Tipiṭaka Translation

? Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

Kính lễ Đức Thế Tôn, bậc A-la-hán, bậc Chánh Đẳng Chánh Giác.

Moggallānasuttapāṭho

Bài đọc Kinh Moggallāna.

(1) Paṭhamo kaṇḍo (saññādi)

Chương thứ nhất (Thuật ngữ, v.v.).

1. Aādayo [Pg.1] titālīsa vaṇṇā.

1. Bốn mươi ba chữ cái bắt đầu bằng 'a'.

2. Dasā-do sarā.

2. Mười (âm) đầu là nguyên âm.

3. Dvedve savaṇṇā.

3. Từng cặp hai là đồng loại.

4. Pubbo rasso.

4. Âm trước là âm ngắn.

5. Paro dīgho.

5. Âm sau là âm dài.

6. Kādayo byañjanā.

6. (Các âm) bắt đầu bằng 'ka' là phụ âm.

7. Pañca pañcakā vaggā.

7. Năm nhóm năm (chữ) là các phẩm.

8. Bindu niggahītaṃ.

8. Dấu chấm là niggahīta.

9. Iyuvaṇṇā jhalā nāmassante.

9. Các chữ 'i' và 'u' ở cuối danh từ được gọi là jhalā.

10. Pitthiyaṃ.

10. Trong (sách) Piṭṭhi.

11. Ghā.

12. Go syālapane.

12. 'Go' trong hô cách.

(Saññā)

(Thuật ngữ)

13. Vidhibbisesanantassa.

13. (Áp dụng) cho phần cuối của đối tượng được định rõ.

14. Sattamiyaṃ pubbassa.

14. Khi ở cách thứ bảy, (áp dụng) cho cái đứng trước.

15. Pañcamiyaṃ parassa.

15. Khi ở cách thứ năm, (áp dụng) cho cái đứng sau.

16. Ādissa[Pg.2].

16. Của cái đầu tiên.

17. Chaṭṭhiyantassa.

17. Khi ở cách thứ sáu, (áp dụng) cho cái cuối cùng.

18. Vānubandho.

18. Chỉ tố 'vā' (biểu thị sự tùy chọn).

19. Ṭānubandhā-nekavaṇṇā sabbassa.

19. (Thế tố) nhiều âm có chỉ tố 'ṭa' (thay thế) cho toàn bộ.

20. Ñakānubandhādyantā.

20. (Thế tố) có chỉ tố 'ña' và 'ka' (thay thế) cho phần đầu và phần cuối.

21. Mānubandho sarānamantā paro.

21. (Tăng tố) có chỉ tố 'ma' được thêm vào sau nguyên âm cuối cùng.

22. Vippaṭisedhe.

22. Trong trường hợp xung đột.

23. Saṅketo-navayavo-nubandho.

23. Chỉ tố là ký hiệu, không phải là một thành phần.

24. Vaṇṇaparena savaṇṇo-pi.

24. Một chữ cái được theo sau bởi từ 'vaṇṇa' cũng chỉ các âm đồng loại của nó.

25. Ntu vantumantvāvantutavantusambandhī.

25. (Các từ) liên quan đến (các tiếp vị ngữ) 'ntu', 'vantu', 'mantvā', 'avantu', 'tavantu'.

Paribhāsā

Quy ước.

26. Saro lopo sare.

26. Nguyên âm đứng trước bị lược bỏ khi có nguyên âm theo sau.

27. Paro kvaci.

27. Đôi khi là nguyên âm sau.

28. Na dve vā.

28. Hoặc tùy chọn không [hợp âm].

29. Yuvaṇṇānameo luttā.

29. E và O của Y và V bị lược bỏ.

30. Yavā sare.

30. Y và V [được xen vào] khi có nguyên âm theo sau.

31. Eonaṃ.

31. E thành ay, O thành av.

32. Gossāvaṅa.

32. Đối với từ 'go', 'ava' là thể thay thế.

33. Byañjane dīgharassā.

33. Trước phụ âm, nguyên âm dài và ngắn [thay đổi độ dài].

34. Saramhā dve.

34. Sau một nguyên âm, [phụ âm] được nhân đôi.

35. Catutthadutiyesvesaṃ tatiyapaṭhamā.

35. Đối với các chữ cái thứ tư và thứ hai của một nhóm, các chữ cái thứ ba và thứ nhất lần lượt là thể thay thế.

36. Vī-tisse-ve [Pg.3] vo.

36. Quy tắc này (Vī-tisse-ve vo) không rõ nghĩa.

37. Eonama vaṇṇe.

37. E và O được mũi hóa trước một phụ âm.

38. Niggahītaṃ.

38. Về Niggahīta (ṃ).

39. Lopo.

39. [Niggahīta] bị lược bỏ.

40. Parasarassa.

40. [Và] nguyên âm theo sau [được kéo dài].

41. Vagge vagganto.

41. Khi có phụ âm nhóm theo sau, [niggahīta] biến thành âm mũi của nhóm đó.

42. Yevahisu ño.

42. Trước y, [niggahīta] thành ñ.

43. Ye saṃssa.

43. Trước l, [niggahīta] thành l.

44. Mayadā sare.

44. M, y, d được xen vào khi có nguyên âm theo sau.

45. Vanataragā cā-gamā.

45. V, n, t, r, g, và c là các thể xen vào.

46. Chā ḷo.

46. Và ḷ [cũng là một thể xen vào].

47. Tadaminādīni.

47. Các từ như 'tadamina', v.v.

48. Tavaggavaraṇānaṃ ye cavaggabayañā.

48. Đối với nhóm t và các chữ v, r, ṇ, các thể thay thế là nhóm c, b, y, ñ.

49. Vaggalasehi te.

49. [Những thay đổi đó xảy ra] khi có các phụ âm nhóm, l, và s theo sau.

50. Hassa vipallāso.

50. Sự hoán vị của chữ h.

51. Ve vā.

51. Đối với chữ v, [sự thay đổi là] tùy chọn.

52. Tathanarānaṃ ṭaṭhaṇalā.

52. Đối với t, th, n, r, các thể thay thế lần lượt là ṭ, ṭh, ṇ, ḷ.

53. Saṃyogādilopo.

53. Lược bỏ phụ âm đầu của một cụm phụ âm.

54. Vicchābhikkhaññesu dve.

54. Trong các từ 'vicchā', 'bhikkha', và 'añña', có sự nhân đôi.

55. Syādilopo pubbasse-kassa.

55. Lược bỏ 'sya' v.v. và một chữ đứng trước.

56. Sabbādīnaṃ vītihāre.

56. Trong trường hợp tương hoán của các từ bắt đầu bằng sabba.

57. Yāvabodhaṃ [Pg.4] sambhame.

57. Trong sự bối rối, cho đến khi hiểu rõ.

58. Bahulaṃ.

58. Một cách đa dạng.

Iti moggallāne byākaraṇe saññādikaṇḍo paṭhamo.

Như vậy là kết thúc chương thứ nhất, chương về định danh, trong ngữ pháp Moggallāna.

(2) Dutiyo kaṇḍo (syādi)

(2) Chương thứ hai (về các biến cách bắt đầu bằng si)

1. Dve dvekā-nekesu nāmasmā si yo, aṃ yo, nā hi, sa naṃ, smā hi, sa naṃ, smiṃ su.

1. Sau danh từ, có hai (bộ vĩ tự) cho số ít và số nhiều (tương ứng): si, yo; aṃ, yo; nā, hi; sa, naṃ; smā, hi; sa, naṃ; smiṃ, su.

2. Kamme dutiyā.

2. Đối cách được dùng cho túc từ.

3. Kāladdhānamaccantasaṃyoge.

3. Khi có sự liên tục về thời gian và không gian.

4. Gatibodhāhārasaddatthākammakabhajjādīnaṃ payojje.

4. Trong thể sai khiến của các (động từ) có nghĩa là chuyển động, hiểu biết, ăn uống, có âm thanh làm nghĩa, tự động từ, ăn uống, v.v.

5. Harādīnaṃ vā.

5. Hoặc đối với các (động từ) bắt đầu bằng harati.

6. Na khādādīnaṃ.

6. Không (áp dụng) đối với các (động từ) bắt đầu bằng khādati.

1. Vahissā-niyantuke (gaṇa).

1. Đối với (động từ) vahati khi tác nhân không phải là người điều khiển.

2. Bhakkhissāhiṃsāyaṃ (gaṇa).

2. Đối với (động từ) bhakkhati khi không có nghĩa là làm hại.

7. Dhyādīhi yuttā.

7. Khi đi cùng với các (từ) bắt đầu bằng dhi.

8. Lakkhaṇittambhūtavicchāsvabhinā.

8. Với (tiếp đầu ngữ) abhi, trong các nghĩa: dấu hiệu, trạng thái như vậy, và sự phân phối.

9. Patiparīhi bhāge ca.

9. Và với pati và pari trong nghĩa là một phần.

10. Anunā.

10. Với anu.

11. Sahatthe.

11. Trong nghĩa là 'cùng với'.

12. Hīne.

12. Trong nghĩa là 'kém hơn'.

13. Upena.

13. Với upa.

14. Sattamyādhikye.

14. Bằng biến cách thứ bảy trong nghĩa là 'hơn'.

15. Sāmitte-dhinā[Pg.5].

15. Với adhi trong nghĩa là sở hữu.

16. Kattukaraṇesu tatiyā.

16. Biến cách thứ ba được dùng cho tác nhân và công cụ.

17. Sahatthena.

17. Trong nghĩa là 'cùng với'.

18. Lakkhaṇe.

18. Trong nghĩa là dấu hiệu.

19. Hetumhi.

19. Trong nghĩa là nguyên nhân.

20. Pañcamīṇe vā.

20. Hoặc biến cách thứ năm (cũng được dùng cho nguyên nhân).

21. Guṇe.

21. Trong nghĩa là phẩm chất.

22. Chaṭṭhī hetvatthehi.

22. Biến cách thứ sáu được dùng với các từ có nghĩa là nguyên nhân.

23. Sabbādito sabbā.

23. Từ (các từ như) sabba, v.v., (có thể dùng) tất cả (các biến cách).

24. Catutthī sampadāne.

24. Biến cách thứ tư (được dùng) trong ý nghĩa chỉ định.

25. Tādatthye.

25. Trong ý nghĩa vị lai.

26. Pañcamyavadhismā.

26. Biến cách thứ năm (được dùng) trong ý nghĩa xuất xứ.

27. Apaparīhi vajjane.

27. (Biến cách thứ năm được dùng) với apa và pari trong ý nghĩa loại trừ.

28. Paṭinidhipaṭidānesu patinā.

28. (Biến cách thứ năm được dùng) với pati trong ý nghĩa thay thế và trao đổi.

29. Rite dutiyā ca.

29. Và biến cách thứ hai (cũng được dùng) với rite.

30. Vinā-ññatra tatiyā ca.

30. Và biến cách thứ ba (cũng được dùng) với vinā và aññatra.

31. Puthanānāhi.

31. (Biến cách thứ năm được dùng) với putha và nānā.

32. Sattamyādhāre.

32. Biến cách thứ bảy (được dùng) trong ý nghĩa vị trí.

33. Nimitte.

33. Trong ý nghĩa nguyên nhân.

34. Yabbhovo bhāvalakkhaṇaṃ.

34. Khi trạng thái của một vật là đặc điểm (cho trạng thái khác).

35. Chaṭṭhī cā-nādare.

35. Và biến cách thứ sáu (được dùng) trong ý nghĩa bất kính.

36. Yato [Pg.6] niddhāraṇaṃ.

36. (Biến cách thứ sáu và thứ bảy được dùng) để chỉ sự xác định từ một nhóm.

37. Paṭhamā-tthamatte.

37. Biến cách thứ nhất (được dùng) chỉ để diễn tả ý nghĩa (của từ).

38. Āmantaṇe.

38. Trong ý nghĩa hô cách.

39. Chaṭṭhī sambandhe.

39. Biến cách thứ sáu (được dùng) trong ý nghĩa sở hữu.

40. Tulyatthena vā tatiyā.

40. Hoặc biến cách thứ ba (được dùng) với (những từ) có ý nghĩa tương đương.

41. Ato yonaṃ ṭāṭe.

41. Sau (thân từ tận cùng bằng) a, (vĩ tự) yo được đổi thành ā và e.

42. Ninaṃ vā.

42. Hoặc (vĩ tự) ni (cũng được đổi thành e).

43. Smāsminnaṃ.

43. Về (các vĩ tự) smā và smiṃ.

44. Sassā-ya catutthiyā.

44. (Vĩ tự) sa của biến cách thứ sáu được đổi thành āya cho biến cách thứ tư.

45. Ghapate-kasmiṃ nādīnaṃ yayā.

45. Trừ các thân từ gha, đối với nhóm nadī, (vĩ tự) smiṃ được đổi thành yā.

46. Ssā vā te-ti-māmūhi.

46. Sau (các đại từ) ta, eta, ima, amu, (vĩ tự) ssa là tùy chọn.

47. Namhi nuka dvādīnaṃ sattarasannaṃ.

47. Đối với (các số từ) từ dvi (hai) đến sattarasa (mười bảy), (tiếp tố) nu được thêm vào trước (vĩ tự) naṃ.

48. Bahukatinnaṃ.

48. Đối với (từ) bahu và kati, (vĩ tự sở hữu cách số nhiều là) innaṃ.

49. Ṇṇaṃṇṇannaṃ tito jhā.

49. Sau (số từ) ti (ba), (các vĩ tự sở hữu cách số nhiều là) ṇṇaṃ và naṃ.

50. Ubhinnaṃ.

50. (Sở hữu cách số nhiều của ubha là) ubhinnaṃ.

51. Suu sassa.

51. Đối với sa, (dùng) suu.

52. Ssaṃssāssāyesvitarekaññetimānami.

52. Đối với itara, eka, añña, eta, ima, (các vĩ tự là) ssaṃ, ssā, ssāya, esu.

53. Tāya vā.

53. Hoặc (dùng) tāya.

54. Tetimāto sassa ssāya.

54. Sau ba mươi (thân từ), `sa` được đổi thành `ssāya`.

55. Rattyādīhi ṭo smino.

55. Sau (các từ như) `ratti` v.v..., `smiṃ` được đổi thành `o`.

56. Suhisu-bhasso.

56. Trước `su` và `hisu`, `bha` được đổi thành `o`.

57. Ltupitādīna [Pg.7] mā simhi.

57. Đối với (các từ như) `itu`, `pitu` v.v..., (nguyên âm cuối) được đổi thành `ā` trước `smiṃ`.

58. Ge a ca.

58. Và (được đổi thành) `a` trước `ge`.

59. Ayūnaṃ vā dīgho.

59. Đối với (các từ như) `ayu` v.v..., (nguyên âm cuối) tùy chọn được trường hóa.

60. Gha brahmādite.

60. (Các từ như) `brahma` v.v... được gọi là `gha`.

61. Nā-mmādīhi.

61. Sau (các từ như) `nāma` v.v...

62. Rasso vā.

62. Tùy chọn được đoản hóa.

63. Gho ssaṃssāssāyaṃtiṃsu.

63. Đối với `gha`, trước các biến cách `ssaṃ`, `ssā`, `ssāyaṃ`, `tiṃ`, `su`.

64. Ekavacanayosvaghonaṃ.

64. Đối với các (từ) không phải `gha`, trong số ít, (trước) `yo` và `su`.

65. Ge vā.

65. Tùy chọn trước `ge`.

66. Sismiṃnā-napuṃsakassa.

66. Đối với trung tính, trước `si`, `smiṃ`, `nā`.

67. Gossāgasihinaṃsu gāvagavā.

67. Trước `ssa`, `ā`, `si`, `hi`, `naṃ`, `su`, `go` được đổi thành `gāva` và `gavā`.

68. Sumhi vā.

68. Tùy chọn trước `su` và `smiṃ`.

69. Gavaṃ sena.

69. Dạng `gavaṃ` (cũng được thấy).

70. Gunnaṃ ca naṃnā.

70. Và dạng `gunnaṃ` trước `naṃ` và `nā`.

71. Nāssā.

71. Trước `nā` và `ssā`.

72. Gāvumhi.

72. Dạng `gāvuṃ` (cũng được dùng).

73. Yaṃ pīto.

73. Cũng (là) `yaṃ` từ (thân từ) này.

74. Naṃjhīto.

74. `naṃ` (thay cho) `jhi` từ (thân từ) này.

75. Yonaṃ none pume.

75. Trong nam tính, `no` và `ne` (thay cho) `yo`.

76. No.

76. `no`.

77. Smiṃno ni.

77. `smiṃ` được đổi thành `ni`.

78. Ambvādīhi[Pg.8].

78. Sau (các từ như) `ambu` v.v...

79. Kammādito.

79. Sau (các từ như) `kamma` v.v...

80. Nāsse-no.

80. `nā` (được đổi thành) `e`, `ssa` (được đổi thành) `no`.

81. Jhalā sassa no.

81. Sau các phụ âm `jhal`, `sa` được đổi thành `no`.

3. Ito kvaci sassa ṭānubandho (gaṇa).

3. Từ đây, đôi khi `sa` có tùy tùng tự `ṭa` (nhóm từ).

82. Nā smāssa.

82. `nā`, `smā`, `ssa`.

83. Lā yonaṃ vo pume.

83. Trong nam tánh, các biến cách `yo` đôi khi được đổi thành `vo`.

84. Jantvādito no ca.

84. Và không (áp dụng) sau các từ `jantu`, v.v.

85. Kūto.

85. Biến cách `to` (được dùng cho cách năm).

86. Lopo-musmā.

86. Tiêu biến `a` trước `smā`.

87. Na no sassa.

87. `no` không thay thế cho `ssa`.

88. Yolopanisu dīgho.

88. Khi `yo` bị tiêu biến, và trước `naṃ` và `su`, (nguyên âm trước đó) được trường hóa.

89. Sunaṃhisu.

89. Trước `su`, `naṃ`, và `hi`.

90. Pañcādīnaṃ cuddasannama.

90. Đối với mười bốn (số đếm) bắt đầu bằng `pañca`, (nguyên âm cuối) là `a`.

91. Yvādo ntussa.

91. Sau `yuvan` và các từ tương tự, `nta` đổi thành `o`.

92. Ntassa ca ṭa vaṃse.

92. Và `nta` đổi thành `ṭa` khi có nghĩa là dòng dõi.

93. Yosu jhissa pume.

93. Trong nam tánh, trước các biến cách `yo` và `su`, đối với (danh từ) nhóm `ghi`...

94. Vevosu lussa.

94. Của `lu`, (có sự tiêu biến) trước `ve`, `vo`, và `su`.

95. Yomhi vā kvaci.

95. Đôi khi, một cách tùy chọn, trước `yo` và `mhi`.

96. Pumā-lapane vevo.

96. Trong hô cách nam tánh, (các biến cách là) `ve` và `vo`.

97. Smāhisminnaṃ mhābhimhi.

97. Các biến cách `smā`, `hi`, `smiṃ` (lần lượt) đổi thành `mhā`, `bhi`, `mhi`.

98. Suhisvasse[Pg.9].

98. Trước `su` và `hi`, `a` (của thân từ) đổi thành `e`.

99. Sabbādīnaṃ naṃmhi ca.

99. Và đối với các từ `sabba` v.v., (cũng vậy) trước `naṃ` và `mhi`.

4. Pubbaparāvaradakkhiṇuttarādharāni vavatthāyamasaññāyaṃ (gaṇa).

4. Các từ `pubba`, `para`, `avara`, `dakkhiṇa`, `uttara`, `adhara` khi có nghĩa sắp xếp vị trí và không phải là danh từ riêng (là một nhóm).

100. Saṃsānaṃ.

100. (Biến cách `naṃ` đổi thành) `saṃ` và `sānaṃ`.

101. Ghapā sassa ssā vā.

101. Sau (danh từ nhóm) `gha` và `pa`, biến cách `ssa` đôi khi đổi thành `ssā`.

102. Smino ssaṃ.

102. (Biến cách) `smiṃ` đổi thành `ssaṃ`.

103. Yaṃ.

103. (Thêm phụ âm) `y`.

104. Tiṃsabhāparisāya.

104. (Đối với các từ như) `tiṃsa`, `bhā`, `parisā`.

105. Padādīhi si.

105. Sau các từ `pada` v.v., (đối với biến cách) `si`...

106. Nāssa sā.

106. (Biến cách) `nā` đổi thành `sā`.

107. Kodhādīhi.

107. Sau các từ `kodha` v.v.

108. Atena.

108. (Sau `a`), (biến cách là) `ena`.

109. Sisso.

109. (Sau `a`), `si` đổi thành `o`.

110. Kvace vā.

110. Đôi khi, một cách tùy chọn, (là) `e`.

111. Aṃ napuṃsake.

111. Trong trung tánh, (biến cách là) `aṃ`.

112. Yonaṃ ni.

112. Biến cách `yo` thành `ni`.

113. Jhalā vā.

113. Hoặc sau `jhala`.

114. Lopo.

114. Lược bỏ.

115. Jantuhetvīghapehi vā.

115. Hoặc sau `jantu`, `hetu`, `ī`, `gha`, `pa`.

116. Ye passivaṇṇassa.

116. Đối với nguyên âm được thấy.

117. Gasīnaṃ[Pg.10].

117. Của (các từ tận cùng bằng) `ga` và `sī`.

118. Asaṅkhyehi sabbāsaṃ.

118. Sau các số từ, của tất cả (đại danh từ nữ tánh).

119. Ekatthatāyaṃ.

119. Khi có nghĩa là một.

120. Pubbasmā mādito.

120. Từ `m` đứng đầu của (chữ) đứng trước.

121. Nā-to-mapañcamiyā.

121. Biến cách `nā`, `to`, `ma` trong cách thứ năm.

122. Vā tatiyāsattamīnaṃ.

122. Hoặc của cách thứ ba và cách thứ bảy.

123. Rājassi nāmhi.

123. Của `rājan`, (biến thành) `i` trước `nāmhi`.

124 Sunaṃhisū.

124. Các biến cách `su`, `naṃ`, `hi`, `su`.

125. Imassānitthiyaṃ ṭe.

125. Của `ima` không phải nữ tánh là `ṭe`.

126. Nāmha-nimi.

126. Biến cách `nāmha` và `nimi`.

127. Simha-napuṃsakassāyaṃ.

127. Của `smiṃ` trong trung tánh là `āyaṃ`.

128. Tyatetānaṃ tassa so.

128. Của `tya`, `ta`, `eta`, `so` là (chủ cách số ít).

129. Massā-mussa.

129. Biến cách `massa` và `mussa`.

130. Ke vā.

130. Hoặc là `ke`.

131. Tatassa no sabbāsu.

131. Không phải của `ta` trong tất cả các cách.

132. Ṭa sasmāsmiṃssāyassaṃssāsaṃmhāmhisvimassa ca.

132. Và `ṭa` thay cho `sasmā`, `smiṃ`, `ssa`, `āya`, `ssaṃ`, `ssā`, `saṃ`, `mhā`, `mhi`, `sviṃ`, `assa`.

133. Ṭe sissisismā.

133. `Ṭe` thay cho `si`, `ssi`, `si`, `smā`.

134. Dutiyassa yossa.

134. Của `yo` trong cách thứ hai.

135. Ekaccādīha-to.

135. Sau `ekacca` v.v... ở đây là `to`.

136. Na nissa ṭā.

136. Không phải `ṭā` của `ni`.

137. Sabbādīhi.

137. Sau `sabba` v.v...

138. Yonameṭa[Pg.11].

138. Của `yo` là `eṭa`.

139. Nāññaṃ-ca nāmappadhānā.

139. Và không phải cho các danh từ chính khác.

140. Tatiyatthayoge.

140. Khi kết hợp với ý nghĩa của cách thứ ba.

141. Catthasamāse.

141. Trong hợp thể từ đẳng lập.

142. Veṭa.

142. Về Veṭa.

143. Pubbādīhi chahi.

143. Bởi sáu (biến cách) sau các từ bắt đầu bằng pubba.

144. Manādīhi smiṃsaṃnāsmānaṃ sisoosāsā.

144. Sau các từ bắt đầu bằng mana, (các biến cách là) smiṃ, saṃ, nā, smā, naṃ, và si (thành) so, o, sā.

5. Sumedhādīna mavuddhica (gaṇa).

5. Và không có sự tăng trưởng (vuddhi) đối với các từ bắt đầu bằng Sumedha (nhóm từ).

6. Saravayāyavāsacetā jalāsayakkhayalohapaṭamanesu (gaṇa).

6. Trong các từ sara, vaya, āyava, āsa, ceta, jalāsaya, khaya, loha, paṭa, mana (nhóm từ).

145. Satosababhe.

145. (Thân từ) sant được thay bằng sabba trước bhi.

146. Bhavato vā bhonto gayonāse.

146. Đối với (từ) bhavant, bhonto là (sự thay thế) tùy chọn trước (các biến cách) si, yo, nā, su.

147. Sissaggito ni.

147. Đối với (biến cách) si (hô cách), tùy chọn thêm a.

148. Ntassaṃ.

148. Của (hậu tố) nta, (thay thế bằng) aṃ.

149. Bhūto.

149. Đối với (từ) bhavant, (nta thành) o.

150. Mahantārahantānaṃ ṭā vā.

150. Đối với (các từ) mahant và arahant, (sự thay thế bằng) ā là tùy chọn.

151. Ntussa.

151. Của (hậu tố) nta, (a thành) u trước ssa.

152. Aṃṅaṃ napuṃsake.

152. Trong trung tánh, (các biến cách là) aṃ và ni.

153. Himavato vā o.

153. Đối với (từ) himavant, (nta thành) o là tùy chọn.

154. Rājādiyuvāditvā.

154. Tùy chọn sau các từ rājan, yuvan, v.v.

7. Dhammo vā-ññatthe (gaṇa).

7. Và (từ) dhamman trong nghĩa khác (cũng thuộc nhóm này) (nhóm từ).

8. Imo [Pg.12] bhāve (gaṇa).

8. Những từ này trong một nghĩa (nhất định) (nhóm từ).

155. Vā-mhānaṅa.

155. Tùy chọn, trước smiṃ và naṃ.

156. Yonamāno.

156. Trước yo và naṃ, (an thành) āno.

157. Āyono ca sakhā.

157. Đối với (từ) sakhan, (si thành) ā, và không có no (āno).

158. Ṭe smino.

158. E (là sự thay thế) trước smiṃ và no (naṃ).

159. Nonāsesvi.

159. Không (áp dụng) trong các (biến cách) còn lại bắt đầu từ nā.

160 Smānaṃsu vā.

Tùy chọn, trước smā, naṃ, su.

161. Yosvaṃhisu cāraṅa.

161. Và āraṅa trong (các biến cách) yo, su, aṃ, hi, su.

162. Ltupitādīnamase.

162. Đối với các từ bắt đầu bằng pitu, (si thành) ā.

163. Naṃmhi vā.

163. Tùy chọn, trước naṃ và mhi (smiṃ).

164. Ā.

164. Ā (là sự thay thế).

165. Salopo.

165. Sự lược bỏ sa.

166. Suhisvāraṅ.

166. Trước su và hi, (u thành) āra.

167. Najjāyosvāma.

167. Đối với (nhóm từ) nadī, trước yo và su, (ī thành) ā.

168. Ṭi katimhā.

168. Sau kati, (biến cách là) ṭi.

169. Ṭa pañcādīhi cuddasahi.

169. Ṭa sau các (số từ) từ pañca trở đi cho đến cuddasa.

170. Ubhagohi ṭo.

170. Sau ubha, (biến cách là) ṭo.

171. Āraṅasmā.

171. Āraṅa (thay thế) cho smā.

172. Ṭoṭe vā.

172. Ṭo tùy chọn (thành) ṭe.

173. Ṭā nāsmānaṃ.

173. Ṭā (thay thế) cho nā, smā, và naṃ.

174. Ṭi smino.

174. Ṭi (thay thế) cho smiṃ và no.

175. Divādito[Pg.13].

175. Sau (động từ) nhóm divādi, (dùng) to.

176. Rassāraṅa.

176. Āraṅa được rút ngắn.

177. Pitādīnamanatvādīnaṃ.

177. Đối với pitā, v.v., an (thành) atva, v.v.

178. Yuvādīnaṃ suhisvānaṅa.

178. Đối với yuvā, v.v., trong (biến cách) su và hi, (thay thế là) ānaṅa.

179. Nonānesvā.

179. Trước no, nā, ne, su, (nguyên âm) thành ā.

180. Smāsmiṃnaṃ nāne.

180. Smā (thành) nā, smiṃ (thành) ne.

181. Yonaṃ none vā.

181. Yo (số nhiều) tùy chọn thành no hoặc ne.

182. Ito-ññatthe pume.

182. Từ đây, trong nghĩa khác, ở nam tính.

183. Ne smino kvaci.

183. Smiṃ đôi khi (thành) ne.

184. Pumā.

184. Nam tính.

185. Nāmhi.

185. Nā (thành) amhi.

186. Sumhā ca.

186. Và su, mhā.

187. Gassaṃ.

187. Của ga (thân từ), (dùng) aṃ.

188. Sāssaṃ se cānaṅa.

188. Đối với sa, (dùng) aṃ và se, và (có sự thay thế) ānaṅa.

189. Vattahā sanannaṃ nonānaṃ.

189. Đối với vattu, sanaṃ (thành) no và nānaṃ.

190. Brahmassu vā.

190. Đối với brahman, (nguyên âm) tùy chọn thành u.

191. Nāmhi.

191. Nā (thành) amhi.

192. Pumakammathāmaddhānaṃ vā sasmāsu ca.

192. Đối với puma, kamma, thāma, và addhan, tùy chọn trong (biến cách) sa và smā.

193. Yuvā sassino.

193. Đối với yuvā, trong (biến cách) sa và smiṃ, (thay thế là) ino.

194. No-ttātumā.

194. Không (áp dụng) cho ttā và tumā.

195. Suhisu naka.

195. Trong (biến cách) su và hi, (thay thế là) naka.

196. Smāssa [Pg.14] nā brahmā ca.

196. Và đối với brahman, smā (thành) nā.

197. Imetānamenā-nvādese dutiyāyaṃ.

197. Đối với ima và eta, trong cách thứ hai (đối cách), khi hồi chỉ, (thay thế là) ena.

198. Kissa ko sabbāsu.

198. Đối với `kiṃ`, `ko` (là hình thức) trong tất cả (các tánh).

199. Ki sasmiṃsu vā-nitthiyaṃ.

199. Sau `kiṃ`, `ki` được dùng tùy chọn trước `sa` và `smiṃ`, không dùng trong nữ tánh.

200. Kimaṃsisu saha napuṃsake.

200. `Kiṃ` được dùng với `aṃ` và `si` trong trung tánh.

201. Imassidaṃ vā.

201. Sau `ima`, `idaṃ` được dùng tùy chọn.

202. Amussāduṃ.

202. Sau `amu` là `aduṃ`.

203. Sumhā-mussā-smā.

203. (Các hình thức của `amu` là) `su`, `mhā`, `amussā`, `smā`.

204. Naṃmhi ticatunnamitthiyaṃ tissacatassā.

204. Trước `naṃ`, `ti` và `catu` trong nữ tánh trở thành `tissa` và `catassā`.

205. Tisso catasso yomhi savibhattīnaṃ.

205. `Tisso` và `catasso` là những hình thức có luôn biến cách `yo`.

206. Tīṇicattāri napuṃsake.

206. `Tīṇi` và `cattāri` (là những hình thức) trong trung tánh.

207. Pume tayocattāro.

207. Trong nam tánh, (các hình thức là) `tayo` và `cattāro`.

208. Caturo vā catussa.

208. Sau `catu`, `caturo` là hình thức tùy chọn.

209. Mayamasmā-mhāssa.

209. (Các hình thức của `amha` là) `mayaṃ`, `asmā`, `mhā`.

210. Naṃsesva-smākaṃmamaṃ.

210. Trước `naṃ` và `sa`, (các hình thức là) `asmākaṃ` và `mamaṃ`.

211. Simha-haṃ.

211. Sau `amha`, `si` trở thành `ahaṃ`.

212. Tumhassa tuvaṃ tvamamhi ca.

212. Sau `tumha`, `tuvaṃ` và `tvaṃ` (là hình thức) trong `si`.

213. Tayātayīnaṃ tva vā tassa.

213. Sau `tumha`, `tayā` và `tayī` là các hình thức; `tva` là thân từ tùy chọn.

214. Smāmhi tvamhā.

214. Trước `smā`, (sau `tumha` là) `tvamhā`.

215. Ntantūnaṃ nto yomhi paṭhame.

215. Sau các thân từ tận cùng bằng `nta` và `ntu`, `nto` (thay thế cho) `yo` trong biến cách thứ nhất (số nhiều).

216. Taṃ naṃmhi.

216. Trước `naṃ` (biến cách thứ hai số ít), (hình thức là) `taṃ`.

217. Totātitā [Pg.15] sasmāsmiṃnāsu.

217. (Các hình thức là) `to`, `tā`, `ti`, `tā` tương ứng với các biến cách `sa`, `smā`, `smiṃ`, `nā`.

218. Ṭaṭāaṃ ge.

218. Sau `go`, biến cách `ge` (thứ tư) được thay bằng `ṭa`, `ṭā`, `aṃ`.

219. Yomhi dvinnaṃ duve dve.

219. Trước `yo`, sau `dvi`, (các hình thức là) `duve` và `dve`.

220. Duvinnaṃ naṃmhi vā.

220. Trước `naṃ`, `duvinnaṃ` là hình thức tùy chọn (của `dvi`).

221. Rājassa raññaṃ.

221. Sau `rāja`, (thân từ là) `rañña`.

222. Nāsmāsu raññā.

222. Trước `nā` và `smā`, (sau `rāja` là) `raññā`.

223. Raññoraññassarājino se.

223. Trước `sa`, (sau `rāja` là các hình thức) `rañño`, `raññassa`, `rājino`.

224. Smiṃmhi raññerājini.

224. Trước `smiṃ`, (sau `rāja` là các hình thức) `raññe`, `rājini`.

225. Samāse vā.

225. Trong hợp thể, (dùng `rāja`) một cách tùy chọn.

226. Smiṃmhi tumhamhānaṃ tayimayi.

226. Trước `smiṃ`, sau `tumha` và `amha`, (các hình thức là) `tayi` và `mayi`.

227. Aṃmhi taṃ maṃ tavaṃ mamaṃ.

227. Trước `aṃ`, (các hình thức là) `taṃ`, `maṃ`, `tavaṃ`, `mamaṃ`.

228. Nāsmāsu tayāmayā.

228. Không (áp dụng) cho asmāsu, tayā, mayā.

229. Tava mama tuyhaṃ mayhaṃ se.

229. Te, me (thay thế) cho tava, mama, tuyhaṃ, mayhaṃ.

230. Vaṃvākaṃ naṃmhi.

230. Vaṃ (là dạng) tùy chọn; kaṃ, naṃ (đứng trước) amhi.

231. Dutiye yomhi vā.

231. Trong đối cách số nhiều (yo), (sự thay thế là) tùy chọn.

232. Apādādo padatekavākye.

232. Không ở đầu câu kệ, và (phải ở) trong cùng một câu.

233. Yonaṃhisma-pañcamyā vono.

233. Vo và no (dùng cho các biến cách) yo, naṃ, hi, sma, và cách thứ năm.

234. Teme nāse.

234. Te và me (cũng thay thế) trong sử dụng cách (nā) và sở thuộc cách (se).

235. Anvādese.

235. Khi đề cập lại.

236. Sapubbā paṭhamantā vā.

236. Tùy chọn khi đi sau một từ ở chủ cách.

237. Na ca vāhāhevayoge.

237. Và không (dùng) khi kết hợp với ca, vā, hā, ha, eva.

238. Dassanatte-nālocane[Pg.16].

238. Hô cách (ālocana) có nghĩa là để thu hút sự chú ý (dassanattha).

239. Āmantaṇaṃ pubbamasantaṃva.

239. Từ ở hô cách đứng đầu (câu) được xem như không có.

240. Na sāmaññavacanamekatthe.

240. Không (dùng) danh từ chung khi (chúng) có cùng một thực thể.

241. Bahūsu vā.

241. Hoặc tùy chọn trong số nhiều.

Iti moggallāne byākaraṇe syādikaṇḍo dutiyo.

Như vậy là kết thúc chương thứ hai, chương về biến cách (syādi), trong văn phạm Moggallāna.

(3) Tatiyo kaṇḍo (samāso)

(3) Chương thứ ba (Hợp thể)

1. Syādi syādinekatthaṃ.

1. Một từ có biến cách (syādi) hợp với một từ có biến cách khác thành một nghĩa.

2. Asaṅkhyaṃ vibhattisampattisamīpasākalyā-bhāvayathā pacchāyugapadatthe.

2. Một bất biến từ (asaṅkhyaṃ) được hợp thể trong các nghĩa: biến cách, tương hợp, gần gũi, toàn thể, vắng mặt, tương tự, theo sau, và đồng thời.

3. Yathā na tulye.

3. Yathā không (hợp thể) trong nghĩa tương đương.

4. Yāvā-vadhāraṇe.

4. Yāva (hợp thể) trong nghĩa giới hạn.

5. Payyapābahitiropurepacchā vā pañcamyā.

5. Pari, apa, ā, bahi, tiro, pure, pacchā tùy chọn hợp thể với (từ ở) cách thứ năm.

6. Samīpāyāmesvanu.

6. Anu (hợp thể) trong nghĩa gần và chiều dài.

7. Tiṭṭhagvādīni.

7. Các từ như tiṭṭhagu, v.v.

8. Ore pari vati pāre majjhe heṭṭhuddhā dhonto vā chaṭṭhiyā.

8. Ore, pari, vati, pāre, majjhe, heṭṭhā, uddhaṃ, adhaḥ, anto tùy chọn hợp thể với (từ ở) cách thứ sáu.

9. Taṃ napuṃsakaṃ.

9. Hợp thể đó là trung tính.

10. Amādi.

10. (Biến cách được thay) bằng aṃ.

11. Visesanamekatthena.

11. Tính từ (hợp thể) với một (danh từ) có cùng một thực thể.

12. Nau.

12. Tiểu từ na (được hợp thể).

13. Kupādayo [Pg.17] niccamasyādividhimhi.

13. Các từ như ku, pa, v.v. được hợp thể một cách bắt buộc.

9. Pādayo gatādyatthe paṭhamāya. (Gaṇa)

9. Các từ như pa, v.v. (hợp thể) với (một từ ở) chủ cách trong nghĩa gata (đã đi), v.v. (Nhóm từ).

10. Accādayo kantādyatthe dutiyāya. (Gaṇa)

10. Các từ bắt đầu bằng acca, trong ý nghĩa của các từ bắt đầu bằng kanta, (được dùng) với biến cách thứ hai.

11. Avādayo kuṭṭhādyatthe tatiyāya. (Gaṇa)

11. Các từ bắt đầu bằng ava, trong ý nghĩa của các từ bắt đầu bằng kuṭṭha, (được dùng) với biến cách thứ ba.

12. Pariyādayo gilānādyatthe catutthiyā. (Gaṇa)

12. Các từ bắt đầu bằng pari, trong ý nghĩa của các từ bắt đầu bằng gilāna, (được dùng) với biến cách thứ tư.

13. Nyādayo kantādyatthe pañcamiyā. (Gaṇa)

13. Các từ bắt đầu bằng ni, trong ý nghĩa của các từ bắt đầu bằng kanta, (được dùng) với biến cách thứ năm.

14. Cī kriyatthehi.

14. (Bất biến từ) ci (được dùng) với (những từ có) ý nghĩa của hành động.

15. Bhūsanā-darā-nādaresvalaṃsāsā.

15. Trong các ý nghĩa trang sức, tôn trọng, và không tôn trọng, (có các từ) alaṃ và sā.

16. Aññe ca.

16. Và những (từ) khác nữa.

17. Vā-nekaññatthe.

17. (Từ) vā (được dùng) trong nhiều ý nghĩa khác nhau.

18. Tattha gahetvā tena paharitvā yuddhe sarūpaṃ.

18. Ở đó, sau khi nắm lấy, sau khi đánh bằng cái đó, trong trận chiến, (là hợp thể) sarūpa (đồng hình).

19. Catthe.

19. Trong ý nghĩa của 'ca' (và).

20. Samāhāre napuṃsakaṃ.

20. Trong (hợp thể) samāhāra (tập hợp), (kết quả là) trung tánh.

21. Saṅkhyādi.

21. (Hợp thể tập hợp được thành lập với các từ chỉ) số đếm v.v...

22. Kvace-kattañca chaṭṭhiyā.

22. Và đôi khi (có) sự hợp nhất (số ít) của biến cách thứ sáu.

23. Syādīsu rasso.

23. Trước các biến cách vị ngữ, (nguyên âm dài) được rút ngắn.

24. Ghapassantassā-ppadhānassa.

24. (Việc rút ngắn nguyên âm được áp dụng) cho thành phần cuối không chính yếu có ký hiệu 'gha' hoặc 'pa'.

25. Gossu.

25. (Nguyên âm của từ) 'go' (được rút ngắn) trước (biến cách vị ngữ) 'su'.

26. Itthiyamatvā.

26. Trong giống cái, (dùng các tiếp vị ngữ) ā và tvā.

27. Nadādito ṅī.

27. Sau các từ bắt đầu bằng nadī, (dùng tiếp vị ngữ) ṅī (tức là ī).

14. Goto vā. (Gaṇa)

14. Sau (từ) 'go', (tiếp vị ngữ ṅī được thêm vào) một cách tùy chọn.

28. Yakkhāditvinī [Pg.18] ca.

28. Và (tiếp vị ngữ) inī (được thêm vào) sau các từ bắt đầu bằng yakkha.

29. Ārāmikādīhi.

29. (Cũng được thêm vào) sau các từ bắt đầu bằng ārāmika.

15. Saññāyaṃ mānuso. (Gaṇa)

15. Khi là một danh xưng, (tiếp vị ngữ nữ tính được thêm vào sau từ) mānusa.

30. Yuvaṇṇehi nī.

30. Sau (các thân từ) tận cùng bằng nguyên âm 'u' và 'ū', (dùng tiếp vị ngữ) nī (tức là ī).

31. Ktimhā-ññatthe.

31. Sau (thân từ tận cùng bằng) kti, (chỉ được thêm vào) trong một ý nghĩa khác.

32. Gharaṇyādayo.

32. (Các từ như) gharaṇī v.v... (là những trường hợp ngoại lệ).

16. Ācariyā vā yalopo ca. (Gaṇa)

16. (Từ) ācariyā (là một dạng nữ tính) tùy chọn, và (cũng có sự) lược bỏ 'ya'.

33. Mātulāditvānī bhariyāyaṃ.

33. Sau các từ bắt đầu bằng mātula, (dùng tiếp vị ngữ) ānī trong ý nghĩa 'vợ'.

17. Abhariyāyaṃ khattiyā vā. (Gaṇa)

17. Khi không có ý nghĩa 'vợ', (dạng nữ tính) khattiyā (được thành lập) một cách tùy chọn.

18. Punnāmasmā yogā apālakantā. (Gaṇa)

18. Từ một danh từ nam tính không tận cùng bằng 'pālaka', (dạng nữ tính được thành lập) bằng cách áp dụng (tiếp vị ngữ).

34. Upamāsaṃhitasahitasaṃyatasahasaphavāmalakkhaṇāditūrutū.

34. Sau các từ bắt đầu bằng upamā, saṃhita, sahita, saṃyata, saha, sapha, vāma, lakkhaṇa, (dạng nữ tính của từ) ūru (được thành lập bằng tiếp vị ngữ ū).

35. Yuvā ti.

35. Đối với (từ) yuvā.

36. Ntantūnaṃ ṅīmhito vā.

36. Đối với các từ tận cùng bằng -nta và -ntu, (hậu tố) ṅī được tùy chọn thêm vào.

37. Bhavato bhoto.

37. Bhavato (biến thành) bhoto.

38. Gossā-vaṅa.

38. Của (từ) go, (trở thành) gava.

39. Puthussa pathavaputhavā.

39. Của (từ) puthu, (trở thành) pathava và puthavā.

40. Samāsantva.

40. Hoặc ở cuối một hợp từ.

41. Pāpādīhi bhūmiyā.

41. Từ (các từ) pāpa, vân vân, (và) của (từ) bhūmi.

42. Saṅkhyāhi.

42. Bởi các số từ.

43. Nadīgodāvarīnaṃ.

43. Của (các từ) nadī và godāvarī.

44. Asaṅkhyehi cāṅgulyānaññāsaṅkhyatthesu.

44. Và bởi (từ) asaṅkhya, của (từ) aṅguli, trong các ý nghĩa khác ngoài 'vô số'.

45. Dīghāhovassekadesehi [Pg.19] ca rattyā.

45. Và bởi (các từ) dīghāha, các phần của năm, và của (từ) ratti.

46. Gotvacatthe cālope.

46. Và đối với (từ) go, trong ý nghĩa của 'da', khi có sự lược bỏ.

47. Rattindivadāragavacaturassā.

47. (Các từ) rattindiva, dāra, gava, và caturassa.

48. Āyāme-nugavaṃ.

48. Trong ý nghĩa chiều dài, (ví dụ) anugavaṃ.

49. Akkhismā-ññatthe.

49. Từ (từ) akkhi, trong một ý nghĩa khác.

50. Dārumahyaṅgulyā.

50. Của (các từ) dāru và aṅguli.

51. Ci vītihāre.

51. (Hậu tố) ci trong ý nghĩa tương hỗ.

52. Ltvitthiyūhi ko.

52. Đối với (các từ) nữ tính, (hậu tố) ka.

53. Vā-ññato.

53. Hoặc từ một (quy tắc) khác.

54. Uttarapade.

54. Khi có từ theo sau.

55. Imassidaṃ.

55. Imassa (trở thành) idaṃ.

56. Puṃ pumassa vā.

56. (Từ) puṃ (thay cho) pumassa, hoặc là không.

57. Ṭa ntantūnaṃ.

57. (Hậu tố) ṭa (được thêm vào) sau các từ tận cùng bằng -nta và -ntu.

58. A.

58. (Hậu tố) a.

59. Manādyāpādīna mo mayeca.

59. Đối với nhóm từ mana, vân vân, và nhóm từ āpā, vân vân, (hậu tố) ma, và khi maye theo sau.

60. Parassa saṅkhyāsu.

60. Của (số từ) theo sau, trong các số từ.

61. Jane puthassu.

61. Khi (từ) jana theo sau, của (từ) puthu (có hậu tố) u.

62. So chassā-hāyatane vā.

62. (Chữ) sa của (từ) chassa, trong (trường hợp) āyatana, hoặc là không.

63. Ltupitādīna māraṅgaraṅga.

63. Đối với (nhóm từ) pitu, vân vân, (sự thay thế là) āra, aṅga, raṅga.

64. Vijjāyonisambandhānamā tatra catthe.

64. Đối với những (từ chỉ) mối quan hệ về học vấn và huyết thống, (hậu tố) ā được thêm vào, và trong ý nghĩa đó.

65. Putte.

65. Trong trường hợp (từ) putta.

66. Cismiṃ.

66. Trong trường hợp 'ci'.

67. Itthiyaṃ [Pg.20] bhāsitapumitthī pumeve-katthe.

67. Khi chỉ về nữ, từ chỉ nam và nữ được xem như nam tính trong số ít.

68. Kvaci paccaye.

68. Đôi khi, do một hậu tố.

69. Sabbādayo vuttimatthe.

69. Các từ sabba v.v... (được dùng) theo nghĩa của chúng.

70. Jāyāya jayaṃ patimhi.

70. Từ jāyā được biến thành jayaṃ khi từ pati theo sau.

71. Saññāya mudodakassa.

71. Trong một danh từ riêng, đối với (từ) mudodaka.

72. Kumbhādīsu vā.

72. Hoặc trong trường hợp các từ kumbha v.v...

73. Sotādīsū lopo.

73. Sự lược bỏ (xảy ra) trong trường hợp các từ sota v.v...

74. Ṭa naussa.

74. Hậu tố ṭa (được thêm) sau từ nau.

75. Ana sare.

75. (Biến thành) ana khi một nguyên âm theo sau.

76. Nakhādayo.

76. Các từ nakha v.v...

77. Nago vā-ppāṇini.

77. Hoặc (dùng) nago khi chỉ vật vô tri.

78. Sahassa soññatthe.

78. Từ saha được biến thành so trong một nghĩa khác.

79. Saññāyaṃ.

79. Trong một danh từ riêng.

80. Appaccakkhe.

80. Khi không trực tiếp chứng kiến.

81. Akāle sakatthe.

81. Vào lúc không thích hợp, (dùng) theo nghĩa riêng của nó.

82. Ganthantā-dhikye.

82. Khi có nghĩa là vượt quá phần cuối của một quyển sách.

83. Samānassa pakkhādīsu vā.

83. Hoặc, từ samāna (được biến đổi) trong trường hợp các từ pakkha v.v...

84. Udare iye.

84. (Biến thành) iya khi (từ) udara (theo sau).

85. Rīrikkhakesu.

85. Trong trường hợp các từ rī, rikkha, và ka.

86. Sabbādīnamā.

86. Nguyên âm cuối của các từ sabba v.v... được kéo dài thành ā.

87. Ntakimimānaṃ ṭākīṭī.

87. Đối với nta, kiṃ, và ima, (sự thay thế là) ṭā, kī, ṭī.

88. Tumhā-mhānaṃ tāmekasmiṃ.

88. Đối với tumha và amha, (sự thay thế là) tāma trong số ít.

89. Taṃ [Pg.21] mama-ññatra.

89. Điều đó, ngoại trừ đối với mama.

90. Ve-tasseṭa.

90. Ve (là hình thức) được quy định cho tassa.

91. Vidhādīsu dvissa du.

91. Trong trường hợp các từ vidhā v.v..., từ dvi được biến thành du.

92. Di guṇādīsu.

92. (Biến thành) di trong trường hợp các từ guṇa v.v...

93. Tīsva.

93. Hoặc trong trường hợp (số) ba.

94. Ā saṅkhyāyāsatādonaññatthe.

94. (Nguyên âm cuối) của một số đếm được kéo dài thành ā, (khi số đó) không phải là sata trở lên, và không mang nghĩa khác.

95. Tisse.

96. Cattālīsādo vā.

97. Dvissā ca.

98. Bācattālīsā do.

99. Vīsatidasesu pañcassa paṇṇapannā.

100. Catussa cuco dase.

101. Chassa so.

102. Ekaṭṭhānamā.

103. Ra saṅkhyāto vā.

104. Chatīhi ḷo ca.

105. Catutthatatiyānamaḍḍhuḍḍhabhiyā.

106. Dutiyassa saha diyaḍḍhadivaḍḍhā.

107. Sare kada kussuttaratthe.

108. Kā-ppatthe.

109. Purise vā.

110. Pubbā-parajjasāyamajjhehā-hassa ṇho.

Iti moggallāne byākaraṇe samāsakaṇḍo tatiyo.

(4) Catuttho kaṇḍo (ṇādi)

1. Ṇo [Pg.22] vā pacce.

2. Vacchādito ṇānaṇāyanā.

19. Katā ṇiyova. (Gaṇa)

20. Kaṇho brāhmaṇe. (Gaṇa)

3. Kattikāvidhavādīhi ṇeyyaṇerā.

4. Ṇya diccādīhi.

5. Ā ṇi.

6. Rājato ñño jātiyaṃ.

7. Khattā yiyā.

8. Manuto ssasaṇa.

9. Janapadanāmasmā khattiyā raññe ca ṇo.

10. Ṇya kurusivīhi.

11. Ṇa rāgā tena rattaṃ.

11. Hậu tố Ṇa (được dùng) sau (từ) rāga (sự tham ái) trong ý nghĩa ‘được nhuộm bởi cái đó’.

12. Nakkhatte-ninduyuttena kāle.

12. Sau (từ chỉ) chòm sao, (hậu tố được dùng) trong ý nghĩa ‘thời gian được kết hợp với mặt trăng’.

13. Sā-ssa devatā puṇṇamāsī.

13. (Hậu tố được dùng) trong ý nghĩa ‘đó là vị trời của nó’ (và để chỉ) ngày rằm.

14. Tamadhīte taṃ jānāti kaṇikā ca.

14. Và hậu tố kaṇikā (được dùng) trong ý nghĩa ‘người học điều đó’, ‘người biết điều đó’.

15. Tassa visaye dese.

15. (Hậu tố được dùng) trong ý nghĩa ‘ở xứ sở, ở quốc độ của vị ấy’.

16. Nivāse tannāme.

16. (Hậu tố được dùng) trong ý nghĩa ‘nơi ở’ (khi) có tên gọi đó.

17. Adūrabhave.

17. (Hậu tố được dùng) trong ý nghĩa ‘sự hiện hữu không xa’.

18. Tena nibbatte.

18. (Hậu tố được dùng) trong ý nghĩa ‘được làm ra bởi cái đó’.

19. Tamīdhatthi[Pg.23].

19. (Hậu tố được dùng) trong ý nghĩa ‘cái đó có ở đây’.

20. Tatra bhave.

20. (Hậu tố được dùng) trong ý nghĩa ‘hiện hữu ở nơi đó’.

21. Ajjādīhi tano.

21. Sau (các từ) ajja (hôm nay), v.v... (dùng hậu tố) tana.

22. Purāto ṇo ca.

22. Và (hậu tố) ṇa (được dùng) sau (từ) purā (xưa kia).

23. Amātvacco.

23. Amātvacco (bộ trưởng, cận thần).

24. Majjhāditvimo.

24. Sau (các từ) majjha (ở giữa), v.v... (dùng hậu tố) ima.

25. Kaṇa ṇeyya ṇeyyaka yiyā.

25. (Các hậu tố) Kaṇa, ṇeyya, ṇeyyaka, yiyā.

26. Ṇiko.

26. (Hậu tố) Ṇika.

27. Tamassa sippaṃ sīlaṃ paṇyaṃ paharaṇaṃ payojanaṃ.

27. (Hậu tố được dùng trong các ý nghĩa:) đó là nghề thủ công của người ấy, là giới hạnh của người ấy, là hàng hóa của người ấy, là vũ khí của người ấy, là mục đích của người ấy.

28. Taṃ hanta rahati gacchatuñchati carati.

28. (Hậu tố được dùng trong các ý nghĩa:) người ấy giết bằng cái đó, sống bằng cái đó, đi bằng cái đó, lượm lặt bằng cái đó, hành động bằng cái đó.

29. Tena kataṃ kītaṃ baddhamabhisaṅkhataṃ saṃsaṭṭhaṃ hataṃ hanti jitaṃ jayati dibbati khaṇati tarati carati vahati jīvati.

29. (Hậu tố được dùng trong các ý nghĩa:) được làm bởi cái đó, được mua bởi cái đó, được trói buộc bởi cái đó, được chuẩn bị bởi cái đó, được trộn lẫn với cái đó, bị giết bởi cái đó, người ấy giết bằng cái đó, được chiến thắng bởi cái đó, người ấy chiến thắng bằng cái đó, người ấy chơi bằng cái đó, người ấy đào bằng cái đó, người ấy vượt qua bằng cái đó, người ấy đi lại bằng cái đó, người ấy mang vác bằng cái đó, người ấy sống bằng cái đó.

30. Tassa saṃvattati.

30. (Hậu tố được dùng trong ý nghĩa) ‘nó dẫn đến điều đó cho người ấy’.

31. Tato sambhūtamāgataṃ.

31. (Hậu tố được dùng trong ý nghĩa) ‘được sinh ra từ đó, đến từ đó’.

32. Tattha vasati vidito bhatto niyutto.

32. (Hậu tố được dùng trong các ý nghĩa:) người ấy cư ngụ ở đó, được biết đến ở đó, được nuôi dưỡng ở đó, được bổ nhiệm ở đó.

33. Tassidaṃ.

33. (Hậu tố được dùng trong ý nghĩa) ‘cái này là của người ấy’.

34. Ṇo.

34. (Hậu tố) Ṇa.

35. Gavādīhi yo.

35. Sau (các từ) gava (con bò), v.v... (dùng hậu tố) ya.

36. Pitito bhātari reyyaṇa.

36. Sau (từ) pitu (cha) trong ý nghĩa ‘anh/em trai’, (dùng các hậu tố) eyya, ṇa.

37. Mātito ca bhaginiyaṃ cho.

37. Và sau (từ) mātu (mẹ) trong ý nghĩa ‘chị/em gái’, (dùng hậu tố) cha.

38. Mātāpitūsvā-maho.

38. Sau (các từ) mātā (mẹ) và pitā (cha), (dùng hậu tố) āmaha (để chỉ người cha của họ).

39. Hite [Pg.24] reyyaṇa.

39. Trong ý nghĩa ‘lợi ích cho’, (dùng các hậu tố) eyya, ṇa.

40. Nindā-ññāta-ppapaṭibhāgarassa dayāsaññāsu ko.

40. Hậu tố ka (được dùng) trong các ý nghĩa: khiển trách, không biết, tương tự, nhỏ bé, thương mến, và danh xưng.

21. Vatthito ivatthe eyyo. (Gaṇa)

21. Sau (nhóm từ bắt đầu bằng) `vatthu`, (hậu tố) `eyya` được dùng theo nghĩa `iva` (giống như).

22. Silāya ṇeyyo ca. (Gaṇa)

22. Và sau (nhóm từ bắt đầu bằng) `silā`, (hậu tố) `ṇeyya` (được dùng).

23. Sākhādīhi iyo. (Gaṇa)

23. Sau (nhóm từ bắt đầu bằng) `sākhā`, (hậu tố) `iya` (được dùng).

24. Mukhādīhi yo. (Gaṇa)

24. Sau (nhóm từ bắt đầu bằng) `mukha`, (hậu tố) `ya` (được dùng).

25. Ākasmike bhidheye īyo. (Gaṇa)

25. Theo nghĩa `ākasmika` (bất ngờ, ngẫu nhiên), (hậu tố) `īya` (được dùng).

26. Sakkarādīhi ṇo. (Gaṇa)

26. Sau (nhóm từ bắt đầu bằng) `sakkarā`, (hậu tố) `ṇa` (được dùng).

27. Aṅgulyādīhi ṇiko. (Gaṇa)

27. Sau (nhóm từ bắt đầu bằng) `aṅguli`, (hậu tố) `ṇika` (được dùng).

41. Tamassa parimāṇaṃ ṇiko ca.

41. Và (hậu tố) `ṇika` (được dùng) theo nghĩa 'số lượng của nó'.

42. Yate-tehi ttako.

42. Sau `ya` và `ta`, (hậu tố) `ttaka` (được dùng).

43. Sabbā cā-vanthu.

43. Và sau `sabba`, (hậu tố) `āvantu` (được dùng).

44. Kimhā rati rīva rīvataka rittakā.

44. Sau `kiṃ`, (các hậu tố) `rati`, `rīva`, `rīvataka`, `rittaka` (được dùng).

45. Sañjātaṃ tārakāditvito.

45. Sau (nhóm từ bắt đầu bằng) `tārakā`, (hậu tố) `ita` (được dùng) theo nghĩa `sañjāta` (hiện ra, có mặt).

46. Māne matto.

46. Theo nghĩa `māna` (số lượng, chừng mực), (hậu tố) `matta` (được dùng).

47. Taggho cuddhaṃ.

47. Theo nghĩa `taggha` (xứng đáng với điều đó), (hậu tố) `cuddhaṃ` (được dùng).

48. Ṇo ca purisā.

48. Và sau `purisa`, (hậu tố) `ṇa` (được dùng).

49. Ayubhadvitīhaṃse.

49. Trong trường hợp phần thứ hai của `ayubhada`.

50. Saṅkhyāya saccutīsā-sa, dasantā-dhikā-smiṃ satasahasse ḍo.

50. Đối với số đếm `saccutīsā-sa`, và khi nhiều hơn một số tận cùng bằng `dasa` (mười), trong trường hợp `sata` (trăm) và `sahassa` (ngàn), (hậu tố) `ḍa` (được dùng).

51. Tassa pūraṇe-kādasādito vā.

51. Để tạo số thứ tự của nó, (hậu tố được dùng) sau (nhóm từ bắt đầu bằng) `ekādasa` (mười một), một cách tùy chọn.

52. Ma [Pg.25] pañcādikatīhi.

52. (Hậu tố) `ma` (được dùng) sau (nhóm từ bắt đầu bằng) `pañca` và `kati`.

53. Satādīnami ca.

53. Và (hậu tố) `i` (được dùng) sau (nhóm từ bắt đầu bằng) `sata`.

54. Chā ṭṭhaṭṭhamā.

54. Sau `cha` (sáu), (các hậu tố) `ṭṭha` và `ṭhama` (được dùng).

55. Ekā kākya-sahāye.

55. Sau `eka`, (hậu tố) `ākya` (được dùng) theo nghĩa `sahāya` (bạn đồng hành).

56. Vacchādīhi tanutte taro.

56. Sau (nhóm từ bắt đầu bằng) `vaccha`, (hậu tố) `tara` (được dùng) theo nghĩa `tanutta` (nhỏ bé, non trẻ).

57. Kimhā niddhāraṇe ratara ratamā.

57. Sau `kiṃ`, (các hậu tố) `ratara` và `ratama` (được dùng) theo nghĩa `niddhāraṇa` (xác định, lựa chọn).

58. Tena datte liyā.

58. Theo nghĩa `tena datta` (được cho bởi người ấy), (hậu tố) `liya` (được dùng).

59. Tassa bhāvakammesu tta tā ttana ṇya ṇeyyaṇiya ṇiyā.

59. Theo nghĩa `bhāva` (trạng thái) và `kamma` (hành động) của nó, (các hậu tố) `tta`, `tā`, `ttana`, `ṇya`, `ṇeyya`, `ṇiya`, `ṇiyā` (được dùng).

60. Bya vaddhadāsā vā.

60. Sau `vaddha` và `dāsa`, (hậu tố) `ṇya` (được dùng) một cách tùy chọn.

61. Naṇa yuvā bo ca vassa.

61. (Các hậu tố) `na`, `ṇa` (được dùng) sau `yuvan`, và `ba` thay cho `va` (của `yuvan`).

62. Aṇvāditvimo.

62. Sau (nhóm từ bắt đầu bằng) `aṇu`, (hậu tố) `ima` (được dùng).

63. Bhāvā tena nibbatte.

63. Sau (một từ chỉ) `bhāva` (trạng thái), (hậu tố được dùng) theo nghĩa `tena nibbatta` (được tạo ra bởi cái đó).

64. Tara tami-ssikiyiṭṭhātisaye.

64. Các hậu tố tara, tama, issika, iya, iṭṭha được dùng theo nghĩa vượt trội.

65. Tannissite llo.

65. Hậu tố lla (được dùng) theo nghĩa liên quan đến nó.

66. Tassa vikārāvayavesu ṇa ṇika ṇeyya mayā.

66. Các hậu tố ṇa, ṇika, ṇeyya, maya (được dùng) theo nghĩa biến thể và bộ phận của nó.

67. Jatuto ssaṇa vā.

67. Sau (từ) jatu, hậu tố ssaṇa (được dùng) một cách tùy chọn.

68. Samūhe kaṇa ṇa ṇikā.

68. Các hậu tố kaṇa, ṇa, ṇikā (được dùng) theo nghĩa tập hợp.

69. Janādīhi tā.

69. Sau các từ trong nhóm jana, v.v..., (dùng hậu tố) tā.

70. Iyo hite.

70. Hậu tố iya (được dùng) theo nghĩa lợi ích.

71. Cakkhvādito sso.

71. Sau các từ trong nhóm cakkhu, v.v..., (dùng hậu tố) ssa.

72. Ṇyo tattha sādhu.

72. Hậu tố ṇya (được dùng) theo nghĩa 'giỏi về việc ấy'.

73. Kammā [Pg.26] niyaññā.

73. Sau (từ) kamma, (dùng các hậu tố) niya, ñña.

74. Kathāditviko.

74. Sau các từ trong nhóm kathā, v.v..., (dùng hậu tố) ika.

75. Pathādīhi ṇeyyo.

75. Sau các từ trong nhóm patha, v.v..., (dùng hậu tố) ṇeyya.

76. Dakkhiṇāyā-rahe.

76. Hậu tố eyya (được dùng) theo nghĩa xứng đáng (với vật cúng dường).

77. Rāyo tumantā.

77. Sau (các từ tận cùng bằng) tu và mantu, (dùng hậu tố) rāya.

78. Tamettha-ssa-tthīti mantu.

78. Theo nghĩa 'cái đó là của nó' hoặc 'cái đó có ở đây', (dùng hậu tố) mantu.

79. Vantvavaṇṇā.

79. Sau (một từ) không tận cùng bằng 'a', (dùng hậu tố) vantu.

80. Daṇḍāditvika ī vā.

80. Sau các từ trong nhóm daṇḍa, v.v..., các hậu tố ika và ī (được dùng) một cách tùy chọn.

28. Uttamīṇe va dhanā iko. (Gaṇa)

28. Sau (từ) dhana, hậu tố ika (được dùng) theo nghĩa chủ nợ, một cách tùy chọn. (Nhóm từ)

29. Asannihite atthā. (Gaṇa)

29. Hậu tố attha (được dùng) theo nghĩa không có sẵn. (Nhóm từ)

30. Tadantā ca. (Gaṇa)

30. Và (hậu tố ī được dùng) sau các từ tận cùng bằng hậu tố ấy (attha). (Nhóm từ)

31. Vaṇṇantā īyeva. (Gaṇa)

31. Sau (các từ) tận cùng bằng vaṇṇa, chỉ (dùng hậu tố) ī. (Nhóm từ)

32. Hattha dantehi jātiyaṃ. (Gaṇa)

32. Sau (các từ) hattha và danta, (dùng hậu tố ī) theo nghĩa chủng loại. (Nhóm từ)

33. Vaṇṇato brahmacārimhi. (Gaṇa)

33. Sau (từ) vaṇṇa, (dùng hậu tố ī) theo nghĩa người sống đời phạm hạnh. (Nhóm từ)

34. Pokkharādito dese. (Gaṇa)

34. Sau các từ trong nhóm pokkhara, v.v..., (dùng hậu tố ī) theo nghĩa địa phương. (Nhóm từ)

35. Nāvāyi-ko. (Gaṇa)

35. Sau (từ) nāvā, (dùng hậu tố) ika. (Nhóm từ)

36. Sukhadukkhā ī. (Gaṇa)

36. Sau (các từ) sukha và dukkha, (dùng hậu tố) ī. (Nhóm từ)

37. Balā bāhūrupubbā ca. (Gaṇa)

37. Và sau (từ) bala, khi được đi trước bởi bāhu và ūru. (Nhóm từ)

81. Tapādīhi ssī.

81. Sau các từ trong nhóm tapa, v.v..., (dùng hậu tố) ssī.

82. Mukhādito ro.

82. Sau các từ trong nhóm mukha, v.v..., (dùng hậu tố) ra.

38. Dantassu ca unnatadante. (Gaṇa)

38. Và sau (từ) danta, (dùng hậu tố) u, theo nghĩa 'răng nhô ra'. (Nhóm từ)

83. Tundyādīhi bho.

83. Này, bởi (nhóm từ) Tundyādi.

84. Saddhāditva[Pg.27].

84. Từ (nhóm) Saddhādi, (có hậu tố) tva.

85. Ṇo tapā.

85. Từ tapa, (có hậu tố) ṇa.

86. Ālvabhijjhādīhi.

86. Bởi (nhóm từ) Ālvabhijjhādi.

87. Picchāditvilo.

87. Từ (nhóm) Picchādi, (có hậu tố) tva và ila.

88. Sīlādito vo.

88. Từ (nhóm) Sīlādi, (có hậu tố) va.

39. Aṇṇā niccaṃ. (Gaṇa)

39. (Hậu tố) a và ṇṇa (được dùng) luôn luôn. (Nhóm)

40. Gāṇḍirājīhi saññāyaṃ. (Gaṇa)

40. Từ (nhóm) Gāṇḍirāji, theo nghĩa là tên gọi. (Nhóm)

89. Māyāmedhāhi vī.

89. Sau Māyā và Medhā, (dùng hậu tố) vī.

90. Sissare āmyuvāmī.

90. Ở Sissara, (có các hậu tố) ām, yu, va, āmī.

91. Lakkhyā ṇo a ca.

91. Và sau Lakkhī, (dùng hậu tố) ṇa và a.

92. Aṅgā no kalyāṇe.

92. Sau aṅga, (dùng hậu tố) ṇa, theo nghĩa là 'tốt đẹp'.

93. So lomā.

93. Sau loma, (dùng hậu tố) sa.

94. Imiyā.

94. (Hậu tố) iya.

95. To pañcamyā.

95. (Hậu tố) to (dùng) trong xuất xứ cách.

96. Ito tetto kuto.

96. Ito, tetto, kuto.

97. Abhyādīhi.

97. Bởi (nhóm từ) Abhyādi.

98. Ādyādīhi.

98. Bởi (nhóm từ) Ādyādi.

99. Sabbādito sattamyā tratthā.

99. Từ nhóm Sabbādi, (dùng) tra và ttha trong sở tại cách.

100. Katthe-tthakutrā-trakve-hidha.

100. Kattha, ittha, kutra, atra, kve, iha, idha.

101. Dhi sabbā vā.

101. Sau sabba, (hậu tố) dhi (được dùng) tùy ý.

102. Yā hiṃ.

102. Sau ya, (dùng hậu tố) hiṃ.

103. Tā [Pg.28] haṃ ca.

103. Và sau ta, (dùng hậu tố) haṃ.

104. Kuhiṃ kahaṃ.

104. Kuhiṃ, kahaṃ.

105. Sabbe-kañña ya tehi kāle dā.

105. Sau sabba, eka, añña, ya, ta; (dùng hậu tố) dā theo nghĩa thời gian.

106. Kadā kudā sadā-dhune-dāni.

106. Kadā, kudā, sadā, adhunā, idāni.

107. Ajjasajjvaparajjve-tarahikarahā.

107. Ajja, sajju, aparajju, etarahi, karahi.

108. Sabbādīhi pakāre thā.

108. Từ (nhóm) Sabbādi, (dùng hậu tố) thā theo nghĩa là cách thức.

109. Kathamitthaṃ.

109. Kathaṃ, itthaṃ.

110. Dhā saṅkhyāhi.

110. Sau các số từ, (dùng hậu tố) dhā.

111. Vekā jjhaṃ.

111. Hậu tố jjhaṃ (được dùng) sau eka.

112. Dvitīhedhā.

112. Hậu tố dhā (được dùng) sau dvi và ti.

113. Tabbati jātiyo.

113. Hậu tố so (được dùng) sau sabba với ý nghĩa là jāti (chủng loại).

114. Vārasaṅkhyāya kkhattuṃ.

114. Hậu tố kkhattuṃ (được dùng) sau các số từ với ý nghĩa là vāra (lần).

115. Katimhā.

115. (Hậu tố dhā cũng được dùng) sau kati.

116. Bahumhā dhā ca paccāsattiyaṃ.

116. Và hậu tố dhā (được dùng) sau bahu với ý nghĩa là paccāsatti (sự gần gũi).

117. Sakiṃ vā.

117. Hoặc là (dạng) sakiṃ.

118. So vīcchā pakāresu.

118. Hậu tố so (được dùng) với ý nghĩa là vīcchā (sự lặp lại) và pakāra (phương cách).

119. Abhūtatabbhāve karāsabhūyoge vikārā cī.

119. Hậu tố cī (được dùng) cho sự biến đổi (vikāra) với ý nghĩa là abhūtatabbhāva (trở thành cái mà trước đó không phải là), khi kết hợp với (các động từ) kar, as, và bhū.

120. Dissantaññepi paccayā.

120. Các hậu tố khác cũng được thấy.

121. Aññasmiṃ.

121. Với ý nghĩa khác.

122. Sakatthe.

122. Với ý nghĩa của chính nó.

123. Lopo.

123. Sự lược bỏ.

124. Sarānamādissā-yuvaṇṇassā [Pg.29] e o ṇānubandhe.

124. Nguyên âm đầu i và u được đổi thành e và o khi có hậu tố với anubandha ṇ theo sau.

125. Saṃyoge kvaci.

125. Đôi khi (cũng xảy ra) khi có phụ âm kép.

126. Majjhe.

126. (Đôi khi cũng xảy ra) ở giữa.

127. Kosajjājjava pārisajja sohajja maddavārissāsabhājañña theyya bāhusaccā.

127. Kosajja, ājjava, pārisajja, sohajja, maddava, ārissāsa, sabhājañña, theyya, bāhusaccā.

128. Manādīnaṃ saka.

128. saka (được thêm vào) sau nhóm từ mana, v.v.

129. Uvaṇṇassā-vaṅa sare.

129. Nguyên âm u được đổi thành ava khi có một nguyên âm theo sau.

130. Yamhi gossa ca.

130. Và (sự thay đổi đó cũng xảy ra) đối với go khi ya theo sau.

131. Lopo-vaṇṇivaṇṇānaṃ.

131. Sự lược bỏ của vaṇṇī và vaṇṇa.

132. Rānubandhe-ntasarādissa.

132. Khi có hậu tố với anubandha r theo sau, (sự lược bỏ xảy ra) đối với nguyên âm cuối và (phụ âm) theo sau nó.

133. Kisamahatamime kasamahā.

133. Kisa và mahant (được đổi thành) kasa và mahā.

134. Āyussā-yasa mantumhi.

134. Āyu (được đổi thành) āyasa khi hậu tố mantu theo sau.

135. Jo vuddhassiyiṭṭhesu.

135. Vuddha (được đổi thành) jya khi các hậu tố iya và iṭṭha theo sau.

136. Bāḷhantikapasatthānaṃ sādha neda sā.

136. Bāḷha, antika, và pasattha (lần lượt được đổi thành) sādha, neda, và sā.

137. Kaṇakanā-ppayuvānaṃ.

137. Appa và yuvan (lần lượt được đổi thành) kaṇa và kanā.

138. Lopo vīmantuvantūnaṃ.

138. Sự lược bỏ (xảy ra) đối với (các hậu tố) vī, mantu, và vantu.

139. Ḍe satissa tissa.

139. Khi (hậu tố) ḍa theo sau, sati được đổi thành tissa.

140. Etasseṭa ttake.

140. Eta (được đổi thành) iṭa khi (hậu tố) ttaka theo sau.

141. Ṇikassi yo vā.

141. Hoặc yo sau ṇikas.

142. Adhātussa ke-syādito ghe-ssi.

142. Đối với phi-căn, sau sya v.v., ghe thay thế cho ssi.

Iti moggallāne byākaraṇe kādikaṇḍo catuttho.

Như vậy là kết thúc chương thứ tư, chương ka, trong ngữ pháp Moggallāna.

(5) Pañcamo kaṇḍo (khādi)

(5) Chương thứ năm (bắt đầu bằng kha)

1. Tijamānehi [Pg.30] khasā khamāvīmaṃsāsu.

1. Sau (các căn) tij, mān, (các hậu tố) kha, sa được dùng theo nghĩa khamā (kiên nhẫn) và vīmaṃsā (khảo sát).

2. Kitā tikicchāsaṃsayesu cho.

2. Sau (căn) kit, (hậu tố) cha được dùng theo nghĩa tikicchā (chữa trị) và saṃsaya (nghi ngờ).

3. Nindāyaṃ gupabadhā bassa bhoca.

3. Theo nghĩa nindā (chỉ trích), sau gup và badh là ba và sa, và bho.

4. Tuṃsmā lopo cicchāyaṃ te.

4. Sau tuṃ, có sự lược bỏ của ta theo nghĩa mong muốn.

5. Īyo kammā.

5. Sau (danh từ làm) túc từ, (dùng hậu tố) īya.

6. Upamā-nācāre.

6. Theo nghĩa so sánh và cách hành xử.

7. Ādhārā.

7. Sau (danh từ làm) vị trí cách.

8. Kattutā-yo.

8. Theo nghĩa chủ thể, (dùng hậu tố) ya.

9. Cyatthe.

9. Theo nghĩa của cvi.

10. Saddādīni karoti.

10. Làm ra âm thanh, v.v.

11. Namotvasso.

11. Đối với namo, (dùng) tvā và so.

12. Dhātvatthe nāmasmi.

12. Khi một danh từ (được dùng) theo nghĩa của một động từ căn.

13. Saccādīhāpi.

13. Cũng (dùng āpi) sau sacca, v.v.

14. Kriyatthā.

14. Với mục đích của một hành động.

15. Curādito ṇi.

15. Sau (nhóm căn) cur, v.v., (dùng hậu tố) ṇi.

16. Payojakabyāpāre kāpi ca.

16. Và cũng (dùng) kāpi trong hoạt động của tác nhân sai khiến.

17. Kyo bhāvakammesvaparokkhesu mānantatyādīsu.

17. (Hậu tố) kya (được dùng) trong thể thụ động và vô nhân xưng, trong thì quá khứ (aparokkha), và với (các hậu tố) māna, nta, tya, v.v.

18. Kattari lo.

18. Trong thể chủ động, (dùng hậu tố) la.

19. Maṃ ca rudhādīnaṃ.

19. Và (trung tố) ṃ cho (nhóm căn) rudh, v.v.

20. Ṇiṇāpyāpīhi vā.

20. Hoặc sau (các hậu tố) ṇi, ṇāpi, āpī.

21. Divādīhi [Pg.31] yaka.

21. Sau (nhóm căn) div, v.v., (dùng) yaka.

22. Tudādīhi ko.

22. Sau (nhóm căn) tud, v.v., (dùng hậu tố) ko.

23. Jyādīhiknā.

23. Sau (nhóm căn) ji, v.v., (dùng hậu tố) knā.

24. Kyādīhi kṇā.

24. Sau (nhóm căn) kī, v.v., (dùng hậu tố) kṇā.

25. Svādīhi kṇo.

25. Sau (nhóm căn) su, v.v., (dùng hậu tố) kṇo.

26. Tanāditvo.

26. Sau (nhóm căn) tan, v.v., (dùng hậu tố) tvo.

27. Bhāvakammesu tabbānīyā.

27. Các hậu tố -tabba và -anīya được dùng trong ý nghĩa của trạng thái (bhāva) và đối tượng (kamma).

28. Ghyaṇa.

28. Hậu tố -ṇa (được dùng) sau các động từ căn được gọi là ghya.

29. Āsse ca.

29. Và sau động từ căn ās.

30. Vadādīhi yo.

30. Hậu tố -ya (được dùng) sau các động từ căn vad, v.v...

41. Bhujānne. (Gaṇa)

41. Hậu tố -aṇṇa (được dùng) sau động từ căn bhuj. (Đây là một gaṇasutta).

31. Kicca ghacca bhacca bhabba leyyā.

31. Các từ kicca, ghacca, bhacca, bhabba, và leyya (được hình thành một cách bất quy tắc).

42. Saññāyaṃ bharā. (Gaṇa)

42. Hậu tố -a (được dùng) sau động từ căn bhar khi có ý nghĩa là một tên gọi. (Đây là một gaṇasutta).

32. Guhādīhi yaka.

32. Hậu tố -yaka (được dùng) sau các động từ căn guh, v.v...

33. Kattari ltuṇakā.

33. Các hậu tố -l, -tu, và -ṇaka được dùng trong ý nghĩa của tác nhân (kattari).

34. Āvī.

34. Hậu tố -āvī (cũng được dùng).

35. Āsiṃsāya-mako.

35. Hậu tố -maka (được dùng) trong ý nghĩa của sự mong ước.

36. Karā ṇano.

36. Hậu tố -ṇana (được dùng) sau động từ căn kar.

37. Hāto vīhikālesu.

37. Hậu tố -yana (được dùng) sau động từ căn hā khi có ý nghĩa là 'lúa' và 'thời gian'.

38. Vidā kū.

38. Hậu tố -kū (được dùng) sau động từ căn vid.

39. Vito ñāto.

39. Các từ vitta và ñāta (được hình thành một cách bất quy tắc).

40. Kammā[Pg.32].

40. Hậu tố -ma (được dùng) sau động từ căn kam.

41. Kva caṇa.

41. Hậu tố -caṇa (được dùng) sau động từ căn kar.

42. Gamā rū.

42. Hậu tố -rū (được dùng) sau động từ căn gam.

43. Samānaññabhavantayāditūpamānā disā kammerīrikkhākā.

43. Các hậu tố -rī, -rikkha, và -ākā được dùng sau các động từ căn có các từ đi trước như samāna, añña, bhavanta, yādi, tūpamāna, sādisa, v.v... trong ý nghĩa của đối tượng.

44. Bhāvakārake svaghaṇaghakā.

44. Các hậu tố -sva, -ghaṇa, và -ghaka được dùng trong ý nghĩa của trạng thái (bhāva) và tác nhân (kāraka).

45. Dādhātvi.

45. Hậu tố -i (được dùng) sau các động từ căn dā và dhā.

46. Vamādīhyathu.

46. Hậu tố -athu (được dùng) sau các động từ căn vam, v.v...

47. Kvi.

47. Hậu tố zero kvi (cũng được dùng).

48. Ano.

48. Hậu tố -ana (cũng được dùng).

49. Itthiyamaṇa tti ka yakayā ca.

49. Trong giống cái, các hậu tố -aṇa, -tti, -ka, -yaka, và -yā cũng được dùng.

50. Jāhāhi ni.

50. Hậu tố -ni (được dùng) sau các động từ căn jā và hā.

51. Karā ririyo.

51. Các hậu tố -ririya và -iriya (được dùng) sau động từ căn kar.

52. I ki tī sarūpe.

52. Các hậu tố -i, -ki, và -tī được dùng trong ý nghĩa của chính động từ căn.

53. Sīlā-bhikkhaññā-vassakesu ṇī.

53. Hậu tố -ṇī được dùng trong ý nghĩa của thói quen (sīla), sự lặp lại (ābhikkhañña), và sự cần thiết (āvassaka).

54. Thāvari-ttara, bhaṅgura, bhidura, bhāsura, bhassarā.

54. Các từ thāvara, ittara, bhaṅgura, bhidura, bhāsura, và bhassara được hình thành một cách bất quy tắc.

55. Kattari bhūte ktvantuttāvī.

55. Ktvantu, ttāvī (được dùng) trong tác động cách ở quá khứ.

56. Kto bhāvakammesu.

56. Kta (được dùng) trong trạng thái và nghiệp cách.

57. Kattari cārambhe.

57. Và trong tác động cách với nghĩa khởi đầu.

58. Ṭhā-sa, vasa, silisa, sī, ruha, jara, janīhi.

58. Với (các căn) ṭhā, sa, vasa, silisa, sī, ruha, jara, janī.

59. Gamanatthā kammakādhāre ca.

59. Và với các căn có nghĩa là đi, trong nghiệp cách và sở y cách.

60. Āhāratthā[Pg.33].

60. Với các căn có nghĩa là ăn.

61. Tuṃ tāye tave bhāve bhavissati kriyāyaṃ tadatthāyaṃ.

61. Tuṃ, tāye, tave (được dùng) trong nghĩa trạng thái, trong hành động ở tương lai, và với mục đích ấy.

62. Paṭisedhe-laṃkhalūnaṃ, tunaktvāna, ktvā vā.

62. Trong sự cấm đoán (với alaṃ và khalu), (dùng) tuna, ktvāna, hoặc ktvā.

63. Pubbe-kakattukānaṃ.

63. (Dùng cho) hành động trước của cùng một tác nhân.

64. Nto kattari vattamāne.

64. Nta (được dùng) trong tác động cách ở hiện tại.

65. Māno.

65. Và māna.

66. Bhāvakammesu.

66. (Māna được dùng) trong trạng thái và nghiệp cách.

67. Te ssapubbā-nāgate.

67. Hai hậu tố ấy, khi đi trước bởi ssa, (được dùng) trong tương lai.

68. Ṇvādayo.

68. Ṇva và các hậu tố khác.

69. Khachasānamekassarodi dve.

69. Âm đầu của một căn không phải đơn âm được lặp lại trước kha, cha, sa.

70. Parokkhāyañca.

70. Và trong thì quá khứ hoàn thành.

71. Ādismā sarā.

71. Nguyên âm của âm tiết đầu (được lặp lại) là a.

72. Na puna.

72. Không (lặp lại) lần nữa.

73. Yathiṭṭhaṃ syādino.

73. (Sự lặp lại là) tùy chọn trước sya và các hậu tố khác.

74. Rasso pubbassa.

74. (Nguyên âm của) âm tiết trước được rút ngắn.

75. Lopo-nādibyañjanassa.

75. Lược bỏ phụ âm không phải là âm đầu.

76. Khachasesvassi.

76. A trở thành i trước kha, cha, sa.

77. Gupissussa.

77. (Nguyên âm của âm tiết lặp lại) của (căn) gup là u.

78. Catuttha dutiyānaṃ tatiyapaṭhamā.

78. Phụ âm thứ tư và thứ hai (của một nhóm) trở thành phụ âm thứ ba và thứ nhất.

79. Kavaggahānaṃ cavaggajā.

79. (Phụ âm) thuộc nhóm ka và ha trở thành (phụ âm) thuộc nhóm ca và ja.

80. Mānassa [Pg.34] vī parassa ca maṃ.

80. Đối với căn māna, âm tiết lặp lại là vī và phần sau là maṃ.

81. Kitassā-saṃsaye ti vā.

81. (Tiểu từ) ti được tùy chọn thêm vào sau một (từ có hậu tố) kita trong nghĩa xác quyết.

82. Yuvaṇṇāname o paccaye.

82. (Các nguyên âm) i và u trở thành e và o khi một hậu tố theo sau.

83. Lahussupāntassa.

83. (Điều này xảy ra) với nguyên âm ngắn ở âm tiết áp cuối.

84. Assā ṇānubandhe.

84. (Nguyên âm) a trở thành ā khi (hậu tố) có chỉ tố ṇ.

85. Na te kānubandhanāgamesu.

85. Không (áp dụng) trong các tiếp vĩ ngữ có chỉ định từ ‘ka’ và các tiếp đầu ngữ ‘na’.

86. Vā kvaci.

86. Đôi khi tùy chọn.

87. Aññatrā pi.

87. Cũng ở các trường hợp khác.

88. Pye sissā.

88. Của (căn) pī, (ī) thành e (trước) ssa.

89. Eonamayavā sare.

89. (E và o) của các căn theo thứ tự trở thành ay và av khi một nguyên âm theo sau.

90. Āyāvā ṇānubandhe.

90. (E và o) thành āy và āv (trước) tiếp vĩ ngữ có chỉ định từ ‘ṇa’.

91. Āssā ṇāpimhi yuka.

91. Đối với (căn) ās, (sự biến đổi) cũng tùy chọn (trước) tiếp vĩ ngữ có chỉ định từ ‘ṇa’.

92. Padādīnaṃ kvaci.

92. Đối với (các căn) pad, v.v..., đôi khi.

93. Maṃ vā rudhādīnaṃ.

93. Hoặc (chèn) ‘ṃ’ (vào) các (căn) rudh, v.v...

94. Kvimhi lopo-nta byañjanassa.

94. Khi có (tiếp vĩ ngữ) ‘kvi’, phụ âm cuối bị xóa bỏ.

95. Pararūpamayakāre byañjane.

95. Đồng hóa theo hình thức sau (xảy ra) khi phụ âm là ‘y’.

96. Manānaṃ niggahītaṃ.

96. Của ‘m’ và ‘n’, (trở thành) niggahīta (ṃ).

97. Na brūsso.

97. Không (áp dụng) cho (căn) brū.

98. Kagā cajānaṃ ghānubandhe.

98. Của ‘ca’ và ‘ja’, (thành) ‘ka’ và ‘ga’ (trước) tiếp vĩ ngữ có chỉ định từ ‘gha’.

99. Hanassa ghāto ṇānubandhe.

99. Của (căn) han, (thành) ghāta (trước) tiếp vĩ ngữ có chỉ định từ ‘ṇa’.

100. Kvimhi gho paripaccāsamohi.

100. Khi có (tiếp vĩ ngữ) ‘kvi’, (phụ âm cuối của các căn) pac, ās, muh (trở thành) gha.

101. Parassa [Pg.35] ghaṃse.

101. Của (phụ âm) sau, (thành) gha (trước) sa.

102. Jiharānaṃ gī.

102. (Căn) ji (trở thành) gī.

103. Dhāssa ho.

103. Của (căn) dhā, (thành) ha.

104. Ṇimhi dīgho dusassa.

104. Khi có (tiếp vĩ ngữ) ‘ṇi’, (nguyên âm của căn) dus được trường hóa.

105. Guhissa sare.

105. Của (căn) guh, (nguyên âm được trường hóa khi) một nguyên âm theo sau.

106. Muhabahānañca te kānubandhe tve.

106. Và của (các căn) muh và vah, các (biến đổi) ấy (xảy ra trước) tiếp vĩ ngữ có chỉ định từ ‘ka’ và (trước) ‘tva’.

107. Vahassussa.

107. Của (căn) vah, (a) thành u.

108. Dhāssa hi.

108. Của (căn) dhā, (thành) hi.

109. Gamādirānaṃ lopo-ntassa.

109. Đối với (các căn) gam, v.v..., phụ âm cuối bị xóa bỏ.

110. Vacādīnaṃ vassuṭa vā.

110. Đối với (các căn) vac, v.v..., ‘va’ tùy chọn (thành) ‘u’.

111. Assu.

111. Của (căn) as, (thành) u.

112. Vaddhassa vā.

112. Đối với (căn) vadh, tùy chọn.

113. Yajassa yassa ṭiyī.

113. Của (căn) yaj, ‘ya’ (thành) ‘i’.

114. Ṭhāssi.

114. Của (căn) ṭhā, (thành) i.

115. Gāpānamī.

115. Đối với (các động từ căn) gā, pā, mī.

116. Janissā.

116. Jan được biến thành jā.

117. Sāsassa sisa vā.

117. Sās đôi khi được biến thành sisa.

118. Karassā tave.

118. A của kar được trường hóa trước tave.

119. Tuṃtunatabbesu vā.

119. Đôi khi cũng (được trường hóa) trước tuṃ, tuna, và tabba.

120. Ñāssa ne jā.

120. Ñā được biến thành jā trước na.

121. Sakāpānaṃ kuṇakū ṇe.

121. (Các động từ căn) saka và āpa được biến thành kuṇa và kū trước ṇa.

122. Nito [Pg.36] cissa cho.

122. C của ci được biến thành ch sau ni.

123. Jarasadānamīma vā.

123. Đối với jara, sad, āna, mī, mā, (sự thay đổi là) tùy chọn.

124. Disassa passa dassa dasa da dakkhā.

124. Dis được biến thành passa, dassa, dasa, da, dakkhā.

125. Samānā ro rīrikkhakesu.

125. Những (hình thức) tương tự trong ro, rī, rikkha, và ka.

126. Dahassa dassa ḍo.

126. Dah được biến thành dassa, ḍa.

127. Anaghaṇasvāparīhi ḷo.

127. Sau anaghaṇa, svā, và parī là ḷa.

128. Atyādintesvatthissa bhū.

128. Atthi được biến thành bhū ở cuối các từ như ati, v.v.

129. Aāssaādīsu.

129. Đối với (các động từ căn) bắt đầu bằng a, ā.

130. Ntamānāntiyiyuṃ svādilopo.

130. Lược bỏ (biến cách vĩ ngữ) su, v.v. trước nta, māna, ānti, yi, yuṃ.

131. Pādito ṭhāssa vā ṭhaho kvaci.

131. Sau pa, ṭhā đôi khi được biến thành ṭhaha, tùy chọn.

132. Dāssi yaṅa.

132. Dā được biến thành i trước yaṅa.

133. Karotissa kho.

133. R của kar được biến thành kh.

134. Purā smā.

134. Smā (được dùng để chỉ) quá khứ.

135. Nito kamassa.

135. Đối với (động từ căn) kam sau (tiếp đầu ngữ) ni.

136. Yuvaṇṇānamiyaṅuvaṅa sare.

136. I, u được biến thành iyaṃ, uvaṃ khi có nguyên âm theo sau.

137. Aññādissāssī kye.

137. Nguyên âm cuối của añña, v.v. được biến thành ī trước kya.

138. Tanassā vā.

138. A của tan đôi khi được biến thành ā.

139. Dīgho sarassa.

139. Nguyên âm được trường hóa.

140. Sā-nantarassa tassa ṭho.

140. T ngay sau s được biến thành ṭh.

141. Kasassima ca vā.

141. A của kas cũng đôi khi được biến thành ima.

142. Dhastotrastā.

142. Dhasta, utra, sta.

143. Pucchādito.

143. Từ (các động từ căn) như pucch, v.v.

144. Sāsa[Pg.37], vasa, saṃsa, sasā tho.

144. S của sās, vas, saṃs, sas được biến thành th.

145. Dho dhahabhehi.

145. Sau `dha`, `ha`, và `bha` là `dha`.

146. Dahā ḍho.

146. Sau `dah` là `ḍha`.

147. Bahassuma ca.

147. Và `ma` của `bahassu`.

148. Ruhādīhi ho ḷa ca.

148. Và sau nhóm (căn) `ruh`, `h` (và `t`) trở thành `ḷa`.

149. Muhā vā.

149. Đối với (căn) `muh`, thì tùy chọn.

150. Bhidādito no ktaktavantūnaṃ.

150. Sau nhóm (căn) `bhid`, `na` (thay thế cho `t`) của `kta` và `ktavantu`.

151. Dātvinno.

151. Đối với (căn) `dā`, (thay thế bằng) `i` và `inna`.

152. Kirādīhi ṇo.

152. Sau nhóm (căn) `kir`, (sự thay thế là) `ṇa`.

153. Tarādīhi riṇṇo.

153. Sau nhóm (căn) `tar`, (sự thay thế là) `riṇṇa`.

154. Go bhanjādīhi.

154. Sau nhóm (căn) `bhanj`, (sự thay thế là) `ga`.

155. Susā kho.

155. Sau (căn) `sus`, (sự thay thế là) `kha`.

156. Pacā ko.

156. Sau (căn) `pac`, (sự thay thế là) `ka`.

157. Mucā vā.

157. Đối với (căn) `muc`, thì tùy chọn.

158. Lopo vaḍḍhā ktissa.

158. Sau (căn) `vaḍḍh`, có sự lược bỏ (phụ âm `t`) của `kti`.

159. Kvissa.

159. (Sự lược bỏ) của (tiếp vĩ ngữ) `kvi`.

160. Ṇiṇāpīnaṃ tesu.

160. (Sự lược bỏ) của `ṇi`, `ṇā`, `pī` khi đi với những (tiếp vĩ ngữ) ấy.

161. Kvaci vikaraṇānaṃ.

161. Đôi khi (có sự lược bỏ) của các `vikaraṇa` (tiếp vĩ ngữ của động từ).

162. Mānassa massa.

162. Đối với `māna`, (thay bằng) `ma`.

163. Ñi lasse.

163. (Tiếp vĩ ngữ) `ñi` (thay) cho `la`.

164. Pyo vā tvāssa samāse.

164. Trong hợp từ (samāsa), `pya` là sự thay thế tùy chọn cho `tvā`.

165. Tuṃyānā.

165. (Các tiếp vĩ ngữ) `tuṃ`, `yā`, `nā`.

166. Hanā [Pg.38] racco.

166. Sau (căn) `han`, (sự thay thế là) `racca`.

167. Sāsādhikarā ca ca riccā.

167. Và cũng `riccā` từ (nhóm) `sāsādhikara`.

168. Ito cco.

168. Sau (căn) `i`, (sự thay thế là) `cca`.

169. Disā vānavāsa ca.

169. Và sau (căn) `dis`, (các tiếp vĩ ngữ là) `vāna` và `vā`.

170. Ñi byañjanassa.

170. (Sự lặp lại) của phụ âm (sau) `ñi`.

171. Rā nassa ṇo.

171. Sau `ra`, `ṇa` (thay) cho `na`.

172. Na ntamānatyādīnaṃ.

172. Không (áp dụng) cho (các tiếp vĩ ngữ) `nta`, `māna`, `tya`, v.v...

173. Gamayamisāsadisānaṃ vā cchaṅa.

173. Đối với (các căn) `gama`, `yami`, `sāsa`, `disa`, (sự thay thế là) `ccha` một cách tùy chọn.

174. Jaramarānamīyaṅa.

174. Đối với (các căn) `jara` và `mara`, (sự thay thế là) `īya`.

175. Ṭhāpānaṃ tiṭṭha pivā.

175. Của (căn) `ṭhā` và `pā` (lần lượt là) `tiṭṭha` và `pivā`.

176. Gamavadadānaṃ ghamma vajja dajjā.

176. Của (các căn) `gam`, `vad`, `dā` (lần lượt là) `ghamma`, `vajja`, `dajjā`.

177. Karassa sossa kubba kuru kayirā.

177. Của (căn) `kar` và của (căn) `su` (là) `kubba`, `kuru`, `kayirā`.

178. Gahassa gheppo.

178. Của (căn) `gah` (là) `gheppa`.

179. Ṇo niggahītassa.

179. Không (áp dụng) cho niggahīta.

Iti moggallāne byākaraṇe khādikaṇḍo pañcamo.

Như vậy, trong ngữ pháp Moggallāna, chương thứ năm về các căn (đã kết thúc).

(6) Chaṭṭho kaṇḍo (tyādi)

(6) Chương thứ sáu (về các vĩ tố `ti`, v.v...)

1. Vattamāne ti anti, si tha, mi ma, te ante, se vhe, e mhe.

1. Ở thì hiện tại (là): `ti`, `anti`; `si`, `tha`; `mi`, `ma`; (và) `te`, `ante`; `se`, `vhe`; `e`, `mhe`.

2. Bhavissati ssati ssanti, ssasi ssatha, ssāmi ssāma, ssate ssante, ssase ssavhe, ssaṃ ssāmhe.

2. Ở thì tương lai (là): `ssati`, `ssanti`; `ssasi`, `ssatha`; `ssāmi`, `ssāma`; (và) `ssate`, `ssante`; `ssase`, `ssavhe`; `ssaṃ`, `ssāmhe`.

3. Nāme [Pg.39] garahāvimhayesu.

3. (Các vĩ tố tương lai cũng được dùng) với (tiểu từ) `nāma` trong ý nghĩa khiển trách và ngạc nhiên.

4. Bhūte ī uṃ, o ttha, iṃ mhā, ā ū, se vhaṃ, a mhe.

4. Ở thì quá khứ (Aorist) (là): `ī`, `uṃ`; `o`, `ttha`; `iṃ`, `mhā`; (và) `ā`, `ū`; `se`, `vhaṃ`; `a`, `mhe`.

5. Anajjatane ā ū, o ttha, a mhā, ttha tthuṃ, se vhaṃ, iṃ muse.

5. Ở thì quá khứ (Bất định) (là): `ā`, `ū`; `o`, `ttha`; `a`, `mhā`; (và) `ttha`, `tthuṃ`; `se`, `vhaṃ`; `iṃ`, `muse`.

6. Parokkhe a u, e ttha, a mha, ttha re, ttho vho, i mhe.

6. Ở thì quá khứ (Hoàn thành) (là): `a`, `u`; `e`, `ttha`; `a`, `mha`; (và) `ttha`, `re`; `ttho`, `vho`; `i`, `mhe`.

7. Eyyādo vā tipattiyaṃ ssā ssaṃsu, sse ssatha, ssaṃ ssāmhā, ssatha ssiṃsu, ssase ssavhe, ssiṃ ssāmhase.

7. Ở lối điều kiện (là): `ssā`, `ssaṃsu`; `sse`, `ssatha`; `ssaṃ`, `ssāmhā`; (và) `ssatha`, `ssiṃsu`; `ssase`, `ssavhe`; `ssiṃ`, `ssāmhase`; hoặc (dùng các vĩ tố bắt đầu bằng) `eyya`.

8. Hetuphalesveyya eyyuṃ, eyyāsi eyyātha, eyyāmi eyyāma, etha eraṃ, etho eyyāvho, eyyaṃ eyyāmhe.

8. Trong (ý nghĩa) nhân và quả (lối khả năng) (là): `eyya`, `eyyuṃ`; `eyyāsi`, `eyyātha`; `eyyāmi`, `eyyāma`; (và) `etha`, `eraṃ`; `etho`, `eyyāvho`; `eyyaṃ`, `eyyāmhe`.

9. Pañcapatthanāvidhīsu.

9. Trong (ý nghĩa) cầu mong và mệnh lệnh.

10. Tu antu, hi tha, mima, taṃ antaṃ, ssu vho, e āmadhasa.

10. (Các vĩ tố là): `tu`, `antu`; `hi`, `tha`; `mi`, `ma`; (và) `taṃ`, `antaṃ`; `ssu`, `vho`; `e`, `āmadhasa`.

11. Satyarahesveyyādī.

11. Trong (ý nghĩa) khả năng và kín đáo, (dùng các vĩ tố bắt đầu bằng) `eyya`.

12. Sambhāvane vā.

12. Hoặc trong (ý nghĩa) phỏng đoán.

13. Māyoge īāādī.

13. Khi đi cùng với `mā`, (dùng các vĩ tố bắt đầu bằng) `ī`, `ā`.

14. Pubbāparacchakkāna mekānekesu tumhāmhasesesu dvedve majjhimuttamapaṭhamā.

14. Của sáu vĩ tố đầu và sáu vĩ tố sau, trong (số) ít và (số) nhiều, khi (chủ từ là) `tumha`, `amha`, và các (danh từ) còn lại, (thì) hai vĩ tố một (lần lượt là) ngôi trung, ngôi thượng, và ngôi sơ.

15. Āīssādīsvau vā.

15. Đối với (các vĩ tố) bắt đầu bằng `ā`, `ī`, `ssā`, (các vĩ tố) `a` và `u` (được dùng) tùy chọn.

16. Aādīsvāho brūssa.

16. Đối với (các vĩ tố) bắt đầu bằng `a`, (hình thức) `āha` (được dùng) cho (căn) `brū`.

17. Bhūssa vuka.

17. Của (căn) `bhū` (là) `vuka`.

18. Pubbassa a.

18. Của (vĩ tố) đầu tiên (là) `a`.

19. Ussaṃ svāhā vā.

19. Của `u` (là) `ssu` và `āha` tùy chọn.

20. Tyantīnaṃ ṭaṭū.

20. Của `ti` và `anti` (là) `ṭa` và `ṭū`.

21. Īādo [Pg.40] vacassoma.

21. Của (các vĩ tố) `ī` và `ā` (là) `o` và `ma` đối với (căn) `vac`.

22. Dāssa daṃ vā mimesvadvitte.

22. Của (căn) `dā` không lặp lại, (là) `daṃ` tùy chọn trước `mi` và `ma`.

23. Karassa sossa kuṃ.

23. Của (căn) `kar` và `su` (là) `kuṃ`.

24. Kā īādīsu.

24. Chữ 'k' được thêm vào trước các vĩ ngữ bắt đầu bằng 'ī'.

25. Hāssa cāhaṅa ssena.

25. Đối với (căn) 'hā' và 'āha', vĩ ngữ 'ssa' (được dùng).

26. Labhavasacchidabhidarudānaṃ cchaṅa.

26. Đối với các (căn) 'labha', 'vasa', 'saccha', 'chida', 'bhida', 'ruda', (vĩ ngữ tương lai) là 'ccha'.

27. Bhuja mūca vaca visānaṃ kkhaṅa.

27. Đối với các (căn) 'bhuja', 'muca', 'vaca', 'visa', (vĩ ngữ tương lai) là 'kkha'.

28. Āīādīsu harassā.

28. Nguyên âm được rút ngắn trước các vĩ ngữ bắt đầu bằng 'ā' và 'ī'.

29. Gamissa.

29. Đối với (căn) 'gam', (vĩ ngữ là) 'issa'.

30. Ḍaṃsassa ca chaṅa.

30. Và đối với (căn) 'ḍaṃsa', (vĩ ngữ là) 'cha'.

31. Hūssa he hehi hohī ssatyādo.

31. Đối với (căn) 'hū', các dạng 'he', 'hehi', 'hohī' (được thay thế) trước các vĩ ngữ 'ssati' v.v.

32. Ṇānāsu rasso.

32. Nguyên âm được rút ngắn trước các vĩ ngữ 'ṇā' v.v.

33. Āīūmhāssāssamhānaṃ vā.

33. Các vĩ ngữ 'ā', 'ī', 'ū', 'mhā', 'ssā', 'ssamhā' tùy chọn được rút ngắn.

34. Kusaruhehī-ssa chi.

34. Đối với 'kusa', 'ru', 'hehi', 'chi' được thay thế cho 'ssa'.

35. Aīssaādīnaṃ byañjanassiu.

35. Chữ 'i' và 'u' được chèn vào sau phụ âm đứng trước các vĩ ngữ 'a', 'ī', 'ssa' v.v.

36. Brūto tissīu.

36. Sau (căn) 'brū', 'ī' và 'u' (được chèn vào) trước vĩ ngữ 'ti'.

37. Kyassa.

37. (Cũng áp dụng) đối với 'kya'.

38. Eyyāthasseaāīthānaṃ oaaṃtthatthovhoka.

38. Đối với các vĩ ngữ 'eyyātha', 'ssa', 'e', 'ā', 'ī', 'tha', (các dạng thay thế lần lượt là) 'o', 'a', 'aṃ', 'ttha', 'ttho', 'vho', 'ka'.

39. Uṃssiṃ svaṃsu.

39. (Vĩ ngữ) 'uṃ' (trở thành) 'su', (vĩ ngữ) 'ssiṃ' (trở thành) 'svaṃ'.

40. Eottā suṃ.

40. Đối với 'e', 'o', 'tta', (dạng thay thế là) 'suṃ'.

41. Hūto resuṃ.

41. Sau (căn) 'hū', (vĩ ngữ là) 're' và 'suṃ'.

42. Ossa aitthattho.

42. Đối với (vĩ ngữ) 'o', (các dạng thay thế là) 'ai', 'ttha', 'ttho'.

43. Si[Pg.41].

43. (Vĩ ngữ) 'si'.

44. Dīghā īssa.

44. Nguyên âm dài đối với 'ī'.

45. Mhātthāna mha.

45. Đối với 'mhā' và 'ttha', (dạng thay thế là) 'mha'.

46. Iṃssa ca siu.

46. Và đối với 'iṃ', (các dạng thay thế là) 'si' và 'u'.

47. Eyyuṃssuṃ.

47. (Vĩ ngữ) 'eyyuṃ' (trở thành) 'ssuṃ'.

48. Hissa-to lopo.

48. Vĩ ngữ 'hi' bị xóa bỏ sau 'ta'.

49. Kyassa sse.

49. Đối với 'kya', (dạng thay thế là) 'sse'.

50. Atthiteyyādicchannaṃ sa su sa satha saṃ sāma.

50. Đối với 'atthi', 'te', 'eyya' v.v. và 'ccha', (các dạng thay thế là) 'sa', 'su', 'sa', 'satha', 'saṃ', 'sāma'.

51. Ādidvinnamiyāiyuṃ.

51. Đối với hai (ngôi) đầu, (vĩ ngữ là) 'iyā' và 'iyuṃ'.

52. Tassa tho.

52. Đối với 'ta', (dạng thay thế là) 'tho'.

53. Sihisvaṭa.

53. (Các vĩ ngữ) 'si', 'hi', 'sva'.

54. Mimānaṃ vā mimhā ca.

54. Và `mimā` hoặc `mimhā`.

55. Esuṅa.

55. Thay cho toàn bộ `su`.

56. Īādo dīgho.

56. Trường âm `ī` ở đầu.

57. Himimesvassa.

57. `A` thay cho nguyên âm cuối của `hi, mi, ma, su, assa`.

58. Sakā ṇāssa kha īādo.

58. `Sa` và `kāṇa` thay cho `khā`, và tăng đầu âm là `ī`.

59. Sse vā.

59. Hoặc là `se`.

60. Tesu suto kṇokṇānaṃ roṭa.

60. Sau `su`, `r` thay cho `ṭ` của các yếu tố `kṇo` và `kṇā`.

61. Ñāssa sanāssa nāyo timhi.

61. `Nāya` thay cho `ñā` và `sanā` trước `ti`.

62. Ñāmhi jaṃ.

62. Trong `ñā`, `ja` thay cho `ñ`.

63. Eyyāssiyāñā vā.

63. Hoặc `eyyāsi` và `yā` thay cho `ñā`.

64. Īssatyādīsu knālopo.

64. Trong `īssati` và các từ tương tự, yếu tố `knā` bị lược bỏ.

65. Ssassa [Pg.42] hi kamme.

65. Quả vậy, đối với `ssa` trong thể bị động.

66. Etismā.

66. Sau `eti`.

67. Hanā cha khā.

67. `Cha` thay cho `h` của `han`.

68. Hato ha.

68. `Ha` thay cho `t` của `hata`.

69. Dakkhakhahehi hohīhi lopo.

69. Sự lược bỏ nguyên âm cuối của `dakkha, khahe, hohi, īhi`.

70. Kayireyyasseyyumādīnaṃ.

70. Của `kayireyya, sse, yyum`, và các từ tương tự.

71. Ṭā.

71. `Ṭā`.

72. Ethassā.

72. `Ssa` và `ā` thay cho `etha`.

73. Labhā iṃīnaṃ thaṃthā vā.

73. Sau `labh`, `thaṃ` và `thā` tùy chọn thay cho `iṃ` và `ī`.

74. Gurupubbā rassā re-nte-ntinaṃ.

74. Nguyên âm của `re, nte, nti` được rút ngắn khi đi sau một âm tiết nặng.

75. Eyyeyyāseyyannaṃ ṭe.

75. `Ṭa` thay cho `eyye, yyāse, yyan`.

76. Ovikaraṇassu paracchakke.

76. Sự lược bỏ yếu tố `o` trước các vĩ tố parasakka.

77. Pubbacchakke vā kvaci.

77. Đôi khi cũng tùy chọn trước các vĩ tố pubbasakka.

78. Eyyāmasse muca.

78. `Mu` thay cho `eyyāma` và `sse`.

Iti moggallāne byākaraṇe tyādikaṇḍo chaṭṭho.

Như vậy là kết thúc chương thứ sáu, chương về `ti` và các vĩ tố tương tự, trong ngữ pháp Moggallāna.

(7) Sattamo kaṇḍo (ṇvādi)

(7) Chương thứ bảy (về `ṇva` và các yếu tố tương tự).

1. Cara [Pg.43] dara kara raha jana sana tala sāda sādha kasāsa caṭā ya vāhi ṇu.

1. Sau các động từ căn `car, dar, kar, rah, jan, san, tal, sād, sādh, kas, ās, caṭ`, yếu tố là `ṇu`.

2. Bhara mara cara tara ara gara hana tana mana bhama kita dhana baṃha kambamba cakkha bhikkha saṃkindanda yaja paṭāṇāsa vasa pasa paṃsa bandhā u.

2. Sau các động từ căn `bhar, mar, car, tar, ar, gar, han, tan, man, bham, kit, dhan, baṃh, kamb, amb, cakkh, bhikkh, saṃki, dand, yaj, paṭāṇ, ās, vas, pas, paṃs, bandh`, yếu tố là `u`.

3. Bandhā ū vadho ca.

3. Và sau `bandh` và `vadh`, yếu tố là `ū`.

4. Jambādayo.

4. Nhóm từ Jamba, v.v.

5. Tapusa vidha kura putha mudā ku.

5. Sau các động từ căn tap, us, vidh, kur, puth, và mud, có hậu tố ku.

6. Sindhādayo.

6. Nhóm từ Sindhu, v.v.

7. I.

7. Hậu tố i.

8. Dadhyādayo.

8. Nhóm từ Dadhi, v.v.

9. Yuvaṇṇupantā ki.

9. Sau các từ tận cùng bằng yu và vaṇṇu, có hậu tố ki.

10. Vapa vara vasa rasa nabha hara hana paṇā īṇa.

10. Sau các động từ căn vap, var, vas, ras, nabh, har, han, và paṇ, có hậu tố īṇa.

11. Bhū gamā īṇa.

11. Sau các động từ căn bhū và gam, có hậu tố īṇa.

12. Tanda lakkhā ī.

12. Sau các động từ căn tand và lakkh, có hậu tố ī.

13. Gamā ro.

13. Sau động từ căn gam, có hậu tố ro.

(Iti sarapaccayā)

(Đây là các hậu tố sara)

14. I bhī kā karāra vaka saka vāhi ko.

14. Sau các động từ căn i, bhī, kā, kar, ār, vak, sak, và vāh, có hậu tố ko.

15. Ūkādako.

15. Sau nhóm từ Ūka, v.v., có hậu tố ko.

16. Bhītvā [Pg.44] nako.

16. Sau động từ căn bhī, có hậu tố nako.

17. Siṅghā āṇi kāṭakā.

17. Sau động từ căn siṅgh, có hậu tố āṇi; sau kāṭ, có hậu tố akā.

18. Karāditvako.

18. Sau nhóm từ kara, v.v., có hậu tố tvako.

19. Bala pate hyāko.

19. Sau các động từ căn bal và pat, có hậu tố hyāko.

20. Sāmākādayo.

20. Nhóm từ Sāmāka, v.v.

21. Vicchā la gama musā kiko.

21. Sau các động từ căn vicch, la, gam, và mus, có hậu tố kiko.

22. Kiṃ kaṇikādayo.

22. Nhóm từ Kiṃkaṇika, v.v.

23. I sā kīko.

23. Sau các động từ căn i và sā, có hậu tố kīko.

24. Kama padā ṇuko.

24. Sau các động từ căn kam và pad, có hậu tố ṇuko.

25. Maṇḍa salā ṇūko.

25. Sau các động từ căn maṇḍ và sal, có hậu tố ṇūko.

26. Lūkādayo.

26. Nhóm từ Lūka, v.v.

27. Kasā sako.

27. Sau động từ căn kas, có hậu tố sako.

28. Karā tiko.

28. Sau động từ căn kar, có hậu tố tiko.

29. Isā ṭhakana.

29. Sau động từ căn is, có hậu tố ṭhakana.

30. Samā kho.

30. Sau động từ căn sam, có hậu tố kho.

31. Mukhādayo.

31. Nhóm từ Mukha, v.v.

32. Aja vaja muda gada gamā gaka.

32. Sau các động từ căn aj, vaj, mud, gad, và gam, có hậu tố gaka.

33. Siṅgādayo.

33. Nhóm từ siṅga.

34. Agā gi.

34. Hậu tố gi (được thêm) từ (căn) ag.

35. Yāvalā gu.

35. Hậu tố gu (được thêm) từ (các căn) yā, va, lā.

36. Phegvādayo.

36. Nhóm từ phegva.

37. Janā gho.

37. Hậu tố gho (được thêm) từ (căn) jan.

38. Meghādayo[Pg.45].

38. Nhóm từ megha.

(Iti kavaggapaccayā)

(Như vậy là các hậu tố thuộc nhóm ka.)

39. Cusara varā co.

39. Hậu tố co (được thêm) từ (các căn) cu, sar, var.

40. Marā cuīcīca.

40. Từ (căn) mar, (có các hậu tố) u và īcī.

41. Kusa pasā chika.

41. Hậu tố chika (được thêm) từ (các căn) kus, pas.

42. Kasausā chuka.

42. Hậu tố chuka (được thêm) từ (các căn) kas, us.

43. Asa masa vasa kuca kacā cho.

43. Hậu tố cho (được thêm) từ (các căn) as, mas, vas, kuc, kac.

44. Gucchādayo.

44. Nhóm từ guccha.

45. Arā ju uṭa ca.

45. Từ (căn) ar, (có các hậu tố) ju và uṭa.

46. Rajjādayo.

46. Nhóm từ rajja.

47. Gidhā jhaka.

47. Hậu tố jhaka (được thêm) từ (căn) gidh.

48. Vañcyādayo.

48. Nhóm từ vañca.

49. Kama yajā ño.

49. Hậu tố ño (được thêm) từ (các căn) kam, yaj.

50. Puññaṃ.

51. Arahāñño hāssa hira ca.

51. Từ (căn) arah, (có hậu tố) ñño, và hira thay thế cho ha.

(Iti cavaggapaccayā)

(Như vậy là các hậu tố thuộc nhóm ca.)

52. Kira tarā kīṭo.

52. Hậu tố kīṭo (được thêm) từ (các căn) kir, tar.

53. Sakādīhyaṭo.

53. Từ (các từ) saka, v.v., (có hậu tố) aṭo.

54. Makuṭāvāṭa kavāṭa kukkuṭā.

54. Makuṭa, āvāṭa, kavāṭa, kukkuṭa.

55. Kamusa kusa kasā ṭho.

55. Hậu tố ṭho (được thêm) từ (các căn) kam, us, kus, kas.

56. Kuṭṭhādayo.

56. Nhóm từ kuṭṭha.

57. Vara karā aṇḍo.

57. Hậu tố aṇḍo (được thêm) từ (các căn) var, kar.

58. Manantā ḍo.

58. Hậu tố ḍo (được thêm) từ (căn) man.

59. Kuṇḍādayo.

59. Nhóm từ kuṇḍa.

60. Tija [Pg.46] kasa tasa dakkhā kiṇo jassa kho ca.

60. Từ (các căn) tij, kas, tas, dakkh, (có hậu tố) kiṇo, và kha thay thế cho ja.

61. Vīādito ṇi.

61. Sau vī v.v. là hậu tố ṇi.

62. Gahādīhya ṇi.

62. Sau gah v.v. là hậu tố ṇi.

63. Rīvībhāhi ṇu.

63. Sau rī, vī, bhā là hậu tố ṇu.

64. Khāṇvādayo.

64. Khāṇu v.v.

65. Kvāditoṇo.

65. Sau ku v.v. là hậu tố ṇo.

66. Suvīhi ṇaka.

66. Sau su, vī là hậu tố ṇaka.

67. Tiṇādayo.

67. Tiṇa v.v.

68. Ravaṇa varaṇa pūraṇādayo.

68. Ravaṇa, varaṇa, pūraṇa v.v.

(Iti ṭavaggapaccayā)

(Kết thúc các hậu tố thuộc nhóm ṭa).

69. Pāvasā ati.

69. Sau pā, vas là hậu tố ati.

70. Dhāhisi tana jana jara gama sacā tu.

70. Sau dhā, hi, si, tan, jan, jar, gam, sac là hậu tố tu.

71. Arissuṭa ca.

71. Và sau ar, is, su là hậu tố ṭa.

72. Pitvādayo.

72. Pitu v.v.

73. Jana karā ratu.

73. Sau jan, kar là hậu tố ratu.

74. Sakā unto.

74. Sau sak là hậu tố unto.

75. Kapā oto.

75. Sau kap là hậu tố oto.

76. Vasādīhyanto.

76. Sau vas v.v. là hậu tố anto.

77. Hisīnaṃ muka ca.

77. Và muk thay thế cho hi và sī.

78. Hara ruha kulā ito.

78. Sau har, ruh, kul là hậu tố ito.

79. Bharādīhyato.

79. Sau bhar v.v. là hậu tố ato.

80. Kirādīhyā-taka.

80. Sau kir v.v. là hậu tố ātaka.

81. Amādīhya-tto.

81. Sau am v.v. là hậu tố atto.

82. Vādīhi [Pg.47] to.

82. Sau vā v.v. là hậu tố to.

83. Gharādīhi taka.

83. Sau ghar v.v. là hậu tố taka.

84. Nettādayo.

84. Netta v.v.

85. Samādīhyatho.

85. Sau sam v.v. là hậu tố atho.

86. Upavasā vassoṭa ca.

86. Và sau upa-vas, vassa được thay thế và dùng hậu tố oṭa.

87. Ramā thaka.

87. Sau ram là hậu tố thaka.

88. Titthādayo.

88. Tittha v.v.

89. Vasa masa kusā thu.

89. Sau vas, mas, kus là hậu tố thu.

90. Saka vasā thi.

90. Sau (động từ căn) sak, vas là (hậu tố) thi.

91. Vīto thika.

91. Sau (động từ căn) vī là (hậu tố) thika.

92. Sārismā rathi.

92. Sau (các động từ căn) sar, smi là (hậu tố) rathi.

93. Tā tā ithi.

93. Sau (động từ căn) tā là (hậu tố) ithi.

94. Isā thī.

94. Sau (động từ căn) is là (hậu tố) thī.

95. Ruda khuda muda mada chida sūda sapa kamā daka.

95. Sau (các động từ căn) rud, khud, mud, mad, chid, sūd, sap, kam là (hậu tố) daka.

96. Kundādayo.

96. Nhóm từ kuṇḍa v.v...

97. Dadā du.

97. Sau (động từ căn) dā là (hậu tố) du.

98. Khanāna dama ramā dho.

98. Sau (các động từ căn) khan, dam, ram là (hậu tố) dho.

99. Muddhādayo.

99. Nhóm từ muddha v.v...

100. Sīto dhuka.

100. Sau (động từ căn) sī là (hậu tố) dhuka.

101. Varāra kara tara dara yamaajja mithasakā kuno.

101. Sau (các động từ căn) var, kar, tar, dar, yam, aj, mith, sak là (hậu tố) kuno.

102. Ajā ino.

102. Sau (động từ căn) aj là (hậu tố) ino.

103. Vipinādayo.

103. Nhóm từ vipina v.v...

104. Kirā [Pg.48] kano.

104. Sau (động từ căn) kir là (hậu tố) kano.

105. Dī ji i mīhi naka.

105. Sau (các động từ căn) dī, ji, i, mī là (hậu tố) naka.

106. Si dhā vī vāhi no.

106. Sau (các động từ căn) si, dhā, vī, vā là (hậu tố) no.

107. Ūnādayo.

107. Nhóm từ ūna v.v...

108. Vīpatā tano.

108. Sau (các động từ căn) vī, pat là (hậu tố) tano.

109. Ramā tanaka.

109. Sau (động từ căn) ram là (hậu tố) tanaka.

110. Sū bhāhi nuka.

110. Sau (các động từ căn) sū, bhā là (hậu tố) nuka.

111. Dhāsse ca.

111. Và (hậu tố) e (cũng được thêm) sau (động từ căn) dhā.

112. Vattā ṭāva dhamāsehyani.

112. Sau (các động từ căn) vat, ṭhā, dham, as, i là (hậu tố) ani.

113. Yuto ni.

113. Sau (động từ căn) yu là (hậu tố) ni.

(Iti tavaggapaccayā)

(Dứt các hậu tố thuộc nhóm ta.)

114. Camāpa pā vapā po.

114. Sau (các động từ căn) cam, pā, vap là (hậu tố) po.

115. Yu thu kunaṃ dīgho ca.

115. Sau (các động từ căn) yu, thu, ku là (hậu tố) na, và (nguyên âm của động từ căn) được trường hóa.

116. Khipa supa nī sū pūhi paka.

116. Sau (các động từ căn) khip, sup, nī, sū, pū là (hậu tố) paka.

117. Sippādayo.

117. Nhóm từ sippa v.v...

118. Sāsā apo.

118. Sau (động từ căn) sās là (hậu tố) apo.

119. Viṭapādayo.

119. Nhóm từ viṭapa.

120. Gupā pho.

120. Sau (căn) gup là (tiếp vị ngữ) pha.

121. Gara sarādīhi bo.

121. Sau các (từ) gara, sara, v.v... là (tiếp vị ngữ) ba.

122. Nimbādayo.

122. Nhóm từ nimba.

123. Darā bi.

123. Sau (căn) dar là (tiếp vị ngữ) bi.

124. Kara sara sala kala valla vasā abho.

124. Sau kara, sara, sala, kala, valla, vasa là (tiếp vị ngữ) abha.

125. Gadā rabho.

125. Sau (căn) gad là (tiếp vị ngữ) rabha.

126. Usarā [Pg.49] sā kato.

126. Sau (căn) us là (tiếp vị ngữ) sāka.

127. Ito bhaka.

127. Sau (căn) i là (tiếp vị ngữ) bhaka.

128. Garāvā bho.

128. Sau (căn) gar là (tiếp vị ngữ) bha.

129. Sobbhādayo.

129. Nhóm từ sobbha.

130. Usa kusa pada sukhā kumo.

130. Sau usa, kusa, pada, sukha là (tiếp vị ngữ) kuma.

131. Vaṭumādayo.

131. Nhóm từ vaṭuma.

132. Gudhā umo.

132. Sau (căn) gudh là (tiếp vị ngữ) uma.

133. Paṭha carā amimā.

133. Sau paṭha, cara là (tiếp vị ngữ) amima.

134. Hi dhūhi maka.

134. Sau (các căn) hi, dhū là (tiếp vị ngữ) maka.

135. Tīto rīsano ca.

135. Và sau (căn) tī là (tiếp vị ngữ) rīsana.

136. Khī su vī yā gā hi sā lū khu hu mara dhara kara ghara jamā ma sāmā mo.

136. Sau các (căn) khī, su, vī, yā, gā, hi, sā, lū, khu, hu, mara, dhara, kara, ghara, jama, sama là (tiếp vị ngữ) ma.

137. Asmādayo.

137. Nhóm từ asma.

138. Nīto mi.

138. Sau (căn) nī là (tiếp vị ngữ) mi.

139. Ūmi bhūmi nimi rasmi.

139. Ūmi, bhūmi, nimi, rasmi.

(Iti pavaggapaccayā)

(Dứt các tiếp vị ngữ thuộc nhóm pavagga)

140. Mā chāhi yo.

140. Sau (các căn) mā, chā là (tiếp vị ngữ) ya.

141. Janissa jā ca.

141. Và (căn) jan được đổi thành jā.

142. Hadayādayo.

142. Nhóm từ hadaya.

143. Khī si sinī sī su vī ku sū hi raka.

143. Sau các (căn) khī, si, sinī, sī, su, vī, ku, sū, hi là (tiếp vị ngữ) raka.

144. Hici du minaṃ dīgho ca.

144. Và nguyên âm của (các căn) hi, ci, du, mi được trường hóa.

145. Dhātā namī ca.

145. Và sau (căn) dhā là (tiếp vị ngữ) namī.

146. Bhadrādayo[Pg.50].

146. Nhóm từ bhadra.

147. Mandaṅka sasā sa ma dha catā uro.

147. Sau manda, aṅka, sasa, sa, ma, dha, cata là (tiếp vị ngữ) ura.

148. Vidhurādayo.

148. Vidhura, v.v.

149. Timaruharudhabadhamadamandavajā jarucakasā kiro.

149. Sau các từ timaru, harudha, badha, mada, manda, vaja, jaru, caka, sā là hậu tố kiro.

150. Thirādayo.

150. Thira, v.v.

151. Dadagarehi dura bharā.

151. Sau dada và gara là các hậu tố dura và bharā.

152. Cara dara jara gara marehite.

152. Sau cara, dara, jara, gara, mara là hậu tố ite.

153. Pīto kvaro.

153. Sau pīta là hậu tố kvaro.

154. Cīvarādayo.

154. Cīvara, v.v.

155. Kuto kraro.

155. Sau kuta là hậu tố kraro.

156. Vasāsā charo.

156. Sau vasā và sā là hậu tố charo.

157. Masā chero ca.

157. Và sau masā là hậu tố chero.

158. Dhūvāto saro.

158. Sau dhūva là hậu tố saro.

159. Bhamādīhyaro.

159. Sau nhóm từ bắt đầu bằng bhama là hậu tố hyaro.

160. Vadissa bada ca.

160. Và vada (được thay thế bằng) bada.

161. Vadajanānaṃ ṭhaṅa ca.

161. Và sau vada và jana là hậu tố ṭhaṅa.

162. Pacissiṭhaṅa ca.

162. Và sau paci là hậu tố iṭhaṅa.

163. Vakā araṇa.

163. Sau vaka là hậu tố araṇa.

164. Sigyaṅgāga majjakalā lā āro.

164. Sau sigyaṅga, āga, majja, kalā, lā là hậu tố āro.

165. Kamissa ssu ca.

165. Và sau kami là hậu tố ssu.

166. Bhiṅgā (ṅkā) rādayo.

166. Bhiṅgāra (hay bhiṅkāra), v.v.

167. Karā māro.

167. Sau kara là hậu tố māro.

168. Pusa [Pg.51] sarehi kharo.

168. Sau pusa và sara là hậu tố kharo.

169. Sara vasa kalā kīro vassuṭa ca.

169. Sau sara, vasa, kalā là hậu tố kīro, và vassa (trở thành) uṭa.

170. Gabbhīrādayo.

170. Gabbhīra, v.v.

171. Khajja valla masā ūro.

171. Sau khajja, valla, masā là hậu tố ūro.

172. Kappūrādayo.

172. Kappūra, v.v.

173. Kaṭha cakā oro.

173. Sau kaṭha và caka là hậu tố oro.

174. Morādayo.

174. Mora, v.v.

175. Kuto eraka.

175. Sau kuta là hậu tố eraka.

176. Bhūsūhi rika.

176. Sau bhū và sū là hậu tố rika.

177. Mīkasīnīhi ru.

177. Sau mīka và sīnī là hậu tố ru.

178. Sinā eru.

178. Sau (gốc từ) si là eru.

179. Bhīruhi ruka.

179. Sau (gốc từ) bhīru là ruka.

180. Tamā būlo.

180. Sau (gốc từ) tama là būla.

181. Sito lakavālā.

181. Sau (gốc từ) si là la, ka, vāla.

182. Maṅga kama samba saba saka vasa visa keva kala palla kaṭha paṭa kuṇḍa maṇḍā alo.

182. Sau các (gốc từ) maṅga, kama, samba, saba, saka, vasa, visa, keva, kala, palla, kaṭha, paṭa, kuṇḍa, maṇḍa là ala.

183. Musā kalo.

183. Sau (gốc từ) musa là kala.

184. Thalādayo.

184. (Các gốc từ) thala, v.v.

185. Kulā kālo ca.

185. Và sau (gốc từ) kula là kāla.

186. Muḷālādayo.

186. (Các gốc từ) muḷāla, v.v.

187. Caṇḍa patā ṇālo.

187. Sau (các gốc từ) caṇḍa, pata là ṇāla.

188. Mādito lo.

188. Sau các (gốc từ) bắt đầu bằng mā là la.

189. Ana sana kala kuka saṭha mahā ilo.

189. Sau các (gốc từ) ana, sana, kala, kuka, saṭha, mahā là ila.

190. Kuṭā [Pg.52] kilo.

190. Sau (gốc từ) kuṭa là kila.

191. Sithilādayo.

191. (Các gốc từ) sithila, v.v.

192. Caṭa kaṇḍa vaṭṭa puthā kulo.

192. Sau (các gốc từ) caṭa, kaṇḍa, vaṭṭa, putha là kula.

193. Tumulādayo.

193. (Các gốc từ) tumula, v.v.

194. Kalla kapa takka paṭā olo.

194. Sau (các gốc từ) kalla, kapa, takka, paṭa là ola.

195. Aṅgā ulo li.

195. Sau (gốc từ) aṅga là ula, li.

196. Añjā li.

196. Sau (gốc từ) añj là li.

197. Chadā li.

197. Sau (gốc từ) chad là li.

198. Alyādayo.

198. (Các gốc từ) alya, v.v.

199. Pilādī hya vo.

199. Sau các (gốc từ) bắt đầu bằng pila là ya, va.

200. Sāḷavādayo.

200. (Các gốc từ) sāḷava, v.v.

201. Sarā āvo.

201. Sau (gốc từ) sara là āva.

202. Ala mala bilā ṇuvo.

202. Sau (các gốc từ) ala, mala, bila là ṇuva.

203. Gātvīvo.

203. Sau (gốc từ) gātu là īva.

204. Suto kva kvā.

204. Sau (gốc từ) su là kva, kvā.

205. Vidvā.

205. Sau (gốc từ) vid là vā.

206. Thuto re vo.

206. Sau (gốc từ) thu là re, va.

207. Samā rivo.

207. Sau (gốc từ) sam là riva.

208. Chadā ravi.

208. Sau (động từ căn) chad là (hậu tố) ravi.

209. Pūra timā kiso rasso ca.

209. (Các động từ căn) pūra, timā, kiso, và rasso.

210. Karā īso.

210. Sau (động từ căn) kar là (hậu tố) īso.

211. Sirīsādayo.

211. (Các từ như) sirīsa, v.v.

212. Karā [Pg.53] ribbi so.

212. Sau (động từ căn) kar là (các hậu tố) ribbi, so.

213. Sasāsa vasa visa hana vana manāna kamā so.

213. Sau (các động từ căn) sas, ās, vas, vis, han, van, man, và kam là (hậu tố) so.

214. Āmi thu kusīto saka.

214. Sau (các từ/căn) āmi, thu, kusīta là (hậu tố) saka.

215. Phassādayo.

215. (Các từ như) phassa, v.v.

216. Suto ṇisaka.

216. Sau (động từ căn) su là (hậu tố) ṇisaka.

217. Ve tā ta yu panā la kala camā aso.

217. Sau (các từ/căn) ve, tā, ta, yu, panā, la, kala, camā là (hậu tố) aso.

218. Vaya diva kara kare hya saṇasakapāsa kasā.

218. Vaya, diva, kara, kare, hya, saṇa, saka, pāsa, kasā.

219. Sasa masa daṃsā sā su.

219. Sau (các động từ căn) sas, mas, daṃs là (các hậu tố) sā, su.

220. Vidā dasuka.

220. Sau (động từ căn) vid là (hậu tố) dasuka.

221. Sasā rīho.

221. Sau (động từ căn) sas là (hậu tố) rīho.

222. Jīvāmā ho vamā ca.

222. Sau (các động từ căn) jīv và vam là (hậu tố) mā, ho.

223. Taṇhādayo.

223. (Các từ như) taṇhā, v.v.

224. Paṇussahā hīhī ṇolaṅa ca.

224. Sau (các động từ căn) paṇud, sah là (các hậu tố) hīhī, ṇo, và laṅa.

225. Khī mi pī cu mā vā kāhi ḷo ussa vā dīgho ca.

225. Sau (các động từ căn) khī, mi, pī, cu là (các hậu tố) mā, vā, kāhi, ḷo, ussa, và (nguyên âm) được trường hóa.

226. Guto ḷaka ca.

226. Sau (động từ căn) gup là (hậu tố) ḷaka.

227. Paṅguḷādayo.

227. (Các từ như) paṅguḷa, v.v.

228. Pāto ḷi.

228. Sau (động từ căn) pā là (hậu tố) ḷi.

229. Vīto ḷu.

229. Sau (động từ căn) vī là (hậu tố) ḷu.

Iti moggallāne byākaraṇe ṇvādikaṇḍo sattamo.

Dứt chương thứ bảy, chương về các hậu tố ṇva, trong bộ Ngữ Pháp của ngài Moggallāna.

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

Con đem hết lòng thành kính đảnh lễ Đức Thế Tôn, bậc A-la-hán, đấng Chánh Đẳng Chánh Giác.

Moggallānabyākaraṇaṃ

Ngữ pháp Moggallāna.

1. Paṭhamo saññādikaṇḍo

1. Chương thứ nhất: Chương về các thuật ngữ.

Siddhamiddhaguṇaṃ sādhu, namassitvā tathāgataṃ;

Sadhammasaṅghaṃ bhāsissaṃ, māgadhaṃ saddalakkhaṇaṃ.

Sau khi đã thành kính đảnh lễ bậc Như Lai, người có các đức tính đã được thành tựu viên mãn, cùng với Chánh pháp và Tăng đoàn, tôi sẽ giảng giải về ngữ pháp Māgadha (Pāli).

1. Aādayo [Pg.54] titālīsa vaṇṇā.

1. Có bốn mươi ba mẫu tự, bắt đầu bằng A.

Akārādayo niggahītantā tecattālīsa-kkharā vaṇṇā nāma honti. A ā i ī u ū e e o o, ka kha ga gha ṅa ca cha ja jha ñña, ṭa ṭha ḍa ḍha ṇa, ta tha da dha na, pa pha ba bha ma, ya ra la va sa ha ḷa aṃ. Tena kvattho? ‘‘E o na mavaṇṇe’’ 1. 37. Titālīsābhi vacanaṃ katthaci vaṇṇalopaṃ ñāpeti. Tena ‘paṭisaṅkhā yoniso’tiādi siddhaṃ.

Bốn mươi ba chữ cái, bắt đầu bằng mẫu tự 'a' và kết thúc bằng niggahīta ('aṃ'), được gọi là 'vaṇṇa'. (Chúng là:) A ā i ī u ū e e o o, ka kha ga gha ṅa ca cha ja jha ñña, ṭa ṭha ḍa ḍha ṇa, ta tha da dha na, pa pha ba bha ma, ya ra la va sa ha ḷa aṃ. Mục đích của điều này là gì? (Để áp dụng quy tắc) «E o na mavaṇṇe» (1. 37). Việc nói đến 'bốn mươi ba' (mẫu tự) cho biết rằng ở một số nơi có sự lược bỏ mẫu tự. Do đó, (các dạng như) ‘paṭisaṅkhā yoniso’, v.v. được hình thành.

2. Dasādo sarā.

2. Mười mẫu tự đầu tiên là nguyên âm.

Tatthādimhi dasa vaṇṇā sarā nāma honti. Tena kvattho? ‘‘Saro lopo sare’’ 1, 26 iccādi.

Trong đó, mười mẫu tự đầu tiên được gọi là nguyên âm. Lợi ích của nó là gì? (Để áp dụng cho các quy tắc như) «Saro lopo sare» 1, 26, v.v.

3. Dvedve savaṇṇā. Tesu dvedve sarā savaṇṇā nāma honti. Tena kvattho? ‘‘Vaṇṇaparena savaṇṇopi’’ 1, 24.

3. Từng cặp là đồng âm. Trong số đó, từng cặp hai nguyên âm được gọi là đồng âm. Lợi ích của nó là gì? (Để áp dụng cho quy tắc) «Vaṇṇaparena savaṇṇopi» 1, 24.

4. Pubbo rasso.

4. Âm trước là đoản âm.

Tesu [Pg.55] dvīsu yo yo pubbo, so so rassasañño hoti. Tesu e.o.saṃyogato pubbāva dissanti. Tena kvattho? ‘‘Rasso vā’’ 2,62 iccādi.

Trong hai âm đó, âm nào đứng trước, âm đó có tên gọi là đoản âm. Trong số đó, e và o được xem là đứng trước một phụ âm kép. Lợi ích của nó là gì? (Để áp dụng cho quy tắc) «Rasso vā» 2,62, v.v.

5. Paro dīgho.

5. Âm sau là trường âm.

Te sveva dvīsuyo yo paro, so so dīghasañño hoti. Tena kvattho? ‘‘Yo lo panisu dīgho’’ 2,88 iccādi.

Cũng trong hai âm đó, âm nào đứng sau, âm đó có tên gọi là trường âm. Lợi ích của nó là gì? (Để áp dụng cho quy tắc) «Yo lo panisu dīgho» 2,88, v.v.

6. Kādayo byañjanā.

6. Các âm bắt đầu bằng ka là phụ âm.

Kakārādayo vaṇṇā niggahītapariyantā byañjanasaññāhonti. Tena kvattho? ‘‘Byañjane dīgharassā’’ 1,33 iccādi.

Các mẫu tự bắt đầu bằng ka cho đến niggahīta được gọi là phụ âm. Lợi ích của nó là gì? (Để áp dụng cho quy tắc) «Byañjane dīgharassā» 1,33, v.v.

7. Pañca pañcakā vaggā.

7. Năm nhóm năm âm là các phẩm (vaggā).

Kādayo pañca pañcakā vagga, nāma honti. Tena kvattho? ‘‘Vagge vagganto’’ 1,41 iccādi.

Năm nhóm năm âm bắt đầu bằng ka được gọi là phẩm. Lợi ích của nó là gì? (Để áp dụng cho quy tắc) «Vagge vagganto» 1,41, v.v.

8. Bindu niggahītaṃ.

8. Dấu chấm (bindu) là niggahīta.

Yvāyaṃ vaṇṇo bindumatto, so niggahītasañño hoti. Tena kvattho? ‘‘Niggahītaṃ’’ 1,38 icādi. Garusaññākaraṇaṃ anvatthasaññatthaṃ.

Mẫu tự nào chỉ là một dấu chấm, mẫu tự đó có tên gọi là niggahīta. Lợi ích của nó là gì? (Để áp dụng cho quy tắc) «Niggahītaṃ» 1,38, v.v. Việc đặt tên là 'garu' (trọng âm) là để cho tên gọi có ý nghĩa tương ứng.

9. Iyuvaṇṇā [Pg.56] jhalā nāmassante.

9. Các âm i và u ở cuối danh từ là jhalā.

Nāmaṃ pāṭipadikaṃ, tassaante vattamānā ivaṇṇuvaṇṇā jhalasaññā honti yathākkamaṃ. Tena kvattho? ‘‘Jhalā vā’’ 2,111 iccādi.

Danh từ là từ gốc (pāṭipadikaṃ), các âm i và u hiện hữu ở cuối của nó lần lượt có tên gọi là jhalā. Lợi ích của nó là gì? (Để áp dụng cho quy tắc) «Jhalā vā» 2,111, v.v.

10. Pitthiyaṃ.

10. Pa trong giống cái.

Itthiyaṃ vattamānassa nāmassa-nte vattamānā ivaṇṇuvaṇṇā pasaññā honti. Tena kvattho? Ye passivaṇṇassa’’ 2,116 iccādi.

Các âm i và u hiện hữu ở cuối của danh từ giống cái có tên gọi là pa. Lợi ích của nó là gì? (Để áp dụng cho quy tắc) «Ye passivaṇṇassa» 2,116, v.v.

11. Ghā.

11. Gha.

Itthiyaṃ vattamānassa nāmassa-nte vatthamāno ākāro ghasañño hoti. Tena kvattho? ‘‘Ghabrahmādite’’ 2,60 iccādi.

Âm ā hiện hữu ở cuối của danh từ giống cái có tên gọi là gha. Lợi ích của nó là gì? (Để áp dụng cho quy tắc) «Ghabrahmādite» 2,60, v.v.

12. Go syālapane.

12. Ga là si trong hô cách.

Ālapane si gasañño hoti.

Trong hô cách, si có tên gọi là ga.

Tena kvattho? ‘‘Gevā’’ 2,65 iccādi.

Lợi ích của nó là gì? (Để áp dụng cho quy tắc) «Gevā» 2,65, v.v.

(Saññā)

(Tên gọi)

13. Vidhibbisesanantassa.

13. Quy tắc áp dụng cho phần cuối của từ được bổ nghĩa.

Yaṃ visesanaṃ, tadantassa vidhi ñātabbo ‘‘ato yonaṃ ṭāṭe’’ 2,41 narānare.

Cái gì là từ bổ nghĩa, quy tắc cần được hiểu là áp dụng cho phần cuối của từ đó, (ví dụ trong) «ato yonaṃ ṭāṭe» 2,41 (trong từ) narānare.

14. Sattamiyaṃ pubbassa.

14. Trong sở thuộc cách, (áp dụng) cho âm trước.

Sattamīniddese [Pg.57] pubbasseva kāriyaṃ ñātabbaṃ ‘‘saro lopo sare’’ 1,26 veḷaggaṃ. ‘Tamaha’ntīdha kasmā na hoti?, Saretopasilesikādhāro tatthetāva vuccate ‘pubbasseva hoti na parassā’ti.

Khi được chỉ định bằng sở thuộc cách, tác vụ cần được hiểu là áp dụng cho chính âm trước, (ví dụ trong) «saro lopo sare» 1,26 (trong từ) veḷaggaṃ. Tại sao ở đây (trong) ‘Tamahaṃ’ lại không xảy ra? Vì trong (quy tắc) ‘sare’, đó là sở thuộc cách chỉ sự tiếp cận, ở đó chỉ nói rằng ‘chỉ xảy ra cho âm trước, không phải cho âm sau’.

15. Pañcamiyaṃ parassa.

15. Trong xuất xứ cách, (áp dụng) cho âm sau.

Pañcamīniddese parassa kāriyaṃ ñātabbaṃ ‘‘atoyonaṃ ṭāṭe’’ 2,41 narānare. Idha na hotaṃ ‘jantuho anattā’. Idha kasmā na hoti? Osakhyo, anantare katatthatāya na byavahitassa kāriyaṃ.

Khi được chỉ định bằng xuất xứ cách, tác vụ cần được hiểu là áp dụng cho âm sau, (ví dụ trong) «atoyonaṃ ṭāṭe» 2,41 (trong từ) narānare. Ở đây (trong) ‘jantuho anattā’ thì không xảy ra. Tại sao ở đây (trong) Osakhyo lại không xảy ra? Vì tác vụ đã được thực hiện cho âm liền kề, nên không áp dụng cho âm bị ngăn cách.

16. Ādissa.

16. Của âm đầu.

Parassa ssissamānaṃ kāriyamādivaṇṇassa ñātabbaṃ ‘‘ra saṅkhyāto vā’’ 3,103 terasa.

Tác vụ được quy định cho âm sau cần được hiểu là áp dụng cho âm đầu của nó, (ví dụ trong) «ra saṅkhyāto vā» 3,103 (trong từ) terasa.

17. Chaṭṭhiyantassa.

17. Đối với từ được chỉ định ở biến cách thứ sáu.

Chaṭṭhīniddiṭṭhassa yaṃ kāriyaṃ, tadantassa vaṇṇassa viññeyyaṃ ‘‘rājassi nāmhi’’ 2,23 rājinā.

Việc cần được thực hiện đối với từ được chỉ định ở biến cách thứ sáu, nên được hiểu là dành cho mẫu tự cuối cùng của từ ấy. Ví dụ: ‘rājassi nāmhi’ 2,23 thành rājinā.

18. Ṅānubandho.

18. Tùng thuộc âm Ṅa.

Ṅakāro anubandho yassa, so antassa hoti ‘‘gossā vaṅa’’ 1,32 gavāssaṃ.

Từ nào có mẫu tự ṅa làm tùng thuộc âm, nó thay thế cho mẫu tự cuối cùng. Ví dụ: ‘gossā vaṅa’ 1,32 thành gavāssaṃ.

19. Ṭānubandhānekavaṇṇā sabbassa.

19. Tùng thuộc âm Ṭa và nhiều mẫu tự thì thay thế cho toàn bộ.

Ṭakāro-nubandho [Pg.58] yassa, so-nekakkharo cādeso sabbassa hoti ‘‘imassānitthiyaṃ ṭe’’ 2,128 esu, ‘‘nāmha-nimi’’ 2,126 anena.

Từ nào có mẫu tự ṭa làm tùng thuộc âm, và từ thay thế ấy có nhiều mẫu tự, thì nó thay thế cho toàn bộ. Ví dụ: ‘imassānitthiyaṃ ṭe’ 2,128 thành esu; ‘nāmha-nimi’ 2,126 thành anena.

20. Ñakānubandhādyantā.

20. Tùng thuộc âm Ña và Ka ở đầu và cuối.

Chaṭṭhīniddiṭṭhassa ñānubandhakānubandhā ādyantā honti ‘‘brūto tissīña’’ 6,36 bravīti, ‘‘bhūssa vuka’’ 6,17 babhūva.

Đối với từ được chỉ định ở biến cách thứ sáu, tùng thuộc âm ñ và tùng thuộc âm ka được thêm vào đầu và cuối. Ví dụ: ‘brūto tissīña’ 6,36 thành bravīti; ‘bhūssa vuka’ 6,17 thành babhūva.

21. Mānubandho sarānamantā paro.

21. Tùng thuộc âm Ma đứng sau nguyên âm cuối.

Makāro-nubandho yassa, so sarā namantā sarā paro hoti ‘‘mañca rudhādīnaṃ’’ 5-19 rundhati.

Từ nào có mẫu tự ma làm tùng thuộc âm, nó đứng sau nguyên âm cuối cùng. Ví dụ: ‘mañca rudhādīnaṃ’ 5-19 thành rundhati.

22. Vippaṭisedhe.

22. Khi có sự xung đột.

Dvinnaṃ sāvakāsānamekatthappasaṅge paro hoti. Yathā dvinnaṃ tiṇṇaṃ vāpurisānaṃ sahappattiyaṃ paro, so ca (gacchati) tvaṃ ca (gacchasi, tumhe) gacchatha. So ca (gacchati,) tvaṃ ca (gacchasi,) ahaṃ ca (gacchāmi, mayaṃ) gacchāma.

Khi hai quy tắc có phạm vi riêng cùng áp dụng tại một chỗ, quy tắc sau sẽ có hiệu lực. Giống như khi hai hoặc ba người cùng đến, người sau được ưu tiên. Ví dụ: so ca (gacchati) tvaṃ ca (gacchasi, tumhe) gacchatha. So ca (gacchati,) tvaṃ ca (gacchasi,) ahaṃ ca (gacchāmi, mayaṃ) gacchāma.

23. Saṅketo-navayavo-nubandho.

23. Ký hiệu không phải là thành phần cấu thành là tùng thuộc âm.

Yo navayavabhūtosaṅketo, so-nubandhoti ñātabbo, ‘‘lupitādīnamāsimhi’’ 2-57 kattā.

Bất kỳ ký hiệu nào không phải là thành phần cấu thành, nên được biết đó là tùng thuộc âm. Ví dụ: ‘lupitādīnamāsimhi’ 2-57 thành kattā.

Saṅketaggahaṇaṃ kiṃ? Pakatiyādisamudāyassānubandhatā mā hotūti, anavayavohi samudāyo… samudāyarūpattāyeva.

Tại sao lại dùng từ 'ký hiệu'? Để cho một tập hợp như thân từ, v.v., không trở thành tùng thuộc âm, vì một tập hợp không phải là thành phần cấu thành... chính vì nó có hình thức của một tập hợp.

Anavayavaggahaṇaṃ kiṃ? ‘‘Atena’’ 2-108 janena. Imināva lopassāvagatattā nānubandhalopāya vacanamāraddhaṃ.

Tại sao lại dùng từ 'không phải là thành phần cấu thành'? Ví dụ: ‘Atena’ 2-108 thành janena. Vì sự lược bỏ đã được hiểu bởi chính quy tắc này, nên không cần lập ra một quy tắc cho việc lược bỏ tùng thuộc âm.

24. Vaṇṇaparena savaṇṇopi.

24. Bởi một mẫu tự theo sau bởi 'vaṇṇa', các mẫu tự đồng loại cũng được bao gồm.

Vaṇṇasaddo [Pg.59] paro yasmā tena savaṇṇopi gayhati saṃca rūpaṃ ‘‘yuvaṇṇānameo luttā’’ 1-29 vākeritaṃ, samonā.

Từ nào được theo sau bởi từ 'vaṇṇa', bởi từ đó các mẫu tự đồng loại của nó cũng được bao gồm, và cả hình thức của chính nó. Ví dụ: ‘yuvaṇṇānameo luttā’ 1-29 thành vākeritaṃ, samonā.

25. Ntu vantumantvāvantutavantusambandhī.

25. Ntu liên quan đến vantu, mantu, āvantu, tavantu.

Vantvādisambandhīyevantu gayhati, ‘‘ntantūnaṃ nto yomhi paṭhame’’ 2-215 guṇavanto.

Chỉ 'ntu' liên quan đến 'vantu', v.v., mới được lấy. Ví dụ: ‘ntantūnaṃ nto yomhi paṭhame’ 2-215 thành guṇavanto.

Vantvādisambandhīti kiṃ? Jantū tantū.

Tại sao nói 'liên quan đến vantu, v.v.'? (Để loại trừ các trường hợp như:) Jantū, tantū.

(Paribhāsāyo.)

(Các định nghĩa.)

26. Saro lopo sare.

26. Nguyên âm bị lược bỏ khi có nguyên âm theo sau.

Sare saro lopanīyo hoti. Tatri-me, saddhi-ndriyaṃ, nohe-taṃ, bhikkhuno-vādo, sametā-yasmā, abhibhā-yatanaṃ, puttāma-tthi, asante-ttha.

Khi có nguyên âm theo sau, nguyên âm đứng trước cần được lược bỏ. Ví dụ: Tatri-me, saddhi-ndriyaṃ, nohe-taṃ, bhikkhuno-vādo, sametā-yasmā, abhibhā-yatanaṃ, puttāma-tthi, asante-ttha.

27. Paro kvaci.

27. Đôi khi là nguyên âm sau.

Saramhā paro saro kvaci lopanīyo hoti. So-pi, sāva, yato-dakaṃ, tato-va. Kvacītikiṃ? Saddhi-ndriyaṃ, ayamadhikāro āparicchedāvasānā, tena nātippasaṅgo.

Nguyên âm đứng sau một nguyên âm đôi khi cần được lược bỏ. Ví dụ: So-pi, sāva, yato-dakaṃ, tato-va. Tại sao nói 'đôi khi'? (Để loại trừ trường hợp như) Saddhi-ndriyaṃ. Quy tắc chi phối này kéo dài đến cuối chương, do đó không có sự áp dụng quá rộng.

28. Na dvevā.

28. Hoặc không phải cả hai.

Pubbaparasarā dvepi vā kvaci na lupyante, latā iva, late-va, latā-va.

Hoặc đôi khi cả hai nguyên âm trước và sau đều không bị lược bỏ. Ví dụ: latā iva, late-va, latā-va.

29. Yuvaṇṇānameo luttā.

29. Đối với các mẫu tự i và u, thay thế là e và o khi (nguyên âm sau) bị lược bỏ.

Luttā [Pg.60] sarā paresaṃ ivaṇṇuvaṇṇānaṃ eo honti vā yathākkamaṃ.

Khi nguyên âm (sau) bị lược bỏ, đối với các mẫu tự i và u đứng trước, e và o tùy chọn trở thành từ thay thế theo thứ tự.

Tasse-daṃ, vāte-ritaṃ, no-peti, vāmo-rū, ate-vaññehi, vo-dakaṃ. Kathaṃ ‘‘paccorasmi’’nti? Yogavibhāgā. Vātveva? Tassidaṃ.

Tasse-daṃ, vāte-ritaṃ, no-peti, vāmo-rū, ate-vaññehi, vo-dakaṃ. Làm thế nào có dạng ‘paccorasmi’? Do sự phân chia quy tắc. Còn (dạng) vātveva thì sao? (Là do) Tassidaṃ.

Lutteti kiṃ? Latā iva.

Tại sao nói ‘lutta’? (Ví dụ như) Latā iva.

30. Yavā sare.

30. Y và v (thay thế) khi có nguyên âm theo sau.

Sare pare ivaṇṇuvaṇṇānaṃ yakāravakārā honti vā yathākkamaṃ. Byākato, iccassa, ajjhiṇamutto, svāgataṃ, svāpanalānilaṃ, vātveva? Iti-ssa. Kvacitveva? Yānī-dha, sū-paṭṭhitaṃ.

Khi có nguyên âm theo sau, các âm i và u được thay thế tương ứng bằng y và v, một cách tùy chọn. (Ví dụ:) Byākato, iccassa, ajjhiṇamutto, svāgataṃ, svāpanalānilaṃ. Còn (dạng) vātveva thì sao? (Là do) Iti-ssa. Còn (dạng) kvacitveva thì sao? (Ví dụ:) Yānī-dha, sū-paṭṭhitaṃ.

31. Eonaṃ.

31. Của e và o.

Eonaṃyavāyonti vā sare yathākkamaṃ. Tyajja te-jja, svāhaṃ so-haṃ. Kvacitveva? Puttāma-tthi, asante-ttha.

E và o được thay thế tương ứng bằng ay và av, một cách tùy chọn, khi có nguyên âm theo sau. (Ví dụ:) Tyajja te-jja, svāhaṃ so-haṃ. Còn (dạng) kvacitveva thì sao? (Ví dụ:) Puttāma-tthi, asante-ttha.

32. Gossā-vaṅa.

32. Avaṅa (thay thế) cho go.

Sare gossa avaṅa hoti. Gavā-ssaṃ. ‘Yatharīva, tatharive’ti nipātāva, ‘bhusāmive’ti ivasaddo evattho.

Khi có nguyên âm theo sau, go được thay thế bằng avaṅa. (Ví dụ:) Gavā-ssaṃ. ‘Yatharīva, tatharive’ là các bất biến từ, trong ‘bhusāmive’ từ iva có nghĩa là eva.

33. Byañjane dīgharassā.

33. Trường âm và đoản âm khi có phụ âm (theo sau).

Rassadīghānaṃ [Pg.61] kvaci dīgharassā honti byañjane. Tatrā-yaṃ, munīcare, sammadeva, mālabhārī.

Đôi khi, đoản âm và trường âm trở thành trường âm và đoản âm khi có phụ âm theo sau. (Ví dụ:) Tatrā-yaṃ, munīcare, sammadeva, mālabhārī.

34. Saramhā dve.

34. Sau nguyên âm, (phụ âm) được nhân đôi.

Saramhā parassa byañjanassa kvaci dve rūpāni honti. Paggaho. Saramhāti kiṃ? Taṃ khaṇaṃ.

Đôi khi, phụ âm đứng sau một nguyên âm được nhân đôi. (Ví dụ:) Paggaho. Tại sao nói ‘sau nguyên âm’? (Ví dụ:) Taṃ khaṇaṃ.

35. Catutthadutiyesvesaṃ tatiyapaṭhamā.

35. Khi có âm thứ tư và thứ hai (của một phẩm) theo sau, chúng (âm thứ tư và thứ hai) trở thành âm thứ ba và thứ nhất.

Catutthadutiyesu paresvesaṃ catutthadutiyānaṃ tabbagge tatiya paṭhamā honti. Paccāsatthyā, nigghoso, akkhanti, bojjhaṅgā, setacchattaṃ, daḍḍho, niṭṭhānaṃ, mahaddhano, yasatthero, apphuṭaṃ, abbhuggato. Esvīti kiṃ? Thero. Esanti kiṃ? Pattho.

Khi có các phụ âm thứ tư và thứ hai theo sau, các phụ âm thứ tư và thứ hai này trở thành phụ âm thứ ba và thứ nhất trong cùng phẩm của chúng. (Ví dụ:) Paccāsatthyā, nigghoso, akkhanti, bojjhaṅgā, setacchattaṃ, daḍḍho, niṭṭhānaṃ, mahaddhano, yasatthero, apphuṭaṃ, abbhuggato. Tại sao nói ‘khi có chúng theo sau’? (Ví dụ:) Thero. Tại sao nói ‘của chúng’? (Ví dụ:) Pattho.

36. Vitisseve vā.

36. V (thay thế) cho iti, một cách tùy chọn, khi có eva theo sau.

Evasadde pare itissa vo hoti vā. Itveva, icceva. Eveti kiṃ? Iccāha.

Khi từ eva theo sau, iti được thay thế bằng v, một cách tùy chọn. (Ví dụ:) Itveva, icceva. Tại sao nói ‘khi có eva’? (Ví dụ:) Iccāha.

37. Eonama vaṇṇe.

37. E và o thành a trong một từ.

Eonaṃ vaṇṇe kvaci a hoti vā. Disvā yācaka māgate, akaramhasa te, esa attho, esa dhammo, aggamakkhāyati, svātanaṃ[Pg.62], hiyyattanaṃ, karassu. Vātveva? Yācake āgate eso dhammo. Vaṇṇeti kiṃ? So.

Đôi khi, e và o trở thành a, một cách tùy chọn, trong một từ. (Ví dụ:) Disvā yācaka māgate, akaramhasa te, esa attho, esa dhammo, aggamakkhāyati, svātanaṃ, hiyyattanaṃ, karassu. Tại sao nói ‘một cách tùy chọn’? (Ví dụ:) Yācake āgate eso dhammo. Tại sao nói ‘trong một từ’? (Ví dụ:) So.

38. Niggahītaṃ.

38. Niggahīta (ṃ).

Niggahītamāgamo hoti vā kvaci. Cakkhuṃ udapādi cakkhuudapādi, purimaṃ jātiṃ purimajātiṃ, kattabbaṃ kusalaṃ bahuṃ. Avaṃsirotiādīsu niccaṃ… vavatthitavibhāsattā vādhikārassa, sāmattiyenāgamova, sa ca rassa sarasseva hoti… tassa rassānugatattā.

Đôi khi, niggahīta được thêm vào, một cách tùy chọn. (Ví dụ:) Cakkhuṃ udapādi cakkhuudapādi, purimaṃ jātiṃ purimajātiṃ, kattabbaṃ kusalaṃ bahuṃ. Trong các trường hợp như avaṃsiro, v.v., (việc thêm vào) là bắt buộc… do quyền hạn của quy tắc tùy chọn có hệ thống, đây chỉ là sự thêm vào theo khả năng, và nó chỉ xảy ra sau một nguyên âm ngắn… vì nó đi theo nguyên âm ngắn.

39. Lopo.

39. Sự lược bỏ.

Niggahītassa lopo hoti vā kvaci. Kyāhaṃ kimahaṃsāratto saṃratto. Salle kho-gantukāmo gantumanoti, ādīsu niccaṃ.

Đôi khi, niggahīta bị lược bỏ, một cách tùy chọn. (Ví dụ:) Kyāhaṃ kimahaṃsāratto saṃratto. Trong các trường hợp như Salle kho-gantukāmo gantumanoti, v.v., (sự lược bỏ) là bắt buộc.

40. Parasarassa.

40. Của nguyên âm theo sau.

Niggahītamhā parassa sarassa lopo hoti vā kvaci. Tvaṃ-si tvamasi.

Đôi khi, nguyên âm đứng sau niggahīta bị lược bỏ, một cách tùy chọn. (Ví dụ:) Tvaṃ-si tvamasi.

41. Vagge vagganto.

41. Khi có một phụ âm trong phẩm (theo sau), (niggahīta) trở thành phụ âm cuối phẩm.

Niggahītassa kho vagge vagganto vā hoti paccāsattyā. Taṅkaroti taṃ karoti, tañcarati taṃ carati, taṇṭhānaṃ taṃ ṭhānaṃ, tandhanaṃ taṃ dhanaṃ, tampāti taṃ pāti. Niccaṃ padamajjhe gantvā, kvacaññātrapi santiṭṭhati.

Khi có một phụ âm trong phẩm theo sau, niggahīta được thay thế bằng phụ âm cuối phẩm tương ứng, một cách tùy chọn. (Ví dụ:) Taṅkaroti taṃ karoti, tañcarati taṃ carati, taṇṭhānaṃ taṃ ṭhānaṃ, tandhanaṃ taṃ dhanaṃ, tampāti taṃ pāti. Ở giữa một từ thì (sự thay thế) là bắt buộc, như trong gantvā, và đôi khi ở những nơi khác cũng vậy, như trong santiṭṭhati.

42. Yevahisu ño.

42. Khi có ya, eva, hi theo sau, (niggahīta) trở thành ñ.

Ya [Pg.63] eva hi saddesu niggahītassa vā ño hoti. Yaññadeva, taññeva, tañhi, vātveva? Yaṃ yadeva.

Khi các từ ya, eva, hi theo sau, niggahīta trở thành ñ, một cách tùy chọn. (Ví dụ:) Yaññadeva, taññeva, tañhi. Tại sao nói ‘một cách tùy chọn’? (Ví dụ:) Yaṃ yadeva.

43. Ye saṃssa.

43. Của (niggahīta trong) saṃ, khi có ya theo sau.

Saṃsaddassa yaṃ niggahītaṃ tassa vā ño hoti yakāre. Saññamo saṃyamo.

Niggahīta của từ saṃ trở thành ñ, một cách tùy chọn, khi có ya theo sau. (Ví dụ:) Saññamo saṃyamo.

44. Mayadā sare.

44. M, y, d khi có nguyên âm theo sau.

Niggahītassa mayadā honti vā sare kvaci. Tamahaṃ, tayidaṃ, tadalaṃ. Vā tveva? Taṃ ahaṃ.

Niggahīta (ṃ) đôi khi được đổi thành m, y, d một cách tùy chọn khi có nguyên âm theo sau. Ví dụ: Tamahaṃ, tayidaṃ, tadalaṃ. Tại sao lại nói tùy chọn? (Bởi vì cũng có trường hợp) Taṃ ahaṃ.

45. Vanataragā cāgamā.

45. Và v, n, t, r, g là các phụ âm xen vào.

Ete mayadā ca āgamā honti sare vā kvaci. Tivaṅgikaṃ, ito nāyati, cinitvā, tasmātiha, nirojaṃ, puthageva, idhamāhu, yathayidaṃ, attadatthaṃ. Vā tveva? Attatthaṃ. ‘Atippago kho tāvā’ti-paṭhamanto pagasaddova.

Những phụ âm này (m, y, d, v.v.) đôi khi được xen vào một cách tùy chọn khi có nguyên âm theo sau. Ví dụ: Tivaṅgikaṃ, ito nāyati, cinitvā, tasmātiha, nirojaṃ, puthageva, idhamāhu, yathayidaṃ, attadatthaṃ. Tại sao lại nói tùy chọn? (Bởi vì cũng có trường hợp) Attatthaṃ. Trong câu ‘Atippago kho tāvā’ti, phần đầu chỉ là từ pagasadda.

46. Chā ḷo.

46. Sau 'cha' là 'ḷa'.

Chasaddā parassa sarassa ḷakāro āgamo hoti vā. Chaḷaṅgaṃ, chaḷāyatanaṃ. Vātveva? Chaabhiññā.

Sau từ 'cha', phụ âm 'ḷa' được xen vào một cách tùy chọn trước một nguyên âm theo sau. Ví dụ: Chaḷaṅgaṃ, chaḷāyatanaṃ. Tại sao lại nói tùy chọn? (Bởi vì cũng có trường hợp) Chaabhiññā.

47. Tadaminādīni.

47. (Các trường hợp như) Tadaminā, v.v.

Tadaminādīni [Pg.64] sādhūni bhavanti. Taṃ iminā tadaminā, sakiṃ āgāmī sakadāgāmī, ekaṃ idha ahaṃ ekamidāhaṃ, saṃvidhāya avahāro saṃvidāvahāro, vārino vāhako valāhako, jīvanassa mūto jīmūto, chavassa sayanaṃ susānaṃ, uddhaṃ khamassa udukkhalaṃ, pisitāso pisāco, mahiyaṃ ravatīti mayūro, evamaññepi payogato-nugantabbā, paresaṃ pisodarādimivedaṃ daṭṭhabbaṃ.

Các dạng như Tadaminā, v.v. được xem là đúng. Taṃ iminā thành tadaminā, sakiṃ āgāmī thành sakadāgāmī, ekaṃ idha ahaṃ thành ekamidāhaṃ, saṃvidhāya avahāro thành saṃvidāvahāro, vārino vāhako thành valāhako, jīvanassa mūto thành jīmūto, chavassa sayanaṃ thành susānaṃ, uddhaṃ khamassa thành udukkhalaṃ, pisitāso thành pisāco, mahiyaṃ ravatīti thành mayūro. Các trường hợp khác cũng nên được hiểu theo cách sử dụng tương tự. Điều này nên được xem giống như nhóm pisodara, v.v. của các nhà ngữ pháp khác.

48. Tavaggavaraṇānaṃ ye cavaggabayañā.

48. Các phụ âm nhóm 'ta', 'va', 'ra', 'ṇa' (được đổi thành) các phụ âm nhóm 'ca', 'ba', 'ya', 'ña' khi có 'y' theo sau.

Tavaggavaraṇānaṃ kvaci cavaggabayañā honti yathākkamaṃ yakāre. Apuccaṇḍatāya, tacchaṃ, yajjevaṃ, ajjhattaṃ, thaññaṃ, dibbaṃ, payyosanā, pokkharañño. Kvacitveva? Rattyā

Đôi khi, các phụ âm nhóm 'ta', 'va', 'ra', 'ṇa' được đổi thành các phụ âm nhóm 'ca', 'ba', 'ya', 'ña' theo thứ tự tương ứng khi có phụ âm 'ya' theo sau. Ví dụ: Apuccaṇḍatāya, tacchaṃ, yajjevaṃ, ajjhattaṃ, thaññaṃ, dibbaṃ, payyosanā, pokkharañño. Tại sao lại nói đôi khi? (Bởi vì cũng có trường hợp) Rattyā.

49. Vaggalasehi te.

49. Sau các phụ âm nhóm, 'la', và 'sa', chúng (tức là 'y') (bị biến đổi).

Vaggalasehi parassa yakārassa kvaci te vaggalasā honti.

Đôi khi, phụ âm 'ya' theo sau các phụ âm nhóm, 'la', và 'sa' được đổi thành chính các phụ âm đó.

Sakkate, paccate, aṭṭate, kuppate, phallate, assate. Kvacitveva? Kyāhaṃ.

Ví dụ: Sakkate, paccate, aṭṭate, kuppate, phallate, assate. Tại sao lại nói đôi khi? (Bởi vì cũng có trường hợp) Kyāhaṃ.

50. Hassa vipallāso.

50. Sự hoán vị của 'ha'.

Hassa vipallāso hoti yakāre. Guyhaṃ.

Sự hoán vị của 'ha' xảy ra với phụ âm 'ya' theo sau. Ví dụ: Guyhaṃ.

51. Ve vā.

51. Với 'va' thì tùy chọn.

Hassa vipallāso hoti vā vakāre. Bavhābādho bavhābādho.

Sự hoán vị của 'ha' với phụ âm 'va' theo sau là tùy chọn. Ví dụ: Bavhābādho, bavhābādho.

52. Tathānarānaṃ ṭaṭhaṇalā

52. 'Ta', 'tha', 'na', 'ra' (trở thành) 'ṭa', 'ṭha', 'ṇa', 'ḷa'.

Tathanarānaṃ [Pg.65] ṭaṭhaṇalā honti vā. Dukkaṭaṃ, aṭṭhakathā, gahaṇaṃ, paligho, palāyati. Vātveva? Dukkataṃ. Kvacitveva? Sugato.

'Ta', 'tha', 'na', 'ra' được đổi thành 'ṭa', 'ṭha', 'ṇa', 'ḷa' một cách tùy chọn. Ví dụ: Dukkaṭaṃ, aṭṭhakathā, gahaṇaṃ, paligho, palāyati. Tại sao lại nói tùy chọn? (Bởi vì cũng có trường hợp) Dukkataṃ. Tại sao lại nói đôi khi? (Bởi vì cũng có trường hợp) Sugato.

53. Saṃyogādi lopo.

53. Sự lược bỏ phụ âm đầu của cụm phụ âm.

Saṃyogassa yo ādībhūto-vayavo tassa vā kvaci lopo hoti. Pupphaṃ-sā jāyate-gini.

Đôi khi, phụ âm đầu của một cụm phụ âm được lược bỏ một cách tùy chọn. Ví dụ: Pupphaṃ-sā jāyate-gini.

54. Vicchābhikkhaññesu dve.

54. Trong ý nghĩa phân phối (vicchā) và lặp lại (ābhikkhañña), (từ được) nhân đôi.

Vicchāyamābhikkhaññe ca yaṃ vattate, tassa dve rūpāni honti. Kriyāya guṇena dabbena vā bhinne atthe byāpitumicchā vicchā. Rukkhaṃ rukkhaṃ siñcati, gāmo gāmo ramaṇīyo, gāme gāme pānīyaṃ, gehe gehe issaro, rasaṃ rasaṃ bhakkhayati, kiriyaṃ kiriyamārabhate.

Một từ được dùng trong ý nghĩa phân phối (vicchā) và lặp lại (ābhikkhañña) thì được nhân đôi. Vicchā là ý muốn bao hàm các sự vật khác nhau về hành động, phẩm chất, hoặc vật chất. Ví dụ: Rukkhaṃ rukkhaṃ siñcati (tưới từng cây một), gāmo gāmo ramaṇīyo (làng nào làng nấy đềuน่า thích), gāme gāme pānīyaṃ (làng nào cũng có nước uống), gehe gehe issaro (nhà nào cũng có chủ), rasaṃ rasaṃ bhakkhayati (ăn từng vị một), kiriyaṃ kiriyamārabhate (làm từng việc một).

Atthiyevā-nupubbiyepi vicchā mūle mūle thūlā, agge agge sukhumā, yadi hi ettha mūlaggabhedo na siyā, ānupubbiyampi na bhaveyya. Māsakaṃ māsakaṃ imamhā kahāpaṇā bhavanthānaṃ dvinnaṃ dehīti māsakaṃ māsakamiccetasmā vicchāgamyate, saddantarato pana imamhā kahāpaṇāti avadhāraṇaṃ. Pubbaṃ pubbaṃ pupphanti, paṭhamaṃ paṭhamaṃ paccantītyatrāpi vicchāva. Ime ubho aḍḍhā katarā katarā esaṃ dvinnamaḍḍhatā, sabbe ime aḍḍhā katamā katamā imesaṃ aḍḍhutā ihāpi [Pg.66] vicchāva. Ābhikkhaññaṃ ponopuññaṃ pacati pacati, papacati papacati, lunāhi lunāhitvevāyaṃ lunāti, bhutvā bhutvā gacchati, paṭapaṭā karoti, paṭapaṭāyati.

Vicchā cũng có trong ý nghĩa thứ tự. Ví dụ: mūle mūle thūlā, agge agge sukhumā (mỗi phần ở gốc thì thô, mỗi phần ở ngọn thì nhỏ). Vì nếu ở đây không có sự phân biệt gốc ngọn, thì cũng không có thứ tự. Trong câu 'Māsakaṃ māsakaṃ imamhā kahāpaṇā bhavanthānaṃ dvinnaṃ dehīti' (Từ đồng kahāpaṇa này, hãy đưa cho mỗi người trong hai vị một māsaka), từ 'māsakaṃ māsakaṃ' được hiểu theo nghĩa phân phối, còn từ 'imamhā kahāpaṇā' được hiểu theo nghĩa giới hạn. Trong các câu 'Pubbaṃ pubbaṃ pupphanti' (nở hết cái này đến cái khác) và 'paṭhamaṃ paṭhamaṃ paccantīti' (chín hết quả này đến quả khác) cũng là nghĩa phân phối. Trong câu 'Ime ubho aḍḍhā katarā katarā esaṃ dvinnamaḍḍhatā' (Cả hai người này đều giàu, sự giàu có của mỗi người trong hai người là thế nào?) và 'sabbe ime aḍḍhā katamā katamā imesaṃ aḍḍhutā' (Tất cả những người này đều giàu, sự giàu có của mỗi người trong số họ là thế nào?) cũng là nghĩa phân phối. Ābhikkhaññaṃ có nghĩa là sự lặp đi lặp lại (ponopuññaṃ). Ví dụ: pacati pacati (nấu đi nấu lại), papacati papacati (nấu mãi), lunāhi lunāhitvevāyaṃ lunāti ('cắt đi, cắt đi!' - anh ta cứ cắt như vậy), bhutvā bhutvā gacchati (ăn xong rồi lại ăn rồi mới đi), paṭapaṭā karoti, paṭapaṭāyati (làm ra tiếng 'pata pata').

55. Syādilopo pubbassekassa.

55. Sự lược bỏ biến cách vĩ tự (si, v.v.) của từ đứng trước trong cặp từ được nhân đôi.

Vicchāyamekassa dvitte pubbassa syādilopo hoti. Ekekassa. Kathaṃ matthakamatthakenāti? ‘Syādilopo pubbassā’ti yogavibhāgā, nācātippasaṅgo yogavibhāgā iṭṭhappasiddhīti.

Trong ý nghĩa phân phối, khi một từ được nhân đôi, biến cách vĩ tự của từ đứng trước sẽ bị lược bỏ. Ví dụ: Ekekassa. Vậy làm thế nào (để giải thích dạng) matthakamatthakena? (Điều này được giải thích) bằng cách tách quy tắc (yogavibhāga) thành ‘Syādilopo pubbassā’. Sẽ không có sự áp dụng quá rộng vì việc tách quy tắc là để đạt được các dạng mong muốn.

56. Sabbādīnaṃ vītihāre.

56. (Nhân đôi) các đại từ như 'sabba' trong ý nghĩa tương hỗ.

Sabbādīnaṃ vītihāre dve bhavanti pubbassa syādilopo ca. Aññamaññassa bhojakā, itarītarassa bhojakā.

Các đại từ như 'sabba', v.v. được nhân đôi trong ý nghĩa tương hỗ, và biến cách vĩ tự của từ đứng trước bị lược bỏ. Ví dụ: Aññamaññassa bhojakā, itarītarassa bhojakā.

57. Yāvabodhaṃ sambhame.

57. Trong sự hốt hoảng, (lặp lại) cho đến khi được hiểu.

Turitenāpāyahetupadassanaṃ sambhamo, tasmiṃsati vatthu yāvantehi saddehi so-ttho viññāyate, tāvanto saddā payujjante. Sappo sappo sappo, bujjhassu bujjhassu bujjhassu, bhinno bhikkhusaṅgho bhinno bhikkhusaṅgho.

Sambhama là sự chỉ ra nguyên nhân nguy hiểm một cách vội vã. Khi có sự hốt hoảng đó, người ta dùng bấy nhiêu từ cần thiết để ý nghĩa được hiểu rõ. Ví dụ: Sappo sappo sappo (Rắn! Rắn! Rắn!), bujjhassu bujjhassu bujjhassu (Dậy đi! Dậy đi! Dậy đi!), bhinno bhikkhusaṅgho bhinno bhikkhusaṅgho (Tăng chúng bị chia rẽ! Tăng chúng bị chia rẽ!).

58. Bahulaṃ.

58. Một cách đa dạng.

Ayamadhikāro āsatthaparisamattiyā. Tena nātippasaṅgo iṭṭhappasiddhi ca.

Quyền hạn này (kéo dài) cho đến khi kết thúc bộ luận. Do đó, không có sự áp dụng thái quá và sự thành tựu mong muốn (được thực hiện).

Iti moggallāne byākaraṇe vuttiyaṃ

Như vậy trong tập chú giải về ngữ pháp Moggallāna.

Paṭhamo kaṇḍo.

Chương thứ nhất.

2. Dutiyo kaṇḍo (syādi)

2. Chương thứ hai (syādi).

1. Dve [Pg.67] dve-kānekesu nāmasmā si yo, aṃ yo, nā hi, sa naṃ, smā hi, sa naṃ, smiṃ su.

1. Đối với số ít và số nhiều, (các biến cách vĩ tự) theo từng cặp đôi từ một danh từ là: si yo, aṃ yo, nā hi, sa naṃ, smā hi, sa naṃ, smiṃ su.

Etesaṃ dve dve honti ekānekatthesu vattamānato nāmasmā. Muni munayo, muniṃ munayo, muninā munīhi, munissa munīnaṃ, munismā munīhi, munissa munīnaṃ, munismiṃ munīsu, evaṃ kumārī kumāriyo, kaññā kaññāyoti. Etāni satta dukāni satta vibhattiyo vibhāgo vibhatīti katvā, ettha siamitī-kārā-kārā ‘‘kimaṃ sisu’’ 2,200 ti saṃketatthā.

Từ một danh từ hiện hữu trong ý nghĩa số ít và số nhiều, chúng (các vĩ tự) là từng cặp đôi. (Ví dụ:) Muni munayo, muniṃ munayo, muninā munīhi, munissa munīnaṃ, munismā munīhi, munissa munīnaṃ, munismiṃ munīsu. Tương tự kumārī kumāriyo, kaññā kaññāyo. Bảy cặp này là bảy biến cách (vibhatti), được gọi là vibhatti vì nó phân chia (ý nghĩa). Ở đây, các mẫu tự -i và -ā trong si, am, v.v... là để chỉ định, theo (quy tắc) 'kimaṃ sisu' 2.200.

2. Kamme dutiyā.

2. Đối cách được dùng cho đối tượng.

Karīyati kattu kiriyāyā-bhisambandhīyatīti kammaṃ, tasmiṃ dutiyāvibhatti hotaṃ. Kaṭaṃ karoti, odanaṃ pacati, ādiccaṃ passati.

Cái bị tác động, cái được liên kết với hành động của chủ thể, được gọi là đối tượng (kamma). Trong (trường hợp) đó, đối cách được sử dụng. (Ví dụ:) Kaṭaṃ karoti (làm một tấm chiếu), odanaṃ pacati (nấu cơm), ādiccaṃ passati (thấy mặt trời).

‘Odano paccatī’ti odanasaddato kammatā nappatīyate, kiñcarahi? Ākhyātato. ‘Kaṭaṃ karoti vipulaṃ dassanīya’nti attheva guṇayuttassa kammatā, icchitepi kammattāva dutiyā siddhā gāvuṃ payo dohati, gomantaṃ gāvaṃ yācati, gāvamavarundhati vajaṃ, māṇavakaṃ maggaṃ pucchati, gomantaṃ gāvaṃ bhikkhate, rukkhamavacināti phalāni, sissaṃ dhammaṃ brūte, sissaṃ dhammamanusāsatīti. Evaṃ anicchitepi ahiṃ laṅghayati, visaṃ bhakkheti. Yaṃnevicchitaṃ nāpi [Pg.68] anicchitaṃ, tatthāpi dutiyā siddhā. Gāmaṃ gacchanto rukkhamūlamupasappati.

Trong câu ‘Odano paccatī’ (Cơm được nấu), tính chất đối tượng không được hiểu từ từ ‘odana’. Vậy thì từ đâu? Từ động từ (ākhyāta). Trong câu ‘Kaṭaṃ karoti vipulaṃ dassanīya’ (làm một tấm chiếu rộng và đẹp), tính chất đối tượng của vật có phẩm chất vẫn tồn tại. Đối với đối tượng được mong muốn, đối cách cũng được xác lập do tính chất đối tượng của nó: gāvuṃ payo dohati (vắt sữa từ con bò), gomantaṃ gāvaṃ yācati (xin người chăn bò một con bò), gāvamavarundhati vajaṃ (nhốt con bò vào chuồng), māṇavakaṃ maggaṃ pucchati (hỏi cậu bé con đường), gomantaṃ gāvaṃ bhikkhate (xin người chăn bò một con bò), rukkhamavacināti phalāni (hái trái cây từ cây), sissaṃ dhammaṃ brūte (nói pháp cho đệ tử), sissaṃ dhammamanusāsati (dạy pháp cho đệ tử). Tương tự, đối với đối tượng không mong muốn cũng vậy: ahiṃ laṅghayati (bước qua con rắn), visaṃ bhakkheti (ăn thuốc độc). Đối với cái không được mong muốn cũng không bị ghét bỏ, đối cách cũng được xác lập ở đó. Gāmaṃ gacchanto rukkhamūlamupasappati (Đi đến làng, anh ta tiến đến gốc cây).

Pathaviṃ adhisessati, gāmamadhitiṭṭhati, rukkhamajjhāsatetiadhisīṭhāsānaṃpayoge-dhikaraṇe kammavacanicchā, vatticchāto hi kārakāni honti. Taṃ yathā-valāhakā vijjotate, valāhakassa vijjotate, valāhako vijjotate, valāhake vijjotate, valāhakena vijjotateti. Evamabhinivisassa vā dhammamabhinivisate dhamme vā.

Trong các câu Pathaviṃ adhisessati (sẽ nằm trên mặt đất), gāmamadhitiṭṭhati (đứng trên làng), rukkhamajjhāsate (ngồi trên cây), khi sử dụng (các động từ) sī, ṭhā, ās (với tiếp đầu ngữ) adhi, có ý muốn diễn đạt vị trí cách (adhikaraṇa) như là đối tượng (kamma). Bởi vì các cách (kāraka) phụ thuộc vào ý muốn của người nói. Ví dụ như: valāhakā vijjotate, valāhakassa vijjotate, valāhako vijjotate, valāhake vijjotate, valāhakena vijjotate. Tương tự, với (động từ) abhinivisa, có thể là dhammamabhinivisate hoặc dhamme vā.

Tathā upanvajjhāvasassābhojana nivuttivacanassa gāmamupavasati, ga, mamanuvasati, pabbatamadhivasati, gharamāvasati. Abhojananivutti vacanassāti kiṃ? Gāme upavasati, bhojananivuttiṃ karotīti attho. Tappānācārepi kammattāva dutiyā siyā nadimpivati, gāmaṃ carati, evaṃ ‘sace maṃ ālapissatī’tiādīsupi. Vihitāva patidhayoge dutiyā – ‘paṭibhantu taṃ cunda bojjhaṅgā’ti. Taṃ pati bojjhaṅgā bhāsantūti attho, yadātu dhātunāyutto pati, tadā tenā-yogā sambandhe chaṭṭhīva ‘tassa nappaṭibhātī’ti. Akkhe dibbati, akkhehi dibbati, akkhesu dibbatīti kammakaraṇādhikaraṇavacanicchā.

Tương tự, đối với (động từ) vas có tiếp đầu ngữ upa, anu, adhi, ā, khi không có nghĩa là nhịn ăn: gāmamupavasati (sống gần làng), gāmaṃ anuvasati (sống dọc theo làng), pabbatamadhivasati (sống trên núi), gharamāvasati (cư ngụ trong nhà). Tại sao nói 'khi không có nghĩa là nhịn ăn'? (Ví dụ:) Gāme upavasati, có nghĩa là 'nhịn ăn trong làng'. Trong ý nghĩa đi lại trên đường, đối cách cũng được dùng do tính chất đối tượng: nadimpivati (uống (nước) sông), gāmaṃ carati (đi dạo trong làng), tương tự trong các câu như ‘sace maṃ ālapissatī’ (nếu y sẽ nói với tôi). Đối cách được quy định khi kết hợp với pati: ‘paṭibhantu taṃ cunda bojjhaṅgā’ (mong rằng các giác chi sẽ hiện khởi đến ngài, Cunda). Nghĩa là, mong rằng các giác chi sẽ soi sáng đến ngài. Nhưng khi pati được kết hợp với một căn động từ, thì do sự kết hợp đó, sở thuộc cách được dùng trong mối quan hệ: ‘tassa nappaṭibhāti’ (điều đó không hiện khởi đến y). Trong các câu Akkhe dibbati, akkhehi dibbati, akkhesu dibbati (chơi xúc xắc), có ý muốn diễn đạt đối tượng, công cụ, hoặc vị trí.

3. Kāladdhānamaccantasaṃyoge.

3. Đối với thời gian và không gian trong sự liên tục.

Kiriyā, guṇa, dabbehi sākallena kāladdhānaṃ sambandho accantasaṃyogo. Tasmiṃ viññāyamāne kālasaddehi addhaaddehi ca dutiyā hoti. Māsamadhīte, māsaṃ kalyāṇi, māsaṃ [Pg.69] guḷadhānā, kosamadhīte, kosaṃ kuṭilā nadī, kosaṃ pabbato. Acantasaṃyogeti kiṃ? Māsassa dvīhamadhīte, kosassekadese pabbato.

Sự liên tục (accantasaṃyoga) là sự kết nối hoàn toàn của thời gian và không gian với một hành động, phẩm chất, hoặc vật chất. Khi điều này được hiểu, đối cách được dùng với các từ chỉ thời gian và không gian. (Ví dụ:) Māsamadhīte (học trong một tháng), māsaṃ kalyāṇi (xinh đẹp trong một tháng), māsaṃ guḷadhānā (mật đường và ngũ cốc trong một tháng), kosamadhīte (học suốt một kosa), kosaṃ kuṭilā nadī (sông uốn khúc suốt một kosa), kosaṃ pabbato (núi (trải dài) suốt một kosa). Tại sao nói 'trong sự liên tục'? (Ví dụ:) Māsassa dvīhamadhīte (học hai ngày của tháng), kosassekadese pabbato (núi ở một phần của kosa).

Pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā, ekaṃ samayaṃ bhagavā, imaṃ rattiṃ cattāro mahārājāti evamādīsu kālavācī hi accantasaṃyogattāva dutiyā siddhā. Vibhattivipallāsenapi vā bahulaṃvidhānā.

Trong các ví dụ như Pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā (đắp y vào buổi sáng), ekaṃ samayaṃ bhagavā (vào một thời, đức Thế Tôn), imaṃ rattiṃ cattāro mahārājā (trong đêm này, bốn vị đại vương), đối cách được xác lập cho các từ chỉ thời gian do sự liên tục. Hoặc cũng có thể do sự hoán đổi biến cách, theo quy tắc đa dạng (bahulaṃ).

Phalappattiyaṃ kiriyāparisamattyapavaggo, tasmiṃ viññāyamāne kāladdhānaṃ kiriyāyāccantasaṃyoge tatiyābhimatā, sāpi karaṇattāva siddhā ‘māsenānuvāko-dhīto, kosenānuvāko-dhīto’ti. Anapavaggetu asādhakatamattākaraṇattābhāve dutiyāva ‘māsamadhīto-nuvāko, na cāne na gahito’ti.

Sự hoàn tất (apavagga) là sự kết thúc hành động khi đạt được kết quả. Khi điều này được hiểu, trong sự liên tục của hành động với thời gian và không gian, công cụ cách (tatiyā) được ưa dùng, và nó được xác lập do tính chất công cụ: ‘māsenānuvāko-dhīto’ (chương kinh được học xong trong một tháng), ‘kosenānuvāko-dhīto’ (chương kinh được học xong trong một kosa). Nhưng khi không có sự hoàn tất, do không phải là phương tiện hiệu quả nhất (công cụ), đối cách được dùng: ‘māsamadhīto-nuvāko, na cāne na gahito’ (chương kinh được học trong một tháng, nhưng chưa thuộc, chưa nắm vững).

Kārakamajjhe ye kāladdhānavācino, tato sattamīpañcamiyo abhimatā ‘ajja bhutvā devadatto dvihe bhuñjissati, dvīhā bhuñjissati, atraṭṭho-yamissāso kose lakkhaṃ vijjhati, kosā lakkhaṃ vijjhatī’ti, tāpīha sakasakakārakavacanicchāyeva siddhā.

Đối với những từ chỉ thời gian và không gian ở giữa một mối quan hệ ngữ pháp (kāraka), vị trí cách (sattamī) và xuất xứ cách (pañcamī) được ưa dùng: ‘ajja bhutvā devadatto dvihe bhuñjissati, dvīhā bhuñjissati’ (hôm nay ăn xong, Devadatta sẽ ăn trong hai ngày nữa, hoặc sau hai ngày nữa), ‘atraṭṭho-yamissāso kose lakkhaṃ vijjhati, kosā lakkhaṃ vijjhatī’ (người bắn cung này đứng đây bắn mục tiêu ở khoảng cách một kosa, hoặc từ khoảng cách một kosa). Ở đây, chúng cũng được xác lập chỉ do ý muốn diễn đạt các mối quan hệ ngữ pháp tương ứng của chúng.

4. Gati bodhāhāra saddatthākammaka bhajjādīnaṃ payojje.

4. Trong thể sai khiến của (các động từ có nghĩa) chuyển động, nhận thức, ăn uống, âm thanh, tự động từ, và nhóm bhajjādi.

Gamanatthānaṃ bodhatthānaṃ āhāratthānaṃ saddatthānamakammakānaṃ bhajjādīnañca payojje kattari dutiyā hoti. Sāmatthiyā ca payojakabyāpārena kammatāvassa hotīti patīyate. Gamayati māṇavakaṃ gāmaṃ, yāpayati māṇavakaṃ gāmaṃ, bodhayati māṇavakaṃ dhammaṃ, vedayati māṇavakaṃ dhammaṃ, bhojayati māṇa-vakaṃ [Pg.70] modakaṃ, āsayati māṇavakaṃ modakaṃ, ajjhāpayati māṇavakaṃ vedaṃ, pāṭhayati māṇavakaṃ vedaṃ, āsayati devadattaṃ, sāyayati devadattaṃ, aññaṃ bhajjāpeti, aññaṃ koṭṭāpeti, aññaṃ santharāpeti. Etesamevāti kiṃ? Pāceti odanaṃ devadattena yaññadatto. Payojjeti kiṃ? Gacchati devadatto. Yadā carahi gamayati devadattaṃ yaññadatto, tamaparo payojeti, tadā gamayati devadattaṃ yaññadatteneti bhavitabbaṃ … gamayatissā-gamanatthattā.

Đối với chủ thể trong thể sai khiến của các động từ có nghĩa là đi, hiểu, ăn, phát âm, tự động từ, và nhóm bhajjādi, đối cách được sử dụng. Và theo năng lực (của quy tắc), được hiểu rằng nó trở thành đối tượng bởi hành động của tác nhân sai khiến. (Ví dụ:) Gamayati māṇavakaṃ gāmaṃ (khiến cậu bé đi đến làng), yāpayati māṇavakaṃ gāmaṃ (khiến cậu bé đi đến làng), bodhayati māṇavakaṃ dhammaṃ (khiến cậu bé hiểu pháp), vedayati māṇavakaṃ dhammaṃ (khiến cậu bé biết pháp), bhojayati māṇavakaṃ modakaṃ (khiến cậu bé ăn bánh ngọt), āsayati māṇavakaṃ modakaṃ (khiến cậu bé ăn bánh ngọt), ajjhāpayati māṇavakaṃ vedaṃ (khiến cậu bé học Veda), pāṭhayati māṇavakaṃ vedaṃ (khiến cậu bé đọc Veda), āsayati devadattaṃ (khiến Devadatta ngồi), sāyayati devadattaṃ (khiến Devadatta nằm), aññaṃ bhajjāpeti (khiến người khác chiên), aññaṃ koṭṭāpeti (khiến người khác giã), aññaṃ santharāpeti (khiến người khác trải). Tại sao nói 'chỉ của những động từ này'? (Ví dụ:) Pāceti odanaṃ devadattena yaññadatto (Yaññadatta khiến Devadatta nấu cơm). Tại sao nói 'trong thể sai khiến'? (Ví dụ:) Gacchati devadatto (Devadatta đi). Tuy nhiên, khi Yaññadatta khiến Devadatta đi, và một người khác lại sai khiến y (Yaññadatta), thì phải là gamayati devadattaṃ yaññadattena... vì gamayati (lúc này) không có nghĩa là chuyển động.

5. Harādīnaṃ vā.

5. Hoặc đối với (nhóm) harādi.

Harādīnaṃ payojje kattari dutiyā hoti vā. Hāreti bhāraṃ devadattaṃ devadatteneti vā, ajjhohāreti sattuṃ devadattaṃ devadatteneti vā, kāreti kaṭaṃ devadattaṃ devadatteneti vā dassayate janaṃ rājaṃ janeneti vā, abhivādayate guruṃ devadattaṃ devadatteneti vā.

Trong tác nhân của động từ sai khiến bắt đầu bằng 'har', cách thứ hai được dùng tùy chọn. Ví dụ: Hāreti bhāraṃ devadattaṃ hoặc devadattena (khiến Devadatta mang gánh nặng), ajjhohāreti sattuṃ devadattaṃ hoặc devadattena (khiến Devadatta ăn cháo), kāreti kaṭaṃ devadattaṃ hoặc devadattena (khiến Devadatta làm chiếc chiếu), dassayate janaṃ rājaṃ hoặc janena (nhà vua cho dân chúng thấy mình), abhivādayate guruṃ devadattaṃ hoặc devadattena (khiến Devadatta đảnh lễ vị thầy).

6. Na khādādīnaṃ.

6. Không áp dụng cho các động từ bắt đầu bằng 'khād'.

Khādādīnaṃ payojje kattari dutiyā na hoti. Khādayati devadattena, ādayati devadattena, avha, payati devadattena, saddāyayati devadattena, kandayati devadattena, nāyayati devadattena.

Trong tác nhân của động từ sai khiến bắt đầu bằng 'khād', cách thứ hai không được dùng. Ví dụ: Khādayati devadattena (khiến Devadatta ăn), ādayati devadattena (khiến Devadatta lấy), avha, payati devadattena (khiến Devadatta uống), saddāyayati devadattena (khiến Devadatta la lên), kandayati devadattena (khiến Devadatta khóc), nāyayati devadattena (khiến Devadatta tắm).

(1) Vahissāniyantuke. Vāhayati bhāraṃ devadattena aniyantuketi kiṃ? Vāha-yati bhāraṃ balībadde.

(1) Đối với động từ 'vah' khi tác nhân không phải là người điều khiển. Ví dụ: Vāhayati bhāraṃ devadattena (khiến Devadatta mang gánh nặng). Tại sao lại nói 'khi tác nhân không phải là người điều khiển'? (Để phân biệt với trường hợp): Vāhayati bhāraṃ balībadde (khiến con bò đực kéo gánh nặng).

(2) Bhakkhissāhiṃ [Pg.71] sāyaṃ. Bhakkhayati modake devadattena. Ahiṃsāyanti kiṃ? Bhakkhayati balībadde sassaṃ.

(2) Đối với động từ 'bhakkh' khi không có nghĩa là làm hại. Ví dụ: Bhakkhayati modake devadattena (khiến Devadatta ăn bánh). Tại sao lại nói 'khi không có nghĩa là làm hại'? (Để phân biệt với trường hợp): Bhakkhayati balībadde sassaṃ (khiến con bò đực ăn lúa).

7. Jhādīhi yuttā.

7. (Cách thứ hai được dùng) khi đi cùng với các từ bắt đầu bằng 'dhī'.

Dhīādīhi yuttato dutiyā hoti. Dhiratthu maṃ pūtikāyaṃ, antarā ca rājagahaṃ antarā ca nālandaṃ, samādhānamantarena, mucalindamabhito saramiccādi, chaṭṭhiyāpavādo-yaṃ.

Khi đi cùng với các từ bắt đầu bằng 'dhī', cách thứ hai được dùng. Ví dụ: Dhiratthu maṃ pūtikāyaṃ (Thật đáng ghét cho ta, cái thân hôi thối này!), antarā ca rājagahaṃ antarā ca nālandaṃ (giữa thành Rājagaha và thành Nālandā), samādhānamantarena (không có định tâm), mucalindamabhito saramiccādi (hồ nước gần cây Mucalinda, v.v...). Đây là trường hợp ngoại lệ của cách thứ sáu.

8. Lakkhaṇitthambhūtavicchāsvabhinā.

8. (Cách thứ hai được dùng) với 'abhi' trong các nghĩa: đặc điểm, trạng thái, và sự bao trùm.

Lakkhaṇādīsvatthesvabhinā yuttamhā dutiyā mahāti. Rukkhamabhi vijjotate vijju, sādhu devadatto mātaramabhi, rukkhaṃ rukkhamabhitiṭṭhati.

Khi đi cùng với 'abhi' trong các nghĩa như đặc điểm v.v..., cách thứ hai được dùng. Ví dụ: Rukkhamabhi vijjotate vijju (sấm sét đánh về phía cây), sādhu devadatto mātaramabhi (Devadatta tốt với mẹ), rukkhaṃ rukkhamabhitiṭṭhati (nó đứng ở mỗi cây).

9. Patiparīhi bhāge ca.

9. (Cách thứ hai cũng được dùng) với 'pati' và 'pari', và trong nghĩa là 'phần'.

Patiparīhi yuttamhā lakkhaṇādīsu bhāge catthe dutiyā hoti. Rukkhaṃ pati vijjotate vijju, sādhu devadatto mātaraṃ pati, rukkhaṃ rukkhaṃ pati tiṭṭhati, yadettha maṃ pati siyā. Rukkhaṃ pari vijjotate vijju, sādhu devadatto mātaraṃ pari, rukkhaṃ rukkhaṃ pari tiṭṭhati, yadettha maṃ pari siyā.

Khi đi cùng với 'pati' và 'pari' trong các nghĩa như đặc điểm v.v... và trong nghĩa là 'phần', cách thứ hai được dùng. Ví dụ: Rukkhaṃ pati vijjotate vijju (sấm sét đánh về phía cây), sādhu devadatto mātaraṃ pati (Devadatta tốt với mẹ), rukkhaṃ rukkhaṃ pati tiṭṭhati (nó đứng ở mỗi cây), yadettha maṃ pati siyā (bất cứ phần nào ở đây thuộc về tôi). Rukkhaṃ pari vijjotate vijju (sấm sét đánh về phía cây), sādhu devadatto mātaraṃ pari (Devadatta tốt với mẹ), rukkhaṃ rukkhaṃ pari tiṭṭhati (nó đứng ở mỗi cây), yadettha maṃ pari siyā (bất cứ phần nào ở đây thuộc về tôi).

10. Anunā.

10. (Cách thứ hai được dùng) với 'anu'.

Lakkhaṇādīsvatthesvanunā yuttamhā dutiyā hoti. Rukkhamanu vijjotate vijju, saccakiriyamanu vuṭṭhi pāvassi, hetu ca lakkhaṇaṃ bhavati, sādhu devadatto mātaramanu, rukkhaṃ rukkhamanu tiṭṭhati, yadettha maṃ anu siyā.

Khi đi cùng với 'anu' trong các nghĩa như đặc điểm v.v..., cách thứ hai được dùng. Ví dụ: Rukkhamanu vijjotate vijju (sấm sét đánh dọc theo cây), saccakiriyamanu vuṭṭhi pāvassi (mưa đã rơi do hành động chân thật), và nguyên nhân cũng là một đặc điểm, sādhu devadatto mātaramanu (Devadatta tốt giống như mẹ), rukkhaṃ rukkhamanu tiṭṭhati (nó đứng ở mỗi cây), yadettha maṃ anu siyā (bất cứ phần nào ở đây thuộc về tôi).

11. Sahatthe.

11. Trong nghĩa là 'cùng với'.

Sahatthe-nunā [Pg.72] yuttamhā dutiyā hoti. Pabbatamanu senā tiṭṭhati.

Khi đi cùng với 'anu' trong nghĩa là 'cùng với', cách thứ hai được dùng. Ví dụ: Pabbatamanu senā tiṭṭhati (quân đội đóng dọc theo ngọn núi).

12. Hīne.

12. Trong nghĩa là 'kém hơn'.

Hīnatthe-nunā yuttamhā dutiyā hoti. Anu sāriputtaṃ paññavanto.

Khi đi cùng với 'anu' trong nghĩa là 'kém hơn', cách thứ hai được dùng. Ví dụ: Anu sāriputtaṃ paññavanto (những người có trí tuệ ấy đều kém hơn ngài Sāriputta).

13. Upena.

13. (Cách thứ hai được dùng) với 'upa'.

Hīnatthe upena yuttamhā dutiyā hoti. Upa sāriputtaṃ paññavantho.

Khi đi cùng với 'upa' trong nghĩa là 'kém hơn', cách thứ hai được dùng. Ví dụ: Upa sāriputtaṃ paññavanto (những người có trí tuệ ấy đều kém hơn ngài Sāriputta).

14. Sattamyādhikye.

14. Cách thứ bảy trong nghĩa là 'hơn'.

Ādhikyatthe upena yuttamhā sattamī hoti. Upa khāriyaṃ doṇo.

Khi đi cùng với 'upa' trong nghĩa là 'hơn', cách thứ bảy được dùng. Ví dụ: Upa khāriyaṃ doṇo (một doṇa thì hơn một khāri).

15. Sāmitte-dhinā.

15. (Cách thứ bảy được dùng) với 'adhi' trong nghĩa là 'quyền sở hữu'.

Sāmibhāvatthe-dhinā yuttamhā sattamī hoti. Adhi brahmadatte pañcālā, adhi pañcālesu brahmadatto.

Khi đi cùng với 'adhi' trong nghĩa là 'quyền sở hữu', cách thứ bảy được dùng. Ví dụ: Adhi brahmadatte pañcālā (xứ Pañcāla thuộc quyền của vua Brahmadatta), adhi pañcālesu brahmadatto (vua Brahmadatta cai trị xứ Pañcāla).

16. Kattukareṇesu tatiyā.

16. Cách thứ ba được dùng cho tác nhân và công cụ cách.

Kattari karaṇe ca kārake tatiyā hoti. Purisena kataṃ, asinā chindati. Pakatiyā-bhirūpo, gotthena gotamo, sumedho nāma nāmena, jātiyā sattavassikoti bhūdhātussa sambhavā karaṇe eva tatiyā. Evaṃ samena dhāvati visamena [Pg.73] dhāvati, dvidoṇena dhaññaṃ kiṇāti, pañcakena pasavo kiṇātīti.

Trong tác nhân cách và công cụ cách, cách thứ ba được dùng. Ví dụ: Purisena kataṃ (được làm bởi người đàn ông), asinā chindati (chặt bằng gươm). Pakatiyā-bhirūpo (đẹp tự nhiên), gotthena gotamo (thuộc dòng họ Gotama), sumedho nāma nāmena (tên là Sumedha), jātiyā sattavassikoti (bảy tuổi tính từ lúc sinh). Do sự hiện hữu của động từ căn 'bhū', đây chính là cách thứ ba trong nghĩa công cụ. Tương tự: samena dhāvati (chạy đều), visamena dhāvati (chạy không đều), dvidoṇena dhaññaṃ kiṇāti (mua ngũ cốc với giá hai doṇa), pañcakena pasavo kiṇātīti (mua gia súc với giá năm đồng).

17. Sahatthena.

17. Trong nghĩa là 'cùng với'.

Sahatthena yoge tatiyā siyā. Puttena saha gato, puttena saddhiṃ āgato, tatiyāpi chaṭṭhīva appadhāne eva bhavati.

Khi đi cùng với từ có nghĩa là 'cùng với', cách thứ ba được dùng. Ví dụ: Puttena saha gato (đi cùng với con trai), puttena saddhiṃ āgato (đến cùng với con trai). Cách thứ ba, cũng như cách thứ sáu, được dùng cho thành phần phụ.

18. Lakkhaṇe.

18. Trong nghĩa là 'dấu hiệu'.

Lakkhaṇe vattamānato tatiyā siyā. Tidaṇḍakena paribbājakamaddakkhī, akkhinā kāṇo, tena hi aṅgena aṅgino vikāro lakkhīyate.

Từ (danh từ) biểu thị một dấu hiệu, cách thứ ba được dùng. Ví dụ: Tidaṇḍakena paribbājakamaddakkhī (nhận ra vị du sĩ qua cây gậy ba chấu), akkhinā kāṇo (chột mắt). Bởi vì, qua bộ phận đó, khiếm khuyết của người sở hữu bộ phận được nhận biết.

19. Hetumhi.

19. Trong nghĩa là 'nguyên nhân'.

Takkiriyā yogge tatiyā siyā. Annena vasati, vijjāya yaso.

Biến cách thứ ba được dùng trong sự tương hợp với hành động ấy. (Ví dụ:) Sống bằng vật thực, danh tiếng (có được) nhờ học thức.

20. Pañcamīṇe vā.

20. Hoặc biến cách thứ năm trong (trường hợp) nợ.

Iṇe hetumhi pañcamī hoti vā. Satasmā baddho, satena vā.

Trong ý nghĩa nguyên nhân là món nợ, biến cách thứ năm được dùng, hoặc (biến cách thứ ba cũng được dùng). (Ví dụ:) Bị trói buộc vì một trăm (tiền nợ), hoặc bằng một trăm.

21. Guṇe.

21. Trong (ý nghĩa) phẩm chất.

Paraṅgabhūte hetumhi pañcamī hoti vā. Jaḷattā baddho jaḷattena vā, paññāya mutto, hutvā abhāvatoaniccā, saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho.

Trong ý nghĩa nguyên nhân là một phẩm chất thuộc về đối tượng khác, biến cách thứ năm hoặc (biến cách thứ ba) được dùng. (Ví dụ:) Bị trói buộc vì sự ngu đần, hoặc bởi sự ngu đần; được giải thoát nhờ trí tuệ; vì có rồi không có nên (là) vô thường; do các hành diệt nên thức diệt.

22. Chaṭṭhī [Pg.74] hetvatthehi.

22. Biến cách thứ sáu (dùng) với (những từ có) ý nghĩa nguyên nhân.

Hetvatthavācīhi yoge hetumhi chaṭṭhī siyā. Udarassa hetu, udarassa kāraṇā.

Khi kết hợp với những từ diễn đạt ý nghĩa nguyên nhân, biến cách thứ sáu nên được dùng cho (từ chỉ) nguyên nhân. (Ví dụ:) Vì cái bụng, do nguyên nhân cái bụng.

23. Sabbādito sabbā.

23. Từ (đại từ) 'sabba' trở đi, tất cả (các biến cách được dùng).

Hetvatthehi yoge sabbādīhi sabbā vibhattiyo honti. Ko hetu, kaṃ hetuṃ, kena hetunā, kassa hetussa, kasmā hetusmā, kassa hetussa, kasmiṃ hetusmiṃ, kiṃ kāraṇaṃ, kena kāraṇena, kiṃ nimittaṃ, kena nimittena, kiṃ payojanaṃ, kena payojanena iccevamādi. Hetvatthehītveva? Kena kataṃ.

Khi kết hợp với những từ có ý nghĩa nguyên nhân, tất cả các biến cách được dùng với (đại từ) 'sabba' và các đại từ khác. (Ví dụ:) Nguyên nhân nào?, vì nguyên nhân nào?, bởi nguyên nhân nào?, cho nguyên nhân nào?, từ nguyên nhân nào?, của nguyên nhân nào?, trong nguyên nhân nào?; duyên cớ gì?, bởi duyên cớ gì?; nhân gì?, bởi nhân gì?; mục đích gì?, bởi mục đích gì?, v.v... (Phải chăng) chỉ với những từ có ý nghĩa nguyên nhân? (Ví dụ:) Được làm bởi ai?

24. Catutthī sampadāne.

24. Biến cách thứ tư (dùng trong ý nghĩa) chỉ định cách (người nhận).

Yassa sammā padīyate tasmiṃ catutthī siyā. Saṅghassa dadāti. Ādhāravivakkhāyaṃ sattamīpi siyā saṅghe dehi.

Biến cách thứ tư nên được dùng cho người mà vật gì đó được trao cho một cách đúng đắn. (Ví dụ:) (Vị ấy) cúng dường đến Tăng đoàn. Khi muốn diễn đạt ý nghĩa vị trí, biến cách thứ bảy cũng có thể được dùng: Hãy cúng dường trong Tăng đoàn.

25. Tādatthye.

25. Trong (ý nghĩa) mục đích.

Tasse-daṃ tadatthaṃ, tadatthabhāve jotanīye nāmasmā catutthī siyā. Sītassa paṭighātāya, atthāya hitāya (sukhāya) devamanussānaṃ, nālaṃ dārabharaṇāya, yūpāya dāru, pākāya vajatītvevamādi.

'Cái này là cho cái đó' có nghĩa là 'cho mục đích đó'; khi trạng thái 'cho mục đích đó' cần được biểu thị, biến cách thứ tư nên được dùng sau danh từ. (Ví dụ:) Để ngăn ngừa cái lạnh; vì sự lợi ích, vì sự tốt đẹp (vì sự an lạc) cho chư thiên và loài người; không đủ khả năng để nuôi vợ; gỗ cho cột tế thần; đi để nấu ăn, v.v...

Kassa sāduṃ na ruccabhi, mā-yasmantānampi saṅghabhedo ruccittha, khamati saṅghassa, bhattamassa nacchādesīti chaṭṭhī sambandhavacanicchāyaṃ, na cevaṃ virodho siyā sadisarūpattā, evaṃvidhesu ca sambandhassa saddikānumatattā[Pg.75], kassa vā tvaṃ dhammaṃ rocesīti atthamatte paṭhamā.

(Trong các câu như:) 'Đối với ai mà vị ngọt không làm hài lòng?', 'Mong rằng sự chia rẽ Tăng đoàn cũng không làm hài lòng các ngài tôn giả', 'Điều đó được Tăng đoàn chấp thuận', 'Vật thực không đủ cho vị ấy', biến cách thứ sáu được dùng khi muốn diễn đạt sự liên hệ. Và như vậy sẽ không có sự mâu thuẫn, vì hình thức (của biến cách thứ tư và thứ sáu) tương tự nhau, và trong những trường hợp như vậy, (việc dùng ý nghĩa) liên hệ được các nhà ngữ pháp học chấp thuận. (Trong câu) 'bạn thích Pháp của ai?', (từ 'dhammaṃ' là đối cách), còn (khi danh từ được dùng) trong ý nghĩa đơn thuần thì dùng biến cách thứ nhất.

Evamaññāpi vidhaññayyā, paratopi yathāgamaṃ.

Cũng vậy, những (trường hợp) khác nên được hiểu, và xa hơn nữa, (cần phải) y theo kinh điển.

Rañño sataṃ dhāreti, rañño chattaṃ dhāretīti sambandhe chaṭṭhī, evaṃ rañño silāghate, rañño hanute, rañño upatiṭṭhate, rañño sapate, devāpi tassa pihayanti tādino, tassa kujjha mahāvīra, yadihaṃ tassa pakuppeyyaṃ, duhayati disānaṃ megho, yo mittānaṃ na dūbhati, yo appaduṭṭhassa narassa dussati, kyāhaṃ ayyānaṃ aparajjhāmi, issayanti samaṇānaṃ titthiyā, dhammena nayamānānaṃ kā usūyā rañño bhāgyamārajjhati, rañño bhāgyamikkhate, tena yācito ayācito vā tassa gāvo paṭisuṇāti, gāvo āsuṇāti, bhagavato paccassosuṃ, hotu patigiṇāti, hotvanugiṇāti, ārocayāmi vo pativedayāmi vo, dhammaṃ te desessāmi, yathā vo bhagavā byākareyya, alaṃ te idha vāsena, kiṃ te jaṭāhi dummedha, arahati mallo mallassāti.

(Trong câu) 'Vị ấy nợ đức vua một trăm', (và) 'Vị ấy che lọng cho đức vua', (đây là) biến cách thứ sáu trong ý nghĩa liên hệ. Tương tự: 'vị ấy ca tụng đức vua', 'vị ấy giấu giếm đức vua', 'vị ấy hầu hạ đức vua', 'vị ấy thề với đức vua'. 'Ngay cả chư thiên cũng ganh tị với bậc như vậy'. 'Hỡi đại anh hùng, hãy tức giận với kẻ ấy'. 'Nếu tôi nổi giận với kẻ ấy'. 'Mây thù nghịch với các phương'. 'Người không thù nghịch với bạn bè'. 'Kẻ xúc phạm người không lỗi lầm'. 'Tôi có phạm lỗi gì với các ngài chăng?'. 'Ngoại đạo ganh tị với các sa-môn'. 'Có sự ganh ghét nào đối với những người sống đúng theo Chánh pháp?'. 'Kẻ ấy cản trở vận may của đức vua'. 'Kẻ ấy nhìn vào vận may của đức vua'. 'Dù được vị ấy yêu cầu hay không, kẻ ấy hứa cho vị ấy những con bò'. 'Kẻ ấy lắng nghe về những con bò'. 'Họ đã đáp lời Đức Thế Tôn'. 'Kẻ ấy chấp nhận 'mong là vậy''. 'Kẻ ấy đồng ý 'mong là vậy''. 'Tôi xin báo cho các ngài, tôi xin trình cho các ngài'. 'Tôi sẽ thuyết Pháp cho bạn'. 'Như Đức Thế Tôn sẽ giải thích cho các ngài'. 'Thôi đủ rồi việc ông ở đây'. 'Này kẻ ngu si, bím tóc có ích gì cho ngươi?'. 'Một lực sĩ xứng với một lực sĩ'.

Jīvitaṃ tiṇāyapi na maññamānoti tādatthya catutthī, tiṇena yo attho tadatthāyapīti attho, ‘‘yo ca sītañca uṇhañca, tiṇā bhiyyo na maññati’’ tiṇamiva jīvitaṃ maññamānoti savisayāva vibhattiyo. Saggāya gacchatīti tādatthye catutthī, yo hi saggaṃ gacchati tadatthaṃ tassa gamananti, kammavacanicchāyantu dutiyāva saggaṃ gacchatīti.

Trong câu 'không xem mạng sống (đáng giá) bằng một cọng cỏ', (từ 'tiṇāya') là biến cách thứ tư trong ý nghĩa mục đích; nghĩa là 'ngay cả cho mục đích (nhỏ nhoi) của một cọng cỏ'. (Trong câu) 'người không xem nóng và lạnh hơn một cọng cỏ', (từ 'tiṇā' là xuất xứ cách). (Trong câu) 'xem mạng sống như một cọng cỏ', (từ 'tiṇaṃ' là đối cách). Các biến cách (được dùng) theo phạm vi riêng của chúng. (Trong câu) 'đi đến cõi trời' ('saggāya gacchati'), (từ 'saggāya') là biến cách thứ tư trong ý nghĩa mục đích; vì người nào đi đến cõi trời, thì việc đi của người ấy là vì mục đích đó. Nhưng khi muốn diễn đạt ý nghĩa đối tượng, thì chính là biến cách thứ hai: 'đi đến cõi trời' ('saggaṃ gacchati').

Āyu [Pg.76] bhoto hotu, ciraṃ jīvitaṃ, bhaddaṃ kalyāṇaṃ atthaṃ payojanaṃ, kusalaṃ anāmayaṃ, hitaṃ pathyaṃ sukhaṃ sātaṃ bhoto hotu, sādhu sammuti metassa, puttassāvikareyya guyhamatthaṃ, tassa me sakko pāturahosi, tassa pahiṇeyya, bhikkhūnaṃ dutaṃ pāhesi, kappati samaṇānaṃ āyogo, ekassa dvinnaṃ tiṇṇaṃ vā pahoti, upamaṃ te karissāmi, añjaliṃ te paggaṇhāmi, tassa phāsu, lokassattho, namo te purisājañña, sotthi tassa, alaṃ mallo mallassa, samattho mallo mallassa, tassa hitaṃ, tassa sukhaṃ, svāgataṃ te mahārājāti sabbattha chaṭṭhī sambandhe, evaṃvidhamaññampeva viññeyyaṃ yathāgamaṃ.

'Mong ngài được trường thọ', 'sống lâu', 'mong ngài được tốt lành, thịnh vượng, lợi ích, mục đích, thiện xảo, vô bệnh, an vui, thích hợp, hạnh phúc, thoải mái'. 'Sự đồng thuận của người này là tốt cho tôi'. 'Vị ấy sẽ tiết lộ bí mật cho con trai mình'. 'Đế Thích đã hiện ra cho tôi'. 'Vị ấy sẽ gửi đến cho người đó'. 'Vị ấy đã gửi một sứ giả đến các vị tỳ-khưu'. 'Ách buộc là thích hợp cho các sa-môn'. 'Điều đó đủ cho một, hai, hoặc ba người'. 'Tôi sẽ đưa ra một ví dụ cho bạn'. 'Tôi chắp tay lạy bạn'. 'Điều đó thoải mái cho vị ấy'. 'Lợi ích của thế gian'. 'Kính lễ ngài, bậc nhân trung anh tú'. 'An lành cho vị ấy'. 'Một lực sĩ đủ sức với một lực sĩ'. 'Một lực sĩ có khả năng đối với một lực sĩ'. 'Lợi ích cho vị ấy'. 'Hạnh phúc cho vị ấy'. 'Kính chào đại vương'. Trong tất cả các trường hợp, biến cách thứ sáu (được dùng) trong ý nghĩa liên hệ. Những (trường hợp) tương tự khác cũng nên được hiểu như vậy theo kinh điển.

26. Pañcamyavadhismā.

26. Biến cách thứ năm (dùng) từ một giới hạn (xuất xứ cách).

Padatthāvadhismā pañcamīvibhatti hoti. Gāmasmā āgacchatu, evaṃ corasmā bhāyati, corasmā uttasati, orasmā tāyati, corasmā rakkhatīti, sace bhāyatha dukkhassa, pamāde bhayadassivā, tasanti daṇḍassāti chaṭṭhī sattamiyopi honteva sambandhādhāravacanicchāyaṃ.

Biến cách thứ năm được dùng (để chỉ) giới hạn của ý nghĩa một từ. (Ví dụ:) 'Hãy đi từ làng'. Tương tự: 'sợ tên trộm', 'kinh hãi tên trộm', 'bảo vệ khỏi tên trộm', 'che chở khỏi tên trộm'. (Trong các câu) 'nếu các ngươi sợ khổ', 'thấy sự đáng sợ trong sự dễ duôi', 'họ sợ cây gậy', biến cách thứ sáu và thứ bảy cũng được dùng khi muốn diễn đạt ý nghĩa liên hệ và vị trí.

Ajjhenā parājeti, paṭipakkhe parājetīti savisayāva vibhattiyo. Sace kevaṭṭassa parajjissāmīti chaṭṭhīpi hoti sambandhavacanicchāyaṃ. Yavehi gāvo vāreti, pāpā cittaṃ nivāraye, kāke rakkhati taṇḍulāti savisayeva pañcamī. Cittaṃ rakkhetha medhāvīti dutiyāva dissati kammatthe. Upajjhāyā antaradhāyati[Pg.77], upajjhāyā adhite, kāmato jāyate sokoti savisaye pañcamī.

(Trong câu) 'bị đánh bại bởi việc học' (công cụ cách), 'bị đánh bại ở phe đối lập' (vị trí cách), các biến cách (được dùng) theo phạm vi riêng của chúng. (Trong câu) 'nếu tôi bị người đánh cá đánh bại', biến cách thứ sáu cũng được dùng khi muốn diễn đạt ý nghĩa liên hệ. (Trong các câu) 'ngăn bò khỏi lúa mạch', 'ngăn tâm khỏi điều ác', 'bảo vệ gạo khỏi quạ', chính là biến cách thứ năm theo phạm vi của nó. (Trong câu) 'bậc trí nên hộ trì tâm', biến cách thứ hai được thấy trong ý nghĩa đối tượng. (Trong các câu) 'biến mất khỏi vị thầy tế độ', 'học từ vị thầy tế độ', 'từ ái dục, sầu muộn sinh ra', (đây là) biến cách thứ năm trong phạm vi của nó.

Tattheva-ntaradhāyi su, naṭassa suṇoti, padumaṃ tattha jāyethāti sattamīchaṭṭhiyopi honteva savisaye. Himavantā pabhavati gaṅgā, pāṇātipātā viramassu khippaṃ, añño devadattā, bhinno devadattāti savisayeva pañcamī. Evaṃ ārā so āsavakkhayā, itaro devadattā, uddhaṃ pādatalā adho kesamatthakā, pubbo gāmā, pubbeva sambodhā, tato paraṃ, tato aparena samayena, tatuttarinti. Sambandhavacanicchāyaṃ chaṭṭhīpi purato gāmassa, dakkhiṇato gāmassa, upari pabbatassa, heṭṭhā pāsādassāti. Pāsādamāruyha pekkhati pāsādā pekkhati, āsane upavisitvā pekkhati āsanā pekkhatīti avadhivacanicchāyaṃ pañcamī.

Tattheva-ntaradhāyi su (đã biến mất ngay tại đó), naṭassa suṇoti (lắng nghe người vũ công), padumaṃ tattha jāyethā (hoa sen có thể mọc ở đó), như vậy cách thứ bảy và cách thứ sáu cũng hiện hữu trong phạm vi của chúng. Himavantā pabhavati gaṅgā (sông Hằng bắt nguồn từ Hy-mã-lạp sơn), pāṇātipātā viramassu khippaṃ (hãy mau chóng từ bỏ sát sanh), añño devadattā (khác với Devadatta), bhinno devadattā (tách biệt với Devadatta), như vậy cách thứ năm ở trong phạm vi của nó. Tương tự, ārā so āsavakkhayā (vị ấy xa lìa sự đoạn tận các lậu hoặc), itaro devadattā (người khác với Devadatta), uddhaṃ pādatalā adho kesamatthakā (trên từ lòng bàn chân, dưới từ đỉnh đầu), pubbo gāmā (phía đông của làng), pubbeva sambodhā (trước khi giác ngộ), tato paraṃ (sau đó), tato aparena samayena (vào một thời điểm sau đó), tatuttari (xa hơn nữa). Khi muốn diễn đạt sự liên hệ, cũng có cách thứ sáu: purato gāmassa (phía trước làng), dakkhiṇato gāmassa (phía nam làng), upari pabbatassa (trên núi), heṭṭhā pāsādassā (dưới cung điện). Pāsādamāruyha pekkhati (sau khi leo lên cung điện, người ấy nhìn) (tương đương) pāsādā pekkhati (người ấy nhìn từ cung điện), āsane upavisitvā pekkhati (sau khi ngồi trên ghế, người ấy nhìn) (tương đương) āsanā pekkhati (người ấy nhìn từ ghế), như vậy cách thứ năm được dùng khi muốn diễn đạt giới hạn (điểm khởi đầu).

Pucchānākhyānesu kuto bhavaṃ? Pātaṭaliputtasmāti. Tathā desakālamānepi pāṭaliputtasmā rājagahaṃ satta yojanāni, sattasu yojanesūti vā. Evaṃ ito tiṇṇaṃ māsāna-maccayenāti, kicchāladdhanti guṇe pañcamī. Kicchena me adhigatanti hetumhi karaṇe vā tatiyā. Evaṃ thokā mutto, thokena muttoti. Thokaṃ calatīti kiriyāvisesane kammani dutiyā.

Trong các câu hỏi và câu trả lời: kuto bhavaṃ? (Ngài từ đâu đến?), Pātaṭaliputtasmā (Từ thành Pāṭaliputta). Tương tự, trong việc đo lường không gian và thời gian: pāṭaliputtasmā rājagahaṃ satta yojanāni (từ Pāṭaliputta đến Rājagaha là bảy do-tuần), hoặc sattasu yojanesu (trong bảy do-tuần). Tương tự, ito tiṇṇaṃ māsāna-maccayena (sau ba tháng kể từ bây giờ). Trong câu kicchāladdha (đạt được một cách khó khăn), cách thứ năm được dùng với ý nghĩa phẩm chất. Trong câu Kicchena me adhigata (được tôi chứng đắc một cách khó khăn), cách thứ ba được dùng với ý nghĩa nguyên nhân hoặc công cụ. Tương tự, thokā mutto (được giải thoát khỏi một chút), thokena mutto (được giải thoát bằng một chút). Trong câu Thokaṃ calati (di chuyển một chút), cách thứ hai được dùng trong nghiệp cách với ý nghĩa trạng từ chỉ hành động.

Dūranti katthayogepi savisayeva pañcamīchaṭṭhiyo siyuṃ, dūraṃ gāmasmā, antikaṃ gāmasmā, dūraṃ gāmassa, antikaṃ gāmassāti, dūranti katthehi tu sabbāva savisaye siyuṃ bādhakābhāvā dūro gāmo, antiko gāmotvevamādi.

Khi kết hợp với các từ có nghĩa là dūra (xa), v.v., cách thứ năm và cách thứ sáu sẽ ở trong phạm vi của chúng: dūraṃ gāmasmā (xa làng), antikaṃ gāmasmā (gần làng), dūraṃ gāmassa (xa của làng), antikaṃ gāmassa (gần của làng). Tuy nhiên, với các từ có nghĩa là dūra (xa), v.v., tất cả các cách đều có thể ở trong phạm vi của chúng vì không có sự cản trở, ví dụ: dūro gāmo (ngôi làng thì xa), antiko gāmo (ngôi làng thì gần), v.v.

Keci [Pg.78] panāhu ‘asattavacanahetehi pāṭipadikatthe dutiyātatiyāpañcamīsattamiyo, sattavacanehi tu sabbāva savisaye’ti, te panaññeheva paṭikkhittā. Dūraṃ maggo, antikaṃ maggoti kiriyāvisesanaṃ… bhūdhātussa gammamānattā. Visuddho lobhanīyehi dhammehi, parimutto so dukkhasmā vivicceva kāmehi, gambhīrato ca puthulato ca yojanaṃ, āyāmena yojanaṃ, tato pabhuti, yato sarāmi attānanti savisayeva vibhattiyo.

Tuy nhiên, một số người nói: ‘Với những từ không phải là danh từ (asattavacana), cách thứ hai, thứ ba, thứ năm và thứ bảy được dùng theo nghĩa của từ gốc; còn với những từ là danh từ (sattavacana), tất cả các cách đều ở trong phạm vi của chúng’. Nhưng quan điểm này đã bị những người khác bác bỏ. Trong các câu Dūraṃ maggo (con đường thì xa), antikaṃ maggo (con đường thì gần), (đây là) trạng từ chỉ hành động... vì động từ gốc bhū (là, thì) được ngầm hiểu. Visuddho lobhanīyehi dhammehi (thanh tịnh khỏi các pháp đáng tham ái), parimutto so dukkhasmā (vị ấy giải thoát khỏi khổ đau), vivicceva kāmehi (ly dục), gambhīrato ca puthulato ca yojanaṃ (một do-tuần về chiều sâu và chiều rộng), āyāmena yojanaṃ (một do-tuần về chiều dài), tato pabhuti (kể từ đó), yato sarāmi attānaṃ (từ khi tôi nhớ về bản thân mình), (trong các ví dụ này) các biến cách đều ở trong phạm vi của chúng.

27. Apaparīhi vajjane.

27. (Cách thứ năm được dùng) với apa và pari trong ý nghĩa loại trừ.

Vajjane vattamānehi apaparīhi yoge pañcamī hoti. Apa sālāya āyanti vāṇijā, pari sālāya āyanti vāṇijā, sālaṃ vajjetvāti attho. Vajjaneti kiṃ? Rukkhaṃ parivijjotate vijju. Āpāṭaliputtasmā vassi devoti mariyādā-bhividhīsvavadhi visayeva pañcamī, vinā pāṭaliputtena saha veti viseso, evaṃ yāva pāṭaliputtasmā vassi devoti.

Khi kết hợp với apa và pari được dùng trong ý nghĩa loại trừ, cách thứ năm được sử dụng. Apa sālāya āyanti vāṇijā, pari sālāya āyanti vāṇijā, có nghĩa là sālaṃ vajjetvā (các thương nhân đến, loại trừ (không vào) ngôi nhà). Tại sao phải nói ‘trong ý nghĩa loại trừ’? (Ví dụ:) Rukkhaṃ parivijjotate vijju (sấm sét lóe sáng quanh cái cây). Trong câu Āpāṭaliputtasmā vassi devo (trời mưa cho đến thành Pāṭaliputta), cách thứ năm được dùng trong phạm vi giới hạn (mariyādā) và bao hàm (abhividhi); sự khác biệt là (trời mưa) không bao gồm Pāṭaliputta hoặc bao gồm cả Pāṭaliputta. Tương tự, yāva pāṭaliputtasmā vassi devo (trời mưa cho đến tận thành Pāṭaliputta).

28. Paṭinidhipaṭidānesu patinā.

28. (Cách thứ năm được dùng) với pati trong ý nghĩa thay thế và trao đổi.

Paṭinidhimhi paṭidāne ca vattamānena patinā yoge nāmasmā pañcamī vibhatti hoti. Buddhasmā pati sāriputto, ghatamassa tesasmā pati dadāti, paṭinidhipaṭidānesūti kiṃ? Rukkhaṃ pati vijjotate.

Khi kết hợp với pati được dùng trong ý nghĩa thay thế và trao đổi, biến cách thứ năm được dùng sau danh từ. Buddhasmā pati sāriputto (Sāriputta thay thế cho Đức Phật), ghatamassa tesasmā pati dadāti (người ấy cho vị kia bơ để đổi lấy mè). Tại sao phải nói ‘trong ý nghĩa thay thế và trao đổi’? (Ví dụ:) Rukkhaṃ pati vijjotate (nó chiếu sáng về phía cái cây).

29. Rite dutiyā ca.

29. (Khi kết hợp) với rite, cách thứ hai cũng (được dùng).

Ritesaddena [Pg.79] yoge nāmasmā dutiyā hoti pañcamī ca. Rite saddhammaṃ, rite saddhammā.

Khi kết hợp với từ rite, cách thứ hai và cách thứ năm được dùng sau danh từ. Rite saddhammaṃ, rite saddhammā (ngoại trừ Chánh pháp).

30. Vinā-ññatra tatiyā ca.

30. (Khi kết hợp) với vinā và aññatra, cách thứ ba cũng (được dùng).

Vinā-ññatrasaddehi yoge nāmasmā tatiyā ca hoti dutiyā pañcamiyo ca. Vinā vātena, vinā vātaṃ, vinā vātasmā, aññatra ekena piṇḍapātanīhārakena, aññatra dhammaṃ, aññatra dhammā.

Khi kết hợp với các từ vinā và aññatra, cách thứ ba, cũng như cách thứ hai và cách thứ năm được dùng sau danh từ. Vinā vātena, vinā vātaṃ, vinā vātasmā (không có gió); aññatra ekena piṇḍapātanīhārakena (ngoại trừ một người mang vật thực khất thực); aññatra dhammaṃ, aññatra dhammā (ngoại trừ Pháp).

31. Puthanānāhi.

31. (Khi kết hợp) với putha và nānā.

Etehi yoge tatiyā hoti pañcamī ca. Puthageva janena, puthageva janasmā, janena nānā, janasmā nānā.

Khi kết hợp với những từ này, cách thứ ba và cách thứ năm được dùng. Puthageva janena, puthageva janasmā (tách biệt với mọi người); janena nānā, janasmā nānā (khác biệt với mọi người).

32. Sattamyādhāre.

32. Cách thứ bảy (được dùng) trong ý nghĩa vị trí.

Kiriyādhāra bhūta kattu kammānaṃ dhāraṇena yo kiriyāyādhāro tasmiṃ kārake nāmasmā sattamī hoti. Kaṭe nisīdati (devadatto), thāliyaṃ odanaṃ pacati, ākāse sakunā, bhilesu telaṃ, gaṅgāyaṃ vajo.

Cái gì là nơi chốn của hành động, bằng cách nâng đỡ chủ từ và nghiệp từ vốn là nền tảng của hành động, trong tác nhân đó, cách thứ bảy được dùng sau danh từ. Kaṭe nisīdati (devadatto) ((Devadatta) ngồi trên chiếu), thāliyaṃ odanaṃ pacati (nấu cơm trong nồi), ākāse sakunā (chim trên trời), tilesu telaṃ (dầu trong hạt mè), gaṅgāyaṃ vajo (chuồng bò trên bờ sông Hằng).

33. Nimitte.

33. (Cách thứ bảy được dùng) trong ý nghĩa nguyên nhân.

Nimittatthe sattamī hoti. Ajinamhi haññate dīpi, musāvāde pācitthiyaṃ.

Cách thứ bảy được dùng trong ý nghĩa nguyên nhân. Ajinamhi haññate dīpi (con báo bị giết vì bộ da), musāvāde pācitthiyaṃ (phạm tội pācittiya vì nói dối).

34. Yabbhāvobhāvalakkhaṇaṃ.

34. Khi trạng thái của một sự việc là dấu hiệu cho trạng thái của một sự việc khác.

Yassa [Pg.80] bhāvo bhāvantarassa lakkhaṇaṃ bhavati, tato sattamī hoti. Gāvīsu duyhamānāsu gato, duddhāsu āgato. Bhāvoti kiṃ? Yo jaṭāhi so bhuñjati. Bhāvalakkhaṇanti kiṃ? Yo bhuñjati so devadatto, ‘‘akāle vassati tassa, tāle tassa na vassatī’’ti visayasattamī.

Khi trạng thái của một sự việc trở thành dấu hiệu cho trạng thái của một sự việc khác, cách thứ bảy được dùng sau đó. Gāvīsu duyhamānāsu gato (anh ta đã đi trong khi những con bò đang được vắt sữa), duddhāsu āgato (anh ta đã đến khi chúng đã được vắt sữa xong). Tại sao nói ‘trạng thái’? (Ví dụ:) Yo jaṭāhi so bhuñjati (người có bím tóc đang ăn). Tại sao nói ‘dấu hiệu cho trạng thái’? (Ví dụ:) Yo bhuñjati so devadatto (người đang ăn là Devadatta). Câu ‘‘akāle vassati tassa, kāle tassa na vassati’’ (trời mưa cho người ấy không đúng lúc, trời không mưa cho người ấy đúng lúc) là cách thứ bảy chỉ phạm vi.

35. Chaṭṭhī cānādare.

35. Và cách thứ sáu (được dùng) trong ý nghĩa bất chấp.

Yassa bhāvo bhāvantarassa lakkhaṇaṃ bhavati, tato chaṭṭhī bhavati sattamī ca anādare gamyamāne. ‘‘Ākoṭayanto so neti, sivirājassa pekkhato’’, ‘‘maccu gacchati ādāya, pekkhamāne mahājane’’.

Khi trạng thái của một sự việc trở thành dấu hiệu cho trạng thái của một sự việc khác, cách thứ sáu và cách thứ bảy được dùng sau đó khi ý nghĩa bất chấp được ngầm hiểu. ‘‘Ākoṭayanto so neti, sivirājassa pekkhato’’ (nó lôi người ấy đi trong khi đánh đập, bất chấp vua Sivi đang nhìn), ‘‘maccu gacchati ādāya, pekkhamāne mahājane’’ (thần chết đến và mang đi, bất chấp đám đông đang nhìn).

Gunnaṃ sāmīti sambandhe chaṭṭhī, gosu sāmīti visayasattamī, evaṃ gunnamissaro, gosvissaro, gunnaṃ adhipati, gosu adhipati, gunnaṃ dāyādo, gosu dāhādo, dunnaṃ sakkhi, gosu sakkhi, gunnaṃ patibhū, gosu patibhū, gunnaṃ pasūto, gosu pasūto, kusalā naccagītassa, kusalā naccagīte, āyutto kaṭakaraṇassa, āyutto kaṭakaraṇeti.

Gunnaṃ sāmī (chủ của những con bò) là cách thứ sáu chỉ sự liên hệ; gosu sāmī (chủ trong đàn bò) là cách thứ bảy chỉ phạm vi. Tương tự: gunnamissaro (chúa tể của những con bò), gosvissaro (chúa tể trong đàn bò); gunnaṃ adhipati (người thống lĩnh của những con bò), gosu adhipati (người thống lĩnh trong đàn bò); gunnaṃ dāyādo (người thừa kế của những con bò), gosu dāyādo (người thừa kế trong đàn bò); gunnaṃ sakkhi (nhân chứng của những con bò), gosu sakkhi (nhân chứng trong đàn bò); gunnaṃ patibhū (người bảo lãnh của những con bò), gosu patibhū (người bảo lãnh trong đàn bò); gunnaṃ pasūto (chuyên tâm vào những con bò), gosu pasūto (chuyên tâm trong đàn bò); kusalā naccagītassa (khéo léo về ca múa), kusalā naccagīte (khéo léo trong ca múa); āyutto kaṭakaraṇassa (được giao phó việc làm chiếu), āyutto kaṭakaraṇe (được giao phó trong việc làm chiếu).

Tathādhāravacanicchāyaṃ sattamī, bhikkhūsu abhivādenti, muddhani dhumbitvā, bāhāsu gahetvā, hatthesu piṇḍāya caranti, pathesu gacchanti, kadalīsu gaje rakkhantīti. Ñāṇasmiṃ pasannoti visayasattamī, ñāṇena pasannoti karaṇe tatiyā, evaṃ ñāṇasmiṃ ussukko ñāṇena ussukkoti.

Tương tự, cách thứ bảy được dùng khi muốn diễn đạt nơi chốn: bhikkhūsu abhivādenti (đảnh lễ các vị tỳ-khưu), muddhani cumbitvā (hôn lên đầu), bāhāsu gahetvā (nắm lấy cánh tay), hatthesu piṇḍāya caranti (đi khất thực với bát trong tay), pathesu gacchanti (đi trên đường), kadalīsu gaje rakkhanti (canh giữ voi trong các lùm chuối). Ñāṇasmiṃ pasanno (hoan hỷ trong trí tuệ) là cách thứ bảy chỉ phạm vi; ñāṇena pasanno (hoan hỷ nhờ trí tuệ) là cách thứ ba chỉ công cụ. Tương tự, ñāṇasmiṃ ussukko (nhiệt tâm trong trí tuệ) và ñāṇena ussukko (nhiệt tâm nhờ trí tuệ).

36. Yato niddhāraṇaṃ.

36. (Cách thứ sáu và thứ bảy được dùng) khi có sự xác định (chọn ra một từ một nhóm).

Jātiguṇakiriyāhi [Pg.81] samudāyatekadesassa puthakkaraṇaṃ niddhāraṇaṃ. Yato taṃ karīyati, tato chaṭṭhīsattamiyo honti. Sālayo sūkadhaññānaṃ pathyatamā, sālayo sūkadhaññesu pathyatamā, kaṇhā gāvīnaṃ sampannakhīratamā, kaṇhā gāvīsu sampannakhīratamā, gacchataṃ dhāvanto sīghatamo, gacchantesu dhāvanto sīghatamo. Sīlameva sutā seyyoti avadhimhiyeva pañcamī.

Sự tách biệt một phần ra khỏi tập thể dựa vào chủng loại, phẩm chất, và hành động được gọi là sự xác định (niddhāraṇa). Từ tập thể nào mà sự tách biệt ấy được thực hiện, thì từ đó có biến cách thứ sáu và thứ bảy. Sālayo sūkadhaññānaṃ pathyatamā (lúa gạo là loại ngũ cốc có gai bổ dưỡng nhất), sālayo sūkadhaññesu pathyatamā (trong các loại ngũ cốc có gai, lúa gạo là bổ dưỡng nhất), kaṇhā gāvīnaṃ sampannakhīratamā (con bò cái đen là con cho nhiều sữa nhất trong đàn bò), kaṇhā gāvīsu sampannakhīratamā (trong đàn bò, con bò cái đen là con cho nhiều sữa nhất), gacchataṃ dhāvanto sīghatamo (trong những người đang đi, người đang chạy là nhanh nhất), gacchantesu dhāvanto sīghatamo (trong số những người đang đi, người đang chạy là nhanh nhất). Trong câu ‘sīlameva sutā seyyo’ (giới đức tốt hơn văn tuệ), biến cách thứ năm được dùng trong ý nghĩa giới hạn.

37. Paṭhamātthamatte.

37. Chỉ trong ý nghĩa của biến cách thứ nhất.

Nāmassābhidheyyamatte paṭhamāvibhatti hoti. Rukkho. Itthi pumā napuṃsakanti liṅgampi saddatthova, tathā doṇo khārī āḷhakanti parimāṇampi saddatthova, eko dve bahavoti saṅkhyāpi saddatthova.

Biến cách thứ nhất được dùng chỉ trong ý nghĩa biểu thị của danh từ. Ví dụ: rukkho (cây). Giới tính như là nữ tính, nam tính, và trung tính cũng là ý nghĩa của từ; tương tự như vậy, sự đo lường như là doṇa, khārī, và āḷhaka cũng là ý nghĩa của từ; số lượng như là một, hai, và nhiều cũng là ý nghĩa của từ.

38. Āmantaṇe.

38. Trong cách hô gọi.

Sato saddenābhimukhīkaraṇamāmantaṇaṃ. Tasmiṃ visaye paṭhamā vibhatti hoti. Bhopurisa, bhokkatthi, bho napuṃsaka.

Sự hướng đến đối tượng hiện hữu bằng lời nói được gọi là hô cách (āmantaṇa). Trong trường hợp đó, biến cách thứ nhất được dùng. Ví dụ: bhopurisa (này ông), bhokkatthi (này bà), bho napuṃsaka (này người trung tính).

39. Chaṭṭhī sambandhe.

39. Biến cách thứ sáu trong ý nghĩa liên hệ.

Kiriyākārakasañjāto assedambhāvahetuko sambandho nāma. Tasmiṃ chaṭṭhī vibhatti hoti. Rañño puriso, sarati rajjassāti sambandhe chaṭṭhī, rajjasambandhiniṃ satiṃ karotīti attho, kammavacanicchārantu dutiyāva sarati rajjaṃ. Tathā rajakassa vatthaṃ [Pg.82] dadāti, paharato piṭṭhiṃ dadāti, bālo pūrati pāpassa, amacce tāta jānāhi, dhīre atthassa kovide, divasassa tikkhattuṃ, sakiṃ pakkhassa, pūraṃ hiraññasuvaṇṇassa kumbhantvevamādi.

Mối liên hệ (sambandha) là mối quan hệ phát sinh từ hành động và tác nhân, và là nguyên nhân của trạng thái ‘cái này là của cái kia’. Trong ý nghĩa đó, biến cách thứ sáu được dùng. Ví dụ: rañño puriso (người của vua), trong câu sarati rajjassa (nó nhớ đến vương quốc), biến cách thứ sáu được dùng trong ý nghĩa liên hệ, có nghĩa là ‘nó tạo ra sự ghi nhớ liên quan đến vương quốc’. Nhưng khi muốn diễn đạt ý nghĩa đối cách thì dùng biến cách thứ hai: sarati rajjaṃ. Tương tự: rajakassa vatthaṃ dadāti (nó đưa quần áo cho người thợ giặt), paharato piṭṭhiṃ dadāti (nó đưa lưng cho người đang đánh), bālo pūrati pāpassa (kẻ ngu đầy dẫy điều ác), amacce tāta jānāhi, dhīre atthassa kovide (này con, hãy biết các vị bộ trưởng, những bậc hiền trí thông thạo ý nghĩa), divasassa tikkhattuṃ (ba lần một ngày), sakiṃ pakkhassa (một lần nửa tháng), pūraṃ hiraññasuvaṇṇassa kumbhaṃ (bình đầy vàng bạc), v.v...

Kitakappayoge kaktukammesu bahulaṃ sambandhavacanicchāyaṃ chaṭṭhī, sādhu sammato bahujanassa, suppaṭividdhā buddhānaṃ dhammadhātu, dhammassa gutto medhāvī, amataṃ tesaṃ paribhuttaṃ, tassa bhavanti vattāro, avisaṃvādako lokassa, alajjīnaṃ nissāya, catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādotvevamādi.

Khi dùng với các tạo từ (kitaka), biến cách thứ sáu thường được dùng cho chủ cách và đối cách khi muốn diễn đạt ý nghĩa liên hệ. Ví dụ: sādhu sammato bahujanassa (được nhiều người kính trọng), suppaṭividdhā buddhānaṃ dhammadhātu (pháp giới được chư Phật thấu suốt), dhammassa gutto medhāvī (người trí bảo vệ chánh pháp), amataṃ tesaṃ paribhuttaṃ (bất tử được họ hưởng dụng), tassa bhavanti vattāro (họ trở thành những người nói về điều đó), avisaṃvādako lokassa (người không lừa dối thế gian), alajjīnaṃ nissāya (nhờ vào những kẻ không biết hổ thẹn), catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo (sự trong sáng nương vào bốn đại), v.v...

Kattukammavacanicchāyantu tatiyā dutiyāyo ca, sañcatto pitarā ahaṃ, sarasi tvaṃ evarūpiṃ vācaṃ bhāsitā, bhagavantaṃ dassanāyatvevamādi.

Nhưng khi muốn diễn đạt ý nghĩa chủ cách và đối cách thì dùng biến cách thứ ba và thứ hai. Ví dụ: sañcatto pitarā ahaṃ (tôi bị cha từ bỏ), sarasi tvaṃ evarūpiṃ vācaṃ bhāsitā (bạn có nhớ đã nói lời như vậy không?), bhagavantaṃ dassanāya (để thấy Đức Thế Tôn), v.v...

40. Tulyatthena vā tatiyā.

40. Hoặc biến cách thứ ba với từ có nghĩa tương đương.

Tulyatthena yoge chaṭṭhī hoti tatiyā vā, tulyo pitu, tulyo pitarā, sadiso pitu, sadiso pitarā, iha kathaṃ tatiyā na hoti? Ajjunassa tulā natthi, kesavassupamā na ceti, nete tulyatthā, kiñjarahi tulyānamopammatthā.

Khi đi cùng với từ có nghĩa tương đương, biến cách thứ sáu hoặc thứ ba được dùng. Ví dụ: tulyo pitu (tương đương với cha), tulyo pitarā (tương đương với cha), sadiso pitu (giống như cha), sadiso pitarā (giống như cha). Tại sao ở đây không dùng biến cách thứ ba: Ajjunassa tulā natthi (không có sự tương đương với Ajjuna), kesavassupamā na ca (và không có sự so sánh với Kesava)? (Bởi vì) những từ này không có nghĩa là ‘tương đương’, mà chúng là những danh từ có nghĩa là ‘sự tương đương’ và ‘sự so sánh’.

41. Ato yonaṃ ṭāṭe.

41. Sau nguyên âm 'a', các biến cách 'yo' (số nhiều) lần lượt thành 'ā' và 'e'.

Akāranthato nāmasmā yonaṃ ṭāṭe honti yathākkamaṃ, ṭakārā sabbadesatthā, buddhā buddhe, atoti kiṃ? Kaññāyo, itthiyo, vadhuyo, idha kasmā na bhavati aggayo. Avidhānasāmatthiyā.

Sau danh từ tận cùng bằng ‘a’, các biến cách ‘yo’ lần lượt thành ‘ā’ và ‘e’. Phụ âm ‘ṭ’ có nghĩa là thay thế toàn bộ. Ví dụ: buddhā, buddhe. Tại sao nói ‘sau a’? Để không áp dụng cho: kaññāyo, itthiyo, vadhuyo. Tại sao ở đây không thành aggayo? Do năng lực của việc không quy định.

42. Ninaṃ vā.

42. Hoặc ‘ni’ (thành ‘ā’ và ‘e’).

Akārantato [Pg.83] nāmasmā ninaṃ ṭāṭe vā honti yathākkamaṃ. Rūpā, rūpe, rūpāni, atotveva aṭṭhīni.

Sau danh từ tận cùng bằng ‘a’, biến cách ‘ni’ có thể tùy chọn trở thành ‘ā’ và ‘e’ một cách lần lượt. Ví dụ: rūpā, rūpe, rūpāni. Chính vì quy định ‘sau a’ nên có dạng aṭṭhīni.

43. Smāsmiṃnaṃ.

43. ‘smā’ và ‘smiṃ’ (thành ‘ā’ và ‘e’).

Akārantato nāmasmā smāsminnaṃ ṭāṭe vā honti yathākkamaṃ. Buddhā buddhasmā, buddhe buddhasmiṃ, atotveva aggismā aggismiṃ.

Sau danh từ tận cùng bằng ‘a’, các biến cách ‘smā’ và ‘smiṃ’ có thể tùy chọn trở thành ‘ā’ và ‘e’ một cách lần lượt. Ví dụ: buddhā (thay cho buddhasmā), buddhe (thay cho buddhasmiṃ). Chính vì quy định ‘sau a’ nên có dạng aggismā, aggismiṃ.

44. Sassāya catutthiyā.

44. Của biến cách thứ tư ‘sa’ thành ‘āya’.

Akārantato parassa sassa catutthiyā āyo hoti vā. Buddhāya buddhassa, bhiyyo tādatthyeyevāyamāyo dissate, kvacidevaññattha, atotveva isissa, catutthiyāti kiṃ? Buddhassa mukhaṃ, attatthanti atthasaddena samāso.

Sau từ tận cùng bằng ‘a’, biến cách thứ tư ‘sa’ có thể tùy chọn thành ‘āya’. Ví dụ: buddhāya, buddhassa. Dạng ‘āya’ này được thấy nhiều hơn trong ý nghĩa ‘vì mục đích đó’, và hiếm khi ở những nơi khác. Chính vì quy định ‘sau a’ nên có dạng isissa. Tại sao nói ‘biến cách thứ tư’? Để không áp dụng cho: buddhassa mukhaṃ (mặt của Đức Phật). Trong từ attatthaṃ là một hợp từ với từ attha.

Sabbāditopi smāsmiṃsānaṃ ṭāṭeāyā honteva… niruttikārānumatattā buddhavacane sandassanavato ca, tatrodamudāharaṇaṃ ‘asmā lokā paramhā ca, ubhayā dhaṃsate naro’, ‘tyāhaṃ mante paratthaddho’, ‘yāyeva kho panatthāya āgaccheyyātho tamevatthaṃ sādhukaṃ manasikareyyātho’ti.

Cũng sau các từ bắt đầu bằng sabba, các biến cách smā, smiṃ, và sa trở thành ā, e, và āya… vì được các nhà từ nguyên học chấp thuận và vì được thấy trong lời Phật dạy. Đây là ví dụ: ‘asmā lokā paramhā ca, ubhayā dhaṃsate naro’ (từ đời này và từ đời sau, con người từ bỏ cả hai), ‘tyāhaṃ mante paratthaddho’, ‘yāyeva kho panatthāya āgaccheyyātho tamevatthaṃ sādhukaṃ manasikareyyātho’ti (các ông đến vì mục đích nào, hãy tác ý kỹ lưỡng đến chính mục đích ấy).

45. Ghapatekasmiṃ nādīnaṃ yayā.

45. Trong số ít của các từ có ký hiệu gha, pa, và nadī, (biến cách) thành ‘yā’.

Ghapato nādīnamekasmiṃ yayā honi yathākkamaṃ. Kaññāya, rattiyā, itthiyā, dhenuyā, vadhuyā, ekasminti kiṃ? Kaññāhi, rattīhi.

Sau các từ có ký hiệu gha, pa, và các từ nhóm nadī, trong số ít, (các biến cách) lần lượt trở thành ‘yā’. Ví dụ: kaññāya, rattiyā, itthiyā, dhenuyā, vadhuyā. Tại sao nói ‘trong số ít’? Để không áp dụng cho: kaññāhi, rattīhi.

46. Ssā vā tetimāmūhi.

46. Hoặc thành ‘ssā’ sau ta, eta, ima, và amu.

Ghapasaññehi [Pg.84] tetimāmūhi nādīnamekasmiṃssā vā hoti, tassā kataṃ, tassā dīyate, tassā nissaṭaṃ, tassā pariggaho, tassā patiṭṭhitaṃ, tāya vā, evaṃ etissā etāya, imissā imāya, amussā amuyā, etehīti kiṃ? Sabbāya, nādīnaṃ tveva? Sā, ghapatotveva? Tāhi amūhi.

Sau các từ có ký hiệu gha và pa, các từ ta, eta, ima, amu, và các từ nhóm nadī, trong số ít, (biến cách) có thể tùy chọn thành ‘ssā’. Ví dụ: tassā kataṃ, tassā dīyate, tassā nissaṭaṃ, tassā pariggaho, tassā patiṭṭhitaṃ, hoặc tāya. Tương tự: etissā hoặc etāya, imissā hoặc imāya, amussā hoặc amuyā. Tại sao nói ‘sau những từ này’? Để không áp dụng cho: sabbāya. Tại sao nói ‘nhóm nadī’? Để không áp dụng cho: sā. Tại sao nói ‘sau gha và pa’? Để không áp dụng cho: tāhi, amūhi.

47. Naṃmhi nuka dvādīnaṃ sattarasannaṃ.

47. Khi ‘naṃ’ theo sau, thêm ‘nuka’ cho mười bảy số bắt đầu từ dvi.

Dvādīnaṃ sattarasannaṃ saṅkhyānaṃ nuka hoti naṃmhi vibhattamhi, dvinnaṃ catunnaṃ, pañcannaṃ, evaṃ yāva aṭṭhārasannaṃ, ukāro uccāraṇattho, kakāro antāvayavattho, tena naṃmhi na dīgho.

Đối với mười bảy số bắt đầu từ dvi, tiếp tố ‘nuka’ được thêm vào khi biến cách ‘naṃ’ theo sau. Ví dụ: dvinnaṃ, catunnaṃ, pañcannaṃ, và cứ thế cho đến aṭṭhārasannaṃ. Nguyên âm ‘u’ chỉ để phát âm, phụ âm ‘k’ chỉ rằng nó là thành phần cuối cùng. Do đó, không có sự kéo dài nguyên âm trước ‘naṃ’.

48. Basukatinnaṃ.

48. Cũng cho bahu, sabba, và kati.

Naṃmhi bahuno katissa ca nuka hoti, bahunnaṃ, katinnaṃ.

Khi ‘naṃ’ theo sau, tiếp tố ‘nuka’ cũng được thêm vào cho bahu và kati. Ví dụ: bahunnaṃ, katinnaṃ.

49. Ṇṇaṃṇṇannaṃ tito jhā.

49. Sau ti có ký hiệu jha, (naṃ) thành ṇṇaṃ và ṇṇannaṃ.

Jhasaññā tito naṃvacanassa ṇṇaṃṇṇannaṃ hoti, tiṇṇaṃ, tiṇṇannaṃ, jhāti kiṃ tissannaṃ.

Sau ti có ký hiệu jha, biến cách naṃ trở thành ṇṇaṃ và ṇṇannaṃ. Ví dụ: tiṇṇaṃ, tiṇṇannaṃ. Tại sao nói ‘jha’? Để không áp dụng cho: tissannaṃ.

50. Ubhinnaṃ.

50. Ubhinnaṃ.

Ubhā naṃvacanassa innaṃ hoti, ubhinnaṃ.

Sau ubha, biến cách naṃ được chuyển thành innaṃ. Ví dụ: ubhinnaṃ.

51. Suña sassa.

51. Biến cách sa thành suña.

Nāmasmā sassa suña hoti, buddhassa, dvisakārapāṭhena siddhe lāghavatthamidaṃ.

Sau danh từ, biến cách sa được chuyển thành suña (biến mất). Ví dụ: buddhassa. Khi đã thành tựu bằng cách đọc hai chữ sa, (quy tắc) này là để cho sự ngắn gọn.

52. Ssaṃssāssāyesvitare kaññebhimānami.

52. Đối với itara v.v..., i (thay thế) trước ssaṃ, ssā, ssāya, esu.

Ssamādīsvitarādīnami [Pg.85] hoti, itarissaṃ, itarissā, ekissaṃ, ekissā, aññissaṃ, aññissā, etissaṃ, etissā, etissāya, imissaṃ, imissā, imissāya, esviti kiṃ? Itarāya, esanti kiṃ? Sabbassaṃ, sabbassā.

Trước các biến cách ssaṃ v.v..., (nguyên âm cuối) của itara v.v... được chuyển thành i. Ví dụ: itarissaṃ, itarissā, ekissaṃ, ekissā, aññissaṃ, aññissā, etissaṃ, etissā, etissāya, imissaṃ, imissā, imissāya. Tại sao nói esu (v.v...)? (Để loại trừ trường hợp như) Itarāya. Tại sao nói e (v.v... trong danh sách các từ)? (Để loại trừ trường hợp như) Sabbassaṃ, sabbassā.

53. Tāya vā.

53. Đối với tā, tùy chọn.

Ssamādīsu tassā vā i hoti, tissaṃ tassaṃ, tissā tassā, tissāya tassāya, ssaṃssāssāyesvitveva? Tāya.

Trước các biến cách ssaṃ v.v..., (nguyên âm cuối) của tā được tùy chọn chuyển thành i. Ví dụ: tissaṃ hoặc tassaṃ, tissā hoặc tassā, tissāya hoặc tassāya. Có phải chỉ trong trường hợp ssaṃ, ssā, ssāya, esu không? (Đúng vậy, ví dụ:) Tāya.

54. Tetimāto sassa ssāya.

54. Sau tā, etā, imā, biến cách sa thành ssāya.

Tāetāimāto sassa ssāyo hoti vā. Tassāya tāya, etissāya etāya, imissāya imāya.

Sau tā, etā, imā, biến cách sa tùy chọn được chuyển thành ssāya. Ví dụ: Tassāya hoặc tāya, etissāya hoặc etāya, imissāya hoặc imāya.

55. Ratyādīhi ṭo smino.

55. Sau ratti v.v..., ṭo của smiṃ.

Ratyādīhi smino ṭo hoti vā, ratto rattiyaṃ, ādo ādismiṃ.

Sau ratti v.v..., biến cách smiṃ tùy chọn được chuyển thành o. Ví dụ: ratto hoặc rattiyaṃ, ādo hoặc ādismiṃ.

56. Suhisubhasso.

56. Đối với ubha, su và hi thành o.

Ubhassa suhisvo hoti. Ubhosu, ubhohi.

Đối với ubha, các biến cách su và hi được chuyển thành o. Ví dụ: Ubhosu, ubhohi.

57. Ltupitādinamā simhi.

57. Đối với các từ tận cùng bằng ttu và pitu v.v..., (nguyên âm cuối) thành ā khi đi với biến cách si.

Ltuppaccayantānaṃ pitādīnaṃ ca ā hoti simhi. Kattā, pitā. Pitu, mātu, bhāvu, mītu, duhitu, jāmātu, nattu, hotu, potu.

Đối với các từ tận cùng bằng tiếp vị ngữ ttu và đối với pitu v.v..., (nguyên âm cuối) được chuyển thành ā khi đi với biến cách si. Ví dụ: Kattā, pitā. (Nhóm pitu gồm:) Pitu, mātu, bhātu, mītu, duhitu, jāmātu, nattu, hotu, potu.

58. Ge a ca.

58. Trong hô cách, cũng thành a.

Ltupitādīnaṃ [Pg.86] a hoti ge ā ca, bho katta, bho kattā, bho pita, bho pitā.

Đối với các từ (tận cùng bằng) ttu và pitu v.v..., trong hô cách (ge), (nguyên âm cuối) được chuyển thành a và cũng thành ā. Ví dụ: bho katta, bho kattā, bho pita, bho pitā.

59. Ayunaṃ vā dīgho.

59. Trường hóa tùy chọn đối với a, i, u.

A i u iccesaṃ vā dīgho hoti ge pare tiliṅge. Bho purisā, bho purisa, bho aggī, bho aggi, bho bhikkhū, bho bhikkhū.

Đối với các nguyên âm a, i, u, chúng tùy chọn được trường hóa khi có hô cách (ge) theo sau, trong cả ba tính. Ví dụ: Bho purisā hoặc bho purisa, bho aggī hoặc bho aggi, bho bhikkhū hoặc bho bhikkhu.

60. Ghabrahmādite.

60. Đối với các từ nhóm gha và brahman v.v..., (hô cách) thành e.

Ghato brahmādito ca gasse vā hoti. Bhoti kaññe, bhoti kaññā, bho brahme, bho brahma, bho khatte, bho khatta, bho ise, bho isi, bho sakhe, bho sakha. Sakhi sakhīti itthiyaṃ siddhameva. Ākatigaṇo-yaṃ, evamaññatrāpi.

Sau các từ nhóm gha và brahman v.v..., biến cách ga (hô cách) tùy chọn được chuyển thành e. Ví dụ: Bhoti kaññe hoặc bhoti kaññā, bho brahme hoặc bho brahma, bho khatte hoặc bho khatta, bho ise hoặc bho isi, bho sakhe hoặc bho sakha. Trong nữ tính, các dạng sakhi và sakhī đã được hình thành sẵn. Đây là một nhóm không xác định (ākatigaṇa), tương tự như vậy ở những nơi khác.

61. Nammādīhi.

61. Không áp dụng cho ammā v.v...

Ammādīhi gasse na hoti. Bhoti ammā, bhoti annā, bhoti ambā.

Sau ammā v.v..., biến cách ga (hô cách) không được chuyển thành e. Ví dụ: Bhoti ammā, bhoti annā, bhoti ambā.

62. Rasso vā.

62. Tùy chọn đoản hóa.

Ammādīnaṃ ge rasso hoti vā. Bhoti amma, bhoti ammā.

Đối với ammā v.v..., trong hô cách (ge), (nguyên âm cuối) tùy chọn được đoản hóa. Ví dụ: Bhoti amma hoặc bhoti ammā.

63. Gho ssaṃ, ssā, ssāyaṃ tiṃsu.

63. Đoản hóa gha trước ssaṃ, ssā, ssāya.

Ssamādīsu gho rasso hoti. Tassaṃ, tassā, tassāya, taṃ, sabhatiṃ, esviti kiṃ? Tāya, sabhāya.

Trước các biến cách ssaṃ v.v..., từ nhóm gha được đoản hóa. Ví dụ: Tassaṃ, tassā, tassāya, taṃ, sabhatiṃ. Tại sao nói esu (v.v...)? (Để loại trừ trường hợp như) Tāya, sabhāya.

64. Ekavacana yosva-ghonaṃ.

64. Đoản hóa các từ không thuộc nhóm gha trong số ít và trước yo.

Ekavacane [Pg.87] yosu ca ghaokārantavajjitā naṃ nāmānaṃ rasso hoti tiliṅge. Itthiṃ, itthiyā, itthiyo, vadhuṃ vadhuyā, vadhuyo, daṇḍiṃ, daṇḍinā, daṇḍino, sayambhuṃ, sayambhunā, sayambhuvo, agho nanti kiṃ? Kaññāya, kaññāyo, oggahaṇamuttaratthaṃ.

Trong các biến cách số ít và trước yo, đối với các danh từ ngoại trừ nhóm gha và các từ tận cùng bằng o, (nguyên âm cuối) được đoản hóa, trong cả ba tính. Ví dụ: Itthiṃ, itthiyā, itthiyo, vadhuṃ vadhuyā, vadhuyo, daṇḍiṃ, daṇḍinā, daṇḍino, sayambhuṃ, sayambhunā, sayambhuvo. Tại sao nói 'không phải gha'? (Để loại trừ trường hợp như) Kaññāya, kaññāyo. Việc bao gồm (từ tận cùng bằng) o là cho quy tắc sau.

65. Ge vā.

65. Đối với ge, là tùy chọn.

Aghonaṃ ge vā rasso hoti tiliṅge, itthi, itthī, vadhu, vadhū, daṇḍi, daṇḍī, sayambhu, sayambhū. Aghonaṃtveva? Bhoti kaññā, bho go.

Đối với các danh từ không phải là gha, trong biến cách ge, nguyên âm cuối được rút ngắn tùy chọn ở cả ba tánh, (ví dụ:) itthi, itthī, vadhu, vadhū, daṇḍi, daṇḍī, sayambhu, sayambhū. (Nói) ‘không phải là gha’ để làm gì? (Để loại trừ các trường hợp như:) Bhoti kaññā, bho go.

66. Sismiṃ nānapuṃsakassa.

66. Đối với (danh từ) không phải trung tánh, (sự rút ngắn) không (xảy ra) trong biến cách si và smiṃ.

Napuṃsakavajjitassa nāmassa sismiṃ rasso na hoti. Itthī, daṇḍī, vadhū, sayambhū. Sisminti kiṃ? Itthiṃ, anapuṃsakassāti kiṃ? Daṇḍi kulaṃ.

Đối với danh từ không phải trung tánh, sự rút ngắn không xảy ra trong biến cách si và smiṃ. (Ví dụ:) Itthī, daṇḍī, vadhū, sayambhū. (Nói) ‘trong si và smiṃ’ để làm gì? (Để cho thấy nó xảy ra ở nơi khác, ví dụ:) Itthiṃ. (Nói) ‘không phải trung tánh’ để làm gì? (Để cho thấy nó xảy ra với trung tánh, ví dụ:) Daṇḍi kulaṃ.

67. Gossāgasihinaṃsu gāvagavā.

67. Đối với từ go, gāva và gava (là các dạng thay thế) trong các biến cách không phải là ga, si, hi, và naṃ.

Gasihinaṃvajjitāsu vibhattīsu gosaddassa gāvagavā honti. (Gāvaṃ, gavaṃ), gāvo, gavo, gāvena, gavena, gāvassa, gavassa, gāvasmā, gavasmā, gāve, gave. Agasihinaṃsūti kiṃ? Bho go, go tiṭṭhati, gohi, gonaṃ.

Trong các biến cách ngoại trừ ga, si, hi, và naṃ, từ go có các dạng là gāva và gava. (Ví dụ:) (Gāvaṃ, gavaṃ), gāvo, gavo, gāvena, gavena, gāvassa, gavassa, gāvasmā, gavasmā, gāve, gave. (Nói) ‘không phải là ga, si, hi, và naṃ’ để làm gì? (Để loại trừ các trường hợp:) Bho go, go tiṭṭhati, gohi, gonaṃ.

68. Sumhi vā.

68. Trong biến cách su, là tùy chọn.

Gossa sumhi gāvagavā honti vā. Gāvesu, gavesu, gosu.

Đối với từ go, trong biến cách su, các dạng gāva và gava xảy ra tùy chọn. (Ví dụ:) Gāvesu, gavesu, gosu.

69. Gavaṃ sena.

69. Gavaṃ (là dạng thay thế) cùng với biến cách sa.

Gossa [Pg.88] se vā gavaṃ hoti saha sena. Gavaṃ, gāvassa, gavassa.

Đối với từ go, trong biến cách sa, gavaṃ xảy ra tùy chọn cùng với sa. (Ví dụ:) Gavaṃ, gāvassa, gavassa.

70. Gunnaṃ ca naṃnā.

70. Và gunnaṃ (là dạng thay thế) cùng với naṃ.

Naṃvacanena saha gossa gunnaṃ hoti gavaṃca vā. Gunnaṃ, gavaṃ, gonaṃ.

Cùng với biến cách naṃ, từ go có dạng là gunnaṃ, và cũng có dạng gavaṃ tùy chọn. (Ví dụ:) Gunnaṃ, gavaṃ, gonaṃ.

71. Nāssā.

71. Đối với biến cách nā, (thay thế là) ā.

Goto nāssa ā hoti vā. Gāvā, gavā, gāvena, gavena.

Sau go, biến cách nā được thay thế bằng ā tùy chọn. (Ví dụ:) Gāvā, gavā, gāvena, gavena.

72. Gāvumhi.

72. Gāvuṃ (là dạng thay thế) trong biến cách aṃ.

Aṃvacane gossa gāvha vā hoti. Vāvhaṃ, gāvaṃ, gavaṃ. Gossa goṇādeso na kato… saddantarattā.

Trong biến cách aṃ, từ go có dạng là gāvuṃ tùy chọn. (Ví dụ:) Gāvuṃ, gāvaṃ, gavaṃ. Sự thay thế goṇa cho go không được thực hiện... vì đó là một từ khác.

73. Yaṃ pīto.

73. Yaṃ (là dạng thay thế cho aṃ) sau (nguyên âm) p và ī.

Pasaññīto aṃvacanassa yaṃ vā hoti. Itthiyaṃ, itthiṃ. Pītoti kiṃ? Daṇḍiṃ, rattiṃ.

Sau (nguyên âm) được gọi là pa, biến cách aṃ được thay thế bằng yaṃ tùy chọn. (Ví dụ:) Itthiyaṃ, itthiṃ. (Nói) ‘sau p và ī’ để làm gì? (Để loại trừ:) Daṇḍiṃ, rattiṃ.

74. Naṃ jhīto.

74. Naṃ (là dạng thay thế cho aṃ) sau (danh từ) jha và ī.

Jhasaññīto aṃvacanassa naṃ vā hoti. Daṇḍinaṃ, daṇḍiṃ. Kathaṃ ‘buddhaṃ ādiccabandhuna’nti? Yogavibhāvā. Jhāti kiṃ? Itthiṃ. Īti kiṃ? Aggiṃ.

Sau (danh từ) được gọi là jha, biến cách aṃ được thay thế bằng naṃ tùy chọn. (Ví dụ:) Daṇḍinaṃ, daṇḍiṃ. (Nếu vậy,) làm thế nào (có dạng) ‘buddhaṃ ādiccabandhunaṃ’? (Điều này được phép) do sự phân chia quy tắc. (Nói) ‘jha’ để làm gì? (Để loại trừ:) Itthiṃ. (Nói) ‘ī’ để làm gì? (Để loại trừ:) Aggiṃ.

75. Yonaṃ none pume.

75. Đối với yo, (các dạng thay thế là) no và ne, trong nam tánh.

Jhīto [Pg.89] yonaṃ none vā honti yathākkamaṃ pulliṅge. Daṇḍīno, daṇḍine, daṇḍī, jhīto tveva? Itthiyo, pumeti kiṃ? Daṇḍīni kulāni.

Sau (danh từ) jha và ī, biến cách yo được thay thế bằng no và ne tùy chọn, theo thứ tự, trong nam tánh. (Ví dụ:) Daṇḍīno, daṇḍine, daṇḍī. (Nói) ‘sau jha và ī’ để làm gì? (Để loại trừ:) Itthiyo. (Nói) ‘trong nam tánh’ để làm gì? (Để loại trừ:) Daṇḍīni kulāni.

76. No.

76. No (là dạng thay thế).

Jhīto yonaṃ no vā hoti pulliṅge. Daṇḍino tiṭṭhanti, daṇḍino passa, daṇḍī vā.

Sau (danh từ) jha và ī, biến cách yo được thay thế bằng no tùy chọn trong nam tánh. (Ví dụ:) Daṇḍino tiṭṭhanti, daṇḍino passa, hoặc là daṇḍī.

77. Smino ni.

77. Đối với smiṃ, (dạng thay thế là) ni.

Jhīto smiṃvacanassa ni hoti vā, daṇḍini, daṇḍismiṃ, jhīto tveva? Aggismiṃ.

Sau (danh từ) jha và ī, biến cách smiṃ được thay thế bằng ni tùy chọn. (Ví dụ:) daṇḍini, daṇḍismiṃ. (Nói) ‘sau jha và ī’ để làm gì? (Để loại trừ:) Aggismiṃ.

78. Ambvādīhi.

78. (Cũng vậy) sau ambu và các từ tương tự.

Ambuādīhi sminoni hoti vā, phalaṃ patati ambuni, pupphaṃ yathā paṃsuni ātape kataṃ, vātveva? Ambumhi, paṃsumhi.

Sau ambu và các từ tương tự, biến cách smiṃ được thay thế bằng ni tùy chọn. (Ví dụ:) phalaṃ patati ambuni, pupphaṃ yathā paṃsuni ātape kataṃ. (Nói) ‘tùy chọn’ để làm gì? (Để cho phép các dạng:) Ambumhi, paṃsumhi.

79. Kammādito.

79. (Cũng vậy) sau kamma và các từ tương tự.

Kammādito smino ni hoti vā. Kammani kamme. Kamma, camma, vesma, bhasma (asma), brahma, atta, ātuma, ghamma, muddha. Kammāditoti kiṃ? Buddhe.

Sau kamma và các từ tương tự, biến cách smiṃ được thay thế bằng ni tùy chọn. (Ví dụ:) Kammani, kamme. (Nhóm kamma, v.v... gồm:) Kamma, camma, vesma, bhasma (asma), brahma, atta, ātuma, ghamma, muddha. (Nói) ‘sau kamma và các từ tương tự’ để làm gì? (Để loại trừ:) Buddhe.

80. Nāsseno.

80. Eno (thay) cho nā.

Kammādito nāvacanassa eno vā hoti. Kammena, kammanā, cammena, cammanā, kammāditotveva? Buddhena.

Sau nhóm từ kamma, v.v..., biến cách nā được tùy chọn đổi thành eno. Ví dụ: Kammena, kammanā, cammena, cammanā. Tại sao lại nói 'sau nhóm kamma, v.v...'? (Để bao gồm cả) Buddhena.

81. Jhalā sassa no.

81. Sau (gốc từ) jh và l, no (thay) cho sa.

Jhalato [Pg.90] sassa no vā hoti. Aggino aggissa, daṇḍino daṇḍissa, bhikkhuno bhikkhussa, sayambhuno sayambhussa,

Sau (gốc từ) jh và l, biến cách sa được tùy chọn đổi thành no. Ví dụ: Aggino aggissa, daṇḍino daṇḍissa, bhikkhuno bhikkhussa, sayambhuno sayambhussa,

Kathaṃ ‘yo ca sisso mahāmune’ ti? (3) ‘‘Ito kvaci sassa ṭānubandho’’ti brahmādīsu pāṭhā sassa e ṭānubandho.

Làm thế nào (có được câu) ‘yo ca sisso mahāmune’ ti? (3) Do có cách đọc trong nhóm brahmā, v.v... (theo quy tắc) ‘‘Ito kvaci sassa ṭānubandho’’, biến cách sa được thay bằng e có ký hiệu ṭa.

82. Nā smāssa.

82. Nā (thay) cho smā.

Jhalato smāssa nā hoti vā. Agginā aggismā, daṇḍinā daṇḍismā, bhikkhunā bhikkhusmā, sayambhunā sayambhusmā.

Sau (gốc từ) jh và l, biến cách smā được tùy chọn đổi thành nā. Ví dụ: Agginā aggismā, daṇḍinā daṇḍismā, bhikkhunā bhikkhusmā, sayambhunā sayambhusmā.

83. Lā yo naṃ vo pume.

83. Sau (gốc từ) l, vo (thay) cho yo trong nam tính.

Lato yonaṃ vo hoti vā pulliṅge. Bhikkhavo bhikkhū, sayambhuvo sayambhūpumeti kiṃ? Āyūni.

Sau (gốc từ) l, các biến cách yo được tùy chọn đổi thành vo trong nam tính. Ví dụ: Bhikkhavo bhikkhū, sayambhuvo sayambhū. Tại sao lại nói 'trong nam tính'? (Ví dụ:) Āyūni.

84. Jantvādito no ca.

84. Sau (nhóm từ) jantu, v.v..., no cũng (được thay thế).

Jantvādito yonaṃ no hoti vo ca vā pulliṅge. Jantuno, jantavo jantuyo, gotrabhuno, gotrabhuvo gotrabhū. Sahabhuno, sahabhuvo sahabhū.

Sau nhóm từ jantu, v.v..., các biến cách yo được tùy chọn đổi thành no và cả vo trong nam tính. Ví dụ: Jantuno, jantavo jantuyo, gotrabhuno, gotrabhuvo gotrabhū. Sahabhuno, sahabhuvo sahabhū.

85. Kūto.

85. Sau (tiếp vị ngữ) kū.

Kūpaccayantato yonaṃ no vā hoti pulliṅge, viduno vidū, viññuno viññū, sabbaññuno sabbaññū.

Sau (gốc từ) tận cùng bằng tiếp vị ngữ kū, các biến cách yo được tùy chọn đổi thành no trong nam tính, ví dụ: viduno vidū, viññuno viññū, sabbaññuno sabbaññū.

86. Dhalāpo-musmā.

86. Sau amu, yo bị xóa bỏ.

Amusaddato yonaṃ lopova hoti pulliṅge, amū, pumetveva? Amuyo amūni. Vopavādoyaṃ.

Sau từ amu, các biến cách yo chỉ bị xóa bỏ trong nam tính, ví dụ: amū. Tại sao lại nói 'chỉ trong nam tính'? (Ví dụ:) Amuyo amūni. Đây là ngoại lệ của (quy tắc đổi thành) vo.

87. Na no sassa.

87. Không đổi no cho sa.

Amusmā [Pg.91] sassa no na hoti, amussa, noti kiṃ? Amuyā.

Sau amu, biến cách sa không được đổi thành no, ví dụ: amussa. Tại sao lại nói 'no'? (Ví dụ:) Amuyā.

88. Yolopanisu dīgho.

88. Trường hóa (nguyên âm) khi yo bị xóa bỏ và trước ni.

Yonaṃ lope nisu ca dīgho hoti, aṭṭhī aṭṭhīni, yolopanisūti kiṃ? Rattiyo.

Khi các biến cách yo bị xóa bỏ và trước ni, trường hóa (nguyên âm) xảy ra, ví dụ: aṭṭhī aṭṭhīni. Tại sao lại nói 'khi yo bị xóa bỏ và trước ni'? (Ví dụ:) Rattiyo.

89. Sunaṃhisu.

89. Trước su, naṃ, và hi.

Esu nāmassa dīgho hoti. Aggīsu, aggīnaṃ, aggīhi.

Trước những (biến cách) này, (nguyên âm cuối của) gốc từ được trường hóa. Ví dụ: Aggīsu, aggīnaṃ, aggīhi.

90. Pañcādīnaṃ cuddasannama.

90. Đối với mười bốn (số đếm) bắt đầu từ pañca, (nguyên âm cuối là) a.

Pañcādīnaṃ cuddasannaṃ sunaṃhisva hoti. Pañcasu, pañcannaṃ, pañcahi, chasu, channaṃ, chahi, evaṃ yāva aṭṭharasā.

Đối với mười bốn số đếm bắt đầu từ pañca, (nguyên âm cuối) trở thành a trước su, naṃ, và hi. Ví dụ: Pañcasu, pañcannaṃ, pañcahi, chasu, channaṃ, chahi, cứ như vậy cho đến aṭṭhārasa.

91. Yvādo ntussa.

91. Trước yo, v.v..., a (thay) cho ntu.

Yvādīsu ntussa a hoti. Guṇavantā, guṇavantaṃ, guṇavante, guṇavantena iccādi, yvā-doti kiṃ? Guṇavā tiṭṭhati.

Trước yo, v.v..., a thay cho ntu. Ví dụ: Guṇavantā, guṇavantaṃ, guṇavante, guṇavantena, v.v... Tại sao lại nói 'trước yo, v.v...'? (Ví dụ:) Guṇavā tiṭṭhati.

92. Ntassa ca ṭa vaṃse.

92. Và ṭa (thay) cho nta trước aṃ và se.

Aṃsesu ntappaccayassa ṭa hoti vā ntussa ca. Yaṃ yaṃ hi rāja bhajati santaṃvāyadi vā asaṃ, kiccā-nakubbassa kareyya kiccaṃ, himavaṃva pabbataṃ, sujātimantopi ajātimassa. Yogavibhāgenāññatrāpi. Cakkhumā andhitā honti, vaggumudātīriyā pana bhikkhū vaṇṇavā honti.

Trước aṃ và se, tiếp vị ngữ nta và ntu được tùy chọn đổi thành ṭa. Ví dụ: Yaṃ yaṃ hi rāja bhajati santaṃvāyadi vā asaṃ, kiccā-nakubbassa kareyya kiccaṃ, himavaṃva pabbataṃ, sujātimantopi ajātimassa. Do sự phân chia quy tắc, (nó cũng được áp dụng) ở những nơi khác. Ví dụ: Cakkhumā andhitā honti, vaggumudātīriyā pana bhikkhū vaṇṇavā honti.

93. Yosu jhissa pume.

93. Trước yo, a (thay) cho i của (gốc từ) jha trong nam tính.

Jhasaññassa [Pg.92] issa yosu vā ṭa hoti pulliṅge. Aggayo aggī, jhaggahaṇaṃ kiṃ? Ikārantasamudāyassa ṭa mā siyābhi, rattiyo, iggahaṇaṃ kiṃ? Daṇḍino, pumeti kiṃ? Aṭṭhīni.

Đối với nguyên âm i của gốc từ có tên là jha, a (ṭa) tùy chọn thay thế nó trước yo trong nam tính. Ví dụ: Aggayo aggī. Tại sao lại nói jha? Để a không thay thế cho toàn bộ nhóm từ tận cùng bằng i, ví dụ: rattiyo. Tại sao lại nói i? (Ví dụ:) Daṇḍino. Tại sao lại nói 'trong nam tính'? (Ví dụ:) Aṭṭhīni.

94. Vevosu lussa.

94. Trước vo và ve, a (thay) cho u.

Lasaññassa ussa vevosu ṭa hoti. Bhikkhave, bhikkhavo, vevosūti kiṃ? Jantuyo, uggahaṇaṃ kiṃ? Sayambhuvo.

Sau u của danh từ được gọi là la, ve và vo được dùng. Ví dụ: bhikkhave, bhikkhavo. Tại sao nói ve và vo? (Để bao gồm) jantuyo. Tại sao đề cập đến u? (Để bao gồm) sayambhuvo.

95. Yomhi vā kvaci.

95. Hoặc đôi khi ở trong cái nào.

Yomhi kvaci lasaññassa ussa vā ṭa hoti. Hetayo, nandanti taṃ kurayo dassanena, ajjeva taṃ kurayo pāpayatu. Vāti kiṃ? Hetuyo.

Sau u của danh từ được gọi là la, yo được dùng tùy chọn. Ví dụ: hetayo, (như trong câu) họ vui mừng khi thấy các Kuru, mong rằng các Kuru sẽ đến ngay hôm nay. Tại sao nói tùy chọn? (Để có dạng) hetuyo.

96. Pumālapane vevo.

96. Trong hô cách giống đực, (dùng) ve và vo.

Lasaññato uto yossālapane vevo honti vā pulliṅge. Bhikkhave, bhikkhavo bhikkhū, pumeti kiṃ āyūni, ālapaneti kiṃ? Jantuyo tiṭṭhanti, lutotveva? Dhenuyo, sayambhuvo.

Sau u của danh từ được gọi là la, trong hô cách giống đực, ve và vo được dùng tùy chọn. Ví dụ: bhikkhave, bhikkhavo, bhikkhū. Tại sao nói giống đực? (Để loại trừ) āyūni. Tại sao nói hô cách? (Để loại trừ) jantuyo tiṭṭhanti (các chúng sanh đứng). Tại sao chỉ nói u? (Để bao gồm) dhenuyo, sayambhuvo.

97. Smāhismiṃ naṃ mhābhimhi.

97. mhā, bhi, mhi (thay cho) smā, hi, smiṃ, naṃ.

Nāmasmā paresaṃ smāhisminnaṃ mhā bhimhi vā honti yathākkamaṃ. Buddhamhā buddhasmā, buddhebhi buddhehi, buddhamhi buddhasmiṃ, bahulādhikārāapavādavisayepi, dasasahassimhi dhātuyā.

Sau danh từ, mhā, bhi, mhi được dùng tùy chọn để thay thế cho smā, hi, smiṃ theo thứ tự. Ví dụ: buddhamhā hoặc buddhasmā, buddhebhi hoặc buddhehi, buddhamhi hoặc buddhasmiṃ. Do quyền hạn của quy tắc bahula (đa dạng), ngay cả trong trường hợp ngoại lệ, (ta có) dasasahassimhi dhātuyā.

98. Suhisvasse.

98. e (thay cho) su và hi.

Akārantassa [Pg.93] suhisve hoti. Buddhesu buddhehi.

Sau danh từ tận cùng bằng a, e được dùng thay cho su và hi. Ví dụ: buddhesu, buddhehi.

99. Sabbādīnaṃ naṃmhīca.

99. Của các từ sabba, v.v., và trong naṃ và mhi.

Akārantānaṃ sabbādīnaṃ e hoti naṃmhi suhisu ca. Sabbesaṃ, sabbesu, sabbehi, sabbādīnanti kiṃ? Buddhānaṃ, assetveva? Amūsaṃ. Sabba katara katama ubhaya itara añña aññatara aññatama (4) ‘‘pubbaparā-varadakkhiṇuttarā-dharāni vavatthāyamasaññāyaṃ’’ (pā,1,1,34) ya tya ta eta ima amu kiṃ eka tumha amha.

Đối với các đại từ tận cùng bằng a bắt đầu bằng sabba, e được dùng trước các biến cách naṃ, mhi, su, và hi. Ví dụ: sabbesaṃ, sabbesu, sabbehi. Tại sao nói sabba, v.v.? (Để loại trừ) buddhānaṃ. Tại sao chỉ nói tận cùng bằng a? (Để loại trừ) amūsaṃ. (Nhóm sabba, v.v. bao gồm:) Sabba, katara, katama, ubhaya, itara, añña, aññatara, aññatama, (4) “pubba, para, avara, dakkhiṇa, uttara, adhara” khi không phải là tên riêng trong sự sắp xếp, ya, tya, ta, eta, ima, amu, kiṃ, eka, tumha, amha.

100. Saṃsānaṃ.

100. saṃ và sānaṃ (thay cho) naṃ.

Sabbādito naṃvacanassa saṃsānaṃ honti. Sabbesaṃ, sabbesānaṃ.

Sau các từ sabba, v.v., saṃ và sānaṃ được dùng thay cho biến cách naṃ. Ví dụ: sabbesaṃ, sabbesānaṃ.

101. Ghapā sassa ssā vā.

101. Sau gha và pa, ssā được dùng tùy chọn thay cho sa.

Sabbādīnaṃ ghapato sassa ssā vā hoti, sabbassā sabbāya, paggahaṇamuttaratthaṃ.

Sau các từ sabba, v.v. được gọi là gha và pa, ssā được dùng tùy chọn thay cho sa. Ví dụ: sabbassā hoặc sabbāya. Việc đề cập đến pa là cho quy tắc sau.

102. Smino ssaṃ.

102. ssaṃ (thay cho) smiṃ.

Sabbādīnaṃ ghapato smino ssaṃ vā hoti, sabbassaṃ sabbāya, amussaṃ amuyā.

Sau các từ sabba, v.v. được gọi là gha và pa, ssaṃ được dùng tùy chọn thay cho smiṃ. Ví dụ: sabbassaṃ hoặc sabbāya, amussaṃ hoặc amuyā.

103. Yaṃ.

103. yaṃ.

Ghapato smino yaṃ vā hoti, kaññāyaṃ kaññāya, rattiyaṃ rattiyā, vadhuyaṃ vadhuyā, sabbāyaṃ sabbāya, amuyaṃ amuyā.

Sau danh từ được gọi là gha và pa, yaṃ được dùng tùy chọn thay cho smiṃ. Ví dụ: kaññāyaṃ hoặc kaññāya, rattiyaṃ hoặc rattiyā, vadhuyaṃ hoặc vadhuyā, sabbāyaṃ hoặc sabbāya, amuyaṃ hoặc amuyā.

104. Tiṃ sabhāparisāya.

104. tiṃ (sau) sabhā và parisā.

Sabhāparisāhi [Pg.94] smino tiṃ vā hoti, sabhatiṃ sabhāya, parisatiṃ parisāya.

Sau sabhā và parisā, tiṃ được dùng tùy chọn thay cho smiṃ. Ví dụ: sabhatiṃ hoặc sabhāya, parisatiṃ hoặc parisāya.

105. Padādīhi si.

105. si (sau) pada, v.v.

Ehi smino si hoti vā, padasi padasmiṃ, bilasi bilasmiṃ.

Sau những từ này (pada, v.v.), si được dùng tùy chọn thay cho smiṃ. Ví dụ: padasi hoặc padasmiṃ, bilasi hoặc bilasmiṃ.

106. Nāssa sā.

106. sā (thay cho) nā.

Padādīhi nāssa sā hoti vā, padasā padena, bilasā bilena.

Sau pada, v.v., sā được dùng tùy chọn thay cho nā. Ví dụ: padasā hoặc padena, bilasā hoặc bilena.

107. Kodhādīhi.

107. (Sau) kodha, v.v.

Ehi nāssa sā hoti vā, kodhasā kodhena, atthasā atthena.

Sau những từ này (kodha, v.v.), sā được dùng tùy chọn thay cho nā. Ví dụ: kodhasā hoặc kodhena, atthasā hoặc atthena.

108. Atena.

108. ena (sau) a.

Akārantato parassa nāvacanassa enādeso hoti, buddhena, atoti kiṃ? Agginā.

Sau danh từ tận cùng bằng a, biến cách nā được thay thế bằng ena. Ví dụ: buddhena. Tại sao nói sau a? (Để loại trừ) agginā.

109. Sisso.

109. o (thay cho) si.

Akārantato nāmasmā sissa o hoti, buddho, atotveva? Aggi.

Sau danh từ tận cùng bằng `a`, `si` được biến thành `o`. Ví dụ: `buddho`. (Hỏi:) Chỉ sau `a` thôi sao? (Đáp:) `Aggi`.

110. Kvace vā.

110. Hoặc đôi khi.

Akārantato nāmasmā sissa e hoti vā kvaci, vanappagumbe yathā phussitagge. Apavādavisayepi bahulaṃvīdhānā-sukhe dukkhe[Pg.95]. Vāti kiṃ? Vanappagumbo kvacīti kiṃ? Pakkhe sabbattha mā hotu.

Sau danh từ tận cùng bằng `a`, `si` đôi khi được biến thành `e` một cách tùy chọn. Ví dụ: `vanappagumbe yathā phussitagge`. Ngay cả trong trường hợp ngoại lệ, do quy tắc áp dụng rộng rãi, (ví dụ:) `sukhe`, `dukkhe`. (Hỏi:) Tại sao nói 'tùy chọn' (`vā`)? (Đáp:) Để có dạng `vanappagumbo`. (Hỏi:) Tại sao nói 'đôi khi' (`kvaci`)? (Đáp:) Để trường hợp tùy chọn không xảy ra ở mọi nơi.

111. Aṃ napuṃsake.

111. `Aṃ` trong trung tánh.

Akārantato nāmasmā sissa aṃ hoti napuṃsakaliṅge. Rūpaṃ.

Sau danh từ tận cùng bằng `a` thuộc trung tánh, `si` được biến thành `aṃ`. Ví dụ: `Rūpaṃ`.

112. Yonaṃ ni.

112. `Yo` thành `ni`.

Akārantato nāmasmā yonaṃ ni hoti napuṃsake. Sabbāni rūpāni, niccavidhāne phalaṃ ekaccādisabbādīnaṃ paṭhamāyaṃ.

Sau danh từ tận cùng bằng `a` thuộc trung tánh, `yo` được biến thành `ni`. Ví dụ: `Sabbāni rūpāni`. Do là quy tắc bắt buộc, đây là kết quả cho các từ `ekacca`, `sabba` v.v... trong biến cách thứ nhất.

113. Jhalā vā.

113. Sau `jhala`, tùy chọn.

Jhalato yonaṃ ni hoti vā napuṃsake, aṭṭhīni aṭṭhī, āyūni āyū.

Sau phụ âm `jhala` thuộc trung tánh, `yo` được biến thành `ni` một cách tùy chọn. Ví dụ: `aṭṭhīni` hoặc `aṭṭhī`, `āyūni` hoặc `āyū`.

114. Lopo.

114. Lược bỏ.

Jhalato yonaṃ lopo hoti, aṭṭhī, āyū, aggī, bhikkhū, jhalātveva? Aggayo. Pageva kasmā na hoti? Antaraṅgattā akārassa.

Sau phụ âm `jhala`, `yo` bị lược bỏ. Ví dụ: `aṭṭhī, āyū, aggī, bhikkhū`. (Hỏi:) Chỉ sau `jhala` thôi sao? (Đáp:) `Aggayo`. (Hỏi:) Tại sao không xảy ra trước đó? (Đáp:) Do tính chất nội tại của `a-kāra`.

115. Jantuhetvīghapehi vā.

115. Sau `jantu`, `hetu`, `ī`, `ghapa`, tùy chọn.

Jantuhetūhi īkārantehi ghapa saññehi ca paresaṃ yonaṃ vā lopo hoti, jantū jantuyo, hetū hetuyo, daṇḍī daṇḍiyo, kaññā kaññāyo, rattī rattiyo, itthī itthiyo, dhenū dhenuyo, vadhū vadhuyo.

Sau các từ `jantu`, `hetu`, các từ tận cùng bằng `ī`, và các từ có ký hiệu `ghapa`, `yo` theo sau được lược bỏ một cách tùy chọn. Ví dụ: `jantū` hoặc `jantuyo`, `hetū` hoặc `hetuyo`, `daṇḍī` hoặc `daṇḍiyo`, `kaññā` hoặc `kaññāyo`, `rattī` hoặc `rattiyo`, `itthī` hoặc `itthiyo`, `dhenū` hoặc `dhenuyo`, `vadhū` hoặc `vadhuyo`.

116. Ye passivaṇṇassa.

116. Của `i-vaṇṇa` thuộc nhóm `pa` khi có `ya` theo sau.

Pasaññassa [Pg.96] ivaṇṇassa lopo hoti vā yakāre, ratyo ratyā, ratyaṃ, pokkharañño, pokkharaññā, pokkharaññaṃ, vā tveva? Rattiyo, passāti kiṃ? Daṇḍiyo, ivaṇṇassāti kiṃ? Dhenuyo vadhuyo. Kathaṃ ‘anuññāto ahaṃ matyā’ti? ‘Ye passā’ti yogavibhāgā.

`I-vaṇṇa` của danh từ có ký hiệu `pa` được lược bỏ một cách tùy chọn khi có `ya` theo sau. Ví dụ: `ratyo`, `ratyā`, `ratyaṃ`; `pokkharañño`, `pokkharaññā`, `pokkharaññaṃ`. (Hỏi:) Tại sao nói 'tùy chọn'? (Đáp:) Để có dạng `Rattiyo`. (Hỏi:) Tại sao nói 'của nhóm `pa`'? (Đáp:) Để có dạng `Daṇḍiyo`. (Hỏi:) Tại sao nói 'của `i-vaṇṇa`'? (Đáp:) Để có dạng `Dhenuyo`, `vadhuyo`. (Hỏi:) Vậy làm thế nào có dạng 'anuññāto ahaṃ matyā'? (Đáp:) Do sự phân chia cú pháp của 'ye passā'.

117. Gasīnaṃ.

117. Của `ga` và `si`.

Nāmasmā gasīnaṃ lopo hoti vijjhantarābhāve, bho purisa, ayaṃ, daṇḍī.

Sau danh từ, `ga` và `si` bị lược bỏ khi không có phép biến đổi nào khác. Ví dụ: `bho purisa`, `ayaṃ`, `daṇḍī`.

118. Asaṅkhyehi sabbāsaṃ.

118. Sau các bất biến từ, của tất cả (biến cách).

Avijjamānasaṅkhyehi parāsaṃ sabbāsaṃ vibhattīnaṃ lopo hoti, ca vā eva evaṃ, etasmāyeva liṅgā asaṅkhyehi syādyuppatti anumīyate.

Sau các từ không có số (bất biến từ), tất cả các biến cách vị theo sau đều bị lược bỏ. Ví dụ: `ca`, `vā`, `eva`, `evaṃ`. Chính từ dấu hiệu này, người ta suy ra rằng các biến cách vị như `si` v.v... có phát sinh sau các bất biến từ (rồi bị lược bỏ).

119. Ekatthatāyaṃ.

119. Trong (trường hợp) hợp thể.

Ekatthībhāve sabbāsaṃ vibhattīnaṃ lopo hoti bahulaṃ, puttīyati, rājapuriso, vāsiṭṭho, kvaci na hoti bahulaṃ vidhānā-parantapo, bhagandaro, parassapadaṃ, attanopadaṃ, gavampati, devānaṃpiyatisso, antevāsī, janesuto mamattaṃ māmako.

Khi hợp thành một nghĩa (trong hợp thể), tất cả các biến cách vị thường bị lược bỏ. Ví dụ: `puttīyati`, `rājapuriso`, `vāsiṭṭho`. Đôi khi không bị lược bỏ, do quy tắc áp dụng rộng rãi. Ví dụ: `parantapo`, `bhagandaro`, `parassapadaṃ`, `attanopadaṃ`, `gavampati`, `devānaṃpiyatisso`, `antevāsī`, `janesuto`, `mamattaṃ`, `māmako`.

120. Pubbasmāmādito.

120. Của thành phần đứng trước trong hợp thể `amādi`.

Amādekatthā pubbaṃ yadekatthaṃ tato parāsaṃ sabbāsaṃ vibhattīnaṃ lopo hoti. Adhitthi. Idha na hoti bahulaṃ

Biến cách vị của thành phần đứng trước trong hợp thể `amādi` bị lược bỏ. Ví dụ: `Adhitthi`. Ở đây, (việc lược bỏ) thường không xảy ra.

Vidhānā [Pg.97] yathāpatthīyā, yathāparisāya, pubbasmāti kiṃ? Gāmagato.

do quy định (trước). Ví dụ: `yathāpatthīyā`, `yathāparisāya`. (Hỏi:) Tại sao nói 'của thành phần đứng trước'? (Đáp:) `Gāmagato`.

121. Nātoma pañcamiyā.

121. Không (lược bỏ) sau `a` trong (hợp thể) `amā` đối với biến cách thứ năm.

Amādekatthā pubbaṃ yadekatthamakārantaṃ, tato parāsaṃ sabbāsaṃ vibhattīnaṃ lopo na hoti, antu, bhavatyapañcamyā, upakumbhaṃ, apañcamiyāti kiṃ? Upakumbhā ānaya.

Biến cách vị của thành phần đứng trước tận cùng bằng `a` trong hợp thể `amādi` không bị lược bỏ, ngoại trừ biến cách thứ năm. Ví dụ: `upakumbhaṃ`. (Hỏi:) Tại sao nói 'ngoại trừ biến cách thứ năm'? (Đáp:) `Upakumbhā ānaya`.

122. Vā tatiyāsattaminaṃ.

122. Tùy chọn đối với biến cách thứ ba và thứ bảy.

Amādekatthā pubbaṃ yadekatthamakārantaṃ, tato parāsaṃ tatiyāsatthamīnaṃ vā aṃ hoti, upakumbhena kataṃ, upakumbhaṃ kataṃ, upakumte nidhehi, upakumbhaṃ nidhehi.

Trong hợp thể `amādi`, biến cách vị thứ ba và thứ bảy của thành phần đứng trước tận cùng bằng `a` được biến thành `aṃ` một cách tùy chọn. Ví dụ: `upakumbhena kataṃ` hoặc `upakumbhaṃ kataṃ`; `upakumbhe nidhehi` hoặc `upakumbhaṃ nidhehi`.

123. Rājasī nāmhi.

123. `Rāja` thành `rāji` trước `nā`.

Nāmhi rājassi vā hoti, sabbadattena rājinā, vātveva? Raññā.

Trước `nā`, `rāja` được biến thành `rāji` một cách tùy chọn. Ví dụ: `sabbadattena rājinā`. (Hỏi:) Tại sao nói 'tùy chọn'? (Đáp:) Để có dạng `Raññā`.

124. Sunaṃhisū.

124. Đối với su, naṃ, hi, su (thì thành) ū.

Rājassa ū hoti vā sunaṃhisu, rājūsu rājesu, rājūnaṃ raññaṃ, rājūhi rājehi.

Sau từ rāja, ū được tùy chọn thay thế cho các biến cách su, naṃ, hi, su. Ví dụ: rājūsu hoặc rājesu, rājūnaṃ hoặc raññaṃ, rājūhi hoặc rājehi.

125. Imassāditthiyaṃṭe.

125. Đối với từ ima v.v... ở nữ tính, (biến cách) là ṭe.

Imasaddassānitthiyaṃ ṭe hoti vā sunaṃhisu, esu imesu, esaṃ imesaṃ, esi imehi, anitthiyanti kiṃ? Imāsu, imāsaṃ, imāhi.

Sau đại từ ima ở phi-nữ tính, ṭe được tùy chọn thay thế cho các biến cách su, naṃ, hi, su. Ví dụ: esu hoặc imesu, esaṃ hoặc imesaṃ, esi hoặc imehi. Tại sao nói "phi-nữ tính"? (Để loại trừ các trường hợp như:) imāsu, imāsaṃ, imāhi.

126. Nāmha nimi.

126. Đối với nā và mhā (thì thành) ni và mi.

Imasaddassānitthiyaṃ [Pg.98] nāmhi anaimiiccādesā honti, anena imīnā, anitthiyaṃtveva? Imāya.

Sau đại từ ima ở phi-nữ tính, đối với biến cách nā và mhi, các hình thức thay thế ana và imi được hình thành. Ví dụ: anena, imīnā. Chỉ ở phi-nữ tính thôi. (Để loại trừ) imāya.

127. Simha napuṃsakassāyaṃ.

127. Ở biến cách si, ayaṃ (thay thế cho ima) ở phi-trung tính.

Imasaddassānapuṃsakassa ayaṃ hoti simhi, ayaṃ puriso, ayaṃ itthī, anapuṃsakassāti kiṃ? Imaṃ.

Sau đại từ ima ở phi-trung tính, ayaṃ được thay thế (cho ima) ở biến cách si. Ví dụ: ayaṃ puriso, ayaṃ itthī. Tại sao nói "phi-trung tính"? (Để loại trừ) imaṃ.

128. Tyatetānaṃ tassa so.

128. Đối với tya, ta, eta, so thay thế cho ta của chúng.

Tyatetānamanapuṃsakānaṃ tassa so hoti simhi, syo puriso, syā itthī, evaṃ so, sā, eso, esā, anapuṃsakassetveva? Tyaṃ, taṃ, etaṃ.

Sau các đại từ tya, ta, eta ở phi-trung tính, so được thay thế cho ta ở biến cách si. Ví dụ: syo puriso, syā itthī. Tương tự: so, sā, eso, esā. Chỉ ở phi-trung tính thôi. (Để loại trừ) tyaṃ, taṃ, etaṃ.

129. Massāmussa.

129. So (thay thế) cho ma của amu.

Anapuṃsakassāmussa makārassa so hoti simhi, asu puriso, asu itthī.

Sau đại từ amu ở phi-trung tính, mẫu tự ma được thay thế bằng so ở biến cách si. Ví dụ: asu puriso, asu itthī.

130. Ke vā.

130. Ka (được thêm vào) tùy chọn.

Amussa massa ke vā so hoti, asuko amuko, asukā amukā, asukaṃ amukaṃ, asukāni amukāni.

Sau amu, ma được tùy chọn thay thế bằng ka. Ví dụ: asuko (và) amuko, asukā (và) amukā, asukaṃ (và) amukaṃ, asukāni (và) amukāni.

131. Tatassa no tabbāsu.

131. Na (thay thế) cho ta của từ ta trong tất cả (các biến cách).

Tasaddassa tassa no vā hoti sabbāsu vibhattīsu, ne te nāyo tāyo, naṃ taṃ, nāni tāni iccādi.

Sau đại từ ta, na được tùy chọn thay thế cho ta trong tất cả các biến cách. Ví dụ: ne hoặc te, nāyo hoặc tāyo, naṃ hoặc taṃ, nāni hoặc tāni, v.v...

132. Ṭa sasmāsmiṃssāyassaṃssāsaṃmhāmhisvi massa ca.

132. Ṭa (thay thế) cho các biến cách sa, smā, smiṃ, ssāya, ssaṃ, ssā, saṃ, mhā, mhi, su sau ima và (ta).

Sādīsvimassa [Pg.99] tatassa ca ṭo vā hoti, assa imassa, asmā imasmā, asmiṃ imasmiṃ, assāya imissāya, assaṃ imissaṃ, assā imissā, āsaṃ imāsaṃ, amhā imamhā, amhi imamhi, assa tassa, asmā tasmā, asmiṃ tasmiṃ, assāya tassāya, assaṃ tassaṃ, assā tassā, āsaṃ tāsaṃ, amhā tamhā, amhi tamhi, ssāyādiggahaṇamādesantare mā hotūti.

Sau ima và ta, ṭa được tùy chọn thay thế cho các biến cách sa v.v... Ví dụ: assa hoặc imassa, asmā hoặc imasmā, asmiṃ hoặc imasmiṃ, assāya hoặc imissāya, assaṃ hoặc imissaṃ, assā hoặc imissā, āsaṃ hoặc imāsaṃ, amhā hoặc imamhā, amhi hoặc imamhi. (Tương tự:) assa hoặc tassa, asmā hoặc tasmā, asmiṃ hoặc tasmiṃ, assāya hoặc tassāya, assaṃ hoặc tassaṃ, assā hoặc tassā, āsaṃ hoặc tāsaṃ, amhā hoặc tamhā, amhi hoặc tamhi. Việc liệt kê ssāya v.v... là để (quy tắc này) không áp dụng cho các hình thức thay thế khác.

133. Ṭe sissisismā.

133. Ṭe (thay thế) cho si sau isi.

Isismā sissa ṭe vā hoti, ‘yo nvajja vinaye kaṅkhaṃ, atthadhammavidū ise’, vātveva? Isi.

Sau từ isi, ṭe được tùy chọn thay thế cho biến cách si. Ví dụ: ‘yo nvajja vinaye kaṅkhaṃ, atthadhammavidū ise’. Chỉ tùy chọn thôi. (Dạng còn lại là) isi.

134. Dutiyassa yossa.

134. (Và ṭe thay thế) cho yo thứ hai.

Isismā parassa dutiyāyossa ṭe vā hoti, ‘samaṇe brāhmaṇe vande, sampannacaraṇe ise’, vātveva? Isayo passa, dutiyassāti kiṃ? Isayo tiṭṭhanti.

Sau từ isi, ṭe được tùy chọn thay thế cho biến cách yo thứ hai (chỉ cách). Ví dụ: ‘samaṇe brāhmaṇe vande, sampannacaraṇe ise’. Chỉ tùy chọn thôi. (Dạng còn lại là) isayo passa. Tại sao nói "thứ hai"? (Để loại trừ trường hợp) isayo tiṭṭhanti.

135. Ekaccādīha to.

135. Sau ekacca v.v... (tận cùng bằng) a, (yo thành) ṭe.

Akārantehi ekaccādīhi yonaṃ ṭe hoti, ekacce tiṭṭhanti, ekace passa, atoti kiṃ? Ekaccāyo, evaṃ esa sa paṭhama.

Sau các từ ekacca v.v... tận cùng bằng a, ṭe được thay thế cho biến cách yo. Ví dụ: ekacce tiṭṭhanti, ekace passa. Tại sao nói "tận cùng bằng a"? (Để loại trừ) ekaccāyo. Tương tự cho esa, sa, paṭhama.

136. Na nissa ṭā.

136. Ṭe không thay thế cho ni.

Ekaccādīhi parassa nissa ṭā na hoti, ekaccāni.

Sau ekacca v.v..., ṭe không thay thế cho ni. Ví dụ: ekaccāni.

137. Sabbādīhī[Pg.100].

137. (Tương tự) sau sabba v.v...

Sabbādīhi parassa nissa ṭā na hoti, sabbāni.

Sau sabba v.v..., ṭe không thay thế cho ni. Ví dụ: sabbāni.

138. Yonameṭa.

138. E (thay thế) cho yo (sau các từ tận cùng bằng) a.

Akārantehi sabbādīhi yonameṭa hoti, sabbe tiṭṭhanti, sabbe passa, atotveva? Sabbāyo.

Sau các từ sabba v.v... tận cùng bằng a, e được thay thế cho biến cách yo. Ví dụ: sabbe tiṭṭhanti, sabbe passa. Chỉ sau a thôi. (Để loại trừ) sabbāyo.

139. Nāññaṃ canāmappadhānā.

139. Và không [áp dụng] khi danh từ là phụ.

Nāmabhūtehī appadhānehi ca sabbādīhi yaṃ vuttaṃ, yañcāññaṃ sabbādikāriyaṃ, taṃ na hoti, te sabbā, te piyasabbā, te atisabbā.

Công việc ngữ pháp đã được nói liên quan đến các từ sabba v.v... khi chúng trở thành danh từ và là phụ, và các công việc ngữ pháp khác liên quan đến sabba v.v..., thì việc ấy không xảy ra. (Ví dụ:) te sabbā, te piyasabbā, te atisabbā.

140. Tatiyatthayoge.

140. Khi kết hợp với ý nghĩa của cách thứ ba.

Tatiyatthena yoge sabbādīhi yaṃ vuttaṃ, yañcāññaṃ sabbādi kāriyaṃ, taṃ na hoti, māsena pubbānaṃ māsapubbānaṃ.

Khi kết hợp với ý nghĩa của cách thứ ba, công việc ngữ pháp đã được nói liên quan đến các từ sabba v.v..., và các công việc ngữ pháp khác liên quan đến sabba v.v..., thì việc ấy không xảy ra. (Ví dụ:) māsena pubbānaṃ māsapubbānaṃ.

141. Catthasamāse.

141. Trong phức hợp từ có ý nghĩa 'và' (cattha).

Catthasamāsavisaye sabbādīhi yaṃ vuttaṃ, yañcāññaṃ sabbādikāriyaṃ, taṃ na hoti, ikkhiṇuttarapubbānaṃ, samāseti kiṃ? Amusañca tesañca dehi.

Trong phạm vi của phức hợp từ có ý nghĩa 'và', công việc ngữ pháp đã được nói liên quan đến các từ sabba v.v..., và các công việc ngữ pháp khác liên quan đến sabba v.v..., thì việc ấy không xảy ra. (Ví dụ:) ikkhiṇuttarapubbānaṃ. Tại sao nói 'trong phức hợp từ'? (Ví dụ:) Amusañca tesañca dehi.

142. Veṭa.

142. Veṭa.

Etthasamāsavisadhaya sabbādīhi yadhassaṭa vutto, tassa vā hoti, pugguttare, pubbuttarā.

Ở đây, trong phạm vi của phức hợp từ, công việc ngữ pháp đã được nói liên quan đến các từ sabba v.v... thì được áp dụng tùy chọn. (Ví dụ:) pugguttare, pubbuttarā.

143. Pubbādīhi chahī.

143. Sau sáu từ bắt đầu bằng pubba.

Etehi [Pg.101] pubbādīhi chahi savisaye eṭa vā hoti, pubbe pubbā, pare parā, apare aparā, dakkhiṇe dakkhiṇā, uttare uttarā, adhare adharā, chahitikiṃ? Ye.

Sau sáu từ bắt đầu bằng pubba này, trong phạm vi của chúng, việc này xảy ra tùy chọn: pubbe pubbā, pare parā, apare aparā, dakkhiṇe dakkhiṇā, uttare uttarā, adhare adharā. Tại sao nói 'sáu'? (Ví dụ:) Ye.

144. Manādīhi smiṃsaṃnāsmānaṃ sisoosāsā.

144. Sau các từ mana v.v..., các biến cách smiṃ, saṃ, nā, smā, naṃ [lần lượt] trở thành si, so, o, sā, sā.

Manādīhi smimādīnaṃ sisoosāsā vā honti yathākkamaṃ, manasi manasmiṃ, manaso manassa, mano manaṃ, manasā manena, manasā manasmā, kathaṃ ‘putto jāto acetaso, hitvā yāti sumedhaso, suddhuttaravāsasā, hemakappanavāsase’ti? Sakattheṇatthā. Manatama tapa teja sira ura vaca oja rajayasa paya (6) ‘‘saravayā-yavāsacetā jalāsayākkhayalohapaṭamanesu’’.

Sau các từ mana v.v..., các biến cách smiṃ v.v... tùy chọn trở thành si, so, o, sā, sā theo thứ tự. (Ví dụ:) manasi (thay cho) manasmiṃ, manaso (thay cho) manassa, mano (thay cho) manaṃ, manasā (thay cho) manena, manasā (thay cho) manasmā. Làm thế nào (để giải thích các câu): ‘putto jāto acetaso, hitvā yāti sumedhaso, suddhuttaravāsasā, hemakappanavāsase’? Do [hậu tố] ṇa trong ý nghĩa của chính nó. (Nhóm mana gồm:) mana, tama, tapa, teja, sira, ura, vaca, oja, raja, yasa, paya (6) ‘saravayā-yavāsacetā jalāsayākkhayalohapaṭamanesu’.

145. Sato saba bhe.

145. Từ santa trở thành sabba trước bhi.

Santhasaddassa saba bhavati bhakāre, sabbhi.

Từ santa trở thành sabba trước mẫu tự bha. (Ví dụ:) sabbhi.

146. Bhavato vā bhonto gayonāse.

146. Từ bhavanta tùy chọn trở thành bhonta trước ga, yo, nā, se.

Bhavantasaddassa bhontādeso vā hoti gayonāse, bhonta bhavaṃ, bhonto bhavanto, bhotā bhavatā, bhoto bhavato, bho iti āmantaṇe nipāto ‘kuto nu āgacchatha bho tayo janā’, evaṃ bhavantati, bhaddeti saddantharena siddhaṃ, saddhanthaiti dassa dvibhāvena.

Đối với từ bhavanta, sự thay thế bhonta xảy ra tùy chọn trước ga, yo, nā, se. (Ví dụ:) bhonta (thay cho) bhavaṃ, bhonto (thay cho) bhavanto, bhotā (thay cho) bhavatā, bhoto (thay cho) bhavato. Bho là một bất biến từ trong hô cách, (ví dụ:) ‘kuto nu āgacchatha bho tayo janā’. Như vậy là từ bhavanta. (Từ) bhadde được hình thành từ một từ khác. saddhanthaiti dassa dvibhāvena.

147. Sissāggito ni.

147. Sau aggi, si [trở thành] ni.

Aggismā sissa ni yoti vā, aggini aggi.

Sau aggi, si tùy chọn trở thành ni. (Ví dụ:) aggini, aggi.

148. Ntassaṃ.

148. [Hậu tố] nta trở thành aṃ.

Simhi [Pg.102] ntappaccayassa aṃ hoti vā, gacchaṃ gacchanto.

Khi si theo sau, hậu tố nta tùy chọn trở thành aṃ. (Ví dụ:) gacchaṃ, gacchanto.

149. Bhūto.

149. Sau [căn] bhū.

Bhūdhātuto ntassa aṃ hoti simhi niccaṃ punabbidhānā, bhavaṃ.

Sau căn bhū, nta trở thành aṃ một cách bắt buộc khi si theo sau, do sự lặp lại của quy tắc. (Ví dụ:) bhavaṃ.

150. Mahantārahantānaṃ ṭā vā.

150. Đối với mahanta và arahanta, [hậu tố nta] tùy chọn trở thành ā.

Simhi mahantārahantānaṃ ntassa ṭā vā hoti, mahā mahaṃ, arahā arahaṃ.

Khi si theo sau, đối với mahanta và arahanta, nta tùy chọn trở thành ā. (Ví dụ:) mahā, mahaṃ; arahā, arahaṃ.

151. Ntussa.

151. Của [hậu tố] ntu.

Simhi ntussa ṭā hoti, guṇavā.

Khi si theo sau, ntu trở thành ā. (Ví dụ:) guṇavā.

152. Aṃṅaṃ napuṃsake.

152. [Trở thành] aṃ trong trung tính.

Ntussa aṃṅaṃ honti simhi napuṃsake, guṇavaṃ kulaṃ, guṇavantaṃ kulaṃ, napuṃsaketiṃ kiṃ? Sīlavā bhikkhu.

Ntu trở thành aṃ khi si theo sau trong trung tính. (Ví dụ:) guṇavaṃ kulaṃ, guṇavantaṃ kulaṃ. Tại sao nói 'trong trung tính'? (Ví dụ:) Sīlavā bhikkhu.

153. Himavato vā o.

153. Đối với himavanta, [hậu tố ntu] tùy chọn trở thành o.

Himavato simhī ntussa o vā hoti, himavanto himavā.

Đối với himavanta, khi si theo sau, ntu tùy chọn trở thành o. (Ví dụ:) himavanto, himavā.

154. Rājādiyuvāditvā.

154. Về nhóm rāja và yuva.

Rājādīhiyuvādīhi ca sissa ā hoti, rājā, yuvā. Rāja brahma sakha atta ātuma (7) ‘‘dhammo vāññatthe’’ daḷhadhammā, asma, (8) ‘‘imo bhāve’’ aṇimā, (mahimā, garimā) laghimā, yuva sā suvā maghava puma vattaha.

Sau các từ trong nhóm rāja và nhóm yuva, biến cách si được đổi thành ā. Ví dụ: rājā, yuvā. Nhóm rāja gồm: rāja, brahma, sakha, atta, ātuma. (7) ‘dhammo trong nghĩa khác’: daḷhadhammā, asma. (8) ‘những từ này trong nghĩa trạng thái’: aṇimā, (mahimā, garimā) laghimā. Nhóm yuva gồm: yuva, sā, suvā, maghavā, pumā, vattahā.

155. Vāmhānaṅa.

155. Tùy chọn, trước aṃ, (thân từ được) thay bằng ānaṅ.

Rājādīnaṃ [Pg.103] yuvādīnaṃ ca ānaṅa hoti vā aṃmhi, rājānaṃ rājaṃ, yuvānaṃ yuvaṃ.

Đối với các từ trong nhóm rāja và yuva, ānaṅ tùy chọn được thay thế trước biến cách aṃ. Ví dụ: rājānaṃ hoặc rājaṃ, yuvānaṃ hoặc yuvaṃ.

156. Yonamāno.

156. Trước yo, (thân từ được) thay bằng āno.

Rājādīhi yuvādīhi ca yonaṃ āno vā hoti, rājāno yuvāno, vā tveva? Rājā rāje, yuvā yuve.

Sau các từ trong nhóm rāja và yuva, trước yo, āno là sự thay thế tùy chọn. Ví dụ: rājāno, yuvāno. Tại sao lại nói 'tùy chọn'? (Bởi vì cũng có các dạng) rājā, rāje, yuvā, yuve.

157. Āyono ca sakhā.

157. Đối với từ sakha, (cũng có các dạng thay thế là) āyo và no.

Sakhato yona māyo no honti vā āno ca, sakhāyo, sakhino, sakhāno, vā tveva? Sakhā, sakhe.

Sau từ sakha, trước yo, các dạng thay thế tùy chọn là āyo, no, và cả āno. Ví dụ: sakhāyo, sakhino, sakhāno. Tại sao lại nói 'tùy chọn'? (Bởi vì cũng có các dạng) sakhā, sakhe.

158. Ṭe smino.

158. Biến cách si (hô cách) thành e.

Sakhato smino ṭe hoti, sakhe, niccattho-yamārambho.

Sau từ sakha, si (hô cách) biến thành e, ví dụ: sakhe. Quy tắc này được nêu ra để áp dụng một cách bắt buộc.

159. Nonāsesvi.

159. Trước yo (đối cách), nā và các biến cách còn lại, (thân từ) biến thành i.

Sakhassa i hoti nonāsesu, sakhino, sakhinā, sakhissa.

Đối với từ sakha, (phần cuối thân từ) biến thành i trước yo (đối cách), nā và các biến cách còn lại. Ví dụ: sakhino, sakhinā, sakhissa.

160. Smānaṃsu vā.

160. Tùy chọn trước smā, naṃ, và su.

Sakhassa i vā hoti smānaṃsu, sakhismā sakhasmā, sakhīnaṃ sakhānaṃ.

Đối với từ sakha, (phần cuối thân từ) tùy chọn biến thành i trước smā, naṃ, và su. Ví dụ: sakhismā hoặc sakhasmā, sakhīnaṃ hoặc sakhānaṃ.

161. Yosvaṃhisu cāraṅa.

161. Và (thay thế bằng) āraṅ trước các biến cách yo, su, aṃ, hi.

Sakhassa āraṅa vā hoti yosvaṃhisu smānaṃsu ca, sakhāro sakhāyo, sakhāresu sakhesu, sakhāraṃ sakhaṃ, sakhārehi sakhehi, sakhārā sakhā, sakhasmā, sakhārānaṃ sakhānaṃ.

Đối với từ sakha, āraṅ là sự thay thế tùy chọn trước yo, su, aṃ, hi, và cả smā, naṃ. Ví dụ: sakhāro hoặc sakhāyo, sakhāresu hoặc sakhesu, sakhāraṃ hoặc sakhaṃ, sakhārehi hoặc sakhehi, sakhārā hoặc sakhā, sakhasmā, sakhārānaṃ hoặc sakhānaṃ.

162. Lthupitādīnamase.

162. Đối với các từ tận cùng bằng tu và nhóm pitu, (sự thay thế āraṅ xảy ra) ngoại trừ trước sa.

Ltuppaccayantānaṃ [Pg.104] pitādīnaṃ ca āraṅa hotī sato-ññatra, kattāro, pitaro, kattāraṃ, pitaraṃ, kattārā, pitarā, kattari, pitari, aseti kiṃ? Kattuno, pituno.

Đối với các từ có hậu tố tu và các từ trong nhóm pitu, (phần cuối thân từ) được thay bằng āraṅ, ngoại trừ trước sa. Ví dụ: kattāro, pitaro, kattāraṃ, pitaraṃ, kattārā, pitarā, kattari, pitari. Tại sao nói 'ngoại trừ trước sa'? (Bởi vì các dạng là) kattuno, pituno.

163. Namhi vā.

163. Tùy chọn trước naṃ.

Namhi ltupitādīnumānaṅa vā hoti, kattārānaṃ kattūnaṃ, ditarānaṃ pitunnaṃ.

Trước naṃ, đối với các từ tận cùng bằng tu và nhóm pitu, ānaṅ là một sự thay thế tùy chọn. Ví dụ: kattārānaṃ hoặc kattūnaṃ, pitarānaṃ hoặc pitunnaṃ.

164. Ā.

164. (Hoặc thay thế bằng) ā.

Namhi ltupitādīnamā vā hotī, kattānaṃ kattūnaṃ, pītānaṃ pitunnaṃ.

Trước naṃ, đối với các từ tận cùng bằng tu và nhóm pitu, ā là một sự thay thế tùy chọn. Ví dụ: kattānaṃ hoặc kattūnaṃ, pitānaṃ hoặc pitunnaṃ.

165. Salopo.

165. Xóa bỏ sa.

Ltupitādihi sassa lopo vā hoti, katthu katthuno, sakamantātu sakamandhātuno, pītu pituno.

Sau các từ tận cùng bằng tu và nhóm pitu, biến cách sa tùy chọn được xóa bỏ. Ví dụ: katthu hoặc katthuno, sakamantātu hoặc sakamandhātuno, pitu hoặc pituno.

166. Suhisvāraṅ.

166. Trước su và hi, (thay thế bằng) āraṅ.

Suhisu ltupitādīnamāraṅa vā hoti, kattāresu kattūsu, pitaresu pitūsu, kattārehi kattūhi, pitarehi pītūhī.

Trước su và hi, đối với các từ tận cùng bằng tu và nhóm pitu, āraṅ là sự thay thế tùy chọn. Ví dụ: kattāresu hoặc kattūsu, pitaresu hoặc pitūsu, kattārehi hoặc kattūhi, pitarehi hoặc pitūhi.

167. Najjāyosmāma.

167. Đối với từ nadī, thân từ najjā (được dùng) trước yo và smā.

Yosu nadisaddassa āma vā hoti, najjāyo nadiyo.

Trước yo, đối với từ nadī, thân từ najjā được dùng tùy chọn. Ví dụ: najjāyo hoặc nadiyo.

168. Ṭi katimhā.

168. Sau kati, (biến cách) trở thành ṭi (bị xóa bỏ).

Katimhā dhayānaṃ ṭi hoti, kati tiṭṭhanti, kati passa.

Sau từ kati, các biến cách (si, yo, aṃ) trở thành ṭi (bị xóa bỏ). Ví dụ: kati tiṭṭhanti, kati passa.

169. Ṭa pañcādīhi cuddasahi.

169. Sau các (số) từ năm đến mười bốn, (biến cách yo được đổi thành) ṭa.

Pañcādīhi [Pg.105] cuddasahi saṃkhyāhi yonaṃ ṭo hoti pañca, pañca, evaṃ yāva aṭṭhārasā. Pañcādīhīti kiṃ? Dve, tayo, cattāro, cuddhasahīti kiṃ? Dve visatiyo.

Sau các số từ năm đến mười bốn, biến cách yo được đổi thành ṭo. Ví dụ: pañca, pañca. Tương tự như vậy cho đến mười tám. Tại sao nói ‘từ năm trở đi’? (Để loại trừ) dve, tayo, cattāro. Tại sao nói ‘đến mười bốn’? (Để loại trừ) dve visatiyo.

170. Ubhagohi ṭo.

170. Sau ubha và go, (yo được đổi thành) ṭo.

Ubhagohi yonaṃ ṭo hoti, ubho, ubho, gāvo, gāvo, kathaṃ ‘imekaratthiṃ ubhayo vasāmā’ti? Ṭomhi yakārāgamo.

Sau ubha và go, biến cách yo được đổi thành ṭo. Ví dụ: ubho, ubho, gāvo, gāvo. Vậy (câu) ‘imekaratthiṃ ubhayo vasāmā’ thì sao? Trong ṭo, có sự xen vào của mẫu tự ya.

171. Āraṅa smā.

171. Sau āraṅa, (là) smā.

Āravādesato yonaṃ ṭo hoti, sakhāro, kattāro, pitaro.

Sau các từ có āra thay thế, biến cách yo được đổi thành ṭo. Ví dụ: sakhāro, kattāro, pitaro.

172. Ṭoṭe vā.

172. (Yo được đổi thành) ṭo hoặc ṭe, tùy chọn.

Āravādesamhā yonaṃ ṭoṭe vā honti yathākkamaṃ, sakhāro, sakhāre sakhāyo, ṭoggahaṇaṃ lāghavatthaṃ.

Sau các từ có āra thay thế, biến cách yo tùy chọn được đổi thành ṭo hoặc ṭe theo thứ tự. Ví dụ: sakhāro, sakhāre, (hoặc) sakhāyo. Việc nêu ṭo (riêng) là để cho ngắn gọn.

173. Ṭā nāsmānaṃ.

173. Nā và smā (được đổi thành) ṭā.

Āravādesamhā nāsmānaṃ ṭā hoti, kattārā, kattarā. Kūci vā hoti bayulādhikārā, etādisā sakhāramhā.

Sau các từ có āra thay thế, nā và smā được đổi thành ṭā. Ví dụ: kattārā, kattarā. Đôi khi là tùy chọn, do quyền của quy tắc mở rộng. Ví dụ như: sakhāramhā.

174. Ṭi smino.

174. Smiṃ (được đổi thành) ṭi.

Āravādesamhā smino ṭi hoti, kattari, vitari.

Sau các từ có āra thay thế, smiṃ được đổi thành ṭi. Ví dụ: kattari, vitari.

175. Divādito.

175. Sau các từ nhóm diva, v.v.

Divādīhi [Pg.106] nāmehi smino ṭi hoti, divi, bhuvi. Niccaṃ vakārāgamo.

Sau các danh từ nhóm diva, v.v., smiṃ được đổi thành ṭi. Ví dụ: divi, bhuvi. Luôn có sự xen vào của mẫu tự va.

176. Rassāraṅa.

176. Āraṅa được rút ngắn.

Smimhi āro rasso hoti, kattari, nattari.

Khi có smiṃ theo sau, ār được rút ngắn. Ví dụ: kattari, nattari.

177. Pitādīnamanatvādīnaṃ.

177. Của các từ nhóm pitu, v.v., ngoại trừ nhóm nattu, v.v.

Natvādivajjitānaṃ pitādīnamāro rasso hoti sabbāsu vibhattīsu, pitaro, pitaraṃ, anutvādīnanti kiṃ? Nattāro.

Ār của các từ nhóm pitu, ngoại trừ nhóm nattu, được rút ngắn trong tất cả các biến cách. Ví dụ: pitaro, pitaraṃ. Tại sao nói ‘ngoại trừ nhóm nattu’? (Để có dạng) nattāro.

178. Yuvādīnaṃ suhisvānaṅa.

178. Đối với các từ nhóm yuvan, v.v., trong su và hi, (có sự thay thế bằng) ānaṅ.

Suhisu yuvādīnaṃ ānaṅa hoti, yuvānesu, yuvānehi.

Trong su và hi, đối với các từ nhóm yuvan, v.v., có sự thay thế ānaṅ. Ví dụ: yuvānesu, yuvānehi.

179. Nonānesvā.

179. Trong no, nā, ne, su, (có) ā.

Esu yuvādīnamā hoti, yuvāno, yuvānā, yuvāne.

Trong các (biến cách) này, (nguyên âm cuối của) các từ nhóm yuvan, v.v. biến thành ā. Ví dụ: yuvāno, yuvānā, yuvāne.

180. Smāsminnaṃ nāne.

180. Smā và smiṃ (biến thành) nā và ne.

Yuvādīhi smāsminnaṃ nāne honti yathākkamaṃ, yuvānā, yuvāne.

Sau các từ nhóm yuvan, v.v., smā và smiṃ lần lượt biến thành nā và ne. Ví dụ: yuvānā, yuvāne.

181. Yonaṃ none vā.

181. Yo tùy chọn biến thành no hoặc ne.

Yuvādīhi yonaṃ none vā honti yathākkamaṃ, yuvāno, yuvāne, vāti kiṃ? Yuve passa, noggahaṇaṃ lāghavatthaṃ.

Sau các từ nhóm yuvan, v.v., yo tùy chọn biến thành no hoặc ne theo thứ tự. Ví dụ: yuvāno, yuvāne. Tại sao nói ‘tùy chọn’? (Để có dạng) yuve passa. Việc nêu no (riêng) là để cho ngắn gọn.

182. Ito ññatthe pume.

182. Sau (danh từ) tận cùng bằng i có nghĩa chỉ một từ khác, trong nam tính.

Aññapadatthe [Pg.107] vattamānā ikārantato nāmasmā yonaṃ none vā honti yathākkamaṃ pulliṅge, tomaraṅkusapāṇino, tomaraṅkusapāṇine, vātveva? Tomaraṅkusapāṇayo, aññattheti kiṃ? Pāṇayo.

Sau một danh từ nam tính tận cùng bằng i được dùng với nghĩa của một từ khác, yo tùy chọn biến thành no hoặc ne theo thứ tự. Ví dụ: tomaraṅkusapāṇino, tomaraṅkusapāṇine. (Tại sao nói) ‘tùy chọn’? (Để có dạng) tomaraṅkusapāṇayo. Tại sao nói ‘với nghĩa của một từ khác’? (Để loại trừ) pāṇayo.

183. Ne smino kvaci.

183. Smiṃ đôi khi biến thành ne.

Aññapadatthe vatthamānā ikārantato nāmasmā smino ne hoti vā kvaci pulliṅge, kataññumhi ca posamhi, sīlavante ariya vuttine, vātveva? Ariyavuttimhi, pumetveva? Ariyavuttiyā.

Sau một danh từ nam tính tận cùng bằng i được dùng với nghĩa của một từ khác, smiṃ đôi khi tùy chọn biến thành ne. Ví dụ: kataññumhi ca posamhi, sīlavante ariya vuttine. (Tại sao nói) ‘tùy chọn’? (Để có dạng) ariyavuttimhi. (Tại sao nói) ‘trong nam tính’? (Để có dạng) ariyavuttiyā.

184. Pumā.

184. Pumā.

Pumasaddato smino yaṃ vuttaṃ, taṃ vā hoti, pumāne pume.

Sau từ puman, những gì đã được dạy cho smiṃ thì được thực hiện tùy chọn. (Ví dụ:) pumāne, pume.

185. Nāmhi.

185. Nāmhi.

Pumassa nāmhi yaṃ vuttaṃ, taṃ vā hoti, pumānā pumena.

Đối với (từ) puman, những gì đã được nói cho (biến cách) nā được thực hiện tùy chọn. (Ví dụ:) pumānā, pumena.

186. Sumhā ca.

186. Sumhā ca.

Pumassa sumhi yaṃ vuttaṃ, taṃ ā ca vā hoti, pumānesu, pumāsu pumesuṃ.

Đối với (từ) puman, trong trường hợp của su, những gì đã được nói thì được (biến đổi thành) ā và là tùy chọn. (Ví dụ:) pumānesu, pumāsu, pumesuṃ.

187. Gassaṃ.

187. Gassaṃ.

Pumasaddato gassa aṃ vā hoti, bho pumaṃ bho puma, bho ittipumaṃ bho itthipuma.

Sau từ puman, (biến cách) ga được tùy chọn biến đổi thành aṃ. (Ví dụ:) bho pumaṃ, bho puma, bho ittipumaṃ, bho itthipuma.

188. Sāssaṃse cānaṅa.

188. Sāssaṃse cānaṅa.

Sāsaddassa [Pg.108] ānaṅa hoti aṃse ge ca, sānaṃ, sānassa, cabhā sāna.

Đối với từ sā, ānaṅa là sự thay thế trong trường hợp của aṃ, se, và ge. (Ví dụ:) sānaṃ, sānassa, và bho sāna.

189. Vattahā sanaṃnaṃ nonānaṃ.

189. Vattahā sanaṃnaṃ nonānaṃ.

Vattahā sanaṃnaṃ nonānaṃ honti yathākkamaṃ, vattahāno, vattahānānaṃ.

Sau (từ) vattahan, (biến cách) sa và naṃ lần lượt trở thành no và ānaṃ. (Ví dụ:) vattahāno, vattahānānaṃ.

190. Brahmassu vā.

190. Brahmassu vā.

Brahmassa u vā hoti sanaṃsu, brahmuno brahmassa, brahmūnaṃ brahmānaṃ.

Đối với (từ) brahman, (an) được tùy chọn biến đổi thành u trong trường hợp của sa, naṃ, su. (Ví dụ:) brahmuno, brahmassa; brahmūnaṃ, brahmānaṃ.

191. Nāmhi.

191. Nāmhi.

Brahmassa u hoti nāmhi, brahmunā.

Đối với (từ) brahman, (an) được biến đổi thành u trong trường hợp của nā. (Ví dụ:) brahmunā.

192. Pumakammathāmaddhānaṃ vā sasmāsu ca.

192. Pumakammathāmaddhānaṃ vā sasmāsu ca.

Pumādinamu hoti vā sasmāsu nāmhi ca, pumuno pumassa, pumunā pumānā, pumunā pumānā, kammuno kammassa, kammunā kammasmā, kammunā kammanā, thāmuno thāmassa, thāmunā thāmasmā, thāmunā thāmena, addhuno addhassa, addhunā addhasmā, addhunā addhanā.

Đối với (các từ) puman và các từ khác, (an) được tùy chọn biến đổi thành u trong trường hợp của sa, smā, su, và nā. (Ví dụ:) pumuno, pumassa; pumunā, pumānā; pumunā, pumānā; kammuno, kammassa; kammunā, kammasmā; kammunā, kammanā; thāmuno, thāmassa; thāmunā, thāmasmā; thāmunā, thāmena; addhuno, addhassa; addhunā, addhasmā; addhunā, addhanā.

193. Yuvā sassino.

193. Yuvā sassino.

Yuvā sassa vā ino hoti, yuvino yuvassa.

Sau (từ) yuvan, (biến cách) sa được tùy chọn biến đổi thành ino. (Ví dụ:) yuvino, yuvassa.

194. No-ttātumā.

194. No-ttātumā.

Attātumehi [Pg.109] sassa no hoti vā, attano attassa, ātumano ātumassa.

Sau (các từ) attan và ātuman, (biến cách) sa được tùy chọn biến đổi thành no. (Ví dụ:) attano, attassa; ātumano, ātumassa.

195. Suhīsu naka.

195. Suhīsu naka.

Attaātumānaṃ suhisu vā naka hoti, attanesu attesu ātumanesu ātumesu, attanehi attehi ātumanehi ātumehi, kathaṃ ‘verinesu’ti? ‘Naka’ iti yogavibhāgā.

Đối với (các từ) attan và ātuman, naka được tùy chọn (thêm vào) trong trường hợp của su và hi. (Ví dụ:) attanesu, attesu; ātumanesu, ātumesu; attanehi, attehi; ātumanehi, ātumehi. (Hỏi:) làm thế nào (có dạng) ‘verinesu’? (Đáp:) do sự phân chia quy tắc (yogavibhāga) là ‘naka’.

196. Smāssa nā brahmā ca.

196. Smāssa nā brahmā ca.

Brahmā attaātumehi ca svāssa nā hoti, brahmunā, attanā, ātumanā.

Sau (các từ) brahman, attan, và ātuman, (biến cách) smā được biến đổi thành nā. (Ví dụ:) brahmunā, attanā, ātumanā.

197. Imetānamenānvādese dutiyāyaṃ.

197. Imetānamenānvādese dutiyāyaṃ.

Imaetasaddānaṃ kathitānukathanavisaye dutiyāyamenādeso hoti, imaṃ bhikkhuṃ vinayamajjhāpaya, atho enaṃ dhammamajjhāpaya, ime bhikkhū vinayamajjhāpaya, atho ene dhammamajjhāpaya, evametassa ca yojaniyaṃ.

Đối với các từ ima và eta, trong trường hợp thuật lại điều đã được nói (anaphora), ở biến cách thứ hai (đối cách), sự thay thế ena xảy ra. (Ví dụ:) imaṃ bhikkhuṃ vinayamajjhāpaya, atho enaṃ dhammamajjhāpaya; ime bhikkhū vinayamajjhāpaya, atho ene dhammamajjhāpaya. Tương tự như vậy, cũng nên được áp dụng cho (từ) eta.

198. Kissa ko sabbāsu.

198. Kissa ko sabbāsu.

Sabbāsu vibhattisu kissa ko hoti, ko, eka, kā, kāyo, kaṃ, kāni, keneccāmi.

Trong tất cả các biến cách, (từ) kiṃ được biến đổi thành ko. (Ví dụ:) ko, eka, kā, kāyo, kaṃ, kāni, kena, v.v...

199. Ki sasmiṃsu vānitthiyaṃ.

199. Trước sa, smiṃ, su, (gốc từ) là ki, tùy chọn trong (giống) không phải cái.

Anitthiyaṃ [Pg.110] kissa ki vā hoti sasmiṃsu, kissa kassa, kismiṃ kasmiṃ, anitthiyanti kiṃ? Kassā, kassaṃ.

Trong (giống) không phải cái, gốc từ ka tùy chọn biến thành ki trước sa, smiṃ, su. (Ví dụ:) kissa (hoặc) kassa, kismiṃ (hoặc) kasmiṃ. (Nói) 'không phải trong giống cái' để làm gì? (Để có các dạng:) kassā, kassaṃ.

200. Kimaṃsisu saha napuṃsake.

200. Trong giống trung tính, (gốc từ) cùng với aṃ và si là kiṃ.

Aṃsisu saha tehi kiṃsaddassa kiṃ hoti napuṃsake. Kiṃ, kiṃ, napuṃsaketi kiṃ? Ko, kaṃ.

Cùng với các cách vị ấy (aṃ, si), gốc từ ka biến thành kiṃ trong giống trung tính. (Ví dụ:) kiṃ, kiṃ. (Nói) 'trong giống trung tính' để làm gì? (Để có các dạng:) ko, kaṃ.

201. Imassidaṃ vā.

201. Gốc từ ima (biến thành) idaṃ một cách tùy chọn.

Aṃsisu saha teti imassa idaṃ hoti vā napuṃsake, idaṃ imaṃ, idaṃ imaṃ.

Cùng với các cách vị ấy (aṃ, si), gốc từ ima tùy chọn biến thành idaṃ trong giống trung tính. (Ví dụ:) idaṃ (hoặc) imaṃ, idaṃ (hoặc) imaṃ.

202. Amussāduṃ.

202. Gốc từ amu (biến thành) aduṃ.

Aṃsisu saha tehi amussa aduṃ hoti vā napuṃsake, aduṃ amuṃ, aduṃ amuṃ.

Cùng với các cách vị ấy (aṃ, si), gốc từ amu tùy chọn biến thành aduṃ trong giống trung tính. (Ví dụ:) aduṃ (hoặc) amuṃ, aduṃ (hoặc) amuṃ.

203. Sumhāmussāsmā.

203. Trước su và mhi, gốc từ amha (biến thành) asmā.

Amhassa asmā hoti vā sumhi, bhattirasmāsu yā tava, vā tveva? Amhesu.

Gốc từ amha tùy chọn biến thành asmā trước su và mhi. (Ví dụ:) bhattirasmāsu yā tava. (Nói) 'tùy chọn' để làm gì? (Để có dạng:) amhesu.

204. Naṃmhi ticatunnamitthiyaṃ tissacatassā.

204. Trước naṃ, ti và catu trong giống cái (lần lượt) biến thành tissā và catassā.

Naṃmhi ticatunnaṃ tissacatassā honti itthiyaṃ yathākkamaṃ, tissannaṃ catassannaṃ, itthiyanti kiṃ? Tiṇṇaṃ catunnaṃ.

Trước naṃ, ti và catu trong giống cái lần lượt biến thành tissā và catassā. (Ví dụ:) tissannaṃ, catassannaṃ. (Nói) 'trong giống cái' để làm gì? (Để có các dạng:) tiṇṇaṃ, catunnaṃ.

205. Tissocatasso yomhi savibhattīnaṃ.

205. Trước yo, các (gốc từ) cùng với cách vị của chúng (là ti và catu) biến thành tisso và catasso.

Vibhattisahitānaṃ ticatunnaṃ yomhi tisso catasso honti itthiyaṃ yathākkamaṃ, tisso catasso.

Của ti và catu cùng với cách vị, trước yo trong giống cái, lần lượt biến thành tisso và catasso. (Ví dụ:) tisso, catasso.

206. Tīṇicattāri napuṃsake.

206. Trong giống trung tính, (chúng biến thành) tīṇi và cattāri.

Yomhi [Pg.111] savibhattīnaṃ ticatunnaṃ yathākkamaṃ tīṇicattāri honti napuṃsake, tīṇi. Cattāri.

Trước yo, của ti và catu cùng với cách vị, trong giống trung tính, lần lượt biến thành tīṇi và cattāri. (Ví dụ:) tīṇi, cattāri.

207. Pume tayo cattāro.

207. Trong giống đực, (chúng biến thành) tayo và cattāro.

Yomhi savibhattīnaṃ ticatunnaṃ tayocattāro honti yathākkamaṃ pulliṅge, tayo, cattāro.

Trước yo, của ti và catu cùng với cách vị, trong giống đực, lần lượt biến thành tayo và cattāro. (Ví dụ:) tayo, cattāro.

208. Caturo vā catussa.

208. Gốc từ catu tùy chọn (biến thành) caturo.

Catusaddassa savibhattissa yomhi caturo vā hoti pulliṅge, caturo janā saṃvidhāya, kathaṃ ‘caturo nimitte nāddassāsi’nti? Liṅgavipallāsā.

Của từ catu cùng với cách vị, trước yo trong giống đực, tùy chọn biến thành caturo. (Ví dụ:) caturo janā saṃvidhāya. (Vậy) câu 'ngươi đã không thấy bốn điềm tướng' (caturo nimitte nāddassāsi) thì sao? (Do) sự chuyển đổi giống.

209. Mayamasmāmhassa.

209. Gốc từ amha (biến thành) mayaṃ và asmā.

Yosvamhassa savibhattissa mayamasmā vā honti yathākkamaṃ, mayaṃ, asmā, amhe.

Trước yo, của amha cùng với cách vị, tùy chọn biến thành mayaṃ và asmā một cách lần lượt. (Ví dụ:) mayaṃ, asmā, amhe.

210. Naṃsesvasmākaṃmamaṃ.

210. Trước naṃ và sa, (gốc từ amha lần lượt biến thành) asmākaṃ và mamaṃ.

Naṃsesvamussa savibhattissa asmākaṃ mamaṃ honti vā yathākkamaṃ, asmākaṃ, amhākaṃ, mamaṃ mama.

Trước naṃ và sa, của amha cùng với cách vị, tùy chọn biến thành asmākaṃ và mamaṃ một cách lần lượt. (Ví dụ:) asmākaṃ (hoặc) amhākaṃ, mamaṃ (hoặc) mama.

211. Simha-haṃ.

211. Trước si, amha (biến thành) ahaṃ.

Simhi amhassa savibhattissa ahaṃ hoti, ahaṃ.

Trước si, của amha cùng với cách vị, biến thành ahaṃ. (Ví dụ:) ahaṃ.

212. Tumhassa tuvaṃtvamamhi ca.

212. Và trước aṃ và si, gốc từ tumha (biến thành) tuvaṃ và tvaṃ.

Aṃmhi simhi ca tumhassa savibhattissa tuvaṃtvaṃ honti yathākkamaṃ, tuvaṃ, tvaṃ.

Và trước aṃ và si, của tumha cùng với cách vị, lần lượt biến thành tuvaṃ và tvaṃ. (Ví dụ:) tuvaṃ, tvaṃ.

213. Tayātayīnaṃ tva vā tassa.

213. Chữ ta của tayā và tayi tùy chọn biến thành tva.

Tumhassa [Pg.112] tayātayīnaṃ takārassa tva hoti vā, tvayā tayā, tvayi tayi.

Của gốc từ tumha, trong các dạng tayā và tayi, chữ ta tùy chọn biến thành tva. (Ví dụ:) tvayā (hoặc) tayā, tvayi (hoặc) tayi.

214. Smāmhi tvamhā.

214. Trong `smā`, (thành) `tvamhā`.

Svāmhi tumhassa savibhattissa tvamhā hoti vā, pattā nissaṃ sayaṃ tvamhā, vā tveva? Tvayā.

Trong `smā`, `tvamhā` là hình thức thay thế tùy chọn cho `tumha` cùng với biến cách của nó; (hình thức khác là) `Tvayā`.

215. Ntantūnaṃntoyomhī paṭhame.

215. Của các (gốc từ) `nta` và `ntu`, `nto` (được thay thế) trong `yo` ở biến cách thứ nhất.

Paṭhame yomhi ntantūnaṃ savibhattīnaṃ ntoiccādeso vā hoti, gacchanto, gacchantā, guṇavanto guṇavantā.

Trong `yo` ở biến cách thứ nhất, `nto` là hình thức thay thế tùy chọn cho các (gốc từ) `nta` và `ntu` cùng với biến cách của chúng. (Ví dụ:) `gacchanto`, `gacchantā`, `guṇavanto`, `guṇavantā`.

216. Taṃ naṃmhi.

216. `Taṃ` trong `naṃ`.

Naṃmhi ntantūnaṃ savibhatthīnaṃ taṃ vā hoti, gacchataṃ gacchantānaṃ, guṇavataṃ guṇavantānaṃ.

Trong `naṃ`, `taṃ` là hình thức thay thế tùy chọn cho các (gốc từ) `nta` và `ntu` cùng với biến cách của chúng. (Ví dụ:) `gacchataṃ` (`gacchantānaṃ`), `guṇavataṃ` (`guṇavantānaṃ`).

217. Totātitā sasmāsmiṃnāsu.

217. `To`, `tā`, `ti`, `tā` (thay thế) trong `sa`, `smā`, `smiṃ`, `nā`.

Sādīsu ntantūnaṃ savibhattīnaṃ totātitā honti vā yathākkamaṃ, gacchato gacchantassa, guṇavato guṇavantassa, gacchatā gacchantamhā, guṇavatā guṇavanthamhā, gacchati gacchante, guṇavati guṇavante, gacchatā gacchantena, guṇavatā guṇavantena.

Trong `sa` và các biến cách khác, `to`, `tā`, `ti`, `tā` là các hình thức thay thế tùy chọn theo thứ tự cho các (gốc từ) `nta` và `ntu` cùng với biến cách của chúng. (Ví dụ:) `gacchato` (`gacchantassa`), `guṇavato` (`guṇavantassa`), `gacchatā` (`gacchantamhā`), `guṇavatā` (`guṇavantamhā`), `gacchati` (`gacchante`), `guṇavati` (`guṇavante`), `gacchatā` (`gacchantena`), `guṇavatā` (`guṇavantena`).

218. Ṭaṭāaṃ ge.

218. `Ṭa`, `ṭā`, `aṃ` trong `ga`.

Ge pare ntantūnaṃ savibhattīnaṃ ṭaṭāaṃ iccādesā honti, bho gaccha, bho gacchā, bho gacchaṃ, to guṇava, bho guṇavā, bho guṇavaṃ.

Khi `ga` theo sau, `ṭa`, `ṭā`, `aṃ` là các hình thức thay thế cho các (gốc từ) `nta` và `ntu` cùng với biến cách của chúng. (Ví dụ:) `bho gaccha`, `bho gacchā`, `bho gacchaṃ`; `bho guṇava`, `bho guṇavā`, `bho guṇavaṃ`.

219. Yomhi dvinnaṃ duvedve.

219. Trong `yo`, của `dvi` (thành) `duve`, `dve`.

Yomhī [Pg.113] dvīssa savibhattissa duvedve honti paccekaṃ, duve, dve.

Trong `yo`, `duve` và `dve` là các hình thức thay thế riêng biệt cho `dvi` cùng với biến cách của nó. (Ví dụ:) `duve`, `dve`.

220. Duvinnaṃ naṃmhi vā. Naṃmhi dvissa savibhattissa duvinnaṃ hoti vā, duvinnaṃ, dvinnaṃ.

220. `Duvinnaṃ` trong `naṃ`, tùy chọn. Trong `naṃ`, `duvinnaṃ` là hình thức thay thế tùy chọn cho `dvi` cùng với biến cách của nó. (Ví dụ:) `duvinnaṃ`, `dvinnaṃ`.

221. Rājassa raññaṃ. Naṃmhi rājassa savibhattissa raññaṃ hoti vā, raññaṃ rājānaṃ.

221. Của `rāja` (thành) `raññaṃ`. Trong `naṃ`, `raññaṃ` là hình thức thay thế tùy chọn cho `rāja` cùng với biến cách của nó. (Ví dụ:) `raññaṃ`, `rājānaṃ`.

222. Nāsmāsu raññā. Nāsmāsu rājassa savibhattissa raññā hoti, raññā kataṃ, raññā nissaṭaṃ.

222. Trong `nā` và `smā`, (thành) `raññā`. Trong `nā` và `smā`, `raññā` là hình thức thay thế cho `rāja` cùng với biến cách của nó. (Ví dụ:) `raññā kataṃ`, `raññā nissaṭaṃ`.

223. Rañño raññassa rājino se. Se rājassa savibhattissa rañño raññassa rājino honti, rañño, raññassa, rājino.

223. `Rañño`, `raññassa`, `rājino` trong `sa`. Trong `sa`, `rañño`, `raññassa`, `rājino` là các hình thức thay thế cho `rāja` cùng với biến cách của nó. (Ví dụ:) `rañño`, `raññassa`, `rājino`.

224. Smimhi raññerājini. Smimhi rājassa savibhattissa raññe rājini honti, raññe, rājini.

224. Trong `smiṃ`, (thành) `raññe`, `rājini`. Trong `smiṃ`, `raññe` và `rājini` là các hình thức thay thế cho `rāja` cùng với biến cách của nó. (Ví dụ:) `raññe`, `rājini`.

225. Samāse vā. Samāsavisaye ete ādesā rājassa vā honti, kāsiraññā kāsirājena, kāsiraññā kāsirājasmā, kāsirañño kāsirājassa, kāsiraññe kāsirāje.

225. Trong hợp từ, tùy chọn. Trong phạm vi hợp từ, những hình thức thay thế này của `rāja` là tùy chọn. (Ví dụ:) `kāsiraññā` (`kāsirājena`), `kāsiraññā` (`kāsirājasmā`), `kāsirañño` (`kāsirājassa`), `kāsiraññe` (`kāsirāje`).

226. Smimhi tumhāmhānaṃ tayimayi. Smimhi tumhaamusaddānaṃ savibhattīnaṃ tayimayi honti yathākkamaṃ, tayi, mayi.

226. Trong `smiṃ`, của `tumha` và `amha` (thành) `tayi`, `mayi`. Trong `smiṃ`, `tayi` và `mayi` là các hình thức thay thế theo thứ tự cho các từ `tumha` và `amha` cùng với biến cách của chúng. (Ví dụ:) `tayi`, `mayi`.

227. Aṃmhi taṃ maṃ tavaṃ mamaṃ.

227. Trong `aṃ`, (thành) `taṃ`, `maṃ`, `tavaṃ`, `mamaṃ`.

Aṃmhi [Pg.114] tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ taṃ maṃ tavaṃ mamaṃ honti yathākkamaṃ, taṃ, maṃ, tavaṃ, mamaṃ,

Trong `aṃ`, `taṃ`, `maṃ`, `tavaṃ`, `mamaṃ` là các hình thức thay thế theo thứ tự cho các từ `tumha` và `amha` cùng với biến cách của chúng. (Ví dụ:) `taṃ`, `maṃ`, `tavaṃ`, `mamaṃ`.

228. Nāsmāsu tayāmayā.

228. Trong `nā` và `smā`, (thành) `tayā`, `mayā`.

Nāsmāsu tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ tayāmayā honti yathākkamaṃ, tayā kataṃ, mayā kataṃ, tayā nissaṭaṃ, mayā nissaṭaṃ.

Trong `nā` và `smā`, `tayā` và `mayā` là các hình thức thay thế theo thứ tự cho các từ `tumha` và `amha` cùng với biến cách của chúng. (Ví dụ:) `tayā kataṃ`, `mayā kataṃ`, `tayā nissaṭaṃ`, `mayā nissaṭaṃ`.

229. Tava mama tuyhaṃ mayhaṃ se.

229. `Tava`, `mama`, `tuyhaṃ`, `mayhaṃ` trong `sa`.

Se tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ tava mama tuyhaṃ mayhaṃ honti yathākkamaṃ, tava, tuyhaṃ, mama, mayhaṃ.

Trong `sa`, `tava`, `mama`, `tuyhaṃ`, `mayhaṃ` là các hình thức thay thế cho các từ `tumha` và `amha` cùng với biến cách của chúng. (Ví dụ:) `tava`, `tuyhaṃ`, `mama`, `mayhaṃ`.

230. Ṅaṃṅākaṃ naṃmhi.

230. `Ṅaṃ` và `ṅākaṃ` trong `naṃ`.

Naṃmhi tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ ṅaṃṅākaṃ honti paccekaṃ, tumhaṃ, tumhākaṃ, amhaṃ, amhākaṃ, yathāsaṅkhyamatra na vivacchate.

Trong `naṃ`, `ṅaṃ` và `ṅākaṃ` là các hình thức thay thế riêng biệt cho các từ `tumha` và `amha` cùng với biến cách của chúng. (Ví dụ:) `tumhaṃ`, `tumhākaṃ`, `amhaṃ`, `amhākaṃ`. Ở đây không có ý nói về sự tương ứng theo thứ tự.

231. Dutiye yomhi vā.

231. Trong `yo` ở biến cách thứ hai, tùy chọn.

Tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ paccekaṃ ṅaṃṅākaṃ vā honti yomhi dutiye, tumhaṃ, tumhākaṃ, tumhe, amhaṃ, amhākaṃ, amhe.

Đối với các từ `tumha` và `amha` cùng với biến cách của chúng, `ṅaṃ` và `ṅākaṃ` là các hình thức thay thế tùy chọn riêng biệt trong `yo` ở biến cách thứ hai. (Ví dụ:) `tumhaṃ`, `tumhākaṃ` (`tumhe`), `amhaṃ`, `amhākaṃ` (`amhe`).

232. Apādādo padatekavākye.

232. (Các hình thức thay thế này) không (đứng) ở đầu một câu kệ (pāda), trong một câu văn đơn nhất.

Idamadhikataṃ veditabbaṃ. Pajjate-nenatthoti padaṃ-syādyantaṃ tyādyantaṃ ca, padasamūho vākyaṃ.

Điều này cần được hiểu là quyền hạn. 'Padaṃ' là cái mà ý nghĩa được biết đến qua nó - nó kết thúc bằng 'si' v.v... và 'ti' v.v...; một tập hợp các từ (pada) là một câu (vākyaṃ).

233. Yonaṃhisvapañcamyā vono.

233. Đối với (các biến cách) 'yo, naṃ, hi, su', ngoại trừ biến cách thứ năm, (các đại từ 'tumha' và 'amha') trở thành 'vo' và 'no'.

Apañcamiyā [Pg.115] yonaṃhisvapādādo vattamānānaṃ padasmā paresaṃ ekavākye ṭhitānaṃ tumhāmhasaddānaṃ savibhattīnaṃ vono honti vā yathākkamaṃ, tiṭṭhatha vo, tiṭṭhatha tumhe, tiṭṭhāma no, tiṭṭhāma mayaṃ, passati vo, passati tumhe, passati no, passati amhe, dīyate vo, dīyate tumhaṃ, dīyate no, dīyate amhaṃ, dhanaṃ vo, dhanaṃ tumhaṃ, dhanaṃ no dhanaṃ amhaṃ, kataṃ vo, kataṃ tumhehi, kataṃ no, kataṃ amhehi, apañcamyāti kiṃ? Nissaṭaṃ tumhehi, nissaṭaṃ amhehi, apādādotveva? ‘Balañca bhikkhūnamanuppadinnaṃ, tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappakaṃ’, padatotveva? Tumhe tiṭṭhatha, ekavākyetveva? Devadatto tiṭṭhati gāme, tumhe tiṭṭhatha nagare, savibhattīnaṃtveva? Arahati dhammo tumhādisānaṃ, arahati dhammo amhādisānaṃ.

Ngoại trừ biến cách thứ năm, đối với các biến cách 'yo, naṃ, hi, su', các từ 'tumha' và 'amha' cùng với biến cách của chúng, khi không đứng đầu câu, theo sau một từ khác, và nằm trong cùng một câu, có thể tùy chọn trở thành 'vo' và 'no' theo thứ tự. Ví dụ: tiṭṭhatha vo, tiṭṭhatha tumhe; tiṭṭhāma no, tiṭṭhāma mayaṃ; passati vo, passati tumhe; passati no, passati amhe; dīyate vo, dīyate tumhaṃ; dīyate no, dīyate amhaṃ; dhanaṃ vo, dhanaṃ tumhaṃ; dhanaṃ no dhanaṃ amhaṃ; kataṃ vo, kataṃ tumhehi; kataṃ no, kataṃ amhehi. Tại sao nói 'ngoại trừ biến cách thứ năm'? Nissaṭaṃ tumhehi, nissaṭaṃ amhehi. Tại sao nói 'không đứng đầu câu'? ‘Balañca bhikkhūnamanuppadinnaṃ, tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappakaṃ’. Tại sao nói 'theo sau một từ khác'? Tumhe tiṭṭhatha. Tại sao nói 'trong cùng một câu'? Devadatto tiṭṭhati gāme, tumhe tiṭṭhatha nagare. Tại sao nói 'cùng với biến cách của chúng'? Arahati dhammo tumhādisānaṃ, arahati dhammo amhādisānaṃ.

234. Teme nāse.

234. Đối với (các biến cách) 'naṃ' và 'se', (chúng) trở thành 'te' và 'me'.

Nāmhi se ca apādādo vattamānānaṃ padasmā paresaṃ ekavākye ṭhitānaṃ tumhāmhasaddānaṃ savibhattīnaṃ teme vā honti yathākkamaṃ, kataṃ te, kataṃ tayā, kataṃ me, kataṃ mayā, dīyate te, dīyate tava dīyate me, dīyate mama, dhanaṃ te, dhanaṃ tava, dhanaṃ me, dhanaṃ mama.

Đối với các biến cách 'naṃ, hi, se', các từ 'tumha' và 'amha' cùng với biến cách của chúng, khi không đứng đầu câu, theo sau một từ khác, và nằm trong cùng một câu, có thể tùy chọn trở thành 'te' và 'me' theo thứ tự. Ví dụ: kataṃ te, kataṃ tayā; kataṃ me, kataṃ mayā; dīyate te, dīyate tava; dīyate me, dīyate mama; dhanaṃ te, dhanaṃ tava; dhanaṃ me, dhanaṃ mama.

235. Anvādese.

235. Trong trường hợp lặp lại (anvādesa).

Kathitānukathanavisaye tumhaamha-saddānamādesā niccaṃ bhavanti punabbidhānā, gāmo tumhaṃ pariggaho, atho janapado vo pariggaho.

Trong trường hợp đề cập lại điều đã được nói, các từ thay thế cho 'tumha' và 'amha' là bắt buộc, do sự tái quy định. Ví dụ: gāmo tumhaṃ pariggaho, atho janapado vo pariggaho.

236. Sapubbā paṭhamantā vā.

236. Khi có từ đứng trước và kết thúc bằng biến cách thứ nhất, (sự thay thế) là tùy chọn.

Vijjamānapubbasmā [Pg.116] paṭhamantā paresaṃ tumhaamhasaddānamādesā vā honti anvādesepi, gāme paṭo tumhākaṃ, atho nagare kambalo vo, atho nagare kambalo tumhākaṃ, sapubbāti kiṃ? Paṭo tumhākaṃ, atho kambalo vo, paṭhamantāti ki? Paṭo nāgare tumhākaṃ, atho kambalo gāme vo.

Khi theo sau một từ có từ khác đứng trước và kết thúc bằng biến cách thứ nhất, các từ thay thế cho 'tumha' và 'amha' là tùy chọn, ngay cả trong trường hợp lặp lại. Ví dụ: gāme paṭo tumhākaṃ, atho nagare kambalo vo, atho nagare kambalo tumhākaṃ. Tại sao nói 'có từ đứng trước'? Paṭo tumhākaṃ, atho kambalo vo. Tại sao nói 'kết thúc bằng biến cách thứ nhất'? Paṭo nāgare tumhākaṃ, atho kambalo gāme vo.

237. Na ca vā hā hevayoge.

237. Không (có sự thay thế) khi kết hợp với 'ca, vā, ha, āha, eva'.

Cādīhi yoge tumhaamhasaddānamādesā na honti, gāmo tava ca pariggaho, mama ca pariggaho, gāmo tava vā pariggaho, mama vā pariggaho, gāmo tava ha pariggaho, mama ha pariggaho, gāmo tavāha pariggaho, mamāha pariggaho, gāmo taveva pariggaho, mameva pariggaho, evaṃ sabbattha udāharitabbaṃ, yogeti kiṃ? Gāmo ca te pariggaho, nagarañca me pariggaho.

Khi kết hợp với 'ca' và các từ tương tự, không có sự thay thế cho các từ 'tumha' và 'amha'. Ví dụ: gāmo tava ca pariggaho, mama ca pariggaho; gāmo tava vā pariggaho, mama vā pariggaho; gāmo tava ha pariggaho, mama ha pariggaho; gāmo tavāha pariggaho, mamāha pariggaho; gāmo taveva pariggaho, mameva pariggaho. Cần đưa ra ví dụ tương tự ở mọi nơi. Tại sao nói 'khi kết hợp'? Gāmo ca te pariggaho, nagarañca me pariggaho.

238. Dassanatthe nālocane.

238. Trong ý nghĩa 'nhìn thấy', nhưng không phải 'nói chuyện với'.

Dassanatthesu ālocanavajjitesu payujjamānesu tumhaamhasaddānamādesā na honti, gāmo tumhe uddissāgato, gāmo amhe uddissāgato, anālocaneti kiṃ? Gāmo vo āloceti, gāmo no āloceti.

Khi các từ có ý nghĩa 'nhìn thấy', ngoại trừ 'nói chuyện với', được sử dụng, không có sự thay thế cho các từ 'tumha' và 'amha'. Ví dụ: gāmo tumhe uddissāgato, gāmo amhe uddissāgato. Tại sao nói 'không phải nói chuyện với'? Gāmo vo āloceti, gāmo no āloceti.

293. Āmantaṇaṃ pubbamasantaṃva. Āmantaṇaṃ pubbamavijjamānaṃ viya hoti tumhāmhasaddānamādesavisaye, devadatta tava pariggaho, āmantaṇanti kiṃ? Kambalo te pariggaho, pubbamiti kiṃ? ‘Mayetaṃ sabbamakkhātaṃ, tumhākaṃ dvijapuṅgavā[Pg.117], parassa hi avijjamānatte ‘apādādo’ti paṭisedho na siyā. Ivāti kiṃ? Savanaṃ yathā siyā.

293. Từ hô cách đứng trước được xem như không tồn tại. Một từ hô cách đứng trước được xem như không hiện hữu trong trường hợp thay thế các từ 'tumha' và 'amha'. Ví dụ: devadatta tava pariggaho. Tại sao nói 'từ hô cách'? Kambalo te pariggaho. Tại sao nói 'đứng trước'? ‘Mayetaṃ sabbamakkhātaṃ, tumhākaṃ dvijapuṅgavā’. Vì nếu từ đứng trước không tồn tại, sự cấm đoán bởi 'apādādo' sẽ không có. Tại sao nói 'như'? Để việc nghe có thể xảy ra.

240. Na sāmaññavacanamekatthe.

240. Không (áp dụng) cho một từ chung trong cùng một ý nghĩa.

Samānādhikaraṇe parato sāmaññavacanamāmantaṇamasantaṃ viya na hoti, māṇavaka jaṭilaka te pariggaho. Parassāvijjamānattepi pubbarūpamupādāyādeso hoti, sāmaññavacananti kiṃ? Devadatta māṇavaka tava pariggaho, ekattheti kiṃ? Devadatta yaññadatta tumhaṃ pariggaho.

Một từ hô cách chung theo sau trong cùng một cách vị không được xem như không tồn tại. Ví dụ: māṇavaka jaṭilaka te pariggaho. Ngay cả khi từ sau không tồn tại, sự thay thế vẫn xảy ra dựa trên hình thức trước đó. Tại sao nói 'từ chung'? Devadatta māṇavaka tava pariggaho. Tại sao nói 'trong cùng một ý nghĩa'? Devadatta yaññadatta tumhaṃ pariggaho.

241. Bahūsu vā.

241. Trong số nhiều, (thì) tùy chọn.

Bahūsu vattamānamāmantaṇaṃ sāmaññavacanamekatthe avijjamānaṃ viya vā na hoti, brāhmaṇā guṇavanto tumhākaṃ pariggaho, brāhmaṇā guṇavanto vo pariggaho.

Một từ hô cách chung ở số nhiều trong cùng một ý nghĩa có thể tùy chọn không được xem như không tồn tại. Ví dụ: brāhmaṇā guṇavanto tumhākaṃ pariggaho, brāhmaṇā guṇavanto vo pariggaho.

Iti moggallāne byākaraṇe vuttiyaṃ

Như vậy trong phần giải thích của ngữ pháp Moggallāna

Syādikaṇḍo dutiyo.

Chương thứ hai, chương về 'si' v.v...

(3) Tatiyo kaṇḍo (samāso)

(3) Chương thứ ba (Hợp từ)

1. Syādi syādinekatthaṃ.

1. Một từ kết thúc bằng 'si' v.v... (hợp nhất) với một từ kết thúc bằng 'si' v.v... thành một ý nghĩa.

Syādyantaṃ syādyantena sahekatthaṃ hotīti idamadhikataṃ veditabbaṃ, so ca bhinnatthānamekatthībhāvo samāsoti vuccate.

Cần phải hiểu rằng đây là quyền hạn: 'Một từ kết thúc bằng 'si' v.v... hợp nhất với một từ kết thúc bằng 'si' v.v... thành một ý nghĩa'. Và sự hợp nhất thành một ý nghĩa của những từ có ý nghĩa riêng biệt được gọi là 'samāsa' (hợp từ).

2. Asaṅkhyaṃvibhatti sampatti samīpa sākalyābhāva yathā pacchāyugapadatthe.

2. Một từ không phải là số từ (hợp nhất) trong các ý nghĩa: biến cách, sự hoàn hảo, sự gần gũi, sự toàn thể, sự vắng mặt, sự tương ứng, sự theo sau, và sự đồng thời.

Asaṅkhyaṃ[Pg.118], syādyantaṃ vibhatyādīnamatthe vattamānaṃ syādyantena sahekatthaṃ bhavati, tattha vibhatyatthe tāva itthīsu kathā pavattā adhitthi. Sampatti dvidhā attasampatti samiddhi ca, sampannaṃ brahmaṃ sabrahmaṃ licchavīnaṃ, samiddhi bhikkhānaṃ subhikkhaṃ. Samīpe kumbhassa samīpamupakumbhaṃ. Sākalyesatiṇamajjhoharati, sāgyadhīte. Abhāvo sambandhibhedā bahuvidho, tatra iddhābhāve-vigatā iddhi saddikānaṃ dussaddikaṃ, atthābhāve-abhāvo makkhikānaṃ nimmakkhikaṃ, ahikkamābhāve-atigatāni tiṇāni nittiṇaṃ, sampatyābhāve-atigataṃ lahupāvuraṇaṃ atilahupāvuraṇaṃ, lahupāvuraṇassa nāyamupabhogakāloti attho. Yathā etthā-nekavidho, tatra yoggatāyaṃ-anurūpaṃ surūpovahati, vicchāyaṃ-anvaddhamāsaṃ, atthānativattiyaṃ-yathāsatti, sadisatte, sadiso kikhiyā sakikhi, ānupubbiye-anujeṭṭhaṃ, pacchādattheanurathaṃ, yugapadatthe-sacakkaṃ nidhehi.

Một từ không phải là số từ, là một từ kết thúc bằng 'si' v.v..., hiện hữu trong ý nghĩa của biến cách v.v..., hợp nhất với một từ kết thúc bằng 'si' v.v... thành một ý nghĩa. Trong đó, trước hết về ý nghĩa biến cách: itthīsu kathā pavattā thành adhitthi. Sự hoàn hảo (sampatti) có hai loại: sự hoàn hảo bản thân và sự thịnh vượng. sampannaṃ brahmaṃ thành sabrahmaṃ licchavīnaṃ; samiddhi bhikkhānaṃ thành subhikkhaṃ. Trong sự gần gũi: kumbhassa samīpam thành upakumbhaṃ. Trong sự toàn thể: satiṇamajjhoharati; sāgyadhīte. Sự vắng mặt (abhāvo) có nhiều loại do sự khác biệt của mối quan hệ. Trong đó, về sự vắng mặt của quyền năng: vigatā iddhi saddikānaṃ thành dussaddikaṃ. Về sự vắng mặt của sự vật: abhāvo makkhikānaṃ thành nimmakkhikaṃ. Về sự vắng mặt của sự vượt qua: atigatāni tiṇāni thành nittiṇaṃ. Về sự vắng mặt của sự phù hợp: atigataṃ lahupāvuraṇaṃ thành atilahupāvuraṇaṃ, có nghĩa là 'đây không phải là thời điểm để sử dụng chiếc áo choàng nhẹ'. Sự tương ứng (yathā) ở đây có nhiều loại. Trong đó, về sự thích hợp: anurūpaṃ thành surūpovahati. Về sự liên tục: anvaddhamāsaṃ. Về sự không vượt quá khả năng: yathāsatti. Về sự giống nhau: sadiso kikhiyā thành sakikhi. Về sự tuần tự: anujeṭṭhaṃ. Về ý nghĩa theo sau: anurathaṃ. Về ý nghĩa đồng thời: sacakkaṃ nidhehi.

3. Yathā na tulye.

3. 'Yathā' không (hợp nhất) trong ý nghĩa 'tương đương'.

Yathāsaddo tulyatthe vattamāno syādyantena sahekattho na bhavati, yathā devadatto tathā yaññadatto.

Từ 'yathā' khi được dùng với nghĩa tương đương thì không trở thành một từ hợp nhất với một danh từ. Ví dụ: devadatto như thế nào, yaññadatto như thế ấy.

4. Yāvāvadhāraṇe.

4. (Từ yāva được dùng) với nghĩa giới hạn.

Yāvasaddo-vadhāraṇe vattamāno syādyantena sahekattho bhavati, avadhāraṇa mettakatā paricchedo, yāvāmattaṃ brāhmaṇe āmantaya, yāvajīvaṃ, avadhāraṇeti kiṃ? Yāva dinnaṃ tāva bhuttaṃ, nāvadhārayāmi kittakaṃ mayā bhuttanti.

Từ 'yāva' khi được dùng với nghĩa giới hạn thì trở thành một từ hợp nhất với một danh từ. 'Avadhāraṇa' có nghĩa là sự hạn định, sự phân định. Ví dụ: hãy mời các vị Bà-la-môn trong một chừng mực nào đó, trọn đời. (Câu hỏi:) Tại sao phải nói là 'với nghĩa giới hạn'? (Trả lời:) (Trong câu) 'cho bao nhiêu, ăn bấy nhiêu', (ở đây không có nghĩa giới hạn, và có nghĩa là) tôi không xác định được tôi đã ăn bao nhiêu.

5. Payyapā [Pg.119] bahi tiro pure pacchā vā pañcamyā.

5. (Các từ) pari, apa, ā, bahi, tiro, pure, pacchā có thể (hợp nhất) với (danh từ ở) biến cách thứ năm.

Pariādayo pañcamyantena sahekatthā honti vā, paripabbataṃ vassi devo paripabbatā, apapabbataṃ vassi devo apapabbatā, āpāṭaliputtaṃ vassi devo āpāṭaliputtā, bahigāmaṃ bahi gāmā, tiropabbataṃ tiropabbatā, purebhattaṃ purebhattā, pacchābhattaṃ pacchābhattā, vetādhikāro.

Các từ 'pari' v.v... có thể trở thành một từ hợp nhất với một danh từ ở biến cách thứ năm. Ví dụ: trời đã mưa quanh núi (tương đương với) từ quanh núi; trời đã mưa xa núi (tương đương với) từ xa núi; trời đã mưa đến tận thành Pāṭaliputta (tương đương với) từ thành Pāṭaliputta; bên ngoài làng (tương đương với) từ ngoài làng; bên kia núi (tương đương với) từ bên kia núi; trước bữa ăn (tương đương với) từ trước bữa ăn; sau bữa ăn (tương đương với) từ sau bữa ăn. Quyền hạn của từ 'vā' (có thể) được áp dụng ở đây.

6. Samīpāyāmesvanu.

6. (Từ) 'anu' (được dùng) với nghĩa gần và dọc theo.

Anusaddo sāmīpye āyāme ca vattamāno syādyantena sahekattho hoti vā, anuvanamasani gatā, anugaṅgaṃ bārāṇasī, samīpāyāmesvīti kiṃ? Rakkhamanuvijjotate vijju.

Từ 'anu' khi được dùng với nghĩa gần và dọc theo thì có thể trở thành một từ hợp nhất với một danh từ. Ví dụ: sét đã đánh gần khu rừng, thành Bārāṇasī nằm dọc theo sông Gaṅgā. (Câu hỏi:) Tại sao phải nói là 'với nghĩa gần và dọc theo'? (Trả lời:) (Trong câu) sét chiếu sáng theo sau cái cây.

7. Tiṭṭhagvādīni.

7. (Các từ như) tiṭṭhagu v.v...

Tiṭṭhaguppabhutīni ekatthībhāvavisaye nipātīyante, tiṭṭhantī gāvo yasmiṃ kāle tiṭṭhagu kālo, vahaggu kālo. Āyatīgavaṃ, khaleyavaṃ, lūnayavaṃ lūyamānayavamiccādi, cyanto pettha kesā kesi, daṇḍā daṇḍi, tathā velāppabhāvanatthopi, pāto nahānaṃ pātarahānaṃ, sāyaṃ nayānaṃ sāyanahānaṃ, pātakālaṃ sāyakālaṃ, pātameghaṃ sāyameghaṃ, pātamaggaṃ sāyamaggaṃ.

Các từ 'tiṭṭhagu' v.v... được hình thành một cách bất quy tắc trong trường hợp hợp nhất thành một từ. Ví dụ: thời gian mà những con bò đứng trở thành 'tiṭṭhagu kālo', 'vahaggu kālo'. 'Āyatīgavaṃ', 'khaleyavaṃ', 'lūnayavaṃ' có nghĩa là 'lūyamānayavaṃ' v.v... Ở đây cũng có (hậu tố) 'cvi' (được ngụ ý): tóc với tóc, gậy với gậy. Tương tự, cũng có (hợp nhất) với nghĩa là thời gian và sự khởi đầu: tắm buổi sáng thành 'pātarahānaṃ', tắm buổi chiều thành 'sāyanahānaṃ', thời gian buổi sáng, thời gian buổi chiều, mây buổi sáng, mây buổi chiều, con đường buổi sáng, con đường buổi chiều.

8. Ore pari paṭi pāre majjhe heṭṭhuddhādho-ntovāchaṭṭhiyā. Orādayo saddā chaṭṭhiyantena sahekatthā vā honti, ekārantattaṃ nipātanato, oregaṅgaṃ, parisikharaṃ, paṭisotaṃ, pāreyamunaṃ, majjhegaṅgaṃ, heṭṭhāpāsādaṃ, uddhagaṅgaṃ, adhogaṅgaṃ, anthopāsādaṃ, puna vāvidhānā ‘gaṅgāora’ miccādīpi honti.

8. (Các từ) ora, pari, paṭi, pāra, majjhe, heṭṭhā, uddha, adho, anto có thể (hợp nhất) với (danh từ ở) biến cách thứ sáu.

9. Taṃ napuṃsakaṃ.

9. Hợp từ ấy thuộc trung tính.

Yadetamatikkantamekatthaṃ[Pg.120], taṃ napuṃsakaliṅgaṃ veditabbaṃ, tathā cevodāhaṭaṃ, vā kvaci bahulādhikārā, yathāparisaṃ yathāparisāya, sakāya sakāya parisāyāti attho.

Hợp từ đã được đề cập trước đây nên được hiểu là thuộc trung tính. Và các ví dụ đã được đưa ra theo cách đó. Nhưng đôi khi có thể (không theo quy tắc này) do quyền hạn của từ 'bahula' (đa dạng). Ví dụ: 'yathāparisaṃ' (hoặc) 'yathāparisāya', có nghĩa là 'tùy theo mỗi hội chúng'.

10. Amādi.

10. (Hợp nhất với danh từ ở biến cách thứ hai, bắt đầu bằng) 'aṃ'.

Amādi syādyantaṃ syādyantena saha bahulamekatthaṃ hoti gāmaṃ gato gāmagato, muhuttaṃ sukhaṃ muhuttasukhaṃ, vuttiyevopapadasamāse kumbhakāro, sapāko, tantavāyo, varāharo. Ntamānaktavantūti vākyameva, dhammaṃ suṇanto, dhammaṃ suṇamāno, odanaṃ bhuttavā.

Một danh từ ở biến cách thứ hai v.v... có thể hợp nhất một cách đa dạng với một danh từ khác. Ví dụ: đã đi đến làng thành 'gāmagato'; hạnh phúc trong chốc lát thành 'muhuttasukhaṃ'. Trong hợp từ 'upapada', chỉ có dạng hợp từ. Ví dụ: người làm nồi, người nấu thịt chó, người thợ dệt, người mang lại điều tốt lành. Với (các phân từ tận cùng bằng) '-nta', '-māna', '-kta', '-vantū', chúng chỉ tồn tại ở dạng câu. Ví dụ: người đang nghe Pháp, người đang nghe Pháp, người đã ăn cơm.

Raññā hato rājahato, asinā chinno asicchinno, pitusadiso, pitusamo, sukhasahagataṃ, dadhinā upasittaṃ bhojanaṃ dadhibhojanaṃ, guḷena misso odano guḷodano, vuttipadenevopasittādikiriyāyākhyāpanato natthāyuttatthatā. Kvaci vuttiyeva urago, pādapo. Kvaci vākyameva pharasunā chinnavā, dassanena pahātabbā.

Bị vua giết thành 'rājahato'; bị chặt bằng gươm thành 'asicchinno'; giống như cha; bằng với cha; đi cùng với hạnh phúc. Món ăn được rưới sữa đông thành 'dadhibhojanaṃ'; cơm trộn với mật đường thành 'guḷodano'. Do hành động như 'rưới' v.v... đã được diễn tả ngay trong hợp từ, nên không có sự thiếu liên kết về nghĩa. Đôi khi chỉ có dạng hợp từ, ví dụ: loài đi bằng ngực, loài uống bằng chân. Đôi khi chỉ có dạng câu, ví dụ: đã chặt bằng búa, cần được đoạn trừ bằng sự thấy.

Buddhassa deyyaṃ buddhadeyyaṃ, yūpāya dāru yūpādāru, rajanāya doṇi rajanadoṇi. Idha na hoti saṅghassa dātabbaṃ. Kathaṃ ‘etadattho etadatthā etadattha’nti? Aññapadatthe bhavissati.

Vật dâng cúng đến Đức Phật thành 'buddhadeyyaṃ'; gỗ cho cột tế thần thành 'yūpādāru'; thùng để nhuộm thành 'rajanadoṇi'. Ở đây không có hợp nhất: vật nên được dâng cho Tăng đoàn. (Câu hỏi:) Vậy các từ 'etadattho', 'etadatthā', 'etadattha' được hình thành như thế nào? (Trả lời:) Chúng sẽ được (giải thích) trong phần về nghĩa của từ khác.

Savarehi bhayaṃ savarabhayaṃ, gāmaniggato, methunāpeto, kvaci vuttiyeva kammajaṃ, cittajaṃ, idha na hoti rukkhā patito.

Sự sợ hãi từ những người man rợ thành 'savarabhayaṃ'; đi ra khỏi làng; tránh xa sự dâm dục. Đôi khi chỉ có dạng hợp từ, ví dụ: sinh ra từ nghiệp, sinh ra từ tâm. Ở đây không có hợp nhất: ngã từ trên cây.

Rañño [Pg.121] puriso rājapuriso. Bahulādhikārā ntamānaniddhāriyapūraṇabhāvatittatthehi na hoti-mamānukubbaṃ, mamānukurumāno, gunnaṃ kaṇhā sampannakhīratamā, sissānaṃ pañcamo, paṭassa sukkatā, kvaci hoteva-vattamānasāmīpyaṃ, kathaṃ ‘brāhmaṇassa sukkā dantā’ti? Sāpekkhatāya na hoti. Idha pana hoteva ‘candanagandho, nadighoso, kaññārūpaṃ, kāyasamphasso, phalaraso’ti, phalānaṃ titto, phalānamāsito, phasānaṃ suhito.

Người của vua thành 'rājapuriso'. Do quyền hạn của từ 'bahula', không có hợp nhất với các từ có nghĩa sau: hiện tại phân từ, ví dụ: bắt chước tôi, bắt chước tôi; xác định một trong nhóm, ví dụ: con bò đen trong đàn là con cho nhiều sữa nhất; số thứ tự, ví dụ: người học trò thứ năm; danh từ trừu tượng, ví dụ: sự trắng của tấm vải; và với các từ có nghĩa là 'thỏa mãn'. Đôi khi vẫn có hợp nhất, ví dụ: sự gần gũi với hiện tại. (Câu hỏi:) Tại sao (không có hợp nhất trong câu) 'răng trắng của vị Bà-la-môn'? (Trả lời:) Không có hợp nhất do sự phụ thuộc. Tuy nhiên, ở đây lại có hợp nhất: 'hương thơm của gỗ đàn hương, tiếng rống của dòng sông, sắc đẹp của người thiếu nữ, sự xúc chạm của thân, vị của quả'. (Không có hợp nhất với các từ có nghĩa là thỏa mãn:) thỏa mãn với các loại quả, ăn no các loại quả, hoàn toàn thỏa mãn với các loại quả.

Brāhmaṇassa uccaṃ gehanti sāpekkhatāya na hoti, ‘rañño pāṭaliputtakassa dhana’nti dhanasambandhe chaṭṭhīti pāṭaliputtakena sambandhābhāvā na hessati, ‘rañño go ca asso ca puriso cā’ti bhinnatthatāya vākyameva, ‘rañño gavāssapurisā rājagavāssapurisā’ti vutti hotevekattibhāve.

(Trong câu) 'ngôi nhà cao của vị Bà-la-môn', không có hợp nhất do sự phụ thuộc. Trong (cụm từ) 'tài sản của vị vua người thành Pāṭaliputta', vì biến cách thứ sáu có liên quan đến 'tài sản', nên không có sự liên quan với 'pāṭaliputtakena', do đó sẽ không có hợp nhất. (Trong câu) 'con bò, con ngựa, và người đàn ông của vua', vì các nghĩa khác nhau nên chỉ là một câu. (Trong câu) 'bò-ngựa-và-người của vua' trở thành 'rājagavāssapurisā', hợp từ xảy ra khi có sự hợp nhất thành một thể.

Dāne soṇḍo dānasoṇḍo, dhammarato, dānābhirato. Kvaci vuttiyeva kucchisayo, thalaṭṭho, paṅkajaṃ, saroruhaṃ. Idha na hoti bhojane mattaññutā, indriyesu guttadvāratā, āsane nisinno, āsane nisīditabbaṃ.

Say mê bố thí thành 'dānasoṇḍo'; vui thích trong Pháp; rất vui thích trong việc bố thí. Đôi khi chỉ có dạng hợp từ, ví dụ: nằm trong bụng mẹ, đứng trên đất liền, sinh ra trong bùn, mọc trong hồ. Ở đây không có hợp nhất: sự tiết độ trong ăn uống, sự hộ trì các căn, ngồi trên ghế, nên ngồi trên ghế.

11. Visesanamekatthena.

11. Tính từ (hợp nhất) với (danh từ) có cùng một nghĩa.

Visesanaṃ syāntaṃ visessena syādyantena samānādhikaraṇena sahekatthaṃ hoti, nīlañca taṃ uppalañceti nīluppalaṃ, chinnañca taṃ paruḷhañceti chinnaparaḷhaṃ, satthīva satthī, satthī ca sā sāmā ceti satthisāmā, sīhova sīho, muni ca so sīho ceti munisīho, sīlameva dhanaṃ sīladhanaṃ.

Một tính từ là một danh từ hợp nhất với một danh từ được bổ nghĩa có cùng cách và cùng chỉ một đối tượng. Ví dụ: vừa xanh vừa là hoa sen thành hoa sen xanh; vừa bị chặt vừa mọc lại thành 'chinnaparaḷhaṃ'; người phụ nữ như thanh gươm, người ấy vừa là gươm vừa có màu sẫm thành 'satthisāmā'; vị ẩn sĩ như sư tử, người ấy vừa là ẩn sĩ vừa là sư tử thành vị ẩn sĩ sư tử; giới chính là tài sản thành tài sản là giới.

Kvaci [Pg.122] vākyameva puṇṇo mantāṇiputto, citto gahapati. Kvaci vuttiyeva kaṇhasappo, lohitasāli, visesananti kiṃ? Tacchako sappo, ekattheneti kiṃ? Kāḷamhā añño. Kathaṃ ‘pattajīviko, āpannajīviko, māsajāto’ti? Aññapadatthe bhavissati.

Đôi khi chỉ có dạng câu, ví dụ: Puṇṇa, con trai của bà Mantāṇī; gia chủ Citta. Đôi khi chỉ có dạng hợp từ, ví dụ: rắn đen, gạo đỏ. (Câu hỏi:) Tại sao phải nói là 'tính từ'? (Trả lời:) (Để loại trừ trường hợp như) con rắn Tacchaka. (Câu hỏi:) Tại sao phải nói là 'có cùng một nghĩa'? (Trả lời:) (Để loại trừ trường hợp như) khác với cái màu đen. (Câu hỏi:) Vậy các từ 'pattajīviko', 'āpannajīviko', 'māsajāto' được hình thành như thế nào? (Trả lời:) Chúng sẽ được (giải thích) trong phần về nghĩa của từ khác.

12. Naña.

12. (Tiểu từ phủ định) 'na'.

Nañiccetaṃ syādyantaṃ syādyantena sahekatthaṃ hoti, na brāhmaṇo abrāhmaṇo, bahulādhikārato asamatthatthehi, kehici hoti ‘apunageyyā gāthā, anokāsaṃ kāretvā, amūlā mūlaṃ gantvā. Īsaṃkaḷāro, īsaṃpiṅgaloti ‘syādi syādine’ti samāso, vākyameva vātippasaṅgābhāvā.

Điều này không phải luôn luôn xảy ra: một từ có biến cách syādi được hợp nhất ý nghĩa với một từ có biến cách syādi. (Ví dụ) na brāhmaṇo (không phải là bà-la-môn) (trở thành) abrāhmaṇo (phi bà-la-môn). Do quyền hạn của từ bahula, đôi khi sự hợp nhất xảy ra với những từ không có năng lực (tức không có quan hệ cú pháp), như trong các ví dụ: ‘apunageyyā gāthā’ (kệ không được hát lại), ‘anokāsaṃ kāretvā’ (sau khi đã không tạo cơ hội), ‘amūlā mūlaṃ gantvā’ (sau khi đã đi từ không gốc rễ đến gốc rễ). Trong các ví dụ ‘īsaṃkaḷāro’ (hơi xám), ‘īsaṃpiṅgalo’ (hơi nâu), đây là hợp thể của ‘syādi với syādi’, hoặc chỉ là một câu văn, vì không có sự áp dụng quá rộng.

13. Kupādayo niccamasyādividhimhi.

13. Các từ ku, pa, v.v... luôn luôn (được hợp nhất) trong quy tắc không liên quan đến biến cách syādi.

Kusaddo pādayo ca syādyantena sahekatthā honti niccaṃ syādividhivisayato-ñattha, kucchito brāhmaṇo kubrāhmaṇo, īsakaṃ uṇhaṃ kaduṇhaṃ, panāyako, abhiseko, pakaritvā, pakataṃ, duppuriso, dukkaṭaṃ, supuriso, sukataṃ, abhitthutaṃ, atitthutaṃ, ākaḷāro, ābaddho.

Từ ku và các từ pa, v.v... luôn luôn được hợp nhất ý nghĩa với một từ có biến cách syādi, ngoại trừ trong phạm vi của quy tắc syādi. Ví dụ: kucchito brāhmaṇo (bà-la-môn đáng chê) thành kubrāhmaṇo; īsakaṃ uṇhaṃ (hơi ấm) thành kaduṇhaṃ; panāyako (người hướng dẫn); abhiseko (lễ đăng quang); pakaritvā (sau khi đã làm); pakataṃ (được làm); duppuriso (người xấu); dukkaṭaṃ (việc làm sai); supuriso (người tốt); sukataṃ (việc làm tốt); abhitthutaṃ (được ca ngợi); atitthutaṃ (được tán thán); ākaḷāro (hơi xám); ābaddho (bị trói buộc).

(9) ‘‘Pādayo gatādyatthe paṭhamāya’’. Pagato ācariyo pācariyo, pantevāsī.

(9) ‘Các từ pa, v.v... (được hợp nhất) với (danh từ ở) biến cách thứ nhất trong ý nghĩa ‘đã đi’, v.v...’. Ví dụ: Pagato ācariyo (vị thầy đã đi) thành pācariyo; pantevāsī (vị đệ tử ở gần).

(10) ‘‘Accādayo kantādyatthe dutiyāya’’. Atikkanto mañcamatimañco, atimālo.

(10) ‘Các từ ati, v.v... (được hợp nhất) với (danh từ ở) biến cách thứ hai trong ý nghĩa ‘đã vượt qua’, v.v...’. Ví dụ: Atikkanto mañcaṃ (người đã vượt qua cái giường) thành atimañco; atimālo (người đã vượt qua vòng hoa).

(11) ‘‘Avādayo [Pg.123] kuṭṭhādyatthe tatiyāya’’. Avakuṭṭhaṃ kokilāya vanaṃ avakokilaṃ, avamayūraṃ.

(11) ‘Các từ ava, v.v... (được hợp nhất) với (danh từ ở) biến cách thứ ba trong ý nghĩa ‘bị kêu réo’, v.v...’. Ví dụ: Avakuṭṭhaṃ kokilāya vanaṃ (khu rừng bị chim cu kêu réo) thành avakokilaṃ; avamayūraṃ (khu rừng bị chim công kêu réo).

(12) ‘‘Pariyādayo gilānādyatthe catutthiyā’’. Parigilāno ajjhenāya pariyajjheno.

(12) ‘Các từ pari, v.v... (được hợp nhất) với (danh từ ở) biến cách thứ tư trong ý nghĩa ‘mệt mỏi’, v.v...’. Ví dụ: Parigilāno ajjhenāya (người mệt mỏi vì việc học) thành pariyajjheno.

(13) ‘‘Nyādayo kantādyatthe pañcamiyā’’.

(13) ‘Các từ ni, v.v... (được hợp nhất) với (danh từ ở) biến cách thứ năm trong ý nghĩa ‘đã đi ra khỏi’, v.v...’.

Nikkhanto kosambiyā nikkosampi, asyādividhimhīti kiṃ? Rukkhaṃ pati vijjotate.

Ví dụ: Nikkhanto kosambiyā (người đã ra khỏi thành Kosambi) thành nikkosampi. Tại sao nói ‘trong quy tắc không liên quan đến syādi’? (Để loại trừ trường hợp như): Rukkhaṃ pati vijjotate (sấm sét chiếu sáng về phía cây).

14. Cī kriyatthehi.

14. Hậu tố cī (được hợp nhất) với những từ có ý nghĩa hành động.

Cīppaccayanto kiriyatthehi syādyantehi sahekattho hoti, malinīkariya.

Một từ tận cùng bằng hậu tố cī được hợp nhất ý nghĩa với những từ có biến cách syādi mang ý nghĩa hành động. Ví dụ: malinīkariya (sau khi đã làm cho dơ bẩn).

15. Bhūsanādarānādaresvalaṃsāsā.

15. Các từ alaṃ, sa, asa (được hợp nhất) trong các ý nghĩa trang sức, tôn trọng, và không tôn trọng.

Bhūsanādisvatthe svalamādayo saddā kiriyatthehi syādyantehi sahekatthā honti, alaṃkariya, sakkacca, asakkacca. Bhūsanādīsūti kiṃ? Alaṃbhutvā gato, sakkatvā gato, asakkatvā gato, pariyattaṃ sobhanamasobhananti attho.

Trong các ý nghĩa trang sức, v.v..., các từ sa, alaṃ, v.v... được hợp nhất ý nghĩa với những từ có biến cách syādi mang ý nghĩa hành động. Ví dụ: alaṃkariya (sau khi đã trang hoàng), sakkacca (một cách kính trọng), asakkacca (một cách không kính trọng). Tại sao nói ‘trong các ý nghĩa trang sức, v.v...’? (Để loại trừ các trường hợp như): Alaṃbhutvā gato (sau khi đã đủ, y đã đi), sakkatvā gato (sau khi đã có thể, y đã đi), asakkatvā gato (sau khi đã không thể, y đã đi). Ý nghĩa là: đầy đủ, tốt đẹp, không tốt đẹp.

16. Aññe ca.

16. Và những từ khác.

Aññe ca saddā kiriyatthehi syādyantehi saha bahulamekatthā bhavanti, purobhūya, tirobhūya, tirokariya, urasikariya, manasikariya, majjhekariya, tuṇhībhūya.

Và những từ khác cũng được hợp nhất ý nghĩa một cách đa dạng với những từ có biến cách syādi mang ý nghĩa hành động. Ví dụ: purobhūya (sau khi đã đặt ở trước), tirobhūya (sau khi đã biến mất), tirokariya (sau khi đã gạt sang một bên), urasikariya (sau khi đã đặt trong tâm), manasikariya (sau khi đã tác ý), majjhekariya (sau khi đã đặt ở giữa), tuṇhībhūya (sau khi đã trở nên im lặng).

17. Vānekaññatthe.

17. Nhiều (từ có biến cách) được hợp nhất một cách tùy chọn trong ý nghĩa của một từ khác.

Anekaṃ [Pg.124] syādyantamaññassa padassatthe ekatthaṃ vā hoti, bahūni dhanāni yassa so bahudhano, lambā kaṇṇā yassa so lambakaṇṇo, vajiraṃ pāṇimhi yassa soyaṃ vajirapāṇi, mattā bahavo mātaṅgā ettha mattabahumātaṅgaṃ vanaṃ, āruḷho vānaro yaṃ rukkhaṃ so āruḷhavānaro, jitāni indriyāni yena so jitindriyo, dinnaṃ bhojanaṃ yassa so dinnabhojano, apagataṃ kāḷakaṃ yasmā paṭā so-yamapagatakāḷako, upagatā dasa yesaṃ te upadasā, āsannadasā, adūradasā, adhikadasā, tayo dasa parimāṇamesaṃ tidasā, kathaṃ dasasaddo saṅkhyāne vattate? Parimāṇasaddasannidhānā, yathā pañca parimāṇamesaṃ pañcakā sakunāti, dve vā tayo vā parimāṇamesaṃ dvattayo vāsaddatthe vā dve vā tayo vā dvattayo.

Nhiều từ có biến cách syādi được hợp nhất ý nghĩa một cách tùy chọn trong ý nghĩa của một từ khác. Ví dụ: bahūni dhanāni yassa so (người nào có nhiều của cải) là bahudhano (người giàu có); lambā kaṇṇā yassa so (người nào có tai dài) là lambakaṇṇo (người tai dài); vajiraṃ pāṇimhi yassa so ayaṃ (người nào có kim cương chử trong tay) là vajirapāṇi (thần Indra); mattā bahavo mātaṅgā ettha (nơi có nhiều voi say) là mattabahumātaṅgaṃ vanaṃ (khu rừng có nhiều voi say); āruḷho vānaro yaṃ rukkhaṃ so (cây mà khỉ đã trèo lên) là āruḷhavānaro (cây có khỉ trèo); jitāni indriyāni yena so (người đã chinh phục các căn) là jitindriyo (người chinh phục các căn); dinnaṃ bhojanaṃ yassa so (người được cho thức ăn) là dinnabhojano; apagataṃ kāḷakaṃ yasmā paṭā so ayaṃ (tấm vải mà vết đen đã biến mất) là apagatakāḷako; upagatā dasa yesaṃ te (những người gần đến mười) là upadasā (khoảng mười), āsannadasā (gần mười), adūradasā (không xa mười), adhikadasā (hơn mười); tayo dasa parimāṇam esaṃ (những vị có số lượng là ba mươi) là tidasā (chư thiên); làm sao từ dasa lại có nghĩa là số đếm? Do sự gần gũi của từ parimāṇa (số lượng). Giống như pañca parimāṇam esaṃ (những con có số lượng là năm) là pañcakā sakunā (bầy chim năm con); dve vā tayo vā parimāṇam esaṃ (những người có số lượng là hai hoặc ba) là dvattayo; hoặc trong ý nghĩa của từ vā, dve vā tayo vā (hai hoặc ba) là dvattayo.

Dakkhiṇassā ca pubbassā ca disāya yadantarāḷaṃ dakkhiṇapubbā disā, dakkhiṇā ca sā pubbā cāti vā, saha puttenāgato saputto, salomako vijjamānalomakoti attho, evaṃ sapakkhako, atthī khīrā brāhmaṇīti atthisaddo vijjamānatthe nipāto, kvaci gatatthatāya padantarānamappayogo, kaṇṭhaṭṭhā kāḷā assa kaṇṭhekāḷo, oṭṭhassa mukhamiva mukhamassa oṭṭhamukho, kesasaṅghāto cūḷā assa kesacūḷo, suvaṇṇavikāro alaṅkāro assa suvaṇṇālaṅkāro, papatitaṃ paṇṇamassa papatitapaṇṇo, papaṇṇo, avijjamānā puttā assa avijjamānaputto, na santi puttā assa aputte, kvaci na hoti pañca bhuttavanto assa bhātuno putto assa atthīti bahulādhikārato.

Khoảng không gian giữa phương nam và phương đông là dakkhiṇapubbā disā (phương đông nam); hoặc (phân tích là) dakkhiṇā ca sā pubbā ca (phương ấy vừa là nam vừa là đông). Saha puttena āgato (người đến cùng với con trai) là saputto. Salomako có nghĩa là vijjamānalomako (người có lông). Tương tự sapakkhako (người có cánh). Trong câu atthī khīrā brāhmaṇī (nữ bà-la-môn có sữa), từ atthi là một bất biến từ có nghĩa là ‘hiện hữu’. Đôi khi, do ý nghĩa đã được hiểu, các từ khác không được sử dụng. Ví dụ: kaṇṭhaṭṭhā kāḷā assa (người có vết đen ở cổ) là kaṇṭhekāḷo (thần Śiva). Oṭṭhassa mukham iva mukham assa (người có miệng giống miệng lạc đà) là oṭṭhamukho. Kesasaṅghāto cūḷā assa (người có búi tóc là một mớ tóc) là kesacūḷo. Suvaṇṇavikāro alaṅkāro assa (người có đồ trang sức là sản phẩm của vàng) là suvaṇṇālaṅkāro. Papatitaṃ paṇṇam assa (cây có lá đã rụng) là papatitapaṇṇo, hoặc papaṇṇo. Avijjamānā puttā assa (người không có con trai) là avijjamānaputto. Na santi puttā assa (người không có con trai) là aputto. Đôi khi hợp thể không xảy ra, ví dụ: pañca bhuttavanto assa bhātuno putto assa atthi (người ấy có một người con trai của người anh đã ăn năm lần); (điều này là) do quyền hạn của từ bahula.

18. Tattha gahetvā tena paharitvā yuddhe sarūpaṃ.

18. Trong ý nghĩa ‘trận chiến’, (các từ chỉ) ‘nắm lấy ở đó’ và ‘đánh bằng cái đó’ có cùng hình thức (được hợp nhất).

Sattamyantaṃ [Pg.125] tatiyantañca sarūpamanekaṃ tattha gahetvā tena paharitvā yuddhe-ññapadatthe ekatthaṃ vā hoti, kesesu ca kesesu ca gahetvā yuddhaṃ pavattaṃ kesākesi, daṇḍehi ca daṇḍehi ca paharitvā yuddhaṃ pavattaṃ daṇḍādaṇḍi, muṭṭhāmuṭṭhi, ‘‘ci vītiyāre’’ (3-51) ti ci samāsanto, ‘‘cismiṃ’’ (3.66) ti akāro. Tattha teneti kiṃ? Kāyañca kāyañca gahetvā yuddhaṃ pavattaṃ. Gahetvā paharitvāti kiṃ? Rathe ca rathe ca ṭhatvā yuddhaṃ pavatti. Yuddheti kiṃ? Hatthe ca hatthe ca gahetvā sakhyaṃ pavattaṃ. Sarūpanti kiṃ? Daṇḍehi ca musalehi ca paharitvā yuddha pavattaṃ.

Nhiều từ có cùng hình thức, tận cùng bằng biến cách thứ bảy hoặc thứ ba, được hợp nhất ý nghĩa một cách tùy chọn trong ý nghĩa của một từ khác, khi có nghĩa là ‘trận chiến’ trong đó có hành động ‘nắm lấy ở đó’ và ‘đánh bằng cái đó’. Ví dụ: kesesu ca kesesu ca gahetvā yuddhaṃ pavattaṃ (trận chiến diễn ra bằng cách nắm tóc của nhau) thành kesākesi; daṇḍehi ca daṇḍehi ca paharitvā yuddhaṃ pavattaṃ (trận chiến diễn ra bằng cách dùng gậy đánh nhau) thành daṇḍādaṇḍi; muṭṭhāmuṭṭhi (tay đấm qua lại). Theo quy tắc ‘ci vītiyāre’ (3-51), hậu tố ci được thêm vào cuối hợp thể; theo quy tắc ‘cismiṃ’ (3.66), nguyên âm cuối trở thành a. Tại sao nói ‘ở đó’ và ‘bằng cái đó’? (Để loại trừ trường hợp như): Kāyañca kāyañca gahetvā yuddhaṃ pavattaṃ (trận chiến diễn ra bằng cách nắm thân thể của nhau). Tại sao nói ‘nắm lấy’ và ‘đánh’? (Để loại trừ trường hợp như): Rathe ca rathe ca ṭhatvā yuddhaṃ pavatti (trận chiến diễn ra bằng cách đứng trên xe của nhau). Tại sao nói ‘trong trận chiến’? (Để loại trừ trường hợp như): Hatthe ca hatthe ca gahetvā sakhyaṃ pavattaṃ (tình bạn diễn ra bằng cách nắm tay nhau). Tại sao nói ‘cùng hình thức’? (Để loại trừ trường hợp như): Daṇḍehi ca musalehi ca paharitvā yuddha pavattaṃ (trận chiến diễn ra bằng cách dùng gậy và chày đánh nhau).

19. Catthe.

19. Trong ý nghĩa của từ ca (và).

Anekaṃ syādyantaṃ catthe ekatthaṃ vā bhavati. Samuccayonvācayo itarītarayogo samāhāro ca ca saddatthā, tattha samuccayānvācayesu nekatthībhāvo sambhavati, tesu hi samuccayo aññamaññanirapekkhā namattappadhānānaṃ katthaci kiriyāvisese cīyamānatā, yathā ‘dhave ca khadire ca palāse ca chindā’ti. Anvācayo ca yattheko padhānabhāvena vidhīyate aparo ca guṇabhāvena, yathā ‘bhikkhañcara gāvo cānaye’ti. Itaradvaye tu sambhavati, tesu hi aññamaññasāpekkhānamavayavabhadānugato itarītarayogo, yathā ‘sāriputtamoggallānā’ti, assāvayavappadhānattā bahuvacanameva. Aññamaññasāpekkhānameva tirohitāvayavabhedo samudāyappadhāno samāhāro, yathā ‘chattupāhana’nti, assa pana samudāyappadhānattā ekavacanameva.

Trong ý nghĩa của ca, có thể có nhiều từ riêng biệt hoặc trở thành một từ duy nhất. Samuccaya (tập hợp), anvācaya (liên hợp), itarītarayoga (tương quan), và samāhāra (tổng hợp) là các ý nghĩa của từ ca. Trong số đó, ở samuccaya và anvācaya, sự hợp nhất thành một từ không thể xảy ra. Bởi vì trong chúng, samuccaya là sự tích tập các sự vật độc lập với nhau và tự thân là chính yếu trong một hành động đặc biệt nào đó, ví dụ như ‘dhave ca khadire ca palāse ca chindā’ti (hãy chặt cây dhava, và cây khadira, và cây palāsa). Còn anvācaya là trường hợp một cái được quy định là chính, và cái kia là phụ, ví dụ như ‘bhikkhañcara gāvo cānaye’ti (hãy đi khất thực, và hãy dắt bò về). Nhưng trong hai loại còn lại thì có thể (hợp nhất). Bởi vì trong chúng, itarītarayoga là sự liên kết tương quan của các thành phần phụ thuộc lẫn nhau, với sự phân biệt các thành phần vẫn được giữ lại, ví dụ như ‘sāriputtamoggallānā’ti (Sāriputta và Moggallāna); do các thành phần của nó là chính yếu nên luôn ở số nhiều. Samāhāra là sự tập hợp của các sự vật phụ thuộc lẫn nhau, trong đó sự phân biệt các thành phần bị che khuất và toàn thể là chính yếu, ví dụ như ‘chattupāhana’nti (dù và dép); nhưng do toàn thể của nó là chính yếu nên luôn ở số ít.

Te [Pg.126] ca samāhārītarītarayogā bahulaṃ vidhānā niyatavisayāyeva honti, tatrāyaṃ visayavibhāgo nirutthipiṭakāgato-pāṇitūriyayoggasenaṅgānaṃ, niccaverīnaṃ, saṅkhyāparimāṇa-saññānaṃ, khuddajantukānaṃ, pacanacaṇḍālānaṃ, caraṇasādhāraṇānaṃ, ekajjhāyanapāvacanānaṃ, liṅgavisesānaṃ, vividhaviruddhānaṃ disānaṃ, nadīnañca niccaṃ samāhārekattaṃ bhavati, tiṇarukkhapasusakunadhanadhaññabyañjanajanappadānaṃ vā, aññesamitarītarayogova.

Và các hợp từ samāhāra và itarītarayoga ấy, do có nhiều quy tắc, nên chỉ có những phạm vi nhất định. Ở đây, sự phân chia phạm vi này xuất phát từ Niruttipiṭaka: đối với các bộ phận của chúng sinh, các bộ phận của nhạc cụ, các bộ phận của ách, các bộ phận của quân đội, các loài thù địch thường xuyên, các số đếm và đo lường, các loài sinh vật nhỏ, những người nấu ăn và tiện dân, những điều chung trong đời sống phạm hạnh, các kinh điển học chung, các giới tính khác nhau, các sự vật đối lập đa dạng, các phương hướng, và các con sông, thì luôn luôn có sự hợp nhất thành số ít trong samāhāra. Đối với các loại cỏ, cây, gia súc, chim, tài sản, ngũ cốc, gia vị, và các quốc gia, thì có thể tùy chọn. Đối với những loại khác, chỉ có itarītarayoga.

Pāṇyaṅgānaṃ-cakkhusotaṃ, mukhanāsikaṃ, hanugīvaṃ, chavimaṃsalohitaṃ, nāmarūpaṃ, jarāmaraṇaṃ. Turiyaṅgānaṃ-alasatālambaraṃ, murajagomukhaṃ, saṅkhadeṇḍimaṃ, maddavikapāṇavikaṃ, gītavāditaṃ, sammatālaṃ. Yoggaṅgānaṃ phālapācanaṃ, yuganaṅgalaṃ. Senaṅgānaṃ-asisattitomarapiṇḍaṃ, asicammaṃ, dhanukalāpaṃ, paharaṇāvaraṇaṃ. Niccaverīnaṃ-ahinakulaṃ, bīḷālamūsikaṃ, kākolūkaṃ, nāgasupaṇṇaṃ. Saṅkhyāparimāṇa saññānaṃ-ekakadukaṃ, dukatikaṃ, tikacatukkaṃ, catukkapañcakaṃ, dasekādasakaṃ. Khuddajantukānaṃ kīṭapaṭaṅgaṃ, kunthakipillikaṃ, ḍaṃsamakasaṃ, makkhikakipillikaṃ. Pacanacaṇḍālānaṃ-orabbhikasūkarikaṃ, sākunti kamāgavikaṃ, sapākacaṇḍālaṃ, venarathakāraṃ, pukkusa chavaḍāhakaṃ. Caraṇasādhāraṇānaṃ-atisabhāradvājaṃ, kaṭhakalāpaṃ, sīlapaññāṇaṃ, samathavipassanaṃ, vijjācaraṇaṃ. Ekajjhāyanapāvacanānaṃ dīghamajjhimaṃ, ekuttarasaṃyuttakaṃ, khandhakavibhaṅgaṃ. Liṅgavisesānaṃ-itthipukhaṃ, dāsidāsaṃ, cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhāraṃ, tiṇakaṭṭhasākhāpalāsaṃ, ‘lābhī hoti cīvarapiṇḍapātasenā- sanagilānappaccayabhesajjaparikkhārāna’ntipi dissati. Vividhaviruddhānaṃ kusalākusalaṃ[Pg.127], sāvajjānavajjaṃ, hīnappaṇītaṃ, kaṇhasukkaṃ, chekapāpakaṃ. Disānaṃ pubbāparaṃ, dakkhiṇuttaraṃ, pubbadakkhiṇaṃ, pubbuttaraṃ, adharuttaraṃ, aparadakkhiṇaṃ, aparuttaraṃ. Nadīnaṃ-gaṅgāyamunaṃ, mahisarabhu.

Về các bộ phận của chúng sinh: cakkhusotaṃ (mắt và tai), mukhanāsikaṃ (miệng và mũi), hanugīvaṃ (hàm và cổ), chavimaṃsalohitaṃ (da, thịt và máu), nāmarūpaṃ (danh và sắc), jarāmaraṇaṃ (già và chết). Về các bộ phận của nhạc cụ: alasatālambaraṃ, murajagomukhaṃ (trống muraja và kèn gomukha), saṅkhadeṇḍimaṃ (tù và và trống nhỏ), maddavikapāṇavikaṃ, gītavāditaṃ (ca và nhạc), sammatālaṃ (chập chõa và nhịp). Về các bộ phận của ách: phālapācanaṃ (lưỡi cày và roi thúc), yuganaṅgalaṃ (ách và cày). Về các bộ phận của quân đội: asisattitomarapiṇḍaṃ (gươm, giáo, lao và chùy), asicammaṃ (gươm và khiên), dhanukalāpaṃ (cung và ống tên), paharaṇāvaraṇaṃ (vũ khí và áo giáp). Về các loài thù địch thường xuyên: ahinakulaṃ (rắn và chồn), bīḷālamūsikaṃ (mèo và chuột), kākolūkaṃ (quạ và cú), nāgasupaṇṇaṃ (nāga và garuḍa). Về các số đếm và đo lường: ekakadukaṃ (một và hai), dukatikaṃ (hai và ba), tikacatukkaṃ (ba và bốn), catukkapañcakaṃ (bốn và năm), dasekādasakaṃ (mười và mười một). Về các loài sinh vật nhỏ: kīṭapaṭaṅgaṃ (côn trùng và bướm đêm), kunthakipillikaṃ (bọ và kiến), ḍaṃsamakasaṃ (ruồi trâu và muỗi), makkhikakipillikaṃ (ruồi và kiến). Về những người nấu ăn và tiện dân: orabbhikasūkarikaṃ (người mổ cừu và người mổ heo), sākuntikamāgavikaṃ (người bẫy chim và người săn hươu), sapākacaṇḍālaṃ (người nấu thịt chó và tiện dân), venarathakāraṃ (người đan tre và người làm xe), pukkusachavaḍāhakaṃ (người nhặt hoa và người thiêu xác). Về những điều chung trong đời sống phạm hạnh: atisabhāradvājaṃ, kaṭhakalāpaṃ (trường phái Kaṭha và Kalāpa), sīlapaññāṇaṃ (giới và tuệ), samathavipassanaṃ (chỉ và quán), vijjācaraṇaṃ (minh và hạnh). Về các kinh điển học chung: dīghamajjhimaṃ (Trường Bộ và Trung Bộ), ekuttarasaṃyuttakaṃ (Tăng Chi Bộ và Tương Ưng Bộ), khandhakavibhaṅgaṃ (Khandhaka và Vibhaṅga). Về các giới tính khác nhau: itthipukhaṃ (nữ và nam), dāsidāsaṃ (nữ tỳ và nam nô); cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhāraṃ (y, vật thực, sàng tọa, dược phẩm trị bệnh); tiṇakaṭṭhasākhāpalāsaṃ (cỏ, gỗ, cành, lá); cũng thấy có trường hợp ‘lābhī hoti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārānaṃ’ (là người nhận được y, vật thực, sàng tọa, dược phẩm trị bệnh). Về các sự vật đối lập đa dạng: kusalākusalaṃ (thiện và bất thiện), sāvajjānavajjaṃ (có tội và vô tội), hīnappaṇītaṃ (hạ liệt và cao thượng), kaṇhasukkaṃ (đen và trắng), chekapāpakaṃ (khôn và dại). Về các phương hướng: pubbāparaṃ (đông và tây), dakkhiṇuttaraṃ (nam và bắc), pubbadakkhiṇaṃ (đông nam), pubbuttaraṃ (đông bắc), adharuttaraṃ (dưới và trên/bắc), aparadakkhiṇaṃ (tây nam), aparuttaraṃ (tây bắc). Về các con sông: gaṅgāyamunaṃ (sông Hằng và sông Yamunā), mahisarabhu (sông Mahī và sông Sarabhū).

Tiṇavisesānaṃ-kāsakusaṃ kāsakusā, usīrabīraṇaṃ usīrabīraṇā, muñjapabbajaṃ muñjapabbajaṃ muñjapabbajā. Rukkhavisesānaṃ khadirapalāsaṃ khadirapalāsā, vossakaṇṇaṃ dhavāssakaṇṇā, pilakkhanigrodhaṃ pilakkhanigrodhā, assatthakapitthanaṃ assatthakapitthanā, sākasālaṃ sākasālā. Pasuvisesānaṃ-gajagavajaṃ gajagavajā, gomahisaṃ gomahisā, eṇeyyagomahisaṃ eṇeyyagomahisā, eṇeyyavarāhaṃ eṇeyyavarāhā, ajeḷakaṃ ajeḷakā, kukkurasūkaraṃ kukkurasūkarā, hatthigavāssavaḷavaṃ hatthigavāssavaḷavā. Sakunavisesānaṃ-haṃsabalāvaṃ haṃsabalāvā, kāraṇḍavacakkavākaṃ kāraṇḍavacakkavākā, bakabalākaṃ bakabalākā. Dhanānaṃ-hiraññasuvaṇṇaṃ hiraññasuvaṇṇā, maṇisaṅkhamuttāveḷuriyaṃ maṇisaṅkhamuttāveḷuriyā, jātarūparajataṃ jātarūparajatā. Dhaññānaṃ-sāliyavakaṃ sāliyavakā, tilamuggamāsaṃ tilamuggamāsā, nipphāvakulatthaṃ nipphāvakulatthā. Byañjanānaṃ-sākasuvaṃ sākasuvā, gabyamāhisaṃ gabyamāhisā, eṇeyyavārāhaṃ eṇeyyavārāhā, migamāyūraṃ migamāyūrā. Janapadānaṃ-kāsikosalaṃ kāsikosalā, vajjimallaṃ vajjimallā, cetivaṃsaṃ cetivaṃsā, macchasūrasenaṃ macchasūrasenā, kurupañcālaṃ kurupañcālā. Itarītarayogo yathā-candimasūriyā, samaṇabrāhmaṇā mātāpitaro iccādi.

Về các loại cỏ đặc biệt: kāsakusaṃ hoặc kāsakusā (cỏ kāsa và cỏ kusa), usīrabīraṇaṃ hoặc usīrabīraṇā (cỏ usīra và cỏ bīraṇa), muñjapabbajaṃ hoặc muñjapabbajā (cỏ muñja và cỏ pabbaja). Về các loại cây đặc biệt: khadirapalāsaṃ hoặc khadirapalāsā (cây khadira và cây palāsa), dhavāssakaṇṇaṃ hoặc dhavāssakaṇṇā (cây dhava và cây assakaṇṇa), pilakkhanigrodhaṃ hoặc pilakkhanigrodhā (cây pilakkha và cây nigrodha), assatthakapitthanaṃ hoặc assatthakapitthanā (cây assattha và cây kapitthana), sākasālaṃ hoặc sākasālā (cây teak và cây sal). Về các loại gia súc đặc biệt: gajagavajaṃ hoặc gajagavajā (voi và bò), gomahisaṃ hoặc gomahisā (bò và trâu), eṇeyyagomahisaṃ hoặc eṇeyyagomahisā (nai, bò và trâu), eṇeyyavarāhaṃ hoặc eṇeyyavarāhā (nai và heo rừng), ajeḷakaṃ hoặc ajeḷakā (dê và cừu), kukkurasūkaraṃ hoặc kukkurasūkarā (chó và heo), hatthigavāssavaḷavaṃ hoặc hatthigavāssavaḷavā (voi, bò, ngựa đực và ngựa cái). Về các loại chim đặc biệt: haṃsabalāvaṃ hoặc haṃsabalāvā (ngỗng và hạc), kāraṇḍavacakkavākaṃ hoặc kāraṇḍavacakkavākā (vịt kāraṇḍava và ngỗng trời), bakabalākaṃ hoặc bakabalākā (diệc và cò). Về tài sản: hiraññasuvaṇṇaṃ hoặc hiraññasuvaṇṇā (vàng thoi và vàng trang sức), maṇisaṅkhamuttāveḷuriyaṃ hoặc maṇisaṅkhamuttāveḷuriyā (ngọc, ốc, trai và lưu ly), jātarūparajataṃ hoặc jātarūparajatā (vàng và bạc). Về ngũ cốc: sāliyavakaṃ hoặc sāliyavakā (lúa và đại mạch), tilamuggamāsaṃ hoặc tilamuggamāsā (mè, đậu xanh và các loại đậu), nipphāvakulatthaṃ hoặc nipphāvakulatthā (đậu dẹt và đậu ngựa). Về gia vị: sākasuvaṃ hoặc sākasuvā (rau và canh), gabyamāhisaṃ hoặc gabyamāhisā (từ bò và từ trâu), eṇeyyavārāhaṃ hoặc eṇeyyavārāhā (từ nai và từ heo rừng), migamāyūraṃ hoặc migamāyūrā (từ hươu và từ công). Về các quốc gia: kāsikosalaṃ hoặc kāsikosalā (Kāsi và Kosala), vajjimallaṃ hoặc vajjimallā (Vajji và Malla), cetivaṃsaṃ hoặc cetivaṃsā (Ceti và Vaṃsa), macchasūrasenaṃ hoặc macchasūrasenā (Maccha và Sūrasena), kurupañcālaṃ hoặc kurupañcālā (Kuru và Pañcāla). Ví dụ về itarītarayoga: candimasūriyā (mặt trăng và mặt trời), samaṇabrāhmaṇā (sa-môn và bà-la-môn), mātāpitaro (cha và mẹ), v.v.

Etasmiṃ [Pg.128] ekatthībhāvakaṇḍe yaṃ vuttaṃ pubbaṃ, tadeva pubbaṃ nipatati kamātikkame payojanābhāvā. Kvaci vipallāsopi hoti bahulādhikārato, dantānaṃ rājā rājadanto, katthaci kamaṃ paccānādarā pubbakālassāpi paranipāto, littavāsito, naggamusito, sittasammaṭṭho, bhaṭṭhaluñcito. Catthe yadekatthaṃ tattha keci pubbapadaṃ bahudhā niyamenti, tadiha byabhicāradassāna na vuttanti daṭṭhabbaṃ.

Trong chương về sự hợp nhất thành một từ này, từ nào được nói trước, chính từ đó được đặt trước, vì không có lý do gì để vi phạm thứ tự. Đôi khi cũng có sự đảo ngược do quy tắc bahula (đa dạng), ví dụ: dantānaṃ rājā (vua của các răng) thành rājadanto (răng vua). Ở một số nơi, do không quan tâm đến thứ tự, ngay cả từ lẽ ra phải đứng trước cũng bị đặt sau, ví dụ: littavāsito (được thoa và ướp hương), naggamusito (trần truồng và cạo đầu), sittasammaṭṭho (được tưới và quét), bhaṭṭhaluñcito (được chiên và nhổ). Trong ý nghĩa của ca, nơi có sự hợp nhất, một số người quy định từ đầu theo nhiều cách; điều đó không được nói ở đây vì thấy có ngoại lệ, cần phải được hiểu như vậy.

20. Samāhāre napuṃsakaṃ.

20. Trong hợp từ samāhāra, (hợp từ ấy) là trung tính.

Catthe samāhāre yadekatthaṃ, taṃ napuṃsakaliṅgaṃ bhavati, tathācevodāhaṭaṃ, katthaci na hoti ‘sabhāparisāyā’ti ñāpakā, ādhipaccaparivāro, chandapārisuddhi, paṭisandhipavattiyaṃ.

Trong samāhāra có một nghĩa, nó là trung tánh, và đã được ví dụ như vậy, đôi khi không thành do chỉ dẫn của ‘sabhāparisāyā’, (ví dụ:) ādhipaccaparivāro, chandapārisuddhi, paṭisandhipavattiyaṃ.

21. Saṅkhyādi.

21. Bắt đầu bằng số từ.

Ekatthe samāhāre saṅkhyādi napuṃsakaliṅgaṃ bhavati, pañcagavaṃ, catuppathaṃ, samāhārassekattā ekavacanameva hoti, samāhāretveva pañcakāpālo pūvo, tiputto.

Trong samāhāra có một nghĩa, (phức hợp từ) bắt đầu bằng số từ là trung tánh, (ví dụ:) pañcagavaṃ, catuppathaṃ. Do tính cách duy nhất của samāhāra nên chỉ có số ít. (Quy luật này) chỉ trong samāhāra mà thôi, (ví dụ:) pañcakāpālo pūvo, tiputto.

22. Kvacekattañca chaṭṭhiyā.

22. Và đôi khi (phức hợp từ) cách thứ sáu (cũng trở thành) trung tánh và số ít.

Chaṭṭhiyekatthe kvaci napuṃsakattaṃ hotekatthañca, salabhānaṃ chāyā salabhacchāyaṃ, evaṃ sakuntānaṃ chāyā sakuntacchāyaṃ, pāsādacchāyaṃ pāsādacchāyā, gharacchāyaṃ gharacchāyā, amanussasabhāya napuṃsakekattaṃ bhavati brahmasabhaṃ, devasabhaṃ, indasabhaṃ, yakkhasabhaṃ, sarabhasabhaṃ, manussasabhāyaṃ pana khattiyasabhā, rājasabhā iccevamādi, kvacīti kiṃ rājapuriso.

(Phức hợp từ) cách thứ sáu có một nghĩa đôi khi là trung tánh và số ít, (ví dụ:) salabhānaṃ chāyā là salabhacchāyaṃ, tương tự sakuntānaṃ chāyā là sakuntacchāyaṃ, pāsādacchāyaṃ hoặc pāsādacchāyā, gharacchāyaṃ hoặc gharacchāyā. Hội chúng của phi nhân trở thành trung tánh và số ít, (ví dụ:) brahmasabhaṃ, devasabhaṃ, indasabhaṃ, yakkhasabhaṃ, sarabhasabhaṃ. Nhưng hội chúng của con người (thì không, ví dụ:) khattiyasabhā, rājasabhā, v.v. Tại sao nói ‘đôi khi’? (Ví dụ:) rājapuriso.

23. Syādīsu rasso.

23. Rút ngắn trong các biến cách bắt đầu bằng ‘si’.

Napuṃsake [Pg.129] vattamānassa rasso hoti syādīsu. Salabhacchāyaṃ, syādīsūti kiṃ? Salabhacchāye.

Đối với từ thuộc trung tánh, sự rút ngắn xảy ra trong các biến cách bắt đầu bằng ‘si’. (Ví dụ:) Salabhacchāyaṃ. Tại sao nói ‘trong các biến cách bắt đầu bằng ‘si’’? (Ví dụ:) Salabhacchāye.

24. Ghapassantassāppadhānassa.

24. Của (danh từ) ‘gha’ và ‘pa’ không phải là thành phần chính ở cuối (phức hợp từ).

Antabhūtassa appadhānassa ghapassa syādīsu rasso hoti. Bahumālo poso, nikkosambi, ativāmoru, antassāti kiṃ? Rājā kaññāpiyo, appadhānassāti kiṃ? Rājakumārī brahmabandhū.

Đối với (danh từ) ‘gha’ và ‘pa’ không phải là thành phần chính và là một phần của (phức hợp từ), sự rút ngắn xảy ra trong các biến cách bắt đầu bằng ‘si’. (Ví dụ:) Bahumālo poso, nikkosambi, ativāmoru. Tại sao nói ‘là một phần của’? (Ví dụ:) Rājā kaññāpiyo. Tại sao nói ‘không phải là thành phần chính’? (Ví dụ:) Rājakumārī brahmabandhū.

25. Gossu.

25. Đối với ‘go’ (thành) ‘u’.

Antabhūtassa appadhānassa gossa syādīsu u hoti. Cittagu, appadhānassātveva? Sugo, antassātveva? Gokulaṃ.

Đối với (từ) ‘go’ không phải là thành phần chính và là một phần của (phức hợp từ), ‘u’ được thay thế trong các biến cách bắt đầu bằng ‘si’. (Ví dụ:) Cittagu. Tại sao nói ‘không phải là thành phần chính’? (Ví dụ:) Sugo. Tại sao nói ‘là một phần của’? (Ví dụ:) Gokulaṃ.

26. Itthiyamatvā.

26. Trong giống cái, từ ‘a’ (thành) ‘ā’.

Itthiyaṃ vattamānato akārantato nāmasmā āpaccayo hoti. Dhammadinnā.

Từ một danh từ tận cùng bằng ‘a’ biểu thị giống cái, tiếp vị ngữ ‘ā’ được thêm vào. (Ví dụ:) Dhammadinnā.

37. Nadādito vī.

37. Từ nhóm ‘nadī’, (thêm) ‘ī’.

Nadādīhi itthiyaṃ vīppaccayo hoti. Nadī, mahī, kumārī, taruṇī, vāruṇī, gotamī. (14) ‘‘Gotovā’’ gāvī go, ākatigaṇo-yaṃ, koro ‘‘ntantūnaṃ vīmhi to vā’’ (3-36) ti visesanattho.

Từ (các từ trong) nhóm ‘nadī’, tiếp vị ngữ ‘ī’ được thêm vào trong giống cái. (Ví dụ:) Nadī, mahī, kumārī, taruṇī, vāruṇī, gotamī. (14) ‘‘Gotovā’’ gāvī go, đây là một nhóm mở, (từ) koro có mục đích đặc biệt hóa trong quy luật ‘‘ntantūnaṃ vīmhi to vā’’ (3-36).

28. Yakkhāditinī ca.

28. Và từ nhóm ‘yakkha’, (thêm) ‘inī’.

Yakkhādito [Pg.130] itthiyaṃ inī hoti vīca. Yakkhinī yakkhī, nāginī nāgī, sīhinī sīhī.

Từ nhóm ‘yakkha’ trong giống cái, (tiếp vị ngữ) ‘inī’ được thêm vào, và cả ‘ī’ nữa. (Ví dụ:) Yakkhinī hoặc yakkhī, nāginī hoặc nāgī, sīhinī hoặc sīhī.

26. Ārāmikādīhi.

26. Từ nhóm ‘ārāmika’.

Ārāmikādito inī hotitthiyaṃ. Ārāmikinī, anantarāyikinī, rājinī (15) ‘‘saññāyaṃ mānuso’’ mānusinī, aññatra mānusī.

Từ nhóm ‘ārāmika’, (tiếp vị ngữ) ‘inī’ được thêm vào trong giống cái. (Ví dụ:) Ārāmikinī, anantarāyikinī, rājinī. (15) ‘‘saññāyaṃ mānuso’’ mānusinī, trường hợp khác là mānusī.

30. Yuvaṇṇehi nī.

30. Từ các nguyên âm ‘i’ và ‘u’, (thêm) ‘nī’.

Itthiyamivaṇṇuvaṇṇantehi nī hoti bahulaṃ. Sadāpayatapāṇinī, daṇḍinī, bhikkhunī, khattabandhunī, paracittavidunī, mātuādito kasmā na hoti? Itthippaccayaṃ vināpi itthattābhidhānato.

Trong giống cái, từ (các từ) tận cùng bằng nguyên âm ‘i’ và ‘u’, (tiếp vị ngữ) ‘nī’ được thêm vào, một cách phổ biến. (Ví dụ:) Sadāpayatapāṇinī, daṇḍinī, bhikkhunī, khattabandhunī, paracittavidunī. Tại sao không xảy ra từ ‘mātu’, v.v.? Do biểu thị được giống cái ngay cả khi không có tiếp vị ngữ giống cái.

31. Ktimhāññatthe.

31. Từ (tiếp vị ngữ) ‘kti’, trong một nghĩa khác.

Ktimhāññattheyeva itthiyaṃ nī hoti bahulaṃ. Sāhaṃ ahiṃ sāratinī, tassā muṭṭhassatiniyā, sā gāvī vacchagiddhinī, aññattheti kiṃ? Dhammarati.

Chỉ từ (từ có tiếp vị ngữ) ‘kti’ trong một nghĩa khác, (tiếp vị ngữ) ‘nī’ được thêm vào trong giống cái, một cách phổ biến. (Ví dụ:) Sāhaṃ ahiṃ sāratinī, tassā muṭṭhassatiniyā, sā gāvī vacchagiddhinī. Tại sao nói ‘trong một nghĩa khác’? (Ví dụ:) Dhammarati.

32. Gharaṇyādayo.

32. Gharaṇī và các từ khác.

Gharaṇippabhutayo nīppaccantāsādhavo bhavanti. Gharaṇī, pokkharaṇī, īssa-ttaṃ nipātanā, (16) ‘‘ācariyā vā ya-lopo ca’’ ācarinī, ācariyā.

Gharaṇī và các từ khác tận cùng bằng tiếp vị ngữ ‘nī’ là những dạng đúng. (Ví dụ:) Gharaṇī, pokkharaṇī, việc trở thành ‘ī’ là do sự hình thành bất quy tắc. (16) ‘‘ācariyā vā ya-lopo ca’’ ācarinī, ācariyā.

33. Mātulāditvānī bhariyāyaṃ.

33. Từ nhóm ‘mātula’, (thêm) ‘ānī’ với nghĩa là ‘vợ’.

Mātulādito [Pg.131] bhariyāyamānī hoti. Mātulānī, vāruṇānī, gahapatānī, ācariyānī, (17) ‘‘abhariyāyaṃ khattiyā vā’’ khattiyānī khattiyā, nadādipāṭhā bhariyāyantu khattiyī.

Từ nhóm ‘mātula’, (tiếp vị ngữ) ‘ānī’ được thêm vào với nghĩa là ‘vợ’. (Ví dụ:) Mātulānī, vāruṇānī, gahapatānī, ācariyānī. (17) ‘‘abhariyāyaṃ khattiyā vā’’ khattiyānī hoặc khattiyā, nhưng với nghĩa là ‘vợ’ thì là khattiyī do được đọc trong nhóm nadī.

34. Upamāsaṃhita sahita saññata saha saphavāma lakkhaṇāditūrutū.

34. Từ ‘ūru’ được đi trước bởi upamāna, saṃhita, sahita, saññata, saha, sapha, vāma, lakkhaṇa, v.v., (thành) ‘ū’.

Ūrusaddā upamānādipubbā ittiyamū hoti. Karabhorū, saṃhitorū, sahitorū, saññatorū, sahorū, saphorū, vāmorū, lakkhaṇorū, ūtiyogavibhāgā ū brahmabandhū.

Từ từ ‘ūru’ được đi trước bởi ‘upamāna’, v.v., trong giống cái, (nguyên âm cuối) trở thành ‘ū’. (Ví dụ:) Karabhorū, saṃhitorū, sahitorū, saññatorū, sahorū, saphorū, vāmorū, lakkhaṇorū. Do việc tách quy luật thành ‘ū’, (ta có dạng) brahmabandhū.

35. Yuvā ti.

35. Yuvā, v.v.

Yuvasaddato ti hotitthiyaṃ. Yuvati.

36. Ntantūnaṃ vīmhito vā.

Vīmhi ntantūnaṃ to vā hoti. Gacchatī gacchantī, sīlavatī sīlavantī.

37. Bhavato bhoto.

Vīmhi bhavato bhotādeso hoti vā. Bhotī bhavantī.

38. Gossāvaṅa.

Gosaddassa vīmhāvaṅa hoti. Gāvī.

39. Puthussa pathavaputhavā.

Vīmhi [Pg.132] puthussa pathavaputhavā honti. Pathavī, puthavī, ṭhe pathavī.

40. Samāsantva.

Samāsantva iti cādhikarīyati.

41. Pāpādīhi bhūmiyā.

Pāpādīhī parā yā bhūmi tassā samāsanto a hoti. Pāpabhūmaṃ, jātibhūmaṃ.

42. Saṅkhyāhi.

Saṅkhyāhi parā yā bhūmi tassā samāsanto a hoti. Dvibhūmaṃ, tibhūmaṃ.

43. Nadīgodāvarīnaṃ.

Saṅkhyāhi parāsaṃ nadīgodāvarīnaṃ samāsanto a hoti, pañcanadaṃ, sattagodāvaraṃ, saṅkhyāhitveva? Mahānadī, nadīgodāvarīnanti kiṃ? Dasitthi.

44. Asaṅkhyehi cāṅgulyānaññāsaṅkhyatthesu.

Asaṅkhyehi saṅkhyāhi ca parāya aṅgulyā samāsanto a hoti no ce aññapadatthe asaṅkhyatthe ca samāso vattate. Niggatamaṅgulīhi niraṅgulaṃ, accaṅgulaṃ, dve aṅguliyo samāhaṭā dvaṅgulaṃ, anaññāsaṅkhyatthesūti kiṃ? Pañcaṅguli hattho, upaṅguli, kathaṃ [Pg.133] ‘dve aṅgulīmānamassāti dvaṅgula’nti? Nātra samāsoññapadatthe vihito mattādīnaṃ lope kate tattha vattate. Aṅgulasaddo vā pamāṇavāci saddantaraṃ, yathā ‘senaṅgulappamāṇena aṅgulānaṃ sataṃ puṇṇaṃ catuddasa vā aṅgulānī’ti.

45. Dīghāhovassekadesehi ca rattyā.

Dīghādīhi asaṅkhyehi saṅkhyāhi ca paramasmā rattiyā samāsanto a hoti. Dīgharattaṃ, ahorattaṃ (tto), vassārattaṃ (tto), pubbarattaṃ, apararattaṃ, aḍḍhurattaṃ, atikkanto rattiṃ atiratto, dverattī samāhaṭā dirattaṃ (tto), vā kvaci bahulādhikārā ekarattaṃ (tto), ekaratti, anaññāsaṅkhyatthesutveva? Dīgharattihemanto, uparatti, kvaci hoteva bahulaṃ vidhānāyathārattaṃ.

46. Gotvacatthe cālope.

Gosaddā alopavisayā samāsanto a hoti na ce catthe samāso aññapadatthe asaṅkhyatthe ca, rājagavo, paramagavo, pañcagavadhano, dasagavaṃ, alopeti kiṃ? Pañcahi gohi kīto pañcagu, acattheti ki? Ajassagāvo, anaññāsaṅkhyatthesutveva? Cittagu, upagu.

47. Rattindivadāragavacaturassā.

Ete saddā aantā nipaccante. Ratto ca divā ca rattindivaṃ, ratti ca divā ca rattindivaṃ, dārā ca gāvo ca dāragavaṃ, catasso assiyo assa caturasso.

48. Āyāmenugavaṃ.

Anugavanti [Pg.134] nipaccate āyāme gamyamāne. Anugavaṃ sakaṭaṃ, āyāmeti kiṃ? Gunnaṃ pañchā anugu.

49. Akkhismāññatthe. Akkhismā samāsanto a hoti aññatthe ce samādhasā. Visālakkho, visālakkhī.

50. Dārumyaṅgulyā.

Aṅgulantā aññapadatthe dārumhi samāsanto a hoti. Dvaṅgulaṃdāru, pañcaṅgulaṃ, aṅgulisadisāvayavaṃ dhaññādīnaṃ vikkhepakaṃ dāruṃ vuccate, pamāṇe tu pubbe viya siddhaṃ sakharājasaddā akārantāva, sissopi na dissati, gāṇḍī vadhanvāti pakatantarena siddhaṃ.

51. Ci vītihāre.

51. Ci trong ý nghĩa tương tác.

Oghābyatihāre gamyamāne aññapadatthe vattamānato ci hoti. Kesākesi daṇḍādaṇḍi, cakāro ‘‘cismi’’nti (3.66) visesanattho, sugandhi, duggantīti payogo na dissate.

Khi ý nghĩa về sự tương tác mãnh liệt được hiểu, hậu tố ci được dùng sau (một danh từ) trong ý nghĩa của một từ khác (bahubbīhi). Ví dụ: kesākesi (nắm tóc nhau), daṇḍādaṇḍi (đánh nhau bằng gậy). Từ ca trong câu cú pháp ‘cismiṃ’ (3.66) có ý nghĩa đặc biệt hóa, (do đó) không thấy cách dùng như sugandhi, dugganti.

52. Ltvitthiyūhi ko.

52. Hậu tố ka (được thêm) sau (các từ tận cùng bằng) -tu, và (các từ nữ tính tận cùng bằng) -ī và -ū.

Ltuppaccayantehi, itthiyamīkārūkārantehi ca bahulaṃ kappaccayo hoti aññapadatthe. Bahukattuko, bahukumāriko, bahubrahmabandhuko, bahulaṃtveva? Subbhū.

Sau các từ tận cùng bằng hậu tố -tu, và sau các từ nữ tính tận cùng bằng -ī và -ū, hậu tố ka thường được thêm vào trong ý nghĩa của một từ khác (bahubbīhi). Ví dụ: bahukattuko, bahukumāriko, bahubrahmabandhuko. Tại sao lại nói ‘thường’? (Ví dụ không thêm là) subbhū.

53. Vāññato.

53. Tùy chọn từ những từ khác.

Aññehi [Pg.135] aññapadatthe ko vā bahulaṃ hoti. Bahumālako, bahumālo.

Sau những từ khác, hậu tố ka tùy chọn và thường được thêm vào trong ý nghĩa của một từ khác. Ví dụ: bahumālako, bahumālo.

54. Uttarapade. Etamadhikataṃ veditabbaṃ.

54. Khi có từ đi sau. Điều này cần được hiểu là quy tắc chi phối.

55. Imassidaṃ.

55. 'ima' thành 'idaṃ'.

Uttarapade parato imassa idaṃ hoti. Idamaṭṭhitā, idappaccayatā, niggahītalopo passa ca dvibhāvo.

Khi có từ đi sau, 'ima' trở thành 'idaṃ'. Ví dụ: idamaṭṭhitā, idappaccayatā. (Trong idappaccayatā) có sự lược bỏ niggahīta và điệp mẫu của 'p'.

56. Puṃ pumassa vā. Pumassa puṃ hotuttarapade vibhāsā. Pulliṅgaṃ, pumaliṅgaṃ.

56. 'puma' tùy chọn thành 'puṃ'. 'puma' tùy chọn trở thành 'puṃ' khi có từ đi sau. Ví dụ: pulliṅgaṃ, pumaliṅgaṃ.

57. Ṭantantūnaṃ.

57. Về các từ tận cùng bằng -ant và -antu.

Esaṃ ṭa hotuttarapade kvaci vā. Bhavampatiṭṭhāmayaṃ, bhagavaṃmūlakā no dhammā, bahulādhikārā tarādīsu ca pageva mahattarī, rattaññumahattaṃ.

Nguyên âm cuối của những từ này (tận cùng bằng -ant, -antu) tùy chọn trở thành 'a' ở một vài nơi khi có từ đi sau. Ví dụ: bhavampatiṭṭhāmayaṃ, bhagavaṃmūlakā no dhammā. Do quy tắc chi phối ‘thường’, (sự biến đổi này) cũng xảy ra trước các hậu tố như tara, v.v., như trong mahattarī, rattaññumahattaṃ.

58. A. Esaṃ a hotuttarapade. Guṇavantapatiṭṭho-smi.

58. A. Nguyên âm cuối của những từ này trở thành 'a' khi có từ đi sau. Ví dụ: Guṇavantapatiṭṭho-smi.

59. Manādyāpādīnamo maye ca. Manādīnamāpādīnaṃ ca o hotuttarapade maye ca. Manoseṭṭhā, manomayā, rajojallaṃ, rajomayaṃ, āpogataṃ, āpomayaṃ, anuyanti disodisaṃ.

59. Nguyên âm cuối của nhóm manas và nhóm āpas trở thành 'o' khi có từ đi sau và trước hậu tố maya. Ví dụ: manoseṭṭhā, manomayā, rajojallaṃ, rajomayaṃ, āpogataṃ, āpomayaṃ, anuyanti disodisaṃ.

60. Parassa saṅkhyāsu.

60. Của 'para' trước các số từ.

Saṅkhyāsuttarapadesu [Pg.136] parassa o hoti. Parosataṃ, parosahassaṃ, saṅkhyāsūti kiṃ? Paradattūpajīvino.

Khi các số từ là từ đi sau, 'para' trở thành 'paro'. Ví dụ: parosataṃ, parosahassaṃ. Tại sao nói ‘trước các số từ’? (Ví dụ không phải số từ là) paradattūpajīvino.

61. Jane puthassu.

61. Của 'putha' thành 'u' trước 'jana'.

Jane uttarapade puthassa u hoti. Ariyehi puthagevāyaṃ janoti puthujjano.

Khi 'jana' là từ đi sau, 'putha' trở thành 'puthu'. Ví dụ: Ariyehi puthagevāyaṃ janoti puthujjano.

62. So chassāhāyatane vā.

62. 'cha' tùy chọn thành 'sa' trước 'aha' và 'āyatana'.

Ahe āyatane cuttarapade chassa so vā hoti. Sāhaṃ chāhaṃ, saḷāyatanaṃ, chaḷāyatanaṃ.

Khi 'aha' và 'āyatana' là từ đi sau, 'cha' tùy chọn trở thành 'sa'. Ví dụ: sāhaṃ, chāhaṃ; saḷāyatanaṃ, chaḷāyatanaṃ.

63. Ltupitādīnamāraṅaraṅa.

63. Của (các từ tận cùng bằng) -tu và nhóm pitar, (thành) āra và ara.

Ltuppaccayantānaṃ pitādīnañca yathākkamamāraṅaraṅa vā hontuttarapade, satthāradassanaṃ, kattāraniddeso, mātarapitaro, vātveva? Satthudassanaṃ, mātāpitaro.

Các từ tận cùng bằng hậu tố -tu và nhóm pitar tùy chọn trở thành lần lượt là āra và ara khi có từ đi sau. Ví dụ: satthāradassanaṃ, kattāraniddeso, mātarapitaro. Tại sao nói ‘tùy chọn’? (Ví dụ không đổi là) satthudassanaṃ, mātāpitaro.

64. Vijjāyonisambandhānamā tatra catthe.

64. Của (các từ) có liên hệ về học thuật hoặc huyết thống, (nguyên âm cuối) thành 'ā' trước chính những từ đó trong ý nghĩa của 'và'.

Ltupitādīnaṃ vijjāsambandhīnaṃ yonisambandhīnaṃ ca tesveva ltupitādīsu vijjāyonisambandhisuttarapadesu catthavisaye ā hoti. Hotāpotaro mātāpitaro, ltupitādīnaṃ tveva? Puttabhātaro, tatreti kiṃ? Pitupitāmahā, cattheti kiṃ? Mātubhātā, vijjāyonisambandhānanti kiṃ? Dātubhattāro.

Nguyên âm cuối của các từ thuộc nhóm -tu và pitar có liên hệ về học thuật hoặc huyết thống sẽ trở thành 'ā' khi từ đi sau cũng thuộc nhóm -tu và pitar có liên hệ về học thuật hoặc huyết thống, trong trường hợp hợp từ có ý nghĩa của 'và' (dvanda). Ví dụ: hotāpotaro, mātāpitaro. Tại sao nói ‘của nhóm -tu và pitar’? (Ví dụ khác là) puttabhātaro. Tại sao nói ‘trước chính những từ đó’? (Ví dụ khác là) pitupitāmahā. Tại sao nói ‘trong ý nghĩa của và’? (Ví dụ khác là) mātubhātā. Tại sao nói ‘có liên hệ về học thuật hoặc huyết thống’? (Ví dụ khác là) dātubhattāro.

65. Putte.

65. Trước 'putta'.

Putte [Pg.137] uttarapade catthavisaye ltupitādīnaṃ vijjāyoni sambandhānamā hoti. Pitāputtā, mātāputtā.

Khi 'putta' là từ đi sau, trong trường hợp hợp từ có ý nghĩa của 'và', nguyên âm cuối của các từ thuộc nhóm -tu và pitar có liên hệ về học thuật hoặc huyết thống sẽ trở thành 'ā'. Ví dụ: pitāputtā, mātāputtā.

66. Cismiṃ.

66. Trước (hậu tố) 'ci'.

Cippaccayante uttarapade ā hoti. Kesākesi, muṭṭhāmuṭṭhi.

Khi từ đi sau tận cùng bằng hậu tố ci, (nguyên âm cuối của từ đứng trước) trở thành 'ā'. Ví dụ: kesākesi, muṭṭhāmuṭṭhi.

67. Itthiyambhāsitapumitthī pumevekatthe.

67. Một từ nữ tính vốn có dạng nam tính sẽ trở thành như dạng nam tính khi đồng vị.

Itthiyaṃ vattamāne ekatthe samānādhikaraṇe uttarapade pare bhāsitapumā itthī pumeva hoti. Kumārabhariyo, dīghajaṅgho, yuvajāyo, itthiyanti kiṃ? Kalyāṇī padhānamesaṃ kalyāṇippadhānā, bhāsitapumeti kiṃ? Kaññābhariyo, itthīti kiṃ? Gāmaṇikulaṃ diṭṭhi assa gāmaṇidiṭṭhi, ekattheti kiṃ? Kalyāṇiyā mātā kalyāṇimātā.

Khi một từ đi sau đồng vị theo sau, một từ nữ tính vốn có dạng nam tính sẽ trở thành như dạng nam tính. Ví dụ: kumārabhariyo, dīghajaṅgho, yuvajāyo. Tại sao nói ‘nữ tính’? (Ví dụ:) kalyāṇī padhānamesaṃ kalyāṇippadhānā. Tại sao nói ‘vốn có dạng nam tính’? (Ví dụ:) kaññābhariyo. Tại sao nói ‘một từ nữ tính’? (Ví dụ:) gāmaṇikulaṃ diṭṭhi assa gāmaṇidiṭṭhi. Tại sao nói ‘khi đồng vị’? (Ví dụ:) kalyāṇiyā mātā kalyāṇimātā.

68. Kvaci paccaye.

68. Trong một vài hậu tố.

Bhāsitapumitthī paccaye kvaci pumeva moti. Byattatarā, byattatamā.

Từ ngữ bhāsitapumitthī, khi có hậu tố theo sau, đôi khi chỉ trở thành nam tánh. Ví dụ: Byattatarā, byattatamā.

69. Sabbādayo vuttimatte.

69. Các từ sabbādi ở trong hợp thể.

Itthivācakā sabbādayo vuttimatte pumeva honti. Tassā mukhaṃ tammukhaṃ, tassaṃ tatra, tāya tato, tassaṃ velāyaṃ tadā.

Các từ sabbādi chỉ nữ tánh, trong trường hợp hợp thể, chỉ trở thành nam tánh. Ví dụ: Tassā mukhaṃ thành tammukhaṃ, tassaṃ thành tatra, tāya thành tato, tassaṃ velāyaṃ thành tadā.

70. Jāyāya jayaṃ patimhi.

70. Jayaṃ thay cho jāyā khi pati theo sau.

Patimhi pare jāyāya jayaṃ hoti, jayampatī, ‘jānipatī’ti pakatantarena siddhaṃ, tathā ‘dampatī, jampatī’ti.

Khi từ pati theo sau, từ jāyā được biến thành jayaṃ, ví dụ: jayampatī. Dạng ‘jānipatī’ được thành tựu bởi quy tắc khác, tương tự như ‘dampatī, jampatī’.

71. Saññāyamudodakassa.

71. Uda thay cho udaka trong trường hợp là tên riêng.

Saññāyamudakassuttarapade [Pg.138] udādeso hoti. Udadhi, udapānaṃ.

Trong trường hợp là tên riêng, khi (udaka) là hậu từ, nó được thay thế bằng uda. Ví dụ: Udadhi, udapānaṃ.

72. Kumbhādīsu vā.

72. Tùy chọn khi kumbha, v.v... theo sau.

Kumbhādīsuttarapadesu udakassa udādeso vā hoti. Udakumbho udakakumbho, udapatto udakapatto, udabindhu udakabindhu, ākatigaṇo-yaṃ.

Khi các hậu từ kumbha, v.v... theo sau, udaka tùy chọn được thay thế bằng uda. Ví dụ: Udakumbho hoặc udakakumbho, udapatto hoặc udakapatto, udabindhu hoặc udakabindhu. Đây là một nhóm ākatigaṇa.

73. Sotādīsūlopo.

73. Lược bỏ u khi sota, v.v... theo sau.

Sotādīsuttarapadesu udakassa ussa lopo hoti. Dakasotaṃ, dakarakkhaso.

Khi các hậu từ sota, v.v... theo sau, mẫu tự u của udaka bị lược bỏ. Ví dụ: Dakasotaṃ, dakarakkhaso.

74. Ṭa naña ssa.

74. A thay cho nañ.

Uttarapade naña saddassa ṭa hoti. Abrāhmaṇo, ñakāro kiṃ? Kevalassa mā hotu pāmanaputto.

Khi có hậu từ theo sau, từ nañ được biến thành a. Ví dụ: Abrāhmaṇo. Mẫu tự ñ để làm gì? Để (quy tắc này) không áp dụng cho (na) đứng một mình. Ví dụ: pāmanaputto.

75. Ana sare.

75. Ana khi nguyên âm theo sau.

Sarādo uttarapade naña saddassa ana hoti. Anakkhātaṃ.

Khi hậu từ bắt đầu bằng một nguyên âm, từ nañ được biến thành ana. Ví dụ: Anakkhātaṃ.

76. Nakhādayo.

76. Các từ nakha, v.v...

Nakhādayo saddā anana ṭādesā nipaccante. Nāssa khamatthīti nakho, akhamaññaṃ, saññāsaddesu ca nipphattimattaṃ yathākathañci kattabbaṃnāssa kulamathīti nakulo, akulamaññaṃ, nakha nakula napuṃsakanakkhatta nāka evamādi.

Các từ như nakha, v.v... được hình thành bất quy tắc bằng cách thay thế ana và a. Ví dụ: Nāssa khamatthīti nakho, (nghĩa là) akhamaññaṃ. Và trong các danh từ riêng, sự hình thành chỉ nên được thực hiện bằng cách nào đó. Ví dụ: nāssa kulamathīti nakulo, (nghĩa là) akulamaññaṃ. (Các từ đó là) nakha, nakula, napuṃsaka, nakkhatta, nāka, v.v...

77. Nago vāppāṇini.

77. Naga tùy chọn khi không chỉ sinh vật.

Nagaiccappāṇini [Pg.139] vā nipaccate. Nago rukkho, nago pabbato, ago rukkho, ago pabbato, appāṇinīti kiṃ? Ago vasalo sītena.

Từ naga được hình thành tùy chọn khi không chỉ một chúng sanh. Ví dụ: Nago rukkho, nago pabbato, ago rukkho, ago pabbato. Tại sao nói ‘không chỉ một chúng sanh’? (Ví dụ:) Ago vasalo sītena.

78. Sahassa so-ññatthe.

78. So thay cho saha trong hợp thể bahubbīhi.

Aññapadatthavutthimhi samāse uttarapade pare sahassa so vā hoti. Saputto, sahaputto, aññattheti kiṃ? Saha katvā, saha yujjhitvā.

Trong hợp thể có nghĩa chỉ một đối tượng khác (bahubbīhi), khi có hậu từ theo sau, saha tùy chọn được biến thành so. Ví dụ: Saputto, sahaputto. Tại sao nói ‘có nghĩa chỉ một đối tượng khác’? (Ví dụ:) Saha katvā, saha yujjhitvā.

79. Saññāyaṃ.

79. Trong trường hợp là tên riêng.

Sahassuttarapade so hoti saññāyaṃ. Sāssatthaṃ, sapalāsaṃ.

Khi có hậu từ theo sau, saha được biến thành so trong trường hợp là tên riêng. Ví dụ: Sāssatthaṃ, sapalāsaṃ.

80. Appaccakkhe.

80. Khi không thể nhận biết trực tiếp.

Appaccakkhe gamyamāne sahassa so hotuttarapade, sāggi kapoto, sapisācā vātamaṇḍalikā.

Khi ý nghĩa không thể nhận biết trực tiếp được hiểu ngầm, saha được biến thành so khi có hậu từ theo sau. Ví dụ: sāggi kapoto, sapisācā vātamaṇḍalikā.

81. Akāle sakatthe.

81. Khi không phải từ chỉ thời gian, và trong nghĩa của chính nó.

Sakatthappadhānassa sahasaddassa akāle uttarapade so hoti. Sampannaṃ brahmaṃ sabrahmaṃ, sacakkaṃ nidhehi, sadhuraṃ pājehi, akāleti kiṃ? Saha pubbaṇhaṃ, sahāparaṇhaṃ.

Đối với từ saha có nghĩa của chính nó là chính (tappurisa), so được thay thế khi một hậu từ không chỉ thời gian theo sau. Ví dụ: Sampannaṃ brahmaṃ thành sabrahmaṃ, sacakkaṃ nidhehi, sadhuraṃ pājehi. Tại sao nói ‘không chỉ thời gian’? (Ví dụ:) Saha pubbaṇhaṃ, sahāparaṇhaṃ.

82. Ganthantādhikye.

82. Trong nghĩa toàn bộ và sự thêm vào.

Ganthante [Pg.140] ādhikye ca vattamānassa sahassa so hotuttarapade. Sakalaṃ jotimadhīte samuhuttaṃ, kālattho ārambho, ādhikye-sadoṇā khārī, samāsako kahāpaṇo, niccatthoyamārambho.

Khi có nghĩa là ‘toàn bộ’ và ‘thêm vào’, saha được biến thành so khi có hậu từ theo sau. (Toàn bộ:) Sakalaṃ jotimadhīte samuhuttaṃ. Quy tắc này được bắt đầu để áp dụng cho từ chỉ thời gian. (Thêm vào:) sadoṇā khārī, samāsako kahāpaṇo. Quy tắc này được bắt đầu cho mục đích bắt buộc.

83. Samānassa pakkhādīsu vā.

83. Đối với samāna, (sự biến đổi) là tùy chọn khi có các từ bắt đầu bằng pakkha theo sau.

Pakkhādīsuttarapadesu samānassa so hoti vā. Sapakkho samānapakkho, sajoti samānajoti, pakkhādīsūti kiṃ? Samānasīlo, pakkha, joti, janapada, ratti, pattinī, pattī, nābhi, bandhu brahmacārī, nāma, gotta, rūpa, ṭhāna, vaṇṇa, vayo, vacana, dhamma, jātiya, ghacca.

Khi các từ bắt đầu bằng pakkha v.v... làm hậu tố, chữ samāna được biến đổi thành sa một cách tùy chọn. Ví dụ: Sapakkho hoặc samānapakkho, sajoti hoặc samānajoti. Tại sao nói 'bắt đầu bằng pakkha v.v...'? (Để loại trừ trường hợp như) Samānasīlo. (Nhóm từ bắt đầu bằng pakkha là:) pakkha, joti, janapada, ratti, pattinī, pattī, nābhi, bandhu brahmacārī, nāma, gotta, rūpa, ṭhāna, vaṇṇa, vayo, vacana, dhamma, jātiya, ghacca.

84. Udare iye.

84. Khi (theo sau là) udara và iya.

Udare iye pare parato samānassa so vā hoti. Sodariyo, samānodariyo, iyeti kiṃ? Samānodaratā.

Khi udara và iya theo sau, chữ samāna được biến đổi thành sa một cách tùy chọn. Ví dụ: Sodariyo, samānodariyo. Tại sao nói 'iya'? (Để loại trừ trường hợp như) Samānodaratā.

85. Rīrikkhakesu.

85. Đối với (các hậu tố) rī, rikkha, ka.

Etesu samānassa so hoti. Sarī, sarikkho, sariso.

Đối với những (hậu tố) này, chữ samāna được biến đổi thành sa. Ví dụ: Sarī, sarikkho, sariso.

86. Sabbādīnamā.

86. Đối với các từ sabba v.v..., (nguyên âm cuối) thành ā.

Rīrikkhakesu sabbādīnamā hoti. Yādī, yādikkho, yādiso.

Đối với (các hậu tố) rī, rikkha, ka, các từ sabba v.v... có (nguyên âm cuối) biến thành ā. Ví dụ: Yādī, yādikkho, yādiso.

87. Ntakimimānaṃ ṭākīṭī.

87. Đối với nta, kiṃ, ima, (sự biến đổi lần lượt là) ṭā, kī, ī.

Rīrikkhakesu [Pg.141] ntasadda kiṃsadda imasaddānaṃ ṭākīṭī honti yathākkamaṃ. Bhavādī, bhavādikkho, bhavādiso, kīdī, kīdikkho, kīdiso, īdī, īdikkho, īdiso.

Đối với (các hậu tố) rī, rikkha, ka, từ (kết thúc bằng) nta, từ kiṃ, và từ ima lần lượt được biến đổi thành ṭā, kī, ī. Ví dụ: Bhavādī, bhavādikkho, bhavādiso, kīdī, kīdikkho, kīdiso, īdī, īdikkho, īdiso.

88. Tumhāmhānaṃ tāmekasmiṃ.

88. Đối với tumha và amha ở số ít, (sự biến đổi lần lượt là) tā và mā.

Rīrikkhakesu tumhāmhānaṃ tāmā hontekasmiṃ yathākkamaṃ. Tādī, tādikkho, tādiso, mādī, mādikkho, mādiso. Ekasminti kiṃ? Tumhādī, amhādī, tumhādikkho, amhādikkho, tumhādiso, amhādiso.

Đối với (các hậu tố) rī, rikkha, ka, các từ tumha và amha ở số ít lần lượt được biến đổi thành tā và mā. Ví dụ: Tādī, tādikkho, tādiso, mādī, mādikkho, mādiso. Tại sao nói 'ở số ít'? (Để loại trừ các trường hợp số nhiều như:) Tumhādī, amhādī, tumhādikkho, amhādikkho, tumhādiso, amhādiso.

89. Taṃ mamaññatra.

89. Ở trường hợp khác, (biến đổi thành) taṃ và maṃ.

Rīrikkhakantato aññasmiṃ uttarapade tumhāmhānamekasmiṃ taṃmaṃ honti yathākkamaṃ, tandīpā, mandīpā, taṃsaraṇā, maṃsaraṇā, tayyogo, mayyogoti bindulopo.

Khi hậu tố khác với rī, rikkha, ka, các từ tumha và amha ở số ít lần lượt được biến đổi thành taṃ và maṃ. Ví dụ: tandīpā, mandīpā, taṃsaraṇā, maṃsaraṇā. Trong tayyogo, mayyogo có sự lược bỏ bindu (dấu ṃ).

90. Vetasseṭa.

90. Đối với eta, (sự biến đổi thành) e là tùy chọn.

Rīrikkhakesvetasseṭa vā hoti, edī, etādī, edikkho, etādikkho, ediso, etādiso.

Đối với (các hậu tố) rī, rikkha, ka, từ eta được biến đổi thành e một cách tùy chọn. Ví dụ: edī, etādī, edikkho, etādikkho, ediso, etādiso.

91. Vidhādīsu dvissa du.

91. Đối với dvi, (biến đổi thành) du khi theo sau là vidha v.v...

Dvissa du hoti vidhādīsu, duvidho, dupaṭṭaṃ evamādi.

Chữ dvi được biến đổi thành du khi theo sau là vidha v.v... Ví dụ: duvidho, dupaṭṭaṃ, v.v...

92. Di guṇādīsu.

92. (Biến đổi thành) di khi theo sau là guṇa v.v...

Guṇādīsu dvissa di hoti, dviguṇaṃ, diratti, digu evamādi.

Khi theo sau là guṇa v.v..., chữ dvi được biến đổi thành di. Ví dụ: dviguṇaṃ, diratti, digu, v.v...

93. Tīsva.

93. Khi theo sau là ti, (biến đổi thành) a.

Tīsu [Pg.142] dvissa ahoti. Dvattikkhattuṃ, dvittipattapurā.

Khi theo sau là ti, chữ dvi được biến đổi thành a. Ví dụ: Dvattikkhattuṃ, dvittipattapurā.

94. Ā saṅkhyāyāsatādo-naññatthe.

94. (Biến đổi thành) ā khi theo sau là một số đếm không bắt đầu bằng sata, và không có nghĩa khác.

Saṅkhyāyamuttarapade dvissa ā hoti asatādo anaññadhattha. Dvādasa, dvāvīsati dvattiṃsa, saṅkhyāyanti kiṃ? Dirattaṃ, asatādoti kiṃ? Disataṃ, disahassaṃ. Anaññattheti kiṃ? Dvidasā.

Khi một số đếm làm hậu tố, chữ dvi được biến đổi thành ā, với điều kiện (số đếm đó) không bắt đầu bằng sata và không mang nghĩa khác. Ví dụ: Dvādasa, dvāvīsati dvattiṃsa. Tại sao nói 'khi một số đếm'? (Để loại trừ) Dirattaṃ. Tại sao nói 'không bắt đầu bằng sata'? (Để loại trừ) Disataṃ, disahassaṃ. Tại sao nói 'không mang nghĩa khác'? (Để loại trừ) Dvidasā.

95. Tisse.

95. Đối với ti, (biến đổi thành) e.

Saṅkhyāyamuttarapade tissa e hoti asatādo anaññatthe, terasa, tevīsa, tettiṃsa, saṅkhyāyaṃtveva? Tirattaṃ, asatādotveva? Tisataṃ, anaññatthetveva? Ticatukā.

Khi một số đếm làm hậu tố, chữ ti được biến đổi thành e, với điều kiện (số đếm đó) không bắt đầu bằng sata và không mang nghĩa khác. Ví dụ: terasa, tevīsa, tettiṃsa. Tại sao nói 'khi một số đếm'? (Để loại trừ) Tirattaṃ. Tại sao nói 'không bắt đầu bằng sata'? (Để loại trừ) Tisataṃ. Tại sao nói 'không mang nghĩa khác'? (Để loại trừ) Ticatukā.

96. Cattālīsādo vā.

96. Khi theo sau là cattālīsa v.v..., (sự biến đổi là) tùy chọn.

Tisse vā hoti cattālīsādo, tecattālāsaṃ ticattālīsaṃ, tepaññāsaṃ tipaññāsaṃ, tesaṭṭhi tisaṭṭhi, tesattati tisattati, teasīti tiyāsīti, tenavuti tinavuti, asatādotveva? Tisataṃ.

Chữ ti được biến đổi thành e một cách tùy chọn khi theo sau là cattālīsa v.v... Ví dụ: tecattālāsaṃ ticattālīsaṃ, tepaññāsaṃ tipaññāsaṃ, tesaṭṭhi tisaṭṭhi, tesattati tisattati, teasīti tiyāsīti, tenavuti tinavuti. Tại sao nói 'không bắt đầu bằng sata'? (Để loại trừ) Tisataṃ.

97. Dvissā ca.

97. Và đối với dvi, (biến đổi thành) ā.

Asatādo-naññatthe cattālīsādo dvisse vā hoti ā ca. Dvecattālīsaṃ, dvācattālīsaṃ dvicattālīsaṃ, dvepaññāsaṃ, dvāpaññāsaṃ dvipaññāsaṃ iccādi.

Khi theo sau là cattālīsa v.v..., với điều kiện không bắt đầu bằng sata và không mang nghĩa khác, chữ dvi được biến đổi thành e một cách tùy chọn, và cũng (biến đổi thành) ā. Ví dụ: Dvecattālīsaṃ, dvācattālīsaṃ dvicattālīsaṃ, dvepaññāsaṃ, dvāpaññāsaṃ dvipaññāsaṃ, v.v...

98. Bācattālīsādo.

98. Bā, cattālīsa, v.v...

Dvissa [Pg.143] bā vā hoti acattālīsādo-naññatthe. Bārasa dvādasa, bāvīsati dvāvīsati, battiṃsa dvattiṃsa, acattālīsādoti kiṃ? Dvicattālīsaṃ.

Bā được tùy chọn thay thế cho dvi đứng trước các số đếm cho đến bốn mươi, không phải ở trường hợp khác. (Ví dụ:) Bārasa (hoặc) dvādasa, bāvīsati (hoặc) dvāvīsati, battiṃsa (hoặc) dvattiṃsa. Tại sao nói 'cho đến bốn mươi'? (Để có dạng) Dvicattālīsaṃ.

99. Vīsatidasesu pañcassa paṇṇapannā.

99. Paṇṇa và pannā (thay cho) pañca trước vīsati và dasa.

Vīsatidasesu paresu pañcassa paṇṇapannā honti vā yathākkamaṃ. Paṇṇavīsati pañcavīsati, pannarasva pañcadasa.

Paṇṇa và pannā được tùy chọn thay thế cho pañca theo thứ tự khi vīsati và dasa theo sau. (Ví dụ:) Paṇṇavīsati (hoặc) pañcavīsati, pannarasa (hoặc) pañcadasa.

100. Catussa cuco dase.

100. Cu và co (thay cho) catu trước dasa.

Catussa cuco honti vā dasasadde pare. Cuddasa, coddasa, catuddasa.

Cu và co được tùy chọn thay thế cho catu khi từ dasa theo sau. (Ví dụ:) Cuddasa, coddasa, catuddasa.

101. Chassa so.

101. So (thay cho) cha.

Chassa soiccayamādeso hoti dasasadde pare. Soḷasa.

Sự thay thế này là so cho cha xảy ra khi từ dasa theo sau. (Ví dụ:) Soḷasa.

102. Ekaṭṭhānamā.

102. Ā (thay cho) eka và aṭṭha.

Ekaaṭṭhānaṃ ā hoti dase pare. Ekādasa, aṭṭhārasa.

Nguyên âm cuối của eka và aṭṭha được trường hóa thành ā khi dasa theo sau. (Ví dụ:) Ekādasa, aṭṭhārasa.

103. Ra saṅkhyāto vā.

103. Ra tùy chọn sau một số đếm.

Saṅkhyāto parassa dasassa ra hoti vibhāsā. Ekārasa ekādasa, bārasa dvādasa, pannarasa pañcadasa, sattarasa sattadasa, aṭṭhārasa aṭṭhādasa, pannabādesesu niccaṃ, idha na hoti catuddasa.

Ra tùy chọn thay thế cho (da của) dasa khi theo sau một số đếm. (Ví dụ:) Ekārasa (hoặc) ekādasa, bārasa (hoặc) dvādasa, pannarasa (hoặc) pañcadasa, sattarasa (hoặc) sattadasa, aṭṭhārasa (hoặc) aṭṭhādasa. Trong trường hợp panna, bā, v.v... thì luôn luôn (thay thế). Ở đây không xảy ra: catuddasa.

104. Chatīhi ḷo ca.

104. Và ḷo sau cha và ti.

Chatīhi [Pg.144] parassa dasassa ḷo hoti ro ca, soḷasa sorasa, teḷasa terasa.

Sau cha và ti, (da của) dasa được thay thế bằng ḷo và cả ro. (Ví dụ:) soḷasa (hoặc) sorasa, teḷasa (hoặc) terasa.

105. Catuttha tatiyāna maḍḍhuḍḍhatiyā.

105. Aḍḍhuḍḍha và aḍḍhatiya (thay cho) catuttha và tatiya.

Aḍḍhā paresaṃ catutthatatiyānaṃ uḍḍhatiyā honti yathākkamaṃ. Aḍḍhena catuttho aḍḍhuḍḍho, aḍḍhena tatiyo aḍḍhatiyo, kathaṃ aḍḍhateyyoti? Sakatthe ṇye uttarapadavuḍḍhi.

Sau aḍḍha, catuttha và tatiya lần lượt trở thành uḍḍha và tiya. (Ví dụ:) Aḍḍhena catuttho là aḍḍhuḍḍho (ba rưỡi), aḍḍhena tatiyo là aḍḍhatiyo (hai rưỡi). Làm thế nào có dạng aḍḍhateyyo? (Do) hậu tố ṇya theo nghĩa riêng của nó, với sự tăng trưởng của từ sau.

106. Dutiyassa saha diyaḍḍhadivaḍḍhā.

106. Diyaḍḍha và divaḍḍha cùng với (aḍḍha) thay cho dutiya.

Aḍḍhā parassa dutiyassa saha aḍḍhasaddena diyaḍḍhadivaḍḍhā honti. Aḍḍhena dutiyo diyaḍḍho, divaḍḍho vā.

Sau aḍḍha, dutiya cùng với từ aḍḍha trở thành diyaḍḍha và divaḍḍha. (Ví dụ:) Aḍḍhena dutiyo là diyaḍḍho, hoặc divaḍḍho (một rưỡi).

107. Sare kada kussuttaratthe.

107. Kada (thay cho) ku trước một nguyên âm với nghĩa xấu.

Kussuttarapadatthe vattamānassa sarādo uttarapade kadādeso hoti. Kadannaṃ, kadasanaṃ, sareti kiṃ? Kuputto, uttarattheti kiṃ? Kuoḍḍho rājā.

Kada thay thế cho ku khi nó mang ý nghĩa xấu cho từ theo sau, và khi từ theo sau bắt đầu bằng một nguyên âm. (Ví dụ:) Kadannaṃ (cơm xấu), kadasanaṃ (ngựa xấu). Tại sao nói 'trước một nguyên âm'? (Để có dạng) Kuputto (con trai xấu). Tại sao nói 'với nghĩa xấu'? (Để có dạng) Kuoḍḍho rājā (vua Kuoḍḍha).

108. Kāppatthe.

108. Kā (thay cho ku) với nghĩa là 'ít'.

Appatthe vattamānassa kussa kā hoti uttarapadatthe, appakaṃ lavaṇaṃ kālavaṇaṃ.

Kā thay thế cho ku khi nó mang ý nghĩa là 'ít' đối với từ theo sau. (Ví dụ:) appakaṃ lavaṇaṃ là kālavaṇaṃ (một ít muối).

109. Purise vā.

109. Tùy chọn trước purisa.

Kussa purise kā hoti vā. Kāpuriso kupuriso, ayamappattavibhāsā, appatthe tu pubbena niccaṃ hoti īsaṃ puriso kāpuriso.

Kā tùy chọn thay thế cho ku trước purisa. (Ví dụ:) Kāpuriso (hoặc) kupuriso. Đây là tùy chọn không đạt được (bởi quy tắc trước). Nhưng với nghĩa là 'ít', nó luôn luôn (thay đổi) bởi quy tắc trước. (Ví dụ:) īsaṃ puriso là kāpuriso (người đàn ông nhỏ bé).

110. Pubbāparajjasāyamajjhehāhassa ṇho.

110. Ṇho (thay cho) aha sau pubba, apara, ajja, sāya, và majjha.

Pubbādīhuttarapadassa [Pg.145] ahassa ṇhādeso hoti, pubbaṇho, aparaṇho, ajjaṇho, sāyaṇho, majjhaṇho (paṇho).

Ṇha thay thế cho aha là từ theo sau của pubba, v.v... (Ví dụ:) pubbaṇho, aparaṇho, ajjaṇho, sāyaṇho, majjhaṇho (paṇho).

Iti moggallāne byākaraṇe vuttiyaṃ

Như vậy trong Vutti của ngữ pháp Moggallāna.

Samāsakaṇḍo tatiyo.

Chương thứ ba: Phức hợp từ.

4. Catuttho kaṇḍo (ṇādi)

4. Chương thứ tư (Ṇa, v.v...).

1. Ṇo vā pacce.

1. Ṇo tùy chọn (được thêm vào) với nghĩa là con cháu.

Chaṭṭhiyantā nāmasmā vā ṇappaccayo hoti apacce-bhidheyye, ṇakāro vuddhyattho, evamaññattāpi, vasiṭṭhassāpaccaṃ vāsiṭṭho, vāsiṭṭhī vā, opagavo, opagavī vā, veti vākyasamāsavikappanatthaṃ, tassādhikāro sakatthāvadhi.

Hậu tố ṇa được dùng tùy chọn sau một danh từ ở cách thứ sáu trong ý nghĩa là con cháu; ký tự ṇ có tác dụng tăng trưởng nguyên âm, điều này cũng đúng ở những nơi khác. (Ví dụ:) con cháu của Vasiṭṭha là vāsiṭṭho (nam) hoặc vāsiṭṭhī (nữ); (con cháu của Upagu là) opagavo (nam) hoặc opagavī (nữ). Từ vā (hoặc) dùng để chỉ sự lựa chọn giữa câu và hợp thể. Quyền hạn của quy tắc này kéo dài đến hết chủ đề của nó.

2. Vacchādito ṇānaṇāyanā.

2. (Các hậu tố) ṇāna và ṇāyana (được dùng) sau nhóm (từ) vaccha, v.v.

Vacchādīhi apaccappaccayantehi gottādīhi ca saddehi ṇānaṇāyanappaccayā vā honti apacce, vacchāno vacchāyano, kaccāno kaccāyano, yāgame kātiyāno, moggallāno moggallāyano, sākaṭāno sākaṭāyano, kaṇhāno kaṇhāyano iccādi.

Sau các từ thuộc nhóm vaccha, v.v., các từ tận cùng bằng hậu tố chỉ con cháu, và các từ chỉ dòng họ, v.v., các hậu tố ṇāna và ṇāyana được dùng tùy chọn trong ý nghĩa là con cháu. (Ví dụ:) vacchāno, vacchāyano; kaccāno, kaccāyano; với sự chèn thêm y, (thành) kātiyāno; moggallāno, moggallāyano; sākaṭāno, sākaṭāyano; kaṇhāno, kaṇhāyano, v.v.

3. Kattikāvidhavādīhi ṇeyyaṇerā.

3. (Các hậu tố) ṇeyya và ṇera (được dùng) sau nhóm (từ) kattikā, v.v. và vidhavā, v.v.

Kattikādīhi vidhavādīhi ca ṇeyyaṇerā vā yathākkamaṃ honti apacce, kattikeyyo, venateyyo, bhāgineyyo iccādi[Pg.146], vedhavero, bandhakero, nālikero, sāmaṇero iccādi.

Sau nhóm kattikā, v.v. và nhóm vidhavā, v.v., các hậu tố ṇeyya và ṇera được dùng tùy chọn theo thứ tự tương ứng trong ý nghĩa là con cháu. (Ví dụ:) kattikeyyo, venateyyo, bhāgineyyo, v.v.; vedhavero, bandhakero, nālikero, sāmaṇero, v.v.

4. Ṇyadiccādīhi.

4. (Hậu tố) ṇya (được dùng) sau nhóm (từ) diti, v.v.

Ditippabhutihi ṇyo vā hoti apacce, decco, ādicco, koṇḍañño, gaggyo, bhātabbo iccādi.

Sau diti và các từ tương tự, hậu tố ṇya được dùng tùy chọn trong ý nghĩa là con cháu. (Ví dụ:) decco, ādicco, koṇḍañño, gaggyo, bhātabbo, v.v.

5. Ā ṇi.

5. (Hậu tố) ṇi (được dùng) sau (nguyên âm) ā.

Akārantato ṇi vā hoti apacce, dakkhi, datthi, doṇi. Vāsavi, vāruṇi iccādi.

Sau một từ tận cùng bằng a, hậu tố ṇi được dùng tùy chọn trong ý nghĩa là con cháu. (Ví dụ:) dakkhi, datthi, doṇi. vāsavi, vāruṇi, v.v.

6. Rājato ñño jātiyaṃ.

6. (Hậu tố) ñña (được dùng) sau rāja trong ý nghĩa là giai cấp.

Rājasaddato ñño vā hoti apacce jātiyaṃ gamyamānāyaṃ, rājañño, jātiyanti kiṃ? Rājāpaccaṃ.

Sau từ rāja, hậu tố ñña được dùng tùy chọn cho con cháu khi ý nghĩa giai cấp được ngụ ý, (ví dụ:) rājañño. Tại sao lại nói "trong ý nghĩa giai cấp"? (Nếu không, sẽ là) rājāpaccaṃ (con của vua).

7. Khattā yiyā.

7. (Các hậu tố) ya và iya (được dùng) sau khatta.

Khattasaddā yaiyā honti apacce jātiyaṃ, khatyo, khattiyo, jātiyaṃtveva? Khatti.

Sau từ khatta, các hậu tố ya và iya được dùng cho con cháu trong ý nghĩa là giai cấp. (Ví dụ:) khatyo, khattiyo. Tại sao lại phải là "trong ý nghĩa giai cấp"? (Nếu không, sẽ là) khatti.

8. Manuto ssasaṇa.

8. (Các hậu tố) ssa và saṇa (được dùng) sau manu.

Manusaddato jātiyaṃ ssasaṇa honti apacce, manusso, mānuso, itthiyaṃ manussā, mānusī, jātiyaṃtveva? Mānavo.

Sau từ manu, trong ý nghĩa là chủng loại, các hậu tố ssa và saṇa được dùng cho con cháu. (Ví dụ:) manusso, mānuso. Ở giống cái: manussā, mānusī. Tại sao lại phải là "trong ý nghĩa chủng loại"? (Nếu không, sẽ là) mānavo.

9. Janapadanāmasmā khattiyā raññe ca ṇo.

9. Sau tên một quốc gia, (hậu tố) ṇa được dùng (để chỉ) một người thuộc giai cấp Sát-đế-lỵ và một vị vua.

Janapadassa yaṃ nāmaṃ, tannāmasmā khattiyā apacce raññe ca ṇo hoti, pañcālo, kosalo, māgadho, okkāko, janapadanāmasmāti [Pg.147] kiṃ? Dāsarathi, khattiyāti kiṃ? Pañcālassa brāhmaṇassa apaccaṃ pañcāli.

Từ tên của một quốc gia, hậu tố ṇa được dùng cho con cháu thuộc giai cấp Sát-đế-lỵ và cho vua. (Ví dụ:) pañcālo, kosalo, māgadho, okkāko. Tại sao lại nói "từ tên một quốc gia"? (Để loại trừ) dāsarathi. Tại sao lại nói "Sát-đế-lỵ"? Con cháu của một vị Bà-la-môn ở Pañcāla là pañcāli.

10. Ṇya kurusivīhi.

10. (Hậu tố) ṇya (được dùng) sau kuru và sivi.

Kurusivīhi apacce raññe ca ṇyo hoti. Korabyo, sebyo.

Sau kuru và sivi, hậu tố ṇya được dùng cho con cháu và cho vua. (Ví dụ:) korabyo, sebyo.

11. Ṇa rāgā tena rattaṃ.

11. (Hậu tố) ṇa (được dùng) sau (một từ chỉ) màu nhuộm trong ý nghĩa "được nhuộm bởi cái đó".

Rāgavācitatiyantato rattamicchetasmiṃ atthe ṇo hoti, kasāvena rattaṃ kāsāvaṃ, kosumbhaṃ, yāliddaṃ, rāgāti kiṃ? Devadattena rattaṃ vatthaṃ, idha kasmā na hoti? ‘Nīlaṃ pīta’nti, guṇavacanattā vināpi ṇena ṇatthassābhidhānato.

Sau một từ chỉ chất nhuộm ở cách thứ ba, hậu tố ṇa được dùng trong ý nghĩa "được nhuộm". (Ví dụ:) kasāvena rattaṃ (được nhuộm bằng y phấn) thành kāsāvaṃ; kosumbhaṃ; yāliddaṃ. Tại sao lại nói "chất nhuộm"? (Để loại trừ) devadattena rattaṃ vatthaṃ (tấm vải được nhuộm bởi Devadatta). Tại sao quy tắc này không áp dụng ở đây: nīlaṃ pītaṃ? Vì chúng là các tính từ, ý nghĩa của hậu tố ṇa đã được biểu thị ngay cả khi không có hậu tố.

12. Nakkhatteninduyuttena kāle.

12. (Hậu tố ṇa được dùng) sau (tên) một chòm sao có mặt trăng đi cùng, trong ý nghĩa là thời gian.

Tatiyantato nakkhattā tena lakkhite kāle ṇo hoti, tañce nakkhattaminduyuttaṃ hoti, phussī ratti, phussaṃ ahaṃ, nakkhatteneti kiṃ? Gurunā lakkhitā ratti. Induyutteneti kiṃ? Katthikāya lakkhito muhutto, kāleti kiṃ? Phussena lakkhitā atthasiddhi, ajjakattikāti kattikāyutte cande kattikāsaddo vattate.

Sau tên một chòm sao ở cách thứ ba, hậu tố ṇa được dùng để chỉ thời gian được đánh dấu bởi nó, nếu chòm sao đó đi cùng với mặt trăng. (Ví dụ:) phussī ratti, phussaṃ ahaṃ. Tại sao lại nói "bởi một chòm sao"? (Để loại trừ) gurunā lakkhitā ratti. Tại sao lại nói "đi cùng với mặt trăng"? (Để loại trừ) katthikāya lakkhito muhutto. Tại sao lại nói "trong ý nghĩa thời gian"? (Để loại trừ) phussena lakkhitā atthasiddhi. ajjakattikā có nghĩa là từ kattikā chỉ mặt trăng đang ở cùng chòm sao Kattikā.

13. Sā-ssa devatā puṇṇamāsī.

13. (Hậu tố ṇa được dùng trong ý nghĩa) "đó là vị trời của người ấy" và (để chỉ) ngày rằm.

Seti paṭhamantā assāti chaṭṭhyatthe ṇo bhavati, yaṃ paṭhamantaṃ, sā ce devatā puṇṇamāsīvā, sugato devatā assābhi [Pg.148] sogato, māhindo, yāmo, vāruṇo, phussī puṇṇamāsī assa sambandhinīti phusso, māso, māyo, phagguno, citto, vesākho. Jeṭṭhamūlo, āsaḷho, sāvaṇo, poṭṭhapādo, assayujo, kattiko, māgasiro, puṇṇamāsīti kiṃ? Phussī pañcamī assa, puṇṇamāsī ca bhatakamāsasambandhinī na hoti… puṇṇo mā assanti nibbacanā, ato eva nipātanā ṇo sāgamo ca, māsasutiyāva na pañcadasa rattādo vidhi.

Sau một từ ở cách thứ nhất, trong ý nghĩa của cách thứ sáu là "của người ấy", hậu tố ṇa được dùng; từ ở cách thứ nhất đó có thể là một vị trời hoặc là ngày rằm. (Ví dụ:) sugato devatā assā (vị trời của người ấy là Sugata) thành sogato; māhindo, yāmo, vāruṇo. phussī puṇṇamāsī assa sambandhinīti (ngày rằm liên quan đến người ấy là Phussī) thành phusso māso (tháng Phussa); māyo, phagguno, citto, vesākho, jeṭṭhamūlo, āsaḷho, sāvaṇo, poṭṭhapādo, assayujo, kattiko, māgasiro. Tại sao lại nói "ngày rằm"? (Để loại trừ) phussī pañcamī assa. Ngày rằm không liên quan đến tháng nhuận... puṇṇo mā assanti là từ nguyên của puṇṇamāsī, do đó, bằng cách tạo thành bất quy tắc, hậu tố ṇa và sự chèn thêm s được áp dụng; quy tắc này chỉ áp dụng khi có từ māsa (tháng), không áp dụng cho mười lăm đêm, v.v.

14. Tamadhīte taṃ jānāti kaṇikā ca.

14. (Các hậu tố ṇa và ika được dùng) trong ý nghĩa "người ấy học điều đó" hoặc "người ấy biết điều đó".

Dutiyantato tamadhīte taṃ jānātīti etesvatthesu ṇo hoti ṇo ṇiko ca, byākaraṇamadhīte jānāti vā veyyākaraṇo, chandaso, kamako, padako, venayiko, suttantiko, dvitaggahaṇaṃ puthageva vidhānatthaṃ jānanassa ca ajjhenavisayabhāvadassanatthaṃ pasiddhūpasaṅgahatthaṃ ca.

Sau một từ ở cách thứ hai, trong các ý nghĩa "người ấy học điều đó" hoặc "người ấy biết điều đó", các hậu tố ṇa và ika được dùng. (Ví dụ:) người học hoặc biết ngữ pháp (byākaraṇamadhīte jānāti vā) là veyyākaraṇo; chandaso, kamako, padako, venayiko, suttantiko. Việc đề cập đến cả hai (học và biết) là để quy định chúng một cách riêng biệt, để cho thấy rằng "biết" cũng là một đối tượng của "học", và để bao gồm các ví dụ phổ biến.

15. Tassa visaye dese.

15. (Hậu tố ṇa được dùng) trong ý nghĩa "vùng của người ấy", khi đó là một quốc gia.

Chaṭṭhiyantā visaye desarūpe ṇo hoti, vasātīnaṃ visayo deso vāsāto, deseti kiṃ? Cakkhussa visayo rūpaṃ, devadattassa visayo-nuvāko.

Sau một từ ở cách thứ sáu, trong ý nghĩa "vùng", khi đó là một quốc gia, hậu tố ṇa được dùng. (Ví dụ:) vasātīnaṃ visayo deso (quốc gia là vùng của người Vasāti) thành vāsāto. Tại sao lại nói "quốc gia"? (Để loại trừ) cakkhussa visayo rūpaṃ (đối tượng của mắt là sắc), devadattassa visayo-nuvāko (phần của Devadatta).

16. Nivāse tannāme.

16. (Hậu tố ṇa được dùng) trong ý nghĩa "nơi ở", khi đó là tên riêng (của nơi đó).

Chaṭṭhiyantā nivāse dese tannāme ṇo hoti, sivīnaṃ nivāso deso sebyo, vāsāto.

Sau từ ở sở hữu cách, trong ý nghĩa là xứ sở nơi ở, hậu tố ṇa được dùng để tạo thành tên của xứ sở đó. Ví dụ: sivīnaṃ nivāso deso (xứ sở là nơi ở của dân Sivī) là sebyo. (Cũng được tạo) từ vāsa.

17. Adūrabhave.

17. Trong ý nghĩa ở gần.

Chaṭṭhiyantā [Pg.149] adūrabhave dese tannāme ṇo hoti, vidisāya adūrabhavaṃ vedisaṃ.

Sau từ ở sở hữu cách, trong ý nghĩa là xứ sở ở gần, hậu tố ṇa được dùng để tạo thành tên của xứ sở đó. Ví dụ: vidisāya adūrabhavaṃ (nơi ở gần Vidisa) là vedisaṃ.

18. Tena nibbatte.

18. Trong ý nghĩa được tạo ra bởi cái đó.

Tatiyantā nibbatte dese tannāme ṇo hoti, kusambena nibbattā kosambhī nagarī, kākandī, mākandī, sahassena nibbattā sāhassī parīkhā, hotumhi kattari karaṇe ca yathāyogaṃ tatiyā.

Sau từ ở công cụ cách, trong ý nghĩa là xứ sở được tạo ra, hậu tố ṇa được dùng để tạo thành tên của xứ sở đó. Ví dụ: kusambena nibbattā nagarī (thành phố được tạo ra bởi Kusamba) là kosambhī; (tương tự là) kākandī, mākandī. sahassena nibbattā parīkhā (hào nước được tạo ra bởi một ngàn người) là sāhassī. Công cụ cách được dùng một cách thích hợp trong ý nghĩa tác nhân hoặc công cụ.

19. Tamīdhatthi.

19. Cái đó có ở đây.

Tanti paṭhamantā idhāti sattamyatthe dese tannāme ṇo hoti, yantaṃ paṭhamantamatthi ce, udumbarā asmiṃ dese santīti odumbaro, bādaro, babbajo.

Sau từ ở chủ cách, trong ý nghĩa vị trí cách 'ở đây' để chỉ một xứ sở, hậu tố ṇa được dùng để tạo thành tên của xứ sở đó, nếu cái được chỉ bởi từ ở chủ cách ấy có mặt ở đó. Ví dụ: udumbarā asmiṃ dese santi (có những cây udumbara ở xứ này) thì (xứ đó gọi là) odumbaro. (Tương tự là) bādaro, babbajo.

20. Tatra bhave.

20. Trong ý nghĩa hiện hữu ở đó.

Sattamyantā bhavatthe ṇo hoti, udake bhavo odako, oraso, jānapado, māgadho, kāpilavatthavo, kosambo.

Sau từ ở vị trí cách, trong ý nghĩa 'hiện hữu', hậu tố ṇa được dùng. Ví dụ: udake bhavo (hiện hữu trong nước) là odako; (tương tự là) oraso, jānapado, māgadho, kāpilavatthavo, kosambo.

21. Ajjādīhi tano.

21. Sau ajja và các từ tương tự là (hậu tố) tana.

Bhavatthe ajjādīhi tano hoti, ajja bhavo ajjatano, svātano, hiyyattano.

Trong ý nghĩa 'hiện hữu', sau ajja và các từ tương tự, hậu tố tana được dùng. Ví dụ: ajja bhavo (hiện hữu hôm nay) là ajjatano; (tương tự là) svātano, hiyyattano.

22. Purāto ṇo ca.

22. Sau purā là (hậu tố) ṇa và cả (tana).

Purāiccasmā bhavatthe ṇo hoti tano ca, purāṇo, purātano.

Sau từ purā, trong ý nghĩa 'hiện hữu', hậu tố ṇa và cả tana được dùng. Ví dụ: purāṇo, purātano.

23. Amātvacco.

23. Sau amā là (hậu tố) acca.

Amāsaddato [Pg.150] acco hoti bhavatthe, amacco.

Sau từ amā, trong ý nghĩa 'hiện hữu', hậu tố acca được dùng. Ví dụ: amacco.

24. Majjhāditvimo.

24. Sau majjha và các từ tương tự là (hậu tố) ima.

Majjhādīhi sattamyantehi bhavatte imo hoti, majjhimo, antimo. Majjha, anta, heṭṭhā, upari, ora, pāra, pacchā, abbhantara, paccanta (puratthā, bāhira).

Sau majjha và các từ tương tự ở vị trí cách, trong ý nghĩa 'hiện hữu', hậu tố ima được dùng. Ví dụ: majjhimo, antimo. (Nhóm từ này gồm:) Majjha, anta, heṭṭhā, upari, ora, pāra, pacchā, abbhantara, paccanta (puratthā, bāhira).

25. Kaṇaṇeyyaṇeyyakayiyā.

25. (Các hậu tố) ka, ṇa, ṇeyya, ṇeyyaka, ya, iya.

Sattamyantā ete paccayā honti bhavatthe, kaṇa-kusinā rāyaṃ bhavo kosinārako, māgadhako, āraññako vihāro. Ṇeyya-gaṅgeyyo, pabbateyyo, vāneyyo. Ṇeyyaka-koleyyako, bārāṇaseyyako, campeyyako, mithileyyakoti eyyako. Ya-gammo, dibbo. Iyagāmiyo, udari-yo, diviyo, pañcāliyo, bodhipakkhiyo, lokiyo.

Sau từ ở vị trí cách, trong ý nghĩa 'hiện hữu', các hậu tố này được dùng. ka, ṇa: kusinārāyaṃ bhavo là kosinārako, māgadhako, āraññako vihāro. Ṇeyya: gaṅgeyyo, pabbateyyo, vāneyyo. Ṇeyyaka: koleyyako, bārāṇaseyyako, campeyyako, mithileyyako, tức là eyyako. Ya: gammo, dibbo. Iya: gāmiyo, udariyo, diviyo, pañcāliyo, bodhipakkhiyo, lokiyo.

26. Ṇiko.

26. (Hậu tố) ṇika.

Sattamyantā bhavatthe ṇiko hoti, sāradiko divaso, sāradikā ratti.

Sau từ ở vị trí cách, trong ý nghĩa 'hiện hữu', hậu tố ṇika được dùng. Ví dụ: sāradiko divaso, sāradikā ratti.

27. Tamassa sippaṃ sīlaṃ paṇyaṃ paharaṇaṃ payojanaṃ.

27. Cái đó là nghề nghiệp, giới hạnh, hàng hóa, vũ khí, mục đích của người ấy.

Paṭhamantā sippādivācakā assetichaṭṭhiyattheṇiko hoti, vīṇāvādanaṃ sippamassa veṇiko, modaṅgiko, vaṃsiko, paṃsukū- ladhāraṇaṃ [Pg.151] sīlamassa paṃsukūliko, tecīvarikeva, gandhopaṇyamassa gandhiko, teliko, goḷiko, cāpo paharaṇamassa cāpiko, tomariko, muggariko, upadhippayojanamassa opadhikaṃ, sātikaṃ, sāhassikaṃ.

Sau từ ở chủ cách chỉ nghề nghiệp v.v..., trong ý nghĩa sở hữu cách 'của người ấy', hậu tố ṇika được dùng. Ví dụ: vīṇāvādanaṃ sippamassa (chơi đàn tỳ bà là nghề của người ấy) là veṇiko; modaṅgiko, vaṃsiko. paṃsukūladhāraṇaṃ sīlamassa (thọ trì y phấn tảo là giới hạnh của người ấy) là paṃsukūliko; tecīvarika. gandho paṇyamassa (hương liệu là hàng hóa của người ấy) là gandhiko; teliko, goḷiko. cāpo paharaṇamassa (cung là vũ khí của người ấy) là cāpiko; tomariko, muggariko. upadhi payojanamassa (phiền não là mục đích của người ấy) là opadhikaṃ; sātikaṃ, sāhassikaṃ.

28. Taṃ hantarahati gacchatuñchati carati.

28. Người ấy giết, xứng đáng, đi đến, lượm lặt, thực hành cái đó.

Dutiyantā hantīti evamādīsvatthesu ṇīko hoti. Pakkhīhipakkhino hantīti pakkhiko, sākuniko, māyūriko. Macchehi-macchiko, meniko. Migehi-māgaviko hāriṇiko, ‘sūkariko’ti iko. Satamarahatīti sātikaṃ, sandiṭṭhiko, ehipassavidhiṃ arahatīti ehipassiko, sāhassiko, ‘sahassiyo’ti iyo. Paradāraṃ gacchatīti pāradāriko, maggiko, paññāsayojaniko. Badare uñchatīti bādariko, sāmākiko. Dhammaṃ caratīti dhammiko, adhammiko.

Sau từ ở đối cách, trong các ý nghĩa như 'giết' v.v..., hậu tố ṇika được dùng. Pakkhino hanti (người ấy giết chim) là pakkhiko, sākuniko, māyūriko. (Giết) macche (cá) là macchiko, meniko. (Giết) mige (thú) là māgaviko, hāriṇiko; sūkariko là dùng hậu tố ika. Sataṃ arahati (người ấy xứng đáng một trăm) là sātikaṃ, sandiṭṭhiko; ehipassavidhiṃ arahati (xứng đáng với pháp 'hãy đến mà thấy') là ehipassiko, sāhassiko; sahassiyo là dùng hậu tố iya. Paradāraṃ gacchati (người ấy đi đến vợ người) là pāradāriko, maggiko, paññāsayojaniko. Badare uñchati (người ấy lượm lặt táo) là bādariko, sāmākiko. Dhammaṃ carati (người ấy thực hành Pháp) là dhammiko, adhammiko.

29. Tena kataṃ kītaṃ baddhamabhisaṅkhataṃ saṃsaṭṭhaṃ hataṃ hanti jitaṃ jayati dibbati khaṇati tarati carati vahati jīvati.

29. Được làm, mua, buộc, chế biến, trộn lẫn, bị giết, giết, được thắng, thắng, chơi, đào, vượt qua, đi, mang, sống bằng cái đó.

Tatiyantā katādisvatthesu ṇiko hoti. Kāyena kataṃ kāyikaṃ, vācasikaṃ, mānasikaṃ, vātena kato ābādho vātiko. Satena kītaṃ sātikaṃ, sāhassikaṃ, mūlatova, devadatena kītanti na hoti tadatthāppatītiyā. Varattāya baddho vārattiko, āyasiko, pāsiko. Ghatena abhisaṅkhataṃ saṃsaṭṭhaṃ vā ghātikaṃ, goḷikaṃ, dādhikaṃ, māricikaṃ. Jālena hato hantīti vā jāliko, bālīsiko. Akkhehi jitamakkhikaṃ, sālākikaṃ. Akkhehi jayati dibbatīti vā akkhiko. Khaṇittiyā [Pg.152] khaṇatīti khāṇittiko, kuddāliko, devadattena jitaṃ, aṅgulyā khaṇatīti na hoti tadatthānavagamā. Uḷumpena taratīti oḷumpiko, ‘uḷumpiko’ti iko gopucchiko, nāviko. Sakaṭena caratīti sākaṭiko, ‘rathiko, parappiko’ti iko. Khandhena vahatīti khandhiko, aṃsiko, ‘sīsiko’ti iko. Vetanena jīvatīti vetaniko, ‘bhatiko, kayiko, vikkayiko, kayavikkayiko’ti iko.

Sau từ ở công cụ cách, trong các ý nghĩa 'được làm' v.v..., hậu tố ṇika được dùng. Kāyena kataṃ (được làm bởi thân) là kāyikaṃ; vācasikaṃ, mānasikaṃ; vātena kato ābādho là vātiko. Satena kītaṃ (được mua bằng một trăm) là sātikaṃ, sāhassikaṃ; cũng từ mūla. Trường hợp devadatena kītaṃ thì không thành lập (từ phái sinh) vì không thể hiện ý nghĩa đó. Varattāya baddho (bị buộc bằng dây da) là vārattiko; āyasiko, pāsiko. Ghatena abhisaṅkhataṃ saṃsaṭṭhaṃ vā (được chế biến hoặc trộn lẫn với bơ) là ghātikaṃ; goḷikaṃ, dādhikaṃ, māricikaṃ. Jālena hato hantīti vā (bị giết hoặc giết bằng lưới) là jāliko; bālīsiko. Akkhehi jitaṃ (được thắng bằng súc sắc) là akkhikaṃ; sālākikaṃ. Akkhehi jayati dibbatīti vā (thắng hoặc chơi bằng súc sắc) là akkhiko. Khaṇittiyā khaṇati (đào bằng cuốc) là khāṇittiko; kuddāliko. Trường hợp devadattena jitaṃ, aṅgulyā khaṇati thì không thành lập (từ phái sinh) vì không hiểu theo ý nghĩa đó. Uḷumpena tarati (vượt qua bằng bè) là oḷumpiko; uḷumpiko dùng hậu tố ika; gopucchiko, nāviko. Sakaṭena carati (đi bằng xe) là sākaṭiko; rathiko, parappiko dùng hậu tố ika. Khandhena vahati (mang bằng vai) là khandhiko; aṃsiko; sīsiko dùng hậu tố ika. Vetanena jīvati (sống bằng tiền lương) là vetaniko; bhatiko, kayiko, vikkayiko, kayavikkayiko dùng hậu tố ika.

30. Tassa saṃvattati.

30. Dẫn đến điều đó.

Catutthiyantā saṃvattatīti asmiṃ atthe ṇiko hoti, punabbhavāya saṃvattatīti ponobhaviko, itthiyaṃ pono bhavikā, lokāya saṃvattatīti lokiko suṭṭhu aggoti saggo, saggāya saṃvattatīti sovaggiko, sassovaka tadaminādipāṭhā, dhanāya saṃvattatīti dhaññaṃ, yo.

Sau từ ở chỉ định cách, trong ý nghĩa 'dẫn đến', hậu tố ṇika được dùng. Ví dụ: punabbhavāya saṃvattati (dẫn đến tái sanh) là ponobhaviko; ở nữ tính là ponobhavikā. lokāya saṃvattati (dẫn đến thế gian) là lokiko. suṭṭhu aggo'ti saggo (cực kỳ cao tột là thiên giới); saggāya saṃvattati (dẫn đến thiên giới) là sovaggiko (theo quy tắc biến đổi nguyên âm). dhanāya saṃvattati (dẫn đến tài sản) là dhaññaṃ, (dùng hậu tố) ya.

31. Tato sambhūtamāgataṃ.

31. Phát sanh từ đó, đến từ đó.

Pañcamyantā sambhūtamāgatanti etesvatthesu ṇiko hoti, mātiko sambhūtamāgataṃ vā mattikaṃ, pettikaṃ, ṇyariyaṇa -yāpi dissanti, surabhito sambhūtaṃ sorabhyaṃ, thanato sambhūtaṃ thaññaṃ, pitito sambhūto pettiyo, mātiyo, mattiyo, macco vā.

Sau danh từ biến cách thứ năm, trong các ý nghĩa ‘sanh từ, đến từ’, thì có hậu tố ṇika. (Ví dụ:) sanh từ mẹ hoặc đến từ mẹ là mātikaṃ hoặc mattikaṃ, (sanh từ cha là) pettikaṃ. Các hậu tố ṇya, riya, ṇa, ya cũng được thấy. Sanh từ hương thơm là sorabhyaṃ. Sanh từ vú là thaññaṃ. Sanh từ cha là pettiyo. (Sanh từ mẹ là) mātiyo, mattiyo, hoặc macco.

32. Tattha vasati vidito bhatto niyutto.

32. Sống ở đó, được biết đến, phụng sự, được bổ nhiệm.

Sattamyantā tattha vasatītvevamādīsvatthesu ṇiko hoti. Rukkhamūle vasatīti rukkhamūliko, āraññiko, sosāniko. Loke vidito lokiko. Catumahārājesu bhattā cātummahārājikā[Pg.153]. Dvāre niyutto dovāriko dassoka tadaminādipāṭhā, bhaṇḍāgāriko, iko-navakammiko, kiyojātikiyo, andhakiyo.

Sau danh từ biến cách thứ bảy, trong các ý nghĩa như ‘sống ở đó’, thì có hậu tố ṇika. (Ví dụ:) sống ở gốc cây là rukkhamūliko, (sống trong rừng là) āraññiko, (sống ở nghĩa địa là) sosāniko. Được biết đến trong thế gian là lokiko. Phụng sự Tứ Đại Thiên Vương là cātummahārājikā. Được bổ nhiệm ở cửa là dovāriko, theo các bài đọc tad-ādi, bhaṇḍāgāriko. (Hậu tố) ika: navakammiko. (Hậu tố) kiyo: jātikiyo, andhakiyo.

33. Tassidaṃ.

33. Cái này của người ấy.

Chaṭṭhiyantā idamiccasmiṃ atthe ṇiko hoti, saṅghassa idaṃ saṅghikaṃ, puggalikaṃ, sakyaputtiko, nātiputtiko, jenadattiko, kiye-sakiyo, parakiyo, niye-attaniyaṃ, ke- sako rājakaṃ bhaṇḍaṃ.

Sau danh từ biến cách thứ sáu, trong ý nghĩa ‘cái này của…’, thì có hậu tố ṇika. (Ví dụ:) cái này của Tăng-già là saṅghikaṃ, (của cá nhân là) puggalikaṃ, sakyaputtiko, nātiputtiko, jenadattiko. (Hậu tố) kiya: sakiyo, parakiyo. (Hậu tố) niya: attaniyaṃ. (Hậu tố) ka: sako, rājakaṃ bhaṇḍaṃ (vật dụng của vua).

34. Ṇo.

34. (Hậu tố) Ṇa.

Chaṭṭhiyantā idamiccasmiṃ atthe ṇo hoti, kaccāyanassa idaṃ kaccāyanaṃ byākaraṇaṃ, sogataṃ sāsanaṃ, māhisaṃ maṃsādi.

Sau danh từ biến cách thứ sáu, trong ý nghĩa ‘cái này của…’, thì có hậu tố ṇa. (Ví dụ:) ngữ pháp này của ngài Kaccāyana là kaccāyanaṃ byākaraṇaṃ, giáo pháp của bậc Thiện Thệ là sogataṃ sāsanaṃ, thịt v.v. của con trâu là māhisaṃ maṃsādi.

35. Gavādīhi yo.

35. Sau go v.v. là (hậu tố) ya.

Gavādīhi chaṭṭhiyantehi idamiccasmiṃ atthe yo hoti, gunnaṃ idaṃ gabyaṃ maṃsādi, kabyaṃ, dabbaṃ.

Sau các danh từ thuộc nhóm go v.v. ở biến cách thứ sáu, trong ý nghĩa ‘cái này của…’, thì có hậu tố ya. (Ví dụ:) thịt v.v. này của những con bò là gabyaṃ, (của khỉ là) kabyaṃ, (của gỗ là) dabbaṃ.

36. Pitito bhātari reyyaṇa.

36. Sau pitu, (chỉ) anh em trai, là (hậu tố) reyyaṇa.

Pitusaddā tassa bhātari reyyaṇa hoti, pitu bhātā petteyyo.

Sau từ pitu, để chỉ anh em trai của người ấy, thì có hậu tố reyyaṇa. (Ví dụ:) anh em trai của cha là petteyyo.

37. Mātito ca bhaginiyaṃ cho.

37. Và sau mātu, (chỉ) chị em gái, là (hậu tố) cha.

Mātito pitito ca tesaṃ bhaginiyaṃ cho hoti, mātu bhaginī mātucchā, pitu bhaginī pitucchā, kathaṃ ‘mātulo’ti ‘‘mātulāditvānī’’ti nipātanā.

Sau mātu và pitu, để chỉ chị em gái của họ, thì có hậu tố cha. (Ví dụ:) chị em gái của mẹ là mātucchā, chị em gái của cha là pitucchā. (Hỏi:) làm thế nào có dạng ‘mātulo’? (Đáp:) do sự hình thành đặc biệt theo quy tắc ‘‘mātulāditvānī’’.

38. Mātāpitūsvāmaho.

38. Sau mātā và pitu là (hậu tố) āmaha.

Mātāpitūhi [Pg.154] tesaṃ mātāpitūsu āmaho hoti, mātu mātā mātāmahī, mātu pitā mātāmaho, pitu mātā pitāmahī, pitu pitā pitāmaho, na yathāsaṅkhyaṃ, paccekābhi sambandhā.

Sau mātā và pitu, để chỉ cha mẹ của họ, thì có hậu tố āmaha. (Ví dụ:) mẹ của mẹ là mātāmahī, cha của mẹ là mātāmaho, mẹ của cha là pitāmahī, cha của cha là pitāmaho. (Việc áp dụng) không theo thứ tự tương ứng, vì có sự liên hệ riêng biệt.

39. Hite reyyaṇa.

39. Trong ý nghĩa lợi ích, là (hậu tố) reyyaṇa.

Mātāpitūhi hite reyyaṇa hoti, matteyyo, petteyyo.

Sau mātā và pitu, trong ý nghĩa lợi ích, thì có hậu tố reyyaṇa. (Ví dụ:) matteyyo, petteyyo.

40. Nindāññātappapaṭibhāgarassadayāsaññāsu ko.

40. Trong các ý nghĩa: chê bai, không rõ, nhỏ bé, tương tự, ngắn, thương xót, và tên gọi, là (hậu tố) ka.

Nindādīsvattheyu nāmasmā ko hoti, nindāyaṃ-muṇḍako, samaṇako. Aññāte-kassāyaṃ assoti assako, payogasāmatthiyā sambandhivisesānavagamovagamyate. Appatthetelakaṃ, ghatakaṃ. Paṭibhāgatthe-hatthī viya hatthiko, assako, balībaddako. Rasse-mānusako, rukkhako, pilakkhako. Dayāyaṃ-puttako, vacchako. Saññāyaṃ-moro viya morako.

Sau danh từ, trong các ý nghĩa chê bai v.v., thì có hậu tố ka. Trong ý nghĩa chê bai: muṇḍako, samaṇako. Trong ý nghĩa không rõ: con ngựa này của ai, là assako; do năng lực của cách dùng, sự không nhận biết được mối liên hệ đặc biệt được hiểu ngầm. Trong ý nghĩa nhỏ bé: telakaṃ, ghatakaṃ. Trong ý nghĩa tương tự: giống như con voi là hatthiko, assako, balībaddako. Trong ý nghĩa ngắn: mānusako, rukkhako, pilakkhako. Trong ý nghĩa thương xót: puttako, vacchako. Trong ý nghĩa tên gọi: giống như con công là morako.

41. Tamassaparimāṇaṃ ṇiko ca.

41. Cái đó là số lượng của nó, (hậu tố) ṇika và ka.

Paṭhamantā asseti asmiṃ atthe ṇiko hoti ko ca tañce paṭhamantaṃ parimāṇaṃ bhavati, parimīyate neneti parimāṇaṃ, doṇo parimāṇamassa doṇiko vīhi, khārasatiko, khārasahassiko āsītiko vayo, upaḍḍhakāyikaṃ bimbohanaṃ, pañcakaṃ, chakkaṃ.

Sau danh từ biến cách thứ nhất, trong ý nghĩa ‘của nó’, thì có hậu tố ṇika và ka, nếu danh từ biến cách thứ nhất đó là một đơn vị đo lường. Parimāṇaṃ là cái dùng để đo lường. Một doṇa là số lượng của nó, (gọi là) doṇiko vīhi (lúa một doṇa). (Tương tự:) khārasatiko, khārasahassiko, āsītiko vayo, upaḍḍhakāyikaṃ bimbohanaṃ, pañcakaṃ, chakkaṃ.

42. Yatetehi ttako.

42. Sau ya, ta, eta là (hậu tố) ttaka.

Yādīhi [Pg.155] paṭhamantehī asseti chaṭṭhiyatthe ttako hoti, tañce paṭhamantaṃ parimāṇaṃ bhavati, yaṃ parimāṇamassa yattakaṃ, tattakaṃ, ettakaṃ, āvatake yāvatako, tāvatako (etāvatako).

Sau các từ ya v.v. ở biến cách thứ nhất, trong ý nghĩa của biến cách thứ sáu ‘của nó’, thì có hậu tố ttaka, nếu từ ở biến cách thứ nhất đó là một đơn vị đo lường. Cái gì là số lượng của nó, là yattakaṃ. (Tương tự:) tattakaṃ, ettakaṃ. Trong (ý nghĩa) āvataka: yāvatako, tāvatako (etāvatako).

43. Sabbā cāvantu.

43. Sau sabba và (ya v.v.) là (hậu tố) āvantu.

Sabbato paṭhamantehi yādīhi ca asseti chaṭṭhiyatthe āvantu hoti, tañce paṭhamantaṃ parimāṇaṃ bhavati. Sabbaṃ parimāṇamassa sabbāvantaṃ, yāvantaṃ, tāvantaṃ, etāvantaṃ.

Sau sabba và các từ ya v.v. ở biến cách thứ nhất, trong ý nghĩa của biến cách thứ sáu ‘của nó’, thì có hậu tố āvantu, nếu từ ở biến cách thứ nhất đó là một đơn vị đo lường. Tất cả là số lượng của nó, là sabbāvantaṃ. (Tương tự:) yāvantaṃ, tāvantaṃ, etāvantaṃ.

44. Kimhā ratirīvarīvatakarittakā.

44. Sau kim là (các hậu tố) rati, rī, varī, vataka, rittaka.

Kimhā paṭhamantā asseti chaṭṭhiyatthe ratirīvarīvatakarittakā honti, tañce paṭhamantaṃ parimāṇaṃ bhavati, kiṃ saṅkhyānaṃ parimāṇamesaṃ kati ete, kīva, kīvatakaṃ, kittakaṃ. Rīvanto sabhāvato asaṅkhyo.

Sau kim ở biến cách thứ nhất, trong ý nghĩa của biến cách thứ sáu ‘của nó’, thì có các hậu tố rati, rī, varī, vataka, rittaka, nếu từ ở biến cách thứ nhất đó là một đơn vị đo lường. Số lượng của chúng là bao nhiêu, là kati ete. (Tương tự:) kīva, kīvatakaṃ, kittakaṃ. Hậu tố rī tự bản chất là dùng cho (danh từ) không đếm được.

45. Sañjātaṃ tārakāditvito.

45. Trong ý nghĩa ‘đã sanh khởi’, sau tārakā v.v. là (hậu tố) ita.

Tārakādīhi paṭhamantehi asseti chaṭṭhiyatthe ito hoti, te ce sañjātā honti, tārakā sañjātā assa tārakitaṃ gaganaṃ, pupphito rukkho, pallavitā latā.

Sau các từ tārakā v.v. ở biến cách thứ nhất, trong ý nghĩa của biến cách thứ sáu ‘của nó’, thì có hậu tố ita, nếu chúng đã sanh khởi. Các vì sao đã sanh khởi nơi nó, là tārakitaṃ gaganaṃ (bầu trời đầy sao). (Tương tự:) pupphito rukkho (cây đã trổ hoa), pallavitā latā (dây leo đã đâm chồi).

46. Māne matto.

46. Trong ý nghĩa đo lường, là (hậu tố) matta.

Paṭhamantā mānavuttito asseti asmiṃatthe matto hoti, palaṃ ummānamassa palamattaṃ, hattho pamāṇamassa hatthamattaṃ [Pg.156] sataṃ mānamassa satamattaṃ, doṇo parimāṇamassa doṇamattaṃ, abhedopacārā doṇotipi hoti.

Hậu tố ‘matta’ được dùng sau một danh từ ở biến cách thứ nhất (chủ cách) có ý nghĩa là ‘vật đo lường’, trong ý nghĩa ‘đây là... của nó’. Ví dụ: ‘palaṃ ummānamassa’ (một pala là sức nặng của nó) trở thành ‘palamattaṃ’; ‘hattho pamāṇamassa’ (một cubit là chiều dài của nó) trở thành ‘hatthamattaṃ’; ‘sataṃ mānamassa’ (một trăm là số đo của nó) trở thành ‘satamattaṃ’; ‘doṇo parimāṇamassa’ (một doṇa là dung lượng của nó) trở thành ‘doṇamattaṃ’. Do cách dùng không phân biệt (abhedopacāra), nó cũng có thể là ‘doṇo’.

47. Taggho cuddhaṃ.

47. Và (hậu tố) ‘taggha’ (trong ý nghĩa) chiều cao.

Uddhamānavuttiho asseti chaṭṭhiyatthe taggho hoti matto ca, jaṇṇutagghaṃ, jaṇṇumattaṃ.

Sau một danh từ có ý nghĩa là ‘đo lường chiều cao’, trong ý nghĩa của biến cách thứ sáu (sở hữu cách) ‘đây là... của nó’, các hậu tố ‘taggha’ và ‘matta’ được dùng. Ví dụ: ‘jaṇṇutagghaṃ’, ‘jaṇṇumattaṃ’ (cao đến đầu gối).

48. Ṇo ca purisā.

48. Và (hậu tố) ‘ṇa’ sau (từ) ‘purisa’.

Purisā paṭhamantā uddhamānavuttito ṇo hoti mattādayo ca, porisaṃ, purisamattaṃ, purisatagghaṃ.

Sau từ ‘purisa’ ở biến cách thứ nhất có ý nghĩa là ‘đo lường chiều cao’, hậu tố ‘ṇa’ được dùng, và cả các hậu tố ‘matta’ v.v... Ví dụ: ‘porisaṃ’, ‘purisamattaṃ’, ‘purisatagghaṃ’.

49. Ayūbhadvitīhaṃse.

49. (Hậu tố) ‘aya’ sau ‘ubha’, ‘dvi’, và ‘ti’ trong ý nghĩa phần.

Ubhadvitīhi avayavavuttīti paṭhamantehi asseti chaṭṭhiyatthe ayo hoti. Ubho aṃsā assa ubhayaṃ, dvayaṃ, tayaṃ.

Sau các từ ‘ubha’, ‘dvi’, và ‘ti’ ở biến cách thứ nhất có ý nghĩa là ‘thành phần’, trong ý nghĩa của biến cách thứ sáu ‘đây là... của nó’, hậu tố ‘aya’ được dùng. Ví dụ: ‘ubho aṃsā assa’ (cả hai phần là của nó) trở thành ‘ubhayaṃ’; (tương tự là) ‘dvayaṃ’, ‘tayaṃ’.

50. Saṅkhyāya saccutīsāsadasantāyādhikāsmiṃ savasahasse ḍo.

50. Sau một số từ kết thúc bằng ‘sat’, ‘uti’, ‘īsa’, ‘āsa’, và ‘dasa’, (hậu tố) ‘ḍa’ được dùng trong ý nghĩa ‘hơn’, khi đối tượng là một trăm hoặc một ngàn.

Satyantāya utyantāya īsantāya āsantāya dasantāya ca saṅkhyāya paṭhamantāya asminti sattamyatthe ḍo hoti, sā ce saṅkhyā adhikā hoti, yadasminti tañce sataṃ sahassaṃ satasahassaṃ vā hoti, vīsati adhikā asmiṃ sateti vīsaṃ sataṃ, ekavīsaṃ sataṃ, sahassaṃ, satasahassaṃ vā, tiṃsaṃ sataṃ, ekatiṃsaṃ sataṃ. Utyantāya-navutaṃ sataṃ sahassaṃ satasahassaṃ vā. Īsantāya cattālīsaṃ sataṃ, sahassaṃ, satasahassaṃ vā. Āsantāya [Pg.157] paññāsaṃ sataṃ, sahassaṃ, satasahassaṃ vā. Dasantāyaekādasaṃ sataṃ, sahassaṃ, satasahassaṃ vā. Saccutīsāsadasantāyāti kiṃ? Chādhikā asmiṃsate. Adhiketi kiṃ? Pañcadasahīnā asmiṃsate, asminti kiṃ? Vīsatyadhikā etasmā satā, satasahasseti kiṃ? Ekādasa adhikā assaṃ vīsatiyaṃ.

Sau một số từ ở biến cách thứ nhất kết thúc bằng ‘sati’, ‘uti’, ‘īsa’, ‘āsa’, và ‘dasa’, trong ý nghĩa của biến cách thứ bảy ‘trong đây’, hậu tố ‘ḍa’ được dùng, nếu số từ đó có nghĩa là ‘hơn’, và đối tượng được nói đến là một trăm, một ngàn, hoặc một trăm ngàn. Ví dụ: ‘vīsati adhikā asmiṃ sate’ (hai mươi hơn trong một trăm này) trở thành ‘vīsaṃ sataṃ’; ‘ekavīsaṃ sataṃ, sahassaṃ, vā satasahassaṃ’ (một trăm hai mươi mốt, một ngàn hai mươi mốt, hoặc một trăm ngàn hai mươi mốt); ‘tiṃsaṃ sataṃ’; ‘ekatiṃsaṃ sataṃ’. (Ví dụ cho từ) kết thúc bằng ‘uti’: ‘navutaṃ sataṃ, sahassaṃ, vā satasahassaṃ’. (Ví dụ cho từ) kết thúc bằng ‘īsa’: ‘cattālīsaṃ sataṃ, sahassaṃ, vā satasahassaṃ’. (Ví dụ cho từ) kết thúc bằng ‘āsa’: ‘paññāsaṃ sataṃ, sahassaṃ, vā satasahassaṃ’. (Ví dụ cho từ) kết thúc bằng ‘dasa’: ‘ekādasaṃ sataṃ, sahassaṃ, vā satasahassaṃ’. Tại sao nói ‘kết thúc bằng sat, uti, īsa, āsa, và dasa’? (Để loại trừ trường hợp như) ‘chādhikā asmiṃsate’ (sáu hơn trong một trăm này). Tại sao nói ‘hơn’? (Để loại trừ trường hợp như) ‘pañcadasahīnā asmiṃsate’ (kém mười lăm trong một trăm này). Tại sao nói ‘trong đây’? (Để loại trừ trường hợp như) ‘vīsatyadhikā etasmā satā’ (hơn hai mươi từ một trăm này). Tại sao nói ‘một trăm, một ngàn’? (Để loại trừ trường hợp như) ‘ekādasa adhikā assaṃ vīsatiyaṃ’ (mười một hơn trong hai mươi này).

51. Tassa pūraṇekādasādito vā.

51. Sau (các số từ) từ mười một trở đi, (hậu tố ‘ḍa’) được dùng tùy chọn trong ý nghĩa số thứ tự của nó.

Chaṭṭhiyanthāyekādasādikāya saṅkhyāya ḍo hoti (tassa) pūraṇatthe vibhāsā, sā saṅkhyā pūrīyate yena taṃ pūraṇaṃ, ekādasannaṃ pūraṇo ekādaso. Ekādasamo, vīso, vīsatimo, tiṃso, tiṃsatimo, cattālīso, paññāso.

Sau một số từ ở biến cách thứ sáu từ mười một trở đi, hậu tố ‘ḍa’ được dùng tùy chọn trong ý nghĩa số thứ tự (của nó). Số thứ tự là cái mà dùng để hoàn thành con số đó. Ví dụ: ‘ekādasannaṃ pūraṇo’ (thứ hoàn thành của mười một) là ‘ekādaso’. (Hoặc) ‘ekādasamo’; ‘vīso’, ‘vīsatimo’; ‘tiṃso’, ‘tiṃsatimo’; ‘cattālīso’; ‘paññāso’.

52. Ma pañcādikatihi.

52. (Hậu tố) ‘ma’ sau (các số từ) từ năm trở đi và sau ‘kati’.

Chaṭṭhiyantāya pañcādikāya saṅkhyāya katismā ca mo hoti (tassa) pūraṇatthe, pañcamo, sattamo, aṭṭhamo, katimo, katimī.

Sau một số từ ở biến cách thứ sáu từ năm trở đi và sau từ ‘kati’, hậu tố ‘ma’ được dùng trong ý nghĩa số thứ tự (của nó). Ví dụ: ‘pañcamo’, ‘sattamo’, ‘aṭṭhamo’, ‘katimo’, ‘katimī’.

53. Satādīnamica. Satādikāya saṅkhyāya chaṭṭhiyantāya (tassa) pūraṇatthe mohoti satādīnamicāntādeso, satimo, sahassimo.

53. Và (nguyên âm cuối) của ‘sata’ v.v... (được thay thế) bằng ‘im’. Sau một số từ ở biến cách thứ sáu, từ ‘sata’ trở đi, hậu tố ‘ma’ được dùng trong ý nghĩa số thứ tự (của nó), và ‘im’ thay thế cho nguyên âm cuối của ‘sata’ v.v... Ví dụ: ‘satimo’, ‘sahassimo’.

54. Chā ṭṭhaṭṭhamā.

54. Sau ‘cha’, (các hậu tố) ‘ṭṭha’ và ‘ṭṭhama’ (được dùng).

Chasaddā ṭṭhaṭṭhamā honti tassa pūraṇatthe, chaṭṭho, chaṭṭhamo, itthiyaṃ chaṭṭhī, chaṭṭhamī, kathaṃ ‘dutiyaṃ catuttha’nti? ‘‘Dutiyassa, catuttha tatiyāna’’nti nipātanā.

Sau từ ‘cha’, các hậu tố ‘ṭṭha’ và ‘ṭṭhama’ được dùng trong ý nghĩa số thứ tự của nó. Ví dụ: ‘chaṭṭho’, ‘chaṭṭhamo’; ở giống cái là ‘chaṭṭhī’, ‘chaṭṭhamī’. (Câu hỏi:) ‘dutiyaṃ’ và ‘catutthaṃ’ được hình thành như thế nào? (Trả lời:) Do sự hình thành bất quy tắc (nipātana) theo quy tắc ‘Dutiyassa, catuttha tatiyānaṃ’.

55. Ekā kākyasahāye.

55. Sau ‘eka’, (các hậu tố) ‘ka’ và ‘ākī’ (được dùng) trong ý nghĩa ‘không có bạn đồng hành’.

Ekasmā [Pg.158] asahāyatthe kaākī honti vā, ekako, ekākī, eko.

Sau từ ‘eka’, trong ý nghĩa ‘không có bạn đồng hành’, các hậu tố ‘ka’ và ‘ākī’ được dùng tùy chọn. Ví dụ: ‘ekako’, ‘ekākī’, ‘eko’.

56. Vacchādīhi tanutte taro.

56. Sau ‘vaccha’ v.v..., (hậu tố) ‘tara’ (được dùng) trong ý nghĩa ‘non trẻ’.

Vacchādīnaṃ sabhāvassa tanutte gamyamāne taro hoti, susuttassa tanutte vacchataro, itthiyaṃ vacchatarī, yobbanassa tanutte okkhataro, assabhāvassa tanutte assataro, sāmatthiyassa tanutte usabhataro.

Khi ý nghĩa ‘non trẻ’ trong bản chất của ‘vaccha’ v.v... được ngụ ý, hậu tố ‘tara’ được dùng. Trong ý nghĩa ‘non trẻ’ của một con bê, (ta có) ‘vacchataro’; ở giống cái là ‘vacchatarī’. Trong ý nghĩa ‘non trẻ’ của tuổi trẻ, (ta có) ‘okkhataro’. Trong ý nghĩa ‘non trẻ’ của bản chất con ngựa, (ta có) ‘assataro’. Trong ý nghĩa ‘non trẻ’ của sức mạnh, (ta có) ‘usabhataro’.

57. Kimhā niddhāraṇe ratara ratamā. Kiṃsaddā niddhāraṇe ratara ratamā honti, kataro bhavataṃ devadatto, kataro bhavataṃ kaṭho, katamo bhavataṃ devadatto, katamo bhavataṃ kaṭho, bhāradvājānaṃ katamosi brahme.

57. Sau ‘kiṃ’, (các hậu tố) ‘ratara’ và ‘ratama’ (được dùng) trong ý nghĩa ‘xác định’. Sau từ ‘kiṃ’, trong ý nghĩa ‘xác định’, các hậu tố ‘ratara’ và ‘ratama’ được dùng. Ví dụ: ‘kataro bhavataṃ devadatto’ (trong hai ngài, ai là Devadatta?), ‘kataro bhavataṃ kaṭho’ (trong hai ngài, ai là Kaṭha?), ‘katamo bhavataṃ devadatto’ (trong các ngài, ai là Devadatta?), ‘katamo bhavataṃ kaṭho’ (trong các ngài, ai là Kaṭha?), ‘bhāradvājānaṃ katamosi brahme’ (này Bà-la-môn, ngài là ai trong dòng họ Bhāradvāja?).

58. Tena datte liyā.

58. Trong ý nghĩa ‘được cho bởi người ấy’, (các hậu tố) ‘la’ và ‘iya’ (được dùng).

Tatiyantā datte-bhidheyye laiyā honti, devena datto devalo, deviyo, brahmalo, brahmiyo, sivā sīvalo, sīviyo, sissa dīgho.

Sau một từ ở biến cách thứ ba, trong ý nghĩa ‘được cho’, các hậu tố ‘la’ và ‘iya’ được dùng. Ví dụ: ‘devena datto’ (được cho bởi một vị trời) trở thành ‘devalo’, ‘deviyo’; (tương tự là) ‘brahmalo’, ‘brahmiyo’; từ ‘siva’ (trở thành) ‘sīvalo’, ‘sīviyo’, nguyên âm ‘i’ được kéo dài.

59. Tassa bhāvakammesu ttatāttanaṇyaṇeyyaṇiyaṇiyā.

59. Trong ý nghĩa ‘trạng thái’ hoặc ‘hành động’ của nó, (các hậu tố) ‘tta’, ‘tā’, ‘ttana’, ‘ṇya’, ‘ṇeyya’, ‘ṇa’, ‘iya’, và ‘ṇiya’ (được dùng).

Chaṭṭhiyantā bhāve kamme ca ttādayo honti bahulaṃ, na ca sabbe sabbato honti aññatra ttatāhi, bhavanti etasmā buddhisaddābhi bhāvo saddassa pavattinimittaṃ, nīlassa paṭassa bhāvo nīlattaṃ [Pg.159] nīlatābhi guṇo bhāvo, nīlassa guṇassa bhāvo nīlattaṃ nīlatābhi nīlaguṇajāti, gottaṃ gotāti gojāti, pācakattaṃ, daṇḍittaṃ, visāṇittaṃ, rājapurisattanti kriyādisambandhittaṃ, devadattattaṃ, candattaṃ, sūriyattanti tadavatthāvisesasāmaññaṃ, ākāsattaṃ, abhāvattanti upacaritabhedasāmaññaṃ. Ttana-puthujjanattanaṃ, vedanattanaṃ, jāyattanaṃ, jārattanaṃ. Ṇya-ālasyaṃ, brahmaññaṃ, cāpalyaṃ, nepuññaṃ, pesuññaṃ, rajjaṃ, ādhipaccaṃ, dāyajjaṃ, vesammaṃ ‘vesama’nti, keci, sakhyaṃ, vāṇijjaṃ. Ṇeyya-soceyyaṃ, ādhipateyyaṃ. Ṇagāravaṃ, pāṭavaṃ, ajjavaṃ, maddavaṃ. Iya-adhipatiyaṃ, paṇḍitiyaṃ, bahussutiyaṃ, naggiyaṃ, sūriyaṃ. Ṇiya-ālasiyaṃ, kāḷusiyaṃ, mandiyaṃdakkhiyaṃ, porohitiyaṃ, veyyattiyaṃ. Kathaṃ ‘rāmaṇīyaka’nti? Sakatthe kantā ṇena siddhaṃ. Kammaṃ kiriyā, tattha alasassa kammaṃ alasattaṃ’ alasatā, alasattanaṃ, ālasyaṃ, ālasiyaṃ vā, ‘‘sakatthe’ (4.122) ti sakatthepi, yathābhuccaṃ, kāruññaṃ, pattakallaṃ, ākāsānañcaṃ, kāyapāguññatā.

Sau một từ ở biến cách thứ sáu, trong ý nghĩa ‘trạng thái’ (bhāva) hoặc ‘hành động’ (kamma), các hậu tố ‘tta’ v.v... được dùng một cách rộng rãi. Nhưng không phải tất cả các hậu tố đều được dùng với tất cả các từ, ngoại trừ ‘tta’ và ‘tā’. ‘Trạng thái’ (bhāva) là nguyên nhân cho sự áp dụng của một từ, từ đó mà nhận thức và từ ngữ khởi sinh. Ví dụ: trạng thái của tấm vải màu xanh (‘nīlassa paṭassa bhāvo’) là ‘nīlattaṃ’ hoặc ‘nīlatā’ (tính chất xanh); ở đây ‘bhāva’ là một phẩm chất (guṇa). Trạng thái của phẩm chất ‘xanh’ (‘nīlassa guṇassa bhāvo’) là ‘nīlattaṃ’ hoặc ‘nīlatā’; ở đây là bản chất chung (jāti) của phẩm chất xanh. ‘Gottaṃ’ là bản chất chung của con bò (‘gojāti’). ‘Pācakattaṃ’ (tính chất đầu bếp), ‘daṇḍittaṃ’ (tính chất có gậy), ‘visāṇittaṃ’ (tính chất có sừng), ‘rājapurisattaṃ’ (tính chất người của vua) là những trạng thái liên quan đến hành động v.v... ‘Devadattattaṃ’ (tính chất Devadatta), ‘candattaṃ’ (tính chất mặt trăng), ‘sūriyattaṃ’ (tính chất mặt trời) là bản chất chung của trạng thái đặc thù đó. ‘Ākāsattaṃ’ (tính chất không gian), ‘abhāvattaṃ’ (tính chất không tồn tại) là bản chất chung của một sự phân biệt mang tính ẩn dụ. (Ví dụ cho) ‘ttana’: ‘puthujjanattanaṃ’, ‘vedanattanaṃ’, ‘jāyattanaṃ’, ‘jārattanaṃ’. (Ví dụ cho) ‘ṇya’: ‘ālasyaṃ’, ‘brahmaññaṃ’, ‘cāpalyaṃ’, ‘nepuññaṃ’, ‘pesuññaṃ’, ‘rajjaṃ’, ‘ādhipaccaṃ’, ‘dāyajjaṃ’, ‘vesammaṃ’ – một số người nói là ‘vesamaṃ’ – ‘sakhyaṃ’, ‘vāṇijjaṃ’. (Ví dụ cho) ‘ṇeyya’: ‘soceyyaṃ’, ‘ādhipateyyaṃ’. (Ví dụ cho) ‘ṇa’: ‘gāravaṃ’, ‘pāṭavaṃ’, ‘ajjavaṃ’, ‘maddavaṃ’. (Ví dụ cho) ‘iya’: ‘adhipatiyaṃ’, ‘paṇḍitiyaṃ’, ‘bahussutiyaṃ’, ‘naggiyaṃ’, ‘sūriyaṃ’. (Ví dụ cho) ‘ṇiya’: ‘ālasiyaṃ’, ‘kāḷusiyaṃ’, ‘mandiyaṃ’, ‘dakkhiyaṃ’, ‘porohitiyaṃ’, ‘veyyattiyaṃ’. (Câu hỏi:) ‘rāmaṇīyakaṃ’ được hình thành như thế nào? (Trả lời:) Nó được hình thành từ hậu tố ‘ka’ trong ý nghĩa riêng của nó và hậu tố ‘ṇa’. ‘Hành động’ (kamma) là sự tạo tác (kiriyā). Trong ý nghĩa đó, hành động của người lười biếng (‘alasassa kammaṃ’) là ‘alasattaṃ’, ‘alasatā’, ‘alasattanaṃ’, ‘ālasyaṃ’, hoặc ‘ālasiyaṃ’. Cũng trong ý nghĩa riêng của nó (sva-arthe) theo quy tắc (4.122), theo cách dùng thực tế: ‘kāruññaṃ’, ‘pattakallaṃ’, ‘ākāsānañcaṃ’, ‘kāyapāguññatā’.

60. Bya vaddhadāsā vā.

60. Sau ‘vaddha’ và ‘dāsa’, (hậu tố) ‘bya’ (được dùng) tùy chọn.

Chaṭṭhiyantā vaddhā dāsā ca byo vā hoti bhāvakammesu, vaddhabyaṃ vaddhatā, dāsabyaṃ dāsatā, kathaṃ ‘vaddhava’nti? Ṇe vāgamo.

Sau ‘vaddha’ và ‘dāsa’ ở biến cách thứ sáu, hậu tố ‘bya’ được dùng tùy chọn trong ý nghĩa ‘trạng thái’ hoặc ‘hành động’. Ví dụ: ‘vaddhabyaṃ’ hoặc ‘vaddhatā’; ‘dāsabyaṃ’ hoặc ‘dāsatā’. (Câu hỏi:) ‘vaddhavaṃ’ được hình thành như thế nào? (Trả lời:) Đó là do sự xen vào của ‘v’ trước hậu tố ‘ṇa’.

61. Naṇa yuvā bo ca vassa.

61. Sau ‘yuvan’, (các hậu tố) ‘na’ và ‘ṇa’ (được dùng), và ‘va’ (của nó được thay thế) bằng ‘ba’.

Chaṭṭhiyantā yuvasaddā bhāvakammesu naṇa vā hoti tassa bo ca, yobbanaṃ, vātveva? Yuvattaṃ, yuvatā.

Sau từ ‘yuvan’ ở biến cách thứ sáu, trong ý nghĩa ‘trạng thái’ hoặc ‘hành động’, các hậu tố ‘na’ và ‘ṇa’ được dùng tùy chọn, và (phần ‘yuva’) của nó trở thành ‘yobba’. Ví dụ: ‘yobbanaṃ’. Tại sao nói ‘tùy chọn’? (Để cho phép các dạng) ‘yuvattaṃ’, ‘yuvatā’.

62. Aṇvāditvimo.

62. Sau nhóm aṇu, có hậu tố imo.

Aṇuādīhi [Pg.160] chaṭṭhiyantehi bhāve vā imo hoti, aṇimā, laghimā, mahimā, (garimā), kasimā, vātveva? Aṇuttaṃ aṇutā.

Sau các từ thuộc nhóm aṇu ở biến cách thứ sáu, hậu tố imo được dùng tùy chọn trong ý nghĩa trạng thái (bhāva). Ví dụ: aṇimā, laghimā, mahimā, (garimā), kasimā. Phải chăng chỉ có vậy? (Còn có) aṇuttaṃ, aṇutā.

63. Bhāvā tena nibbatte.

63. Sau (từ chỉ) trạng thái, trong ý nghĩa 'được tạo ra bởi cái đó'.

Bhāvavācakā saddā tena nibbatte-bhidheyye imo hoti, pākena nibbatta pāṇimaṃ, sekimaṃ.

Sau các từ chỉ trạng thái, hậu tố imo được dùng khi có ý nghĩa 'được tạo ra bởi cái đó'. Ví dụ: pākena nibbattaṃ (được tạo ra bởi sự nấu nướng) là pāṇimaṃ; sekimaṃ.

64. Taratamissikiyiṭṭhātisaye.

64. (Các hậu tố) tara, tama, issika, iya, iṭṭha trong ý nghĩa so sánh hơn nhất.

Atisaye vattamānato hontete paccayā, atisayena pāpo pāpataro, pāpatamo, pāpissiko, pāpiyo, pāpiṭṭho, itthiyaṃ pāpatarā. Atisayantāpi atisayappaccayo, atisayena pāpiṭṭho pāpiṭṭhataro.

Các hậu tố này được dùng sau một từ hiện hữu trong ý nghĩa so sánh hơn nhất. Ví dụ: atisayena pāpo (ác hơn) trở thành pāpataro, pāpatamo, pāpissiko, pāpiyo, pāpiṭṭho. Ở nữ tính là pāpatarā. Hậu tố so sánh hơn nhất cũng có thể được thêm sau một từ đã ở dạng so sánh hơn nhất. Ví dụ: atisayena pāpiṭṭho (ác nhất hơn) trở thành pāpiṭṭhataro.

65. Tannissite llo.

65. Trong ý nghĩa 'dựa vào đó', có hậu tố llo.

Dutiyantā llappaccayo hoti nissitatthe, vedaṃ nissitaṃ vedallaṃ, duṭṭhu nissitaṃ duṭṭhullaṃ. Ille-saṅkhārillaṃ.

Sau một từ ở biến cách thứ hai, hậu tố lla được dùng trong ý nghĩa 'dựa vào'. Ví dụ: vedaṃ nissitaṃ trở thành vedallaṃ; duṭṭhu nissitaṃ trở thành duṭṭhullaṃ. Với hậu tố ille: saṅkhārillaṃ.

66. Tassa vikārāvayavesu ṇa ṇika ṇeyyamayā.

66. Trong ý nghĩa 'sự biến thể hoặc bộ phận của nó', có các hậu tố ṇa, ṇika, ṇeyya, maya.

Pakatiyā uttaramavatthantaraṃ vikāro, chaṭṭhiyantā nāmasmā vikāre-vayave ca ṇādayo honti bahulaṃ, ṇa-āyasaṃ bandhanaṃ, odumbaraṃ, paṇṇaṃ, odumbaraṃ bhasmaṃ, kāpotaṃ maṃsaṃ, kāpotaṃ satthi. Ṇika-kappāsikaṃ vatthaṃ. Ṇeyya-eṇeyyaṃ maṃsaṃ, eṇeyyaṃ satthi[Pg.161]. Koseyyaṃ vatthaṃ. Maya-tiṇamayaṃ, dārumayaṃ, naḷamayaṃ, mattikāmayaṃ. ‘‘Aññasmi’’nti (4.121) gunnaṃ karīsepi mayo, gomayaṃ.

Sự biến thể là một trạng thái khác sau trạng thái tự nhiên. Sau một danh từ ở biến cách thứ sáu, các hậu tố bắt đầu bằng ṇa thường được dùng trong ý nghĩa biến thể và bộ phận. Với ṇa: āyasaṃ bandhanaṃ, odumbaraṃ, paṇṇaṃ, odumbaraṃ bhasmaṃ, kāpotaṃ maṃsaṃ, kāpotaṃ satthi. Với Ṇika: kappāsikaṃ vatthaṃ. Với Ṇeyya: eṇeyyaṃ maṃsaṃ, eṇeyyaṃ satthi. Koseyyaṃ vatthaṃ. Với Maya: tiṇamayaṃ, dārumayaṃ, naḷamayaṃ, mattikāmayaṃ. Theo quy tắc ‘‘Aññasmi’’nti (4.121), hậu tố mayo cũng được dùng cho phân của bò: gomayaṃ.

67. Jatuto saṇa vā.

67. Sau jatu, có hậu tố saṇa tùy chọn.

Chaṭṭhiyantā nāmasmā jatuto vikārāvayavesu saṇa vā hoti. Jatuno vikāro jātusaṃ jatumayaṃ. ‘‘Lopo’’ti (4.123) bahulaṃ paccayalopopi phalapupphamūlesu vikārāvayavesu, piyālassa phalāni piyālāni, mallikāya pupphāni mallikā, usirassa mūlaṃ usīraṃ, taṃ saddena vā tadabhidhānaṃ.

Sau danh từ jatu ở biến cách thứ sáu, hậu tố saṇa được dùng tùy chọn trong ý nghĩa biến thể hoặc bộ phận. Ví dụ: Jatuno vikāro trở thành jātusaṃ hoặc jatumayaṃ. Theo quy tắc ‘‘Lopo’’ti (4.123), sự lược bỏ hậu tố cũng thường xảy ra đối với các biến thể hoặc bộ phận là quả, hoa, rễ: piyālassa phalāni là piyālāni; mallikāya pupphāni là mallikā; usirassa mūlaṃ là usīraṃ. Hoặc sự chỉ định đó được thực hiện bằng chính từ đó.

68. Samūhe kaṇa ṇa ṇikā.

68. Trong ý nghĩa 'tập hợp', có các hậu tố kaṇa, ṇa, ṇika.

Chaṭṭhiyantā samūhe kaṇa ṇa ṇikā honti gottappaccayantā. Kaṇa-rājaññakaṃ, mānussakaṃ, ukkhādīhi-okkhakaṃ, oṭṭhakaṃ, orabbhakaṃ, rājakaṃ, rājaputtakaṃ, hatthikaṃ, dhenukaṃ. Ṇa-kākaṃ, bhikkhaṃ. Acittā ṇika-āpūpikaṃ, saṃkulikaṃ.

Sau một từ ở biến cách thứ sáu, các hậu tố kaṇa, ṇa, ṇika được dùng trong ý nghĩa 'tập hợp', (cũng như sau) một từ có hậu tố chỉ dòng dõi. Với Kaṇa: rājaññakaṃ, mānussakaṃ; sau nhóm ukkhā: okkhakaṃ, oṭṭhakaṃ, orabbhakaṃ, rājakaṃ, rājaputtakaṃ, hatthikaṃ, dhenukaṃ. Với Ṇa: kākaṃ, bhikkhaṃ. Sau (từ chỉ) vật vô tri, có hậu tố ṇika: āpūpikaṃ, saṃkulikaṃ.

69. Janādīhi tā.

69. Sau nhóm jana, có hậu tố tā.

Janādīhi chaṭṭhiyantehi samūhe tā hoti. Janatā, gajatā, bandhutā, gāmatā, sahāyatā, nāgaratā. Tāntā sabhāvato itthiliṅgā, ‘madanīya’nti karaṇe-dhikaraṇe vā anīyena siddhaṃ. ‘Dhūmāyitatta’nti ktāntā nāmadhātuto ktena siddhaṃ.

Sau các từ thuộc nhóm jana ở biến cách thứ sáu, hậu tố tā được dùng trong ý nghĩa 'tập hợp'. Ví dụ: Janatā, gajatā, bandhutā, gāmatā, sahāyatā, nāgaratā. Các từ tận cùng bằng tā tự bản chất là nữ tính. ‘Madanīya’ được hình thành với hậu tố anīya trong ý nghĩa công cụ hoặc nơi chốn. ‘Dhūmāyitatta’ là từ tận cùng bằng kta, được hình thành với hậu tố kta từ một danh động từ.

70. Iyo hite.

70. Trong ý nghĩa 'lợi ích', có hậu tố iyo.

Chaṭṭhiyantā hite iyo hoti. Upādāniyaṃ, aññatrāpi samānodare sayito sodariyo.

Sau một từ ở biến cách thứ sáu, hậu tố iyo được dùng trong ý nghĩa 'lợi ích'. Ví dụ: Upādāniyaṃ. Cũng trong trường hợp khác: samānodare sayito trở thành sodariyo.

71. Cakkhvādito sso.

71. Sau nhóm cakkhu, có hậu tố sso.

Chaṭṭhiyantehi [Pg.162] cakkhuādīhi hite sso hoti, cakkhussaṃ, āyussaṃ.

Sau các từ thuộc nhóm cakkhu ở biến cách thứ sáu, hậu tố sso được dùng trong ý nghĩa 'lợi ích'. Ví dụ: cakkhussaṃ, āyussaṃ.

72. Ṇyo tattha sādhu.

72. Trong ý nghĩa 'giỏi ở đó', có hậu tố ṇyo.

Sattamyantā tattha sādhūti asmiṃ atthe ṇyo hoti. Sabbho, pārisajjo. Sādhūti kusalo yoggo hito vā. Aññatrāpi rathaṃ vahatīti racchā.

Sau một từ ở biến cách thứ bảy, hậu tố ṇyo được dùng trong ý nghĩa 'giỏi ở đó'. Ví dụ: Sabbho, pārisajjo. Sādhu có nghĩa là thiện xảo, thích hợp, hoặc lợi ích. Cũng trong trường hợp khác: rathaṃ vahatīti trở thành racchā.

73. Kammā niya ññā.

73. Sau kamma, có các hậu tố niya, ñña.

Sattamyantā kammasaddā tattha sādhūbhi asmiṃ atthe niya ññā honti. Kamme sādhu kammaniyaṃ, kammaññaṃ.

Sau từ kamma ở biến cách thứ bảy, các hậu tố niya, ñña được dùng trong ý nghĩa 'giỏi ở đó'. Ví dụ: Kamme sādhu trở thành kammaniyaṃ, kammaññaṃ.

74. Kathāditviko.

74. Sau nhóm kathā, có hậu tố iko.

Kathādīhi sattamyantehi tattha sādhūti asmiṃ atthe iko hoti. Kathiko, dhammakathiko, saṅgāmiko pavāsiko, upavāsiko.

Sau các từ thuộc nhóm kathā ở biến cách thứ bảy, hậu tố iko được dùng trong ý nghĩa 'giỏi ở đó'. Ví dụ: Kathiko, dhammakathiko, saṅgāmiko, pavāsiko, upavāsiko.

75. Pathādīhi ṇeyyo.

75. Sau nhóm patha, có hậu tố ṇeyyo.

Pathādīhi sattamyantehi tattha sādhūti asmiṃ atthe ṇe-yyo hoti, pātheyyaṃ sāpateyyaṃ (ātitheyyaṃ).

Sau các từ thuộc nhóm patha ở biến cách thứ bảy, hậu tố ṇeyyo được dùng trong ý nghĩa 'giỏi ở đó'. Ví dụ: pātheyyaṃ, sāpateyyaṃ, (ātitheyyaṃ).

76. Dakkhiṇāyārahe.

76. Sau dakkhiṇā, trong ý nghĩa 'xứng đáng'.

Dakkhiṇāsaddato arahatthe ṇeyyo hoti, dakkhiṇaṃ arahatīti dakkhiṇeyyo.

Sau từ dakkhiṇā, hậu tố ṇeyyo được dùng trong ý nghĩa 'xứng đáng'. Ví dụ: dakkhiṇaṃ arahatīti trở thành dakkhiṇeyyo.

77. Rāyo tumantā.

77. Các hậu tố tu và manta.

Tumantato [Pg.163] arahatthe rāyo hoti. Ghātetāyaṃ vā ghātetuṃ, jāpetāyaṃ vā jāpetuṃ, pabbājetāyaṃ vā pabbājetuṃ.

Hậu tố tu và manta được dùng theo nghĩa xứng đáng, (như trong từ) rāyo. (Ví dụ:) người này đáng bị giết, hoặc để bị giết; người này đáng bị chinh phục, hoặc để bị chinh phục; người này đáng bị trục xuất, hoặc để bị trục xuất.

78. Tametthassatthīti mantu.

78. Hậu tố mantu (có nghĩa là) ‘cái ấy ở đây là của người ấy’.

Paṭhamantā ettha assa atthīti etesvatthesu mantu hoti. Gāvo ettha dese, assa vā purisassa santīti gomā. Atthīti vattamānakālopādānato bhūtāhi bhavissantīhi vā gohi na gomā. Kathaṃ ‘gomā āsi, gomā bhavissatī’ti? Tadāpi vattamānāhiyeva gohi gomā, āsi bhavissatīti padantarā kālantaraṃ, itikaraṇato visayaniyamo –

Hậu tố mantu được dùng theo các nghĩa này: ‘ở đây’, ‘của người ấy’, ‘có’, từ một danh từ ở biến cách thứ nhất. (Ví dụ:) gomā (người có bò) có nghĩa là ‘những con bò ở nơi này, hoặc là của người ấy’. Do việc sử dụng từ atthi (có) ở thì hiện tại, từ gomā không được hình thành với những con bò đã có trong quá khứ hoặc sẽ có trong tương lai. (Nếu vậy thì) tại sao (lại có câu) ‘gomā āsi’ (người ấy đã có bò), ‘gomā bhavissati’ (người ấy sẽ có bò)? Ngay cả khi đó, từ gomā cũng được hình thành với những con bò hiện có (tương đối); sự khác biệt về thời gian là do một từ khác, tức là āsi và bhavissati. Do có từ iti, nên có sự giới hạn về phạm vi –

Pahūte ca pasaṃsāyaṃ, nindāyañcātisāyane;

Niccayoge ca saṃsagge, hontime mantuādayo.

Các hậu tố mantu, v.v... này được dùng trong các nghĩa: nhiều, tán thán, chê bai, vượt trội, thường xuyên liên kết, và giao thiệp.

Go assoti jātisaddānaṃ dabbābhidhānasāmatthiyā mantvādayo na honti, tathā guṇasaddānaṃ ‘seto paṭo’ti, yesantu guṇasaddānaṃ dabbābhidhānasāmatthiyaṃ natthi, tehi honteva ‘buddhimā, rūpavā, rasavā, gandhavā, phassavā, saddavā, rasī, rasiko, rūpī, rūpiko, gandhī, gandhiko’ti.

Các hậu tố mantu, v.v... không được dùng với các danh từ chỉ chủng loại có khả năng biểu thị một thực thể, như (câu) ‘người ấy có con bò’; tương tự với các tính từ như ‘tấm vải trắng’. Nhưng với những tính từ không có khả năng biểu thị một thực thể, chúng vẫn được dùng, (ví dụ:) ‘buddhimā, rūpavā, rasavā, gandhavā, phassavā, saddavā, rasī, rasiko, rūpī, rūpiko, gandhī, gandhiko’.

79. Vantvāvaṇṇā.

79. Hậu tố vantu sau (thân từ tận cùng bằng) a.

Paṭhamantato avaṇṇantā mantvātthe vantu hoti. Sīlavā, paññavā, avaṇṇāti kiṃ? Satimā bandhumā.

Sau một thân từ tận cùng bằng ‘a’ ở biến cách thứ nhất, hậu tố vantu được dùng theo nghĩa của mantu. (Ví dụ:) sīlavā, paññavā. Tại sao lại nói ‘tận cùng bằng a’? (Để loại trừ các trường hợp như:) satimā, bandhumā.

80. Daṇḍāditvikaī vā.

80. Hậu tố ika và ī (được dùng) một cách tùy chọn sau daṇḍa, v.v...

Daṇḍādīhi [Pg.164] ika ī honti vā mantvātthe. Bahulaṃ vidhānā kutoci dve honti, kutocekamekaṃva daṇḍiko daṇḍī daṇḍavā, gandhiko gandhī gandhavā, rūpiko rūpī rūpavā. (28) ‘‘Uttamīṇeva dhanā iko’’, dhaniko, dhanī dhanavā añño. (29) ‘‘Asannihite atthā’’, atthiko atthī, aññatra atthavā. (30) ‘‘Tadantā ca’’, puññatthiko, puññatthī, (31) ‘‘vaṇṇantā īyeva’’ brahmavaṇṇī, devavaṇṇī, (32) ‘‘hatthadantehi jātiyaṃ’’, hatthī, dantī, aññatra hatthavā dantavā. (33) ‘‘Vaṇṇato brahmacārimhi’’, vaṇṇī brahmacārī, vaṇṇavā añño. (34) ‘‘Pokkharādito dese’’, pokkharaṇī, uppalinī, kumudinī, bhisinī, muḷālinī, sālukinī, kvacādesepi padumipi paduminī paṇṇaṃ. Aññatra pokkharavā hatthī, (35) ‘‘nāvāyiko’’, nāviko. (36) ‘‘Sukhadukkhā ī’’, sukhī, dukkhī. (37) ‘‘Sikhādīhi vā’’, sikhī, sikhāvā, mālī, mālāvā, sīlī, sīlavā, balī, balavā. (38) ‘‘Balā bāhūrupubbā ca’’, bāhubalī, ūrubalī.

Sau daṇḍa, v.v..., các hậu tố ika và ī được dùng một cách tùy chọn theo nghĩa của mantu. Do quy tắc được áp dụng đa dạng, đôi khi cả hai được dùng, đôi khi chỉ một. (Ví dụ:) daṇḍiko, daṇḍī, daṇḍavā; gandhiko, gandhī, gandhavā; rūpiko, rūpī, rūpavā. (28) ‘Sau dhana, hậu tố iko (được dùng với nghĩa) chủ nợ’, (ví dụ:) dhaniko; các từ khác là dhanī, dhanavā. (29) ‘Sau attha, (với nghĩa) không có mặt’, (ví dụ:) atthiko, atthī; ở trường hợp khác là atthavā. (30) ‘Và sau các từ tận cùng bằng attha’, (ví dụ:) puññatthiko, puññatthī. (31) ‘Sau các từ tận cùng bằng vaṇṇa, chỉ dùng ī’, (ví dụ:) brahmavaṇṇī, devavaṇṇī. (32) ‘Sau hattha và danta, (với nghĩa) chủng loại’, (ví dụ:) hatthī, dantī; ở trường hợp khác là hatthavā, dantavā. (33) ‘Sau vaṇṇa, khi chỉ một người sống đời phạm hạnh’, (ví dụ:) vaṇṇī brahmacārī; từ khác là vaṇṇavā. (34) ‘Sau pokkhara, v.v..., (với nghĩa) nơi chốn’, (ví dụ:) pokkharaṇī, uppalinī, kumudinī, bhisinī, muḷālinī, sālukinī; đôi khi sau paduma cũng có paduminī paṇṇaṃ. Ở trường hợp khác, (ví dụ:) pokkharavā hatthī. (35) ‘Sau nāvā là iko’, (ví dụ:) nāviko. (36) ‘Sau sukha và dukkha là ī’, (ví dụ:) sukhī, dukkhī. (37) ‘Sau sikhā, v.v..., một cách tùy chọn’, (ví dụ:) sikhī, sikhāvā; mālī, mālāvā; sīlī, sīlavā; balī, balavā. (38) ‘Và sau bala có bāhu hoặc ūru đứng trước’, (ví dụ:) bāhubalī, ūrubalī.

81. Tapādīhi ssī. Tapādito mantvatthe vā ssī hoti. Tapassī, yasassī, tejassī, manassī, payassī. Vātveva? Yasavā.

81. Sau tapa, v.v... là ssī. Sau tapa, v.v..., hậu tố ssī được dùng một cách tùy chọn theo nghĩa của mantu. (Ví dụ:) tapassī, yasassī, tejassī, manassī, payassī. Tại sao lại nói ‘tùy chọn’? (Vì có) yasavā.

82. Mukhādito ro. Mukhādīhi mantvatthero hoti. Mukharo, susiro, ūsaro, madhuro, kharo, kuñjaro, nagaraṃ, (39) ‘‘dantassu ca unnabhadante’’, danturo.

82. Sau mukha, v.v... là ro. Sau mukha, v.v..., hậu tố ro được dùng theo nghĩa của mantu. (Ví dụ:) mukharo, susiro, ūsaro, madhuro, kharo, kuñjaro, nagaraṃ. (39) ‘Và sau danta, (thêm) u khi có nghĩa là răng nhô ra’, (ví dụ:) danturo.

83. Tundyādīhi bho.

83. Sau tundi, v.v... là bho.

Tundiādīhi [Pg.165] mantvatthe bho vā hoti. Tundibho, vaṭibho, valibho. Vātveva? Tundimā.

Sau tundi, v.v..., hậu tố bho được dùng một cách tùy chọn theo nghĩa của mantu. (Ví dụ:) tundibho, vaṭibho, valibho. Tại sao lại nói ‘tùy chọn’? (Vì có) tundimā.

84. Saddhāditvā.

84. Sau saddhā, v.v... là a.

Saddhādīhi mantvatthea hoti vā. Saddho, pañño, itthiyaṃ saddhā. Vātveva? Paññavā.

Sau saddhā, v.v..., hậu tố a được dùng một cách tùy chọn theo nghĩa của mantu. (Ví dụ:) saddho, pañño; ở giống cái là saddhā. Tại sao lại nói ‘tùy chọn’? (Vì có) paññavā.

85. Ṇo tapā.

85. Sau tapa là ṇa.

Tapā ṇo hoti mantvatthe. Tāpaso, itthiyaṃ tāpasī.

Sau tapa, hậu tố ṇa được dùng theo nghĩa của mantu. (Ví dụ:) tāpaso; ở giống cái là tāpasī.

86. Ālvabhijjhādīhi.

86. Sau abhijjhā, v.v... là ālu.

Abhijjhādīhi ālu hoti mantvatthe, abhijjhālu, sītālu, dhajālu, dayālu. Vātveva? Dayāvā.

Sau abhijjhā, v.v..., hậu tố ālu được dùng theo nghĩa của mantu. (Ví dụ:) abhijjhālu, sītālu, dhajālu, dayālu. (Đây là tùy chọn, vì có) dayāvā.

87. Picchāditvilo.

87. Sau picchā, v.v... là ilo.

Picchādīhi ilo hoti vā mantvatthe. Picchilo picchavā, phenilo phenavā, jaṭilo jaṭāvā. Kathaṃ ‘vācālo’ti? Nindāyamilassādilope ‘‘paro kvacī’’ti (1-27).

Sau picchā, v.v..., hậu tố ilo được dùng một cách tùy chọn theo nghĩa của mantu. (Ví dụ:) picchilo, picchavā; phenilo, phenavā; jaṭilo, jaṭāvā. (Từ) ‘vācālo’ được hình thành như thế nào? Theo nghĩa chê bai, sau khi lược bỏ phần đầu của (hậu tố) ila, (phụ âm cuối của từ gốc được nhân đôi) theo quy tắc ‘paro kvacī’ (1-27).

88. Sīlādito vo.

88. Sau sīla, v.v... là vo.

Sīlādīhi vo hoti vā mantvatthe. Sīlavo sīlavā, kesavo kesavā, (40) ‘‘aṇṇā niccaṃ’’ aṇṇavo. (41) Gāṇḍī rājīhi saññāyaṃ’’ gāṇḍīvaṃ dhanu, rājīvaṃ paṅkajaṃ.

Sau sīla, v.v..., hậu tố vo được dùng một cách tùy chọn theo nghĩa của mantu. (Ví dụ:) sīlavo, sīlavā; kesavo, kesavā. (40) ‘Sau aṇṇa, luôn luôn (dùng vo)’, (ví dụ:) aṇṇavo. (41) ‘Sau gāṇḍī và rājī, (với nghĩa) tên gọi’, (ví dụ:) gāṇḍīvaṃ (cây cung), rājīvaṃ (hoa sen).

89. Māyā medhāhi vī.

89. Sau māyā và medhā là vī.

Etehi [Pg.166] dvīhi vī hoti mantvatthe. Māyāvī, medhāvī.

Sau hai từ này, hậu tố vī được dùng theo nghĩa của mantu. (Ví dụ:) māyāvī, medhāvī.

90. Sissare āmyuvāmī. Sasaddā āmyuvāmī honti issare-bhidhāyye mantvatthe. Samassatthīti sāmī, suvāmī.

90. Sau sa, (với nghĩa) chủ nhân, là āmi và uvāmī. Sau từ sa, các hậu tố āmi và uvāmī được dùng theo nghĩa của mantu khi biểu thị một người chủ. (Ví dụ:) sāmī (có nghĩa là) ‘người ấy có của cải’; suvāmī.

91. Lakkhyā ṇo a ca. Lakkhīsaddā ṇo hoti mantvatthe a cāntassa. Ṇakārovayavo, lakkhaṇo.

91. Sau lakkhī là ṇa và a. Sau từ lakkhī, hậu tố ṇa được dùng theo nghĩa của mantu, và a được thêm vào cuối. Chữ ṇ là một phần (của hậu tố). (Ví dụ:) lakkhaṇo.

92. Aṅgā no kalyāṇe.

92. Sau aṅga là na, (với nghĩa) tốt đẹp.

Kalyāṇe gamyamāne aṅgasmā no hoti mantvatthe. Aṅganā.

Khi có nghĩa ‘tốt đẹp’ được hiểu ngầm, sau aṅga, hậu tố na được dùng theo nghĩa của mantu. (Ví dụ:) aṅganā.

93. So lomā.

93. Hậu tố `sa` sau `loma`.

Lomā so hoti mantvatthe. Lomaso, itthiyaṃ, lomasā.

Sau (danh từ) `loma`, hậu tố `sa` được dùng theo nghĩa sở hữu (`mantvatthe`). Ví dụ: `Lomaso` (người có lông, nam tính), trong nữ tính là `lomasā`.

94. Imiyā.

94. Hậu tố `ima` và `iyā`.

Mantvatthe ima iyā honti bahulaṃ. Puttimo, kittimo, puttiyo, kappiyo, jaṭiyo, hānabhāgiyo, seniyo.

Theo nghĩa sở hữu (`mantvatthe`), các hậu tố `ima` và `iyā` thường được dùng. Ví dụ: `Puttimo`, `kittimo`, `puttiyo`, `kappiyo`, `jaṭiyo`, `hānabhāgiyo`, `seniyo`.

95. To pañcamyā. Pañcamyantā bahulaṃ to hoti vā. Gāmato āgacchati gāmasmā āgacchati, corato bhāyati corehi bhāyati, satthato parihīno satthā parihīno.

95. Hậu tố `to` từ biến cách thứ năm. Sau một từ ở biến cách thứ năm, hậu tố `to` thường được dùng, một cách tùy chọn. Ví dụ: `Gāmato āgacchati` tương đương `gāmasmā āgacchati` (đến từ làng), `corato bhāyati` tương đương `corehi bhāyati` (sợ kẻ trộm), `satthato parihīno` tương đương `satthā parihīno` (suy thoái khỏi giáo pháp).

96. Ito-tetto kuto.

96. `Ito`, `tetto`, `kuto`.

Tomhi [Pg.167] imassa ṭi nipaccate, etassa ṭa eta, kiṃsaddassa kuttañca. Ito imasmā, ato etto etasmā, kuto kasmā.

Các từ này được hình thành bất quy tắc (`nipaccante`): `i` thay cho `ima` (khi ở biến cách thứ năm) cùng với hậu tố `to`; `eta` thay cho `eta`; và `ku` thay cho `kiṃ`. Do đó: `Ito` có nghĩa là `imasmā` (từ đây); `ato` hoặc `etto` có nghĩa là `etasmā` (từ đó); `kuto` có nghĩa là `kasmā` (từ đâu).

97. Abhyādīhi. Abhiādīhi to hoti. Abhito, parito, pacchato heṭṭhato.

97. Sau `abhi` và các từ tương tự. Sau `abhi` và các từ tương tự, hậu tố `to` được dùng. Ví dụ: `Abhito`, `parito`, `pacchato`, `heṭṭhato`.

98. Ādyādīhi. Ādippabhutīhi to vā hoti, ādo ādito, majjhato antato, piṭṭhito, passato, mukhato, yatodakaṃ tadādittaṃ, yaṃ udakaṃ tadevādittanti attho.

98. Sau `ādi` và các từ tương tự. Sau `ādi` và các từ tương tự, hậu tố `to` được dùng một cách tùy chọn. Ví dụ: `ādo` hoặc `ādito`, `majjhato`, `antato`, `piṭṭhito`, `passato`, `mukhato`. Ví dụ trong câu: `yatodakaṃ tadādittaṃ`, có nghĩa là `yaṃ udakaṃ tadevādittanti` (nước từ đâu thì được lấy từ đó).

99. Sabbādito sattamyā trattā. Sabbādīhi sattamyantehi tratthā vā honti. Sabbatra sabba. Sabbasmiṃ, yatra yattha yasmiṃ. Bahulādhikārā na tumhāmhehi.

99. Hậu tố `tra` và `tthā` từ biến cách thứ bảy sau `sabba` v.v. Sau các từ `sabba` v.v. ở biến cách thứ bảy, các hậu tố `tra` và `tthā` được dùng một cách tùy chọn. Ví dụ: `Sabbatra` hoặc `sabbattha` có nghĩa là `sabbasmiṃ` (ở mọi nơi). `Yatra` hoặc `yattha` có nghĩa là `yasmiṃ` (ở nơi nào). Do quy tắc `bahula` (thường xuyên), quy tắc này không áp dụng cho `tumha` và `amha`.

100. Katthettha kutrātra kvehidha.

100. `Kattha`, `ettha`, `kutra`, `atra`, `kva`, `iha`, `idha`.

Etesaddā nipaccante. Kasmiṃ kattha, kutra, kva, etasmiṃ, ettha, atra, asmiṃ iha, idha.

Những từ này được hình thành bất quy tắc. `Kattha`, `kutra`, `kva` có nghĩa là `kasmiṃ` (ở đâu?). `Ettha`, `atra` có nghĩa là `etasmiṃ` (ở đây, ở đó). `Iha`, `idha` có nghĩa là `asmiṃ` (ở đây).

101. Dhi sabbā vā. Sattamyantato sabbasmā dhi vā hoti. Sabbadhi, sabbattha.

101. Hậu tố `dhi` tùy chọn sau mọi từ. Sau bất kỳ từ nào ở biến cách thứ bảy, hậu tố `dhi` được dùng một cách tùy chọn. Ví dụ: `Sabbadhi` tương đương `sabbattha`.

102. Yā hiṃ. Sattamyantato yato hiṃ vā hoti. Yahiṃ yatra.

102. Hậu tố `hiṃ` sau `ya`. Sau từ `ya` ở biến cách thứ bảy, hậu tố `hiṃ` được dùng một cách tùy chọn. Ví dụ: `Yahiṃ` tương đương `yatra`.

103. Tā haṃ ca.

103. Và `haṃ` sau `ta`.

Sattamyantato [Pg.168] tato vā haṃ hoti hiṃ ca. Tahaṃ, tahiṃ, tatra.

Sau từ `ta` ở biến cách thứ bảy, hậu tố `haṃ` và cả `hiṃ` được dùng một cách tùy chọn. Ví dụ: `Tahaṃ`, `tahiṃ` tương đương `tatra`.

104. Kuhiṃ kahaṃ.

104. `Kuhiṃ`, `kahaṃ`.

Kiṃsaddā sattamyantā hiṃ haṃ nipaccante kissa kukā ca. Kuhiṃ, kahaṃ. Kathaṃ ‘kuhiñcana’nti? ‘Canaṃ’ iti nipātantaraṃ ‘kuhiñcī’ti ettha cisaddo viya.

Từ `kiṃ` ở biến cách thứ bảy, các hậu tố `hiṃ` và `haṃ` được hình thành bất quy tắc, và `ku` hoặc `ka` thay thế cho `kiṃ`. Ví dụ: `Kuhiṃ`, `kahaṃ`. Hỏi: `kuhiñcana` được hình thành như thế nào? `Canaṃ` là một bất biến từ khác, cũng giống như từ `ci` trong `kuhiñci`.

105. Sabbekaññayatehi kāle dā. Etehi sattamyantehi kāle dā hoti. Sabbasmiṃ kāle sabbadā, ekadā, aññadā, yadā, tadā. Kāleti kiṃ? Sabbattha dese.

105. Hậu tố `dā` chỉ thời gian sau `sabba`, `eka`, `añña`, `ya`, `ta`. Sau những từ này ở biến cách thứ bảy, khi chỉ thời gian, hậu tố `dā` được dùng. Ví dụ: `Sabbasmiṃ kāle` (vào mọi lúc) thành `sabbadā`; `ekadā`, `aññadā`, `yadā`, `tadā`. Tại sao nói 'khi chỉ thời gian'? Để phân biệt với `sabbattha` khi chỉ nơi chốn.

106. Kadā kudā sadā dhunedāni.

106. `Kadā`, `kudā`, `sadā`, `adhunā`, `idāni`.

Ete saddā nipaccante. Kasmiṃ kāle kadā, kudā, sabbasmiṃ kāle sadā, imasmiṃ kāle adhunā, idāni.

Những từ này được hình thành bất quy tắc. `Kadā`, `kudā` có nghĩa là `kasmiṃ kāle` (khi nào?). `Sadā` có nghĩa là `sabbasmiṃ kāle` (luôn luôn). `Adhunā`, `idāni` có nghĩa là `imasmiṃ kāle` (bây giờ).

107. Ajja sajjvaparajjvetarahi karahā.

107. `Ajja`, `sajju`, `aparajju`, `etarahi`, `karaha`.

Etesaddā nipaccante. Pakatippaccayo ādeso kālavisesoti sabbametaṃ nipātanā labbhati, imassa ṭo jjo jāhani nipaccate, asmiṃ ahani ajja. Samānassa sabhāvo jju cāhani, samāne ahani sajju. Aparasmā jju, aparasmiṃ ahani aparajju. Imasseto kāle rahi ca, imasmiṃ kāle etarahi. Kiṃsaddassa ko raha cānajjatane, kasmiṃ kāle karaha.

Những từ này được hình thành bất quy tắc. Thân từ, hậu tố, sự thay thế, và ý nghĩa thời gian cụ thể, tất cả những điều này đều có được nhờ sự hình thành bất quy tắc (`nipātana`). Đối với `ima`, `jja` được hình thành bất quy tắc theo nghĩa 'ngày'; `asmiṃ ahani` (vào ngày này) trở thành `ajja` (hôm nay). Đối với `samāna`, `sa` là sự thay thế và `jju` là hậu tố theo nghĩa 'ngày'; `samāne ahani` (vào cùng ngày) trở thành `sajju` (ngay lập tức). Từ `apara`, hậu tố là `jju`; `aparasmiṃ ahani` (vào ngày khác) trở thành `aparajju` (vào ngày hôm sau). Đối với `ima`, `eta` là sự thay thế và `rahi` là hậu tố theo nghĩa 'thời gian'; `imasmiṃ kāle` (vào lúc này) trở thành `etarahi` (bây giờ). Đối với từ `kiṃ`, `ka` là sự thay thế và `raha` là hậu tố theo nghĩa 'không phải hôm nay'; `kasmiṃ kāle` (vào lúc nào?) trở thành `karaha` (khi nào?).

108. Sabbādīhi payāre thā.

108. Hậu tố `thā` sau `sabba` v.v. theo nghĩa `pakāra` (cách thức).

Sāmaññassa [Pg.169] bhedako viseso pakāro, tattha vattamānehi sabbādīhi thā hoti. Sabbena pakārena sabbathā, yathā, tathā.

`Pakāra` là một loại đặc biệt dùng để phân biệt một phạm trù chung; khi diễn đạt ý nghĩa đó, hậu tố `thā` được dùng sau `sabba` và các từ tương tự. Ví dụ: `Sabbena pakārena` (bằng mọi cách) trở thành `sabbathā`; `yathā`, `tathā`.

109. Kathamitthaṃ.

109. `Kathaṃ`, `itthaṃ`.

Ete saddā nipaccante pakāre. Kimimehi thaṃ paccayo, kaita ca tesaṃ yathākkamaṃ, kathaṃ, itthaṃ.

Những từ này được hình thành bất quy tắc theo nghĩa `pakāra`. Từ `kiṃ` và `ima`, hậu tố là `thaṃ`, và thân từ của chúng lần lượt trở thành `ka` và `it`. Do đó có: `kathaṃ`, `itthaṃ`.

110. Dhā saṅkhyāhi.

110. Hậu tố `dhā` sau các số từ.

Saṅkhyāvācīhi pakāre dhā parā hoti. Dvīhi pakārehi, dve vā pakāre karoti dvidhā karoti, bahudhā karoti, ekaṃ rāsiṃ pañcappakāraṃ karoti pañcadhā karoti, pañcappakāramekappakāraṃ karoti ekadhā karoti.

Sau các từ chỉ số lượng, theo nghĩa `pakāra` (cách thức, loại, phần), hậu tố `dhā` được dùng. Ví dụ: `Dvīhi pakārehi` (bằng hai cách) hoặc `dve pakāre karoti` (làm thành hai loại) là `dvidhā karoti` (làm thành hai phần); `bahudhā karoti` (làm thành nhiều phần); `ekaṃ rāsiṃ pañcappakāraṃ karoti` (làm một đống thành năm loại) là `pañcadhā karoti`; `pañcappakāramekappakāraṃ karoti` (làm năm loại thành một loại) là `ekadhā karoti`.

111. Vekā jjhaṃ.

111. Hậu tố `jjhaṃ` sau `eka`.

Ekasmā pakare jjhaṃ vā hoti. Ekajjhaṃ karoti, ekadhā, karoti.

Sau 'eka', hậu tố 'jjhaṃ' được dùng tùy chọn trong ý nghĩa cách thức. Ví dụ: 'Ekajjhaṃ karoti' (làm chung một chỗ), 'ekadhā, karoti' (làm một cách).

112. Dvitīhedhā.

112. Sau 'dvi' và 'ti', (hậu tố) 'edhā' (được dùng).

Dvitīhi pakāre edhā vā hoti. Dvedhā, tedhā, dvidhā, tidhā.

Sau 'dvi' và 'ti', hậu tố 'edhā' được dùng tùy chọn trong ý nghĩa cách thức. Ví dụ: 'dvedhā', 'tedhā', 'dvidhā', 'tidhā'.

113. Tabbati jātiyo.

113. Sau (những từ chỉ) loại đó, (hậu tố) 'jātiyo' (được dùng).

Pakāravati taṃsāmaññavācakā saddā jātiyo hoti, paṭujātiyo, mudujātiyo.

Sau những từ chỉ chung một loại có tính chất đó, hậu tố 'jātiyo' được dùng. Ví dụ: 'paṭujātiyo' (loại lanh lợi), 'mudujātiyo' (loại mềm mỏng).

114. Vārasaṅkhyāya kkhattuṃ.

114. Sau số từ (chỉ) số lần, (hậu tố) 'kkhattuṃ' (được dùng).

Vārasambandhiniyā [Pg.170] saṅkhyāya kkhattuṃ hoti. Dve vāre bhuñjati dvikkhattuṃ divasassa bhuñjati. Vāraggahaṇaṃ kiṃ? Pañca bhuñjati. Saṅkhyāyāti kiṃ? Pahūte vāre bhuñjati.

Sau số từ có liên quan đến số lần, hậu tố 'kkhattuṃ' được dùng. (Ví dụ:) 'dve vāre bhuñjati' (ăn hai lần) trở thành 'dvikkhattuṃ divasassa bhuñjati' (ăn hai lần trong ngày). Việc nêu lên 'vāra' (lần) để làm gì? (Để loại trừ trường hợp) 'pañca bhuñjati' (ăn năm thứ). (Việc nêu lên) 'saṅkhyāyāti' (số từ) để làm gì? (Để loại trừ trường hợp) 'pahūte vāre bhuñjati' (ăn nhiều lần).

115. Katimhā.

115. Sau 'kati'.

Vārasambandhiniyā katisaṅkhyāya kkhattuṃ hoti, kati vāre, bhuñjathi, katikkhattuṃ bhuñjati.

Sau số từ 'kati' có liên quan đến số lần, hậu tố 'kkhattuṃ' được dùng. (Ví dụ:) 'kati vāre, bhuñjathi' (bạn ăn mấy lần), (trở thành) 'katikkhattuṃ bhuñjati' (ăn mấy lần).

116. Bahumhā dhā ca paccāsattiyaṃ.

116. Sau 'bahu', (hậu tố) 'dhā' và ('kkhattuṃ') được dùng trong ý nghĩa liên tục.

Vārasambandhiniyā bahusaṅkhyāya dhā hoti kkhatthuṃ ca, vārānañce paccāsatti hoti, bahudhā divasassa bhuñjati bahukkhattuṃ bhuñjati. Paccāsattiyanti kiṃ? Bahuvāre māsassa bhuñjati.

Sau số từ 'bahu' có liên quan đến số lần, hậu tố 'dhā' và 'kkhattuṃ' được dùng, nếu có sự liên tục của các lần. (Ví dụ:) 'bahudhā divasassa bhuñjati' (ăn nhiều lần trong ngày), 'bahukkhattuṃ bhuñjati' (ăn nhiều lần). (Việc nêu lên) 'paccāsattiyanti' (liên tục) để làm gì? (Để loại trừ trường hợp) 'bahuvāre māsassa bhuñjati' (ăn nhiều lần trong tháng).

117. Sakiṃ vā.

117. Hoặc (dùng bất biến từ) 'sakiṃ'.

Ekaṃ vāramiccasmiṃ atthe sakinti vā nipaccate. Ekavāraṃ bhuñjati sakiṃ bhuñjati, vāti kiṃ? Ekakkhattuṃ bhuñjati.

Trong ý nghĩa 'ekaṃ vāraṃ' (một lần), bất biến từ 'sakiṃ' được tùy chọn hình thành. (Ví dụ:) 'ekavāraṃ bhuñjati' (ăn một lần), 'sakiṃ bhuñjati' (ăn một lần). (Việc nêu lên) 'vāti' (tùy chọn) để làm gì? (Để cho phép dạng) 'ekakkhattuṃ bhuñjati'.

118. So vīcchappakāresu.

118. (Hậu tố) 'so' (được dùng) trong ý nghĩa lặp lại và cách thức.

Vīcchāyaṃ pakāre ca so hoti bahulaṃ. Vīcchāyaṃ-khaṇḍaso, bilaso. Pakāre-puthuso, sabbaso.

Trong ý nghĩa lặp lại và cách thức, hậu tố 'so' được dùng phổ biến. Trong ý nghĩa lặp lại: 'khaṇḍaso' (từng mảnh), 'bilaso' (từng lỗ). Trong ý nghĩa cách thức: 'puthuso' (riêng biệt), 'sabbaso' (mọi cách).

119. Abhūtatabbhāve karāsabhūyoge vikārā cī.

119. Khi có sự kết hợp với (động từ) 'kar', 'as', và 'bhū', hậu tố 'cī' được thêm vào sau một từ chỉ sự biến đổi, trong ý nghĩa 'trở thành cái mà trước đó không phải'.

Avatthāvato-vatthantarenābhūtassa tāyāvatthāya bhāvekarāsabhūhi sambandhe sati vikāravācakā cī hoti, adhavalaṃ dhavalaṃ [Pg.171] karoti dhavalī karoti, adhavalo dhavalo siyā dhavalī siyā, adhavalo dhavalo bhavati dhavalī bhavati. Abhūta tabbhāveti kiṃ? Ghaṭaṃ karoti, dadhi atthi, ghaṭo bhavati. Karāsabhūyogeti kiṃ? Adhavalodhavalo jāyate. Vikārāti kiṃ? Pakatiyā māhotu, suvaṇṇaṃ kuṇḍalaṃ karoti.

Khi có sự liên kết với 'kar', 'as', 'bhū', hậu tố 'cī' được thêm vào sau từ chỉ sự biến đổi, trong ý nghĩa một vật chưa có trạng thái đó nay có được trạng thái đó. Ví dụ: 'adhavalaṃ dhavalaṃ karoti' (làm cho cái không trắng thành trắng) thành 'dhavalī karoti'; 'adhavalo dhavalo siyā' (cái không trắng có thể trở thành trắng) thành 'dhavalī siyā'; 'adhavalo dhavalo bhavati' (cái không trắng trở thành trắng) thành 'dhavalī bhavati'. (Việc nêu lên) 'abhūta tabbhāveti' để làm gì? (Để loại trừ) 'ghaṭaṃ karoti' (làm cái bình), 'dadhi atthi' (có sữa chua), 'ghaṭo bhavati' (cái bình được sinh ra). (Việc nêu lên) 'karāsabhūyogeti' để làm gì? (Để loại trừ) 'adhavalodhavalo jāyate' (cái không trắng được sinh ra là trắng). (Việc nêu lên) 'vikārāti' để làm gì? Để không xảy ra theo tự nhiên, (ví dụ) 'suvaṇṇaṃ kuṇḍalaṃ karoti' (làm vàng thành bông tai).

120. Dissantaññepi paccayā.

120. Các hậu tố khác cũng được thấy.

Vuttato-ññepi paccayā dissanti vuttāvuttatthesu. Vividhā mātaro vimātaro, tāsaṃ puttā vemātikā-rikaṇa. Pathaṃ gacchatīti pathāvino-āvī. Issā assa atthīti issukī-ukī. Dhuraṃ vahatīti dhorayho- yhaṇa.

Các hậu tố khác ngoài những hậu tố đã nêu cũng được thấy, trong những ý nghĩa đã nói và chưa nói. (Ví dụ:) 'vividhā mātaro' (những người mẹ khác nhau) thành 'vimātaro' (mẹ kế), con của họ là 'vemātikā' - (hậu tố) 'rikaṇa'. 'Pathaṃ gacchatīti' (người đi trên đường) là 'pathāvino' - (hậu tố) 'āvī'. 'Issā assa atthīti' (người có lòng ganh tị) là 'issukī' - (hậu tố) 'ukī'. 'Dhuraṃ vahatīti' (người mang ách) là 'dhorayho' - (hậu tố) 'yhaṇa'.

121. Aññasmiṃ.

121. Trong ý nghĩa khác.

Vuttato-ññasmimpi atthe vuttappaccayā dissanti. Magadhānaṃ issaro māgadho-dhaṇā. Kāsīti sahassaṃ, tamagghatīti kāsiyo iyo.

Các hậu tố đã nêu cũng được thấy trong những ý nghĩa khác với những gì đã nói. (Ví dụ:) 'Magadhānaṃ issaro' (vua của xứ Magadha) là 'māgadho' - (hậu tố) 'aṇa'. 'Kāsīti sahassaṃ, tamagghatīti kāsiyo' ('Kāsi' là một ngàn, vật đáng giá ngần ấy là 'kāsiyo') - (hậu tố) 'iyo'.

122. Sakatthe.

122. Trong ý nghĩa của chính nó.

Sakatthepi paccayā dissanti. Hīnako, potako, kiccayaṃ.

Các hậu tố cũng được thấy trong ý nghĩa của chính nó (không đổi nghĩa). (Ví dụ:) 'hīnako', 'potako', 'kiccayaṃ'.

123. Lopo.

123. (Sự) lược bỏ.

Paccayānaṃ lopopi dissati. Buddhe ratanaṃ paṇītaṃ, cakkhuṃ suññaṃ attena vā attariyena vāti bhāvappaccayalopo.

Sự lược bỏ của các hậu tố cũng được thấy. (Ví dụ:) 'buddhe ratanaṃ paṇītaṃ' (báu vật nơi Đức Phật là thù thắng), 'cakkhuṃ suññaṃ attena vā attariyena vāti' (mắt không có tự ngã hay những gì thuộc về tự ngã), đây là sự lược bỏ hậu tố chỉ trạng thái.

124. Sarānamādissāyuvaṇṇassāeo ṇānubandhe.

124. Nguyên âm đầu 'a', 'i/ī', 'u/ū' của các nguyên âm (gốc) lần lượt trở thành 'ā', 'e', 'o' khi có một hậu tố có chỉ điểm 'ṇ' theo sau.

Sarānamādibhūtā [Pg.172] ye akārivaṇṇuvaṇṇā, tesaṃ āeo honti yathākkamaṃṇānubandhe. Rāghavo, venateyyo, meniko, oḷumpiko, dobhaggaṃ. Ṇānubandheti kiṃ? Purātano.

Những nguyên âm đầu là 'a', 'i/ī', 'u/ū' của các nguyên âm (gốc) lần lượt trở thành 'ā', 'e', 'o' khi có một hậu tố có chỉ điểm 'ṇ' theo sau. Ví dụ: 'rāghavo', 'venateyyo', 'meniko', 'oḷumpiko', 'dobhaggaṃ'. (Việc nêu lên) 'ṇānubandheti' (có chỉ điểm 'ṇ') để làm gì? (Để loại trừ) 'purātano'.

125. Saṃyoge kvaci.

125. Đôi khi (chỉ xảy ra) khi có phụ âm kép.

Sarānamādibhūtā ye ayuvaṇṇā, tesaṃ āeo honti kvacideva saṃyogavisaye ṇānubandhe. Decco, koṇḍañño. Kvacīti kiṃ? Kattikeyyo.

Những nguyên âm đầu là 'a', 'i/ī', 'u/ū' của các nguyên âm (gốc) chỉ đôi khi trở thành 'ā', 'e', 'o' trong trường hợp có phụ âm kép, khi có một hậu tố có chỉ điểm 'ṇ' theo sau. Ví dụ: 'decco', 'koṇḍañño'. (Việc nêu lên) 'kvacīti' (đôi khi) để làm gì? (Để loại trừ) 'kattikeyyo'.

126. Majjhe.

126. Ở giữa.

Majjhe vattamānānampi ayuvaṇṇānaṃ ā e o honti kvaci. Aḍḍhateyyo, vāseṭṭho.

Đôi khi, các nguyên âm a, i, u ở giữa (của một từ) cũng được biến thành ā, e, o. Ví dụ: Aḍḍhateyyo, vāseṭṭho.

127. Kosajjājjava pārisajja sohajja maddavārissāsabhājaññatheyya bāhusaccā.

127. Kosajja, ājjava, pārisajja, sohajja, maddava, ārissa, āsabha, ājañña, theyya, bāhusaccā.

Etesaddā nipaccanteṇānubandhe. Kusī tassa bhāvokosajjaṃ, ujuno bhāvo ajjavaṃ, parisāsu sādhu pārisajjo, suhadayova suhajjo, tassa pana bhāvo sohajjaṃ, muduno bhāvo maddavaṃ, isino idaṃ bhāvo vā ārissaṃ, usabhassa idaṃ bhāvo [Pg.173] vā āsabhaṃ, ājānīyassa bhāvo so eva vā ājaññaṃ, thenassa bhāvo kammaṃ vā theyyaṃ, bahussatassa bhāvo bāhusaccaṃ, etesu yamalakkhaṇikaṃ, taṃ nipātanā.

Những từ này được hình thành một cách bất quy tắc khi có hậu tố có anubandha ṇa. Trạng thái của người lười biếng (kusīta) là kosajjaṃ, trạng thái ngay thẳng (ujuno) là ajjavaṃ, người tốt trong các hội chúng (parisāsu) là pārisajjo, người có tâm tốt (suhadayo) là suhajjo, và trạng thái của người ấy là sohajjaṃ, trạng thái mềm mại (muduno) là maddavaṃ, đây là trạng thái của vị ẩn sĩ (isino) hoặc là ārissaṃ, đây là trạng thái của con bò đực (usabhassa) hoặc là āsabhaṃ, trạng thái của con ngựa thuần chủng (ājānīyassa) chính là hoặc là ājaññaṃ, trạng thái hoặc hành động của kẻ trộm (thenassa) là theyyaṃ, trạng thái của người học rộng (bahussatassa) là bāhusaccaṃ, trong những trường hợp này, những gì không theo quy tắc, đó là do sự hình thành bất quy tắc.

128. Manādīnaṃ saka.

128. Của nhóm từ mana, v.v. là saka.

Manādīnaṃ saka hoti ṇānubandhe. Manasi bhavaṃ mānasaṃ, dummanaso bhāvo domanassaṃ, somanassaṃ.

Nguyên âm đầu của nhóm từ mana, v.v. được kéo dài khi có hậu tố có anubandha ṇa theo sau. Sinh ra trong tâm (manasi) là mānasaṃ, trạng thái của tâm buồn (dummanaso) là domanassaṃ, (tương tự là) somanassaṃ.

129. Uvaṇṇassāvaṅa sare.

129. Nguyên âm u được thay thế bằng ava khi một nguyên âm theo sau.

Sarādo ṇānubandhe uvaṇṇassāvaṅa hoti. Rāghavo, jambavaṃ.

Khi một hậu tố có anubandha ṇa bắt đầu bằng một nguyên âm theo sau, nguyên âm u được thay thế bằng ava. Ví dụ: Rāghavo, jambavaṃ.

130. Yamhi gossa ca.

130. Và của 'go' khi 'y' theo sau.

Yakārādo paccaye gossuvaṇṇassa ca avaṅa hoti. Gabyaṃ, bhātabyo.

Khi một hậu tố bắt đầu bằng chữ y theo sau, nguyên âm o của 'go' và nguyên âm u cũng được thay thế bằng ava. Ví dụ: Gabyaṃ, bhātabyo.

131. Lopo-vaṇṇivaṇṇānaṃ.

131. Sự lược bỏ các nguyên âm a và i.

Yakārādo paccaye avaṇṇivaṇṇānaṃ lopo hoti. Dāyajjaṃ, kāruññaṃ, ādhipaccaṃ, deppaṃ. Bahulaṃvidhānā kvaci na hoti kiccayaṃ.

Khi một hậu tố bắt đầu bằng chữ y theo sau, các nguyên âm a và i (cùng trường âm) bị lược bỏ. Ví dụ: Dāyajjaṃ, kāruññaṃ, ādhipaccaṃ, deppaṃ. Do quy tắc đa dạng, đôi khi không xảy ra, ví dụ: kiccayaṃ.

132. Rānubandhe-nta sarādissa.

132. Khi có hậu tố có anubandha ra, (lược bỏ) phần bắt đầu bằng nguyên âm cuối.

Anto saro ādimhi yassāvayavassa, tassa lopo hoti rānubandhe. Kittakaṃ, petteyyaṃ.

Khi có hậu tố có anubandha ra, phần (của thân từ) bắt đầu bằng nguyên âm cuối sẽ bị lược bỏ. Ví dụ: Kittakaṃ, petteyyaṃ.

133. Kisamahatamime kasa mahā.

133. Kisa và mahat được thay thế tương ứng bằng kasa và mahā.

Kisassa mahato ime kasamahā honti yathākkamaṃ, kasimā, mahimā.

Kasa và mahā lần lượt là những từ thay thế cho kisa và mahat. Ví dụ: kasimā, mahimā.

134. Āyussāyasa mantumhi.

134. Āyu được thay thế bằng āyasa khi mantu theo sau.

Āyussa [Pg.174] āyasādeso hoti mantumhi. Āyasmā.

Āyu được thay thế bằng āyasa khi mantu theo sau. Ví dụ: Āyasmā.

135. Jo vuddhassiyiṭṭhesu.

135. Vuddha được thay thế bằng ja khi iya hoặc iṭṭha theo sau.

Vuddhassa jo hoti iyaiṭṭhesu, jeyyo, jeṭṭho.

Vuddha được thay thế bằng ja khi iya hoặc iṭṭha theo sau. Ví dụ: jeyyo, jeṭṭho.

136. Bāḷhantikapasatthānaṃ sādha neda sā.

136. Bāḷha, antika, và pasattha (được thay thế) lần lượt bằng sādha, neda, và sā.

Iyaiṭṭhesu bāḷhantikapasatthānaṃ sādha neda sā honti yathākkamaṃ. Sādhiyo, sādhiṭṭho, nediyo, nediṭṭho, seyyo, seṭṭho.

Khi iya hoặc iṭṭha theo sau, bāḷha, antika, và pasattha lần lượt được thay thế bằng sādha, neda, và sā. Ví dụ: Sādhiyo, sādhiṭṭho, nediyo, nediṭṭho, seyyo, seṭṭho.

137. Kaṇakanāppayuvānaṃ.

137. Appa và yuvan (được thay thế) bằng kaṇa và kanā.

Iyaiṭṭhesu appayuvānaṃ kaṇa kanā honti yathākkamaṃ. Kaṇiyo kaṇiṭṭho, kaniyo kaniṭṭho.

Khi iya hoặc iṭṭha theo sau, appa và yuvan lần lượt được thay thế bằng kaṇa và kanā. Ví dụ: Kaṇiyo, kaṇiṭṭho, kaniyo, kaniṭṭho.

138. Lopo vī mantu vantūnaṃ.

138. Sự lược bỏ của vī, mantu, và vantu.

Vī mantu vantūnaṃ lopo hoti iyaiṭṭhesu. Atisayena medhāvī medhiyo, medhiṭṭho, atisayena satimā satiyo, satiṭṭho, atisayena guṇavā guṇiyo, guṇiṭṭho.

Vī, mantu, và vantu bị lược bỏ khi iya hoặc iṭṭha theo sau. Ví dụ: người có trí tuệ vượt trội (atisayena medhāvī) là medhiyo, medhiṭṭho; người có niệm vượt trội (atisayena satimā) là satiyo, satiṭṭho; người có đức hạnh vượt trội (atisayena guṇavā) là guṇiyo, guṇiṭṭho.

139. Ḍe satissa tissa.

139. Khi ḍa theo sau, ti của sati (bị lược bỏ).

Ḍepare satyantassa tikārassa lopo hoti, vīsaṃ sataṃ, tiṃsaṃ sataṃ.

Khi ḍa theo sau, chữ ti ở cuối của sati bị lược bỏ. Ví dụ: vīsaṃ sataṃ, tiṃsaṃ sataṃ.

140. Etasseṭa ttake.

140. Eta được thay thế bằng eṭa khi ttaka theo sau.

Ttake pare etassa eṭa hoti. Ettakaṃ.

Khi ttaka theo sau, eta trở thành eṭa. Ví dụ: Ettakaṃ.

141. Ṇikassiyo vā.

141. Hậu tố ṇika một cách tùy chọn được thay thế bằng iya.

Ṇikassa [Pg.175] vā iyo hoti, sakyaputtiyo, sakyaputtiko.

Hậu tố iya tùy chọn thay cho ṇika. Ví dụ: sakyaputtiyo, sakyaputtiko.

142. Adhātussa kā-syādito ghe-ssi.

142. Đối với từ không phải ngữ căn, sau ka không phải syādi, [a thành] i khi gha theo sau.

Ghe pare adhātussa yo kakāro, tato pubbassa akārassa bahulaṃ i hoti sace gho na syādito paro hoti. Bālikā, kārikā, adhātussāti kiṃ? Sakā, keti kiṃ? Nandanā, asyāditoti kiṃ? Bahuparibbājakā mathurā, bahucammikāti kakārena syādino byavahitattā siddhaṃ, gheti kiṃ? Bālako, assāti kiṃ? Bahukattukā sālā.

Khi gha theo sau, nguyên âm a đứng trước phụ âm ka của một từ không phải là ngữ căn thường được đổi thành i, nếu gha không đi sau một hậu tố syādi. Ví dụ: Bālikā, kārikā. Tại sao nói 'của một từ không phải là ngữ căn'? Ví dụ: Sakā. Tại sao nói 'sau ka'? Ví dụ: Nandanā. Tại sao nói 'không phải là syādi'? Ví dụ: Bahuparibbājakā mathurā. Trong trường hợp bahucammikā, vì ka bị ngăn cách với syādi, nên quy tắc được áp dụng. Tại sao nói 'khi gha theo sau'? Ví dụ: Bālako. Tại sao nói 'của a'? Ví dụ: Bahukattukā sālā.

Iti moggallāne byākaraṇe vuttiyaṃ

Như vậy trong phần chú giải của ngữ pháp Moggallāna

Ṇādikaṇḍo catuttho.

Chương thứ tư về Ṇa, v.v.

5. Pañcamo kaṇḍo (khādi)

5. Chương thứ năm (về kha, v.v.)

1. Tija mānehi kha sā khamā vīmaṃsāsu.

1. Từ các ngữ căn tij và mān, các hậu tố kha và sa được dùng theo thứ tự trong ý nghĩa là khamā (nhẫn nại) và vīmaṃsā (suy xét).

Khantiyaṃ tijā vīmaṃsāyaṃ mānā ca khasappaccayā honti yathākkamaṃ, titikkhā, vīmaṃsā, titikkhati, vīmaṃsati. Khamāvīmaṃsā, sūti kiṃ? Tejanaṃ, tejo, tejayati, mānanaṃ, mānomāneti.

Từ ngữ căn tij trong ý nghĩa là khanti (nhẫn nại) và từ ngữ căn mān trong ý nghĩa là vīmaṃsā (suy xét), các hậu tố kha và sa được dùng theo thứ tự. Ví dụ: titikkhā, vīmaṃsā, titikkhati, vīmaṃsati. Tại sao nói 'trong ý nghĩa là nhẫn nại và suy xét'? Ví dụ: Tejanaṃ, tejo, tejayati, mānanaṃ, mānomāneti.

2. Kitā tikicchāsaṃsayesu cho.

2. Từ ngữ căn kit, hậu tố cha được dùng trong ý nghĩa là tikicchā (chữa trị) và saṃsaya (nghi ngờ).

Tikicchāyaṃ saṃsaye ca vattamānā kitā cho hoti. Tikicchā, vicikicchā, tikicchati, vicikicchati. Aññatra niketo, saṃketo, ketanaṃ, keto, ketayati.

Từ ngữ căn kit, khi có ý nghĩa là chữa trị và nghi ngờ, hậu tố cha được dùng. Ví dụ: Tikicchā, vicikicchā, tikicchati, vicikicchati. Trong các trường hợp khác: niketo, saṃketo, ketanaṃ, keto, ketayati.

3. Nindāyaṃ gupa badhā bassa bho ca.

3. Trong ý nghĩa là nindā (chỉ trích), từ các ngữ căn gup và badh, [hậu tố cha được dùng] và ba được đổi thành bha.

Nindāyaṃ [Pg.176] vattamānehi gupa badhehi cho hoti bassa bho ca. Jigucchā, bībhacchā, jigucchati, bībhacchati, aññatra gopanaṃ, gopo, gopeti, badhako.

Từ các ngữ căn gup và badh, khi có ý nghĩa là chỉ trích, hậu tố cha được dùng và ba được đổi thành bha. Ví dụ: Jigucchā, bībhacchā, jigucchati, bībhacchati. Trong các trường hợp khác: gopanaṃ, gopo, gopeti, badhako.

4. Tuṃsmā lopo cicchāyaṃ te.

4. Sau hậu tố tuṃ, trong ý nghĩa là mong muốn, các hậu tố [kha, sa, cha] được dùng, và hậu tố tuṃ bị lược bỏ.

Tumantato icchāyamatthe te khasachā honti bahulaṃ, lopo ca tuṃpaccayassa hoti sutattā, bubhukkhā, jigīsāṃ, jighacchā, bubhukkhati, jigīsati jighacchati. Idha kasmā na hoti ‘bhottumicchatī’ti? Padantarenābhidhānā. Tuṃsmāti kiṃ? Bhojanamicchati. Icchāyanti kiṃ? Bhuñjituṃ gacchati. Kathaṃ ‘kūlaṃ vipati satī’ti? Yathā kūlaṃ patitu micchatīti vākyaṃ hoti, evaṃ vuttipi hossati. Vākyameva carahi kathaṃ hoti? Lokassa tathā vacanicchāya.

Sau một từ tận cùng bằng tuṃ, trong ý nghĩa là mong muốn, các hậu tố kha, sa, cha thường được dùng, và hậu tố tuṃ bị lược bỏ theo như quy tắc đã nêu. Ví dụ: bubhukkhā, jigīsāṃ, jighacchā, bubhukkhati, jigīsati jighacchati. Tại sao quy tắc không áp dụng ở đây: ‘bhottumicchatī’? Vì ý nghĩa đã được diễn đạt bằng một từ khác. Tại sao nói 'sau tuṃ'? Ví dụ: Bhojanamicchati. Tại sao nói 'trong ý nghĩa là mong muốn'? Ví dụ: Bhuñjituṃ gacchati. Làm thế nào [giải thích] câu ‘kūlaṃ vipati satī’? Giống như có câu ‘kūlaṃ patitu micchati’, thì cũng sẽ có dạng phái sinh. Vậy thì, làm sao lại có câu như vậy? Do ý muốn nói như vậy của người đời.

5. Īyo kammā.

5. Hậu tố īya được dùng sau một từ là đối tượng.

Icchākammato icchāyamatthe īyappaccayo hoti. Puttamicchati putthīyati. Kammāti kiṃ? Asinecchati. Idha kasmā na hoti ‘raññoputtamicchatī’ti? Sāpekkhattā, na hi aññamapekkhamāno aññena sahekatthibhāvamanubhavituṃ sakkoti. Idhāpi carahi na siyā ‘attano putta micchatī’ti? Nevettha bhavitabbaṃ, na hi bhavati ‘attano puttīyatī’ti, kathaṃ carahi puttassa attaniyatā-vagamyate[Pg.177]? Aññassāsutattā icchāya ca tabbisayattā.

Sau đối tượng của động từ 'mong muốn', trong ý nghĩa là mong muốn, hậu tố īya được dùng. Ví dụ: Puttamicchati (mong muốn có con trai) trở thành putthīyati. Tại sao nói 'từ đối tượng'? Ví dụ: Asinecchati (mong muốn có gươm). Tại sao quy tắc không áp dụng ở đây: ‘rañño puttam icchatī’? Vì có sự phụ thuộc; một từ phụ thuộc vào một từ khác thì không thể có sự đồng nhất về ý nghĩa với một từ khác nữa. Vậy thì, ở đây cũng không nên có: ‘attano puttam icchatī’? Ở đây cũng không nên có, vì không có dạng ‘attano puttīyatī’. Vậy thì, làm thế nào để hiểu được sự sở hữu của người con? Vì không có người [chủ] nào khác được nghe đến, và vì sự mong muốn có đối tượng là người con đó.

6. Upamānācāre.

6. Từ một đối tượng so sánh, trong ý nghĩa là 'hành xử như'.

Kammato upamānā ācāratthe īyo hoti. Puttami-vā-carati puttīyati māṇavakaṃ, upamānāti kiṃ? Puttamācarati.

Từ một đối tượng là vật so sánh, trong ý nghĩa là 'hành xử như', hậu tố īya được dùng. Ví dụ: Puttami-vā-carati (hành xử với chàng thanh niên như với con trai) trở thành puttīyati māṇavakaṃ. Tại sao nói 'từ một đối tượng so sánh'? Ví dụ: Puttamācarati (hành xử với con trai).

7. Ādhārā.

7. Từ một nơi chốn (ādhāra).

Ādhāratū-pamānā ācāratthe īyo yoti. Kuṭiyamivā-carati kuṭīyatī pāsāde, pāsādīyati kuṭiyaṃ bhikkhu.

Từ một nơi chốn là đối tượng so sánh, trong ý nghĩa là 'hành xử như', hậu tố īya được dùng. Ví dụ: Kuṭiyamivā-carati (hành xử trong cung điện như trong túp lều) trở thành kuṭīyatī pāsāde. Vị tỳ khưu hành xử trong túp lều như trong cung điện trở thành pāsādīyati kuṭiyaṃ.

8. Kattutāyo.

8. Từ chủ thể, [dùng] hậu tố āya.

Kattutū-pamānā ācāratthe āyo hoti. Pabbato ivācarati pabbatāyati.

Từ một chủ thể là đối tượng so sánh, trong ý nghĩa là 'hành xử như', hậu tố āya được dùng. Ví dụ: Pabbato ivācarati (hành xử như một ngọn núi) trở thành pabbatāyati.

9. Ycatthe.

9. Trong ý nghĩa là 'trở thành cái mà trước đó không phải'.

Kattuto abhūtatabbhāve āyo hoti bahulaṃ. Bhusāyati, paṭapaṭāyati, lohitāyati, kattutotveva? (Abhusaṃ) bhusaṃ karotīhi, iha kasmā na hoti ‘bhusī bhavatī’ti? Vuttatthatāya.

Từ một chủ thể, trong ý nghĩa là 'trở thành cái mà trước đó không phải', hậu tố āya thường được dùng. Ví dụ: Bhusāyati, paṭapaṭāyati, lohitāyati. Tại sao chỉ nói 'từ chủ thể'? Ví dụ: (Cái không nhiều) làm cho thành nhiều. Tại sao quy tắc không áp dụng ở đây: ‘bhusī bhavatī’? Vì ý nghĩa đã được diễn đạt rồi.

10. Saddādīni karoti.

10. Trong ý nghĩa là 'làm ra âm thanh, v.v.'.

Saddādīhi dutiyantehi karotīti asmiṃ atthe āyo hoti. Saddāyati, verāyati, kalahāyati, dhūpāyati.

Sau các từ như sadda, v.v., ở đối cách, trong ý nghĩa là 'làm ra', hậu tố āya được dùng. Ví dụ: Saddāyati, verāyati, kalahāyati, dhūpāyati.

11. Numotva-sso.

11. Và sau từ 'namo', [dùng] hậu tố assa.

Namoiccasmā [Pg.178] karotīti asmiṃ atthe asso hoti. Namassati tathāgtaṃ.

Sau từ 'namo', trong ý nghĩa là 'làm', hậu tố assa được dùng. Ví dụ: Namassati tathāgataṃ (đảnh lễ Như Lai).

12. Dhātvatthe nāmasmi.

12. Từ một danh từ, trong ý nghĩa của một ngữ căn.

Nāmasmā dhātvatthe bahulamihoti. Hatthinā atikkamati atihatthayati, vīṇāya upagāyati upavīṇayati, daḷhaṃ karoti vinayaṃ daḷhayati, visuddhā hoti ratti visuddhayati, kusalaṃ pucchati kusalayati.

Từ một danh từ, trong ý nghĩa của một ngữ căn, [hậu tố] thường được dùng. Ví dụ: Hatthinā atikkamati (vượt qua bằng voi) trở thành atihatthayati; vīṇāya upagāyati (hát theo đàn tỳ bà) trở thành upavīṇayati; daḷhaṃ karoti vinayaṃ (làm cho giới luật vững chắc) trở thành daḷhayati; visuddhā hoti ratti (đêm trở nên thanh tịnh) trở thành visuddhayati; kusalaṃ pucchati (hỏi thăm về sự an lành) trở thành kusalayati.

13. Saccādīhāpi.

13. Cũng có (tiếp vị ngữ) āpi sau (nhóm) Saccādi.

Saccādīhi dhātvatthe āpi hoti. Saccāpeti, atthāpeti, vedāpeti, sukkhāpeti, sukhāpeti, dukkhāpeti.

Sau (nhóm) Saccādi, trong ý nghĩa của động từ căn, có tiếp vị ngữ āpi. (Ví dụ:) Saccāpeti, atthāpeti, vedāpeti, sukkhāpeti, sukhāpeti, dukkhāpeti.

14. Kriyatthā.

14. Về ý nghĩa của hành động.

Ayamadhikāro āsatthaparisamattiyā. Kriyā attho yassa so kriyattho dhātu.

Quyền hạn này (kéo dài) cho đến cuối chương. Động từ căn nào có ý nghĩa là hành động, đó là động từ căn kriyattha.

15. Curādito ṇi.

15. Sau (nhóm) Curādi là (tiếp vị ngữ) ṇi.

Curādīhi kriyatthehi sakatthe ṇi paro hoti bahulaṃ. Ṇakāro vuddhyattho, evamaññatrāpi, corayati, lāḷayati, kathaṃ ‘rajjaṃ kāretī’ti? Yogavibhāgato.

Sau nhóm Curādi có nghĩa là hành động, tiếp vị ngữ ṇi được dùng theo sau một cách đa dạng trong ý nghĩa riêng của chúng. Chữ ṇ có mục đích là tăng trưởng (vuddhi), cũng như vậy ở những nơi khác. (Ví dụ:) corayati, lāḷayati. (Câu hỏi:) làm thế nào (có hình thức) ‘rajjaṃ kāretī’? (Trả lời:) Do sự phân chia quy tắc.

16. Payojakabyāpāre ṇāpi ca.

16. Và (tiếp vị ngữ) ṇāpi trong hoạt động của người sai khiến.

Kattāraṃ yo payojayati, tassa byāpāre kriyatthā ṇiṇāpī honti bahulaṃ, kāreti, kārāpeti. Nanu ca kattāpi karaṇādīnaṃ [Pg.179] payojakoti taṃbyāpārepi ṇiṇāpī pāpuṇanti? Payojakaggahaṇasāmatthiyā na bhavissanti curādīhi visuṃ vacanasāmatthiyā ca. Ato bhiyyo ṇāpiyeva, ṇiyevuvaṇṇato, dvayamevaññehi.

Người nào sai khiến tác nhân, trong hoạt động của người đó, sau các động từ căn có nghĩa là hành động, các tiếp vị ngữ ṇi và ṇāpi được dùng một cách đa dạng. (Ví dụ:) kāreti, kārāpeti. (Phản đối:) Chẳng phải tác nhân cũng sai khiến các công cụ v.v. sao, vậy trong hoạt động của chúng, ṇi và ṇāpi cũng sẽ được áp dụng? (Trả lời:) Do hiệu lực của việc dùng từ 'payojaka' (người sai khiến), chúng sẽ không được dùng; và cũng do hiệu lực của quy tắc riêng cho nhóm Curādi. Do đó, phần lớn chỉ có ṇāpi; chỉ có ṇi sau các động từ căn tận cùng bằng u và uv; cả hai sau các động từ căn khác.

17. Kyo bhāvakammesva-parokkhesu māna nta tyādīsu. Bhāvakammavihitesu parokkhāvajjitesu mānantatyādīsu paresu kyo hoti kriyatthā. Ntaggahaṇamuttaratthaṃ, kakāro avuddhyattho evamuttaratrāpi. Ṭhīyamānaṃ, ṭhīyate, sūyamānaṃ, sūyate, aparokkhesu mānantatyādīsūti kiṃ? Babhūva devadattena, bibhida kusulo. Bhijjate kusulo sayamevāti ‘bhijjate’ti savanā kammatā-vagamyate, ‘sayamevā’ti savanato kattutā, kattutāvacanicchāyantu ‘bhindati kusulo attāna’nti bhavati, evamaññampi yathāgamamanugantabbaṃ. ‘Aparokkhesu mānantatyādīsū’ti ayamadhikāro ā ‘tanāditvo’ti 5.26. Apica ete kyādayo tyādīsu parabhūtesu kattukammabhāva vihitesu kyalādīnaṃ vidhānato tesveva viññāyantīti akammakehi dhātūhi kattubhāvesu, sakammakehi kattukammesu, kammāvacanicchāyaṃ bhāve ca bhavantīti veditabbā. Yassa pana dhātussa kiriyā kammamapekkhate, so sakammako, yassa tu kiriyā kattumattamapekkhate, svākammakoti ñātabbaṃ.

17. Tiếp vị ngữ kya (được dùng) trong nghĩa trạng thái (bhāva) và đối tượng (kamma), khi các (tiếp vị ngữ) māna, nta, tyādi theo sau, ngoại trừ thì quá khứ (parokkha). Sau các động từ căn có nghĩa là hành động, khi các (tiếp vị ngữ) māna, nta, tyādi theo sau, được quy định trong nghĩa trạng thái và đối tượng, ngoại trừ thì quá khứ, thì có tiếp vị ngữ kya. Việc nêu nta là cho quy tắc sau. Chữ k có mục đích là không tăng trưởng (vuddhi), cũng như vậy ở các quy tắc sau. (Ví dụ:) Ṭhīyamānaṃ, ṭhīyate, sūyamānaṃ, sūyate. (Câu hỏi:) Tại sao nói 'khi các (tiếp vị ngữ) māna, nta, tyādi theo sau, ngoại trừ thì quá khứ'? (Ví dụ:) Babhūva devadattena, bibhida kusulo. Trong câu 'Bhijjate kusulo sayameva' (chiếc chiếu tự nó bị rách), khi nghe 'bhijjate' thì hiểu là nghĩa đối tượng, khi nghe 'sayameva' thì hiểu là nghĩa tác nhân. Nhưng khi muốn diễn tả nghĩa tác nhân thì trở thành 'bhindati kusulo attānaṃ' (chiếc chiếu tự làm rách nó). Các trường hợp khác cũng nên được hiểu theo truyền thống. Quyền hạn này 'khi các (tiếp vị ngữ) māna, nta, tyādi theo sau, ngoại trừ thì quá khứ' kéo dài đến quy tắc 'tanāditvo' 5.26. Hơn nữa, các tiếp vị ngữ kya v.v. này được quy định khi các tiếp vị ngữ tyādi theo sau, vốn được quy định cho nghĩa tác nhân, đối tượng và trạng thái, do đó chúng được hiểu là có cùng những ý nghĩa đó. Vì vậy, cần biết rằng: từ các động từ căn bất cập vật, chúng có nghĩa tác nhân và trạng thái; từ các động từ căn cập vật, chúng có nghĩa tác nhân và đối tượng, và cũng có nghĩa trạng thái khi muốn diễn tả đối tượng. Cần biết rằng, động từ căn nào mà hành động của nó đòi hỏi một đối tượng thì là động từ căn cập vật (sakammaka); còn động từ căn nào mà hành động của nó chỉ đòi hỏi một tác nhân thì là động từ căn bất cập vật (akammaka).

18. Kattari lo.

18. Trong nghĩa tác nhân, (có tiếp vị ngữ) la.

Kriyatthato aparokkhesu kattuvihitamāna ntatyādīsu lo hoti. Lakāro, ‘‘ñilasse’’ti 5-163 visesanattho. Pacamāno, pacanto, pacati.

Sau động từ căn có nghĩa là hành động, khi các (tiếp vị ngữ) māna, nta, tyādi được quy định trong nghĩa tác nhân theo sau, ngoại trừ thì quá khứ, thì có tiếp vị ngữ la. Chữ l có mục đích để phân biệt trong quy tắc 'ñilasse' 5-163. (Ví dụ:) Pacamāno, pacanto, pacati.

19. Maṃ ca rudhādīnaṃ.

19. Và (tiếp vị ngữ) maṃ sau (nhóm) Rudhādi.

Rudhādito [Pg.180] kattuvihitamānanta tyādīsu lo hoti maṃ ca antasarā paro. Makāro-nubandho, akāro uccāraṇattho. Rundhamāno, rundhanto, rundhati.

Sau nhóm Rudhādi, khi các (tiếp vị ngữ) māna, nta, tyādi được quy định trong nghĩa tác nhân theo sau, thì có tiếp vị ngữ la, và maṃ sau nguyên âm cuối. Chữ m là một chỉ tố (anubandha), chữ a là để phát âm. (Ví dụ:) Rundhamāno, rundhanto, rundhati.

20. Ṇiṇāpyāpīhi vā.

20. Sau ṇi, ṇāpi, và āpi, một cách tùy chọn.

Ṇiṇāpyāpīhi kattuvihitamānanta tyādīsu lo hoti vibhāsā, orayanto, corento, kārayanto, kārento, kārāpayanto, kārāpento, saccāpayanto, saccāpento, corayati, coreti, kārayati, kāreti, kārāpayati, kārāpeti, saccāpayati, saccāpeti. Vavatthitavibhāsattho-yaṃ vāsaddo, tena māne niccaṃ, corayamāno, kārayamāno, kārāpayamāno, saccāpayamāno.

Sau ṇi, ṇāpi, và āpi, khi các (tiếp vị ngữ) māna, nta, tyādi được quy định trong nghĩa tác nhân theo sau, thì có tiếp vị ngữ la một cách tùy chọn. (Ví dụ:) orayanto, corento, kārayanto, kārento, kārāpayanto, kārāpento, saccāpayanto, saccāpento, corayati, coreti, kārayati, kāreti, kārāpayati, kārāpeti, saccāpayati, saccāpeti. Từ 'vā' này có nghĩa là tùy chọn có giới hạn, do đó với (tiếp vị ngữ) māna thì luôn luôn (có la). (Ví dụ:) corayamāno, kārayamāno, kārāpayamāno, saccāpayamāno.

21. Divādīhi yaka.

21. Sau (nhóm) Divādi, (có tiếp vị ngữ) yaka.

Divādīhi lavisaye yaka hoti. Dibbanto, dibbati.

Sau nhóm Divādi, trong phạm vi của la, có tiếp vị ngữ yaka. (Ví dụ:) Dibbanto, dibbati.

22. Tudādīhi ko.

22. Sau (nhóm) Tudādi, (có tiếp vị ngữ) ka.

Tudādīhi lavisaye ko hoti. Tudamāno, tudanto, tudati.

Sau nhóm Tudādi, trong phạm vi của la, có tiếp vị ngữ ka. (Ví dụ:) Tudamāno, tudanto, tudati.

23. Jyādīhi knā.

23. Sau (nhóm) Jyādi, (có tiếp vị ngữ) knā.

Jiādīhi lavisaye knā hoti. Jinanto, jināti. Kathaṃ ‘jayanto’ jayatī, ti? Bhūvādipāṭhā.

Sau nhóm Ji-ādi, trong phạm vi của la, có tiếp vị ngữ knā. (Ví dụ:) Jinanto, jināti. (Câu hỏi:) Làm thế nào (có các hình thức) 'jayanto', 'jayati'? (Trả lời:) Do được đọc trong nhóm Bhūvādi.

24. Kyādīhi kṇā.

24. Sau (nhóm) Kyādi, (có tiếp vị ngữ) kṇā.

Kīādīhi [Pg.181] lavisaye kṇā hoti. Kiṇanto, kiṇāti.

Sau nhóm Kī-ādi, trong phạm vi của la, có tiếp vị ngữ kṇā. (Ví dụ:) Kiṇanto, kiṇāti.

25. Svādīhi kṇo.

25. Sau (nhóm) Svādi, (có tiếp vị ngữ) kṇo.

Suādīhi lavisaye kṇo hoti. Suṇamāno, suṇanto, suṇoti. Kathaṃ suṇātīti? Kyādipāṭhā.

Sau nhóm Su-ādi, trong phạm vi của la, có tiếp vị ngữ kṇo. (Ví dụ:) Suṇamāno, suṇanto, suṇoti. (Câu hỏi:) Làm thế nào (có hình thức) 'suṇāti'? (Trả lời:) Do được đọc trong nhóm Kyādi.

26. Tanāditvo.

26. Sau (nhóm) Tanādi, (có tiếp vị ngữ) o.

Tanādito lavisaye o hoti. Tanoti.

Sau nhóm Tanādi, trong phạm vi của la, có tiếp vị ngữ o. (Ví dụ:) Tanoti.

27. Bhāvakammesu tabbā-nīyā.

27. Trong nghĩa trạng thái và đối tượng, (có các tiếp vị ngữ) tabba và anīya.

Tabbaanīyā kriyatthā pare bhāvakammesu bahulaṃ bhavanti. Kattabbaṃ, karaṇīyaṃ, kattabbo kaṭo, karaṇīyo. Bahulādhikārā karaṇādīsupi bhavanti, sinānīyaṃ cuṇṇaṃ, dānīyo brāhmaṇo, sammāvattanīyo guru, pavacanīyo upajjhāyo, upaṭṭhānīyo sisso.

Các tiếp vị ngữ tabba và anīya theo sau động từ căn có nghĩa là hành động, trong nghĩa trạng thái và đối tượng, một cách đa dạng. (Ví dụ:) Kattabbaṃ, karaṇīyaṃ, kattabbo kaṭo, karaṇīyo. Do quyền hạn của 'bahulaṃ' (đa dạng), chúng cũng được dùng trong nghĩa công cụ v.v. (Ví dụ:) sinānīyaṃ cuṇṇaṃ, dānīyo brāhmaṇo, sammāvattanīyo guru, pavacanīyo upajjhāyo, upaṭṭhānīyo sisso.

28. Ghyaṇa.

28. (Các tiếp vị ngữ) Ghya và ṇa.

Bhāvakammesu kriyatthā paro ghyaṇa hoti bahulaṃ. Vākyaṃ, kāriyaṃ, ceyyaṃ, jeyyaṃ.

Sau một căn động từ, tiếp vị ngữ ghyaṇa thường được dùng trong nghĩa bhāva (trạng thái) và kamma (đối tượng). Ví dụ: Vākyaṃ, kāriyaṃ, ceyyaṃ, jeyyaṃ.

29. Āsse ca.

29. Và của (nguyên âm) ā.

Ātoghyaṇa hoti bhāvakammesu, āssa e ca. Deyyaṃ.

Tiếp vị ngữ ghyaṇa được dùng sau (căn) tận cùng bằng ā trong nghĩa bhāva và kamma, và ā được đổi thành e. Ví dụ: Deyyaṃ.

30. Vadādīhi yo.

30. Sau các căn vadā, v.v. là tiếp vị ngữ ya.

Vadādīhi [Pg.182] kriyatthehi yo hoti bahulaṃ bhāvakammesu. Vajjaṃ, majjaṃ, gammaṃ. (42) ‘‘Bhujānne’’, bhojjo odano, bhojjā yāgu, bhoggamaññaṃ.

Sau các căn động từ như vadā, v.v., tiếp vị ngữ ya thường được dùng trong nghĩa bhāva và kamma. Ví dụ: Vajjaṃ, majjaṃ, gammaṃ. (42) Trong trường hợp căn ‘bhuj’ với nghĩa ‘ăn’, (ta có) bhojjo odano, bhojjā yāgu, bhoggamaññaṃ.

31. Kicca ghacca bhacca bhabba leyyā.

31. Kicca, ghacca, bhacca, bhabba, leyyā.

Ete saddā yappaccayantā nipaccante.

Những từ này tận cùng bằng tiếp vị ngữ ya được hình thành một cách bất quy tắc.

32. Guhādīhi yaka.

32. Sau các căn guhā, v.v. là tiếp vị ngữ yaka.

Gutādīhi kriyattehi bhāvakammesu yaka hoti. Guyhaṃ, duyhaṃ, sisso. Siddhā evete tabbādayo pesātisaggapattakālesupi gamyamānesu sāmaññenavidhānato, tvayā khalu kaṭo kattabbo, karaṇīyo, kāriyo, kicco, evaṃ tvayā kaṭo kattabbo, bhotā kaṭo kattabbo, bhoto hi patto kālo kaṭakaraṇe. Evaṃ uddhamohuttikepi vattamānato pesādīsu siddhā eva. Tathā arahe kattari sattivisiṭṭhe ca patīyamāne āvassakādhamīṇatāvisiṭṭhe ca bhāvādo siddhā, uddhaṃmuhuttato-bhotā kaṭo kattabbo, bhotā rajjaṃ kattabbaṃ. Bhavaṃ araho, bhotā sāro vahitabbo, bhavaṃ sakko, bhotā avassaṃ kaṭo kattabbo, bhotā nikkho dātabbo.

Sau các căn động từ như guhā, v.v., trong nghĩa bhāva và kamma có tiếp vị ngữ yaka. Ví dụ: Guyhaṃ, duyhaṃ, sisso. Các tiếp vị ngữ tabbā, v.v. này thực sự đã được xác lập, bởi vì chúng được quy định một cách tổng quát, ngay cả khi các ý nghĩa như mệnh lệnh (pesa), sự cho phép (atisagga), và thời điểm thích hợp (pattakāla) được hiểu ngầm. Ví dụ: tvayā khalu kaṭo kattabbo, karaṇīyo, kāriyo, kicco. Như vậy, (câu) tvayā kaṭo kattabbo, bhotā kaṭo kattabbo, bhoto hi patto kālo kaṭakaraṇe. Tương tự, chúng được xác lập trong nghĩa mệnh lệnh, v.v. vì cũng áp dụng cho tương lai (uddhamohuttika). Tương tự, chúng được xác lập trong nghĩa bhāva, v.v. khi tác nhân có ý nghĩa xứng đáng (araha) hoặc có năng lực (sattivisiṭṭha), và khi có ý nghĩa cần thiết (āvassaka) hoặc mắc nợ (ādhamīṇatā). Về tương lai: bhotā kaṭo kattabbo, bhotā rajjaṃ kattabbaṃ. (Ví dụ:) Ngài là bậc xứng đáng, bhotā sāro vahitabbo. Ngài là người có khả năng, bhotā avassaṃ kaṭo kattabbo. Bhotā nikkho dātabbo.

33. Kattari ltuṇakā.

33. Trong nghĩa tác nhân (kattari) có các tiếp vị ngữ ltu, ṇa, và aka.

Kattari kārake kriyatthā ltuṇakā honti bahulaṃ. Paṭhitā, pāṭhako. Bahulamitveva? Pādehi harīyatīti pādahā-rako[Pg.183], gale cuppateti galecopako. Siddhova ltu, arahe sīlasādhudhammesu ca sāmaññavihitattā, bhavaṃ khalu kaññāya pariggahitā, bhavametaṃ arahati. Sīlādīsu-khalvapi upādātā kumārake, gantā khelaṃ, muṇḍayitāro sāviṭṭhāyanā vadhuṃ katapariggahaṃ.

Trong tác nhân cách (kattari kāraka), sau một căn động từ, các tiếp vị ngữ ltu, ṇa, và aka thường được dùng. Ví dụ: Paṭhitā, pāṭhako. Chính vì từ ‘thường’ (bahulaṃ)? (Nên có các ví dụ như) Pādehi harīyatīti pādahā-rako, gale cuppateti galecopako. Tiếp vị ngữ ltu cũng được xác lập trong nghĩa ‘xứng đáng’ (araha), ‘thói quen’ (sīla), và ‘hạnh tốt’ (sādhudhamma) vì được quy định một cách tổng quát. Ví dụ: bhavaṃ khalu kaññāya pariggahitā, bhavametaṃ arahati. Trong nghĩa thói quen, v.v. cũng vậy: upādātā kumārake, gantā khelaṃ, muṇḍayitāro sāviṭṭhāyanā vadhuṃ katapariggahaṃ.

34. Āvī.

34. (Tiếp vị ngữ) Āvī.

Kriyatthā āvī hoti bahulaṃ kattari. Bhayadassāvī. Appavisayataññāpanatthaṃ bhinnayogakaraṇaṃ, sāmaññavihitattā sīlā dīsu ca hoteva.

Sau một căn động từ, tiếp vị ngữ āvī thường được dùng trong nghĩa tác nhân. Ví dụ: Bhayadassāvī. Việc lập thành một quy tắc riêng là để chỉ ra phạm vi áp dụng hẹp của nó. Vì được quy định một cách tổng quát, nó cũng được dùng trong nghĩa thói quen (sīla), v.v.

35. Āsiṃsāyamako.

35. Trong nghĩa mong ước (āsiṃsā), có tiếp vị ngữ aka.

Āsiṃsāyaṃ gamyamānāyaṃ kriyatthā ako hoti kattari. Jīvatūti jīvako, nandatūti nandako, bhavatūti bhavako.

Khi ý nghĩa mong ước (āsiṃsā) được hiểu ngầm, sau một căn động từ, tiếp vị ngữ ako được dùng trong nghĩa tác nhân. Ví dụ: Jīvatūti jīvako, nandatūti nandako, bhavatūti bhavako.

36. Karā ṇano.

36. Sau căn kar là tiếp vị ngữ ṇana.

Karato kattari ṇano hoti. Karotīti kāraṇaṃ, kattarīti kiṃ? Karaṇaṃ.

Sau căn kar, tiếp vị ngữ ṇana được dùng trong nghĩa tác nhân. Ví dụ: Karotīti kāraṇaṃ. Tại sao nói ‘trong nghĩa tác nhân’? (Để phân biệt với) Karaṇaṃ.

37. Hāto vīhikālesu.

37. Sau căn hā, (tiếp vị ngữ ṇana được dùng) trong nghĩa lúa (vīhi) và thời gian (kāla).

Hāto vīhismiṃ kāle ca ṇano hoti kattari. Hāyanā nāma vihayo, hāyano saṃvaccharo, vīhikālesūti kiṃ? Hātā.

Sau căn hā, tiếp vị ngữ ṇana được dùng trong nghĩa tác nhân khi có nghĩa là lúa (vīhi) và thời gian (kāla). Ví dụ: Hāyanā nāma vihayo, hāyano saṃvaccharo. Tại sao nói ‘trong nghĩa lúa và thời gian’? (Để phân biệt với) Hātā.

38. Vidā kū.

38. Sau căn vid là tiếp vị ngữ kū.

Vidasmā kū hoti kattari. Vidū, lokavidū.

Sau căn vid, tiếp vị ngữ kū được dùng trong nghĩa tác nhân. Ví dụ: Vidū, lokavidū.

39. Vito ñāto.

39. Sau căn ñā đi với tiền tố vi-.

Vipubbā [Pg.184] ñāiccasmā kū hoti kattari. Viññū. Vitoti kiṃ? Paññā.

Sau căn ñā đi với tiền tố vi-, tiếp vị ngữ kū được dùng trong nghĩa tác nhân. Ví dụ: Viññū. Tại sao nói ‘đi với tiền tố vi-’? (Để phân biệt với) Paññā.

40. Kammā.

40. Sau một đối tượng (kamma).

Kammato parā ñāiccasmā kū hoti kattari. Sabbaññū, kālaññū.

Sau căn ñā đi sau một đối tượng, tiếp vị ngữ kū được dùng trong nghĩa tác nhân. Ví dụ: Sabbaññū, kālaññū.

41. Kvacaṇa.

41. Đôi khi là tiếp vị ngữ aṇa.

Kammato parā kriyatthā kvaci aṇa hoti kattari. Kumbhakāro, saralāvo, mantajjhāyo, bahulādhikārā idha na hoti ādiccaṃ passati, himavantaṃ suṇoti, gāmaṃ gacchati. Kvacīti kiṃ? Kammakaro.

Sau một căn động từ đi sau một đối tượng, đôi khi tiếp vị ngữ aṇa được dùng trong nghĩa tác nhân. Ví dụ: Kumbhakāro, saralāvo, mantajjhāyo. Do quyền chi phối của từ ‘thường’ (bahula), nó không xảy ra ở đây: ādiccaṃ passati, himavantaṃ suṇoti, gāmaṃ gacchati. Tại sao nói ‘đôi khi’? (Để phân biệt với) Kammakaro.

42. Gamā rū.

42. Sau căn gam là tiếp vị ngữ rū.

Kammato parā gamā rū hoti kattari. Vedagū pāragū.

Sau căn gam đi sau một đối tượng, tiếp vị ngữ rū được dùng trong nghĩa tác nhân. Ví dụ: Vedagū, pāragū.

43. Samānañña bhavanta yāditū-pamānā disā kamme rīrikkhakā.

43. Các tiếp vị ngữ rī, rikkha, ka được dùng trong nghĩa đối tượng (kamma) với (các từ như) samāna, añña, bhavanta, yādi, tu, upamāna, disā.

Samānādīhi yādīhi copamānehi parā disā kammakārake rīrikkhakā honti. Samāno viya dissatīti sadī sadikkho sadiso. Aññādī aññādikkho aññādiso. Bhavādī bhavādikkho bhavādiso. Yādī yādikkho yādiso. Tyādī tyādikkho tyādiso. Samānādīhīti kiṃ? Rukkho viya dissati. Upamānāti kiṃ? So dissati. Kammeti kiṃ? So [Pg.185] viya passati. Rakārā antasarādilopatthā, kakāro ekārābhāvattho.

Các hậu tố rī, rikkha, ka được dùng sau các từ samāna v.v... và ya v.v... khi chúng là từ so sánh (upamāna) và là túc từ (kammakāraka). Samāno viya dissatīti (được thấy giống như) là sadī, sadikkho, sadiso. (Tương tự) aññādī (khác) thành aññādikkho, aññādiso. Bhavādī (giống như ngài) thành bhavādikkho, bhavādiso. Yādī (giống như cái nào) thành yādikkho, yādiso. Tyādī (giống như cái đó) thành tyādikkho, tyādiso. Tại sao nói samānādīhi (sau các từ samāna v.v...)? (Ví dụ:) Rukkho viya dissati (được thấy giống như cây). Tại sao nói upamānā (từ so sánh)? (Ví dụ:) So dissati (nó được thấy). Tại sao nói kamme (ở túc từ)? (Ví dụ:) So viya passati (nó thấy giống như). Phụ âm ra (trong rī) có tác dụng xóa bỏ nguyên âm cuối (của từ gốc), phụ âm ka (trong rikkha) có tác dụng ngăn cản sự biến thành e.

44. Bhāvakārakesva-ghaṇa ghakā.

44. (Các hậu tố) a, ghaṇa, gha, ka trong nghĩa bhāva và kāraka.

Bhāve kārake ca kriyatthā a ghaṇa gha kā honti bahulaṃ. A-paggaho, niggaho, karo, garo, cayo, jayo, ravo, bhavo, paco, vaco, annado, purindado, īsakkaro, dukkaro, sukaro. Ghaṇa-bhāve pāko, cāgo, bhāvo, kārakepi saññāyaṃ tāva pajjatenenāti pādo, rujatīti rogo, visatīti veso, sarati kālantaranti sāro thiraṃso, darīyante etehīti dārā, jīrayati etenāti jāro, asaññāyampi dāyo datto, lābho laddho, gha-vako, nipako, ka-piyo, khipo, bhujo, āyudhaṃ.

Các hậu tố a, ghaṇa, gha, ka thường được thêm vào sau căn động từ trong nghĩa bhāva (trạng thái, hành động) và kāraka (tác nhân). (Ví dụ cho) a: paggaho (sự nắm giữ), niggaho (sự chế ngự), karo (người làm), garo (bậc thầy), cayo (sự tích lũy), jayo (sự chiến thắng), ravo (tiếng kêu), bhavo (sự hiện hữu), paco (người nấu), vaco (lời nói), annado (người cho cơm), purindado (người cho thành phố), īsakkaro (dễ làm), dukkaro (khó làm), sukaro (dễ làm). (Ví dụ cho) ghaṇa: trong nghĩa bhāva: pāko (sự nấu chín), cāgo (sự từ bỏ), bhāvo (bản chất); trong nghĩa kāraka, trước hết là danh từ riêng (saññā): pajjatenenāti pādo (cái dùng để đi là chân), rujatīti rogo (cái làm đau đớn là bệnh), visatīti veso (người thuộc giai cấp thứ ba), sarati kālantaranti sāro (cái tồn tại qua thời gian khác là lõi cây, phần cốt lõi), darīyante etehīti dārā (những người được che chở bởi họ là vợ), jīrayati etenāti jāro (người làm cho (chồng) già đi là tình nhân); cũng trong trường hợp không phải danh từ riêng: dāyo (vật được cho), datto (được cho), lābho (vật được nhận), laddho (được nhận). (Ví dụ cho) gha: vako (con sói), nipako (khôn ngoan). (Ví dụ cho) ka: piyo (thân ái), khipo (sự ném), bhujo (cánh tay), āyudhaṃ (vũ khí).

45. Dādhātvi.

45. (Hậu tố) i sau căn dā và dhā.

Dādhāhi bahulami hoti bhāvakārakesu. Ādi, nidhi, vālami.

Hậu tố i thường được thêm vào sau các căn dā và dhā trong nghĩa bhāva và kāraka. (Ví dụ:) ādi (sự bắt đầu), nidhi (kho tàng), vālami (cái đuôi).

46. Vamādīyyathu.

46. (Hậu tố) athu sau vam v.v...

Vamādīhi bhāvakārakesvathu hoti. Vamathu, vepathu, (avathu, sayathu).

Hậu tố athu được thêm vào sau các căn vam v.v... trong nghĩa bhāva và kāraka. (Ví dụ:) vamathu (sự nôn mửa), vepathu (sự run rẩy), (avathu, sayathu).

47. Kvi.

47. (Hậu tố) kvi.

Kriyatthā [Pg.186] kvi hoti bahulaṃ bhāvakārakesu. Kakāro kānubandhakāriyattho, abhibhū, sayambhū, bhattaggaṃ, (dānaggaṃ) salākaggaṃ, sabhā, pabhā.

Hậu tố kvi thường được thêm vào sau căn động từ trong nghĩa bhāva và kāraka. Phụ âm ka (trong kvi) có tác dụng cho các phép biến đổi liên quan đến chỉ thị âm ka. (Ví dụ:) abhibhū (bậc chinh phục), sayambhū (bậc tự giác), bhattaggaṃ (phòng ăn), (dānaggaṃ) (nơi bố thí), salākaggaṃ (nơi phát phiếu), sabhā (hội trường), pabhā (ánh sáng).

48. Ano.

48. (Hậu tố) ana.

Kriyattā bhāvakārakesvano hoti. Gamanaṃ, dānaṃ, sampadānaṃ, apādānaṃ, adhikaraṇaṃ, calano, jalano, kodhano, kopano, maṇḍano, bhūsano.

Hậu tố ana được thêm vào sau căn động từ trong nghĩa bhāva và kāraka. (Ví dụ:) gamanaṃ (sự đi), dānaṃ (sự cho), sampadānaṃ (sự ban tặng, chỉ định cách), apādānaṃ (sự tách rời, xuất xứ cách), adhikaraṇaṃ (nền tảng, sở tại cách), calano (sự rung động), jalano (sự cháy), kodhano (người hay giận), kopano (người hay nổi nóng), maṇḍano (sự trang điểm), bhūsano (sự trang hoàng).

49. Itthiyamaṇa tti ka yaka yā ca.

49. Trong giống cái, (các hậu tố) a, ṇa, tti, ka, yaka, và yā.

Itthiliṅge bhāve kārake ca kriyatthā aādayo honti ano ca bahulaṃ. A titikkhā, vīmaṃsā, jigucchā, pipāsā, puttiyā īhā bhikkhā, āpadā, medhā, godhā, ṇakārā, hārā, tārā, dhārā, ārā, kti-iṭṭhi, siṭṭhi, bhitti, bhatti, tanti bhūti, ka-guhā, rujā, mudā, yaka-vijjā, ijjā, ya-seyyā, samajjā, pabbajjā, paricariyā, jāgariyā, anakāraṇā, hāraṇā, vedanā, vandanā, upāsanā.

Trong giống cái, trong nghĩa bhāva và kāraka, các hậu tố a v.v... và ana thường được thêm vào sau căn động từ. (Ví dụ cho) a: titikkhā (sự kham nhẫn), vīmaṃsā (sự thẩm sát), jigucchā (sự nhàm chán), pipāsā (sự khát), puttiyā īhā (sự mong muốn con trai), bhikkhā (sự khất thực), āpadā (tai họa), medhā (trí tuệ), godhā (con kỳ đà). (Ví dụ cho) ṇa: kārā (nhà tù), hārā (chuỗi hạt), tārā (ngôi sao), dhārā (dòng chảy), ārā (cái dùi). (Ví dụ cho) kti (ti): iṭṭhi (sự tế tự), siṭṭhi (sự sáng tạo), bhitti (bức tường), bhatti (lòng sùng mộ), tanti (dây đàn, truyền thống), bhūti (sự thịnh vượng). (Ví dụ cho) ka: guhā (hang động), rujā (cơn đau), mudā (niềm vui). (Ví dụ cho) yaka: vijjā (minh), ijjā (sự cúng dường). (Ví dụ cho) ya: seyyā (giường nằm, sự ngủ), samajjā (hội chúng), pabbajjā (sự xuất gia), paricariyā (sự phục vụ), jāgariyā (sự tỉnh thức). (Ví dụ cho) ana: kāraṇā (nguyên nhân), hāraṇā (sự mang đi), vedanā (cảm thọ), vandanā (sự đảnh lễ), upāsanā (sự phụng sự).

50. Jāhāhi ni.

50. (Hậu tố) ni sau (căn) jā và hā.

Jāhāiccetehi ni hotitthiyaṃ. Jāni, hāni.

Sau các căn jā và hā này, hậu tố ni được dùng trong giống cái. (Ví dụ:) jāni (sự mất mát), hāni (sự suy giảm).

51. Karā ririyo.

51. (Hậu tố) riri và iya sau (căn) kara.

Karato ririyo hotitthiyaṃ. Karaṇaṃ kiriyā. Kathaṃ ‘kriyā’ti? ‘‘Kriyāyaṃ’’ti nipātanā.

Sau căn kar, hậu tố riri và iya được dùng trong giống cái. Karaṇaṃ (việc làm) trở thành kiriyā. Tại sao lại là kriyā? Do được hình thành theo phép đặc biệt (nipātanā) trong câu "kriyāyaṃ".

52. Ikitī sarūpe.

52. (Hậu tố) i, ki, ti trong nghĩa tự thân (sarūpa).

Kriyatthassa [Pg.187] sarūpe-bhidheyye kriyatthā pare ikitī honti, vaci, yudhi, pacati, ‘akāro kakāro’ti ādīsu kārasaddena samāso, yathā evakāroti.

Khi ý nghĩa biểu thị là chính bản thân hình thức của căn động từ, các hậu tố i, ki, ti được thêm vào sau căn động từ. (Ví dụ:) vaci (căn vac), yudhi (căn yudh), pacati (động từ pacati). Trong các trường hợp như ‘akāro kakāro’ (chữ a, chữ ka), có sự kết hợp với từ kāra, giống như trong evakāro (từ eva).

53. Sīlābhikkhaññā-vassakesu ṇī.

53. (Hậu tố) ṇī trong các nghĩa thói quen (sīla), thường xuyên (ābhikkhañña), và sự cần thiết (āvassaka).

Kriyatthā ṇī hoti sīlādīsu patīyamānesu, uṇhabhojī, khīrapāyī, avassakārī, satandāyī.

Hậu tố ṇī được thêm vào sau căn động từ khi các nghĩa như thói quen (sīla) v.v... được hiểu ngầm. (Ví dụ:) uṇhabhojī (người có thói quen ăn đồ nóng), khīrapāyī (người có thói quen uống sữa), avassakārī (người nhất thiết phải làm), satandāyī (người thường xuyên cho).

54. Thāvarittara bhaṅgura bhidura bhāsura bhassarā.

54. (Các từ) thāvara, ittara, bhaṅgura, bhidura, bhāsura, bhassara.

Ete saddā nipaccante sīle gamyamāne.

Những từ này được hình thành theo phép đặc biệt khi nghĩa thói quen (sīla) được hiểu ngầm.

55. Kattari bhūte ktavantu ktāvī.

55. Trong nghĩa tác nhân (kattari) ở thời quá khứ (bhūta), (dùng các hậu tố) ktavantu và ktāvī.

Bhūte-tthe vattamānato kriyatthā ktavantuttāvī honti kattari. Vijitavā, vijitāvī, bhūteti adhikāro yāva ‘‘āhāratthā’’ti (5-60).

Sau căn động từ có nghĩa ở thời quá khứ, các hậu tố ktavantu và ktāvī được dùng trong nghĩa tác nhân. (Ví dụ:) vijitavā (người đã chiến thắng), vijitāvī (người đã chiến thắng). Quyền hạn của từ bhūte (trong quá khứ) kéo dài cho đến câu kệ "āhāratthā" (5-60).

56. Ktobhāvakammesu.

56. (Hậu tố) kta trong nghĩa bhāva và kamma.

Bhāve kamme ca bhūte kto hoti. Āsitaṃ bhavatā. Kato kaṭo bhavatā.

Trong nghĩa bhāva (trạng thái) và kamma (đối tượng) ở thời quá khứ, hậu tố kta được dùng. (Ví dụ:) Āsitaṃ bhavatā (Việc ngồi đã được ngài thực hiện). Kato kaṭo bhavatā (Chiếc chiếu đã được ngài làm).

57. Kattari cārambhe.

57. Và trong nghĩa tác nhân (kattari) khi bắt đầu (hành động).

Kriyārambhe kattari kto hoti yathāpattañca. Pakato bhavaṃ kaṭaṃ, pakato kaṭo bhavatā, pasutto bhavaṃ, pasuttaṃ bhavatā.

Khi bắt đầu một hành động, hậu tố kta được dùng trong nghĩa tác nhân, và cũng theo như đã quy định (trong các trường hợp khác). (Ví dụ:) Pakato bhavaṃ kaṭaṃ (Ngài đã bắt đầu làm chiếc chiếu), pakato kaṭo bhavatā (Chiếc chiếu đã được ngài bắt đầu làm), pasutto bhavaṃ (Ngài đã bắt đầu ngủ), pasuttaṃ bhavatā (Việc ngủ đã được ngài thực hiện).

58. Ṭhā-sa vasa silisa sī ruha jara janīhi.

58. Sau (các căn) ṭhā, sa, vasa, silisa, sī, ruha, jara, và janī.

Ṭhādīhi [Pg.188] kattari kto hoti yathāpattañca. Upaṭṭhito guruṃ bhavaṃ, upaṭṭhito guru bhotā, upāsito guruṃ bhavaṃ, upāsito guru bhotā, anuvusito guruṃ bhavaṃ, anuvusito guru bhotā, āsiliṭṭho guruṃ bhavaṃ, āsiliṭṭho guru bhotā, adhissito khaṭopikaṃ bhavaṃ, adhissitā khaṭopikā bhotā, āraḷho rukkhaṃ bhavaṃ, āruḷho rukkho bhotā, anujiṇṇo vasaliṃ devadatto, anujiṇṇā vasalī devadattena, anujāto māṇavako māṇavikaṃ, anujātā māṇavikā māṇavakena.

Đối với các động từ bắt đầu bằng ṭhā, v.v..., tiếp vị ngữ kta được dùng ở chủ động cách và cũng theo như đã đạt được. (Ví dụ:) Upaṭṭhito guruṃ bhavaṃ (ngài đã hầu hạ vị thầy), upaṭṭhito guru bhotā (vị thầy đã được ngài hầu hạ), upāsito guruṃ bhavaṃ (ngài đã phục vụ vị thầy), upāsito guru bhotā (vị thầy đã được ngài phục vụ), anuvusito guruṃ bhavaṃ (ngài đã sống cùng vị thầy), anuvusito guru bhotā (vị thầy đã được ngài sống cùng), āsiliṭṭho guruṃ bhavaṃ (ngài đã ôm lấy vị thầy), āsiliṭṭho guru bhotā (vị thầy đã được ngài ôm lấy), adhissito khaṭopikaṃ bhavaṃ (ngài đã nằm trên giường), adhissitā khaṭopikā bhotā (cái giường đã được ngài nằm trên), āraḷho rukkhaṃ bhavaṃ (ngài đã trèo lên cây), āruḷho rukkho bhotā (cái cây đã được ngài trèo lên), anujiṇṇo vasaliṃ devadatto (Devadatta đã bắt chước người hạ tiện), anujiṇṇā vasalī devadattena (người hạ tiện đã được Devadatta bắt chước), anujāto māṇavako māṇavikaṃ (chàng trai đã sinh sau cô gái), anujātā māṇavikā māṇavakena (cô gái đã được sinh sau bởi chàng trai).

59. Gamanatthākammakādhāre ca.

59. Và (tiếp vị ngữ kta) cũng được dùng ở vị trí cách đối với các động từ bất cập vật có nghĩa là đi.

Gamanatthato akammakato ca kriyatthā ādhāre kto hoti kattari ca yathāpattañca, idamesaṃ yātaṃ, iha te yātā, iha tehi yātaṃ, ayaṃ tehi yāto patho, idamesamāsitaṃ, iha te āsitā, ihatehi āsitaṃ, ‘devo ce vuṭṭho sampannā sālayo’ti kāraṇasāmaggīsampatti etthābhimatā.

Đối với các động từ có nghĩa là đi và các động từ bất cập vật, tiếp vị ngữ kta được dùng ở vị trí cách, và cũng ở chủ động cách theo như đã đạt được. (Ví dụ:) idamesaṃ yātaṃ (đây là nơi họ đã đi), iha te yātā (họ đã đi ở đây), iha tehi yātaṃ (nơi đây đã được họ đi đến), ayaṃ tehi yāto patho (đây là con đường đã được họ đi qua). Idamesamāsitaṃ (đây là nơi họ đã ngồi), iha te āsitā (họ đã ngồi ở đây), ihatehi āsitaṃ (nơi đây đã được họ ngồi). Trong câu ‘devo ce vuṭṭho sampannā sālayo’ti (nếu trời đã mưa, lúa gạo được sung túc), ở đây sự viên mãn của tập hợp các nguyên nhân được ám chỉ.

60. Āhāratthā.

60. Đối với các động từ có nghĩa là ăn uống.

Ajjhohāratthā ādhāre kto hoti yathāpattañca, idamesaṃ bhuttaṃ, idamesaṃ pītaṃ, iha tehi bhuttaṃ, iha tehi pītaṃ, odano tehi bhutto pītamudakaṃ, akattattho yogavibhāgo, kathaṃ ‘pītā gāvo’ti? Pītamesaṃ vijjatīti pītā, bāhulakā vā, ‘passinno’ti yā ettha bhūtakālatā, tatra tto, evaṃ raññaṃ mato raññaṃ iṭṭho, raññaṃ buddho, raññaṃ pūjito, evaṃ [Pg.189] sīlito, rakkhito, khanto, ākuṭṭho, ruṭṭho, rusito, abhibyāhaṭo, dayiyo, haṭṭho, kantā, saṃyato, amato, ‘kaṭṭha’nti bhūtatāyameva hetuno, phalaṃ tvatra bhāvi.

Đối với các động từ có nghĩa là ăn uống, tiếp vị ngữ kta được dùng ở vị trí cách và theo như đã đạt được. (Ví dụ:) idamesaṃ bhuttaṃ (đây là nơi họ đã ăn), idamesaṃ pītaṃ (đây là nơi họ đã uống), iha tehi bhuttaṃ (nơi đây đã được họ ăn), iha tehi pītaṃ (nơi đây đã được họ uống), odano tehi bhutto (cơm đã được họ ăn), pītamudakaṃ (nước đã được uống). Việc phân chia quy tắc này là cho ý nghĩa phi chủ động. (Câu hỏi:) ‘pītā gāvo’ (những con bò đã uống) thì như thế nào? (Trả lời:) Pītā là vì pītamesaṃ vijjati (việc uống của chúng hiện hữu). Hoặc là do quy tắc đa dạng (bāhulaka). Trong từ ‘passinno’ (đã quên), ý nghĩa quá khứ nào có ở đây, thì tiếp vị ngữ tta được dùng trong ý nghĩa đó. Tương tự: raññaṃ mato (được vua quý mến), raññaṃ iṭṭho (được vua mong muốn), raññaṃ buddho (được vua biết đến), raññaṃ pūjito (được vua tôn kính). Tương tự: sīlito, rakkhito, khanto, ākuṭṭho, ruṭṭho, rusito, abhibyāhaṭo, dayiyo, haṭṭho, kantā, saṃyato, amato. Trong từ ‘kaṭṭhaṃ’ (việc khó khăn), (tiếp vị ngữ) chỉ có ý nghĩa quá khứ của nguyên nhân, nhưng kết quả ở đây lại là tương lai.

61. Tuṃ tāye tave bhāve bhavissati kriyāyaṃ tadatthāya.

61. Các tiếp vị ngữ tuṃ, tāye, tave được dùng ở trạng thái cách (bhāva), trong thì tương lai, khi có một động từ khác nhằm mục đích cho hành động đó.

Bhavissati atthe vattamānato kriyatthā bhāve tuṃ tāye tave honti kriyāyaṃ tadatthāyaṃ patīyamānāyaṃ. Kātuṃ gacchati, kattāye gacchati, kātave gacchati, icchati bhottuṃ kāmeti bhottunti imīnāva siddhaṃ, punabbidhāne tvihāpi siyā ‘icchanto karotī’ti, evaṃ sakkoti bhottuṃ, jānāti bhottuṃ, gilāyati bhottuṃ, ghaṭate bhottuṃ, ārabhate bhottuṃ, labhate bhottuṃ, pakkamati bhottuṃ, ussahati bhottuṃ, arahati bhottuṃ, atthi bhottuṃ, vijjati bhottuṃ, vaṭṭa tibhottuṃ, kappati bhottunti. Tathā pārayati bhottuṃ, pahu bhottuṃ, samattho bhottuṃ, pariyatto bhottuṃ, alaṃ bhottunti bhavatissa sabbattha sambhavā. Tathā kālo bhottuṃ. Samayo bhotuṃ, velā bhotunti, yathā bhottuṃmano, sottuṃ soto, daṭṭhuṃ cakkhu, yujjhituṃ dhanu, vattuṃ jaḷo, gantumano, kattumalasoti, uccāraṇantu vattāyattaṃ. Bhāveti kiṃ? Karissāmīti gacchati, kriyāyanti kiṃ? Bhikkhissaṃ iccassa jaṭā, tadatthāyanti kiṃ? Gacchissato te bhavissati bhattaṃ bhojanāya.

Đối với động từ hiện hữu trong ý nghĩa tương lai, các tiếp vị ngữ tuṃ, tāye, tave được dùng ở trạng thái cách khi một động từ khác nhằm mục đích cho hành động đó được hiểu ngầm. (Ví dụ:) Kātuṃ gacchati (anh ta đi để làm), kattāye gacchati, kātave gacchati. (Các câu như) icchati bhottuṃ (anh ta muốn ăn), kāmeti bhottuṃ (anh ta ham muốn ăn) đã được thành tựu bởi quy tắc này. Nếu có một quy tắc khác, nó cũng có thể áp dụng ở đây, như trong ‘icchanto karotī’ (mong muốn, anh ta làm). Tương tự: sakkoti bhottuṃ (anh ta có thể ăn), jānāti bhottuṃ (anh ta biết cách ăn), gilāyati bhottuṃ (anh ta mệt mỏi để ăn), ghaṭate bhottuṃ (anh ta cố gắng để ăn), ārabhate bhottuṃ (anh ta bắt đầu ăn), labhate bhottuṃ (anh ta có được để ăn), pakkamati bhottuṃ (anh ta khởi hành để ăn), ussahati bhottuṃ (anh ta nỗ lực để ăn), arahati bhottuṃ (anh ta xứng đáng để ăn), atthi bhottuṃ (có để ăn), vijjati bhottuṃ (có sẵn để ăn), vaṭṭati bhottuṃ (thích hợp để ăn), kappati bhottuṃ (phù hợp để ăn). Tương tự: pārayati bhottuṃ (anh ta có thể ăn), pahu bhottuṃ (có khả năng ăn), samattho bhottuṃ (có năng lực ăn), pariyatto bhottuṃ (đủ để ăn), alaṃ bhottuṃ (đủ để ăn), vì động từ ‘bhavati’ (là, có) có thể có mặt ở khắp mọi nơi. Tương tự: kālo bhottuṃ (thời gian để ăn), samayo bhotuṃ (thời điểm để ăn), velā bhotunti (lúc để ăn). Giống như: bhottuṃmano (tâm để ăn), sottuṃ soto (tai để nghe), daṭṭhuṃ cakkhu (mắt để thấy), yujjhituṃ dhanu (cung để chiến đấu), vattuṃ jaḷo (người ngu để nói), gantumano (tâm để đi), kattumalasoti (lười biếng để làm). Việc phát âm thì tùy thuộc vào người nói. (Câu hỏi:) Tại sao nói ‘ở trạng thái cách’ (bhāve)? (Để loại trừ:) Karissāmīti gacchati (anh ta đi với ý nghĩ ‘tôi sẽ làm’). Tại sao nói ‘khi có một động từ khác’ (kriyāyaṃ)? (Để loại trừ:) Bhikkhissaṃ iccassa jaṭā (búi tóc của anh ta là để đi khất thực). Tại sao nói ‘nhằm mục đích cho hành động đó’ (tadatthāya)? (Để loại trừ:) Gacchissato te bhavissati bhattaṃ bhojanāya (sẽ có cơm cho bạn, người sẽ đi, để ăn).

62. Paṭisedhe-laṃkhalūnaṃ tuna tvāna tvā vā.

62. Khi các từ alaṃ và khalu được dùng với nghĩa ngăn cấm, các tiếp vị ngữ tuna, tvāna, tvā được dùng một cách tùy chọn.

Alaṃ [Pg.190] khalusaddānaṃ paṭisedhatthānaṃ payoge tunādayo vā honti bhāve. Alaṃ sotuna, khalu sotuna, alaṃ sutvāna, dhalu sutvāna, alaṃ sutvā, khalu sutvā, alaṃ sutena, khalu sotena, alaṃ khalūnanti kiṃ? Mā hotu, paṭisedheti kiṃ? Alaṅkāro.

Khi các từ alaṃ và khalu có nghĩa ngăn cấm được sử dụng, các tiếp vị ngữ tuna, v.v... được dùng một cách tùy chọn ở trạng thái cách. (Ví dụ:) Alaṃ sotuna (đừng nghe nữa), khalu sotuna, alaṃ sutvāna, khalu sutvāna, alaṃ sutvā, khalu sutvā, alaṃ sutena, khalu sotena. (Câu hỏi:) Tại sao nói ‘alaṃ và khalu’? (Để loại trừ:) Mā hotu (mong rằng không). Tại sao nói ‘với nghĩa ngăn cấm’? (Để loại trừ:) Alaṅkāro (sự trang hoàng).

63. Pubbekakatthukānaṃ.

63. Đối với các hành động có cùng một chủ thể và một hành động xảy ra trước.

Eko kattā yesaṃ byāpārānaṃ, tesu yo pubbo, tadatthato kriyatthā tunādayo honti bhāve, sotuna yāti, sutvāna, sutvā vā, ekakattukānantikiṃ? Bhuttasmiṃ devadatte yaññadatto vajati, pubbāti kiṃ? Bhuñjabhi ca pacati ca. ‘Appatvā nadiṃ pabbato atikkamma pabbataṃ nadī’ti bhūdhātussa sabbattha sambhavā ekakattukatā pubbakālatā ca gamyate. ‘Bhutvā bhutvā gacchatīti’ imināva siddhaṃ ābhikkhaññantu dvibbacanāvagamyate. Kathaṃ ‘jīvaggāhaṃ agāhayi, kāyappacālakaṃ gacchantī’ti ādi? Ghaṇantena kriyāvisesanena siddhaṃ yathā ‘odanapākaṃ sayatī’ti.

Đối với các hoạt động có cùng một chủ thể, từ động từ chỉ hành động xảy ra trước, các tiếp vị ngữ tuna, v.v... được dùng ở trạng thái cách. (Ví dụ:) sotuna yāti (nghe xong, anh ta đi), sutvāna, hoặc sutvā. (Câu hỏi:) Tại sao nói ‘có cùng một chủ thể’? (Để loại trừ:) Bhuttasmiṃ devadatte yaññadatto vajati (khi Devadatta đã ăn xong, Yaññadatta đi). Tại sao nói ‘xảy ra trước’? (Để loại trừ:) Bhuñjati ca pacati ca (anh ta vừa ăn vừa nấu). Trong câu ‘Appatvā nadiṃ pabbato atikkamma pabbataṃ nadī’ (núi thì chưa đến sông, sông thì đã vượt qua núi), vì động từ bhū (là, có) có thể hiện hữu ở khắp nơi, nên tính đồng chủ thể và tính trước sau về thời gian được hiểu ngầm. Trong câu ‘Bhutvā bhutvā gacchati’ (ăn đi ăn lại rồi đi), điều này được thành tựu bởi chính quy tắc này, còn sự lặp lại được hiểu qua việc lặp lại từ. (Câu hỏi:) Các trường hợp như ‘jīvaggāhaṃ agāhayi’ (bắt sống), ‘kāyappacālakaṃ gacchantī’ (cô ấy đi lắc lư thân mình) thì sao? (Trả lời:) Chúng được thành tựu bởi trạng từ chỉ hành động kết thúc bằng tiếp vị ngữ ṇa, giống như trong ‘odanapākaṃ sayatī’ (anh ta nằm nấu cơm).

64. Nto katthari vattamāne.

64. Tiếp vị ngữ nta được dùng ở chủ động cách trong thì hiện tại.

Vattamānatthe vattamānato kriyattā nto ho ti kattari, tiṭṭhanto.

Đối với động từ hiện hữu trong ý nghĩa hiện tại, tiếp vị ngữ nta được dùng ở chủ động cách. (Ví dụ:) tiṭṭhanto (đang đứng).

65. Māno.

65. (Tiếp vị ngữ) māna (cũng vậy).

Vattamānatthe vattamānato kriyatthā māno hoti, kattari. Tiṭṭhamāno.

Đối với động từ hiện hữu trong ý nghĩa hiện tại, tiếp vị ngữ māna được dùng ở chủ động cách. (Ví dụ:) Tiṭṭhamāno (đang đứng).

66. Bhāvakammesu.

66. Ở trạng thái cách và nghiệp cách.

Vattamānatthe [Pg.191] vattamānato kriṃyatthā bhāve kammeca māno hoti. Ṭhīyamānaṃ, paccamāno odano.

Đối với động từ hiện hữu trong ý nghĩa hiện tại, tiếp vị ngữ māna được dùng ở trạng thái cách và nghiệp cách. (Ví dụ:) Ṭhīyamānaṃ (việc đang được đứng), paccamāno odano (cơm đang được nấu).

67. Te ssapubbānāgate.

67. Các tiếp vị ngữ ấy (nta và māna) được đi trước bởi ssa trong thì tương lai.

Anāgatatthe vattamānato kriyatthā tentamānā ssapubbā honti. Ṭhassanto, ṭhassamāno, ṭhīyissamānaṃ, paccissamāno odano.

Đối với động từ hiện hữu trong ý nghĩa tương lai, các tiếp vị ngữ nta và māna được đi trước bởi ssa. (Ví dụ:) Ṭhassanto (người sẽ đứng), ṭhassamāno (người sẽ đứng), ṭhīyissamānaṃ (việc sẽ được đứng), paccissamāno odano (cơm sẽ được nấu).

68. Ṇvādayo.

68. Các tiếp vị ngữ ṇva, v.v...

Kriyatthā pare bahulaṃ ṇvādayo honti. Cāru, dāru.

Sau một động từ, các tiếp vị ngữ ṇva, v.v... được dùng một cách đa dạng. (Ví dụ:) Cāru (duyên dáng), dāru (gỗ).

69. Khachasāna mekassarodi dve.

69. Đối với các động từ có tiếp vị ngữ kha, cha, sa, âm tiết đầu tiên được lặp lại.

Khachasappaccayantānaṃ kriyatthānaṃ paṭhamekassaraṃ saddarūpaṃ dve bhavati. Titikkhā, jigucchā, vīmaṃsā.

Đối với các động từ có tiếp vị ngữ kha, cha, sa, hình thức âm thanh đầu tiên có một nguyên âm được lặp lại. (Ví dụ:) Titikkhā (sự nhẫn nại), jigucchā (sự ghê tởm), vīmaṃsā (sự thẩm sát).

70. Parokkhāyañca.

70. Và trong thì quá khứ không chứng kiến (parokkha).

Parokkhāyaṃ paṭhamekassaraṃ saddarūpaṃ dve bhavati. Jagāma, cakāro anuttasamuccayattho, tenaññatrāpi yathāgamaṃ, jahāti, jahitabbaṃ, jahituṃ, daddallati, caṅkamati. ‘Lolupo, momūhoti ottaṃ tadaminādipāṭhā.

Trong thì quá khứ không chứng kiến, hình thức âm thanh đầu tiên có một nguyên âm được lặp lại. (Ví dụ:) Jagāma (anh ta đã đi). Từ ca có nghĩa là bao gồm cả những gì không được nói đến; do đó, ở những nơi khác cũng vậy, theo như truyền thống. (Ví dụ:) jahāti (từ bỏ), jahitabbaṃ (nên từ bỏ), jahituṃ (để từ bỏ), daddallati (cháy rực), caṅkamati (đi kinh hành). Trong ‘Lolupo’ (tham lam), ‘momūho’ (si mê), nguyên âm o là do được đọc trong nhóm bắt đầu bằng amina.

71. Ādismā sarā.

71. Đối với các nguyên âm ở đầu.

Ādibhūtā sarā paramekassaraṃ dve hoti, asisisati, ādismāti kiṃ? Jajagāra, sarāti kiṃ? Papāca.

Một nguyên âm đứng đầu cùng với phụ âm theo sau nó được lặp lại. (Ví dụ:) asisisati (anh ta muốn ăn). (Câu hỏi:) Tại sao nói ‘đứng đầu’? (Để loại trừ:) Jajagāra (anh ta đã tỉnh thức). Tại sao nói ‘nguyên âm’? (Để loại trừ:) Papāca (anh ta đã nấu).

72. Na puna.

72. Không lặp lại lần nữa.

Yaṃ [Pg.192] dvibhūtaṃ, na taṃ puna dvittamāpajjate, titikkhisati, jigucchisati.

Cái nào đã được lặp lại, cái đó không được lặp lại lần nữa, (ví dụ:) titikkhisati, jigucchisati.

73. Yathiṭṭhaṃ syādino.

73. Tùy ý đối với (các căn) bắt đầu bằng sya.

Syādyantassa yathiṭṭhamekassaramādibhūtamaññaṃ vā yathāgamaṃ dvittapajjate, puputtīyisati, putittīyisati, puttīyiyisati.

Đối với (căn) tận cùng bằng sya, một nguyên âm ở đầu hoặc một (phần) khác được lặp lại tùy ý theo quy tắc, (ví dụ:) puputtīyisati, putittīyisati, puttīyiyisati.

74. Rasso pubbassa.

74. Rút ngắn phần trước.

Dvitte pubbassa saro rasso hoti. Dadāti.

Khi được lặp lại, nguyên âm của phần trước được rút ngắn. (Ví dụ:) Dadāti.

75. Lopo-nādibyañjanassa.

75. Lược bỏ phụ âm không phải ở đầu.

Dvitte pubbassādito-ññassa byañjanassa lopo hoti. Asisisati.

Khi được lặp lại, phụ âm của phần trước mà khác với phụ âm đầu thì được lược bỏ. (Ví dụ:) Asisisati.

76. Khachasesvassi.

76. A trở thành i trong trường hợp của kha, cha, sa.

Dvitte pubbassa assa i hoti khachasesu. Pipāsati, jighaṃsati, khachasesūti kiṃ? Jahāti, assāti kiṃ? Bubhukkhati.

Khi được lặp lại, a của phần trước trở thành i trong trường hợp của (các phụ âm) kha, cha, sa. (Ví dụ:) Pipāsati, jighaṃsati. Tại sao nói 'trong trường hợp của kha, cha, sa'? (Để có ví dụ:) Jahāti. Tại sao nói 'của a'? (Để có ví dụ:) Bubhukkhati.

77. Gupissussa.

77. Đối với (căn) gup, của u.

Dvitte pubbassa gupissa ussa i hoti khachasesu, jigucchati.

Khi được lặp lại, u của phần trước của (căn) gup trở thành i trong trường hợp của (các phụ âm) kha, cha, sa, (ví dụ:) jigucchati.

78. Catutthadutiyānaṃ tatiyapaṭhamā.

78. Các (phụ âm) thứ tư và thứ hai (trở thành) thứ ba và thứ nhất.

Dvitte pubesaṃ catutthadutiyānaṃ tatiyapaṭhamā honti. Bubhukkhati, ciccheda.

Khi được lặp lại, các phụ âm thứ tư và thứ hai của phần trước trở thành các phụ âm thứ ba và thứ nhất. (Ví dụ:) Bubhukkhati, ciccheda.

79. Kavaggahānaṃ cavaggajā.

79. Nhóm ka và h (trở thành) nhóm ca và j.

Dvitte [Pg.193] pubbesaṃ kavaggahānaṃ cavaggajā honti yathākkamaṃ. Cukopa, jahāti.

Khi được lặp lại, nhóm ka và h của phần trước trở thành nhóm ca và j theo thứ tự. (Ví dụ:) Cukopa, jahāti.

80. Mānassa vī parassa ca maṃ.

80. Đối với (căn) māna, (phần trước trở thành) vī và phần sau (trở thành) maṃ.

Dvitte pubbassa mānassa vī hoti parassa ca maṃ, vīmaṃsati.

Khi được lặp lại, phần trước của (căn) māna trở thành vī và phần sau (trở thành) maṃ, (ví dụ:) vīmaṃsati.

81. Kitassāsaṃsaye ti vā.

81. Đối với (căn) kita trong ý nghĩa không nghi ngờ, (phần trước) tùy ý (trở thành) ti.

Saṃsayaso-ññasmiṃ vattamānassa dvitte pubbassa kitassa vā ti hoti. Tikicchati, cikicchati, asaṃsayeti kiṃ? Vicikicchati.

Khi được lặp lại, phần trước của (căn) kita đang hiện hữu trong ý nghĩa khác với sự nghi ngờ, tùy ý trở thành ti. (Ví dụ:) Tikicchati, cikicchati. Tại sao nói 'trong ý nghĩa không nghi ngờ'? (Để có ví dụ:) Vicikicchati.

82. Yuvaṇṇānameo paccaye.

82. E và o (thay thế) cho các nguyên âm i và u khi có hậu tố theo sau.

Ivaṇṇuvaṇṇantānaṃ kriyatthānaṃ eohonti yathākkamaṃ paccaye. Cetabbaṃ, netabbaṃ, sotabbaṃ, bhavitabbaṃ.

Các gốc động từ tận cùng bằng nguyên âm i và u trở thành e và o theo thứ tự khi có hậu tố theo sau. (Ví dụ:) Cetabbaṃ, netabbaṃ, sotabbaṃ, bhavitabbaṃ.

83. Lahussupantassa.

83. Của (nguyên âm) nhẹ ở vị trí kế cuối.

Lahubhūtassa upantassa yuvaṇṇassa eo honti yathākkamaṃ. Esitabbaṃ, kositabbaṃ, lahussāti kiṃ? Dhūpitā, upantassāti kiṃ? Rundhati.

Nguyên âm i và u nhẹ ở vị trí kế cuối trở thành e và o theo thứ tự. (Ví dụ:) Esitabbaṃ, kositabbaṃ. Tại sao nói 'nhẹ'? (Để có ví dụ:) Dhūpitā. Tại sao nói 'kế cuối'? (Để có ví dụ:) Rundhati.

84. Assā ṇānubandhe.

84. A trở thành ā khi có hậu tố có ṇ làm chỉ tố.

Ṇakārānubandhe paccaye pare upantassa akārassa ā hoti. Kārako.

Khi một hậu tố có ṇ làm chỉ tố theo sau, nguyên âm a ở vị trí kế cuối trở thành ā. (Ví dụ:) Kārako.

85. Na te kānubandhanāgamesu.

85. Những (thay đổi) đó không xảy ra khi có hậu tố có k làm chỉ tố và khi có sự xen vào.

Te [Pg.194] eoā kānubandhe nāgame ca na honti. Cito, suto, diṭṭho, puṭṭho, nāgame ‘vanā’dinā (1.45) cinitabbaṃ, cinituṃ, suṇitabbaṃ, suṇituṃ pāpuṇitabbaṃ, pāpuṇituṃ, dhunitabbaṃ, dhunituṃ, dhunanaṃ, dhunayitabbaṃ, dhunāpetabbaṃ, dhunayituṃ dhunāpetuṃ, dhunayanaṃ, dhunāpanaṃ, dhunayati, dhunāpeti, pīnetabbaṃ, pīnayituṃ, pīnanaṃ, pīnituṃ, pīnayati, sunoti, sinoti, dunoti, hinoti, pahiṇithabbaṃ, pahiṇituṃ, pahiṇanaṃ.

Những (thay đổi) e, o, ā đó không xảy ra khi có hậu tố có k làm chỉ tố và khi có sự xen vào. (Ví dụ:) Cito, suto, diṭṭho, puṭṭho. Trong trường hợp xen vào (theo quy tắc) ‘vanā’dinā (1.45): cinitabbaṃ, cinituṃ, suṇitabbaṃ, suṇituṃ pāpuṇitabbaṃ, pāpuṇituṃ, dhunitabbaṃ, dhunituṃ, dhunanaṃ, dhunayitabbaṃ, dhunāpetabbaṃ, dhunayituṃ dhunāpetuṃ, dhunayanaṃ, dhunāpanaṃ, dhunayati, dhunāpeti, pīnetabbaṃ, pīnayituṃ, pīnanaṃ, pīnituṃ, pīnayati, sunoti, sinoti, dunoti, hinoti, pahiṇithabbaṃ, pahiṇituṃ, pahiṇanaṃ.

86. Vā kvaci.

86. Tùy ý ở một vài nơi.

Te kvaci vā na honti kānubandhanāgamesu. Mudito, ruditaṃ, roditaṃ.

Những (thay đổi) đó ở một vài nơi tùy ý không xảy ra khi có hậu tố có k làm chỉ tố và khi có sự xen vào. (Ví dụ:) Mudito, ruditaṃ, roditaṃ.

87. Aññatrāpi.

87. Cũng ở nơi khác.

Kānubandhanāgamato-ññasmimpi te kvaci, nu honti. Khipako, panūdanaṃ, vadhako.

Đôi khi, ngay cả ở trường hợp khác với tiếp vị ngữ có anubandha `ka` và tiếp đầu ngữ `na`, những (biến đổi) ấy cũng không xảy ra. Ví dụ: Khipako, panūdanaṃ, vadhako.

88. Pye sissā.

88. `pya` (thay thế) cho `si`.

Sissa ā hoti pyādese, nissāya.

Nguyên âm của (căn) `si` được đổi thành `ā` khi có sự thay thế `pya`. Ví dụ: nissāya.

89. Eonamayavā sare.

89. Khi một nguyên âm theo sau, `e` và `o` được đổi thành `ay` và `av`.

Sare pare eonaṃ ayaavā honti. Jayo, bhavo, sarati kiṃ? Jeti, anubhoti.

Khi một nguyên âm theo sau, `e` và `o` lần lượt được đổi thành `ay` và `av`. Ví dụ: jayo, bhavo. Tại sao nói 'khi một nguyên âm (theo sau)'? (Để loại trừ các trường hợp như:) jeti, anubhoti.

90. Āyāvā ṇānubandhe.

90. (`e` và `o` được đổi thành) `āy` và `āv` khi có tiếp vị ngữ với anubandha `ṇa`.

Eonaṃ [Pg.195] āyāvā honti sarādo ṇānubandhe. Nāyayati, bhāvayati, ‘sayāpetvā’tiādīsu rassattaṃ.

`e` và `o` được đổi thành `āy` và `āv` khi có tiếp vị ngữ bắt đầu bằng nguyên âm và có anubandha `ṇa`. Ví dụ: Nāyayati, bhāvayati. Trong các trường hợp như 'sayāpetvā', có sự rút ngắn nguyên âm.

91. Āssāṇāpimhi yuka.

91. Sau (căn) tận cùng bằng `ā`, có tiếp tố xen `yuka` khi có (tiếp vị ngữ) khác với `ṇāpi`.

Ākārantassa kriyatthassa yuka hoti ṇāpito-ññasmiṃ ṇānubandhe. Dāyako, ṇānubandhetveva? Dānaṃ, aṇāpimhīti kiṃ? Dāpayati.

Sau một căn động từ tận cùng bằng `ā`, có tiếp tố xen `yuka` khi có một tiếp vị ngữ khác với `ṇāpi` và có anubandha `ṇa`. Ví dụ: Dāyako. Tại sao nói 'khi có anubandha `ṇa`'? (Để loại trừ trường hợp như:) Dānaṃ. Tại sao nói 'khác với `ṇāpi`'? (Để loại trừ trường hợp như:) Dāpayati.

92. Padādīnaṃ kvaci.

92. Đôi khi, (điều này cũng xảy ra) với các (căn) như `pad`.

Padādīnaṃ yuka hoti kvaci. Nipajjitabbaṃ, nipajjituṃ nipajjanaṃ, pamajjitabbaṃ, pamajjituṃ, pamajjanaṃ, kvacīti kiṃ? Pādo.

Đôi khi, có tiếp tố xen `yuka` cho các (căn) như `pad`. Ví dụ: Nipajjitabbaṃ, nipajjituṃ, nipajjanaṃ, pamajjitabbaṃ, pamajjituṃ, pamajjanaṃ. Tại sao nói 'đôi khi'? (Để loại trừ trường hợp như:) Pādo.

93. Maṃ vā rudhādīnaṃ.

93. Đối với các (căn) như `rudh`, đôi khi có (tiếp tố xen) `ma`.

Rudhādīnaṃ kvaci maṃ vā hoti. Rundhituṃ, rujjhituṃ, kvacitveva? Nirodho.

Đối với các (căn) như `rudh`, đôi khi có tiếp tố xen `ma`. Ví dụ: Rundhituṃ, rujjhituṃ. Tại sao nói 'đôi khi'? (Để loại trừ trường hợp như:) Nirodho.

94. Kvimhi lopo-ntabyañjanassa.

94. Khi có tiếp vị ngữ `kvi`, phụ âm cuối (của căn) bị xóa bỏ.

Antabyañjanassa lopo hoti kvimhi. Bhattaṃ gasanti gaṇhanti vā etthāti bhattaggaṃ.

Phụ âm cuối (của căn) bị xóa bỏ khi có tiếp vị ngữ `kvi`. Ví dụ: Bhattaggaṃ (là nơi) mà ở đó người ta ăn (gasanti) hoặc nhận (gaṇhanti) thức ăn (bhattaṃ).

95. Pararūpamayakāre byañjane.

95. Khi một phụ âm khác `y` theo sau, (phụ âm cuối của căn) được đồng hóa với phụ âm đó.

Kriyatthānamantabyañjanassa pararūpaṃ hoti yakārato-ññasmiṃ byañjane. Bhettabbaṃ, byañjaneti kiṃ? Bhinditabbaṃ, ayakāreti kiṃ? Bhijjati.

Phụ âm cuối của căn được đồng hóa với phụ âm theo sau, nếu phụ âm đó khác `y`. Ví dụ: Bhettabbaṃ. Tại sao nói 'khi một phụ âm (theo sau)'? (Để loại trừ trường hợp như:) Bhinditabbaṃ. Tại sao nói 'khác `y`'? (Để loại trừ trường hợp như:) Bhijjati.

96. Manānaṃ niggahītaṃ.

96. (Phụ âm cuối) `m` và `n` (của căn) được đổi thành niggahīta (`ṃ`).

Makāranakārantānaṃ [Pg.196] kriyatthānaṃ niggahītaṃ hoti ayakāre byañjane. Gantabbaṃ, jaṅghā, byañjanetveva? Gamanaṃ, ayakāretveva? Gamyate.

Phụ âm cuối `m` và `n` của căn được đổi thành niggahīta (`ṃ`) khi một phụ âm khác `y` theo sau. Ví dụ: Gantabbaṃ, jaṅghā. Tại sao nói 'khi một phụ âm (theo sau)'? (Để loại trừ trường hợp như:) Gamanaṃ. Tại sao nói 'khác `y`'? (Để loại trừ trường hợp như:) Gamyate.

97. Na brūsso.

97. Nguyên âm `ū` của (căn) `brū` không được đổi thành `o`.

Brūssa o na hoti byañjane. Brūmi, byañjanetveva? Abravi.

Nguyên âm `ū` của (căn) `brū` không được đổi thành `o` khi một phụ âm theo sau. Ví dụ: Brūmi. Tại sao nói 'khi một phụ âm (theo sau)'? (Để loại trừ trường hợp như:) Abravi.

98. Kagā cajānaṃ ghānubandhe.

98. Khi có tiếp vị ngữ với anubandha `gha`, (phụ âm cuối) `c` và `j` (của căn) lần lượt được đổi thành `k` và `g`.

Ghānubandhe cakārajakārantānaṃ kriyatthānaṃ kagā honti yathākkamaṃ. Vākyaṃ, bhāgyaṃ.

Khi có tiếp vị ngữ với anubandha `gha`, phụ âm cuối `c` và `j` của căn lần lượt được đổi thành `k` và `g`. Ví dụ: Vākyaṃ, bhāgyaṃ.

99. Hanassa ghāto ṇānubandhe.

99. (Căn) `han` được đổi thành `ghāta` khi có tiếp vị ngữ với anubandha `ṇa`.

Hanassa ghāto hoti ṇānubandhe. Āghāto.

(Căn) `han` được đổi thành `ghāta` khi có tiếp vị ngữ với anubandha `ṇa`. Ví dụ: Āghāto.

100. Kvimhi gho paripacca-samohi.

100. Khi có tiếp vị ngữ `kvi`, (căn `han`) được đổi thành `gha` khi đi sau các tiếp đầu ngữ `pari`, `paṭi`, `saṃ`, và `o`.

Payyādīhi parassa hanassa gho hoti kvimhi. Paligho, paṭigho, aghaṃ rassattaṃ nipātanā, saṅgho, ogho.

Căn `han` đi sau các (tiếp đầu ngữ) như `pari` được đổi thành `gha` khi có tiếp vị ngữ `kvi`. Ví dụ: Paligho, paṭigho. (Trong) `aghaṃ`, có sự rút ngắn nguyên âm do quy tắc đặc biệt. (Các ví dụ khác:) saṅgho, ogho.

101. Parassa ghaṃ se.

101. Khi có (tiếp vị ngữ) `sa`, (phụ âm `h` của căn `han` được lặp lại) được đổi thành `gha`.

Dvitte parassa hanassa ghaṃ hoti se. Jighaṃsā.

Trong sự lặp lại, (phụ âm `h` của) căn `han` thứ hai được đổi thành `gha` khi có (tiếp vị ngữ) `sa` theo sau. Ví dụ: Jighaṃsā.

102. Jiharānaṃ gī.

102. (Các căn) `ji` và `har` được đổi thành `gī`.

Dvitte paresaṃ jitarānaṃ gī hoti se. Vijigīsā, jigīsā.

Khi có sự lặp lại, nguyên âm của các căn ji và tar theo sau được đổi thành trường âm ī khi có tiếp vĩ ngữ sa. Ví dụ: Vijigīsā, jigīsā.

103. Dhāssa ho.

103. Căn dhā được đổi thành ha.

Dvitte [Pg.197] parassa dhāssa ha hoti. Dahati.

Khi có sự lặp lại, căn dhā theo sau được đổi thành ha. Ví dụ: Dahati.

104. Ṇimhi dīgho dusassa.

104. Nguyên âm của căn dus được trường hóa khi có ṇi theo sau.

Dusassa dīgho hoti ṇimhi. Dusito. Ṇimhīti kiṃ? Duṭṭho.

Nguyên âm của căn dus được trường hóa khi có ṇi theo sau. Ví dụ: Dūsito. Tại sao nói ‘khi có ṇi’? (Ví dụ cho trường hợp không có là) Duṭṭho.

105. Guhissa sare.

105. (Nguyên âm) của căn guh (được trường hóa) khi có nguyên âm theo sau.

Guhissa dīgho hoti sare. Nigūhanaṃ sareti kiṃ? Guyhaṃ.

Nguyên âm của căn guh được trường hóa khi có nguyên âm theo sau. Ví dụ: Nigūhanaṃ. Tại sao nói ‘khi có nguyên âm theo sau’? (Ví dụ cho trường hợp không có là) Guyhaṃ.

106. Muhabahānañca te kānubandhe-tve.

106. Và (nguyên âm) của các căn muh và bah (cũng được trường hóa) khi có (tiếp vĩ ngữ) bắt đầu bằng t có chỉ tố k theo sau, ngoại trừ tve.

Muhabahānaṃ guhissa ca dīgho hoti takārādo kānubandhe tvānatvāvajjite, mūḷho, bāḷho, gūḷho, teti kiṃ? Muyhati, kānubandheti-kiṃ? Muyhitabbaṃ, atveti kiṃ? Muyhitvāna, muyhitvā, ‘te kānubandhe-tve’ti ayamadhikāro yāva ‘‘sāsassa sisve’’ti -117.

Nguyên âm của các căn muh, bah, và guh được trường hóa khi có tiếp vĩ ngữ có chỉ tố k và bắt đầu bằng takāra theo sau, ngoại trừ tvāna và tvā. Ví dụ: mūḷho, bāḷho, gūḷho. Tại sao nói ‘bắt đầu bằng t’? (Ví dụ) Muyhati. Tại sao nói ‘có chỉ tố k’? (Ví dụ) Muyhitabbaṃ. Tại sao nói ‘ngoại trừ tve’? (Ví dụ) Muyhitvāna, muyhitvā. Quyền hạn của đề mục ‘te kānubandhe-tve’ này kéo dài cho đến câu kinh ‘‘sāsassa sisve’’ti -117.

107. Vahassussa.

107. Của căn vah, (a) trở thành u.

Vahassa ussa dīgho hoti te kānubandhe tvānatvāvajjite. Vuṭṭho.

Của căn vah, u được trường hóa khi có (tiếp vĩ ngữ) có chỉ tố k bắt đầu bằng t theo sau, ngoại trừ tvāna và tvā. Ví dụ: Vuṭṭho.

108. Dhāssa hi.

108. Căn dhā được đổi thành hi.

Dhā=dhāraṇetīmassa hi hoti te kānubandhe tvānatvāvajjite. Nihito, nihitavā.

Căn dhā có nghĩa là dhāraṇa (mang, giữ) này được đổi thành hi khi có (tiếp vĩ ngữ) có chỉ tố k bắt đầu bằng t theo sau, ngoại trừ tvāna và tvā. Ví dụ: Nihito, nihitavā.

109. Gamādirānaṃ lopo-ntassa.

109. Phụ âm cuối của các căn gam v.v... bị xóa bỏ.

Gamādīnaṃ [Pg.198] rakārantānaṃ ca antassa lopo hoti te kānubandhe tvānatvāvajjite. Gato, khato, hato, mato, tato, saññato, rato, kato, tetveva? Gamyate, kānubandhetveva? Gantabbaṃ, atvetveva? Gantvāna, gantvā.

Phụ âm cuối của các căn gam v.v... và của các căn tận cùng bằng rakāra bị xóa bỏ khi có (tiếp vĩ ngữ) có chỉ tố k bắt đầu bằng t theo sau, ngoại trừ tvāna và tvā. Ví dụ: Gato, khato, hato, mato, tato, saññato, rato, kato. Vẫn là ‘bắt đầu bằng t’? (Ví dụ) Gamyate. Vẫn là ‘có chỉ tố k’? (Ví dụ) Gantabbaṃ. Vẫn là ‘ngoại trừ tve’? (Ví dụ) Gantvāna, gantvā.

110. Vacādīnaṃ vassuṭa vā.

110. Đối với các căn vac v.v..., v được đổi thành uṭa một cách tùy chọn.

Vacādīnaṃ vassa vā uṭa hoti kānubandhe-tve. Uttaṃ, vuttaṃ, uṭṭhaṃ, vuṭṭhaṃ, ‘atvetveva? Vatvāna, vatvā.

Đối với các căn vac v.v..., v được đổi thành uṭa một cách tùy chọn khi có (tiếp vĩ ngữ) có chỉ tố k bắt đầu bằng t theo sau, ngoại trừ tve. Ví dụ: Uttaṃ, vuttaṃ, uṭṭhaṃ, vuṭṭhaṃ. Vẫn là ‘ngoại trừ tve’? (Ví dụ) Vatvāna, vatvā.

111. Assu.

111. (Nguyên âm a) được đổi thành u.

Vacādīnamassa u hoti kānubandhe-sve. Vuttaṃ, vuṭṭhaṃ.

Nguyên âm a của các căn vac v.v... được đổi thành u khi có (tiếp vĩ ngữ) có chỉ tố k bắt đầu bằng t theo sau, ngoại trừ tve. Ví dụ: Vuttaṃ, vuṭṭhaṃ.

112. Vaddhassa vā.

112. Đối với căn vaddh, (a được đổi thành u) một cách tùy chọn.

Vaddhassa assa vā u hoti kānubandhe tve. Vuddho. Vaddho. Atvetveva? Vaddhitvāna, vaddhitvā, kathaṃ ‘vuttī’ti? ‘‘Vuttīmatte’’ti 3-69. nipātanā, ‘vattī’ti hoteva yathālakkhaṇaṃ.

Nguyên âm a của căn vaddh được đổi thành u một cách tùy chọn khi có (tiếp vĩ ngữ) có chỉ tố k bắt đầu bằng t theo sau, ngoại trừ tve. Ví dụ: Vuddho. Vaddho. Vẫn là ‘ngoại trừ tve’? (Ví dụ) Vaddhitvāna, vaddhitvā. Làm thế nào có dạng ‘vuttī’? (Đó là do) sự hình thành bất quy tắc trong câu kinh ‘‘Vuttīmatte’’ti 3-69, còn dạng ‘vattī’ thì được hình thành theo quy tắc.

113. Yajassa yassa ṭiyī.

113. Đối với y của căn yaj, (có sự thay thế là) ṭiyī.

Yajassa [Pg.199] yassa ṭiyī honti kānubandhe-tve. Iṭṭhaṃ, yiṭṭhaṃ, atvetveva? Yajitvāna, yajitvā.

Đối với y của căn yaj, có sự thay thế là ṭiyī khi có (tiếp vĩ ngữ) có chỉ tố k bắt đầu bằng t theo sau, ngoại trừ tve. Ví dụ: Iṭṭhaṃ, yiṭṭhaṃ. Vẫn là ‘ngoại trừ tve’? (Ví dụ) Yajitvāna, yajitvā.

114. Ṭhāssi.

114. Căn ṭhā được đổi thành i.

Ṭhāssi hoti kānubandhe-tve. Ṭhito, atvetveva? Ṭhatvāna, ṭhatvā.

Căn ṭhā được đổi thành i khi có (tiếp vĩ ngữ) có chỉ tố k bắt đầu bằng t theo sau, ngoại trừ tve. Ví dụ: Ṭhito. Vẫn là ‘ngoại trừ tve’? (Ví dụ) Ṭhatvāna, ṭhatvā.

115. Gāpānamī.

115. Các căn gā và pā được đổi thành ī.

Gāpānamī hoti kānabandhe-tve. Gītaṃ, pītaṃ, atvetveva? Gāyitvā niccaṃ yāgamo, pāssa tu pītvāti bahulādhikārā.

Các căn gā và pā được đổi thành ī khi có (tiếp vĩ ngữ) có chỉ tố k bắt đầu bằng t theo sau, ngoại trừ tve. Ví dụ: Gītaṃ, pītaṃ. Vẫn là ‘ngoại trừ tve’? Đối với Gāyitvā, luôn có sự thêm vào của y; còn đối với pā, dạng pītvā là do quyền hạn của quy tắc bahula (bất thường).

116. Janissā.

116. Căn jan được đổi thành ā.

Janissa ā hoti kānubandhe-tve. Jāto. Atvetveva? Janitvā.

Căn jan được đổi thành ā khi có (tiếp vĩ ngữ) có chỉ tố k bắt đầu bằng t theo sau, ngoại trừ tve. Ví dụ: Jāto. Vẫn là ‘ngoại trừ tve’? (Ví dụ) Janitvā.

117. Sāsassa sisa vā.

117. Căn sās được đổi thành sis một cách tùy chọn.

Sāsassa sisa vā hoti kānubandhe-tve. Siṭṭhaṃ, satthaṃ, sisso, sāsiyo atvetveva? Anusāsitvāna.

Căn sās được tùy chọn biến đổi thành sisa khi có tiếp vị ngữ tve có dị biệt tướng ka. Ví dụ: siṭṭhaṃ, satthaṃ, sisso, sāsiyo. Còn trong trường hợp atve thì sao? Ví dụ: anusāsitvāna.

118. Karassā tave.

118. Căn kar được biến đổi thành ā khi có tiếp vị ngữ tave.

Karassa ā hoti tave. Kātave.

Nguyên âm của căn kar được biến đổi thành ā khi có tiếp vị ngữ tave. Ví dụ: kātave.

119. Tuṃtunatabbesu vā.

119. Hoặc tùy chọn khi có các tiếp vị ngữ tuṃ, tuna, tabba.

Tumādīsu vā karassā hoti. Kātuṃ kattuṃ, kātuna kattuna, kātabbaṃ kattabbaṃ.

Nguyên âm của căn kar được tùy chọn biến đổi thành ā khi có các tiếp vị ngữ tuṃ v.v... Ví dụ: kātuṃ kattuṃ, kātuna kattuna, kātabbaṃ kattabbaṃ.

120. Ñāssa ne jā.

120. Căn ñā được biến đổi thành jā khi có tiếp vị ngữ na.

Ñādhātussa [Pg.200] jā hoti nakāre. Jānituṃ, jānanto, neti kiṃ? Ñāto.

Căn ñā được biến đổi thành jā khi có phụ âm na theo sau. Ví dụ: jānituṃ, jānanto. Tại sao nói 'khi có na'? Ví dụ: ñāto.

121. Sakāpānaṃ kukakū ṇe.

121. Đối với các căn sak và āp, có các gia tố kuka và kū khi có ṇa theo sau.

Sakaāpānaṃ kukakuiccete āgamā honti ṇakāre. Sakkuṇanto, pāpuṇanto, sakkuṇoti, pāpuṇoti, ṇeti kiṃ? Sakkoti, pāpeti.

Đối với các căn sak và āp, có các gia tố kuka và ku khi có ṇa theo sau. Ví dụ: sakkuṇanto, pāpuṇanto, sakkuṇoti, pāpuṇoti. Tại sao nói 'khi có ṇa'? Ví dụ: sakkoti, pāpeti.

122. Nito cissa cho.

122. Sau ni, ci được biến đổi thành cha.

Nismā parassa cissa cho hoti. Nicchayo.

Sau ni, căn ci được biến đổi thành cha. Ví dụ: nicchayo.

123. Jarasadānamīma vā.

123. Đối với jara và sad, có sự biến đổi thành īma một cách tùy chọn.

Jarasadānamantasarā paro īma hoti vibhāsā. Jīraṇaṃ, jīrati, jīrāpeti, nisīditabbaṃ, nisīdanaṃ, nisīdituṃ, nisīdati, vāti kiṃ? Jarā, nisajjā, ‘īma vā’ti yogavibhāgā aññesampi, ahīratha, saṃyogādi lopotthassa.

Nguyên âm cuối của jara và sad được tùy chọn biến đổi thành īma. Ví dụ: jīraṇaṃ, jīrati, jīrāpeti, nisīditabbaṃ, nisīdanaṃ, nisīdituṃ, nisīdati. Tại sao nói 'tùy chọn'? Ví dụ: jarā, nisajjā. Bằng cách tách quy tắc ‘īma vā’, nó cũng được áp dụng cho các trường hợp khác, ví dụ: ahīratha. Có sự lược bỏ phụ âm đầu của cụm phụ âm đối với ttha.

124. Disassa passa dassa dasa da dakkhā.

124. Căn dis được biến đổi thành passa, dassa, dasa, da, và dakkha.

Disassa passādayo honti vibhāsā. Vipassanā, vipassituṃ, vipassati, sudassī, piyadassī, dhammadassī, sudassaṃ, dassanaṃ, dasseti, daṭṭhabbaṃ. Daṭṭhā, daṭṭhuṃ, duddaso, addasa, addā, addaṃ, addakkhi, dakkhissati, vātveva? Dissanti bālā.

Căn dis được tùy chọn biến đổi thành passa v.v... Ví dụ: vipassanā, vipassituṃ, vipassati, sudassī, piyadassī, dhammadassī, sudassaṃ, dassanaṃ, dasseti, daṭṭhabbaṃ. Daṭṭhā, daṭṭhuṃ, duddaso, addasa, addā, addaṃ, addakkhi, dakkhissati. Tại sao nói 'tùy chọn'? Ví dụ: dissanti bālā.

125. Samānā ro rīrikkhakesu.

125. Sau samāna, ra được biến đổi khi có các tiếp vị ngữ rī, rikkha, ka.

Samānasaddato [Pg.201] parassa disassa ra hoti vā rīvikkhakesu. Sarī, sadī, sarikkho, sadikkho, sariso, sadiso.

Sau từ samāna, (phụ âm đầu của) dis được tùy chọn biến đổi thành ra khi có các tiếp vị ngữ rī, ikkha, ka theo sau. Ví dụ: sarī, sadī, sarikkho, sadikkho, sariso, sadiso.

126. Dahassa dassa ḍo.

126. Phụ âm da của căn dah được biến đổi thành ḍa.

Dahassa dassa ḍo hoti vā. Ḍāho, dāho, ḍahati, dahati.

Phụ âm da của căn dah được tùy chọn biến đổi thành ḍa. Ví dụ: ḍāho, dāho, ḍahati, dahati.

127. Anaghaṇa svāparīhi ḷo.

127. Sau ā và pari, (phụ âm da của dah) được biến đổi thành ḷa, ngoại trừ trong trường hợp aghaṇa.

Āparīhi parassa dahassa dassa ḷo hoti anaghaṇasu. Āḷahanaṃ, pariḷāho.

Sau ā và pari, phụ âm da của căn dah được biến đổi thành ḷa, ngoại trừ trong trường hợp aghaṇa. Ví dụ: āḷahanaṃ, pariḷāho.

128. Atyādintesvatthissa bhū.

128. Căn as (atthi) được biến đổi thành bhū khi có các tiếp vị ngữ không kết thúc bằng ti v.v...

Tyādintavajjitesu paccayesu ‘asa=bhuvi’iccassa bhū hoti. Bhavitabbaṃ. Ādesavidhānamasassāppayogatthametasmiṃ visaye, etena katthaci kassaci dhātussa appayogāpi ñāpito hoti. Atyādintesūti kiṃ? Atthi, santo, atthissāti kiṃ? Assatissa mā hotu.

Đối với các tiếp vị ngữ không phải là các tiếp vị ngữ kết thúc bằng ti v.v..., căn ‘as=bhuvi’ được biến đổi thành bhū. Ví dụ: bhavitabbaṃ. Việc quy định sự biến đổi này là để cho biết không sử dụng căn as trong phạm vi này; qua đó, cũng cho thấy rằng đôi khi một căn nào đó không được sử dụng. Tại sao nói 'không phải các tiếp vị ngữ kết thúc bằng ti v.v...'? Ví dụ: atthi, santo. Tại sao nói 'của atthi'? Để quy tắc này không áp dụng cho căn as (nghĩa là 'ăn').

129. Aāssāādīsu.

129. Khi có a, ā, ssā v.v... đi trước.

Aādo, āādo, ssādo ca atthissa bhū hoti. Babhūva, abhavā, abhavissā, bhavissati.

Khi có a, ā, ssā v.v... đi trước, căn as (atthi) cũng được biến đổi thành bhū. Ví dụ: babhūva, abhavā, abhavissā, bhavissati.

130. Ntamānantiyiyuṃsvādilopo. Ntādisūtthissādilopo hoti. Santo, samāno, santi, santu, siyā, siyuṃ, etesvīti kiṃ? Atthi.

130. Sự lược bỏ phụ âm đầu khi có nta, māna, nti, yi, yuṃ. Khi có nta v.v... theo sau, phụ âm đầu của as (atthi) bị lược bỏ. Ví dụ: santo, samāno, santi, santu, siyā, siyuṃ. Tại sao nói 'khi có những tiếp vị ngữ này'? Ví dụ: atthi.

131. Pādito ṭhāssa vā ṭhaho kvaci.

131. Sau pa v.v..., căn ṭhā đôi khi được tùy chọn biến đổi thành ṭhaha.

Pādīhi [Pg.202] kiriyāvisesajotakehi saddehi parassa ṭhāssa kvaci ṭhaho vā hoti. Saṇṭhahanto santiṭṭhanto. Saṇṭhahati, santiṭṭhati. Pa parā apa saṃ anu ava o ni du vi adhi api atisu u abhi pati pari upa ā pādī. Kvacīti kiṃ? Saṇṭhiti.

Sau các từ pa v.v... là những từ chỉ ý nghĩa đặc biệt của động từ, căn ṭhā đôi khi được tùy chọn biến đổi thành ṭhaha. Ví dụ: saṇṭhahanto, santiṭṭhanto. Saṇṭhahati, santiṭṭhati. Các từ pa v.v... là: pa, parā, apa, saṃ, anu, ava, o, ni, du, vi, adhi, api, atisu, u, abhi, pati, pari, upa, ā. Tại sao nói 'đôi khi'? Ví dụ: saṇṭhiti.

132. Dāssiyaṅa.

132. Căn dā được biến đổi thành iyaṅa.

Pādito parassa dāssa iyaṅa hoti kvaci. Anādiyitvā, samādiyati, kvacitveva? Ādāya.

Sau pa v.v..., căn dā đôi khi được biến đổi thành iyaṅa. Ví dụ: anādiyitvā, samādiyati. Tại sao nói 'đôi khi'? Ví dụ: ādāya.

133. Karotissa kho.

133. Kha của kar.

Pādito parassa karassa kvaci kha hoti. Saṅkhāro, saṅkharīyati, karassāti avatvā karotissāti vacanaṃ timhi ca vikaraṇuppattiñāpetuṃ.

Sau một tiếp đầu ngữ, kha đôi khi được thay thế cho (căn) kar. Ví dụ: saṅkhāro, saṅkharīyati. Thay vì nói karassa, từ karotissa được dùng để chỉ sự phát sinh của vĩ tố biến cách ngay cả trong thì hiện tại (ti).

134. Purāsmā.

134. Sau purā.

Purā iccasmā nipātā parassa karassa kha hoti. Purakkhatvā, purekkhāro-ettaṃ tadaminādipāṭhā.

Sau bất biến từ purā, kha được thay thế cho (căn) kar. Ví dụ: purakkhatvā, purekkhāro.

135. Nito kamassa.

135. Sau ni, của (căn) kam.

Nismā parassa kamassa kvaci kha hoti, nikkhamati, kvacitveva? Nikkamo.

Sau ni, kha đôi khi được thay thế cho (căn) kam. Ví dụ: nikkhamati. Tại sao nói 'đôi khi'? (Bởi vì có trường hợp) nikkamo.

136. Yuvaṇṇānamiyaṅuvaṅa sare.

136. Iya và uva của i-vowel và u-vowel khi nguyên âm theo sau.

Ivaṇṇuvaṇṇattānaṃ kriyatthānamiyaṅuvaṅa hoti sare kvaci. Vediyati, bruvanti, sareti kiṃ? Nivedeti, brūti, kvacitveva? Jayati, bhavati.

Đối với các căn động từ tận cùng bằng i-vowel và u-vowel, iya và uva đôi khi được thay thế khi một nguyên âm theo sau. Ví dụ: vediyati, bruvanti. Tại sao nói 'khi một nguyên âm theo sau'? (Để loại trừ) nivedeti, brūti. Tại sao nói 'đôi khi'? (Bởi vì có trường hợp) jayati, bhavati.

137. Aññādissāssī kye.

137. Ī của ā trong (căn) ññā v.v. khi kya theo sau.

Ñādito-ññassa [Pg.203] ākārantassa kriyatthassa ī hoti kye. Dīyati, aññādissāti kiṃ? Ñāyati, tāyatiṃ.

Đối với các căn động từ như ññā tận cùng bằng ā, ī được thay thế khi kya theo sau. Ví dụ: dīyati. Tại sao nói 'như ññā'? (Để loại trừ) ñāyati, tāyatiṃ.

138. Tanassā vā.

138. Ā của tan một cách tùy chọn.

Tanassa ā hoti vā kye. Tāyate, taññate.

Đối với (căn) tan, ā được thay thế một cách tùy chọn khi kya theo sau. Ví dụ: tāyate, taññate.

139. Dīgho sarassa.

139. Sự trường hóa của nguyên âm.

Sarantassa kriyatthassa dīgho hoti kye, cīyate, sūyate.

Đối với căn động từ tận cùng bằng một nguyên âm, sự trường hóa xảy ra khi kya theo sau. Ví dụ: cīyate, sūyate.

140. Sānantarassa tassa ṭho.

140. Ṭha của ta ngay sau sa.

Sakārantato kriyatthā parassā-nantarassa takārassa ṭha hoti. Tuṭṭho, tuṭṭhavā, tuṭṭhabbaṃ, tuṭṭhi, anantarassāti kiṃ? Tussitvā.

Đối với mẫu tự ta ngay sau một căn động từ tận cùng bằng sa, ṭha được thay thế. Ví dụ: tuṭṭho, tuṭṭhavā, tuṭṭhabbaṃ, tuṭṭhi. Tại sao nói 'ngay sau'? (Để loại trừ) tussitvā.

141. Kasassima ca vā.

141. Của kas, và ima một cách tùy chọn.

Kasasmā parassānantarassa tassa ṭha hoti kasassa vā ima ca. Kiṭṭhaṃ, kaṭṭhaṃ, anantarassātveva? Kasitabbaṃ.

Sau (căn) kas, ta ngay sau nó được đổi thành ṭha, và nguyên âm của kas cũng tùy chọn đổi thành i. Ví dụ: kiṭṭhaṃ, kaṭṭhaṃ. Tại sao nói 'ngay sau'? (Để loại trừ) kasitabbaṃ.

142. Dhastotrastā.

142. Dhasta, otrasta.

Ete saddā nipaccante.

Những từ này được hình thành một cách bất quy tắc.

143. Pucchādito.

143. Sau pucch v.v.

Pucchādīhi [Pg.204] kriyatthehi parassānantarassa takārassa ṭha hoti. Puṭṭho, bhaṭṭho, yiṭṭho, anantarassātveva? Pucchitvā.

Sau các căn động từ như pucch v.v., ṭha được thay thế cho ta ngay sau nó. Ví dụ: puṭṭho, bhaṭṭho, yiṭṭho. Tại sao nói 'ngay sau'? (Để loại trừ) pucchitvā.

144. Sāsa vasa saṃsa sasā tho.

144. Tha sau sās, vas, saṃs, sas.

Etehi parassānantarassa tassa tha hoti, satthaṃ, vatthaṃ, pasatthaṃ, satthaṃ. Kathamanusiṭṭho (vuṭṭho) ti? ‘Tathanarānaṃ ṭaṭṭhaṇalā’ 1-52 ti ṭṭho, anantarassātveva? Sāsituṃ.

Sau những (căn) này, tha được thay thế cho ta ngay sau nó. Ví dụ: satthaṃ, vatthaṃ, pasatthaṃ, satthaṃ. Làm thế nào có (dạng) anusiṭṭho (vuṭṭho)? Ṭṭha là do (quy tắc) ‘Tathanarānaṃ ṭaṭṭhaṇalā’ 1-52. Tại sao nói 'ngay sau'? (Để loại trừ) sāsituṃ.

145. Dho dhahabhehi.

145. Dha sau dh, h, bh.

Dhakārahakārabhakārantehi kriyatthehi parassānantarassa tassa dha hoti. Vuddho, duddhaṃ, laddhaṃ.

Sau các căn động từ tận cùng bằng dh, h, và bh, dha được thay thế cho ta ngay sau nó. Ví dụ: vuddho, duddhaṃ, laddhaṃ.

146. Dahā ḍho.

146. Ḍha sau dah.

Dahā parassānantarassa tassa ḍha hoti. Daḍḍho.

Sau (căn) dah, ḍha được thay thế cho ta ngay sau nó. Ví dụ: daḍḍho.

147. Bahassuma ca.

147. Và uma của bah.

Bahā parassānantarassa tassa ḍho hoti, bahassuma ca ḍhasanniyogena. Buḍḍho.

Sau (căn) bah, ḍha được thay thế cho ta ngay sau nó, và uma (tức là u) được thay thế cho (nguyên âm của) bah đồng thời với sự thay thế ḍha. Ví dụ: buḍḍho.

148. Ruhādīhi ho ḷa ca.

148. Sau các (căn) ruhādi, h cũng được đổi thành ḷa.

Rahādīhi parassānantarassa tassa ha hoti ḷo cāntassa. Āruḷho, gūḷho, vūḷho, bāḷho, (ogāḷho), anantarassātveva? Ārohituṃ.

Sau các (căn) như rah, v.v..., ta đứng ngay sau được đổi thành ha, và (phụ âm) cuối (của căn) được đổi thành ḷa. Ví dụ: Āruḷho, gūḷho, vūḷho, bāḷho, (ogāḷho). Tại sao nói 'đứng ngay sau'? Ví dụ: Ārohituṃ.

149. Muhā vā.

149. Sau (căn) muh, (sự biến đổi) là tùy chọn.

Muhā [Pg.205] parassānantarassa tassa ha hoti vā ḷo cāntassa hasanniyogena. Mūḷho, muddho.

Sau (căn) muh, ta đứng ngay sau được tùy chọn đổi thành ha, và đồng thời (phụ âm) cuối (của căn) được đổi thành ḷa. Ví dụ: Mūḷho, muddho.

150. Bhidādito no ktaktavantūnaṃ.

150. Sau các (căn) bhidādi, (phụ âm ta của) kta và ktavantu được đổi thành na.

Bhidādito paresaṃ ktaktavantūnaṃ tassa no hoti. Bhinno bhinnavā, chinno chinnavā, channo channavā, chinno khinnavā, uppanno uppannavā, sinno, sinnavā, sanno sannavā, pīno pīnavā, sūno sūnavā, dīno dīnavā, ḍīno ḍīnavā, līno līnavā, lūno lūnavā, ktaktavantūnanti kiṃ? Bhitti, chitti, bhettuṃ, chettuṃ.

Sau các (căn) bhidādi, ta của (hậu tố) kta và ktavantu được đổi thành na. Ví dụ: Bhinno bhinnavā, chinno chinnavā, channo channavā, chinno khinnavā, uppanno uppannavā, sinno, sinnavā, sanno sannavā, pīno pīnavā, sūno sūnavā, dīno dīnavā, ḍīno ḍīnavā, līno līnavā, lūno lūnavā. Tại sao nói 'của kta và ktavantu'? Ví dụ: Bhitti, chitti, bhettuṃ, chettuṃ.

151. Dātvinno.

151. Sau (căn) dā, (ta) được đổi thành inna.

Dāto paresaṃ ktaktavantūnaṃ tassa inno hoti. Dinno, dinnavā.

Sau (căn) dā, ta của (hậu tố) kta và ktavantu được đổi thành inna. Ví dụ: Dinno, dinnavā.

152. Kirādīhi ṇo.

152. Sau các (căn) kirādi, (ta) được đổi thành ṇa.

Kirādīhi paresaṃ ktaktavantūnaṃ tassānantarassa ṇa hoti, kiṇṇo kiṇṇavā, puṇṇo puṇṇavā, khīṇo khīṇavā.

Sau các (căn) kirādi, ta đứng ngay sau của (hậu tố) kta và ktavantu được đổi thành ṇa. Ví dụ: kiṇṇo kiṇṇavā, puṇṇo puṇṇavā, khīṇo khīṇavā.

153. Tarādīhi riṇṇo.

153. Sau các (căn) tarādi, (ta) được đổi thành riṇṇa.

Tarādīhi paresaṃ ktaktavantūnaṃ tassa riṇṇo hoti. Tiṇṇo tiṇṇavā, jiṇṇo jiṇṇavā, ciṇṇo ciṇṇavā.

Sau các (căn) tarādi, ta của (hậu tố) kta và ktavantu được đổi thành riṇṇa. Ví dụ: Tiṇṇo tiṇṇavā, jiṇṇo jiṇṇavā, ciṇṇo ciṇṇavā.

154. Go sanjādīhi.

154. Sau các (căn) sanjādi, (ta) được đổi thành ga.

Bhanjādīhi paresaṃ ktaktavantūnaṃ tassānantarassa ga hoti. Bhaggo bhaggavā, laggo laggavā, nimuggo nimuggavā, saṃviggo saṃviggavā.

Sau các (căn) bhanjādi, ta đứng ngay sau của (hậu tố) kta và ktavantu được đổi thành ga. Ví dụ: Bhaggo bhaggavā, laggo laggavā, nimuggo nimuggavā, saṃviggo saṃviggavā.

155. Susā kho.

155. Sau (căn) sus, (ta) được đổi thành kha.

Susā [Pg.206] paresaṃ ktaktavantūnaṃ tassa kho hoti. Sukkho sukkhavā.

Sau (căn) sus, ta của (hậu tố) kta và ktavantu được đổi thành kha. Ví dụ: Sukkho sukkhavā.

156. Pacā ko.

156. Sau (căn) pac, (ta) được đổi thành ka.

Pacā paresaṃ ktaktavantūnaṃ tassa ko hoti. Pakko pakkavā.

Sau (căn) pac, ta của (hậu tố) kta và ktavantu được đổi thành ka. Ví dụ: Pakko pakkavā.

157. Mucā vā.

157. Sau (căn) muc, (sự biến đổi) là tùy chọn.

Mucā paresaṃ ktaktavantūnaṃ tassa ko vā hoti. Mukko mutto, mukkavā muttavā. ‘Sakko’ti ṇvādīsu siddhaṃ, ktaktavantūsu satto, sattāvātveva hoti.

Sau (căn) muc, ta của (hậu tố) kta và ktavantu được tùy chọn đổi thành ka. Ví dụ: Mukko mutto, mukkavā muttavā. (Dạng) ‘Sakko’ được hình thành bởi (các quy tắc cho hậu tố) ṇvādi; với (hậu tố) kta và ktavantu thì chỉ thành satto, sattavā.

158. Lopo vaḍḍhā ktissa.

158. Sau (căn) vaḍḍh, (ta của hậu tố) kti bị xóa bỏ.

Vaḍḍhā parassa ktissa tassa lopo hoti. Vaḍḍhi.

Sau (căn) vaḍḍh, ta của (hậu tố) kti theo sau bị xóa bỏ. Ví dụ: Vaḍḍhi.

159. Kvissa.

159. (Xóa bỏ) (hậu tố) kvi.

Kriyatthā parassa kvissa lopo hoti, abhibhū.

Sau một căn, (hậu tố) kvi theo sau bị xóa bỏ. Ví dụ: abhibhū.

160. Ṇiṇāpīnaṃ tesu.

160. (Xóa bỏ) các (hậu tố) ṇi, ṇā, pī khi chúng (tức các hậu tố cùng loại) theo sau.

Ṇiṇāpīnaṃ lopo hoti tesu ṇiṇāpīsu. Kārentaṃ payojayati kāreti kārāpayati.

Các (hậu tố) ṇi, ṇā, pī bị xóa bỏ khi các (hậu tố) ṇi, ṇā, pī theo sau. Ví dụ: Kārentaṃ payojayati (nghĩa là) kāreti kārāpayati.

161. Kvaci vikaraṇānaṃ.

161. Đôi khi (xóa bỏ) các dấu hiệu chia động từ (vikaraṇa).

Vikaraṇānaṃ kvaci lopo hoti. Udapādi, hanti.

Đôi khi các dấu hiệu chia động từ (vikaraṇa) bị xóa bỏ. Ví dụ: Udapādi, hanti.

162. Mānassa massa.

162. (Xóa bỏ) ma của (hậu tố) māna.

Kriyatthā [Pg.207] parassa mānassa makārassa lopo hoti kvaci. Karāṇo, kvacīti kiṃ? Kurumāno.

Sau một căn, phụ âm ma của (hậu tố) māna theo sau đôi khi bị xóa bỏ. Ví dụ: Karāṇo. Tại sao nói 'đôi khi'? Ví dụ: Kurumāno.

163. Ūlasse.

163. Ūlasse.

Ñilāname hoti kvaci. Gahetvā, adenti, kvacitveva? Vapitvā.

Đôi khi có ñilāname. (Ví dụ:) Gahetvā, adenti, chỉ đôi khi thôi sao? (Ví dụ:) Vapitvā.

164. Pyo vā tvāssa samāse.

164. Trong hợp thể, đôi khi pyo thay thế cho tvā.

Tvāssa vā pyo hoti samāse. Pakāro ‘‘pye sissā’’ ti 5-88 visesanattho. Abhibhūya, abhibhavitvā, samāseti kiṃ? Patvā, kvacāsamāsepi bahulādhikārā ‘lataṃ dantehi chindiya’.

Đôi khi pyo thay thế cho tvā trong hợp thể. Chữ p là để phân biệt, như trong quy tắc 5-88 “pye sissā”. (Ví dụ:) abhibhūya, (nghĩa là) abhibhavitvā. Tại sao nói ‘trong hợp thể’? (Ví dụ:) Patvā. Đôi khi cũng có trong trường hợp không phải hợp thể, do quyền hạn của quy tắc bahula (đa dạng), (như trong câu) ‘lataṃ dantehi chindiya’.

165. Tuṃyānā.

165. Tuṃyānā.

Ktvāssa vā tuṃyānā honti samāse kvacci. Abhihaṭṭhuṃ abhiharitvā, anumodiyāna anumoditvā, asamāsepi bahulādhi kārā, daṭṭhuṃ disvā, esamappavisayatāñāpanattho yogavibhāgo.

Đôi khi trong hợp thể, các tiếp vị ngữ tuṃ, ya, āna tùy chọn thay thế cho ktvā. (Ví dụ:) Abhihaṭṭhuṃ (thay cho) abhiharitvā, anumodiyāna (thay cho) anumoditvā. Cũng có trong trường hợp không phải hợp thể do quyền hạn của quy tắc bahula, (ví dụ:) daṭṭhuṃ (thay cho) disvā. Việc tách quy tắc này ra là để chỉ ra phạm vi áp dụng hạn chế của chúng.

166. Hanā racco.

166. Sau han là racco.

Hanasmā parassa ktvāssa racco vā hoti samāse. Āhacca, āhanitvā.

Sau căn han, đôi khi racco thay thế cho ktvā trong hợp thể. (Ví dụ:) Āhacca, (nghĩa là) āhanitvā.

167. Sāsādhikarā cacariccā.

167. Sau sā, a-sā, adhi-kara là cacca, ricca.

Sāsādhīhi parā karā parassa ktvassa cacariccā honti yathākkamaṃ. Sakkacca sakkaritvā, asakkacca asakkaritvā, adhikicca adhikaritvā.

Sau các tiền tố sā, a-sā, adhi đi trước căn karā, tiếp vị ngữ ktvā được thay thế lần lượt bằng cacca và ricca. (Ví dụ:) Sakkacca (thay cho) sakkaritvā, asakkacca (thay cho) asakkaritvā, adhikicca (thay cho) adhikaritvā.

168. Ito cco.

168. Sau i là cco.

Iiccasmā [Pg.208] parassa ktvāssa cco vā hoti. Adhicca adhīyitvā, samecca sametvā.

Sau căn i, đôi khi cco thay thế cho ktvā. (Ví dụ:) Adhicca (thay cho) adhīyitvā, samecca (thay cho) sametvā.

169. Disā vānavā sa ca.

169. Sau dis là vāna, vā, và dis thành sa.

Disato ktvāssa vānavā honti vā disassa ca sa kāro taṃsanniyogena. Sassa savidhānaṃ pararūpabādhanatthaṃ. Disvāna, disvā passitvā, kathaṃ ‘nādaṭṭhā parato dosa’nti? Ñāpakā tvāssa valopo, evaṃ ‘laddhā dhana’nti ādīsu.

Sau dis, đôi khi vāna và vā thay thế cho ktvā, và đồng thời dis được đổi thành sa. Việc quy định sa cho dis là để ngăn chặn dạng thức sau. (Ví dụ:) Disvāna, disvā (nghĩa là) passitvā. Vậy (giải thích) câu ‘nādaṭṭhā parato dosaṃ’ như thế nào? Đó là dấu hiệu cho thấy sự lược bỏ v của tvā, tương tự trong các trường hợp như ‘laddhā dhanaṃ’.

170. Ñi byañjanassa.

170. Ñi trước phụ âm.

Kriyatthā parassa byañjanādippaccayassa ñi vā hoti. Bhuñjituṃ bhottuṃ, byañjanassāti kiṃ? Pācako.

Sau một căn động từ, đôi khi ñi được chèn vào trước một tiếp vị ngữ bắt đầu bằng phụ âm. (Ví dụ:) Bhuñjituṃ (và) bhottuṃ. Tại sao nói ‘trước phụ âm’? (Ví dụ:) Pācako.

171. Rā nassa ṇo.

171. Sau r, n thành ṇ.

Rantato kriyatthā parassa paccayanakārassa ṇo hoti. Araṇaṃ, saraṇaṃ.

Sau một căn động từ tận cùng bằng r, chữ n của tiếp vị ngữ theo sau sẽ biến thành ṇ. (Ví dụ:) Araṇaṃ, saraṇaṃ.

172. Na ntamānatyādīnaṃ.

172. Không áp dụng cho ntamānatyādi.

Rantato paresaṃ ntamānatyādīnaṃ nassa ṇo na hoti, karonto, kurumāno, karonti.

Sau một căn tận cùng bằng r, chữ n của các tiếp vị ngữ nta, māna, ti, v.v... theo sau không biến thành ṇ. (Ví dụ:) karonto, kurumāno, karonti.

173. Gamayamisāsadisānaṃ vā cchaṅa.

173. Gamayamisāsadisānaṃ tùy chọn thành cchaṅa.

Etesaṃ vā cchaṅa hoti ntamānatyādīsu. Gacchanto gacchamāno gacchati, yacchanno yacchamāno yacchati, icchanto icchamāno icchati [Pg.209] acchanto acchamāno acchati, dicchanto dicchamāno dicchati, vāti kiṃ? Gamissati, vavatthitavibhāsā-yaṃ, tenāññesu ca kvaci-icchitabbaṃ icchā icchituṃ, acchitabbaṃ acchatuṃ, aññesañca yogavibhāgā-pavecchati.

Đối với các căn này, đôi khi ccha thay thế cho thân từ trước các tiếp vị ngữ ntamānatyādi. (Ví dụ:) Gacchanto, gacchamāno, gacchati (từ gam); yacchanto, yacchamāno, yacchati (từ yam); icchanto, icchamāno, icchati (từ is); acchanto, acchamāno, acchati (từ ās); dicchanto, dicchamāno, dicchati (từ dis). Tại sao nói ‘đôi khi’? (Ví dụ:) Gamissati. Đây là quy tắc tùy chọn có giới hạn (vavatthitavibhāsā), do đó đôi khi cũng áp dụng cho các trường hợp khác: icchitabbaṃ, icchā, icchituṃ, acchitabbaṃ, acchatuṃ. Và đối với các căn khác, bằng cách tách quy tắc: pavecchati.

174. Jaramarānamīyaṅa.

174. Jara và mara thành īyaṅa.

Etesamīyaṅa vā hoti ntamānatyādīsu. Jīyanto jīranto, jīyamāno jīramāno, jīyati jīrati, mīyanto maranto, mīyamāno maramāno, mīyati marati.

Đối với các căn này, đôi khi īya thay thế cho thân từ trước các tiếp vị ngữ ntamānatyādi. (Ví dụ:) Jīyanto (và) jīranto, jīyamāno (và) jīramāno, jīyati (và) jīrati. Mīyanto (và) maranto, mīyamāno (và) maramāno, mīyati (và) marati.

175. Ṭhāpānaṃ tiṭṭha pivā.

175. Ṭhā và pā thành tiṭṭha và piva.

Ṭhāpānaṃ tiṭṭhapivā honti ntamānatyādīsu. Tiṭṭhanto, tiṭṭhamāno, tiṭṭhati, pivanto, pivamāno, pivati, vātvevi? Ṭhāti, pāti.

Đối với ṭhā và pā, tiṭṭha và piva là các dạng thay thế trước ntamānatyādi. (Ví dụ:) Tiṭṭhanto, tiṭṭhamāno, tiṭṭhati; pivanto, pivamāno, pivati. (Quy tắc này là tùy chọn, vì cũng có các dạng:) Ṭhāti, pāti.

176. Gamavadadānaṃ ghammavajjadajjā.

176. Gamavadadānaṃ thành ghammavajjadajjā.

Gamādīnaṃ ghammādayo vā honti ntamānatyādīsu. Ghammanto, gacchanto, vajjanto vadanto, dajjanto dadanto.

Đối với gam, v.v..., đôi khi ghammā, v.v... là các dạng thay thế trước ntamānatyādi. (Ví dụ:) Ghammanto, gacchanto; vajjanto, vadanto; dajjanto, dadanto.

177. Karassa sossa kubbakurukayirā.

177. Karassa sossa thành kubbakurukayirā.

Karassa saokārassa kubbādayo vā honti ntamānatyādīsu. Kubbanto kayiranto karonto, kubbamāno kurumāno kayiramāno, karāṇo, kubbati kayirati karoti, kubbate kurute, kayirate, vavatthitavibhāsattā vādhikārassa bhiyyo mānaparacchakkesu kuru, kvacideva pubbachakke ‘agghaṃ kurutu, no bhavaṃ, sossāti vuttattā kattariyevime.

Đối với căn kar có o, đôi khi kubbā, v.v... là các dạng thay thế trước ntamānatyādi. (Ví dụ:) Kubbanto, kayiranto, karonto; kubbamāno, kurumāno, kayiramāno, karāṇo; kubbati, kayirati, karoti; kubbate, kurute, kayirate. Do quy tắc tùy chọn có giới hạn (vavatthitavibhāsā) của quyền hạn vā, dạng kuru thường xuất hiện nhiều hơn trước māna và trong tự thân động từ (paracchakka). Đôi khi cũng có trong tha thân động từ (pubbachakka), (ví dụ:) ‘agghaṃ kurutu, no bhavaṃ’. Vì đã nói ‘sossa’ (với o của nó), nên những dạng này chỉ có trong tha thân động từ (kattari).

178. Gahassa gheppo.

178. Gheppa được thay thế cho gaha.

Gahassa [Pg.210] vā gheppo hoti ntamānatyādīsu. Gheppanto, gheppamāno, gheppati, vātveva? Gaṇhati.

Đối với (căn) gaha, có sự thay thế tùy chọn bằng gheppa khi đi cùng với các (hậu tố) nta, māna, ti, v.v. (Ví dụ:) Gheppanto, gheppamāno, gheppati. Tại sao lại nói là tùy chọn? (Bởi vì cũng có dạng) Gaṇhati.

179. Ṇo niggahītassa.

179. Không (áp dụng) khi có niggahīta đứng trước.

Gahassa niggahītassa ṇo hoti. Gaṇhitabbaṃ, gaṇhituṃ, gaṇhanto.

Đối với (căn) gaha có niggahīta đứng trước, sự thay thế không xảy ra. (Ví dụ:) Gaṇhitabbaṃ, gaṇhituṃ, gaṇhanto.

Itimoggallāne byākaraṇe vuttiyaṃ

Như vậy trong phần chú giải (vutti) của ngữ pháp Moggallāna.

Khādikaṇḍo pañcamo.

Chương thứ năm, Khādikaṇḍa.

6. Chaṭṭho kaṇḍo (tyādi)

6. Chương thứ sáu (Tyādi).

1. Vattamāne ti anti si tha mi ma te ante se vhe e mhe.

1. Ở thì hiện tại (là các vĩ ngữ): ti, anti, si, tha, mi, ma, te, ante, se, vhe, e, mhe.

Vattamāne āraddhāparisamatte atthe vattamānato kriyatthā tyādayo honti. Gacchati, gacchanti, gacchasi gacchatha, gacchāmi gacchāma, gacchate gacchante, gacchase gacchavhe, gacche gacchāmhe. Kathaṃ ‘pure adhammo dippati, purā marāmī’ti? Vattamānassevavattumiṭṭhattā taṃsamīpassa taggahaṇena gahaṇā, purepurāsaddehi vā anāgatattāvagame tadā tassa vattamānattā, kālabyattayo vā eso, bhavanteva hi kālantarepi tyādayo bāhulakā ‘santesu parigūhāmi, mā ca kiñca ito adaṃ’ ‘kāyassa bhedā abhisamparāyaṃ, sahabyataṃ gacchati vāsavassa, ‘anekajātisaṃsāraṃ sandhāvissaṃ’ ativelaṃ na massissa’nti.

Ở thì hiện tại, với ý nghĩa hành động đã bắt đầu nhưng chưa hoàn tất, các vĩ ngữ tyādi (ti, v.v.) được dùng sau một động từ căn. (Ví dụ:) Gacchati, gacchanti, gacchasi gacchatha, gacchāmi gacchāma, gacchate gacchante, gacchase gacchavhe, gacche gacchāmhe. (Vậy) làm thế nào (giải thích) câu ‘pure adhammo dippati’ (xưa kia, phi pháp đã hưng thịnh) và ‘purā marāmi’ (trong tương lai, tôi sẽ chết)? Do mong muốn diễn đạt như thể là hiện tại, nên (thời gian) gần với nó được bao gồm trong cách dùng của nó; hoặc khi ý nghĩa tương lai được hiểu nhờ các từ ‘pure’, ‘purā’, thì khi đó nó được xem là hiện tại; hoặc đây là sự hoán đổi về thời. Thật vậy, các vĩ ngữ tyādi cũng thường xuất hiện ở các thời khác, (ví dụ:) ‘santesu parigūhāmi, mā ca kiñca ito adaṃ’ (giữa những người tốt, tôi che giấu, và mong rằng tôi không cho đi bất cứ thứ gì từ đây), ‘kāyassa bhedā abhisamparāyaṃ, sahabyataṃ gacchati vāsavassa’ (sau khi thân hoại, trong đời sau, vị ấy đi đến cộng trú với Vāsava), ‘anekajātisaṃsāraṃ sandhāvissaṃ’ (tôi sẽ tiếp tục lang thang trong vòng luân hồi nhiều kiếp), ‘ativelaṃ na massissanti’ (họ sẽ không chết quá mức).

2. Bhavissati [Pg.211] ssati ssanti ssasi ssatha ssāmi ssāma ssate ssante ssase ssavhe ssaṃ ssāmhe.

2. Ở thì tương lai (là các vĩ ngữ): ssati, ssanti, ssasi, ssatha, ssāmi, ssāma, ssate, ssante, ssase, ssavhe, ssaṃ, ssāmhe.

Bhavissati anāraddhe atthe vattamānato kriyatthā ssatyādayo honti. Gamissati gamissanti, gamissasi gamissatha, gamissāmi gamissāma, gamissate gamissante, gamissase gamissavhe, gamissaṃ gamissāmhe.

Ở thì tương lai, với ý nghĩa hành động chưa bắt đầu, các vĩ ngữ ssatyādi (ssati, v.v.) được dùng sau một động từ căn. (Ví dụ:) Gamissati gamissanti, gamissasi gamissatha, gamissāmi gamissāma, gamissate gamissante, gamissase gamissavhe, gamissaṃ gamissāmhe.

3. Nāme garahāvimhayesu.

3. Khi có (bất biến từ) nāma, (thì tương lai được dùng) trong ý nghĩa khiển trách và kinh ngạc.

Nāmasadde nipāte sati garahāyaṃ vimhaye ca gamyamāne ssatyādayo honti. Ime hi nāma kalyāṇadhammā paṭijānissanti, na hi nāma bhikkhave tassa moghapurisassa pāṇesu anuddayā bhavissati, kathaṃ hi nāma so bhikkhave moghapuriso sabbamattikāmayaṃ kuṭikaṃ karissati? Tattha nāma tvaṃ moghapurisa mayā virāgāya dhamme desite sarāgāya cetessasi? Atthi nāma tāta sudinna ābhidosikaṃ kummāsaṃ paribhuñjissasi, atthiyevihāpi nindāvagamo. Vimuye-acchariyaṃ vata bho abbhutaṃ vata bho santena vata bho pabbajitā vihārena viharanti, yatra hi nāma saññī samāno jāgaro pañcamattāni sakaṭasatāni nissāya nissāya abhikkantāni neva dakkhati na pana saddaṃ sossati, acchariyaṃ andho nāma pabbatamārohissati, badhiro nāma saddaṃ sossati.

Khi có bất biến từ ‘nāma’, và khi ý nghĩa khiển trách hoặc kinh ngạc được hiểu ngầm, các vĩ ngữ ssatyādi được sử dụng. (Ví dụ về khiển trách:) ‘Ime hi nāma kalyāṇadhammā paṭijānissanti’ (Thật vậy sao, những người có thiện pháp này lại hứa hẹn?), ‘na hi nāma bhikkhave tassa moghapurisassa pāṇesu anuddayā bhavissati’ (Này các Tỳ khưu, kẻ ngu si kia lại có lòng thương xót chúng sanh sao?), ‘kathaṃ hi nāma so bhikkhave moghapuriso sabbamattikāmayaṃ kuṭikaṃ karissati?’ (Này các Tỳ khưu, làm sao mà kẻ ngu si kia lại có thể làm một cái am hoàn toàn bằng đất sét được?). ‘Tattha nāma tvaṃ moghapurisa mayā virāgāya dhamme desite sarāgāya cetessasi?’ (Này kẻ ngu si kia, khi ta thuyết pháp vì ly tham, ngươi lại khởi tâm tham ái sao?). ‘Atthi nāma tāta sudinna ābhidosikaṃ kummāsaṃ paribhuñjissasi’ (Này hiền giả Sudinna, có thật là con sẽ dùng cháo từ tối hôm qua sao?), ở đây ngay cả từ ‘atthi’ cũng hàm ý chê trách. (Ví dụ về) kinh ngạc: ‘acchariyaṃ vata bho abbhutaṃ vata bho santena vata bho pabbajitā vihārena viharanti’ (Thật kỳ diệu thay, thưa quý vị! Thật hy hữu thay, thưa quý vị! Các vị xuất gia sống trong một trạng thái thật an tịnh, thưa quý vị!), ‘yatra hi nāma saññī samāno jāgaro pañcamattāni sakaṭasatāni nissāya nissāya abhikkantāni neva dakkhati na pana saddaṃ sossati’ (Ở nơi đó, một người có tri giác và tỉnh táo lại sẽ không thấy năm trăm cỗ xe đi qua sát bên, cũng sẽ không nghe thấy tiếng động), ‘acchariyaṃ andho nāma pabbatamārohissati, badhiro nāma saddaṃ sossati’ (Thật kỳ diệu, người mù lại sẽ leo lên núi, người điếc lại sẽ nghe thấy âm thanh).

4. Bhūte īuṃ ottha iṃ mhā ā ū se vhaṃ a mhe.

4. Ở thì quá khứ (Aorist): ī, uṃ, o, ttha, iṃ, mhā, ā, ū, se, vhaṃ, a, mhe.

Bhūte parisamatte atthe vattamānato kriyatthā ī ādayo honti. Agamī agamuṃ, agamo agamittha, agamiṃ agamimhā[Pg.212], agamā agamū, agamise agamivhaṃ, agama agamimhe. Bhūtasāmaññavacanicchāyamanajjatanepi ‘suvo ahosi ānando’.

Ở thì quá khứ, với ý nghĩa hành động đã hoàn tất, các vĩ ngữ ī-ādi (ī, v.v.) được dùng sau một động từ căn. (Ví dụ:) Agamī agamuṃ, agamo agamittha, agamiṃ agamimhā, agamā agamū, agamise agamivhaṃ, agama agamimhe. Khi muốn diễn đạt quá khứ chung, (nó cũng được dùng) cho quá khứ không phải hôm nay (anajjatana), (ví dụ:) ‘suvo ahosi ānando’ (Hôm qua, Ānanda đã có mặt).

5. Anajjatane ā ū o ttha a mhā ttha tthuṃ se vhaṃ iṃ mhase.

5. Ở thì quá khứ không phải hôm nay (Imperfect): ā, ū, o, ttha, a, mhā, ttha, tthuṃ, se, vhaṃ, iṃ, mhase.

Avijjamānajjatane bhūte-tthe vattamānato kriyatthā āādayo honti.

Với ý nghĩa quá khứ không phải hôm nay, các vĩ ngữ ā-ādi (ā, v.v.) được dùng sau một động từ căn.

Āñāyyā ca uṭṭhānā, āñāyyā ca saṃvesanā;

Esajjatano kālo, aharubhataḍḍharattaṃ vā.

Từ lúc thức dậy đã biết, cho đến lúc đi ngủ đã biết; đó là khoảng thời gian của ‘hôm nay’, hoặc là ngày, cả hai phần, và nửa đêm.

Agamā agamū, agamo, agamattha, agama agamamhā, agamattha agamatthuṃ, agamase agamavhaṃ, agamiṃ agamamhase. Aññapadattho kiṃ? Ajja hiyyo vā agamāsi.

(Ví dụ:) Agamā agamū, agamo, agamattha, agama agamamhā, agamattha agamatthuṃ, agamase agamavhaṃ, agamiṃ agamamhase. Mục đích của từ khác (tức là anajjatane) là gì? (Để phân biệt với Aorist, vốn có thể dùng cho cả hôm nay và hôm qua, ví dụ:) ‘Ajja hiyyo vā agamāsi’ (Hôm nay hoặc hôm qua bạn đã đi).

6. Parokkhe a u e ttha a mha ttha re ttho vho i mhe.

6. Ở thì quá khứ gián tiếp (Perfect): a, u, e, ttha, a, mha, ttha, re, ttho, vho, i, mhe.

Apaccakkhe bhūtānajjatane-tthe vuttamānato kriyātthā a ādayo honti. Jagāma jagamu, jagame jagapittha, jagama jagamimha, jagamittha jagamire, jagamittho jagamivho, jagami jagamimhe. Mūḷhavikkhittabyāsattacittena attanāpi kriyākatābhinibbattitakāle-nupaladdhā samānā phalenā-numīyamānā parokkhāva vatthuto, tenuttamavisayepi payogasamavo.

Với ý nghĩa quá khứ không phải hôm nay và không được trực tiếp chứng kiến, các vĩ ngữ a-ādi (a, v.v.) được dùng sau một động từ căn. (Ví dụ:) Jagāma jagamu, jagame jagapittha, jagama jagamimha, jagamittha jagamire, jagamittho jagamivho, jagami jagamimhe. Một hành động, dù do chính mình thực hiện, nhưng vào thời điểm diễn ra đã không được nhận biết do tâm trí si mê, tán loạn, hay bị ám ảnh, mà được suy ra từ kết quả, thì về bản chất cũng là gián tiếp (parokkha). Do đó, nó cũng có thể được sử dụng ở ngôi thứ nhất.

7. Eyyādo vātipattiyaṃ ssā ssaṃ su sse ssatha ssaṃ ssāmhā ssatha ssiṃsu sasse ssavhe ssiṃ ssāmhase.

7. Thay cho eyyādi (Lối cầu chúc), trong trường hợp hành động không thành tựu (Lối điều kiện), (dùng các vĩ ngữ): ssā, ssaṃ, su, sse, ssatha, ssaṃ, ssāmhā, ssatha, ssiṃsu, sasse, ssavhe, ssiṃ, ssāmhase.

Eyyādo [Pg.213] visaye kriyātipattiyaṃ ssādayo honti vibhāsā. Vidhurappaccayopanipātato kāraṇavekallato vā kriyāyātipatanamanipphatti kriyātipatti, ete ca ssādayo sāmatthiyātītānāgatesveva honti na vattamāne tatra… kriyātipatyasambhavā, sace paṭhamavaye pabbajjaṃ alabhissā arahā abhavissā, dakkhiṇena ce agamissā na sakaṭaṃ pariyā bhavissā, dakkhiṇena ce agamissaṃsu, agamisse agamissatha, agamissaṃ agamissāmhā, agamissatha agamissiṃsu, agamissase agamissavhe, agamissiṃ agamissāmhase, na sakaṭaṃ pariyābhavissā, vātikiṃ? Dakkhiṇe na ce gamissati na sakaṭaṃ pariyā bhavissati.

Trong phạm vi của eyyādi, khi hành động không thành tựu, các vĩ ngữ ssā-ādi được dùng tùy chọn. Sự không thành tựu của hành động (kriyātipatti) là sự thất bại hoặc không hoàn thành của hành động đó, do sự xuất hiện của một điều kiện bất lợi hoặc do thiếu nguyên nhân. Và các vĩ ngữ ssā-ādi này chỉ xảy ra trong quá khứ và tương lai theo hàm ý, không phải ở hiện tại, vì ở đó sự không thành tựu của hành động là không thể. (Ví dụ:) ‘sace paṭhamavaye pabbajjaṃ alabhissā arahā abhavissā’ (Nếu tôi đã xuất gia vào thời thanh xuân, tôi đã trở thành một vị A-la-hán), ‘dakkhiṇena ce agamissā na sakaṭaṃ pariyā bhavissā’ (Nếu ông ấy đã đi về phía nam, cỗ xe đã không bị lật). (Các biến cách khác:) dakkhiṇena ce agamissaṃsu, agamisse agamissatha, agamissaṃ agamissāmhā, agamissatha agamissiṃsu, agamissase agamissavhe, agamissiṃ agamissāmhase, na sakaṭaṃ pariyābhavissā. Tại sao lại nói là ‘tùy chọn’? (Bởi vì cũng có thể dùng thì tương lai, ví dụ:) ‘Dakkhiṇena ce gamissati na sakaṭaṃ pariyā bhavissati’ (Nếu ông ấy đi về phía nam, cỗ xe sẽ không bị lật).

8. Hetuphalesveyya eyyuṃ eyyāsi eyyātha eyyāmi eyyāma etha eraṃ etho eyyavho eyyaṃ eyyāmhe.

8. Trong (ý nghĩa) nhân và quả (Lối cầu chúc): eyya, eyyuṃ, eyyāsi, eyyātha, eyyāmi, eyyāma, etha, eraṃ, etho, eyyavho, eyyaṃ, eyyāmhe.

Hetubhūtāyaṃ elabhūtāyañca kriyāyaṃ vattamānato kriyatthā eyyādayo vā honti, sace saṅkhārā niccā bhaveyyuṃ na nirujjheyyuṃ, dakkhiṇena ce gaccheyya na sakaṭaṃ pariyābhaveyya, dakkhiṇena ce gaccheyyuṃ, gaccheyyāsi gaccheyyātha, gaccheyyāmi gaccheyyāma, gacchetha gaccheraṃ, gacchetho gaccheyyavho, gaccheyyaṃ gaccheyyāmhe, na sakaṭaṃ pariyyābhaveyya, bhavanaṃ gamanaṃ ca hetu, anirujjhanaṃ apariyābhavanaṃ ca phalaṃ, iha kasmā na hoti ‘hantīhi palāyati, vassatīti dhāvati, hanissatīti palāyissatī’ti? Iti saddeneva hetuhetumantatāya jotitattā, vāti kiṃ? Dakkhiṇena ce gamissati na sakaṭaṃ pariyābhavissati.

Khi hành động là nguyên nhân và (hành động khác) là kết quả, các vĩ ngữ eyyādayo được dùng tùy chọn trong ý nghĩa của hành động. (Ví dụ:) sace saṅkhārā niccā bhaveyyuṃ na nirujjheyyuṃ (nếu các pháp hữu vi là thường hằng, chúng sẽ không bị diệt vong), dakkhiṇena ce gaccheyya na sakaṭaṃ pariyābhaveyya (nếu đi về phía nam, chiếc xe sẽ không bị lật). (Các hình thức khác:) dakkhiṇena ce gaccheyyuṃ, gaccheyyāsi gaccheyyātha, gaccheyyāmi gaccheyyāma, gacchetha gaccheraṃ, gacchetho gaccheyyavho, gaccheyyaṃ gaccheyyāmhe, na sakaṭaṃ pariyyābhaveyya. Việc tồn tại và việc đi là nguyên nhân, việc không diệt vong và việc không bị lật là kết quả. Tại sao ở đây không có (cách dùng này): ‘hantīhi palāyati (nó chạy trốn vì bị đánh), vassatīti dhāvati (nó chạy vì trời mưa), hanissatīti palāyissatī (nó sẽ chạy trốn vì sẽ bị đánh)’? Bởi vì mối quan hệ nhân quả đã được làm sáng tỏ bởi chính từ iti. (Hỏi:) Tại sao có từ vā (tùy chọn)? (Đáp:) Dakkhiṇena ce gamissati na sakaṭaṃ pariyābhavissati (nếu sẽ đi về phía nam, chiếc xe sẽ không bị lật).

9. Pañhapatthanāvidhīsu.

9. Trong (các ý nghĩa) câu hỏi, thỉnh cầu, và mệnh lệnh.

Pañho=sampucchanaṃ [Pg.214] sampadhāraṇaṃ nirūpaṇaṃ kāriyānicchayanaṃ patthanā=yācanaṃ iṭṭhāsiṃ bhanañca, vidhi=vidhānaṃ niyojanaṃ kriyāsu byāpāraṇā, sā ca duvidhāva sādarānādaravasena… visayabhedena bhinnāyapi tadubhayānativattanato, etesu pañhādīsu kriyatthato eyyodayo honti, pañhe - kimāyasmā vinayaṃ pariyāpuṇeyya? Udāhu dhammaṃ, gaccheyyaṃ vāhaṃ uposathaṃ na vā gaccheyyaṃ, patthanāyaṃ-labheyyā-haṃ bhante bhagavato santike pabbajjaṃ labheyyaṃ upasampadaṃ, passeyyaṃ taṃ vassasataṃ arogaṃ, vidhimhi-bhavaṃ pattaṃ paceyya, bhavaṃ puññaṃ kareyya, iha bhavaṃ bhuñjeyya, iha bhavaṃ nisīdeyya, māṇavakaṃ bhavaṃ ajjhāpeyya, anuññāpattakālesupi siddhāva… tatthāpi vidhippatītito, anuññāyaṃ-evaṃ kareyyāsi, pattakāle-kaṭaṃ kareyyāsi, patto te kālo kaṭakaraṇe, yadi saṅghassa pattakallaṃ saṅgho uposathaṃ kareyya, etassa bhagavā kālo etassa sugata kālo yaṃ bhagavā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññapeyya, pesanepicchanti ‘gāmaṃ tvaṃ bhaṇe gaccheyyāsi’.

Pañho (câu hỏi) = sự hỏi, sự xem xét, sự xác định, sự quyết định việc cần làm. Patthanā (thỉnh cầu) = sự cầu xin và sự nói lên điều mong muốn. Vidhi (mệnh lệnh) = sự quy định, sự chỉ định, sự sai khiến trong các hành động, và nó có hai loại: theo cách tôn trọng và không tôn trọng... Mặc dù khác nhau do đối tượng khác nhau, nhưng không vượt ra ngoài hai loại đó. Trong các (ý nghĩa) câu hỏi v.v... này, các vĩ ngữ eyyodayo được dùng trong ý nghĩa của hành động. Trong câu hỏi: kimāyasmā vinayaṃ pariyāpuṇeyya? Udāhu dhammaṃ (Thưa ngài, ngài nên học Luật tạng hay là Pháp tạng?), gaccheyyaṃ vāhaṃ uposathaṃ na vā gaccheyyaṃ (Tôi nên đi dự lễ Bố-tát hay không nên đi?). Trong thỉnh cầu: labheyyā-haṃ bhante bhagavato santike pabbajjaṃ labheyyaṃ upasampadaṃ (Bạch ngài, mong rằng con được xuất gia, được thọ cụ túc giới nơi đức Thế Tôn), passeyyaṃ taṃ vassasataṃ arogaṃ (Mong rằng tôi được thấy ngài trăm năm không bệnh). Trong mệnh lệnh: bhavaṃ pattaṃ paceyya (Ngài nên nấu cơm), bhavaṃ puññaṃ kareyya (Ngài nên làm phước), iha bhavaṃ bhuñjeyya (Ngài nên dùng tại đây), iha bhavaṃ nisīdeyya (Ngài nên ngồi tại đây), māṇavakaṃ bhavaṃ ajjhāpeyya (Ngài nên dạy cho cậu thanh niên). (Cách dùng này) cũng được xác lập trong (ý nghĩa) cho phép và đúng lúc... vì ở đó ý nghĩa mệnh lệnh cũng được hiểu ngầm. Trong sự cho phép: evaṃ kareyyāsi (Bạn có thể làm như vậy). Trong (ý nghĩa) đúng lúc: kaṭaṃ kareyyāsi (Bạn nên làm việc cần làm), patto te kālo kaṭakaraṇe (Đã đến lúc bạn phải làm việc cần làm), yadi saṅghassa pattakallaṃ saṅgho uposathaṃ kareyya (Nếu đã đến thời điểm thích hợp cho Tăng chúng, Tăng chúng nên cử hành lễ Bố-tát), etassa bhagavā kālo etassa sugata kālo yaṃ bhagavā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññapeyya (Bạch Thế Tôn, đây là thời, bạch Thiện Thệ, đây là thời để Thế Tôn chế định học giới cho các vị đệ tử). Trong sự sai phái, họ muốn (nói): ‘gāmaṃ tvaṃ bhaṇe gaccheyyāsi’ (Này bạn, bạn hãy đi đến làng).

10. Tu antu hi tha mi ma taṃ antaṃ ssu vho e āmase.

10. Tu, antu, hi, tha, mi, ma, taṃ, antaṃ, ssu, vho, e, āmase.

Pañhādīsvete honti kriyatthato. Gacchatu gacchantu, gacchāhi gacchatha, gacchāmi gacchāma, gacchataṃ gacchantaṃ, gacchassu gacchavho, gacche, gacchāmase, pañhe-kinnu khalu bho byākaraṇamadhīyassu, patthanāyaṃ-dadāhi me, jīvatu bhavaṃ, vidhimhi-kaṭaṃ karotu bhavaṃ, puññaṃ karotu [Pg.215] bhavaṃ, iha bhavaṃ bhuñjatu, iha bhavaṃ nisīdatu, uddisatu bhante bhagavā bhikkhūnaṃ pātimokkhaṃ, pesane-gaccha bhaṇe gāmaṃ, anumatiyaṃ - evaṃ karohi, pattakāle-kālo-yaṃ te mahāvīra uppajja mātukucchiyaṃ.

Những (vĩ ngữ) này được dùng trong (ý nghĩa) câu hỏi v.v... trong ý nghĩa của hành động. (Ví dụ:) Gacchatu gacchantu, gacchāhi gacchatha, gacchāmi gacchāma, gacchataṃ gacchantaṃ, gacchassu gacchavho, gacche, gacchāmase. Trong câu hỏi: kinnu khalu bho byākaraṇamadhīyassu (Này ông, vậy ông hãy học ngữ pháp chăng?). Trong thỉnh cầu: dadāhi me (Hãy cho tôi), jīvatu bhavaṃ (Chúc ngài được sống lâu). Trong mệnh lệnh: kaṭaṃ karotu bhavaṃ (Ngài hãy làm việc cần làm), puññaṃ karotu bhavaṃ (Ngài hãy làm phước), iha bhavaṃ bhuñjatu (Ngài hãy dùng tại đây), iha bhavaṃ nisīdatu (Ngài hãy ngồi tại đây), uddisatu bhante bhagavā bhikkhūnaṃ pātimokkhaṃ (Bạch Thế Tôn, xin Ngài hãy đọc Pātimokkha cho các Tỳ-kheo). Trong sự sai phái: gaccha bhaṇe gāmaṃ (Này bạn, hãy đi đến làng). Trong sự cho phép: evaṃ karohi (Hãy làm như vậy). Trong (ý nghĩa) đúng lúc: kālo-yaṃ te mahāvīra uppajja mātukucchiyaṃ (Hỡi bậc Đại Hùng, đây là lúc Ngài hãy sinh vào lòng mẹ).

11. Satyarahesveyyādī.

11. Trong (ý nghĩa) khả năng và xứng đáng, (dùng) eyyādī.

Sattiyaṃ ara hatthe ca kriyatthā eyyādayo honti. Bhavaṃ khalu rajjaṃ kareyya, bhavaṃ satto araho.

Trong ý nghĩa khả năng và xứng đáng, các vĩ ngữ eyyādayo được dùng trong ý nghĩa của hành động. Bhavaṃ khalu rajjaṃ kareyya (Ngài quả thật có thể trị vì vương quốc), (nghĩa là) bhavaṃ satto araho (ngài là một chúng sanh xứng đáng).

12. Sambhāvane vā.

12. Tùy chọn trong (ý nghĩa) khả năng/giả định.

Sambhāvane gamyamāne dhātunā vuccamāne ca eyyādayo honti vibhāsā. Api pabbataṃ sirasā bhindeyya, kriyātipattiyantu ssādī-asaniyāpi hato nāpatissā, sambhāvemi saddahāmi avakappemi bhuñjeyya bhavaṃ bhuñjissati bhavaṃ abhuñji bhavaṃ, kriyātipattiyantu ssādī-sambhāvemi nābhuñjissā bhavaṃ.

Khi ý nghĩa khả năng/giả định được hiểu ngầm hoặc được diễn tả bởi động từ căn, các vĩ ngữ eyyādayo được dùng tùy chọn. Api pabbataṃ sirasā bhindeyya (Nó có thể dùng đầu làm vỡ cả ngọn núi). Nhưng trong điều kiện quá khứ (hành động không xảy ra), (dùng) các vĩ ngữ ssādī: asaniyāpi hato nāpatissā (Dù bị sét đánh, nó cũng đã không ngã). (Khi ý nghĩa giả định được diễn tả bởi động từ khác:) sambhāvemi saddahāmi avakappemi (tôi cho rằng, tôi tin rằng, tôi nghĩ rằng) bhuñjeyya bhavaṃ (ngài có thể ăn), bhuñjissati bhavaṃ (ngài sẽ ăn), abhuñji bhavaṃ (ngài đã ăn). Nhưng trong điều kiện quá khứ, (dùng) ssādī: sambhāvemi nābhuñjissā bhavaṃ (Tôi cho rằng ngài đã không ăn).

13. Māyoge īāādī.

13. Khi kết hợp với mā, (dùng) īāādī.

Mā yoge sati īādayo āādayo ca vā honti. Mā su punapi evarūpamakāsi, mā bhavaṃ agamā vanaṃ, vātveva? Mā te kāmaguṇe bhamassu cittaṃ, mā tvaṃ karissasi, mā tvaṃ kareyyāsi, asakakālatthoyamārambho, buddho bhavissatīti padantarasambandhenānāgatakālatā patīyate, evaṃ kato kaṭo sve bhavissati, bhāvi kiccamāsīti.

Khi có sự kết hợp với mā, các vĩ ngữ īādayo và āādayo được dùng tùy chọn. Mā su punapi evarūpamakāsi (Bạn đừng bao giờ làm việc như vậy nữa), mā bhavaṃ agamā vanaṃ (Thưa ngài, ngài đừng đi vào rừng). (Hỏi:) Tại sao lại là 'tùy chọn'? (Đáp:) Mā te kāmaguṇe bhamassu cittaṃ (Mong rằng tâm của bạn đừng lang thang trong các dục vọng), mā tvaṃ karissasi (Bạn sẽ không được làm), mā tvaṃ kareyyāsi (Bạn không nên làm). Sự khởi đầu này không phải cho thời của chính nó (tức là hình thức động từ không tự quyết định thời gian). (Ví dụ:) buddho bhavissatīti (sẽ là một vị Phật), thời tương lai được hiểu qua sự liên kết với các từ khác. Tương tự, kato kaṭo sve bhavissati (chiếc chiếu đã được làm sẽ có vào ngày mai), bhāvi kiccamāsīti (việc phải làm trong tương lai đã có).

Lunāhi [Pg.216] lunāhitvevāyaṃ lunāti, lunassu lunassutvevāyaṃ lunā-tīti tvādīnamevetaṃ majjhimapurisekavacanānamābhikkhaññe dvibbavacanaṃ, idaṃ vuttaṃ hoti ‘eva mesa turito aññepi niyojentoviya kiriyaṃ karotī’ti, evaṃ lunātha lunāthatvevāyaṃ lunāti, lunavho lunavhotvevāyaṃ lunāti, tathā kālantaresupi lunāhi lunāhitvevāyaṃ aluni, alunā, lulāva, lunissatīti, evaṃ ssumhi ca yojanīyaṃ, tathā samuccayepi maṭhamaṭa, vihāramaṭetvevāyamaṭati, maṭhamaṭassu, vihāramaṭassutvevāyamaṭati, byāpārabhede tusāmaññavacanasseva byāpakattā anuppayogo bhavati, odanaṃ bhuñja, yāguṃ piva, dhānā khādetvevāya-majjhoharati.

Trong câu lunāhi lunāhitvevāyaṃ lunāti (nói rằng 'cắt đi, cắt đi!', nó cắt), lunassu lunassutvevāyaṃ lunā-tīti (nói rằng 'cắt đi, cắt đi!', nó cắt), đây chính là sự lặp lại hai lần của các vĩ ngữ ngôi thứ hai số ít trong ý nghĩa lặp đi lặp lại. Điều này được nói có nghĩa là: 'Như vậy, người này, trong khi vội vã, hành động như thể đang sai khiến cả những người khác'. Tương tự: lunātha lunāthatvevāyaṃ lunāti (nói rằng 'hãy cắt, hãy cắt!', nó cắt), lunavho lunavhotvevāyaṃ lunāti (nói rằng 'hãy cắt, hãy cắt!', nó cắt). Tương tự, cũng có thể dùng với các thời khác: lunāhi lunāhitvevāyaṃ aluni, alunā, lulāva, lunissatīti (nói rằng 'cắt đi, cắt đi!', nó đã cắt, nó sẽ cắt). Tương tự, cũng nên áp dụng với vĩ ngữ ssu. Tương tự, trong sự kết hợp (nhiều hành động): maṭhamaṭa, vihāramaṭetvevāyamaṭati (nói rằng 'hãy đi lang thang, hãy đi lang thang đến tịnh xá!', nó đi lang thang), maṭhamaṭassu, vihāramaṭassutvevāyamaṭati (nói rằng 'hãy đi lang thang, hãy đi lang thang đến tịnh xá!', nó đi lang thang). Khi các hành động khác nhau, một từ có nghĩa chung được sử dụng vì tính bao quát của nó. (Ví dụ:) odanaṃ bhuñja, yāguṃ piva, dhānā khādetvevāya-majjhoharati (nói rằng 'hãy ăn cơm, hãy uống cháo, hãy nhai cốm!', nó ăn uống).

14. Pubbaparacchakkānamekānekesu tumhāmhasesesu dve dve majjhimuttamapaṭhamā.

14. Trong sáu (vĩ ngữ) đầu và sáu (vĩ ngữ) sau, ở số ít và số nhiều, tương ứng với (đại từ) tumha, amha, và phần còn lại, hai và hai (vĩ ngữ) lần lượt là ngôi thứ hai, ngôi thứ nhất, và ngôi thứ ba.

Ekānekesu tumhāmhasaddavacanīyesu tadaññasaddavacanīyesu ca kārakesu pubbacchakkānaṃ paracchakkānaṃ majjhimuttamapaṭhamā dve dve honti yathākkamaṃ kriyatthā, uttamasaddo-yaṃ sabhāvato tatiyaduke ruḷho, tvaṃ gacchasi, tumhe gacchatha, tvaṃ gacchase, tumhe gacchavhe, ahaṃ gacchāmi, mayaṃ gacchāma, ahaṃ gacche, mayaṃ gacchāmhe, so gacchati, te gacchanti, so gacchate, te gacchante, sāmatthiyā laddhattā appayujjamānesupi tumhāmhasesesu bhavanti. Gacchasi, gacchatha, gacchase, gacchavhe, gacchāmi, gacchāma, gacche, gacchāmhe, gacchati, gacchanti, gacchate, gacchante.

Trong các tác nhân (kāraka) được biểu thị bởi các từ tumha và amha, và bởi các từ khác, ở số ít và số nhiều, các vĩ ngữ động từ (kriyattha) của sáu vĩ ngữ đầu và sáu vĩ ngữ sau lần lượt là ngôi thứ hai (majjhima), ngôi thứ nhất (uttama), và ngôi thứ ba (paṭhama), mỗi ngôi hai cặp. Từ uttama này, theo quy ước, được dùng cho cặp thứ ba. Ví dụ: tvaṃ gacchasi, tumhe gacchatha, tvaṃ gacchase, tumhe gacchavhe, ahaṃ gacchāmi, mayaṃ gacchāma, ahaṃ gacche, mayaṃ gacchāmhe, so gacchati, te gacchanti, so gacchate, te gacchante. Ngay cả khi các từ tumha và amha không được sử dụng, do được hiểu ngầm theo năng lực của ngữ cảnh, (các vĩ ngữ này) vẫn được dùng. Ví dụ: Gacchasi, gacchatha, gacchase, gacchavhe, gacchāmi, gacchāma, gacche, gacchāmhe, gacchati, gacchanti, gacchate, gacchante.

15. Āīssādīsvaña vā.

15. Đối với các vĩ ngữ `ā, ī, ssā`, v.v., `añña` được dùng tùy chọn.

Āādo [Pg.217] īādo ssā ādo ca kriyatthassa vā aña hoti. Ñakāro-nubandho, agamā, gamā, agamī, gamī, agamissā, gamissā.

Vĩ ngữ động từ là `ā`, `ī`, `ssā`, v.v. được thay thế tùy chọn bằng `aña`. Phụ âm `ñ` là chỉ tố. Ví dụ: `agamā, gamā, agamī, gamī, agamissā, gamissā`.

16. Aādīsvāho brūssa.

16. Đối với (căn) `brū`, `āho` được dùng trong các thì bắt đầu bằng `a`.

Brūssa āho hoti aādīsu. Āha, āhu.

Đối với (căn) `brū`, `āho` được dùng trong các thì bắt đầu bằng `a`. Ví dụ: `Āha, āhu`.

17. Bhūssa vuka.

17. Đối với (căn) `bhū`, (dùng) `vuka`.

Aādīsu bhūssa vuka hoti. Kakāro-nubandho, ukāro uccāraṇattho, babhūva.

Trong các thì bắt đầu bằng `a`, `vuka` được dùng cho (căn) `bhū`. Phụ âm `k` là chỉ tố, nguyên âm `u` dùng để dễ phát âm. Ví dụ: `babhūva`.

18. Pubbassa a.

18. Đối với (âm tiết) đầu, (dùng) `a`.

Aādīsu dvitte pubbassa bhūssa a hoti, babhūva.

Trong các thì bắt đầu bằng `a`, khi điệp âm, (âm tiết) đầu của (căn) `bhū` trở thành `a`. Ví dụ: `babhūva`.

19. Ussaṃsvāhā vā.

19. Sau `āha`, `u` tùy chọn (thành) `aṃsu`.

Āhādesā parassa ussa aṃsuvā hoti. Ahaṃsu, āhu.

Sau từ thay thế `āha`, `u` theo sau được thay thế tùy chọn bằng `aṃsu`. Ví dụ: `Ahaṃsu, āhu`.

20. Tyantīnaṃ ṭaṭū.

20. Đối với `ti` và `anti`, (dùng) `ṭa` và `ṭū`.

Āhā paresaṃ tiantīnaṃ ṭaṭū honti. Ṭakārā sabbādesatthā, āha, āhu, atoyeva ca ñāpakā tiantīsu ca brūssā-ho.

Đối với `ti` và `anti` theo sau, `ṭa` và `ṭū` được dùng để thay thế. Phụ âm `ṭ` có nghĩa là thay thế toàn bộ. Ví dụ: `āha, āhu`. Và chính vì lý do này, nó là chỉ tố cho thấy `āho` cũng được dùng thay cho `brū` trong trường hợp của `ti` và `anti`.

21. Īādo vacassoma.

21. Trong thì bắt đầu bằng `ī`, `oma` được dùng cho (căn) `vac`.

Īādīsu vacassa oma hoti. Makāro-nubandho, avoca, īādoti kiṃ? Avacā.

Trong các thì bắt đầu bằng `ī`, `oma` được dùng cho (căn) `vac`. Phụ âm `m` là chỉ tố. Ví dụ: `avoca`. Tại sao nói 'trong các thì bắt đầu bằng `ī`'? (Để có trường hợp) `Avacā`.

22. Dāssa daṃ vā mimesvadvitte.

22. Đối với (căn) `dā` không điệp âm, `daṃ` được dùng tùy chọn trong trường hợp của `mi` và `ma`.

Advite [Pg.218] vattamānassa dāssa daṃ vā hoti mimesu. Dammi demi, damma dema, advitteti kiṃ? Dadādhi dadāma.

Đối với (căn) `dā` hiện tại không điệp âm, `daṃ` được dùng tùy chọn trong trường hợp của `mi` và `ma`. Ví dụ: `Dammi, demi, damma, dema`. Tại sao nói 'không điệp âm'? (Để có trường hợp) `Dadādhi, dadāma`.

23. Karassa sossa kuṃ.

23. Đối với (căn) `kar` có `o`, (dùng) `kuṃ`.

Karassa saokārassa kuṃ vā hoti mimesu. Kummi kumma, karomi karoma.

Đối với (căn) `kar` có nguyên âm `o`, `kuṃ` được dùng tùy chọn trong trường hợp của `mi` và `ma`. Ví dụ: `Kummi, kumma, karomi, karoma`.

24. Kā īādīsu.

24. Trong các thì bắt đầu bằng `ī`, (dùng) `kā`.

Karassa saokārassa kā hoti vā īādīsu. Akāsi akari, akaṃsu akariṃsu, akā akarā.

Đối với (căn) `kar` có nguyên âm `o`, `kā` được dùng tùy chọn trong các thì bắt đầu bằng `ī`. Ví dụ: `Akāsi, akari, akaṃsu, akariṃsu, akā, akarā`.

25. Hāssa, cāhaṅa ssena.

25. Và đối với (căn) `hā`, `āhaṅa` (được dùng) cùng với `ssa`.

Karassa sossa hāssa ca āhaṅa vā hoti ssena saha. Kāhati karissati, akāhā akarissā, hāhati hāyissati, ahāhā ahāyissā.

Đối với (căn) `kar` có `o` và đối với (căn) `hā`, `āhaṅa` được dùng tùy chọn cùng với `ssa`. Ví dụ: `Kāhati, karissati, akāhā, akarissā, hāhati, hāyissati, ahāhā, ahāyissā`.

26. Labhavasacchidabhidarudānaṃ cchaṅa.

26. Đối với (các căn) `labh, vas, chid, bhid, rud`, (dùng) `cchaṅa`.

Labhādīnaṃ cchaṅa vā hoti ssenasaha. Alacchā alabhissā, lacchati labhissāti, avacchā avasissā, vacchati vasissati, acchecchā acchindissā, checchati chindissati, abhecchā abhindissā, bhecchati bhindissati, arucchā arodissā, rucchati rodissatī[Pg.219], aññasmimpi chidassa vā cchaṅa yogavibhāgā, acchecchuṃ acchantiṃsu, aññesañca gacchaṃ gacchissaṃ.

Đối với (các căn) `labh` v.v., `cchaṅa` được dùng tùy chọn cùng với `ssa`. Ví dụ: `Alacchā, alabhissā, lacchati, labhissāti, avacchā, avasissā, vacchati, vasissati, acchecchā, acchindissā, checchati, chindissati, abhecchā, abhindissā, bhecchati, bhindissati, arucchā, arodissā, rucchati, rodissatī`. Cũng trong trường hợp khác, đối với (căn) `chid`, `cchaṅa` được dùng tùy chọn do sự phân chia quy tắc. Ví dụ: `acchecchuṃ, acchantiṃsu`. Và đối với các (căn) khác nữa: `gacchaṃ, gacchissaṃ`.

27. Bhuja muca vaca visānaṃ kkhaṅa.

27. Đối với (các căn) `bhuj, muc, vac, vis`, (dùng) `kkhaṅa`.

Bhujādīnaṃ kkhaṅa vā hoti ssena saha. Abhokkhā abhuñjissā, bhokkhati bhuñjissati, amokkhā amuñcissā, mokkhatimuñcissati, avakkhā avacissā, vakkhati vaccissati, pāvekkhā pāvisissā, pavekkhati pavisissati, visassā-ññasmimpi vā kkhaṅa yogavibhāgā pāvekkhi, pāvisi.

Đối với (các căn) `bhuj` v.v., `kkhaṅa` được dùng tùy chọn cùng với `ssa`. Ví dụ: `Abhokkhā, abhuñjissā, bhokkhati, bhuñjissati, amokkhā, amuñcissā, mokkhatimuñcissati, avakkhā, avacissā, vakkhati, vaccissati, pāvekkhā, pāvisissā, pavekkhati, pavisissati`. Cũng trong trường hợp khác đối với (căn) `vis`, `kkhaṅa` được dùng tùy chọn do sự phân chia quy tắc. Ví dụ: `pāvekkhi, pāvisi`.

28. Āīādīsu harassā.

28. Trong các thì bắt đầu bằng `ā, ī`, đối với (căn) `har`, (dùng) `ā`.

Āādo īādo a harassa ā hoti vā. Ahā aharā, ahāsi ahari.

Trong thì bắt đầu bằng `ā` và `ī`, `a` của (căn) `har` trở thành `ā` tùy chọn. Ví dụ: `Ahā, aharā, ahāsi, ahari`.

29. Gamissa.

29. Đối với (căn) `gam`...

Āādo īādo a gamissa ā hoti vā. Agā agamā, agā agamī.

Đối với `gam` có `a`, `ā` và `ī` có thể là `ā`. `Agā` (là) `agamā`, `agā` (là) `agamī`.

30. Ḍaṃsassa ca chaṅa.

30. Và đối với `ḍaṃs`, (sự thay thế là) `cha`.

Ḍaṃsassa gamissa ca chaṅa vā hoti āīādīsu. Aḍañchā aḍaṃsā, aḍañchi aḍaṃsī, agañchā agacchā, agañchi agacchī.

Đối với `ḍaṃs` và `gam`, `cha` có thể được dùng trước các vĩ ngữ `ā`, `ī`, v.v. (Ví dụ:) `aḍañchā` hoặc `aḍaṃsā`, `aḍañchi` hoặc `aḍaṃsī`, `agañchā` hoặc `agacchā`, `agañchi` hoặc `agacchī`.

31. Hūssa hehehihohi ssatyādo.

31. Đối với `hū`, (các sự thay thế là) `he`, `hehi`, `hohi` trước `ssati`, v.v.

Hūssa heādayo honti ssatyādo. Hessati, hehissati, hohissati.

Đối với `hū`, `he` và các dạng tương tự được dùng trước `ssati` và các vĩ ngữ tương tự. (Ví dụ:) `Hessati`, `hehissati`, `hohissati`.

32. Ṇānāsu rasso.

32. Trước `ṇā` và `nā`, (nguyên âm) được rút ngắn.

Kṇāknāsu [Pg.220] kriyatthassa rasso hoti. Kiṇāti, dhunāti.

Trước `ṇā` và `nā`, nguyên âm của động từ căn được rút ngắn. Ví dụ: `Kiṇāti`, `dhunāti`.

33. Ā ī ñu mhā ssā ssamhānaṃ vā.

33. Đối với `ā`, `ī`, `ñu` (`ū`), `mhā`, `ssā`, `ssamhā`, (sự rút ngắn là) tùy chọn.

Esaṃ vā rasso hoti. Gama gamā, gami gamī, gamu gamū, gamimha gamimhā, gamissa gamissā, gamissamha gamissamhā.

Sự rút ngắn của những (vĩ ngữ) này là tùy chọn. (Ví dụ:) `gama` (hoặc) `gamā`, `gami` (hoặc) `gamī`, `gamu` (hoặc) `gamū`, `gamimha` (hoặc) `gamimhā`, `gamissa` (hoặc) `gamissā`, `gamissamha` (hoặc) `gamissamhā`.

34. Kusaruhehīssa chi.

34. Sau `kusa` và `ruha`, `ī` (trở thành) `chi`.

Kusā ruhā ca parassa īssa chi vā hoti. Akkocchi akkosi, abhirucchi abhiruhi.

Sau `kusa` và `ruha`, `ī` có thể trở thành `chi`. Ví dụ: `Akkocchi` (hoặc) `akkosi`, `abhirucchi` (hoặc) `abhiruhi`.

35. A ī ssāādīnaṃ byañjanassiña.

35. Đối với phụ âm của các vĩ ngữ `a`, `ī`, `ssā`, v.v., (sự thay thế là) `i`.

Kriyatthā paresaṃ aādīnaṃ īādīnaṃ ssaādīnañca-byañjanassa iña hoti vibhāsā. Babhuvittha, abhavitthā, anubhavissā, anubhavissati anubhossati harisati hassati, etesanti kiṃ? Bhavati, byañjanassāti kiṃ? Babhūva.

Sau động từ căn, `i` có thể được thêm vào trước phụ âm của các vĩ ngữ `a`, `ī`, `ssā`, v.v. một cách tùy chọn. Ví dụ: `Babhuvittha`, `abhavitthā`, `anubhavissā`, `anubhavissati` (hoặc) `anubhossati`, `harisati` (hoặc) `hassati`. Tại sao nói 'của những vĩ ngữ này'? (Ví dụ:) `Bhavati`. Tại sao nói 'của phụ âm'? (Ví dụ:) `Babhūva`.

36. Brūto tissīña.

36. Sau `brū`, `ti` (trở thành) `ī`.

Brūto parassa tissa īña vā hoti. Bravīti, brūti.

Sau `brū`, `ti` có thể trở thành `ī`. Ví dụ: `Bravīti`, `brūti`.

37. Kyassa.

37. Đối với `kya`.

Kriyatthā parassa kyassa īña vā hoti. Pacīyati, paccati.

Sau động từ căn, `kya` có thể trở thành `ī`. Ví dụ: `Pacīyati`, `paccati`.

38. Eyyātha sse a ā īthānaṃ o, a, aṃ, ttha, ttho, vhoka.

38. Đối với `eyyātha`, `sse`, `a`, `ā`, `ī`, `tha`, các sự thay thế lần lượt là `o`, `a`, `aṃ`, `ttha`, `ttho`, `vho`.

Eyyāthādīnaṃ oādayo vā honti yathākkamaṃ. Tumhe bhaveyyātho bhaveyyātha, tvaṃ abhavissa abhavisse, ahaṃ abhavaṃ [Pg.221] abhava, so abhavittha abhavā, so abhavittho, abhavī, tumhe bhavathavho bhavatha, āsahacaritova akāro gayhate, tho pana-nte niddesā tvādisambandhīyeva, tasseva vā nissitattā, nissayakaraṇampi hi suttakārāciṇṇaṃ.

Đối với `eyyātha`, v.v., `o`, v.v. có thể là (sự thay thế) theo thứ tự. (Ví dụ:) `tumhe bhaveyyātho` (hoặc) `bhaveyyātha`, `tvaṃ abhavissa` (hoặc) `abhavisse`, `ahaṃ abhavaṃ` (hoặc) `abhava`, `so abhavittha` (hoặc) `abhavā`, `so abhavittho` (hoặc) `abhavī`, `tumhe bhavathavho` (hoặc) `bhavatha`. Nguyên âm `a` không đi cùng với `ā` được lấy; nhưng `tho` ở cuối được chỉ định là có liên quan đến `tvā`, v.v., hoặc vì nó phụ thuộc vào đó, vì việc tạo ra sự phụ thuộc cũng là thói quen của người soạn cú pháp.

39. Uṃssiṃ svaṃsu.

39. Đối với `uṃ`, (sự thay thế là) `iṃsu` và `aṃsu`.

Umīccassa iṃsu aṃsu vā honti. Agamiṃsu, agamaṃsu, agamuṃ.

Đối với `uṃ`, nó có thể trở thành `iṃsu` và `aṃsu`. Ví dụ: `Agamiṃsu`, `agamaṃsu`, `agamuṃ`.

40. Eottā suṃ.

40. Sau `e` và `o` đã được thay thế, (`uṃ` trở thành) `suṃ`.

Eādesato oādesato ca parassa umiccassa suṃ vā hoti. Nesuṃ, nayiṃsu, assosuṃ, assuṃ, ādesattākhyāpanatthaṃttaggahaṇaṃ.

Sau các biến đổi `e` và `o`, `uṃ` có thể trở thành `suṃ`. Ví dụ: `Nesuṃ` (hoặc) `nayiṃsu`, `assosuṃ` (hoặc) `assuṃ`. Việc dùng `tta` là để chỉ rõ đây là một sự thay thế.

41. Hūto resuṃ.

41. Sau `hū`, (`uṃ` trở thành) `resuṃ`.

Hūto parassa umiccassa resuṃ vā hoti. Ahesuṃ, ahavuṃ.

Sau `hū`, `uṃ` có thể trở thành `resuṃ`. Ví dụ: `Ahesuṃ`, `ahavuṃ`.

42. Ossa a i ttha ttho.

42. Đối với `o`, (các sự thay thế là) `a`, `i`, `ttha`, `ttho`.

Ossa aādayo vā honti. Tvaṃ abhava, abhavi, abhavittha, abhavittho abhavo.

Đối với `o`, `a` và các dạng tương tự có thể được dùng. Ví dụ: `Tvaṃ abhava`, `abhavi`, `abhavittha`, `abhavittho` (hoặc) `abhavo`.

43. Si.

43. `Si`.

Ossa si vā hoti. Ahosi tvaṃ ahuvo.

Đối với `o`, `si` cũng có thể được dùng. Ví dụ: `Ahosi tvaṃ` (hoặc) `ahuvo`.

44. Dīghā īssa.

44. Sau một nguyên âm dài, đối với `ī`.

Dīghato parassa īssa si vā hoti. Akāsi akā, adāsi adā.

Sau nguyên âm dài, `s` đôi khi được thêm vào trước `ī`. Ví dụ: `Akāsi`, `akā`; `adāsi`, `adā`.

45. Mhātthānamuña.

45. U và ñ thay thế cho mhā và ttha.

Mhātthānamhaña [Pg.222] vā hoti. Agamhamhā agamimhā, agamuttha agamittha.

Mhā và ttha đôi khi được thay bằng mha và ñ. Ví dụ: `Agamhamhā`, `agamimhā`; `agamuttha`, `agamittha`.

46. Iṃssa ca siña.

46. Và siṃ thay cho iṃ.

Imiccassa siña vā toti mhātthānañca bahulaṃ. Akāsiṃ akariṃ, akāsimhā akarimhā akāsittha akarittha.

Vĩ tố iṃ đôi khi được thay bằng siṃ, và đối với mhā và ttha cũng thường như vậy. Ví dụ: `Akāsiṃ`, `akariṃ`; `akāsimhā`, `akarimhā`; `akāsittha`, `akarittha`.

47. Eyyuṃssuṃ.

47. Suṃ thay cho eyyuṃ.

Eyyumiccassa ñaṃ vā hoti. Gacchuṃ gaccheyyuṃ.

Eyyuṃ đôi khi được thay bằng uṃ. Ví dụ: `Gacchuṃ`, `gaccheyyuṃ`.

48. Hissa-to lopo.

48. Sự lược bỏ hi sau a.

Ato parassa hissa lopo vā hoti. Gaccha gacchāhi, atoti kiṃ? Karohi.

Sau a, vĩ tố hi đôi khi bị lược bỏ. Ví dụ: `Gaccha`, `gacchāhi`. Tại sao nói 'sau a'? Ví dụ: `Karohi`.

49. Kyassa sse.

49. Sse đối với kya.

Kyassa vā lopo hoti sse. Anvabhavissā anvabhūyissā, anubhavissati anuchūyissati.

Vĩ tố kya đôi khi bị lược bỏ trước sse. Ví dụ: `Anvabhavissā`, `anvabhūyissā`; `anubhavissati`, `anuchūyissati`.

50. Atthiteyyādicchannaṃ sa su sa satha saṃ sāma.

50. Đối với (động từ) atthi, sáu vĩ tố bắt đầu bằng eyyā được thay bằng sa, su, sa, satha, saṃ, sāma.

Asa=bhuviccasmā paresaṃ eyyādicchannaṃ sādayo honti yathākkamaṃ. Assa, assu, assa, assatha, assaṃ, assāma.

Sau các động từ gốc asa (là) và bhū (là), sáu vĩ tố bắt đầu bằng eyyā được thay thế lần lượt bằng sa và các vĩ tố khác. Ví dụ: `Assa, assu, assa, assatha, assaṃ, assāma`.

51. Ādidvinnamiyāiyuṃ.

51. Hai vĩ tố đầu được thay bằng iyā và iyuṃ.

Atthiteyyādicchannaṃ ādibhūtānaṃ dvinnaṃ iyā iyuṃ honti yathākkamaṃ. Siyā, siyuṃ.

Đối với (động từ) atthi, hai vĩ tố đầu tiên trong sáu vĩ tố bắt đầu bằng eyyā được thay thế lần lượt bằng iyā và iyuṃ. Ví dụ: `Siyā, siyuṃ`.

52. Tassa tho.

52. Th thay cho t.

Atthito [Pg.223] parassa takārassa tho hoti. Atthi, atthu.

Sau (động từ) atthi, mẫu tự t được đổi thành th. Ví dụ: `Atthi, atthu`.

53. Sihisvaṭa.

53. Aṭa đối với si và hi.

Atthissa aṭa hoti sihisu, ṭo sabbādesattho. Asi ahi.

Toàn bộ (động từ) atthi được thay bằng a trước các vĩ tố si và hi; ṭa là ký hiệu chỉ sự thay thế toàn bộ. Ví dụ: `Asi`, `ahi`.

54. Mimānaṃ vā mhimhā ca.

54. Và mi, ma đôi khi được thay bằng mhi, mhā.

Atthismā paresaṃ mimānaṃ mhimhā vā honti, taṃsanniyogenaatthissa aṭa ca. Amhi asmi, amha asma.

Sau (động từ) atthi, các vĩ tố mi và ma đôi khi được thay bằng mhi và mhā, và đồng thời atthi được thay bằng a. Ví dụ: `Amhi`, `asmi`; `amha`, `asma`.

55. Esu si.

55. S trong những trường hợp này.

Esu mimesu atthissa sakāro hoti. Asmi asma, pararūpabādhanatthaṃ.

Trước các vĩ tố mi và ma này, (động từ) atthi có mẫu tự s. Ví dụ: `Asmi`, `asma`. (Điều này) để ngăn chặn sự đồng hóa nguyên âm sau.

56. Īādo dīgho.

56. Trường hóa (nguyên âm) trước các vĩ tố bắt đầu bằng ī.

Atthissa dīgho hoti īādimhi. Āsi, āsuṃ, āsi, āsittha, āsiṃ, āsiṃ mhā.

(Nguyên âm của) atthi được trường hóa trước các vĩ tố bắt đầu bằng ī. Ví dụ: `Āsi, āsuṃ, āsi, āsittha, āsiṃ, āsiṃ mhā`.

57. Himimesvassa.

57. Trường hóa a trước hi, mi, ma.

Akārassa dīgho hoti himimesu. Pacāhi, pacāmi, pacāma, muyhāmi.

Mẫu tự a được trường hóa trước các vĩ tố hi, mi, ma. Ví dụ: `Pacāhi, pacāmi, pacāma, muyhāmi`.

58. Sakā ṇāssa kha īādo.

58. Đối với (động từ) saka, ṇā được đổi thành kh trước các vĩ tố bắt đầu bằng ī.

Sakasmā kṇāssakhohoti īādīsu. Asakkhi, asakkhiṃsu.

Sau (động từ) saka, vĩ tố kṇā được đổi thành kh trước các vĩ tố bắt đầu bằng ī. Ví dụ: `Asakkhi, asakkhiṃsu`.

59. Sse vā.

59. Hoặc đối với ssa.

Sakasmā [Pg.224] kṇassakho vā hoti sse. Sakkhissā sakkuṇissā, sakkhissati, sakkuṇissati.

Sau (căn) `sak`, `ssa` được tùy chọn biến thành `kṇa` hoặc `ssakho`.

60. Tesu suto kṇokṇānaṃ roṭa.

60. Sau (căn) `su`, `kṇokṇānaṃ` thành `roṭa`.

Tesu īādissesu suto paresaṃ kṇokṇānaṃ roṭa vā hoti. Assosi asuṇi, assossā asuṇissā, sossati suṇissati.

Trong những (biến tố) bắt đầu bằng `ī` này, `kṇokṇānaṃ` theo sau (căn) `su` được tùy chọn biến thành `roṭa`.

61. Ñāssa sanāssa nāyo timhi. Sanāssa ñāssa nāyo vā hoti timhi. Nāyati, jānāti.

61. Đối với `ñā` và `sanā`, `nāyo` (được thay thế) khi có `ti`. Đối với `sanā` và `ñā`, `nāyo` được tùy chọn thay thế khi có `ti`.

62. Ñāmhi jaṃ.

62. Trong (căn) `ñā`, (thay thế bằng) `ja`.

Ñādese sanāssa ñāssa jaṃ (vā) hoti. Jaññā (jāneyya).

Khi có sự thay thế `ñā`, `ja` là sự thay thế tùy chọn cho `sanā` và `ñā`.

63. Eyyāssiyāñā vā.

63. Của `eyya`, (thay thế bằng) `iyā` hoặc `ñā` một cách tùy chọn.

Ñāto eyyāssa iyāñā honti vā. Jāniyā, jaññā jāneyya.

Sau (căn) `ñā`, `eyya` được tùy chọn biến thành `iyā` hoặc `ñā`.

64. Īssatyādīsu knālopo.

64. Trong `ī`, `ssati` v.v..., sự lược bỏ `knā`.

Īādo ssatyādo ca ñāto knālopo vā hoti. Aññāsi ajāni, ñassati jānissati.

Sau (căn) `ñā`, `knā` được tùy chọn lược bỏ trước (các biến tố) bắt đầu bằng `ī` và bắt đầu bằng `ssati`.

65. Ssassa hi kamme.

65. Của `ssa`, (thay thế bằng) `hi` trong thể thụ động.

Ñāto parassa ssassa hi vā hoti kamme. Paññāyihiti paññāyissati.

Sau (căn) `ñā`, `ssa` theo sau được tùy chọn biến thành `hi` trong thể thụ động.

66. Etismā.

66. Sau `e` này.

Etismā [Pg.225] parassa ssassa hi hoti vā. Ehiti essati.

Sau `e` này, `ssa` theo sau được tùy chọn biến thành `hi`.

67. Hanā chakhā.

67. Sau (căn) `han`, (`ssa` thành) `cha` và `khā`.

Hanā ssassa chakhā vā honti. Hañchāmi hanissāmi, paṭihaṅkhāmi paṭihanissāmi.

Sau (căn) `han`, `ssa` được tùy chọn biến thành `cha` hoặc `khā`.

68. Hāto ha.

68. Sau (căn) `hā`, (`ssa` thành) `ha`.

Hāto parassa ssassa ha hoti vā. Hāhati jahissati.

Sau (căn) `hā`, `ssa` theo sau được tùy chọn biến thành `ha`.

69. Dakkha kha hehi hohīhi lopo.

69. Sau `dakkha`, `kha`, `hehi`, `hohīhi`, có sự lược bỏ.

Dakkhādīhi ādesehi parassa ssassa lopo vā hoti. Dakkhati dakkhissati, sakkhati sakkhissati, hehiti hehissatihohiti hohissati.

Sau những từ thay thế bắt đầu bằng `dakkha`, `ssa` theo sau được tùy chọn lược bỏ.

70. Kayireyyasseyyumādīnaṃ.

70. Đối với `kayireyya`, `eyyum` v.v...

Kayirā parassa eyyumādīnaṃ eyyassa lopo hoti. Kayiruṃ, kayirāsi, kayirātha, kahirāmi, kayirāma.

Sau `kayirā`, `eyya` trong các (biến tố) `eyyum` v.v... bị lược bỏ.

71. Ṭā.

71. `Ṭā`.

Kayirā parassa eyyassa ṭā hoti. So kayirā.

Sau `kayirā`, `eyya` được biến thành `ṭā`.

72. Ethassā.

72. Của `etha`, (thành) `ā`.

Kayirā parassa ethassa ā hoti. Kayirātha.

Sau `kayirā`, `etha` được biến thành `ā`.

73. Labhā iṃ īnaṃ thaṃ thā vā.

73. Sau (căn) `labh`, của `iṃ` và `ī`, (thành) `thaṃ` và `thā` một cách tùy chọn.

Labhasmā [Pg.226] iṃīiccesaṃ thaṃthā honti vā. Alatthaṃ alabhiṃ, alattha alabhi.

Sau (căn) `labh`, `iṃ` và `ī` này được tùy chọn biến thành `thaṃ` và `thā`.

74. Gurupubbā rassā re ntentīnaṃ.

74. Sau một âm tiết nặng và một nguyên âm ngắn, `re` (thay thế) cho `nte` và `ntī`.

Gurupubbasmā rassā paresaṃ ntentīnaṃ re vā hoti. Gacchare gacchanti, gacchare gacchante, gamissare gamissanti, gamissare gamissante, gurupubbāti kiṃ? Paca, rassati kiṃ? Honti.

Sau một âm tiết nặng và một nguyên âm ngắn, `nte` và `ntī` theo sau được tùy chọn biến thành `re`.

75. Eyyeyyāseyyannaṃ ṭe.

75. Vĩ ngữ ṭe (thay thế) cho các vĩ ngữ eyya, eyyāsi, eyyaṃ.

Eyyādīnaṃ ṭe vā hoti. So kare kareyya, tvaṃ kare kareyyāsi, ahaṃ kare kareyyaṃ.

Vĩ ngữ ṭe tùy chọn thay thế cho các vĩ ngữ eyyādi. Ví dụ: So kare hoặc kareyya, tvaṃ kare hoặc kareyyāsi, ahaṃ kare hoặc kareyyaṃ.

76. Ovikaraṇassu paracchakke.

76. U (thay thế) cho vikaraṇa o trong thì tương lai (paracchakka).

Ovikaraṇassa u hoti paracchakke visaye. Tanute.

Vikaraṇa o được chuyển thành u trong phạm vi của thì tương lai (paracchakka). Ví dụ: Tanute.

77. Pubbacchakke vā kvaci.

77. Trong thì quá khứ (pubbacchakka) cũng vậy, đôi khi tùy chọn.

Ovikaraṇassa u hoti vā kvaci pubbacchakke. Vanuti vanoti.

Vikaraṇa o đôi khi được chuyển thành u một cách tùy chọn trong thì quá khứ (pubbacchakka). Ví dụ: Vanuti hoặc vanoti.

78. Eyyāmassemu ca.

78. Và emu (thay thế) cho eyyāma.

Eyyāmassemu vā hoti u ca. Bhavemha, bhaveyyāmu bhaveyyāma.

Emu và u tùy chọn thay thế cho eyyāma. Ví dụ: Bhavemha, bhaveyyāmu, bhaveyyāma.

Iti moggallāne byākaraṇe vuttiyaṃ

Như vậy, trong phần chú giải của ngữ pháp Moggallāna.

Tyādikaṇḍo chaṭṭho.

Chương thứ sáu, về các vĩ ngữ tyādi.

7. Sattamo kaṇḍo (ṇvādi)

7. Chương thứ bảy (về các tiếp vị ngữ ṇvādi).

‘‘Bahulaṃ’’ [Pg.227] (1.58) ‘‘kriyatthā’’ti (5.14) ca sabbattha vatthate.

Và (các quy tắc) “bahulaṃ” (1.58) và “kriyatthā” (5.14) được áp dụng ở khắp mọi nơi.

1. Cara dara kara raha jana sana tala sāda sādha kasāsa caṭāya vāhi ṇu.

1. Sau (các động từ căn) cara, dara, kara, raha, jana, sana, tala, sāda, sādha, kasa, asa, caṭa, aya, và vā, (tiếp vị ngữ) ṇu (được thêm vào).

Cara-gatibhakkhaṇesu, dara-daraṇe, kara-karaṇe, raha-cāge, jana-janane, sana-sambhattiyaṃ, tala-patiṭṭhāyaṃ, sāda-assādane, sādha-saṃsiddhiyaṃ, kasa-vilekhane, asa-khepane, caṭa-bhedane, aya-iti gamanattho daṇḍako dhātu, vā-gatigandhanesu, etehi kriyatthehi bahulaṃ ṇu hoti. ‘‘Assā ṇānubandhe’’ti (5.84) upantassa assa ā, carati hadaye manuññabhāvenāti cāru=sobhanaṃ. Darīyatīti dāra=kaṭṭhaṃ. Karotīti kāru=sippī, magha vā, visukammo ca. Rahati candādīnaṃ sobhāvisesaṃ nāsetīti rāhu=asurindo. Jāyati gamanāgamanaṃ anenātijānu=jaṅghorūnaṃ sandhi. Saneti attani bhattiṃ uppādetīti sānu=girippadeso. Talanti patiṭṭhahanti ettha dantāti tālu=vadanekadeso. Sā dīyati assādīyatīti sādu=madhuraṃ. Sādheti attaparahitanti sādhu=sajjano. Kasīyatīti kāsu=āvāṭo, asati sīghabhāvena pavattatīti āsu=sīghaṃ. Caṭati bhindati amanuññabhāvanti cāṭu=manuñño. Ayanti pavattanti sattā etenāti āyu=jīvitaṃ. ‘‘Assā ṇāpimhi yuka’’ iti (5.91) yuka- vāti gacchatīti vāyu-vāto.

Cara (với nghĩa đi lại và ăn uống), dara (xé rách), kara (làm), raha (từ bỏ), jana (sinh ra), sana (phụng sự), tala (thiết lập), sāda (nếm), sādha (hoàn thành), kasa (cày, viết), asa (ném), caṭa (phá vỡ), động từ căn daṇḍaka aya (với nghĩa đi lại), vā (đi lại, thổi); sau những động từ căn có nghĩa hành động này, tiếp vị ngữ ṇu được thêm vào một cách đa dạng. Theo quy tắc “assā ṇānubandhe” (5.84), nguyên âm a ở gần cuối được biến thành ā. (Ví dụ:) carati hadaye manuññabhāvenāti cāru = đẹp đẽ (cái đi vào trái tim một cách đáng yêu). Darīyatīti dāra = gỗ (cái bị xé ra). Karotīti kāru = thợ thủ công, hoặc magha, và visukamma (người làm ra). Rahati candādīnaṃ sobhāvisesaṃ nāsetīti rāhu = vua a-tu-la (kẻ làm tiêu mất vẻ đẹp đặc biệt của mặt trăng v.v...). Jāyati gamanāgamanaṃ anenātijānu = khớp nối giữa cẳng chân và đùi (cái mà nhờ nó sự đi tới đi lui được sinh ra). Saneti attani bhattiṃ uppādetīti sānu = sườn núi (cái tạo ra sự sùng kính nơi chính nó). Talanti patiṭṭhahanti ettha dantāti tālu = một phần của miệng (nơi mà răng được thiết lập). Sā dīyati assādīyatīti sādu = ngọt ngào (cái được nếm, được thưởng thức). Sādheti attaparahitanti sādhu = người hiền thiện (người hoàn thành lợi ích cho mình và cho người khác). Kasīyatīti kāsu = cái hố (cái bị đào lên). Asati sīghabhāvena pavattatīti āsu = nhanh chóng (cái diễn ra một cách nhanh chóng). Caṭati bhindati amanuññabhāvanti cāṭu = lời nói dễ thương (cái phá vỡ trạng thái khôngน่าพอใจ). Ayanti pavattanti sattā etenāti āyu = mạng sống (cái mà chúng sanh đi, tồn tại nhờ nó). Theo quy tắc “assā ṇāpimhi yuka” (5.91), yuka (được thêm vào). Vāti gacchatīti vāyu = gió (cái đi).

2. Bhara [Pg.228] mara cara tara ara gara hana tana mana bhama kita dhana baṃha kambamba cakkha bhikkha saṃkindanda yaja paṭāṇāsa vasa pasa paṃsa bandhā u.

2. Sau (các động từ căn) bhara, mara, cara, tara, ara, gara, hana, tana, mana, bhama, kita, dhana, baṃha, kamba, amba, cakkha, bhikkha, saṃki, inda, anda, yaja, paṭa, aṇa, asa, vasa, pasa, paṃsa, và bandha, (tiếp vị ngữ) u (được thêm vào).

Bhara-bharaṇe, mara-pāṇacāge, cara-gatibhakkhaṇesu, tara taraṇe, ara-gamane, gara ghara-secane, girāti vā nipātanā akāro, hana-hiṃ sāyaṃ, tana-vittāre, mana-ñāṇe, bhama-anavaṭṭhāne, kita-nivāse, dhana-sadde, baṃha braha brūha-vuddhiyaṃ, kamba-saṃvaraṇe, amba-sadde, cakkha ikkha dassane, bhikkha-yācane, saṃkasaṅkāyaṃ, inda-paramissariye, anda-bandhane, yaja-devapūjāyaṃ, aṭa paṭa-gamanathā, aṇa-saddattho, asa-khepane, vasa-nivāse, pasabādhane, paṃsa-nāsane, bandha-bandhane, etehi kriyatthehi u hoti. Bharatīti bhara=bhattā. Marati rūpakāyena sahevāti maru=devo, nijjaladeso ca. Carīyati bhakkhīyatīti caru=habyapā ko. Taranti anenāti taru=rukkho. Arati sūnabhāvena uddhaṃ gacchatīti aru=vaṇo. Garati siñcati, girati vamati vā sissesu sinehanti garu=ācariyo. Hanati odanādīsu vaṇṇavisesaṃ nāsetīti hanu=vadanekadeso. Tanoti saṃsāra dukkhanti tanu-sarīraṃ. Maññati sattānaṃ hitāhitanti manu=pajāpati. Bhamati calatīti bhamu=nayano patiṭṭhānaṃ. Ketati uddhaṃ gacchati, upari nivasatīti vā ketu=dhajo. Dhanati saddaṃ karotīti dhanu=cāpo. Baṃha iti niddesā umhi niccaṃ niggahītalopo, baṃhati vuddhiṃ gacchatīti bahu=anappakaṃ. Kambati saṃvaraṃ karotīthi kambu=valayo, saṅkho [Pg.229] ca. Ambati nādaṃkarotīti ambu=vāri. Cakkhati rūpanti cakkhu=nayanaṃ. Bhikkhatīti bhikkhu=samaṇo. Saṃkiratīti saṃku=sūlaṃ. Indati nakkhattānaṃ paramissariyaṃ pavattetīti indu=cando. Andanti bandhanti sattā etāyāti andu=saṅkhalikā. Yajanti anenāti yaju=vedo. Paṭati byattabhāvaṃ gacchatīti paṭu=vicakkhaṇo. Aṇati sukhumabhāvena pavattatīti aṇu=sukhumo, vīhibhedo ca. Asanti pavattanti sattā etehīti asavo=pāṇā. Sukhaṃ vasantyanenāti vasu=dhanaṃ. Pasīyati bādhīyati sāmikehīti pasu. Catuppado. Paṃsati sobhāvisesaṃ nāsetīti paṃsu=reṇu. Bandhīyati sinehabhāvenāti bandhu=ñāti.

Bhara (mang, nuôi dưỡng), mara (chết), cara (đi, ăn), tara (vượt qua), ara (đi), gara (rưới) hoặc girāti (nuốt) do bất định mà có akāra, hana (làm hại), tana (trải rộng), mana (biết), bhama (lang thang), kita (ở), dhana (phát ra âm thanh), baṃha, braha, brūha (tăng trưởng), kamba (che đậy), amba (phát ra âm thanh), cakkha, ikkha (nhìn), bhikkha (xin), saṃka (nghi ngờ), inda (có quyền tối cao), anda (trói buộc), yaja (cúng tế), aṭa, paṭa (đi), aṇa (phát ra âm thanh), asa (ném), vasa (ở), pasa (làm hại), paṃsa (hủy hoại), bandha (trói buộc); sau những động từ căn có nghĩa hành động này, tiếp vị ngữ u được thêm vào. Bharatīti bhara = người chồng. Marati rūpakāyena sahevāti maru = vị trời, và cũng là vùng đất không có nước. Carīyati bhakkhīyatīti caru = vật cúng tế. Taranti anenāti taru = cây. Arati sūnabhāvena uddhaṃ gacchatīti aru = vết thương. Garati siñcati, girati vamati vā sissesu sinehanti garu = vị thầy. Hanati odanādīsu vaṇṇavisesaṃ nāsetīti hanu = một phần của miệng. Tanoti saṃsāra dukkhanti tanu = thân thể. Maññati sattānaṃ hitāhitanti manu = tổ của chúng sanh. Bhamati calatīti bhamu = nền tảng của mắt (lông mày). Ketati uddhaṃ gacchati, upari nivasatīti vā ketu = lá cờ. Dhanati saddaṃ karotīti dhanu = cây cung. Do được nêu là baṃha, khi có u, niggahīta luôn được xóa bỏ; baṃhati vuddhiṃ gacchatīti bahu = không ít. Kambati saṃvaraṃ karotīthi kambu = vòng tay, và vỏ ốc. Ambati nādaṃkarotīti ambu = nước. Cakkhati rūpanti cakkhu = mắt. Bhikkhatīti bhikkhu = vị sa-môn. Saṃkiratīti saṃku = cái cọc nhọn. Indati nakkhattānaṃ paramissariyaṃ pavattetīti indu = mặt trăng. Andanti bandhanti sattā etāyāti andu = xiềng xích. Yajanti anenāti yaju = kinh Vệ-đà. Paṭati byattabhāvaṃ gacchatīti paṭu = người khôn khéo. Aṇati sukhumabhāvena pavattatīti aṇu = vi tế, và một loại lúa. Asanti pavattanti sattā etehīti asavo = sinh mạng. Sukhaṃ vasantyanenāti vasu = của cải. Pasīyati bādhīyati sāmikehīti pasu = loài bốn chân. Paṃsati sobhāvisesaṃ nāsetīti paṃsu = bụi. Bandhīyati sinehabhāvenāti bandhu = bà con.

3. Bandhā ū vadho ca.

3. Sau (động từ căn) bandh, (tiếp vị ngữ) ū (được thêm vào), và (căn này) được đổi thành vadha.

Bandha-bandhane timasmā ū hoti, bandhassa vadhādeso ca. Pañcahi kāmaguṇehi attani satthe bandhatīti vadhū-suṇisā, itthīca.

Sau động từ căn bandha (với nghĩa trói buộc) này, tiếp vị ngữ ū được thêm vào, và bandha được thay thế bằng vadha. (Ví dụ:) Pañcahi kāmaguṇehi attani satthe bandhatīti vadhū = con dâu, và cũng là người phụ nữ (người trói buộc người khác vào mình bằng năm thứ dục lạc).

4. Jambādayo.

4. (Các từ như) jambā, v.v... (cũng được hình thành theo cách này).

Jambūādayo saddāūpaccayantā nipaccante, nipātanaṃ appattassa pāpanaṃ pattassa paṭisedho ca. Janismā ū, bukāgamo, ‘‘manānaṃ niggahīta’’nti (5.96) nassa niggahītaṃ, ‘‘vagge vagganto’’ti (1.41) niggahītassa mo, jāyati, janīyatī vā jambū=rukkho. Bhamissa amalopo, bhamati kampatīti bhū=bhamu. Karotismā ū, tassa kandhuña ca, ‘‘pararūpamayakāre byañjane’’ti (5.95) dhātvantassa byañjanassa pararūpattaṃ, rudhiruppādaṃ karotīti kakkandhū=badarī. Lamba-avasaṃsane[Pg.230], āpubbo, saṃyogādilopadīgharassā, ālambati avasaṃsatīti alābū=tumbi. Sara-gati hiṃsācintāsu, ūmhi abhuka abuka ca, sarati gacchatīti sarabhū=ekā mahānadī. Sarati pāṇe hiṃsatīti sarabū=khuddajantukaviseso. Camaadane, camati bhakkhati nivāpanti camū=senā. Tana-vitthāre, tanoti saṃsāradukkhanti tanu=sarīraṃ, evamaññepi payogato daṭṭhabbā.

Các từ jambū v.v... được hình thành bất quy tắc với tiếp vị ngữ ū. Bất quy tắc (nipātana) là làm cho xảy ra điều không đạt được (theo quy tắc chung) và ngăn cấm điều đạt được. Từ (căn) jan, (thêm) ū, và thêm vào bu; n của (jan) biến thành ṃ theo quy tắc “manānaṃ niggahītaṃ” (5.96); ṃ biến thành m theo quy tắc “vagge vagganto” (1.41); (nghĩa là) jāyati hay janīyatī (được sinh ra) là jambū = cây trâm. Đối với (căn) bham, a bị xóa bỏ; bhamati kampati (quay, rung động) là bhū = lông mày. Từ (căn) kar, (thêm) ū, và nó trở thành kandhu; theo quy tắc “pararūpamayakāre byañjane” (5.95), phụ âm cuối của căn biến thành dạng của phụ âm theo sau; rudhiruppādaṃ karoti (tạo ra máu) là kakkandhū = cây táo ta. (Căn) lamba (nghĩa là) treo xuống, có tiền tố ā; có sự xóa bỏ phụ âm kép, trường hóa và đoản hóa; ālambati avasaṃsati (treo xuống) là alābū = quả bầu. (Căn) sara (nghĩa là) đi, làm hại, suy nghĩ; với ū, có dạng abhuka và abuka; sarati gacchati (đi) là sarabhū = một con sông lớn. Sarati pāṇe hiṃsati (làm hại chúng sinh) là sarabū = một loại sinh vật nhỏ. (Căn) cam (nghĩa là) ăn; camati bhakkhati nivāpanti (ăn, nuốt, được cúng dường) là camū = quân đội. (Căn) tan (nghĩa là) kéo dài; tanoti saṃsāradukkhaṃ (kéo dài khổ đau luân hồi) là tanu = thân thể. Các trường hợp khác cũng nên được hiểu theo cách sử dụng tương tự.

5. Tapusa vi dha kura putha mudā ku.

5. Từ (các căn) tap, usa, vidha, kura, putha, muda, (thêm tiếp vị ngữ) ku.

Tapa-santāpe, usa-dāhe, vidha-vedhane, kura-sadde, putha patha-vitthāre, muda-tose, etehi ku, hoti. Kakāronubandho ‘‘na te kānubandhanāgamesū’’ti (5.85) eonamabhāvattho. Tapa iti niddesatova assa ittaṃ, tāpīyatīti tipu=lohaviseso. Usati dāhaṃ karotīti usu=saro. Vedhati raṃsīhi timiranti vidhu=cando. Kurati kiccākiccaṃ vadatīti kuru=rājā, kuravo=janapado. Puthati mahanthabhāvena patthiratīti puthu=vitthiṇṇo, modanaṃ, mudīyatīti vā mudu=athaddho.

(Căn) tapa (nghĩa là) làm nóng, usa (nghĩa là) đốt cháy, vidha (nghĩa là) xuyên qua, kura (nghĩa là) phát âm, putha hoặc patha (nghĩa là) trải rộng, muda (nghĩa là) hoan hỷ; từ những (căn) này, (tiếp vị ngữ) ku được thêm vào. Chỉ tiết tự k có mục đích ngăn cản sự biến đổi thành e hoặc o theo quy tắc “na te kānubandhanāgamesū” (5.85). Chỉ bằng cách đề cập đến tapa, a của nó biến thành i; tāpīyati (bị nung nóng) là tipu = một loại kim loại (chì/thiếc). Usati dāhaṃ karoti (đốt, gây cháy) là usu = mũi tên. Vedhati raṃsīhi timiraṃ (xuyên thủng bóng tối bằng các tia sáng) là vidhu = mặt trăng. Kurati kiccākiccaṃ vadati (nói về việc nên làm và không nên làm) là kuru = vị vua, (hoặc) kuravo = xứ sở. Puthati mahantabhāvena patthirati (trải rộng ra một cách vĩ đại) là puthu = rộng lớn. Modanaṃ (sự hoan hỷ), hay mudīyati (hoan hỷ) là mudu = mềm mại (không cứng).

6. Sindhādayo.

6. Các từ sindhu v.v...

Sindhu ādayo kupaccayantā nipaccante. Sanda-passavane, assa ittaṃ, dhocāntā deso nipātanā, sandati passavatīti sindhu=nadi, vahisupantassa dīghādibatte, bādhissa vāntahatte ca, vahantyanenāti bāhu, bādhati upaddave vāretī ti vā bāhu=bhujo. Raṃgha-gamane, niggahītalopo, raṅghati pavattahi rājadhammeti raghu=rājā. Vida-lābhe, nakārāgamo, vassa bo, vindatyanena nandananti bindu=kaṇikā. Mana-ñāṇe, nassa dho, maññati ñāyati [Pg.231] madhuranti madhu=madhukarīhi katamadhu, rapa lapa japa jappa-vacane, assaittaṃ, rapati jappati mantantī ripu=paccāmitto. Sasa-gati hiṃ sāpāṇanesu, assa uttaṃ, sasati jīvatīti susu=yuvā. Ara gamane, assautta mūttañca, arati mahantabhāvaṃ gacchatīti uru=mahā, aratinenāti ūru-satthi. Khaṇa-avadāraṇe, ā pubbo analopo, ākhanatīti ākhu=undūro. Tarataraṇe, tassa tho, taratīti tharu=khaggāvayavo. Laṃgha-gati sosanesu ghassa vā hattaṃ, niggahītalopo ca, laṅghati pavattati laghubhāvenāti laghu lahū ekatthā, (bhaṃja-omaddane, pa-pubbo, jassa gattaṃ, pabhañjati visesenāti pabhaṅgu=bhaṅguro.) Ṭhā-gatinivattiyaṃ, supubbo, ṭhāti pavattati sundarabhāvenāti suṭṭhu=sobhanaṃ, dupubbo ṭhāti pavattati asundarabhāvenāti duṭṭhu=asobhanaṃ. Evamaññepi viññeyyā.

Các từ sindhu v.v... được hình thành bất quy tắc với tiếp vị ngữ ku. (Căn) sanda (nghĩa là) chảy, a của nó biến thành i, và dh là sự biến đổi của âm cuối (d) do bất quy tắc; sandati passavati (chảy) là sindhu = sông. Đối với (căn) vahi, âm đầu được trường hóa; đối với (căn) bādh, âm cuối biến thành v; vahanti anena (họ mang bằng cái này) là bāhu; hoặc bādhati upaddave vāreti (ngăn chặn, đẩy lùi hiểm nguy) là bāhu = cánh tay. (Căn) raṃgh (nghĩa là) đi, ṃ bị xóa bỏ; raṅghati pavattati rājadhamme (tiến hành theo vương pháp) là raghu = một vị vua. (Căn) vid (nghĩa là) tìm thấy, thêm vào nakāra, v biến thành b; vindanti anena nandanaṃ (họ tìm thấy niềm vui bằng cái này) là bindu = giọt. (Căn) man (nghĩa là) biết, n biến thành dh; maññati ñāyati madhuraṃ (được biết, được cho là ngọt) là madhu = mật do ong làm. (Các căn) rapa, lapa, japa, jappa (nghĩa là) nói, a biến thành i; rapati jappati mantaṃ (nói, lẩm bẩm thần chú) là ripu = kẻ thù. (Căn) sasa (nghĩa là) đi, làm hại, sống, a biến thành u; sasati jīvati (sống) là susu = người trẻ. (Căn) ar (nghĩa là) đi, a biến thành u và cũng thành ū; arati mahantabhāvaṃ gacchati (đi đến trạng thái vĩ đại) là uru = vĩ đại; arati anena (đi bằng cái này) là ūru = bắp đùi. (Căn) khaṇ (nghĩa là) đào, có tiền tố ā, n bị xóa bỏ; ākhanati (đào lên) là ākhu = con chuột. (Căn) tar (nghĩa là) đi qua, t của nó biến thành th; tarati (đi qua) là tharu = chuôi gươm. (Căn) laṃgh (nghĩa là) đi, làm khô, gh biến thành h, và ṃ bị xóa bỏ; laṅghati pavattati laghubhāvena (di chuyển một cách nhẹ nhàng) là laghu hoặc lahū, cùng một nghĩa. ((Căn) bhañj (nghĩa là) bẻ gãy, có tiền tố pa, j biến thành g; pabhañjati visesena (bẻ gãy một cách đặc biệt) là pabhaṅgu = dễ vỡ.) (Căn) ṭhā (nghĩa là) đứng lại, có tiền tố su; ṭhāti pavattati sundarabhāvena (tồn tại một cách tốt đẹp) là suṭṭhu = tốt, khéo. Có tiền tố du, ṭhāti pavattati asundarabhāvena (tồn tại một cách xấu xa) là duṭṭhu = xấu, tồi tệ. Các trường hợp khác cũng nên được hiểu như vậy.

7. I.

Kriyatthā bahulaṃ i hoti, abha-khepane, asīyati khipīyatīti asi=khaggo. Kasa-vilekhane, kasīyate kasi=kasanaṃ. Masa-āmasane, masīyatīti masi=meḷā. Ku-sadde o avādesā, kavati kathebhīti kavi=kabbakāro. Rusadde, ravati gajjatīti ravi=ādicco. Sappa-gamane, sappati pavattatīti sappi=ghataṃ. Gantha-ganthane, ‘‘ta tha na rānaṃ ṭa ṭha ṇalā’’ti (1.25) nathānaṃ ṇaṭhā, ganthetīti gaṇṭhi=pabbo, gaṇṭhica. Rāja-dittiyaṃ, rājati pavattatīti rāji=pāḷi. Kala-saṅkhyāne, kalīyati parimīyatīti kali=pāpaṃ. Bala-pāṇane, balanti jīvanti [Pg.232] anenāti bali=karo. Dhana-sadde, dhanati nadatīti dhani=saddo. Acca añca-pūjāyaṃ, accīyati pūjīyatīti acci=jālā. Vala valla-saṃvaraṇe, valanaṃ saṃkocanaṃ vali=udarādīsu pali, vallīyanti saṃvarīyanti sattā etāyāti valli=latā. Vimhi valī vallītipi hoti, soyevattho, evamaññepi.

Từ (các căn) chỉ hành động, tiếp vị ngữ i thường được thêm vào. (Căn) abha (nghĩa là) ném; asīyati khipīyati (bị ném) là asi = thanh gươm. (Căn) kasa (nghĩa là) cày; kasīyate (được cày) là kasi = sự cày cấy. (Căn) masa (nghĩa là) chạm vào; masīyati (bị chạm vào) là masi = bồ hóng, mực. (Căn) ku (nghĩa là) phát âm, o biến thành av; kavati katheti (nói, kể) là kavi = nhà thơ. (Căn) ru (nghĩa là) phát âm; ravati gajjati (kêu, rống) là ravi = mặt trời. (Căn) sappa (nghĩa là) đi; sappati pavattati (di chuyển, tiến hành) là sappi = bơ sữa tinh luyện. (Căn) gantha (nghĩa là) buộc; theo quy tắc “ta tha na rānaṃ ṭa ṭha ṇalā” (1.25), na và tha biến thành ṇa và ṭha; gantheti (buộc) là gaṇṭhi = nút thắt, đốt, và cũng là gaṇṭhica. (Căn) rāja (nghĩa là) chiếu sáng; rājati pavattati (chiếu sáng, tồn tại) là rāji = hàng, dòng. (Căn) kala (nghĩa là) đếm; kalīyati parimīyati (được đếm, được đo lường) là kali = tội lỗi. (Căn) bala (nghĩa là) sống; balanti jīvanti anena (họ sống nhờ cái này) là bali = thuế, vật cúng dường. (Căn) dhana (nghĩa là) phát âm; dhanati nadati (phát ra âm thanh) là dhani = âm thanh. (Căn) acca hoặc añca (nghĩa là) tôn kính; accīyati pūjīyati (được tôn kính) là acci = ngọn lửa. (Các căn) vala, valla (nghĩa là) che đậy; valanaṃ saṃkocanaṃ (sự nhăn, sự co lại) là vali = nếp nhăn (ở bụng v.v...); vallīyanti saṃvarīyanti sattā etāya (chúng sinh bị che phủ, bao bọc bởi cái này) là valli = dây leo. Trong (tiếp vị ngữ) vi, cũng có dạng valī và vallī, với cùng ý nghĩa. Các trường hợp khác cũng tương tự.

8. Dajhādayo.

8. Các từ dadhi v.v...

Dadhiādayo saddā ipaccayantā nipaccante. Dhā-dhāraṇe, dvibhāvo nipātanā, ghatamādadhātīti dadhi=gora saviseso. Aṃha-gamane, niggahītalopo, aṃhati gacchatīti ahi=sappo. Kampa calane, saṃyogādilopo, kampati calatīti kapi=vānaro. Mana-ñāṇe, assa uttaṃ, manati jānātīti muni=samaṇo. Nassa ṇattaṃ, manati mahagghabhāvaṃ gacchatītī maṇi=ratanaṃ. Ikkha cakkha-dassane, issa attaṃ ikkhati anenāti akkhi=nayanaṃ. Kamapavikkhepe, assa ittaṃ, kamati yātīti kimi=khuddajantukaviseso. Tara taraṇe, tittirādeso, turito tarati yātīti tittiri=pakkhiviseso. Kīḷa-vihāre, īssa ettaṃ, kīḷanaṃ keḷi=kīḷā. Usismā issa khaluña, usati dahatī ukkhali=bhājanaṃ, evamaññepi.

Các từ dadhi v.v... được hình thành bất quy tắc với tiếp vị ngữ i. (Căn) dhā (nghĩa là) giữ, sự lặp lại là do bất quy tắc; ghatam ādadhāti (giữ bơ sữa) là dadhi = một loại sản phẩm từ sữa (sữa đông). (Căn) aṃha (nghĩa là) đi, ṃ bị xóa bỏ; aṃhati gacchati (đi) là ahi = con rắn. (Căn) kampa (nghĩa là) rung động, phần đầu của phụ âm kép bị xóa bỏ; kampati calati (rung, di chuyển) là kapi = con khỉ. (Căn) man (nghĩa là) biết, a của nó biến thành u; manati jānāti (biết) là muni = bậc ẩn sĩ, sa-môn. N biến thành ṇ; manati mahagghabhāvaṃ gacchati (được xem là, đạt đến trạng thái giá trị cao) là maṇi = ngọc báu. (Các căn) ikkha, cakkha (nghĩa là) thấy, i biến thành a; ikkhati anena (thấy bằng cái này) là akkhi = con mắt. (Căn) kam (nghĩa là) bước đi, a của nó biến thành i; kamati yāti (đi) là kimi = một loại sinh vật nhỏ (con giun). (Căn) tar (nghĩa là) đi qua, được thay thế bằng tittiri; turito tarati yāti (đi qua nhanh chóng) là tittiri = một loại chim (chim đa đa). (Căn) kīḷa (nghĩa là) chơi đùa, ī biến thành e; kīḷanaṃ (sự chơi đùa) là keḷi = trò chơi, thể thao. Từ (căn) us, (thêm) i và khalu; usati dahati (đốt cháy) là ukkhali = cái nồi. Các trường hợp khác cũng tương tự.

9. Yuvaṇṇupantā ki.

9. Từ (các căn) có tận cùng là yu hoặc u, (thêm tiếp vị ngữ) ki.

Ivaṇṇupantehi ca uvaṇṇupantehi ca kriyatthehi bahulaṃ ki hoti. Kakāro-nubandho, isa sisa-icchāyaṃ, sivaṃ icchatīti isi=tapassī. Gira-nigiraṇe, girati pasavati chavimaṃsasārabhūtaṃ bhesajjādinti giri=selo. Suca-socane. Socanaṃ [Pg.233] suci=soceyyaṃ, ruca-abhilāse rucanti etāyāti ruci=ābhilāso, evamaññepi.

Từ các căn có tận cùng bằng nguyên âm i và nguyên âm u, trong ý nghĩa hành động, hậu tố ki thường được dùng. Phụ âm k là một anubandha. Từ căn isa hoặc sisa có nghĩa là ‘mong muốn’, người mong muốn điều tốt lành (sivaṃ) là isi = tu sĩ khổ hạnh. Từ căn gira có nghĩa là ‘nuốt’, cái nuốt vào hoặc sinh ra các loại thuốc men là tinh chất của da thịt v.v... là giri = ngọn núi. Từ căn suca có nghĩa là ‘thanh lọc’. Sự thanh lọc là suci = sự trong sạch. Từ căn ruca có nghĩa là ‘ham muốn’, cái mà người ta ham muốn là ruci = sự ham muốn. Tương tự cho các trường hợp khác.

10. Vapa vara vasa rasa nabha hara hana paṇā iṇa.

10. Từ các căn vapa, vara, vasa, rasa, nabha, hara, hana, paṇa, hậu tố iṇa được dùng.

Vapa-bījanikkhepe, vara-varaṇasambhattīsu, vasa-nivāse, rasa-assādane, nabha-hiṃsāyaṃ, hara haraṇe, hana hiṃsāyaṃ, paṇa-byavahārathutisu, etehi iṇa hoti. Vapanti etāyāti vāpi=jalāsayo. Vārenti etenāti vāri=jalaṃ. Vasanti etāyāti vāsi=tacchaka bhaṇḍaṃ. Rasīyati assādanavasena samo sarīyatīti rāsi=samūho. Nabhati hiṃsatīti nābhi=sarīrāvayavo. Hāretīti hāri=manuññaṃ. ‘‘Hanassa ghāto ṇānubandhe’’ (5.99) ti hanassa ghāto, hananti etenāti ghāti=paharaṇaṃ, paṇati voharatīti pāṇi, paṇati voharati etenāti vā pāṇi=karo.

Từ căn vapa có nghĩa là ‘gieo hạt’; vara có nghĩa là ‘chọn lựa, phục vụ’; vasa có nghĩa là ‘cư ngụ’; rasa có nghĩa là ‘nếm’; nabha có nghĩa là ‘làm hại’; hara có nghĩa là ‘mang đi’; hana có nghĩa là ‘làm hại’; paṇa có nghĩa là ‘giao dịch, tán thán’; từ những căn này, hậu tố iṇa được dùng. ‘Nơi mà họ gieo hạt’ là vāpi = hồ chứa nước. ‘Cái mà họ dùng để ngăn lại’ là vāri = nước. ‘Cái mà họ dùng để ở’ là vāsi = dụng cụ của thợ mộc. ‘Một tập hợp được di chuyển cùng nhau để nếm’ là rāsi = một đống, một tập hợp. ‘Cái làm hại’ là nābhi = một bộ phận của cơ thể. ‘Cái làm say mê’ là hāri = dễ thương. Theo quy tắc “hanassa ghāto ṇānubandhe” (5.99), căn hana được thay thế bằng ghāta. ‘Cái mà họ dùng để đánh’ là ghāti = vũ khí. ‘Người giao dịch’ là pāṇi, hoặc ‘cái mà người ta dùng để giao dịch’ là pāṇi = bàn tay.

11. Bhūgamā īṇa.

11. Từ các căn bhū và gam, hậu tố īṇa được dùng.

Bhū-sattāyaṃ, ama gama-gamane etehi īṇa hoti bhavissati kāle. Bhavissatīti bhāvī=bhavissamāno. Gamissatīti gāmī=gamissāmāno.

Từ căn bhū có nghĩa là ‘tồn tại’, và căn gam (ama gama) có nghĩa là ‘đi’, hậu tố īṇa được dùng trong thì tương lai. ‘Người sẽ là’ là bhāvī = người sắp trở thành. ‘Người sẽ đi’ là gāmī = người sắp đi.

12. Tandalakkhā ī.

12. Từ các căn tanda và lakkha, hậu tố ī được dùng.

Tanda-ālasiye, lakkha-dassanaṅkesu, etehi ī hoti. Tandanaṃ tandī=ālasyaṃ, lakkhīyanti sattā etāyāti lakkhī=sirī.

Từ căn tanda có nghĩa là ‘lười biếng’, lakkha có nghĩa là ‘thấy, đánh dấu’, từ những căn này, hậu tố ī được dùng. ‘Sự lười biếng’ là tandī = sự biếng nhác. ‘Cái mà chúng sanh được đánh dấu bởi’ là lakkhī = sự may mắn, vẻ huy hoàng.

13. Gamā ro.

13. Từ căn gam, hậu tố ro được dùng.

Gamismā [Pg.234] ro hoti. ‘‘Rānubandhentasarādissā’’ti (4.132) amalopo, gacchatīti go=pasu.

Từ căn gam, hậu tố ro được dùng. Theo quy tắc “Rānubandhentasarādissā” (4.132), âm a bị xóa bỏ. ‘Loài đi lại’ là go = gia súc.

(Iti sarapaccayavidhānaṃ).

(Kết thúc chương về các hậu tố nguyên âm).

14. I bhī kā karāra vaka saka vāhi ko.

14. Từ các căn i, bhī, kā, kara, ara, vaka, saka, vā, hậu tố ko được dùng.

I-ajjhena gatīsu, bhī-bhaye, kā gā-sadde, kara-karaṇe, ara-gamane, kuka vaka-ādāne, saka-sattiyaṃ, vā-gatibandhanesu, etehi kapaccayo hoti. Eti pavattatīti eto=asahāyo. Bhāyanti etasmāti bheko=maṇḍūko. Kāyati saddaṃ karotīti kāko=vāyaso. Karoti vaṇṇakanti kakko=vaṇṇaviseso, pisitadabbañca. Arati yātīti akko=sūro, viṭapiviseso ca. Vakati odanaṃ ādadātīti vakkaṃ=dehakoṭṭhāsaviseso, sakkatīti sakko-devindo, samattho ca. Vāti bandhati etenāti vāko=vakkalaṃ.

Từ căn i có nghĩa là ‘học, đi’; bhī có nghĩa là ‘sợ hãi’; kā hoặc gā có nghĩa là ‘kêu’; kara có nghĩa là ‘làm’; ara có nghĩa là ‘đi’; kuka hoặc vaka có nghĩa là ‘lấy’; saka có nghĩa là ‘có thể’; vā có nghĩa là ‘đi, buộc’; từ những căn này, hậu tố ka được dùng. ‘Người đi tới’ là eto = người không có bạn đồng hành. ‘Chúng sợ nó’ là bheko = con ếch. ‘Nó kêu ra tiếng’ là kāko = con quạ. ‘Nó tạo ra màu sắc’ là kakko = một loại màu đặc biệt, và bột nhão thịt. ‘Nó di chuyển’ là akko = mặt trời, và một loại cây đặc biệt. ‘Nó nhận lấy cơm’ là vakkaṃ = một bộ phận đặc biệt của cơ thể. ‘Người có thể’ là sakko = vua của các vị trời, và người có khả năng. ‘Cái mà người ta dùng để buộc’ là vāko = vỏ cây.

15. Ñukādayo.

15. Các từ như ūka, v.v...

Ñukādayo kapaccayantā nipaccante. Ūha-vitakke, halopo nipātanā ūhīyati vicinīyatīti ūkā-okodanī. Unda kiledane, saṃyogādi lopo, aka ca. Undati dravaṃ karotīti udakaṃ=jalaṃ. Bhī-bhaye, ettābhāvo, bhāyanti etasmāti bhīko=bhīru. Saka-sattiyaṃ, upantassi, sakkoti dhāretunti sikkā=upakaraṇaviseso. Hā-cāge, hīyati sādhūhi jahīyatīti hāko=kodho. Samba-maṇḍane, kassa uña[Pg.235], sambati udakaṃ maṇḍetīti sambuko=jalajantuvisebho. Putha patha-vitthāre, ottābhāvo, kassa uña, puthati pattharati attano bālabhāvanti puthuko=bālo. Suca-soke, socanti etenāti sukkaṃ=sambhavo, setañca. Ci-caye, upapubbo, ettābhāvo, upacinantīti upacikā=vammika kārā. Kampa-calane, kampissa paṃ, kampati calatīti paṅko=kaddamo. Usa-dāhe, usatīti ukkā=jālā. Kassa muña, usati dahatībhi ummukaṃ=alātaṃ. Vama-uggiraṇe, kassa miña, vamīyatīti vammiko=upacikākato cayo, masa-āmasane, sassa tthaṅa, masīyati pemenāti matthakaṃ=sīsaṃ, evamaññepi.

Các từ như ūka, v.v... tận cùng bằng hậu tố ka được thành lập một cách bất quy tắc. Từ căn ūha có nghĩa là ‘suy xét’, sự lược bỏ phụ âm h là do thành lập bất quy tắc, ‘cái được dùng để xem xét’ là ūkā = cái vá múc cơm. Từ căn unda có nghĩa là ‘làm ướt’, phụ âm đầu của phụ âm kép bị lược bỏ, và dùng hậu tố aka. ‘Nó làm ướt, làm cho thành chất lỏng’ là udakaṃ = nước. Từ căn bhī có nghĩa là ‘sợ hãi’, không có nguyên âm e. ‘Chúng sợ nó’ là bhīko = người nhút nhát. Từ căn saka có nghĩa là ‘có thể’, nguyên âm cận cuối đổi thành i. ‘Nó có thể chứa đựng’ là sikkā = một loại dụng cụ đặc biệt (cái đòn gánh có lưới). Từ căn hā có nghĩa là ‘từ bỏ’. ‘Cái bị người tốt từ bỏ’ là hāko = sự sân hận. Từ căn samba có nghĩa là ‘trang điểm’, ka đổi thành u. ‘Nó trang điểm cho nước’ là sambuko = một loại thủy tộc đặc biệt (con sò/ốc). Từ căn putha hoặc patha có nghĩa là ‘trải rộng’, không có nguyên âm o, ka đổi thành u. ‘Người bộc lộ sự trẻ con của mình’ là puthuko = đứa trẻ. Từ căn suca có nghĩa là ‘sầu muộn’. ‘Cái mà họ sầu muộn vì nó’ là sukkaṃ = tinh dịch, và màu trắng. Từ căn ci có nghĩa là ‘chất đống’, có tiếp đầu ngữ upa, không có nguyên âm e. ‘Chúng chất đống lên’ là upacikā = loài mối làm tổ. Từ căn kampa có nghĩa là ‘rung động’, kampa đổi thành paṃ. ‘Nó rung động, di chuyển’ là paṅko = bùn. Từ căn usa có nghĩa là ‘đốt cháy’. ‘Nó cháy’ là ukkā = ngọn đuốc, ngọn lửa. ka đổi thành mu. ‘Nó đốt cháy’ là ummukaṃ = thanh củi đang cháy. Từ căn vama có nghĩa là ‘nôn ra’, ka đổi thành mi. ‘Cái được nôn ra’ là vammiko = ụ đất do mối đùn lên. Từ căn masa có nghĩa là ‘sờ mó’, sa đổi thành ttha. ‘Cái được sờ mó với tình thương’ là matthakaṃ = cái đầu. Tương tự cho các trường hợp khác.

16. Bhītvā nako.

16. Từ căn bhī, hậu tố ānako được dùng.

Bhī-bhaye tīmasmā ānako hoti. Bhāyanti etasmāki bhayānako=bhayajanako.

Từ căn bhī có nghĩa là ‘sợ hãi’, hậu tố ānako được dùng. ‘Chúng sợ nó’ là bhayānako = cái gây ra sợ hãi.

17. Siṅghā āṇikāṭakā.

17. Từ căn siṅgh, các hậu tố āṇika và āṭaka được dùng.

Siṅgha-ghāyanetīmasmā āṇika āṭakā honti. ‘‘Itthiyamatvā’’ti 93.260 ā, siṅghayati passavatīti siṅghāṇikā=nāsāssavo. Siṅghati ekībhāvaṃ yātīti siṅghāṭakaṃ=vīthicatukkaṃ.

Từ căn siṅgh có nghĩa là ‘ngửi’, các hậu tố āṇika và āṭaka được dùng. Theo quy tắc “Itthiyamatvā” (93.260), hậu tố ā được dùng. ‘Nó có mùi, nó chảy ra’ là siṅghāṇikā = nước mũi. ‘Nó đi đến sự hợp nhất’ là siṅghāṭakaṃ = ngã tư đường.

18. Karāditvako.

18. Từ nhóm các căn bắt đầu bằng kara, hậu tố ako được dùng.

Kara-karaṇe, sara-gatihiṃsācintāsu, nara-naye, tarataraṇe, vara-varaṇa sambhattīsu, jana-janane, kara-ditti gatikantīsu, kaṭa-mandane, kura-sadde, thu-abhitthave, evamādīhi ako [Pg.236] hoti. Karīyatīti karako=kamaṇḍalu. Karotīti karakā=vassopalā. Sarati udakametthāti sarako=pānabhājanaṃ. Naranti pāpuṇanti sattā etthāti narako=nirayo. Tarantyanenāti tarako=taraṇaṃ. Vāretītivarako=varaṇo, dhaññaviseso ca. Janetīti janako=pitā. Kanati dibbatīti kanakaṃ=suvaṇṇaṃ. Kaṭati maddati ripavoti kaṭakaṃ=nagaraṃ. Kuratīti korako=kalikā. Thavīyatīti thavako-guccho.

Từ căn kara có nghĩa là ‘làm’; sara có nghĩa là ‘đi, làm hại, suy nghĩ’; nara có nghĩa là ‘dẫn dắt’; tara có nghĩa là ‘vượt qua’; vara có nghĩa là ‘chọn lựa, phục vụ’; jana có nghĩa là ‘sinh ra’; kara có nghĩa là ‘chiếu sáng, đi, mong muốn’; kaṭa có nghĩa là ‘trang điểm’; kura có nghĩa là ‘kêu’; thu có nghĩa là ‘tán thán’; từ những căn này và các căn tương tự, hậu tố ako được dùng. ‘Cái được làm ra’ là karako = bình nước. ‘Cái nó làm ra’ là karakā = mưa đá. ‘Nước chảy trong đó’ là sarako = đồ đựng thức uống. ‘Nơi chúng sanh bị dẫn đến/đi đến’ là narako = địa ngục. ‘Cái mà họ dùng để vượt qua’ là tarako = sự vượt qua. ‘Cái được chọn lựa’ là varako = sự ban cho, và một loại ngũ cốc đặc biệt. ‘Người sinh ra’ là janako = người cha. ‘Nó chiếu sáng’ là kanakaṃ = vàng. ‘Nó đè bẹp kẻ thù’ là kaṭakaṃ = thành phố. ‘Nó tạo ra âm thanh’ là korako = nụ hoa. ‘Cái được tán thán’ là thavako = một chùm.

19. Bala patehyāko.

19. Từ các căn bala và pata, hậu tố āko được dùng.

Bala-pāṇane, pata patha-gamane, etehi āko hoti. Balati jīvatīti balākā=pakkhiviseso. Patati yātīti patākā=dhajo.

Từ căn bala có nghĩa là ‘sống, thở’; pata hoặc patha có nghĩa là ‘đi’; từ những căn này, hậu tố āko được dùng. ‘Nó sống, nó thở’ là balākā = một loài chim đặc biệt (con cò). ‘Nó đi, nó bay’ là patākā = lá cờ.

20. Sāmākādayo.

20. Các từ như sāmāka, v.v...

Sāmākaādayo ākantā nipaccante. Sā-tanu karaṇāvasānesu, sāssa muka, sāti dehaṃ ta nuṃ karotīti sāmāko=tiṇadhaññaṃ. Pā-pāne, inaṅa, pivati rattanti pināko=mahissaradhanu. Gu-sadde, ‘‘yuvaṇṇāna miyaṅuvaṅa sare’’ti (5.136) uvaṅa, gavati nadati etenāti guvako=pūgaphalaṃ. Aṭa paṭa-gamanatthā, paṭati yātīti paṭākā=vejayantī. Sala pila pala hula-gamanatthā, salati yātīti salākā=vejjopakaraṇadabbaṃ. Vida-ñāṇe, vidati jānātīti vidāko=vidvā. Paṇabyavahārathutīsu assa ittaṃ, ūka ca, paṇīyati voharīyatīti piññāko=tilakakko, evamaññepi.

Các từ như sāmāka v.v... được hình thành bất định với hậu tố āka. Căn sā có nghĩa là làm cho mỏng, làm cho kết thúc; sā được biến thành mu. Sāti dehaṃ tanuṃ karotīti sāmāko = lúa cỏ. Căn pā (uống), thêm inaṅa. pivati rattanti pināko = cây cung của thần Mahissara. Căn gu (kêu), theo quy tắc “yuvaṇṇāna miyaṅuvaṅa sare” (5.136) u biến thành uva. gavati nadati etenāti guvako = quả cau. Căn aṭa, paṭa (đi). paṭati yātīti paṭākā = cờ, phướn. Căn sala, pila, pala, hula (đi). salati yātīti salākā = một dụng cụ của thầy thuốc. Căn vida (biết). vidati jānātīti vidāko = người có trí. Căn paṇa (trao đổi, ca ngợi), a biến thành i, và thêm ūka. paṇīyati voharīyatīti piññāko = bã mè. Tương tự cho các từ khác.

21. Vicchālagamamusā kiko.

21. Hậu tố kika được thêm vào các căn viccha, ala, gama, musa.

Vicchā-gamane[Pg.237], ala=bandhane, ama gama-gamane, musa-theyye, etehi kiko hoti. Vicchati yātīti vicchiko=kīṭo. Alati bandhati etenāti alikaṃ=asaccaṃ. Gacchatīti gamiko=gantā. Musāti niddesā dīgho, musati thenetīti mūsiko=undūro.

Căn vicchā (đi), ala (trói buộc), ama, gama (đi), musa (trộm cắp), hậu tố kika được thêm vào các căn này. Vicchati yātīti vicchiko = con bọ cạp. Alati bandhati etenāti alikaṃ = sự không thật, lời nói dối. Gacchatīti gamiko = người đi. Do được nêu trong quy tắc là musā nên nguyên âm được kéo dài. musati thenetīti mūsiko = con chuột.

22. Kiṃkaṇikādayo.

22. Các từ như kiṃkaṇikā v.v...

Kiṃkaṇikādayo saddā kikantā nipaccante. Kaṇaiti daṇḍako dhātu saddattho, kassa dvittaṃ, assa ittaṃ, niggahītāgamo ca, kaṇati saddaṃ karotī kiṃkaṇikā=ghaṇḍikā. Muda-tose, dassa dvittaṃ, mudanti etamayāti muddikā=aṅguliyāveṭṭhanaṃ, phalaviseso a. Mahīyati pūjīyatīti mahikā=himaṃ. Kala-saṅkhyāne, kalīyati parimītayatīti kalikā=korako. Sappa-gamane, assa ittaṃ. Sappati gacchatīti sippikā=jalajantuviseso, evamaññepi.

Các từ như kiṃkaṇikā v.v... được hình thành bất định với hậu tố kika. Căn kaṇa là một căn được liệt kê, có nghĩa là âm thanh; ka được lặp lại, a biến thành i, và thêm niggahīta. kaṇati saddaṃ karotīti kiṃkaṇikā = cái chuông nhỏ. Căn muda (vui thích), da được lặp lại. mudanti etamayāti muddikā = nhẫn đeo tay, hoặc một loại quả. Mahīyati pūjīyatīti mahikā = sương giá. Căn kala (đếm, tính). kalīyati parimītayatīti kalikā = nụ hoa. Căn sappa (đi), a biến thành i. sappati gacchatīti sippikā = một loại sinh vật dưới nước. Tương tự cho các từ khác.

23. Isā kīko.

23. Hậu tố kīka được thêm vào căn isa.

Isa siṃsa-icchāyaṃ, iccasmā kīko hoti. Icchīyatīti isīkā=tūlanissayo.

Căn isa, siṃsa (mong muốn), hậu tố kīka được thêm vào căn này. Icchīyatīti isīkā = lõi của cây sậy.

24. Kamapadā ṇuko.

24. Hậu tố ṇuka được thêm vào các căn kama, pada.

Kama-icchāyaṃ, pada-gamane, etehi ṇuko hoti. ‘‘Ṇiṇāpīna’’nti (5.160) yogavibhāgā ṇilopo. Kāmetīti kāmuko=kāmayitā[Pg.238]. Pajjati yāti etāyāti pādukā=pādopakaraṇaṃ.

Căn kama (mong muốn), pada (đi), hậu tố ṇuka được thêm vào các căn này. Do sự phân chia quy tắc “ṇiṇāpīna” (5.160), ṇ bị xóa bỏ. Kāmetīti kāmuko = người ham muốn. Pajjati yāti etāyāti pādukā = giày dép.

25. Maṇḍasalā ṇūko.

25. Hậu tố ṇūka được thêm vào các căn maṇḍa, sala.

Maṇḍa-bhūsane, sala-gamanattho daṇḍako dhātu, etehi ṇūko hoti. Maṇḍeti jalaṃ bhūsetīti maṇḍūko=bheko, salati gocaratta mupayātīti sālūkaṃ=uppalakaṇḍo.

Căn maṇḍa (trang hoàng), căn sala là một căn được liệt kê có nghĩa là đi, hậu tố ṇūka được thêm vào các căn này. Maṇḍeti jalaṃ bhūsetīti maṇḍūko = con ếch, salati gocarattamupayātīti sālūkaṃ = củ sen.

26. Ulūkādayo.

26. Các từ như ulūka v.v...

Ulūkādayo saddā ṇūkantā nipaccante. Ula-gavesane, ottābhāvo nipātanā, ulati gavesatīti ulūko=kosiyo. Mana=ñāṇe, nassa dhattaṃ, maññatīti madhūko=rukkho. Jala-dittiyaṃ, jalatīti jalūkā=lohitapo, evamaññepi.

Các từ như ulūka v.v... được hình thành bất định với hậu tố ṇūka. Căn ula (tìm kiếm), o biến mất do bất định. ulati gavesatīti ulūko = con cú. Căn mana (biết), n biến thành dh. maññatīti madhūko = một loại cây. Căn jala (sáng chói). jalatīti jalūkā = con đỉa. Tương tự cho các từ khác.

27. Kasā sako.

27. Hậu tố saka được thêm vào căn kasa.

Kasa-vilekhanetīmasmā sako hoti. Kasatīti kassako=kasikammakāro.

Hậu tố saka được thêm vào căn kasa (cày, xới). Kasatīti kassako = người làm ruộng.

28. Karā tiko.

28. Hậu tố tika được thêm vào căn kara.

Karotismā tiko hoti. Karonti kīḷaṃ etthāti kattiko=bāhulo.

Hậu tố tika được thêm vào căn kara. Karonti kīḷaṃ etthāti kattiko = tháng Kattika.

29. Isā ṭhakana.

29. Hậu tố ṭhakana được thêm vào căn isa.

Isa siṃsa-icchāyaṃ, iccasmā ṭhakana hoti. Icchīyatīti iṭṭhakā=mattikāvikāro.

Căn isa, siṃsa (mong muốn), hậu tố ṭhakana được thêm vào căn này. Icchīyatīti iṭṭhakā = viên gạch.

30. Samā kho.

30. Hậu tố kha được thêm vào căn sama.

Sama-upasamakhedesu[Pg.239], etasmā kho hoti. Sameti upasametīti saṅkho=kambu.

Căn sama (làm dịu, làm mệt), hậu tố kha được thêm vào căn này. Sameti upasametīti saṅkho = vỏ ốc.

31. Mukhā dayo.

31. Các từ như mukha v.v...

Mukha ādayo khantā nipaccante. Mu-bandhane, ottābhāvo nipātanā, munanti bandhanti etenāti mukhaṃ=lapanaṃ. Si-sevāyaṃ, ettā bhāvo nipātanā, sayanti ettha ūkā kusuma-dayo cāti sikhā=cūḷā. Vipubbassa sissa, visatissa vā, visesena sayanti ettha, pavisantīti visikhā=racchā. Kana-dītti gati kantīsu, nipubbo, anabhāgalopo, kanati dibbatīti nikkho=suvaṇṇavikāro. Mayaiti gamanattho daṇḍako dhātu, khassa ūña, mayati yātīti mayūkho-kiraṇo. Lū-chedane, otthābhāvo, lunāti chindati sobhanti lūkho=asiniddho. Ara-gamane, aranti yanti etenāti akkho=sakaṭāvayavā, pāsako ca. Yasa-payatane, yassati payatati balimāharaṇatthāyāti yakkho=amanusso, ruha-janane, ruhati jāyatīti rukkho=pādapo, usa-dāhe, usati dahati kāmaggināti ukkho=balībaddo. Saha-marisane ‘halopo, sahati attani katāparādhaṃ khamatīti sakhā=sahāyo, evamaññepi.

Các từ như mukha v.v... được hình thành bất định với hậu tố kha. Căn mu (trói buộc), o biến mất do bất định. munanti bandhanti etenāti mukhaṃ = miệng. Căn si (phục vụ), e biến mất do bất định. sayanti ettha ūkā kusumadayo cāti sikhā = búi tóc. Của căn si có tiếp đầu ngữ vi, hoặc của căn visati. visesena sayanti ettha, pavisantīti visikhā = đường phố. Căn kana (sáng, đi, muốn), có tiếp đầu ngữ ni, phần ana bị xóa. kanati dibbatīti nikkho = một đồ trang sức bằng vàng. Căn maya là một căn được liệt kê có nghĩa là đi, kha được biến thành ūña. mayati yātīti mayūkho = tia sáng. Căn lū (cắt), o biến mất. lunāti chindati sobhanti lūkho = thô, không mịn. Căn ara (đi). aranti yanti etenāti akkho = trục xe, và con súc sắc. Căn yasa (cố gắng). yassati payatati balimāharaṇatthāyāti yakkho = dạ xoa. Căn ruha (sinh ra). ruhati jāyatīti rukkho = cây. Căn usa (đốt). usati dahati kāmaggināti ukkho = con bò đực. Căn saha (chịu đựng), ha bị xóa. sahati attani katāparādhaṃ khamatīti sakhā = bạn bè. Tương tự cho các từ khác.

32. Aja vaja muda gada gamā gaka.

32. Hậu tố gaka được thêm vào các căn aja, vaja, muda, gada, gama.

Aja vaja-gamane, muda-tose, gada-vacane, ama gama-gamane, etehi gaka hoti. Ajati gacchati seṭṭhabhāvanti aggo-seṭṭho[Pg.240]. Vajati samūhattaṃ gacchatīti vaggo=samūho. Mudanti etenāti muggo=dhaññaviseso. Gadatīti gaggo=isi. ‘‘Manānaṃ niggahīta’’nti (5.96) massa niggahītaṃ, gacchatīti gaṅgā=surāpagā.

Căn aja, vaja (đi), muda (vui thích), gada (nói), ama, gama (đi), hậu tố gaka được thêm vào các căn này. Ajati gacchati seṭṭhabhāvanti aggo = cao nhất. Vajati samūhattaṃ gacchatīti vaggo = nhóm, phẩm. Mudanti etenāti muggo = một loại đậu. Gadatīti gaggo = một vị tiên. Theo quy tắc “manānaṃ niggahītaṃ” (5.96), m biến thành niggahīta. gacchatīti gaṅgā = sông Hằng.

33. Siṅgādayo.

33. Các từ như siṅga v.v...

Siṅgaādayo saddā gakaantā nipaccante. Sī-saye, niggahītāgamo, rassattañca, sayati pavattati matthaketi siṅgaṃ=visāṇaṃ. Phura-calane, limuṅa, phurati calatīti puliṅgo=jalitaṅgā rāvayavo. Cala-kampane, upubbo, calassa cāliṃ, uccalati kampatīti uccāliṅgo=sukkakīṭo, kala-sadde, imuka, kalati abhinādaṃ karoti bahurajjatāyā ti kaliṅgo=dakkhiṇāpatho. Bhama-anavaṭṭhāne, assa ittaṃ, bhamatīti bhiṅgo=bhamaro. Paṭa aṭa-gamane, paṭissa amuka, aka ca. Paṭati patanto gacchatīti paṭaṅgo, paṭago=salabho, evamaññepi.

Các từ như siṅga v.v... được hình thành bất định với hậu tố gaka. Căn sī (nằm), thêm niggahīta, và nguyên âm được rút ngắn. sayati pavattati matthaketi siṅgaṃ = cái sừng. Căn phura (rung động), thêm limuṅa. phurati calatīti puliṅgo = tia lửa. Căn cala (rung động), có tiếp đầu ngữ u, cala biến thành cāliṃ. uccalati kampatīti uccāliṅgo = con giun khô. Căn kala (kêu), thêm imuka. kalati abhinādaṃ karoti bahurajjatāyāti kaliṅgo = một xứ ở miền nam. Căn bhama (đi lang thang), a biến thành i. bhamatīti bhiṅgo = con ong. Căn paṭa, aṭa (đi), paṭi thêm amuka và aka. paṭati patanto gacchatīti paṭaṅgo, paṭago = con bướm đêm. Tương tự cho các từ khác.

34. Agā gi.

34. Hậu tố gi được thêm vào căn aga.

Aga-kuṭilagamanetīmasmā gi hoti. Agati kuṭilo hutvā gacchatīti aggi=pāvako.

Hậu tố gi được thêm vào căn aga (đi quanh co). Agati kuṭilo hutvā gacchatīti aggi = lửa.

35. Yāvalā gu.

35. Hậu tố gu được thêm vào các căn yā, va, la.

Yā-pāpuṇane, vala valla-saṃvaraṇe, etehi gu hoti. Yātīti yāgu=peyyā. Valīyati saṃvarīyatīti vaggu=manuñño.

Động từ yā (trong sự đạt đến), vala hoặc valla (trong sự bao bọc). Hậu tố gu được dùng sau các động từ này. Yātīti yāgu (cái được đi đến) = peyyā (cháo loãng). Valīyati saṃvarīyatīti vaggu (cái được bao bọc, được thu thúc) = manuñño (khả ái).

36. Pheggādayo.

36. Các từ pheggu v.v...

Pheggu [Pg.241] ādayo guantā nipaccante. Phala-nipphattiyaṃ, assa ettaṃ, phalati niṭṭhānaṃ gacchatīti pheggu=asāro. Bhara-bharaṇe, ralopo. Bharatīti bhagu=isi. Hi-gatīyaṃ, niggahītāgamo, hino ti pavattatīti hiṅgu=rāmaṭhajaṃ. Kama-icchāyaṃ, kāmīyatīti kaṅgu=dhaññaviseso, evamaññepi.

Các từ pheggu v.v... được hình thành bất quy tắc với hậu tố gu. Từ động từ phala (trong sự thành tựu), a biến thành e. Phalati niṭṭhānaṃ gacchatīti pheggu (cái thành tựu, đi đến chỗ kết thúc) = asāro (không có lõi, vô giá trị). Từ động từ bhara (trong sự nuôi dưỡng), ra bị xóa. Bharatīti bhagu (vị nuôi dưỡng) = isi (ẩn sĩ). Từ động từ hi (trong sự đi), niggahīta được thêm vào. Hinoti pavattatīti hiṅgu (cái được tiến hành) = rāmaṭhajaṃ (a ngùy). Từ động từ kama (trong sự mong muốn), kāmīyatīti kaṅgu (cái được mong muốn) = dhaññaviseso (một loại lúa đặc biệt). Tương tự cho các trường hợp khác.

37. Janā gho.

37. Hậu tố gho sau jana.

Jana-jananetīmasmā gho hoti. ‘‘Manānaṃ niggahīta’’nti (5.96) nassa niggahītaṃ, jāyati gamanametāyāti jaṅghā=pāṇyaṅgaviseso.

Hậu tố gho được dùng sau động từ jana (trong sự sanh sản). Theo quy tắc “manānaṃ niggahītaṃ” (5.96), n biến thành niggahīta. Jāyati gamanam etāyāti jaṅghā (sự đi lại được sanh ra bởi cái này) = pāṇyaṅgaviseso (một bộ phận đặc biệt của chân).

38. Meghādayo.

38. Các từ megha v.v...

Meghaādayo ghantā nipaccante. Miha-secane, halopo, mehati siñcatīti megho=ambudo. Muha-mucchāyaṃ, halopo, muyhanti sattā etthāti mogho=tuccho. Sī-saye, ettābhāvo, seti lahu hutvā pavattatīti sīghaṃ=āsu. Aha-bhasmīkaraṇe, nipubbo, halopadīghā, nidahatīti nidāgho=gimho. Mahīssa halopo, mahīyati pūjīyatīti maghā=nakkhattaṃ, evamaññepi.

Các từ megha v.v... được hình thành bất quy tắc với hậu tố gha. Từ động từ miha (trong sự tưới), ha bị xóa. Mehati siñcatīti megho (cái tưới, rưới) = ambudo (mây). Từ động từ muha (trong sự si mê), ha bị xóa. Muyhanti sattā etthāti mogho (nơi chúng sanh bị si mê) = tuccho (trống rỗng, vô ích). Từ động từ sī (trong sự nằm), không có sự biến đổi thành e. Seti lahu hutvā pavattatīti sīghaṃ (nó nằm, diễn tiến một cách nhẹ nhàng) = āsu (nhanh chóng). Từ động từ aha (trong sự thiêu ra tro), có tiếp đầu ngữ ni, ha bị xóa và (nguyên âm) được trường hóa. Nidahatīti nidāgho (cái thiêu đốt) = gimho (mùa hè). Từ mahī, ha bị xóa. Mahīyati pūjīyatīti maghā (cái được cúng dường) = nakkhattaṃ (chòm sao). Tương tự cho các trường hợp khác.

(Iti kavaggapaccayavidhānaṃ).

(Kết thúc phần về các hậu tố thuộc nhóm ka).

39. Cusaravarā co.

39. Hậu tố co sau cu, sara, vara.

Cu-cavane, sara-gati hiṃsā cintāsu, vara-varaṇa sambhattīsu, eyehi co hoti. Cavati rukkhāti cocaṃ=upabhuttaphala- viseso[Pg.242]. Sarati āyatiṃ dukkhaṃ hiṃsatīti saccaṃ=avitathaṃ. Vāreti sukhanti vaccaṃ=gūtho.

Từ động từ cu (trong sự rơi rụng), sara (trong sự đi, sự làm hại, sự suy nghĩ), vara (trong sự lựa chọn, sự chia phần), hậu tố co được dùng sau các động từ này. Cavati rukkhāti cocaṃ (cái rơi rụng từ cây) = upabhuttaphala- viseso (một loại quả đã dùng đặc biệt, tức là chuối). Sarati āyatiṃ dukkhaṃ hiṃsatīti saccaṃ (cái đi đến hoặc cái hủy diệt khổ đau trong tương lai) = avitathaṃ (sự thật). Vāreti sukhanti vaccaṃ (cái ngăn cản sự an lạc) = gūtho (phân).

40. Marā cuīcī ca.

40. Hậu tố cu, īci và co sau mara.

Mara-pāṇacāge tīmasmā cuīcī honti co ca. Maraṇaṃ maccu=maraṇaṃ. Māreti andhakāraṃ vināsetīti marīci=raṃsi, migataṇhikā ca. Maratīti macco=satto.

Từ động từ mara (trong sự từ bỏ mạng sống), các hậu tố cu, īci và co được dùng. Maraṇaṃ maccu (sự chết) = maraṇaṃ (sự chết). Māreti andhakāraṃ vināsetīti marīci (cái làm cho chết hoặc cái phá hủy bóng tối) = raṃsi (tia sáng), và migataṇhikā (ảo ảnh). Maratīti macco (người chết) = satto (chúng sanh).

41. Kusa pasā chika.

41. Hậu tố chika sau kusa, pasa.

Kusa-akkose, pasa-bādhane, etehi chika hoti. Kusīyati akkosīyatīti kucchi=udaraṃ. Pasīyati bādhīyati etthāti pacchi=bhājanaviseso.

Từ động từ kusa (trong sự mắng nhiếc), pasa (trong sự bức hại), hậu tố chika được dùng sau các động từ này. Kusīyati akkosīyatīti kucchi (cái bị mắng nhiếc) = udaraṃ (bụng). Pasīyati bādhīyati etthāti pacchi (nơi bị bức hại) = bhājanaviseso (một loại đồ đựng đặc biệt, cái giỏ).

42. Kasa usā chuka.

42. Hậu tố chuka sau kasa, usa.

Kasa-vilekhane, usa-dāhe, etehi chuka hoti. Kasanti vilekhanti etthāti kacchu=pāmaṃ. Usati dahati santāpanti ucchu=rasālo.

Từ động từ kasa (trong sự cào, gãi), usa (trong sự đốt cháy), hậu tố chuka được dùng sau các động từ này. Kasanti vilekhanti etthāti kacchu (nơi người ta cào, gãi) = pāmaṃ (bệnh ghẻ). Usati dahati santāpanti ucchu (cái đốt cháy, làm nóng) = rasālo (cây mía).

43. Asa masa vada kuca kacā cho.

43. Hậu tố cho sau asa, masa, vada, kuca, kaca.

Asa-khipane, masa-āmasane, vada-vacane, kuca-saṃkocane, kaca-bandhane, etehi cho hoti. Asati chipatīti accho=bhallūko. Masati jalanti maccho=mīno. Vadatīti vaccho=nelako. Kucīyati saṃkocīyatīti koccho=bhaddapīṭṭhaṃ. Kacīyati bandhīyatīti kaccho=tanupadeso, anūpo ca.

Từ động từ asa (trong sự ném), masa (trong sự sờ mó), vada (trong sự nói), kuca (trong sự co lại), kaca (trong sự buộc), hậu tố cho được dùng sau các động từ này. Asati chipatīti accho (con vật ném) = bhallūko (con gấu). Masati jalanti maccho (con vật sờ mó nước) = mīno (con cá). Vadatīti vaccho (con vật nói) = nelako (con bê). Kucīyati saṃkocīyatīti koccho (cái bị co lại) = bhaddapīṭṭhaṃ (ghế tốt). Kacīyati bandhīyatīti kaccho (cái bị buộc) = tanupadeso (vùng của thân thể, nách), và anūpo (vùng đầm lầy).

44. Gucchādayo.

44. Các từ guccha v.v...

Gucchaādayo [Pg.243] chantā nipaccante. Gupa-gopane, ottābhāvo, gopīyatīti guccho=thavako. Tusa-tuṭṭhimhī, tusanti etenāti tucchaṃ=musā. Pusa-posane, posanti tanumanenāti puccho=vāladhi, evamaññepi.

Các từ guccha v.v... được hình thành bất quy tắc với hậu tố cha. Từ động từ gupa (trong sự bảo vệ), không có sự biến đổi thành o. Gopīyatīti guccho (cái được bảo vệ) = thavako (chùm, bó). Từ động từ tusa (trong sự hài lòng), tusanti etenāti tucchaṃ (người ta hài lòng bởi cái này) = musā (trống rỗng, giả dối). Từ động từ pusa (trong sự nuôi dưỡng), posanti tanum anenāti puccho (người ta nuôi dưỡng thân thể bằng cái này) = vāladhi (cái đuôi). Tương tự cho các trường hợp khác.

45. Arā ju ñaṭa ca.

45. Hậu tố ju sau ara, và ara biến thành uṭa.

Ara-gamanetīmasmā ju hoti, arissa uṭa ca. Ṭakāro sabbādesattho, arati akuṭilabhāvena pavattatīti uju=avaṅko.

Từ động từ ara (trong sự đi), hậu tố ju được dùng, và ara biến thành uṭa. Ký tự ṭ có nghĩa là thay thế toàn bộ. Arati akuṭilabhāvena pavattatīti uju (cái đi, cái diễn tiến một cách không cong vẹo) = avaṅko (thẳng).

46. Rajjādayo.

46. Các từ rajju v.v...

Rajjuādayo juantā nipaccante. Rudha-āvaraṇe, ussa attaṃ, rundhanti etenāti rujju-yottaṃ. Mana-ñāṇe, amaññitthāti mañju=mañjulaṃ, evamaññepi.

Các từ rajju v.v... được hình thành bất quy tắc với hậu tố ju. Từ động từ rudha (trong sự ngăn che), u biến thành a. Rundhanti etenāti rujju (người ta ngăn che bằng cái này) = yottaṃ (dây thừng). Từ động từ mana (trong sự biết), amaññitthāti mañju (vị ấy đã biết) = mañjulaṃ (khả ái, dễ thương). Tương tự cho các trường hợp khác.

47. Gidhā jhaka.

47. Hậu tố jhaka sau gidha.

Gidha-abhikaṅkhāyamiccasmā jhaka hoti. Gedhatīti gijjho=pakkhiviseso.

Từ động từ gidha (trong sự tham muốn), hậu tố jhaka được dùng. Gedhatīti gijjho (kẻ tham lam) = pakkhiviseso (một loại chim đặc biệt, chim kên kên).

48. Vañjhādayo.

48. Các từ vañjha v.v...

Vañcyādayo jhaka antā nipaccante. Vana-yācane, vanoti attānaṃ anubhavituṃ yācatīti vañjho=aphalarukkho, vañjhā=apasavā itthī, assa ittaṃ viñjho=pabbato, saṃja-saṅge, niggahītalopo, sañjiyatīti sajjhaṃ=rajataṃ, evamaññepi.

Các từ vañjha v.v... được hình thành bất quy tắc với hậu tố jhaka. Từ động từ vana (trong sự cầu xin), vanoti attānaṃ anubhavituṃ yācatīti vañjho (cái cầu xin để tự mình trải nghiệm) = aphalarukkho (cây không quả), vañjhā = apasavā itthī (người phụ nữ son sẻ). a biến thành i, (thành) viñjho = pabbato (ngọn núi). Từ động từ saṃja (trong sự dính mắc), niggahīta bị xóa. Sañjiyatīti sajjhaṃ (cái bị dính mắc) = rajataṃ (bạc). Tương tự cho các trường hợp khác.

49. Kamayajā ño.

49. Hậu tố ño sau kama, yaja.

Kama-icchāyaṃ[Pg.244], yaja-devapūjāsaṅgatikaraṇadānesu, etehi ño hoti, massa niggahītavaggantā, kāmīyatīti kaññā=kumārī. Jassa pararūpattaṃ, yajantyanenāti yañño=yāgo.

Từ động từ kama (trong sự mong muốn), yaja (trong sự cúng dường chư thiên, sự kết giao, sự bố thí), hậu tố ño được dùng sau các động từ này. m biến thành niggahīta hoặc phụ âm mũi cùng nhóm. Kāmīyatīti kaññā (người được mong muốn) = kumārī (thiếu nữ). j đồng hóa với âm theo sau. Yajanti anenāti yañño (người ta tế lễ bằng cái này) = yāgo (sự tế lễ).

50. Puññaṃ.

50. Phước báu.

Punāti puṇatismā vā ñoottābhāvo ca nipaccante. Punāti, puṇati sundarattaṃ karotīti vā puññaṃ=kusalaṃ.

Từ (động từ căn) punāti hoặc puṇatismā, và (hậu tố) ño được tạo thành một cách bất quy tắc, và có sự biến đổi thành otta. Punāti, puṇati, hoặc làm cho tốt đẹp, do đó là puññaṃ = thiện.

51. Ara hāñño hāssa hira ca.

51. Sau (động từ căn) ara và hā là (hậu tố) añño, và hā được thay thế bằng hira.

Ara-gamane, vā-cāge, etehi añño hoti, hāssa hirañcādeso. Arīyate gamyateti araññaṃ=vanaṃ. Jahāti sattānaṃ hīnattanti hiraññaṃ=dhanaṃ, suvaṇṇañca.

(Động từ căn) ara có nghĩa là đi, (động từ căn) hā có nghĩa là từ bỏ, sau những (căn) này là (hậu tố) añño, và hā được thay thế bằng hira. Arīyate gamyate (được đi đến), do đó là araññaṃ = rừng. Jahāti sattānaṃ hīnattanti (nó từ bỏ sự thấp hèn của chúng sanh), do đó là hiraññaṃ = tài sản, và vàng.

(Iti cavaggapaccayavidhānaṃ).

(Đây là phần về các hậu tố thuộc nhóm ca).

52. Kira tarā kīṭo.

52. Sau (động từ căn) kira và tarā là (hậu tố) kīṭo.

Kira-vikiraṇe, tara-taraṇe, etehi, kīṭo hoti. Sobhetumettha ratanāni vikirīyantīti kirīṭaṃ=makuṭaṃ. Taraiti niddesā assa ittaṃ, taranti yanti surūpatta manenāti tirīṭaṃ=veṭṭhanaṃ.

(Động từ căn) kira có nghĩa là rải, (động từ căn) tara có nghĩa là vượt qua, sau những (căn) này là (hậu tố) kīṭo. Sobhetumettha ratanāni vikirīyantīti (ở đây, châu báu được rải ra để trang điểm), do đó là kirīṭaṃ = vương miện. Do chỉ định taraiti, a của nó trở thành i, taranti yanti surūpatta manenāti (nhờ nó mà họ vượt qua, đạt đến trạng thái tốt đẹp), do đó là tirīṭaṃ = khăn quấn đầu.

53. Sakādīhyaṭo.

53. Sau (động từ căn) saka và các (căn) khác là (hậu tố) aṭo.

Saka-sattiyaṃ, kasa-gamane, kara-karaṇe, makka iti suttiyo dhātu, deva-devane, kama-icchāyaṃ, evamādihi aṭo hoti. Saṇṇoti bhāraṃ vahitunti sakaṭo=yānaṃ. Akasi nirojattaṃ agamīti kasaṭaṃ=nirojaṃ. Karoti amanāpanti karaṭo=kāko[Pg.245]. Makkati calatīti makkaṭo=vānaro. Devīyati pūjīyatīti devaṭo=isi. Kamati icchati ārohatthanti kamaṭo=vāmano.

(Động từ căn) saka có nghĩa là có thể, kasa có nghĩa là đi, kara có nghĩa là làm, động từ căn makka trong kinh, deva có nghĩa là chơi đùa, kama có nghĩa là mong muốn, sau những (căn) này và các (căn) khác là (hậu tố) aṭo. Saṇṇoti bhāraṃ vahitunti (nó có thể chuyên chở vật nặng), do đó là sakaṭo = cỗ xe. Akasi nirojattaṃ agamīti (nó đã đi, đã đến trạng thái không có vị), do đó là kasaṭaṃ = không vị. Karoti amanāpanti (nó tạo ra (âm thanh) không vừa ý), do đó là karaṭo = con quạ. Makkati calatīti (nó di chuyển, nó không yên), do đó là makkaṭo = con khỉ. Devīyati pūjīyatīti (vị ấy được than khóc, được tôn thờ), do đó là devaṭo = vị tiên. Kamati icchati ārohatthanti (nó mong muốn, nó muốn trèo lên), do đó là kamaṭo = người lùn.

54. Makuṭāvāṭa kavāṭa kukkuṭā.

54. (Các từ) makuṭa, āvāṭa, kavāṭa, kukkuṭa.

Ete saddā nipaccante. Maṃkismā uṭo, niggahītalopo ca, maṃketi sobhetīti makuṭaṃ=kirīṭaṃ. Avatismā āṭaṇa, avyate khaññateti āvāṭo=kāsu. Ku-saddetīmasmā āṭo, oavādesā yathāyogaṃ, kavati ravatīti kavāṭaṃ=dvārapidhānaṃ. Kuka vaka-ādānetīmasmā kuṭaka, kukati gocaramādadātīti kukkuṭo=tambacūḷo.

Những từ này được tạo thành một cách bất quy tắc. Từ (căn) maṃki là (hậu tố) uṭo, và niggahīta bị lược bỏ, maṃketi sobhetīti (nó trang điểm, làm cho đẹp), do đó là makuṭaṃ = vương miện. Từ (căn) avati là (hậu tố) āṭaṇa, avyate khaññate (nó được bảo vệ, được đào), do đó là āvāṭo = cái hố. Từ (căn) ku có nghĩa là kêu, là (hậu tố) āṭo, với sự thay thế o bằng av một cách thích hợp, kavati ravatīti (nó kêu, nó phát ra tiếng), do đó là kavāṭaṃ = cánh cửa. Từ (căn) kuka hoặc vaka có nghĩa là lấy, là (hậu tố) kuṭaka, kukati gocaramādadātīti (nó lấy thức ăn), do đó là kukkuṭo = gà trống.

55. Kamusa kusa kasā ṭho.

55. Sau (động từ căn) kamu, usa, kusa, kasā là (hậu tố) ṭho.

Kama-icchāyaṃ, usa-dāhe, kusa-akkose, kasa-gamane, etehiṭho hoti, niggahītavaggantā, odanādīni kāmetīti kaṇṭho=galo. Okkapararūpādīni, odanādīsu uṇhena usīyatī ti oṭṭho=dantacchado, karabho ca. Kusīyati akkosīyatīti koṭṭho=dhaññanilayo. Kasati yāti vināsanti kaṭṭhaṃ=dāru.

(Động từ căn) kama có nghĩa là mong muốn, usa có nghĩa là đốt cháy, kusa có nghĩa là mắng nhiếc, kasa có nghĩa là đi, sau những (căn) này là (hậu tố) ṭho, niggahīta trở thành âm mũi cùng nhóm. Odanādīni kāmetīti (nó mong muốn cơm v.v.), do đó là kaṇṭho = cổ họng. Có sự đồng hóa và các quy tắc khác, odanādīsu uṇhena usīyatī ti (nó bị đốt cháy bởi hơi nóng trong cơm v.v.), do đó là oṭṭho = môi, và lạc đà. Kusīyati akkosīyatīti (nó bị mắng nhiếc), do đó là koṭṭho = kho thóc. Kasati yāti vināsanti (nó đi đến, nó bị hủy hoại), do đó là kaṭṭhaṃ = gỗ.

56. Kuṭṭhādayo.

56. (Các từ) kuṭṭha và các từ khác.

Kuṭṭhaādayo saddā ṭhantā nipaccante. Kusismā ṭho, ottābhāvo ca, kusīyati akkosīyatīti kuṭṭhaṃ=chavirogo. Kuṇa-sadde, pararūpābhāvo ottābhāvo ca, kuṇati nadatīti kuṇṭho=atikhiṇo, kuṇīyati akkosīyatīti kuṇṭho= chinnahatthapādādiko[Pg.246]. Daṃsissa dā, daṃsati etāyāti dāṭhā=dantaviseso. Kamissa aka ca. Kāmīyāti dīnetīti kamaṭho=bhikkhābhājanaṃ, vāmano, kummo ca. Phassissa phuṭo, phassīyatīti phuṭṭho=phasso, evamaññepi.

Các từ kuṭṭha và các từ khác kết thúc bằng ṭha được tạo thành một cách bất quy tắc. Từ (căn) kusi là (hậu tố) ṭho, và không có sự biến đổi thành o, kusīyati akkosīyatīti (nó bị mắng nhiếc), do đó là kuṭṭhaṃ = bệnh ngoài da. (Từ căn) kuṇa có nghĩa là kêu, không có sự đồng hóa và không có sự biến đổi thành o, kuṇati nadatīti (nó kêu), do đó là kuṇṭho = rất cùn; kuṇīyati akkosīyatīti (nó bị mắng nhiếc), do đó là kuṇṭho = người bị cụt tay chân v.v. Đối với (căn) daṃsi, (thay thế là) dā, daṃsati etāyāti (người ta cắn bằng nó), do đó là dāṭhā = một loại răng đặc biệt. Đối với (căn) kami, (thay thế là) aka. Kāmīyāti dīnetīti (nó được mong muốn, được cho), do đó là kamaṭho = bình bát, người lùn, và con rùa. Đối với (căn) phassi, (thay thế là) phuṭo, phassīyatīti (nó được xúc chạm), do đó là phuṭṭho = xúc chạm. Tương tự cho các từ khác.

57. Vara karā aṇḍo.

57. Sau (động từ căn) vara và kara là (hậu tố) aṇḍo.

Vara-varaṇe, kara-karaṇe, etehi aṇḍo hoti. Attani pephaṃ vārayatīti varaṇḍo=mukharogo. Karīyatīti karaṇḍo=bhaṇḍaviseso.

(Động từ căn) vara có nghĩa là lựa chọn, (động từ căn) kara có nghĩa là làm, sau những (căn) này là (hậu tố) aṇḍo. Attani pephaṃ vārayatīti (nó ngăn đờm trong người), do đó là varaṇḍo = bệnh ở miệng. Karīyatīti (nó được làm ra), do đó là karaṇḍo = một loại hộp đặc biệt.

58. Manantā ḍo.

58. Sau (các động từ căn) kết thúc bằng ma và na là (hậu tố) ḍo.

Makāra nakārantehi kriyatthehi bahulaṃ ḍappaccayo hoti. Sama-upasame, samanaṃ saṇḍaṃ=samūho. Kama-padavikkhepe, kamati yātīti kaṇḍo=saro, paricchedo ca, dama-damane, damantvyanenāti daṇḍo=niggaho. Ama gama-gamane, amanti uppajjanti etthāti aṇḍo=pakkhipasavo, koso ca. Gacchati sūnabhāvanti gaṇḍo=byādhi, vadanekadeso ca. Ramu-kīḷāyaṃ, ramanti etthāti ruṇḍā=vidhavā. Mana-ñāṇe, maññanti etenāti maṇḍo=odanādinissāvo. Khana khaṇa=avadāraṇe, khaññatīti khaṇḍo=ucchuvikāra viseso. Lama-hiṃsāyaṃ, lamati hiṃsati sucibhāvanti laṇḍo=vaccaṃ, evamaññepi.

Sau các động từ có nghĩa chỉ hành động kết thúc bằng makāra và nakāra, hậu tố ḍa thường được dùng. (Căn) sama có nghĩa là lắng dịu, samanaṃ (trở thành) saṇḍaṃ = nhóm, lùm cây. (Căn) kama có nghĩa là bước đi, kamati yātīti (nó đi), do đó là kaṇḍo = mũi tên, và chương mục. (Căn) dama có nghĩa là chế ngự, damantvyanenāti (người ta chế ngự bằng nó), do đó là daṇḍo = sự trừng phạt. (Căn) ama và gama có nghĩa là đi, amanti uppajjanti etthāti (chúng đi, chúng sanh ra trong đó), do đó là aṇḍo = trứng chim, và bao/vỏ. Gacchati sūnabhāvanti (nó đi đến tình trạng sưng lên), do đó là gaṇḍo = bệnh tật, và một phần của khuôn mặt. (Căn) ramu có nghĩa là vui chơi, ramanti etthāti (họ vui thích trong đó), do đó là ruṇḍā = góa phụ. (Căn) mana có nghĩa là biết, maññanti etenāti (người ta biết bằng nó), do đó là maṇḍo = váng của cháo v.v. (Căn) khana hoặc khaṇa có nghĩa là đào lên, khaññatīti (nó được đào lên), do đó là khaṇḍo = một loại sản phẩm đặc biệt từ mía. (Căn) lama có nghĩa là làm hại, lamati hiṃsati sucibhāvanti (nó làm hại, nó tổn hại đến sự trong sạch), do đó là laṇḍo = phân. Tương tự cho các từ khác.

59. Kuṇḍā dayo.

59. (Các từ) kuṇḍa và các từ khác.

Kuṇḍaādayo ḍantā nipaccante. Kama mana tanānaṃ assa uttaṃ, kāmīyatīti kuṇḍaṃ=bhājanaṃ. Maññati hitāhitanti muṇḍo= chinnakeso[Pg.247]. Tanoti etenāti tuṇḍaṃ=lapanaṃ. Īra-khepe, eraṃādeso. Īrati kampatīti eraṇḍo=byagghapuccho, si-sevāyaṃ, sissa khamuka, sugandhaṃ sevatīti sikhaṇḍo=cūḷā, evamaññepi.

Các từ kuṇḍa và các từ khác kết thúc bằng ḍa được tạo thành một cách bất quy tắc. Đối với (các căn) kama, mana, tana, a của chúng trở thành u, kāmīyatīti (nó được mong muốn), do đó là kuṇḍaṃ = đồ đựng. Maññati hitāhitanti (người ấy biết điều lợi và không lợi), do đó là muṇḍo = người cạo tóc. Tanoti etenāti (người ta duỗi ra bằng nó), do đó là tuṇḍaṃ = miệng/mỏ. (Căn) īra có nghĩa là rung chuyển, eraṃ là từ thay thế. Īrati kampatīti (nó rung, nó động), do đó là eraṇḍo = cây thầu dầu. (Căn) si có nghĩa là phục vụ, đối với si, (thay thế là) khamuka, sugandhaṃ sevatīti (nó theo mùi hương), do đó là sikhaṇḍo = búi tóc. Tương tự cho các từ khác.

60. Tija kasa tasa dakkhā kiṇo jassa kho ca.

60. Sau (động từ căn) tija, kasa, tasa, dakkha là (hậu tố) kiṇo, và ja được thay thế bằng kha.

Tija-nisāne, kasa-gamane, tasa-pipāsāyaṃ, dakkha-vuddhiyaṃ, etehi kiṇo hoti, jassa kho ca, tejayitthāti tikhiṇaṃ=nisitaṃ. Kasati pavattatīti kasiṇaṃ=asesaṃ. Tasanaṃ tasiṇā=taṇhā. Dakkhati vuddhiṃ gacchati etāyāti dakkhīṇā=kusalaṃ.

(Động từ căn) tija có nghĩa là mài sắc, kasa có nghĩa là đi, tasa có nghĩa là khao khát, dakkha có nghĩa là tăng trưởng, sau những (căn) này là (hậu tố) kiṇo, và ja được thay thế bằng kha. Tejayitthāti (nó được mài sắc), do đó là tikhiṇaṃ = sắc bén. Kasati pavattatīti (nó tiếp diễn, nó tiến hành), do đó là kasiṇaṃ = toàn bộ. Tasanaṃ (sự khao khát), do đó là tasiṇā = ái dục. Dakkhati vuddhiṃ gacchati etāyāti (nhờ nó mà người ta tăng trưởng, đi đến sự tăng trưởng), do đó là dakkhīṇā = thiện.

61. Vīādito ṇi.

61. Sau (động từ căn) vī và các (căn) khác là (hậu tố) ṇi.

Vī-tantasantāne, si-sevāsaṃ, sū-passavane, du-gamane, kī-dabbavinīmaye, sā-tanukaraṇāvasānesu, evamādīhi ṇi hoti. Vīyatīti veṇi=kesakalāpo. Sevanaṃ seṇi=sajātīnaṃ kārūnaṃ samūho. Nipubbo, nisevīyatīti niseṇi=sopānaṃ. Savati passavatīti soṇi=kaṭi. Davati vahatīti doṇi=kaṭṭhambuvāhanī, nāvā ca. Nadādipāṭhā vimhi soṇī doṇī tipi hoti. Kayanaṃ, kīyate etāyāti vā keṇi=kayo sāti dukkhaṃ tanuṃ karotīti sāṇi=tirokaraṇī, evamaññepi.

(Động từ căn) vī có nghĩa là dệt, si có nghĩa là phục vụ, sū có nghĩa là chảy, du có nghĩa là đi, kī có nghĩa là trao đổi hàng hóa, sā có nghĩa là làm cho mỏng và kết thúc, sau những (căn) này và các (căn) khác là (hậu tố) ṇi. Vīyatīti (nó được dệt), do đó là veṇi = bím tóc. Sevanaṃ (sự phục vụ), do đó là seṇi = nhóm thợ thủ công cùng loại. Có tiền tố ni, nisevīyatīti (nó được sử dụng), do đó là niseṇi = cầu thang. Savati passavatīti (nó chảy, nó tuôn ra), do đó là soṇi = hông. Davati vahatīti (nó đi, nó mang), do đó là doṇi = máng nước bằng gỗ, và thuyền. Trong nhóm nadādi, chúng cũng trở thành soṇī và doṇī. Kayanaṃ, hoặc kīyate etāyāti (sự mua, hoặc người ta mua bằng nó), do đó là keṇi = sự mua bán. Sāti dukkhaṃ tanuṃ karotīti (nó kết thúc, nó làm cho khổ đau mỏng đi), do đó là sāṇi = màn che. Tương tự cho các từ khác.

62. Gahādīhyaṇi.

62. Sau (động từ căn) gaha và các (căn) khác là (hậu tố) aṇi.

Gaha-upādāne, ara-gamane, dhara-dhāraṇe, sara-gatiyiṃsā cintāsu, tara-taraṇe, evamādīhi aṇippaccayo hoti. Gaṇhātīti gahaṇi=asitādipācako aggi. Arīyati gamīyatīti araṇi=aggimanthanakaṭṭhaṃ[Pg.248]. Dhāretīti dharaṇi=mahī. Sarīyati gamīyatīti bharaṇi=maggo. Tarantyanenāti taraṇi=nāvā, sūriyo ca.

(Động từ căn) gaha có nghĩa là nắm giữ, ara có nghĩa là đi, dhara có nghĩa là mang, sara có nghĩa là di chuyển, làm hại và suy nghĩ, tara có nghĩa là vượt qua, sau những (căn) này và các (căn) khác là hậu tố aṇi. Gaṇhātīti (nó nắm giữ), do đó là gahaṇi = lửa tiêu hóa thức ăn v.v. Arīyati gamīyatīti (nó được đi đến), do đó là araṇi = khúc gỗ để tạo lửa. Dhāretīti (nó mang giữ), do đó là dharaṇi = đất. Sarīyati gamīyatīti (nó được di chuyển trên đó), do đó là bharaṇi = con đường. Tarantyanenāti (người ta vượt qua bằng nó), do đó là taraṇi = thuyền, và mặt trời.

63. Rīvībhāhi ṇu.

63. Sau (động từ căn) rī, vī, bhā là (hậu tố) ṇu.

Rī-passavane, vī vā-gamane, bhā-dittiyaṃ, etehiṇu hoti. Rīyati passavatīti reṇu=rajo. Veti pavattatīti veṇu=veḷu. Bhāti dibbatīti bhāṇu=raṃsi.

(Căn) Rī (nghĩa là chảy), vī hoặc vā (nghĩa là đi), bhā (nghĩa là chiếu sáng), tiếp vĩ ngữ ṇu được thêm vào sau các (căn) này. Rīyati passavatīti reṇu=rajo (nó chảy, nó rỉ ra, do đó là reṇu = bụi). Veti pavattatīti veṇu=veḷu (nó đi, nó diễn tiến, do đó là veṇu = cây tre). Bhāti dibbatīti bhāṇu=raṃsi (nó chiếu sáng, nó lấp lánh, do đó là bhāṇu = tia sáng).

64. Khāṇvā dayo.

64. Khāṇu, v.v...

Khāṇuādayo ṇuantā nipaccante. Khaṇa khana-avadāraṇe, ṇassa ā, khaññati avadārīyatīti khāṇu=chinnasākho rukkho. Jana-janane, nassa vā āttaṃ, jāyati gamana manenāti jāṇu, jaṇṇu=jaṅghorūnaṃ sandhi. Hara-haraṇe, eka, harīyatīti hareṇu=gandhadabba, evamaññepi.

Các từ khāṇu, v.v... được hình thành bất quy tắc với tiếp vĩ ngữ ṇu. (Căn) khaṇa hoặc khana (nghĩa là đào, xé). ṇ được biến thành ā. khaññati avadārīyatīti khāṇu=chinnasākho rukkho (nó bị đào, bị xé, do đó là khāṇu = cây bị chặt cành, gốc cây). (Căn) jana (nghĩa là sinh ra). n tùy chọn biến thành ā. jāyati gamana manenāti jāṇu, jaṇṇu=jaṅghorūnaṃ sandhi (sự đi lại được tạo ra bởi cái này, do đó là jāṇu hoặc jaṇṇu = khớp nối giữa cẳng chân và đùi, đầu gối). (Căn) hara (nghĩa là mang đi). Thêm e. harīyatīti hareṇu=gandhadabba (nó được mang đi, do đó là hareṇu = chất thơm). Tương tự cho các trường hợp khác.

65. Kvādito ṇo.

65. (Tiếp vĩ ngữ) ṇo (được thêm) sau (căn) ku, v.v...

Ku-sadde, su-savane, du-gamane, vara-varaṇe, kara-karaṇe, paṇa-byavahārathutisu, tā-pālane, lī-nilīyane, evamādīhi ṇo hoti. Kavati nadati etthāti koṇo=assi, vīṇādivādanadaṇḍo ca. Suṇotīti soṇo=sunakho, naro ca. Davati pavattatīti doṇo=parimāṇaviseso. Virūpatta vāretīti vaṇṇo=nīlādi. Savanaṃ karotīti kaṇṇo=savanaṃ. Paṇīyati voharīyatīti paṇṇo=palāso. Lāyatīti tāṇaṃ=rakkhā. Nilīyanti etthāti leṇaṃ=nilīyanaṭṭhānaṃ.

(Căn) ku (nghĩa là kêu), su (nghĩa là nghe), du (nghĩa là đi), vara (nghĩa là chọn lựa), kara (nghĩa là làm), paṇa (nghĩa là giao dịch, tán thán), tā (nghĩa là bảo vệ), lī (nghĩa là ẩn náu), và các (căn) tương tự, tiếp vĩ ngữ ṇo được thêm vào. Kavati nadati etthāti koṇo=assi, vīṇādivādanadaṇḍo ca (nó kêu, nó vang lên ở đây, do đó là koṇo = góc, và cũng là que gảy đàn tỳ bà, v.v...). Suṇotīti soṇo=sunakho, naro ca (nó nghe, do đó là soṇo = con chó, và cũng là người). Davati pavattatīti doṇo=parimāṇaviseso (nó đi, nó diễn tiến, do đó là doṇo = một loại đơn vị đo lường). Virūpatta vāretīti vaṇṇo=nīlādi (nó ngăn ngừa sự xấu xí, do đó là vaṇṇo = màu sắc (xanh, v.v...)). Savanaṃ karotīti kaṇṇo=savanaṃ (nó thực hiện việc nghe, do đó là kaṇṇo = tai). Paṇīyati voharīyatīti paṇṇo=palāso (nó được giao dịch, được sử dụng, do đó là paṇṇo = lá cây). Lāyatīti tāṇaṃ=rakkhā (nó bảo vệ, do đó là tāṇaṃ = sự bảo vệ). Nilīyanti etthāti leṇaṃ=nilīyanaṭṭhānaṃ (chúng ẩn náu ở đây, do đó là leṇaṃ = nơi ẩn náu).

66. Suvīhi ṇaka.

66. (Tiếp vĩ ngữ) ṇaka (được thêm) sau (căn) su và vī.

Su-savane[Pg.249], vī-tantasantāne, etehi ṇaka hoti. Suṇotīti suṇo=sunakho. Vīyatīti vīṇā=vallakī.

(Căn) su (nghĩa là nghe), vī (nghĩa là dệt, nối dòng), tiếp vĩ ngữ ṇaka được thêm vào sau các (căn) này. Suṇotīti suṇo=sunakho (nó nghe, do đó là suṇo = con chó). Vīyatīti vīṇā=vallakī (nó được dệt/chơi, do đó là vīṇā = đàn tỳ bà).

67. Tiṇādayo.

67. Tiṇa, v.v...

Tiṇaādayo ṇakantā nipaccante. Tija-tejane, jalopo, tejeti etenāti tiṇaṃ=bīraṇādi. Lī liha sāda kledānaṃ lo lavā, līyati rasato sabbattha allīyatīti loṇaṃ lavaṇaṃ, lehīyatīti loṇaṃ lavaṇaṃ, sādīyatīti loṇaṃ lavaṇaṃ, kledayatīti loṇaṃ lavaṇaṃ, gamissa o, gacchatīti goṇo=go. Hara-haraṇe, ṇassañji, harīyatīti hariṇo=migo. Īra-kampane, rassattaṃ, ṇassa ñica, attano lūkhabhāve sampatte īrati kampatīti iriṇaṃ=ūsaraṃ. Thu-abhitthave, dīgho, abhitthavīyatīti thūṇaṃ=nagaraṃ, thūṇo=gharatthambho, evamaññepi.

Các từ tiṇa, v.v... được hình thành bất quy tắc với tiếp vĩ ngữ ṇaka. (Căn) tija (nghĩa là làm sắc). ja bị xóa. tejeti etenāti tiṇaṃ=bīraṇādi (nó làm sắc bén bằng cái này, do đó là tiṇaṃ = cỏ (như cỏ bīraṇa, v.v...)). Từ các (căn) lī, liha, sāda, kleda (hình thành) lo hoặc lava. līyati rasato sabbattha allīyatīti loṇaṃ lavaṇaṃ (nó bám dính khắp nơi bởi vị, do đó là loṇaṃ hoặc lavaṇaṃ = muối). lehīyatīti loṇaṃ lavaṇaṃ (nó được liếm...). sādīyatīti loṇaṃ lavaṇaṃ (nó được nếm...). kledayatīti loṇaṃ lavaṇaṃ (nó làm ẩm...). Từ (căn) gam, o được thay thế. gacchatīti goṇo=go (nó đi, do đó là goṇo = con bò). (Căn) hara (nghĩa là mang đi). ṇ biến thành i. harīyatīti hariṇo=migo (nó được mang đi, do đó là hariṇo = con nai). (Căn) īra (nghĩa là rung động). Nguyên âm được rút ngắn. ṇ biến thành i. attano lūkhabhāve sampatte īrati kampatīti iriṇaṃ=ūsaraṃ (khi đạt đến trạng thái khô cằn, nó rung động, do đó là iriṇaṃ = đất hoang). (Căn) thu (nghĩa là tán thán). Nguyên âm được kéo dài. abhitthavīyatīti thūṇaṃ=nagaraṃ, thūṇo=gharatthambho (nó được tán thán, do đó là thūṇaṃ = thành phố, thūṇo = cột nhà). Tương tự cho các trường hợp khác.

68. Ravaṇa varaṇa pūraṇā dayo.

68. Ravaṇa, varaṇa, pūraṇa, v.v...

Ravaṇa varaṇa pūraṇā dayo aṇappaccayena siddhā. Ravatīti ravaṇo=kokilo. Vāretīti varaṇo=pākāro. Pūrīyate anenāti pūraṇo=paripūrī.

Các từ ravaṇa, varaṇa, pūraṇa, v.v... được hình thành với tiếp vĩ ngữ aṇa. Ravatīti ravaṇo=kokilo (nó kêu/hót, do đó là ravaṇo = chim cu). Vāretīti varaṇo=pākāro (nó ngăn cản, do đó là varaṇo = hàng rào). Pūrīyate anenāti pūraṇo=paripūrī (nó được làm đầy bởi cái này, do đó là pūraṇo = sự làm đầy).

(Iti ṭavaggapaccayavidhānaṃ).

(Dứt phần về phương pháp (sử dụng) các tiếp vĩ ngữ thuộc nhóm ṭa).

69. Pāvasā ati.

69. (Tiếp vĩ ngữ) ati (được thêm) sau (căn) pā và vasa.

Pā-rakkhaṇe, vasa-nivāse, eteti ati hoti. Pubbasaralopo, pāti rakkhatīti pati=sāmī, vasanti etthāti vasati=gehaṃ.

(Căn) pā (nghĩa là bảo vệ), vasa (nghĩa là ở), tiếp vĩ ngữ ati được thêm vào sau các (căn) này. Nguyên âm đứng trước bị xóa. pāti rakkhatīti pati=sāmī (vị ấy bảo vệ, do đó là pati = người chủ, người chồng). vasanti etthāti vasati=gehaṃ (họ sống ở đây, do đó là vasati = ngôi nhà).

70. Dhā hi si tana jana jara gama sacā tu.

70. (Tiếp vĩ ngữ) tu (được thêm) sau (các căn) dhā, hi, si, tana, jana, jara, gama, và saca.

Dhā-dhāraṇe[Pg.250], hi-gatiyaṃ, tana-vitthāre, jana-janane, jara-vayo-hāniyaṃ, ama gama-gamane, saca-samavāye, etehi tu hoti. Dhāretīti dhātu=gerukādi. Hinoti pavattāti phalaṃ etenāti hetu=kāraṇaṃ, sevīyati janehīti setu=bandhati (paddhati). Taññateti tantu=suttaṃ. Janīyate kammakilesehīti jantu, jāyati kammakilehīti vā jantu=satto. Jīratīti jattu=aṃsasandhi. Gacchatīti gantu=gamiko, sacati sametīti sattu=yavādicuṇṇaṃ.

(Căn) dhā (nghĩa là giữ), hi (nghĩa là đi), tana (nghĩa là kéo dài), jana (nghĩa là sinh ra), jara (nghĩa là già yếu), ama hoặc gama (nghĩa là đi), saca (nghĩa là kết hợp), tiếp vĩ ngữ tu được thêm vào sau các (căn) này. Dhāretīti dhātu=gerukādi (nó giữ, do đó là dhātu = giới, nguyên tố (đất son, v.v...)). Hinoti pavattāti phalaṃ etenāti hetu=kāraṇaṃ (kết quả phát sinh từ cái này, do đó là hetu = nguyên nhân). sevīyati janehīti setu=bandhati (paddhati) (nó được người ta lui tới, do đó là setu = cây cầu (con đường)). Taññateti tantu=suttaṃ (nó được kéo dài, do đó là tantu = sợi chỉ). Janīyate kammakilesehīti jantu, jāyati kammakilehīti vā jantu=satto (nó được sinh ra từ nghiệp và phiền não, hoặc nó sinh ra từ nghiệp và phiền não, do đó là jantu = chúng sinh). Jīratīti jattu=aṃsasandhi (nó già yếu, do đó là jattu = xương đòn). Gacchatīti gantu=gamiko (người ấy đi, do đó là gantu = người đi). sacati sametīti sattu=yavādicuṇṇaṃ (nó kết hợp lại, do đó là sattu = bột (bột lúa mạch, v.v...)).

71. Arissuṭa ca.

71. Và (từ căn ar thành) uṭa.

Ara-gamanetīmasmā tu hoti, arissa uṭa ādesoca. Arati pavattatīti utu=hemantādi,

Từ căn ara (nghĩa là đi) này, tiếp vĩ ngữ tu được thêm vào, và uṭa là sự thay thế cho ari. Arati pavattatīti utu=hemantādi (nó đi, nó diễn tiến, do đó là utu = mùa (mùa đông, v.v...)).

72. Pitvādayo.

72. Pitu, v.v...

Pituādayo saddā tuantā nipaccante. Pā-rakkhaṇe, āssa ittaṃ, pāti rakkhatīti pitā=janako. Pātissevādissa mo, pāyetīti mātā=jananī. Bhā-dittiyaṃ, bhātīti bhātā=sodariyo. Dhā-dhāraṇe, āssa īttaṃ, dhārīyatīti dhītā=puttī. Duha-papūraṇe, ottābhāvo, tussa ñchica. Duhati pasave papūretīti duhitā=puttī. Jana-janane, assa āttaṃ, mā cāntādeso. Paputte janetīti jāmātā=duhitupati. Naha-bandhane, nahīyati bandhīyati pemenāti nattā-paputto. Hu-havane, havati pūjetīti hotā=yaññako. Pū-pavane, punāti [Pg.251] āyatiṃ bhavaṃ pavittaṃ karotīti potā=soyeva.

Các từ pitu, v.v... được hình thành bất quy tắc với tiếp vĩ ngữ tu. (Căn) pā (nghĩa là bảo vệ). ā biến thành i. pāti rakkhatīti pitā=janako (vị ấy bảo vệ, do đó là pitā = cha). Từ pāti, m ở đầu. pāyetīti mātā=jananī (bà ấy cho bú/nuôi dưỡng, do đó là mātā = mẹ). (Căn) bhā (nghĩa là chiếu sáng). bhātīti bhātā=sodariyo (người ấy tỏa sáng, do đó là bhātā = anh em). (Căn) dhā (nghĩa là giữ). ā biến thành ī. dhārīyatīti dhītā=puttī (cô ấy được giữ/nâng đỡ, do đó là dhītā = con gái). (Căn) duha (nghĩa là vắt sữa/làm đầy). Không có o, t biến thành i. Duhati pasave papūretīti duhitā=puttī (cô ấy vắt sữa/làm đầy vú, do đó là duhitā = con gái). (Căn) jana (nghĩa là sinh ra). a biến thành ā. mā là sự thay thế ở cuối. Paputte janetīti jāmātā=duhitupati (người ấy sinh ra cháu, do đó là jāmātā = con rể). (Căn) naha (nghĩa là buộc). nahīyati bandhīyati pemenāti nattā-paputto (người ấy được buộc bởi tình thương, do đó là nattā = cháu trai). (Căn) hu (nghĩa là cúng dường). havati pūjetīti hotā=yaññako (vị ấy cúng dường, vị ấy thờ phụng, do đó là hotā = người tế lễ). (Căn) pū (nghĩa là thanh lọc). punāti āyatiṃ bhavaṃ pavittaṃ karotīti potā=soyeva (vị ấy làm thanh tịnh kiếp sống tương lai, do đó là potā = cũng là người ấy (người tế lễ)).

73. Jana karā ratu.

73. (Tiếp vĩ ngữ) ratu (được thêm) sau (căn) jana và kara.

Jana-janane, kara-karaṇe, etehi ratu hoti, rakāro antasarādilopattho. Jāyatīti jatu=lākhā. Karīyatīti katu=sayūpo yañño.

(Căn) jana (nghĩa là sinh ra), kara (nghĩa là làm), tiếp vĩ ngữ ratu được thêm vào sau các (căn) này. Chữ ra dùng để xóa nguyên âm cuối (của căn) và nguyên âm đầu (của tiếp vĩ ngữ). Jāyatīti jatu=lākhā (nó được tạo ra, do đó là jatu = cánh kiến). Karīyatīti katu=sayūpo yañño (nó được thực hiện, do đó là katu = sự tế lễ có cột trụ).

74. Sakā unto.

74. (Tiếp vĩ ngữ) unto (được thêm) sau (căn) saka.

Saka-sattiyamiccasmā unto hoti. Sakkotīti sakunto=pakkhī.

Từ căn saka (nghĩa là có thể) này, tiếp vĩ ngữ unto được thêm vào. Sakkotīti sakunto=pakkhī (nó có thể, do đó là sakunto = con chim).

75. Kapā oto.

75. (Tiếp vĩ ngữ) oto (được thêm) sau (căn) kapa.

Kapa-acchādane iccasmā oto hoti. Kapatīti kapoto=pārevato. Ṭo tassa vā hoti kapoṭo=soyeva.

Từ căn kapa (nghĩa là che đậy) này, tiếp vĩ ngữ oto được thêm vào. Kapatīti kapoto=pārevato (nó che đậy, do đó là kapoto = chim bồ câu). ṭo tùy chọn thay thế cho ta của nó, (thành) kapoṭo = cũng là nó.

76. Vasādīhyanto.

76. (Tiếp vĩ ngữ) anto (được thêm) sau (căn) vasa, v.v...

Vasa-nivāse, ruha-janane, bhadda-kalyāṇe, nanda-samiddhiyaṃ, jīva-pāṇadhāraṇe, evamādīti anto hohi. Vasanti etasmiṃ kāle kīḷāpasutāti vasanto=utu. Ruhati jāyatīti ruhanto=rukkho, evaṃnāmako migarājā ca. Bhaddissa saṃyogādilopo, bhajati kalyāṇadhammanti bhadanto=pabbajito. Nandati etāyāti nandantī=sakhī, nadādipāṭhā vī, evamupari ca. Jīvanti etā- yāti [Pg.252] jīvantī=osadhi. Savatīti savantī=nadī. Rodāpetīti rodantī=osadhi. Avati rakkhatīti avantī=janapado.

(Căn) vasa (nghĩa là ở), ruha (nghĩa là mọc), bhadda (nghĩa là tốt lành), nanda (nghĩa là thịnh vượng), jīva (nghĩa là sống), và các (căn) tương tự, tiếp vĩ ngữ anto được thêm vào. Vasanti etasmiṃ kāle kīḷāpasutāti vasanto=utu (vào thời gian này, họ sống chuyên tâm vui chơi, do đó là vasanto = mùa (xuân)). Ruhati jāyatīti ruhanto=rukkho, evaṃnāmako migarājā ca (nó mọc, nó sinh ra, do đó là ruhanto = cây, và cũng là vua sư tử có tên như vậy). Đối với bhadda, phụ âm kép đầu bị xóa. bhajati kalyāṇadhammanti bhadanto=pabbajito (vị ấy theo pháp lành, do đó là bhadanto = người xuất gia (đại đức)). Nandati etāyāti nandantī=sakhī, nadādipāṭhā vī, evamupari ca (cô ấy vui mừng với điều này, do đó là nandantī = bạn gái). vī do thuộc nhóm nadādi. Tương tự cho các trường hợp sau. Jīvanti etāyāti jīvantī=osadhi (họ sống nhờ cái này, do đó là jīvantī = dược thảo). Savatīti savantī=nadī (nó chảy, do đó là savantī = sông). Rodāpetīti rodantī=osadhi (nó làm cho khóc, do đó là rodantī = dược thảo). Avati rakkhatīti avantī=janapado (nó bảo vệ, do đó là avantī = một xứ sở).

77. Hisīnaṃ muka ca.

77. Và (tiếp vĩ ngữ) muka (được thêm) sau (căn) hi và sī.

Hi-gatiya, sī-saye, etehi anto hoti muka ca. Kakāro antāvayavattho, himaṃ hinoti pavattati etasminti hemanto=utu, sayanti ettha ūkā kusumādayo cāti sīmanto=kesamaggo.

(Căn) hi (nghĩa là đi), sī (nghĩa là nằm), tiếp vĩ ngữ anto được thêm vào sau các (căn) này, và cũng có muka. Chữ ka dùng cho phần cuối. himaṃ hinoti pavattati etasminti hemanto=utu (tuyết đi/diễn tiến trong mùa này, do đó là hemanto = mùa (đông)). sayanti ettha ūkā kusumādayo cāti sīmanto=kesamaggo (chí, hoa, v.v... nằm ở đây, do đó là sīmanto = đường rẽ ngôi tóc).

78. Hara ruha kulā ito.

78. Sau (các động từ gốc) hara, ruha, kula là (hậu tố) ita.

Hara-haraṇe, ruha-janane, kula-patthāre, eteti ito hoti. Attano sinehaṃ haratīti harito=vaṇṇaviseso. Ruhatīti rohito=macchaviseso. Ruhati sarīre byāpanavasenāti rohitaṃ, rassa latte lohitaṃ=rudhiraṃ. Attano guṇaṃ kulati pattharatīti kolito=dutiyaggasāvako, evaṃ nāmako maru ca.

Động từ gốc hara (có nghĩa) lấy đi, ruha (có nghĩa) sanh trưởng, kula (có nghĩa) trải rộng, sau những (động từ gốc) này là hậu tố ita. (Cái) lấy đi tình cảm của mình nên là harita = một loại màu sắc đặc biệt. (Cái) sanh trưởng nên là rohita = một loại cá đặc biệt. (Cái) sanh trưởng do lan khắp trong cơ thể nên là rohitaṃ, ra thành la (nên có dạng) lohitaṃ = máu. Vị trải rộng đức hạnh của mình nên là kolita = vị Thượng thủ đệ tử thứ hai, và cũng là tên của một vị trời.

79. Bharādīhyato.

79. Sau (các động từ gốc) bhara và các động từ khác là (hậu tố) ata.

Bhara raṃja yaja paca evamādīhi ato hoti. Bharatīti bharato=naṭo. Niggahītalopo, rañjanti etthāhi rajataṃ=sajjhaṃ. Yajitabboti yajato=aggi. Pacatīti pacato=sūpakāro.

Sau các động từ gốc bhara, rañja, yaja, paca và các động từ tương tự là hậu tố ata. (Người) mang vác nên là bharata = diễn viên. (Do) xóa bỏ niggahīta, (chúng sanh) ưa thích ở nơi đó nên là rajataṃ = bạc. (Vị) đáng được cúng dường nên là yajata = lửa. (Người) nấu nướng nên là pacata = người đầu bếp.

80. Kirā dīhyātaka.

80. Sau (các động từ gốc) kira và các động từ khác là (hậu tố) ātaka.

Kira-vikiraṇe, ala-bandhane, cila-vasane, evamādīhi ātaka hoti, kiratīti kirāto=savaro, rassa lakke ki- lāto=sova[Pg.253]. Alatīti alātaṃ=ummukaṃ. Cilatīti cilāto=malacchajāti.

Động từ gốc kira (có nghĩa) rải ra, ala (có nghĩa) trang sức, cila (có nghĩa) mặc, sau các động từ gốc này và các động từ tương tự là hậu tố ātaka. (Người) rải ra nên là kirāta = người man dã, ra thành la (nên có dạng) kilāta = một loại người. (Cái) trang sức nên là alātaṃ = đuốc. (Người) mặc nên là cilāta = một bộ tộc man di.

81. Amādīhyatto.

81. Sau (các động từ gốc) ama và các động từ khác là (hậu tố) atta.

Ama mā vara kalādīhi atto hoti. Amati kālantaraṃ pavattatīti amattaṃ=bhājanaṃ. Pubbasaralopo, mānaṃ mattaṃ=pamāṇaṃ paricchedo ca. Varantunenāti varattā=yottaṃ. Kalati paricchindatīti kalattaṃ=bhariyā.

Sau các động từ gốc ama, mā, vara, kala và các động từ khác là hậu tố atta. (Cái) đi đến một thời gian khác, tồn tại nên là amattaṃ = đồ đựng. (Do) xóa bỏ nguyên âm đứng trước, (cái) đo lường là mattaṃ = sự đo lường và sự phân chia. (Vật) dùng để buộc nên là varattā = dây da. (Người nữ) tính toán, phân định nên là kalattaṃ = vợ.

82. Vādīhi to.

82. Sau (các động từ gốc) vā và các động từ khác là (hậu tố) ta.

Vā-gamane, tā-pālane, tana-vitthāre, dama-upasame, a-magamane, si-sevāyaṃ, su-savane, pū pavane, gupa-govane, yuja-saṃyame, gaha-upādāne, ata-sātaccagamāna, khipa-peraṇe, evamādīhi to hoti. Vāyatīti vāto=vāyu. Tāyatīti tāto=pitā. Tanuteti tantaṃ=tantavo. Damatīti anto=dasano. Amati yātīti anto=osānaṃ, koṭṭhāsasamīpāvayavā ca. Sevīyatīti seto=dhavalo. Suṇantunenāti sotaṃ=savanaṃ. Savatīti soto=jalappavāho. Punīyatīti poto=bālo. Gopīyatīti gotthaṃ=kalādi. Yojantyanenāti yottaṃ=rajju. Mamāyantehi gayhatīti gattaṃ=sarīraṃ. Abādhaṃ nirantaraṃ atati pavattatīti attā=manādi. Khipīyati etthāti khettaṃ=kedāraṃ.

Động từ gốc vā (có nghĩa) đi, tā (có nghĩa) bảo vệ, tana (có nghĩa) lan rộng, dama (có nghĩa) chế ngự, ama (có nghĩa) đi, si (có nghĩa) phụng sự, su (có nghĩa) nghe, pū (có nghĩa) thanh lọc, gupa (có nghĩa) bảo vệ, yuja (có nghĩa) cột buộc, gaha (có nghĩa) nắm giữ, ata (có nghĩa) đi liên tục, khipa (có nghĩa) ném; sau các động từ gốc này và các động từ tương tự là hậu tố ta. (Cái) thổi nên là vāta = gió. (Người) bảo vệ nên là tāta = cha. (Cái) được kéo dài nên là tantaṃ = sợi chỉ. (Cái) chế ngự nên là danta = răng. (Cái) đi đến nên là anta = sự kết thúc, và phần, vùng lân cận, bộ phận. (Cái) được phụng sự nên là seta = màu trắng. (Cái) mà người ta nghe bằng nó nên là sotaṃ = sự nghe. (Cái) tuôn chảy nên là sota = dòng nước. (Cái) được làm cho thanh tịnh nên là pota = đứa trẻ. (Nơi) được canh giữ nên là gotthaṃ = chuồng bò. (Vật) mà người ta cột buộc bằng nó nên là yottaṃ = dây thừng. (Cái) được những người có ái chấp nắm giữ nên là gattaṃ = thân thể. (Cái) đi đến, hiện hữu không bị cản trở, liên tục nên là attā = tự ngã, tâm, v.v. (Nơi) mà (hạt giống) được gieo vào nên là khettaṃ = thửa ruộng.

83. Gharādīhi taka.

83. Sau (các động từ gốc) ghara và các động từ khác là (hậu tố) taka.

Gara ghara-secane, si-sevāyaṃ, dū-paritāpane, mida-sinehe, cita-sañcetane, pusa-posane, vida-lābhe, evamādīhi taka [Pg.254]4 hoti, gharati siñcatīti ghataṃ=sappi. Sevīyatīti sito=seto. Dubbacattā dūyati paritāpetīti dūto=pesarakāro. Mijjati sinehatīti mitto=suhadayo. Cintetīti cittaṃ=viññāṇaṃ cittakammādi ca. Posīyatīti putto=attajo. Vindanti pīti manenāti vittaṃ=dhanaṃ. Vara-varaṇasambhattīsu, varaṇaṃ vattaṃ=brahmacariyādi.

Động từ gốc gara, ghara (có nghĩa) rưới, si (có nghĩa) phụng sự, dū (có nghĩa) làm cho sầu não, mida (có nghĩa) thương mến, cita (có nghĩa) suy tư, pusa (có nghĩa) nuôi dưỡng, vida (có nghĩa) đạt được; sau các động từ gốc này và các động từ tương tự là hậu tố taka. (Cái) rưới, làm ướt nên là ghataṃ = bơ sữa. (Cái) được phụng sự nên là sita = màu trắng. Do khó nói nên (người ấy) đi, làm cho sầu não nên là dūta = người đưa tin. (Người) thương mến nên là mitta = người bạn tốt. (Cái) suy tư nên là cittaṃ = tâm thức, và tranh vẽ, v.v. (Người) được nuôi dưỡng nên là putta = con trai. (Người ta) tìm thấy sự hoan hỷ với nó nên là vittaṃ = tài sản. (Từ động từ gốc) vara (với nghĩa) lựa chọn, bao bọc, sự lựa chọn là vattaṃ = phận sự, như là phạm hạnh, v.v.

84. Nettādayo.

84. Các từ netta và các từ khác.

Nettaādayo taka parā nipaccante. Nī-pāpane, ettaṃ, tuka ca nipātanā. Nayati pāpetīti nettaṃ=nayanaṃ, netā ca. Kara-kara-ṇe, assu, karaṇaṃ kuttaṃ=kiriyā. Kamissa assu, kamati yātīti kunto=āvudhaviseso. Rama-kīḷāyaṃ, supubbo, sussaniccaṃ dīgho. Suṭṭhu ramaṇaṃ, suṭṭhu ramatīti vā sūrato=sukhasaṃvāso. Mihissaissu, mihati siñcatīti muttaṃ=passāvo. Pāla=rakkhaṇe āssa rassattaṃ, ñica. Pālīyatīti palitaṃ=kesalomānaṃ jarāya kataṃ setattaṃ, saddhādittā akāre taṃ yassa atthi so palito=pumā, palitā=itthī. Mhissa si, mihi ca, mhayanaṃ sitaṃ=mandahasitaṃ, mhayanaṃ mihitaṃ=tadeva, kusa-akkose tassa īña, kusīyati akkosīyatīti kusīto=alaso, si=bandhane, dīgho, senti bandhanti gharāvāsaṃ etāyāti sītā=naṅgalalekhā, evamaññepi.

Các từ netta và các từ khác được hình thành một cách bất quy tắc với hậu tố ta. Từ (động từ gốc) nī (có nghĩa) dẫn dắt, (có các dạng bất quy tắc là) ettaṃ và tuka. (Cái) dẫn dắt, đưa đến nên là nettaṃ = mắt, và netā = người lãnh đạo. Từ (động từ gốc) kara (có nghĩa) làm, a thành u, hành động là kuttaṃ = việc làm. Từ (động từ gốc) kam, a thành u, (cái) đi tới nên là kunta = một loại vũ khí đặc biệt. Từ (động từ gốc) rama (có nghĩa) vui chơi, có tiếp đầu ngữ su, u của su luôn được trường hóa. Sự vui chơi tốt đẹp, hay (người) vui chơi tốt đẹp nên là sūrata = người dễ sống chung. Từ (động từ gốc) mih, i thành u, (cái) rưới ra nên là muttaṃ = nước tiểu. Từ (động từ gốc) pāla (có nghĩa) bảo vệ, ā được rút ngắn, và có ñi. (Cái) được bảo vệ nên là palitaṃ = trạng thái bạc trắng của tóc và lông do tuổi già. Do thuộc nhóm từ saddhā v.v., với hậu tố a, người nam có nó là palita, người nữ là palitā. Từ (động từ gốc) mhi, có (dạng) si và mihi, sự mỉm cười là sitaṃ = nụ cười mỉm, sự mỉm cười là mihitaṃ = cũng vậy. Từ (động từ gốc) kusa (có nghĩa) mắng nhiếc, có īña, (người) bị mắng nhiếc nên là kusīta = lười biếng. Từ (động từ gốc) si (có nghĩa) trói buộc, được trường hóa, (cái) mà họ trói buộc đời sống gia đình với nó nên là sītā = luống cày. Các trường hợp khác cũng tương tự.

85. Samādīhyatho.

85. Sau (các động từ gốc) sama và các động từ khác là (hậu tố) atha.

Sama-upasame[Pg.255], dara-daraṇe, dama-upasame, kilama klama-gelaññe, sapa-akkose, vasa-nivāse, āpubbo, evamādīhi atho hoti. Sametīti samatho=samādhi. Daraṇaṃ daratho=pīḷā. Damanaṃ damatho=damo. Kilamanaṃ kilamatho=parissamo. Sapanaṃ sapatho=saccakaraṇaṃ. Āvasanti etthāti āvasatho=gharaṃ.

Động từ gốc sama (có nghĩa) làm cho lắng dịu, dara (có nghĩa) làm cho tan vỡ, dama (có nghĩa) chế ngự, kilama, klama (có nghĩa) mệt mỏi, sapa (có nghĩa) mắng nhiếc, vasa (có nghĩa) ở, có tiếp đầu ngữ ā; sau các động từ gốc này và các động từ tương tự là hậu tố atha. (Cái) làm cho lắng dịu nên là samatha = định. Sự tan vỡ là daratha = sự phiền não. Sự chế ngự là damatha = sự điều phục. Sự mệt mỏi là kilamatha = sự mệt nhọc. Sự thề thốt là sapatha = sự thề nguyện. (Nơi) mà họ ở nên là āvasatha = ngôi nhà.

86. Upavasā vassoṭa ca.

86. Từ (động từ gốc) vas có tiếp đầu ngữ upa, và vassa thành oṭa.

Upapubbā vasatismā atho hoti, vassa oṭa cādeso. Upavasanti etthāti uposatho=tithiviseso, navamahatthi kulañca.

Sau động từ gốc vas có tiếp đầu ngữ upa là hậu tố atha, và vassa được thay thế bằng oṭa. (Ngày mà) họ ở gần (để giữ giới) nên là uposatha = một ngày lễ đặc biệt, và (tên của) dòng dõi chín con voi lớn.

87. Ramā thaka.

87. Sau (động từ gốc) ram là (hậu tố) thaka.

Ramatismā thaka hoti, kānubandhakaraṇasāmatthiyā ata kārādopi malopo. Ramanti kīḷanti etenāti ratho=sandano.

Sau động từ gốc ram là hậu tố thaka. Do năng lực của việc tạo anubandha ka, nên cũng có sự xóa bỏ (phụ âm) ma và nguyên âm a đứng trước. (Cái) mà họ vui thích, chơi đùa với nó nên là ratha = xe ngựa.

88. Titthādayo.

88. Các từ tittha và các từ khác.

Titthaādayo thakaparā nipaccante. Tara-taraṇe, assa ittaṃ, pararūpādi, tarantyanenāti titthaṃ=najjādiṃ yenāvataranti taṃ. Sica-rakkhaṇe, secatīti sittaṃ=madhucchiṭṭhaṃ. Hasa-hasane, hasantyanenāti hattho=karo, nakkhattāñca. Gāyatīti gāthā=pajjaviseso. Aranti pavattantyanenāti attho=dhanaṃ. Rogaṃ tudati pīḷetīti tutthaṃ=osadhaṃ. Yu-missane, dīgho, yavatīti yū- tho=sajātikānaṃ [Pg.256] tiracchānānaṃsamūho. Gupa-gopane, dīgho, palopo, paṭikūlattā gopīyatīti gūtho=vaccaṃ, evamaññepi.

Các từ tittha và các từ khác được hình thành một cách bất quy tắc với hậu tố thaka. Từ (động từ gốc) tara (có nghĩa) đi qua, a thành itta, đồng hóa với âm sau, v.v. (Cái) mà họ đi qua bằng nó nên là titthaṃ = nơi mà họ đi xuống sông, v.v. (bến nước). Từ (động từ gốc) sic (có nghĩa) bảo vệ, (cái) rưới ra nên là sitthaṃ = sáp ong. Từ (động từ gốc) has (có nghĩa) cười, (cái) mà họ cười bằng nó nên là hattha = tay, và một chòm sao. (Cái) được hát lên nên là gāthā = một loại kệ đặc biệt. (Cái) mà họ đi đến, tiến hành bằng nó nên là attha = tài sản, ý nghĩa. (Cái) đâm chọc, làm khổ bệnh tật nên là tutthaṃ = thuốc. Từ (động từ gốc) yu (có nghĩa) trộn lẫn, được trường hóa, (cái) trộn lẫn nên là yūtha = một bầy đàn của các loài thú cùng loại. Từ (động từ gốc) gupa (có nghĩa) che giấu, được trường hóa, (phụ âm) pa bị xóa bỏ, (cái) được che giấu do tính chất đáng ghê tởm nên là gūtha = phân. Các trường hợp khác cũng tương tự.

89. Vasa masa kusā thu.

89. Sau (các động từ gốc) vas, mas, kus là (hậu tố) thu.

Vasa-nivāse, masa-āmasane, kusa-akkose, etehi thu hoti. Vasanti etthāti vatthu=padattho. Dadhiṃ āmasatīti matthu=dadhimaṇḍo. Kusīyati akkosīyati bhera vanādattāti kotthu=sigālo.

Động từ gốc vas (có nghĩa) ở, mas (có nghĩa) chạm đến, kus (có nghĩa) la hét, sau những (động từ gốc) này là hậu tố thu. (Nơi) mà họ ở nên là vatthu = sự vật, đối tượng. (Cái) chạm đến sữa đông nên là matthu = váng sữa đông. (Con vật) la hét, tru lên từ khu rừng đáng sợ nên là kotthu = con chó rừng.

90. Saka vasā thi.

90. Sau (các động từ gốc) sak và vas là (hậu tố) thi.

Saka-sattiyaṃ, vasa-nivāse, etehi thi hoti. Sakkoti gantumanenāti satthi=ūru. Vasīyati acchādīyatīti vatthi=nābhiyā adho.

Từ các (động từ căn) sak với nghĩa là năng lực, và vas với nghĩa là trú ngụ, hậu tố thi được dùng. Do có thể đi lại bằng nó nên gọi là satthi = đùi. Do được trú ngụ hoặc được che đậy nên gọi là vatthi = phần dưới rốn.

91. Vīto thika.

91. Từ (động từ căn) vī, (hậu tố) thika được dùng.

Vī vā-gamanetīmasmā thika hoti. Vīyanti gacchanti etāyāti vīthi=āvali.

Từ (động từ căn) vī hoặc vā với nghĩa là đi lại, hậu tố thika được dùng. Do người ta đi lại trên đó nên gọi là vīthi = hàng, dãy.

92. Sārismā rati.

92. Từ (động từ căn) sār, (hậu tố) rati được dùng.

Sārismā ṇyantā rathi hoti. Sāretīti sārathi=ratha-vāho.

Từ (động từ căn) sār ở dạng sử dịch, hậu tố rathi được dùng. Do điều khiển nên gọi là sārathi = người đánh xe.

93. Tā-tā ithi.

93. Từ (các động từ căn) tā và at, (hậu tố) ithi được dùng.

Tā-pālane, ata-sātaccagamane, etehi ithi hoti. Tāyati pāletīti tithi=paṭipadādi, atati gacchatīti atithi=abbhāgato.

Từ (động từ căn) tā với nghĩa là bảo vệ, và at với nghĩa là đi lại liên tục, hậu tố ithi được dùng. Do bảo vệ nên gọi là tithi = ngày đầu tháng v.v... Do đi lại nên gọi là atithi = khách.

94. Isā thī.

94. Từ (động từ căn) is, (hậu tố) thī được dùng.

Isatismā [Pg.257] thī hoti. Icchati icchīyatīti vā itthī=nārī.

Từ (động từ căn) is, hậu tố thī được dùng. Do mong muốn hoặc được mong muốn nên gọi là itthī = người nữ.

95. Ruda khuda muda mada chida sūda sapa kamā daka.

95. Từ (các động từ căn) rud, khud, mud, mad, chid, sūd, sap, kam, (hậu tố) daka được dùng.

Etehi daka hoti. Rudatīti ruddo=umāpati. Rassa latte luddo=nesādo. Khudati asahatīti khuddo=nīco. Modanti etāyāti muddā=sakkharamaṅguliyaṃ. Majjanti asminti maddo=janapado. Chijjatīti chiddaṃ=randhaṃ. Ūssa rassattaṃ, sūdati sāmikehi bhatiṃ pakkharatīti suddo=vasalo. Sapantunenāti saddo=sotavisayo. Kāmīyatīti kando=mūlaviseso.

Từ các (động từ căn) này, hậu tố daka được dùng. Do khóc than nên gọi là ruddo = chồng của bà Umā. R biến thành l, (nên có) luddo = người thợ săn. Do khinh miệt nên gọi là khuddo = người thấp hèn. Do người ta vui thích với nó nên gọi là muddā = nhẫn có khắc chữ. Do người ta say sưa ở đó nên gọi là maddo = xứ sở. Do bị cắt đứt nên gọi là chiddaṃ = lỗ hổng. Nguyên âm ū được rút ngắn, do chuẩn bị tiền lương từ các người chủ nên gọi là suddo = người tiện dân. Do được phát ra nên gọi là saddo = đối tượng của tai. Do được ham muốn nên gọi là kando = một loại củ.

96. Kundādayo.

96. Các từ kunda v.v...

Kundaādayo dakaantā nipaccante. Kamissa assu, kāmīyatīti kundo=pupphavidhasaso, maṇissa mana, maññateti mando=jaḷo. Vuṇātissa buna, vuṇīyati saṃvarīyatīti bundo=mūlappadeso. Ninda-garahāyaṃ, nalopo, nindīyatīti niddā=soppaṃ. Unda-kiledane, nalopo, undati kiledatīti uddo=jalabiḷālo. Saṃpubbassa undissa ca, sammā undati kiledatīti samuddo=sāgaro. Pula-mahattahiṃ sāñāṇesu, imuña, pulati hiṃsatīti pulindo=savaro. Evaṃ-maññepi.

Các từ kunda v.v... có tận cùng là daka được thành lập bất quy tắc. Từ (động từ căn) kam, a biến thành u, do được ham muốn nên gọi là kundo = một loại hoa. Từ (động từ căn) maṇ, (biến thành) man, do suy nghĩ nên gọi là mando = người ngu dốt. Từ (động từ căn) vuṇāti, (biến thành) bun, do được che đậy nên gọi là bundo = phần gốc. Từ (động từ căn) nind (chê bai), n bị xóa, do bị chê bai nên gọi là niddā = giấc ngủ. Từ (động từ căn) und (làm ướt), n bị xóa, do làm ướt nên gọi là uddo = con rái cá. Và từ (động từ căn) und có tiếp đầu ngữ saṃ, do làm ướt đẫm nên gọi là samuddo = biển cả. Từ (động từ căn) pul (lớn mạnh, làm dấu), với (hậu tố) im, do làm tổn hại nên gọi là pulindo = người man di. Tương tự cho các trường hợp khác.

97. Dadā du.

97. Từ (động từ căn) dad, (hậu tố) du được dùng.

Dada-dānetīmasmā du hoti. Dukkhaṃ dadātīhi daddu=kuṭṭhaviseso.

Từ (động từ căn) dad với nghĩa là cho, hậu tố du được dùng. Do gây ra sự đau khổ nên gọi là daddu = một loại bệnh cùi.

98. Khanāna dama ramā dho.

98. Từ (các động từ căn) khan, an, dam, ram, (hậu tố) dho được dùng.

Khana [Pg.258] khaṇa-avadāraṇe, ana-pāṇane, dama-upasame, rama-kīḷāyaṃ, etehi dho hoti. Ñāṇena dhaññateti khandho=rāsi. Anati jīvati etenāti andho=acakkhuko. Dametabboti dandho=jaḷo, ramanti ettha sappādayoti randhaṃ=chiddaṃ.

Từ (động từ căn) khan hoặc khaṇ với nghĩa là đào xới, an với nghĩa là thở, dam với nghĩa là chế ngự, ram với nghĩa là vui chơi, hậu tố dho được dùng. Do được chứa đựng bởi trí tuệ nên gọi là khandho = đống, uẩn. Do sống, thở bằng nó nên gọi là andho = người mù. Do cần được chế ngự nên gọi là dandho = người ngu độn. Do rắn rết v.v... vui thích ở đó nên gọi là randhaṃ = lỗ hổng.

99. Muddhā dayo.

99. Các từ muddha v.v...

Muddhaādayo dhantā nipaccante. Muda-tose, ottābhāvo, modanti ettha ūkāti muddhā=matthako. Ara-gamane, aranti yanti etthāti addhā=maggo, kālo ca, addhaṃ=upaddhaṃ. Gidha-abhi kaṅkhāyaṃ, issa attaṃ, gedhatīti gaddho=gijjho. Vidha-vedhane, ettābhāvo, parivajjhatīti viddhaṃ=vimalaṃ, evamaññepi.

Các từ muddha v.v... có tận cùng là dha được thành lập bất quy tắc. Từ (động từ căn) mud (vui thích), không có o, do chấy rận vui thích ở đó nên gọi là muddhā = cái đầu. Từ (động từ căn) ar (đi), do người ta đi lại trên đó nên gọi là addhā = con đường, và thời gian, addhaṃ = một nửa. Từ (động từ căn) gidh (tham muốn), i biến thành a, do tham lam nên gọi là gaddho = con kên kên. Từ (động từ căn) vidh (xuyên qua), không có e, do được tránh xa nên gọi là viddhaṃ = trong sạch, tương tự cho các trường hợp khác.

100. Sīto dhuka.

100. Từ (động từ căn) sī, (hậu tố) dhuka được dùng.

Setismā dhuka hoti. Sayanti etāyāti sīdhu=surāviseso.

Từ (động từ căn) sī, hậu tố dhuka được dùng. Do người ta ngủ say vì nó nên gọi là sīdhu = một loại rượu.

101. Varārakarataradarayamaajjamithasakā kuno.

101. Từ (các động từ căn) var, ar, kar, tar, dar, yam, ajja (sajja), mith, sak, (hậu tố) kuno được dùng.

Vara-varaṇasambhattīsu, ara-gamane, kara-karaṇe, tara-tara-ṇe dara-vidāraṇe, yama-uparame, ajja sajja-ajjane, mitha-saṅgame, saka-sattiyaṃ, etehi kuno hoti. ‘‘Rā nassa ṇo’’ti (5-171) nassa ṇattaṃ, vāretīti varuṇo=evaṃnāmako isi, devarājā, pādapo ca. Arati gacchatīti aruṇo=sūriyo, tassa [Pg.259] sārathi ca. Paradukkhe sati sādhūnaṃ hadayakammanaṃ karotīti karuṇā=dayā. Bālabhāvaṃ atarīti taruṇo=yuvā. ‘‘Ṇiṇāpina’’nti (5.160) yogavibhāgā ṇilopo, vidāretīti dāruṇo=kakkhaḷo. Yameti pāvaṃ nāsetīti yamunā=ekā mahānadī. Ajjati dhanasañcayaṃ karotīti ajjuno=rājā, rukkhaviseso ca. Mitho saṅgamo mithunaṃ=pumitthiyugaḷaṃ. Sakkotīti sakuno=pakkhī. Nadādipāṭhā vīmhi=sakunī. ‘‘Tathanarānaṃṭaṭṭhaṇalā’’ti (1-27) vā ṇatte=sakuṇo, sakuṇi.

Từ (các động từ căn) var với nghĩa là lựa chọn và phục vụ, ar với nghĩa là đi, kar với nghĩa là làm, tar với nghĩa là vượt qua, dar với nghĩa là xé rách, yam với nghĩa là chế ngự, ajja hoặc sajja với nghĩa là thu hoạch, mith với nghĩa là kết hợp, sak với nghĩa là có thể, hậu tố kuno được dùng. Theo quy tắc (5-171) 'rā nassa ṇo', n biến thành ṇ, do ngăn cản nên gọi là varuṇo = vị tiên nhân cùng tên, vị thiên chủ, và cũng là cây. Do đi lại nên gọi là aruṇo = mặt trời, và cũng là người đánh xe của vị ấy. Do làm cho tâm của bậc thiện nhân rung động khi có sự đau khổ của người khác nên gọi là karuṇā = lòng bi mẫn. Do đã vượt qua thời thơ ấu nên gọi là taruṇo = người trẻ tuổi. Do phân chia quy tắc (5.160) 'ṇiṇāpina', ṇi bị xóa, do xé rách nên gọi là dāruṇo = tàn khốc. Do chế ngự, làm tiêu tan điều ác nên gọi là yamunā = một con sông lớn. Do thu hoạch, tích lũy tài sản nên gọi là ajjuno = vị vua, và cũng là một loại cây. Sự kết hợp lẫn nhau là mithunaṃ = cặp đôi nam nữ. Do có thể (bay) nên gọi là sakuno = loài chim. Theo nhóm nadādi, ở giống cái là sakunī. Theo quy tắc (1-27) 'tathanarānaṃṭaṭṭhaṇalā', n tùy chọn biến thành ṇ, (nên có) sakuṇo, sakuṇi.

102. Ajā ino.

102. Từ (động từ căn) aj, (hậu tố) ino được dùng.

Aja vaja-gamane tīmasmā ino hoti. Ajati vikkayaṃ yātīti ajinaṃ=cammaṃ.

Từ (động từ căn) aj hoặc vaj với nghĩa là đi, hậu tố ino được dùng. Do được đem đi bán nên gọi là ajinaṃ = da thú.

103. Vipinādayo.

103. Các từ vipina v.v...

Vipinaādayo inantā nipaccante. Vapa-bījanikkhepe, assa ittaṃ, vapanti etthāti vipinaṃ=vanaṃ. Supa-saye, supanti etenāti supinaṃ=niddā, supantena diṭṭhañca. Tuda-byathane, dassa ho, tudati satte pīḷetīti tuhinaṃ=himaṃ. Kappa-sāmatthiye, kappati ripavo vijetuṃ samatthetīti kappino=rājā. Kama-padavikkhepe, assa uttaṃ, kamanti ettha mīnādayo pavisantīti kuminaṃ=macchabandhanopakaraṇaviseso. Dā-dāne, denti etasminti dinaṃ=divaso, evamaññepi.

Các từ vipina v.v... có tận cùng là ina được thành lập bất quy tắc. Từ (động từ căn) vap (gieo hạt), a biến thành i, do người ta gieo trồng ở đó nên gọi là vipinaṃ = khu rừng. Từ (động từ căn) sup (ngủ), do người ta ngủ nhờ nó nên gọi là supinaṃ = giấc ngủ, và cũng là cái được thấy trong khi ngủ. Từ (động từ căn) tud (làm khổ), d biến thành h, do làm các chúng sanh đau khổ nên gọi là tuhinaṃ = sương giá. Từ (động từ căn) kapp (có khả năng), do có khả năng chiến thắng kẻ thù nên gọi là kappino = vị vua. Từ (động từ căn) kam (bước đi), a biến thành u, do cá v.v... đi vào trong đó nên gọi là kuminaṃ = một loại dụng cụ bắt cá. Từ (động từ căn) dā (cho), do người ta cho trong đó nên gọi là dinaṃ = ngày, tương tự cho các trường hợp khác.

104. Kirā kano.

104. Từ (động từ căn) kir, (hậu tố) kano được dùng.

Kiratismā [Pg.260] kano hoti. Nassa ṇo, kiranti vikirantīti kiraṇā=raṃsiyo.

Từ (động từ căn) kir, hậu tố kano được dùng. N biến thành ṇ, do tỏa ra, chiếu rọi nên gọi là kiraṇā = các tia sáng.

105. Dī jiimīhi naka.

105. Từ (các động từ căn) dī, ji, i, mī, (hậu tố) naka được dùng.

Dī-khaye, ji-jaye, i-ajjhenagatīsu, mī-hiṃsāyaṃ, etehi naka hoti. Adesi khayamagamāsīti dīno=niddhano. Pañcamāre ajinīti jino=buddho. Esi issarattamagamāsīti ino=sāmī. Mīyate hiṃsīyateti mīno=maccho.

Từ các động từ căn (dhātu) dī (hủy diệt), ji (chiến thắng), i (đi đến, đạt được), mī (làm hại), hậu tố na(ka) được thêm vào. Adesi khayamagamāsīti dīno = niddhano (người đã đi đến sự hủy diệt là người khốn cùng = người không có tài sản). Pañcamāre ajinīti jino = buddho (người đã chiến thắng năm loại ma là người chiến thắng = đức Phật). Esi issarattamagamāsīti ino = sāmī (người đã đạt đến quyền tối thượng là bậc chúa tể = người chủ). Mīyate hiṃsīyateti mīno = maccho (vật bị làm hại, bị giết là con cá = loài cá).

106. Sidhāvīvāhi no.

106. Từ (các động từ căn) si, dhā, vī, và vā, (hậu tố) no được thêm vào.

Si-bandhane, dhā-dhāraṇe, vī vā-gamane, etehi no hoti. Seti bandhatīti seno=sasādano senā=camū. Dhāretīti dhānā=bhajjitayavo. Veti pavattatīti veno=hīnajāti. Sattesu vāti pavattatīti vānaṃ=taṇhā.

Từ động từ căn si (trói buộc), dhā (mang, giữ), vī hoặc vā (đi), hậu tố no được thêm vào. Seti bandhatīti seno = sasādano, senā = camū (vật trói buộc là chim ưng; đạo quân). Dhāretīti dhānā = bhajjitayavo (vật được giữ lại là lúa mạch rang). Veti pavattatīti veno = hīnajāti (người đi tới là người thuộc giai cấp thấp). Sattesu vāti pavattatīti vānaṃ = taṇhā (cái lan khắp trong chúng sanh là ái dục).

107. Ūnādayo.

107. Các (hậu tố) ūna, v.v.

Ūnaādayo nantā nīpaccante. Ūha-vitakke, halopo, ūhanaṃ ūno=apuṇṇo. Hi-gatiyaṃ, dīghattaṃ, hesi hīnattamagamīti hīno=nihīno. Ci-caye, dīghattaṃ, cayanti ettha ratanānīti cīno=janapado. Hanissa jagho, haññatīti jaghanaṃ=kaṭi. Ṭhāssa the ṭhāti pavattatīti theno=coro. Undissa odo, undīyatīti odano=annaṃ. Annaṃ. Raṃjissa niggahītalopo, aka ca, raṃjate anenāti rajanaṃ=rāgo. Rañjanti etthāti rajanī=ratti. Padissa junuka[Pg.261], pajjati gacchatīti pajjunno=indo, megho ca. Gamissa gaṅa, gacchanti ettha vihaṅgādayoti gaganaṃ=antalikkhaṃ, evamaññepi.

Các từ như ūna, v.v. tận cùng bằng na được hình thành một cách bất quy tắc. Từ động từ căn ūha (suy luận), với sự lược bỏ ha, (từ) ūhanaṃ (trở thành) ūno = apuṇṇo (thiếu, không đầy đủ). Từ động từ căn hi (đi), với sự trường hóa, hesi hīnattamagamīti hīno = nihīno (người đã đi đến tình trạng thấp kém là người thấp hèn). Từ động từ căn ci (chất đống), với sự trường hóa, cayanti ettha ratanānīti cīno = janapado (nơi châu báu được chất đống là nước Trung Hoa). Đối với động từ căn han, (thay bằng) jagha, haññatīti jaghanaṃ = kaṭi (cái bị đánh là vùng hông). Đối với động từ căn ṭhā, (thay bằng) the, ṭhāti pavattatīti theno = coro (người lén lút đi lại là kẻ trộm). Đối với động từ căn und, (thay bằng) od, undīyatīti odano = annaṃ (cái được làm ướt là cơm). Đối với động từ căn raṃj, với sự lược bỏ niggahīta và thêm aka, raṃjate anenāti rajanaṃ = rāgo (cái mà người ta bị nhiễm là sự nhuộm, tham ái). Rañjanti etthāti rajanī = ratti (nơi người ta vui thích là ban đêm). Đối với động từ căn pad, (thêm) junuka, pajjati gacchatīti pajjunno = indo, megho ca (vị đi đến là thần mưa Pajjunna = trời Đế Thích, và cũng là mây). Đối với động từ căn gam, (thay bằng) gaṅa, gacchanti ettha vihaṅgādayoti gaganaṃ = antalikkhaṃ (nơi chim chóc v.v. bay đi là bầu trời = không trung), và các trường hợp khác cũng tương tự.

108. Vī patā tano.

108. Từ (các động từ căn) vī và pata, (hậu tố) tano được thêm vào.

Vī vā-gamane, pata patha-gamane, etehi tano hoti. Veti pavattati etenāti vetanaṃ=bhati. Patanti etthāti pattanaṃ=nagaraṃ.

Từ động từ căn vī hoặc vā (đi), pata hoặc patha (đi), hậu tố tano được thêm vào. Veti pavattati etenāti vetanaṃ = bhati (cái mà nhờ đó người ta tiếp tục sống là tiền lương). Patanti etthāti pattanaṃ = nagaraṃ (nơi người ta đi đến là thành phố, bến cảng).

109. Ramā tanaka.

109. Từ (động từ căn) ram, (hậu tố) tanaka được thêm vào.

Rama kīḷāyamicasmā tanaka hoti. ‘‘Gamādirānaṃ lopontassā’’ti (5.109) malopo, ramanti etthāti ratanaṃ=maṇi ādī, hatthamattañca.

Từ động từ căn ram (vui chơi, thích thú), hậu tố tanaka được thêm vào. Theo quy tắc ‘Gamādirānaṃ lopontassā’ (5.109), ma bị lược bỏ, ramanti etthāti ratanaṃ = maṇi ādī, hatthamattañca (nơi người ta vui thích là bảo vật = ngọc báu v.v., và cũng là một cubit).

110., Sū bhāhi nuka,

110. Từ (các động từ căn) sū và bhā, (hậu tố) nuka được thêm vào.

Sū-pasave, bhā-dittiyaṃ, etehi nuka hoti. Pasavīyatīti sūnu=putto. Bhāti dibbatīti bhānu=sūriyo.

Từ động từ căn sū (sinh sản), bhā (chiếu sáng), hậu tố nuka được thêm vào. Pasavīyatīti sūnu = putto (người được sinh ra là con trai). Bhāti dibbatīti bhānu = sūriyo (vật chiếu sáng là mặt trời).

111. Dhāsse ca.

111. Và đối với (động từ căn) dhā, (nguyên âm) e (được thay thế).

Dhā-dhāraṇetīmasmā nuka hoti, dhāssa e ca. Dhāretīti dhenu=gāvī.

Từ động từ căn dhā (mang, giữ), hậu tố nuka được thêm vào, và ā của dhā (đổi thành) e. Dhāretīti dhenu = gāvī (con vật cho (sữa) là bò cái).

112. Vattā ṭāva dhamāsehyani.

112. Từ (các động từ căn) vatta, aṭa, ava, dhama, và asa, (hậu tố) ani được thêm vào.

Vatta-vattane, aṭa-gamanattho, ava-rakkhaṇe, dhama-sadde, asa-khepane, etehi ani hoti. Vattanti etenāti vattani=tasaradaṇḍaṃ. Vīmhi vattanī=pantho. Aṭate gammateti aṭani= mañcaṅgo[Pg.262]. Satte avati rakkhatīti avani=mahī. Dhamanti etena vīṇādayoti dhamani=sīrā. Daṇḍatthāya asīyate khipīyateti asani=kulisaṃ.

Từ động từ căn vatta (xoay chuyển), aṭa (đi), ava (bảo vệ), dhama (tạo âm thanh), asa (ném), hậu tố ani được thêm vào. Vattanti etenāti vattani = tasaradaṇḍaṃ (cái dùng để quay là dụng cụ của thợ dệt). Ở giống cái, vattanī = pantho (con đường). Aṭate gammateti aṭani = mañcaṅgo (cái được đi trên là khung giường). Satte avati rakkhatīti avani = mahī (cái bảo vệ chúng sanh là đất). Dhamanti etena vīṇādayoti dhamani = sīrā (cái mà nhờ đó đàn tỳ bà v.v. được thổi là mạch máu). Daṇḍatthāya asīyate khipīyateti asani = kulisaṃ (cái được ném ra để trừng phạt là sấm sét).

113. Yuto ni.

113. Từ (động từ căn) yu, (hậu tố) ni được thêm vào.

Yu-missanetīmasmā ni hoti. Yavanti sattā anena etībhāvaṃ gacchantīti yoni=bhagaṃ, aṇḍajādiyoni ca.

Từ động từ căn yu (hòa hợp, kết hợp), hậu tố ni được thêm vào. Yavanti sattā anena etībhāvaṃ gacchantīti yoni = bhagaṃ, aṇḍajādiyoni ca (nơi mà chúng sanh nhờ đó được kết hợp và đi đến sự tồn tại là bào thai = bộ phận sinh dục nữ, và cũng là các loại sanh như noãn sanh v.v.).

(Iti tavaggapaccayavidhānaṃ).

(Kết thúc phần về các hậu tố thuộc nhóm ta).

114. Camāpa pā vapā po.

114. Từ (các động từ căn) cam, apa, pā, và vapa, (hậu tố) po được thêm vào.

Cama-adane, apa-pāpuṇane, pā-rakkhaṇe, vapa-bījanikkhepe, etehi po hoti. Camanti adanti etthāti campā=nagaraṃ, apesi īsakamattamagamāsīti appaṃ=abahu. Apāyaṃ pāti rakkhatīti pāpaṃ-kibbisaṃ. Vapanti etthāti vappo=kedāraṃ.

Từ động từ căn cam (ăn), apa (đạt đến), pā (bảo vệ), vapa (gieo hạt), hậu tố po được thêm vào. Camanti adanti etthāti campā = nagaraṃ (nơi người ta ăn là thành Campā). Apesi īsakamattamagamāsīti appaṃ = abahu (cái đã đạt đến một lượng nhỏ là ít = không nhiều). Apāyaṃ pāti rakkhatīti pāpaṃ = kibbisaṃ (cái bảo vệ khỏi khổ cảnh là điều ác = tội lỗi). Vapanti etthāti vappo = kedāraṃ (nơi người ta gieo hạt là thửa ruộng).

115. Yu thu kūnaṃ dīgho ca.

115. Đối với (các động từ căn) yu, thu, và ku, (nguyên âm) được trường hóa.

Yu-missane, thu-abhitthave, ku-sadde, etehi po hoti, etesaṃ dīgho ca. Dīghavidhānasāmatthiyā ottābhāvo. Yavanti saha vattanti etthāti yūpo=yaññayaṭṭhi, pāsādo ca. Thavīyatīti thūpo=cetiyaṃ. Kavanti nadanti etthāti kūpo=udapāno.

Từ động từ căn yu (hòa hợp), thu (ca ngợi), ku (kêu), hậu tố po được thêm vào, và nguyên âm của chúng được trường hóa. Do quy tắc trường hóa, không có sự biến đổi thành o. Yavanti saha vattanti etthāti yūpo = yaññayaṭṭhi, pāsādo ca (nơi các vật được kết hợp với nhau là cột tế lễ, và cũng là cung điện). Thavīyatīti thūpo = cetiyaṃ (cái được ca ngợi là tháp = điện thờ). Kavanti nadanti etthāti kūpo = udapāno (nơi phát ra tiếng kêu là giếng = giếng nước).

116. Khipa supa nīsū pūhi paka.

116. Từ (các động từ căn) khipa, supa, nī, sū, và pū, (hậu tố) paka được thêm vào.

Khipa-peraṇe, supa-saye, nī-naye, sū-pasave, pū-pavane, etehi paka hoti. Khapati khayaṃ gacchatīti khippaṃ=sīghaṃ. Supanti [Pg.263] ettha sunakhādayoti suppaṃ=papphoṭanaṃ. Nayanti etasmā phalanti nipo=rakkho. Savati ruciṃ janetīti sūpo=byañjanaviseso. Pavīyati maricajīrakādīhi pavittaṃ karīyatīti pūpaṃ=khajjakaṃ.

Từ động từ căn khipa (ném), supa (ngủ), nī (dẫn dắt), sū (sinh ra), pū (thanh lọc), hậu tố paka được thêm vào. Khapati khayaṃ gacchatīti khippaṃ = sīghaṃ (cái đi đến sự hủy diệt là nhanh chóng). Supanti ettha sunakhādayoti suppaṃ = papphoṭanaṃ (nơi chó v.v. ngủ là cái nia). Nayanti etasmā phalanti nipo = rakkho (cây mà từ đó người ta hái quả là cây nipa). Savati ruciṃ janetīti sūpo = byañjanaviseso (cái tạo ra hương vị là một loại canh). Pavīyati maricajīrakādīhi pavittaṃ karīyatīti pūpaṃ = khajjakaṃ (cái được làm cho tinh khiết bằng tiêu, thì là v.v. là bánh).

117. Sippādayo.

117. Các (từ) sippa, v.v.

Sippaādayo pakaantā nipaccante. Sapissa assaittaṃ, sapati anenāti sippaṃ=kalā. Vapissa assi, vijjaṃ vapatīti vippo=brāhmaṇo. Vassa bo, vapati bahi nikkhamati hadayaṅgatasokenāti bappaṃ=assu. Chupa-samphasse, usse, chupati anenāti cheppaṃ=naṅguṭṭhaṃ. Rupa=ruppane, palopa dīghā, ruppati vikāramāpajjatīti rūpaṃ-bhūtabhūtikaṃ, evamaññepi.

Các từ như sippa, v.v. tận cùng bằng paka được hình thành một cách bất quy tắc. Đối với động từ căn sap, a đổi thành i, sapati anenāti sippaṃ = kalā (cái mà nhờ đó người ta phục vụ là nghệ thuật). Đối với động từ căn vap, a đổi thành i, vijjaṃ vapatīti vippo = brāhmaṇo (người gieo rắc kiến thức là người thông thái = Bà-la-môn). Đối với va, (đổi thành) ba, vapati bahi nikkhamati hadayaṅgatasokenāti bappaṃ = assu (cái được gieo ra, tức là đi ra ngoài từ nỗi sầu trong tim là nước mắt). Từ động từ căn chupa (xúc chạm), u đổi thành e, chupati anenāti cheppaṃ = naṅguṭṭhaṃ (cái dùng để chạm là cái đuôi). Từ động từ căn rup (bị biến hoại), với sự lược bỏ pa và trường hóa, ruppati vikāramāpajjatīti rūpaṃ = bhūtabhūtikaṃ (cái bị biến hoại, đi đến sự thay đổi là sắc = vật chất do tứ đại tạo thành), và các trường hợp khác cũng tương tự.

118. Sāsā apo.

118. Từ (động từ căn) sās, (hậu tố) apo được thêm vào.

Sāsa anusiṭṭhiyamiccasmā apo hoti. Sāsīyanti etenāti sāsapo=vīhiviseso.

Từ động từ căn sāsa (chỉ dạy), hậu tố apo được thêm vào. Sāsīyanti etenāti sāsapo = vīhiviseso (cái được dùng để chỉ dạy là hạt cải = một loại lúa).

119. Viṭapādayo.

119. Các (từ) viṭapa, v.v.

Viṭapaādayo apantā nipaccante. Vaṭa-veṭṭhane, assa ittaṃ, vaṭati veṭṭhati etenātiviṭapo=gumbaviseso, kutha-pūtibhāve, thassa ṇo, akuthi pūtibhāvamagamīti kuṇapo=matako. Maṇḍa=bhūsane, maṇḍeti janaṃ, maṇḍīyati janehīti vā maṇḍapo=janālayo, evamaññepi.

Các từ như viṭapa, v.v. tận cùng bằng apa được hình thành một cách bất quy tắc. Từ động từ căn vaṭa (bao quanh), a đổi thành i, vaṭati veṭṭhati etenātiviṭapo = gumbaviseso (cái dùng để bao quanh là một loại bụi cây). Từ động từ căn kutha (thối rữa), tha đổi thành ṇa, akuthi pūtibhāvamagamīti kuṇapo = matako (cái đã đi đến tình trạng thối rữa là xác chết). Từ động từ căn maṇḍa (trang hoàng), maṇḍeti janaṃ, maṇḍīyati janehīti vā maṇḍapo = janālayo (nơi trang hoàng cho mọi người, hoặc được mọi người trang hoàng là gian nhà = nơi ở của dân chúng), và các trường hợp khác cũng tương tự.

120. Gupā pho.

120. Từ (căn) gup, (có hậu tố) pha.

Gupismā pho hoti. Gopīyatīti goppho=caraṇagaṇṭhi.

Từ (căn) gup, có (hậu tố) pha. (Cái) được bảo vệ, nên gọi là goppha = mắt cá chân.

121. Garasarādīhi bo.

121. Từ (các căn) gara, sara, v.v... (có hậu tố) ba.

Garasarādīhi [Pg.264] bo hoti. Garati aññe anena pīḷetīti gabbo=abhimāno. Sarati pavattatīti sabbo=sakalo. Phalakāmehi janehi amīyati gamīyatīti ambo=cūto. Puttena amīyati gamīyatīti ambā=mātā.

Từ (các căn) gara, sara, v.v... có (hậu tố) ba. Nó nuốt chửng, nó áp bức kẻ khác, nên gọi là gabba = sự kiêu mạn. Nó diễn tiến, nó hiện hành, nên gọi là sabba = tất cả. Được những người mong muốn quả đi đến, tiếp cận, nên gọi là amba = cây xoài. Được con trai đi đến, tiếp cận, nên gọi là ambā = mẹ.

122. Nimbādayo.

122. (Các từ) nimba, v.v...

Nimbaādayo bantā nipaccante. Namissa assi, namati phalabhārenāti nimbo=ariṭṭho. Vamissa vassa bittaṃ. Pittādayo vamati uggiratīti bimbaṃ=sarīraṃ. Kusissa amuka, tittena kusīyati akkosīyatīti kosambo=rukkho. Kadatissa amuka, kadanti etena dvārādīnīti kadambo=rukkho. Kuṭissa umuka, janehi koṭīyati pavattīyatīti kuṭumbaṃ=catuppado, khettaṃ, gharaṃ, kalattaṃ, dāsā ca. Kaṇḍissa kuḍu. Taṇḍulādayo anena kaṇḍanti paricchindantīti kuḍubo=mānaṃ, evamaññepi.

(Các từ) nimba, v.v... tận cùng bằng ba được thành lập bất quy tắc. Đối với (căn) nam, có as; nó oằn xuống vì sức nặng của quả, nên gọi là nimba = cây sầu đâu. Đối với (căn) vam, có va và bittaṃ; nó nôn ra, nó tống ra mật, v.v..., nên gọi là bimbaṃ = thân thể. Đối với (căn) kus, có amuka; bị chê bai, bị mắng nhiếc vì vị đắng, nên gọi là kosamba = một loại cây. Đối với (căn) kadat, có amuka; người ta làm cửa, v.v... kêu bằng (gỗ của) nó, nên gọi là kadamba = một loại cây. Đối với (căn) kuṭ, có umuka; được người ta quản lý, duy trì, nên gọi là kuṭumbaṃ = bốn chân, ruộng đất, nhà cửa, vợ, và tôi tớ. Đối với (căn) kaṇḍ, có kuḍu; người ta phân chia, đo lường gạo, v.v... bằng nó, nên gọi là kuḍuba = một đơn vị đo lường. Tương tự cho các trường hợp khác.

123. Darā bi.

123. Từ (căn) dara, (có hậu tố) bi.

Dara vidāraṇetīmasmā bi hoti. Odanādīni dārenti jatāyāti dabbi=kaṭacchu, vīmhi dabbī.

Từ (căn) dara (có nghĩa) xé rách này, có (hậu tố) bi. Người ta múc cơm, v.v... bằng nó, nên gọi là dabbi = cái vá; ở (giống) cái là dabbī.

124. Kara sara sala kala valla vasā abho.

124. Từ (các căn) kara, sara, sala, kala, valla, vasa, (có hậu tố) abha.

Kara-karaṇe, sara-gati hiṃsācintāsu, sala-gamanattho, kala-saṅkhyāne, vala valla-saṃvaraṇe, vasa-nivāse, etehi abho hoti. Karotīti karabho=oṭṭhā, pāṇippadeso ca. Sarati gacchatīti sarabho=migaviseso. Salati gacchatīti salabho=paṭaṅgo[Pg.265]. Kalīyati parimīyati vayasāti kalabho=hatthipotako. Tadaminādipāṭhā ḷatte kaḷabho=sova. Valleti saṃvaraṇaṃ karotīti vallabho=piyo. Vasantyanenāti vasabho=puṅgavo.

(Căn) kara (nghĩa) làm; sara (nghĩa) đi, làm hại, suy nghĩ; sala (nghĩa) đi; kala (nghĩa) đếm; vala, valla (nghĩa) che đậy; vasa (nghĩa) ở; từ những (căn) này có (hậu tố) abha. Nó làm việc, nên gọi là karabha = con lạc đà, và một phần của bàn tay. Nó đi, nó di chuyển, nên gọi là sarabha = một loài nai đặc biệt. Nó đi, nó di chuyển, nên gọi là salabha = con thiêu thân. Được tính, được đo lường bằng tuổi, nên gọi là kalabha = voi con. Theo cách đọc tadamina, v.v..., với âm ḷa, (thành) kaḷabha = cũng có nghĩa như vậy. Nó bao bọc, nó che chở, nên gọi là vallabha = người thân yêu. Chúng sống nhờ nó, nên gọi là vasabha = con bò đực.

125. Gadā rabho.

125. Từ (căn) gada, (có hậu tố) rabha.

Gadatismā rabho hoti. Gadatīti gadrabho=kharo.

Từ (căn) gada, có (hậu tố) rabha. Nó kêu, nên gọi là gadrabha = con lừa.

126. Usarāsā kabho.

126. Từ (các căn) usa, rāsa, (có hậu tố) kabha.

Usa-dāhe, rāsa-sadde, etehi kabho hoti. Usati paṭipakkhe dahatīti usabho=seṭṭho. Rāsati nadatīti rāsabho=gadrabho.

(Căn) usa (nghĩa) đốt cháy, rāsa (nghĩa) kêu; từ những (căn) này có (hậu tố) kabha. Nó thiêu đốt, nó đốt cháy đối thủ, nên gọi là usabha = bậc tối thắng. Nó kêu, nó la, nên gọi là rāsabha = con lừa.

127. Ito bhaka.

127. Từ (căn) i, (có hậu tố) bhaka.

I itismā bhaka hoti. Eti gacchatīti ibho=hatthī.

Từ (căn) i này, có (hậu tố) bhaka. Nó đi, nó di chuyển, nên gọi là ibha = con voi.

128. Garāvā bho.

128. Từ (các căn) gara, ava, (có hậu tố) bha.

Gara ghara-secane, ava-rakkhane, etehi bho hoti. Garati bahi nikkhamanavasena siñcatīti gabbho=pasavo, ovarako ca. Avati satte rakkhatīti abbhaṃ=megho.

(Căn) gara, ghara (nghĩa) rưới, tưới; ava (nghĩa) bảo vệ; từ những (căn) này có (hậu tố) bha. Nó rưới, nó tưới theo cách không đi ra ngoài, nên gọi là gabbha = bào thai, và buồng trong. Nó bảo vệ, nó che chở chúng sanh, nên gọi là abbhaṃ = đám mây.

129. Sobbhādayo.

129. (Các từ) sobbha, v.v...

Sobbhaādayo bhantā nipaccante. Sadatissa assa ottaṃ, sīdanti etthāti sobbhaṃ=vivaraṃ, sobbho=jalāsayaviseso. Kamissa assu, kāmīyatīti kumbho=dasambaṇamatto, ghaṭo [Pg.266] ca. (Kena jalena umbhīyati pūrīyatīti vā kumbho=ghaṭo.) Kusissa umuka, kusati avhāyatīti kusumbhaṃ=mahārajanaṃ. Kusumbho=kanakaṃ, evamaññepi.

(Các từ) sobbha, v.v... tận cùng bằng bha được thành lập bất quy tắc. Đối với (căn) sadat, a biến thành o; người ta chìm xuống ở đây, nên gọi là sobbhaṃ = cái hố, sobbho = một loại hồ nước đặc biệt. Đối với (căn) kam, có as và u; nó được mong muốn, nên gọi là kumbha = một đơn vị đo lường bằng mười ambaṇa, và cái bình. (Hoặc, được làm đầy, được đổ đầy bằng nước, nên gọi là kumbha = cái bình.) Đối với (căn) kus, có umuka; nó gọi, nó mời, nên gọi là kusumbhaṃ = thuốc nhuộm loại tốt. Kusumbha = vàng. Tương tự cho các trường hợp khác.

130. Usa kusa pada sukhā kumo.

130. Từ (các căn) usa, kusa, pada, sukha, (có hậu tố) kuma.

Usādīhi kumo hoti. Usati dahatīti usumaṃ=uṇhaṃ. Kusati avhāyatīti sukumaṃ=pupphaṃ. Pajjati devapūjādiṃ yātīti padumaṃ=paṅkajaṃ. Sukhayatīti sukhuma=aṇu.

Từ (các căn) usa, v.v... có (hậu tố) kuma. Nó đốt, nó cháy, nên gọi là usumaṃ = hơi nóng. Nó gọi, nó mời, nên gọi là kusumaṃ = bông hoa. Nó đi đến việc cúng dường chư thiên, v.v..., nên gọi là padumaṃ = hoa sen. Nó mang lại hạnh phúc, nên gọi là sukhuma = vi tế.

131. Vaṭumādayo.

131. (Các từ) vaṭuma, v.v...

Vaṭumaādayo kumantā nipaccanthe. Vajissa-ntassa ṭo, vajanti etthāti vaṭumaṃ=patho. Silisassa lisse, silissatīti silesupaṃ=semhaṃ. Kamissa kuṅkādeso, kāmīyatīti kuṅkamaṃ=kasmīrajaṃ, evamaññepi.

(Các từ) vaṭuma, v.v... tận cùng bằng kuma được thành lập bất quy tắc. Đối với (căn) vaj, j biến thành ṭ; người ta đi ở đây, nên gọi là vaṭumaṃ = con đường. Đối với (căn) silis, có lisse; nó dính lại, nên gọi là silesumaṃ = đờm, dãi. Đối với (căn) kam, có sự thay thế kuṅka; nó được mong muốn, nên gọi là kuṅkamaṃ = nghệ tây. Tương tự cho các trường hợp khác.

132. Gudhā umo.

132. Từ (căn) gudha, (có hậu tố) uma.

Gudha pariveṭṭhanetīmasmā umo hoti. Gudhati pariveṭṭhatīti godhumo=dhaññaviseso.

Từ (căn) gudha (có nghĩa) bao bọc này, có (hậu tố) uma. Nó bao bọc, nó quấn quanh, nên gọi là godhumo = một loại ngũ cốc đặc biệt (lúa mì).

133. Paṭha carā amimā.

133. Từ (các căn) paṭha, cara, (có các hậu tố) ama, ima.

Paṭhaticaratismā ama imā honti yathākkamaṃ. Paṭṭhīyati uccārīyati uttamabhāvenāti paṭhamaṃ=seṭṭhaṃ. Carati hīnattaṃ yātīti carimaṃ=pacchimaṃ.

Từ (các căn) paṭha và cara, lần lượt có các (hậu tố) ama và ima. Được lan truyền, được xướng lên với tư cách cao tột, nên gọi là paṭhamaṃ = thứ nhất, tốt nhất. Nó đi, nó đến trạng thái thấp kém, nên gọi là carimaṃ = cuối cùng.

134. Hidhūhi maka.

134. Từ (các căn) hi, dhū, (có hậu tố) maka.

Hi-gatiyaṃ[Pg.267], dhū-kampane, etehi maka hoti. Hinoti pavattahīti himaṃ=tuhinaṃ. Dhunāti kampatīti dhūmo=aggipasavo.

(Căn) hi (nghĩa) đi; dhū (nghĩa) rung; từ những (căn) này có (hậu tố) maka. Nó đi, nó diễn tiến, nên gọi là himaṃ = sương giá. Nó rung, nó động, nên gọi là dhūmo = khói.

135. Bhīto rīsano ca.

135. Và (hậu tố) rīsano (được dùng) sau (căn) bhī.

Bhī-bhayetīmasmā rīsano hoti makaca. Antasarādilopo, bhāyanti etasmāti bhīsano=bhayānako. Bhīmo=sova.

Sau (căn) bhī có nghĩa là 'sợ hãi', (hậu tố) rīsano được dùng. Có sự xóa bỏ nguyên âm cuối (của căn) và phụ âm đầu (của hậu tố). (Do đó có sự hình thành:) bhāyanti etasmā'ti bhīsano = đáng sợ. Bhīmo cũng có nghĩa tương tự.

136. Khī su vī yā gāhi sā lū khu hu mara dhara ghara jamāma samā mo.

136. (Các căn) khī, su, vī, yā, gā, hi, sā, lū, khu, hu, mara, dhara, ghara, jama, ama, sama (đi cùng với hậu tố) mo.

Khī-khaye. Su-savane, vī-tantasantāne, yā-pāpuṇane, gā-sadde, hi-gatiyaṃ, sā-tanukaraṇāvasānesu, lū-chedane, khu-sadde, hu-havane, mara-pāṇacāge, dhara-dhāraṇe, kara-karaṇe, ghara-secane, jama-adane, ama gama-gamane, sama-upame, etehi dhātūhi mo hoti. Khepanaṃ nirupaddavakaraṇatāya khemo=nirupaddavo. Sunotīti somo=cando. Vāyanti etenāti vemo=tantavāyopakaraṇaṃ. Yātīti yāmo=dinassa chaṭṭho bhāgo, aṭṭhamo vā. Gāyanti etthāti gāmo=saṃvasatho. Hinoti pavattatīti hemaṃ=suvaṇṇaṃ. Sāti sundarattaṃ tanuṃ karotīti sāmo=kāḷo. Lūyateti lomaṃ=tanuruhaṃ. Khūyate uttamabhāvenāti khomaṃ=atasi. Havanaṃ, hūyate vā homaṃ=huti. Marantyanenāti mambaṃ=yasmiṃ tāḷite na jīvati taṃ. Attānaṃ dhārente apāye vaṭṭadukkhe ca apatamāne katvā dhāretīti dhammo=pariyatyādi[Pg.268]. Karaṇaṃ, karīyatīti vā kammaṃ=sukhadukkhaphalādi. Sedo paggharati anenāti ghammo=nidāgho. Jameti abhakkhi tabbaṃ adatīti jammo=nihīno, anisammakārī ca. Ameti pemena puttakesu pavattatīti ammā=mātā. Samenti anenāti sammā=piyasamudācāro.

(Căn) khī có nghĩa là 'hủy diệt'. (Căn) su có nghĩa là 'nghe'. (Căn) vī có nghĩa là 'dệt'. (Căn) yā có nghĩa là 'đạt đến'. (Căn) gā có nghĩa là 'âm thanh'. (Căn) hi có nghĩa là 'đi đến'. (Căn) sā có nghĩa là 'làm cho mỏng, kết thúc'. (Căn) lū có nghĩa là 'cắt'. (Căn) khu có nghĩa là 'âm thanh'. (Căn) hu có nghĩa là 'cúng dường'. (Căn) mara có nghĩa là 'từ bỏ sự sống'. (Căn) dhara có nghĩa là 'mang giữ'. (Căn) kara có nghĩa là 'làm'. (Căn) ghara có nghĩa là 'rưới'. (Căn) jama có nghĩa là 'ăn'. (Căn) ama, gama có nghĩa là 'đi đến'. (Căn) sama có nghĩa là 'so sánh'. Hậu tố mo được dùng sau các động từ căn này. Khepanaṃ nirupaddavakaraṇatāya khemo = nơi an ổn, vì là nơi làm cho không còn tai họa. Sunotīti somo = mặt trăng, vì nó lắng nghe. Vāyanti etenāti vemo = con thoi của thợ dệt, vì người ta dệt bằng nó. Yātīti yāmo = một canh trong ngày, là phần thứ sáu hoặc thứ tám của ngày, vì nó trôi qua. Gāyanti etthāti gāmo = làng mạc, nơi ở chung, vì người ta hát ở đó. Hinoti pavattatīti hemaṃ = vàng, vì nó lưu hành. Sāti sundarattaṃ tanuṃ karotīti sāmo = màu đen, vì nó làm cho vẻ đẹp trở nên mỏng manh. Lūyateti lomaṃ = lông trên thân, vì nó bị cắt. Khūyate uttamabhāvenāti khomaṃ = vải lanh, vì nó được gọi với ý nghĩa cao quý. Havanaṃ, hūyate vā homaṃ = sự cúng tế, vì nó được cúng dường. Marantyanenāti mammaṃ = yếu huyệt, nơi mà khi bị đánh vào thì không sống được. Attānaṃ dhārente apāye vaṭṭadukkhe ca apatamāne katvā dhāretīti dhammo = giáo pháp, v.v., vì nó nâng đỡ, làm cho tự thân không bị rơi vào khổ cảnh và vòng luân hồi. Karaṇaṃ, karīyatīti vā kammaṃ = nghiệp, quả của thiện và ác, v.v., vì nó là hành động hoặc được thực hiện. Sedo paggharati anenāti ghammo = hơi nóng, vì mồ hôi tuôn ra bởi nó. Jameti abhakkhi tabbaṃ adatīti jammo = người thấp hèn, người hành động thiếu suy xét, vì nó ăn những thứ không nên ăn. Ameti pemena puttakesu pavattatīti ammā = mẹ, vì bà hành động với tình thương đối với con cái. Samenti anenāti sammā = cách đối xử thân thiện, vì người ta được bình an bởi nó.

137. Asmādayo.

137. (Các từ) asmā, v.v.

Asmaādayo mantā nipaccante, pararūpādīnamabhāvo nipātanā. Asa-khepane, assateti asmā=pāsāṇo. Bhasa-bhasmīkaraṇe, bhasati pakkharatīti bhasmā=chārikā. Usa-dāhe, usati dahatīti usmā=tejodhātu. Visa-pavisane, pavisanti etthāti vesmaṃ=gharaṃ. Bhī-bhaye, massa suña, bhāyanti etasmāti bhesmā=bhayānako. Asatissa dhaṅa, assati janehi cajīyatīti adhamo=nihīno. Karotissa assa uttaṃ, karotīti kummo=kacchapo. Evamaññepi.

Các từ như asmā, v.v. kết thúc bằng (hậu tố) ma được hình thành một cách bất quy tắc. Việc không có các phép biến đổi như pararūpa, v.v. là do sự hình thành bất quy tắc. (Căn) asa có nghĩa là 'ném', assateti asmā = đá, vì nó được ném đi. (Căn) bhasa có nghĩa là 'hóa thành tro', bhasati pakkharatīti bhasmā = tro, vì nó cháy sáng. (Căn) usa có nghĩa là 'đốt cháy', usati dahatīti usmā = hỏa đại, vì nó đốt cháy. (Căn) visa có nghĩa là 'đi vào', pavisanti etthāti vesmaṃ = nhà, vì người ta đi vào đó. (Căn) bhī có nghĩa là 'sợ hãi', ma được thêm vào, bhāyanti etasmāti bhesmā = đáng sợ, vì người ta sợ nó. Đối với (căn) asa, dha được thêm vào, assati janehi cajīyatīti adhamo = thấp hèn, vì nó bị người đời từ bỏ. Đối với (căn) kara, a được đổi thành u, karotīti kummo = con rùa, vì nó hành động. Tương tự cho các trường hợp khác.

138. Nīto mi.

138. Sau (căn) nī là (hậu tố) mi.

Nayatismā mi hoti. Nayatīti nemi=cakkantaṃ.

Sau (căn) nī, (hậu tố) mi được dùng. Nayatīti nemi = vành bánh xe, vì nó dẫn dắt.

139. Ūmi bhūminimi rasmi.

139. (Các từ) ūmi, bhūmi, nimi, rasmi.

Etesaddā miantā nipaccante. Ūha-vitakke, halopo, ūhanti vitakkenti etenāti ūmi=taraṅgo. Bhū-sattāyaṃ ottābhāvo, bhavanti etthāti bhūmi=mahī. Ni-pāpane, ettābhāvo, sugatiṃ neti pāpetīti nimi=rājā. Rasa-assādane, pararūpābhāvo, rasanti sattā etāyāti rasmi=rajju.

Những từ này kết thúc bằng mi được hình thành một cách bất quy tắc. (Căn) ūha có nghĩa là 'suy luận', h bị xóa bỏ, ūhanti vitakkenti etenāti ūmi = sóng, vì người ta suy lường bằng nó. (Căn) bhū có nghĩa là 'tồn tại', không có sự biến đổi thành o, bhavanti etthāti bhūmi = đất, vì chúng sanh tồn tại ở đó. (Căn) ni có nghĩa là 'đạt đến', không có sự biến đổi thành e, sugatiṃ neti pāpetīti nimi = vua Nimi, vì ngài dẫn dắt đến cõi lành. (Căn) rasa có nghĩa là 'nếm', không có phép pararūpa, rasanti sattā etāyāti rasmi = dây cương, vì chúng sanh bị điều khiển bởi nó.

(Iti pavaggapaccayavidhānaṃ).

(Kết thúc chương về các hậu tố thuộc nhóm pa).

140. Māchāhi yo.

140. Sau (các căn) mā và chā là (hậu tố) yo.

Mā-māne-chā-chādane[Pg.269], etehi yo hoti. Meti parimeti aññena uttamena guṇena attano aguṇanti māyā=santadosa paṭicchādana lakkhaṇā. Cheti chindati saṃsayanti chāyā=paṭibimbaṃ.

(Căn) mā có nghĩa là 'đo lường', (căn) chā có nghĩa là 'che đậy', sau các căn này (hậu tố) yo được dùng. Meti parimeti aññena uttamena guṇena attano aguṇanti māyā = ảo thuật, có đặc tính che giấu lỗi lầm hiện có, vì nó đo lường (so sánh) khuyết điểm của mình với phẩm chất ưu việt của người khác. Cheti chindati saṃsayanti chāyā = cái bóng, hình ảnh phản chiếu, vì nó cắt đứt sự nghi ngờ.

141. Janissa jā ca.

141. Và (căn) jan được đổi thành jā.

Janismā yo hoti, janissa jā ca, janetīti jāyā=bhariyā.

Sau (căn) jan, (hậu tố) yo được dùng, và (căn) jan được đổi thành jā. Janetīti jāyā = vợ, vì nàng sinh con.

142. Hadayā dayo.

142. (Các từ) hadaya, v.v.

Hadayaādayo yantā nipaccante. Harissa daṅa, haratīti hadayaṃ=cittaṃ, manodhātu manoviññāṇadhātu nissayo ca, tanissaaka, attani pemaṃ tanotīti tanayo=putto. Saratissa suri, sarati gacchatīti sūriyo=ādicco. Haratissa mmiṅa, sukhamāharatīti hammiyaṃ=muṇḍacchadanapāsādo. Kasa-gamane, kasassa alaka, assa i ca, kasati vuddhiṃ yātīti kisalayaṃ=pallavaṃ, evamaññepi.

Các từ như hadaya, v.v. kết thúc bằng ya được hình thành một cách bất quy tắc. Đối với (căn) hara, da được thay thế, haratīti hadayaṃ = tâm, ý, nơi nương tựa của tâm giới và tâm thức giới, vì nó nắm bắt (đối tượng). Đối với (căn) tan, aka được thay thế, attani pemaṃ tanotīti tanayo = con trai, vì nó mở rộng tình thương đối với tự thân. Đối với (căn) sara, suri được thay thế, sarati gacchatīti sūriyo = mặt trời, vì nó di chuyển. Đối với (căn) hara, mmi được thay thế, sukhamāharatīti hammiyaṃ = lâu đài có mái bằng, vì nó mang lại hạnh phúc. (Căn) kasa có nghĩa là 'đi đến', alaka thay thế cho kasa, và a đổi thành i, kasati vuddhiṃ yātīti kisalayaṃ = chồi non, vì nó đi đến sự tăng trưởng. Tương tự cho các trường hợp khác.

143. Khī si si nī sī su vī kusūhi raka.

143. Sau (các căn) khī, si, si, nī, sī, su, vī, ku, sū là (hậu tố) raka.

Khī-khaye, si-sevāyaṃ, si-bandhane, nī-pāpane, sī-saye, su-savane, vī vā-gamane, ku-sadde, sū-pasave, etehi raka hoti. Khayati duhanenāti khīraṃ=payo. Kusumādīhi sevīyatīti siro=muddhā. Seti sarīraṃ bandhatīti sirā=dehabandhanī. Neti, parehivānīyatīti nīraṃ=jalaṃ. Sayatīti sīro=halaṃ. Aniṭṭhaphala- dāyakattaṃ [Pg.270] savatīti surā=madirā. Suṇoti uttamagītādinti suro=devo. Veti uttamabhāvaṃ yātīti vīro=vikkanto. Kavati nadatīti kuraṃ=bhattaṃ. Bhayaṭṭitānaṃ paṭhamakappiyānaṃ sūrattaṃ pasavatīti sūro=sūriyo, vikkanto ca.

(Căn) khī có nghĩa là 'hao mòn', (căn) si có nghĩa là 'phục vụ', (căn) si có nghĩa là 'trói buộc', (căn) nī có nghĩa là 'đạt đến', (căn) sī có nghĩa là 'nằm', (căn) su có nghĩa là 'nghe', (căn) vī hoặc vā có nghĩa là 'đi đến', (căn) ku có nghĩa là 'kêu', (căn) sū có nghĩa là 'sanh sản', sau các căn này (hậu tố) raka được dùng. Khayati duhanenāti khīraṃ = sữa, vì nó bị hao mòn do vắt. Kusumādīhi sevīyatīti siro = đầu, đỉnh đầu, vì nó được phục vụ bởi hoa, v.v. Seti sarīraṃ bandhatīti sirā = gân, mạch, vì nó trói buộc cơ thể. Neti, parehivānīyatīti nīraṃ = nước, vì nó được dẫn đi bởi những thứ khác. Sayatīti sīro = cái cày, vì nó nằm xuống. Aniṭṭhaphala-dāyakattaṃ savatīti surā = rượu, vì nó tuôn chảy với việc cho quả không mong muốn. Suṇoti uttamagītādinti suro = vị trời, vì vị ấy nghe những bài hát tuyệt diệu, v.v. Veti uttamabhāvaṃ yātīti vīro = người dũng cảm, vì vị ấy đi đến trạng thái cao quý. Kavati nadatīti kuraṃ = cơm, vì nó phát ra tiếng. Bhayaṭṭitānaṃ paṭhamakappiyānaṃ sūrattaṃ pasavatīti sūro = mặt trời, và người dũng cảm, vì nó tạo ra sự dũng mãnh cho những chúng sanh đầu kiếp đang sợ hãi.

144. Hi ci du minaṃ dīgho ca.

144. Sau (các căn) hi, ci, du, mi, và (nguyên âm) được trường hóa.

Hi-gatiyaṃ, ci-caye, du-gatiyaṃ, mi-pakkhepane, etehi raka hoti, dīgho cāntassa. Hinoti pavattatīti hīraṃ=tālahīrādi. Cayatīti cīraṃ=vakkalaṃ. Dūyati dukkhena gamīyatīti dūraṃ=anāsannaṃ. Mīyate pakkhīpīyateti mīro=samuddo.

(Căn) hi có nghĩa là 'đi đến', (căn) ci có nghĩa là 'chất đống', (căn) du có nghĩa là 'đi đến', (căn) mi có nghĩa là 'ném vào', sau các căn này (hậu tố) raka được dùng, và nguyên âm cuối được trường hóa. Hinoti pavattatīti hīraṃ = sợi, xơ (của lá cọ, v.v.), vì nó lan ra. Cayatīti cīraṃ = vỏ cây, vì nó được thu lượm. Dūyati dukkhena gamīyatīti dūraṃ = xa, không gần, vì nó được đi đến một cách khó khăn. Mīyate pakkhīpīyateti mīro = biển cả, vì (mọi thứ) được ném vào đó.

145. Dhā tānamī ca.

145. Sau (các căn) dhā, tā, và (nguyên âm cuối được đổi thành) ī.

Dhā-dhāraṇe, tā-pālane, etehi raka hoti, ī cāntādeso. Dhāretītidhīro=dhitimā. Jalaṃ tāyatīti tīraṃ=taṭaṃ.

(Căn) dhā có nghĩa là 'mang giữ', (căn) tā có nghĩa là 'bảo vệ', sau các căn này (hậu tố) raka được dùng, và ī thay thế cho nguyên âm cuối. Dhāretīti dhīro = người trí tuệ, người kiên định, vì vị ấy mang giữ (sự kiên định). Jalaṃ tāyatīti tīraṃ = bờ, vì nó bảo vệ nước.

146. Bhadrāyo.

146. (Các từ) bhadra, v.v.

Bhadraādayo rakaantā nipaccante. Bhadda-kalyāṇe, dalopo pararūpābhāvo, bhajīyatīti bhadraṃ=kalyāṇaṃ. Bhī-bhaye, nadādipāṭhā vī, bhāyanti etāyāti bherī=dundubhi. Cita-sañcetane, vipubbo, vicintitabbanti vicitraṃ=nānākāraṃ, yā-pāpuṇane, rassa tuña, gamanaṃ yātrā=yānaṃ. Gupa-gopane, ussa o, passa tañca gopīyatīti gotraṃ=kulādi, bhasa-bhasmīkaraṇe, rassa tuña, bhasati bhakkhaṃ karoti toyāti bhastā-kammāragaggarī. Usa=dāhe, salopo, sokena tāḷite usati dahatīti uro=sarīrekadeso, evamaññepi.

Các từ như bhadra, v.v. kết thúc bằng raka được hình thành một cách bất quy tắc. (Căn) bhaj có nghĩa là 'tốt lành', da bị xóa bỏ, không có phép pararūpa, bhajīyatīti bhadraṃ = tốt lành, vì nó được tôn kính. (Căn) bhī có nghĩa là 'sợ hãi', hoặc vī theo nhóm nadādi, bhāyanti etāyāti bherī = cái trống, vì người ta sợ nó. (Căn) cita có nghĩa là 'suy nghĩ', có tiếp đầu ngữ vi, vicintitabbanti vicitraṃ = đa dạng, nhiều loại, vì nó được suy nghĩ đến một cách đa dạng. (Căn) yā có nghĩa là 'đạt đến', ra đổi thành tu, gamanaṃ yātrā = cuộc hành trình, phương tiện di chuyển. (Căn) gupa có nghĩa là 'bảo vệ', u đổi thành o, và p đổi thành t, gopīyatīti gotraṃ = dòng họ, v.v., vì nó được bảo vệ. (Căn) bhasa có nghĩa là 'hóa thành tro', ra đổi thành tu, bhasati bhakkhaṃ karoti toyāti bhastā = ống bễ của thợ rèn, vì nó 'ăn' và tạo ra âm thanh. (Căn) usa có nghĩa là 'đốt cháy', sa bị xóa bỏ, sokena tāḷite usati dahatīti uro = một phần của cơ thể (ngực), vì nó bị đốt cháy khi bị sầu muộn tấn công. Tương tự cho các trường hợp khác.

147. Mandaṅka sasāsa matha catā uro.

147. Hậu tố uro được thêm vào sau các ngữ căn manda, aṅka, sasa, asa, matha, và cata.

Manda-jaḷatte[Pg.271], aṅka-lakkhaṇe, sasa-gatihiṃsāpāṇanesu, asa-khepane, matha mantha-viloḷane, cata-yācane, etehi uro hoti. Amandi asundarattā jaḷatthamagamīti mandurā=vājisālā. Aṅkīyati lakkhīyatīti aṅkuro=bījapasavo. Sasati hiṃsatīti sasuro=jayampatīnaṃ pitā. Asīyitthāti asuro=dānavo, arīhi mathīyati āloḷīyatīti mathurā=nagaraṃ. Catīyatīti caturo=dakkho.

Ngữ căn manda có nghĩa là 'chậm chạp', aṅka có nghĩa là 'đánh dấu', sasa có nghĩa là 'đi, làm hại, thở', asa có nghĩa là 'ném', matha có nghĩa là 'khuấy, trộn', cata có nghĩa là 'van xin'. Hậu tố uro được thêm vào sau các ngữ căn này. Amandi asundarattā jaḷatthamagamīti mandurā = chuồng ngựa. Aṅkīyati lakkhīyatīti aṅkuro = mầm hạt. Sasati hiṃsatīti sasuro = cha của vợ hoặc chồng. Asīyitthāti asuro = quỷ thần. Arīhi mathīyati āloḷīyatīti mathurā = một thành phố. Catīyatīti caturo = người khéo léo.

148. Vidhurādayo.

148. Các từ như Vidhura, v.v.

Vidhuraādayo urantā nipaccante. Vidha-vedhane, ettābhāvo, vedhati hiṃsatīti vidhuro=viruddho. Unda-kiledane, undati kiledatīti unduro=ākhu. Maṃka-maṇḍane, niggahītalopo, maṅkati anena attānaṃ alaṅkarotīti makuro=ādāso, ratho, kakko, maccho ca. Kuka vaka-ādāne, kassa dvittaṃ. Kukati salādayo ādadātīti kukkuro=sā. Maṅga-maṅgalye, amaṅgi pasatthamagamīti maṅguro=macchaviseso, evamaññepi.

Các từ như vidhura v.v. được hình thành bất quy tắc với hậu tố ura. Từ ngữ căn vidha (đâm, chọc), không có e, vedhati hiṃsatīti vidhuro = người chống đối. Từ ngữ căn unda (làm ướt), undati kiledatīti unduro = con chuột. Từ ngữ căn maṃka (trang điểm), niggahīta bị lược bỏ, maṅkati anena attānaṃ alaṅkarotīti makuro = gương, xe, cua, và cá. Từ ngữ căn kuka hoặc vaka (lấy), k được lặp lại. Kukati salādayo ādadātīti kukkuro = con chó. Từ ngữ căn maṅga (tốt lành), amaṅgi pasatthamagamīti maṅguro = một loại cá đặc biệt. Tương tự cho các từ khác cũng vậy.

149. Tima ruha rudha badha mada manda vajāja ruca kasā kiro.

149. Hậu tố kiro được thêm vào sau các ngữ căn tima, ruha, rudha, badha, mada, manda, vaja, aja, ruca, và kasa.

Tima-temane, ruha-janane, rudha-āvaraṇe, badha-bādhane, madaummāde, manda-modanathutijaḷattesu, vaja aja-gamane, ruca-dittiyaṃ, kasa-gamane, etehi kiro hoti. Temetīti timiraṃ=andhakāraṃ, āpo ca. Ruhati pavattatīti ruhiraṃ=lohitaṃ. Jīvitaṃ rundhatīti rudhiraṃ=tadeva. Bādhīyatīti badhiro=sotavikalo. Janā majjanti etāyāti madirā=surā. Modanti etthāti mandiraṃ= gharaṃ[Pg.272]. Vajatīti vajiraṃ=kulisuṃ. Ajanti gacchantī etthāti ajiraṃ=aṅgaṇaṃ gharavisayokāso ca. Rocatīti ruciraṃ=manuññaṃ. Kasīyati dukkhena gamīyatīti kasiraṃ=kicchaṃ.

Ngữ căn tima có nghĩa là 'làm ướt', ruha là 'sinh ra', rudha là 'ngăn cản', badha là 'làm phiền', mada là 'say', manda là 'vui mừng, ca ngợi, chậm chạp', vaja và aja là 'đi', ruca là 'chiếu sáng', kasa là 'đi'. Hậu tố kiro được thêm vào sau các ngữ căn này. Temetīti timiraṃ = bóng tối, và nước. Ruhati pavattatīti ruhiraṃ = máu. Jīvitaṃ rundhatīti rudhiraṃ = cũng là máu. Bādhīyatīti badhiro = người bị khiếm thính. Janā majjanti etāyāti madirā = rượu. Modanti etthāti mandiraṃ = ngôi nhà. Vajatīti vajiraṃ = sấm sét. Ajanti gacchantī etthāti ajiraṃ = sân, và không gian của ngôi nhà. Rocatīti ruciraṃ = dễ chịu. Kasīyati dukkhena gamīyatīti kasiraṃ = khó khăn.

150. Thirādayo.

150. Các từ như Thira, v.v.

Thiraādayo kirantā nipaccante. Ṭhā-gatinivattiyaṃ, ṭhassa thattaṃ, ṭhāti pavattatīti thiraṃ=ciraṭṭhāyī. Isa siṃsa-icchāyaṃ, niggahītalopo, icchīyatīti sisiro=utuviseso. Ada khāda-bhakkhane, āssa rassatthaṃ, khādīyati pāṇakehīti khadiro=dantadhāvano, evamaññepi.

Các từ như thira v.v. được hình thành bất quy tắc với hậu tố kira. Từ ngữ căn ṭhā (đứng), ṭh biến thành th, ṭhāti pavattatīti thiraṃ = bền lâu. Từ ngữ căn isa hoặc siṃsa (mong muốn), niggahīta bị lược bỏ, icchīyatīti sisiro = một mùa đặc biệt. Từ ngữ căn ada hoặc khāda (ăn), ā được rút ngắn, khādīyati pāṇakehīti khadiro = cây dùng làm bàn chải đánh răng. Tương tự cho các từ khác cũng vậy.

151. Dada garehi durabharā.

151. Từ các ngữ căn dada và gara, các hậu tố dura và bhara được thêm vào theo thứ tự.

Dada-dāne, gara ghara-secane, etehi yathākkamaṃ durabharā honti. Antānaṃ dadātīti dadduro=bheko. Garati siñcatīti gabbharaṃ=guhā.

Từ ngữ căn dada (cho), gara hoặc ghara (rắc, tưới), các hậu tố dura và bhara được thêm vào theo thứ tự. Antānaṃ dadātīti dadduro = con ếch. Garati siñcatīti gabbharaṃ = hang động.

152. Cara dara jara gara marehi te.

152. Từ các ngữ căn cara, dara, jara, gara, mara, chúng (các từ phái sinh) được hình thành (với sự lặp lại).

Carādīhi dhātūhi te carādayo honti yathākkamaṃ. Caragatibhakkhanesu caranti etthāti caccaraṃ=vīthicatukkaṃ, aṅgaṇañca, dara-vidāraṇe, darīyatīti daddaraṃ=vādittaṃ, bherī ca. Jara-vayohāniyaṃ, ajarīti jajjaro=jiṇṇo. Gara ghara-secane, garati siñcatīti gaggaro=bhinnassaro, haṃsassaro ca. Mara-pāṇacāge, maratīti mammaro=sukkhapaṇṇaṃ, patthapaṇṇānaṃ saddo ca.

Từ các ngữ căn cara v.v., các từ như caccara v.v. được hình thành theo thứ tự. Từ ngữ căn cara (đi, ăn), caranti etthāti caccaraṃ = ngã tư, và sân. Từ ngữ căn dara (xé, rách), darīyatīti daddaraṃ = nhạc cụ, và trống. Từ ngữ căn jara (già yếu), ajarīti jajjaro = già cỗi. Từ ngữ căn gara hoặc ghara (rắc, tưới), garati siñcatīti gaggaro = giọng vỡ, và tiếng kêu của ngỗng. Từ ngữ căn mara (chết), maratīti mammaro = lá khô, và tiếng lá rơi.

153. Pīto kvaro.

153. Từ ngữ căn pī, hậu tố kvaro được thêm vào.

Pī-tappanetīmasmā [Pg.273] kvaro hoti. Appiṇīti pīvaraṃ=thūlaṃ.

Từ ngữ căn pī (làm hài lòng, làm phồng lên), hậu tố kvaro được thêm vào. Appiṇīti pīvaraṃ = mập, béo.

154. Cīvarādayo.

154. Các từ như Cīvara, v.v.

Cīvaraādayo kvarantā nipaccante. Cinātissa dīghattaṃ. Cīyatīti cīvaraṃ=kāsāvaṃ. Sama-upasame, nadādittā vī, pariḷāhaṃ sametīti saṃvarī=ratti. Dhāssa ī, jālakuminādīni dhāretīti dhīvaro=koṭṭo, tāyatissa ī, yena kenaci attānaṃ tāyatīti tīvaro=hīnajāti. Nayatissī, nayanti ettha sattāti nīvaraṃ=gharaṃ, evamaññepi.

Các từ như cīvara v.v. được hình thành bất quy tắc với hậu tố kvara. Nguyên âm của ngữ căn ci được kéo dài. Cīyatīti cīvaraṃ = y cà sa. Từ ngữ căn sama (làm dịu), với vī từ nhóm nadādi, pariḷāhaṃ sametīti saṃvarī = ban đêm. Đối với dhā, ī được thay thế, jālakuminādīni dhāretīti dhīvaro = người đánh cá. Đối với tāya, ī được thay thế, yena kenaci attānaṃ tāyatīti tīvaro = người thuộc giai cấp thấp. Đối với naya, ī được thay thế, nayanti ettha sattāti nīvaraṃ = ngôi nhà. Tương tự cho các từ khác cũng vậy.

155. Kuto kriro.

155. Từ ngữ căn ku, hậu tố kriro được thêm vào.

Ku-saddetīmasmā kriro hoti. Kavati nadatīti kuraro=pakkhī, itthiyaṃ vīmhi kurarī.

Từ ngữ căn ku (kêu, hót), hậu tố kriro được thêm vào. Kavati nadatīti kuraro = con chim; ở giống cái, với hậu tố vī, là kurarī.

156. Vasāsā charo.

156. Từ các ngữ căn vasa và asa, hậu tố charo được thêm vào.

Vasa-nivāse, asa-khepane, etehi charo hoti. Vasanti etthāti vaccharo=vasso. Saṃpubbo, saṃvasanti etthāti saṃvaccharo=sova. Asati vissajjetīti accharā=devakaññā, aṅguliphoṭanañca.

Từ ngữ căn vasa (ở), asa (ném), hậu tố charo được thêm vào. Vasanti etthāti vaccharo = năm. Với tiền tố saṃ, saṃvasanti etthāti saṃvaccharo = cũng là năm. Asati vissajjetīti accharā = tiên nữ, và tiếng búng tay.

157. Masā chero ca.

157. Từ ngữ căn masa, hậu tố chero cũng được thêm vào.

Masa-amasanetīmasmā chero hoti charo ca. Taṇhāya parāmasanaṃ maccheraṃ=sakasampattiniguhanaṃ, maccharaṃ=tadeva.

Từ ngữ căn masa (nắm giữ), hậu tố chero và charo được thêm vào. Taṇhāya parāmasanaṃ maccheraṃ = sự che giấu tài sản của mình; maccharaṃ = cũng có nghĩa tương tự.

158. Dhū vāto saro.

158. Từ các ngữ căn dhū và vā, hậu tố saro được thêm vào.

Dhunāti [Pg.274] vātīhi saro hoti. Dhunātīti dhūsaro=lūkho īsaṃpaṇḍu ca. Vāti gacchatīti vāsaro=divaso.

Từ các ngữ căn dhū (rung lắc) và vā (thổi), hậu tố saro được thêm vào. Dhunātīti dhūsaro = thô, và hơi vàng nhạt. Vāti gacchatīti vāsaro = ngày.

159. Bhamādīhyaro.

159. Từ các ngữ căn bhama v.v., hậu tố aro được thêm vào.

Bhama tasa manda kandādīhi aro hoti. Bhamatīti bhamaro=madhukaro. Tasati tantaṃ gaṇhātīti tasaro=suttaveṭṭhano. Mandanti modanti etthāti mandaro=pabbato. Kandati avhāyatīti kandaro=darī. Divassa ettaṃ, devanti kīḷanti etenāti devaro=patiro bhātā.

Từ các ngữ căn bhama, tasa, manda, kanda v.v., hậu tố aro được thêm vào. Bhamatīti bhamaro = con ong. Tasati tantaṃ gaṇhātīti tasaro = con thoi. Mandanti modanti etthāti mandaro = ngọn núi. Kandati avhāyatīti kandaro = hang động. Đối với div, e được thay thế, devanti kīḷanti etenāti devaro = em trai của chồng.

160. Vadissa badaca.

160. Đối với ngữ căn vada, bada được thay thế.

Vadatismā aro yoti, vadatissa badādeso ca. Vadanti etenāti badaro=kakkandhūphalaṃ. Vīmhi badarī=kakkandhū.

Từ ngữ căn vada, hậu tố aro được thêm vào, và vada được thay thế bằng bada. Vadanti etenāti badaro = quả táo ta. Ở giống cái, badarī = cây táo ta.

161. Vada janānaṃ ṭhaṅaca.

161. Từ các ngữ căn vada và jana, (hậu tố aro được thêm vào) và ṭha được xen vào.

Vada janehi aro hoti, ṭhaṅa cāntādeso. Vadatīti vaṭharo=mūḷo vaṭharaṃ=thūlaṃ. Jāyatīti jaṭharaṃ=udaraṃ.

Từ các ngữ căn vada và jana, hậu tố aro được thêm vào, và ṭha được xen vào cuối ngữ căn. Vadatīti vaṭharo = kẻ ngu dốt; vaṭharaṃ = to, lớn. Jāyatīti jaṭharaṃ = bụng.

162. Pacissiṭhaṅaca.

162. Và (hậu tố) iṭhaṅa (sau động từ căn pac).

Pacatismā aro hoti iṭhaṅacāntādaso. Pacanti etenāti piṭharo=thālī.

Từ (động từ căn) pac có (hậu tố) ara, và iṭhaṅa là sự thay thế ở cuối. (Câu giải thích:) ‘pacanti etena’ (người ta nấu bằng vật này) có nghĩa là piṭharo = thālī (cái nồi).

163. Vakā araṇa.

163. Từ (động từ căn) vaka có (hậu tố) araṇa.

Vaka kuka-ādānetimasmā araṇahoti. Vaketi ādadāti etāyāti vākarā=migabandhanī.

Từ (động từ căn) vaka (hoặc) kuka có nghĩa là ‘ādāna’ (lấy đi), có (hậu tố) araṇa. (Câu giải thích:) ‘vaketi ādadāti etāya’ (nó bắt hoặc lấy bằng vật này) có nghĩa là vākarā = migabandhanī (cái bẫy hươu).

164. Siṅgyaṅgāga majjakalālā āro.

164. (Các động từ căn) siṅgi, aṅga, aga, majja, kala, ala có (hậu tố) āra.

Siṅgiiti [Pg.275] nāmadhātu, aṅga-gamanattho, aga-kuṭilagamane, majjasaṃsuddhiyaṃ, kala-saṅkhyāne, ala-bandhane, etehi āro hoti. Vijjhanatthena siṅgaṃ viya siṅgaṃ=nāgarikabhāvasaṅkhātassa kilesasiṅgassetaṃ nāmaṃ, taṃkaroti siṅgaṃ vā payuttaṃ, taṃ karoti rāgīsu pabhavatīti vā, ‘‘dhātvatthe nānāmasmī’’ti (5.12) i, pubba saralopo, siṅgi, tato āro, ‘‘sarolopo sare’’ti (1.26) ilopo, pubbe ‘‘vippaṭisedhe’’ti (1.22) aniṭṭhappaṭisedho, ettha hi ārato aññattha sāvakāsapubbasaralopova, ipaccayato aññattha ca, siṅgāro=kilesasiṅgakaraṇaṃ, vilāsoti vuttaṃ hoti. Aṅgati vināsaṃ gacchatīti aṅgāro=daḍḍhakaṭṭhaṃ. Aganti gacchanti etthāti agāraṃ=gharaṃ. Līhanena attano sarīraṃ majjati nimmalattaṃ karotīti majjāro=biḷāro. Kalāti niddesā lassa ḷattaṃ, etena guṇaṃ kalīyati parimīyatīti kaḷāro=piṅgalo. Dīghattaṃ alati bandhatīti aḷāro=vaṅko visālo ca.

Siṅgi là một động từ phái sinh từ danh từ, aṅga có nghĩa là đi, aga có nghĩa là đi quanh co, majja có nghĩa là thanh tịnh, kala có nghĩa là tính toán, ala có nghĩa là trói buộc; từ những (động từ căn) này có (hậu tố) āra. (Trường hợp:) siṅgaṃ (cái sừng) có nghĩa là xuyên thủng, giống như siṅgaṃ = đây là tên của cái sừng phiền não được gọi là trạng thái của người thành thị; taṃ karoti (nó làm ra cái đó) hoặc siṅgaṃ payuttaṃ (cái sừng được sử dụng), hoặc taṃ karoti rāgīsu pabhavati (nó làm ra cái đó, nó phát sinh trong những người tham ái); theo quy tắc “dhātvatthe nānāmasmī” (5.12) có (hậu tố) i, nguyên âm đầu bị xóa bỏ, (thành) siṅgi, sau đó có (hậu tố) āra; theo quy tắc “sarolopo sare” (1.26) chữ i bị xóa bỏ; trước đó, theo quy tắc “vippaṭisedhe” (1.22) sự phủ định điều không mong muốn (được áp dụng), vì ở đây việc xóa bỏ nguyên âm đầu có cơ hội ở nơi khác ngoài āra, và cũng ở nơi khác ngoài hậu tố i; (thành) siṅgāro = việc tạo ra sừng phiền não, được gọi là sự trang điểm lả lơi. (Trường hợp:) ‘aṅgati vināsaṃ gacchati’ (nó đi đến sự hủy diệt) là aṅgāro = daḍḍhakaṭṭhaṃ (than củi). (Trường hợp:) ‘aganti gacchanti ettha’ (chúng đi quanh co ở đây) là agāraṃ = gharaṃ (ngôi nhà). (Trường hợp:) ‘līhanena attano sarīraṃ majjati nimmalattaṃ karoti’ (nó làm cho thân mình trong sạch bằng cách liếm) là majjāro = biḷāro (con mèo). (Trường hợp:) do được nêu là kala, chữ l biến thành ḷ; ‘etena guṇaṃ kalīyati parimīyati’ (phẩm chất được tính toán, đo lường bằng cái này) là kaḷāro = piṅgalo (màu nâu vàng). (Trường hợp:) ‘dīghattaṃ alati bandhati’ (nó ngăn chặn sự thẳng) là aḷāro = vaṅko (cong) và visālo (rộng).

165. Kamissassu ca.

165. Và từ (động từ căn) kam, (nguyên âm) của nó (biến thành) u.

Kama-icchāyamiccasmā āro hoti, assa u ca. Kāmīyatīti kumāro=bālo.

Từ (động từ căn) kam có nghĩa là ‘icchā’ (mong muốn), có (hậu tố) āra, và (nguyên âm a) của nó biến thành u. (Câu giải thích:) ‘kāmīyati’ (được mong muốn) là kumāro = bālo (cậu bé).

166. Bhiṅgārādayo.

166. (Các từ) bhiṅgāra và các từ khác.

Bhiṅgārappabhutayo ārantā nipaccante. Bhara=bharaṇe, bharaṇaṃ dhāraṇaṃ posanañca, dhāraṇatthassa bharatissa bhiṅgādeso, bharati [Pg.276] dadhāti udakanti bhiṅgāro=hemabhājanaṃ. Kleda klida-alla bhāve, la lopo, kledayatīti kedāraṃ=khettaṃ, (ke jale sati dāro vidāraṇamassāti vā kedāraṃ=tadeva, bahulādhikārā sattamiyā na lopo.) Vida-lābhetīmasmā kupubbā āro dassa ḷattaṃ issa ettābhāvo samāse kussa o ca nipaccante, kuṃ pathaviṃ vindati tatruppannatāyāti koviḷāro=diguṇapatto.

(Các từ) bhiṅgāra và các từ tương tự, có kết thúc bằng (hậu tố) āra, được hình thành một cách bất quy tắc. (Động từ căn) bhara có nghĩa là ‘bharaṇa’ (mang, giữ, nuôi dưỡng); đối với (động từ căn) bharati có nghĩa là giữ, bhiṅga là từ thay thế; (câu giải thích:) ‘bharati dadhāti udakaṃ’ (nó mang, nó giữ nước) là bhiṅgāro = hemabhājanaṃ (bình bằng vàng). (Động từ căn) kleda hoặc klida có nghĩa là ‘allabhāva’ (trạng thái ẩm ướt), chữ l bị xóa bỏ; (câu giải thích:) ‘kledayati’ (nó làm ẩm ướt) là kedāraṃ = khettaṃ (cánh đồng); (hoặc ‘ke jale sati dāro vidāraṇamassa’ (khi có nước, nó bị nứt ra) là kedāraṃ = cùng nghĩa, do quyền hạn của quy tắc bahula, biến cách thứ bảy không bị xóa bỏ). Từ (động từ căn) vida có nghĩa là ‘lābha’ (thu được), có tiền tố ku, có (hậu tố) āra, chữ d biến thành ḷ, chữ i không biến thành e, và trong hợp từ, ku biến thành o, (tất cả) được hình thành một cách bất quy tắc; (câu giải thích:) ‘kuṃ pathaviṃ vindati tatruppannatāya’ (nó tìm thấy đất do được sinh ra ở đó) là koviḷāro = diguṇapatto (cây ban).

167. Karā māro.

167. Từ (động từ căn) kar có (hậu tố) māra.

Karotismā māro hoti. Lohakiccaṃ karotīti kammāro=lohakāro.

Từ (động từ căn) kar có (hậu tố) māra. (Câu giải thích:) ‘lohakiccaṃ karoti’ (người làm công việc về kim loại) là kammāro = lohakāro (thợ rèn).

168. Pusa sarehi kharo.

168. Từ (các động từ căn) pusa, sara có (hậu tố) khara.

Pusa sarehi kharo hoti. Posīyati jalenāti pokkharaṃ=padumaṃ. Sarati vikāraṃ gacchatīti sakkharā=ucchuvikāro.

Từ (các động từ căn) pusa, sara có (hậu tố) khara. (Câu giải thích:) ‘posīyati jalena’ (được nuôi dưỡng bởi nước) là pokkharaṃ = padumaṃ (hoa sen). (Câu giải thích:) ‘sarati vikāraṃ gacchati’ (nó đi đến trạng thái biến đổi) là sakkharā = ucchuvikāro (đường).

169. Sara vasa kalā kīro vassuṭa ca.

169. Từ (các động từ căn) sara, vasa, kala có (hậu tố) kīra, và (nguyên âm của) vasa (biến thành) u.

Etehi kīro hoti vassa uṭa ca. Sarīyatīti sarīraṃ=deho. Vasanti vāsaṃ karonti etenāti usīraṃ=bīraṇamūlaṃ. Anena thūlādi kalīyati parimīyatiti kaliro=aṅkuro.

Từ những (động từ căn) này có (hậu tố) kīra, và (động từ căn) vasa (được thay thế) bằng uṭa. (Câu giải thích:) ‘sarīyati’ (bị hao mòn) là sarīraṃ = deho (thân thể). (Câu giải thích:) ‘vasanti vāsaṃ karonti etena’ (họ ở, họ làm nơi cư trú bằng cái này) là usīraṃ = bīraṇamūlaṃ (rễ hương bài). (Câu giải thích:) ‘anena thūlādi kalīyati parimīyati’ (sự thô kệch v.v... được tính toán, đo lường bằng cái này) là kaliro = aṅkuro (măng, chồi).

170. Gambhīrādayo.

170. (Các từ) gambhīra và các từ khác.

Gambhīraādayo kīrantā nipaccante. Gamissa bhuka, malopo vā, pathaviṃ, bhinditvā gacchati pavattatīti gambhīro, gabhīro= agādho[Pg.277], kulissa lassa ḷo, pāde kulati pattharatīti kuḷīro=kakkaṭo, evamaññepi.

(Các từ) gambhīra và các từ tương tự, có kết thúc bằng (hậu tố) kīra, được hình thành một cách bất quy tắc. Đối với (động từ căn) gam, (từ thay thế là) bhuka, và chữ m tùy chọn bị xóa bỏ; (câu giải thích:) ‘pathaviṃ bhinditvā gacchati pavattati’ (nó đi, nó tiến hành sau khi xuyên qua đất) là gambhīro, gabhīro = agādho (sâu thẳm); đối với (động từ căn) kula, chữ l biến thành ḷ; (câu giải thích:) ‘pāde kulati pattharati’ (nó gom lại, nó trải ra bằng chân) là kuḷīro = kakkaṭo (con cua); các trường hợp khác cũng tương tự.

171. Khajja valla masā ūro.

171. Từ (các động từ căn) khajja, valla, masa có (hậu tố) ūra.

Khajja-majjane, vala valla-saṃvaraṇe, sama-āmasane, etehi ūro hoti, khajjīyatīti khajjūro, vīmhi khajjūrī=rukkhaviseso. Vallīyati saṃvarīyatīti vallūro=sukkhamaṃso. Masīyatīti masūro=vīhiviseso.

(Động từ căn) khajja có nghĩa là ‘majjana’ (cọ xát), vala hoặc valla có nghĩa là ‘saṃvaraṇa’ (che đậy), sama có nghĩa là ‘āmasana’ (sờ mó); từ những (động từ căn) này có (hậu tố) ūra; (câu giải thích:) ‘khajjīyati’ (được ăn) là khajjūro (quả chà là), ở giống cái là khajjūrī = rukkhaviseso (một loại cây đặc biệt). (Câu giải thích:) ‘vallīyati saṃvarīyati’ (được bao bọc) là vallūro = sukkhamaṃso (thịt khô). (Câu giải thích:) ‘masīyati’ (được sờ mó) là masūro = vīhiviseso (một loại lúa đặc biệt, đậu lăng).

172. Kappūrādayo.

172. (Các từ) kappūra và các từ khác.

Kappūraādayo ūrantā nipaccante. Tuṭṭhimuppādetuṃ kappati sakkotīti kappūraṃ=ghanasāro. Karotissa assu, kibbisaṃ karotīti kurūro=pāpakārī. Pasa-bādhane, pasati pīḷetīti pasūro=duṭṭho, byañjanaṃ, evaṃnāmako ca, evamaññepi.

(Các từ) kappūra và các từ tương tự, có kết thúc bằng (hậu tố) ūra, được hình thành một cách bất quy tắc. (Câu giải thích:) ‘tuṭṭhim uppādetuṃ kappati sakkoti’ (nó có thể, nó có khả năng tạo ra sự hài lòng) là kappūraṃ = ghanasāro (long não). Đối với (động từ căn) kar, (nguyên âm) a của nó (biến thành) u; (câu giải thích:) ‘kibbisaṃ karoti’ (người làm điều ác) là kurūro = pāpakārī (kẻ làm ác). (Động từ căn) pasa có nghĩa là ‘bādhana’ (áp bức); (câu giải thích:) ‘pasati pīḷeti’ (nó áp bức, nó gây đau khổ) là pasūro = duṭṭho (kẻ độc ác), (cũng là) một phụ âm, và (cũng là) một tên riêng; các trường hợp khác cũng tương tự.

173. Kaṭha cakā oro.

173. Từ (các động từ căn) kaṭha, caka có (hậu tố) ora.

Kaṭha-kicchajīvane, caka-parivitakkane, etehi oro hoti. Kaṭhati kicchena jīvatīti kaṭhoro=thaddho. Cakati parivitakketīti cakoro=pakkhiviseso.

(Động từ căn) kaṭha có nghĩa là ‘kicchajīvana’ (sống khó khăn), caka có nghĩa là ‘parivitakkana’ (suy xét); từ những (động từ căn) này có (hậu tố) ora. (Câu giải thích:) ‘kaṭhati kicchena jīvati’ (người sống một cách khó khăn) là kaṭhoro = thaddho (cứng rắn, thô lỗ). (Câu giải thích:) ‘cakati parivitakketi’ (nó suy xét) là cakoro = pakkhiviseso (một loài chim đặc biệt, chim đa đa).

174. Morādayo.

174. (Các từ) mora và các từ khác.

Moraādayo orantā nipaccante. Mī-hiṃsāyaṃ, īlopo, mayati hiṃsatīti moro=mayūro. Kasa-gamane, assi[Pg.278], kasati gacchatīti kisoro=paṭhamavayo asso. Mahīyati pūjīyatīti mahoro=vammiko, evamaññepi.

(Các từ) mora và các từ tương tự, có kết thúc bằng (hậu tố) ora, được hình thành một cách bất quy tắc. (Động từ căn) mī có nghĩa là ‘hiṃsā’ (làm hại), chữ ī bị xóa bỏ; (câu giải thích:) ‘mayati hiṃsati’ (nó làm hại) là moro = mayūro (con công). (Động từ căn) kasa có nghĩa là ‘gamana’ (đi), (nguyên âm) a của nó (biến thành) i; (câu giải thích:) ‘kasati gacchati’ (nó đi) là kisoro = paṭhamavayo asso (ngựa tơ). (Câu giải thích:) ‘mahīyati pūjīyati’ (được tôn kính) là mahoro = vammiko (gò mối); các trường hợp khác cũng tương tự.

175. Kuto eraka.

175. Từ (động từ căn) ku có (hậu tố) eraka.

Ku-saddetīmasmā eraka hoti. ‘‘Yuvaṇṇānamiyaṅuvaṅa sare’’ti (5.136) uvaṅa, kavati nadatīti kuvero=vessavaṇo.

Từ (động từ căn) ku có nghĩa là ‘sadda’ (làm ra âm thanh), có (hậu tố) eraka. Theo quy tắc “yuvaṇṇānamiyaṅuvaṅa sare” (5.136), (u biến thành) uva; (câu giải thích:) ‘kavati nadati’ (vị ấy phát ra âm thanh) là kuvero = vessavaṇo (thần Kuvera, Tỳ Sa Môn).

176. Bhū sūhi rika.

176. Từ (các động từ căn) bhū, sū có (hậu tố) rika.

Bhūsattāyaṃ, sū-pasavane, etehi rika hoti. Bhavatīti bhūri=pahūtaṃ, ṅīmhi bhūrī=medhā. Savati hitaṃ pasavatīti sūri=vicakkhaṇo.

(Động từ căn) bhū có nghĩa là ‘sattā’ (sự tồn tại), sū có nghĩa là ‘pasavana’ (sinh ra); từ những (động từ căn) này có (hậu tố) rika. (Câu giải thích:) ‘bhavati’ (nó tồn tại) là bhūri = pahūtaṃ (nhiều, phong phú); ở giống cái (với hậu tố ṅī) là bhūrī = medhā (trí tuệ). (Câu giải thích:) ‘savati hitaṃ pasavati’ (người sinh ra điều lợi ích) là sūri = vicakkhaṇo (người có trí, học giả).

177. Mī kasī nīhi ru.

177. Hậu tố `ru` được dùng sau các động từ căn `mī`, `kas`, và `nī`.

Mī-hiṃsāyamiccasmā, kapubbā sayatismā, nayatismā ca ru hoti. Raṃsīhi andhakāraṃ mīyati hiṃsatīti meru=sireru, ke jale sayati pavattatīti kaseru=tiṇaviseso. Attanissite sundarattaṃ neti pāpetīti neru=pabbato.

Hậu tố `ru` được dùng sau động từ căn `mī` (nghĩa là làm hại), sau động từ căn `say` được đi trước bởi `ka`, và sau động từ căn `nī` (nayati). `Meru` = `sireru` (núi Tu-di) là cái hủy diệt bóng tối bằng các tia sáng. `Kaseru` = một loại cỏ đặc biệt, là cái nằm/tồn tại trong nước (`ka`). `Neru` = ngọn núi, là cái dẫn dắt/mang lại vẻ đẹp cho những ai nương tựa vào nó.

178. Sinā eru.

178. Hậu tố `eru` được dùng sau (động từ căn) `sinā`.

Sinā-soceyyetīmasmā eru hoti. Sināti suciṃ karotīti sineru=pabbatarājā.

Hậu tố `eru` được dùng sau động từ căn `sinā` (nghĩa là làm cho thanh tịnh). `Sineru` = vua của các ngọn núi, là cái làm cho thanh tịnh.

179. Bhī ruhi ruka.

179. Hậu tố `ruka` được dùng sau các động từ căn `bhī` và `ruh`.

Bhī-saye, ru-sadde, etehi ruka hoti. Bhāyanti etasmāti bhīru=bhayānako. Ravatīti ruru=migo.

Hậu tố `ruka` được dùng sau các động từ căn `bhī` (nghĩa là sợ hãi) và `ru` (nghĩa là kêu). `Bhīru` = đáng sợ, là cái mà người ta sợ hãi. `Ruru` = con nai, là con vật kêu.

180. Tamā būlo.

180. Hậu tố `būla` được dùng sau (động từ căn) `tam`.

Tama-bhūsanetīmasmā [Pg.279] būlo hoti. Mukhaṃ tameti bhūsetīti tambūlaṃ=mukhabhūsanaṃ.

Hậu tố `būla` được dùng sau động từ căn `tam` (nghĩa là trang điểm). `Tambūlaṃ` = vật trang điểm cho miệng (trầu), là cái trang điểm cho miệng.

181. Sito lakavālā.

181. Các hậu tố `laka` và `vāla` được dùng sau (động từ căn) `si`.

Si-sevāyamiccasmā lakavālaiccete paccayā honti. Sattehi sevīyatīti silā=pāsāṇo, selo=pabbato. Jalaṃ sevatīti sevālo=jalatiṇaṃ.

Các hậu tố `laka` và `vāla` được dùng sau động từ căn `si` (nghĩa là phục vụ, lui tới). `Silā` = tảng đá, `selo` = ngọn núi, là cái được chúng sanh lui tới. `Sevālo` = cỏ nước (rong rêu), là cái sống trong nước.

182. Maṅga kama samba saba saka vasa pisa keva kala palla kaṭha paṭa kuṇḍa maṇḍā alo.

182. Hậu tố `ala` được dùng sau các (động từ căn) `maṅga`, `kama`, `samba`, `saba`, `saka`, `vasa`, `pisa`, `keva`, `kala`, `palla`, `kaṭha`, `paṭa`, `kuṇḍa`, và `maṇḍa`.

Maṅga-maṅgalye, kama-icchāyaṃ, samba-maṇḍane, sabaiti asseva katamalopassa niddeso, saka-sattiya, vasa-nivāse, pisagamane, keva-sevane, kala-saṅkhyāne, palla-gamane, kaṭha kicchajīvane, paṭa-gamanattho, kuṇḍa-dāhe, maṇḍa-bhūsane, etehi alo hoti. Maṅganti sattā etena vuddhiṃ gacchantīti maṅgalaṃ=pasatthaṃ. Kāmīyatīti kamalaṃ-paṅkajaṃ. Sampati maṇḍetīti sambalaṃ=pātheyyaṃ. Sabalaṃ=visabhāga vaṇṇavantaṃ. Sakkoti vattunti sakalaṃ=sabbaṃ. Vasatīti vasalo=suddo. Piyabhāvaṃ pisati gacchatīti pesalo=piyasīlo. Kevati pavattatīti kevalaṃ=sakalaṃ. Kalīyati parimīyati udakametenāti kalalaṃ=apatthinnaṃ, pallati āgacchati udakametasmāti pallalaṃ=appodako saro. Kaṭhanti ettha dukkhena yantīti kaṭhalaṃ=kapālakhaṇḍaṃ, paṭati vuddhiṃ gacchatīti paṭalaṃ=samū- ho[Pg.280]. Ghaṃsena kuṇḍati dahatīti kuṇḍalaṃ=kaṇṇābharaṇaṃ. Maṇḍīyati paricchedakaraṇavasena bhūsīyatīti maṇḍalaṃ=samantato paricchinnaṃ.

Hậu tố `ala` được dùng sau các động từ căn: `maṅga` (nghĩa là tốt lành), `kama` (mong muốn), `samba` (trang sức), `saba` (được chỉ định bằng cách bỏ `a` cuối của chính nó), `saka` (có khả năng), `vasa` (cư ngụ), `pisa` (đi), `keva` (phục vụ), `kala` (tính toán), `palla` (đi), `kaṭha` (sống khó khăn), `paṭa` (có nghĩa là đi), `kuṇḍa` (đốt cháy), `maṇḍa` (trang điểm). `Maṅgalaṃ` = điều tốt lành, là cái nhờ đó chúng sanh đạt đến sự tăng trưởng. `Kamalaṃ` = hoa sen, là cái được mong muốn. `Sambalaṃ` = lương thực đi đường, là cái trang bị cho tài sản. `Sabalaṃ` = có màu sắc không đồng nhất. `Sakalaṃ` = tất cả, là cái có thể nói được. `Vasalo` = người hạ tiện, là người cư ngụ. `Pesalo` = có giới hạnh đáng yêu, là cái đạt đến trạng thái đáng yêu. `Kevalaṃ` = toàn bộ, là cái tồn tại. `Kalalaṃ` = phôi thai, là cái mà nước được đo lường bởi nó. `Pallalaṃ` = hồ nhỏ ít nước, là nơi nước đến từ đó. `Kaṭhalaṃ` = mảnh sọ, là nơi người ta đi lại khó khăn. `Paṭalaṃ` = đám, lớp, là cái tăng trưởng. `Kuṇḍalaṃ` = đồ trang sức tai, là cái cháy do cọ xát. `Maṇḍalaṃ` = vòng tròn, là cái được trang điểm bằng cách tạo ra sự phân định, được phân định xung quanh.

183. Musā kalo.

183. Hậu tố `kala` được dùng sau (động từ căn) `mus`.

Musatismā kalo hoti. Musati etenāti musalo=ayoggo.

Hậu tố `kala` được dùng sau động từ căn `mus`. `Musalo` = cái chày, là cái mà người ta dùng để đập/giã.

184. Thalādayo.

184. Các từ như `thala`, v.v.

Thalaādayo kalantā nipaccante. Ṭhassa tho, pubbasaralopo, tiṭṭhanti etthāti thalaṃ=unnatappadeso. Pā-pāne, upubbo, dvibhāvasaralopā, udakaṃ pivatīti uppalaṃ=kuvalayaṃ. Patissa pāṭaṃ, patati gacchati paripākanti pāṭalaṃ=phalaṃ, tambavaṇṇaṃ kusumañca. Baṃhissa niggahītalopo, baṃhati vuddhiṃ gacchatīti bahalaṃ=ghanaṃ. Cupissa ussa attaṃ, cupati ekattha na tiṭṭhatīti capalo=anavaṭṭhito, evamaññepi.

Các từ như `thala`, v.v., kết thúc bằng `kala` được hình thành một cách bất quy tắc. Đối với (căn) `ṭhā`, `ṭh` biến thành `th`, và nguyên âm trước bị lược bỏ; `thalaṃ` = vùng đất cao, là nơi chúng sanh đứng. Từ (căn) `pā` (nghĩa là uống), đi trước bởi `u`, có sự lặp lại và lược bỏ nguyên âm; `uppalaṃ` = hoa súng, là cái uống nước. Đối với (căn) `pat`, nó biến thành `pāṭa`; `pāṭalaṃ` = quả, và hoa màu đồng, là cái đi đến sự chín muồi. Đối với (căn) `baṃh`, `niggahīta` bị lược bỏ; `bahalaṃ` = dày, đặc, là cái tăng trưởng. Đối với (căn) `cup`, `u` biến thành `a`; `capalo` = không ổn định, là cái không đứng yên một chỗ. Tương tự cho các trường hợp khác.

185. Kulā kālo ca.

185. Hậu tố `kāla` và `kala` (cũng được dùng) sau (động từ căn) `kul`.

Kula-patthāretīmasmā kālo hoti kalo ca. Kulati attano sippaṃ pattharatīti kulālo=kumbhakāro. Kulati pakkhe pasāretīti kulalo=pakkhijāti.

Hậu tố `kāla` và `kala` được dùng sau động từ căn `kul` (nghĩa là trải rộng). `Kulālo` = người thợ gốm, là người trải rộng nghề nghiệp của mình. `Kulalo` = một loài chim, là con vật dang rộng đôi cánh.

186. Muḷālādayo.

186. Các từ như `muḷāla`, v.v.

Muḷālaādayo kālantā nipaccante. Mīla-nimīlane, uttaḷatāni, uddhaṭamatte nimīlatīti muḷālaṃ=bhisaṃ. Bala-pāṇane, itta- ḷattāni[Pg.281], mūsikādikhādanena balati jīvatīti biḷālo=majjāro. Kappissa saṃyogādilopo, kappanti jīvikaṃ etenāti kapālaṃ=ghaṭādikhaṇḍaṃ. Pī tappane. ‘‘Yuvaṇṇānamiyaṅuvaṅa sare’’ti (5.136) iyaṅa, attano phalena satte santappetīti piyālo-rukkho. Kuṇa-sadde, vātasamuṭṭhitā vīcimālā ettha kuṇanti nadantīti kuṇālo=eko mahāsaro. Visa-pavisane, pavisanti etthāti visālo=vitthiṇṇo. Pala-gamane, vātena palati gacchatīti palālaṃ=sassānamupanītadhaññānaṃ nāḷapattāni. Saratissa sigo, sasādayo sarati hiṃsatīti sigālo=kotthu, evamaññepi.

Các từ như `muḷāla`, v.v., kết thúc bằng `kāla` được hình thành một cách bất quy tắc. Từ (căn) `mīla` (nghĩa là nhắm mắt), với sự biến đổi thành `u` và `ḷa`; `muḷālaṃ` = ngó sen, là cái nhắm mắt lại ngay khi được nhổ lên. Từ (căn) `bala` (nghĩa là sống), với sự biến đổi thành `i` và `ḷa`; `biḷālo` = con mèo, là con vật sống bằng cách ăn chuột, v.v. Đối với (căn) `kapp`, phụ âm kép đầu bị lược bỏ; `kapālaṃ` = mảnh vỡ của bình, là cái mà người ta dùng để tạo ra sinh kế. Từ (căn) `pī` (nghĩa là làm hài lòng), (theo quy tắc) `iyaṅa` (được thay thế); `piyālo` = một loại cây, là cây làm hài lòng chúng sanh bằng quả của nó. Từ (căn) `kuṇa` (nghĩa là kêu); `kuṇālo` = một cái hồ lớn, là nơi những tràng sóng do gió tạo ra kêu gào. Từ (căn) `visa` (nghĩa là đi vào); `visālo` = rộng lớn, là nơi người ta đi vào. Từ (căn) `pala` (nghĩa là đi); `palālaṃ` = rơm, là cái bay đi theo gió, (tức là) thân và lá của cây ngũ cốc đã được lấy hạt. Đối với (căn) `sara`, nó biến thành `siga`; `sigālo` = con chó rừng, là con vật làm hại thỏ, v.v. Tương tự cho các trường hợp khác.

187. Caṇḍa patā ṇālo.

187. Hậu tố `ṇāla` được dùng sau các (động từ căn) `caṇḍa` và `pat`.

Caṇḍa-caṇḍikye, pata patha-gamane, etehi ṇālo hoti. Caṇḍeti pīḷetīti caṇḍālo=mātaṅgo, patati adhogacchatīti pātālaṃ=rasātalaṃ.

Hậu tố `ṇāla` được dùng sau các động từ căn `caṇḍa` (nghĩa là hung dữ), `pat` và `path` (nghĩa là đi). `Caṇḍālo` = người Chiên-đà-la, là người hung dữ, làm khổ người khác. `Pātālaṃ` = địa ngục, là nơi đi xuống dưới.

188. Mādito lo.

188. Hậu tố `la` được dùng sau (các động từ căn) bắt đầu bằng `mā`.

Mā-māne, i-ajjhenagatīsu, pī-tappane, dū-paritāpe, evamādīhi lo hoti. Mīyati parimīyatīti mālā=panti. Eti gacchatīti elā=sukhumelā. Piṇeti tappeti etthāti pelā=āsittakūpadhānaṃ. Dūyati paritāpetīti dolā=kīḷanayānakaṃ. Kalasaṅkhyāne, kalanaṃ kallaṃ=yuttaṃ.

Hậu tố `la` được dùng sau các động từ căn như `mā` (nghĩa là đo lường), `i` (nghiên cứu, đi), `pī` (làm hài lòng), `dū` (đau khổ), v.v. `Mālā` = hàng, dãy, là cái được đo lường. `Elā` = bạch đậu khấu, là cái đi. `Pelā` = cái hộp, là nơi làm hài lòng. `Dolā` = cái võng, là cái làm đau khổ. Từ (căn) `kala` (nghĩa là tính toán), `kalanaṃ` (sự tính toán) là `kallaṃ` = thích hợp.

189. Ana sala kala kuka saṭha mahā ilo.

189. Hậu tố `ila` được dùng sau các (động từ căn) `ana`, `sala`, `kala`, `kuka`, `saṭha`, và `mah`.

Ana-pāṇane, sala-gamane, kala-saṅkhyāne, kuka vaka-ādane, saṭha-kitave, araha maha-pūjāyaṃ, etehi ilo hoti. Anati [Pg.282] pavattatītianilo=māluto. Salati gacchatīti salilaṃ=jalaṃ. Kalati pavattatīti kalilaṃ=gahanaṃ. Kukati attano nādena sattānaṃ manaṃ gaṇhātīti kokilo=parapuṇḍo. Saṭhati vañcetīti saṭhilo=saṭho. Mahīyati pūjīyatīti mayilā=itthī.

Hậu tố `ila` được dùng sau các động từ căn: `ana` (nghĩa là thở), `sala` (đi), `kala` (tính toán), `kuka` và `vaka` (lấy), `saṭha` (lừa dối), `araha` và `maha` (tôn kính). `Anilo` = gió, là cái thổi, tồn tại. `Salilaṃ` = nước, là cái chảy, đi. `Kalilaṃ` = rậm rạp, là cái tồn tại. `Kokilo` = chim cu, là con vật chiếm lấy tâm của chúng sanh bằng tiếng hót của mình. `Saṭhilo` = kẻ lừa dối, là người lừa dối. `Mahilā` = người phụ nữ, là người được tôn kính.

190. Kuṭā kilo.

190. Hậu tố `kila` được dùng sau (động từ căn) `kuṭ`.

Kuṭa-koṭilyetīmasmā kilo hoti. Akuṭi kuṭilattamagamīti kuṭilo=vaṅko.

Hậu tố `kila` được dùng sau động từ căn `kuṭ` (nghĩa là cong). `Kuṭilo` = cong, vẹo, là cái đã trở nên cong.

191. Sithilādayo.

191. Các từ như `sithila`, v.v.

Sithilaādayo kilantā nipaccante. Saha khamāyaṃ, sahissa sithattaṃ, sahitumalanti sithilaṃ=adaḷhaṃ. Kampissa saṃyogādilopo, paradukkhe sati kampatīti kapilo=isi. Kaba-vaṇṇe, bassa po, akabi nīlādivaṇṇattamagamīti kapilo=vaṇṇaviseso. Mathissa mitho, mathīyatīti mithilā=pūrī, evamaññepi.

Các từ sithila v.v... được hình thành bất quy tắc với hậu tố kila. Từ căn sah trong ý nghĩa chịu đựng, sah được biến thành sitha, sahitum (có thể chịu đựng) trở thành sithilaṃ = không vững chắc. Đối với căn kamp, phụ âm kép đứng đầu bị xóa bỏ, paradukkhe sati kampati (rung động trước nỗi khổ của người khác) nên có kapilo = vị tiên. Từ căn kaba trong ý nghĩa màu sắc, b biến thành p, akabi nīlādivaṇṇattamagamīti (đã đạt đến màu sắc như xanh v.v...) nên có kapilo = một loại màu sắc đặc biệt. Đối với căn math, nó biến thành mith, mathīyati (bị khuấy động) nên có mithilā = một thành phố, các trường hợp khác cũng tương tự.

192. Caṭa kaṇḍa vaṭṭa puthā kulo.

192. Hậu tố kula được dùng sau các căn caṭa, kaṇḍa, vaṭṭa, putha.

Caṭa-bhedane, kaṇḍa-chedane, vaṭṭa-vattane, putha patha-vitthāre, etehi kulo hoti. Caṭati mitte bhindatīti caṭulo=cāṭukārī. Kaṇḍīyati chindīyatīti kaṇḍulo=rukkho. Vaṭṭatīti vaṭṭulo=parimaṇḍalo. Apattharīti puthulo=vitthāro.

Từ căn caṭa (chia rẽ), kaṇḍa (cắt), vaṭṭa (hiện hữu), putha hoặc patha (trải rộng), hậu tố kula được dùng. Caṭati mitte bhindati (kẻ chia rẽ bạn bè) nên có caṭulo = kẻ dua nịnh. Kaṇḍīyati chindīyati (vật bị cắt) nên có kaṇḍulo = cây. Vaṭṭati (nó tròn) nên có vaṭṭulo = hình tròn. Apattharīti (nó trải rộng) nên có puthulo = rộng lớn.

193. Tumulādayo.

193. Các từ tumula v.v...

Tumulaādayo kulantā nipaccante. Tama khedane, assu, atami vitthiṇṇattamagamīti tumulo=patthaṭo. Tamissa ḍuka, tamīyati [Pg.283] vikāramāpādīyatīti taṇḍulo=vīhisāro. Nipubbassa cinātissa ilopo, atthikehi nicīyateti niculo=hijjalo, evamaññepi.

Các từ tumula v.v... được hình thành bất quy tắc với hậu tố kula. Từ căn tam trong ý nghĩa mệt mỏi, a biến thành u, atami vitthiṇṇattamagamīti (đã trở nên rộng lớn) nên có tumulo = lan rộng. Đối với căn tam, nó biến thành ḍuka, tamīyati vikāramāpādīyati (bị làm cho biến đổi) nên có taṇḍulo = hạt gạo. Đối với căn ci có tiếp đầu ngữ ni, i bị xóa bỏ, atthikehi nicīyate (được những người cần đến thu lượm) nên có niculo = cây hijjala, các trường hợp khác cũng tương tự.

194. Kalla kapa takka paṭā olo.

194. Hậu tố olo được dùng sau các căn kalla, kapa, takka, paṭa.

Kalla-sadde, kapa-acchādane, takka-vitakke, paṭa-gamane, etehi olo hoti. Vātavegena samuddato uṭṭhahitvā kallati nadatīti kallolo=mahāvīci. Kapati dante acchādatīti kapolo=vadanekadeso. Takkīyatīti takkolaṃ=kolakaṃ. Paṭati byādhimetena gacchatīti paṭolo=tittako.

Từ căn kalla (kêu), kapa (che đậy), takka (suy nghĩ), paṭa (đi), hậu tố olo được dùng. Vātavegena samuddato uṭṭhahitvā kallati nadati (trỗi dậy từ biển với sức gió và gầm rống) nên có kallolo = sóng lớn. Kapati dante acchādati (che đậy răng) nên có kapolo = một phần của mặt (má). Takkīyati (được suy nghĩ đến) nên có takkolaṃ = một loại quả thơm. Paṭati byādhim etena gacchati (bệnh tật đi qua nhờ nó) nên có paṭolo = quả mướp đắng.

195. Aṅgā ulolī.

195. Từ căn aṅg, các hậu tố ula và ulī được dùng.

Aṅga-gamanattho, etasmā ulaulī honti. Aṅganti etena jānantīti aṅgulaṃ=pamāṇaṃ. Aṅgati uggacchatīti aṅgali=karasākhā.

Từ căn aṅg trong ý nghĩa đi, các hậu tố ula và ulī được dùng. Aṅganti etena jānanti (người ta biết nhờ cái này) nên có aṅgulaṃ = đơn vị đo lường. Aṅgati uggacchatīti (nó vươn lên) nên có aṅgali = nhánh của bàn tay (ngón tay).

196. Añjāli.

196. Từ căn añj, hậu tố āli được dùng.

Añja-byatti makkhana gati kantīsu, etasmā ali hoti. Añjeti bhattimanena pakāsetīti añjali=karapuṭo.

Từ căn añj trong các ý nghĩa biểu lộ, thoa, đi, chiếu sáng, hậu tố ali được dùng. Añjeti bhattim anena pakāseti (biểu lộ lòng thành kính bằng cái này) nên có añjali = hai bàn tay chắp lại.

197. Chadā li.

197. Từ căn chad, hậu tố li được dùng.

Chada-saṃvaraṇe, etasmā li hoti. Chādetīti challī=sakalikā.

Từ căn chad trong ý nghĩa che đậy, hậu tố li được dùng. Chādeti (nó che đậy) nên có challī = vỏ cây, mảnh vụn.

198. Allyādayo.

198. Các từ alli v.v...

Alliādayo liantā nipaccante. Ara-gamane, arati pavattatīti alli=rukkho. Nayatissa ettābhāvo, attikehi nīyatīti [Pg.284]4 nīli, ṅīmhi nīlī=gacchajāti. ‘‘Saramhā dve’’ti (1.34) lassa dvibhāve rassatte ca nillītipi hoti. Pālissa pā, pāleti rakkhatīti pāli, ṅīmhi pālī=panti. Pālissa palo, pāleti rakkhatīti palli=kuṭi. Cuda-codane, ottābhāvo, codīyatīti culli=uddhanaṃ, evamaññepi.

Các từ alli v.v... được hình thành bất quy tắc với hậu tố li. Từ căn ar trong ý nghĩa đi, arati pavattati (nó tiến hành) nên có alli = cây. Đối với căn nī, không có e, attikehi nīyati (được những người cần đến mang đi) nên có nīli, khi có ṅī thì thành nīlī = một loài cây. Theo quy tắc "saramhā dve" (1.34), l được nhân đôi và nguyên âm được rút ngắn, cũng thành nillī. Đối với căn pāl, nó biến thành pā, pāleti rakkhati (nó bảo vệ) nên có pāli, khi có ṅī thì thành pālī = hàng, dòng. Đối với căn pāl, nó biến thành pal, pāleti rakkhati (nó bảo vệ) nên có palli = lều, chòi. Từ căn cud trong ý nghĩa thúc đẩy, không có o, codīyati (bị thúc đẩy, bị đốt nóng) nên có culli = lò sưởi, các trường hợp khác cũng tương tự.

199. Pilādīhyavo.

199. Từ các căn pila v.v..., hậu tố ava được dùng.

Pila-vattane, palla-gamane, paṇa-byavahārathutīsu, evamādīhi avo hoti. Pilyateti pelavo=lahu. Pallatīti pallavo=kisalayaṃ. Paṇīyatīti paṇavo=mudaṅgo. Evamaññepi.

Từ căn pila (hiện hữu), palla (đi), paṇa (giao dịch, ca ngợi), v.v..., hậu tố ava được dùng. Pilyate (nó hiện hữu) nên có pelavo = nhẹ nhàng. Pallati (nó mọc ra) nên có pallavo = chồi non. Paṇīyati (được ca ngợi, được đánh lên) nên có paṇavo = một loại trống nhỏ. Các trường hợp khác cũng tương tự.

200. Sāḷavādayo.

200. Các từ sāḷava v.v...

Sāḷavaādayo avantā nipaccante. Sala-gamanattho, upantassa dīgho ḷattañca nipātanā. Salati pavattatīti sāḷa vo=abhisaṅkhataṃ badarādiphalakhādanīyaṃ. Kita-nivāse, ettābhāvo, ketatīti kitavo=jūtakāro, coro ca. Mū-bandhane, ūssa rassattaṃ, tuña cāvassa, munāti bandhatīti mutavo=caṇḍālo. Vala valla-saṃvaraṇe, ḷattaṃ, valati, valyateti vā vaḷavā=turaṅgakantā. Mura-saṃveḷane, murīyatīti muravo=mudaṅgo, evamaññepi.

Các từ sāḷava v.v... được hình thành bất quy tắc với hậu tố ava. Từ căn sal trong ý nghĩa đi, nguyên âm cận cuối được trường hóa và l biến thành ḷ do bất quy tắc. Salati pavattati (nó tiến hành) nên có sāḷavo = một loại thực phẩm được chế biến từ các loại quả như táo ta. Từ căn kit trong ý nghĩa ở, không có e, ketati (lừa dối) nên có kitavo = kẻ cờ bạc, và cũng là kẻ trộm. Từ căn mū trong ý nghĩa trói buộc, ū được rút ngắn, và tu được thêm vào ava, munāti bandhati (trói buộc) nên có mutavo = người hạ tiện. Từ căn vala hoặc valla trong ý nghĩa che đậy, l biến thành ḷ, valati hoặc valyate (nó che đậy) nên có vaḷavā = ngựa cái. Từ căn mur trong ý nghĩa bao quanh, murīyati (bị bao quanh) nên có muravo = một loại trống, các trường hợp khác cũng tương tự.

201. Sarā āvo.

201. Từ căn sar, hậu tố āva được dùng.

Saratismā āvo hoti. Sarati pavattatīti sarāvo=bhājanaviseso.

Sarati pavattati (nó tiến hành) nên có sarāvo = một loại đồ đựng đặc biệt.

202. Ala mala bilā ṇuvo.

202. Từ các căn ala, mala, bila, hậu tố ṇuva được dùng.

Ala-bandhane[Pg.285], mala malla-dhāraṇe, bila-bhedane, etehi ṇuvo hoti. Latāhi alīyatīti āluvo=gacchajāti. Malati dhāretīti māluvo=pattalatā. Bilati bhindatīti beluvo=rukkho.

Từ căn ala (trang sức), mala hoặc malla (giữ), bila (chia rẽ), hậu tố ṇuva được dùng. Latāhi alīyati (được trang điểm bởi dây leo) nên có āluvo = một loài cây. Malati dhāreti (nó giữ) nên có māluvo = một loại dây leo lá. Bilati bhindati (nó tách ra) nên có beluvo = cây bael.

203. Gātvī vo.

203. Từ căn gā, hậu tố īva được dùng.

Kā gā-saddetīmasmā īvo hoti. Gāyanti etāyāti gīvā=galo.

Từ căn gā trong ý nghĩa âm thanh, hậu tố īva được dùng. Gāyanti etāya (người ta hát bằng cái này) nên có gīvā = cái cổ.

204. Suto kvatvā.

204. Từ căn su, các hậu tố kva và kvā được dùng.

Su-savanetīmasmā kva kvā honti. Suṇātīti suvo=kīro. Suvā=suṇo.

Từ căn su trong ý nghĩa nghe, các hậu tố kva và kvā được dùng. Suṇāti (nó nghe) nên có suvo = con vẹt. Suvā = con chó.

205. Vidvā.

205. Từ căn vid, hậu tố kvā được dùng.

Vidatismā kvā pararūpābhāvo a nipaccante. Vidati jānātīti vidvā=vidū.

Từ căn vid, hậu tố kvā được dùng, không có hiện tượng đồng hóa âm sau, và a được thêm vào một cách bất quy tắc. Vidati jānāti (người biết) nên có vidvā = người có trí tuệ.

206. Thuto revo.

206. Từ căn thu, hậu tố reva được dùng.

Thu-abhitthave, etasmā revo hoti. Thavati siñcatīti thevo=phusitaṃ.

Từ (căn) thu có nghĩa là tán thán, từ (căn) này có (hậu tố) revo. (Do đó) thavati siñcatīti thevo = phusitaṃ (giọt nước, sự vảy nước).

207. Samā rivo.

207. Từ (căn) sam có (hậu tố) rivo.

Sama-upasame, etasmā rivo hoti. Sameti upasametīti sivo=umāpati, sivā=sigālo, sivaṃ=santi.

(Căn) sam có nghĩa là lắng dịu, từ (căn) này có (hậu tố) rivo. (Do đó) sameti upasametīti sivo = umāpati (thần Siva), sivā = sigālo (con chó rừng), sivaṃ = santi (sự an tịnh).

208. Chadā ravi.

208. Từ (căn) chad có (hậu tố) ravi.

Chada-saṃvaraṇe[Pg.286], etasmā ravi hoti. Chādetīti chavi=juti.

(Căn) chad có nghĩa là che đậy, từ (căn) này có (hậu tố) ravi. (Do đó) chādetīti chavi = juti (sự sáng chói, làn da).

209. Pūra timā kiso rasso ca.

209. Từ (các căn) pūra và tim có (hậu tố) kiso, và (nguyên âm dài) được rút ngắn.

Pūra-pūraṇe, tima-temane, etehi kiso hoti ūssa rasso ca. Pūretīti puriso=pumā. (Pure uccaṭṭhāne seti pavattatīti vā puriso=sova.) Temetīti timisaṃ=tamo.

(Căn) pūra có nghĩa là làm cho đầy, (căn) tima có nghĩa là làm cho ướt, từ những (căn) này có (hậu tố) kiso, và (nguyên âm) ū được rút ngắn. (Do đó) pūretīti puriso = pumā (người nam). (Hoặc là, pure uccaṭṭhāne seti pavattatīti vā puriso = sova: người nằm hay hiện hữu ở nơi cao tột là thành phố). Temetīti timisaṃ = tamo (bóng tối).

210. Karā īso.

210. Từ (căn) kar có (hậu tố) īso.

Karotismā īso hoti. Karīyatīti karīsaṃ=gūthaṃ.

Từ (căn) kar có (hậu tố) īso. (Do đó) karīyatīti karīsaṃ = gūthaṃ (phân).

211. Sirīsādayo.

211. (Các từ) sirīsa v.v...

Sirīsaādayo īsantā nipaccante. Saratissa assi, sappadaṭṭhakālādīsu sarīyatīti sirīso=rukkho. Pūrissa rassattaṃ, pūretīti purīsaṃ=gūthaṃ. Talissa dīgho, talati sattānaṃ patiṭṭhānaṃ bhavatīti tālīsaṃ=osadhiviseso, evamaññepi.

Các từ sirīsa v.v... được thành lập bất quy tắc với hậu tố īsa. Từ (căn) sar có (hậu tố) assi, sappadaṭṭhakālādīsu sarīyatīti sirīso = rukkho (cây sirīsa, được tìm đến vào lúc bị rắn cắn v.v...). Đối với (căn) pūr có sự rút ngắn, pūretīti purīsaṃ = gūthaṃ (phân). Đối với (căn) tal có sự kéo dài, talati sattānaṃ patiṭṭhānaṃ bhavatīti tālīsaṃ = osadhiviseso (một loại dược thảo đặc biệt), và các trường hợp khác cũng như vậy.

212. Karā ribbiso.

212. Từ (căn) kar có (hậu tố) ribbiso.

Karotismā ribbiso hoti. Karīyatīti kibbisaṃ=pāpaṃ.

Từ (căn) kar có (hậu tố) ribbiso. (Do đó) karīyatīti kibbisaṃ = pāpaṃ (tội lỗi).

213. Sasāsa vasa visa hana vana manāna kamā so.

213. Từ (các căn) sasa, asa, vasa, visa, hana, vana, man, ana, kam có (hậu tố) so.

Sasa-gati hiṃsā vissasa pāṇanesu, asa-khepane, vasa-nivāse, visa-pavisane, hana-hiṃ sāyaṃ, vana sana-sambhattiyaṃ, mana-ñāṇe, ana-pāṇane, kama-icchāyaṃ, etehi so hoti, sasanti jīvanti sattā etenāti sassaṃ=kalamādi, asati khipatīti asso=hayo[Pg.287]. Vasanti etthāti vassaṃ=saṃvaccharo. Visatīti vesso=tatiyavaṇṇo. Haññateti haṃso=sitacchado. Vanoti pattharatīti vaṃso=santāno, veḷu ca. Maññateti maṃsaṃ=pisitaṃ, anati jīvati etenāti aṃso=ekāṭṭhāso, bhujasiro ca. Kāmīyatīti kaṃso=parimāṇaṃ.

(Căn) sasa có nghĩa là đi, làm hại, tin tưởng, thở; (căn) asa có nghĩa là ném; (căn) vasa có nghĩa là ở; (căn) visa có nghĩa là đi vào; (căn) han có nghĩa là làm hại; (căn) vana và sana có nghĩa là chia sớt; (căn) man có nghĩa là biết; (căn) an có nghĩa là thở; (căn) kam có nghĩa là mong muốn; từ những (căn) này có (hậu tố) so. (Do đó) sasanti jīvanti sattā etenāti sassaṃ = kalamādi (lúa v.v...); asati khipatīti asso = hayo (con ngựa); vasanti etthāti vassaṃ = saṃvaccharo (năm); visatīti vesso = tatiyavaṇṇo (giai cấp thứ ba); haññateti haṃso = sitacchado (con ngỗng); vanoti pattharatīti vaṃso = santāno, veḷu ca (dòng dõi, và cây tre); maññateti maṃsaṃ = pisitaṃ (thịt); anati jīvati etenāti aṃso = ekāṭṭhāso, bhujasiro ca (phần, và vai); kāmīyatīti kaṃso = parimāṇaṃ (vật đo lường).

214. Āmi thu ku sīto saka.

214. Từ (các căn) ā-mi, thu, ku, sī có (hậu tố) saka.

Āpubbo mi-pakkhepe, thu-abhitthave ku-sadde, sī-saye, etehi saka hoti. Āmīyati anto pakkhipīyatīti āmisaṃ=bhakkhaṃ. Thavīyatīti thuso=vīhitaco. Kavati vātena nadatīti kuso=tiṇaviseso. Sayanti ettha ūkāti sīsaṃ=muddhā, kālatipu ca.

(Căn) mi có tiếp đầu ngữ ā có nghĩa là ném vào, (căn) thu có nghĩa là tán thán, (căn) ku có nghĩa là kêu, (căn) sī có nghĩa là nằm, từ những (căn) này có (hậu tố) saka. (Do đó) āmīyati anto pakkhipīyatīti āmisaṃ = bhakkhaṃ (vật thực); thavīyatīti thuso = vīhitaco (vỏ lúa); kavati vātena nadatīti kuso = tiṇaviseso (một loại cỏ đặc biệt); sayanti ettha ūkāti sīsaṃ = muddhā, kālatipu ca (đầu, và chì).

215. Phassādayo.

215. (Các từ) phassa v.v...

Phassaādayo sakaantā nipaccante. Phusa-samphasse, ussatthaṃ, phusatīti phasso=kāyaviññāṇavisayo. Phusso=nakkhattaṃ. Pusa posane, posīyatīti pussaṃ=phalaviseso. Bhū-sattāyaṃ, bhūssa rasso, abhavīti bhusaṃ=tucchadhaññaṃ, aṃkissa uka, aṅketi anena aññeti aṅkuso=gajapatodo. Phāya-vuddhiyaṃ, papubbo, yalopo, phāyati vuddhiṃ gacchatīti papphāsaṃ=dehakoṭṭhāsaviseso. Kalismā sassa māña, kulismā ca, kalīyati parimīyatīti kammāso=sabalo, kammāsaṃ=pāpaṃ. Kulati pattharatīti kummāso=bhakkhaviseso. Manissa jūka, maññati sadhanattaṃ etāyāti mañjūsā=kaṭṭhapeḷā. Pīssa yūka, piṇetīti pīyūsaṃ=amataṃ. Kula-saṃvaraṇe, ika, kulīyati saṃvarīyatīti kulisaṃ=vajiraṃ[Pg.288]. Bala-saṃvaraṇe, ika, lassa ḷattañca, balati etena macche gaṇhātīti baḷiso=macchavedhanaṃ. Mahissa eka, mahīyatīti mahesī=katābhisekā padhānitthī, evamaññepi.

Các từ phassa v.v... được thành lập bất quy tắc với hậu tố saka. (Căn) phus có nghĩa là xúc chạm, có (hậu tố) ussa, phusatīti phasso = kāyaviññāṇavisayo (đối tượng của thân thức); phusso = nakkhattaṃ (chòm sao). (Căn) pus có nghĩa là nuôi dưỡng, posīyatīti pussaṃ = phalaviseso (một loại quả đặc biệt). (Căn) bhū có nghĩa là hiện hữu, (nguyên âm) bhū được rút ngắn, abhavīti bhusaṃ = tucchadhaññaṃ (hạt lép); từ (căn) aṃk có (hậu tố) uka, aṅketi anena aññeti aṅkuso = gajapatodo (cây móc voi). (Căn) phāy có nghĩa là tăng trưởng, có tiếp đầu ngữ pa, và loát bỏ ya, phāyati vuddhiṃ gacchatīti papphāsaṃ = dehakoṭṭhāsaviseso (một bộ phận đặc biệt của cơ thể, tức là phổi). Từ (căn) kal, sa được biến thành māña, và từ (căn) kul, kalīyati parimīyatīti kammāso = sabalo (lốm đốm), kammāsaṃ = pāpaṃ (tội lỗi). Kulati pattharatīti kummāso = bhakkhaviseso (một loại thức ăn đặc biệt). Từ (căn) man có (hậu tố) jūka, maññati sadhanattaṃ etāyāti mañjūsā = kaṭṭhapeḷā (cái tráp gỗ). Từ (căn) pī có (hậu tố) yūka, piṇetīti pīyūsaṃ = amataṃ (cam lồ). (Căn) kula có nghĩa là che đậy, có (hậu tố) ika, kulīyati saṃvarīyatīti kulisaṃ = vajiraṃ (sấm sét). (Căn) bala có nghĩa là che đậy, có (hậu tố) ika, và la được biến thành ḷa, balati etena macche gaṇhātīti baḷiso = macchavedhanaṃ (lưỡi câu). Từ (căn) mah có (hậu tố) eka, mahīyatīti mahesī = katābhisekā padhānitthī (vị hoàng hậu đã làm lễ đăng quang), và các trường hợp khác cũng như vậy.

216. Suto ṇisaka.

216. Từ (căn) su có (hậu tố) ṇisaka.

Suṇātismā ṇisaka hoti. Suṇātīti suṇisā=puttabhariyā.

Từ (căn) su có (hậu tố) ṇisaka. (Do đó) suṇātīti suṇisā = puttabhariyā (vợ của con trai).

217. Vetāta yu panāla kala camā aso.

217. Từ (các căn) veta, ata, yu, pan, āla, kala, cam có (hậu tố) aso.

Veta-suttiyo dhātu, ata-sātaccagamane, yu-missane, panathutiyaṃ, ala-bandhane, kala-saṅkhyāne, cama-adane, etehi aso hoti. Vetati pavattatīti vetaso=vānīro. Atati vāterito niccaṃ vedhattaṃ yātīti ataso=vanappativiseso vīmhi abhasī=gacchaviseso. Yavīyati missīyatīti yavaso=pasughāso. Paññate thavīyateti panaso=kaṇḍaṇīphalo. Alīyati bandhiyatīti alaso=mandakārī. Kalīyatīti kalaso=kumbho. Camati adati anenāti camaso=homabhājanaṃ.

(Căn) veta là một căn giống như sợi chỉ, (căn) ata có nghĩa là đi liên tục, (căn) yu có nghĩa là trộn lẫn, (căn) pan có nghĩa là tán thán, (căn) ala có nghĩa là buộc, (căn) kala có nghĩa là đếm, (căn) cam có nghĩa là ăn, từ những (căn) này có (hậu tố) aso. (Do đó) vetati pavattatīti vetaso = vānīro (cây mây); atati vāterito niccaṃ vedhattaṃ yātīti ataso = vanappativiseso vīmhi abhasī = gacchaviseso (một loại cây rừng đặc biệt, cây lanh); yavīyati missīyatīti yavaso = pasughāso (cỏ cho gia súc); paññate thavīyateti panaso = kaṇḍaṇīphalo (cây mít); alīyati bandhiyatīti alaso = mandakārī (người lười biếng); kalīyatīti kalaso = kumbho (cái bình); camati adati anenāti camaso = homabhājanaṃ (vật dụng cúng tế).

218. Vaya diva kara karehyasaṇasakapāsakasā.

218. Từ (các căn) vay, div, kar, kar có (các hậu tố) asaṇa, saka, pāsa, kasa theo thứ tự.

Vayatyādīhi asaṇaādayo honti yathākkamaṃ. Vayati gacchatīti vāyaso=kāko. Dibbanti etthāti divaso=dinaṃ. Karīyatīti kappāso=suttasambhavo. Kibbisaṃ karotīti kakkaso=pharuso.

Từ (các căn) vay v.v... có (các hậu tố) asaṇa v.v... theo thứ tự. (Do đó) vayati gacchatīti vāyaso = kāko (con quạ). Dibbanti etthāti divaso = dinaṃ (ngày). Karīyatīti kappāso = suttasambhavo (bông gòn). Kibbisaṃ karotīti kakkaso = pharuso (thô lỗ).

219. Sasa masa daṃsāsā su.

219. Từ (các căn) sasa, masa, daṃs, as có (hậu tố) su.

Sasādīhi [Pg.289] su hoti. Sasati jīvatīti sassu=jayampatīnaṃ mātā. Masīyatīti massu=purisamukhe pavaddhalomāni. ‘‘Lopo’’ti (1.39) niggahītalopo, daṃsīyati bandhamanenāti dassu=coro. Asīyati khipīyatīti assu=bappo.

Từ (các căn) sasa v.v... có (hậu tố) su. (Do đó) sasati jīvatīti sassu = jayampatīnaṃ mātā (mẹ của vợ chồng). Masīyatīti massu = purisamukhe pavaddhalomāni (lông mọc trên mặt người nam). Theo cú pháp ‘‘lopo’’ (1.39) niggahīta được loát bỏ, daṃsīyati bandhamanenāti dassu = coro (kẻ trộm). Asīyati khipīyatīti assu = bappo (nước mắt).

220. Vidā dasuka.

220. Từ (căn) vid có (hậu tố) dasuka.

Vidismā dasuka hoti. Vidati jānātīti viddasu=vidvā.

Từ (căn) vid có (hậu tố) dasuka. (Do đó) vidati jānātīti viddasu = vidvā (người có trí).

221. Sasā rīho.

221. Từ (căn) sas có (hậu tố) rīho.

Sasatismā rīho hoti. Sasati hiṃsatīti sīho=kesarī.

Từ (căn) sas, rīha được hình thành. Sasati có nghĩa là sát hại, do đó có từ sīho = kesarī (sư tử).

222. Jīvāmā ho vamā ca.

222. Từ (các căn) jīv và am, (hậu tố) ha được dùng, và va cùng mā là (các biến đổi) cuối cùng.

Jīva-pāṇadhāraṇe, ama-gamane, etehī ho hoti, vamā cāntādesā yathākkamaṃ, ādesavidhānaṃ pana pararūpabādhanatthaṃ. ‘‘Byañjane dīgharassā’’ti (1.39) rassattaṃ, jīvanti etāyāti jivhā=rasanā. Amati pavattatīti amhaṃ=asmā. Papubbe amati pavattatīti pamhaṃ=pakhumaṃ.

(Căn) jīv có nghĩa là duy trì sự sống, (căn) am có nghĩa là đi. Từ những (căn) này, (hậu tố) ha được dùng, và va cùng mā lần lượt là các biến đổi cuối cùng. Quy tắc biến đổi này là để ngăn chặn hiện tượng pararūpa. Theo quy tắc “Byañjane dīgharassā” (1.39), (nguyên âm) được rút ngắn. Jīvanti etāyā (chúng sinh sống nhờ nó) là jivhā = rasanā (cái lưỡi). Amati pavattatī (nó đi, nó diễn tiến) là amhaṃ = asmā (đá). Khi có tiếp đầu ngữ pa, amati pavattatī là pamhaṃ = pakhumaṃ (lông mi).

223. Taṇhādayo.

223. Các từ như taṇhā.

Taṇhaādayo hantā nipaccante. Tasa-pipāsāyaṃ, sassa ṇattaṃ, evamupari ca, tasati pātumicchati etāyāti taṇhā=lo bho. Kasa-vilekhane, kasatīti kaṇho=kāḷo. Juta-dittiyaṃ, tassa ṇattaṃ, ottābhāvo ca, jotetīti juṇhā=canda- pabhā[Pg.290]. Mīlissa ḷo, nimīlantyanena akkhīnīti mīḷhaṃ-gūthaṃ. Gāhissa ḷo, gayhatīti gāḷhaṃ, dahissa ḷo, dahatīti daḷhaṃ, bahissa ḷo, dīgho ca, bahati vuddhiṃ vacchatīti bāḷhaṃ, ete tayo daḷhatthā. Gamissa assi, gacchatīti gimho-nidāgho. Paṭakalānaṃ aka ca, paṭati yātīti paṭaho=bheriviseso. Kalīyati parimīyati anena sūrabhāvoti kalaho=vivādo. Kaṭavarānaṃ āka, kaṭanti ettha osadhādiṃ maddantīti kaṭāho=bhājanaviseso. Varīyatīti varāho=sūkaro. Lunātissa o, lunāti etenāti lohaṃ=ayādi. Evamaññepi.

Các từ như taṇhā được hình thành với hậu tố ha. Từ (căn) tas (khát), s biến thành ṇ, và tương tự cho các trường hợp trên; tasati pātumicchati etāyā (cái mà qua đó người ta khát, muốn uống) là taṇhā = lobha (tham ái). Từ (căn) kas (cày, cào), kasatī là kaṇho = kāḷo (màu đen). Từ (căn) jut (chiếu sáng), t của nó biến thành ṇ, và không có otta; jotetī (nó chiếu sáng) là juṇhā = candappabhā (ánh trăng). Từ (căn) mīl, (hậu tố) ha được dùng; nimīlantyanena akkhīni (cái mà qua đó mắt nhắm lại) là mīḷhaṃ = gūthaṃ (phân). Từ (căn) gāh, (hậu tố) ha được dùng; gayhatī (được nắm giữ) là gāḷhaṃ (chắc chắn). Từ (căn) dah, (hậu tố) ha được dùng; dahatī (nó đốt cháy) là daḷhaṃ (kiên cố). Từ (căn) bah, (hậu tố) ha được dùng, và (nguyên âm) được trường hóa; bahati vuddhiṃ gacchati (nó tăng trưởng) là bāḷhaṃ (mạnh mẽ). Ba từ này có nghĩa là kiên cố. Từ (căn) gam, (hậu tố) ha được dùng; gacchatī (nó đi) là gimho = nidāgho (mùa hè). Từ (các căn) paṭ và kal, (hậu tố) aha được dùng; paṭati yāti (nó đi) là paṭaho = bheriviseso (một loại trống). Kalīyati parimīyati anena sūrabhāvo (cái mà qua đó sự dũng mãnh được đo lường) là kalaho = vivādo (sự cãi vã). Từ (các căn) kaṭ và var, (hậu tố) āha được dùng; kaṭanti ettha osadhādiṃ maddanti (nơi mà người ta nghiền thuốc v.v.) là kaṭāho = bhājanaviseso (một loại đồ chứa). Varīyatī (được lựa chọn) là varāho = sūkaro (con heo). Từ (căn) lunāti, (hậu tố) ha được dùng; lunāti etena (cái mà người ta dùng để cắt) là lohaṃ = ayādi (kim loại). Tương tự cho các từ khác.

224. Paṇussahā hihī ṇoḷaṅa ca.

224. Từ (các căn) paṇ và us+sah, (các hậu tố) hi và hī được dùng, và ṇa, o, ḷa, ṅa là (các biến đổi) cuối cùng.

Paṇā upubbasahā ca hihī honti yathākkamaṃ, ṇaoḷaṅa cāntādesā, ādesavidhānasāmatthiyā pararūpābhāvo, paṇīyati voharīyatīti paṇhi=pādassa pacchābhāgo. Ussahatīti ussāḷhī-vīriyaṃ.

Từ (căn) paṇ và từ (căn) sah có tiếp đầu ngữ u, các (hậu tố) hi và hī lần lượt được dùng, và ṇa, o, ḷa, ṅa là các biến đổi cuối cùng. Do hiệu lực của quy tắc biến đổi, không có hiện tượng pararūpa. Paṇīyati voharīyatī (được giao dịch, được sử dụng) là paṇhi = pādassa pacchābhāgo (gót chân). Ussahatī (nó cố gắng) là ussāḷhī = vīriyaṃ (sự tinh tấn).

225. Khī mi pī cu mā vākāhi ḷo ussa vā dīgho ca.

225. Từ (các căn) khī, mi, pī, cu, mā, vā, kā, (hậu tố) ḷa được dùng, và u có thể được trường hóa hoặc không.

Khī-khaye, mi-pakkhepe, pī-tappane, cu-cavane, mā-māne, vī vā-gamane, kā gā-sadde, etehi ḷo hoti, ukārassa vā dīgho ca. Khīyatīti khelo=lālā. Mīyati pakkhipīyatīti meḷā=masi. Piṇetīti peḷā=bhājanaviseso. Cavatīti cūḷā=sikhā. Coḷo=pilotiko. Mīyati parimīyatīti māḷo=ekakūṭasaṅgahito anekakoṇavanto paṭissayaviseso. Vāti gacchatīti vāḷo=caṇḍamigo. Kāyati pharusaṃ vadatīti kāḷo=kaṇho, vīmhi kāḷī=kaṇhā.

(Căn) khī (hủy hoại), mi (ném), pī (làm hài lòng), cu (rơi rụng), mā (đo lường), vī hoặc vā (đi), kā hoặc gā (kêu), từ những (căn) này, (hậu tố) ḷa được dùng, và nguyên âm u có thể được trường hóa hoặc không. Khīyatī (nó bị hủy hoại) là khelo = lālā (nước bọt). Mīyati pakkhipīyatī (nó được ném vào) là meḷā = masi (bồ hóng). Piṇetī (nó làm hài lòng) là peḷā = bhājanaviseso (một loại hộp đựng). Cavatī (nó rơi rụng) là cūḷā = sikhā (búi tóc). Coḷo = pilotiko (vải). Mīyati parimīyatī (nó được đo lường) là māḷo = ekakūṭasaṅgahito anekakoṇavanto paṭissayaviseso (một loại nhà có nhiều góc, được gộp lại dưới một mái). Vāti gacchatī (nó đi) là vāḷo = caṇḍamigo (thú dữ). Kāyati pharusaṃ vadatī (nó nói lời thô ác) là kāḷo = kaṇho (màu đen); ở giống cái là kāḷī = kaṇhā (màu đen).

226. Guto ḷaka ca.

226. Từ (căn) gu, (các hậu tố) ḷaka và ḷa được dùng.

Gu-saddetīmasmā [Pg.291] ḷaka hoti ḷo ca. Gavati pavattati etenāti guḷo=ucchuvikāro. Goḷo=lakuṇḍako.

Từ (căn) gu (kêu) này, (các hậu tố) ḷaka và ḷa được dùng. Gavati pavattati etena (cái mà qua đó nó kêu, nó diễn tiến) là guḷo = ucchuvikāro (đường mật). Goḷo = lakuṇḍako (quả cầu).

227. Paṅguḷādayo.

227. Các từ như paṅguḷa.

Paṅguḷaādayo ḷaka antā nipaccante. Khañja-gativekalle, paṅguādeso, akhañji gativekallamāpajjīti paṅgaḷo=pīṭhasappī. Karotismā ḷassa khaña, kibbisaṃ karotīti kakkhaḷo=kurūro. Kukatissa kuka, kukyati pāpakārīhi ādīyatīti kukkuḷaṃ=saṅku saṃkiṇṇo sobbho. Kukkuḷo=thusaggī. Maṃkissa uka, bindu lopo ca, maṃketi vanaṃ maṇḍetīti makuḷo=avikasitakusumaṃ.

Các từ như paṅguḷa được hình thành với hậu tố ḷaka. Từ (căn) khañj (đi khập khiễng), paṅgu là từ thay thế; akhañji gativekallamāpajji (người bị tật ở chân) là paṅgaḷo = pīṭhasappī (người què). Từ (căn) karoti, (hậu tố) ḷa được dùng và kha được lặp lại; kibbisaṃ karotī (người làm điều ác) là kakkhaḷo = kurūro (tàn nhẫn). Từ (căn) kukat, kuka được dùng; kukyati pāpakārīhi ādīyatī (nơi được những kẻ làm ác sử dụng) là kukkuḷaṃ = saṅku saṃkiṇṇo sobbho (hầm chông). Kukkuḷo = thusaggī (đống trấu cháy). Từ (căn) maṃk, uka được dùng, và bindu bị lược bỏ; maṃketi vanaṃ maṇḍetī (nó trang điểm cho khu rừng) là makuḷo = avikasitakusumaṃ (nụ hoa chưa nở).

228. Pāto ḷi.

228. Từ (căn) pā, (hậu tố) ḷi được dùng.

Pātismā ḷi hoti. Atthaṃ pāti rakkhatīti pāḷi=tanti.

Từ (căn) pā, (hậu tố) ḷi được dùng. Atthaṃ pāti rakkhatī (cái gìn giữ ý nghĩa) là pāḷi = tanti (thánh điển).

229. Vīto ḷu.

229. Từ (căn) vī, (hậu tố) ḷu được dùng.

Vītismā ḷu hoti. Veti pavattatīti veḷu=veṇu.

Từ (căn) vī, (hậu tố) ḷu được dùng. Veti pavattatī (nó diễn tiến) là veḷu = veṇu (cây tre).

(Iti avaggapaccayavidhānaṃ).

(Như vậy là phần quy tắc về các hậu tố không thuộc nhóm).

Iti moggallāne byākaraṇe vuttiyaṃ

Như vậy, trong phần giải thích ngữ pháp của Moggallāna

Ṇvādikaṇḍo sattamo.

Chương thứ bảy về các hậu tố Ṇva, v.v.

Suttaṃ dhātu gaṇo ṇvādi, nāmaliṅgānusāsanaṃ;

Yassa tiṭṭhati jīvhagge, sa byākaraṇakesarī.

Kinh, căn, nhóm, các hậu tố như ṇva, và giáo huấn về danh từ và giống; người nào mà những điều này nằm trên đầu lưỡi, người ấy là bậc sư tử trong ngữ pháp.

Samattā cāyaṃ moggallānavutti

Và bản giải thích của Moggallāna này đã hoàn tất

Sattahi bhāṇavārehi.

trong bảy bhāṇavāra (phần tụng đọc).

Yassa [Pg.292] rañño pabhāvena, bhāvitattayamākulaṃ;

Anākulaṃ duladdhīhi, pāpabhikkhūhi sabbaso.

Nhờ oai lực của đức vua ấy, giáo pháp vốn bị khuấy động bởi các tà kiến và các ác tỳ-khưu, đã trở nên hoàn toàn không còn bị khuấy động.

Laṅkāya munirājassa, sāsanaṃ sādhu saṇṭhikaṃ;

Puṇṇacandasamāyogā, vāridhīva vivaddhate.

Tại Laṅkā, giáo pháp của đức Phật, bậc Vua của các bậc Thánh, được khéo thiết lập; (giáo pháp ấy) tăng trưởng như đại dương khi trăng tròn xuất hiện.

Parakkamabhuje tasmiṃ, saddhābuddhiguṇodite;

Manuvaṃsaddhajākāre, laṅkādīpaṃ pasāsati.

Khi ngài Parakkamabhuja ấy, người được trang nghiêm với các đức tính tín và tuệ, người như ngọn cờ của dòng dõi Manu, đang cai trị hòn đảo Laṅkā.

Moggallānena therena, dhīmatā sucivuttinā;

Racitaṃ yaṃ suviññeyya-masandiddha’manākulaṃ.

(Tác phẩm) do trưởng lão Moggallāna, bậc trí tuệ, có hạnh thanh tịnh, đã biên soạn, là tác phẩm dễ hiểu, không mơ hồ, và không rối rắm.

Asesavisayabyāpi, jinabyappatha nissayaṃ;

Saddhasattha’manāyāsa-sādhiyaṃ buddhivaddhanaṃ.

(Tác phẩm ấy) bao trùm mọi chủ đề, dựa trên con đường của bậc Chiến Thắng, là một môn khoa học về từ ngữ có thể được thành tựu không khó nhọc, và làm tăng trưởng trí tuệ.

Tassa vutti samāsena, vipulatthapakāsanī;

Racitā puna teneva, sāsanujjotakārināti.

Bản giải thích của nó, một cách tóm tắt, làm sáng tỏ ý nghĩa sâu rộng, đã được chính vị ấy, người làm rạng rỡ giáo pháp, biên soạn lại.

Moggallānabyākaraṇaṃ niṭṭhitaṃ.

Ngữ pháp Moggallāna đã hoàn tất.

বাংলা
পালি	অট্ঠকথা	টীকা	অন্ন
1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি	1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা	1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩	1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি	2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা	2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি	3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা	3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)	4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)	4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি	5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা	5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি	6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা	6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫	7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা	7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利	義註	複註	藏外典籍
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Pali Canon	Commentaries	Sub-commentaries	Other
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon Pali	Commentaires	Sous-commentaires	Autres
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-Kanon	Kommentare	Subkommentare	Sonstige
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैनन	कमेंट्री	उप-टिप्पणियाँ	अन्य
1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि	1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3	1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि	2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5	7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon Pali	Komentar	Sub-komentar	Lainnya
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典	註釈書	副註釈書	その他
1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ	1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター	1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3	1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ	2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター	2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ	3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター	3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ）	4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ）	4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ）
5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ	5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター	5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ	6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター	6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5	7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター	7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលី	អដ្ឋកថា	ដីកា	ផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ	1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា	1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣	1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ	2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា	2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ	3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា	3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)	4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)	4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ	5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា	5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ	6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា	6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥	7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា	7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경	주석서	부주석서	기타
1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리	1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타	1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3	1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리	2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타	2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리	3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타	3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)	4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)	4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리	5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타	5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리	6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타	6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5	7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타	7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີ	ອັດຖະກະຖາ	ຏີກາ	ອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ	1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ	1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3	1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ	2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ	2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ	3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ	3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)	4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)	4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ	5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ	5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ	6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5	7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळी	अट्ठकथा	टीका	अन्य
1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी	1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३	1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी	2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५	7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်	အဋ္ဌကထာ	ဋီကာ	အခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ	1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ	1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃	1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ	2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ	2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ	3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ	3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)	4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)	4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ	5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ	5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ	6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ	6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅	7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ	7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

සිංහල
පාලි කැනනය	විවරණ	අටුවා	වෙනත්
1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි	1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා	1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3	1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි	2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා	2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි	3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා	3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)	4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)	4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි	5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා	5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි	6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා	6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5	7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා	7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon Pali	Los Comentarios	Los Subcomentarios	Otros
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคน	ข้อคิดเห็น	คำอธิบายย่อย	อื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ	1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา	1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓	1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ	2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา	2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ	3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา	3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)	4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)	4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ	5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา	5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ	6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา	6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕	7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา	7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།	འགྲེལ་བཤད།	འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།	གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།	1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣	1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།	2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།	3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)	4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)	4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།	5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།	6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥	7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển Pali	Chú giải	Phụ chú giải	Khác
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi
? Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa Kính lễ Đức Thế Tôn, bậc A-la-hán, bậc Chánh Đẳng Chánh Giác. Moggallānasuttapāṭho Bài đọc Kinh Moggallāna. (1) Paṭhamo kaṇḍo (saññādi) Chương thứ nhất (Thuật ngữ, v.v.). 1. Aādayo [Pg.1] titālīsa vaṇṇā. 1. Bốn mươi ba chữ cái bắt đầu bằng 'a'. 2. Dasā-do sarā. 2. Mười (âm) đầu là nguyên âm. 3. Dvedve savaṇṇā. 3. Từng cặp hai là đồng loại. 4. Pubbo rasso. 4. Âm trước là âm ngắn. 5. Paro dīgho. 5. Âm sau là âm dài. 6. Kādayo byañjanā. 6. (Các âm) bắt đầu bằng 'ka' là phụ âm. 7. Pañca pañcakā vaggā. 7. Năm nhóm năm (chữ) là các phẩm. 8. Bindu niggahītaṃ. 8. Dấu chấm là niggahīta. 9. Iyuvaṇṇā jhalā nāmassante. 9. Các chữ 'i' và 'u' ở cuối danh từ được gọi là jhalā. 10. Pitthiyaṃ. 10. Trong (sách) Piṭṭhi. 11. Ghā. 11. Ghā. 12. Go syālapane. 12. 'Go' trong hô cách. (Saññā) (Thuật ngữ) 13. Vidhibbisesanantassa. 13. (Áp dụng) cho phần cuối của đối tượng được định rõ. 14. Sattamiyaṃ pubbassa. 14. Khi ở cách thứ bảy, (áp dụng) cho cái đứng trước. 15. Pañcamiyaṃ parassa. 15. Khi ở cách thứ năm, (áp dụng) cho cái đứng sau. 16. Ādissa[Pg.2]. 16. Của cái đầu tiên. 17. Chaṭṭhiyantassa. 17. Khi ở cách thứ sáu, (áp dụng) cho cái cuối cùng. 18. Vānubandho. 18. Chỉ tố 'vā' (biểu thị sự tùy chọn). 19. Ṭānubandhā-nekavaṇṇā sabbassa. 19. (Thế tố) nhiều âm có chỉ tố 'ṭa' (thay thế) cho toàn bộ. 20. Ñakānubandhādyantā. 20. (Thế tố) có chỉ tố 'ña' và 'ka' (thay thế) cho phần đầu và phần cuối. 21. Mānubandho sarānamantā paro. 21. (Tăng tố) có chỉ tố 'ma' được thêm vào sau nguyên âm cuối cùng. 22. Vippaṭisedhe. 22. Trong trường hợp xung đột. 23. Saṅketo-navayavo-nubandho. 23. Chỉ tố là ký hiệu, không phải là một thành phần. 24. Vaṇṇaparena savaṇṇo-pi. 24. Một chữ cái được theo sau bởi từ 'vaṇṇa' cũng chỉ các âm đồng loại của nó. 25. Ntu vantumantvāvantutavantusambandhī. 25. (Các từ) liên quan đến (các tiếp vị ngữ) 'ntu', 'vantu', 'mantvā', 'avantu', 'tavantu'. Paribhāsā Quy ước. 26. Saro lopo sare. 26. Nguyên âm đứng trước bị lược bỏ khi có nguyên âm theo sau. 27. Paro kvaci. 27. Đôi khi là nguyên âm sau. 28. Na dve vā. 28. Hoặc tùy chọn không [hợp âm]. 29. Yuvaṇṇānameo luttā. 29. E và O của Y và V bị lược bỏ. 30. Yavā sare. 30. Y và V [được xen vào] khi có nguyên âm theo sau. 31. Eonaṃ. 31. E thành ay, O thành av. 32. Gossāvaṅa. 32. Đối với từ 'go', 'ava' là thể thay thế. 33. Byañjane dīgharassā. 33. Trước phụ âm, nguyên âm dài và ngắn [thay đổi độ dài]. 34. Saramhā dve. 34. Sau một nguyên âm, [phụ âm] được nhân đôi. 35. Catutthadutiyesvesaṃ tatiyapaṭhamā. 35. Đối với các chữ cái thứ tư và thứ hai của một nhóm, các chữ cái thứ ba và thứ nhất lần lượt là thể thay thế. 36. Vī-tisse-ve [Pg.3] vo. 36. Quy tắc này (Vī-tisse-ve vo) không rõ nghĩa. 37. Eonama vaṇṇe. 37. E và O được mũi hóa trước một phụ âm. 38. Niggahītaṃ. 38. Về Niggahīta (ṃ). 39. Lopo. 39. [Niggahīta] bị lược bỏ. 40. Parasarassa. 40. [Và] nguyên âm theo sau [được kéo dài]. 41. Vagge vagganto. 41. Khi có phụ âm nhóm theo sau, [niggahīta] biến thành âm mũi của nhóm đó. 42. Yevahisu ño. 42. Trước y, [niggahīta] thành ñ. 43. Ye saṃssa. 43. Trước l, [niggahīta] thành l. 44. Mayadā sare. 44. M, y, d được xen vào khi có nguyên âm theo sau. 45. Vanataragā cā-gamā. 45. V, n, t, r, g, và c là các thể xen vào. 46. Chā ḷo. 46. Và ḷ [cũng là một thể xen vào]. 47. Tadaminādīni. 47. Các từ như 'tadamina', v.v. 48. Tavaggavaraṇānaṃ ye cavaggabayañā. 48. Đối với nhóm t và các chữ v, r, ṇ, các thể thay thế là nhóm c, b, y, ñ. 49. Vaggalasehi te. 49. [Những thay đổi đó xảy ra] khi có các phụ âm nhóm, l, và s theo sau. 50. Hassa vipallāso. 50. Sự hoán vị của chữ h. 51. Ve vā. 51. Đối với chữ v, [sự thay đổi là] tùy chọn. 52. Tathanarānaṃ ṭaṭhaṇalā. 52. Đối với t, th, n, r, các thể thay thế lần lượt là ṭ, ṭh, ṇ, ḷ. 53. Saṃyogādilopo. 53. Lược bỏ phụ âm đầu của một cụm phụ âm. 54. Vicchābhikkhaññesu dve. 54. Trong các từ 'vicchā', 'bhikkha', và 'añña', có sự nhân đôi. 55. Syādilopo pubbasse-kassa. 55. Lược bỏ 'sya' v.v. và một chữ đứng trước. 56. Sabbādīnaṃ vītihāre. 56. Trong trường hợp tương hoán của các từ bắt đầu bằng sabba. 57. Yāvabodhaṃ [Pg.4] sambhame. 57. Trong sự bối rối, cho đến khi hiểu rõ. 58. Bahulaṃ. 58. Một cách đa dạng. Iti moggallāne byākaraṇe saññādikaṇḍo paṭhamo. Như vậy là kết thúc chương thứ nhất, chương về định danh, trong ngữ pháp Moggallāna. (2) Dutiyo kaṇḍo (syādi) (2) Chương thứ hai (về các biến cách bắt đầu bằng si) 1. Dve dvekā-nekesu nāmasmā si yo, aṃ yo, nā hi, sa naṃ, smā hi, sa naṃ, smiṃ su. 1. Sau danh từ, có hai (bộ vĩ tự) cho số ít và số nhiều (tương ứng): si, yo; aṃ, yo; nā, hi; sa, naṃ; smā, hi; sa, naṃ; smiṃ, su. 2. Kamme dutiyā. 2. Đối cách được dùng cho túc từ. 3. Kāladdhānamaccantasaṃyoge. 3. Khi có sự liên tục về thời gian và không gian. 4. Gatibodhāhārasaddatthākammakabhajjādīnaṃ payojje. 4. Trong thể sai khiến của các (động từ) có nghĩa là chuyển động, hiểu biết, ăn uống, có âm thanh làm nghĩa, tự động từ, ăn uống, v.v. 5. Harādīnaṃ vā. 5. Hoặc đối với các (động từ) bắt đầu bằng harati. 6. Na khādādīnaṃ. 6. Không (áp dụng) đối với các (động từ) bắt đầu bằng khādati. 1. Vahissā-niyantuke (gaṇa). 1. Đối với (động từ) vahati khi tác nhân không phải là người điều khiển. 2. Bhakkhissāhiṃsāyaṃ (gaṇa). 2. Đối với (động từ) bhakkhati khi không có nghĩa là làm hại. 7. Dhyādīhi yuttā. 7. Khi đi cùng với các (từ) bắt đầu bằng dhi. 8. Lakkhaṇittambhūtavicchāsvabhinā. 8. Với (tiếp đầu ngữ) abhi, trong các nghĩa: dấu hiệu, trạng thái như vậy, và sự phân phối. 9. Patiparīhi bhāge ca. 9. Và với pati và pari trong nghĩa là một phần. 10. Anunā. 10. Với anu. 11. Sahatthe. 11. Trong nghĩa là 'cùng với'. 12. Hīne. 12. Trong nghĩa là 'kém hơn'. 13. Upena. 13. Với upa. 14. Sattamyādhikye. 14. Bằng biến cách thứ bảy trong nghĩa là 'hơn'. 15. Sāmitte-dhinā[Pg.5]. 15. Với adhi trong nghĩa là sở hữu. 16. Kattukaraṇesu tatiyā. 16. Biến cách thứ ba được dùng cho tác nhân và công cụ. 17. Sahatthena. 17. Trong nghĩa là 'cùng với'. 18. Lakkhaṇe. 18. Trong nghĩa là dấu hiệu. 19. Hetumhi. 19. Trong nghĩa là nguyên nhân. 20. Pañcamīṇe vā. 20. Hoặc biến cách thứ năm (cũng được dùng cho nguyên nhân). 21. Guṇe. 21. Trong nghĩa là phẩm chất. 22. Chaṭṭhī hetvatthehi. 22. Biến cách thứ sáu được dùng với các từ có nghĩa là nguyên nhân. 23. Sabbādito sabbā. 23. Từ (các từ như) sabba, v.v., (có thể dùng) tất cả (các biến cách). 24. Catutthī sampadāne. 24. Biến cách thứ tư (được dùng) trong ý nghĩa chỉ định. 25. Tādatthye. 25. Trong ý nghĩa vị lai. 26. Pañcamyavadhismā. 26. Biến cách thứ năm (được dùng) trong ý nghĩa xuất xứ. 27. Apaparīhi vajjane. 27. (Biến cách thứ năm được dùng) với apa và pari trong ý nghĩa loại trừ. 28. Paṭinidhipaṭidānesu patinā. 28. (Biến cách thứ năm được dùng) với pati trong ý nghĩa thay thế và trao đổi. 29. Rite dutiyā ca. 29. Và biến cách thứ hai (cũng được dùng) với rite. 30. Vinā-ññatra tatiyā ca. 30. Và biến cách thứ ba (cũng được dùng) với vinā và aññatra. 31. Puthanānāhi. 31. (Biến cách thứ năm được dùng) với putha và nānā. 32. Sattamyādhāre. 32. Biến cách thứ bảy (được dùng) trong ý nghĩa vị trí. 33. Nimitte. 33. Trong ý nghĩa nguyên nhân. 34. Yabbhovo bhāvalakkhaṇaṃ. 34. Khi trạng thái của một vật là đặc điểm (cho trạng thái khác). 35. Chaṭṭhī cā-nādare. 35. Và biến cách thứ sáu (được dùng) trong ý nghĩa bất kính. 36. Yato [Pg.6] niddhāraṇaṃ. 36. (Biến cách thứ sáu và thứ bảy được dùng) để chỉ sự xác định từ một nhóm. 37. Paṭhamā-tthamatte. 37. Biến cách thứ nhất (được dùng) chỉ để diễn tả ý nghĩa (của từ). 38. Āmantaṇe. 38. Trong ý nghĩa hô cách. 39. Chaṭṭhī sambandhe. 39. Biến cách thứ sáu (được dùng) trong ý nghĩa sở hữu. 40. Tulyatthena vā tatiyā. 40. Hoặc biến cách thứ ba (được dùng) với (những từ) có ý nghĩa tương đương. 41. Ato yonaṃ ṭāṭe. 41. Sau (thân từ tận cùng bằng) a, (vĩ tự) yo được đổi thành ā và e. 42. Ninaṃ vā. 42. Hoặc (vĩ tự) ni (cũng được đổi thành e). 43. Smāsminnaṃ. 43. Về (các vĩ tự) smā và smiṃ. 44. Sassā-ya catutthiyā. 44. (Vĩ tự) sa của biến cách thứ sáu được đổi thành āya cho biến cách thứ tư. 45. Ghapate-kasmiṃ nādīnaṃ yayā. 45. Trừ các thân từ gha, đối với nhóm nadī, (vĩ tự) smiṃ được đổi thành yā. 46. Ssā vā te-ti-māmūhi. 46. Sau (các đại từ) ta, eta, ima, amu, (vĩ tự) ssa là tùy chọn. 47. Namhi nuka dvādīnaṃ sattarasannaṃ. 47. Đối với (các số từ) từ dvi (hai) đến sattarasa (mười bảy), (tiếp tố) nu được thêm vào trước (vĩ tự) naṃ. 48. Bahukatinnaṃ. 48. Đối với (từ) bahu và kati, (vĩ tự sở hữu cách số nhiều là) innaṃ. 49. Ṇṇaṃṇṇannaṃ tito jhā. 49. Sau (số từ) ti (ba), (các vĩ tự sở hữu cách số nhiều là) ṇṇaṃ và naṃ. 50. Ubhinnaṃ. 50. (Sở hữu cách số nhiều của ubha là) ubhinnaṃ. 51. Suu sassa. 51. Đối với sa, (dùng) suu. 52. Ssaṃssāssāyesvitarekaññetimānami. 52. Đối với itara, eka, añña, eta, ima, (các vĩ tự là) ssaṃ, ssā, ssāya, esu. 53. Tāya vā. 53. Hoặc (dùng) tāya. 54. Tetimāto sassa ssāya. 54. Sau ba mươi (thân từ), `sa` được đổi thành `ssāya`. 55. Rattyādīhi ṭo smino. 55. Sau (các từ như) `ratti` v.v..., `smiṃ` được đổi thành `o`. 56. Suhisu-bhasso. 56. Trước `su` và `hisu`, `bha` được đổi thành `o`. 57. Ltupitādīna [Pg.7] mā simhi. 57. Đối với (các từ như) `itu`, `pitu` v.v..., (nguyên âm cuối) được đổi thành `ā` trước `smiṃ`. 58. Ge a ca. 58. Và (được đổi thành) `a` trước `ge`. 59. Ayūnaṃ vā dīgho. 59. Đối với (các từ như) `ayu` v.v..., (nguyên âm cuối) tùy chọn được trường hóa. 60. Gha brahmādite. 60. (Các từ như) `brahma` v.v... được gọi là `gha`. 61. Nā-mmādīhi. 61. Sau (các từ như) `nāma` v.v... 62. Rasso vā. 62. Tùy chọn được đoản hóa. 63. Gho ssaṃssāssāyaṃtiṃsu. 63. Đối với `gha`, trước các biến cách `ssaṃ`, `ssā`, `ssāyaṃ`, `tiṃ`, `su`. 64. Ekavacanayosvaghonaṃ. 64. Đối với các (từ) không phải `gha`, trong số ít, (trước) `yo` và `su`. 65. Ge vā. 65. Tùy chọn trước `ge`. 66. Sismiṃnā-napuṃsakassa. 66. Đối với trung tính, trước `si`, `smiṃ`, `nā`. 67. Gossāgasihinaṃsu gāvagavā. 67. Trước `ssa`, `ā`, `si`, `hi`, `naṃ`, `su`, `go` được đổi thành `gāva` và `gavā`. 68. Sumhi vā. 68. Tùy chọn trước `su` và `smiṃ`. 69. Gavaṃ sena. 69. Dạng `gavaṃ` (cũng được thấy). 70. Gunnaṃ ca naṃnā. 70. Và dạng `gunnaṃ` trước `naṃ` và `nā`. 71. Nāssā. 71. Trước `nā` và `ssā`. 72. Gāvumhi. 72. Dạng `gāvuṃ` (cũng được dùng). 73. Yaṃ pīto. 73. Cũng (là) `yaṃ` từ (thân từ) này. 74. Naṃjhīto. 74. `naṃ` (thay cho) `jhi` từ (thân từ) này. 75. Yonaṃ none pume. 75. Trong nam tính, `no` và `ne` (thay cho) `yo`. 76. No. 76. `no`. 77. Smiṃno ni. 77. `smiṃ` được đổi thành `ni`. 78. Ambvādīhi[Pg.8]. 78. Sau (các từ như) `ambu` v.v... 79. Kammādito. 79. Sau (các từ như) `kamma` v.v... 80. Nāsse-no. 80. `nā` (được đổi thành) `e`, `ssa` (được đổi thành) `no`. 81. Jhalā sassa no. 81. Sau các phụ âm `jhal`, `sa` được đổi thành `no`. 3. Ito kvaci sassa ṭānubandho (gaṇa). 3. Từ đây, đôi khi `sa` có tùy tùng tự `ṭa` (nhóm từ). 82. Nā smāssa. 82. `nā`, `smā`, `ssa`. 83. Lā yonaṃ vo pume. 83. Trong nam tánh, các biến cách `yo` đôi khi được đổi thành `vo`. 84. Jantvādito no ca. 84. Và không (áp dụng) sau các từ `jantu`, v.v. 85. Kūto. 85. Biến cách `to` (được dùng cho cách năm). 86. Lopo-musmā. 86. Tiêu biến `a` trước `smā`. 87. Na no sassa. 87. `no` không thay thế cho `ssa`. 88. Yolopanisu dīgho. 88. Khi `yo` bị tiêu biến, và trước `naṃ` và `su`, (nguyên âm trước đó) được trường hóa. 89. Sunaṃhisu. 89. Trước `su`, `naṃ`, và `hi`. 90. Pañcādīnaṃ cuddasannama. 90. Đối với mười bốn (số đếm) bắt đầu bằng `pañca`, (nguyên âm cuối) là `a`. 91. Yvādo ntussa. 91. Sau `yuvan` và các từ tương tự, `nta` đổi thành `o`. 92. Ntassa ca ṭa vaṃse. 92. Và `nta` đổi thành `ṭa` khi có nghĩa là dòng dõi. 93. Yosu jhissa pume. 93. Trong nam tánh, trước các biến cách `yo` và `su`, đối với (danh từ) nhóm `ghi`... 94. Vevosu lussa. 94. Của `lu`, (có sự tiêu biến) trước `ve`, `vo`, và `su`. 95. Yomhi vā kvaci. 95. Đôi khi, một cách tùy chọn, trước `yo` và `mhi`. 96. Pumā-lapane vevo. 96. Trong hô cách nam tánh, (các biến cách là) `ve` và `vo`. 97. Smāhisminnaṃ mhābhimhi. 97. Các biến cách `smā`, `hi`, `smiṃ` (lần lượt) đổi thành `mhā`, `bhi`, `mhi`. 98. Suhisvasse[Pg.9]. 98. Trước `su` và `hi`, `a` (của thân từ) đổi thành `e`. 99. Sabbādīnaṃ naṃmhi ca. 99. Và đối với các từ `sabba` v.v., (cũng vậy) trước `naṃ` và `mhi`. 4. Pubbaparāvaradakkhiṇuttarādharāni vavatthāyamasaññāyaṃ (gaṇa). 4. Các từ `pubba`, `para`, `avara`, `dakkhiṇa`, `uttara`, `adhara` khi có nghĩa sắp xếp vị trí và không phải là danh từ riêng (là một nhóm). 100. Saṃsānaṃ. 100. (Biến cách `naṃ` đổi thành) `saṃ` và `sānaṃ`. 101. Ghapā sassa ssā vā. 101. Sau (danh từ nhóm) `gha` và `pa`, biến cách `ssa` đôi khi đổi thành `ssā`. 102. Smino ssaṃ. 102. (Biến cách) `smiṃ` đổi thành `ssaṃ`. 103. Yaṃ. 103. (Thêm phụ âm) `y`. 104. Tiṃsabhāparisāya. 104. (Đối với các từ như) `tiṃsa`, `bhā`, `parisā`. 105. Padādīhi si. 105. Sau các từ `pada` v.v., (đối với biến cách) `si`... 106. Nāssa sā. 106. (Biến cách) `nā` đổi thành `sā`. 107. Kodhādīhi. 107. Sau các từ `kodha` v.v. 108. Atena. 108. (Sau `a`), (biến cách là) `ena`. 109. Sisso. 109. (Sau `a`), `si` đổi thành `o`. 110. Kvace vā. 110. Đôi khi, một cách tùy chọn, (là) `e`. 111. Aṃ napuṃsake. 111. Trong trung tánh, (biến cách là) `aṃ`. 112. Yonaṃ ni. 112. Biến cách `yo` thành `ni`. 113. Jhalā vā. 113. Hoặc sau `jhala`. 114. Lopo. 114. Lược bỏ. 115. Jantuhetvīghapehi vā. 115. Hoặc sau `jantu`, `hetu`, `ī`, `gha`, `pa`. 116. Ye passivaṇṇassa. 116. Đối với nguyên âm được thấy. 117. Gasīnaṃ[Pg.10]. 117. Của (các từ tận cùng bằng) `ga` và `sī`. 118. Asaṅkhyehi sabbāsaṃ. 118. Sau các số từ, của tất cả (đại danh từ nữ tánh). 119. Ekatthatāyaṃ. 119. Khi có nghĩa là một. 120. Pubbasmā mādito. 120. Từ `m` đứng đầu của (chữ) đứng trước. 121. Nā-to-mapañcamiyā. 121. Biến cách `nā`, `to`, `ma` trong cách thứ năm. 122. Vā tatiyāsattamīnaṃ. 122. Hoặc của cách thứ ba và cách thứ bảy. 123. Rājassi nāmhi. 123. Của `rājan`, (biến thành) `i` trước `nāmhi`. 124 Sunaṃhisū. 124. Các biến cách `su`, `naṃ`, `hi`, `su`. 125. Imassānitthiyaṃ ṭe. 125. Của `ima` không phải nữ tánh là `ṭe`. 126. Nāmha-nimi. 126. Biến cách `nāmha` và `nimi`. 127. Simha-napuṃsakassāyaṃ. 127. Của `smiṃ` trong trung tánh là `āyaṃ`. 128. Tyatetānaṃ tassa so. 128. Của `tya`, `ta`, `eta`, `so` là (chủ cách số ít). 129. Massā-mussa. 129. Biến cách `massa` và `mussa`. 130. Ke vā. 130. Hoặc là `ke`. 131. Tatassa no sabbāsu. 131. Không phải của `ta` trong tất cả các cách. 132. Ṭa sasmāsmiṃssāyassaṃssāsaṃmhāmhisvimassa ca. 132. Và `ṭa` thay cho `sasmā`, `smiṃ`, `ssa`, `āya`, `ssaṃ`, `ssā`, `saṃ`, `mhā`, `mhi`, `sviṃ`, `assa`. 133. Ṭe sissisismā. 133. `Ṭe` thay cho `si`, `ssi`, `si`, `smā`. 134. Dutiyassa yossa. 134. Của `yo` trong cách thứ hai. 135. Ekaccādīha-to. 135. Sau `ekacca` v.v... ở đây là `to`. 136. Na nissa ṭā. 136. Không phải `ṭā` của `ni`. 137. Sabbādīhi. 137. Sau `sabba` v.v... 138. Yonameṭa[Pg.11]. 138. Của `yo` là `eṭa`. 139. Nāññaṃ-ca nāmappadhānā. 139. Và không phải cho các danh từ chính khác. 140. Tatiyatthayoge. 140. Khi kết hợp với ý nghĩa của cách thứ ba. 141. Catthasamāse. 141. Trong hợp thể từ đẳng lập. 142. Veṭa. 142. Về Veṭa. 143. Pubbādīhi chahi. 143. Bởi sáu (biến cách) sau các từ bắt đầu bằng pubba. 144. Manādīhi smiṃsaṃnāsmānaṃ sisoosāsā. 144. Sau các từ bắt đầu bằng mana, (các biến cách là) smiṃ, saṃ, nā, smā, naṃ, và si (thành) so, o, sā. 5. Sumedhādīna mavuddhica (gaṇa). 5. Và không có sự tăng trưởng (vuddhi) đối với các từ bắt đầu bằng Sumedha (nhóm từ). 6. Saravayāyavāsacetā jalāsayakkhayalohapaṭamanesu (gaṇa). 6. Trong các từ sara, vaya, āyava, āsa, ceta, jalāsaya, khaya, loha, paṭa, mana (nhóm từ). 145. Satosababhe. 145. (Thân từ) sant được thay bằng sabba trước bhi. 146. Bhavato vā bhonto gayonāse. 146. Đối với (từ) bhavant, bhonto là (sự thay thế) tùy chọn trước (các biến cách) si, yo, nā, su. 147. Sissaggito ni. 147. Đối với (biến cách) si (hô cách), tùy chọn thêm a. 148. Ntassaṃ. 148. Của (hậu tố) nta, (thay thế bằng) aṃ. 149. Bhūto. 149. Đối với (từ) bhavant, (nta thành) o. 150. Mahantārahantānaṃ ṭā vā. 150. Đối với (các từ) mahant và arahant, (sự thay thế bằng) ā là tùy chọn. 151. Ntussa. 151. Của (hậu tố) nta, (a thành) u trước ssa. 152. Aṃṅaṃ napuṃsake. 152. Trong trung tánh, (các biến cách là) aṃ và ni. 153. Himavato vā o. 153. Đối với (từ) himavant, (nta thành) o là tùy chọn. 154. Rājādiyuvāditvā. 154. Tùy chọn sau các từ rājan, yuvan, v.v. 7. Dhammo vā-ññatthe (gaṇa). 7. Và (từ) dhamman trong nghĩa khác (cũng thuộc nhóm này) (nhóm từ). 8. Imo [Pg.12] bhāve (gaṇa). 8. Những từ này trong một nghĩa (nhất định) (nhóm từ). 155. Vā-mhānaṅa. 155. Tùy chọn, trước smiṃ và naṃ. 156. Yonamāno. 156. Trước yo và naṃ, (an thành) āno. 157. Āyono ca sakhā. 157. Đối với (từ) sakhan, (si thành) ā, và không có no (āno). 158. Ṭe smino. 158. E (là sự thay thế) trước smiṃ và no (naṃ). 159. Nonāsesvi. 159. Không (áp dụng) trong các (biến cách) còn lại bắt đầu từ nā. 160 Smānaṃsu vā. Tùy chọn, trước smā, naṃ, su. 161. Yosvaṃhisu cāraṅa. 161. Và āraṅa trong (các biến cách) yo, su, aṃ, hi, su. 162. Ltupitādīnamase. 162. Đối với các từ bắt đầu bằng pitu, (si thành) ā. 163. Naṃmhi vā. 163. Tùy chọn, trước naṃ và mhi (smiṃ). 164. Ā. 164. Ā (là sự thay thế). 165. Salopo. 165. Sự lược bỏ sa. 166. Suhisvāraṅ. 166. Trước su và hi, (u thành) āra. 167. Najjāyosvāma. 167. Đối với (nhóm từ) nadī, trước yo và su, (ī thành) ā. 168. Ṭi katimhā. 168. Sau kati, (biến cách là) ṭi. 169. Ṭa pañcādīhi cuddasahi. 169. Ṭa sau các (số từ) từ pañca trở đi cho đến cuddasa. 170. Ubhagohi ṭo. 170. Sau ubha, (biến cách là) ṭo. 171. Āraṅasmā. 171. Āraṅa (thay thế) cho smā. 172. Ṭoṭe vā. 172. Ṭo tùy chọn (thành) ṭe. 173. Ṭā nāsmānaṃ. 173. Ṭā (thay thế) cho nā, smā, và naṃ. 174. Ṭi smino. 174. Ṭi (thay thế) cho smiṃ và no. 175. Divādito[Pg.13]. 175. Sau (động từ) nhóm divādi, (dùng) to. 176. Rassāraṅa. 176. Āraṅa được rút ngắn. 177. Pitādīnamanatvādīnaṃ. 177. Đối với pitā, v.v., an (thành) atva, v.v. 178. Yuvādīnaṃ suhisvānaṅa. 178. Đối với yuvā, v.v., trong (biến cách) su và hi, (thay thế là) ānaṅa. 179. Nonānesvā. 179. Trước no, nā, ne, su, (nguyên âm) thành ā. 180. Smāsmiṃnaṃ nāne. 180. Smā (thành) nā, smiṃ (thành) ne. 181. Yonaṃ none vā. 181. Yo (số nhiều) tùy chọn thành no hoặc ne. 182. Ito-ññatthe pume. 182. Từ đây, trong nghĩa khác, ở nam tính. 183. Ne smino kvaci. 183. Smiṃ đôi khi (thành) ne. 184. Pumā. 184. Nam tính. 185. Nāmhi. 185. Nā (thành) amhi. 186. Sumhā ca. 186. Và su, mhā. 187. Gassaṃ. 187. Của ga (thân từ), (dùng) aṃ. 188. Sāssaṃ se cānaṅa. 188. Đối với sa, (dùng) aṃ và se, và (có sự thay thế) ānaṅa. 189. Vattahā sanannaṃ nonānaṃ. 189. Đối với vattu, sanaṃ (thành) no và nānaṃ. 190. Brahmassu vā. 190. Đối với brahman, (nguyên âm) tùy chọn thành u. 191. Nāmhi. 191. Nā (thành) amhi. 192. Pumakammathāmaddhānaṃ vā sasmāsu ca. 192. Đối với puma, kamma, thāma, và addhan, tùy chọn trong (biến cách) sa và smā. 193. Yuvā sassino. 193. Đối với yuvā, trong (biến cách) sa và smiṃ, (thay thế là) ino. 194. No-ttātumā. 194. Không (áp dụng) cho ttā và tumā. 195. Suhisu naka. 195. Trong (biến cách) su và hi, (thay thế là) naka. 196. Smāssa [Pg.14] nā brahmā ca. 196. Và đối với brahman, smā (thành) nā. 197. Imetānamenā-nvādese dutiyāyaṃ. 197. Đối với ima và eta, trong cách thứ hai (đối cách), khi hồi chỉ, (thay thế là) ena. 198. Kissa ko sabbāsu. 198. Đối với `kiṃ`, `ko` (là hình thức) trong tất cả (các tánh). 199. Ki sasmiṃsu vā-nitthiyaṃ. 199. Sau `kiṃ`, `ki` được dùng tùy chọn trước `sa` và `smiṃ`, không dùng trong nữ tánh. 200. Kimaṃsisu saha napuṃsake. 200. `Kiṃ` được dùng với `aṃ` và `si` trong trung tánh. 201. Imassidaṃ vā. 201. Sau `ima`, `idaṃ` được dùng tùy chọn. 202. Amussāduṃ. 202. Sau `amu` là `aduṃ`. 203. Sumhā-mussā-smā. 203. (Các hình thức của `amu` là) `su`, `mhā`, `amussā`, `smā`. 204. Naṃmhi ticatunnamitthiyaṃ tissacatassā. 204. Trước `naṃ`, `ti` và `catu` trong nữ tánh trở thành `tissa` và `catassā`. 205. Tisso catasso yomhi savibhattīnaṃ. 205. `Tisso` và `catasso` là những hình thức có luôn biến cách `yo`. 206. Tīṇicattāri napuṃsake. 206. `Tīṇi` và `cattāri` (là những hình thức) trong trung tánh. 207. Pume tayocattāro. 207. Trong nam tánh, (các hình thức là) `tayo` và `cattāro`. 208. Caturo vā catussa. 208. Sau `catu`, `caturo` là hình thức tùy chọn. 209. Mayamasmā-mhāssa. 209. (Các hình thức của `amha` là) `mayaṃ`, `asmā`, `mhā`. 210. Naṃsesva-smākaṃmamaṃ. 210. Trước `naṃ` và `sa`, (các hình thức là) `asmākaṃ` và `mamaṃ`. 211. Simha-haṃ. 211. Sau `amha`, `si` trở thành `ahaṃ`. 212. Tumhassa tuvaṃ tvamamhi ca. 212. Sau `tumha`, `tuvaṃ` và `tvaṃ` (là hình thức) trong `si`. 213. Tayātayīnaṃ tva vā tassa. 213. Sau `tumha`, `tayā` và `tayī` là các hình thức; `tva` là thân từ tùy chọn. 214. Smāmhi tvamhā. 214. Trước `smā`, (sau `tumha` là) `tvamhā`. 215. Ntantūnaṃ nto yomhi paṭhame. 215. Sau các thân từ tận cùng bằng `nta` và `ntu`, `nto` (thay thế cho) `yo` trong biến cách thứ nhất (số nhiều). 216. Taṃ naṃmhi. 216. Trước `naṃ` (biến cách thứ hai số ít), (hình thức là) `taṃ`. 217. Totātitā [Pg.15] sasmāsmiṃnāsu. 217. (Các hình thức là) `to`, `tā`, `ti`, `tā` tương ứng với các biến cách `sa`, `smā`, `smiṃ`, `nā`. 218. Ṭaṭāaṃ ge. 218. Sau `go`, biến cách `ge` (thứ tư) được thay bằng `ṭa`, `ṭā`, `aṃ`. 219. Yomhi dvinnaṃ duve dve. 219. Trước `yo`, sau `dvi`, (các hình thức là) `duve` và `dve`. 220. Duvinnaṃ naṃmhi vā. 220. Trước `naṃ`, `duvinnaṃ` là hình thức tùy chọn (của `dvi`). 221. Rājassa raññaṃ. 221. Sau `rāja`, (thân từ là) `rañña`. 222. Nāsmāsu raññā. 222. Trước `nā` và `smā`, (sau `rāja` là) `raññā`. 223. Raññoraññassarājino se. 223. Trước `sa`, (sau `rāja` là các hình thức) `rañño`, `raññassa`, `rājino`. 224. Smiṃmhi raññerājini. 224. Trước `smiṃ`, (sau `rāja` là các hình thức) `raññe`, `rājini`. 225. Samāse vā. 225. Trong hợp thể, (dùng `rāja`) một cách tùy chọn. 226. Smiṃmhi tumhamhānaṃ tayimayi. 226. Trước `smiṃ`, sau `tumha` và `amha`, (các hình thức là) `tayi` và `mayi`. 227. Aṃmhi taṃ maṃ tavaṃ mamaṃ. 227. Trước `aṃ`, (các hình thức là) `taṃ`, `maṃ`, `tavaṃ`, `mamaṃ`. 228. Nāsmāsu tayāmayā. 228. Không (áp dụng) cho asmāsu, tayā, mayā. 229. Tava mama tuyhaṃ mayhaṃ se. 229. Te, me (thay thế) cho tava, mama, tuyhaṃ, mayhaṃ. 230. Vaṃvākaṃ naṃmhi. 230. Vaṃ (là dạng) tùy chọn; kaṃ, naṃ (đứng trước) amhi. 231. Dutiye yomhi vā. 231. Trong đối cách số nhiều (yo), (sự thay thế là) tùy chọn. 232. Apādādo padatekavākye. 232. Không ở đầu câu kệ, và (phải ở) trong cùng một câu. 233. Yonaṃhisma-pañcamyā vono. 233. Vo và no (dùng cho các biến cách) yo, naṃ, hi, sma, và cách thứ năm. 234. Teme nāse. 234. Te và me (cũng thay thế) trong sử dụng cách (nā) và sở thuộc cách (se). 235. Anvādese. 235. Khi đề cập lại. 236. Sapubbā paṭhamantā vā. 236. Tùy chọn khi đi sau một từ ở chủ cách. 237. Na ca vāhāhevayoge. 237. Và không (dùng) khi kết hợp với ca, vā, hā, ha, eva. 238. Dassanatte-nālocane[Pg.16]. 238. Hô cách (ālocana) có nghĩa là để thu hút sự chú ý (dassanattha). 239. Āmantaṇaṃ pubbamasantaṃva. 239. Từ ở hô cách đứng đầu (câu) được xem như không có. 240. Na sāmaññavacanamekatthe. 240. Không (dùng) danh từ chung khi (chúng) có cùng một thực thể. 241. Bahūsu vā. 241. Hoặc tùy chọn trong số nhiều. Iti moggallāne byākaraṇe syādikaṇḍo dutiyo. Như vậy là kết thúc chương thứ hai, chương về biến cách (syādi), trong văn phạm Moggallāna. (3) Tatiyo kaṇḍo (samāso) (3) Chương thứ ba (Hợp thể) 1. Syādi syādinekatthaṃ. 1. Một từ có biến cách (syādi) hợp với một từ có biến cách khác thành một nghĩa. 2. Asaṅkhyaṃ vibhattisampattisamīpasākalyā-bhāvayathā pacchāyugapadatthe. 2. Một bất biến từ (asaṅkhyaṃ) được hợp thể trong các nghĩa: biến cách, tương hợp, gần gũi, toàn thể, vắng mặt, tương tự, theo sau, và đồng thời. 3. Yathā na tulye. 3. Yathā không (hợp thể) trong nghĩa tương đương. 4. Yāvā-vadhāraṇe. 4. Yāva (hợp thể) trong nghĩa giới hạn. 5. Payyapābahitiropurepacchā vā pañcamyā. 5. Pari, apa, ā, bahi, tiro, pure, pacchā tùy chọn hợp thể với (từ ở) cách thứ năm. 6. Samīpāyāmesvanu. 6. Anu (hợp thể) trong nghĩa gần và chiều dài. 7. Tiṭṭhagvādīni. 7. Các từ như tiṭṭhagu, v.v. 8. Ore pari vati pāre majjhe heṭṭhuddhā dhonto vā chaṭṭhiyā. 8. Ore, pari, vati, pāre, majjhe, heṭṭhā, uddhaṃ, adhaḥ, anto tùy chọn hợp thể với (từ ở) cách thứ sáu. 9. Taṃ napuṃsakaṃ. 9. Hợp thể đó là trung tính. 10. Amādi. 10. (Biến cách được thay) bằng aṃ. 11. Visesanamekatthena. 11. Tính từ (hợp thể) với một (danh từ) có cùng một thực thể. 12. Nau. 12. Tiểu từ na (được hợp thể). 13. Kupādayo [Pg.17] niccamasyādividhimhi. 13. Các từ như ku, pa, v.v. được hợp thể một cách bắt buộc. 9. Pādayo gatādyatthe paṭhamāya. (Gaṇa) 9. Các từ như pa, v.v. (hợp thể) với (một từ ở) chủ cách trong nghĩa gata (đã đi), v.v. (Nhóm từ). 10. Accādayo kantādyatthe dutiyāya. (Gaṇa) 10. Các từ bắt đầu bằng acca, trong ý nghĩa của các từ bắt đầu bằng kanta, (được dùng) với biến cách thứ hai. 11. Avādayo kuṭṭhādyatthe tatiyāya. (Gaṇa) 11. Các từ bắt đầu bằng ava, trong ý nghĩa của các từ bắt đầu bằng kuṭṭha, (được dùng) với biến cách thứ ba. 12. Pariyādayo gilānādyatthe catutthiyā. (Gaṇa) 12. Các từ bắt đầu bằng pari, trong ý nghĩa của các từ bắt đầu bằng gilāna, (được dùng) với biến cách thứ tư. 13. Nyādayo kantādyatthe pañcamiyā. (Gaṇa) 13. Các từ bắt đầu bằng ni, trong ý nghĩa của các từ bắt đầu bằng kanta, (được dùng) với biến cách thứ năm. 14. Cī kriyatthehi. 14. (Bất biến từ) ci (được dùng) với (những từ có) ý nghĩa của hành động. 15. Bhūsanā-darā-nādaresvalaṃsāsā. 15. Trong các ý nghĩa trang sức, tôn trọng, và không tôn trọng, (có các từ) alaṃ và sā. 16. Aññe ca. 16. Và những (từ) khác nữa. 17. Vā-nekaññatthe. 17. (Từ) vā (được dùng) trong nhiều ý nghĩa khác nhau. 18. Tattha gahetvā tena paharitvā yuddhe sarūpaṃ. 18. Ở đó, sau khi nắm lấy, sau khi đánh bằng cái đó, trong trận chiến, (là hợp thể) sarūpa (đồng hình). 19. Catthe. 19. Trong ý nghĩa của 'ca' (và). 20. Samāhāre napuṃsakaṃ. 20. Trong (hợp thể) samāhāra (tập hợp), (kết quả là) trung tánh. 21. Saṅkhyādi. 21. (Hợp thể tập hợp được thành lập với các từ chỉ) số đếm v.v... 22. Kvace-kattañca chaṭṭhiyā. 22. Và đôi khi (có) sự hợp nhất (số ít) của biến cách thứ sáu. 23. Syādīsu rasso. 23. Trước các biến cách vị ngữ, (nguyên âm dài) được rút ngắn. 24. Ghapassantassā-ppadhānassa. 24. (Việc rút ngắn nguyên âm được áp dụng) cho thành phần cuối không chính yếu có ký hiệu 'gha' hoặc 'pa'. 25. Gossu. 25. (Nguyên âm của từ) 'go' (được rút ngắn) trước (biến cách vị ngữ) 'su'. 26. Itthiyamatvā. 26. Trong giống cái, (dùng các tiếp vị ngữ) ā và tvā. 27. Nadādito ṅī. 27. Sau các từ bắt đầu bằng nadī, (dùng tiếp vị ngữ) ṅī (tức là ī). 14. Goto vā. (Gaṇa) 14. Sau (từ) 'go', (tiếp vị ngữ ṅī được thêm vào) một cách tùy chọn. 28. Yakkhāditvinī [Pg.18] ca. 28. Và (tiếp vị ngữ) inī (được thêm vào) sau các từ bắt đầu bằng yakkha. 29. Ārāmikādīhi. 29. (Cũng được thêm vào) sau các từ bắt đầu bằng ārāmika. 15. Saññāyaṃ mānuso. (Gaṇa) 15. Khi là một danh xưng, (tiếp vị ngữ nữ tính được thêm vào sau từ) mānusa. 30. Yuvaṇṇehi nī. 30. Sau (các thân từ) tận cùng bằng nguyên âm 'u' và 'ū', (dùng tiếp vị ngữ) nī (tức là ī). 31. Ktimhā-ññatthe. 31. Sau (thân từ tận cùng bằng) kti, (chỉ được thêm vào) trong một ý nghĩa khác. 32. Gharaṇyādayo. 32. (Các từ như) gharaṇī v.v... (là những trường hợp ngoại lệ). 16. Ācariyā vā yalopo ca. (Gaṇa) 16. (Từ) ācariyā (là một dạng nữ tính) tùy chọn, và (cũng có sự) lược bỏ 'ya'. 33. Mātulāditvānī bhariyāyaṃ. 33. Sau các từ bắt đầu bằng mātula, (dùng tiếp vị ngữ) ānī trong ý nghĩa 'vợ'. 17. Abhariyāyaṃ khattiyā vā. (Gaṇa) 17. Khi không có ý nghĩa 'vợ', (dạng nữ tính) khattiyā (được thành lập) một cách tùy chọn. 18. Punnāmasmā yogā apālakantā. (Gaṇa) 18. Từ một danh từ nam tính không tận cùng bằng 'pālaka', (dạng nữ tính được thành lập) bằng cách áp dụng (tiếp vị ngữ). 34. Upamāsaṃhitasahitasaṃyatasahasaphavāmalakkhaṇāditūrutū. 34. Sau các từ bắt đầu bằng upamā, saṃhita, sahita, saṃyata, saha, sapha, vāma, lakkhaṇa, (dạng nữ tính của từ) ūru (được thành lập bằng tiếp vị ngữ ū). 35. Yuvā ti. 35. Đối với (từ) yuvā. 36. Ntantūnaṃ ṅīmhito vā. 36. Đối với các từ tận cùng bằng -nta và -ntu, (hậu tố) ṅī được tùy chọn thêm vào. 37. Bhavato bhoto. 37. Bhavato (biến thành) bhoto. 38. Gossā-vaṅa. 38. Của (từ) go, (trở thành) gava. 39. Puthussa pathavaputhavā. 39. Của (từ) puthu, (trở thành) pathava và puthavā. 40. Samāsantva. 40. Hoặc ở cuối một hợp từ. 41. Pāpādīhi bhūmiyā. 41. Từ (các từ) pāpa, vân vân, (và) của (từ) bhūmi. 42. Saṅkhyāhi. 42. Bởi các số từ. 43. Nadīgodāvarīnaṃ. 43. Của (các từ) nadī và godāvarī. 44. Asaṅkhyehi cāṅgulyānaññāsaṅkhyatthesu. 44. Và bởi (từ) asaṅkhya, của (từ) aṅguli, trong các ý nghĩa khác ngoài 'vô số'. 45. Dīghāhovassekadesehi [Pg.19] ca rattyā. 45. Và bởi (các từ) dīghāha, các phần của năm, và của (từ) ratti. 46. Gotvacatthe cālope. 46. Và đối với (từ) go, trong ý nghĩa của 'da', khi có sự lược bỏ. 47. Rattindivadāragavacaturassā. 47. (Các từ) rattindiva, dāra, gava, và caturassa. 48. Āyāme-nugavaṃ. 48. Trong ý nghĩa chiều dài, (ví dụ) anugavaṃ. 49. Akkhismā-ññatthe. 49. Từ (từ) akkhi, trong một ý nghĩa khác. 50. Dārumahyaṅgulyā. 50. Của (các từ) dāru và aṅguli. 51. Ci vītihāre. 51. (Hậu tố) ci trong ý nghĩa tương hỗ. 52. Ltvitthiyūhi ko. 52. Đối với (các từ) nữ tính, (hậu tố) ka. 53. Vā-ññato. 53. Hoặc từ một (quy tắc) khác. 54. Uttarapade. 54. Khi có từ theo sau. 55. Imassidaṃ. 55. Imassa (trở thành) idaṃ. 56. Puṃ pumassa vā. 56. (Từ) puṃ (thay cho) pumassa, hoặc là không. 57. Ṭa ntantūnaṃ. 57. (Hậu tố) ṭa (được thêm vào) sau các từ tận cùng bằng -nta và -ntu. 58. A. 58. (Hậu tố) a. 59. Manādyāpādīna mo mayeca. 59. Đối với nhóm từ mana, vân vân, và nhóm từ āpā, vân vân, (hậu tố) ma, và khi maye theo sau. 60. Parassa saṅkhyāsu. 60. Của (số từ) theo sau, trong các số từ. 61. Jane puthassu. 61. Khi (từ) jana theo sau, của (từ) puthu (có hậu tố) u. 62. So chassā-hāyatane vā. 62. (Chữ) sa của (từ) chassa, trong (trường hợp) āyatana, hoặc là không. 63. Ltupitādīna māraṅgaraṅga. 63. Đối với (nhóm từ) pitu, vân vân, (sự thay thế là) āra, aṅga, raṅga. 64. Vijjāyonisambandhānamā tatra catthe. 64. Đối với những (từ chỉ) mối quan hệ về học vấn và huyết thống, (hậu tố) ā được thêm vào, và trong ý nghĩa đó. 65. Putte. 65. Trong trường hợp (từ) putta. 66. Cismiṃ. 66. Trong trường hợp 'ci'. 67. Itthiyaṃ [Pg.20] bhāsitapumitthī pumeve-katthe. 67. Khi chỉ về nữ, từ chỉ nam và nữ được xem như nam tính trong số ít. 68. Kvaci paccaye. 68. Đôi khi, do một hậu tố. 69. Sabbādayo vuttimatthe. 69. Các từ sabba v.v... (được dùng) theo nghĩa của chúng. 70. Jāyāya jayaṃ patimhi. 70. Từ jāyā được biến thành jayaṃ khi từ pati theo sau. 71. Saññāya mudodakassa. 71. Trong một danh từ riêng, đối với (từ) mudodaka. 72. Kumbhādīsu vā. 72. Hoặc trong trường hợp các từ kumbha v.v... 73. Sotādīsū lopo. 73. Sự lược bỏ (xảy ra) trong trường hợp các từ sota v.v... 74. Ṭa naussa. 74. Hậu tố ṭa (được thêm) sau từ nau. 75. Ana sare. 75. (Biến thành) ana khi một nguyên âm theo sau. 76. Nakhādayo. 76. Các từ nakha v.v... 77. Nago vā-ppāṇini. 77. Hoặc (dùng) nago khi chỉ vật vô tri. 78. Sahassa soññatthe. 78. Từ saha được biến thành so trong một nghĩa khác. 79. Saññāyaṃ. 79. Trong một danh từ riêng. 80. Appaccakkhe. 80. Khi không trực tiếp chứng kiến. 81. Akāle sakatthe. 81. Vào lúc không thích hợp, (dùng) theo nghĩa riêng của nó. 82. Ganthantā-dhikye. 82. Khi có nghĩa là vượt quá phần cuối của một quyển sách. 83. Samānassa pakkhādīsu vā. 83. Hoặc, từ samāna (được biến đổi) trong trường hợp các từ pakkha v.v... 84. Udare iye. 84. (Biến thành) iya khi (từ) udara (theo sau). 85. Rīrikkhakesu. 85. Trong trường hợp các từ rī, rikkha, và ka. 86. Sabbādīnamā. 86. Nguyên âm cuối của các từ sabba v.v... được kéo dài thành ā. 87. Ntakimimānaṃ ṭākīṭī. 87. Đối với nta, kiṃ, và ima, (sự thay thế là) ṭā, kī, ṭī. 88. Tumhā-mhānaṃ tāmekasmiṃ. 88. Đối với tumha và amha, (sự thay thế là) tāma trong số ít. 89. Taṃ [Pg.21] mama-ññatra. 89. Điều đó, ngoại trừ đối với mama. 90. Ve-tasseṭa. 90. Ve (là hình thức) được quy định cho tassa. 91. Vidhādīsu dvissa du. 91. Trong trường hợp các từ vidhā v.v..., từ dvi được biến thành du. 92. Di guṇādīsu. 92. (Biến thành) di trong trường hợp các từ guṇa v.v... 93. Tīsva. 93. Hoặc trong trường hợp (số) ba. 94. Ā saṅkhyāyāsatādonaññatthe. 94. (Nguyên âm cuối) của một số đếm được kéo dài thành ā, (khi số đó) không phải là sata trở lên, và không mang nghĩa khác. 95. Tisse. 96. Cattālīsādo vā. 97. Dvissā ca. 98. Bācattālīsā do. 99. Vīsatidasesu pañcassa paṇṇapannā. 100. Catussa cuco dase. 101. Chassa so. 102. Ekaṭṭhānamā. 103. Ra saṅkhyāto vā. 104. Chatīhi ḷo ca. 105. Catutthatatiyānamaḍḍhuḍḍhabhiyā. 106. Dutiyassa saha diyaḍḍhadivaḍḍhā. 107. Sare kada kussuttaratthe. 108. Kā-ppatthe. 109. Purise vā. 110. Pubbā-parajjasāyamajjhehā-hassa ṇho. Iti moggallāne byākaraṇe samāsakaṇḍo tatiyo. (4) Catuttho kaṇḍo (ṇādi) 1. Ṇo [Pg.22] vā pacce. 2. Vacchādito ṇānaṇāyanā. 19. Katā ṇiyova. (Gaṇa) 20. Kaṇho brāhmaṇe. (Gaṇa) 3. Kattikāvidhavādīhi ṇeyyaṇerā. 4. Ṇya diccādīhi. 5. Ā ṇi. 6. Rājato ñño jātiyaṃ. 7. Khattā yiyā. 8. Manuto ssasaṇa. 9. Janapadanāmasmā khattiyā raññe ca ṇo. 10. Ṇya kurusivīhi. 11. Ṇa rāgā tena rattaṃ. 11. Hậu tố Ṇa (được dùng) sau (từ) rāga (sự tham ái) trong ý nghĩa ‘được nhuộm bởi cái đó’. 12. Nakkhatte-ninduyuttena kāle. 12. Sau (từ chỉ) chòm sao, (hậu tố được dùng) trong ý nghĩa ‘thời gian được kết hợp với mặt trăng’. 13. Sā-ssa devatā puṇṇamāsī. 13. (Hậu tố được dùng) trong ý nghĩa ‘đó là vị trời của nó’ (và để chỉ) ngày rằm. 14. Tamadhīte taṃ jānāti kaṇikā ca. 14. Và hậu tố kaṇikā (được dùng) trong ý nghĩa ‘người học điều đó’, ‘người biết điều đó’. 15. Tassa visaye dese. 15. (Hậu tố được dùng) trong ý nghĩa ‘ở xứ sở, ở quốc độ của vị ấy’. 16. Nivāse tannāme. 16. (Hậu tố được dùng) trong ý nghĩa ‘nơi ở’ (khi) có tên gọi đó. 17. Adūrabhave. 17. (Hậu tố được dùng) trong ý nghĩa ‘sự hiện hữu không xa’. 18. Tena nibbatte. 18. (Hậu tố được dùng) trong ý nghĩa ‘được làm ra bởi cái đó’. 19. Tamīdhatthi[Pg.23]. 19. (Hậu tố được dùng) trong ý nghĩa ‘cái đó có ở đây’. 20. Tatra bhave. 20. (Hậu tố được dùng) trong ý nghĩa ‘hiện hữu ở nơi đó’. 21. Ajjādīhi tano. 21. Sau (các từ) ajja (hôm nay), v.v... (dùng hậu tố) tana. 22. Purāto ṇo ca. 22. Và (hậu tố) ṇa (được dùng) sau (từ) purā (xưa kia). 23. Amātvacco. 23. Amātvacco (bộ trưởng, cận thần). 24. Majjhāditvimo. 24. Sau (các từ) majjha (ở giữa), v.v... (dùng hậu tố) ima. 25. Kaṇa ṇeyya ṇeyyaka yiyā. 25. (Các hậu tố) Kaṇa, ṇeyya, ṇeyyaka, yiyā. 26. Ṇiko. 26. (Hậu tố) Ṇika. 27. Tamassa sippaṃ sīlaṃ paṇyaṃ paharaṇaṃ payojanaṃ. 27. (Hậu tố được dùng trong các ý nghĩa:) đó là nghề thủ công của người ấy, là giới hạnh của người ấy, là hàng hóa của người ấy, là vũ khí của người ấy, là mục đích của người ấy. 28. Taṃ hanta rahati gacchatuñchati carati. 28. (Hậu tố được dùng trong các ý nghĩa:) người ấy giết bằng cái đó, sống bằng cái đó, đi bằng cái đó, lượm lặt bằng cái đó, hành động bằng cái đó. 29. Tena kataṃ kītaṃ baddhamabhisaṅkhataṃ saṃsaṭṭhaṃ hataṃ hanti jitaṃ jayati dibbati khaṇati tarati carati vahati jīvati. 29. (Hậu tố được dùng trong các ý nghĩa:) được làm bởi cái đó, được mua bởi cái đó, được trói buộc bởi cái đó, được chuẩn bị bởi cái đó, được trộn lẫn với cái đó, bị giết bởi cái đó, người ấy giết bằng cái đó, được chiến thắng bởi cái đó, người ấy chiến thắng bằng cái đó, người ấy chơi bằng cái đó, người ấy đào bằng cái đó, người ấy vượt qua bằng cái đó, người ấy đi lại bằng cái đó, người ấy mang vác bằng cái đó, người ấy sống bằng cái đó. 30. Tassa saṃvattati. 30. (Hậu tố được dùng trong ý nghĩa) ‘nó dẫn đến điều đó cho người ấy’. 31. Tato sambhūtamāgataṃ. 31. (Hậu tố được dùng trong ý nghĩa) ‘được sinh ra từ đó, đến từ đó’. 32. Tattha vasati vidito bhatto niyutto. 32. (Hậu tố được dùng trong các ý nghĩa:) người ấy cư ngụ ở đó, được biết đến ở đó, được nuôi dưỡng ở đó, được bổ nhiệm ở đó. 33. Tassidaṃ. 33. (Hậu tố được dùng trong ý nghĩa) ‘cái này là của người ấy’. 34. Ṇo. 34. (Hậu tố) Ṇa. 35. Gavādīhi yo. 35. Sau (các từ) gava (con bò), v.v... (dùng hậu tố) ya. 36. Pitito bhātari reyyaṇa. 36. Sau (từ) pitu (cha) trong ý nghĩa ‘anh/em trai’, (dùng các hậu tố) eyya, ṇa. 37. Mātito ca bhaginiyaṃ cho. 37. Và sau (từ) mātu (mẹ) trong ý nghĩa ‘chị/em gái’, (dùng hậu tố) cha. 38. Mātāpitūsvā-maho. 38. Sau (các từ) mātā (mẹ) và pitā (cha), (dùng hậu tố) āmaha (để chỉ người cha của họ). 39. Hite [Pg.24] reyyaṇa. 39. Trong ý nghĩa ‘lợi ích cho’, (dùng các hậu tố) eyya, ṇa. 40. Nindā-ññāta-ppapaṭibhāgarassa dayāsaññāsu ko. 40. Hậu tố ka (được dùng) trong các ý nghĩa: khiển trách, không biết, tương tự, nhỏ bé, thương mến, và danh xưng. 21. Vatthito ivatthe eyyo. (Gaṇa) 21. Sau (nhóm từ bắt đầu bằng) `vatthu`, (hậu tố) `eyya` được dùng theo nghĩa `iva` (giống như). 22. Silāya ṇeyyo ca. (Gaṇa) 22. Và sau (nhóm từ bắt đầu bằng) `silā`, (hậu tố) `ṇeyya` (được dùng). 23. Sākhādīhi iyo. (Gaṇa) 23. Sau (nhóm từ bắt đầu bằng) `sākhā`, (hậu tố) `iya` (được dùng). 24. Mukhādīhi yo. (Gaṇa) 24. Sau (nhóm từ bắt đầu bằng) `mukha`, (hậu tố) `ya` (được dùng). 25. Ākasmike bhidheye īyo. (Gaṇa) 25. Theo nghĩa `ākasmika` (bất ngờ, ngẫu nhiên), (hậu tố) `īya` (được dùng). 26. Sakkarādīhi ṇo. (Gaṇa) 26. Sau (nhóm từ bắt đầu bằng) `sakkarā`, (hậu tố) `ṇa` (được dùng). 27. Aṅgulyādīhi ṇiko. (Gaṇa) 27. Sau (nhóm từ bắt đầu bằng) `aṅguli`, (hậu tố) `ṇika` (được dùng). 41. Tamassa parimāṇaṃ ṇiko ca. 41. Và (hậu tố) `ṇika` (được dùng) theo nghĩa 'số lượng của nó'. 42. Yate-tehi ttako. 42. Sau `ya` và `ta`, (hậu tố) `ttaka` (được dùng). 43. Sabbā cā-vanthu. 43. Và sau `sabba`, (hậu tố) `āvantu` (được dùng). 44. Kimhā rati rīva rīvataka rittakā. 44. Sau `kiṃ`, (các hậu tố) `rati`, `rīva`, `rīvataka`, `rittaka` (được dùng). 45. Sañjātaṃ tārakāditvito. 45. Sau (nhóm từ bắt đầu bằng) `tārakā`, (hậu tố) `ita` (được dùng) theo nghĩa `sañjāta` (hiện ra, có mặt). 46. Māne matto. 46. Theo nghĩa `māna` (số lượng, chừng mực), (hậu tố) `matta` (được dùng). 47. Taggho cuddhaṃ. 47. Theo nghĩa `taggha` (xứng đáng với điều đó), (hậu tố) `cuddhaṃ` (được dùng). 48. Ṇo ca purisā. 48. Và sau `purisa`, (hậu tố) `ṇa` (được dùng). 49. Ayubhadvitīhaṃse. 49. Trong trường hợp phần thứ hai của `ayubhada`. 50. Saṅkhyāya saccutīsā-sa, dasantā-dhikā-smiṃ satasahasse ḍo. 50. Đối với số đếm `saccutīsā-sa`, và khi nhiều hơn một số tận cùng bằng `dasa` (mười), trong trường hợp `sata` (trăm) và `sahassa` (ngàn), (hậu tố) `ḍa` (được dùng). 51. Tassa pūraṇe-kādasādito vā. 51. Để tạo số thứ tự của nó, (hậu tố được dùng) sau (nhóm từ bắt đầu bằng) `ekādasa` (mười một), một cách tùy chọn. 52. Ma [Pg.25] pañcādikatīhi. 52. (Hậu tố) `ma` (được dùng) sau (nhóm từ bắt đầu bằng) `pañca` và `kati`. 53. Satādīnami ca. 53. Và (hậu tố) `i` (được dùng) sau (nhóm từ bắt đầu bằng) `sata`. 54. Chā ṭṭhaṭṭhamā. 54. Sau `cha` (sáu), (các hậu tố) `ṭṭha` và `ṭhama` (được dùng). 55. Ekā kākya-sahāye. 55. Sau `eka`, (hậu tố) `ākya` (được dùng) theo nghĩa `sahāya` (bạn đồng hành). 56. Vacchādīhi tanutte taro. 56. Sau (nhóm từ bắt đầu bằng) `vaccha`, (hậu tố) `tara` (được dùng) theo nghĩa `tanutta` (nhỏ bé, non trẻ). 57. Kimhā niddhāraṇe ratara ratamā. 57. Sau `kiṃ`, (các hậu tố) `ratara` và `ratama` (được dùng) theo nghĩa `niddhāraṇa` (xác định, lựa chọn). 58. Tena datte liyā. 58. Theo nghĩa `tena datta` (được cho bởi người ấy), (hậu tố) `liya` (được dùng). 59. Tassa bhāvakammesu tta tā ttana ṇya ṇeyyaṇiya ṇiyā. 59. Theo nghĩa `bhāva` (trạng thái) và `kamma` (hành động) của nó, (các hậu tố) `tta`, `tā`, `ttana`, `ṇya`, `ṇeyya`, `ṇiya`, `ṇiyā` (được dùng). 60. Bya vaddhadāsā vā. 60. Sau `vaddha` và `dāsa`, (hậu tố) `ṇya` (được dùng) một cách tùy chọn. 61. Naṇa yuvā bo ca vassa. 61. (Các hậu tố) `na`, `ṇa` (được dùng) sau `yuvan`, và `ba` thay cho `va` (của `yuvan`). 62. Aṇvāditvimo. 62. Sau (nhóm từ bắt đầu bằng) `aṇu`, (hậu tố) `ima` (được dùng). 63. Bhāvā tena nibbatte. 63. Sau (một từ chỉ) `bhāva` (trạng thái), (hậu tố được dùng) theo nghĩa `tena nibbatta` (được tạo ra bởi cái đó). 64. Tara tami-ssikiyiṭṭhātisaye. 64. Các hậu tố tara, tama, issika, iya, iṭṭha được dùng theo nghĩa vượt trội. 65. Tannissite llo. 65. Hậu tố lla (được dùng) theo nghĩa liên quan đến nó. 66. Tassa vikārāvayavesu ṇa ṇika ṇeyya mayā. 66. Các hậu tố ṇa, ṇika, ṇeyya, maya (được dùng) theo nghĩa biến thể và bộ phận của nó. 67. Jatuto ssaṇa vā. 67. Sau (từ) jatu, hậu tố ssaṇa (được dùng) một cách tùy chọn. 68. Samūhe kaṇa ṇa ṇikā. 68. Các hậu tố kaṇa, ṇa, ṇikā (được dùng) theo nghĩa tập hợp. 69. Janādīhi tā. 69. Sau các từ trong nhóm jana, v.v..., (dùng hậu tố) tā. 70. Iyo hite. 70. Hậu tố iya (được dùng) theo nghĩa lợi ích. 71. Cakkhvādito sso. 71. Sau các từ trong nhóm cakkhu, v.v..., (dùng hậu tố) ssa. 72. Ṇyo tattha sādhu. 72. Hậu tố ṇya (được dùng) theo nghĩa 'giỏi về việc ấy'. 73. Kammā [Pg.26] niyaññā. 73. Sau (từ) kamma, (dùng các hậu tố) niya, ñña. 74. Kathāditviko. 74. Sau các từ trong nhóm kathā, v.v..., (dùng hậu tố) ika. 75. Pathādīhi ṇeyyo. 75. Sau các từ trong nhóm patha, v.v..., (dùng hậu tố) ṇeyya. 76. Dakkhiṇāyā-rahe. 76. Hậu tố eyya (được dùng) theo nghĩa xứng đáng (với vật cúng dường). 77. Rāyo tumantā. 77. Sau (các từ tận cùng bằng) tu và mantu, (dùng hậu tố) rāya. 78. Tamettha-ssa-tthīti mantu. 78. Theo nghĩa 'cái đó là của nó' hoặc 'cái đó có ở đây', (dùng hậu tố) mantu. 79. Vantvavaṇṇā. 79. Sau (một từ) không tận cùng bằng 'a', (dùng hậu tố) vantu. 80. Daṇḍāditvika ī vā. 80. Sau các từ trong nhóm daṇḍa, v.v..., các hậu tố ika và ī (được dùng) một cách tùy chọn. 28. Uttamīṇe va dhanā iko. (Gaṇa) 28. Sau (từ) dhana, hậu tố ika (được dùng) theo nghĩa chủ nợ, một cách tùy chọn. (Nhóm từ) 29. Asannihite atthā. (Gaṇa) 29. Hậu tố attha (được dùng) theo nghĩa không có sẵn. (Nhóm từ) 30. Tadantā ca. (Gaṇa) 30. Và (hậu tố ī được dùng) sau các từ tận cùng bằng hậu tố ấy (attha). (Nhóm từ) 31. Vaṇṇantā īyeva. (Gaṇa) 31. Sau (các từ) tận cùng bằng vaṇṇa, chỉ (dùng hậu tố) ī. (Nhóm từ) 32. Hattha dantehi jātiyaṃ. (Gaṇa) 32. Sau (các từ) hattha và danta, (dùng hậu tố ī) theo nghĩa chủng loại. (Nhóm từ) 33. Vaṇṇato brahmacārimhi. (Gaṇa) 33. Sau (từ) vaṇṇa, (dùng hậu tố ī) theo nghĩa người sống đời phạm hạnh. (Nhóm từ) 34. Pokkharādito dese. (Gaṇa) 34. Sau các từ trong nhóm pokkhara, v.v..., (dùng hậu tố ī) theo nghĩa địa phương. (Nhóm từ) 35. Nāvāyi-ko. (Gaṇa) 35. Sau (từ) nāvā, (dùng hậu tố) ika. (Nhóm từ) 36. Sukhadukkhā ī. (Gaṇa) 36. Sau (các từ) sukha và dukkha, (dùng hậu tố) ī. (Nhóm từ) 37. Balā bāhūrupubbā ca. (Gaṇa) 37. Và sau (từ) bala, khi được đi trước bởi bāhu và ūru. (Nhóm từ) 81. Tapādīhi ssī. 81. Sau các từ trong nhóm tapa, v.v..., (dùng hậu tố) ssī. 82. Mukhādito ro. 82. Sau các từ trong nhóm mukha, v.v..., (dùng hậu tố) ra. 38. Dantassu ca unnatadante. (Gaṇa) 38. Và sau (từ) danta, (dùng hậu tố) u, theo nghĩa 'răng nhô ra'. (Nhóm từ) 83. Tundyādīhi bho. 83. Này, bởi (nhóm từ) Tundyādi. 84. Saddhāditva[Pg.27]. 84. Từ (nhóm) Saddhādi, (có hậu tố) tva. 85. Ṇo tapā. 85. Từ tapa, (có hậu tố) ṇa. 86. Ālvabhijjhādīhi. 86. Bởi (nhóm từ) Ālvabhijjhādi. 87. Picchāditvilo. 87. Từ (nhóm) Picchādi, (có hậu tố) tva và ila. 88. Sīlādito vo. 88. Từ (nhóm) Sīlādi, (có hậu tố) va. 39. Aṇṇā niccaṃ. (Gaṇa) 39. (Hậu tố) a và ṇṇa (được dùng) luôn luôn. (Nhóm) 40. Gāṇḍirājīhi saññāyaṃ. (Gaṇa) 40. Từ (nhóm) Gāṇḍirāji, theo nghĩa là tên gọi. (Nhóm) 89. Māyāmedhāhi vī. 89. Sau Māyā và Medhā, (dùng hậu tố) vī. 90. Sissare āmyuvāmī. 90. Ở Sissara, (có các hậu tố) ām, yu, va, āmī. 91. Lakkhyā ṇo a ca. 91. Và sau Lakkhī, (dùng hậu tố) ṇa và a. 92. Aṅgā no kalyāṇe. 92. Sau aṅga, (dùng hậu tố) ṇa, theo nghĩa là 'tốt đẹp'. 93. So lomā. 93. Sau loma, (dùng hậu tố) sa. 94. Imiyā. 94. (Hậu tố) iya. 95. To pañcamyā. 95. (Hậu tố) to (dùng) trong xuất xứ cách. 96. Ito tetto kuto. 96. Ito, tetto, kuto. 97. Abhyādīhi. 97. Bởi (nhóm từ) Abhyādi. 98. Ādyādīhi. 98. Bởi (nhóm từ) Ādyādi. 99. Sabbādito sattamyā tratthā. 99. Từ nhóm Sabbādi, (dùng) tra và ttha trong sở tại cách. 100. Katthe-tthakutrā-trakve-hidha. 100. Kattha, ittha, kutra, atra, kve, iha, idha. 101. Dhi sabbā vā. 101. Sau sabba, (hậu tố) dhi (được dùng) tùy ý. 102. Yā hiṃ. 102. Sau ya, (dùng hậu tố) hiṃ. 103. Tā [Pg.28] haṃ ca. 103. Và sau ta, (dùng hậu tố) haṃ. 104. Kuhiṃ kahaṃ. 104. Kuhiṃ, kahaṃ. 105. Sabbe-kañña ya tehi kāle dā. 105. Sau sabba, eka, añña, ya, ta; (dùng hậu tố) dā theo nghĩa thời gian. 106. Kadā kudā sadā-dhune-dāni. 106. Kadā, kudā, sadā, adhunā, idāni. 107. Ajjasajjvaparajjve-tarahikarahā. 107. Ajja, sajju, aparajju, etarahi, karahi. 108. Sabbādīhi pakāre thā. 108. Từ (nhóm) Sabbādi, (dùng hậu tố) thā theo nghĩa là cách thức. 109. Kathamitthaṃ. 109. Kathaṃ, itthaṃ. 110. Dhā saṅkhyāhi. 110. Sau các số từ, (dùng hậu tố) dhā. 111. Vekā jjhaṃ. 111. Hậu tố jjhaṃ (được dùng) sau eka. 112. Dvitīhedhā. 112. Hậu tố dhā (được dùng) sau dvi và ti. 113. Tabbati jātiyo. 113. Hậu tố so (được dùng) sau sabba với ý nghĩa là jāti (chủng loại). 114. Vārasaṅkhyāya kkhattuṃ. 114. Hậu tố kkhattuṃ (được dùng) sau các số từ với ý nghĩa là vāra (lần). 115. Katimhā. 115. (Hậu tố dhā cũng được dùng) sau kati. 116. Bahumhā dhā ca paccāsattiyaṃ. 116. Và hậu tố dhā (được dùng) sau bahu với ý nghĩa là paccāsatti (sự gần gũi). 117. Sakiṃ vā. 117. Hoặc là (dạng) sakiṃ. 118. So vīcchā pakāresu. 118. Hậu tố so (được dùng) với ý nghĩa là vīcchā (sự lặp lại) và pakāra (phương cách). 119. Abhūtatabbhāve karāsabhūyoge vikārā cī. 119. Hậu tố cī (được dùng) cho sự biến đổi (vikāra) với ý nghĩa là abhūtatabbhāva (trở thành cái mà trước đó không phải là), khi kết hợp với (các động từ) kar, as, và bhū. 120. Dissantaññepi paccayā. 120. Các hậu tố khác cũng được thấy. 121. Aññasmiṃ. 121. Với ý nghĩa khác. 122. Sakatthe. 122. Với ý nghĩa của chính nó. 123. Lopo. 123. Sự lược bỏ. 124. Sarānamādissā-yuvaṇṇassā [Pg.29] e o ṇānubandhe. 124. Nguyên âm đầu i và u được đổi thành e và o khi có hậu tố với anubandha ṇ theo sau. 125. Saṃyoge kvaci. 125. Đôi khi (cũng xảy ra) khi có phụ âm kép. 126. Majjhe. 126. (Đôi khi cũng xảy ra) ở giữa. 127. Kosajjājjava pārisajja sohajja maddavārissāsabhājañña theyya bāhusaccā. 127. Kosajja, ājjava, pārisajja, sohajja, maddava, ārissāsa, sabhājañña, theyya, bāhusaccā. 128. Manādīnaṃ saka. 128. saka (được thêm vào) sau nhóm từ mana, v.v. 129. Uvaṇṇassā-vaṅa sare. 129. Nguyên âm u được đổi thành ava khi có một nguyên âm theo sau. 130. Yamhi gossa ca. 130. Và (sự thay đổi đó cũng xảy ra) đối với go khi ya theo sau. 131. Lopo-vaṇṇivaṇṇānaṃ. 131. Sự lược bỏ của vaṇṇī và vaṇṇa. 132. Rānubandhe-ntasarādissa. 132. Khi có hậu tố với anubandha r theo sau, (sự lược bỏ xảy ra) đối với nguyên âm cuối và (phụ âm) theo sau nó. 133. Kisamahatamime kasamahā. 133. Kisa và mahant (được đổi thành) kasa và mahā. 134. Āyussā-yasa mantumhi. 134. Āyu (được đổi thành) āyasa khi hậu tố mantu theo sau. 135. Jo vuddhassiyiṭṭhesu. 135. Vuddha (được đổi thành) jya khi các hậu tố iya và iṭṭha theo sau. 136. Bāḷhantikapasatthānaṃ sādha neda sā. 136. Bāḷha, antika, và pasattha (lần lượt được đổi thành) sādha, neda, và sā. 137. Kaṇakanā-ppayuvānaṃ. 137. Appa và yuvan (lần lượt được đổi thành) kaṇa và kanā. 138. Lopo vīmantuvantūnaṃ. 138. Sự lược bỏ (xảy ra) đối với (các hậu tố) vī, mantu, và vantu. 139. Ḍe satissa tissa. 139. Khi (hậu tố) ḍa theo sau, sati được đổi thành tissa. 140. Etasseṭa ttake. 140. Eta (được đổi thành) iṭa khi (hậu tố) ttaka theo sau. 141. Ṇikassi yo vā. 141. Hoặc yo sau ṇikas. 142. Adhātussa ke-syādito ghe-ssi. 142. Đối với phi-căn, sau sya v.v., ghe thay thế cho ssi. Iti moggallāne byākaraṇe kādikaṇḍo catuttho. Như vậy là kết thúc chương thứ tư, chương ka, trong ngữ pháp Moggallāna. (5) Pañcamo kaṇḍo (khādi) (5) Chương thứ năm (bắt đầu bằng kha) 1. Tijamānehi [Pg.30] khasā khamāvīmaṃsāsu. 1. Sau (các căn) tij, mān, (các hậu tố) kha, sa được dùng theo nghĩa khamā (kiên nhẫn) và vīmaṃsā (khảo sát). 2. Kitā tikicchāsaṃsayesu cho. 2. Sau (căn) kit, (hậu tố) cha được dùng theo nghĩa tikicchā (chữa trị) và saṃsaya (nghi ngờ). 3. Nindāyaṃ gupabadhā bassa bhoca. 3. Theo nghĩa nindā (chỉ trích), sau gup và badh là ba và sa, và bho. 4. Tuṃsmā lopo cicchāyaṃ te. 4. Sau tuṃ, có sự lược bỏ của ta theo nghĩa mong muốn. 5. Īyo kammā. 5. Sau (danh từ làm) túc từ, (dùng hậu tố) īya. 6. Upamā-nācāre. 6. Theo nghĩa so sánh và cách hành xử. 7. Ādhārā. 7. Sau (danh từ làm) vị trí cách. 8. Kattutā-yo. 8. Theo nghĩa chủ thể, (dùng hậu tố) ya. 9. Cyatthe. 9. Theo nghĩa của cvi. 10. Saddādīni karoti. 10. Làm ra âm thanh, v.v. 11. Namotvasso. 11. Đối với namo, (dùng) tvā và so. 12. Dhātvatthe nāmasmi. 12. Khi một danh từ (được dùng) theo nghĩa của một động từ căn. 13. Saccādīhāpi. 13. Cũng (dùng āpi) sau sacca, v.v. 14. Kriyatthā. 14. Với mục đích của một hành động. 15. Curādito ṇi. 15. Sau (nhóm căn) cur, v.v., (dùng hậu tố) ṇi. 16. Payojakabyāpāre kāpi ca. 16. Và cũng (dùng) kāpi trong hoạt động của tác nhân sai khiến. 17. Kyo bhāvakammesvaparokkhesu mānantatyādīsu. 17. (Hậu tố) kya (được dùng) trong thể thụ động và vô nhân xưng, trong thì quá khứ (aparokkha), và với (các hậu tố) māna, nta, tya, v.v. 18. Kattari lo. 18. Trong thể chủ động, (dùng hậu tố) la. 19. Maṃ ca rudhādīnaṃ. 19. Và (trung tố) ṃ cho (nhóm căn) rudh, v.v. 20. Ṇiṇāpyāpīhi vā. 20. Hoặc sau (các hậu tố) ṇi, ṇāpi, āpī. 21. Divādīhi [Pg.31] yaka. 21. Sau (nhóm căn) div, v.v., (dùng) yaka. 22. Tudādīhi ko. 22. Sau (nhóm căn) tud, v.v., (dùng hậu tố) ko. 23. Jyādīhiknā. 23. Sau (nhóm căn) ji, v.v., (dùng hậu tố) knā. 24. Kyādīhi kṇā. 24. Sau (nhóm căn) kī, v.v., (dùng hậu tố) kṇā. 25. Svādīhi kṇo. 25. Sau (nhóm căn) su, v.v., (dùng hậu tố) kṇo. 26. Tanāditvo. 26. Sau (nhóm căn) tan, v.v., (dùng hậu tố) tvo. 27. Bhāvakammesu tabbānīyā. 27. Các hậu tố -tabba và -anīya được dùng trong ý nghĩa của trạng thái (bhāva) và đối tượng (kamma). 28. Ghyaṇa. 28. Hậu tố -ṇa (được dùng) sau các động từ căn được gọi là ghya. 29. Āsse ca. 29. Và sau động từ căn ās. 30. Vadādīhi yo. 30. Hậu tố -ya (được dùng) sau các động từ căn vad, v.v... 41. Bhujānne. (Gaṇa) 41. Hậu tố -aṇṇa (được dùng) sau động từ căn bhuj. (Đây là một gaṇasutta). 31. Kicca ghacca bhacca bhabba leyyā. 31. Các từ kicca, ghacca, bhacca, bhabba, và leyya (được hình thành một cách bất quy tắc). 42. Saññāyaṃ bharā. (Gaṇa) 42. Hậu tố -a (được dùng) sau động từ căn bhar khi có ý nghĩa là một tên gọi. (Đây là một gaṇasutta). 32. Guhādīhi yaka. 32. Hậu tố -yaka (được dùng) sau các động từ căn guh, v.v... 33. Kattari ltuṇakā. 33. Các hậu tố -l, -tu, và -ṇaka được dùng trong ý nghĩa của tác nhân (kattari). 34. Āvī. 34. Hậu tố -āvī (cũng được dùng). 35. Āsiṃsāya-mako. 35. Hậu tố -maka (được dùng) trong ý nghĩa của sự mong ước. 36. Karā ṇano. 36. Hậu tố -ṇana (được dùng) sau động từ căn kar. 37. Hāto vīhikālesu. 37. Hậu tố -yana (được dùng) sau động từ căn hā khi có ý nghĩa là 'lúa' và 'thời gian'. 38. Vidā kū. 38. Hậu tố -kū (được dùng) sau động từ căn vid. 39. Vito ñāto. 39. Các từ vitta và ñāta (được hình thành một cách bất quy tắc). 40. Kammā[Pg.32]. 40. Hậu tố -ma (được dùng) sau động từ căn kam. 41. Kva caṇa. 41. Hậu tố -caṇa (được dùng) sau động từ căn kar. 42. Gamā rū. 42. Hậu tố -rū (được dùng) sau động từ căn gam. 43. Samānaññabhavantayāditūpamānā disā kammerīrikkhākā. 43. Các hậu tố -rī, -rikkha, và -ākā được dùng sau các động từ căn có các từ đi trước như samāna, añña, bhavanta, yādi, tūpamāna, sādisa, v.v... trong ý nghĩa của đối tượng. 44. Bhāvakārake svaghaṇaghakā. 44. Các hậu tố -sva, -ghaṇa, và -ghaka được dùng trong ý nghĩa của trạng thái (bhāva) và tác nhân (kāraka). 45. Dādhātvi. 45. Hậu tố -i (được dùng) sau các động từ căn dā và dhā. 46. Vamādīhyathu. 46. Hậu tố -athu (được dùng) sau các động từ căn vam, v.v... 47. Kvi. 47. Hậu tố zero kvi (cũng được dùng). 48. Ano. 48. Hậu tố -ana (cũng được dùng). 49. Itthiyamaṇa tti ka yakayā ca. 49. Trong giống cái, các hậu tố -aṇa, -tti, -ka, -yaka, và -yā cũng được dùng. 50. Jāhāhi ni. 50. Hậu tố -ni (được dùng) sau các động từ căn jā và hā. 51. Karā ririyo. 51. Các hậu tố -ririya và -iriya (được dùng) sau động từ căn kar. 52. I ki tī sarūpe. 52. Các hậu tố -i, -ki, và -tī được dùng trong ý nghĩa của chính động từ căn. 53. Sīlā-bhikkhaññā-vassakesu ṇī. 53. Hậu tố -ṇī được dùng trong ý nghĩa của thói quen (sīla), sự lặp lại (ābhikkhañña), và sự cần thiết (āvassaka). 54. Thāvari-ttara, bhaṅgura, bhidura, bhāsura, bhassarā. 54. Các từ thāvara, ittara, bhaṅgura, bhidura, bhāsura, và bhassara được hình thành một cách bất quy tắc. 55. Kattari bhūte ktvantuttāvī. 55. Ktvantu, ttāvī (được dùng) trong tác động cách ở quá khứ. 56. Kto bhāvakammesu. 56. Kta (được dùng) trong trạng thái và nghiệp cách. 57. Kattari cārambhe. 57. Và trong tác động cách với nghĩa khởi đầu. 58. Ṭhā-sa, vasa, silisa, sī, ruha, jara, janīhi. 58. Với (các căn) ṭhā, sa, vasa, silisa, sī, ruha, jara, janī. 59. Gamanatthā kammakādhāre ca. 59. Và với các căn có nghĩa là đi, trong nghiệp cách và sở y cách. 60. Āhāratthā[Pg.33]. 60. Với các căn có nghĩa là ăn. 61. Tuṃ tāye tave bhāve bhavissati kriyāyaṃ tadatthāyaṃ. 61. Tuṃ, tāye, tave (được dùng) trong nghĩa trạng thái, trong hành động ở tương lai, và với mục đích ấy. 62. Paṭisedhe-laṃkhalūnaṃ, tunaktvāna, ktvā vā. 62. Trong sự cấm đoán (với alaṃ và khalu), (dùng) tuna, ktvāna, hoặc ktvā. 63. Pubbe-kakattukānaṃ. 63. (Dùng cho) hành động trước của cùng một tác nhân. 64. Nto kattari vattamāne. 64. Nta (được dùng) trong tác động cách ở hiện tại. 65. Māno. 65. Và māna. 66. Bhāvakammesu. 66. (Māna được dùng) trong trạng thái và nghiệp cách. 67. Te ssapubbā-nāgate. 67. Hai hậu tố ấy, khi đi trước bởi ssa, (được dùng) trong tương lai. 68. Ṇvādayo. 68. Ṇva và các hậu tố khác. 69. Khachasānamekassarodi dve. 69. Âm đầu của một căn không phải đơn âm được lặp lại trước kha, cha, sa. 70. Parokkhāyañca. 70. Và trong thì quá khứ hoàn thành. 71. Ādismā sarā. 71. Nguyên âm của âm tiết đầu (được lặp lại) là a. 72. Na puna. 72. Không (lặp lại) lần nữa. 73. Yathiṭṭhaṃ syādino. 73. (Sự lặp lại là) tùy chọn trước sya và các hậu tố khác. 74. Rasso pubbassa. 74. (Nguyên âm của) âm tiết trước được rút ngắn. 75. Lopo-nādibyañjanassa. 75. Lược bỏ phụ âm không phải là âm đầu. 76. Khachasesvassi. 76. A trở thành i trước kha, cha, sa. 77. Gupissussa. 77. (Nguyên âm của âm tiết lặp lại) của (căn) gup là u. 78. Catuttha dutiyānaṃ tatiyapaṭhamā. 78. Phụ âm thứ tư và thứ hai (của một nhóm) trở thành phụ âm thứ ba và thứ nhất. 79. Kavaggahānaṃ cavaggajā. 79. (Phụ âm) thuộc nhóm ka và ha trở thành (phụ âm) thuộc nhóm ca và ja. 80. Mānassa [Pg.34] vī parassa ca maṃ. 80. Đối với căn māna, âm tiết lặp lại là vī và phần sau là maṃ. 81. Kitassā-saṃsaye ti vā. 81. (Tiểu từ) ti được tùy chọn thêm vào sau một (từ có hậu tố) kita trong nghĩa xác quyết. 82. Yuvaṇṇāname o paccaye. 82. (Các nguyên âm) i và u trở thành e và o khi một hậu tố theo sau. 83. Lahussupāntassa. 83. (Điều này xảy ra) với nguyên âm ngắn ở âm tiết áp cuối. 84. Assā ṇānubandhe. 84. (Nguyên âm) a trở thành ā khi (hậu tố) có chỉ tố ṇ. 85. Na te kānubandhanāgamesu. 85. Không (áp dụng) trong các tiếp vĩ ngữ có chỉ định từ ‘ka’ và các tiếp đầu ngữ ‘na’. 86. Vā kvaci. 86. Đôi khi tùy chọn. 87. Aññatrā pi. 87. Cũng ở các trường hợp khác. 88. Pye sissā. 88. Của (căn) pī, (ī) thành e (trước) ssa. 89. Eonamayavā sare. 89. (E và o) của các căn theo thứ tự trở thành ay và av khi một nguyên âm theo sau. 90. Āyāvā ṇānubandhe. 90. (E và o) thành āy và āv (trước) tiếp vĩ ngữ có chỉ định từ ‘ṇa’. 91. Āssā ṇāpimhi yuka. 91. Đối với (căn) ās, (sự biến đổi) cũng tùy chọn (trước) tiếp vĩ ngữ có chỉ định từ ‘ṇa’. 92. Padādīnaṃ kvaci. 92. Đối với (các căn) pad, v.v..., đôi khi. 93. Maṃ vā rudhādīnaṃ. 93. Hoặc (chèn) ‘ṃ’ (vào) các (căn) rudh, v.v... 94. Kvimhi lopo-nta byañjanassa. 94. Khi có (tiếp vĩ ngữ) ‘kvi’, phụ âm cuối bị xóa bỏ. 95. Pararūpamayakāre byañjane. 95. Đồng hóa theo hình thức sau (xảy ra) khi phụ âm là ‘y’. 96. Manānaṃ niggahītaṃ. 96. Của ‘m’ và ‘n’, (trở thành) niggahīta (ṃ). 97. Na brūsso. 97. Không (áp dụng) cho (căn) brū. 98. Kagā cajānaṃ ghānubandhe. 98. Của ‘ca’ và ‘ja’, (thành) ‘ka’ và ‘ga’ (trước) tiếp vĩ ngữ có chỉ định từ ‘gha’. 99. Hanassa ghāto ṇānubandhe. 99. Của (căn) han, (thành) ghāta (trước) tiếp vĩ ngữ có chỉ định từ ‘ṇa’. 100. Kvimhi gho paripaccāsamohi. 100. Khi có (tiếp vĩ ngữ) ‘kvi’, (phụ âm cuối của các căn) pac, ās, muh (trở thành) gha. 101. Parassa [Pg.35] ghaṃse. 101. Của (phụ âm) sau, (thành) gha (trước) sa. 102. Jiharānaṃ gī. 102. (Căn) ji (trở thành) gī. 103. Dhāssa ho. 103. Của (căn) dhā, (thành) ha. 104. Ṇimhi dīgho dusassa. 104. Khi có (tiếp vĩ ngữ) ‘ṇi’, (nguyên âm của căn) dus được trường hóa. 105. Guhissa sare. 105. Của (căn) guh, (nguyên âm được trường hóa khi) một nguyên âm theo sau. 106. Muhabahānañca te kānubandhe tve. 106. Và của (các căn) muh và vah, các (biến đổi) ấy (xảy ra trước) tiếp vĩ ngữ có chỉ định từ ‘ka’ và (trước) ‘tva’. 107. Vahassussa. 107. Của (căn) vah, (a) thành u. 108. Dhāssa hi. 108. Của (căn) dhā, (thành) hi. 109. Gamādirānaṃ lopo-ntassa. 109. Đối với (các căn) gam, v.v..., phụ âm cuối bị xóa bỏ. 110. Vacādīnaṃ vassuṭa vā. 110. Đối với (các căn) vac, v.v..., ‘va’ tùy chọn (thành) ‘u’. 111. Assu. 111. Của (căn) as, (thành) u. 112. Vaddhassa vā. 112. Đối với (căn) vadh, tùy chọn. 113. Yajassa yassa ṭiyī. 113. Của (căn) yaj, ‘ya’ (thành) ‘i’. 114. Ṭhāssi. 114. Của (căn) ṭhā, (thành) i. 115. Gāpānamī. 115. Đối với (các động từ căn) gā, pā, mī. 116. Janissā. 116. Jan được biến thành jā. 117. Sāsassa sisa vā. 117. Sās đôi khi được biến thành sisa. 118. Karassā tave. 118. A của kar được trường hóa trước tave. 119. Tuṃtunatabbesu vā. 119. Đôi khi cũng (được trường hóa) trước tuṃ, tuna, và tabba. 120. Ñāssa ne jā. 120. Ñā được biến thành jā trước na. 121. Sakāpānaṃ kuṇakū ṇe. 121. (Các động từ căn) saka và āpa được biến thành kuṇa và kū trước ṇa. 122. Nito [Pg.36] cissa cho. 122. C của ci được biến thành ch sau ni. 123. Jarasadānamīma vā. 123. Đối với jara, sad, āna, mī, mā, (sự thay đổi là) tùy chọn. 124. Disassa passa dassa dasa da dakkhā. 124. Dis được biến thành passa, dassa, dasa, da, dakkhā. 125. Samānā ro rīrikkhakesu. 125. Những (hình thức) tương tự trong ro, rī, rikkha, và ka. 126. Dahassa dassa ḍo. 126. Dah được biến thành dassa, ḍa. 127. Anaghaṇasvāparīhi ḷo. 127. Sau anaghaṇa, svā, và parī là ḷa. 128. Atyādintesvatthissa bhū. 128. Atthi được biến thành bhū ở cuối các từ như ati, v.v. 129. Aāssaādīsu. 129. Đối với (các động từ căn) bắt đầu bằng a, ā. 130. Ntamānāntiyiyuṃ svādilopo. 130. Lược bỏ (biến cách vĩ ngữ) su, v.v. trước nta, māna, ānti, yi, yuṃ. 131. Pādito ṭhāssa vā ṭhaho kvaci. 131. Sau pa, ṭhā đôi khi được biến thành ṭhaha, tùy chọn. 132. Dāssi yaṅa. 132. Dā được biến thành i trước yaṅa. 133. Karotissa kho. 133. R của kar được biến thành kh. 134. Purā smā. 134. Smā (được dùng để chỉ) quá khứ. 135. Nito kamassa. 135. Đối với (động từ căn) kam sau (tiếp đầu ngữ) ni. 136. Yuvaṇṇānamiyaṅuvaṅa sare. 136. I, u được biến thành iyaṃ, uvaṃ khi có nguyên âm theo sau. 137. Aññādissāssī kye. 137. Nguyên âm cuối của añña, v.v. được biến thành ī trước kya. 138. Tanassā vā. 138. A của tan đôi khi được biến thành ā. 139. Dīgho sarassa. 139. Nguyên âm được trường hóa. 140. Sā-nantarassa tassa ṭho. 140. T ngay sau s được biến thành ṭh. 141. Kasassima ca vā. 141. A của kas cũng đôi khi được biến thành ima. 142. Dhastotrastā. 142. Dhasta, utra, sta. 143. Pucchādito. 143. Từ (các động từ căn) như pucch, v.v. 144. Sāsa[Pg.37], vasa, saṃsa, sasā tho. 144. S của sās, vas, saṃs, sas được biến thành th. 145. Dho dhahabhehi. 145. Sau `dha`, `ha`, và `bha` là `dha`. 146. Dahā ḍho. 146. Sau `dah` là `ḍha`. 147. Bahassuma ca. 147. Và `ma` của `bahassu`. 148. Ruhādīhi ho ḷa ca. 148. Và sau nhóm (căn) `ruh`, `h` (và `t`) trở thành `ḷa`. 149. Muhā vā. 149. Đối với (căn) `muh`, thì tùy chọn. 150. Bhidādito no ktaktavantūnaṃ. 150. Sau nhóm (căn) `bhid`, `na` (thay thế cho `t`) của `kta` và `ktavantu`. 151. Dātvinno. 151. Đối với (căn) `dā`, (thay thế bằng) `i` và `inna`. 152. Kirādīhi ṇo. 152. Sau nhóm (căn) `kir`, (sự thay thế là) `ṇa`. 153. Tarādīhi riṇṇo. 153. Sau nhóm (căn) `tar`, (sự thay thế là) `riṇṇa`. 154. Go bhanjādīhi. 154. Sau nhóm (căn) `bhanj`, (sự thay thế là) `ga`. 155. Susā kho. 155. Sau (căn) `sus`, (sự thay thế là) `kha`. 156. Pacā ko. 156. Sau (căn) `pac`, (sự thay thế là) `ka`. 157. Mucā vā. 157. Đối với (căn) `muc`, thì tùy chọn. 158. Lopo vaḍḍhā ktissa. 158. Sau (căn) `vaḍḍh`, có sự lược bỏ (phụ âm `t`) của `kti`. 159. Kvissa. 159. (Sự lược bỏ) của (tiếp vĩ ngữ) `kvi`. 160. Ṇiṇāpīnaṃ tesu. 160. (Sự lược bỏ) của `ṇi`, `ṇā`, `pī` khi đi với những (tiếp vĩ ngữ) ấy. 161. Kvaci vikaraṇānaṃ. 161. Đôi khi (có sự lược bỏ) của các `vikaraṇa` (tiếp vĩ ngữ của động từ). 162. Mānassa massa. 162. Đối với `māna`, (thay bằng) `ma`. 163. Ñi lasse. 163. (Tiếp vĩ ngữ) `ñi` (thay) cho `la`. 164. Pyo vā tvāssa samāse. 164. Trong hợp từ (samāsa), `pya` là sự thay thế tùy chọn cho `tvā`. 165. Tuṃyānā. 165. (Các tiếp vĩ ngữ) `tuṃ`, `yā`, `nā`. 166. Hanā [Pg.38] racco. 166. Sau (căn) `han`, (sự thay thế là) `racca`. 167. Sāsādhikarā ca ca riccā. 167. Và cũng `riccā` từ (nhóm) `sāsādhikara`. 168. Ito cco. 168. Sau (căn) `i`, (sự thay thế là) `cca`. 169. Disā vānavāsa ca. 169. Và sau (căn) `dis`, (các tiếp vĩ ngữ là) `vāna` và `vā`. 170. Ñi byañjanassa. 170. (Sự lặp lại) của phụ âm (sau) `ñi`. 171. Rā nassa ṇo. 171. Sau `ra`, `ṇa` (thay) cho `na`. 172. Na ntamānatyādīnaṃ. 172. Không (áp dụng) cho (các tiếp vĩ ngữ) `nta`, `māna`, `tya`, v.v... 173. Gamayamisāsadisānaṃ vā cchaṅa. 173. Đối với (các căn) `gama`, `yami`, `sāsa`, `disa`, (sự thay thế là) `ccha` một cách tùy chọn. 174. Jaramarānamīyaṅa. 174. Đối với (các căn) `jara` và `mara`, (sự thay thế là) `īya`. 175. Ṭhāpānaṃ tiṭṭha pivā. 175. Của (căn) `ṭhā` và `pā` (lần lượt là) `tiṭṭha` và `pivā`. 176. Gamavadadānaṃ ghamma vajja dajjā. 176. Của (các căn) `gam`, `vad`, `dā` (lần lượt là) `ghamma`, `vajja`, `dajjā`. 177. Karassa sossa kubba kuru kayirā. 177. Của (căn) `kar` và của (căn) `su` (là) `kubba`, `kuru`, `kayirā`. 178. Gahassa gheppo. 178. Của (căn) `gah` (là) `gheppa`. 179. Ṇo niggahītassa. 179. Không (áp dụng) cho niggahīta. Iti moggallāne byākaraṇe khādikaṇḍo pañcamo. Như vậy, trong ngữ pháp Moggallāna, chương thứ năm về các căn (đã kết thúc). (6) Chaṭṭho kaṇḍo (tyādi) (6) Chương thứ sáu (về các vĩ tố `ti`, v.v...) 1. Vattamāne ti anti, si tha, mi ma, te ante, se vhe, e mhe. 1. Ở thì hiện tại (là): `ti`, `anti`; `si`, `tha`; `mi`, `ma`; (và) `te`, `ante`; `se`, `vhe`; `e`, `mhe`. 2. Bhavissati ssati ssanti, ssasi ssatha, ssāmi ssāma, ssate ssante, ssase ssavhe, ssaṃ ssāmhe. 2. Ở thì tương lai (là): `ssati`, `ssanti`; `ssasi`, `ssatha`; `ssāmi`, `ssāma`; (và) `ssate`, `ssante`; `ssase`, `ssavhe`; `ssaṃ`, `ssāmhe`. 3. Nāme [Pg.39] garahāvimhayesu. 3. (Các vĩ tố tương lai cũng được dùng) với (tiểu từ) `nāma` trong ý nghĩa khiển trách và ngạc nhiên. 4. Bhūte ī uṃ, o ttha, iṃ mhā, ā ū, se vhaṃ, a mhe. 4. Ở thì quá khứ (Aorist) (là): `ī`, `uṃ`; `o`, `ttha`; `iṃ`, `mhā`; (và) `ā`, `ū`; `se`, `vhaṃ`; `a`, `mhe`. 5. Anajjatane ā ū, o ttha, a mhā, ttha tthuṃ, se vhaṃ, iṃ muse. 5. Ở thì quá khứ (Bất định) (là): `ā`, `ū`; `o`, `ttha`; `a`, `mhā`; (và) `ttha`, `tthuṃ`; `se`, `vhaṃ`; `iṃ`, `muse`. 6. Parokkhe a u, e ttha, a mha, ttha re, ttho vho, i mhe. 6. Ở thì quá khứ (Hoàn thành) (là): `a`, `u`; `e`, `ttha`; `a`, `mha`; (và) `ttha`, `re`; `ttho`, `vho`; `i`, `mhe`. 7. Eyyādo vā tipattiyaṃ ssā ssaṃsu, sse ssatha, ssaṃ ssāmhā, ssatha ssiṃsu, ssase ssavhe, ssiṃ ssāmhase. 7. Ở lối điều kiện (là): `ssā`, `ssaṃsu`; `sse`, `ssatha`; `ssaṃ`, `ssāmhā`; (và) `ssatha`, `ssiṃsu`; `ssase`, `ssavhe`; `ssiṃ`, `ssāmhase`; hoặc (dùng các vĩ tố bắt đầu bằng) `eyya`. 8. Hetuphalesveyya eyyuṃ, eyyāsi eyyātha, eyyāmi eyyāma, etha eraṃ, etho eyyāvho, eyyaṃ eyyāmhe. 8. Trong (ý nghĩa) nhân và quả (lối khả năng) (là): `eyya`, `eyyuṃ`; `eyyāsi`, `eyyātha`; `eyyāmi`, `eyyāma`; (và) `etha`, `eraṃ`; `etho`, `eyyāvho`; `eyyaṃ`, `eyyāmhe`. 9. Pañcapatthanāvidhīsu. 9. Trong (ý nghĩa) cầu mong và mệnh lệnh. 10. Tu antu, hi tha, mima, taṃ antaṃ, ssu vho, e āmadhasa. 10. (Các vĩ tố là): `tu`, `antu`; `hi`, `tha`; `mi`, `ma`; (và) `taṃ`, `antaṃ`; `ssu`, `vho`; `e`, `āmadhasa`. 11. Satyarahesveyyādī. 11. Trong (ý nghĩa) khả năng và kín đáo, (dùng các vĩ tố bắt đầu bằng) `eyya`. 12. Sambhāvane vā. 12. Hoặc trong (ý nghĩa) phỏng đoán. 13. Māyoge īāādī. 13. Khi đi cùng với `mā`, (dùng các vĩ tố bắt đầu bằng) `ī`, `ā`. 14. Pubbāparacchakkāna mekānekesu tumhāmhasesesu dvedve majjhimuttamapaṭhamā. 14. Của sáu vĩ tố đầu và sáu vĩ tố sau, trong (số) ít và (số) nhiều, khi (chủ từ là) `tumha`, `amha`, và các (danh từ) còn lại, (thì) hai vĩ tố một (lần lượt là) ngôi trung, ngôi thượng, và ngôi sơ. 15. Āīssādīsvau vā. 15. Đối với (các vĩ tố) bắt đầu bằng `ā`, `ī`, `ssā`, (các vĩ tố) `a` và `u` (được dùng) tùy chọn. 16. Aādīsvāho brūssa. 16. Đối với (các vĩ tố) bắt đầu bằng `a`, (hình thức) `āha` (được dùng) cho (căn) `brū`. 17. Bhūssa vuka. 17. Của (căn) `bhū` (là) `vuka`. 18. Pubbassa a. 18. Của (vĩ tố) đầu tiên (là) `a`. 19. Ussaṃ svāhā vā. 19. Của `u` (là) `ssu` và `āha` tùy chọn. 20. Tyantīnaṃ ṭaṭū. 20. Của `ti` và `anti` (là) `ṭa` và `ṭū`. 21. Īādo [Pg.40] vacassoma. 21. Của (các vĩ tố) `ī` và `ā` (là) `o` và `ma` đối với (căn) `vac`. 22. Dāssa daṃ vā mimesvadvitte. 22. Của (căn) `dā` không lặp lại, (là) `daṃ` tùy chọn trước `mi` và `ma`. 23. Karassa sossa kuṃ. 23. Của (căn) `kar` và `su` (là) `kuṃ`. 24. Kā īādīsu. 24. Chữ 'k' được thêm vào trước các vĩ ngữ bắt đầu bằng 'ī'. 25. Hāssa cāhaṅa ssena. 25. Đối với (căn) 'hā' và 'āha', vĩ ngữ 'ssa' (được dùng). 26. Labhavasacchidabhidarudānaṃ cchaṅa. 26. Đối với các (căn) 'labha', 'vasa', 'saccha', 'chida', 'bhida', 'ruda', (vĩ ngữ tương lai) là 'ccha'. 27. Bhuja mūca vaca visānaṃ kkhaṅa. 27. Đối với các (căn) 'bhuja', 'muca', 'vaca', 'visa', (vĩ ngữ tương lai) là 'kkha'. 28. Āīādīsu harassā. 28. Nguyên âm được rút ngắn trước các vĩ ngữ bắt đầu bằng 'ā' và 'ī'. 29. Gamissa. 29. Đối với (căn) 'gam', (vĩ ngữ là) 'issa'. 30. Ḍaṃsassa ca chaṅa. 30. Và đối với (căn) 'ḍaṃsa', (vĩ ngữ là) 'cha'. 31. Hūssa he hehi hohī ssatyādo. 31. Đối với (căn) 'hū', các dạng 'he', 'hehi', 'hohī' (được thay thế) trước các vĩ ngữ 'ssati' v.v. 32. Ṇānāsu rasso. 32. Nguyên âm được rút ngắn trước các vĩ ngữ 'ṇā' v.v. 33. Āīūmhāssāssamhānaṃ vā. 33. Các vĩ ngữ 'ā', 'ī', 'ū', 'mhā', 'ssā', 'ssamhā' tùy chọn được rút ngắn. 34. Kusaruhehī-ssa chi. 34. Đối với 'kusa', 'ru', 'hehi', 'chi' được thay thế cho 'ssa'. 35. Aīssaādīnaṃ byañjanassiu. 35. Chữ 'i' và 'u' được chèn vào sau phụ âm đứng trước các vĩ ngữ 'a', 'ī', 'ssa' v.v. 36. Brūto tissīu. 36. Sau (căn) 'brū', 'ī' và 'u' (được chèn vào) trước vĩ ngữ 'ti'. 37. Kyassa. 37. (Cũng áp dụng) đối với 'kya'. 38. Eyyāthasseaāīthānaṃ oaaṃtthatthovhoka. 38. Đối với các vĩ ngữ 'eyyātha', 'ssa', 'e', 'ā', 'ī', 'tha', (các dạng thay thế lần lượt là) 'o', 'a', 'aṃ', 'ttha', 'ttho', 'vho', 'ka'. 39. Uṃssiṃ svaṃsu. 39. (Vĩ ngữ) 'uṃ' (trở thành) 'su', (vĩ ngữ) 'ssiṃ' (trở thành) 'svaṃ'. 40. Eottā suṃ. 40. Đối với 'e', 'o', 'tta', (dạng thay thế là) 'suṃ'. 41. Hūto resuṃ. 41. Sau (căn) 'hū', (vĩ ngữ là) 're' và 'suṃ'. 42. Ossa aitthattho. 42. Đối với (vĩ ngữ) 'o', (các dạng thay thế là) 'ai', 'ttha', 'ttho'. 43. Si[Pg.41]. 43. (Vĩ ngữ) 'si'. 44. Dīghā īssa. 44. Nguyên âm dài đối với 'ī'. 45. Mhātthāna mha. 45. Đối với 'mhā' và 'ttha', (dạng thay thế là) 'mha'. 46. Iṃssa ca siu. 46. Và đối với 'iṃ', (các dạng thay thế là) 'si' và 'u'. 47. Eyyuṃssuṃ. 47. (Vĩ ngữ) 'eyyuṃ' (trở thành) 'ssuṃ'. 48. Hissa-to lopo. 48. Vĩ ngữ 'hi' bị xóa bỏ sau 'ta'. 49. Kyassa sse. 49. Đối với 'kya', (dạng thay thế là) 'sse'. 50. Atthiteyyādicchannaṃ sa su sa satha saṃ sāma. 50. Đối với 'atthi', 'te', 'eyya' v.v. và 'ccha', (các dạng thay thế là) 'sa', 'su', 'sa', 'satha', 'saṃ', 'sāma'. 51. Ādidvinnamiyāiyuṃ. 51. Đối với hai (ngôi) đầu, (vĩ ngữ là) 'iyā' và 'iyuṃ'. 52. Tassa tho. 52. Đối với 'ta', (dạng thay thế là) 'tho'. 53. Sihisvaṭa. 53. (Các vĩ ngữ) 'si', 'hi', 'sva'. 54. Mimānaṃ vā mimhā ca. 54. Và `mimā` hoặc `mimhā`. 55. Esuṅa. 55. Thay cho toàn bộ `su`. 56. Īādo dīgho. 56. Trường âm `ī` ở đầu. 57. Himimesvassa. 57. `A` thay cho nguyên âm cuối của `hi, mi, ma, su, assa`. 58. Sakā ṇāssa kha īādo. 58. `Sa` và `kāṇa` thay cho `khā`, và tăng đầu âm là `ī`. 59. Sse vā. 59. Hoặc là `se`. 60. Tesu suto kṇokṇānaṃ roṭa. 60. Sau `su`, `r` thay cho `ṭ` của các yếu tố `kṇo` và `kṇā`. 61. Ñāssa sanāssa nāyo timhi. 61. `Nāya` thay cho `ñā` và `sanā` trước `ti`. 62. Ñāmhi jaṃ. 62. Trong `ñā`, `ja` thay cho `ñ`. 63. Eyyāssiyāñā vā. 63. Hoặc `eyyāsi` và `yā` thay cho `ñā`. 64. Īssatyādīsu knālopo. 64. Trong `īssati` và các từ tương tự, yếu tố `knā` bị lược bỏ. 65. Ssassa [Pg.42] hi kamme. 65. Quả vậy, đối với `ssa` trong thể bị động. 66. Etismā. 66. Sau `eti`. 67. Hanā cha khā. 67. `Cha` thay cho `h` của `han`. 68. Hato ha. 68. `Ha` thay cho `t` của `hata`. 69. Dakkhakhahehi hohīhi lopo. 69. Sự lược bỏ nguyên âm cuối của `dakkha, khahe, hohi, īhi`. 70. Kayireyyasseyyumādīnaṃ. 70. Của `kayireyya, sse, yyum`, và các từ tương tự. 71. Ṭā. 71. `Ṭā`. 72. Ethassā. 72. `Ssa` và `ā` thay cho `etha`. 73. Labhā iṃīnaṃ thaṃthā vā. 73. Sau `labh`, `thaṃ` và `thā` tùy chọn thay cho `iṃ` và `ī`. 74. Gurupubbā rassā re-nte-ntinaṃ. 74. Nguyên âm của `re, nte, nti` được rút ngắn khi đi sau một âm tiết nặng. 75. Eyyeyyāseyyannaṃ ṭe. 75. `Ṭa` thay cho `eyye, yyāse, yyan`. 76. Ovikaraṇassu paracchakke. 76. Sự lược bỏ yếu tố `o` trước các vĩ tố parasakka. 77. Pubbacchakke vā kvaci. 77. Đôi khi cũng tùy chọn trước các vĩ tố pubbasakka. 78. Eyyāmasse muca. 78. `Mu` thay cho `eyyāma` và `sse`. Iti moggallāne byākaraṇe tyādikaṇḍo chaṭṭho. Như vậy là kết thúc chương thứ sáu, chương về `ti` và các vĩ tố tương tự, trong ngữ pháp Moggallāna. (7) Sattamo kaṇḍo (ṇvādi) (7) Chương thứ bảy (về `ṇva` và các yếu tố tương tự). 1. Cara [Pg.43] dara kara raha jana sana tala sāda sādha kasāsa caṭā ya vāhi ṇu. 1. Sau các động từ căn `car, dar, kar, rah, jan, san, tal, sād, sādh, kas, ās, caṭ`, yếu tố là `ṇu`. 2. Bhara mara cara tara ara gara hana tana mana bhama kita dhana baṃha kambamba cakkha bhikkha saṃkindanda yaja paṭāṇāsa vasa pasa paṃsa bandhā u. 2. Sau các động từ căn `bhar, mar, car, tar, ar, gar, han, tan, man, bham, kit, dhan, baṃh, kamb, amb, cakkh, bhikkh, saṃki, dand, yaj, paṭāṇ, ās, vas, pas, paṃs, bandh`, yếu tố là `u`. 3. Bandhā ū vadho ca. 3. Và sau `bandh` và `vadh`, yếu tố là `ū`. 4. Jambādayo. 4. Nhóm từ Jamba, v.v. 5. Tapusa vidha kura putha mudā ku. 5. Sau các động từ căn tap, us, vidh, kur, puth, và mud, có hậu tố ku. 6. Sindhādayo. 6. Nhóm từ Sindhu, v.v. 7. I. 7. Hậu tố i. 8. Dadhyādayo. 8. Nhóm từ Dadhi, v.v. 9. Yuvaṇṇupantā ki. 9. Sau các từ tận cùng bằng yu và vaṇṇu, có hậu tố ki. 10. Vapa vara vasa rasa nabha hara hana paṇā īṇa. 10. Sau các động từ căn vap, var, vas, ras, nabh, har, han, và paṇ, có hậu tố īṇa. 11. Bhū gamā īṇa. 11. Sau các động từ căn bhū và gam, có hậu tố īṇa. 12. Tanda lakkhā ī. 12. Sau các động từ căn tand và lakkh, có hậu tố ī. 13. Gamā ro. 13. Sau động từ căn gam, có hậu tố ro. (Iti sarapaccayā) (Đây là các hậu tố sara) 14. I bhī kā karāra vaka saka vāhi ko. 14. Sau các động từ căn i, bhī, kā, kar, ār, vak, sak, và vāh, có hậu tố ko. 15. Ūkādako. 15. Sau nhóm từ Ūka, v.v., có hậu tố ko. 16. Bhītvā [Pg.44] nako. 16. Sau động từ căn bhī, có hậu tố nako. 17. Siṅghā āṇi kāṭakā. 17. Sau động từ căn siṅgh, có hậu tố āṇi; sau kāṭ, có hậu tố akā. 18. Karāditvako. 18. Sau nhóm từ kara, v.v., có hậu tố tvako. 19. Bala pate hyāko. 19. Sau các động từ căn bal và pat, có hậu tố hyāko. 20. Sāmākādayo. 20. Nhóm từ Sāmāka, v.v. 21. Vicchā la gama musā kiko. 21. Sau các động từ căn vicch, la, gam, và mus, có hậu tố kiko. 22. Kiṃ kaṇikādayo. 22. Nhóm từ Kiṃkaṇika, v.v. 23. I sā kīko. 23. Sau các động từ căn i và sā, có hậu tố kīko. 24. Kama padā ṇuko. 24. Sau các động từ căn kam và pad, có hậu tố ṇuko. 25. Maṇḍa salā ṇūko. 25. Sau các động từ căn maṇḍ và sal, có hậu tố ṇūko. 26. Lūkādayo. 26. Nhóm từ Lūka, v.v. 27. Kasā sako. 27. Sau động từ căn kas, có hậu tố sako. 28. Karā tiko. 28. Sau động từ căn kar, có hậu tố tiko. 29. Isā ṭhakana. 29. Sau động từ căn is, có hậu tố ṭhakana. 30. Samā kho. 30. Sau động từ căn sam, có hậu tố kho. 31. Mukhādayo. 31. Nhóm từ Mukha, v.v. 32. Aja vaja muda gada gamā gaka. 32. Sau các động từ căn aj, vaj, mud, gad, và gam, có hậu tố gaka. 33. Siṅgādayo. 33. Nhóm từ siṅga. 34. Agā gi. 34. Hậu tố gi (được thêm) từ (căn) ag. 35. Yāvalā gu. 35. Hậu tố gu (được thêm) từ (các căn) yā, va, lā. 36. Phegvādayo. 36. Nhóm từ phegva. 37. Janā gho. 37. Hậu tố gho (được thêm) từ (căn) jan. 38. Meghādayo[Pg.45]. 38. Nhóm từ megha. (Iti kavaggapaccayā) (Như vậy là các hậu tố thuộc nhóm ka.) 39. Cusara varā co. 39. Hậu tố co (được thêm) từ (các căn) cu, sar, var. 40. Marā cuīcīca. 40. Từ (căn) mar, (có các hậu tố) u và īcī. 41. Kusa pasā chika. 41. Hậu tố chika (được thêm) từ (các căn) kus, pas. 42. Kasausā chuka. 42. Hậu tố chuka (được thêm) từ (các căn) kas, us. 43. Asa masa vasa kuca kacā cho. 43. Hậu tố cho (được thêm) từ (các căn) as, mas, vas, kuc, kac. 44. Gucchādayo. 44. Nhóm từ guccha. 45. Arā ju uṭa ca. 45. Từ (căn) ar, (có các hậu tố) ju và uṭa. 46. Rajjādayo. 46. Nhóm từ rajja. 47. Gidhā jhaka. 47. Hậu tố jhaka (được thêm) từ (căn) gidh. 48. Vañcyādayo. 48. Nhóm từ vañca. 49. Kama yajā ño. 49. Hậu tố ño (được thêm) từ (các căn) kam, yaj. 50. Puññaṃ. 50. Puññaṃ. 51. Arahāñño hāssa hira ca. 51. Từ (căn) arah, (có hậu tố) ñño, và hira thay thế cho ha. (Iti cavaggapaccayā) (Như vậy là các hậu tố thuộc nhóm ca.) 52. Kira tarā kīṭo. 52. Hậu tố kīṭo (được thêm) từ (các căn) kir, tar. 53. Sakādīhyaṭo. 53. Từ (các từ) saka, v.v., (có hậu tố) aṭo. 54. Makuṭāvāṭa kavāṭa kukkuṭā. 54. Makuṭa, āvāṭa, kavāṭa, kukkuṭa. 55. Kamusa kusa kasā ṭho. 55. Hậu tố ṭho (được thêm) từ (các căn) kam, us, kus, kas. 56. Kuṭṭhādayo. 56. Nhóm từ kuṭṭha. 57. Vara karā aṇḍo. 57. Hậu tố aṇḍo (được thêm) từ (các căn) var, kar. 58. Manantā ḍo. 58. Hậu tố ḍo (được thêm) từ (căn) man. 59. Kuṇḍādayo. 59. Nhóm từ kuṇḍa. 60. Tija [Pg.46] kasa tasa dakkhā kiṇo jassa kho ca. 60. Từ (các căn) tij, kas, tas, dakkh, (có hậu tố) kiṇo, và kha thay thế cho ja. 61. Vīādito ṇi. 61. Sau vī v.v. là hậu tố ṇi. 62. Gahādīhya ṇi. 62. Sau gah v.v. là hậu tố ṇi. 63. Rīvībhāhi ṇu. 63. Sau rī, vī, bhā là hậu tố ṇu. 64. Khāṇvādayo. 64. Khāṇu v.v. 65. Kvāditoṇo. 65. Sau ku v.v. là hậu tố ṇo. 66. Suvīhi ṇaka. 66. Sau su, vī là hậu tố ṇaka. 67. Tiṇādayo. 67. Tiṇa v.v. 68. Ravaṇa varaṇa pūraṇādayo. 68. Ravaṇa, varaṇa, pūraṇa v.v. (Iti ṭavaggapaccayā) (Kết thúc các hậu tố thuộc nhóm ṭa). 69. Pāvasā ati. 69. Sau pā, vas là hậu tố ati. 70. Dhāhisi tana jana jara gama sacā tu. 70. Sau dhā, hi, si, tan, jan, jar, gam, sac là hậu tố tu. 71. Arissuṭa ca. 71. Và sau ar, is, su là hậu tố ṭa. 72. Pitvādayo. 72. Pitu v.v. 73. Jana karā ratu. 73. Sau jan, kar là hậu tố ratu. 74. Sakā unto. 74. Sau sak là hậu tố unto. 75. Kapā oto. 75. Sau kap là hậu tố oto. 76. Vasādīhyanto. 76. Sau vas v.v. là hậu tố anto. 77. Hisīnaṃ muka ca. 77. Và muk thay thế cho hi và sī. 78. Hara ruha kulā ito. 78. Sau har, ruh, kul là hậu tố ito. 79. Bharādīhyato. 79. Sau bhar v.v. là hậu tố ato. 80. Kirādīhyā-taka. 80. Sau kir v.v. là hậu tố ātaka. 81. Amādīhya-tto. 81. Sau am v.v. là hậu tố atto. 82. Vādīhi [Pg.47] to. 82. Sau vā v.v. là hậu tố to. 83. Gharādīhi taka. 83. Sau ghar v.v. là hậu tố taka. 84. Nettādayo. 84. Netta v.v. 85. Samādīhyatho. 85. Sau sam v.v. là hậu tố atho. 86. Upavasā vassoṭa ca. 86. Và sau upa-vas, vassa được thay thế và dùng hậu tố oṭa. 87. Ramā thaka. 87. Sau ram là hậu tố thaka. 88. Titthādayo. 88. Tittha v.v. 89. Vasa masa kusā thu. 89. Sau vas, mas, kus là hậu tố thu. 90. Saka vasā thi. 90. Sau (động từ căn) sak, vas là (hậu tố) thi. 91. Vīto thika. 91. Sau (động từ căn) vī là (hậu tố) thika. 92. Sārismā rathi. 92. Sau (các động từ căn) sar, smi là (hậu tố) rathi. 93. Tā tā ithi. 93. Sau (động từ căn) tā là (hậu tố) ithi. 94. Isā thī. 94. Sau (động từ căn) is là (hậu tố) thī. 95. Ruda khuda muda mada chida sūda sapa kamā daka. 95. Sau (các động từ căn) rud, khud, mud, mad, chid, sūd, sap, kam là (hậu tố) daka. 96. Kundādayo. 96. Nhóm từ kuṇḍa v.v... 97. Dadā du. 97. Sau (động từ căn) dā là (hậu tố) du. 98. Khanāna dama ramā dho. 98. Sau (các động từ căn) khan, dam, ram là (hậu tố) dho. 99. Muddhādayo. 99. Nhóm từ muddha v.v... 100. Sīto dhuka. 100. Sau (động từ căn) sī là (hậu tố) dhuka. 101. Varāra kara tara dara yamaajja mithasakā kuno. 101. Sau (các động từ căn) var, kar, tar, dar, yam, aj, mith, sak là (hậu tố) kuno. 102. Ajā ino. 102. Sau (động từ căn) aj là (hậu tố) ino. 103. Vipinādayo. 103. Nhóm từ vipina v.v... 104. Kirā [Pg.48] kano. 104. Sau (động từ căn) kir là (hậu tố) kano. 105. Dī ji i mīhi naka. 105. Sau (các động từ căn) dī, ji, i, mī là (hậu tố) naka. 106. Si dhā vī vāhi no. 106. Sau (các động từ căn) si, dhā, vī, vā là (hậu tố) no. 107. Ūnādayo. 107. Nhóm từ ūna v.v... 108. Vīpatā tano. 108. Sau (các động từ căn) vī, pat là (hậu tố) tano. 109. Ramā tanaka. 109. Sau (động từ căn) ram là (hậu tố) tanaka. 110. Sū bhāhi nuka. 110. Sau (các động từ căn) sū, bhā là (hậu tố) nuka. 111. Dhāsse ca. 111. Và (hậu tố) e (cũng được thêm) sau (động từ căn) dhā. 112. Vattā ṭāva dhamāsehyani. 112. Sau (các động từ căn) vat, ṭhā, dham, as, i là (hậu tố) ani. 113. Yuto ni. 113. Sau (động từ căn) yu là (hậu tố) ni. (Iti tavaggapaccayā) (Dứt các hậu tố thuộc nhóm ta.) 114. Camāpa pā vapā po. 114. Sau (các động từ căn) cam, pā, vap là (hậu tố) po. 115. Yu thu kunaṃ dīgho ca. 115. Sau (các động từ căn) yu, thu, ku là (hậu tố) na, và (nguyên âm của động từ căn) được trường hóa. 116. Khipa supa nī sū pūhi paka. 116. Sau (các động từ căn) khip, sup, nī, sū, pū là (hậu tố) paka. 117. Sippādayo. 117. Nhóm từ sippa v.v... 118. Sāsā apo. 118. Sau (động từ căn) sās là (hậu tố) apo. 119. Viṭapādayo. 119. Nhóm từ viṭapa. 120. Gupā pho. 120. Sau (căn) gup là (tiếp vị ngữ) pha. 121. Gara sarādīhi bo. 121. Sau các (từ) gara, sara, v.v... là (tiếp vị ngữ) ba. 122. Nimbādayo. 122. Nhóm từ nimba. 123. Darā bi. 123. Sau (căn) dar là (tiếp vị ngữ) bi. 124. Kara sara sala kala valla vasā abho. 124. Sau kara, sara, sala, kala, valla, vasa là (tiếp vị ngữ) abha. 125. Gadā rabho. 125. Sau (căn) gad là (tiếp vị ngữ) rabha. 126. Usarā [Pg.49] sā kato. 126. Sau (căn) us là (tiếp vị ngữ) sāka. 127. Ito bhaka. 127. Sau (căn) i là (tiếp vị ngữ) bhaka. 128. Garāvā bho. 128. Sau (căn) gar là (tiếp vị ngữ) bha. 129. Sobbhādayo. 129. Nhóm từ sobbha. 130. Usa kusa pada sukhā kumo. 130. Sau usa, kusa, pada, sukha là (tiếp vị ngữ) kuma. 131. Vaṭumādayo. 131. Nhóm từ vaṭuma. 132. Gudhā umo. 132. Sau (căn) gudh là (tiếp vị ngữ) uma. 133. Paṭha carā amimā. 133. Sau paṭha, cara là (tiếp vị ngữ) amima. 134. Hi dhūhi maka. 134. Sau (các căn) hi, dhū là (tiếp vị ngữ) maka. 135. Tīto rīsano ca. 135. Và sau (căn) tī là (tiếp vị ngữ) rīsana. 136. Khī su vī yā gā hi sā lū khu hu mara dhara kara ghara jamā ma sāmā mo. 136. Sau các (căn) khī, su, vī, yā, gā, hi, sā, lū, khu, hu, mara, dhara, kara, ghara, jama, sama là (tiếp vị ngữ) ma. 137. Asmādayo. 137. Nhóm từ asma. 138. Nīto mi. 138. Sau (căn) nī là (tiếp vị ngữ) mi. 139. Ūmi bhūmi nimi rasmi. 139. Ūmi, bhūmi, nimi, rasmi. (Iti pavaggapaccayā) (Dứt các tiếp vị ngữ thuộc nhóm pavagga) 140. Mā chāhi yo. 140. Sau (các căn) mā, chā là (tiếp vị ngữ) ya. 141. Janissa jā ca. 141. Và (căn) jan được đổi thành jā. 142. Hadayādayo. 142. Nhóm từ hadaya. 143. Khī si sinī sī su vī ku sū hi raka. 143. Sau các (căn) khī, si, sinī, sī, su, vī, ku, sū, hi là (tiếp vị ngữ) raka. 144. Hici du minaṃ dīgho ca. 144. Và nguyên âm của (các căn) hi, ci, du, mi được trường hóa. 145. Dhātā namī ca. 145. Và sau (căn) dhā là (tiếp vị ngữ) namī. 146. Bhadrādayo[Pg.50]. 146. Nhóm từ bhadra. 147. Mandaṅka sasā sa ma dha catā uro. 147. Sau manda, aṅka, sasa, sa, ma, dha, cata là (tiếp vị ngữ) ura. 148. Vidhurādayo. 148. Vidhura, v.v. 149. Timaruharudhabadhamadamandavajā jarucakasā kiro. 149. Sau các từ timaru, harudha, badha, mada, manda, vaja, jaru, caka, sā là hậu tố kiro. 150. Thirādayo. 150. Thira, v.v. 151. Dadagarehi dura bharā. 151. Sau dada và gara là các hậu tố dura và bharā. 152. Cara dara jara gara marehite. 152. Sau cara, dara, jara, gara, mara là hậu tố ite. 153. Pīto kvaro. 153. Sau pīta là hậu tố kvaro. 154. Cīvarādayo. 154. Cīvara, v.v. 155. Kuto kraro. 155. Sau kuta là hậu tố kraro. 156. Vasāsā charo. 156. Sau vasā và sā là hậu tố charo. 157. Masā chero ca. 157. Và sau masā là hậu tố chero. 158. Dhūvāto saro. 158. Sau dhūva là hậu tố saro. 159. Bhamādīhyaro. 159. Sau nhóm từ bắt đầu bằng bhama là hậu tố hyaro. 160. Vadissa bada ca. 160. Và vada (được thay thế bằng) bada. 161. Vadajanānaṃ ṭhaṅa ca. 161. Và sau vada và jana là hậu tố ṭhaṅa. 162. Pacissiṭhaṅa ca. 162. Và sau paci là hậu tố iṭhaṅa. 163. Vakā araṇa. 163. Sau vaka là hậu tố araṇa. 164. Sigyaṅgāga majjakalā lā āro. 164. Sau sigyaṅga, āga, majja, kalā, lā là hậu tố āro. 165. Kamissa ssu ca. 165. Và sau kami là hậu tố ssu. 166. Bhiṅgā (ṅkā) rādayo. 166. Bhiṅgāra (hay bhiṅkāra), v.v. 167. Karā māro. 167. Sau kara là hậu tố māro. 168. Pusa [Pg.51] sarehi kharo. 168. Sau pusa và sara là hậu tố kharo. 169. Sara vasa kalā kīro vassuṭa ca. 169. Sau sara, vasa, kalā là hậu tố kīro, và vassa (trở thành) uṭa. 170. Gabbhīrādayo. 170. Gabbhīra, v.v. 171. Khajja valla masā ūro. 171. Sau khajja, valla, masā là hậu tố ūro. 172. Kappūrādayo. 172. Kappūra, v.v. 173. Kaṭha cakā oro. 173. Sau kaṭha và caka là hậu tố oro. 174. Morādayo. 174. Mora, v.v. 175. Kuto eraka. 175. Sau kuta là hậu tố eraka. 176. Bhūsūhi rika. 176. Sau bhū và sū là hậu tố rika. 177. Mīkasīnīhi ru. 177. Sau mīka và sīnī là hậu tố ru. 178. Sinā eru. 178. Sau (gốc từ) si là eru. 179. Bhīruhi ruka. 179. Sau (gốc từ) bhīru là ruka. 180. Tamā būlo. 180. Sau (gốc từ) tama là būla. 181. Sito lakavālā. 181. Sau (gốc từ) si là la, ka, vāla. 182. Maṅga kama samba saba saka vasa visa keva kala palla kaṭha paṭa kuṇḍa maṇḍā alo. 182. Sau các (gốc từ) maṅga, kama, samba, saba, saka, vasa, visa, keva, kala, palla, kaṭha, paṭa, kuṇḍa, maṇḍa là ala. 183. Musā kalo. 183. Sau (gốc từ) musa là kala. 184. Thalādayo. 184. (Các gốc từ) thala, v.v. 185. Kulā kālo ca. 185. Và sau (gốc từ) kula là kāla. 186. Muḷālādayo. 186. (Các gốc từ) muḷāla, v.v. 187. Caṇḍa patā ṇālo. 187. Sau (các gốc từ) caṇḍa, pata là ṇāla. 188. Mādito lo. 188. Sau các (gốc từ) bắt đầu bằng mā là la. 189. Ana sana kala kuka saṭha mahā ilo. 189. Sau các (gốc từ) ana, sana, kala, kuka, saṭha, mahā là ila. 190. Kuṭā [Pg.52] kilo. 190. Sau (gốc từ) kuṭa là kila. 191. Sithilādayo. 191. (Các gốc từ) sithila, v.v. 192. Caṭa kaṇḍa vaṭṭa puthā kulo. 192. Sau (các gốc từ) caṭa, kaṇḍa, vaṭṭa, putha là kula. 193. Tumulādayo. 193. (Các gốc từ) tumula, v.v. 194. Kalla kapa takka paṭā olo. 194. Sau (các gốc từ) kalla, kapa, takka, paṭa là ola. 195. Aṅgā ulo li. 195. Sau (gốc từ) aṅga là ula, li. 196. Añjā li. 196. Sau (gốc từ) añj là li. 197. Chadā li. 197. Sau (gốc từ) chad là li. 198. Alyādayo. 198. (Các gốc từ) alya, v.v. 199. Pilādī hya vo. 199. Sau các (gốc từ) bắt đầu bằng pila là ya, va. 200. Sāḷavādayo. 200. (Các gốc từ) sāḷava, v.v. 201. Sarā āvo. 201. Sau (gốc từ) sara là āva. 202. Ala mala bilā ṇuvo. 202. Sau (các gốc từ) ala, mala, bila là ṇuva. 203. Gātvīvo. 203. Sau (gốc từ) gātu là īva. 204. Suto kva kvā. 204. Sau (gốc từ) su là kva, kvā. 205. Vidvā. 205. Sau (gốc từ) vid là vā. 206. Thuto re vo. 206. Sau (gốc từ) thu là re, va. 207. Samā rivo. 207. Sau (gốc từ) sam là riva. 208. Chadā ravi. 208. Sau (động từ căn) chad là (hậu tố) ravi. 209. Pūra timā kiso rasso ca. 209. (Các động từ căn) pūra, timā, kiso, và rasso. 210. Karā īso. 210. Sau (động từ căn) kar là (hậu tố) īso. 211. Sirīsādayo. 211. (Các từ như) sirīsa, v.v. 212. Karā [Pg.53] ribbi so. 212. Sau (động từ căn) kar là (các hậu tố) ribbi, so. 213. Sasāsa vasa visa hana vana manāna kamā so. 213. Sau (các động từ căn) sas, ās, vas, vis, han, van, man, và kam là (hậu tố) so. 214. Āmi thu kusīto saka. 214. Sau (các từ/căn) āmi, thu, kusīta là (hậu tố) saka. 215. Phassādayo. 215. (Các từ như) phassa, v.v. 216. Suto ṇisaka. 216. Sau (động từ căn) su là (hậu tố) ṇisaka. 217. Ve tā ta yu panā la kala camā aso. 217. Sau (các từ/căn) ve, tā, ta, yu, panā, la, kala, camā là (hậu tố) aso. 218. Vaya diva kara kare hya saṇasakapāsa kasā. 218. Vaya, diva, kara, kare, hya, saṇa, saka, pāsa, kasā. 219. Sasa masa daṃsā sā su. 219. Sau (các động từ căn) sas, mas, daṃs là (các hậu tố) sā, su. 220. Vidā dasuka. 220. Sau (động từ căn) vid là (hậu tố) dasuka. 221. Sasā rīho. 221. Sau (động từ căn) sas là (hậu tố) rīho. 222. Jīvāmā ho vamā ca. 222. Sau (các động từ căn) jīv và vam là (hậu tố) mā, ho. 223. Taṇhādayo. 223. (Các từ như) taṇhā, v.v. 224. Paṇussahā hīhī ṇolaṅa ca. 224. Sau (các động từ căn) paṇud, sah là (các hậu tố) hīhī, ṇo, và laṅa. 225. Khī mi pī cu mā vā kāhi ḷo ussa vā dīgho ca. 225. Sau (các động từ căn) khī, mi, pī, cu là (các hậu tố) mā, vā, kāhi, ḷo, ussa, và (nguyên âm) được trường hóa. 226. Guto ḷaka ca. 226. Sau (động từ căn) gup là (hậu tố) ḷaka. 227. Paṅguḷādayo. 227. (Các từ như) paṅguḷa, v.v. 228. Pāto ḷi. 228. Sau (động từ căn) pā là (hậu tố) ḷi. 229. Vīto ḷu. 229. Sau (động từ căn) vī là (hậu tố) ḷu. Iti moggallāne byākaraṇe ṇvādikaṇḍo sattamo. Dứt chương thứ bảy, chương về các hậu tố ṇva, trong bộ Ngữ Pháp của ngài Moggallāna. Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa Con đem hết lòng thành kính đảnh lễ Đức Thế Tôn, bậc A-la-hán, đấng Chánh Đẳng Chánh Giác. Moggallānabyākaraṇaṃ Ngữ pháp Moggallāna. 1. Paṭhamo saññādikaṇḍo 1. Chương thứ nhất: Chương về các thuật ngữ. Siddhamiddhaguṇaṃ sādhu, namassitvā tathāgataṃ; Sadhammasaṅghaṃ bhāsissaṃ, māgadhaṃ saddalakkhaṇaṃ. Sau khi đã thành kính đảnh lễ bậc Như Lai, người có các đức tính đã được thành tựu viên mãn, cùng với Chánh pháp và Tăng đoàn, tôi sẽ giảng giải về ngữ pháp Māgadha (Pāli). 1. Aādayo [Pg.54] titālīsa vaṇṇā. 1. Có bốn mươi ba mẫu tự, bắt đầu bằng A. Akārādayo niggahītantā tecattālīsa-kkharā vaṇṇā nāma honti. A ā i ī u ū e e o o, ka kha ga gha ṅa ca cha ja jha ñña, ṭa ṭha ḍa ḍha ṇa, ta tha da dha na, pa pha ba bha ma, ya ra la va sa ha ḷa aṃ. Tena kvattho? ‘‘E o na mavaṇṇe’’ 1. 37. Titālīsābhi vacanaṃ katthaci vaṇṇalopaṃ ñāpeti. Tena ‘paṭisaṅkhā yoniso’tiādi siddhaṃ. Bốn mươi ba chữ cái, bắt đầu bằng mẫu tự 'a' và kết thúc bằng niggahīta ('aṃ'), được gọi là 'vaṇṇa'. (Chúng là:) A ā i ī u ū e e o o, ka kha ga gha ṅa ca cha ja jha ñña, ṭa ṭha ḍa ḍha ṇa, ta tha da dha na, pa pha ba bha ma, ya ra la va sa ha ḷa aṃ. Mục đích của điều này là gì? (Để áp dụng quy tắc) «E o na mavaṇṇe» (1. 37). Việc nói đến 'bốn mươi ba' (mẫu tự) cho biết rằng ở một số nơi có sự lược bỏ mẫu tự. Do đó, (các dạng như) ‘paṭisaṅkhā yoniso’, v.v. được hình thành. 2. Dasādo sarā. 2. Mười mẫu tự đầu tiên là nguyên âm. Tatthādimhi dasa vaṇṇā sarā nāma honti. Tena kvattho? ‘‘Saro lopo sare’’ 1, 26 iccādi. Trong đó, mười mẫu tự đầu tiên được gọi là nguyên âm. Lợi ích của nó là gì? (Để áp dụng cho các quy tắc như) «Saro lopo sare» 1, 26, v.v. 3. Dvedve savaṇṇā. Tesu dvedve sarā savaṇṇā nāma honti. Tena kvattho? ‘‘Vaṇṇaparena savaṇṇopi’’ 1, 24. 3. Từng cặp là đồng âm. Trong số đó, từng cặp hai nguyên âm được gọi là đồng âm. Lợi ích của nó là gì? (Để áp dụng cho quy tắc) «Vaṇṇaparena savaṇṇopi» 1, 24. 4. Pubbo rasso. 4. Âm trước là đoản âm. Tesu [Pg.55] dvīsu yo yo pubbo, so so rassasañño hoti. Tesu e.o.saṃyogato pubbāva dissanti. Tena kvattho? ‘‘Rasso vā’’ 2,62 iccādi. Trong hai âm đó, âm nào đứng trước, âm đó có tên gọi là đoản âm. Trong số đó, e và o được xem là đứng trước một phụ âm kép. Lợi ích của nó là gì? (Để áp dụng cho quy tắc) «Rasso vā» 2,62, v.v. 5. Paro dīgho. 5. Âm sau là trường âm. Te sveva dvīsuyo yo paro, so so dīghasañño hoti. Tena kvattho? ‘‘Yo lo panisu dīgho’’ 2,88 iccādi. Cũng trong hai âm đó, âm nào đứng sau, âm đó có tên gọi là trường âm. Lợi ích của nó là gì? (Để áp dụng cho quy tắc) «Yo lo panisu dīgho» 2,88, v.v. 6. Kādayo byañjanā. 6. Các âm bắt đầu bằng ka là phụ âm. Kakārādayo vaṇṇā niggahītapariyantā byañjanasaññāhonti. Tena kvattho? ‘‘Byañjane dīgharassā’’ 1,33 iccādi. Các mẫu tự bắt đầu bằng ka cho đến niggahīta được gọi là phụ âm. Lợi ích của nó là gì? (Để áp dụng cho quy tắc) «Byañjane dīgharassā» 1,33, v.v. 7. Pañca pañcakā vaggā. 7. Năm nhóm năm âm là các phẩm (vaggā). Kādayo pañca pañcakā vagga, nāma honti. Tena kvattho? ‘‘Vagge vagganto’’ 1,41 iccādi. Năm nhóm năm âm bắt đầu bằng ka được gọi là phẩm. Lợi ích của nó là gì? (Để áp dụng cho quy tắc) «Vagge vagganto» 1,41, v.v. 8. Bindu niggahītaṃ. 8. Dấu chấm (bindu) là niggahīta. Yvāyaṃ vaṇṇo bindumatto, so niggahītasañño hoti. Tena kvattho? ‘‘Niggahītaṃ’’ 1,38 icādi. Garusaññākaraṇaṃ anvatthasaññatthaṃ. Mẫu tự nào chỉ là một dấu chấm, mẫu tự đó có tên gọi là niggahīta. Lợi ích của nó là gì? (Để áp dụng cho quy tắc) «Niggahītaṃ» 1,38, v.v. Việc đặt tên là 'garu' (trọng âm) là để cho tên gọi có ý nghĩa tương ứng. 9. Iyuvaṇṇā [Pg.56] jhalā nāmassante. 9. Các âm i và u ở cuối danh từ là jhalā. Nāmaṃ pāṭipadikaṃ, tassaante vattamānā ivaṇṇuvaṇṇā jhalasaññā honti yathākkamaṃ. Tena kvattho? ‘‘Jhalā vā’’ 2,111 iccādi. Danh từ là từ gốc (pāṭipadikaṃ), các âm i và u hiện hữu ở cuối của nó lần lượt có tên gọi là jhalā. Lợi ích của nó là gì? (Để áp dụng cho quy tắc) «Jhalā vā» 2,111, v.v. 10. Pitthiyaṃ. 10. Pa trong giống cái. Itthiyaṃ vattamānassa nāmassa-nte vattamānā ivaṇṇuvaṇṇā pasaññā honti. Tena kvattho? Ye passivaṇṇassa’’ 2,116 iccādi. Các âm i và u hiện hữu ở cuối của danh từ giống cái có tên gọi là pa. Lợi ích của nó là gì? (Để áp dụng cho quy tắc) «Ye passivaṇṇassa» 2,116, v.v. 11. Ghā. 11. Gha. Itthiyaṃ vattamānassa nāmassa-nte vatthamāno ākāro ghasañño hoti. Tena kvattho? ‘‘Ghabrahmādite’’ 2,60 iccādi. Âm ā hiện hữu ở cuối của danh từ giống cái có tên gọi là gha. Lợi ích của nó là gì? (Để áp dụng cho quy tắc) «Ghabrahmādite» 2,60, v.v. 12. Go syālapane. 12. Ga là si trong hô cách. Ālapane si gasañño hoti. Trong hô cách, si có tên gọi là ga. Tena kvattho? ‘‘Gevā’’ 2,65 iccādi. Lợi ích của nó là gì? (Để áp dụng cho quy tắc) «Gevā» 2,65, v.v. (Saññā) (Tên gọi) 13. Vidhibbisesanantassa. 13. Quy tắc áp dụng cho phần cuối của từ được bổ nghĩa. Yaṃ visesanaṃ, tadantassa vidhi ñātabbo ‘‘ato yonaṃ ṭāṭe’’ 2,41 narānare. Cái gì là từ bổ nghĩa, quy tắc cần được hiểu là áp dụng cho phần cuối của từ đó, (ví dụ trong) «ato yonaṃ ṭāṭe» 2,41 (trong từ) narānare. 14. Sattamiyaṃ pubbassa. 14. Trong sở thuộc cách, (áp dụng) cho âm trước. Sattamīniddese [Pg.57] pubbasseva kāriyaṃ ñātabbaṃ ‘‘saro lopo sare’’ 1,26 veḷaggaṃ. ‘Tamaha’ntīdha kasmā na hoti?, Saretopasilesikādhāro tatthetāva vuccate ‘pubbasseva hoti na parassā’ti. Khi được chỉ định bằng sở thuộc cách, tác vụ cần được hiểu là áp dụng cho chính âm trước, (ví dụ trong) «saro lopo sare» 1,26 (trong từ) veḷaggaṃ. Tại sao ở đây (trong) ‘Tamahaṃ’ lại không xảy ra? Vì trong (quy tắc) ‘sare’, đó là sở thuộc cách chỉ sự tiếp cận, ở đó chỉ nói rằng ‘chỉ xảy ra cho âm trước, không phải cho âm sau’. 15. Pañcamiyaṃ parassa. 15. Trong xuất xứ cách, (áp dụng) cho âm sau. Pañcamīniddese parassa kāriyaṃ ñātabbaṃ ‘‘atoyonaṃ ṭāṭe’’ 2,41 narānare. Idha na hotaṃ ‘jantuho anattā’. Idha kasmā na hoti? Osakhyo, anantare katatthatāya na byavahitassa kāriyaṃ. Khi được chỉ định bằng xuất xứ cách, tác vụ cần được hiểu là áp dụng cho âm sau, (ví dụ trong) «atoyonaṃ ṭāṭe» 2,41 (trong từ) narānare. Ở đây (trong) ‘jantuho anattā’ thì không xảy ra. Tại sao ở đây (trong) Osakhyo lại không xảy ra? Vì tác vụ đã được thực hiện cho âm liền kề, nên không áp dụng cho âm bị ngăn cách. 16. Ādissa. 16. Của âm đầu. Parassa ssissamānaṃ kāriyamādivaṇṇassa ñātabbaṃ ‘‘ra saṅkhyāto vā’’ 3,103 terasa. Tác vụ được quy định cho âm sau cần được hiểu là áp dụng cho âm đầu của nó, (ví dụ trong) «ra saṅkhyāto vā» 3,103 (trong từ) terasa. 17. Chaṭṭhiyantassa. 17. Đối với từ được chỉ định ở biến cách thứ sáu. Chaṭṭhīniddiṭṭhassa yaṃ kāriyaṃ, tadantassa vaṇṇassa viññeyyaṃ ‘‘rājassi nāmhi’’ 2,23 rājinā. Việc cần được thực hiện đối với từ được chỉ định ở biến cách thứ sáu, nên được hiểu là dành cho mẫu tự cuối cùng của từ ấy. Ví dụ: ‘rājassi nāmhi’ 2,23 thành rājinā. 18. Ṅānubandho. 18. Tùng thuộc âm Ṅa. Ṅakāro anubandho yassa, so antassa hoti ‘‘gossā vaṅa’’ 1,32 gavāssaṃ. Từ nào có mẫu tự ṅa làm tùng thuộc âm, nó thay thế cho mẫu tự cuối cùng. Ví dụ: ‘gossā vaṅa’ 1,32 thành gavāssaṃ. 19. Ṭānubandhānekavaṇṇā sabbassa. 19. Tùng thuộc âm Ṭa và nhiều mẫu tự thì thay thế cho toàn bộ. Ṭakāro-nubandho [Pg.58] yassa, so-nekakkharo cādeso sabbassa hoti ‘‘imassānitthiyaṃ ṭe’’ 2,128 esu, ‘‘nāmha-nimi’’ 2,126 anena. Từ nào có mẫu tự ṭa làm tùng thuộc âm, và từ thay thế ấy có nhiều mẫu tự, thì nó thay thế cho toàn bộ. Ví dụ: ‘imassānitthiyaṃ ṭe’ 2,128 thành esu; ‘nāmha-nimi’ 2,126 thành anena. 20. Ñakānubandhādyantā. 20. Tùng thuộc âm Ña và Ka ở đầu và cuối. Chaṭṭhīniddiṭṭhassa ñānubandhakānubandhā ādyantā honti ‘‘brūto tissīña’’ 6,36 bravīti, ‘‘bhūssa vuka’’ 6,17 babhūva. Đối với từ được chỉ định ở biến cách thứ sáu, tùng thuộc âm ñ và tùng thuộc âm ka được thêm vào đầu và cuối. Ví dụ: ‘brūto tissīña’ 6,36 thành bravīti; ‘bhūssa vuka’ 6,17 thành babhūva. 21. Mānubandho sarānamantā paro. 21. Tùng thuộc âm Ma đứng sau nguyên âm cuối. Makāro-nubandho yassa, so sarā namantā sarā paro hoti ‘‘mañca rudhādīnaṃ’’ 5-19 rundhati. Từ nào có mẫu tự ma làm tùng thuộc âm, nó đứng sau nguyên âm cuối cùng. Ví dụ: ‘mañca rudhādīnaṃ’ 5-19 thành rundhati. 22. Vippaṭisedhe. 22. Khi có sự xung đột. Dvinnaṃ sāvakāsānamekatthappasaṅge paro hoti. Yathā dvinnaṃ tiṇṇaṃ vāpurisānaṃ sahappattiyaṃ paro, so ca (gacchati) tvaṃ ca (gacchasi, tumhe) gacchatha. So ca (gacchati,) tvaṃ ca (gacchasi,) ahaṃ ca (gacchāmi, mayaṃ) gacchāma. Khi hai quy tắc có phạm vi riêng cùng áp dụng tại một chỗ, quy tắc sau sẽ có hiệu lực. Giống như khi hai hoặc ba người cùng đến, người sau được ưu tiên. Ví dụ: so ca (gacchati) tvaṃ ca (gacchasi, tumhe) gacchatha. So ca (gacchati,) tvaṃ ca (gacchasi,) ahaṃ ca (gacchāmi, mayaṃ) gacchāma. 23. Saṅketo-navayavo-nubandho. 23. Ký hiệu không phải là thành phần cấu thành là tùng thuộc âm. Yo navayavabhūtosaṅketo, so-nubandhoti ñātabbo, ‘‘lupitādīnamāsimhi’’ 2-57 kattā. Bất kỳ ký hiệu nào không phải là thành phần cấu thành, nên được biết đó là tùng thuộc âm. Ví dụ: ‘lupitādīnamāsimhi’ 2-57 thành kattā. Saṅketaggahaṇaṃ kiṃ? Pakatiyādisamudāyassānubandhatā mā hotūti, anavayavohi samudāyo… samudāyarūpattāyeva. Tại sao lại dùng từ 'ký hiệu'? Để cho một tập hợp như thân từ, v.v., không trở thành tùng thuộc âm, vì một tập hợp không phải là thành phần cấu thành... chính vì nó có hình thức của một tập hợp. Anavayavaggahaṇaṃ kiṃ? ‘‘Atena’’ 2-108 janena. Imināva lopassāvagatattā nānubandhalopāya vacanamāraddhaṃ. Tại sao lại dùng từ 'không phải là thành phần cấu thành'? Ví dụ: ‘Atena’ 2-108 thành janena. Vì sự lược bỏ đã được hiểu bởi chính quy tắc này, nên không cần lập ra một quy tắc cho việc lược bỏ tùng thuộc âm. 24. Vaṇṇaparena savaṇṇopi. 24. Bởi một mẫu tự theo sau bởi 'vaṇṇa', các mẫu tự đồng loại cũng được bao gồm. Vaṇṇasaddo [Pg.59] paro yasmā tena savaṇṇopi gayhati saṃca rūpaṃ ‘‘yuvaṇṇānameo luttā’’ 1-29 vākeritaṃ, samonā. Từ nào được theo sau bởi từ 'vaṇṇa', bởi từ đó các mẫu tự đồng loại của nó cũng được bao gồm, và cả hình thức của chính nó. Ví dụ: ‘yuvaṇṇānameo luttā’ 1-29 thành vākeritaṃ, samonā. 25. Ntu vantumantvāvantutavantusambandhī. 25. Ntu liên quan đến vantu, mantu, āvantu, tavantu. Vantvādisambandhīyevantu gayhati, ‘‘ntantūnaṃ nto yomhi paṭhame’’ 2-215 guṇavanto. Chỉ 'ntu' liên quan đến 'vantu', v.v., mới được lấy. Ví dụ: ‘ntantūnaṃ nto yomhi paṭhame’ 2-215 thành guṇavanto. Vantvādisambandhīti kiṃ? Jantū tantū. Tại sao nói 'liên quan đến vantu, v.v.'? (Để loại trừ các trường hợp như:) Jantū, tantū. (Paribhāsāyo.) (Các định nghĩa.) 26. Saro lopo sare. 26. Nguyên âm bị lược bỏ khi có nguyên âm theo sau. Sare saro lopanīyo hoti. Tatri-me, saddhi-ndriyaṃ, nohe-taṃ, bhikkhuno-vādo, sametā-yasmā, abhibhā-yatanaṃ, puttāma-tthi, asante-ttha. Khi có nguyên âm theo sau, nguyên âm đứng trước cần được lược bỏ. Ví dụ: Tatri-me, saddhi-ndriyaṃ, nohe-taṃ, bhikkhuno-vādo, sametā-yasmā, abhibhā-yatanaṃ, puttāma-tthi, asante-ttha. 27. Paro kvaci. 27. Đôi khi là nguyên âm sau. Saramhā paro saro kvaci lopanīyo hoti. So-pi, sāva, yato-dakaṃ, tato-va. Kvacītikiṃ? Saddhi-ndriyaṃ, ayamadhikāro āparicchedāvasānā, tena nātippasaṅgo. Nguyên âm đứng sau một nguyên âm đôi khi cần được lược bỏ. Ví dụ: So-pi, sāva, yato-dakaṃ, tato-va. Tại sao nói 'đôi khi'? (Để loại trừ trường hợp như) Saddhi-ndriyaṃ. Quy tắc chi phối này kéo dài đến cuối chương, do đó không có sự áp dụng quá rộng. 28. Na dvevā. 28. Hoặc không phải cả hai. Pubbaparasarā dvepi vā kvaci na lupyante, latā iva, late-va, latā-va. Hoặc đôi khi cả hai nguyên âm trước và sau đều không bị lược bỏ. Ví dụ: latā iva, late-va, latā-va. 29. Yuvaṇṇānameo luttā. 29. Đối với các mẫu tự i và u, thay thế là e và o khi (nguyên âm sau) bị lược bỏ. Luttā [Pg.60] sarā paresaṃ ivaṇṇuvaṇṇānaṃ eo honti vā yathākkamaṃ. Khi nguyên âm (sau) bị lược bỏ, đối với các mẫu tự i và u đứng trước, e và o tùy chọn trở thành từ thay thế theo thứ tự. Tasse-daṃ, vāte-ritaṃ, no-peti, vāmo-rū, ate-vaññehi, vo-dakaṃ. Kathaṃ ‘‘paccorasmi’’nti? Yogavibhāgā. Vātveva? Tassidaṃ. Tasse-daṃ, vāte-ritaṃ, no-peti, vāmo-rū, ate-vaññehi, vo-dakaṃ. Làm thế nào có dạng ‘paccorasmi’? Do sự phân chia quy tắc. Còn (dạng) vātveva thì sao? (Là do) Tassidaṃ. Lutteti kiṃ? Latā iva. Tại sao nói ‘lutta’? (Ví dụ như) Latā iva. 30. Yavā sare. 30. Y và v (thay thế) khi có nguyên âm theo sau. Sare pare ivaṇṇuvaṇṇānaṃ yakāravakārā honti vā yathākkamaṃ. Byākato, iccassa, ajjhiṇamutto, svāgataṃ, svāpanalānilaṃ, vātveva? Iti-ssa. Kvacitveva? Yānī-dha, sū-paṭṭhitaṃ. Khi có nguyên âm theo sau, các âm i và u được thay thế tương ứng bằng y và v, một cách tùy chọn. (Ví dụ:) Byākato, iccassa, ajjhiṇamutto, svāgataṃ, svāpanalānilaṃ. Còn (dạng) vātveva thì sao? (Là do) Iti-ssa. Còn (dạng) kvacitveva thì sao? (Ví dụ:) Yānī-dha, sū-paṭṭhitaṃ. 31. Eonaṃ. 31. Của e và o. Eonaṃyavāyonti vā sare yathākkamaṃ. Tyajja te-jja, svāhaṃ so-haṃ. Kvacitveva? Puttāma-tthi, asante-ttha. E và o được thay thế tương ứng bằng ay và av, một cách tùy chọn, khi có nguyên âm theo sau. (Ví dụ:) Tyajja te-jja, svāhaṃ so-haṃ. Còn (dạng) kvacitveva thì sao? (Ví dụ:) Puttāma-tthi, asante-ttha. 32. Gossā-vaṅa. 32. Avaṅa (thay thế) cho go. Sare gossa avaṅa hoti. Gavā-ssaṃ. ‘Yatharīva, tatharive’ti nipātāva, ‘bhusāmive’ti ivasaddo evattho. Khi có nguyên âm theo sau, go được thay thế bằng avaṅa. (Ví dụ:) Gavā-ssaṃ. ‘Yatharīva, tatharive’ là các bất biến từ, trong ‘bhusāmive’ từ iva có nghĩa là eva. 33. Byañjane dīgharassā. 33. Trường âm và đoản âm khi có phụ âm (theo sau). Rassadīghānaṃ [Pg.61] kvaci dīgharassā honti byañjane. Tatrā-yaṃ, munīcare, sammadeva, mālabhārī. Đôi khi, đoản âm và trường âm trở thành trường âm và đoản âm khi có phụ âm theo sau. (Ví dụ:) Tatrā-yaṃ, munīcare, sammadeva, mālabhārī. 34. Saramhā dve. 34. Sau nguyên âm, (phụ âm) được nhân đôi. Saramhā parassa byañjanassa kvaci dve rūpāni honti. Paggaho. Saramhāti kiṃ? Taṃ khaṇaṃ. Đôi khi, phụ âm đứng sau một nguyên âm được nhân đôi. (Ví dụ:) Paggaho. Tại sao nói ‘sau nguyên âm’? (Ví dụ:) Taṃ khaṇaṃ. 35. Catutthadutiyesvesaṃ tatiyapaṭhamā. 35. Khi có âm thứ tư và thứ hai (của một phẩm) theo sau, chúng (âm thứ tư và thứ hai) trở thành âm thứ ba và thứ nhất. Catutthadutiyesu paresvesaṃ catutthadutiyānaṃ tabbagge tatiya paṭhamā honti. Paccāsatthyā, nigghoso, akkhanti, bojjhaṅgā, setacchattaṃ, daḍḍho, niṭṭhānaṃ, mahaddhano, yasatthero, apphuṭaṃ, abbhuggato. Esvīti kiṃ? Thero. Esanti kiṃ? Pattho. Khi có các phụ âm thứ tư và thứ hai theo sau, các phụ âm thứ tư và thứ hai này trở thành phụ âm thứ ba và thứ nhất trong cùng phẩm của chúng. (Ví dụ:) Paccāsatthyā, nigghoso, akkhanti, bojjhaṅgā, setacchattaṃ, daḍḍho, niṭṭhānaṃ, mahaddhano, yasatthero, apphuṭaṃ, abbhuggato. Tại sao nói ‘khi có chúng theo sau’? (Ví dụ:) Thero. Tại sao nói ‘của chúng’? (Ví dụ:) Pattho. 36. Vitisseve vā. 36. V (thay thế) cho iti, một cách tùy chọn, khi có eva theo sau. Evasadde pare itissa vo hoti vā. Itveva, icceva. Eveti kiṃ? Iccāha. Khi từ eva theo sau, iti được thay thế bằng v, một cách tùy chọn. (Ví dụ:) Itveva, icceva. Tại sao nói ‘khi có eva’? (Ví dụ:) Iccāha. 37. Eonama vaṇṇe. 37. E và o thành a trong một từ. Eonaṃ vaṇṇe kvaci a hoti vā. Disvā yācaka māgate, akaramhasa te, esa attho, esa dhammo, aggamakkhāyati, svātanaṃ[Pg.62], hiyyattanaṃ, karassu. Vātveva? Yācake āgate eso dhammo. Vaṇṇeti kiṃ? So. Đôi khi, e và o trở thành a, một cách tùy chọn, trong một từ. (Ví dụ:) Disvā yācaka māgate, akaramhasa te, esa attho, esa dhammo, aggamakkhāyati, svātanaṃ, hiyyattanaṃ, karassu. Tại sao nói ‘một cách tùy chọn’? (Ví dụ:) Yācake āgate eso dhammo. Tại sao nói ‘trong một từ’? (Ví dụ:) So. 38. Niggahītaṃ. 38. Niggahīta (ṃ). Niggahītamāgamo hoti vā kvaci. Cakkhuṃ udapādi cakkhuudapādi, purimaṃ jātiṃ purimajātiṃ, kattabbaṃ kusalaṃ bahuṃ. Avaṃsirotiādīsu niccaṃ… vavatthitavibhāsattā vādhikārassa, sāmattiyenāgamova, sa ca rassa sarasseva hoti… tassa rassānugatattā. Đôi khi, niggahīta được thêm vào, một cách tùy chọn. (Ví dụ:) Cakkhuṃ udapādi cakkhuudapādi, purimaṃ jātiṃ purimajātiṃ, kattabbaṃ kusalaṃ bahuṃ. Trong các trường hợp như avaṃsiro, v.v., (việc thêm vào) là bắt buộc… do quyền hạn của quy tắc tùy chọn có hệ thống, đây chỉ là sự thêm vào theo khả năng, và nó chỉ xảy ra sau một nguyên âm ngắn… vì nó đi theo nguyên âm ngắn. 39. Lopo. 39. Sự lược bỏ. Niggahītassa lopo hoti vā kvaci. Kyāhaṃ kimahaṃsāratto saṃratto. Salle kho-gantukāmo gantumanoti, ādīsu niccaṃ. Đôi khi, niggahīta bị lược bỏ, một cách tùy chọn. (Ví dụ:) Kyāhaṃ kimahaṃsāratto saṃratto. Trong các trường hợp như Salle kho-gantukāmo gantumanoti, v.v., (sự lược bỏ) là bắt buộc. 40. Parasarassa. 40. Của nguyên âm theo sau. Niggahītamhā parassa sarassa lopo hoti vā kvaci. Tvaṃ-si tvamasi. Đôi khi, nguyên âm đứng sau niggahīta bị lược bỏ, một cách tùy chọn. (Ví dụ:) Tvaṃ-si tvamasi. 41. Vagge vagganto. 41. Khi có một phụ âm trong phẩm (theo sau), (niggahīta) trở thành phụ âm cuối phẩm. Niggahītassa kho vagge vagganto vā hoti paccāsattyā. Taṅkaroti taṃ karoti, tañcarati taṃ carati, taṇṭhānaṃ taṃ ṭhānaṃ, tandhanaṃ taṃ dhanaṃ, tampāti taṃ pāti. Niccaṃ padamajjhe gantvā, kvacaññātrapi santiṭṭhati. Khi có một phụ âm trong phẩm theo sau, niggahīta được thay thế bằng phụ âm cuối phẩm tương ứng, một cách tùy chọn. (Ví dụ:) Taṅkaroti taṃ karoti, tañcarati taṃ carati, taṇṭhānaṃ taṃ ṭhānaṃ, tandhanaṃ taṃ dhanaṃ, tampāti taṃ pāti. Ở giữa một từ thì (sự thay thế) là bắt buộc, như trong gantvā, và đôi khi ở những nơi khác cũng vậy, như trong santiṭṭhati. 42. Yevahisu ño. 42. Khi có ya, eva, hi theo sau, (niggahīta) trở thành ñ. Ya [Pg.63] eva hi saddesu niggahītassa vā ño hoti. Yaññadeva, taññeva, tañhi, vātveva? Yaṃ yadeva. Khi các từ ya, eva, hi theo sau, niggahīta trở thành ñ, một cách tùy chọn. (Ví dụ:) Yaññadeva, taññeva, tañhi. Tại sao nói ‘một cách tùy chọn’? (Ví dụ:) Yaṃ yadeva. 43. Ye saṃssa. 43. Của (niggahīta trong) saṃ, khi có ya theo sau. Saṃsaddassa yaṃ niggahītaṃ tassa vā ño hoti yakāre. Saññamo saṃyamo. Niggahīta của từ saṃ trở thành ñ, một cách tùy chọn, khi có ya theo sau. (Ví dụ:) Saññamo saṃyamo. 44. Mayadā sare. 44. M, y, d khi có nguyên âm theo sau. Niggahītassa mayadā honti vā sare kvaci. Tamahaṃ, tayidaṃ, tadalaṃ. Vā tveva? Taṃ ahaṃ. Niggahīta (ṃ) đôi khi được đổi thành m, y, d một cách tùy chọn khi có nguyên âm theo sau. Ví dụ: Tamahaṃ, tayidaṃ, tadalaṃ. Tại sao lại nói tùy chọn? (Bởi vì cũng có trường hợp) Taṃ ahaṃ. 45. Vanataragā cāgamā. 45. Và v, n, t, r, g là các phụ âm xen vào. Ete mayadā ca āgamā honti sare vā kvaci. Tivaṅgikaṃ, ito nāyati, cinitvā, tasmātiha, nirojaṃ, puthageva, idhamāhu, yathayidaṃ, attadatthaṃ. Vā tveva? Attatthaṃ. ‘Atippago kho tāvā’ti-paṭhamanto pagasaddova. Những phụ âm này (m, y, d, v.v.) đôi khi được xen vào một cách tùy chọn khi có nguyên âm theo sau. Ví dụ: Tivaṅgikaṃ, ito nāyati, cinitvā, tasmātiha, nirojaṃ, puthageva, idhamāhu, yathayidaṃ, attadatthaṃ. Tại sao lại nói tùy chọn? (Bởi vì cũng có trường hợp) Attatthaṃ. Trong câu ‘Atippago kho tāvā’ti, phần đầu chỉ là từ pagasadda. 46. Chā ḷo. 46. Sau 'cha' là 'ḷa'. Chasaddā parassa sarassa ḷakāro āgamo hoti vā. Chaḷaṅgaṃ, chaḷāyatanaṃ. Vātveva? Chaabhiññā. Sau từ 'cha', phụ âm 'ḷa' được xen vào một cách tùy chọn trước một nguyên âm theo sau. Ví dụ: Chaḷaṅgaṃ, chaḷāyatanaṃ. Tại sao lại nói tùy chọn? (Bởi vì cũng có trường hợp) Chaabhiññā. 47. Tadaminādīni. 47. (Các trường hợp như) Tadaminā, v.v. Tadaminādīni [Pg.64] sādhūni bhavanti. Taṃ iminā tadaminā, sakiṃ āgāmī sakadāgāmī, ekaṃ idha ahaṃ ekamidāhaṃ, saṃvidhāya avahāro saṃvidāvahāro, vārino vāhako valāhako, jīvanassa mūto jīmūto, chavassa sayanaṃ susānaṃ, uddhaṃ khamassa udukkhalaṃ, pisitāso pisāco, mahiyaṃ ravatīti mayūro, evamaññepi payogato-nugantabbā, paresaṃ pisodarādimivedaṃ daṭṭhabbaṃ. Các dạng như Tadaminā, v.v. được xem là đúng. Taṃ iminā thành tadaminā, sakiṃ āgāmī thành sakadāgāmī, ekaṃ idha ahaṃ thành ekamidāhaṃ, saṃvidhāya avahāro thành saṃvidāvahāro, vārino vāhako thành valāhako, jīvanassa mūto thành jīmūto, chavassa sayanaṃ thành susānaṃ, uddhaṃ khamassa thành udukkhalaṃ, pisitāso thành pisāco, mahiyaṃ ravatīti thành mayūro. Các trường hợp khác cũng nên được hiểu theo cách sử dụng tương tự. Điều này nên được xem giống như nhóm pisodara, v.v. của các nhà ngữ pháp khác. 48. Tavaggavaraṇānaṃ ye cavaggabayañā. 48. Các phụ âm nhóm 'ta', 'va', 'ra', 'ṇa' (được đổi thành) các phụ âm nhóm 'ca', 'ba', 'ya', 'ña' khi có 'y' theo sau. Tavaggavaraṇānaṃ kvaci cavaggabayañā honti yathākkamaṃ yakāre. Apuccaṇḍatāya, tacchaṃ, yajjevaṃ, ajjhattaṃ, thaññaṃ, dibbaṃ, payyosanā, pokkharañño. Kvacitveva? Rattyā Đôi khi, các phụ âm nhóm 'ta', 'va', 'ra', 'ṇa' được đổi thành các phụ âm nhóm 'ca', 'ba', 'ya', 'ña' theo thứ tự tương ứng khi có phụ âm 'ya' theo sau. Ví dụ: Apuccaṇḍatāya, tacchaṃ, yajjevaṃ, ajjhattaṃ, thaññaṃ, dibbaṃ, payyosanā, pokkharañño. Tại sao lại nói đôi khi? (Bởi vì cũng có trường hợp) Rattyā. 49. Vaggalasehi te. 49. Sau các phụ âm nhóm, 'la', và 'sa', chúng (tức là 'y') (bị biến đổi). Vaggalasehi parassa yakārassa kvaci te vaggalasā honti. Đôi khi, phụ âm 'ya' theo sau các phụ âm nhóm, 'la', và 'sa' được đổi thành chính các phụ âm đó. Sakkate, paccate, aṭṭate, kuppate, phallate, assate. Kvacitveva? Kyāhaṃ. Ví dụ: Sakkate, paccate, aṭṭate, kuppate, phallate, assate. Tại sao lại nói đôi khi? (Bởi vì cũng có trường hợp) Kyāhaṃ. 50. Hassa vipallāso. 50. Sự hoán vị của 'ha'. Hassa vipallāso hoti yakāre. Guyhaṃ. Sự hoán vị của 'ha' xảy ra với phụ âm 'ya' theo sau. Ví dụ: Guyhaṃ. 51. Ve vā. 51. Với 'va' thì tùy chọn. Hassa vipallāso hoti vā vakāre. Bavhābādho bavhābādho. Sự hoán vị của 'ha' với phụ âm 'va' theo sau là tùy chọn. Ví dụ: Bavhābādho, bavhābādho. 52. Tathānarānaṃ ṭaṭhaṇalā 52. 'Ta', 'tha', 'na', 'ra' (trở thành) 'ṭa', 'ṭha', 'ṇa', 'ḷa'. Tathanarānaṃ [Pg.65] ṭaṭhaṇalā honti vā. Dukkaṭaṃ, aṭṭhakathā, gahaṇaṃ, paligho, palāyati. Vātveva? Dukkataṃ. Kvacitveva? Sugato. 'Ta', 'tha', 'na', 'ra' được đổi thành 'ṭa', 'ṭha', 'ṇa', 'ḷa' một cách tùy chọn. Ví dụ: Dukkaṭaṃ, aṭṭhakathā, gahaṇaṃ, paligho, palāyati. Tại sao lại nói tùy chọn? (Bởi vì cũng có trường hợp) Dukkataṃ. Tại sao lại nói đôi khi? (Bởi vì cũng có trường hợp) Sugato. 53. Saṃyogādi lopo. 53. Sự lược bỏ phụ âm đầu của cụm phụ âm. Saṃyogassa yo ādībhūto-vayavo tassa vā kvaci lopo hoti. Pupphaṃ-sā jāyate-gini. Đôi khi, phụ âm đầu của một cụm phụ âm được lược bỏ một cách tùy chọn. Ví dụ: Pupphaṃ-sā jāyate-gini. 54. Vicchābhikkhaññesu dve. 54. Trong ý nghĩa phân phối (vicchā) và lặp lại (ābhikkhañña), (từ được) nhân đôi. Vicchāyamābhikkhaññe ca yaṃ vattate, tassa dve rūpāni honti. Kriyāya guṇena dabbena vā bhinne atthe byāpitumicchā vicchā. Rukkhaṃ rukkhaṃ siñcati, gāmo gāmo ramaṇīyo, gāme gāme pānīyaṃ, gehe gehe issaro, rasaṃ rasaṃ bhakkhayati, kiriyaṃ kiriyamārabhate. Một từ được dùng trong ý nghĩa phân phối (vicchā) và lặp lại (ābhikkhañña) thì được nhân đôi. Vicchā là ý muốn bao hàm các sự vật khác nhau về hành động, phẩm chất, hoặc vật chất. Ví dụ: Rukkhaṃ rukkhaṃ siñcati (tưới từng cây một), gāmo gāmo ramaṇīyo (làng nào làng nấy đềuน่า thích), gāme gāme pānīyaṃ (làng nào cũng có nước uống), gehe gehe issaro (nhà nào cũng có chủ), rasaṃ rasaṃ bhakkhayati (ăn từng vị một), kiriyaṃ kiriyamārabhate (làm từng việc một). Atthiyevā-nupubbiyepi vicchā mūle mūle thūlā, agge agge sukhumā, yadi hi ettha mūlaggabhedo na siyā, ānupubbiyampi na bhaveyya. Māsakaṃ māsakaṃ imamhā kahāpaṇā bhavanthānaṃ dvinnaṃ dehīti māsakaṃ māsakamiccetasmā vicchāgamyate, saddantarato pana imamhā kahāpaṇāti avadhāraṇaṃ. Pubbaṃ pubbaṃ pupphanti, paṭhamaṃ paṭhamaṃ paccantītyatrāpi vicchāva. Ime ubho aḍḍhā katarā katarā esaṃ dvinnamaḍḍhatā, sabbe ime aḍḍhā katamā katamā imesaṃ aḍḍhutā ihāpi [Pg.66] vicchāva. Ābhikkhaññaṃ ponopuññaṃ pacati pacati, papacati papacati, lunāhi lunāhitvevāyaṃ lunāti, bhutvā bhutvā gacchati, paṭapaṭā karoti, paṭapaṭāyati. Vicchā cũng có trong ý nghĩa thứ tự. Ví dụ: mūle mūle thūlā, agge agge sukhumā (mỗi phần ở gốc thì thô, mỗi phần ở ngọn thì nhỏ). Vì nếu ở đây không có sự phân biệt gốc ngọn, thì cũng không có thứ tự. Trong câu 'Māsakaṃ māsakaṃ imamhā kahāpaṇā bhavanthānaṃ dvinnaṃ dehīti' (Từ đồng kahāpaṇa này, hãy đưa cho mỗi người trong hai vị một māsaka), từ 'māsakaṃ māsakaṃ' được hiểu theo nghĩa phân phối, còn từ 'imamhā kahāpaṇā' được hiểu theo nghĩa giới hạn. Trong các câu 'Pubbaṃ pubbaṃ pupphanti' (nở hết cái này đến cái khác) và 'paṭhamaṃ paṭhamaṃ paccantīti' (chín hết quả này đến quả khác) cũng là nghĩa phân phối. Trong câu 'Ime ubho aḍḍhā katarā katarā esaṃ dvinnamaḍḍhatā' (Cả hai người này đều giàu, sự giàu có của mỗi người trong hai người là thế nào?) và 'sabbe ime aḍḍhā katamā katamā imesaṃ aḍḍhutā' (Tất cả những người này đều giàu, sự giàu có của mỗi người trong số họ là thế nào?) cũng là nghĩa phân phối. Ābhikkhaññaṃ có nghĩa là sự lặp đi lặp lại (ponopuññaṃ). Ví dụ: pacati pacati (nấu đi nấu lại), papacati papacati (nấu mãi), lunāhi lunāhitvevāyaṃ lunāti ('cắt đi, cắt đi!' - anh ta cứ cắt như vậy), bhutvā bhutvā gacchati (ăn xong rồi lại ăn rồi mới đi), paṭapaṭā karoti, paṭapaṭāyati (làm ra tiếng 'pata pata'). 55. Syādilopo pubbassekassa. 55. Sự lược bỏ biến cách vĩ tự (si, v.v.) của từ đứng trước trong cặp từ được nhân đôi. Vicchāyamekassa dvitte pubbassa syādilopo hoti. Ekekassa. Kathaṃ matthakamatthakenāti? ‘Syādilopo pubbassā’ti yogavibhāgā, nācātippasaṅgo yogavibhāgā iṭṭhappasiddhīti. Trong ý nghĩa phân phối, khi một từ được nhân đôi, biến cách vĩ tự của từ đứng trước sẽ bị lược bỏ. Ví dụ: Ekekassa. Vậy làm thế nào (để giải thích dạng) matthakamatthakena? (Điều này được giải thích) bằng cách tách quy tắc (yogavibhāga) thành ‘Syādilopo pubbassā’. Sẽ không có sự áp dụng quá rộng vì việc tách quy tắc là để đạt được các dạng mong muốn. 56. Sabbādīnaṃ vītihāre. 56. (Nhân đôi) các đại từ như 'sabba' trong ý nghĩa tương hỗ. Sabbādīnaṃ vītihāre dve bhavanti pubbassa syādilopo ca. Aññamaññassa bhojakā, itarītarassa bhojakā. Các đại từ như 'sabba', v.v. được nhân đôi trong ý nghĩa tương hỗ, và biến cách vĩ tự của từ đứng trước bị lược bỏ. Ví dụ: Aññamaññassa bhojakā, itarītarassa bhojakā. 57. Yāvabodhaṃ sambhame. 57. Trong sự hốt hoảng, (lặp lại) cho đến khi được hiểu. Turitenāpāyahetupadassanaṃ sambhamo, tasmiṃsati vatthu yāvantehi saddehi so-ttho viññāyate, tāvanto saddā payujjante. Sappo sappo sappo, bujjhassu bujjhassu bujjhassu, bhinno bhikkhusaṅgho bhinno bhikkhusaṅgho. Sambhama là sự chỉ ra nguyên nhân nguy hiểm một cách vội vã. Khi có sự hốt hoảng đó, người ta dùng bấy nhiêu từ cần thiết để ý nghĩa được hiểu rõ. Ví dụ: Sappo sappo sappo (Rắn! Rắn! Rắn!), bujjhassu bujjhassu bujjhassu (Dậy đi! Dậy đi! Dậy đi!), bhinno bhikkhusaṅgho bhinno bhikkhusaṅgho (Tăng chúng bị chia rẽ! Tăng chúng bị chia rẽ!). 58. Bahulaṃ. 58. Một cách đa dạng. Ayamadhikāro āsatthaparisamattiyā. Tena nātippasaṅgo iṭṭhappasiddhi ca. Quyền hạn này (kéo dài) cho đến khi kết thúc bộ luận. Do đó, không có sự áp dụng thái quá và sự thành tựu mong muốn (được thực hiện). Iti moggallāne byākaraṇe vuttiyaṃ Như vậy trong tập chú giải về ngữ pháp Moggallāna. Paṭhamo kaṇḍo. Chương thứ nhất. 2. Dutiyo kaṇḍo (syādi) 2. Chương thứ hai (syādi). 1. Dve [Pg.67] dve-kānekesu nāmasmā si yo, aṃ yo, nā hi, sa naṃ, smā hi, sa naṃ, smiṃ su. 1. Đối với số ít và số nhiều, (các biến cách vĩ tự) theo từng cặp đôi từ một danh từ là: si yo, aṃ yo, nā hi, sa naṃ, smā hi, sa naṃ, smiṃ su. Etesaṃ dve dve honti ekānekatthesu vattamānato nāmasmā. Muni munayo, muniṃ munayo, muninā munīhi, munissa munīnaṃ, munismā munīhi, munissa munīnaṃ, munismiṃ munīsu, evaṃ kumārī kumāriyo, kaññā kaññāyoti. Etāni satta dukāni satta vibhattiyo vibhāgo vibhatīti katvā, ettha siamitī-kārā-kārā ‘‘kimaṃ sisu’’ 2,200 ti saṃketatthā. Từ một danh từ hiện hữu trong ý nghĩa số ít và số nhiều, chúng (các vĩ tự) là từng cặp đôi. (Ví dụ:) Muni munayo, muniṃ munayo, muninā munīhi, munissa munīnaṃ, munismā munīhi, munissa munīnaṃ, munismiṃ munīsu. Tương tự kumārī kumāriyo, kaññā kaññāyo. Bảy cặp này là bảy biến cách (vibhatti), được gọi là vibhatti vì nó phân chia (ý nghĩa). Ở đây, các mẫu tự -i và -ā trong si, am, v.v... là để chỉ định, theo (quy tắc) 'kimaṃ sisu' 2.200. 2. Kamme dutiyā. 2. Đối cách được dùng cho đối tượng. Karīyati kattu kiriyāyā-bhisambandhīyatīti kammaṃ, tasmiṃ dutiyāvibhatti hotaṃ. Kaṭaṃ karoti, odanaṃ pacati, ādiccaṃ passati. Cái bị tác động, cái được liên kết với hành động của chủ thể, được gọi là đối tượng (kamma). Trong (trường hợp) đó, đối cách được sử dụng. (Ví dụ:) Kaṭaṃ karoti (làm một tấm chiếu), odanaṃ pacati (nấu cơm), ādiccaṃ passati (thấy mặt trời). ‘Odano paccatī’ti odanasaddato kammatā nappatīyate, kiñcarahi? Ākhyātato. ‘Kaṭaṃ karoti vipulaṃ dassanīya’nti attheva guṇayuttassa kammatā, icchitepi kammattāva dutiyā siddhā gāvuṃ payo dohati, gomantaṃ gāvaṃ yācati, gāvamavarundhati vajaṃ, māṇavakaṃ maggaṃ pucchati, gomantaṃ gāvaṃ bhikkhate, rukkhamavacināti phalāni, sissaṃ dhammaṃ brūte, sissaṃ dhammamanusāsatīti. Evaṃ anicchitepi ahiṃ laṅghayati, visaṃ bhakkheti. Yaṃnevicchitaṃ nāpi [Pg.68] anicchitaṃ, tatthāpi dutiyā siddhā. Gāmaṃ gacchanto rukkhamūlamupasappati. Trong câu ‘Odano paccatī’ (Cơm được nấu), tính chất đối tượng không được hiểu từ từ ‘odana’. Vậy thì từ đâu? Từ động từ (ākhyāta). Trong câu ‘Kaṭaṃ karoti vipulaṃ dassanīya’ (làm một tấm chiếu rộng và đẹp), tính chất đối tượng của vật có phẩm chất vẫn tồn tại. Đối với đối tượng được mong muốn, đối cách cũng được xác lập do tính chất đối tượng của nó: gāvuṃ payo dohati (vắt sữa từ con bò), gomantaṃ gāvaṃ yācati (xin người chăn bò một con bò), gāvamavarundhati vajaṃ (nhốt con bò vào chuồng), māṇavakaṃ maggaṃ pucchati (hỏi cậu bé con đường), gomantaṃ gāvaṃ bhikkhate (xin người chăn bò một con bò), rukkhamavacināti phalāni (hái trái cây từ cây), sissaṃ dhammaṃ brūte (nói pháp cho đệ tử), sissaṃ dhammamanusāsati (dạy pháp cho đệ tử). Tương tự, đối với đối tượng không mong muốn cũng vậy: ahiṃ laṅghayati (bước qua con rắn), visaṃ bhakkheti (ăn thuốc độc). Đối với cái không được mong muốn cũng không bị ghét bỏ, đối cách cũng được xác lập ở đó. Gāmaṃ gacchanto rukkhamūlamupasappati (Đi đến làng, anh ta tiến đến gốc cây). Pathaviṃ adhisessati, gāmamadhitiṭṭhati, rukkhamajjhāsatetiadhisīṭhāsānaṃpayoge-dhikaraṇe kammavacanicchā, vatticchāto hi kārakāni honti. Taṃ yathā-valāhakā vijjotate, valāhakassa vijjotate, valāhako vijjotate, valāhake vijjotate, valāhakena vijjotateti. Evamabhinivisassa vā dhammamabhinivisate dhamme vā. Trong các câu Pathaviṃ adhisessati (sẽ nằm trên mặt đất), gāmamadhitiṭṭhati (đứng trên làng), rukkhamajjhāsate (ngồi trên cây), khi sử dụng (các động từ) sī, ṭhā, ās (với tiếp đầu ngữ) adhi, có ý muốn diễn đạt vị trí cách (adhikaraṇa) như là đối tượng (kamma). Bởi vì các cách (kāraka) phụ thuộc vào ý muốn của người nói. Ví dụ như: valāhakā vijjotate, valāhakassa vijjotate, valāhako vijjotate, valāhake vijjotate, valāhakena vijjotate. Tương tự, với (động từ) abhinivisa, có thể là dhammamabhinivisate hoặc dhamme vā. Tathā upanvajjhāvasassābhojana nivuttivacanassa gāmamupavasati, ga, mamanuvasati, pabbatamadhivasati, gharamāvasati. Abhojananivutti vacanassāti kiṃ? Gāme upavasati, bhojananivuttiṃ karotīti attho. Tappānācārepi kammattāva dutiyā siyā nadimpivati, gāmaṃ carati, evaṃ ‘sace maṃ ālapissatī’tiādīsupi. Vihitāva patidhayoge dutiyā – ‘paṭibhantu taṃ cunda bojjhaṅgā’ti. Taṃ pati bojjhaṅgā bhāsantūti attho, yadātu dhātunāyutto pati, tadā tenā-yogā sambandhe chaṭṭhīva ‘tassa nappaṭibhātī’ti. Akkhe dibbati, akkhehi dibbati, akkhesu dibbatīti kammakaraṇādhikaraṇavacanicchā. Tương tự, đối với (động từ) vas có tiếp đầu ngữ upa, anu, adhi, ā, khi không có nghĩa là nhịn ăn: gāmamupavasati (sống gần làng), gāmaṃ anuvasati (sống dọc theo làng), pabbatamadhivasati (sống trên núi), gharamāvasati (cư ngụ trong nhà). Tại sao nói 'khi không có nghĩa là nhịn ăn'? (Ví dụ:) Gāme upavasati, có nghĩa là 'nhịn ăn trong làng'. Trong ý nghĩa đi lại trên đường, đối cách cũng được dùng do tính chất đối tượng: nadimpivati (uống (nước) sông), gāmaṃ carati (đi dạo trong làng), tương tự trong các câu như ‘sace maṃ ālapissatī’ (nếu y sẽ nói với tôi). Đối cách được quy định khi kết hợp với pati: ‘paṭibhantu taṃ cunda bojjhaṅgā’ (mong rằng các giác chi sẽ hiện khởi đến ngài, Cunda). Nghĩa là, mong rằng các giác chi sẽ soi sáng đến ngài. Nhưng khi pati được kết hợp với một căn động từ, thì do sự kết hợp đó, sở thuộc cách được dùng trong mối quan hệ: ‘tassa nappaṭibhāti’ (điều đó không hiện khởi đến y). Trong các câu Akkhe dibbati, akkhehi dibbati, akkhesu dibbati (chơi xúc xắc), có ý muốn diễn đạt đối tượng, công cụ, hoặc vị trí. 3. Kāladdhānamaccantasaṃyoge. 3. Đối với thời gian và không gian trong sự liên tục. Kiriyā, guṇa, dabbehi sākallena kāladdhānaṃ sambandho accantasaṃyogo. Tasmiṃ viññāyamāne kālasaddehi addhaaddehi ca dutiyā hoti. Māsamadhīte, māsaṃ kalyāṇi, māsaṃ [Pg.69] guḷadhānā, kosamadhīte, kosaṃ kuṭilā nadī, kosaṃ pabbato. Acantasaṃyogeti kiṃ? Māsassa dvīhamadhīte, kosassekadese pabbato. Sự liên tục (accantasaṃyoga) là sự kết nối hoàn toàn của thời gian và không gian với một hành động, phẩm chất, hoặc vật chất. Khi điều này được hiểu, đối cách được dùng với các từ chỉ thời gian và không gian. (Ví dụ:) Māsamadhīte (học trong một tháng), māsaṃ kalyāṇi (xinh đẹp trong một tháng), māsaṃ guḷadhānā (mật đường và ngũ cốc trong một tháng), kosamadhīte (học suốt một kosa), kosaṃ kuṭilā nadī (sông uốn khúc suốt một kosa), kosaṃ pabbato (núi (trải dài) suốt một kosa). Tại sao nói 'trong sự liên tục'? (Ví dụ:) Māsassa dvīhamadhīte (học hai ngày của tháng), kosassekadese pabbato (núi ở một phần của kosa). Pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā, ekaṃ samayaṃ bhagavā, imaṃ rattiṃ cattāro mahārājāti evamādīsu kālavācī hi accantasaṃyogattāva dutiyā siddhā. Vibhattivipallāsenapi vā bahulaṃvidhānā. Trong các ví dụ như Pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā (đắp y vào buổi sáng), ekaṃ samayaṃ bhagavā (vào một thời, đức Thế Tôn), imaṃ rattiṃ cattāro mahārājā (trong đêm này, bốn vị đại vương), đối cách được xác lập cho các từ chỉ thời gian do sự liên tục. Hoặc cũng có thể do sự hoán đổi biến cách, theo quy tắc đa dạng (bahulaṃ). Phalappattiyaṃ kiriyāparisamattyapavaggo, tasmiṃ viññāyamāne kāladdhānaṃ kiriyāyāccantasaṃyoge tatiyābhimatā, sāpi karaṇattāva siddhā ‘māsenānuvāko-dhīto, kosenānuvāko-dhīto’ti. Anapavaggetu asādhakatamattākaraṇattābhāve dutiyāva ‘māsamadhīto-nuvāko, na cāne na gahito’ti. Sự hoàn tất (apavagga) là sự kết thúc hành động khi đạt được kết quả. Khi điều này được hiểu, trong sự liên tục của hành động với thời gian và không gian, công cụ cách (tatiyā) được ưa dùng, và nó được xác lập do tính chất công cụ: ‘māsenānuvāko-dhīto’ (chương kinh được học xong trong một tháng), ‘kosenānuvāko-dhīto’ (chương kinh được học xong trong một kosa). Nhưng khi không có sự hoàn tất, do không phải là phương tiện hiệu quả nhất (công cụ), đối cách được dùng: ‘māsamadhīto-nuvāko, na cāne na gahito’ (chương kinh được học trong một tháng, nhưng chưa thuộc, chưa nắm vững). Kārakamajjhe ye kāladdhānavācino, tato sattamīpañcamiyo abhimatā ‘ajja bhutvā devadatto dvihe bhuñjissati, dvīhā bhuñjissati, atraṭṭho-yamissāso kose lakkhaṃ vijjhati, kosā lakkhaṃ vijjhatī’ti, tāpīha sakasakakārakavacanicchāyeva siddhā. Đối với những từ chỉ thời gian và không gian ở giữa một mối quan hệ ngữ pháp (kāraka), vị trí cách (sattamī) và xuất xứ cách (pañcamī) được ưa dùng: ‘ajja bhutvā devadatto dvihe bhuñjissati, dvīhā bhuñjissati’ (hôm nay ăn xong, Devadatta sẽ ăn trong hai ngày nữa, hoặc sau hai ngày nữa), ‘atraṭṭho-yamissāso kose lakkhaṃ vijjhati, kosā lakkhaṃ vijjhatī’ (người bắn cung này đứng đây bắn mục tiêu ở khoảng cách một kosa, hoặc từ khoảng cách một kosa). Ở đây, chúng cũng được xác lập chỉ do ý muốn diễn đạt các mối quan hệ ngữ pháp tương ứng của chúng. 4. Gati bodhāhāra saddatthākammaka bhajjādīnaṃ payojje. 4. Trong thể sai khiến của (các động từ có nghĩa) chuyển động, nhận thức, ăn uống, âm thanh, tự động từ, và nhóm bhajjādi. Gamanatthānaṃ bodhatthānaṃ āhāratthānaṃ saddatthānamakammakānaṃ bhajjādīnañca payojje kattari dutiyā hoti. Sāmatthiyā ca payojakabyāpārena kammatāvassa hotīti patīyate. Gamayati māṇavakaṃ gāmaṃ, yāpayati māṇavakaṃ gāmaṃ, bodhayati māṇavakaṃ dhammaṃ, vedayati māṇavakaṃ dhammaṃ, bhojayati māṇa-vakaṃ [Pg.70] modakaṃ, āsayati māṇavakaṃ modakaṃ, ajjhāpayati māṇavakaṃ vedaṃ, pāṭhayati māṇavakaṃ vedaṃ, āsayati devadattaṃ, sāyayati devadattaṃ, aññaṃ bhajjāpeti, aññaṃ koṭṭāpeti, aññaṃ santharāpeti. Etesamevāti kiṃ? Pāceti odanaṃ devadattena yaññadatto. Payojjeti kiṃ? Gacchati devadatto. Yadā carahi gamayati devadattaṃ yaññadatto, tamaparo payojeti, tadā gamayati devadattaṃ yaññadatteneti bhavitabbaṃ … gamayatissā-gamanatthattā. Đối với chủ thể trong thể sai khiến của các động từ có nghĩa là đi, hiểu, ăn, phát âm, tự động từ, và nhóm bhajjādi, đối cách được sử dụng. Và theo năng lực (của quy tắc), được hiểu rằng nó trở thành đối tượng bởi hành động của tác nhân sai khiến. (Ví dụ:) Gamayati māṇavakaṃ gāmaṃ (khiến cậu bé đi đến làng), yāpayati māṇavakaṃ gāmaṃ (khiến cậu bé đi đến làng), bodhayati māṇavakaṃ dhammaṃ (khiến cậu bé hiểu pháp), vedayati māṇavakaṃ dhammaṃ (khiến cậu bé biết pháp), bhojayati māṇavakaṃ modakaṃ (khiến cậu bé ăn bánh ngọt), āsayati māṇavakaṃ modakaṃ (khiến cậu bé ăn bánh ngọt), ajjhāpayati māṇavakaṃ vedaṃ (khiến cậu bé học Veda), pāṭhayati māṇavakaṃ vedaṃ (khiến cậu bé đọc Veda), āsayati devadattaṃ (khiến Devadatta ngồi), sāyayati devadattaṃ (khiến Devadatta nằm), aññaṃ bhajjāpeti (khiến người khác chiên), aññaṃ koṭṭāpeti (khiến người khác giã), aññaṃ santharāpeti (khiến người khác trải). Tại sao nói 'chỉ của những động từ này'? (Ví dụ:) Pāceti odanaṃ devadattena yaññadatto (Yaññadatta khiến Devadatta nấu cơm). Tại sao nói 'trong thể sai khiến'? (Ví dụ:) Gacchati devadatto (Devadatta đi). Tuy nhiên, khi Yaññadatta khiến Devadatta đi, và một người khác lại sai khiến y (Yaññadatta), thì phải là gamayati devadattaṃ yaññadattena... vì gamayati (lúc này) không có nghĩa là chuyển động. 5. Harādīnaṃ vā. 5. Hoặc đối với (nhóm) harādi. Harādīnaṃ payojje kattari dutiyā hoti vā. Hāreti bhāraṃ devadattaṃ devadatteneti vā, ajjhohāreti sattuṃ devadattaṃ devadatteneti vā, kāreti kaṭaṃ devadattaṃ devadatteneti vā dassayate janaṃ rājaṃ janeneti vā, abhivādayate guruṃ devadattaṃ devadatteneti vā. Trong tác nhân của động từ sai khiến bắt đầu bằng 'har', cách thứ hai được dùng tùy chọn. Ví dụ: Hāreti bhāraṃ devadattaṃ hoặc devadattena (khiến Devadatta mang gánh nặng), ajjhohāreti sattuṃ devadattaṃ hoặc devadattena (khiến Devadatta ăn cháo), kāreti kaṭaṃ devadattaṃ hoặc devadattena (khiến Devadatta làm chiếc chiếu), dassayate janaṃ rājaṃ hoặc janena (nhà vua cho dân chúng thấy mình), abhivādayate guruṃ devadattaṃ hoặc devadattena (khiến Devadatta đảnh lễ vị thầy). 6. Na khādādīnaṃ. 6. Không áp dụng cho các động từ bắt đầu bằng 'khād'. Khādādīnaṃ payojje kattari dutiyā na hoti. Khādayati devadattena, ādayati devadattena, avha, payati devadattena, saddāyayati devadattena, kandayati devadattena, nāyayati devadattena. Trong tác nhân của động từ sai khiến bắt đầu bằng 'khād', cách thứ hai không được dùng. Ví dụ: Khādayati devadattena (khiến Devadatta ăn), ādayati devadattena (khiến Devadatta lấy), avha, payati devadattena (khiến Devadatta uống), saddāyayati devadattena (khiến Devadatta la lên), kandayati devadattena (khiến Devadatta khóc), nāyayati devadattena (khiến Devadatta tắm). (1) Vahissāniyantuke. Vāhayati bhāraṃ devadattena aniyantuketi kiṃ? Vāha-yati bhāraṃ balībadde. (1) Đối với động từ 'vah' khi tác nhân không phải là người điều khiển. Ví dụ: Vāhayati bhāraṃ devadattena (khiến Devadatta mang gánh nặng). Tại sao lại nói 'khi tác nhân không phải là người điều khiển'? (Để phân biệt với trường hợp): Vāhayati bhāraṃ balībadde (khiến con bò đực kéo gánh nặng). (2) Bhakkhissāhiṃ [Pg.71] sāyaṃ. Bhakkhayati modake devadattena. Ahiṃsāyanti kiṃ? Bhakkhayati balībadde sassaṃ. (2) Đối với động từ 'bhakkh' khi không có nghĩa là làm hại. Ví dụ: Bhakkhayati modake devadattena (khiến Devadatta ăn bánh). Tại sao lại nói 'khi không có nghĩa là làm hại'? (Để phân biệt với trường hợp): Bhakkhayati balībadde sassaṃ (khiến con bò đực ăn lúa). 7. Jhādīhi yuttā. 7. (Cách thứ hai được dùng) khi đi cùng với các từ bắt đầu bằng 'dhī'. Dhīādīhi yuttato dutiyā hoti. Dhiratthu maṃ pūtikāyaṃ, antarā ca rājagahaṃ antarā ca nālandaṃ, samādhānamantarena, mucalindamabhito saramiccādi, chaṭṭhiyāpavādo-yaṃ. Khi đi cùng với các từ bắt đầu bằng 'dhī', cách thứ hai được dùng. Ví dụ: Dhiratthu maṃ pūtikāyaṃ (Thật đáng ghét cho ta, cái thân hôi thối này!), antarā ca rājagahaṃ antarā ca nālandaṃ (giữa thành Rājagaha và thành Nālandā), samādhānamantarena (không có định tâm), mucalindamabhito saramiccādi (hồ nước gần cây Mucalinda, v.v...). Đây là trường hợp ngoại lệ của cách thứ sáu. 8. Lakkhaṇitthambhūtavicchāsvabhinā. 8. (Cách thứ hai được dùng) với 'abhi' trong các nghĩa: đặc điểm, trạng thái, và sự bao trùm. Lakkhaṇādīsvatthesvabhinā yuttamhā dutiyā mahāti. Rukkhamabhi vijjotate vijju, sādhu devadatto mātaramabhi, rukkhaṃ rukkhamabhitiṭṭhati. Khi đi cùng với 'abhi' trong các nghĩa như đặc điểm v.v..., cách thứ hai được dùng. Ví dụ: Rukkhamabhi vijjotate vijju (sấm sét đánh về phía cây), sādhu devadatto mātaramabhi (Devadatta tốt với mẹ), rukkhaṃ rukkhamabhitiṭṭhati (nó đứng ở mỗi cây). 9. Patiparīhi bhāge ca. 9. (Cách thứ hai cũng được dùng) với 'pati' và 'pari', và trong nghĩa là 'phần'. Patiparīhi yuttamhā lakkhaṇādīsu bhāge catthe dutiyā hoti. Rukkhaṃ pati vijjotate vijju, sādhu devadatto mātaraṃ pati, rukkhaṃ rukkhaṃ pati tiṭṭhati, yadettha maṃ pati siyā. Rukkhaṃ pari vijjotate vijju, sādhu devadatto mātaraṃ pari, rukkhaṃ rukkhaṃ pari tiṭṭhati, yadettha maṃ pari siyā. Khi đi cùng với 'pati' và 'pari' trong các nghĩa như đặc điểm v.v... và trong nghĩa là 'phần', cách thứ hai được dùng. Ví dụ: Rukkhaṃ pati vijjotate vijju (sấm sét đánh về phía cây), sādhu devadatto mātaraṃ pati (Devadatta tốt với mẹ), rukkhaṃ rukkhaṃ pati tiṭṭhati (nó đứng ở mỗi cây), yadettha maṃ pati siyā (bất cứ phần nào ở đây thuộc về tôi). Rukkhaṃ pari vijjotate vijju (sấm sét đánh về phía cây), sādhu devadatto mātaraṃ pari (Devadatta tốt với mẹ), rukkhaṃ rukkhaṃ pari tiṭṭhati (nó đứng ở mỗi cây), yadettha maṃ pari siyā (bất cứ phần nào ở đây thuộc về tôi). 10. Anunā. 10. (Cách thứ hai được dùng) với 'anu'. Lakkhaṇādīsvatthesvanunā yuttamhā dutiyā hoti. Rukkhamanu vijjotate vijju, saccakiriyamanu vuṭṭhi pāvassi, hetu ca lakkhaṇaṃ bhavati, sādhu devadatto mātaramanu, rukkhaṃ rukkhamanu tiṭṭhati, yadettha maṃ anu siyā. Khi đi cùng với 'anu' trong các nghĩa như đặc điểm v.v..., cách thứ hai được dùng. Ví dụ: Rukkhamanu vijjotate vijju (sấm sét đánh dọc theo cây), saccakiriyamanu vuṭṭhi pāvassi (mưa đã rơi do hành động chân thật), và nguyên nhân cũng là một đặc điểm, sādhu devadatto mātaramanu (Devadatta tốt giống như mẹ), rukkhaṃ rukkhamanu tiṭṭhati (nó đứng ở mỗi cây), yadettha maṃ anu siyā (bất cứ phần nào ở đây thuộc về tôi). 11. Sahatthe. 11. Trong nghĩa là 'cùng với'. Sahatthe-nunā [Pg.72] yuttamhā dutiyā hoti. Pabbatamanu senā tiṭṭhati. Khi đi cùng với 'anu' trong nghĩa là 'cùng với', cách thứ hai được dùng. Ví dụ: Pabbatamanu senā tiṭṭhati (quân đội đóng dọc theo ngọn núi). 12. Hīne. 12. Trong nghĩa là 'kém hơn'. Hīnatthe-nunā yuttamhā dutiyā hoti. Anu sāriputtaṃ paññavanto. Khi đi cùng với 'anu' trong nghĩa là 'kém hơn', cách thứ hai được dùng. Ví dụ: Anu sāriputtaṃ paññavanto (những người có trí tuệ ấy đều kém hơn ngài Sāriputta). 13. Upena. 13. (Cách thứ hai được dùng) với 'upa'. Hīnatthe upena yuttamhā dutiyā hoti. Upa sāriputtaṃ paññavantho. Khi đi cùng với 'upa' trong nghĩa là 'kém hơn', cách thứ hai được dùng. Ví dụ: Upa sāriputtaṃ paññavanto (những người có trí tuệ ấy đều kém hơn ngài Sāriputta). 14. Sattamyādhikye. 14. Cách thứ bảy trong nghĩa là 'hơn'. Ādhikyatthe upena yuttamhā sattamī hoti. Upa khāriyaṃ doṇo. Khi đi cùng với 'upa' trong nghĩa là 'hơn', cách thứ bảy được dùng. Ví dụ: Upa khāriyaṃ doṇo (một doṇa thì hơn một khāri). 15. Sāmitte-dhinā. 15. (Cách thứ bảy được dùng) với 'adhi' trong nghĩa là 'quyền sở hữu'. Sāmibhāvatthe-dhinā yuttamhā sattamī hoti. Adhi brahmadatte pañcālā, adhi pañcālesu brahmadatto. Khi đi cùng với 'adhi' trong nghĩa là 'quyền sở hữu', cách thứ bảy được dùng. Ví dụ: Adhi brahmadatte pañcālā (xứ Pañcāla thuộc quyền của vua Brahmadatta), adhi pañcālesu brahmadatto (vua Brahmadatta cai trị xứ Pañcāla). 16. Kattukareṇesu tatiyā. 16. Cách thứ ba được dùng cho tác nhân và công cụ cách. Kattari karaṇe ca kārake tatiyā hoti. Purisena kataṃ, asinā chindati. Pakatiyā-bhirūpo, gotthena gotamo, sumedho nāma nāmena, jātiyā sattavassikoti bhūdhātussa sambhavā karaṇe eva tatiyā. Evaṃ samena dhāvati visamena [Pg.73] dhāvati, dvidoṇena dhaññaṃ kiṇāti, pañcakena pasavo kiṇātīti. Trong tác nhân cách và công cụ cách, cách thứ ba được dùng. Ví dụ: Purisena kataṃ (được làm bởi người đàn ông), asinā chindati (chặt bằng gươm). Pakatiyā-bhirūpo (đẹp tự nhiên), gotthena gotamo (thuộc dòng họ Gotama), sumedho nāma nāmena (tên là Sumedha), jātiyā sattavassikoti (bảy tuổi tính từ lúc sinh). Do sự hiện hữu của động từ căn 'bhū', đây chính là cách thứ ba trong nghĩa công cụ. Tương tự: samena dhāvati (chạy đều), visamena dhāvati (chạy không đều), dvidoṇena dhaññaṃ kiṇāti (mua ngũ cốc với giá hai doṇa), pañcakena pasavo kiṇātīti (mua gia súc với giá năm đồng). 17. Sahatthena. 17. Trong nghĩa là 'cùng với'. Sahatthena yoge tatiyā siyā. Puttena saha gato, puttena saddhiṃ āgato, tatiyāpi chaṭṭhīva appadhāne eva bhavati. Khi đi cùng với từ có nghĩa là 'cùng với', cách thứ ba được dùng. Ví dụ: Puttena saha gato (đi cùng với con trai), puttena saddhiṃ āgato (đến cùng với con trai). Cách thứ ba, cũng như cách thứ sáu, được dùng cho thành phần phụ. 18. Lakkhaṇe. 18. Trong nghĩa là 'dấu hiệu'. Lakkhaṇe vattamānato tatiyā siyā. Tidaṇḍakena paribbājakamaddakkhī, akkhinā kāṇo, tena hi aṅgena aṅgino vikāro lakkhīyate. Từ (danh từ) biểu thị một dấu hiệu, cách thứ ba được dùng. Ví dụ: Tidaṇḍakena paribbājakamaddakkhī (nhận ra vị du sĩ qua cây gậy ba chấu), akkhinā kāṇo (chột mắt). Bởi vì, qua bộ phận đó, khiếm khuyết của người sở hữu bộ phận được nhận biết. 19. Hetumhi. 19. Trong nghĩa là 'nguyên nhân'. Takkiriyā yogge tatiyā siyā. Annena vasati, vijjāya yaso. Biến cách thứ ba được dùng trong sự tương hợp với hành động ấy. (Ví dụ:) Sống bằng vật thực, danh tiếng (có được) nhờ học thức. 20. Pañcamīṇe vā. 20. Hoặc biến cách thứ năm trong (trường hợp) nợ. Iṇe hetumhi pañcamī hoti vā. Satasmā baddho, satena vā. Trong ý nghĩa nguyên nhân là món nợ, biến cách thứ năm được dùng, hoặc (biến cách thứ ba cũng được dùng). (Ví dụ:) Bị trói buộc vì một trăm (tiền nợ), hoặc bằng một trăm. 21. Guṇe. 21. Trong (ý nghĩa) phẩm chất. Paraṅgabhūte hetumhi pañcamī hoti vā. Jaḷattā baddho jaḷattena vā, paññāya mutto, hutvā abhāvatoaniccā, saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho. Trong ý nghĩa nguyên nhân là một phẩm chất thuộc về đối tượng khác, biến cách thứ năm hoặc (biến cách thứ ba) được dùng. (Ví dụ:) Bị trói buộc vì sự ngu đần, hoặc bởi sự ngu đần; được giải thoát nhờ trí tuệ; vì có rồi không có nên (là) vô thường; do các hành diệt nên thức diệt. 22. Chaṭṭhī [Pg.74] hetvatthehi. 22. Biến cách thứ sáu (dùng) với (những từ có) ý nghĩa nguyên nhân. Hetvatthavācīhi yoge hetumhi chaṭṭhī siyā. Udarassa hetu, udarassa kāraṇā. Khi kết hợp với những từ diễn đạt ý nghĩa nguyên nhân, biến cách thứ sáu nên được dùng cho (từ chỉ) nguyên nhân. (Ví dụ:) Vì cái bụng, do nguyên nhân cái bụng. 23. Sabbādito sabbā. 23. Từ (đại từ) 'sabba' trở đi, tất cả (các biến cách được dùng). Hetvatthehi yoge sabbādīhi sabbā vibhattiyo honti. Ko hetu, kaṃ hetuṃ, kena hetunā, kassa hetussa, kasmā hetusmā, kassa hetussa, kasmiṃ hetusmiṃ, kiṃ kāraṇaṃ, kena kāraṇena, kiṃ nimittaṃ, kena nimittena, kiṃ payojanaṃ, kena payojanena iccevamādi. Hetvatthehītveva? Kena kataṃ. Khi kết hợp với những từ có ý nghĩa nguyên nhân, tất cả các biến cách được dùng với (đại từ) 'sabba' và các đại từ khác. (Ví dụ:) Nguyên nhân nào?, vì nguyên nhân nào?, bởi nguyên nhân nào?, cho nguyên nhân nào?, từ nguyên nhân nào?, của nguyên nhân nào?, trong nguyên nhân nào?; duyên cớ gì?, bởi duyên cớ gì?; nhân gì?, bởi nhân gì?; mục đích gì?, bởi mục đích gì?, v.v... (Phải chăng) chỉ với những từ có ý nghĩa nguyên nhân? (Ví dụ:) Được làm bởi ai? 24. Catutthī sampadāne. 24. Biến cách thứ tư (dùng trong ý nghĩa) chỉ định cách (người nhận). Yassa sammā padīyate tasmiṃ catutthī siyā. Saṅghassa dadāti. Ādhāravivakkhāyaṃ sattamīpi siyā saṅghe dehi. Biến cách thứ tư nên được dùng cho người mà vật gì đó được trao cho một cách đúng đắn. (Ví dụ:) (Vị ấy) cúng dường đến Tăng đoàn. Khi muốn diễn đạt ý nghĩa vị trí, biến cách thứ bảy cũng có thể được dùng: Hãy cúng dường trong Tăng đoàn. 25. Tādatthye. 25. Trong (ý nghĩa) mục đích. Tasse-daṃ tadatthaṃ, tadatthabhāve jotanīye nāmasmā catutthī siyā. Sītassa paṭighātāya, atthāya hitāya (sukhāya) devamanussānaṃ, nālaṃ dārabharaṇāya, yūpāya dāru, pākāya vajatītvevamādi. 'Cái này là cho cái đó' có nghĩa là 'cho mục đích đó'; khi trạng thái 'cho mục đích đó' cần được biểu thị, biến cách thứ tư nên được dùng sau danh từ. (Ví dụ:) Để ngăn ngừa cái lạnh; vì sự lợi ích, vì sự tốt đẹp (vì sự an lạc) cho chư thiên và loài người; không đủ khả năng để nuôi vợ; gỗ cho cột tế thần; đi để nấu ăn, v.v... Kassa sāduṃ na ruccabhi, mā-yasmantānampi saṅghabhedo ruccittha, khamati saṅghassa, bhattamassa nacchādesīti chaṭṭhī sambandhavacanicchāyaṃ, na cevaṃ virodho siyā sadisarūpattā, evaṃvidhesu ca sambandhassa saddikānumatattā[Pg.75], kassa vā tvaṃ dhammaṃ rocesīti atthamatte paṭhamā. (Trong các câu như:) 'Đối với ai mà vị ngọt không làm hài lòng?', 'Mong rằng sự chia rẽ Tăng đoàn cũng không làm hài lòng các ngài tôn giả', 'Điều đó được Tăng đoàn chấp thuận', 'Vật thực không đủ cho vị ấy', biến cách thứ sáu được dùng khi muốn diễn đạt sự liên hệ. Và như vậy sẽ không có sự mâu thuẫn, vì hình thức (của biến cách thứ tư và thứ sáu) tương tự nhau, và trong những trường hợp như vậy, (việc dùng ý nghĩa) liên hệ được các nhà ngữ pháp học chấp thuận. (Trong câu) 'bạn thích Pháp của ai?', (từ 'dhammaṃ' là đối cách), còn (khi danh từ được dùng) trong ý nghĩa đơn thuần thì dùng biến cách thứ nhất. Evamaññāpi vidhaññayyā, paratopi yathāgamaṃ. Cũng vậy, những (trường hợp) khác nên được hiểu, và xa hơn nữa, (cần phải) y theo kinh điển. Rañño sataṃ dhāreti, rañño chattaṃ dhāretīti sambandhe chaṭṭhī, evaṃ rañño silāghate, rañño hanute, rañño upatiṭṭhate, rañño sapate, devāpi tassa pihayanti tādino, tassa kujjha mahāvīra, yadihaṃ tassa pakuppeyyaṃ, duhayati disānaṃ megho, yo mittānaṃ na dūbhati, yo appaduṭṭhassa narassa dussati, kyāhaṃ ayyānaṃ aparajjhāmi, issayanti samaṇānaṃ titthiyā, dhammena nayamānānaṃ kā usūyā rañño bhāgyamārajjhati, rañño bhāgyamikkhate, tena yācito ayācito vā tassa gāvo paṭisuṇāti, gāvo āsuṇāti, bhagavato paccassosuṃ, hotu patigiṇāti, hotvanugiṇāti, ārocayāmi vo pativedayāmi vo, dhammaṃ te desessāmi, yathā vo bhagavā byākareyya, alaṃ te idha vāsena, kiṃ te jaṭāhi dummedha, arahati mallo mallassāti. (Trong câu) 'Vị ấy nợ đức vua một trăm', (và) 'Vị ấy che lọng cho đức vua', (đây là) biến cách thứ sáu trong ý nghĩa liên hệ. Tương tự: 'vị ấy ca tụng đức vua', 'vị ấy giấu giếm đức vua', 'vị ấy hầu hạ đức vua', 'vị ấy thề với đức vua'. 'Ngay cả chư thiên cũng ganh tị với bậc như vậy'. 'Hỡi đại anh hùng, hãy tức giận với kẻ ấy'. 'Nếu tôi nổi giận với kẻ ấy'. 'Mây thù nghịch với các phương'. 'Người không thù nghịch với bạn bè'. 'Kẻ xúc phạm người không lỗi lầm'. 'Tôi có phạm lỗi gì với các ngài chăng?'. 'Ngoại đạo ganh tị với các sa-môn'. 'Có sự ganh ghét nào đối với những người sống đúng theo Chánh pháp?'. 'Kẻ ấy cản trở vận may của đức vua'. 'Kẻ ấy nhìn vào vận may của đức vua'. 'Dù được vị ấy yêu cầu hay không, kẻ ấy hứa cho vị ấy những con bò'. 'Kẻ ấy lắng nghe về những con bò'. 'Họ đã đáp lời Đức Thế Tôn'. 'Kẻ ấy chấp nhận 'mong là vậy''. 'Kẻ ấy đồng ý 'mong là vậy''. 'Tôi xin báo cho các ngài, tôi xin trình cho các ngài'. 'Tôi sẽ thuyết Pháp cho bạn'. 'Như Đức Thế Tôn sẽ giải thích cho các ngài'. 'Thôi đủ rồi việc ông ở đây'. 'Này kẻ ngu si, bím tóc có ích gì cho ngươi?'. 'Một lực sĩ xứng với một lực sĩ'. Jīvitaṃ tiṇāyapi na maññamānoti tādatthya catutthī, tiṇena yo attho tadatthāyapīti attho, ‘‘yo ca sītañca uṇhañca, tiṇā bhiyyo na maññati’’ tiṇamiva jīvitaṃ maññamānoti savisayāva vibhattiyo. Saggāya gacchatīti tādatthye catutthī, yo hi saggaṃ gacchati tadatthaṃ tassa gamananti, kammavacanicchāyantu dutiyāva saggaṃ gacchatīti. Trong câu 'không xem mạng sống (đáng giá) bằng một cọng cỏ', (từ 'tiṇāya') là biến cách thứ tư trong ý nghĩa mục đích; nghĩa là 'ngay cả cho mục đích (nhỏ nhoi) của một cọng cỏ'. (Trong câu) 'người không xem nóng và lạnh hơn một cọng cỏ', (từ 'tiṇā' là xuất xứ cách). (Trong câu) 'xem mạng sống như một cọng cỏ', (từ 'tiṇaṃ' là đối cách). Các biến cách (được dùng) theo phạm vi riêng của chúng. (Trong câu) 'đi đến cõi trời' ('saggāya gacchati'), (từ 'saggāya') là biến cách thứ tư trong ý nghĩa mục đích; vì người nào đi đến cõi trời, thì việc đi của người ấy là vì mục đích đó. Nhưng khi muốn diễn đạt ý nghĩa đối tượng, thì chính là biến cách thứ hai: 'đi đến cõi trời' ('saggaṃ gacchati'). Āyu [Pg.76] bhoto hotu, ciraṃ jīvitaṃ, bhaddaṃ kalyāṇaṃ atthaṃ payojanaṃ, kusalaṃ anāmayaṃ, hitaṃ pathyaṃ sukhaṃ sātaṃ bhoto hotu, sādhu sammuti metassa, puttassāvikareyya guyhamatthaṃ, tassa me sakko pāturahosi, tassa pahiṇeyya, bhikkhūnaṃ dutaṃ pāhesi, kappati samaṇānaṃ āyogo, ekassa dvinnaṃ tiṇṇaṃ vā pahoti, upamaṃ te karissāmi, añjaliṃ te paggaṇhāmi, tassa phāsu, lokassattho, namo te purisājañña, sotthi tassa, alaṃ mallo mallassa, samattho mallo mallassa, tassa hitaṃ, tassa sukhaṃ, svāgataṃ te mahārājāti sabbattha chaṭṭhī sambandhe, evaṃvidhamaññampeva viññeyyaṃ yathāgamaṃ. 'Mong ngài được trường thọ', 'sống lâu', 'mong ngài được tốt lành, thịnh vượng, lợi ích, mục đích, thiện xảo, vô bệnh, an vui, thích hợp, hạnh phúc, thoải mái'. 'Sự đồng thuận của người này là tốt cho tôi'. 'Vị ấy sẽ tiết lộ bí mật cho con trai mình'. 'Đế Thích đã hiện ra cho tôi'. 'Vị ấy sẽ gửi đến cho người đó'. 'Vị ấy đã gửi một sứ giả đến các vị tỳ-khưu'. 'Ách buộc là thích hợp cho các sa-môn'. 'Điều đó đủ cho một, hai, hoặc ba người'. 'Tôi sẽ đưa ra một ví dụ cho bạn'. 'Tôi chắp tay lạy bạn'. 'Điều đó thoải mái cho vị ấy'. 'Lợi ích của thế gian'. 'Kính lễ ngài, bậc nhân trung anh tú'. 'An lành cho vị ấy'. 'Một lực sĩ đủ sức với một lực sĩ'. 'Một lực sĩ có khả năng đối với một lực sĩ'. 'Lợi ích cho vị ấy'. 'Hạnh phúc cho vị ấy'. 'Kính chào đại vương'. Trong tất cả các trường hợp, biến cách thứ sáu (được dùng) trong ý nghĩa liên hệ. Những (trường hợp) tương tự khác cũng nên được hiểu như vậy theo kinh điển. 26. Pañcamyavadhismā. 26. Biến cách thứ năm (dùng) từ một giới hạn (xuất xứ cách). Padatthāvadhismā pañcamīvibhatti hoti. Gāmasmā āgacchatu, evaṃ corasmā bhāyati, corasmā uttasati, orasmā tāyati, corasmā rakkhatīti, sace bhāyatha dukkhassa, pamāde bhayadassivā, tasanti daṇḍassāti chaṭṭhī sattamiyopi honteva sambandhādhāravacanicchāyaṃ. Biến cách thứ năm được dùng (để chỉ) giới hạn của ý nghĩa một từ. (Ví dụ:) 'Hãy đi từ làng'. Tương tự: 'sợ tên trộm', 'kinh hãi tên trộm', 'bảo vệ khỏi tên trộm', 'che chở khỏi tên trộm'. (Trong các câu) 'nếu các ngươi sợ khổ', 'thấy sự đáng sợ trong sự dễ duôi', 'họ sợ cây gậy', biến cách thứ sáu và thứ bảy cũng được dùng khi muốn diễn đạt ý nghĩa liên hệ và vị trí. Ajjhenā parājeti, paṭipakkhe parājetīti savisayāva vibhattiyo. Sace kevaṭṭassa parajjissāmīti chaṭṭhīpi hoti sambandhavacanicchāyaṃ. Yavehi gāvo vāreti, pāpā cittaṃ nivāraye, kāke rakkhati taṇḍulāti savisayeva pañcamī. Cittaṃ rakkhetha medhāvīti dutiyāva dissati kammatthe. Upajjhāyā antaradhāyati[Pg.77], upajjhāyā adhite, kāmato jāyate sokoti savisaye pañcamī. (Trong câu) 'bị đánh bại bởi việc học' (công cụ cách), 'bị đánh bại ở phe đối lập' (vị trí cách), các biến cách (được dùng) theo phạm vi riêng của chúng. (Trong câu) 'nếu tôi bị người đánh cá đánh bại', biến cách thứ sáu cũng được dùng khi muốn diễn đạt ý nghĩa liên hệ. (Trong các câu) 'ngăn bò khỏi lúa mạch', 'ngăn tâm khỏi điều ác', 'bảo vệ gạo khỏi quạ', chính là biến cách thứ năm theo phạm vi của nó. (Trong câu) 'bậc trí nên hộ trì tâm', biến cách thứ hai được thấy trong ý nghĩa đối tượng. (Trong các câu) 'biến mất khỏi vị thầy tế độ', 'học từ vị thầy tế độ', 'từ ái dục, sầu muộn sinh ra', (đây là) biến cách thứ năm trong phạm vi của nó. Tattheva-ntaradhāyi su, naṭassa suṇoti, padumaṃ tattha jāyethāti sattamīchaṭṭhiyopi honteva savisaye. Himavantā pabhavati gaṅgā, pāṇātipātā viramassu khippaṃ, añño devadattā, bhinno devadattāti savisayeva pañcamī. Evaṃ ārā so āsavakkhayā, itaro devadattā, uddhaṃ pādatalā adho kesamatthakā, pubbo gāmā, pubbeva sambodhā, tato paraṃ, tato aparena samayena, tatuttarinti. Sambandhavacanicchāyaṃ chaṭṭhīpi purato gāmassa, dakkhiṇato gāmassa, upari pabbatassa, heṭṭhā pāsādassāti. Pāsādamāruyha pekkhati pāsādā pekkhati, āsane upavisitvā pekkhati āsanā pekkhatīti avadhivacanicchāyaṃ pañcamī. Tattheva-ntaradhāyi su (đã biến mất ngay tại đó), naṭassa suṇoti (lắng nghe người vũ công), padumaṃ tattha jāyethā (hoa sen có thể mọc ở đó), như vậy cách thứ bảy và cách thứ sáu cũng hiện hữu trong phạm vi của chúng. Himavantā pabhavati gaṅgā (sông Hằng bắt nguồn từ Hy-mã-lạp sơn), pāṇātipātā viramassu khippaṃ (hãy mau chóng từ bỏ sát sanh), añño devadattā (khác với Devadatta), bhinno devadattā (tách biệt với Devadatta), như vậy cách thứ năm ở trong phạm vi của nó. Tương tự, ārā so āsavakkhayā (vị ấy xa lìa sự đoạn tận các lậu hoặc), itaro devadattā (người khác với Devadatta), uddhaṃ pādatalā adho kesamatthakā (trên từ lòng bàn chân, dưới từ đỉnh đầu), pubbo gāmā (phía đông của làng), pubbeva sambodhā (trước khi giác ngộ), tato paraṃ (sau đó), tato aparena samayena (vào một thời điểm sau đó), tatuttari (xa hơn nữa). Khi muốn diễn đạt sự liên hệ, cũng có cách thứ sáu: purato gāmassa (phía trước làng), dakkhiṇato gāmassa (phía nam làng), upari pabbatassa (trên núi), heṭṭhā pāsādassā (dưới cung điện). Pāsādamāruyha pekkhati (sau khi leo lên cung điện, người ấy nhìn) (tương đương) pāsādā pekkhati (người ấy nhìn từ cung điện), āsane upavisitvā pekkhati (sau khi ngồi trên ghế, người ấy nhìn) (tương đương) āsanā pekkhati (người ấy nhìn từ ghế), như vậy cách thứ năm được dùng khi muốn diễn đạt giới hạn (điểm khởi đầu). Pucchānākhyānesu kuto bhavaṃ? Pātaṭaliputtasmāti. Tathā desakālamānepi pāṭaliputtasmā rājagahaṃ satta yojanāni, sattasu yojanesūti vā. Evaṃ ito tiṇṇaṃ māsāna-maccayenāti, kicchāladdhanti guṇe pañcamī. Kicchena me adhigatanti hetumhi karaṇe vā tatiyā. Evaṃ thokā mutto, thokena muttoti. Thokaṃ calatīti kiriyāvisesane kammani dutiyā. Trong các câu hỏi và câu trả lời: kuto bhavaṃ? (Ngài từ đâu đến?), Pātaṭaliputtasmā (Từ thành Pāṭaliputta). Tương tự, trong việc đo lường không gian và thời gian: pāṭaliputtasmā rājagahaṃ satta yojanāni (từ Pāṭaliputta đến Rājagaha là bảy do-tuần), hoặc sattasu yojanesu (trong bảy do-tuần). Tương tự, ito tiṇṇaṃ māsāna-maccayena (sau ba tháng kể từ bây giờ). Trong câu kicchāladdha (đạt được một cách khó khăn), cách thứ năm được dùng với ý nghĩa phẩm chất. Trong câu Kicchena me adhigata (được tôi chứng đắc một cách khó khăn), cách thứ ba được dùng với ý nghĩa nguyên nhân hoặc công cụ. Tương tự, thokā mutto (được giải thoát khỏi một chút), thokena mutto (được giải thoát bằng một chút). Trong câu Thokaṃ calati (di chuyển một chút), cách thứ hai được dùng trong nghiệp cách với ý nghĩa trạng từ chỉ hành động. Dūranti katthayogepi savisayeva pañcamīchaṭṭhiyo siyuṃ, dūraṃ gāmasmā, antikaṃ gāmasmā, dūraṃ gāmassa, antikaṃ gāmassāti, dūranti katthehi tu sabbāva savisaye siyuṃ bādhakābhāvā dūro gāmo, antiko gāmotvevamādi. Khi kết hợp với các từ có nghĩa là dūra (xa), v.v., cách thứ năm và cách thứ sáu sẽ ở trong phạm vi của chúng: dūraṃ gāmasmā (xa làng), antikaṃ gāmasmā (gần làng), dūraṃ gāmassa (xa của làng), antikaṃ gāmassa (gần của làng). Tuy nhiên, với các từ có nghĩa là dūra (xa), v.v., tất cả các cách đều có thể ở trong phạm vi của chúng vì không có sự cản trở, ví dụ: dūro gāmo (ngôi làng thì xa), antiko gāmo (ngôi làng thì gần), v.v. Keci [Pg.78] panāhu ‘asattavacanahetehi pāṭipadikatthe dutiyātatiyāpañcamīsattamiyo, sattavacanehi tu sabbāva savisaye’ti, te panaññeheva paṭikkhittā. Dūraṃ maggo, antikaṃ maggoti kiriyāvisesanaṃ… bhūdhātussa gammamānattā. Visuddho lobhanīyehi dhammehi, parimutto so dukkhasmā vivicceva kāmehi, gambhīrato ca puthulato ca yojanaṃ, āyāmena yojanaṃ, tato pabhuti, yato sarāmi attānanti savisayeva vibhattiyo. Tuy nhiên, một số người nói: ‘Với những từ không phải là danh từ (asattavacana), cách thứ hai, thứ ba, thứ năm và thứ bảy được dùng theo nghĩa của từ gốc; còn với những từ là danh từ (sattavacana), tất cả các cách đều ở trong phạm vi của chúng’. Nhưng quan điểm này đã bị những người khác bác bỏ. Trong các câu Dūraṃ maggo (con đường thì xa), antikaṃ maggo (con đường thì gần), (đây là) trạng từ chỉ hành động... vì động từ gốc bhū (là, thì) được ngầm hiểu. Visuddho lobhanīyehi dhammehi (thanh tịnh khỏi các pháp đáng tham ái), parimutto so dukkhasmā (vị ấy giải thoát khỏi khổ đau), vivicceva kāmehi (ly dục), gambhīrato ca puthulato ca yojanaṃ (một do-tuần về chiều sâu và chiều rộng), āyāmena yojanaṃ (một do-tuần về chiều dài), tato pabhuti (kể từ đó), yato sarāmi attānaṃ (từ khi tôi nhớ về bản thân mình), (trong các ví dụ này) các biến cách đều ở trong phạm vi của chúng. 27. Apaparīhi vajjane. 27. (Cách thứ năm được dùng) với apa và pari trong ý nghĩa loại trừ. Vajjane vattamānehi apaparīhi yoge pañcamī hoti. Apa sālāya āyanti vāṇijā, pari sālāya āyanti vāṇijā, sālaṃ vajjetvāti attho. Vajjaneti kiṃ? Rukkhaṃ parivijjotate vijju. Āpāṭaliputtasmā vassi devoti mariyādā-bhividhīsvavadhi visayeva pañcamī, vinā pāṭaliputtena saha veti viseso, evaṃ yāva pāṭaliputtasmā vassi devoti. Khi kết hợp với apa và pari được dùng trong ý nghĩa loại trừ, cách thứ năm được sử dụng. Apa sālāya āyanti vāṇijā, pari sālāya āyanti vāṇijā, có nghĩa là sālaṃ vajjetvā (các thương nhân đến, loại trừ (không vào) ngôi nhà). Tại sao phải nói ‘trong ý nghĩa loại trừ’? (Ví dụ:) Rukkhaṃ parivijjotate vijju (sấm sét lóe sáng quanh cái cây). Trong câu Āpāṭaliputtasmā vassi devo (trời mưa cho đến thành Pāṭaliputta), cách thứ năm được dùng trong phạm vi giới hạn (mariyādā) và bao hàm (abhividhi); sự khác biệt là (trời mưa) không bao gồm Pāṭaliputta hoặc bao gồm cả Pāṭaliputta. Tương tự, yāva pāṭaliputtasmā vassi devo (trời mưa cho đến tận thành Pāṭaliputta). 28. Paṭinidhipaṭidānesu patinā. 28. (Cách thứ năm được dùng) với pati trong ý nghĩa thay thế và trao đổi. Paṭinidhimhi paṭidāne ca vattamānena patinā yoge nāmasmā pañcamī vibhatti hoti. Buddhasmā pati sāriputto, ghatamassa tesasmā pati dadāti, paṭinidhipaṭidānesūti kiṃ? Rukkhaṃ pati vijjotate. Khi kết hợp với pati được dùng trong ý nghĩa thay thế và trao đổi, biến cách thứ năm được dùng sau danh từ. Buddhasmā pati sāriputto (Sāriputta thay thế cho Đức Phật), ghatamassa tesasmā pati dadāti (người ấy cho vị kia bơ để đổi lấy mè). Tại sao phải nói ‘trong ý nghĩa thay thế và trao đổi’? (Ví dụ:) Rukkhaṃ pati vijjotate (nó chiếu sáng về phía cái cây). 29. Rite dutiyā ca. 29. (Khi kết hợp) với rite, cách thứ hai cũng (được dùng). Ritesaddena [Pg.79] yoge nāmasmā dutiyā hoti pañcamī ca. Rite saddhammaṃ, rite saddhammā. Khi kết hợp với từ rite, cách thứ hai và cách thứ năm được dùng sau danh từ. Rite saddhammaṃ, rite saddhammā (ngoại trừ Chánh pháp). 30. Vinā-ññatra tatiyā ca. 30. (Khi kết hợp) với vinā và aññatra, cách thứ ba cũng (được dùng). Vinā-ññatrasaddehi yoge nāmasmā tatiyā ca hoti dutiyā pañcamiyo ca. Vinā vātena, vinā vātaṃ, vinā vātasmā, aññatra ekena piṇḍapātanīhārakena, aññatra dhammaṃ, aññatra dhammā. Khi kết hợp với các từ vinā và aññatra, cách thứ ba, cũng như cách thứ hai và cách thứ năm được dùng sau danh từ. Vinā vātena, vinā vātaṃ, vinā vātasmā (không có gió); aññatra ekena piṇḍapātanīhārakena (ngoại trừ một người mang vật thực khất thực); aññatra dhammaṃ, aññatra dhammā (ngoại trừ Pháp). 31. Puthanānāhi. 31. (Khi kết hợp) với putha và nānā. Etehi yoge tatiyā hoti pañcamī ca. Puthageva janena, puthageva janasmā, janena nānā, janasmā nānā. Khi kết hợp với những từ này, cách thứ ba và cách thứ năm được dùng. Puthageva janena, puthageva janasmā (tách biệt với mọi người); janena nānā, janasmā nānā (khác biệt với mọi người). 32. Sattamyādhāre. 32. Cách thứ bảy (được dùng) trong ý nghĩa vị trí. Kiriyādhāra bhūta kattu kammānaṃ dhāraṇena yo kiriyāyādhāro tasmiṃ kārake nāmasmā sattamī hoti. Kaṭe nisīdati (devadatto), thāliyaṃ odanaṃ pacati, ākāse sakunā, bhilesu telaṃ, gaṅgāyaṃ vajo. Cái gì là nơi chốn của hành động, bằng cách nâng đỡ chủ từ và nghiệp từ vốn là nền tảng của hành động, trong tác nhân đó, cách thứ bảy được dùng sau danh từ. Kaṭe nisīdati (devadatto) ((Devadatta) ngồi trên chiếu), thāliyaṃ odanaṃ pacati (nấu cơm trong nồi), ākāse sakunā (chim trên trời), tilesu telaṃ (dầu trong hạt mè), gaṅgāyaṃ vajo (chuồng bò trên bờ sông Hằng). 33. Nimitte. 33. (Cách thứ bảy được dùng) trong ý nghĩa nguyên nhân. Nimittatthe sattamī hoti. Ajinamhi haññate dīpi, musāvāde pācitthiyaṃ. Cách thứ bảy được dùng trong ý nghĩa nguyên nhân. Ajinamhi haññate dīpi (con báo bị giết vì bộ da), musāvāde pācitthiyaṃ (phạm tội pācittiya vì nói dối). 34. Yabbhāvobhāvalakkhaṇaṃ. 34. Khi trạng thái của một sự việc là dấu hiệu cho trạng thái của một sự việc khác. Yassa [Pg.80] bhāvo bhāvantarassa lakkhaṇaṃ bhavati, tato sattamī hoti. Gāvīsu duyhamānāsu gato, duddhāsu āgato. Bhāvoti kiṃ? Yo jaṭāhi so bhuñjati. Bhāvalakkhaṇanti kiṃ? Yo bhuñjati so devadatto, ‘‘akāle vassati tassa, tāle tassa na vassatī’’ti visayasattamī. Khi trạng thái của một sự việc trở thành dấu hiệu cho trạng thái của một sự việc khác, cách thứ bảy được dùng sau đó. Gāvīsu duyhamānāsu gato (anh ta đã đi trong khi những con bò đang được vắt sữa), duddhāsu āgato (anh ta đã đến khi chúng đã được vắt sữa xong). Tại sao nói ‘trạng thái’? (Ví dụ:) Yo jaṭāhi so bhuñjati (người có bím tóc đang ăn). Tại sao nói ‘dấu hiệu cho trạng thái’? (Ví dụ:) Yo bhuñjati so devadatto (người đang ăn là Devadatta). Câu ‘‘akāle vassati tassa, kāle tassa na vassati’’ (trời mưa cho người ấy không đúng lúc, trời không mưa cho người ấy đúng lúc) là cách thứ bảy chỉ phạm vi. 35. Chaṭṭhī cānādare. 35. Và cách thứ sáu (được dùng) trong ý nghĩa bất chấp. Yassa bhāvo bhāvantarassa lakkhaṇaṃ bhavati, tato chaṭṭhī bhavati sattamī ca anādare gamyamāne. ‘‘Ākoṭayanto so neti, sivirājassa pekkhato’’, ‘‘maccu gacchati ādāya, pekkhamāne mahājane’’. Khi trạng thái của một sự việc trở thành dấu hiệu cho trạng thái của một sự việc khác, cách thứ sáu và cách thứ bảy được dùng sau đó khi ý nghĩa bất chấp được ngầm hiểu. ‘‘Ākoṭayanto so neti, sivirājassa pekkhato’’ (nó lôi người ấy đi trong khi đánh đập, bất chấp vua Sivi đang nhìn), ‘‘maccu gacchati ādāya, pekkhamāne mahājane’’ (thần chết đến và mang đi, bất chấp đám đông đang nhìn). Gunnaṃ sāmīti sambandhe chaṭṭhī, gosu sāmīti visayasattamī, evaṃ gunnamissaro, gosvissaro, gunnaṃ adhipati, gosu adhipati, gunnaṃ dāyādo, gosu dāhādo, dunnaṃ sakkhi, gosu sakkhi, gunnaṃ patibhū, gosu patibhū, gunnaṃ pasūto, gosu pasūto, kusalā naccagītassa, kusalā naccagīte, āyutto kaṭakaraṇassa, āyutto kaṭakaraṇeti. Gunnaṃ sāmī (chủ của những con bò) là cách thứ sáu chỉ sự liên hệ; gosu sāmī (chủ trong đàn bò) là cách thứ bảy chỉ phạm vi. Tương tự: gunnamissaro (chúa tể của những con bò), gosvissaro (chúa tể trong đàn bò); gunnaṃ adhipati (người thống lĩnh của những con bò), gosu adhipati (người thống lĩnh trong đàn bò); gunnaṃ dāyādo (người thừa kế của những con bò), gosu dāyādo (người thừa kế trong đàn bò); gunnaṃ sakkhi (nhân chứng của những con bò), gosu sakkhi (nhân chứng trong đàn bò); gunnaṃ patibhū (người bảo lãnh của những con bò), gosu patibhū (người bảo lãnh trong đàn bò); gunnaṃ pasūto (chuyên tâm vào những con bò), gosu pasūto (chuyên tâm trong đàn bò); kusalā naccagītassa (khéo léo về ca múa), kusalā naccagīte (khéo léo trong ca múa); āyutto kaṭakaraṇassa (được giao phó việc làm chiếu), āyutto kaṭakaraṇe (được giao phó trong việc làm chiếu). Tathādhāravacanicchāyaṃ sattamī, bhikkhūsu abhivādenti, muddhani dhumbitvā, bāhāsu gahetvā, hatthesu piṇḍāya caranti, pathesu gacchanti, kadalīsu gaje rakkhantīti. Ñāṇasmiṃ pasannoti visayasattamī, ñāṇena pasannoti karaṇe tatiyā, evaṃ ñāṇasmiṃ ussukko ñāṇena ussukkoti. Tương tự, cách thứ bảy được dùng khi muốn diễn đạt nơi chốn: bhikkhūsu abhivādenti (đảnh lễ các vị tỳ-khưu), muddhani cumbitvā (hôn lên đầu), bāhāsu gahetvā (nắm lấy cánh tay), hatthesu piṇḍāya caranti (đi khất thực với bát trong tay), pathesu gacchanti (đi trên đường), kadalīsu gaje rakkhanti (canh giữ voi trong các lùm chuối). Ñāṇasmiṃ pasanno (hoan hỷ trong trí tuệ) là cách thứ bảy chỉ phạm vi; ñāṇena pasanno (hoan hỷ nhờ trí tuệ) là cách thứ ba chỉ công cụ. Tương tự, ñāṇasmiṃ ussukko (nhiệt tâm trong trí tuệ) và ñāṇena ussukko (nhiệt tâm nhờ trí tuệ). 36. Yato niddhāraṇaṃ. 36. (Cách thứ sáu và thứ bảy được dùng) khi có sự xác định (chọn ra một từ một nhóm). Jātiguṇakiriyāhi [Pg.81] samudāyatekadesassa puthakkaraṇaṃ niddhāraṇaṃ. Yato taṃ karīyati, tato chaṭṭhīsattamiyo honti. Sālayo sūkadhaññānaṃ pathyatamā, sālayo sūkadhaññesu pathyatamā, kaṇhā gāvīnaṃ sampannakhīratamā, kaṇhā gāvīsu sampannakhīratamā, gacchataṃ dhāvanto sīghatamo, gacchantesu dhāvanto sīghatamo. Sīlameva sutā seyyoti avadhimhiyeva pañcamī. Sự tách biệt một phần ra khỏi tập thể dựa vào chủng loại, phẩm chất, và hành động được gọi là sự xác định (niddhāraṇa). Từ tập thể nào mà sự tách biệt ấy được thực hiện, thì từ đó có biến cách thứ sáu và thứ bảy. Sālayo sūkadhaññānaṃ pathyatamā (lúa gạo là loại ngũ cốc có gai bổ dưỡng nhất), sālayo sūkadhaññesu pathyatamā (trong các loại ngũ cốc có gai, lúa gạo là bổ dưỡng nhất), kaṇhā gāvīnaṃ sampannakhīratamā (con bò cái đen là con cho nhiều sữa nhất trong đàn bò), kaṇhā gāvīsu sampannakhīratamā (trong đàn bò, con bò cái đen là con cho nhiều sữa nhất), gacchataṃ dhāvanto sīghatamo (trong những người đang đi, người đang chạy là nhanh nhất), gacchantesu dhāvanto sīghatamo (trong số những người đang đi, người đang chạy là nhanh nhất). Trong câu ‘sīlameva sutā seyyo’ (giới đức tốt hơn văn tuệ), biến cách thứ năm được dùng trong ý nghĩa giới hạn. 37. Paṭhamātthamatte. 37. Chỉ trong ý nghĩa của biến cách thứ nhất. Nāmassābhidheyyamatte paṭhamāvibhatti hoti. Rukkho. Itthi pumā napuṃsakanti liṅgampi saddatthova, tathā doṇo khārī āḷhakanti parimāṇampi saddatthova, eko dve bahavoti saṅkhyāpi saddatthova. Biến cách thứ nhất được dùng chỉ trong ý nghĩa biểu thị của danh từ. Ví dụ: rukkho (cây). Giới tính như là nữ tính, nam tính, và trung tính cũng là ý nghĩa của từ; tương tự như vậy, sự đo lường như là doṇa, khārī, và āḷhaka cũng là ý nghĩa của từ; số lượng như là một, hai, và nhiều cũng là ý nghĩa của từ. 38. Āmantaṇe. 38. Trong cách hô gọi. Sato saddenābhimukhīkaraṇamāmantaṇaṃ. Tasmiṃ visaye paṭhamā vibhatti hoti. Bhopurisa, bhokkatthi, bho napuṃsaka. Sự hướng đến đối tượng hiện hữu bằng lời nói được gọi là hô cách (āmantaṇa). Trong trường hợp đó, biến cách thứ nhất được dùng. Ví dụ: bhopurisa (này ông), bhokkatthi (này bà), bho napuṃsaka (này người trung tính). 39. Chaṭṭhī sambandhe. 39. Biến cách thứ sáu trong ý nghĩa liên hệ. Kiriyākārakasañjāto assedambhāvahetuko sambandho nāma. Tasmiṃ chaṭṭhī vibhatti hoti. Rañño puriso, sarati rajjassāti sambandhe chaṭṭhī, rajjasambandhiniṃ satiṃ karotīti attho, kammavacanicchārantu dutiyāva sarati rajjaṃ. Tathā rajakassa vatthaṃ [Pg.82] dadāti, paharato piṭṭhiṃ dadāti, bālo pūrati pāpassa, amacce tāta jānāhi, dhīre atthassa kovide, divasassa tikkhattuṃ, sakiṃ pakkhassa, pūraṃ hiraññasuvaṇṇassa kumbhantvevamādi. Mối liên hệ (sambandha) là mối quan hệ phát sinh từ hành động và tác nhân, và là nguyên nhân của trạng thái ‘cái này là của cái kia’. Trong ý nghĩa đó, biến cách thứ sáu được dùng. Ví dụ: rañño puriso (người của vua), trong câu sarati rajjassa (nó nhớ đến vương quốc), biến cách thứ sáu được dùng trong ý nghĩa liên hệ, có nghĩa là ‘nó tạo ra sự ghi nhớ liên quan đến vương quốc’. Nhưng khi muốn diễn đạt ý nghĩa đối cách thì dùng biến cách thứ hai: sarati rajjaṃ. Tương tự: rajakassa vatthaṃ dadāti (nó đưa quần áo cho người thợ giặt), paharato piṭṭhiṃ dadāti (nó đưa lưng cho người đang đánh), bālo pūrati pāpassa (kẻ ngu đầy dẫy điều ác), amacce tāta jānāhi, dhīre atthassa kovide (này con, hãy biết các vị bộ trưởng, những bậc hiền trí thông thạo ý nghĩa), divasassa tikkhattuṃ (ba lần một ngày), sakiṃ pakkhassa (một lần nửa tháng), pūraṃ hiraññasuvaṇṇassa kumbhaṃ (bình đầy vàng bạc), v.v... Kitakappayoge kaktukammesu bahulaṃ sambandhavacanicchāyaṃ chaṭṭhī, sādhu sammato bahujanassa, suppaṭividdhā buddhānaṃ dhammadhātu, dhammassa gutto medhāvī, amataṃ tesaṃ paribhuttaṃ, tassa bhavanti vattāro, avisaṃvādako lokassa, alajjīnaṃ nissāya, catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādotvevamādi. Khi dùng với các tạo từ (kitaka), biến cách thứ sáu thường được dùng cho chủ cách và đối cách khi muốn diễn đạt ý nghĩa liên hệ. Ví dụ: sādhu sammato bahujanassa (được nhiều người kính trọng), suppaṭividdhā buddhānaṃ dhammadhātu (pháp giới được chư Phật thấu suốt), dhammassa gutto medhāvī (người trí bảo vệ chánh pháp), amataṃ tesaṃ paribhuttaṃ (bất tử được họ hưởng dụng), tassa bhavanti vattāro (họ trở thành những người nói về điều đó), avisaṃvādako lokassa (người không lừa dối thế gian), alajjīnaṃ nissāya (nhờ vào những kẻ không biết hổ thẹn), catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo (sự trong sáng nương vào bốn đại), v.v... Kattukammavacanicchāyantu tatiyā dutiyāyo ca, sañcatto pitarā ahaṃ, sarasi tvaṃ evarūpiṃ vācaṃ bhāsitā, bhagavantaṃ dassanāyatvevamādi. Nhưng khi muốn diễn đạt ý nghĩa chủ cách và đối cách thì dùng biến cách thứ ba và thứ hai. Ví dụ: sañcatto pitarā ahaṃ (tôi bị cha từ bỏ), sarasi tvaṃ evarūpiṃ vācaṃ bhāsitā (bạn có nhớ đã nói lời như vậy không?), bhagavantaṃ dassanāya (để thấy Đức Thế Tôn), v.v... 40. Tulyatthena vā tatiyā. 40. Hoặc biến cách thứ ba với từ có nghĩa tương đương. Tulyatthena yoge chaṭṭhī hoti tatiyā vā, tulyo pitu, tulyo pitarā, sadiso pitu, sadiso pitarā, iha kathaṃ tatiyā na hoti? Ajjunassa tulā natthi, kesavassupamā na ceti, nete tulyatthā, kiñjarahi tulyānamopammatthā. Khi đi cùng với từ có nghĩa tương đương, biến cách thứ sáu hoặc thứ ba được dùng. Ví dụ: tulyo pitu (tương đương với cha), tulyo pitarā (tương đương với cha), sadiso pitu (giống như cha), sadiso pitarā (giống như cha). Tại sao ở đây không dùng biến cách thứ ba: Ajjunassa tulā natthi (không có sự tương đương với Ajjuna), kesavassupamā na ca (và không có sự so sánh với Kesava)? (Bởi vì) những từ này không có nghĩa là ‘tương đương’, mà chúng là những danh từ có nghĩa là ‘sự tương đương’ và ‘sự so sánh’. 41. Ato yonaṃ ṭāṭe. 41. Sau nguyên âm 'a', các biến cách 'yo' (số nhiều) lần lượt thành 'ā' và 'e'. Akāranthato nāmasmā yonaṃ ṭāṭe honti yathākkamaṃ, ṭakārā sabbadesatthā, buddhā buddhe, atoti kiṃ? Kaññāyo, itthiyo, vadhuyo, idha kasmā na bhavati aggayo. Avidhānasāmatthiyā. Sau danh từ tận cùng bằng ‘a’, các biến cách ‘yo’ lần lượt thành ‘ā’ và ‘e’. Phụ âm ‘ṭ’ có nghĩa là thay thế toàn bộ. Ví dụ: buddhā, buddhe. Tại sao nói ‘sau a’? Để không áp dụng cho: kaññāyo, itthiyo, vadhuyo. Tại sao ở đây không thành aggayo? Do năng lực của việc không quy định. 42. Ninaṃ vā. 42. Hoặc ‘ni’ (thành ‘ā’ và ‘e’). Akārantato [Pg.83] nāmasmā ninaṃ ṭāṭe vā honti yathākkamaṃ. Rūpā, rūpe, rūpāni, atotveva aṭṭhīni. Sau danh từ tận cùng bằng ‘a’, biến cách ‘ni’ có thể tùy chọn trở thành ‘ā’ và ‘e’ một cách lần lượt. Ví dụ: rūpā, rūpe, rūpāni. Chính vì quy định ‘sau a’ nên có dạng aṭṭhīni. 43. Smāsmiṃnaṃ. 43. ‘smā’ và ‘smiṃ’ (thành ‘ā’ và ‘e’). Akārantato nāmasmā smāsminnaṃ ṭāṭe vā honti yathākkamaṃ. Buddhā buddhasmā, buddhe buddhasmiṃ, atotveva aggismā aggismiṃ. Sau danh từ tận cùng bằng ‘a’, các biến cách ‘smā’ và ‘smiṃ’ có thể tùy chọn trở thành ‘ā’ và ‘e’ một cách lần lượt. Ví dụ: buddhā (thay cho buddhasmā), buddhe (thay cho buddhasmiṃ). Chính vì quy định ‘sau a’ nên có dạng aggismā, aggismiṃ. 44. Sassāya catutthiyā. 44. Của biến cách thứ tư ‘sa’ thành ‘āya’. Akārantato parassa sassa catutthiyā āyo hoti vā. Buddhāya buddhassa, bhiyyo tādatthyeyevāyamāyo dissate, kvacidevaññattha, atotveva isissa, catutthiyāti kiṃ? Buddhassa mukhaṃ, attatthanti atthasaddena samāso. Sau từ tận cùng bằng ‘a’, biến cách thứ tư ‘sa’ có thể tùy chọn thành ‘āya’. Ví dụ: buddhāya, buddhassa. Dạng ‘āya’ này được thấy nhiều hơn trong ý nghĩa ‘vì mục đích đó’, và hiếm khi ở những nơi khác. Chính vì quy định ‘sau a’ nên có dạng isissa. Tại sao nói ‘biến cách thứ tư’? Để không áp dụng cho: buddhassa mukhaṃ (mặt của Đức Phật). Trong từ attatthaṃ là một hợp từ với từ attha. Sabbāditopi smāsmiṃsānaṃ ṭāṭeāyā honteva… niruttikārānumatattā buddhavacane sandassanavato ca, tatrodamudāharaṇaṃ ‘asmā lokā paramhā ca, ubhayā dhaṃsate naro’, ‘tyāhaṃ mante paratthaddho’, ‘yāyeva kho panatthāya āgaccheyyātho tamevatthaṃ sādhukaṃ manasikareyyātho’ti. Cũng sau các từ bắt đầu bằng sabba, các biến cách smā, smiṃ, và sa trở thành ā, e, và āya… vì được các nhà từ nguyên học chấp thuận và vì được thấy trong lời Phật dạy. Đây là ví dụ: ‘asmā lokā paramhā ca, ubhayā dhaṃsate naro’ (từ đời này và từ đời sau, con người từ bỏ cả hai), ‘tyāhaṃ mante paratthaddho’, ‘yāyeva kho panatthāya āgaccheyyātho tamevatthaṃ sādhukaṃ manasikareyyātho’ti (các ông đến vì mục đích nào, hãy tác ý kỹ lưỡng đến chính mục đích ấy). 45. Ghapatekasmiṃ nādīnaṃ yayā. 45. Trong số ít của các từ có ký hiệu gha, pa, và nadī, (biến cách) thành ‘yā’. Ghapato nādīnamekasmiṃ yayā honi yathākkamaṃ. Kaññāya, rattiyā, itthiyā, dhenuyā, vadhuyā, ekasminti kiṃ? Kaññāhi, rattīhi. Sau các từ có ký hiệu gha, pa, và các từ nhóm nadī, trong số ít, (các biến cách) lần lượt trở thành ‘yā’. Ví dụ: kaññāya, rattiyā, itthiyā, dhenuyā, vadhuyā. Tại sao nói ‘trong số ít’? Để không áp dụng cho: kaññāhi, rattīhi. 46. Ssā vā tetimāmūhi. 46. Hoặc thành ‘ssā’ sau ta, eta, ima, và amu. Ghapasaññehi [Pg.84] tetimāmūhi nādīnamekasmiṃssā vā hoti, tassā kataṃ, tassā dīyate, tassā nissaṭaṃ, tassā pariggaho, tassā patiṭṭhitaṃ, tāya vā, evaṃ etissā etāya, imissā imāya, amussā amuyā, etehīti kiṃ? Sabbāya, nādīnaṃ tveva? Sā, ghapatotveva? Tāhi amūhi. Sau các từ có ký hiệu gha và pa, các từ ta, eta, ima, amu, và các từ nhóm nadī, trong số ít, (biến cách) có thể tùy chọn thành ‘ssā’. Ví dụ: tassā kataṃ, tassā dīyate, tassā nissaṭaṃ, tassā pariggaho, tassā patiṭṭhitaṃ, hoặc tāya. Tương tự: etissā hoặc etāya, imissā hoặc imāya, amussā hoặc amuyā. Tại sao nói ‘sau những từ này’? Để không áp dụng cho: sabbāya. Tại sao nói ‘nhóm nadī’? Để không áp dụng cho: sā. Tại sao nói ‘sau gha và pa’? Để không áp dụng cho: tāhi, amūhi. 47. Naṃmhi nuka dvādīnaṃ sattarasannaṃ. 47. Khi ‘naṃ’ theo sau, thêm ‘nuka’ cho mười bảy số bắt đầu từ dvi. Dvādīnaṃ sattarasannaṃ saṅkhyānaṃ nuka hoti naṃmhi vibhattamhi, dvinnaṃ catunnaṃ, pañcannaṃ, evaṃ yāva aṭṭhārasannaṃ, ukāro uccāraṇattho, kakāro antāvayavattho, tena naṃmhi na dīgho. Đối với mười bảy số bắt đầu từ dvi, tiếp tố ‘nuka’ được thêm vào khi biến cách ‘naṃ’ theo sau. Ví dụ: dvinnaṃ, catunnaṃ, pañcannaṃ, và cứ thế cho đến aṭṭhārasannaṃ. Nguyên âm ‘u’ chỉ để phát âm, phụ âm ‘k’ chỉ rằng nó là thành phần cuối cùng. Do đó, không có sự kéo dài nguyên âm trước ‘naṃ’. 48. Basukatinnaṃ. 48. Cũng cho bahu, sabba, và kati. Naṃmhi bahuno katissa ca nuka hoti, bahunnaṃ, katinnaṃ. Khi ‘naṃ’ theo sau, tiếp tố ‘nuka’ cũng được thêm vào cho bahu và kati. Ví dụ: bahunnaṃ, katinnaṃ. 49. Ṇṇaṃṇṇannaṃ tito jhā. 49. Sau ti có ký hiệu jha, (naṃ) thành ṇṇaṃ và ṇṇannaṃ. Jhasaññā tito naṃvacanassa ṇṇaṃṇṇannaṃ hoti, tiṇṇaṃ, tiṇṇannaṃ, jhāti kiṃ tissannaṃ. Sau ti có ký hiệu jha, biến cách naṃ trở thành ṇṇaṃ và ṇṇannaṃ. Ví dụ: tiṇṇaṃ, tiṇṇannaṃ. Tại sao nói ‘jha’? Để không áp dụng cho: tissannaṃ. 50. Ubhinnaṃ. 50. Ubhinnaṃ. Ubhā naṃvacanassa innaṃ hoti, ubhinnaṃ. Sau ubha, biến cách naṃ được chuyển thành innaṃ. Ví dụ: ubhinnaṃ. 51. Suña sassa. 51. Biến cách sa thành suña. Nāmasmā sassa suña hoti, buddhassa, dvisakārapāṭhena siddhe lāghavatthamidaṃ. Sau danh từ, biến cách sa được chuyển thành suña (biến mất). Ví dụ: buddhassa. Khi đã thành tựu bằng cách đọc hai chữ sa, (quy tắc) này là để cho sự ngắn gọn. 52. Ssaṃssāssāyesvitare kaññebhimānami. 52. Đối với itara v.v..., i (thay thế) trước ssaṃ, ssā, ssāya, esu. Ssamādīsvitarādīnami [Pg.85] hoti, itarissaṃ, itarissā, ekissaṃ, ekissā, aññissaṃ, aññissā, etissaṃ, etissā, etissāya, imissaṃ, imissā, imissāya, esviti kiṃ? Itarāya, esanti kiṃ? Sabbassaṃ, sabbassā. Trước các biến cách ssaṃ v.v..., (nguyên âm cuối) của itara v.v... được chuyển thành i. Ví dụ: itarissaṃ, itarissā, ekissaṃ, ekissā, aññissaṃ, aññissā, etissaṃ, etissā, etissāya, imissaṃ, imissā, imissāya. Tại sao nói esu (v.v...)? (Để loại trừ trường hợp như) Itarāya. Tại sao nói e (v.v... trong danh sách các từ)? (Để loại trừ trường hợp như) Sabbassaṃ, sabbassā. 53. Tāya vā. 53. Đối với tā, tùy chọn. Ssamādīsu tassā vā i hoti, tissaṃ tassaṃ, tissā tassā, tissāya tassāya, ssaṃssāssāyesvitveva? Tāya. Trước các biến cách ssaṃ v.v..., (nguyên âm cuối) của tā được tùy chọn chuyển thành i. Ví dụ: tissaṃ hoặc tassaṃ, tissā hoặc tassā, tissāya hoặc tassāya. Có phải chỉ trong trường hợp ssaṃ, ssā, ssāya, esu không? (Đúng vậy, ví dụ:) Tāya. 54. Tetimāto sassa ssāya. 54. Sau tā, etā, imā, biến cách sa thành ssāya. Tāetāimāto sassa ssāyo hoti vā. Tassāya tāya, etissāya etāya, imissāya imāya. Sau tā, etā, imā, biến cách sa tùy chọn được chuyển thành ssāya. Ví dụ: Tassāya hoặc tāya, etissāya hoặc etāya, imissāya hoặc imāya. 55. Ratyādīhi ṭo smino. 55. Sau ratti v.v..., ṭo của smiṃ. Ratyādīhi smino ṭo hoti vā, ratto rattiyaṃ, ādo ādismiṃ. Sau ratti v.v..., biến cách smiṃ tùy chọn được chuyển thành o. Ví dụ: ratto hoặc rattiyaṃ, ādo hoặc ādismiṃ. 56. Suhisubhasso. 56. Đối với ubha, su và hi thành o. Ubhassa suhisvo hoti. Ubhosu, ubhohi. Đối với ubha, các biến cách su và hi được chuyển thành o. Ví dụ: Ubhosu, ubhohi. 57. Ltupitādinamā simhi. 57. Đối với các từ tận cùng bằng ttu và pitu v.v..., (nguyên âm cuối) thành ā khi đi với biến cách si. Ltuppaccayantānaṃ pitādīnaṃ ca ā hoti simhi. Kattā, pitā. Pitu, mātu, bhāvu, mītu, duhitu, jāmātu, nattu, hotu, potu. Đối với các từ tận cùng bằng tiếp vị ngữ ttu và đối với pitu v.v..., (nguyên âm cuối) được chuyển thành ā khi đi với biến cách si. Ví dụ: Kattā, pitā. (Nhóm pitu gồm:) Pitu, mātu, bhātu, mītu, duhitu, jāmātu, nattu, hotu, potu. 58. Ge a ca. 58. Trong hô cách, cũng thành a. Ltupitādīnaṃ [Pg.86] a hoti ge ā ca, bho katta, bho kattā, bho pita, bho pitā. Đối với các từ (tận cùng bằng) ttu và pitu v.v..., trong hô cách (ge), (nguyên âm cuối) được chuyển thành a và cũng thành ā. Ví dụ: bho katta, bho kattā, bho pita, bho pitā. 59. Ayunaṃ vā dīgho. 59. Trường hóa tùy chọn đối với a, i, u. A i u iccesaṃ vā dīgho hoti ge pare tiliṅge. Bho purisā, bho purisa, bho aggī, bho aggi, bho bhikkhū, bho bhikkhū. Đối với các nguyên âm a, i, u, chúng tùy chọn được trường hóa khi có hô cách (ge) theo sau, trong cả ba tính. Ví dụ: Bho purisā hoặc bho purisa, bho aggī hoặc bho aggi, bho bhikkhū hoặc bho bhikkhu. 60. Ghabrahmādite. 60. Đối với các từ nhóm gha và brahman v.v..., (hô cách) thành e. Ghato brahmādito ca gasse vā hoti. Bhoti kaññe, bhoti kaññā, bho brahme, bho brahma, bho khatte, bho khatta, bho ise, bho isi, bho sakhe, bho sakha. Sakhi sakhīti itthiyaṃ siddhameva. Ākatigaṇo-yaṃ, evamaññatrāpi. Sau các từ nhóm gha và brahman v.v..., biến cách ga (hô cách) tùy chọn được chuyển thành e. Ví dụ: Bhoti kaññe hoặc bhoti kaññā, bho brahme hoặc bho brahma, bho khatte hoặc bho khatta, bho ise hoặc bho isi, bho sakhe hoặc bho sakha. Trong nữ tính, các dạng sakhi và sakhī đã được hình thành sẵn. Đây là một nhóm không xác định (ākatigaṇa), tương tự như vậy ở những nơi khác. 61. Nammādīhi. 61. Không áp dụng cho ammā v.v... Ammādīhi gasse na hoti. Bhoti ammā, bhoti annā, bhoti ambā. Sau ammā v.v..., biến cách ga (hô cách) không được chuyển thành e. Ví dụ: Bhoti ammā, bhoti annā, bhoti ambā. 62. Rasso vā. 62. Tùy chọn đoản hóa. Ammādīnaṃ ge rasso hoti vā. Bhoti amma, bhoti ammā. Đối với ammā v.v..., trong hô cách (ge), (nguyên âm cuối) tùy chọn được đoản hóa. Ví dụ: Bhoti amma hoặc bhoti ammā. 63. Gho ssaṃ, ssā, ssāyaṃ tiṃsu. 63. Đoản hóa gha trước ssaṃ, ssā, ssāya. Ssamādīsu gho rasso hoti. Tassaṃ, tassā, tassāya, taṃ, sabhatiṃ, esviti kiṃ? Tāya, sabhāya. Trước các biến cách ssaṃ v.v..., từ nhóm gha được đoản hóa. Ví dụ: Tassaṃ, tassā, tassāya, taṃ, sabhatiṃ. Tại sao nói esu (v.v...)? (Để loại trừ trường hợp như) Tāya, sabhāya. 64. Ekavacana yosva-ghonaṃ. 64. Đoản hóa các từ không thuộc nhóm gha trong số ít và trước yo. Ekavacane [Pg.87] yosu ca ghaokārantavajjitā naṃ nāmānaṃ rasso hoti tiliṅge. Itthiṃ, itthiyā, itthiyo, vadhuṃ vadhuyā, vadhuyo, daṇḍiṃ, daṇḍinā, daṇḍino, sayambhuṃ, sayambhunā, sayambhuvo, agho nanti kiṃ? Kaññāya, kaññāyo, oggahaṇamuttaratthaṃ. Trong các biến cách số ít và trước yo, đối với các danh từ ngoại trừ nhóm gha và các từ tận cùng bằng o, (nguyên âm cuối) được đoản hóa, trong cả ba tính. Ví dụ: Itthiṃ, itthiyā, itthiyo, vadhuṃ vadhuyā, vadhuyo, daṇḍiṃ, daṇḍinā, daṇḍino, sayambhuṃ, sayambhunā, sayambhuvo. Tại sao nói 'không phải gha'? (Để loại trừ trường hợp như) Kaññāya, kaññāyo. Việc bao gồm (từ tận cùng bằng) o là cho quy tắc sau. 65. Ge vā. 65. Đối với ge, là tùy chọn. Aghonaṃ ge vā rasso hoti tiliṅge, itthi, itthī, vadhu, vadhū, daṇḍi, daṇḍī, sayambhu, sayambhū. Aghonaṃtveva? Bhoti kaññā, bho go. Đối với các danh từ không phải là gha, trong biến cách ge, nguyên âm cuối được rút ngắn tùy chọn ở cả ba tánh, (ví dụ:) itthi, itthī, vadhu, vadhū, daṇḍi, daṇḍī, sayambhu, sayambhū. (Nói) ‘không phải là gha’ để làm gì? (Để loại trừ các trường hợp như:) Bhoti kaññā, bho go. 66. Sismiṃ nānapuṃsakassa. 66. Đối với (danh từ) không phải trung tánh, (sự rút ngắn) không (xảy ra) trong biến cách si và smiṃ. Napuṃsakavajjitassa nāmassa sismiṃ rasso na hoti. Itthī, daṇḍī, vadhū, sayambhū. Sisminti kiṃ? Itthiṃ, anapuṃsakassāti kiṃ? Daṇḍi kulaṃ. Đối với danh từ không phải trung tánh, sự rút ngắn không xảy ra trong biến cách si và smiṃ. (Ví dụ:) Itthī, daṇḍī, vadhū, sayambhū. (Nói) ‘trong si và smiṃ’ để làm gì? (Để cho thấy nó xảy ra ở nơi khác, ví dụ:) Itthiṃ. (Nói) ‘không phải trung tánh’ để làm gì? (Để cho thấy nó xảy ra với trung tánh, ví dụ:) Daṇḍi kulaṃ. 67. Gossāgasihinaṃsu gāvagavā. 67. Đối với từ go, gāva và gava (là các dạng thay thế) trong các biến cách không phải là ga, si, hi, và naṃ. Gasihinaṃvajjitāsu vibhattīsu gosaddassa gāvagavā honti. (Gāvaṃ, gavaṃ), gāvo, gavo, gāvena, gavena, gāvassa, gavassa, gāvasmā, gavasmā, gāve, gave. Agasihinaṃsūti kiṃ? Bho go, go tiṭṭhati, gohi, gonaṃ. Trong các biến cách ngoại trừ ga, si, hi, và naṃ, từ go có các dạng là gāva và gava. (Ví dụ:) (Gāvaṃ, gavaṃ), gāvo, gavo, gāvena, gavena, gāvassa, gavassa, gāvasmā, gavasmā, gāve, gave. (Nói) ‘không phải là ga, si, hi, và naṃ’ để làm gì? (Để loại trừ các trường hợp:) Bho go, go tiṭṭhati, gohi, gonaṃ. 68. Sumhi vā. 68. Trong biến cách su, là tùy chọn. Gossa sumhi gāvagavā honti vā. Gāvesu, gavesu, gosu. Đối với từ go, trong biến cách su, các dạng gāva và gava xảy ra tùy chọn. (Ví dụ:) Gāvesu, gavesu, gosu. 69. Gavaṃ sena. 69. Gavaṃ (là dạng thay thế) cùng với biến cách sa. Gossa [Pg.88] se vā gavaṃ hoti saha sena. Gavaṃ, gāvassa, gavassa. Đối với từ go, trong biến cách sa, gavaṃ xảy ra tùy chọn cùng với sa. (Ví dụ:) Gavaṃ, gāvassa, gavassa. 70. Gunnaṃ ca naṃnā. 70. Và gunnaṃ (là dạng thay thế) cùng với naṃ. Naṃvacanena saha gossa gunnaṃ hoti gavaṃca vā. Gunnaṃ, gavaṃ, gonaṃ. Cùng với biến cách naṃ, từ go có dạng là gunnaṃ, và cũng có dạng gavaṃ tùy chọn. (Ví dụ:) Gunnaṃ, gavaṃ, gonaṃ. 71. Nāssā. 71. Đối với biến cách nā, (thay thế là) ā. Goto nāssa ā hoti vā. Gāvā, gavā, gāvena, gavena. Sau go, biến cách nā được thay thế bằng ā tùy chọn. (Ví dụ:) Gāvā, gavā, gāvena, gavena. 72. Gāvumhi. 72. Gāvuṃ (là dạng thay thế) trong biến cách aṃ. Aṃvacane gossa gāvha vā hoti. Vāvhaṃ, gāvaṃ, gavaṃ. Gossa goṇādeso na kato… saddantarattā. Trong biến cách aṃ, từ go có dạng là gāvuṃ tùy chọn. (Ví dụ:) Gāvuṃ, gāvaṃ, gavaṃ. Sự thay thế goṇa cho go không được thực hiện... vì đó là một từ khác. 73. Yaṃ pīto. 73. Yaṃ (là dạng thay thế cho aṃ) sau (nguyên âm) p và ī. Pasaññīto aṃvacanassa yaṃ vā hoti. Itthiyaṃ, itthiṃ. Pītoti kiṃ? Daṇḍiṃ, rattiṃ. Sau (nguyên âm) được gọi là pa, biến cách aṃ được thay thế bằng yaṃ tùy chọn. (Ví dụ:) Itthiyaṃ, itthiṃ. (Nói) ‘sau p và ī’ để làm gì? (Để loại trừ:) Daṇḍiṃ, rattiṃ. 74. Naṃ jhīto. 74. Naṃ (là dạng thay thế cho aṃ) sau (danh từ) jha và ī. Jhasaññīto aṃvacanassa naṃ vā hoti. Daṇḍinaṃ, daṇḍiṃ. Kathaṃ ‘buddhaṃ ādiccabandhuna’nti? Yogavibhāvā. Jhāti kiṃ? Itthiṃ. Īti kiṃ? Aggiṃ. Sau (danh từ) được gọi là jha, biến cách aṃ được thay thế bằng naṃ tùy chọn. (Ví dụ:) Daṇḍinaṃ, daṇḍiṃ. (Nếu vậy,) làm thế nào (có dạng) ‘buddhaṃ ādiccabandhunaṃ’? (Điều này được phép) do sự phân chia quy tắc. (Nói) ‘jha’ để làm gì? (Để loại trừ:) Itthiṃ. (Nói) ‘ī’ để làm gì? (Để loại trừ:) Aggiṃ. 75. Yonaṃ none pume. 75. Đối với yo, (các dạng thay thế là) no và ne, trong nam tánh. Jhīto [Pg.89] yonaṃ none vā honti yathākkamaṃ pulliṅge. Daṇḍīno, daṇḍine, daṇḍī, jhīto tveva? Itthiyo, pumeti kiṃ? Daṇḍīni kulāni. Sau (danh từ) jha và ī, biến cách yo được thay thế bằng no và ne tùy chọn, theo thứ tự, trong nam tánh. (Ví dụ:) Daṇḍīno, daṇḍine, daṇḍī. (Nói) ‘sau jha và ī’ để làm gì? (Để loại trừ:) Itthiyo. (Nói) ‘trong nam tánh’ để làm gì? (Để loại trừ:) Daṇḍīni kulāni. 76. No. 76. No (là dạng thay thế). Jhīto yonaṃ no vā hoti pulliṅge. Daṇḍino tiṭṭhanti, daṇḍino passa, daṇḍī vā. Sau (danh từ) jha và ī, biến cách yo được thay thế bằng no tùy chọn trong nam tánh. (Ví dụ:) Daṇḍino tiṭṭhanti, daṇḍino passa, hoặc là daṇḍī. 77. Smino ni. 77. Đối với smiṃ, (dạng thay thế là) ni. Jhīto smiṃvacanassa ni hoti vā, daṇḍini, daṇḍismiṃ, jhīto tveva? Aggismiṃ. Sau (danh từ) jha và ī, biến cách smiṃ được thay thế bằng ni tùy chọn. (Ví dụ:) daṇḍini, daṇḍismiṃ. (Nói) ‘sau jha và ī’ để làm gì? (Để loại trừ:) Aggismiṃ. 78. Ambvādīhi. 78. (Cũng vậy) sau ambu và các từ tương tự. Ambuādīhi sminoni hoti vā, phalaṃ patati ambuni, pupphaṃ yathā paṃsuni ātape kataṃ, vātveva? Ambumhi, paṃsumhi. Sau ambu và các từ tương tự, biến cách smiṃ được thay thế bằng ni tùy chọn. (Ví dụ:) phalaṃ patati ambuni, pupphaṃ yathā paṃsuni ātape kataṃ. (Nói) ‘tùy chọn’ để làm gì? (Để cho phép các dạng:) Ambumhi, paṃsumhi. 79. Kammādito. 79. (Cũng vậy) sau kamma và các từ tương tự. Kammādito smino ni hoti vā. Kammani kamme. Kamma, camma, vesma, bhasma (asma), brahma, atta, ātuma, ghamma, muddha. Kammāditoti kiṃ? Buddhe. Sau kamma và các từ tương tự, biến cách smiṃ được thay thế bằng ni tùy chọn. (Ví dụ:) Kammani, kamme. (Nhóm kamma, v.v... gồm:) Kamma, camma, vesma, bhasma (asma), brahma, atta, ātuma, ghamma, muddha. (Nói) ‘sau kamma và các từ tương tự’ để làm gì? (Để loại trừ:) Buddhe. 80. Nāsseno. 80. Eno (thay) cho nā. Kammādito nāvacanassa eno vā hoti. Kammena, kammanā, cammena, cammanā, kammāditotveva? Buddhena. Sau nhóm từ kamma, v.v..., biến cách nā được tùy chọn đổi thành eno. Ví dụ: Kammena, kammanā, cammena, cammanā. Tại sao lại nói 'sau nhóm kamma, v.v...'? (Để bao gồm cả) Buddhena. 81. Jhalā sassa no. 81. Sau (gốc từ) jh và l, no (thay) cho sa. Jhalato [Pg.90] sassa no vā hoti. Aggino aggissa, daṇḍino daṇḍissa, bhikkhuno bhikkhussa, sayambhuno sayambhussa, Sau (gốc từ) jh và l, biến cách sa được tùy chọn đổi thành no. Ví dụ: Aggino aggissa, daṇḍino daṇḍissa, bhikkhuno bhikkhussa, sayambhuno sayambhussa, Kathaṃ ‘yo ca sisso mahāmune’ ti? (3) ‘‘Ito kvaci sassa ṭānubandho’’ti brahmādīsu pāṭhā sassa e ṭānubandho. Làm thế nào (có được câu) ‘yo ca sisso mahāmune’ ti? (3) Do có cách đọc trong nhóm brahmā, v.v... (theo quy tắc) ‘‘Ito kvaci sassa ṭānubandho’’, biến cách sa được thay bằng e có ký hiệu ṭa. 82. Nā smāssa. 82. Nā (thay) cho smā. Jhalato smāssa nā hoti vā. Agginā aggismā, daṇḍinā daṇḍismā, bhikkhunā bhikkhusmā, sayambhunā sayambhusmā. Sau (gốc từ) jh và l, biến cách smā được tùy chọn đổi thành nā. Ví dụ: Agginā aggismā, daṇḍinā daṇḍismā, bhikkhunā bhikkhusmā, sayambhunā sayambhusmā. 83. Lā yo naṃ vo pume. 83. Sau (gốc từ) l, vo (thay) cho yo trong nam tính. Lato yonaṃ vo hoti vā pulliṅge. Bhikkhavo bhikkhū, sayambhuvo sayambhūpumeti kiṃ? Āyūni. Sau (gốc từ) l, các biến cách yo được tùy chọn đổi thành vo trong nam tính. Ví dụ: Bhikkhavo bhikkhū, sayambhuvo sayambhū. Tại sao lại nói 'trong nam tính'? (Ví dụ:) Āyūni. 84. Jantvādito no ca. 84. Sau (nhóm từ) jantu, v.v..., no cũng (được thay thế). Jantvādito yonaṃ no hoti vo ca vā pulliṅge. Jantuno, jantavo jantuyo, gotrabhuno, gotrabhuvo gotrabhū. Sahabhuno, sahabhuvo sahabhū. Sau nhóm từ jantu, v.v..., các biến cách yo được tùy chọn đổi thành no và cả vo trong nam tính. Ví dụ: Jantuno, jantavo jantuyo, gotrabhuno, gotrabhuvo gotrabhū. Sahabhuno, sahabhuvo sahabhū. 85. Kūto. 85. Sau (tiếp vị ngữ) kū. Kūpaccayantato yonaṃ no vā hoti pulliṅge, viduno vidū, viññuno viññū, sabbaññuno sabbaññū. Sau (gốc từ) tận cùng bằng tiếp vị ngữ kū, các biến cách yo được tùy chọn đổi thành no trong nam tính, ví dụ: viduno vidū, viññuno viññū, sabbaññuno sabbaññū. 86. Dhalāpo-musmā. 86. Sau amu, yo bị xóa bỏ. Amusaddato yonaṃ lopova hoti pulliṅge, amū, pumetveva? Amuyo amūni. Vopavādoyaṃ. Sau từ amu, các biến cách yo chỉ bị xóa bỏ trong nam tính, ví dụ: amū. Tại sao lại nói 'chỉ trong nam tính'? (Ví dụ:) Amuyo amūni. Đây là ngoại lệ của (quy tắc đổi thành) vo. 87. Na no sassa. 87. Không đổi no cho sa. Amusmā [Pg.91] sassa no na hoti, amussa, noti kiṃ? Amuyā. Sau amu, biến cách sa không được đổi thành no, ví dụ: amussa. Tại sao lại nói 'no'? (Ví dụ:) Amuyā. 88. Yolopanisu dīgho. 88. Trường hóa (nguyên âm) khi yo bị xóa bỏ và trước ni. Yonaṃ lope nisu ca dīgho hoti, aṭṭhī aṭṭhīni, yolopanisūti kiṃ? Rattiyo. Khi các biến cách yo bị xóa bỏ và trước ni, trường hóa (nguyên âm) xảy ra, ví dụ: aṭṭhī aṭṭhīni. Tại sao lại nói 'khi yo bị xóa bỏ và trước ni'? (Ví dụ:) Rattiyo. 89. Sunaṃhisu. 89. Trước su, naṃ, và hi. Esu nāmassa dīgho hoti. Aggīsu, aggīnaṃ, aggīhi. Trước những (biến cách) này, (nguyên âm cuối của) gốc từ được trường hóa. Ví dụ: Aggīsu, aggīnaṃ, aggīhi. 90. Pañcādīnaṃ cuddasannama. 90. Đối với mười bốn (số đếm) bắt đầu từ pañca, (nguyên âm cuối là) a. Pañcādīnaṃ cuddasannaṃ sunaṃhisva hoti. Pañcasu, pañcannaṃ, pañcahi, chasu, channaṃ, chahi, evaṃ yāva aṭṭharasā. Đối với mười bốn số đếm bắt đầu từ pañca, (nguyên âm cuối) trở thành a trước su, naṃ, và hi. Ví dụ: Pañcasu, pañcannaṃ, pañcahi, chasu, channaṃ, chahi, cứ như vậy cho đến aṭṭhārasa. 91. Yvādo ntussa. 91. Trước yo, v.v..., a (thay) cho ntu. Yvādīsu ntussa a hoti. Guṇavantā, guṇavantaṃ, guṇavante, guṇavantena iccādi, yvā-doti kiṃ? Guṇavā tiṭṭhati. Trước yo, v.v..., a thay cho ntu. Ví dụ: Guṇavantā, guṇavantaṃ, guṇavante, guṇavantena, v.v... Tại sao lại nói 'trước yo, v.v...'? (Ví dụ:) Guṇavā tiṭṭhati. 92. Ntassa ca ṭa vaṃse. 92. Và ṭa (thay) cho nta trước aṃ và se. Aṃsesu ntappaccayassa ṭa hoti vā ntussa ca. Yaṃ yaṃ hi rāja bhajati santaṃvāyadi vā asaṃ, kiccā-nakubbassa kareyya kiccaṃ, himavaṃva pabbataṃ, sujātimantopi ajātimassa. Yogavibhāgenāññatrāpi. Cakkhumā andhitā honti, vaggumudātīriyā pana bhikkhū vaṇṇavā honti. Trước aṃ và se, tiếp vị ngữ nta và ntu được tùy chọn đổi thành ṭa. Ví dụ: Yaṃ yaṃ hi rāja bhajati santaṃvāyadi vā asaṃ, kiccā-nakubbassa kareyya kiccaṃ, himavaṃva pabbataṃ, sujātimantopi ajātimassa. Do sự phân chia quy tắc, (nó cũng được áp dụng) ở những nơi khác. Ví dụ: Cakkhumā andhitā honti, vaggumudātīriyā pana bhikkhū vaṇṇavā honti. 93. Yosu jhissa pume. 93. Trước yo, a (thay) cho i của (gốc từ) jha trong nam tính. Jhasaññassa [Pg.92] issa yosu vā ṭa hoti pulliṅge. Aggayo aggī, jhaggahaṇaṃ kiṃ? Ikārantasamudāyassa ṭa mā siyābhi, rattiyo, iggahaṇaṃ kiṃ? Daṇḍino, pumeti kiṃ? Aṭṭhīni. Đối với nguyên âm i của gốc từ có tên là jha, a (ṭa) tùy chọn thay thế nó trước yo trong nam tính. Ví dụ: Aggayo aggī. Tại sao lại nói jha? Để a không thay thế cho toàn bộ nhóm từ tận cùng bằng i, ví dụ: rattiyo. Tại sao lại nói i? (Ví dụ:) Daṇḍino. Tại sao lại nói 'trong nam tính'? (Ví dụ:) Aṭṭhīni. 94. Vevosu lussa. 94. Trước vo và ve, a (thay) cho u. Lasaññassa ussa vevosu ṭa hoti. Bhikkhave, bhikkhavo, vevosūti kiṃ? Jantuyo, uggahaṇaṃ kiṃ? Sayambhuvo. Sau u của danh từ được gọi là la, ve và vo được dùng. Ví dụ: bhikkhave, bhikkhavo. Tại sao nói ve và vo? (Để bao gồm) jantuyo. Tại sao đề cập đến u? (Để bao gồm) sayambhuvo. 95. Yomhi vā kvaci. 95. Hoặc đôi khi ở trong cái nào. Yomhi kvaci lasaññassa ussa vā ṭa hoti. Hetayo, nandanti taṃ kurayo dassanena, ajjeva taṃ kurayo pāpayatu. Vāti kiṃ? Hetuyo. Sau u của danh từ được gọi là la, yo được dùng tùy chọn. Ví dụ: hetayo, (như trong câu) họ vui mừng khi thấy các Kuru, mong rằng các Kuru sẽ đến ngay hôm nay. Tại sao nói tùy chọn? (Để có dạng) hetuyo. 96. Pumālapane vevo. 96. Trong hô cách giống đực, (dùng) ve và vo. Lasaññato uto yossālapane vevo honti vā pulliṅge. Bhikkhave, bhikkhavo bhikkhū, pumeti kiṃ āyūni, ālapaneti kiṃ? Jantuyo tiṭṭhanti, lutotveva? Dhenuyo, sayambhuvo. Sau u của danh từ được gọi là la, trong hô cách giống đực, ve và vo được dùng tùy chọn. Ví dụ: bhikkhave, bhikkhavo, bhikkhū. Tại sao nói giống đực? (Để loại trừ) āyūni. Tại sao nói hô cách? (Để loại trừ) jantuyo tiṭṭhanti (các chúng sanh đứng). Tại sao chỉ nói u? (Để bao gồm) dhenuyo, sayambhuvo. 97. Smāhismiṃ naṃ mhābhimhi. 97. mhā, bhi, mhi (thay cho) smā, hi, smiṃ, naṃ. Nāmasmā paresaṃ smāhisminnaṃ mhā bhimhi vā honti yathākkamaṃ. Buddhamhā buddhasmā, buddhebhi buddhehi, buddhamhi buddhasmiṃ, bahulādhikārāapavādavisayepi, dasasahassimhi dhātuyā. Sau danh từ, mhā, bhi, mhi được dùng tùy chọn để thay thế cho smā, hi, smiṃ theo thứ tự. Ví dụ: buddhamhā hoặc buddhasmā, buddhebhi hoặc buddhehi, buddhamhi hoặc buddhasmiṃ. Do quyền hạn của quy tắc bahula (đa dạng), ngay cả trong trường hợp ngoại lệ, (ta có) dasasahassimhi dhātuyā. 98. Suhisvasse. 98. e (thay cho) su và hi. Akārantassa [Pg.93] suhisve hoti. Buddhesu buddhehi. Sau danh từ tận cùng bằng a, e được dùng thay cho su và hi. Ví dụ: buddhesu, buddhehi. 99. Sabbādīnaṃ naṃmhīca. 99. Của các từ sabba, v.v., và trong naṃ và mhi. Akārantānaṃ sabbādīnaṃ e hoti naṃmhi suhisu ca. Sabbesaṃ, sabbesu, sabbehi, sabbādīnanti kiṃ? Buddhānaṃ, assetveva? Amūsaṃ. Sabba katara katama ubhaya itara añña aññatara aññatama (4) ‘‘pubbaparā-varadakkhiṇuttarā-dharāni vavatthāyamasaññāyaṃ’’ (pā,1,1,34) ya tya ta eta ima amu kiṃ eka tumha amha. Đối với các đại từ tận cùng bằng a bắt đầu bằng sabba, e được dùng trước các biến cách naṃ, mhi, su, và hi. Ví dụ: sabbesaṃ, sabbesu, sabbehi. Tại sao nói sabba, v.v.? (Để loại trừ) buddhānaṃ. Tại sao chỉ nói tận cùng bằng a? (Để loại trừ) amūsaṃ. (Nhóm sabba, v.v. bao gồm:) Sabba, katara, katama, ubhaya, itara, añña, aññatara, aññatama, (4) “pubba, para, avara, dakkhiṇa, uttara, adhara” khi không phải là tên riêng trong sự sắp xếp, ya, tya, ta, eta, ima, amu, kiṃ, eka, tumha, amha. 100. Saṃsānaṃ. 100. saṃ và sānaṃ (thay cho) naṃ. Sabbādito naṃvacanassa saṃsānaṃ honti. Sabbesaṃ, sabbesānaṃ. Sau các từ sabba, v.v., saṃ và sānaṃ được dùng thay cho biến cách naṃ. Ví dụ: sabbesaṃ, sabbesānaṃ. 101. Ghapā sassa ssā vā. 101. Sau gha và pa, ssā được dùng tùy chọn thay cho sa. Sabbādīnaṃ ghapato sassa ssā vā hoti, sabbassā sabbāya, paggahaṇamuttaratthaṃ. Sau các từ sabba, v.v. được gọi là gha và pa, ssā được dùng tùy chọn thay cho sa. Ví dụ: sabbassā hoặc sabbāya. Việc đề cập đến pa là cho quy tắc sau. 102. Smino ssaṃ. 102. ssaṃ (thay cho) smiṃ. Sabbādīnaṃ ghapato smino ssaṃ vā hoti, sabbassaṃ sabbāya, amussaṃ amuyā. Sau các từ sabba, v.v. được gọi là gha và pa, ssaṃ được dùng tùy chọn thay cho smiṃ. Ví dụ: sabbassaṃ hoặc sabbāya, amussaṃ hoặc amuyā. 103. Yaṃ. 103. yaṃ. Ghapato smino yaṃ vā hoti, kaññāyaṃ kaññāya, rattiyaṃ rattiyā, vadhuyaṃ vadhuyā, sabbāyaṃ sabbāya, amuyaṃ amuyā. Sau danh từ được gọi là gha và pa, yaṃ được dùng tùy chọn thay cho smiṃ. Ví dụ: kaññāyaṃ hoặc kaññāya, rattiyaṃ hoặc rattiyā, vadhuyaṃ hoặc vadhuyā, sabbāyaṃ hoặc sabbāya, amuyaṃ hoặc amuyā. 104. Tiṃ sabhāparisāya. 104. tiṃ (sau) sabhā và parisā. Sabhāparisāhi [Pg.94] smino tiṃ vā hoti, sabhatiṃ sabhāya, parisatiṃ parisāya. Sau sabhā và parisā, tiṃ được dùng tùy chọn thay cho smiṃ. Ví dụ: sabhatiṃ hoặc sabhāya, parisatiṃ hoặc parisāya. 105. Padādīhi si. 105. si (sau) pada, v.v. Ehi smino si hoti vā, padasi padasmiṃ, bilasi bilasmiṃ. Sau những từ này (pada, v.v.), si được dùng tùy chọn thay cho smiṃ. Ví dụ: padasi hoặc padasmiṃ, bilasi hoặc bilasmiṃ. 106. Nāssa sā. 106. sā (thay cho) nā. Padādīhi nāssa sā hoti vā, padasā padena, bilasā bilena. Sau pada, v.v., sā được dùng tùy chọn thay cho nā. Ví dụ: padasā hoặc padena, bilasā hoặc bilena. 107. Kodhādīhi. 107. (Sau) kodha, v.v. Ehi nāssa sā hoti vā, kodhasā kodhena, atthasā atthena. Sau những từ này (kodha, v.v.), sā được dùng tùy chọn thay cho nā. Ví dụ: kodhasā hoặc kodhena, atthasā hoặc atthena. 108. Atena. 108. ena (sau) a. Akārantato parassa nāvacanassa enādeso hoti, buddhena, atoti kiṃ? Agginā. Sau danh từ tận cùng bằng a, biến cách nā được thay thế bằng ena. Ví dụ: buddhena. Tại sao nói sau a? (Để loại trừ) agginā. 109. Sisso. 109. o (thay cho) si. Akārantato nāmasmā sissa o hoti, buddho, atotveva? Aggi. Sau danh từ tận cùng bằng `a`, `si` được biến thành `o`. Ví dụ: `buddho`. (Hỏi:) Chỉ sau `a` thôi sao? (Đáp:) `Aggi`. 110. Kvace vā. 110. Hoặc đôi khi. Akārantato nāmasmā sissa e hoti vā kvaci, vanappagumbe yathā phussitagge. Apavādavisayepi bahulaṃvīdhānā-sukhe dukkhe[Pg.95]. Vāti kiṃ? Vanappagumbo kvacīti kiṃ? Pakkhe sabbattha mā hotu. Sau danh từ tận cùng bằng `a`, `si` đôi khi được biến thành `e` một cách tùy chọn. Ví dụ: `vanappagumbe yathā phussitagge`. Ngay cả trong trường hợp ngoại lệ, do quy tắc áp dụng rộng rãi, (ví dụ:) `sukhe`, `dukkhe`. (Hỏi:) Tại sao nói 'tùy chọn' (`vā`)? (Đáp:) Để có dạng `vanappagumbo`. (Hỏi:) Tại sao nói 'đôi khi' (`kvaci`)? (Đáp:) Để trường hợp tùy chọn không xảy ra ở mọi nơi. 111. Aṃ napuṃsake. 111. `Aṃ` trong trung tánh. Akārantato nāmasmā sissa aṃ hoti napuṃsakaliṅge. Rūpaṃ. Sau danh từ tận cùng bằng `a` thuộc trung tánh, `si` được biến thành `aṃ`. Ví dụ: `Rūpaṃ`. 112. Yonaṃ ni. 112. `Yo` thành `ni`. Akārantato nāmasmā yonaṃ ni hoti napuṃsake. Sabbāni rūpāni, niccavidhāne phalaṃ ekaccādisabbādīnaṃ paṭhamāyaṃ. Sau danh từ tận cùng bằng `a` thuộc trung tánh, `yo` được biến thành `ni`. Ví dụ: `Sabbāni rūpāni`. Do là quy tắc bắt buộc, đây là kết quả cho các từ `ekacca`, `sabba` v.v... trong biến cách thứ nhất. 113. Jhalā vā. 113. Sau `jhala`, tùy chọn. Jhalato yonaṃ ni hoti vā napuṃsake, aṭṭhīni aṭṭhī, āyūni āyū. Sau phụ âm `jhala` thuộc trung tánh, `yo` được biến thành `ni` một cách tùy chọn. Ví dụ: `aṭṭhīni` hoặc `aṭṭhī`, `āyūni` hoặc `āyū`. 114. Lopo. 114. Lược bỏ. Jhalato yonaṃ lopo hoti, aṭṭhī, āyū, aggī, bhikkhū, jhalātveva? Aggayo. Pageva kasmā na hoti? Antaraṅgattā akārassa. Sau phụ âm `jhala`, `yo` bị lược bỏ. Ví dụ: `aṭṭhī, āyū, aggī, bhikkhū`. (Hỏi:) Chỉ sau `jhala` thôi sao? (Đáp:) `Aggayo`. (Hỏi:) Tại sao không xảy ra trước đó? (Đáp:) Do tính chất nội tại của `a-kāra`. 115. Jantuhetvīghapehi vā. 115. Sau `jantu`, `hetu`, `ī`, `ghapa`, tùy chọn. Jantuhetūhi īkārantehi ghapa saññehi ca paresaṃ yonaṃ vā lopo hoti, jantū jantuyo, hetū hetuyo, daṇḍī daṇḍiyo, kaññā kaññāyo, rattī rattiyo, itthī itthiyo, dhenū dhenuyo, vadhū vadhuyo. Sau các từ `jantu`, `hetu`, các từ tận cùng bằng `ī`, và các từ có ký hiệu `ghapa`, `yo` theo sau được lược bỏ một cách tùy chọn. Ví dụ: `jantū` hoặc `jantuyo`, `hetū` hoặc `hetuyo`, `daṇḍī` hoặc `daṇḍiyo`, `kaññā` hoặc `kaññāyo`, `rattī` hoặc `rattiyo`, `itthī` hoặc `itthiyo`, `dhenū` hoặc `dhenuyo`, `vadhū` hoặc `vadhuyo`. 116. Ye passivaṇṇassa. 116. Của `i-vaṇṇa` thuộc nhóm `pa` khi có `ya` theo sau. Pasaññassa [Pg.96] ivaṇṇassa lopo hoti vā yakāre, ratyo ratyā, ratyaṃ, pokkharañño, pokkharaññā, pokkharaññaṃ, vā tveva? Rattiyo, passāti kiṃ? Daṇḍiyo, ivaṇṇassāti kiṃ? Dhenuyo vadhuyo. Kathaṃ ‘anuññāto ahaṃ matyā’ti? ‘Ye passā’ti yogavibhāgā. `I-vaṇṇa` của danh từ có ký hiệu `pa` được lược bỏ một cách tùy chọn khi có `ya` theo sau. Ví dụ: `ratyo`, `ratyā`, `ratyaṃ`; `pokkharañño`, `pokkharaññā`, `pokkharaññaṃ`. (Hỏi:) Tại sao nói 'tùy chọn'? (Đáp:) Để có dạng `Rattiyo`. (Hỏi:) Tại sao nói 'của nhóm `pa`'? (Đáp:) Để có dạng `Daṇḍiyo`. (Hỏi:) Tại sao nói 'của `i-vaṇṇa`'? (Đáp:) Để có dạng `Dhenuyo`, `vadhuyo`. (Hỏi:) Vậy làm thế nào có dạng 'anuññāto ahaṃ matyā'? (Đáp:) Do sự phân chia cú pháp của 'ye passā'. 117. Gasīnaṃ. 117. Của `ga` và `si`. Nāmasmā gasīnaṃ lopo hoti vijjhantarābhāve, bho purisa, ayaṃ, daṇḍī. Sau danh từ, `ga` và `si` bị lược bỏ khi không có phép biến đổi nào khác. Ví dụ: `bho purisa`, `ayaṃ`, `daṇḍī`. 118. Asaṅkhyehi sabbāsaṃ. 118. Sau các bất biến từ, của tất cả (biến cách). Avijjamānasaṅkhyehi parāsaṃ sabbāsaṃ vibhattīnaṃ lopo hoti, ca vā eva evaṃ, etasmāyeva liṅgā asaṅkhyehi syādyuppatti anumīyate. Sau các từ không có số (bất biến từ), tất cả các biến cách vị theo sau đều bị lược bỏ. Ví dụ: `ca`, `vā`, `eva`, `evaṃ`. Chính từ dấu hiệu này, người ta suy ra rằng các biến cách vị như `si` v.v... có phát sinh sau các bất biến từ (rồi bị lược bỏ). 119. Ekatthatāyaṃ. 119. Trong (trường hợp) hợp thể. Ekatthībhāve sabbāsaṃ vibhattīnaṃ lopo hoti bahulaṃ, puttīyati, rājapuriso, vāsiṭṭho, kvaci na hoti bahulaṃ vidhānā-parantapo, bhagandaro, parassapadaṃ, attanopadaṃ, gavampati, devānaṃpiyatisso, antevāsī, janesuto mamattaṃ māmako. Khi hợp thành một nghĩa (trong hợp thể), tất cả các biến cách vị thường bị lược bỏ. Ví dụ: `puttīyati`, `rājapuriso`, `vāsiṭṭho`. Đôi khi không bị lược bỏ, do quy tắc áp dụng rộng rãi. Ví dụ: `parantapo`, `bhagandaro`, `parassapadaṃ`, `attanopadaṃ`, `gavampati`, `devānaṃpiyatisso`, `antevāsī`, `janesuto`, `mamattaṃ`, `māmako`. 120. Pubbasmāmādito. 120. Của thành phần đứng trước trong hợp thể `amādi`. Amādekatthā pubbaṃ yadekatthaṃ tato parāsaṃ sabbāsaṃ vibhattīnaṃ lopo hoti. Adhitthi. Idha na hoti bahulaṃ Biến cách vị của thành phần đứng trước trong hợp thể `amādi` bị lược bỏ. Ví dụ: `Adhitthi`. Ở đây, (việc lược bỏ) thường không xảy ra. Vidhānā [Pg.97] yathāpatthīyā, yathāparisāya, pubbasmāti kiṃ? Gāmagato. do quy định (trước). Ví dụ: `yathāpatthīyā`, `yathāparisāya`. (Hỏi:) Tại sao nói 'của thành phần đứng trước'? (Đáp:) `Gāmagato`. 121. Nātoma pañcamiyā. 121. Không (lược bỏ) sau `a` trong (hợp thể) `amā` đối với biến cách thứ năm. Amādekatthā pubbaṃ yadekatthamakārantaṃ, tato parāsaṃ sabbāsaṃ vibhattīnaṃ lopo na hoti, antu, bhavatyapañcamyā, upakumbhaṃ, apañcamiyāti kiṃ? Upakumbhā ānaya. Biến cách vị của thành phần đứng trước tận cùng bằng `a` trong hợp thể `amādi` không bị lược bỏ, ngoại trừ biến cách thứ năm. Ví dụ: `upakumbhaṃ`. (Hỏi:) Tại sao nói 'ngoại trừ biến cách thứ năm'? (Đáp:) `Upakumbhā ānaya`. 122. Vā tatiyāsattaminaṃ. 122. Tùy chọn đối với biến cách thứ ba và thứ bảy. Amādekatthā pubbaṃ yadekatthamakārantaṃ, tato parāsaṃ tatiyāsatthamīnaṃ vā aṃ hoti, upakumbhena kataṃ, upakumbhaṃ kataṃ, upakumte nidhehi, upakumbhaṃ nidhehi. Trong hợp thể `amādi`, biến cách vị thứ ba và thứ bảy của thành phần đứng trước tận cùng bằng `a` được biến thành `aṃ` một cách tùy chọn. Ví dụ: `upakumbhena kataṃ` hoặc `upakumbhaṃ kataṃ`; `upakumbhe nidhehi` hoặc `upakumbhaṃ nidhehi`. 123. Rājasī nāmhi. 123. `Rāja` thành `rāji` trước `nā`. Nāmhi rājassi vā hoti, sabbadattena rājinā, vātveva? Raññā. Trước `nā`, `rāja` được biến thành `rāji` một cách tùy chọn. Ví dụ: `sabbadattena rājinā`. (Hỏi:) Tại sao nói 'tùy chọn'? (Đáp:) Để có dạng `Raññā`. 124. Sunaṃhisū. 124. Đối với su, naṃ, hi, su (thì thành) ū. Rājassa ū hoti vā sunaṃhisu, rājūsu rājesu, rājūnaṃ raññaṃ, rājūhi rājehi. Sau từ rāja, ū được tùy chọn thay thế cho các biến cách su, naṃ, hi, su. Ví dụ: rājūsu hoặc rājesu, rājūnaṃ hoặc raññaṃ, rājūhi hoặc rājehi. 125. Imassāditthiyaṃṭe. 125. Đối với từ ima v.v... ở nữ tính, (biến cách) là ṭe. Imasaddassānitthiyaṃ ṭe hoti vā sunaṃhisu, esu imesu, esaṃ imesaṃ, esi imehi, anitthiyanti kiṃ? Imāsu, imāsaṃ, imāhi. Sau đại từ ima ở phi-nữ tính, ṭe được tùy chọn thay thế cho các biến cách su, naṃ, hi, su. Ví dụ: esu hoặc imesu, esaṃ hoặc imesaṃ, esi hoặc imehi. Tại sao nói "phi-nữ tính"? (Để loại trừ các trường hợp như:) imāsu, imāsaṃ, imāhi. 126. Nāmha nimi. 126. Đối với nā và mhā (thì thành) ni và mi. Imasaddassānitthiyaṃ [Pg.98] nāmhi anaimiiccādesā honti, anena imīnā, anitthiyaṃtveva? Imāya. Sau đại từ ima ở phi-nữ tính, đối với biến cách nā và mhi, các hình thức thay thế ana và imi được hình thành. Ví dụ: anena, imīnā. Chỉ ở phi-nữ tính thôi. (Để loại trừ) imāya. 127. Simha napuṃsakassāyaṃ. 127. Ở biến cách si, ayaṃ (thay thế cho ima) ở phi-trung tính. Imasaddassānapuṃsakassa ayaṃ hoti simhi, ayaṃ puriso, ayaṃ itthī, anapuṃsakassāti kiṃ? Imaṃ. Sau đại từ ima ở phi-trung tính, ayaṃ được thay thế (cho ima) ở biến cách si. Ví dụ: ayaṃ puriso, ayaṃ itthī. Tại sao nói "phi-trung tính"? (Để loại trừ) imaṃ. 128. Tyatetānaṃ tassa so. 128. Đối với tya, ta, eta, so thay thế cho ta của chúng. Tyatetānamanapuṃsakānaṃ tassa so hoti simhi, syo puriso, syā itthī, evaṃ so, sā, eso, esā, anapuṃsakassetveva? Tyaṃ, taṃ, etaṃ. Sau các đại từ tya, ta, eta ở phi-trung tính, so được thay thế cho ta ở biến cách si. Ví dụ: syo puriso, syā itthī. Tương tự: so, sā, eso, esā. Chỉ ở phi-trung tính thôi. (Để loại trừ) tyaṃ, taṃ, etaṃ. 129. Massāmussa. 129. So (thay thế) cho ma của amu. Anapuṃsakassāmussa makārassa so hoti simhi, asu puriso, asu itthī. Sau đại từ amu ở phi-trung tính, mẫu tự ma được thay thế bằng so ở biến cách si. Ví dụ: asu puriso, asu itthī. 130. Ke vā. 130. Ka (được thêm vào) tùy chọn. Amussa massa ke vā so hoti, asuko amuko, asukā amukā, asukaṃ amukaṃ, asukāni amukāni. Sau amu, ma được tùy chọn thay thế bằng ka. Ví dụ: asuko (và) amuko, asukā (và) amukā, asukaṃ (và) amukaṃ, asukāni (và) amukāni. 131. Tatassa no tabbāsu. 131. Na (thay thế) cho ta của từ ta trong tất cả (các biến cách). Tasaddassa tassa no vā hoti sabbāsu vibhattīsu, ne te nāyo tāyo, naṃ taṃ, nāni tāni iccādi. Sau đại từ ta, na được tùy chọn thay thế cho ta trong tất cả các biến cách. Ví dụ: ne hoặc te, nāyo hoặc tāyo, naṃ hoặc taṃ, nāni hoặc tāni, v.v... 132. Ṭa sasmāsmiṃssāyassaṃssāsaṃmhāmhisvi massa ca. 132. Ṭa (thay thế) cho các biến cách sa, smā, smiṃ, ssāya, ssaṃ, ssā, saṃ, mhā, mhi, su sau ima và (ta). Sādīsvimassa [Pg.99] tatassa ca ṭo vā hoti, assa imassa, asmā imasmā, asmiṃ imasmiṃ, assāya imissāya, assaṃ imissaṃ, assā imissā, āsaṃ imāsaṃ, amhā imamhā, amhi imamhi, assa tassa, asmā tasmā, asmiṃ tasmiṃ, assāya tassāya, assaṃ tassaṃ, assā tassā, āsaṃ tāsaṃ, amhā tamhā, amhi tamhi, ssāyādiggahaṇamādesantare mā hotūti. Sau ima và ta, ṭa được tùy chọn thay thế cho các biến cách sa v.v... Ví dụ: assa hoặc imassa, asmā hoặc imasmā, asmiṃ hoặc imasmiṃ, assāya hoặc imissāya, assaṃ hoặc imissaṃ, assā hoặc imissā, āsaṃ hoặc imāsaṃ, amhā hoặc imamhā, amhi hoặc imamhi. (Tương tự:) assa hoặc tassa, asmā hoặc tasmā, asmiṃ hoặc tasmiṃ, assāya hoặc tassāya, assaṃ hoặc tassaṃ, assā hoặc tassā, āsaṃ hoặc tāsaṃ, amhā hoặc tamhā, amhi hoặc tamhi. Việc liệt kê ssāya v.v... là để (quy tắc này) không áp dụng cho các hình thức thay thế khác. 133. Ṭe sissisismā. 133. Ṭe (thay thế) cho si sau isi. Isismā sissa ṭe vā hoti, ‘yo nvajja vinaye kaṅkhaṃ, atthadhammavidū ise’, vātveva? Isi. Sau từ isi, ṭe được tùy chọn thay thế cho biến cách si. Ví dụ: ‘yo nvajja vinaye kaṅkhaṃ, atthadhammavidū ise’. Chỉ tùy chọn thôi. (Dạng còn lại là) isi. 134. Dutiyassa yossa. 134. (Và ṭe thay thế) cho yo thứ hai. Isismā parassa dutiyāyossa ṭe vā hoti, ‘samaṇe brāhmaṇe vande, sampannacaraṇe ise’, vātveva? Isayo passa, dutiyassāti kiṃ? Isayo tiṭṭhanti. Sau từ isi, ṭe được tùy chọn thay thế cho biến cách yo thứ hai (chỉ cách). Ví dụ: ‘samaṇe brāhmaṇe vande, sampannacaraṇe ise’. Chỉ tùy chọn thôi. (Dạng còn lại là) isayo passa. Tại sao nói "thứ hai"? (Để loại trừ trường hợp) isayo tiṭṭhanti. 135. Ekaccādīha to. 135. Sau ekacca v.v... (tận cùng bằng) a, (yo thành) ṭe. Akārantehi ekaccādīhi yonaṃ ṭe hoti, ekacce tiṭṭhanti, ekace passa, atoti kiṃ? Ekaccāyo, evaṃ esa sa paṭhama. Sau các từ ekacca v.v... tận cùng bằng a, ṭe được thay thế cho biến cách yo. Ví dụ: ekacce tiṭṭhanti, ekace passa. Tại sao nói "tận cùng bằng a"? (Để loại trừ) ekaccāyo. Tương tự cho esa, sa, paṭhama. 136. Na nissa ṭā. 136. Ṭe không thay thế cho ni. Ekaccādīhi parassa nissa ṭā na hoti, ekaccāni. Sau ekacca v.v..., ṭe không thay thế cho ni. Ví dụ: ekaccāni. 137. Sabbādīhī[Pg.100]. 137. (Tương tự) sau sabba v.v... Sabbādīhi parassa nissa ṭā na hoti, sabbāni. Sau sabba v.v..., ṭe không thay thế cho ni. Ví dụ: sabbāni. 138. Yonameṭa. 138. E (thay thế) cho yo (sau các từ tận cùng bằng) a. Akārantehi sabbādīhi yonameṭa hoti, sabbe tiṭṭhanti, sabbe passa, atotveva? Sabbāyo. Sau các từ sabba v.v... tận cùng bằng a, e được thay thế cho biến cách yo. Ví dụ: sabbe tiṭṭhanti, sabbe passa. Chỉ sau a thôi. (Để loại trừ) sabbāyo. 139. Nāññaṃ canāmappadhānā. 139. Và không [áp dụng] khi danh từ là phụ. Nāmabhūtehī appadhānehi ca sabbādīhi yaṃ vuttaṃ, yañcāññaṃ sabbādikāriyaṃ, taṃ na hoti, te sabbā, te piyasabbā, te atisabbā. Công việc ngữ pháp đã được nói liên quan đến các từ sabba v.v... khi chúng trở thành danh từ và là phụ, và các công việc ngữ pháp khác liên quan đến sabba v.v..., thì việc ấy không xảy ra. (Ví dụ:) te sabbā, te piyasabbā, te atisabbā. 140. Tatiyatthayoge. 140. Khi kết hợp với ý nghĩa của cách thứ ba. Tatiyatthena yoge sabbādīhi yaṃ vuttaṃ, yañcāññaṃ sabbādi kāriyaṃ, taṃ na hoti, māsena pubbānaṃ māsapubbānaṃ. Khi kết hợp với ý nghĩa của cách thứ ba, công việc ngữ pháp đã được nói liên quan đến các từ sabba v.v..., và các công việc ngữ pháp khác liên quan đến sabba v.v..., thì việc ấy không xảy ra. (Ví dụ:) māsena pubbānaṃ māsapubbānaṃ. 141. Catthasamāse. 141. Trong phức hợp từ có ý nghĩa 'và' (cattha). Catthasamāsavisaye sabbādīhi yaṃ vuttaṃ, yañcāññaṃ sabbādikāriyaṃ, taṃ na hoti, ikkhiṇuttarapubbānaṃ, samāseti kiṃ? Amusañca tesañca dehi. Trong phạm vi của phức hợp từ có ý nghĩa 'và', công việc ngữ pháp đã được nói liên quan đến các từ sabba v.v..., và các công việc ngữ pháp khác liên quan đến sabba v.v..., thì việc ấy không xảy ra. (Ví dụ:) ikkhiṇuttarapubbānaṃ. Tại sao nói 'trong phức hợp từ'? (Ví dụ:) Amusañca tesañca dehi. 142. Veṭa. 142. Veṭa. Etthasamāsavisadhaya sabbādīhi yadhassaṭa vutto, tassa vā hoti, pugguttare, pubbuttarā. Ở đây, trong phạm vi của phức hợp từ, công việc ngữ pháp đã được nói liên quan đến các từ sabba v.v... thì được áp dụng tùy chọn. (Ví dụ:) pugguttare, pubbuttarā. 143. Pubbādīhi chahī. 143. Sau sáu từ bắt đầu bằng pubba. Etehi [Pg.101] pubbādīhi chahi savisaye eṭa vā hoti, pubbe pubbā, pare parā, apare aparā, dakkhiṇe dakkhiṇā, uttare uttarā, adhare adharā, chahitikiṃ? Ye. Sau sáu từ bắt đầu bằng pubba này, trong phạm vi của chúng, việc này xảy ra tùy chọn: pubbe pubbā, pare parā, apare aparā, dakkhiṇe dakkhiṇā, uttare uttarā, adhare adharā. Tại sao nói 'sáu'? (Ví dụ:) Ye. 144. Manādīhi smiṃsaṃnāsmānaṃ sisoosāsā. 144. Sau các từ mana v.v..., các biến cách smiṃ, saṃ, nā, smā, naṃ [lần lượt] trở thành si, so, o, sā, sā. Manādīhi smimādīnaṃ sisoosāsā vā honti yathākkamaṃ, manasi manasmiṃ, manaso manassa, mano manaṃ, manasā manena, manasā manasmā, kathaṃ ‘putto jāto acetaso, hitvā yāti sumedhaso, suddhuttaravāsasā, hemakappanavāsase’ti? Sakattheṇatthā. Manatama tapa teja sira ura vaca oja rajayasa paya (6) ‘‘saravayā-yavāsacetā jalāsayākkhayalohapaṭamanesu’’. Sau các từ mana v.v..., các biến cách smiṃ v.v... tùy chọn trở thành si, so, o, sā, sā theo thứ tự. (Ví dụ:) manasi (thay cho) manasmiṃ, manaso (thay cho) manassa, mano (thay cho) manaṃ, manasā (thay cho) manena, manasā (thay cho) manasmā. Làm thế nào (để giải thích các câu): ‘putto jāto acetaso, hitvā yāti sumedhaso, suddhuttaravāsasā, hemakappanavāsase’? Do [hậu tố] ṇa trong ý nghĩa của chính nó. (Nhóm mana gồm:) mana, tama, tapa, teja, sira, ura, vaca, oja, raja, yasa, paya (6) ‘saravayā-yavāsacetā jalāsayākkhayalohapaṭamanesu’. 145. Sato saba bhe. 145. Từ santa trở thành sabba trước bhi. Santhasaddassa saba bhavati bhakāre, sabbhi. Từ santa trở thành sabba trước mẫu tự bha. (Ví dụ:) sabbhi. 146. Bhavato vā bhonto gayonāse. 146. Từ bhavanta tùy chọn trở thành bhonta trước ga, yo, nā, se. Bhavantasaddassa bhontādeso vā hoti gayonāse, bhonta bhavaṃ, bhonto bhavanto, bhotā bhavatā, bhoto bhavato, bho iti āmantaṇe nipāto ‘kuto nu āgacchatha bho tayo janā’, evaṃ bhavantati, bhaddeti saddantharena siddhaṃ, saddhanthaiti dassa dvibhāvena. Đối với từ bhavanta, sự thay thế bhonta xảy ra tùy chọn trước ga, yo, nā, se. (Ví dụ:) bhonta (thay cho) bhavaṃ, bhonto (thay cho) bhavanto, bhotā (thay cho) bhavatā, bhoto (thay cho) bhavato. Bho là một bất biến từ trong hô cách, (ví dụ:) ‘kuto nu āgacchatha bho tayo janā’. Như vậy là từ bhavanta. (Từ) bhadde được hình thành từ một từ khác. saddhanthaiti dassa dvibhāvena. 147. Sissāggito ni. 147. Sau aggi, si [trở thành] ni. Aggismā sissa ni yoti vā, aggini aggi. Sau aggi, si tùy chọn trở thành ni. (Ví dụ:) aggini, aggi. 148. Ntassaṃ. 148. [Hậu tố] nta trở thành aṃ. Simhi [Pg.102] ntappaccayassa aṃ hoti vā, gacchaṃ gacchanto. Khi si theo sau, hậu tố nta tùy chọn trở thành aṃ. (Ví dụ:) gacchaṃ, gacchanto. 149. Bhūto. 149. Sau [căn] bhū. Bhūdhātuto ntassa aṃ hoti simhi niccaṃ punabbidhānā, bhavaṃ. Sau căn bhū, nta trở thành aṃ một cách bắt buộc khi si theo sau, do sự lặp lại của quy tắc. (Ví dụ:) bhavaṃ. 150. Mahantārahantānaṃ ṭā vā. 150. Đối với mahanta và arahanta, [hậu tố nta] tùy chọn trở thành ā. Simhi mahantārahantānaṃ ntassa ṭā vā hoti, mahā mahaṃ, arahā arahaṃ. Khi si theo sau, đối với mahanta và arahanta, nta tùy chọn trở thành ā. (Ví dụ:) mahā, mahaṃ; arahā, arahaṃ. 151. Ntussa. 151. Của [hậu tố] ntu. Simhi ntussa ṭā hoti, guṇavā. Khi si theo sau, ntu trở thành ā. (Ví dụ:) guṇavā. 152. Aṃṅaṃ napuṃsake. 152. [Trở thành] aṃ trong trung tính. Ntussa aṃṅaṃ honti simhi napuṃsake, guṇavaṃ kulaṃ, guṇavantaṃ kulaṃ, napuṃsaketiṃ kiṃ? Sīlavā bhikkhu. Ntu trở thành aṃ khi si theo sau trong trung tính. (Ví dụ:) guṇavaṃ kulaṃ, guṇavantaṃ kulaṃ. Tại sao nói 'trong trung tính'? (Ví dụ:) Sīlavā bhikkhu. 153. Himavato vā o. 153. Đối với himavanta, [hậu tố ntu] tùy chọn trở thành o. Himavato simhī ntussa o vā hoti, himavanto himavā. Đối với himavanta, khi si theo sau, ntu tùy chọn trở thành o. (Ví dụ:) himavanto, himavā. 154. Rājādiyuvāditvā. 154. Về nhóm rāja và yuva. Rājādīhiyuvādīhi ca sissa ā hoti, rājā, yuvā. Rāja brahma sakha atta ātuma (7) ‘‘dhammo vāññatthe’’ daḷhadhammā, asma, (8) ‘‘imo bhāve’’ aṇimā, (mahimā, garimā) laghimā, yuva sā suvā maghava puma vattaha. Sau các từ trong nhóm rāja và nhóm yuva, biến cách si được đổi thành ā. Ví dụ: rājā, yuvā. Nhóm rāja gồm: rāja, brahma, sakha, atta, ātuma. (7) ‘dhammo trong nghĩa khác’: daḷhadhammā, asma. (8) ‘những từ này trong nghĩa trạng thái’: aṇimā, (mahimā, garimā) laghimā. Nhóm yuva gồm: yuva, sā, suvā, maghavā, pumā, vattahā. 155. Vāmhānaṅa. 155. Tùy chọn, trước aṃ, (thân từ được) thay bằng ānaṅ. Rājādīnaṃ [Pg.103] yuvādīnaṃ ca ānaṅa hoti vā aṃmhi, rājānaṃ rājaṃ, yuvānaṃ yuvaṃ. Đối với các từ trong nhóm rāja và yuva, ānaṅ tùy chọn được thay thế trước biến cách aṃ. Ví dụ: rājānaṃ hoặc rājaṃ, yuvānaṃ hoặc yuvaṃ. 156. Yonamāno. 156. Trước yo, (thân từ được) thay bằng āno. Rājādīhi yuvādīhi ca yonaṃ āno vā hoti, rājāno yuvāno, vā tveva? Rājā rāje, yuvā yuve. Sau các từ trong nhóm rāja và yuva, trước yo, āno là sự thay thế tùy chọn. Ví dụ: rājāno, yuvāno. Tại sao lại nói 'tùy chọn'? (Bởi vì cũng có các dạng) rājā, rāje, yuvā, yuve. 157. Āyono ca sakhā. 157. Đối với từ sakha, (cũng có các dạng thay thế là) āyo và no. Sakhato yona māyo no honti vā āno ca, sakhāyo, sakhino, sakhāno, vā tveva? Sakhā, sakhe. Sau từ sakha, trước yo, các dạng thay thế tùy chọn là āyo, no, và cả āno. Ví dụ: sakhāyo, sakhino, sakhāno. Tại sao lại nói 'tùy chọn'? (Bởi vì cũng có các dạng) sakhā, sakhe. 158. Ṭe smino. 158. Biến cách si (hô cách) thành e. Sakhato smino ṭe hoti, sakhe, niccattho-yamārambho. Sau từ sakha, si (hô cách) biến thành e, ví dụ: sakhe. Quy tắc này được nêu ra để áp dụng một cách bắt buộc. 159. Nonāsesvi. 159. Trước yo (đối cách), nā và các biến cách còn lại, (thân từ) biến thành i. Sakhassa i hoti nonāsesu, sakhino, sakhinā, sakhissa. Đối với từ sakha, (phần cuối thân từ) biến thành i trước yo (đối cách), nā và các biến cách còn lại. Ví dụ: sakhino, sakhinā, sakhissa. 160. Smānaṃsu vā. 160. Tùy chọn trước smā, naṃ, và su. Sakhassa i vā hoti smānaṃsu, sakhismā sakhasmā, sakhīnaṃ sakhānaṃ. Đối với từ sakha, (phần cuối thân từ) tùy chọn biến thành i trước smā, naṃ, và su. Ví dụ: sakhismā hoặc sakhasmā, sakhīnaṃ hoặc sakhānaṃ. 161. Yosvaṃhisu cāraṅa. 161. Và (thay thế bằng) āraṅ trước các biến cách yo, su, aṃ, hi. Sakhassa āraṅa vā hoti yosvaṃhisu smānaṃsu ca, sakhāro sakhāyo, sakhāresu sakhesu, sakhāraṃ sakhaṃ, sakhārehi sakhehi, sakhārā sakhā, sakhasmā, sakhārānaṃ sakhānaṃ. Đối với từ sakha, āraṅ là sự thay thế tùy chọn trước yo, su, aṃ, hi, và cả smā, naṃ. Ví dụ: sakhāro hoặc sakhāyo, sakhāresu hoặc sakhesu, sakhāraṃ hoặc sakhaṃ, sakhārehi hoặc sakhehi, sakhārā hoặc sakhā, sakhasmā, sakhārānaṃ hoặc sakhānaṃ. 162. Lthupitādīnamase. 162. Đối với các từ tận cùng bằng tu và nhóm pitu, (sự thay thế āraṅ xảy ra) ngoại trừ trước sa. Ltuppaccayantānaṃ [Pg.104] pitādīnaṃ ca āraṅa hotī sato-ññatra, kattāro, pitaro, kattāraṃ, pitaraṃ, kattārā, pitarā, kattari, pitari, aseti kiṃ? Kattuno, pituno. Đối với các từ có hậu tố tu và các từ trong nhóm pitu, (phần cuối thân từ) được thay bằng āraṅ, ngoại trừ trước sa. Ví dụ: kattāro, pitaro, kattāraṃ, pitaraṃ, kattārā, pitarā, kattari, pitari. Tại sao nói 'ngoại trừ trước sa'? (Bởi vì các dạng là) kattuno, pituno. 163. Namhi vā. 163. Tùy chọn trước naṃ. Namhi ltupitādīnumānaṅa vā hoti, kattārānaṃ kattūnaṃ, ditarānaṃ pitunnaṃ. Trước naṃ, đối với các từ tận cùng bằng tu và nhóm pitu, ānaṅ là một sự thay thế tùy chọn. Ví dụ: kattārānaṃ hoặc kattūnaṃ, pitarānaṃ hoặc pitunnaṃ. 164. Ā. 164. (Hoặc thay thế bằng) ā. Namhi ltupitādīnamā vā hotī, kattānaṃ kattūnaṃ, pītānaṃ pitunnaṃ. Trước naṃ, đối với các từ tận cùng bằng tu và nhóm pitu, ā là một sự thay thế tùy chọn. Ví dụ: kattānaṃ hoặc kattūnaṃ, pitānaṃ hoặc pitunnaṃ. 165. Salopo. 165. Xóa bỏ sa. Ltupitādihi sassa lopo vā hoti, katthu katthuno, sakamantātu sakamandhātuno, pītu pituno. Sau các từ tận cùng bằng tu và nhóm pitu, biến cách sa tùy chọn được xóa bỏ. Ví dụ: katthu hoặc katthuno, sakamantātu hoặc sakamandhātuno, pitu hoặc pituno. 166. Suhisvāraṅ. 166. Trước su và hi, (thay thế bằng) āraṅ. Suhisu ltupitādīnamāraṅa vā hoti, kattāresu kattūsu, pitaresu pitūsu, kattārehi kattūhi, pitarehi pītūhī. Trước su và hi, đối với các từ tận cùng bằng tu và nhóm pitu, āraṅ là sự thay thế tùy chọn. Ví dụ: kattāresu hoặc kattūsu, pitaresu hoặc pitūsu, kattārehi hoặc kattūhi, pitarehi hoặc pitūhi. 167. Najjāyosmāma. 167. Đối với từ nadī, thân từ najjā (được dùng) trước yo và smā. Yosu nadisaddassa āma vā hoti, najjāyo nadiyo. Trước yo, đối với từ nadī, thân từ najjā được dùng tùy chọn. Ví dụ: najjāyo hoặc nadiyo. 168. Ṭi katimhā. 168. Sau kati, (biến cách) trở thành ṭi (bị xóa bỏ). Katimhā dhayānaṃ ṭi hoti, kati tiṭṭhanti, kati passa. Sau từ kati, các biến cách (si, yo, aṃ) trở thành ṭi (bị xóa bỏ). Ví dụ: kati tiṭṭhanti, kati passa. 169. Ṭa pañcādīhi cuddasahi. 169. Sau các (số) từ năm đến mười bốn, (biến cách yo được đổi thành) ṭa. Pañcādīhi [Pg.105] cuddasahi saṃkhyāhi yonaṃ ṭo hoti pañca, pañca, evaṃ yāva aṭṭhārasā. Pañcādīhīti kiṃ? Dve, tayo, cattāro, cuddhasahīti kiṃ? Dve visatiyo. Sau các số từ năm đến mười bốn, biến cách yo được đổi thành ṭo. Ví dụ: pañca, pañca. Tương tự như vậy cho đến mười tám. Tại sao nói ‘từ năm trở đi’? (Để loại trừ) dve, tayo, cattāro. Tại sao nói ‘đến mười bốn’? (Để loại trừ) dve visatiyo. 170. Ubhagohi ṭo. 170. Sau ubha và go, (yo được đổi thành) ṭo. Ubhagohi yonaṃ ṭo hoti, ubho, ubho, gāvo, gāvo, kathaṃ ‘imekaratthiṃ ubhayo vasāmā’ti? Ṭomhi yakārāgamo. Sau ubha và go, biến cách yo được đổi thành ṭo. Ví dụ: ubho, ubho, gāvo, gāvo. Vậy (câu) ‘imekaratthiṃ ubhayo vasāmā’ thì sao? Trong ṭo, có sự xen vào của mẫu tự ya. 171. Āraṅa smā. 171. Sau āraṅa, (là) smā. Āravādesato yonaṃ ṭo hoti, sakhāro, kattāro, pitaro. Sau các từ có āra thay thế, biến cách yo được đổi thành ṭo. Ví dụ: sakhāro, kattāro, pitaro. 172. Ṭoṭe vā. 172. (Yo được đổi thành) ṭo hoặc ṭe, tùy chọn. Āravādesamhā yonaṃ ṭoṭe vā honti yathākkamaṃ, sakhāro, sakhāre sakhāyo, ṭoggahaṇaṃ lāghavatthaṃ. Sau các từ có āra thay thế, biến cách yo tùy chọn được đổi thành ṭo hoặc ṭe theo thứ tự. Ví dụ: sakhāro, sakhāre, (hoặc) sakhāyo. Việc nêu ṭo (riêng) là để cho ngắn gọn. 173. Ṭā nāsmānaṃ. 173. Nā và smā (được đổi thành) ṭā. Āravādesamhā nāsmānaṃ ṭā hoti, kattārā, kattarā. Kūci vā hoti bayulādhikārā, etādisā sakhāramhā. Sau các từ có āra thay thế, nā và smā được đổi thành ṭā. Ví dụ: kattārā, kattarā. Đôi khi là tùy chọn, do quyền của quy tắc mở rộng. Ví dụ như: sakhāramhā. 174. Ṭi smino. 174. Smiṃ (được đổi thành) ṭi. Āravādesamhā smino ṭi hoti, kattari, vitari. Sau các từ có āra thay thế, smiṃ được đổi thành ṭi. Ví dụ: kattari, vitari. 175. Divādito. 175. Sau các từ nhóm diva, v.v. Divādīhi [Pg.106] nāmehi smino ṭi hoti, divi, bhuvi. Niccaṃ vakārāgamo. Sau các danh từ nhóm diva, v.v., smiṃ được đổi thành ṭi. Ví dụ: divi, bhuvi. Luôn có sự xen vào của mẫu tự va. 176. Rassāraṅa. 176. Āraṅa được rút ngắn. Smimhi āro rasso hoti, kattari, nattari. Khi có smiṃ theo sau, ār được rút ngắn. Ví dụ: kattari, nattari. 177. Pitādīnamanatvādīnaṃ. 177. Của các từ nhóm pitu, v.v., ngoại trừ nhóm nattu, v.v. Natvādivajjitānaṃ pitādīnamāro rasso hoti sabbāsu vibhattīsu, pitaro, pitaraṃ, anutvādīnanti kiṃ? Nattāro. Ār của các từ nhóm pitu, ngoại trừ nhóm nattu, được rút ngắn trong tất cả các biến cách. Ví dụ: pitaro, pitaraṃ. Tại sao nói ‘ngoại trừ nhóm nattu’? (Để có dạng) nattāro. 178. Yuvādīnaṃ suhisvānaṅa. 178. Đối với các từ nhóm yuvan, v.v., trong su và hi, (có sự thay thế bằng) ānaṅ. Suhisu yuvādīnaṃ ānaṅa hoti, yuvānesu, yuvānehi. Trong su và hi, đối với các từ nhóm yuvan, v.v., có sự thay thế ānaṅ. Ví dụ: yuvānesu, yuvānehi. 179. Nonānesvā. 179. Trong no, nā, ne, su, (có) ā. Esu yuvādīnamā hoti, yuvāno, yuvānā, yuvāne. Trong các (biến cách) này, (nguyên âm cuối của) các từ nhóm yuvan, v.v. biến thành ā. Ví dụ: yuvāno, yuvānā, yuvāne. 180. Smāsminnaṃ nāne. 180. Smā và smiṃ (biến thành) nā và ne. Yuvādīhi smāsminnaṃ nāne honti yathākkamaṃ, yuvānā, yuvāne. Sau các từ nhóm yuvan, v.v., smā và smiṃ lần lượt biến thành nā và ne. Ví dụ: yuvānā, yuvāne. 181. Yonaṃ none vā. 181. Yo tùy chọn biến thành no hoặc ne. Yuvādīhi yonaṃ none vā honti yathākkamaṃ, yuvāno, yuvāne, vāti kiṃ? Yuve passa, noggahaṇaṃ lāghavatthaṃ. Sau các từ nhóm yuvan, v.v., yo tùy chọn biến thành no hoặc ne theo thứ tự. Ví dụ: yuvāno, yuvāne. Tại sao nói ‘tùy chọn’? (Để có dạng) yuve passa. Việc nêu no (riêng) là để cho ngắn gọn. 182. Ito ññatthe pume. 182. Sau (danh từ) tận cùng bằng i có nghĩa chỉ một từ khác, trong nam tính. Aññapadatthe [Pg.107] vattamānā ikārantato nāmasmā yonaṃ none vā honti yathākkamaṃ pulliṅge, tomaraṅkusapāṇino, tomaraṅkusapāṇine, vātveva? Tomaraṅkusapāṇayo, aññattheti kiṃ? Pāṇayo. Sau một danh từ nam tính tận cùng bằng i được dùng với nghĩa của một từ khác, yo tùy chọn biến thành no hoặc ne theo thứ tự. Ví dụ: tomaraṅkusapāṇino, tomaraṅkusapāṇine. (Tại sao nói) ‘tùy chọn’? (Để có dạng) tomaraṅkusapāṇayo. Tại sao nói ‘với nghĩa của một từ khác’? (Để loại trừ) pāṇayo. 183. Ne smino kvaci. 183. Smiṃ đôi khi biến thành ne. Aññapadatthe vatthamānā ikārantato nāmasmā smino ne hoti vā kvaci pulliṅge, kataññumhi ca posamhi, sīlavante ariya vuttine, vātveva? Ariyavuttimhi, pumetveva? Ariyavuttiyā. Sau một danh từ nam tính tận cùng bằng i được dùng với nghĩa của một từ khác, smiṃ đôi khi tùy chọn biến thành ne. Ví dụ: kataññumhi ca posamhi, sīlavante ariya vuttine. (Tại sao nói) ‘tùy chọn’? (Để có dạng) ariyavuttimhi. (Tại sao nói) ‘trong nam tính’? (Để có dạng) ariyavuttiyā. 184. Pumā. 184. Pumā. Pumasaddato smino yaṃ vuttaṃ, taṃ vā hoti, pumāne pume. Sau từ puman, những gì đã được dạy cho smiṃ thì được thực hiện tùy chọn. (Ví dụ:) pumāne, pume. 185. Nāmhi. 185. Nāmhi. Pumassa nāmhi yaṃ vuttaṃ, taṃ vā hoti, pumānā pumena. Đối với (từ) puman, những gì đã được nói cho (biến cách) nā được thực hiện tùy chọn. (Ví dụ:) pumānā, pumena. 186. Sumhā ca. 186. Sumhā ca. Pumassa sumhi yaṃ vuttaṃ, taṃ ā ca vā hoti, pumānesu, pumāsu pumesuṃ. Đối với (từ) puman, trong trường hợp của su, những gì đã được nói thì được (biến đổi thành) ā và là tùy chọn. (Ví dụ:) pumānesu, pumāsu, pumesuṃ. 187. Gassaṃ. 187. Gassaṃ. Pumasaddato gassa aṃ vā hoti, bho pumaṃ bho puma, bho ittipumaṃ bho itthipuma. Sau từ puman, (biến cách) ga được tùy chọn biến đổi thành aṃ. (Ví dụ:) bho pumaṃ, bho puma, bho ittipumaṃ, bho itthipuma. 188. Sāssaṃse cānaṅa. 188. Sāssaṃse cānaṅa. Sāsaddassa [Pg.108] ānaṅa hoti aṃse ge ca, sānaṃ, sānassa, cabhā sāna. Đối với từ sā, ānaṅa là sự thay thế trong trường hợp của aṃ, se, và ge. (Ví dụ:) sānaṃ, sānassa, và bho sāna. 189. Vattahā sanaṃnaṃ nonānaṃ. 189. Vattahā sanaṃnaṃ nonānaṃ. Vattahā sanaṃnaṃ nonānaṃ honti yathākkamaṃ, vattahāno, vattahānānaṃ. Sau (từ) vattahan, (biến cách) sa và naṃ lần lượt trở thành no và ānaṃ. (Ví dụ:) vattahāno, vattahānānaṃ. 190. Brahmassu vā. 190. Brahmassu vā. Brahmassa u vā hoti sanaṃsu, brahmuno brahmassa, brahmūnaṃ brahmānaṃ. Đối với (từ) brahman, (an) được tùy chọn biến đổi thành u trong trường hợp của sa, naṃ, su. (Ví dụ:) brahmuno, brahmassa; brahmūnaṃ, brahmānaṃ. 191. Nāmhi. 191. Nāmhi. Brahmassa u hoti nāmhi, brahmunā. Đối với (từ) brahman, (an) được biến đổi thành u trong trường hợp của nā. (Ví dụ:) brahmunā. 192. Pumakammathāmaddhānaṃ vā sasmāsu ca. 192. Pumakammathāmaddhānaṃ vā sasmāsu ca. Pumādinamu hoti vā sasmāsu nāmhi ca, pumuno pumassa, pumunā pumānā, pumunā pumānā, kammuno kammassa, kammunā kammasmā, kammunā kammanā, thāmuno thāmassa, thāmunā thāmasmā, thāmunā thāmena, addhuno addhassa, addhunā addhasmā, addhunā addhanā. Đối với (các từ) puman và các từ khác, (an) được tùy chọn biến đổi thành u trong trường hợp của sa, smā, su, và nā. (Ví dụ:) pumuno, pumassa; pumunā, pumānā; pumunā, pumānā; kammuno, kammassa; kammunā, kammasmā; kammunā, kammanā; thāmuno, thāmassa; thāmunā, thāmasmā; thāmunā, thāmena; addhuno, addhassa; addhunā, addhasmā; addhunā, addhanā. 193. Yuvā sassino. 193. Yuvā sassino. Yuvā sassa vā ino hoti, yuvino yuvassa. Sau (từ) yuvan, (biến cách) sa được tùy chọn biến đổi thành ino. (Ví dụ:) yuvino, yuvassa. 194. No-ttātumā. 194. No-ttātumā. Attātumehi [Pg.109] sassa no hoti vā, attano attassa, ātumano ātumassa. Sau (các từ) attan và ātuman, (biến cách) sa được tùy chọn biến đổi thành no. (Ví dụ:) attano, attassa; ātumano, ātumassa. 195. Suhīsu naka. 195. Suhīsu naka. Attaātumānaṃ suhisu vā naka hoti, attanesu attesu ātumanesu ātumesu, attanehi attehi ātumanehi ātumehi, kathaṃ ‘verinesu’ti? ‘Naka’ iti yogavibhāgā. Đối với (các từ) attan và ātuman, naka được tùy chọn (thêm vào) trong trường hợp của su và hi. (Ví dụ:) attanesu, attesu; ātumanesu, ātumesu; attanehi, attehi; ātumanehi, ātumehi. (Hỏi:) làm thế nào (có dạng) ‘verinesu’? (Đáp:) do sự phân chia quy tắc (yogavibhāga) là ‘naka’. 196. Smāssa nā brahmā ca. 196. Smāssa nā brahmā ca. Brahmā attaātumehi ca svāssa nā hoti, brahmunā, attanā, ātumanā. Sau (các từ) brahman, attan, và ātuman, (biến cách) smā được biến đổi thành nā. (Ví dụ:) brahmunā, attanā, ātumanā. 197. Imetānamenānvādese dutiyāyaṃ. 197. Imetānamenānvādese dutiyāyaṃ. Imaetasaddānaṃ kathitānukathanavisaye dutiyāyamenādeso hoti, imaṃ bhikkhuṃ vinayamajjhāpaya, atho enaṃ dhammamajjhāpaya, ime bhikkhū vinayamajjhāpaya, atho ene dhammamajjhāpaya, evametassa ca yojaniyaṃ. Đối với các từ ima và eta, trong trường hợp thuật lại điều đã được nói (anaphora), ở biến cách thứ hai (đối cách), sự thay thế ena xảy ra. (Ví dụ:) imaṃ bhikkhuṃ vinayamajjhāpaya, atho enaṃ dhammamajjhāpaya; ime bhikkhū vinayamajjhāpaya, atho ene dhammamajjhāpaya. Tương tự như vậy, cũng nên được áp dụng cho (từ) eta. 198. Kissa ko sabbāsu. 198. Kissa ko sabbāsu. Sabbāsu vibhattisu kissa ko hoti, ko, eka, kā, kāyo, kaṃ, kāni, keneccāmi. Trong tất cả các biến cách, (từ) kiṃ được biến đổi thành ko. (Ví dụ:) ko, eka, kā, kāyo, kaṃ, kāni, kena, v.v... 199. Ki sasmiṃsu vānitthiyaṃ. 199. Trước sa, smiṃ, su, (gốc từ) là ki, tùy chọn trong (giống) không phải cái. Anitthiyaṃ [Pg.110] kissa ki vā hoti sasmiṃsu, kissa kassa, kismiṃ kasmiṃ, anitthiyanti kiṃ? Kassā, kassaṃ. Trong (giống) không phải cái, gốc từ ka tùy chọn biến thành ki trước sa, smiṃ, su. (Ví dụ:) kissa (hoặc) kassa, kismiṃ (hoặc) kasmiṃ. (Nói) 'không phải trong giống cái' để làm gì? (Để có các dạng:) kassā, kassaṃ. 200. Kimaṃsisu saha napuṃsake. 200. Trong giống trung tính, (gốc từ) cùng với aṃ và si là kiṃ. Aṃsisu saha tehi kiṃsaddassa kiṃ hoti napuṃsake. Kiṃ, kiṃ, napuṃsaketi kiṃ? Ko, kaṃ. Cùng với các cách vị ấy (aṃ, si), gốc từ ka biến thành kiṃ trong giống trung tính. (Ví dụ:) kiṃ, kiṃ. (Nói) 'trong giống trung tính' để làm gì? (Để có các dạng:) ko, kaṃ. 201. Imassidaṃ vā. 201. Gốc từ ima (biến thành) idaṃ một cách tùy chọn. Aṃsisu saha teti imassa idaṃ hoti vā napuṃsake, idaṃ imaṃ, idaṃ imaṃ. Cùng với các cách vị ấy (aṃ, si), gốc từ ima tùy chọn biến thành idaṃ trong giống trung tính. (Ví dụ:) idaṃ (hoặc) imaṃ, idaṃ (hoặc) imaṃ. 202. Amussāduṃ. 202. Gốc từ amu (biến thành) aduṃ. Aṃsisu saha tehi amussa aduṃ hoti vā napuṃsake, aduṃ amuṃ, aduṃ amuṃ. Cùng với các cách vị ấy (aṃ, si), gốc từ amu tùy chọn biến thành aduṃ trong giống trung tính. (Ví dụ:) aduṃ (hoặc) amuṃ, aduṃ (hoặc) amuṃ. 203. Sumhāmussāsmā. 203. Trước su và mhi, gốc từ amha (biến thành) asmā. Amhassa asmā hoti vā sumhi, bhattirasmāsu yā tava, vā tveva? Amhesu. Gốc từ amha tùy chọn biến thành asmā trước su và mhi. (Ví dụ:) bhattirasmāsu yā tava. (Nói) 'tùy chọn' để làm gì? (Để có dạng:) amhesu. 204. Naṃmhi ticatunnamitthiyaṃ tissacatassā. 204. Trước naṃ, ti và catu trong giống cái (lần lượt) biến thành tissā và catassā. Naṃmhi ticatunnaṃ tissacatassā honti itthiyaṃ yathākkamaṃ, tissannaṃ catassannaṃ, itthiyanti kiṃ? Tiṇṇaṃ catunnaṃ. Trước naṃ, ti và catu trong giống cái lần lượt biến thành tissā và catassā. (Ví dụ:) tissannaṃ, catassannaṃ. (Nói) 'trong giống cái' để làm gì? (Để có các dạng:) tiṇṇaṃ, catunnaṃ. 205. Tissocatasso yomhi savibhattīnaṃ. 205. Trước yo, các (gốc từ) cùng với cách vị của chúng (là ti và catu) biến thành tisso và catasso. Vibhattisahitānaṃ ticatunnaṃ yomhi tisso catasso honti itthiyaṃ yathākkamaṃ, tisso catasso. Của ti và catu cùng với cách vị, trước yo trong giống cái, lần lượt biến thành tisso và catasso. (Ví dụ:) tisso, catasso. 206. Tīṇicattāri napuṃsake. 206. Trong giống trung tính, (chúng biến thành) tīṇi và cattāri. Yomhi [Pg.111] savibhattīnaṃ ticatunnaṃ yathākkamaṃ tīṇicattāri honti napuṃsake, tīṇi. Cattāri. Trước yo, của ti và catu cùng với cách vị, trong giống trung tính, lần lượt biến thành tīṇi và cattāri. (Ví dụ:) tīṇi, cattāri. 207. Pume tayo cattāro. 207. Trong giống đực, (chúng biến thành) tayo và cattāro. Yomhi savibhattīnaṃ ticatunnaṃ tayocattāro honti yathākkamaṃ pulliṅge, tayo, cattāro. Trước yo, của ti và catu cùng với cách vị, trong giống đực, lần lượt biến thành tayo và cattāro. (Ví dụ:) tayo, cattāro. 208. Caturo vā catussa. 208. Gốc từ catu tùy chọn (biến thành) caturo. Catusaddassa savibhattissa yomhi caturo vā hoti pulliṅge, caturo janā saṃvidhāya, kathaṃ ‘caturo nimitte nāddassāsi’nti? Liṅgavipallāsā. Của từ catu cùng với cách vị, trước yo trong giống đực, tùy chọn biến thành caturo. (Ví dụ:) caturo janā saṃvidhāya. (Vậy) câu 'ngươi đã không thấy bốn điềm tướng' (caturo nimitte nāddassāsi) thì sao? (Do) sự chuyển đổi giống. 209. Mayamasmāmhassa. 209. Gốc từ amha (biến thành) mayaṃ và asmā. Yosvamhassa savibhattissa mayamasmā vā honti yathākkamaṃ, mayaṃ, asmā, amhe. Trước yo, của amha cùng với cách vị, tùy chọn biến thành mayaṃ và asmā một cách lần lượt. (Ví dụ:) mayaṃ, asmā, amhe. 210. Naṃsesvasmākaṃmamaṃ. 210. Trước naṃ và sa, (gốc từ amha lần lượt biến thành) asmākaṃ và mamaṃ. Naṃsesvamussa savibhattissa asmākaṃ mamaṃ honti vā yathākkamaṃ, asmākaṃ, amhākaṃ, mamaṃ mama. Trước naṃ và sa, của amha cùng với cách vị, tùy chọn biến thành asmākaṃ và mamaṃ một cách lần lượt. (Ví dụ:) asmākaṃ (hoặc) amhākaṃ, mamaṃ (hoặc) mama. 211. Simha-haṃ. 211. Trước si, amha (biến thành) ahaṃ. Simhi amhassa savibhattissa ahaṃ hoti, ahaṃ. Trước si, của amha cùng với cách vị, biến thành ahaṃ. (Ví dụ:) ahaṃ. 212. Tumhassa tuvaṃtvamamhi ca. 212. Và trước aṃ và si, gốc từ tumha (biến thành) tuvaṃ và tvaṃ. Aṃmhi simhi ca tumhassa savibhattissa tuvaṃtvaṃ honti yathākkamaṃ, tuvaṃ, tvaṃ. Và trước aṃ và si, của tumha cùng với cách vị, lần lượt biến thành tuvaṃ và tvaṃ. (Ví dụ:) tuvaṃ, tvaṃ. 213. Tayātayīnaṃ tva vā tassa. 213. Chữ ta của tayā và tayi tùy chọn biến thành tva. Tumhassa [Pg.112] tayātayīnaṃ takārassa tva hoti vā, tvayā tayā, tvayi tayi. Của gốc từ tumha, trong các dạng tayā và tayi, chữ ta tùy chọn biến thành tva. (Ví dụ:) tvayā (hoặc) tayā, tvayi (hoặc) tayi. 214. Smāmhi tvamhā. 214. Trong `smā`, (thành) `tvamhā`. Svāmhi tumhassa savibhattissa tvamhā hoti vā, pattā nissaṃ sayaṃ tvamhā, vā tveva? Tvayā. Trong `smā`, `tvamhā` là hình thức thay thế tùy chọn cho `tumha` cùng với biến cách của nó; (hình thức khác là) `Tvayā`. 215. Ntantūnaṃntoyomhī paṭhame. 215. Của các (gốc từ) `nta` và `ntu`, `nto` (được thay thế) trong `yo` ở biến cách thứ nhất. Paṭhame yomhi ntantūnaṃ savibhattīnaṃ ntoiccādeso vā hoti, gacchanto, gacchantā, guṇavanto guṇavantā. Trong `yo` ở biến cách thứ nhất, `nto` là hình thức thay thế tùy chọn cho các (gốc từ) `nta` và `ntu` cùng với biến cách của chúng. (Ví dụ:) `gacchanto`, `gacchantā`, `guṇavanto`, `guṇavantā`. 216. Taṃ naṃmhi. 216. `Taṃ` trong `naṃ`. Naṃmhi ntantūnaṃ savibhatthīnaṃ taṃ vā hoti, gacchataṃ gacchantānaṃ, guṇavataṃ guṇavantānaṃ. Trong `naṃ`, `taṃ` là hình thức thay thế tùy chọn cho các (gốc từ) `nta` và `ntu` cùng với biến cách của chúng. (Ví dụ:) `gacchataṃ` (`gacchantānaṃ`), `guṇavataṃ` (`guṇavantānaṃ`). 217. Totātitā sasmāsmiṃnāsu. 217. `To`, `tā`, `ti`, `tā` (thay thế) trong `sa`, `smā`, `smiṃ`, `nā`. Sādīsu ntantūnaṃ savibhattīnaṃ totātitā honti vā yathākkamaṃ, gacchato gacchantassa, guṇavato guṇavantassa, gacchatā gacchantamhā, guṇavatā guṇavanthamhā, gacchati gacchante, guṇavati guṇavante, gacchatā gacchantena, guṇavatā guṇavantena. Trong `sa` và các biến cách khác, `to`, `tā`, `ti`, `tā` là các hình thức thay thế tùy chọn theo thứ tự cho các (gốc từ) `nta` và `ntu` cùng với biến cách của chúng. (Ví dụ:) `gacchato` (`gacchantassa`), `guṇavato` (`guṇavantassa`), `gacchatā` (`gacchantamhā`), `guṇavatā` (`guṇavantamhā`), `gacchati` (`gacchante`), `guṇavati` (`guṇavante`), `gacchatā` (`gacchantena`), `guṇavatā` (`guṇavantena`). 218. Ṭaṭāaṃ ge. 218. `Ṭa`, `ṭā`, `aṃ` trong `ga`. Ge pare ntantūnaṃ savibhattīnaṃ ṭaṭāaṃ iccādesā honti, bho gaccha, bho gacchā, bho gacchaṃ, to guṇava, bho guṇavā, bho guṇavaṃ. Khi `ga` theo sau, `ṭa`, `ṭā`, `aṃ` là các hình thức thay thế cho các (gốc từ) `nta` và `ntu` cùng với biến cách của chúng. (Ví dụ:) `bho gaccha`, `bho gacchā`, `bho gacchaṃ`; `bho guṇava`, `bho guṇavā`, `bho guṇavaṃ`. 219. Yomhi dvinnaṃ duvedve. 219. Trong `yo`, của `dvi` (thành) `duve`, `dve`. Yomhī [Pg.113] dvīssa savibhattissa duvedve honti paccekaṃ, duve, dve. Trong `yo`, `duve` và `dve` là các hình thức thay thế riêng biệt cho `dvi` cùng với biến cách của nó. (Ví dụ:) `duve`, `dve`. 220. Duvinnaṃ naṃmhi vā. Naṃmhi dvissa savibhattissa duvinnaṃ hoti vā, duvinnaṃ, dvinnaṃ. 220. `Duvinnaṃ` trong `naṃ`, tùy chọn. Trong `naṃ`, `duvinnaṃ` là hình thức thay thế tùy chọn cho `dvi` cùng với biến cách của nó. (Ví dụ:) `duvinnaṃ`, `dvinnaṃ`. 221. Rājassa raññaṃ. Naṃmhi rājassa savibhattissa raññaṃ hoti vā, raññaṃ rājānaṃ. 221. Của `rāja` (thành) `raññaṃ`. Trong `naṃ`, `raññaṃ` là hình thức thay thế tùy chọn cho `rāja` cùng với biến cách của nó. (Ví dụ:) `raññaṃ`, `rājānaṃ`. 222. Nāsmāsu raññā. Nāsmāsu rājassa savibhattissa raññā hoti, raññā kataṃ, raññā nissaṭaṃ. 222. Trong `nā` và `smā`, (thành) `raññā`. Trong `nā` và `smā`, `raññā` là hình thức thay thế cho `rāja` cùng với biến cách của nó. (Ví dụ:) `raññā kataṃ`, `raññā nissaṭaṃ`. 223. Rañño raññassa rājino se. Se rājassa savibhattissa rañño raññassa rājino honti, rañño, raññassa, rājino. 223. `Rañño`, `raññassa`, `rājino` trong `sa`. Trong `sa`, `rañño`, `raññassa`, `rājino` là các hình thức thay thế cho `rāja` cùng với biến cách của nó. (Ví dụ:) `rañño`, `raññassa`, `rājino`. 224. Smimhi raññerājini. Smimhi rājassa savibhattissa raññe rājini honti, raññe, rājini. 224. Trong `smiṃ`, (thành) `raññe`, `rājini`. Trong `smiṃ`, `raññe` và `rājini` là các hình thức thay thế cho `rāja` cùng với biến cách của nó. (Ví dụ:) `raññe`, `rājini`. 225. Samāse vā. Samāsavisaye ete ādesā rājassa vā honti, kāsiraññā kāsirājena, kāsiraññā kāsirājasmā, kāsirañño kāsirājassa, kāsiraññe kāsirāje. 225. Trong hợp từ, tùy chọn. Trong phạm vi hợp từ, những hình thức thay thế này của `rāja` là tùy chọn. (Ví dụ:) `kāsiraññā` (`kāsirājena`), `kāsiraññā` (`kāsirājasmā`), `kāsirañño` (`kāsirājassa`), `kāsiraññe` (`kāsirāje`). 226. Smimhi tumhāmhānaṃ tayimayi. Smimhi tumhaamusaddānaṃ savibhattīnaṃ tayimayi honti yathākkamaṃ, tayi, mayi. 226. Trong `smiṃ`, của `tumha` và `amha` (thành) `tayi`, `mayi`. Trong `smiṃ`, `tayi` và `mayi` là các hình thức thay thế theo thứ tự cho các từ `tumha` và `amha` cùng với biến cách của chúng. (Ví dụ:) `tayi`, `mayi`. 227. Aṃmhi taṃ maṃ tavaṃ mamaṃ. 227. Trong `aṃ`, (thành) `taṃ`, `maṃ`, `tavaṃ`, `mamaṃ`. Aṃmhi [Pg.114] tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ taṃ maṃ tavaṃ mamaṃ honti yathākkamaṃ, taṃ, maṃ, tavaṃ, mamaṃ, Trong `aṃ`, `taṃ`, `maṃ`, `tavaṃ`, `mamaṃ` là các hình thức thay thế theo thứ tự cho các từ `tumha` và `amha` cùng với biến cách của chúng. (Ví dụ:) `taṃ`, `maṃ`, `tavaṃ`, `mamaṃ`. 228. Nāsmāsu tayāmayā. 228. Trong `nā` và `smā`, (thành) `tayā`, `mayā`. Nāsmāsu tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ tayāmayā honti yathākkamaṃ, tayā kataṃ, mayā kataṃ, tayā nissaṭaṃ, mayā nissaṭaṃ. Trong `nā` và `smā`, `tayā` và `mayā` là các hình thức thay thế theo thứ tự cho các từ `tumha` và `amha` cùng với biến cách của chúng. (Ví dụ:) `tayā kataṃ`, `mayā kataṃ`, `tayā nissaṭaṃ`, `mayā nissaṭaṃ`. 229. Tava mama tuyhaṃ mayhaṃ se. 229. `Tava`, `mama`, `tuyhaṃ`, `mayhaṃ` trong `sa`. Se tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ tava mama tuyhaṃ mayhaṃ honti yathākkamaṃ, tava, tuyhaṃ, mama, mayhaṃ. Trong `sa`, `tava`, `mama`, `tuyhaṃ`, `mayhaṃ` là các hình thức thay thế cho các từ `tumha` và `amha` cùng với biến cách của chúng. (Ví dụ:) `tava`, `tuyhaṃ`, `mama`, `mayhaṃ`. 230. Ṅaṃṅākaṃ naṃmhi. 230. `Ṅaṃ` và `ṅākaṃ` trong `naṃ`. Naṃmhi tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ ṅaṃṅākaṃ honti paccekaṃ, tumhaṃ, tumhākaṃ, amhaṃ, amhākaṃ, yathāsaṅkhyamatra na vivacchate. Trong `naṃ`, `ṅaṃ` và `ṅākaṃ` là các hình thức thay thế riêng biệt cho các từ `tumha` và `amha` cùng với biến cách của chúng. (Ví dụ:) `tumhaṃ`, `tumhākaṃ`, `amhaṃ`, `amhākaṃ`. Ở đây không có ý nói về sự tương ứng theo thứ tự. 231. Dutiye yomhi vā. 231. Trong `yo` ở biến cách thứ hai, tùy chọn. Tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ paccekaṃ ṅaṃṅākaṃ vā honti yomhi dutiye, tumhaṃ, tumhākaṃ, tumhe, amhaṃ, amhākaṃ, amhe. Đối với các từ `tumha` và `amha` cùng với biến cách của chúng, `ṅaṃ` và `ṅākaṃ` là các hình thức thay thế tùy chọn riêng biệt trong `yo` ở biến cách thứ hai. (Ví dụ:) `tumhaṃ`, `tumhākaṃ` (`tumhe`), `amhaṃ`, `amhākaṃ` (`amhe`). 232. Apādādo padatekavākye. 232. (Các hình thức thay thế này) không (đứng) ở đầu một câu kệ (pāda), trong một câu văn đơn nhất. Idamadhikataṃ veditabbaṃ. Pajjate-nenatthoti padaṃ-syādyantaṃ tyādyantaṃ ca, padasamūho vākyaṃ. Điều này cần được hiểu là quyền hạn. 'Padaṃ' là cái mà ý nghĩa được biết đến qua nó - nó kết thúc bằng 'si' v.v... và 'ti' v.v...; một tập hợp các từ (pada) là một câu (vākyaṃ). 233. Yonaṃhisvapañcamyā vono. 233. Đối với (các biến cách) 'yo, naṃ, hi, su', ngoại trừ biến cách thứ năm, (các đại từ 'tumha' và 'amha') trở thành 'vo' và 'no'. Apañcamiyā [Pg.115] yonaṃhisvapādādo vattamānānaṃ padasmā paresaṃ ekavākye ṭhitānaṃ tumhāmhasaddānaṃ savibhattīnaṃ vono honti vā yathākkamaṃ, tiṭṭhatha vo, tiṭṭhatha tumhe, tiṭṭhāma no, tiṭṭhāma mayaṃ, passati vo, passati tumhe, passati no, passati amhe, dīyate vo, dīyate tumhaṃ, dīyate no, dīyate amhaṃ, dhanaṃ vo, dhanaṃ tumhaṃ, dhanaṃ no dhanaṃ amhaṃ, kataṃ vo, kataṃ tumhehi, kataṃ no, kataṃ amhehi, apañcamyāti kiṃ? Nissaṭaṃ tumhehi, nissaṭaṃ amhehi, apādādotveva? ‘Balañca bhikkhūnamanuppadinnaṃ, tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappakaṃ’, padatotveva? Tumhe tiṭṭhatha, ekavākyetveva? Devadatto tiṭṭhati gāme, tumhe tiṭṭhatha nagare, savibhattīnaṃtveva? Arahati dhammo tumhādisānaṃ, arahati dhammo amhādisānaṃ. Ngoại trừ biến cách thứ năm, đối với các biến cách 'yo, naṃ, hi, su', các từ 'tumha' và 'amha' cùng với biến cách của chúng, khi không đứng đầu câu, theo sau một từ khác, và nằm trong cùng một câu, có thể tùy chọn trở thành 'vo' và 'no' theo thứ tự. Ví dụ: tiṭṭhatha vo, tiṭṭhatha tumhe; tiṭṭhāma no, tiṭṭhāma mayaṃ; passati vo, passati tumhe; passati no, passati amhe; dīyate vo, dīyate tumhaṃ; dīyate no, dīyate amhaṃ; dhanaṃ vo, dhanaṃ tumhaṃ; dhanaṃ no dhanaṃ amhaṃ; kataṃ vo, kataṃ tumhehi; kataṃ no, kataṃ amhehi. Tại sao nói 'ngoại trừ biến cách thứ năm'? Nissaṭaṃ tumhehi, nissaṭaṃ amhehi. Tại sao nói 'không đứng đầu câu'? ‘Balañca bhikkhūnamanuppadinnaṃ, tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappakaṃ’. Tại sao nói 'theo sau một từ khác'? Tumhe tiṭṭhatha. Tại sao nói 'trong cùng một câu'? Devadatto tiṭṭhati gāme, tumhe tiṭṭhatha nagare. Tại sao nói 'cùng với biến cách của chúng'? Arahati dhammo tumhādisānaṃ, arahati dhammo amhādisānaṃ. 234. Teme nāse. 234. Đối với (các biến cách) 'naṃ' và 'se', (chúng) trở thành 'te' và 'me'. Nāmhi se ca apādādo vattamānānaṃ padasmā paresaṃ ekavākye ṭhitānaṃ tumhāmhasaddānaṃ savibhattīnaṃ teme vā honti yathākkamaṃ, kataṃ te, kataṃ tayā, kataṃ me, kataṃ mayā, dīyate te, dīyate tava dīyate me, dīyate mama, dhanaṃ te, dhanaṃ tava, dhanaṃ me, dhanaṃ mama. Đối với các biến cách 'naṃ, hi, se', các từ 'tumha' và 'amha' cùng với biến cách của chúng, khi không đứng đầu câu, theo sau một từ khác, và nằm trong cùng một câu, có thể tùy chọn trở thành 'te' và 'me' theo thứ tự. Ví dụ: kataṃ te, kataṃ tayā; kataṃ me, kataṃ mayā; dīyate te, dīyate tava; dīyate me, dīyate mama; dhanaṃ te, dhanaṃ tava; dhanaṃ me, dhanaṃ mama. 235. Anvādese. 235. Trong trường hợp lặp lại (anvādesa). Kathitānukathanavisaye tumhaamha-saddānamādesā niccaṃ bhavanti punabbidhānā, gāmo tumhaṃ pariggaho, atho janapado vo pariggaho. Trong trường hợp đề cập lại điều đã được nói, các từ thay thế cho 'tumha' và 'amha' là bắt buộc, do sự tái quy định. Ví dụ: gāmo tumhaṃ pariggaho, atho janapado vo pariggaho. 236. Sapubbā paṭhamantā vā. 236. Khi có từ đứng trước và kết thúc bằng biến cách thứ nhất, (sự thay thế) là tùy chọn. Vijjamānapubbasmā [Pg.116] paṭhamantā paresaṃ tumhaamhasaddānamādesā vā honti anvādesepi, gāme paṭo tumhākaṃ, atho nagare kambalo vo, atho nagare kambalo tumhākaṃ, sapubbāti kiṃ? Paṭo tumhākaṃ, atho kambalo vo, paṭhamantāti ki? Paṭo nāgare tumhākaṃ, atho kambalo gāme vo. Khi theo sau một từ có từ khác đứng trước và kết thúc bằng biến cách thứ nhất, các từ thay thế cho 'tumha' và 'amha' là tùy chọn, ngay cả trong trường hợp lặp lại. Ví dụ: gāme paṭo tumhākaṃ, atho nagare kambalo vo, atho nagare kambalo tumhākaṃ. Tại sao nói 'có từ đứng trước'? Paṭo tumhākaṃ, atho kambalo vo. Tại sao nói 'kết thúc bằng biến cách thứ nhất'? Paṭo nāgare tumhākaṃ, atho kambalo gāme vo. 237. Na ca vā hā hevayoge. 237. Không (có sự thay thế) khi kết hợp với 'ca, vā, ha, āha, eva'. Cādīhi yoge tumhaamhasaddānamādesā na honti, gāmo tava ca pariggaho, mama ca pariggaho, gāmo tava vā pariggaho, mama vā pariggaho, gāmo tava ha pariggaho, mama ha pariggaho, gāmo tavāha pariggaho, mamāha pariggaho, gāmo taveva pariggaho, mameva pariggaho, evaṃ sabbattha udāharitabbaṃ, yogeti kiṃ? Gāmo ca te pariggaho, nagarañca me pariggaho. Khi kết hợp với 'ca' và các từ tương tự, không có sự thay thế cho các từ 'tumha' và 'amha'. Ví dụ: gāmo tava ca pariggaho, mama ca pariggaho; gāmo tava vā pariggaho, mama vā pariggaho; gāmo tava ha pariggaho, mama ha pariggaho; gāmo tavāha pariggaho, mamāha pariggaho; gāmo taveva pariggaho, mameva pariggaho. Cần đưa ra ví dụ tương tự ở mọi nơi. Tại sao nói 'khi kết hợp'? Gāmo ca te pariggaho, nagarañca me pariggaho. 238. Dassanatthe nālocane. 238. Trong ý nghĩa 'nhìn thấy', nhưng không phải 'nói chuyện với'. Dassanatthesu ālocanavajjitesu payujjamānesu tumhaamhasaddānamādesā na honti, gāmo tumhe uddissāgato, gāmo amhe uddissāgato, anālocaneti kiṃ? Gāmo vo āloceti, gāmo no āloceti. Khi các từ có ý nghĩa 'nhìn thấy', ngoại trừ 'nói chuyện với', được sử dụng, không có sự thay thế cho các từ 'tumha' và 'amha'. Ví dụ: gāmo tumhe uddissāgato, gāmo amhe uddissāgato. Tại sao nói 'không phải nói chuyện với'? Gāmo vo āloceti, gāmo no āloceti. 293. Āmantaṇaṃ pubbamasantaṃva. Āmantaṇaṃ pubbamavijjamānaṃ viya hoti tumhāmhasaddānamādesavisaye, devadatta tava pariggaho, āmantaṇanti kiṃ? Kambalo te pariggaho, pubbamiti kiṃ? ‘Mayetaṃ sabbamakkhātaṃ, tumhākaṃ dvijapuṅgavā[Pg.117], parassa hi avijjamānatte ‘apādādo’ti paṭisedho na siyā. Ivāti kiṃ? Savanaṃ yathā siyā. 293. Từ hô cách đứng trước được xem như không tồn tại. Một từ hô cách đứng trước được xem như không hiện hữu trong trường hợp thay thế các từ 'tumha' và 'amha'. Ví dụ: devadatta tava pariggaho. Tại sao nói 'từ hô cách'? Kambalo te pariggaho. Tại sao nói 'đứng trước'? ‘Mayetaṃ sabbamakkhātaṃ, tumhākaṃ dvijapuṅgavā’. Vì nếu từ đứng trước không tồn tại, sự cấm đoán bởi 'apādādo' sẽ không có. Tại sao nói 'như'? Để việc nghe có thể xảy ra. 240. Na sāmaññavacanamekatthe. 240. Không (áp dụng) cho một từ chung trong cùng một ý nghĩa. Samānādhikaraṇe parato sāmaññavacanamāmantaṇamasantaṃ viya na hoti, māṇavaka jaṭilaka te pariggaho. Parassāvijjamānattepi pubbarūpamupādāyādeso hoti, sāmaññavacananti kiṃ? Devadatta māṇavaka tava pariggaho, ekattheti kiṃ? Devadatta yaññadatta tumhaṃ pariggaho. Một từ hô cách chung theo sau trong cùng một cách vị không được xem như không tồn tại. Ví dụ: māṇavaka jaṭilaka te pariggaho. Ngay cả khi từ sau không tồn tại, sự thay thế vẫn xảy ra dựa trên hình thức trước đó. Tại sao nói 'từ chung'? Devadatta māṇavaka tava pariggaho. Tại sao nói 'trong cùng một ý nghĩa'? Devadatta yaññadatta tumhaṃ pariggaho. 241. Bahūsu vā. 241. Trong số nhiều, (thì) tùy chọn. Bahūsu vattamānamāmantaṇaṃ sāmaññavacanamekatthe avijjamānaṃ viya vā na hoti, brāhmaṇā guṇavanto tumhākaṃ pariggaho, brāhmaṇā guṇavanto vo pariggaho. Một từ hô cách chung ở số nhiều trong cùng một ý nghĩa có thể tùy chọn không được xem như không tồn tại. Ví dụ: brāhmaṇā guṇavanto tumhākaṃ pariggaho, brāhmaṇā guṇavanto vo pariggaho. Iti moggallāne byākaraṇe vuttiyaṃ Như vậy trong phần giải thích của ngữ pháp Moggallāna Syādikaṇḍo dutiyo. Chương thứ hai, chương về 'si' v.v... (3) Tatiyo kaṇḍo (samāso) (3) Chương thứ ba (Hợp từ) 1. Syādi syādinekatthaṃ. 1. Một từ kết thúc bằng 'si' v.v... (hợp nhất) với một từ kết thúc bằng 'si' v.v... thành một ý nghĩa. Syādyantaṃ syādyantena sahekatthaṃ hotīti idamadhikataṃ veditabbaṃ, so ca bhinnatthānamekatthībhāvo samāsoti vuccate. Cần phải hiểu rằng đây là quyền hạn: 'Một từ kết thúc bằng 'si' v.v... hợp nhất với một từ kết thúc bằng 'si' v.v... thành một ý nghĩa'. Và sự hợp nhất thành một ý nghĩa của những từ có ý nghĩa riêng biệt được gọi là 'samāsa' (hợp từ). 2. Asaṅkhyaṃvibhatti sampatti samīpa sākalyābhāva yathā pacchāyugapadatthe. 2. Một từ không phải là số từ (hợp nhất) trong các ý nghĩa: biến cách, sự hoàn hảo, sự gần gũi, sự toàn thể, sự vắng mặt, sự tương ứng, sự theo sau, và sự đồng thời. Asaṅkhyaṃ[Pg.118], syādyantaṃ vibhatyādīnamatthe vattamānaṃ syādyantena sahekatthaṃ bhavati, tattha vibhatyatthe tāva itthīsu kathā pavattā adhitthi. Sampatti dvidhā attasampatti samiddhi ca, sampannaṃ brahmaṃ sabrahmaṃ licchavīnaṃ, samiddhi bhikkhānaṃ subhikkhaṃ. Samīpe kumbhassa samīpamupakumbhaṃ. Sākalyesatiṇamajjhoharati, sāgyadhīte. Abhāvo sambandhibhedā bahuvidho, tatra iddhābhāve-vigatā iddhi saddikānaṃ dussaddikaṃ, atthābhāve-abhāvo makkhikānaṃ nimmakkhikaṃ, ahikkamābhāve-atigatāni tiṇāni nittiṇaṃ, sampatyābhāve-atigataṃ lahupāvuraṇaṃ atilahupāvuraṇaṃ, lahupāvuraṇassa nāyamupabhogakāloti attho. Yathā etthā-nekavidho, tatra yoggatāyaṃ-anurūpaṃ surūpovahati, vicchāyaṃ-anvaddhamāsaṃ, atthānativattiyaṃ-yathāsatti, sadisatte, sadiso kikhiyā sakikhi, ānupubbiye-anujeṭṭhaṃ, pacchādattheanurathaṃ, yugapadatthe-sacakkaṃ nidhehi. Một từ không phải là số từ, là một từ kết thúc bằng 'si' v.v..., hiện hữu trong ý nghĩa của biến cách v.v..., hợp nhất với một từ kết thúc bằng 'si' v.v... thành một ý nghĩa. Trong đó, trước hết về ý nghĩa biến cách: itthīsu kathā pavattā thành adhitthi. Sự hoàn hảo (sampatti) có hai loại: sự hoàn hảo bản thân và sự thịnh vượng. sampannaṃ brahmaṃ thành sabrahmaṃ licchavīnaṃ; samiddhi bhikkhānaṃ thành subhikkhaṃ. Trong sự gần gũi: kumbhassa samīpam thành upakumbhaṃ. Trong sự toàn thể: satiṇamajjhoharati; sāgyadhīte. Sự vắng mặt (abhāvo) có nhiều loại do sự khác biệt của mối quan hệ. Trong đó, về sự vắng mặt của quyền năng: vigatā iddhi saddikānaṃ thành dussaddikaṃ. Về sự vắng mặt của sự vật: abhāvo makkhikānaṃ thành nimmakkhikaṃ. Về sự vắng mặt của sự vượt qua: atigatāni tiṇāni thành nittiṇaṃ. Về sự vắng mặt của sự phù hợp: atigataṃ lahupāvuraṇaṃ thành atilahupāvuraṇaṃ, có nghĩa là 'đây không phải là thời điểm để sử dụng chiếc áo choàng nhẹ'. Sự tương ứng (yathā) ở đây có nhiều loại. Trong đó, về sự thích hợp: anurūpaṃ thành surūpovahati. Về sự liên tục: anvaddhamāsaṃ. Về sự không vượt quá khả năng: yathāsatti. Về sự giống nhau: sadiso kikhiyā thành sakikhi. Về sự tuần tự: anujeṭṭhaṃ. Về ý nghĩa theo sau: anurathaṃ. Về ý nghĩa đồng thời: sacakkaṃ nidhehi. 3. Yathā na tulye. 3. 'Yathā' không (hợp nhất) trong ý nghĩa 'tương đương'. Yathāsaddo tulyatthe vattamāno syādyantena sahekattho na bhavati, yathā devadatto tathā yaññadatto. Từ 'yathā' khi được dùng với nghĩa tương đương thì không trở thành một từ hợp nhất với một danh từ. Ví dụ: devadatto như thế nào, yaññadatto như thế ấy. 4. Yāvāvadhāraṇe. 4. (Từ yāva được dùng) với nghĩa giới hạn. Yāvasaddo-vadhāraṇe vattamāno syādyantena sahekattho bhavati, avadhāraṇa mettakatā paricchedo, yāvāmattaṃ brāhmaṇe āmantaya, yāvajīvaṃ, avadhāraṇeti kiṃ? Yāva dinnaṃ tāva bhuttaṃ, nāvadhārayāmi kittakaṃ mayā bhuttanti. Từ 'yāva' khi được dùng với nghĩa giới hạn thì trở thành một từ hợp nhất với một danh từ. 'Avadhāraṇa' có nghĩa là sự hạn định, sự phân định. Ví dụ: hãy mời các vị Bà-la-môn trong một chừng mực nào đó, trọn đời. (Câu hỏi:) Tại sao phải nói là 'với nghĩa giới hạn'? (Trả lời:) (Trong câu) 'cho bao nhiêu, ăn bấy nhiêu', (ở đây không có nghĩa giới hạn, và có nghĩa là) tôi không xác định được tôi đã ăn bao nhiêu. 5. Payyapā [Pg.119] bahi tiro pure pacchā vā pañcamyā. 5. (Các từ) pari, apa, ā, bahi, tiro, pure, pacchā có thể (hợp nhất) với (danh từ ở) biến cách thứ năm. Pariādayo pañcamyantena sahekatthā honti vā, paripabbataṃ vassi devo paripabbatā, apapabbataṃ vassi devo apapabbatā, āpāṭaliputtaṃ vassi devo āpāṭaliputtā, bahigāmaṃ bahi gāmā, tiropabbataṃ tiropabbatā, purebhattaṃ purebhattā, pacchābhattaṃ pacchābhattā, vetādhikāro. Các từ 'pari' v.v... có thể trở thành một từ hợp nhất với một danh từ ở biến cách thứ năm. Ví dụ: trời đã mưa quanh núi (tương đương với) từ quanh núi; trời đã mưa xa núi (tương đương với) từ xa núi; trời đã mưa đến tận thành Pāṭaliputta (tương đương với) từ thành Pāṭaliputta; bên ngoài làng (tương đương với) từ ngoài làng; bên kia núi (tương đương với) từ bên kia núi; trước bữa ăn (tương đương với) từ trước bữa ăn; sau bữa ăn (tương đương với) từ sau bữa ăn. Quyền hạn của từ 'vā' (có thể) được áp dụng ở đây. 6. Samīpāyāmesvanu. 6. (Từ) 'anu' (được dùng) với nghĩa gần và dọc theo. Anusaddo sāmīpye āyāme ca vattamāno syādyantena sahekattho hoti vā, anuvanamasani gatā, anugaṅgaṃ bārāṇasī, samīpāyāmesvīti kiṃ? Rakkhamanuvijjotate vijju. Từ 'anu' khi được dùng với nghĩa gần và dọc theo thì có thể trở thành một từ hợp nhất với một danh từ. Ví dụ: sét đã đánh gần khu rừng, thành Bārāṇasī nằm dọc theo sông Gaṅgā. (Câu hỏi:) Tại sao phải nói là 'với nghĩa gần và dọc theo'? (Trả lời:) (Trong câu) sét chiếu sáng theo sau cái cây. 7. Tiṭṭhagvādīni. 7. (Các từ như) tiṭṭhagu v.v... Tiṭṭhaguppabhutīni ekatthībhāvavisaye nipātīyante, tiṭṭhantī gāvo yasmiṃ kāle tiṭṭhagu kālo, vahaggu kālo. Āyatīgavaṃ, khaleyavaṃ, lūnayavaṃ lūyamānayavamiccādi, cyanto pettha kesā kesi, daṇḍā daṇḍi, tathā velāppabhāvanatthopi, pāto nahānaṃ pātarahānaṃ, sāyaṃ nayānaṃ sāyanahānaṃ, pātakālaṃ sāyakālaṃ, pātameghaṃ sāyameghaṃ, pātamaggaṃ sāyamaggaṃ. Các từ 'tiṭṭhagu' v.v... được hình thành một cách bất quy tắc trong trường hợp hợp nhất thành một từ. Ví dụ: thời gian mà những con bò đứng trở thành 'tiṭṭhagu kālo', 'vahaggu kālo'. 'Āyatīgavaṃ', 'khaleyavaṃ', 'lūnayavaṃ' có nghĩa là 'lūyamānayavaṃ' v.v... Ở đây cũng có (hậu tố) 'cvi' (được ngụ ý): tóc với tóc, gậy với gậy. Tương tự, cũng có (hợp nhất) với nghĩa là thời gian và sự khởi đầu: tắm buổi sáng thành 'pātarahānaṃ', tắm buổi chiều thành 'sāyanahānaṃ', thời gian buổi sáng, thời gian buổi chiều, mây buổi sáng, mây buổi chiều, con đường buổi sáng, con đường buổi chiều. 8. Ore pari paṭi pāre majjhe heṭṭhuddhādho-ntovāchaṭṭhiyā. Orādayo saddā chaṭṭhiyantena sahekatthā vā honti, ekārantattaṃ nipātanato, oregaṅgaṃ, parisikharaṃ, paṭisotaṃ, pāreyamunaṃ, majjhegaṅgaṃ, heṭṭhāpāsādaṃ, uddhagaṅgaṃ, adhogaṅgaṃ, anthopāsādaṃ, puna vāvidhānā ‘gaṅgāora’ miccādīpi honti. 8. (Các từ) ora, pari, paṭi, pāra, majjhe, heṭṭhā, uddha, adho, anto có thể (hợp nhất) với (danh từ ở) biến cách thứ sáu. 9. Taṃ napuṃsakaṃ. 9. Hợp từ ấy thuộc trung tính. Yadetamatikkantamekatthaṃ[Pg.120], taṃ napuṃsakaliṅgaṃ veditabbaṃ, tathā cevodāhaṭaṃ, vā kvaci bahulādhikārā, yathāparisaṃ yathāparisāya, sakāya sakāya parisāyāti attho. Hợp từ đã được đề cập trước đây nên được hiểu là thuộc trung tính. Và các ví dụ đã được đưa ra theo cách đó. Nhưng đôi khi có thể (không theo quy tắc này) do quyền hạn của từ 'bahula' (đa dạng). Ví dụ: 'yathāparisaṃ' (hoặc) 'yathāparisāya', có nghĩa là 'tùy theo mỗi hội chúng'. 10. Amādi. 10. (Hợp nhất với danh từ ở biến cách thứ hai, bắt đầu bằng) 'aṃ'. Amādi syādyantaṃ syādyantena saha bahulamekatthaṃ hoti gāmaṃ gato gāmagato, muhuttaṃ sukhaṃ muhuttasukhaṃ, vuttiyevopapadasamāse kumbhakāro, sapāko, tantavāyo, varāharo. Ntamānaktavantūti vākyameva, dhammaṃ suṇanto, dhammaṃ suṇamāno, odanaṃ bhuttavā. Một danh từ ở biến cách thứ hai v.v... có thể hợp nhất một cách đa dạng với một danh từ khác. Ví dụ: đã đi đến làng thành 'gāmagato'; hạnh phúc trong chốc lát thành 'muhuttasukhaṃ'. Trong hợp từ 'upapada', chỉ có dạng hợp từ. Ví dụ: người làm nồi, người nấu thịt chó, người thợ dệt, người mang lại điều tốt lành. Với (các phân từ tận cùng bằng) '-nta', '-māna', '-kta', '-vantū', chúng chỉ tồn tại ở dạng câu. Ví dụ: người đang nghe Pháp, người đang nghe Pháp, người đã ăn cơm. Raññā hato rājahato, asinā chinno asicchinno, pitusadiso, pitusamo, sukhasahagataṃ, dadhinā upasittaṃ bhojanaṃ dadhibhojanaṃ, guḷena misso odano guḷodano, vuttipadenevopasittādikiriyāyākhyāpanato natthāyuttatthatā. Kvaci vuttiyeva urago, pādapo. Kvaci vākyameva pharasunā chinnavā, dassanena pahātabbā. Bị vua giết thành 'rājahato'; bị chặt bằng gươm thành 'asicchinno'; giống như cha; bằng với cha; đi cùng với hạnh phúc. Món ăn được rưới sữa đông thành 'dadhibhojanaṃ'; cơm trộn với mật đường thành 'guḷodano'. Do hành động như 'rưới' v.v... đã được diễn tả ngay trong hợp từ, nên không có sự thiếu liên kết về nghĩa. Đôi khi chỉ có dạng hợp từ, ví dụ: loài đi bằng ngực, loài uống bằng chân. Đôi khi chỉ có dạng câu, ví dụ: đã chặt bằng búa, cần được đoạn trừ bằng sự thấy. Buddhassa deyyaṃ buddhadeyyaṃ, yūpāya dāru yūpādāru, rajanāya doṇi rajanadoṇi. Idha na hoti saṅghassa dātabbaṃ. Kathaṃ ‘etadattho etadatthā etadattha’nti? Aññapadatthe bhavissati. Vật dâng cúng đến Đức Phật thành 'buddhadeyyaṃ'; gỗ cho cột tế thần thành 'yūpādāru'; thùng để nhuộm thành 'rajanadoṇi'. Ở đây không có hợp nhất: vật nên được dâng cho Tăng đoàn. (Câu hỏi:) Vậy các từ 'etadattho', 'etadatthā', 'etadattha' được hình thành như thế nào? (Trả lời:) Chúng sẽ được (giải thích) trong phần về nghĩa của từ khác. Savarehi bhayaṃ savarabhayaṃ, gāmaniggato, methunāpeto, kvaci vuttiyeva kammajaṃ, cittajaṃ, idha na hoti rukkhā patito. Sự sợ hãi từ những người man rợ thành 'savarabhayaṃ'; đi ra khỏi làng; tránh xa sự dâm dục. Đôi khi chỉ có dạng hợp từ, ví dụ: sinh ra từ nghiệp, sinh ra từ tâm. Ở đây không có hợp nhất: ngã từ trên cây. Rañño [Pg.121] puriso rājapuriso. Bahulādhikārā ntamānaniddhāriyapūraṇabhāvatittatthehi na hoti-mamānukubbaṃ, mamānukurumāno, gunnaṃ kaṇhā sampannakhīratamā, sissānaṃ pañcamo, paṭassa sukkatā, kvaci hoteva-vattamānasāmīpyaṃ, kathaṃ ‘brāhmaṇassa sukkā dantā’ti? Sāpekkhatāya na hoti. Idha pana hoteva ‘candanagandho, nadighoso, kaññārūpaṃ, kāyasamphasso, phalaraso’ti, phalānaṃ titto, phalānamāsito, phasānaṃ suhito. Người của vua thành 'rājapuriso'. Do quyền hạn của từ 'bahula', không có hợp nhất với các từ có nghĩa sau: hiện tại phân từ, ví dụ: bắt chước tôi, bắt chước tôi; xác định một trong nhóm, ví dụ: con bò đen trong đàn là con cho nhiều sữa nhất; số thứ tự, ví dụ: người học trò thứ năm; danh từ trừu tượng, ví dụ: sự trắng của tấm vải; và với các từ có nghĩa là 'thỏa mãn'. Đôi khi vẫn có hợp nhất, ví dụ: sự gần gũi với hiện tại. (Câu hỏi:) Tại sao (không có hợp nhất trong câu) 'răng trắng của vị Bà-la-môn'? (Trả lời:) Không có hợp nhất do sự phụ thuộc. Tuy nhiên, ở đây lại có hợp nhất: 'hương thơm của gỗ đàn hương, tiếng rống của dòng sông, sắc đẹp của người thiếu nữ, sự xúc chạm của thân, vị của quả'. (Không có hợp nhất với các từ có nghĩa là thỏa mãn:) thỏa mãn với các loại quả, ăn no các loại quả, hoàn toàn thỏa mãn với các loại quả. Brāhmaṇassa uccaṃ gehanti sāpekkhatāya na hoti, ‘rañño pāṭaliputtakassa dhana’nti dhanasambandhe chaṭṭhīti pāṭaliputtakena sambandhābhāvā na hessati, ‘rañño go ca asso ca puriso cā’ti bhinnatthatāya vākyameva, ‘rañño gavāssapurisā rājagavāssapurisā’ti vutti hotevekattibhāve. (Trong câu) 'ngôi nhà cao của vị Bà-la-môn', không có hợp nhất do sự phụ thuộc. Trong (cụm từ) 'tài sản của vị vua người thành Pāṭaliputta', vì biến cách thứ sáu có liên quan đến 'tài sản', nên không có sự liên quan với 'pāṭaliputtakena', do đó sẽ không có hợp nhất. (Trong câu) 'con bò, con ngựa, và người đàn ông của vua', vì các nghĩa khác nhau nên chỉ là một câu. (Trong câu) 'bò-ngựa-và-người của vua' trở thành 'rājagavāssapurisā', hợp từ xảy ra khi có sự hợp nhất thành một thể. Dāne soṇḍo dānasoṇḍo, dhammarato, dānābhirato. Kvaci vuttiyeva kucchisayo, thalaṭṭho, paṅkajaṃ, saroruhaṃ. Idha na hoti bhojane mattaññutā, indriyesu guttadvāratā, āsane nisinno, āsane nisīditabbaṃ. Say mê bố thí thành 'dānasoṇḍo'; vui thích trong Pháp; rất vui thích trong việc bố thí. Đôi khi chỉ có dạng hợp từ, ví dụ: nằm trong bụng mẹ, đứng trên đất liền, sinh ra trong bùn, mọc trong hồ. Ở đây không có hợp nhất: sự tiết độ trong ăn uống, sự hộ trì các căn, ngồi trên ghế, nên ngồi trên ghế. 11. Visesanamekatthena. 11. Tính từ (hợp nhất) với (danh từ) có cùng một nghĩa. Visesanaṃ syāntaṃ visessena syādyantena samānādhikaraṇena sahekatthaṃ hoti, nīlañca taṃ uppalañceti nīluppalaṃ, chinnañca taṃ paruḷhañceti chinnaparaḷhaṃ, satthīva satthī, satthī ca sā sāmā ceti satthisāmā, sīhova sīho, muni ca so sīho ceti munisīho, sīlameva dhanaṃ sīladhanaṃ. Một tính từ là một danh từ hợp nhất với một danh từ được bổ nghĩa có cùng cách và cùng chỉ một đối tượng. Ví dụ: vừa xanh vừa là hoa sen thành hoa sen xanh; vừa bị chặt vừa mọc lại thành 'chinnaparaḷhaṃ'; người phụ nữ như thanh gươm, người ấy vừa là gươm vừa có màu sẫm thành 'satthisāmā'; vị ẩn sĩ như sư tử, người ấy vừa là ẩn sĩ vừa là sư tử thành vị ẩn sĩ sư tử; giới chính là tài sản thành tài sản là giới. Kvaci [Pg.122] vākyameva puṇṇo mantāṇiputto, citto gahapati. Kvaci vuttiyeva kaṇhasappo, lohitasāli, visesananti kiṃ? Tacchako sappo, ekattheneti kiṃ? Kāḷamhā añño. Kathaṃ ‘pattajīviko, āpannajīviko, māsajāto’ti? Aññapadatthe bhavissati. Đôi khi chỉ có dạng câu, ví dụ: Puṇṇa, con trai của bà Mantāṇī; gia chủ Citta. Đôi khi chỉ có dạng hợp từ, ví dụ: rắn đen, gạo đỏ. (Câu hỏi:) Tại sao phải nói là 'tính từ'? (Trả lời:) (Để loại trừ trường hợp như) con rắn Tacchaka. (Câu hỏi:) Tại sao phải nói là 'có cùng một nghĩa'? (Trả lời:) (Để loại trừ trường hợp như) khác với cái màu đen. (Câu hỏi:) Vậy các từ 'pattajīviko', 'āpannajīviko', 'māsajāto' được hình thành như thế nào? (Trả lời:) Chúng sẽ được (giải thích) trong phần về nghĩa của từ khác. 12. Naña. 12. (Tiểu từ phủ định) 'na'. Nañiccetaṃ syādyantaṃ syādyantena sahekatthaṃ hoti, na brāhmaṇo abrāhmaṇo, bahulādhikārato asamatthatthehi, kehici hoti ‘apunageyyā gāthā, anokāsaṃ kāretvā, amūlā mūlaṃ gantvā. Īsaṃkaḷāro, īsaṃpiṅgaloti ‘syādi syādine’ti samāso, vākyameva vātippasaṅgābhāvā. Điều này không phải luôn luôn xảy ra: một từ có biến cách syādi được hợp nhất ý nghĩa với một từ có biến cách syādi. (Ví dụ) na brāhmaṇo (không phải là bà-la-môn) (trở thành) abrāhmaṇo (phi bà-la-môn). Do quyền hạn của từ bahula, đôi khi sự hợp nhất xảy ra với những từ không có năng lực (tức không có quan hệ cú pháp), như trong các ví dụ: ‘apunageyyā gāthā’ (kệ không được hát lại), ‘anokāsaṃ kāretvā’ (sau khi đã không tạo cơ hội), ‘amūlā mūlaṃ gantvā’ (sau khi đã đi từ không gốc rễ đến gốc rễ). Trong các ví dụ ‘īsaṃkaḷāro’ (hơi xám), ‘īsaṃpiṅgalo’ (hơi nâu), đây là hợp thể của ‘syādi với syādi’, hoặc chỉ là một câu văn, vì không có sự áp dụng quá rộng. 13. Kupādayo niccamasyādividhimhi. 13. Các từ ku, pa, v.v... luôn luôn (được hợp nhất) trong quy tắc không liên quan đến biến cách syādi. Kusaddo pādayo ca syādyantena sahekatthā honti niccaṃ syādividhivisayato-ñattha, kucchito brāhmaṇo kubrāhmaṇo, īsakaṃ uṇhaṃ kaduṇhaṃ, panāyako, abhiseko, pakaritvā, pakataṃ, duppuriso, dukkaṭaṃ, supuriso, sukataṃ, abhitthutaṃ, atitthutaṃ, ākaḷāro, ābaddho. Từ ku và các từ pa, v.v... luôn luôn được hợp nhất ý nghĩa với một từ có biến cách syādi, ngoại trừ trong phạm vi của quy tắc syādi. Ví dụ: kucchito brāhmaṇo (bà-la-môn đáng chê) thành kubrāhmaṇo; īsakaṃ uṇhaṃ (hơi ấm) thành kaduṇhaṃ; panāyako (người hướng dẫn); abhiseko (lễ đăng quang); pakaritvā (sau khi đã làm); pakataṃ (được làm); duppuriso (người xấu); dukkaṭaṃ (việc làm sai); supuriso (người tốt); sukataṃ (việc làm tốt); abhitthutaṃ (được ca ngợi); atitthutaṃ (được tán thán); ākaḷāro (hơi xám); ābaddho (bị trói buộc). (9) ‘‘Pādayo gatādyatthe paṭhamāya’’. Pagato ācariyo pācariyo, pantevāsī. (9) ‘Các từ pa, v.v... (được hợp nhất) với (danh từ ở) biến cách thứ nhất trong ý nghĩa ‘đã đi’, v.v...’. Ví dụ: Pagato ācariyo (vị thầy đã đi) thành pācariyo; pantevāsī (vị đệ tử ở gần). (10) ‘‘Accādayo kantādyatthe dutiyāya’’. Atikkanto mañcamatimañco, atimālo. (10) ‘Các từ ati, v.v... (được hợp nhất) với (danh từ ở) biến cách thứ hai trong ý nghĩa ‘đã vượt qua’, v.v...’. Ví dụ: Atikkanto mañcaṃ (người đã vượt qua cái giường) thành atimañco; atimālo (người đã vượt qua vòng hoa). (11) ‘‘Avādayo [Pg.123] kuṭṭhādyatthe tatiyāya’’. Avakuṭṭhaṃ kokilāya vanaṃ avakokilaṃ, avamayūraṃ. (11) ‘Các từ ava, v.v... (được hợp nhất) với (danh từ ở) biến cách thứ ba trong ý nghĩa ‘bị kêu réo’, v.v...’. Ví dụ: Avakuṭṭhaṃ kokilāya vanaṃ (khu rừng bị chim cu kêu réo) thành avakokilaṃ; avamayūraṃ (khu rừng bị chim công kêu réo). (12) ‘‘Pariyādayo gilānādyatthe catutthiyā’’. Parigilāno ajjhenāya pariyajjheno. (12) ‘Các từ pari, v.v... (được hợp nhất) với (danh từ ở) biến cách thứ tư trong ý nghĩa ‘mệt mỏi’, v.v...’. Ví dụ: Parigilāno ajjhenāya (người mệt mỏi vì việc học) thành pariyajjheno. (13) ‘‘Nyādayo kantādyatthe pañcamiyā’’. (13) ‘Các từ ni, v.v... (được hợp nhất) với (danh từ ở) biến cách thứ năm trong ý nghĩa ‘đã đi ra khỏi’, v.v...’. Nikkhanto kosambiyā nikkosampi, asyādividhimhīti kiṃ? Rukkhaṃ pati vijjotate. Ví dụ: Nikkhanto kosambiyā (người đã ra khỏi thành Kosambi) thành nikkosampi. Tại sao nói ‘trong quy tắc không liên quan đến syādi’? (Để loại trừ trường hợp như): Rukkhaṃ pati vijjotate (sấm sét chiếu sáng về phía cây). 14. Cī kriyatthehi. 14. Hậu tố cī (được hợp nhất) với những từ có ý nghĩa hành động. Cīppaccayanto kiriyatthehi syādyantehi sahekattho hoti, malinīkariya. Một từ tận cùng bằng hậu tố cī được hợp nhất ý nghĩa với những từ có biến cách syādi mang ý nghĩa hành động. Ví dụ: malinīkariya (sau khi đã làm cho dơ bẩn). 15. Bhūsanādarānādaresvalaṃsāsā. 15. Các từ alaṃ, sa, asa (được hợp nhất) trong các ý nghĩa trang sức, tôn trọng, và không tôn trọng. Bhūsanādisvatthe svalamādayo saddā kiriyatthehi syādyantehi sahekatthā honti, alaṃkariya, sakkacca, asakkacca. Bhūsanādīsūti kiṃ? Alaṃbhutvā gato, sakkatvā gato, asakkatvā gato, pariyattaṃ sobhanamasobhananti attho. Trong các ý nghĩa trang sức, v.v..., các từ sa, alaṃ, v.v... được hợp nhất ý nghĩa với những từ có biến cách syādi mang ý nghĩa hành động. Ví dụ: alaṃkariya (sau khi đã trang hoàng), sakkacca (một cách kính trọng), asakkacca (một cách không kính trọng). Tại sao nói ‘trong các ý nghĩa trang sức, v.v...’? (Để loại trừ các trường hợp như): Alaṃbhutvā gato (sau khi đã đủ, y đã đi), sakkatvā gato (sau khi đã có thể, y đã đi), asakkatvā gato (sau khi đã không thể, y đã đi). Ý nghĩa là: đầy đủ, tốt đẹp, không tốt đẹp. 16. Aññe ca. 16. Và những từ khác. Aññe ca saddā kiriyatthehi syādyantehi saha bahulamekatthā bhavanti, purobhūya, tirobhūya, tirokariya, urasikariya, manasikariya, majjhekariya, tuṇhībhūya. Và những từ khác cũng được hợp nhất ý nghĩa một cách đa dạng với những từ có biến cách syādi mang ý nghĩa hành động. Ví dụ: purobhūya (sau khi đã đặt ở trước), tirobhūya (sau khi đã biến mất), tirokariya (sau khi đã gạt sang một bên), urasikariya (sau khi đã đặt trong tâm), manasikariya (sau khi đã tác ý), majjhekariya (sau khi đã đặt ở giữa), tuṇhībhūya (sau khi đã trở nên im lặng). 17. Vānekaññatthe. 17. Nhiều (từ có biến cách) được hợp nhất một cách tùy chọn trong ý nghĩa của một từ khác. Anekaṃ [Pg.124] syādyantamaññassa padassatthe ekatthaṃ vā hoti, bahūni dhanāni yassa so bahudhano, lambā kaṇṇā yassa so lambakaṇṇo, vajiraṃ pāṇimhi yassa soyaṃ vajirapāṇi, mattā bahavo mātaṅgā ettha mattabahumātaṅgaṃ vanaṃ, āruḷho vānaro yaṃ rukkhaṃ so āruḷhavānaro, jitāni indriyāni yena so jitindriyo, dinnaṃ bhojanaṃ yassa so dinnabhojano, apagataṃ kāḷakaṃ yasmā paṭā so-yamapagatakāḷako, upagatā dasa yesaṃ te upadasā, āsannadasā, adūradasā, adhikadasā, tayo dasa parimāṇamesaṃ tidasā, kathaṃ dasasaddo saṅkhyāne vattate? Parimāṇasaddasannidhānā, yathā pañca parimāṇamesaṃ pañcakā sakunāti, dve vā tayo vā parimāṇamesaṃ dvattayo vāsaddatthe vā dve vā tayo vā dvattayo. Nhiều từ có biến cách syādi được hợp nhất ý nghĩa một cách tùy chọn trong ý nghĩa của một từ khác. Ví dụ: bahūni dhanāni yassa so (người nào có nhiều của cải) là bahudhano (người giàu có); lambā kaṇṇā yassa so (người nào có tai dài) là lambakaṇṇo (người tai dài); vajiraṃ pāṇimhi yassa so ayaṃ (người nào có kim cương chử trong tay) là vajirapāṇi (thần Indra); mattā bahavo mātaṅgā ettha (nơi có nhiều voi say) là mattabahumātaṅgaṃ vanaṃ (khu rừng có nhiều voi say); āruḷho vānaro yaṃ rukkhaṃ so (cây mà khỉ đã trèo lên) là āruḷhavānaro (cây có khỉ trèo); jitāni indriyāni yena so (người đã chinh phục các căn) là jitindriyo (người chinh phục các căn); dinnaṃ bhojanaṃ yassa so (người được cho thức ăn) là dinnabhojano; apagataṃ kāḷakaṃ yasmā paṭā so ayaṃ (tấm vải mà vết đen đã biến mất) là apagatakāḷako; upagatā dasa yesaṃ te (những người gần đến mười) là upadasā (khoảng mười), āsannadasā (gần mười), adūradasā (không xa mười), adhikadasā (hơn mười); tayo dasa parimāṇam esaṃ (những vị có số lượng là ba mươi) là tidasā (chư thiên); làm sao từ dasa lại có nghĩa là số đếm? Do sự gần gũi của từ parimāṇa (số lượng). Giống như pañca parimāṇam esaṃ (những con có số lượng là năm) là pañcakā sakunā (bầy chim năm con); dve vā tayo vā parimāṇam esaṃ (những người có số lượng là hai hoặc ba) là dvattayo; hoặc trong ý nghĩa của từ vā, dve vā tayo vā (hai hoặc ba) là dvattayo. Dakkhiṇassā ca pubbassā ca disāya yadantarāḷaṃ dakkhiṇapubbā disā, dakkhiṇā ca sā pubbā cāti vā, saha puttenāgato saputto, salomako vijjamānalomakoti attho, evaṃ sapakkhako, atthī khīrā brāhmaṇīti atthisaddo vijjamānatthe nipāto, kvaci gatatthatāya padantarānamappayogo, kaṇṭhaṭṭhā kāḷā assa kaṇṭhekāḷo, oṭṭhassa mukhamiva mukhamassa oṭṭhamukho, kesasaṅghāto cūḷā assa kesacūḷo, suvaṇṇavikāro alaṅkāro assa suvaṇṇālaṅkāro, papatitaṃ paṇṇamassa papatitapaṇṇo, papaṇṇo, avijjamānā puttā assa avijjamānaputto, na santi puttā assa aputte, kvaci na hoti pañca bhuttavanto assa bhātuno putto assa atthīti bahulādhikārato. Khoảng không gian giữa phương nam và phương đông là dakkhiṇapubbā disā (phương đông nam); hoặc (phân tích là) dakkhiṇā ca sā pubbā ca (phương ấy vừa là nam vừa là đông). Saha puttena āgato (người đến cùng với con trai) là saputto. Salomako có nghĩa là vijjamānalomako (người có lông). Tương tự sapakkhako (người có cánh). Trong câu atthī khīrā brāhmaṇī (nữ bà-la-môn có sữa), từ atthi là một bất biến từ có nghĩa là ‘hiện hữu’. Đôi khi, do ý nghĩa đã được hiểu, các từ khác không được sử dụng. Ví dụ: kaṇṭhaṭṭhā kāḷā assa (người có vết đen ở cổ) là kaṇṭhekāḷo (thần Śiva). Oṭṭhassa mukham iva mukham assa (người có miệng giống miệng lạc đà) là oṭṭhamukho. Kesasaṅghāto cūḷā assa (người có búi tóc là một mớ tóc) là kesacūḷo. Suvaṇṇavikāro alaṅkāro assa (người có đồ trang sức là sản phẩm của vàng) là suvaṇṇālaṅkāro. Papatitaṃ paṇṇam assa (cây có lá đã rụng) là papatitapaṇṇo, hoặc papaṇṇo. Avijjamānā puttā assa (người không có con trai) là avijjamānaputto. Na santi puttā assa (người không có con trai) là aputto. Đôi khi hợp thể không xảy ra, ví dụ: pañca bhuttavanto assa bhātuno putto assa atthi (người ấy có một người con trai của người anh đã ăn năm lần); (điều này là) do quyền hạn của từ bahula. 18. Tattha gahetvā tena paharitvā yuddhe sarūpaṃ. 18. Trong ý nghĩa ‘trận chiến’, (các từ chỉ) ‘nắm lấy ở đó’ và ‘đánh bằng cái đó’ có cùng hình thức (được hợp nhất). Sattamyantaṃ [Pg.125] tatiyantañca sarūpamanekaṃ tattha gahetvā tena paharitvā yuddhe-ññapadatthe ekatthaṃ vā hoti, kesesu ca kesesu ca gahetvā yuddhaṃ pavattaṃ kesākesi, daṇḍehi ca daṇḍehi ca paharitvā yuddhaṃ pavattaṃ daṇḍādaṇḍi, muṭṭhāmuṭṭhi, ‘‘ci vītiyāre’’ (3-51) ti ci samāsanto, ‘‘cismiṃ’’ (3.66) ti akāro. Tattha teneti kiṃ? Kāyañca kāyañca gahetvā yuddhaṃ pavattaṃ. Gahetvā paharitvāti kiṃ? Rathe ca rathe ca ṭhatvā yuddhaṃ pavatti. Yuddheti kiṃ? Hatthe ca hatthe ca gahetvā sakhyaṃ pavattaṃ. Sarūpanti kiṃ? Daṇḍehi ca musalehi ca paharitvā yuddha pavattaṃ. Nhiều từ có cùng hình thức, tận cùng bằng biến cách thứ bảy hoặc thứ ba, được hợp nhất ý nghĩa một cách tùy chọn trong ý nghĩa của một từ khác, khi có nghĩa là ‘trận chiến’ trong đó có hành động ‘nắm lấy ở đó’ và ‘đánh bằng cái đó’. Ví dụ: kesesu ca kesesu ca gahetvā yuddhaṃ pavattaṃ (trận chiến diễn ra bằng cách nắm tóc của nhau) thành kesākesi; daṇḍehi ca daṇḍehi ca paharitvā yuddhaṃ pavattaṃ (trận chiến diễn ra bằng cách dùng gậy đánh nhau) thành daṇḍādaṇḍi; muṭṭhāmuṭṭhi (tay đấm qua lại). Theo quy tắc ‘ci vītiyāre’ (3-51), hậu tố ci được thêm vào cuối hợp thể; theo quy tắc ‘cismiṃ’ (3.66), nguyên âm cuối trở thành a. Tại sao nói ‘ở đó’ và ‘bằng cái đó’? (Để loại trừ trường hợp như): Kāyañca kāyañca gahetvā yuddhaṃ pavattaṃ (trận chiến diễn ra bằng cách nắm thân thể của nhau). Tại sao nói ‘nắm lấy’ và ‘đánh’? (Để loại trừ trường hợp như): Rathe ca rathe ca ṭhatvā yuddhaṃ pavatti (trận chiến diễn ra bằng cách đứng trên xe của nhau). Tại sao nói ‘trong trận chiến’? (Để loại trừ trường hợp như): Hatthe ca hatthe ca gahetvā sakhyaṃ pavattaṃ (tình bạn diễn ra bằng cách nắm tay nhau). Tại sao nói ‘cùng hình thức’? (Để loại trừ trường hợp như): Daṇḍehi ca musalehi ca paharitvā yuddha pavattaṃ (trận chiến diễn ra bằng cách dùng gậy và chày đánh nhau). 19. Catthe. 19. Trong ý nghĩa của từ ca (và). Anekaṃ syādyantaṃ catthe ekatthaṃ vā bhavati. Samuccayonvācayo itarītarayogo samāhāro ca ca saddatthā, tattha samuccayānvācayesu nekatthībhāvo sambhavati, tesu hi samuccayo aññamaññanirapekkhā namattappadhānānaṃ katthaci kiriyāvisese cīyamānatā, yathā ‘dhave ca khadire ca palāse ca chindā’ti. Anvācayo ca yattheko padhānabhāvena vidhīyate aparo ca guṇabhāvena, yathā ‘bhikkhañcara gāvo cānaye’ti. Itaradvaye tu sambhavati, tesu hi aññamaññasāpekkhānamavayavabhadānugato itarītarayogo, yathā ‘sāriputtamoggallānā’ti, assāvayavappadhānattā bahuvacanameva. Aññamaññasāpekkhānameva tirohitāvayavabhedo samudāyappadhāno samāhāro, yathā ‘chattupāhana’nti, assa pana samudāyappadhānattā ekavacanameva. Trong ý nghĩa của ca, có thể có nhiều từ riêng biệt hoặc trở thành một từ duy nhất. Samuccaya (tập hợp), anvācaya (liên hợp), itarītarayoga (tương quan), và samāhāra (tổng hợp) là các ý nghĩa của từ ca. Trong số đó, ở samuccaya và anvācaya, sự hợp nhất thành một từ không thể xảy ra. Bởi vì trong chúng, samuccaya là sự tích tập các sự vật độc lập với nhau và tự thân là chính yếu trong một hành động đặc biệt nào đó, ví dụ như ‘dhave ca khadire ca palāse ca chindā’ti (hãy chặt cây dhava, và cây khadira, và cây palāsa). Còn anvācaya là trường hợp một cái được quy định là chính, và cái kia là phụ, ví dụ như ‘bhikkhañcara gāvo cānaye’ti (hãy đi khất thực, và hãy dắt bò về). Nhưng trong hai loại còn lại thì có thể (hợp nhất). Bởi vì trong chúng, itarītarayoga là sự liên kết tương quan của các thành phần phụ thuộc lẫn nhau, với sự phân biệt các thành phần vẫn được giữ lại, ví dụ như ‘sāriputtamoggallānā’ti (Sāriputta và Moggallāna); do các thành phần của nó là chính yếu nên luôn ở số nhiều. Samāhāra là sự tập hợp của các sự vật phụ thuộc lẫn nhau, trong đó sự phân biệt các thành phần bị che khuất và toàn thể là chính yếu, ví dụ như ‘chattupāhana’nti (dù và dép); nhưng do toàn thể của nó là chính yếu nên luôn ở số ít. Te [Pg.126] ca samāhārītarītarayogā bahulaṃ vidhānā niyatavisayāyeva honti, tatrāyaṃ visayavibhāgo nirutthipiṭakāgato-pāṇitūriyayoggasenaṅgānaṃ, niccaverīnaṃ, saṅkhyāparimāṇa-saññānaṃ, khuddajantukānaṃ, pacanacaṇḍālānaṃ, caraṇasādhāraṇānaṃ, ekajjhāyanapāvacanānaṃ, liṅgavisesānaṃ, vividhaviruddhānaṃ disānaṃ, nadīnañca niccaṃ samāhārekattaṃ bhavati, tiṇarukkhapasusakunadhanadhaññabyañjanajanappadānaṃ vā, aññesamitarītarayogova. Và các hợp từ samāhāra và itarītarayoga ấy, do có nhiều quy tắc, nên chỉ có những phạm vi nhất định. Ở đây, sự phân chia phạm vi này xuất phát từ Niruttipiṭaka: đối với các bộ phận của chúng sinh, các bộ phận của nhạc cụ, các bộ phận của ách, các bộ phận của quân đội, các loài thù địch thường xuyên, các số đếm và đo lường, các loài sinh vật nhỏ, những người nấu ăn và tiện dân, những điều chung trong đời sống phạm hạnh, các kinh điển học chung, các giới tính khác nhau, các sự vật đối lập đa dạng, các phương hướng, và các con sông, thì luôn luôn có sự hợp nhất thành số ít trong samāhāra. Đối với các loại cỏ, cây, gia súc, chim, tài sản, ngũ cốc, gia vị, và các quốc gia, thì có thể tùy chọn. Đối với những loại khác, chỉ có itarītarayoga. Pāṇyaṅgānaṃ-cakkhusotaṃ, mukhanāsikaṃ, hanugīvaṃ, chavimaṃsalohitaṃ, nāmarūpaṃ, jarāmaraṇaṃ. Turiyaṅgānaṃ-alasatālambaraṃ, murajagomukhaṃ, saṅkhadeṇḍimaṃ, maddavikapāṇavikaṃ, gītavāditaṃ, sammatālaṃ. Yoggaṅgānaṃ phālapācanaṃ, yuganaṅgalaṃ. Senaṅgānaṃ-asisattitomarapiṇḍaṃ, asicammaṃ, dhanukalāpaṃ, paharaṇāvaraṇaṃ. Niccaverīnaṃ-ahinakulaṃ, bīḷālamūsikaṃ, kākolūkaṃ, nāgasupaṇṇaṃ. Saṅkhyāparimāṇa saññānaṃ-ekakadukaṃ, dukatikaṃ, tikacatukkaṃ, catukkapañcakaṃ, dasekādasakaṃ. Khuddajantukānaṃ kīṭapaṭaṅgaṃ, kunthakipillikaṃ, ḍaṃsamakasaṃ, makkhikakipillikaṃ. Pacanacaṇḍālānaṃ-orabbhikasūkarikaṃ, sākunti kamāgavikaṃ, sapākacaṇḍālaṃ, venarathakāraṃ, pukkusa chavaḍāhakaṃ. Caraṇasādhāraṇānaṃ-atisabhāradvājaṃ, kaṭhakalāpaṃ, sīlapaññāṇaṃ, samathavipassanaṃ, vijjācaraṇaṃ. Ekajjhāyanapāvacanānaṃ dīghamajjhimaṃ, ekuttarasaṃyuttakaṃ, khandhakavibhaṅgaṃ. Liṅgavisesānaṃ-itthipukhaṃ, dāsidāsaṃ, cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhāraṃ, tiṇakaṭṭhasākhāpalāsaṃ, ‘lābhī hoti cīvarapiṇḍapātasenā- sanagilānappaccayabhesajjaparikkhārāna’ntipi dissati. Vividhaviruddhānaṃ kusalākusalaṃ[Pg.127], sāvajjānavajjaṃ, hīnappaṇītaṃ, kaṇhasukkaṃ, chekapāpakaṃ. Disānaṃ pubbāparaṃ, dakkhiṇuttaraṃ, pubbadakkhiṇaṃ, pubbuttaraṃ, adharuttaraṃ, aparadakkhiṇaṃ, aparuttaraṃ. Nadīnaṃ-gaṅgāyamunaṃ, mahisarabhu. Về các bộ phận của chúng sinh: cakkhusotaṃ (mắt và tai), mukhanāsikaṃ (miệng và mũi), hanugīvaṃ (hàm và cổ), chavimaṃsalohitaṃ (da, thịt và máu), nāmarūpaṃ (danh và sắc), jarāmaraṇaṃ (già và chết). Về các bộ phận của nhạc cụ: alasatālambaraṃ, murajagomukhaṃ (trống muraja và kèn gomukha), saṅkhadeṇḍimaṃ (tù và và trống nhỏ), maddavikapāṇavikaṃ, gītavāditaṃ (ca và nhạc), sammatālaṃ (chập chõa và nhịp). Về các bộ phận của ách: phālapācanaṃ (lưỡi cày và roi thúc), yuganaṅgalaṃ (ách và cày). Về các bộ phận của quân đội: asisattitomarapiṇḍaṃ (gươm, giáo, lao và chùy), asicammaṃ (gươm và khiên), dhanukalāpaṃ (cung và ống tên), paharaṇāvaraṇaṃ (vũ khí và áo giáp). Về các loài thù địch thường xuyên: ahinakulaṃ (rắn và chồn), bīḷālamūsikaṃ (mèo và chuột), kākolūkaṃ (quạ và cú), nāgasupaṇṇaṃ (nāga và garuḍa). Về các số đếm và đo lường: ekakadukaṃ (một và hai), dukatikaṃ (hai và ba), tikacatukkaṃ (ba và bốn), catukkapañcakaṃ (bốn và năm), dasekādasakaṃ (mười và mười một). Về các loài sinh vật nhỏ: kīṭapaṭaṅgaṃ (côn trùng và bướm đêm), kunthakipillikaṃ (bọ và kiến), ḍaṃsamakasaṃ (ruồi trâu và muỗi), makkhikakipillikaṃ (ruồi và kiến). Về những người nấu ăn và tiện dân: orabbhikasūkarikaṃ (người mổ cừu và người mổ heo), sākuntikamāgavikaṃ (người bẫy chim và người săn hươu), sapākacaṇḍālaṃ (người nấu thịt chó và tiện dân), venarathakāraṃ (người đan tre và người làm xe), pukkusachavaḍāhakaṃ (người nhặt hoa và người thiêu xác). Về những điều chung trong đời sống phạm hạnh: atisabhāradvājaṃ, kaṭhakalāpaṃ (trường phái Kaṭha và Kalāpa), sīlapaññāṇaṃ (giới và tuệ), samathavipassanaṃ (chỉ và quán), vijjācaraṇaṃ (minh và hạnh). Về các kinh điển học chung: dīghamajjhimaṃ (Trường Bộ và Trung Bộ), ekuttarasaṃyuttakaṃ (Tăng Chi Bộ và Tương Ưng Bộ), khandhakavibhaṅgaṃ (Khandhaka và Vibhaṅga). Về các giới tính khác nhau: itthipukhaṃ (nữ và nam), dāsidāsaṃ (nữ tỳ và nam nô); cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhāraṃ (y, vật thực, sàng tọa, dược phẩm trị bệnh); tiṇakaṭṭhasākhāpalāsaṃ (cỏ, gỗ, cành, lá); cũng thấy có trường hợp ‘lābhī hoti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārānaṃ’ (là người nhận được y, vật thực, sàng tọa, dược phẩm trị bệnh). Về các sự vật đối lập đa dạng: kusalākusalaṃ (thiện và bất thiện), sāvajjānavajjaṃ (có tội và vô tội), hīnappaṇītaṃ (hạ liệt và cao thượng), kaṇhasukkaṃ (đen và trắng), chekapāpakaṃ (khôn và dại). Về các phương hướng: pubbāparaṃ (đông và tây), dakkhiṇuttaraṃ (nam và bắc), pubbadakkhiṇaṃ (đông nam), pubbuttaraṃ (đông bắc), adharuttaraṃ (dưới và trên/bắc), aparadakkhiṇaṃ (tây nam), aparuttaraṃ (tây bắc). Về các con sông: gaṅgāyamunaṃ (sông Hằng và sông Yamunā), mahisarabhu (sông Mahī và sông Sarabhū). Tiṇavisesānaṃ-kāsakusaṃ kāsakusā, usīrabīraṇaṃ usīrabīraṇā, muñjapabbajaṃ muñjapabbajaṃ muñjapabbajā. Rukkhavisesānaṃ khadirapalāsaṃ khadirapalāsā, vossakaṇṇaṃ dhavāssakaṇṇā, pilakkhanigrodhaṃ pilakkhanigrodhā, assatthakapitthanaṃ assatthakapitthanā, sākasālaṃ sākasālā. Pasuvisesānaṃ-gajagavajaṃ gajagavajā, gomahisaṃ gomahisā, eṇeyyagomahisaṃ eṇeyyagomahisā, eṇeyyavarāhaṃ eṇeyyavarāhā, ajeḷakaṃ ajeḷakā, kukkurasūkaraṃ kukkurasūkarā, hatthigavāssavaḷavaṃ hatthigavāssavaḷavā. Sakunavisesānaṃ-haṃsabalāvaṃ haṃsabalāvā, kāraṇḍavacakkavākaṃ kāraṇḍavacakkavākā, bakabalākaṃ bakabalākā. Dhanānaṃ-hiraññasuvaṇṇaṃ hiraññasuvaṇṇā, maṇisaṅkhamuttāveḷuriyaṃ maṇisaṅkhamuttāveḷuriyā, jātarūparajataṃ jātarūparajatā. Dhaññānaṃ-sāliyavakaṃ sāliyavakā, tilamuggamāsaṃ tilamuggamāsā, nipphāvakulatthaṃ nipphāvakulatthā. Byañjanānaṃ-sākasuvaṃ sākasuvā, gabyamāhisaṃ gabyamāhisā, eṇeyyavārāhaṃ eṇeyyavārāhā, migamāyūraṃ migamāyūrā. Janapadānaṃ-kāsikosalaṃ kāsikosalā, vajjimallaṃ vajjimallā, cetivaṃsaṃ cetivaṃsā, macchasūrasenaṃ macchasūrasenā, kurupañcālaṃ kurupañcālā. Itarītarayogo yathā-candimasūriyā, samaṇabrāhmaṇā mātāpitaro iccādi. Về các loại cỏ đặc biệt: kāsakusaṃ hoặc kāsakusā (cỏ kāsa và cỏ kusa), usīrabīraṇaṃ hoặc usīrabīraṇā (cỏ usīra và cỏ bīraṇa), muñjapabbajaṃ hoặc muñjapabbajā (cỏ muñja và cỏ pabbaja). Về các loại cây đặc biệt: khadirapalāsaṃ hoặc khadirapalāsā (cây khadira và cây palāsa), dhavāssakaṇṇaṃ hoặc dhavāssakaṇṇā (cây dhava và cây assakaṇṇa), pilakkhanigrodhaṃ hoặc pilakkhanigrodhā (cây pilakkha và cây nigrodha), assatthakapitthanaṃ hoặc assatthakapitthanā (cây assattha và cây kapitthana), sākasālaṃ hoặc sākasālā (cây teak và cây sal). Về các loại gia súc đặc biệt: gajagavajaṃ hoặc gajagavajā (voi và bò), gomahisaṃ hoặc gomahisā (bò và trâu), eṇeyyagomahisaṃ hoặc eṇeyyagomahisā (nai, bò và trâu), eṇeyyavarāhaṃ hoặc eṇeyyavarāhā (nai và heo rừng), ajeḷakaṃ hoặc ajeḷakā (dê và cừu), kukkurasūkaraṃ hoặc kukkurasūkarā (chó và heo), hatthigavāssavaḷavaṃ hoặc hatthigavāssavaḷavā (voi, bò, ngựa đực và ngựa cái). Về các loại chim đặc biệt: haṃsabalāvaṃ hoặc haṃsabalāvā (ngỗng và hạc), kāraṇḍavacakkavākaṃ hoặc kāraṇḍavacakkavākā (vịt kāraṇḍava và ngỗng trời), bakabalākaṃ hoặc bakabalākā (diệc và cò). Về tài sản: hiraññasuvaṇṇaṃ hoặc hiraññasuvaṇṇā (vàng thoi và vàng trang sức), maṇisaṅkhamuttāveḷuriyaṃ hoặc maṇisaṅkhamuttāveḷuriyā (ngọc, ốc, trai và lưu ly), jātarūparajataṃ hoặc jātarūparajatā (vàng và bạc). Về ngũ cốc: sāliyavakaṃ hoặc sāliyavakā (lúa và đại mạch), tilamuggamāsaṃ hoặc tilamuggamāsā (mè, đậu xanh và các loại đậu), nipphāvakulatthaṃ hoặc nipphāvakulatthā (đậu dẹt và đậu ngựa). Về gia vị: sākasuvaṃ hoặc sākasuvā (rau và canh), gabyamāhisaṃ hoặc gabyamāhisā (từ bò và từ trâu), eṇeyyavārāhaṃ hoặc eṇeyyavārāhā (từ nai và từ heo rừng), migamāyūraṃ hoặc migamāyūrā (từ hươu và từ công). Về các quốc gia: kāsikosalaṃ hoặc kāsikosalā (Kāsi và Kosala), vajjimallaṃ hoặc vajjimallā (Vajji và Malla), cetivaṃsaṃ hoặc cetivaṃsā (Ceti và Vaṃsa), macchasūrasenaṃ hoặc macchasūrasenā (Maccha và Sūrasena), kurupañcālaṃ hoặc kurupañcālā (Kuru và Pañcāla). Ví dụ về itarītarayoga: candimasūriyā (mặt trăng và mặt trời), samaṇabrāhmaṇā (sa-môn và bà-la-môn), mātāpitaro (cha và mẹ), v.v. Etasmiṃ [Pg.128] ekatthībhāvakaṇḍe yaṃ vuttaṃ pubbaṃ, tadeva pubbaṃ nipatati kamātikkame payojanābhāvā. Kvaci vipallāsopi hoti bahulādhikārato, dantānaṃ rājā rājadanto, katthaci kamaṃ paccānādarā pubbakālassāpi paranipāto, littavāsito, naggamusito, sittasammaṭṭho, bhaṭṭhaluñcito. Catthe yadekatthaṃ tattha keci pubbapadaṃ bahudhā niyamenti, tadiha byabhicāradassāna na vuttanti daṭṭhabbaṃ. Trong chương về sự hợp nhất thành một từ này, từ nào được nói trước, chính từ đó được đặt trước, vì không có lý do gì để vi phạm thứ tự. Đôi khi cũng có sự đảo ngược do quy tắc bahula (đa dạng), ví dụ: dantānaṃ rājā (vua của các răng) thành rājadanto (răng vua). Ở một số nơi, do không quan tâm đến thứ tự, ngay cả từ lẽ ra phải đứng trước cũng bị đặt sau, ví dụ: littavāsito (được thoa và ướp hương), naggamusito (trần truồng và cạo đầu), sittasammaṭṭho (được tưới và quét), bhaṭṭhaluñcito (được chiên và nhổ). Trong ý nghĩa của ca, nơi có sự hợp nhất, một số người quy định từ đầu theo nhiều cách; điều đó không được nói ở đây vì thấy có ngoại lệ, cần phải được hiểu như vậy. 20. Samāhāre napuṃsakaṃ. 20. Trong hợp từ samāhāra, (hợp từ ấy) là trung tính. Catthe samāhāre yadekatthaṃ, taṃ napuṃsakaliṅgaṃ bhavati, tathācevodāhaṭaṃ, katthaci na hoti ‘sabhāparisāyā’ti ñāpakā, ādhipaccaparivāro, chandapārisuddhi, paṭisandhipavattiyaṃ. Trong samāhāra có một nghĩa, nó là trung tánh, và đã được ví dụ như vậy, đôi khi không thành do chỉ dẫn của ‘sabhāparisāyā’, (ví dụ:) ādhipaccaparivāro, chandapārisuddhi, paṭisandhipavattiyaṃ. 21. Saṅkhyādi. 21. Bắt đầu bằng số từ. Ekatthe samāhāre saṅkhyādi napuṃsakaliṅgaṃ bhavati, pañcagavaṃ, catuppathaṃ, samāhārassekattā ekavacanameva hoti, samāhāretveva pañcakāpālo pūvo, tiputto. Trong samāhāra có một nghĩa, (phức hợp từ) bắt đầu bằng số từ là trung tánh, (ví dụ:) pañcagavaṃ, catuppathaṃ. Do tính cách duy nhất của samāhāra nên chỉ có số ít. (Quy luật này) chỉ trong samāhāra mà thôi, (ví dụ:) pañcakāpālo pūvo, tiputto. 22. Kvacekattañca chaṭṭhiyā. 22. Và đôi khi (phức hợp từ) cách thứ sáu (cũng trở thành) trung tánh và số ít. Chaṭṭhiyekatthe kvaci napuṃsakattaṃ hotekatthañca, salabhānaṃ chāyā salabhacchāyaṃ, evaṃ sakuntānaṃ chāyā sakuntacchāyaṃ, pāsādacchāyaṃ pāsādacchāyā, gharacchāyaṃ gharacchāyā, amanussasabhāya napuṃsakekattaṃ bhavati brahmasabhaṃ, devasabhaṃ, indasabhaṃ, yakkhasabhaṃ, sarabhasabhaṃ, manussasabhāyaṃ pana khattiyasabhā, rājasabhā iccevamādi, kvacīti kiṃ rājapuriso. (Phức hợp từ) cách thứ sáu có một nghĩa đôi khi là trung tánh và số ít, (ví dụ:) salabhānaṃ chāyā là salabhacchāyaṃ, tương tự sakuntānaṃ chāyā là sakuntacchāyaṃ, pāsādacchāyaṃ hoặc pāsādacchāyā, gharacchāyaṃ hoặc gharacchāyā. Hội chúng của phi nhân trở thành trung tánh và số ít, (ví dụ:) brahmasabhaṃ, devasabhaṃ, indasabhaṃ, yakkhasabhaṃ, sarabhasabhaṃ. Nhưng hội chúng của con người (thì không, ví dụ:) khattiyasabhā, rājasabhā, v.v. Tại sao nói ‘đôi khi’? (Ví dụ:) rājapuriso. 23. Syādīsu rasso. 23. Rút ngắn trong các biến cách bắt đầu bằng ‘si’. Napuṃsake [Pg.129] vattamānassa rasso hoti syādīsu. Salabhacchāyaṃ, syādīsūti kiṃ? Salabhacchāye. Đối với từ thuộc trung tánh, sự rút ngắn xảy ra trong các biến cách bắt đầu bằng ‘si’. (Ví dụ:) Salabhacchāyaṃ. Tại sao nói ‘trong các biến cách bắt đầu bằng ‘si’’? (Ví dụ:) Salabhacchāye. 24. Ghapassantassāppadhānassa. 24. Của (danh từ) ‘gha’ và ‘pa’ không phải là thành phần chính ở cuối (phức hợp từ). Antabhūtassa appadhānassa ghapassa syādīsu rasso hoti. Bahumālo poso, nikkosambi, ativāmoru, antassāti kiṃ? Rājā kaññāpiyo, appadhānassāti kiṃ? Rājakumārī brahmabandhū. Đối với (danh từ) ‘gha’ và ‘pa’ không phải là thành phần chính và là một phần của (phức hợp từ), sự rút ngắn xảy ra trong các biến cách bắt đầu bằng ‘si’. (Ví dụ:) Bahumālo poso, nikkosambi, ativāmoru. Tại sao nói ‘là một phần của’? (Ví dụ:) Rājā kaññāpiyo. Tại sao nói ‘không phải là thành phần chính’? (Ví dụ:) Rājakumārī brahmabandhū. 25. Gossu. 25. Đối với ‘go’ (thành) ‘u’. Antabhūtassa appadhānassa gossa syādīsu u hoti. Cittagu, appadhānassātveva? Sugo, antassātveva? Gokulaṃ. Đối với (từ) ‘go’ không phải là thành phần chính và là một phần của (phức hợp từ), ‘u’ được thay thế trong các biến cách bắt đầu bằng ‘si’. (Ví dụ:) Cittagu. Tại sao nói ‘không phải là thành phần chính’? (Ví dụ:) Sugo. Tại sao nói ‘là một phần của’? (Ví dụ:) Gokulaṃ. 26. Itthiyamatvā. 26. Trong giống cái, từ ‘a’ (thành) ‘ā’. Itthiyaṃ vattamānato akārantato nāmasmā āpaccayo hoti. Dhammadinnā. Từ một danh từ tận cùng bằng ‘a’ biểu thị giống cái, tiếp vị ngữ ‘ā’ được thêm vào. (Ví dụ:) Dhammadinnā. 37. Nadādito vī. 37. Từ nhóm ‘nadī’, (thêm) ‘ī’. Nadādīhi itthiyaṃ vīppaccayo hoti. Nadī, mahī, kumārī, taruṇī, vāruṇī, gotamī. (14) ‘‘Gotovā’’ gāvī go, ākatigaṇo-yaṃ, koro ‘‘ntantūnaṃ vīmhi to vā’’ (3-36) ti visesanattho. Từ (các từ trong) nhóm ‘nadī’, tiếp vị ngữ ‘ī’ được thêm vào trong giống cái. (Ví dụ:) Nadī, mahī, kumārī, taruṇī, vāruṇī, gotamī. (14) ‘‘Gotovā’’ gāvī go, đây là một nhóm mở, (từ) koro có mục đích đặc biệt hóa trong quy luật ‘‘ntantūnaṃ vīmhi to vā’’ (3-36). 28. Yakkhāditinī ca. 28. Và từ nhóm ‘yakkha’, (thêm) ‘inī’. Yakkhādito [Pg.130] itthiyaṃ inī hoti vīca. Yakkhinī yakkhī, nāginī nāgī, sīhinī sīhī. Từ nhóm ‘yakkha’ trong giống cái, (tiếp vị ngữ) ‘inī’ được thêm vào, và cả ‘ī’ nữa. (Ví dụ:) Yakkhinī hoặc yakkhī, nāginī hoặc nāgī, sīhinī hoặc sīhī. 26. Ārāmikādīhi. 26. Từ nhóm ‘ārāmika’. Ārāmikādito inī hotitthiyaṃ. Ārāmikinī, anantarāyikinī, rājinī (15) ‘‘saññāyaṃ mānuso’’ mānusinī, aññatra mānusī. Từ nhóm ‘ārāmika’, (tiếp vị ngữ) ‘inī’ được thêm vào trong giống cái. (Ví dụ:) Ārāmikinī, anantarāyikinī, rājinī. (15) ‘‘saññāyaṃ mānuso’’ mānusinī, trường hợp khác là mānusī. 30. Yuvaṇṇehi nī. 30. Từ các nguyên âm ‘i’ và ‘u’, (thêm) ‘nī’. Itthiyamivaṇṇuvaṇṇantehi nī hoti bahulaṃ. Sadāpayatapāṇinī, daṇḍinī, bhikkhunī, khattabandhunī, paracittavidunī, mātuādito kasmā na hoti? Itthippaccayaṃ vināpi itthattābhidhānato. Trong giống cái, từ (các từ) tận cùng bằng nguyên âm ‘i’ và ‘u’, (tiếp vị ngữ) ‘nī’ được thêm vào, một cách phổ biến. (Ví dụ:) Sadāpayatapāṇinī, daṇḍinī, bhikkhunī, khattabandhunī, paracittavidunī. Tại sao không xảy ra từ ‘mātu’, v.v.? Do biểu thị được giống cái ngay cả khi không có tiếp vị ngữ giống cái. 31. Ktimhāññatthe. 31. Từ (tiếp vị ngữ) ‘kti’, trong một nghĩa khác. Ktimhāññattheyeva itthiyaṃ nī hoti bahulaṃ. Sāhaṃ ahiṃ sāratinī, tassā muṭṭhassatiniyā, sā gāvī vacchagiddhinī, aññattheti kiṃ? Dhammarati. Chỉ từ (từ có tiếp vị ngữ) ‘kti’ trong một nghĩa khác, (tiếp vị ngữ) ‘nī’ được thêm vào trong giống cái, một cách phổ biến. (Ví dụ:) Sāhaṃ ahiṃ sāratinī, tassā muṭṭhassatiniyā, sā gāvī vacchagiddhinī. Tại sao nói ‘trong một nghĩa khác’? (Ví dụ:) Dhammarati. 32. Gharaṇyādayo. 32. Gharaṇī và các từ khác. Gharaṇippabhutayo nīppaccantāsādhavo bhavanti. Gharaṇī, pokkharaṇī, īssa-ttaṃ nipātanā, (16) ‘‘ācariyā vā ya-lopo ca’’ ācarinī, ācariyā. Gharaṇī và các từ khác tận cùng bằng tiếp vị ngữ ‘nī’ là những dạng đúng. (Ví dụ:) Gharaṇī, pokkharaṇī, việc trở thành ‘ī’ là do sự hình thành bất quy tắc. (16) ‘‘ācariyā vā ya-lopo ca’’ ācarinī, ācariyā. 33. Mātulāditvānī bhariyāyaṃ. 33. Từ nhóm ‘mātula’, (thêm) ‘ānī’ với nghĩa là ‘vợ’. Mātulādito [Pg.131] bhariyāyamānī hoti. Mātulānī, vāruṇānī, gahapatānī, ācariyānī, (17) ‘‘abhariyāyaṃ khattiyā vā’’ khattiyānī khattiyā, nadādipāṭhā bhariyāyantu khattiyī. Từ nhóm ‘mātula’, (tiếp vị ngữ) ‘ānī’ được thêm vào với nghĩa là ‘vợ’. (Ví dụ:) Mātulānī, vāruṇānī, gahapatānī, ācariyānī. (17) ‘‘abhariyāyaṃ khattiyā vā’’ khattiyānī hoặc khattiyā, nhưng với nghĩa là ‘vợ’ thì là khattiyī do được đọc trong nhóm nadī. 34. Upamāsaṃhita sahita saññata saha saphavāma lakkhaṇāditūrutū. 34. Từ ‘ūru’ được đi trước bởi upamāna, saṃhita, sahita, saññata, saha, sapha, vāma, lakkhaṇa, v.v., (thành) ‘ū’. Ūrusaddā upamānādipubbā ittiyamū hoti. Karabhorū, saṃhitorū, sahitorū, saññatorū, sahorū, saphorū, vāmorū, lakkhaṇorū, ūtiyogavibhāgā ū brahmabandhū. Từ từ ‘ūru’ được đi trước bởi ‘upamāna’, v.v., trong giống cái, (nguyên âm cuối) trở thành ‘ū’. (Ví dụ:) Karabhorū, saṃhitorū, sahitorū, saññatorū, sahorū, saphorū, vāmorū, lakkhaṇorū. Do việc tách quy luật thành ‘ū’, (ta có dạng) brahmabandhū. 35. Yuvā ti. 35. Yuvā, v.v. Yuvasaddato ti hotitthiyaṃ. Yuvati. 36. Ntantūnaṃ vīmhito vā. Vīmhi ntantūnaṃ to vā hoti. Gacchatī gacchantī, sīlavatī sīlavantī. 37. Bhavato bhoto. Vīmhi bhavato bhotādeso hoti vā. Bhotī bhavantī. 38. Gossāvaṅa. Gosaddassa vīmhāvaṅa hoti. Gāvī. 39. Puthussa pathavaputhavā. Vīmhi [Pg.132] puthussa pathavaputhavā honti. Pathavī, puthavī, ṭhe pathavī. 40. Samāsantva. Samāsantva iti cādhikarīyati. 41. Pāpādīhi bhūmiyā. Pāpādīhī parā yā bhūmi tassā samāsanto a hoti. Pāpabhūmaṃ, jātibhūmaṃ. 42. Saṅkhyāhi. Saṅkhyāhi parā yā bhūmi tassā samāsanto a hoti. Dvibhūmaṃ, tibhūmaṃ. 43. Nadīgodāvarīnaṃ. Saṅkhyāhi parāsaṃ nadīgodāvarīnaṃ samāsanto a hoti, pañcanadaṃ, sattagodāvaraṃ, saṅkhyāhitveva? Mahānadī, nadīgodāvarīnanti kiṃ? Dasitthi. 44. Asaṅkhyehi cāṅgulyānaññāsaṅkhyatthesu. Asaṅkhyehi saṅkhyāhi ca parāya aṅgulyā samāsanto a hoti no ce aññapadatthe asaṅkhyatthe ca samāso vattate. Niggatamaṅgulīhi niraṅgulaṃ, accaṅgulaṃ, dve aṅguliyo samāhaṭā dvaṅgulaṃ, anaññāsaṅkhyatthesūti kiṃ? Pañcaṅguli hattho, upaṅguli, kathaṃ [Pg.133] ‘dve aṅgulīmānamassāti dvaṅgula’nti? Nātra samāsoññapadatthe vihito mattādīnaṃ lope kate tattha vattate. Aṅgulasaddo vā pamāṇavāci saddantaraṃ, yathā ‘senaṅgulappamāṇena aṅgulānaṃ sataṃ puṇṇaṃ catuddasa vā aṅgulānī’ti. 45. Dīghāhovassekadesehi ca rattyā. Dīghādīhi asaṅkhyehi saṅkhyāhi ca paramasmā rattiyā samāsanto a hoti. Dīgharattaṃ, ahorattaṃ (tto), vassārattaṃ (tto), pubbarattaṃ, apararattaṃ, aḍḍhurattaṃ, atikkanto rattiṃ atiratto, dverattī samāhaṭā dirattaṃ (tto), vā kvaci bahulādhikārā ekarattaṃ (tto), ekaratti, anaññāsaṅkhyatthesutveva? Dīgharattihemanto, uparatti, kvaci hoteva bahulaṃ vidhānāyathārattaṃ. 46. Gotvacatthe cālope. Gosaddā alopavisayā samāsanto a hoti na ce catthe samāso aññapadatthe asaṅkhyatthe ca, rājagavo, paramagavo, pañcagavadhano, dasagavaṃ, alopeti kiṃ? Pañcahi gohi kīto pañcagu, acattheti ki? Ajassagāvo, anaññāsaṅkhyatthesutveva? Cittagu, upagu. 47. Rattindivadāragavacaturassā. Ete saddā aantā nipaccante. Ratto ca divā ca rattindivaṃ, ratti ca divā ca rattindivaṃ, dārā ca gāvo ca dāragavaṃ, catasso assiyo assa caturasso. 48. Āyāmenugavaṃ. Anugavanti [Pg.134] nipaccate āyāme gamyamāne. Anugavaṃ sakaṭaṃ, āyāmeti kiṃ? Gunnaṃ pañchā anugu. 49. Akkhismāññatthe. Akkhismā samāsanto a hoti aññatthe ce samādhasā. Visālakkho, visālakkhī. 50. Dārumyaṅgulyā. Aṅgulantā aññapadatthe dārumhi samāsanto a hoti. Dvaṅgulaṃdāru, pañcaṅgulaṃ, aṅgulisadisāvayavaṃ dhaññādīnaṃ vikkhepakaṃ dāruṃ vuccate, pamāṇe tu pubbe viya siddhaṃ sakharājasaddā akārantāva, sissopi na dissati, gāṇḍī vadhanvāti pakatantarena siddhaṃ. 51. Ci vītihāre. 51. Ci trong ý nghĩa tương tác. Oghābyatihāre gamyamāne aññapadatthe vattamānato ci hoti. Kesākesi daṇḍādaṇḍi, cakāro ‘‘cismi’’nti (3.66) visesanattho, sugandhi, duggantīti payogo na dissate. Khi ý nghĩa về sự tương tác mãnh liệt được hiểu, hậu tố ci được dùng sau (một danh từ) trong ý nghĩa của một từ khác (bahubbīhi). Ví dụ: kesākesi (nắm tóc nhau), daṇḍādaṇḍi (đánh nhau bằng gậy). Từ ca trong câu cú pháp ‘cismiṃ’ (3.66) có ý nghĩa đặc biệt hóa, (do đó) không thấy cách dùng như sugandhi, dugganti. 52. Ltvitthiyūhi ko. 52. Hậu tố ka (được thêm) sau (các từ tận cùng bằng) -tu, và (các từ nữ tính tận cùng bằng) -ī và -ū. Ltuppaccayantehi, itthiyamīkārūkārantehi ca bahulaṃ kappaccayo hoti aññapadatthe. Bahukattuko, bahukumāriko, bahubrahmabandhuko, bahulaṃtveva? Subbhū. Sau các từ tận cùng bằng hậu tố -tu, và sau các từ nữ tính tận cùng bằng -ī và -ū, hậu tố ka thường được thêm vào trong ý nghĩa của một từ khác (bahubbīhi). Ví dụ: bahukattuko, bahukumāriko, bahubrahmabandhuko. Tại sao lại nói ‘thường’? (Ví dụ không thêm là) subbhū. 53. Vāññato. 53. Tùy chọn từ những từ khác. Aññehi [Pg.135] aññapadatthe ko vā bahulaṃ hoti. Bahumālako, bahumālo. Sau những từ khác, hậu tố ka tùy chọn và thường được thêm vào trong ý nghĩa của một từ khác. Ví dụ: bahumālako, bahumālo. 54. Uttarapade. Etamadhikataṃ veditabbaṃ. 54. Khi có từ đi sau. Điều này cần được hiểu là quy tắc chi phối. 55. Imassidaṃ. 55. 'ima' thành 'idaṃ'. Uttarapade parato imassa idaṃ hoti. Idamaṭṭhitā, idappaccayatā, niggahītalopo passa ca dvibhāvo. Khi có từ đi sau, 'ima' trở thành 'idaṃ'. Ví dụ: idamaṭṭhitā, idappaccayatā. (Trong idappaccayatā) có sự lược bỏ niggahīta và điệp mẫu của 'p'. 56. Puṃ pumassa vā. Pumassa puṃ hotuttarapade vibhāsā. Pulliṅgaṃ, pumaliṅgaṃ. 56. 'puma' tùy chọn thành 'puṃ'. 'puma' tùy chọn trở thành 'puṃ' khi có từ đi sau. Ví dụ: pulliṅgaṃ, pumaliṅgaṃ. 57. Ṭantantūnaṃ. 57. Về các từ tận cùng bằng -ant và -antu. Esaṃ ṭa hotuttarapade kvaci vā. Bhavampatiṭṭhāmayaṃ, bhagavaṃmūlakā no dhammā, bahulādhikārā tarādīsu ca pageva mahattarī, rattaññumahattaṃ. Nguyên âm cuối của những từ này (tận cùng bằng -ant, -antu) tùy chọn trở thành 'a' ở một vài nơi khi có từ đi sau. Ví dụ: bhavampatiṭṭhāmayaṃ, bhagavaṃmūlakā no dhammā. Do quy tắc chi phối ‘thường’, (sự biến đổi này) cũng xảy ra trước các hậu tố như tara, v.v., như trong mahattarī, rattaññumahattaṃ. 58. A. Esaṃ a hotuttarapade. Guṇavantapatiṭṭho-smi. 58. A. Nguyên âm cuối của những từ này trở thành 'a' khi có từ đi sau. Ví dụ: Guṇavantapatiṭṭho-smi. 59. Manādyāpādīnamo maye ca. Manādīnamāpādīnaṃ ca o hotuttarapade maye ca. Manoseṭṭhā, manomayā, rajojallaṃ, rajomayaṃ, āpogataṃ, āpomayaṃ, anuyanti disodisaṃ. 59. Nguyên âm cuối của nhóm manas và nhóm āpas trở thành 'o' khi có từ đi sau và trước hậu tố maya. Ví dụ: manoseṭṭhā, manomayā, rajojallaṃ, rajomayaṃ, āpogataṃ, āpomayaṃ, anuyanti disodisaṃ. 60. Parassa saṅkhyāsu. 60. Của 'para' trước các số từ. Saṅkhyāsuttarapadesu [Pg.136] parassa o hoti. Parosataṃ, parosahassaṃ, saṅkhyāsūti kiṃ? Paradattūpajīvino. Khi các số từ là từ đi sau, 'para' trở thành 'paro'. Ví dụ: parosataṃ, parosahassaṃ. Tại sao nói ‘trước các số từ’? (Ví dụ không phải số từ là) paradattūpajīvino. 61. Jane puthassu. 61. Của 'putha' thành 'u' trước 'jana'. Jane uttarapade puthassa u hoti. Ariyehi puthagevāyaṃ janoti puthujjano. Khi 'jana' là từ đi sau, 'putha' trở thành 'puthu'. Ví dụ: Ariyehi puthagevāyaṃ janoti puthujjano. 62. So chassāhāyatane vā. 62. 'cha' tùy chọn thành 'sa' trước 'aha' và 'āyatana'. Ahe āyatane cuttarapade chassa so vā hoti. Sāhaṃ chāhaṃ, saḷāyatanaṃ, chaḷāyatanaṃ. Khi 'aha' và 'āyatana' là từ đi sau, 'cha' tùy chọn trở thành 'sa'. Ví dụ: sāhaṃ, chāhaṃ; saḷāyatanaṃ, chaḷāyatanaṃ. 63. Ltupitādīnamāraṅaraṅa. 63. Của (các từ tận cùng bằng) -tu và nhóm pitar, (thành) āra và ara. Ltuppaccayantānaṃ pitādīnañca yathākkamamāraṅaraṅa vā hontuttarapade, satthāradassanaṃ, kattāraniddeso, mātarapitaro, vātveva? Satthudassanaṃ, mātāpitaro. Các từ tận cùng bằng hậu tố -tu và nhóm pitar tùy chọn trở thành lần lượt là āra và ara khi có từ đi sau. Ví dụ: satthāradassanaṃ, kattāraniddeso, mātarapitaro. Tại sao nói ‘tùy chọn’? (Ví dụ không đổi là) satthudassanaṃ, mātāpitaro. 64. Vijjāyonisambandhānamā tatra catthe. 64. Của (các từ) có liên hệ về học thuật hoặc huyết thống, (nguyên âm cuối) thành 'ā' trước chính những từ đó trong ý nghĩa của 'và'. Ltupitādīnaṃ vijjāsambandhīnaṃ yonisambandhīnaṃ ca tesveva ltupitādīsu vijjāyonisambandhisuttarapadesu catthavisaye ā hoti. Hotāpotaro mātāpitaro, ltupitādīnaṃ tveva? Puttabhātaro, tatreti kiṃ? Pitupitāmahā, cattheti kiṃ? Mātubhātā, vijjāyonisambandhānanti kiṃ? Dātubhattāro. Nguyên âm cuối của các từ thuộc nhóm -tu và pitar có liên hệ về học thuật hoặc huyết thống sẽ trở thành 'ā' khi từ đi sau cũng thuộc nhóm -tu và pitar có liên hệ về học thuật hoặc huyết thống, trong trường hợp hợp từ có ý nghĩa của 'và' (dvanda). Ví dụ: hotāpotaro, mātāpitaro. Tại sao nói ‘của nhóm -tu và pitar’? (Ví dụ khác là) puttabhātaro. Tại sao nói ‘trước chính những từ đó’? (Ví dụ khác là) pitupitāmahā. Tại sao nói ‘trong ý nghĩa của và’? (Ví dụ khác là) mātubhātā. Tại sao nói ‘có liên hệ về học thuật hoặc huyết thống’? (Ví dụ khác là) dātubhattāro. 65. Putte. 65. Trước 'putta'. Putte [Pg.137] uttarapade catthavisaye ltupitādīnaṃ vijjāyoni sambandhānamā hoti. Pitāputtā, mātāputtā. Khi 'putta' là từ đi sau, trong trường hợp hợp từ có ý nghĩa của 'và', nguyên âm cuối của các từ thuộc nhóm -tu và pitar có liên hệ về học thuật hoặc huyết thống sẽ trở thành 'ā'. Ví dụ: pitāputtā, mātāputtā. 66. Cismiṃ. 66. Trước (hậu tố) 'ci'. Cippaccayante uttarapade ā hoti. Kesākesi, muṭṭhāmuṭṭhi. Khi từ đi sau tận cùng bằng hậu tố ci, (nguyên âm cuối của từ đứng trước) trở thành 'ā'. Ví dụ: kesākesi, muṭṭhāmuṭṭhi. 67. Itthiyambhāsitapumitthī pumevekatthe. 67. Một từ nữ tính vốn có dạng nam tính sẽ trở thành như dạng nam tính khi đồng vị. Itthiyaṃ vattamāne ekatthe samānādhikaraṇe uttarapade pare bhāsitapumā itthī pumeva hoti. Kumārabhariyo, dīghajaṅgho, yuvajāyo, itthiyanti kiṃ? Kalyāṇī padhānamesaṃ kalyāṇippadhānā, bhāsitapumeti kiṃ? Kaññābhariyo, itthīti kiṃ? Gāmaṇikulaṃ diṭṭhi assa gāmaṇidiṭṭhi, ekattheti kiṃ? Kalyāṇiyā mātā kalyāṇimātā. Khi một từ đi sau đồng vị theo sau, một từ nữ tính vốn có dạng nam tính sẽ trở thành như dạng nam tính. Ví dụ: kumārabhariyo, dīghajaṅgho, yuvajāyo. Tại sao nói ‘nữ tính’? (Ví dụ:) kalyāṇī padhānamesaṃ kalyāṇippadhānā. Tại sao nói ‘vốn có dạng nam tính’? (Ví dụ:) kaññābhariyo. Tại sao nói ‘một từ nữ tính’? (Ví dụ:) gāmaṇikulaṃ diṭṭhi assa gāmaṇidiṭṭhi. Tại sao nói ‘khi đồng vị’? (Ví dụ:) kalyāṇiyā mātā kalyāṇimātā. 68. Kvaci paccaye. 68. Trong một vài hậu tố. Bhāsitapumitthī paccaye kvaci pumeva moti. Byattatarā, byattatamā. Từ ngữ bhāsitapumitthī, khi có hậu tố theo sau, đôi khi chỉ trở thành nam tánh. Ví dụ: Byattatarā, byattatamā. 69. Sabbādayo vuttimatte. 69. Các từ sabbādi ở trong hợp thể. Itthivācakā sabbādayo vuttimatte pumeva honti. Tassā mukhaṃ tammukhaṃ, tassaṃ tatra, tāya tato, tassaṃ velāyaṃ tadā. Các từ sabbādi chỉ nữ tánh, trong trường hợp hợp thể, chỉ trở thành nam tánh. Ví dụ: Tassā mukhaṃ thành tammukhaṃ, tassaṃ thành tatra, tāya thành tato, tassaṃ velāyaṃ thành tadā. 70. Jāyāya jayaṃ patimhi. 70. Jayaṃ thay cho jāyā khi pati theo sau. Patimhi pare jāyāya jayaṃ hoti, jayampatī, ‘jānipatī’ti pakatantarena siddhaṃ, tathā ‘dampatī, jampatī’ti. Khi từ pati theo sau, từ jāyā được biến thành jayaṃ, ví dụ: jayampatī. Dạng ‘jānipatī’ được thành tựu bởi quy tắc khác, tương tự như ‘dampatī, jampatī’. 71. Saññāyamudodakassa. 71. Uda thay cho udaka trong trường hợp là tên riêng. Saññāyamudakassuttarapade [Pg.138] udādeso hoti. Udadhi, udapānaṃ. Trong trường hợp là tên riêng, khi (udaka) là hậu từ, nó được thay thế bằng uda. Ví dụ: Udadhi, udapānaṃ. 72. Kumbhādīsu vā. 72. Tùy chọn khi kumbha, v.v... theo sau. Kumbhādīsuttarapadesu udakassa udādeso vā hoti. Udakumbho udakakumbho, udapatto udakapatto, udabindhu udakabindhu, ākatigaṇo-yaṃ. Khi các hậu từ kumbha, v.v... theo sau, udaka tùy chọn được thay thế bằng uda. Ví dụ: Udakumbho hoặc udakakumbho, udapatto hoặc udakapatto, udabindhu hoặc udakabindhu. Đây là một nhóm ākatigaṇa. 73. Sotādīsūlopo. 73. Lược bỏ u khi sota, v.v... theo sau. Sotādīsuttarapadesu udakassa ussa lopo hoti. Dakasotaṃ, dakarakkhaso. Khi các hậu từ sota, v.v... theo sau, mẫu tự u của udaka bị lược bỏ. Ví dụ: Dakasotaṃ, dakarakkhaso. 74. Ṭa naña ssa. 74. A thay cho nañ. Uttarapade naña saddassa ṭa hoti. Abrāhmaṇo, ñakāro kiṃ? Kevalassa mā hotu pāmanaputto. Khi có hậu từ theo sau, từ nañ được biến thành a. Ví dụ: Abrāhmaṇo. Mẫu tự ñ để làm gì? Để (quy tắc này) không áp dụng cho (na) đứng một mình. Ví dụ: pāmanaputto. 75. Ana sare. 75. Ana khi nguyên âm theo sau. Sarādo uttarapade naña saddassa ana hoti. Anakkhātaṃ. Khi hậu từ bắt đầu bằng một nguyên âm, từ nañ được biến thành ana. Ví dụ: Anakkhātaṃ. 76. Nakhādayo. 76. Các từ nakha, v.v... Nakhādayo saddā anana ṭādesā nipaccante. Nāssa khamatthīti nakho, akhamaññaṃ, saññāsaddesu ca nipphattimattaṃ yathākathañci kattabbaṃnāssa kulamathīti nakulo, akulamaññaṃ, nakha nakula napuṃsakanakkhatta nāka evamādi. Các từ như nakha, v.v... được hình thành bất quy tắc bằng cách thay thế ana và a. Ví dụ: Nāssa khamatthīti nakho, (nghĩa là) akhamaññaṃ. Và trong các danh từ riêng, sự hình thành chỉ nên được thực hiện bằng cách nào đó. Ví dụ: nāssa kulamathīti nakulo, (nghĩa là) akulamaññaṃ. (Các từ đó là) nakha, nakula, napuṃsaka, nakkhatta, nāka, v.v... 77. Nago vāppāṇini. 77. Naga tùy chọn khi không chỉ sinh vật. Nagaiccappāṇini [Pg.139] vā nipaccate. Nago rukkho, nago pabbato, ago rukkho, ago pabbato, appāṇinīti kiṃ? Ago vasalo sītena. Từ naga được hình thành tùy chọn khi không chỉ một chúng sanh. Ví dụ: Nago rukkho, nago pabbato, ago rukkho, ago pabbato. Tại sao nói ‘không chỉ một chúng sanh’? (Ví dụ:) Ago vasalo sītena. 78. Sahassa so-ññatthe. 78. So thay cho saha trong hợp thể bahubbīhi. Aññapadatthavutthimhi samāse uttarapade pare sahassa so vā hoti. Saputto, sahaputto, aññattheti kiṃ? Saha katvā, saha yujjhitvā. Trong hợp thể có nghĩa chỉ một đối tượng khác (bahubbīhi), khi có hậu từ theo sau, saha tùy chọn được biến thành so. Ví dụ: Saputto, sahaputto. Tại sao nói ‘có nghĩa chỉ một đối tượng khác’? (Ví dụ:) Saha katvā, saha yujjhitvā. 79. Saññāyaṃ. 79. Trong trường hợp là tên riêng. Sahassuttarapade so hoti saññāyaṃ. Sāssatthaṃ, sapalāsaṃ. Khi có hậu từ theo sau, saha được biến thành so trong trường hợp là tên riêng. Ví dụ: Sāssatthaṃ, sapalāsaṃ. 80. Appaccakkhe. 80. Khi không thể nhận biết trực tiếp. Appaccakkhe gamyamāne sahassa so hotuttarapade, sāggi kapoto, sapisācā vātamaṇḍalikā. Khi ý nghĩa không thể nhận biết trực tiếp được hiểu ngầm, saha được biến thành so khi có hậu từ theo sau. Ví dụ: sāggi kapoto, sapisācā vātamaṇḍalikā. 81. Akāle sakatthe. 81. Khi không phải từ chỉ thời gian, và trong nghĩa của chính nó. Sakatthappadhānassa sahasaddassa akāle uttarapade so hoti. Sampannaṃ brahmaṃ sabrahmaṃ, sacakkaṃ nidhehi, sadhuraṃ pājehi, akāleti kiṃ? Saha pubbaṇhaṃ, sahāparaṇhaṃ. Đối với từ saha có nghĩa của chính nó là chính (tappurisa), so được thay thế khi một hậu từ không chỉ thời gian theo sau. Ví dụ: Sampannaṃ brahmaṃ thành sabrahmaṃ, sacakkaṃ nidhehi, sadhuraṃ pājehi. Tại sao nói ‘không chỉ thời gian’? (Ví dụ:) Saha pubbaṇhaṃ, sahāparaṇhaṃ. 82. Ganthantādhikye. 82. Trong nghĩa toàn bộ và sự thêm vào. Ganthante [Pg.140] ādhikye ca vattamānassa sahassa so hotuttarapade. Sakalaṃ jotimadhīte samuhuttaṃ, kālattho ārambho, ādhikye-sadoṇā khārī, samāsako kahāpaṇo, niccatthoyamārambho. Khi có nghĩa là ‘toàn bộ’ và ‘thêm vào’, saha được biến thành so khi có hậu từ theo sau. (Toàn bộ:) Sakalaṃ jotimadhīte samuhuttaṃ. Quy tắc này được bắt đầu để áp dụng cho từ chỉ thời gian. (Thêm vào:) sadoṇā khārī, samāsako kahāpaṇo. Quy tắc này được bắt đầu cho mục đích bắt buộc. 83. Samānassa pakkhādīsu vā. 83. Đối với samāna, (sự biến đổi) là tùy chọn khi có các từ bắt đầu bằng pakkha theo sau. Pakkhādīsuttarapadesu samānassa so hoti vā. Sapakkho samānapakkho, sajoti samānajoti, pakkhādīsūti kiṃ? Samānasīlo, pakkha, joti, janapada, ratti, pattinī, pattī, nābhi, bandhu brahmacārī, nāma, gotta, rūpa, ṭhāna, vaṇṇa, vayo, vacana, dhamma, jātiya, ghacca. Khi các từ bắt đầu bằng pakkha v.v... làm hậu tố, chữ samāna được biến đổi thành sa một cách tùy chọn. Ví dụ: Sapakkho hoặc samānapakkho, sajoti hoặc samānajoti. Tại sao nói 'bắt đầu bằng pakkha v.v...'? (Để loại trừ trường hợp như) Samānasīlo. (Nhóm từ bắt đầu bằng pakkha là:) pakkha, joti, janapada, ratti, pattinī, pattī, nābhi, bandhu brahmacārī, nāma, gotta, rūpa, ṭhāna, vaṇṇa, vayo, vacana, dhamma, jātiya, ghacca. 84. Udare iye. 84. Khi (theo sau là) udara và iya. Udare iye pare parato samānassa so vā hoti. Sodariyo, samānodariyo, iyeti kiṃ? Samānodaratā. Khi udara và iya theo sau, chữ samāna được biến đổi thành sa một cách tùy chọn. Ví dụ: Sodariyo, samānodariyo. Tại sao nói 'iya'? (Để loại trừ trường hợp như) Samānodaratā. 85. Rīrikkhakesu. 85. Đối với (các hậu tố) rī, rikkha, ka. Etesu samānassa so hoti. Sarī, sarikkho, sariso. Đối với những (hậu tố) này, chữ samāna được biến đổi thành sa. Ví dụ: Sarī, sarikkho, sariso. 86. Sabbādīnamā. 86. Đối với các từ sabba v.v..., (nguyên âm cuối) thành ā. Rīrikkhakesu sabbādīnamā hoti. Yādī, yādikkho, yādiso. Đối với (các hậu tố) rī, rikkha, ka, các từ sabba v.v... có (nguyên âm cuối) biến thành ā. Ví dụ: Yādī, yādikkho, yādiso. 87. Ntakimimānaṃ ṭākīṭī. 87. Đối với nta, kiṃ, ima, (sự biến đổi lần lượt là) ṭā, kī, ī. Rīrikkhakesu [Pg.141] ntasadda kiṃsadda imasaddānaṃ ṭākīṭī honti yathākkamaṃ. Bhavādī, bhavādikkho, bhavādiso, kīdī, kīdikkho, kīdiso, īdī, īdikkho, īdiso. Đối với (các hậu tố) rī, rikkha, ka, từ (kết thúc bằng) nta, từ kiṃ, và từ ima lần lượt được biến đổi thành ṭā, kī, ī. Ví dụ: Bhavādī, bhavādikkho, bhavādiso, kīdī, kīdikkho, kīdiso, īdī, īdikkho, īdiso. 88. Tumhāmhānaṃ tāmekasmiṃ. 88. Đối với tumha và amha ở số ít, (sự biến đổi lần lượt là) tā và mā. Rīrikkhakesu tumhāmhānaṃ tāmā hontekasmiṃ yathākkamaṃ. Tādī, tādikkho, tādiso, mādī, mādikkho, mādiso. Ekasminti kiṃ? Tumhādī, amhādī, tumhādikkho, amhādikkho, tumhādiso, amhādiso. Đối với (các hậu tố) rī, rikkha, ka, các từ tumha và amha ở số ít lần lượt được biến đổi thành tā và mā. Ví dụ: Tādī, tādikkho, tādiso, mādī, mādikkho, mādiso. Tại sao nói 'ở số ít'? (Để loại trừ các trường hợp số nhiều như:) Tumhādī, amhādī, tumhādikkho, amhādikkho, tumhādiso, amhādiso. 89. Taṃ mamaññatra. 89. Ở trường hợp khác, (biến đổi thành) taṃ và maṃ. Rīrikkhakantato aññasmiṃ uttarapade tumhāmhānamekasmiṃ taṃmaṃ honti yathākkamaṃ, tandīpā, mandīpā, taṃsaraṇā, maṃsaraṇā, tayyogo, mayyogoti bindulopo. Khi hậu tố khác với rī, rikkha, ka, các từ tumha và amha ở số ít lần lượt được biến đổi thành taṃ và maṃ. Ví dụ: tandīpā, mandīpā, taṃsaraṇā, maṃsaraṇā. Trong tayyogo, mayyogo có sự lược bỏ bindu (dấu ṃ). 90. Vetasseṭa. 90. Đối với eta, (sự biến đổi thành) e là tùy chọn. Rīrikkhakesvetasseṭa vā hoti, edī, etādī, edikkho, etādikkho, ediso, etādiso. Đối với (các hậu tố) rī, rikkha, ka, từ eta được biến đổi thành e một cách tùy chọn. Ví dụ: edī, etādī, edikkho, etādikkho, ediso, etādiso. 91. Vidhādīsu dvissa du. 91. Đối với dvi, (biến đổi thành) du khi theo sau là vidha v.v... Dvissa du hoti vidhādīsu, duvidho, dupaṭṭaṃ evamādi. Chữ dvi được biến đổi thành du khi theo sau là vidha v.v... Ví dụ: duvidho, dupaṭṭaṃ, v.v... 92. Di guṇādīsu. 92. (Biến đổi thành) di khi theo sau là guṇa v.v... Guṇādīsu dvissa di hoti, dviguṇaṃ, diratti, digu evamādi. Khi theo sau là guṇa v.v..., chữ dvi được biến đổi thành di. Ví dụ: dviguṇaṃ, diratti, digu, v.v... 93. Tīsva. 93. Khi theo sau là ti, (biến đổi thành) a. Tīsu [Pg.142] dvissa ahoti. Dvattikkhattuṃ, dvittipattapurā. Khi theo sau là ti, chữ dvi được biến đổi thành a. Ví dụ: Dvattikkhattuṃ, dvittipattapurā. 94. Ā saṅkhyāyāsatādo-naññatthe. 94. (Biến đổi thành) ā khi theo sau là một số đếm không bắt đầu bằng sata, và không có nghĩa khác. Saṅkhyāyamuttarapade dvissa ā hoti asatādo anaññadhattha. Dvādasa, dvāvīsati dvattiṃsa, saṅkhyāyanti kiṃ? Dirattaṃ, asatādoti kiṃ? Disataṃ, disahassaṃ. Anaññattheti kiṃ? Dvidasā. Khi một số đếm làm hậu tố, chữ dvi được biến đổi thành ā, với điều kiện (số đếm đó) không bắt đầu bằng sata và không mang nghĩa khác. Ví dụ: Dvādasa, dvāvīsati dvattiṃsa. Tại sao nói 'khi một số đếm'? (Để loại trừ) Dirattaṃ. Tại sao nói 'không bắt đầu bằng sata'? (Để loại trừ) Disataṃ, disahassaṃ. Tại sao nói 'không mang nghĩa khác'? (Để loại trừ) Dvidasā. 95. Tisse. 95. Đối với ti, (biến đổi thành) e. Saṅkhyāyamuttarapade tissa e hoti asatādo anaññatthe, terasa, tevīsa, tettiṃsa, saṅkhyāyaṃtveva? Tirattaṃ, asatādotveva? Tisataṃ, anaññatthetveva? Ticatukā. Khi một số đếm làm hậu tố, chữ ti được biến đổi thành e, với điều kiện (số đếm đó) không bắt đầu bằng sata và không mang nghĩa khác. Ví dụ: terasa, tevīsa, tettiṃsa. Tại sao nói 'khi một số đếm'? (Để loại trừ) Tirattaṃ. Tại sao nói 'không bắt đầu bằng sata'? (Để loại trừ) Tisataṃ. Tại sao nói 'không mang nghĩa khác'? (Để loại trừ) Ticatukā. 96. Cattālīsādo vā. 96. Khi theo sau là cattālīsa v.v..., (sự biến đổi là) tùy chọn. Tisse vā hoti cattālīsādo, tecattālāsaṃ ticattālīsaṃ, tepaññāsaṃ tipaññāsaṃ, tesaṭṭhi tisaṭṭhi, tesattati tisattati, teasīti tiyāsīti, tenavuti tinavuti, asatādotveva? Tisataṃ. Chữ ti được biến đổi thành e một cách tùy chọn khi theo sau là cattālīsa v.v... Ví dụ: tecattālāsaṃ ticattālīsaṃ, tepaññāsaṃ tipaññāsaṃ, tesaṭṭhi tisaṭṭhi, tesattati tisattati, teasīti tiyāsīti, tenavuti tinavuti. Tại sao nói 'không bắt đầu bằng sata'? (Để loại trừ) Tisataṃ. 97. Dvissā ca. 97. Và đối với dvi, (biến đổi thành) ā. Asatādo-naññatthe cattālīsādo dvisse vā hoti ā ca. Dvecattālīsaṃ, dvācattālīsaṃ dvicattālīsaṃ, dvepaññāsaṃ, dvāpaññāsaṃ dvipaññāsaṃ iccādi. Khi theo sau là cattālīsa v.v..., với điều kiện không bắt đầu bằng sata và không mang nghĩa khác, chữ dvi được biến đổi thành e một cách tùy chọn, và cũng (biến đổi thành) ā. Ví dụ: Dvecattālīsaṃ, dvācattālīsaṃ dvicattālīsaṃ, dvepaññāsaṃ, dvāpaññāsaṃ dvipaññāsaṃ, v.v... 98. Bācattālīsādo. 98. Bā, cattālīsa, v.v... Dvissa [Pg.143] bā vā hoti acattālīsādo-naññatthe. Bārasa dvādasa, bāvīsati dvāvīsati, battiṃsa dvattiṃsa, acattālīsādoti kiṃ? Dvicattālīsaṃ. Bā được tùy chọn thay thế cho dvi đứng trước các số đếm cho đến bốn mươi, không phải ở trường hợp khác. (Ví dụ:) Bārasa (hoặc) dvādasa, bāvīsati (hoặc) dvāvīsati, battiṃsa (hoặc) dvattiṃsa. Tại sao nói 'cho đến bốn mươi'? (Để có dạng) Dvicattālīsaṃ. 99. Vīsatidasesu pañcassa paṇṇapannā. 99. Paṇṇa và pannā (thay cho) pañca trước vīsati và dasa. Vīsatidasesu paresu pañcassa paṇṇapannā honti vā yathākkamaṃ. Paṇṇavīsati pañcavīsati, pannarasva pañcadasa. Paṇṇa và pannā được tùy chọn thay thế cho pañca theo thứ tự khi vīsati và dasa theo sau. (Ví dụ:) Paṇṇavīsati (hoặc) pañcavīsati, pannarasa (hoặc) pañcadasa. 100. Catussa cuco dase. 100. Cu và co (thay cho) catu trước dasa. Catussa cuco honti vā dasasadde pare. Cuddasa, coddasa, catuddasa. Cu và co được tùy chọn thay thế cho catu khi từ dasa theo sau. (Ví dụ:) Cuddasa, coddasa, catuddasa. 101. Chassa so. 101. So (thay cho) cha. Chassa soiccayamādeso hoti dasasadde pare. Soḷasa. Sự thay thế này là so cho cha xảy ra khi từ dasa theo sau. (Ví dụ:) Soḷasa. 102. Ekaṭṭhānamā. 102. Ā (thay cho) eka và aṭṭha. Ekaaṭṭhānaṃ ā hoti dase pare. Ekādasa, aṭṭhārasa. Nguyên âm cuối của eka và aṭṭha được trường hóa thành ā khi dasa theo sau. (Ví dụ:) Ekādasa, aṭṭhārasa. 103. Ra saṅkhyāto vā. 103. Ra tùy chọn sau một số đếm. Saṅkhyāto parassa dasassa ra hoti vibhāsā. Ekārasa ekādasa, bārasa dvādasa, pannarasa pañcadasa, sattarasa sattadasa, aṭṭhārasa aṭṭhādasa, pannabādesesu niccaṃ, idha na hoti catuddasa. Ra tùy chọn thay thế cho (da của) dasa khi theo sau một số đếm. (Ví dụ:) Ekārasa (hoặc) ekādasa, bārasa (hoặc) dvādasa, pannarasa (hoặc) pañcadasa, sattarasa (hoặc) sattadasa, aṭṭhārasa (hoặc) aṭṭhādasa. Trong trường hợp panna, bā, v.v... thì luôn luôn (thay thế). Ở đây không xảy ra: catuddasa. 104. Chatīhi ḷo ca. 104. Và ḷo sau cha và ti. Chatīhi [Pg.144] parassa dasassa ḷo hoti ro ca, soḷasa sorasa, teḷasa terasa. Sau cha và ti, (da của) dasa được thay thế bằng ḷo và cả ro. (Ví dụ:) soḷasa (hoặc) sorasa, teḷasa (hoặc) terasa. 105. Catuttha tatiyāna maḍḍhuḍḍhatiyā. 105. Aḍḍhuḍḍha và aḍḍhatiya (thay cho) catuttha và tatiya. Aḍḍhā paresaṃ catutthatatiyānaṃ uḍḍhatiyā honti yathākkamaṃ. Aḍḍhena catuttho aḍḍhuḍḍho, aḍḍhena tatiyo aḍḍhatiyo, kathaṃ aḍḍhateyyoti? Sakatthe ṇye uttarapadavuḍḍhi. Sau aḍḍha, catuttha và tatiya lần lượt trở thành uḍḍha và tiya. (Ví dụ:) Aḍḍhena catuttho là aḍḍhuḍḍho (ba rưỡi), aḍḍhena tatiyo là aḍḍhatiyo (hai rưỡi). Làm thế nào có dạng aḍḍhateyyo? (Do) hậu tố ṇya theo nghĩa riêng của nó, với sự tăng trưởng của từ sau. 106. Dutiyassa saha diyaḍḍhadivaḍḍhā. 106. Diyaḍḍha và divaḍḍha cùng với (aḍḍha) thay cho dutiya. Aḍḍhā parassa dutiyassa saha aḍḍhasaddena diyaḍḍhadivaḍḍhā honti. Aḍḍhena dutiyo diyaḍḍho, divaḍḍho vā. Sau aḍḍha, dutiya cùng với từ aḍḍha trở thành diyaḍḍha và divaḍḍha. (Ví dụ:) Aḍḍhena dutiyo là diyaḍḍho, hoặc divaḍḍho (một rưỡi). 107. Sare kada kussuttaratthe. 107. Kada (thay cho) ku trước một nguyên âm với nghĩa xấu. Kussuttarapadatthe vattamānassa sarādo uttarapade kadādeso hoti. Kadannaṃ, kadasanaṃ, sareti kiṃ? Kuputto, uttarattheti kiṃ? Kuoḍḍho rājā. Kada thay thế cho ku khi nó mang ý nghĩa xấu cho từ theo sau, và khi từ theo sau bắt đầu bằng một nguyên âm. (Ví dụ:) Kadannaṃ (cơm xấu), kadasanaṃ (ngựa xấu). Tại sao nói 'trước một nguyên âm'? (Để có dạng) Kuputto (con trai xấu). Tại sao nói 'với nghĩa xấu'? (Để có dạng) Kuoḍḍho rājā (vua Kuoḍḍha). 108. Kāppatthe. 108. Kā (thay cho ku) với nghĩa là 'ít'. Appatthe vattamānassa kussa kā hoti uttarapadatthe, appakaṃ lavaṇaṃ kālavaṇaṃ. Kā thay thế cho ku khi nó mang ý nghĩa là 'ít' đối với từ theo sau. (Ví dụ:) appakaṃ lavaṇaṃ là kālavaṇaṃ (một ít muối). 109. Purise vā. 109. Tùy chọn trước purisa. Kussa purise kā hoti vā. Kāpuriso kupuriso, ayamappattavibhāsā, appatthe tu pubbena niccaṃ hoti īsaṃ puriso kāpuriso. Kā tùy chọn thay thế cho ku trước purisa. (Ví dụ:) Kāpuriso (hoặc) kupuriso. Đây là tùy chọn không đạt được (bởi quy tắc trước). Nhưng với nghĩa là 'ít', nó luôn luôn (thay đổi) bởi quy tắc trước. (Ví dụ:) īsaṃ puriso là kāpuriso (người đàn ông nhỏ bé). 110. Pubbāparajjasāyamajjhehāhassa ṇho. 110. Ṇho (thay cho) aha sau pubba, apara, ajja, sāya, và majjha. Pubbādīhuttarapadassa [Pg.145] ahassa ṇhādeso hoti, pubbaṇho, aparaṇho, ajjaṇho, sāyaṇho, majjhaṇho (paṇho). Ṇha thay thế cho aha là từ theo sau của pubba, v.v... (Ví dụ:) pubbaṇho, aparaṇho, ajjaṇho, sāyaṇho, majjhaṇho (paṇho). Iti moggallāne byākaraṇe vuttiyaṃ Như vậy trong Vutti của ngữ pháp Moggallāna. Samāsakaṇḍo tatiyo. Chương thứ ba: Phức hợp từ. 4. Catuttho kaṇḍo (ṇādi) 4. Chương thứ tư (Ṇa, v.v...). 1. Ṇo vā pacce. 1. Ṇo tùy chọn (được thêm vào) với nghĩa là con cháu. Chaṭṭhiyantā nāmasmā vā ṇappaccayo hoti apacce-bhidheyye, ṇakāro vuddhyattho, evamaññattāpi, vasiṭṭhassāpaccaṃ vāsiṭṭho, vāsiṭṭhī vā, opagavo, opagavī vā, veti vākyasamāsavikappanatthaṃ, tassādhikāro sakatthāvadhi. Hậu tố ṇa được dùng tùy chọn sau một danh từ ở cách thứ sáu trong ý nghĩa là con cháu; ký tự ṇ có tác dụng tăng trưởng nguyên âm, điều này cũng đúng ở những nơi khác. (Ví dụ:) con cháu của Vasiṭṭha là vāsiṭṭho (nam) hoặc vāsiṭṭhī (nữ); (con cháu của Upagu là) opagavo (nam) hoặc opagavī (nữ). Từ vā (hoặc) dùng để chỉ sự lựa chọn giữa câu và hợp thể. Quyền hạn của quy tắc này kéo dài đến hết chủ đề của nó. 2. Vacchādito ṇānaṇāyanā. 2. (Các hậu tố) ṇāna và ṇāyana (được dùng) sau nhóm (từ) vaccha, v.v. Vacchādīhi apaccappaccayantehi gottādīhi ca saddehi ṇānaṇāyanappaccayā vā honti apacce, vacchāno vacchāyano, kaccāno kaccāyano, yāgame kātiyāno, moggallāno moggallāyano, sākaṭāno sākaṭāyano, kaṇhāno kaṇhāyano iccādi. Sau các từ thuộc nhóm vaccha, v.v., các từ tận cùng bằng hậu tố chỉ con cháu, và các từ chỉ dòng họ, v.v., các hậu tố ṇāna và ṇāyana được dùng tùy chọn trong ý nghĩa là con cháu. (Ví dụ:) vacchāno, vacchāyano; kaccāno, kaccāyano; với sự chèn thêm y, (thành) kātiyāno; moggallāno, moggallāyano; sākaṭāno, sākaṭāyano; kaṇhāno, kaṇhāyano, v.v. 3. Kattikāvidhavādīhi ṇeyyaṇerā. 3. (Các hậu tố) ṇeyya và ṇera (được dùng) sau nhóm (từ) kattikā, v.v. và vidhavā, v.v. Kattikādīhi vidhavādīhi ca ṇeyyaṇerā vā yathākkamaṃ honti apacce, kattikeyyo, venateyyo, bhāgineyyo iccādi[Pg.146], vedhavero, bandhakero, nālikero, sāmaṇero iccādi. Sau nhóm kattikā, v.v. và nhóm vidhavā, v.v., các hậu tố ṇeyya và ṇera được dùng tùy chọn theo thứ tự tương ứng trong ý nghĩa là con cháu. (Ví dụ:) kattikeyyo, venateyyo, bhāgineyyo, v.v.; vedhavero, bandhakero, nālikero, sāmaṇero, v.v. 4. Ṇyadiccādīhi. 4. (Hậu tố) ṇya (được dùng) sau nhóm (từ) diti, v.v. Ditippabhutihi ṇyo vā hoti apacce, decco, ādicco, koṇḍañño, gaggyo, bhātabbo iccādi. Sau diti và các từ tương tự, hậu tố ṇya được dùng tùy chọn trong ý nghĩa là con cháu. (Ví dụ:) decco, ādicco, koṇḍañño, gaggyo, bhātabbo, v.v. 5. Ā ṇi. 5. (Hậu tố) ṇi (được dùng) sau (nguyên âm) ā. Akārantato ṇi vā hoti apacce, dakkhi, datthi, doṇi. Vāsavi, vāruṇi iccādi. Sau một từ tận cùng bằng a, hậu tố ṇi được dùng tùy chọn trong ý nghĩa là con cháu. (Ví dụ:) dakkhi, datthi, doṇi. vāsavi, vāruṇi, v.v. 6. Rājato ñño jātiyaṃ. 6. (Hậu tố) ñña (được dùng) sau rāja trong ý nghĩa là giai cấp. Rājasaddato ñño vā hoti apacce jātiyaṃ gamyamānāyaṃ, rājañño, jātiyanti kiṃ? Rājāpaccaṃ. Sau từ rāja, hậu tố ñña được dùng tùy chọn cho con cháu khi ý nghĩa giai cấp được ngụ ý, (ví dụ:) rājañño. Tại sao lại nói "trong ý nghĩa giai cấp"? (Nếu không, sẽ là) rājāpaccaṃ (con của vua). 7. Khattā yiyā. 7. (Các hậu tố) ya và iya (được dùng) sau khatta. Khattasaddā yaiyā honti apacce jātiyaṃ, khatyo, khattiyo, jātiyaṃtveva? Khatti. Sau từ khatta, các hậu tố ya và iya được dùng cho con cháu trong ý nghĩa là giai cấp. (Ví dụ:) khatyo, khattiyo. Tại sao lại phải là "trong ý nghĩa giai cấp"? (Nếu không, sẽ là) khatti. 8. Manuto ssasaṇa. 8. (Các hậu tố) ssa và saṇa (được dùng) sau manu. Manusaddato jātiyaṃ ssasaṇa honti apacce, manusso, mānuso, itthiyaṃ manussā, mānusī, jātiyaṃtveva? Mānavo. Sau từ manu, trong ý nghĩa là chủng loại, các hậu tố ssa và saṇa được dùng cho con cháu. (Ví dụ:) manusso, mānuso. Ở giống cái: manussā, mānusī. Tại sao lại phải là "trong ý nghĩa chủng loại"? (Nếu không, sẽ là) mānavo. 9. Janapadanāmasmā khattiyā raññe ca ṇo. 9. Sau tên một quốc gia, (hậu tố) ṇa được dùng (để chỉ) một người thuộc giai cấp Sát-đế-lỵ và một vị vua. Janapadassa yaṃ nāmaṃ, tannāmasmā khattiyā apacce raññe ca ṇo hoti, pañcālo, kosalo, māgadho, okkāko, janapadanāmasmāti [Pg.147] kiṃ? Dāsarathi, khattiyāti kiṃ? Pañcālassa brāhmaṇassa apaccaṃ pañcāli. Từ tên của một quốc gia, hậu tố ṇa được dùng cho con cháu thuộc giai cấp Sát-đế-lỵ và cho vua. (Ví dụ:) pañcālo, kosalo, māgadho, okkāko. Tại sao lại nói "từ tên một quốc gia"? (Để loại trừ) dāsarathi. Tại sao lại nói "Sát-đế-lỵ"? Con cháu của một vị Bà-la-môn ở Pañcāla là pañcāli. 10. Ṇya kurusivīhi. 10. (Hậu tố) ṇya (được dùng) sau kuru và sivi. Kurusivīhi apacce raññe ca ṇyo hoti. Korabyo, sebyo. Sau kuru và sivi, hậu tố ṇya được dùng cho con cháu và cho vua. (Ví dụ:) korabyo, sebyo. 11. Ṇa rāgā tena rattaṃ. 11. (Hậu tố) ṇa (được dùng) sau (một từ chỉ) màu nhuộm trong ý nghĩa "được nhuộm bởi cái đó". Rāgavācitatiyantato rattamicchetasmiṃ atthe ṇo hoti, kasāvena rattaṃ kāsāvaṃ, kosumbhaṃ, yāliddaṃ, rāgāti kiṃ? Devadattena rattaṃ vatthaṃ, idha kasmā na hoti? ‘Nīlaṃ pīta’nti, guṇavacanattā vināpi ṇena ṇatthassābhidhānato. Sau một từ chỉ chất nhuộm ở cách thứ ba, hậu tố ṇa được dùng trong ý nghĩa "được nhuộm". (Ví dụ:) kasāvena rattaṃ (được nhuộm bằng y phấn) thành kāsāvaṃ; kosumbhaṃ; yāliddaṃ. Tại sao lại nói "chất nhuộm"? (Để loại trừ) devadattena rattaṃ vatthaṃ (tấm vải được nhuộm bởi Devadatta). Tại sao quy tắc này không áp dụng ở đây: nīlaṃ pītaṃ? Vì chúng là các tính từ, ý nghĩa của hậu tố ṇa đã được biểu thị ngay cả khi không có hậu tố. 12. Nakkhatteninduyuttena kāle. 12. (Hậu tố ṇa được dùng) sau (tên) một chòm sao có mặt trăng đi cùng, trong ý nghĩa là thời gian. Tatiyantato nakkhattā tena lakkhite kāle ṇo hoti, tañce nakkhattaminduyuttaṃ hoti, phussī ratti, phussaṃ ahaṃ, nakkhatteneti kiṃ? Gurunā lakkhitā ratti. Induyutteneti kiṃ? Katthikāya lakkhito muhutto, kāleti kiṃ? Phussena lakkhitā atthasiddhi, ajjakattikāti kattikāyutte cande kattikāsaddo vattate. Sau tên một chòm sao ở cách thứ ba, hậu tố ṇa được dùng để chỉ thời gian được đánh dấu bởi nó, nếu chòm sao đó đi cùng với mặt trăng. (Ví dụ:) phussī ratti, phussaṃ ahaṃ. Tại sao lại nói "bởi một chòm sao"? (Để loại trừ) gurunā lakkhitā ratti. Tại sao lại nói "đi cùng với mặt trăng"? (Để loại trừ) katthikāya lakkhito muhutto. Tại sao lại nói "trong ý nghĩa thời gian"? (Để loại trừ) phussena lakkhitā atthasiddhi. ajjakattikā có nghĩa là từ kattikā chỉ mặt trăng đang ở cùng chòm sao Kattikā. 13. Sā-ssa devatā puṇṇamāsī. 13. (Hậu tố ṇa được dùng trong ý nghĩa) "đó là vị trời của người ấy" và (để chỉ) ngày rằm. Seti paṭhamantā assāti chaṭṭhyatthe ṇo bhavati, yaṃ paṭhamantaṃ, sā ce devatā puṇṇamāsīvā, sugato devatā assābhi [Pg.148] sogato, māhindo, yāmo, vāruṇo, phussī puṇṇamāsī assa sambandhinīti phusso, māso, māyo, phagguno, citto, vesākho. Jeṭṭhamūlo, āsaḷho, sāvaṇo, poṭṭhapādo, assayujo, kattiko, māgasiro, puṇṇamāsīti kiṃ? Phussī pañcamī assa, puṇṇamāsī ca bhatakamāsasambandhinī na hoti… puṇṇo mā assanti nibbacanā, ato eva nipātanā ṇo sāgamo ca, māsasutiyāva na pañcadasa rattādo vidhi. Sau một từ ở cách thứ nhất, trong ý nghĩa của cách thứ sáu là "của người ấy", hậu tố ṇa được dùng; từ ở cách thứ nhất đó có thể là một vị trời hoặc là ngày rằm. (Ví dụ:) sugato devatā assā (vị trời của người ấy là Sugata) thành sogato; māhindo, yāmo, vāruṇo. phussī puṇṇamāsī assa sambandhinīti (ngày rằm liên quan đến người ấy là Phussī) thành phusso māso (tháng Phussa); māyo, phagguno, citto, vesākho, jeṭṭhamūlo, āsaḷho, sāvaṇo, poṭṭhapādo, assayujo, kattiko, māgasiro. Tại sao lại nói "ngày rằm"? (Để loại trừ) phussī pañcamī assa. Ngày rằm không liên quan đến tháng nhuận... puṇṇo mā assanti là từ nguyên của puṇṇamāsī, do đó, bằng cách tạo thành bất quy tắc, hậu tố ṇa và sự chèn thêm s được áp dụng; quy tắc này chỉ áp dụng khi có từ māsa (tháng), không áp dụng cho mười lăm đêm, v.v. 14. Tamadhīte taṃ jānāti kaṇikā ca. 14. (Các hậu tố ṇa và ika được dùng) trong ý nghĩa "người ấy học điều đó" hoặc "người ấy biết điều đó". Dutiyantato tamadhīte taṃ jānātīti etesvatthesu ṇo hoti ṇo ṇiko ca, byākaraṇamadhīte jānāti vā veyyākaraṇo, chandaso, kamako, padako, venayiko, suttantiko, dvitaggahaṇaṃ puthageva vidhānatthaṃ jānanassa ca ajjhenavisayabhāvadassanatthaṃ pasiddhūpasaṅgahatthaṃ ca. Sau một từ ở cách thứ hai, trong các ý nghĩa "người ấy học điều đó" hoặc "người ấy biết điều đó", các hậu tố ṇa và ika được dùng. (Ví dụ:) người học hoặc biết ngữ pháp (byākaraṇamadhīte jānāti vā) là veyyākaraṇo; chandaso, kamako, padako, venayiko, suttantiko. Việc đề cập đến cả hai (học và biết) là để quy định chúng một cách riêng biệt, để cho thấy rằng "biết" cũng là một đối tượng của "học", và để bao gồm các ví dụ phổ biến. 15. Tassa visaye dese. 15. (Hậu tố ṇa được dùng) trong ý nghĩa "vùng của người ấy", khi đó là một quốc gia. Chaṭṭhiyantā visaye desarūpe ṇo hoti, vasātīnaṃ visayo deso vāsāto, deseti kiṃ? Cakkhussa visayo rūpaṃ, devadattassa visayo-nuvāko. Sau một từ ở cách thứ sáu, trong ý nghĩa "vùng", khi đó là một quốc gia, hậu tố ṇa được dùng. (Ví dụ:) vasātīnaṃ visayo deso (quốc gia là vùng của người Vasāti) thành vāsāto. Tại sao lại nói "quốc gia"? (Để loại trừ) cakkhussa visayo rūpaṃ (đối tượng của mắt là sắc), devadattassa visayo-nuvāko (phần của Devadatta). 16. Nivāse tannāme. 16. (Hậu tố ṇa được dùng) trong ý nghĩa "nơi ở", khi đó là tên riêng (của nơi đó). Chaṭṭhiyantā nivāse dese tannāme ṇo hoti, sivīnaṃ nivāso deso sebyo, vāsāto. Sau từ ở sở hữu cách, trong ý nghĩa là xứ sở nơi ở, hậu tố ṇa được dùng để tạo thành tên của xứ sở đó. Ví dụ: sivīnaṃ nivāso deso (xứ sở là nơi ở của dân Sivī) là sebyo. (Cũng được tạo) từ vāsa. 17. Adūrabhave. 17. Trong ý nghĩa ở gần. Chaṭṭhiyantā [Pg.149] adūrabhave dese tannāme ṇo hoti, vidisāya adūrabhavaṃ vedisaṃ. Sau từ ở sở hữu cách, trong ý nghĩa là xứ sở ở gần, hậu tố ṇa được dùng để tạo thành tên của xứ sở đó. Ví dụ: vidisāya adūrabhavaṃ (nơi ở gần Vidisa) là vedisaṃ. 18. Tena nibbatte. 18. Trong ý nghĩa được tạo ra bởi cái đó. Tatiyantā nibbatte dese tannāme ṇo hoti, kusambena nibbattā kosambhī nagarī, kākandī, mākandī, sahassena nibbattā sāhassī parīkhā, hotumhi kattari karaṇe ca yathāyogaṃ tatiyā. Sau từ ở công cụ cách, trong ý nghĩa là xứ sở được tạo ra, hậu tố ṇa được dùng để tạo thành tên của xứ sở đó. Ví dụ: kusambena nibbattā nagarī (thành phố được tạo ra bởi Kusamba) là kosambhī; (tương tự là) kākandī, mākandī. sahassena nibbattā parīkhā (hào nước được tạo ra bởi một ngàn người) là sāhassī. Công cụ cách được dùng một cách thích hợp trong ý nghĩa tác nhân hoặc công cụ. 19. Tamīdhatthi. 19. Cái đó có ở đây. Tanti paṭhamantā idhāti sattamyatthe dese tannāme ṇo hoti, yantaṃ paṭhamantamatthi ce, udumbarā asmiṃ dese santīti odumbaro, bādaro, babbajo. Sau từ ở chủ cách, trong ý nghĩa vị trí cách 'ở đây' để chỉ một xứ sở, hậu tố ṇa được dùng để tạo thành tên của xứ sở đó, nếu cái được chỉ bởi từ ở chủ cách ấy có mặt ở đó. Ví dụ: udumbarā asmiṃ dese santi (có những cây udumbara ở xứ này) thì (xứ đó gọi là) odumbaro. (Tương tự là) bādaro, babbajo. 20. Tatra bhave. 20. Trong ý nghĩa hiện hữu ở đó. Sattamyantā bhavatthe ṇo hoti, udake bhavo odako, oraso, jānapado, māgadho, kāpilavatthavo, kosambo. Sau từ ở vị trí cách, trong ý nghĩa 'hiện hữu', hậu tố ṇa được dùng. Ví dụ: udake bhavo (hiện hữu trong nước) là odako; (tương tự là) oraso, jānapado, māgadho, kāpilavatthavo, kosambo. 21. Ajjādīhi tano. 21. Sau ajja và các từ tương tự là (hậu tố) tana. Bhavatthe ajjādīhi tano hoti, ajja bhavo ajjatano, svātano, hiyyattano. Trong ý nghĩa 'hiện hữu', sau ajja và các từ tương tự, hậu tố tana được dùng. Ví dụ: ajja bhavo (hiện hữu hôm nay) là ajjatano; (tương tự là) svātano, hiyyattano. 22. Purāto ṇo ca. 22. Sau purā là (hậu tố) ṇa và cả (tana). Purāiccasmā bhavatthe ṇo hoti tano ca, purāṇo, purātano. Sau từ purā, trong ý nghĩa 'hiện hữu', hậu tố ṇa và cả tana được dùng. Ví dụ: purāṇo, purātano. 23. Amātvacco. 23. Sau amā là (hậu tố) acca. Amāsaddato [Pg.150] acco hoti bhavatthe, amacco. Sau từ amā, trong ý nghĩa 'hiện hữu', hậu tố acca được dùng. Ví dụ: amacco. 24. Majjhāditvimo. 24. Sau majjha và các từ tương tự là (hậu tố) ima. Majjhādīhi sattamyantehi bhavatte imo hoti, majjhimo, antimo. Majjha, anta, heṭṭhā, upari, ora, pāra, pacchā, abbhantara, paccanta (puratthā, bāhira). Sau majjha và các từ tương tự ở vị trí cách, trong ý nghĩa 'hiện hữu', hậu tố ima được dùng. Ví dụ: majjhimo, antimo. (Nhóm từ này gồm:) Majjha, anta, heṭṭhā, upari, ora, pāra, pacchā, abbhantara, paccanta (puratthā, bāhira). 25. Kaṇaṇeyyaṇeyyakayiyā. 25. (Các hậu tố) ka, ṇa, ṇeyya, ṇeyyaka, ya, iya. Sattamyantā ete paccayā honti bhavatthe, kaṇa-kusinā rāyaṃ bhavo kosinārako, māgadhako, āraññako vihāro. Ṇeyya-gaṅgeyyo, pabbateyyo, vāneyyo. Ṇeyyaka-koleyyako, bārāṇaseyyako, campeyyako, mithileyyakoti eyyako. Ya-gammo, dibbo. Iyagāmiyo, udari-yo, diviyo, pañcāliyo, bodhipakkhiyo, lokiyo. Sau từ ở vị trí cách, trong ý nghĩa 'hiện hữu', các hậu tố này được dùng. ka, ṇa: kusinārāyaṃ bhavo là kosinārako, māgadhako, āraññako vihāro. Ṇeyya: gaṅgeyyo, pabbateyyo, vāneyyo. Ṇeyyaka: koleyyako, bārāṇaseyyako, campeyyako, mithileyyako, tức là eyyako. Ya: gammo, dibbo. Iya: gāmiyo, udariyo, diviyo, pañcāliyo, bodhipakkhiyo, lokiyo. 26. Ṇiko. 26. (Hậu tố) ṇika. Sattamyantā bhavatthe ṇiko hoti, sāradiko divaso, sāradikā ratti. Sau từ ở vị trí cách, trong ý nghĩa 'hiện hữu', hậu tố ṇika được dùng. Ví dụ: sāradiko divaso, sāradikā ratti. 27. Tamassa sippaṃ sīlaṃ paṇyaṃ paharaṇaṃ payojanaṃ. 27. Cái đó là nghề nghiệp, giới hạnh, hàng hóa, vũ khí, mục đích của người ấy. Paṭhamantā sippādivācakā assetichaṭṭhiyattheṇiko hoti, vīṇāvādanaṃ sippamassa veṇiko, modaṅgiko, vaṃsiko, paṃsukū- ladhāraṇaṃ [Pg.151] sīlamassa paṃsukūliko, tecīvarikeva, gandhopaṇyamassa gandhiko, teliko, goḷiko, cāpo paharaṇamassa cāpiko, tomariko, muggariko, upadhippayojanamassa opadhikaṃ, sātikaṃ, sāhassikaṃ. Sau từ ở chủ cách chỉ nghề nghiệp v.v..., trong ý nghĩa sở hữu cách 'của người ấy', hậu tố ṇika được dùng. Ví dụ: vīṇāvādanaṃ sippamassa (chơi đàn tỳ bà là nghề của người ấy) là veṇiko; modaṅgiko, vaṃsiko. paṃsukūladhāraṇaṃ sīlamassa (thọ trì y phấn tảo là giới hạnh của người ấy) là paṃsukūliko; tecīvarika. gandho paṇyamassa (hương liệu là hàng hóa của người ấy) là gandhiko; teliko, goḷiko. cāpo paharaṇamassa (cung là vũ khí của người ấy) là cāpiko; tomariko, muggariko. upadhi payojanamassa (phiền não là mục đích của người ấy) là opadhikaṃ; sātikaṃ, sāhassikaṃ. 28. Taṃ hantarahati gacchatuñchati carati. 28. Người ấy giết, xứng đáng, đi đến, lượm lặt, thực hành cái đó. Dutiyantā hantīti evamādīsvatthesu ṇīko hoti. Pakkhīhipakkhino hantīti pakkhiko, sākuniko, māyūriko. Macchehi-macchiko, meniko. Migehi-māgaviko hāriṇiko, ‘sūkariko’ti iko. Satamarahatīti sātikaṃ, sandiṭṭhiko, ehipassavidhiṃ arahatīti ehipassiko, sāhassiko, ‘sahassiyo’ti iyo. Paradāraṃ gacchatīti pāradāriko, maggiko, paññāsayojaniko. Badare uñchatīti bādariko, sāmākiko. Dhammaṃ caratīti dhammiko, adhammiko. Sau từ ở đối cách, trong các ý nghĩa như 'giết' v.v..., hậu tố ṇika được dùng. Pakkhino hanti (người ấy giết chim) là pakkhiko, sākuniko, māyūriko. (Giết) macche (cá) là macchiko, meniko. (Giết) mige (thú) là māgaviko, hāriṇiko; sūkariko là dùng hậu tố ika. Sataṃ arahati (người ấy xứng đáng một trăm) là sātikaṃ, sandiṭṭhiko; ehipassavidhiṃ arahati (xứng đáng với pháp 'hãy đến mà thấy') là ehipassiko, sāhassiko; sahassiyo là dùng hậu tố iya. Paradāraṃ gacchati (người ấy đi đến vợ người) là pāradāriko, maggiko, paññāsayojaniko. Badare uñchati (người ấy lượm lặt táo) là bādariko, sāmākiko. Dhammaṃ carati (người ấy thực hành Pháp) là dhammiko, adhammiko. 29. Tena kataṃ kītaṃ baddhamabhisaṅkhataṃ saṃsaṭṭhaṃ hataṃ hanti jitaṃ jayati dibbati khaṇati tarati carati vahati jīvati. 29. Được làm, mua, buộc, chế biến, trộn lẫn, bị giết, giết, được thắng, thắng, chơi, đào, vượt qua, đi, mang, sống bằng cái đó. Tatiyantā katādisvatthesu ṇiko hoti. Kāyena kataṃ kāyikaṃ, vācasikaṃ, mānasikaṃ, vātena kato ābādho vātiko. Satena kītaṃ sātikaṃ, sāhassikaṃ, mūlatova, devadatena kītanti na hoti tadatthāppatītiyā. Varattāya baddho vārattiko, āyasiko, pāsiko. Ghatena abhisaṅkhataṃ saṃsaṭṭhaṃ vā ghātikaṃ, goḷikaṃ, dādhikaṃ, māricikaṃ. Jālena hato hantīti vā jāliko, bālīsiko. Akkhehi jitamakkhikaṃ, sālākikaṃ. Akkhehi jayati dibbatīti vā akkhiko. Khaṇittiyā [Pg.152] khaṇatīti khāṇittiko, kuddāliko, devadattena jitaṃ, aṅgulyā khaṇatīti na hoti tadatthānavagamā. Uḷumpena taratīti oḷumpiko, ‘uḷumpiko’ti iko gopucchiko, nāviko. Sakaṭena caratīti sākaṭiko, ‘rathiko, parappiko’ti iko. Khandhena vahatīti khandhiko, aṃsiko, ‘sīsiko’ti iko. Vetanena jīvatīti vetaniko, ‘bhatiko, kayiko, vikkayiko, kayavikkayiko’ti iko. Sau từ ở công cụ cách, trong các ý nghĩa 'được làm' v.v..., hậu tố ṇika được dùng. Kāyena kataṃ (được làm bởi thân) là kāyikaṃ; vācasikaṃ, mānasikaṃ; vātena kato ābādho là vātiko. Satena kītaṃ (được mua bằng một trăm) là sātikaṃ, sāhassikaṃ; cũng từ mūla. Trường hợp devadatena kītaṃ thì không thành lập (từ phái sinh) vì không thể hiện ý nghĩa đó. Varattāya baddho (bị buộc bằng dây da) là vārattiko; āyasiko, pāsiko. Ghatena abhisaṅkhataṃ saṃsaṭṭhaṃ vā (được chế biến hoặc trộn lẫn với bơ) là ghātikaṃ; goḷikaṃ, dādhikaṃ, māricikaṃ. Jālena hato hantīti vā (bị giết hoặc giết bằng lưới) là jāliko; bālīsiko. Akkhehi jitaṃ (được thắng bằng súc sắc) là akkhikaṃ; sālākikaṃ. Akkhehi jayati dibbatīti vā (thắng hoặc chơi bằng súc sắc) là akkhiko. Khaṇittiyā khaṇati (đào bằng cuốc) là khāṇittiko; kuddāliko. Trường hợp devadattena jitaṃ, aṅgulyā khaṇati thì không thành lập (từ phái sinh) vì không hiểu theo ý nghĩa đó. Uḷumpena tarati (vượt qua bằng bè) là oḷumpiko; uḷumpiko dùng hậu tố ika; gopucchiko, nāviko. Sakaṭena carati (đi bằng xe) là sākaṭiko; rathiko, parappiko dùng hậu tố ika. Khandhena vahati (mang bằng vai) là khandhiko; aṃsiko; sīsiko dùng hậu tố ika. Vetanena jīvati (sống bằng tiền lương) là vetaniko; bhatiko, kayiko, vikkayiko, kayavikkayiko dùng hậu tố ika. 30. Tassa saṃvattati. 30. Dẫn đến điều đó. Catutthiyantā saṃvattatīti asmiṃ atthe ṇiko hoti, punabbhavāya saṃvattatīti ponobhaviko, itthiyaṃ pono bhavikā, lokāya saṃvattatīti lokiko suṭṭhu aggoti saggo, saggāya saṃvattatīti sovaggiko, sassovaka tadaminādipāṭhā, dhanāya saṃvattatīti dhaññaṃ, yo. Sau từ ở chỉ định cách, trong ý nghĩa 'dẫn đến', hậu tố ṇika được dùng. Ví dụ: punabbhavāya saṃvattati (dẫn đến tái sanh) là ponobhaviko; ở nữ tính là ponobhavikā. lokāya saṃvattati (dẫn đến thế gian) là lokiko. suṭṭhu aggo'ti saggo (cực kỳ cao tột là thiên giới); saggāya saṃvattati (dẫn đến thiên giới) là sovaggiko (theo quy tắc biến đổi nguyên âm). dhanāya saṃvattati (dẫn đến tài sản) là dhaññaṃ, (dùng hậu tố) ya. 31. Tato sambhūtamāgataṃ. 31. Phát sanh từ đó, đến từ đó. Pañcamyantā sambhūtamāgatanti etesvatthesu ṇiko hoti, mātiko sambhūtamāgataṃ vā mattikaṃ, pettikaṃ, ṇyariyaṇa -yāpi dissanti, surabhito sambhūtaṃ sorabhyaṃ, thanato sambhūtaṃ thaññaṃ, pitito sambhūto pettiyo, mātiyo, mattiyo, macco vā. Sau danh từ biến cách thứ năm, trong các ý nghĩa ‘sanh từ, đến từ’, thì có hậu tố ṇika. (Ví dụ:) sanh từ mẹ hoặc đến từ mẹ là mātikaṃ hoặc mattikaṃ, (sanh từ cha là) pettikaṃ. Các hậu tố ṇya, riya, ṇa, ya cũng được thấy. Sanh từ hương thơm là sorabhyaṃ. Sanh từ vú là thaññaṃ. Sanh từ cha là pettiyo. (Sanh từ mẹ là) mātiyo, mattiyo, hoặc macco. 32. Tattha vasati vidito bhatto niyutto. 32. Sống ở đó, được biết đến, phụng sự, được bổ nhiệm. Sattamyantā tattha vasatītvevamādīsvatthesu ṇiko hoti. Rukkhamūle vasatīti rukkhamūliko, āraññiko, sosāniko. Loke vidito lokiko. Catumahārājesu bhattā cātummahārājikā[Pg.153]. Dvāre niyutto dovāriko dassoka tadaminādipāṭhā, bhaṇḍāgāriko, iko-navakammiko, kiyojātikiyo, andhakiyo. Sau danh từ biến cách thứ bảy, trong các ý nghĩa như ‘sống ở đó’, thì có hậu tố ṇika. (Ví dụ:) sống ở gốc cây là rukkhamūliko, (sống trong rừng là) āraññiko, (sống ở nghĩa địa là) sosāniko. Được biết đến trong thế gian là lokiko. Phụng sự Tứ Đại Thiên Vương là cātummahārājikā. Được bổ nhiệm ở cửa là dovāriko, theo các bài đọc tad-ādi, bhaṇḍāgāriko. (Hậu tố) ika: navakammiko. (Hậu tố) kiyo: jātikiyo, andhakiyo. 33. Tassidaṃ. 33. Cái này của người ấy. Chaṭṭhiyantā idamiccasmiṃ atthe ṇiko hoti, saṅghassa idaṃ saṅghikaṃ, puggalikaṃ, sakyaputtiko, nātiputtiko, jenadattiko, kiye-sakiyo, parakiyo, niye-attaniyaṃ, ke- sako rājakaṃ bhaṇḍaṃ. Sau danh từ biến cách thứ sáu, trong ý nghĩa ‘cái này của…’, thì có hậu tố ṇika. (Ví dụ:) cái này của Tăng-già là saṅghikaṃ, (của cá nhân là) puggalikaṃ, sakyaputtiko, nātiputtiko, jenadattiko. (Hậu tố) kiya: sakiyo, parakiyo. (Hậu tố) niya: attaniyaṃ. (Hậu tố) ka: sako, rājakaṃ bhaṇḍaṃ (vật dụng của vua). 34. Ṇo. 34. (Hậu tố) Ṇa. Chaṭṭhiyantā idamiccasmiṃ atthe ṇo hoti, kaccāyanassa idaṃ kaccāyanaṃ byākaraṇaṃ, sogataṃ sāsanaṃ, māhisaṃ maṃsādi. Sau danh từ biến cách thứ sáu, trong ý nghĩa ‘cái này của…’, thì có hậu tố ṇa. (Ví dụ:) ngữ pháp này của ngài Kaccāyana là kaccāyanaṃ byākaraṇaṃ, giáo pháp của bậc Thiện Thệ là sogataṃ sāsanaṃ, thịt v.v. của con trâu là māhisaṃ maṃsādi. 35. Gavādīhi yo. 35. Sau go v.v. là (hậu tố) ya. Gavādīhi chaṭṭhiyantehi idamiccasmiṃ atthe yo hoti, gunnaṃ idaṃ gabyaṃ maṃsādi, kabyaṃ, dabbaṃ. Sau các danh từ thuộc nhóm go v.v. ở biến cách thứ sáu, trong ý nghĩa ‘cái này của…’, thì có hậu tố ya. (Ví dụ:) thịt v.v. này của những con bò là gabyaṃ, (của khỉ là) kabyaṃ, (của gỗ là) dabbaṃ. 36. Pitito bhātari reyyaṇa. 36. Sau pitu, (chỉ) anh em trai, là (hậu tố) reyyaṇa. Pitusaddā tassa bhātari reyyaṇa hoti, pitu bhātā petteyyo. Sau từ pitu, để chỉ anh em trai của người ấy, thì có hậu tố reyyaṇa. (Ví dụ:) anh em trai của cha là petteyyo. 37. Mātito ca bhaginiyaṃ cho. 37. Và sau mātu, (chỉ) chị em gái, là (hậu tố) cha. Mātito pitito ca tesaṃ bhaginiyaṃ cho hoti, mātu bhaginī mātucchā, pitu bhaginī pitucchā, kathaṃ ‘mātulo’ti ‘‘mātulāditvānī’’ti nipātanā. Sau mātu và pitu, để chỉ chị em gái của họ, thì có hậu tố cha. (Ví dụ:) chị em gái của mẹ là mātucchā, chị em gái của cha là pitucchā. (Hỏi:) làm thế nào có dạng ‘mātulo’? (Đáp:) do sự hình thành đặc biệt theo quy tắc ‘‘mātulāditvānī’’. 38. Mātāpitūsvāmaho. 38. Sau mātā và pitu là (hậu tố) āmaha. Mātāpitūhi [Pg.154] tesaṃ mātāpitūsu āmaho hoti, mātu mātā mātāmahī, mātu pitā mātāmaho, pitu mātā pitāmahī, pitu pitā pitāmaho, na yathāsaṅkhyaṃ, paccekābhi sambandhā. Sau mātā và pitu, để chỉ cha mẹ của họ, thì có hậu tố āmaha. (Ví dụ:) mẹ của mẹ là mātāmahī, cha của mẹ là mātāmaho, mẹ của cha là pitāmahī, cha của cha là pitāmaho. (Việc áp dụng) không theo thứ tự tương ứng, vì có sự liên hệ riêng biệt. 39. Hite reyyaṇa. 39. Trong ý nghĩa lợi ích, là (hậu tố) reyyaṇa. Mātāpitūhi hite reyyaṇa hoti, matteyyo, petteyyo. Sau mātā và pitu, trong ý nghĩa lợi ích, thì có hậu tố reyyaṇa. (Ví dụ:) matteyyo, petteyyo. 40. Nindāññātappapaṭibhāgarassadayāsaññāsu ko. 40. Trong các ý nghĩa: chê bai, không rõ, nhỏ bé, tương tự, ngắn, thương xót, và tên gọi, là (hậu tố) ka. Nindādīsvattheyu nāmasmā ko hoti, nindāyaṃ-muṇḍako, samaṇako. Aññāte-kassāyaṃ assoti assako, payogasāmatthiyā sambandhivisesānavagamovagamyate. Appatthetelakaṃ, ghatakaṃ. Paṭibhāgatthe-hatthī viya hatthiko, assako, balībaddako. Rasse-mānusako, rukkhako, pilakkhako. Dayāyaṃ-puttako, vacchako. Saññāyaṃ-moro viya morako. Sau danh từ, trong các ý nghĩa chê bai v.v., thì có hậu tố ka. Trong ý nghĩa chê bai: muṇḍako, samaṇako. Trong ý nghĩa không rõ: con ngựa này của ai, là assako; do năng lực của cách dùng, sự không nhận biết được mối liên hệ đặc biệt được hiểu ngầm. Trong ý nghĩa nhỏ bé: telakaṃ, ghatakaṃ. Trong ý nghĩa tương tự: giống như con voi là hatthiko, assako, balībaddako. Trong ý nghĩa ngắn: mānusako, rukkhako, pilakkhako. Trong ý nghĩa thương xót: puttako, vacchako. Trong ý nghĩa tên gọi: giống như con công là morako. 41. Tamassaparimāṇaṃ ṇiko ca. 41. Cái đó là số lượng của nó, (hậu tố) ṇika và ka. Paṭhamantā asseti asmiṃ atthe ṇiko hoti ko ca tañce paṭhamantaṃ parimāṇaṃ bhavati, parimīyate neneti parimāṇaṃ, doṇo parimāṇamassa doṇiko vīhi, khārasatiko, khārasahassiko āsītiko vayo, upaḍḍhakāyikaṃ bimbohanaṃ, pañcakaṃ, chakkaṃ. Sau danh từ biến cách thứ nhất, trong ý nghĩa ‘của nó’, thì có hậu tố ṇika và ka, nếu danh từ biến cách thứ nhất đó là một đơn vị đo lường. Parimāṇaṃ là cái dùng để đo lường. Một doṇa là số lượng của nó, (gọi là) doṇiko vīhi (lúa một doṇa). (Tương tự:) khārasatiko, khārasahassiko, āsītiko vayo, upaḍḍhakāyikaṃ bimbohanaṃ, pañcakaṃ, chakkaṃ. 42. Yatetehi ttako. 42. Sau ya, ta, eta là (hậu tố) ttaka. Yādīhi [Pg.155] paṭhamantehī asseti chaṭṭhiyatthe ttako hoti, tañce paṭhamantaṃ parimāṇaṃ bhavati, yaṃ parimāṇamassa yattakaṃ, tattakaṃ, ettakaṃ, āvatake yāvatako, tāvatako (etāvatako). Sau các từ ya v.v. ở biến cách thứ nhất, trong ý nghĩa của biến cách thứ sáu ‘của nó’, thì có hậu tố ttaka, nếu từ ở biến cách thứ nhất đó là một đơn vị đo lường. Cái gì là số lượng của nó, là yattakaṃ. (Tương tự:) tattakaṃ, ettakaṃ. Trong (ý nghĩa) āvataka: yāvatako, tāvatako (etāvatako). 43. Sabbā cāvantu. 43. Sau sabba và (ya v.v.) là (hậu tố) āvantu. Sabbato paṭhamantehi yādīhi ca asseti chaṭṭhiyatthe āvantu hoti, tañce paṭhamantaṃ parimāṇaṃ bhavati. Sabbaṃ parimāṇamassa sabbāvantaṃ, yāvantaṃ, tāvantaṃ, etāvantaṃ. Sau sabba và các từ ya v.v. ở biến cách thứ nhất, trong ý nghĩa của biến cách thứ sáu ‘của nó’, thì có hậu tố āvantu, nếu từ ở biến cách thứ nhất đó là một đơn vị đo lường. Tất cả là số lượng của nó, là sabbāvantaṃ. (Tương tự:) yāvantaṃ, tāvantaṃ, etāvantaṃ. 44. Kimhā ratirīvarīvatakarittakā. 44. Sau kim là (các hậu tố) rati, rī, varī, vataka, rittaka. Kimhā paṭhamantā asseti chaṭṭhiyatthe ratirīvarīvatakarittakā honti, tañce paṭhamantaṃ parimāṇaṃ bhavati, kiṃ saṅkhyānaṃ parimāṇamesaṃ kati ete, kīva, kīvatakaṃ, kittakaṃ. Rīvanto sabhāvato asaṅkhyo. Sau kim ở biến cách thứ nhất, trong ý nghĩa của biến cách thứ sáu ‘của nó’, thì có các hậu tố rati, rī, varī, vataka, rittaka, nếu từ ở biến cách thứ nhất đó là một đơn vị đo lường. Số lượng của chúng là bao nhiêu, là kati ete. (Tương tự:) kīva, kīvatakaṃ, kittakaṃ. Hậu tố rī tự bản chất là dùng cho (danh từ) không đếm được. 45. Sañjātaṃ tārakāditvito. 45. Trong ý nghĩa ‘đã sanh khởi’, sau tārakā v.v. là (hậu tố) ita. Tārakādīhi paṭhamantehi asseti chaṭṭhiyatthe ito hoti, te ce sañjātā honti, tārakā sañjātā assa tārakitaṃ gaganaṃ, pupphito rukkho, pallavitā latā. Sau các từ tārakā v.v. ở biến cách thứ nhất, trong ý nghĩa của biến cách thứ sáu ‘của nó’, thì có hậu tố ita, nếu chúng đã sanh khởi. Các vì sao đã sanh khởi nơi nó, là tārakitaṃ gaganaṃ (bầu trời đầy sao). (Tương tự:) pupphito rukkho (cây đã trổ hoa), pallavitā latā (dây leo đã đâm chồi). 46. Māne matto. 46. Trong ý nghĩa đo lường, là (hậu tố) matta. Paṭhamantā mānavuttito asseti asmiṃatthe matto hoti, palaṃ ummānamassa palamattaṃ, hattho pamāṇamassa hatthamattaṃ [Pg.156] sataṃ mānamassa satamattaṃ, doṇo parimāṇamassa doṇamattaṃ, abhedopacārā doṇotipi hoti. Hậu tố ‘matta’ được dùng sau một danh từ ở biến cách thứ nhất (chủ cách) có ý nghĩa là ‘vật đo lường’, trong ý nghĩa ‘đây là... của nó’. Ví dụ: ‘palaṃ ummānamassa’ (một pala là sức nặng của nó) trở thành ‘palamattaṃ’; ‘hattho pamāṇamassa’ (một cubit là chiều dài của nó) trở thành ‘hatthamattaṃ’; ‘sataṃ mānamassa’ (một trăm là số đo của nó) trở thành ‘satamattaṃ’; ‘doṇo parimāṇamassa’ (một doṇa là dung lượng của nó) trở thành ‘doṇamattaṃ’. Do cách dùng không phân biệt (abhedopacāra), nó cũng có thể là ‘doṇo’. 47. Taggho cuddhaṃ. 47. Và (hậu tố) ‘taggha’ (trong ý nghĩa) chiều cao. Uddhamānavuttiho asseti chaṭṭhiyatthe taggho hoti matto ca, jaṇṇutagghaṃ, jaṇṇumattaṃ. Sau một danh từ có ý nghĩa là ‘đo lường chiều cao’, trong ý nghĩa của biến cách thứ sáu (sở hữu cách) ‘đây là... của nó’, các hậu tố ‘taggha’ và ‘matta’ được dùng. Ví dụ: ‘jaṇṇutagghaṃ’, ‘jaṇṇumattaṃ’ (cao đến đầu gối). 48. Ṇo ca purisā. 48. Và (hậu tố) ‘ṇa’ sau (từ) ‘purisa’. Purisā paṭhamantā uddhamānavuttito ṇo hoti mattādayo ca, porisaṃ, purisamattaṃ, purisatagghaṃ. Sau từ ‘purisa’ ở biến cách thứ nhất có ý nghĩa là ‘đo lường chiều cao’, hậu tố ‘ṇa’ được dùng, và cả các hậu tố ‘matta’ v.v... Ví dụ: ‘porisaṃ’, ‘purisamattaṃ’, ‘purisatagghaṃ’. 49. Ayūbhadvitīhaṃse. 49. (Hậu tố) ‘aya’ sau ‘ubha’, ‘dvi’, và ‘ti’ trong ý nghĩa phần. Ubhadvitīhi avayavavuttīti paṭhamantehi asseti chaṭṭhiyatthe ayo hoti. Ubho aṃsā assa ubhayaṃ, dvayaṃ, tayaṃ. Sau các từ ‘ubha’, ‘dvi’, và ‘ti’ ở biến cách thứ nhất có ý nghĩa là ‘thành phần’, trong ý nghĩa của biến cách thứ sáu ‘đây là... của nó’, hậu tố ‘aya’ được dùng. Ví dụ: ‘ubho aṃsā assa’ (cả hai phần là của nó) trở thành ‘ubhayaṃ’; (tương tự là) ‘dvayaṃ’, ‘tayaṃ’. 50. Saṅkhyāya saccutīsāsadasantāyādhikāsmiṃ savasahasse ḍo. 50. Sau một số từ kết thúc bằng ‘sat’, ‘uti’, ‘īsa’, ‘āsa’, và ‘dasa’, (hậu tố) ‘ḍa’ được dùng trong ý nghĩa ‘hơn’, khi đối tượng là một trăm hoặc một ngàn. Satyantāya utyantāya īsantāya āsantāya dasantāya ca saṅkhyāya paṭhamantāya asminti sattamyatthe ḍo hoti, sā ce saṅkhyā adhikā hoti, yadasminti tañce sataṃ sahassaṃ satasahassaṃ vā hoti, vīsati adhikā asmiṃ sateti vīsaṃ sataṃ, ekavīsaṃ sataṃ, sahassaṃ, satasahassaṃ vā, tiṃsaṃ sataṃ, ekatiṃsaṃ sataṃ. Utyantāya-navutaṃ sataṃ sahassaṃ satasahassaṃ vā. Īsantāya cattālīsaṃ sataṃ, sahassaṃ, satasahassaṃ vā. Āsantāya [Pg.157] paññāsaṃ sataṃ, sahassaṃ, satasahassaṃ vā. Dasantāyaekādasaṃ sataṃ, sahassaṃ, satasahassaṃ vā. Saccutīsāsadasantāyāti kiṃ? Chādhikā asmiṃsate. Adhiketi kiṃ? Pañcadasahīnā asmiṃsate, asminti kiṃ? Vīsatyadhikā etasmā satā, satasahasseti kiṃ? Ekādasa adhikā assaṃ vīsatiyaṃ. Sau một số từ ở biến cách thứ nhất kết thúc bằng ‘sati’, ‘uti’, ‘īsa’, ‘āsa’, và ‘dasa’, trong ý nghĩa của biến cách thứ bảy ‘trong đây’, hậu tố ‘ḍa’ được dùng, nếu số từ đó có nghĩa là ‘hơn’, và đối tượng được nói đến là một trăm, một ngàn, hoặc một trăm ngàn. Ví dụ: ‘vīsati adhikā asmiṃ sate’ (hai mươi hơn trong một trăm này) trở thành ‘vīsaṃ sataṃ’; ‘ekavīsaṃ sataṃ, sahassaṃ, vā satasahassaṃ’ (một trăm hai mươi mốt, một ngàn hai mươi mốt, hoặc một trăm ngàn hai mươi mốt); ‘tiṃsaṃ sataṃ’; ‘ekatiṃsaṃ sataṃ’. (Ví dụ cho từ) kết thúc bằng ‘uti’: ‘navutaṃ sataṃ, sahassaṃ, vā satasahassaṃ’. (Ví dụ cho từ) kết thúc bằng ‘īsa’: ‘cattālīsaṃ sataṃ, sahassaṃ, vā satasahassaṃ’. (Ví dụ cho từ) kết thúc bằng ‘āsa’: ‘paññāsaṃ sataṃ, sahassaṃ, vā satasahassaṃ’. (Ví dụ cho từ) kết thúc bằng ‘dasa’: ‘ekādasaṃ sataṃ, sahassaṃ, vā satasahassaṃ’. Tại sao nói ‘kết thúc bằng sat, uti, īsa, āsa, và dasa’? (Để loại trừ trường hợp như) ‘chādhikā asmiṃsate’ (sáu hơn trong một trăm này). Tại sao nói ‘hơn’? (Để loại trừ trường hợp như) ‘pañcadasahīnā asmiṃsate’ (kém mười lăm trong một trăm này). Tại sao nói ‘trong đây’? (Để loại trừ trường hợp như) ‘vīsatyadhikā etasmā satā’ (hơn hai mươi từ một trăm này). Tại sao nói ‘một trăm, một ngàn’? (Để loại trừ trường hợp như) ‘ekādasa adhikā assaṃ vīsatiyaṃ’ (mười một hơn trong hai mươi này). 51. Tassa pūraṇekādasādito vā. 51. Sau (các số từ) từ mười một trở đi, (hậu tố ‘ḍa’) được dùng tùy chọn trong ý nghĩa số thứ tự của nó. Chaṭṭhiyanthāyekādasādikāya saṅkhyāya ḍo hoti (tassa) pūraṇatthe vibhāsā, sā saṅkhyā pūrīyate yena taṃ pūraṇaṃ, ekādasannaṃ pūraṇo ekādaso. Ekādasamo, vīso, vīsatimo, tiṃso, tiṃsatimo, cattālīso, paññāso. Sau một số từ ở biến cách thứ sáu từ mười một trở đi, hậu tố ‘ḍa’ được dùng tùy chọn trong ý nghĩa số thứ tự (của nó). Số thứ tự là cái mà dùng để hoàn thành con số đó. Ví dụ: ‘ekādasannaṃ pūraṇo’ (thứ hoàn thành của mười một) là ‘ekādaso’. (Hoặc) ‘ekādasamo’; ‘vīso’, ‘vīsatimo’; ‘tiṃso’, ‘tiṃsatimo’; ‘cattālīso’; ‘paññāso’. 52. Ma pañcādikatihi. 52. (Hậu tố) ‘ma’ sau (các số từ) từ năm trở đi và sau ‘kati’. Chaṭṭhiyantāya pañcādikāya saṅkhyāya katismā ca mo hoti (tassa) pūraṇatthe, pañcamo, sattamo, aṭṭhamo, katimo, katimī. Sau một số từ ở biến cách thứ sáu từ năm trở đi và sau từ ‘kati’, hậu tố ‘ma’ được dùng trong ý nghĩa số thứ tự (của nó). Ví dụ: ‘pañcamo’, ‘sattamo’, ‘aṭṭhamo’, ‘katimo’, ‘katimī’. 53. Satādīnamica. Satādikāya saṅkhyāya chaṭṭhiyantāya (tassa) pūraṇatthe mohoti satādīnamicāntādeso, satimo, sahassimo. 53. Và (nguyên âm cuối) của ‘sata’ v.v... (được thay thế) bằng ‘im’. Sau một số từ ở biến cách thứ sáu, từ ‘sata’ trở đi, hậu tố ‘ma’ được dùng trong ý nghĩa số thứ tự (của nó), và ‘im’ thay thế cho nguyên âm cuối của ‘sata’ v.v... Ví dụ: ‘satimo’, ‘sahassimo’. 54. Chā ṭṭhaṭṭhamā. 54. Sau ‘cha’, (các hậu tố) ‘ṭṭha’ và ‘ṭṭhama’ (được dùng). Chasaddā ṭṭhaṭṭhamā honti tassa pūraṇatthe, chaṭṭho, chaṭṭhamo, itthiyaṃ chaṭṭhī, chaṭṭhamī, kathaṃ ‘dutiyaṃ catuttha’nti? ‘‘Dutiyassa, catuttha tatiyāna’’nti nipātanā. Sau từ ‘cha’, các hậu tố ‘ṭṭha’ và ‘ṭṭhama’ được dùng trong ý nghĩa số thứ tự của nó. Ví dụ: ‘chaṭṭho’, ‘chaṭṭhamo’; ở giống cái là ‘chaṭṭhī’, ‘chaṭṭhamī’. (Câu hỏi:) ‘dutiyaṃ’ và ‘catutthaṃ’ được hình thành như thế nào? (Trả lời:) Do sự hình thành bất quy tắc (nipātana) theo quy tắc ‘Dutiyassa, catuttha tatiyānaṃ’. 55. Ekā kākyasahāye. 55. Sau ‘eka’, (các hậu tố) ‘ka’ và ‘ākī’ (được dùng) trong ý nghĩa ‘không có bạn đồng hành’. Ekasmā [Pg.158] asahāyatthe kaākī honti vā, ekako, ekākī, eko. Sau từ ‘eka’, trong ý nghĩa ‘không có bạn đồng hành’, các hậu tố ‘ka’ và ‘ākī’ được dùng tùy chọn. Ví dụ: ‘ekako’, ‘ekākī’, ‘eko’. 56. Vacchādīhi tanutte taro. 56. Sau ‘vaccha’ v.v..., (hậu tố) ‘tara’ (được dùng) trong ý nghĩa ‘non trẻ’. Vacchādīnaṃ sabhāvassa tanutte gamyamāne taro hoti, susuttassa tanutte vacchataro, itthiyaṃ vacchatarī, yobbanassa tanutte okkhataro, assabhāvassa tanutte assataro, sāmatthiyassa tanutte usabhataro. Khi ý nghĩa ‘non trẻ’ trong bản chất của ‘vaccha’ v.v... được ngụ ý, hậu tố ‘tara’ được dùng. Trong ý nghĩa ‘non trẻ’ của một con bê, (ta có) ‘vacchataro’; ở giống cái là ‘vacchatarī’. Trong ý nghĩa ‘non trẻ’ của tuổi trẻ, (ta có) ‘okkhataro’. Trong ý nghĩa ‘non trẻ’ của bản chất con ngựa, (ta có) ‘assataro’. Trong ý nghĩa ‘non trẻ’ của sức mạnh, (ta có) ‘usabhataro’. 57. Kimhā niddhāraṇe ratara ratamā. Kiṃsaddā niddhāraṇe ratara ratamā honti, kataro bhavataṃ devadatto, kataro bhavataṃ kaṭho, katamo bhavataṃ devadatto, katamo bhavataṃ kaṭho, bhāradvājānaṃ katamosi brahme. 57. Sau ‘kiṃ’, (các hậu tố) ‘ratara’ và ‘ratama’ (được dùng) trong ý nghĩa ‘xác định’. Sau từ ‘kiṃ’, trong ý nghĩa ‘xác định’, các hậu tố ‘ratara’ và ‘ratama’ được dùng. Ví dụ: ‘kataro bhavataṃ devadatto’ (trong hai ngài, ai là Devadatta?), ‘kataro bhavataṃ kaṭho’ (trong hai ngài, ai là Kaṭha?), ‘katamo bhavataṃ devadatto’ (trong các ngài, ai là Devadatta?), ‘katamo bhavataṃ kaṭho’ (trong các ngài, ai là Kaṭha?), ‘bhāradvājānaṃ katamosi brahme’ (này Bà-la-môn, ngài là ai trong dòng họ Bhāradvāja?). 58. Tena datte liyā. 58. Trong ý nghĩa ‘được cho bởi người ấy’, (các hậu tố) ‘la’ và ‘iya’ (được dùng). Tatiyantā datte-bhidheyye laiyā honti, devena datto devalo, deviyo, brahmalo, brahmiyo, sivā sīvalo, sīviyo, sissa dīgho. Sau một từ ở biến cách thứ ba, trong ý nghĩa ‘được cho’, các hậu tố ‘la’ và ‘iya’ được dùng. Ví dụ: ‘devena datto’ (được cho bởi một vị trời) trở thành ‘devalo’, ‘deviyo’; (tương tự là) ‘brahmalo’, ‘brahmiyo’; từ ‘siva’ (trở thành) ‘sīvalo’, ‘sīviyo’, nguyên âm ‘i’ được kéo dài. 59. Tassa bhāvakammesu ttatāttanaṇyaṇeyyaṇiyaṇiyā. 59. Trong ý nghĩa ‘trạng thái’ hoặc ‘hành động’ của nó, (các hậu tố) ‘tta’, ‘tā’, ‘ttana’, ‘ṇya’, ‘ṇeyya’, ‘ṇa’, ‘iya’, và ‘ṇiya’ (được dùng). Chaṭṭhiyantā bhāve kamme ca ttādayo honti bahulaṃ, na ca sabbe sabbato honti aññatra ttatāhi, bhavanti etasmā buddhisaddābhi bhāvo saddassa pavattinimittaṃ, nīlassa paṭassa bhāvo nīlattaṃ [Pg.159] nīlatābhi guṇo bhāvo, nīlassa guṇassa bhāvo nīlattaṃ nīlatābhi nīlaguṇajāti, gottaṃ gotāti gojāti, pācakattaṃ, daṇḍittaṃ, visāṇittaṃ, rājapurisattanti kriyādisambandhittaṃ, devadattattaṃ, candattaṃ, sūriyattanti tadavatthāvisesasāmaññaṃ, ākāsattaṃ, abhāvattanti upacaritabhedasāmaññaṃ. Ttana-puthujjanattanaṃ, vedanattanaṃ, jāyattanaṃ, jārattanaṃ. Ṇya-ālasyaṃ, brahmaññaṃ, cāpalyaṃ, nepuññaṃ, pesuññaṃ, rajjaṃ, ādhipaccaṃ, dāyajjaṃ, vesammaṃ ‘vesama’nti, keci, sakhyaṃ, vāṇijjaṃ. Ṇeyya-soceyyaṃ, ādhipateyyaṃ. Ṇagāravaṃ, pāṭavaṃ, ajjavaṃ, maddavaṃ. Iya-adhipatiyaṃ, paṇḍitiyaṃ, bahussutiyaṃ, naggiyaṃ, sūriyaṃ. Ṇiya-ālasiyaṃ, kāḷusiyaṃ, mandiyaṃdakkhiyaṃ, porohitiyaṃ, veyyattiyaṃ. Kathaṃ ‘rāmaṇīyaka’nti? Sakatthe kantā ṇena siddhaṃ. Kammaṃ kiriyā, tattha alasassa kammaṃ alasattaṃ’ alasatā, alasattanaṃ, ālasyaṃ, ālasiyaṃ vā, ‘‘sakatthe’ (4.122) ti sakatthepi, yathābhuccaṃ, kāruññaṃ, pattakallaṃ, ākāsānañcaṃ, kāyapāguññatā. Sau một từ ở biến cách thứ sáu, trong ý nghĩa ‘trạng thái’ (bhāva) hoặc ‘hành động’ (kamma), các hậu tố ‘tta’ v.v... được dùng một cách rộng rãi. Nhưng không phải tất cả các hậu tố đều được dùng với tất cả các từ, ngoại trừ ‘tta’ và ‘tā’. ‘Trạng thái’ (bhāva) là nguyên nhân cho sự áp dụng của một từ, từ đó mà nhận thức và từ ngữ khởi sinh. Ví dụ: trạng thái của tấm vải màu xanh (‘nīlassa paṭassa bhāvo’) là ‘nīlattaṃ’ hoặc ‘nīlatā’ (tính chất xanh); ở đây ‘bhāva’ là một phẩm chất (guṇa). Trạng thái của phẩm chất ‘xanh’ (‘nīlassa guṇassa bhāvo’) là ‘nīlattaṃ’ hoặc ‘nīlatā’; ở đây là bản chất chung (jāti) của phẩm chất xanh. ‘Gottaṃ’ là bản chất chung của con bò (‘gojāti’). ‘Pācakattaṃ’ (tính chất đầu bếp), ‘daṇḍittaṃ’ (tính chất có gậy), ‘visāṇittaṃ’ (tính chất có sừng), ‘rājapurisattaṃ’ (tính chất người của vua) là những trạng thái liên quan đến hành động v.v... ‘Devadattattaṃ’ (tính chất Devadatta), ‘candattaṃ’ (tính chất mặt trăng), ‘sūriyattaṃ’ (tính chất mặt trời) là bản chất chung của trạng thái đặc thù đó. ‘Ākāsattaṃ’ (tính chất không gian), ‘abhāvattaṃ’ (tính chất không tồn tại) là bản chất chung của một sự phân biệt mang tính ẩn dụ. (Ví dụ cho) ‘ttana’: ‘puthujjanattanaṃ’, ‘vedanattanaṃ’, ‘jāyattanaṃ’, ‘jārattanaṃ’. (Ví dụ cho) ‘ṇya’: ‘ālasyaṃ’, ‘brahmaññaṃ’, ‘cāpalyaṃ’, ‘nepuññaṃ’, ‘pesuññaṃ’, ‘rajjaṃ’, ‘ādhipaccaṃ’, ‘dāyajjaṃ’, ‘vesammaṃ’ – một số người nói là ‘vesamaṃ’ – ‘sakhyaṃ’, ‘vāṇijjaṃ’. (Ví dụ cho) ‘ṇeyya’: ‘soceyyaṃ’, ‘ādhipateyyaṃ’. (Ví dụ cho) ‘ṇa’: ‘gāravaṃ’, ‘pāṭavaṃ’, ‘ajjavaṃ’, ‘maddavaṃ’. (Ví dụ cho) ‘iya’: ‘adhipatiyaṃ’, ‘paṇḍitiyaṃ’, ‘bahussutiyaṃ’, ‘naggiyaṃ’, ‘sūriyaṃ’. (Ví dụ cho) ‘ṇiya’: ‘ālasiyaṃ’, ‘kāḷusiyaṃ’, ‘mandiyaṃ’, ‘dakkhiyaṃ’, ‘porohitiyaṃ’, ‘veyyattiyaṃ’. (Câu hỏi:) ‘rāmaṇīyakaṃ’ được hình thành như thế nào? (Trả lời:) Nó được hình thành từ hậu tố ‘ka’ trong ý nghĩa riêng của nó và hậu tố ‘ṇa’. ‘Hành động’ (kamma) là sự tạo tác (kiriyā). Trong ý nghĩa đó, hành động của người lười biếng (‘alasassa kammaṃ’) là ‘alasattaṃ’, ‘alasatā’, ‘alasattanaṃ’, ‘ālasyaṃ’, hoặc ‘ālasiyaṃ’. Cũng trong ý nghĩa riêng của nó (sva-arthe) theo quy tắc (4.122), theo cách dùng thực tế: ‘kāruññaṃ’, ‘pattakallaṃ’, ‘ākāsānañcaṃ’, ‘kāyapāguññatā’. 60. Bya vaddhadāsā vā. 60. Sau ‘vaddha’ và ‘dāsa’, (hậu tố) ‘bya’ (được dùng) tùy chọn. Chaṭṭhiyantā vaddhā dāsā ca byo vā hoti bhāvakammesu, vaddhabyaṃ vaddhatā, dāsabyaṃ dāsatā, kathaṃ ‘vaddhava’nti? Ṇe vāgamo. Sau ‘vaddha’ và ‘dāsa’ ở biến cách thứ sáu, hậu tố ‘bya’ được dùng tùy chọn trong ý nghĩa ‘trạng thái’ hoặc ‘hành động’. Ví dụ: ‘vaddhabyaṃ’ hoặc ‘vaddhatā’; ‘dāsabyaṃ’ hoặc ‘dāsatā’. (Câu hỏi:) ‘vaddhavaṃ’ được hình thành như thế nào? (Trả lời:) Đó là do sự xen vào của ‘v’ trước hậu tố ‘ṇa’. 61. Naṇa yuvā bo ca vassa. 61. Sau ‘yuvan’, (các hậu tố) ‘na’ và ‘ṇa’ (được dùng), và ‘va’ (của nó được thay thế) bằng ‘ba’. Chaṭṭhiyantā yuvasaddā bhāvakammesu naṇa vā hoti tassa bo ca, yobbanaṃ, vātveva? Yuvattaṃ, yuvatā. Sau từ ‘yuvan’ ở biến cách thứ sáu, trong ý nghĩa ‘trạng thái’ hoặc ‘hành động’, các hậu tố ‘na’ và ‘ṇa’ được dùng tùy chọn, và (phần ‘yuva’) của nó trở thành ‘yobba’. Ví dụ: ‘yobbanaṃ’. Tại sao nói ‘tùy chọn’? (Để cho phép các dạng) ‘yuvattaṃ’, ‘yuvatā’. 62. Aṇvāditvimo. 62. Sau nhóm aṇu, có hậu tố imo. Aṇuādīhi [Pg.160] chaṭṭhiyantehi bhāve vā imo hoti, aṇimā, laghimā, mahimā, (garimā), kasimā, vātveva? Aṇuttaṃ aṇutā. Sau các từ thuộc nhóm aṇu ở biến cách thứ sáu, hậu tố imo được dùng tùy chọn trong ý nghĩa trạng thái (bhāva). Ví dụ: aṇimā, laghimā, mahimā, (garimā), kasimā. Phải chăng chỉ có vậy? (Còn có) aṇuttaṃ, aṇutā. 63. Bhāvā tena nibbatte. 63. Sau (từ chỉ) trạng thái, trong ý nghĩa 'được tạo ra bởi cái đó'. Bhāvavācakā saddā tena nibbatte-bhidheyye imo hoti, pākena nibbatta pāṇimaṃ, sekimaṃ. Sau các từ chỉ trạng thái, hậu tố imo được dùng khi có ý nghĩa 'được tạo ra bởi cái đó'. Ví dụ: pākena nibbattaṃ (được tạo ra bởi sự nấu nướng) là pāṇimaṃ; sekimaṃ. 64. Taratamissikiyiṭṭhātisaye. 64. (Các hậu tố) tara, tama, issika, iya, iṭṭha trong ý nghĩa so sánh hơn nhất. Atisaye vattamānato hontete paccayā, atisayena pāpo pāpataro, pāpatamo, pāpissiko, pāpiyo, pāpiṭṭho, itthiyaṃ pāpatarā. Atisayantāpi atisayappaccayo, atisayena pāpiṭṭho pāpiṭṭhataro. Các hậu tố này được dùng sau một từ hiện hữu trong ý nghĩa so sánh hơn nhất. Ví dụ: atisayena pāpo (ác hơn) trở thành pāpataro, pāpatamo, pāpissiko, pāpiyo, pāpiṭṭho. Ở nữ tính là pāpatarā. Hậu tố so sánh hơn nhất cũng có thể được thêm sau một từ đã ở dạng so sánh hơn nhất. Ví dụ: atisayena pāpiṭṭho (ác nhất hơn) trở thành pāpiṭṭhataro. 65. Tannissite llo. 65. Trong ý nghĩa 'dựa vào đó', có hậu tố llo. Dutiyantā llappaccayo hoti nissitatthe, vedaṃ nissitaṃ vedallaṃ, duṭṭhu nissitaṃ duṭṭhullaṃ. Ille-saṅkhārillaṃ. Sau một từ ở biến cách thứ hai, hậu tố lla được dùng trong ý nghĩa 'dựa vào'. Ví dụ: vedaṃ nissitaṃ trở thành vedallaṃ; duṭṭhu nissitaṃ trở thành duṭṭhullaṃ. Với hậu tố ille: saṅkhārillaṃ. 66. Tassa vikārāvayavesu ṇa ṇika ṇeyyamayā. 66. Trong ý nghĩa 'sự biến thể hoặc bộ phận của nó', có các hậu tố ṇa, ṇika, ṇeyya, maya. Pakatiyā uttaramavatthantaraṃ vikāro, chaṭṭhiyantā nāmasmā vikāre-vayave ca ṇādayo honti bahulaṃ, ṇa-āyasaṃ bandhanaṃ, odumbaraṃ, paṇṇaṃ, odumbaraṃ bhasmaṃ, kāpotaṃ maṃsaṃ, kāpotaṃ satthi. Ṇika-kappāsikaṃ vatthaṃ. Ṇeyya-eṇeyyaṃ maṃsaṃ, eṇeyyaṃ satthi[Pg.161]. Koseyyaṃ vatthaṃ. Maya-tiṇamayaṃ, dārumayaṃ, naḷamayaṃ, mattikāmayaṃ. ‘‘Aññasmi’’nti (4.121) gunnaṃ karīsepi mayo, gomayaṃ. Sự biến thể là một trạng thái khác sau trạng thái tự nhiên. Sau một danh từ ở biến cách thứ sáu, các hậu tố bắt đầu bằng ṇa thường được dùng trong ý nghĩa biến thể và bộ phận. Với ṇa: āyasaṃ bandhanaṃ, odumbaraṃ, paṇṇaṃ, odumbaraṃ bhasmaṃ, kāpotaṃ maṃsaṃ, kāpotaṃ satthi. Với Ṇika: kappāsikaṃ vatthaṃ. Với Ṇeyya: eṇeyyaṃ maṃsaṃ, eṇeyyaṃ satthi. Koseyyaṃ vatthaṃ. Với Maya: tiṇamayaṃ, dārumayaṃ, naḷamayaṃ, mattikāmayaṃ. Theo quy tắc ‘‘Aññasmi’’nti (4.121), hậu tố mayo cũng được dùng cho phân của bò: gomayaṃ. 67. Jatuto saṇa vā. 67. Sau jatu, có hậu tố saṇa tùy chọn. Chaṭṭhiyantā nāmasmā jatuto vikārāvayavesu saṇa vā hoti. Jatuno vikāro jātusaṃ jatumayaṃ. ‘‘Lopo’’ti (4.123) bahulaṃ paccayalopopi phalapupphamūlesu vikārāvayavesu, piyālassa phalāni piyālāni, mallikāya pupphāni mallikā, usirassa mūlaṃ usīraṃ, taṃ saddena vā tadabhidhānaṃ. Sau danh từ jatu ở biến cách thứ sáu, hậu tố saṇa được dùng tùy chọn trong ý nghĩa biến thể hoặc bộ phận. Ví dụ: Jatuno vikāro trở thành jātusaṃ hoặc jatumayaṃ. Theo quy tắc ‘‘Lopo’’ti (4.123), sự lược bỏ hậu tố cũng thường xảy ra đối với các biến thể hoặc bộ phận là quả, hoa, rễ: piyālassa phalāni là piyālāni; mallikāya pupphāni là mallikā; usirassa mūlaṃ là usīraṃ. Hoặc sự chỉ định đó được thực hiện bằng chính từ đó. 68. Samūhe kaṇa ṇa ṇikā. 68. Trong ý nghĩa 'tập hợp', có các hậu tố kaṇa, ṇa, ṇika. Chaṭṭhiyantā samūhe kaṇa ṇa ṇikā honti gottappaccayantā. Kaṇa-rājaññakaṃ, mānussakaṃ, ukkhādīhi-okkhakaṃ, oṭṭhakaṃ, orabbhakaṃ, rājakaṃ, rājaputtakaṃ, hatthikaṃ, dhenukaṃ. Ṇa-kākaṃ, bhikkhaṃ. Acittā ṇika-āpūpikaṃ, saṃkulikaṃ. Sau một từ ở biến cách thứ sáu, các hậu tố kaṇa, ṇa, ṇika được dùng trong ý nghĩa 'tập hợp', (cũng như sau) một từ có hậu tố chỉ dòng dõi. Với Kaṇa: rājaññakaṃ, mānussakaṃ; sau nhóm ukkhā: okkhakaṃ, oṭṭhakaṃ, orabbhakaṃ, rājakaṃ, rājaputtakaṃ, hatthikaṃ, dhenukaṃ. Với Ṇa: kākaṃ, bhikkhaṃ. Sau (từ chỉ) vật vô tri, có hậu tố ṇika: āpūpikaṃ, saṃkulikaṃ. 69. Janādīhi tā. 69. Sau nhóm jana, có hậu tố tā. Janādīhi chaṭṭhiyantehi samūhe tā hoti. Janatā, gajatā, bandhutā, gāmatā, sahāyatā, nāgaratā. Tāntā sabhāvato itthiliṅgā, ‘madanīya’nti karaṇe-dhikaraṇe vā anīyena siddhaṃ. ‘Dhūmāyitatta’nti ktāntā nāmadhātuto ktena siddhaṃ. Sau các từ thuộc nhóm jana ở biến cách thứ sáu, hậu tố tā được dùng trong ý nghĩa 'tập hợp'. Ví dụ: Janatā, gajatā, bandhutā, gāmatā, sahāyatā, nāgaratā. Các từ tận cùng bằng tā tự bản chất là nữ tính. ‘Madanīya’ được hình thành với hậu tố anīya trong ý nghĩa công cụ hoặc nơi chốn. ‘Dhūmāyitatta’ là từ tận cùng bằng kta, được hình thành với hậu tố kta từ một danh động từ. 70. Iyo hite. 70. Trong ý nghĩa 'lợi ích', có hậu tố iyo. Chaṭṭhiyantā hite iyo hoti. Upādāniyaṃ, aññatrāpi samānodare sayito sodariyo. Sau một từ ở biến cách thứ sáu, hậu tố iyo được dùng trong ý nghĩa 'lợi ích'. Ví dụ: Upādāniyaṃ. Cũng trong trường hợp khác: samānodare sayito trở thành sodariyo. 71. Cakkhvādito sso. 71. Sau nhóm cakkhu, có hậu tố sso. Chaṭṭhiyantehi [Pg.162] cakkhuādīhi hite sso hoti, cakkhussaṃ, āyussaṃ. Sau các từ thuộc nhóm cakkhu ở biến cách thứ sáu, hậu tố sso được dùng trong ý nghĩa 'lợi ích'. Ví dụ: cakkhussaṃ, āyussaṃ. 72. Ṇyo tattha sādhu. 72. Trong ý nghĩa 'giỏi ở đó', có hậu tố ṇyo. Sattamyantā tattha sādhūti asmiṃ atthe ṇyo hoti. Sabbho, pārisajjo. Sādhūti kusalo yoggo hito vā. Aññatrāpi rathaṃ vahatīti racchā. Sau một từ ở biến cách thứ bảy, hậu tố ṇyo được dùng trong ý nghĩa 'giỏi ở đó'. Ví dụ: Sabbho, pārisajjo. Sādhu có nghĩa là thiện xảo, thích hợp, hoặc lợi ích. Cũng trong trường hợp khác: rathaṃ vahatīti trở thành racchā. 73. Kammā niya ññā. 73. Sau kamma, có các hậu tố niya, ñña. Sattamyantā kammasaddā tattha sādhūbhi asmiṃ atthe niya ññā honti. Kamme sādhu kammaniyaṃ, kammaññaṃ. Sau từ kamma ở biến cách thứ bảy, các hậu tố niya, ñña được dùng trong ý nghĩa 'giỏi ở đó'. Ví dụ: Kamme sādhu trở thành kammaniyaṃ, kammaññaṃ. 74. Kathāditviko. 74. Sau nhóm kathā, có hậu tố iko. Kathādīhi sattamyantehi tattha sādhūti asmiṃ atthe iko hoti. Kathiko, dhammakathiko, saṅgāmiko pavāsiko, upavāsiko. Sau các từ thuộc nhóm kathā ở biến cách thứ bảy, hậu tố iko được dùng trong ý nghĩa 'giỏi ở đó'. Ví dụ: Kathiko, dhammakathiko, saṅgāmiko, pavāsiko, upavāsiko. 75. Pathādīhi ṇeyyo. 75. Sau nhóm patha, có hậu tố ṇeyyo. Pathādīhi sattamyantehi tattha sādhūti asmiṃ atthe ṇe-yyo hoti, pātheyyaṃ sāpateyyaṃ (ātitheyyaṃ). Sau các từ thuộc nhóm patha ở biến cách thứ bảy, hậu tố ṇeyyo được dùng trong ý nghĩa 'giỏi ở đó'. Ví dụ: pātheyyaṃ, sāpateyyaṃ, (ātitheyyaṃ). 76. Dakkhiṇāyārahe. 76. Sau dakkhiṇā, trong ý nghĩa 'xứng đáng'. Dakkhiṇāsaddato arahatthe ṇeyyo hoti, dakkhiṇaṃ arahatīti dakkhiṇeyyo. Sau từ dakkhiṇā, hậu tố ṇeyyo được dùng trong ý nghĩa 'xứng đáng'. Ví dụ: dakkhiṇaṃ arahatīti trở thành dakkhiṇeyyo. 77. Rāyo tumantā. 77. Các hậu tố tu và manta. Tumantato [Pg.163] arahatthe rāyo hoti. Ghātetāyaṃ vā ghātetuṃ, jāpetāyaṃ vā jāpetuṃ, pabbājetāyaṃ vā pabbājetuṃ. Hậu tố tu và manta được dùng theo nghĩa xứng đáng, (như trong từ) rāyo. (Ví dụ:) người này đáng bị giết, hoặc để bị giết; người này đáng bị chinh phục, hoặc để bị chinh phục; người này đáng bị trục xuất, hoặc để bị trục xuất. 78. Tametthassatthīti mantu. 78. Hậu tố mantu (có nghĩa là) ‘cái ấy ở đây là của người ấy’. Paṭhamantā ettha assa atthīti etesvatthesu mantu hoti. Gāvo ettha dese, assa vā purisassa santīti gomā. Atthīti vattamānakālopādānato bhūtāhi bhavissantīhi vā gohi na gomā. Kathaṃ ‘gomā āsi, gomā bhavissatī’ti? Tadāpi vattamānāhiyeva gohi gomā, āsi bhavissatīti padantarā kālantaraṃ, itikaraṇato visayaniyamo – Hậu tố mantu được dùng theo các nghĩa này: ‘ở đây’, ‘của người ấy’, ‘có’, từ một danh từ ở biến cách thứ nhất. (Ví dụ:) gomā (người có bò) có nghĩa là ‘những con bò ở nơi này, hoặc là của người ấy’. Do việc sử dụng từ atthi (có) ở thì hiện tại, từ gomā không được hình thành với những con bò đã có trong quá khứ hoặc sẽ có trong tương lai. (Nếu vậy thì) tại sao (lại có câu) ‘gomā āsi’ (người ấy đã có bò), ‘gomā bhavissati’ (người ấy sẽ có bò)? Ngay cả khi đó, từ gomā cũng được hình thành với những con bò hiện có (tương đối); sự khác biệt về thời gian là do một từ khác, tức là āsi và bhavissati. Do có từ iti, nên có sự giới hạn về phạm vi – Pahūte ca pasaṃsāyaṃ, nindāyañcātisāyane; Niccayoge ca saṃsagge, hontime mantuādayo. Các hậu tố mantu, v.v... này được dùng trong các nghĩa: nhiều, tán thán, chê bai, vượt trội, thường xuyên liên kết, và giao thiệp. Go assoti jātisaddānaṃ dabbābhidhānasāmatthiyā mantvādayo na honti, tathā guṇasaddānaṃ ‘seto paṭo’ti, yesantu guṇasaddānaṃ dabbābhidhānasāmatthiyaṃ natthi, tehi honteva ‘buddhimā, rūpavā, rasavā, gandhavā, phassavā, saddavā, rasī, rasiko, rūpī, rūpiko, gandhī, gandhiko’ti. Các hậu tố mantu, v.v... không được dùng với các danh từ chỉ chủng loại có khả năng biểu thị một thực thể, như (câu) ‘người ấy có con bò’; tương tự với các tính từ như ‘tấm vải trắng’. Nhưng với những tính từ không có khả năng biểu thị một thực thể, chúng vẫn được dùng, (ví dụ:) ‘buddhimā, rūpavā, rasavā, gandhavā, phassavā, saddavā, rasī, rasiko, rūpī, rūpiko, gandhī, gandhiko’. 79. Vantvāvaṇṇā. 79. Hậu tố vantu sau (thân từ tận cùng bằng) a. Paṭhamantato avaṇṇantā mantvātthe vantu hoti. Sīlavā, paññavā, avaṇṇāti kiṃ? Satimā bandhumā. Sau một thân từ tận cùng bằng ‘a’ ở biến cách thứ nhất, hậu tố vantu được dùng theo nghĩa của mantu. (Ví dụ:) sīlavā, paññavā. Tại sao lại nói ‘tận cùng bằng a’? (Để loại trừ các trường hợp như:) satimā, bandhumā. 80. Daṇḍāditvikaī vā. 80. Hậu tố ika và ī (được dùng) một cách tùy chọn sau daṇḍa, v.v... Daṇḍādīhi [Pg.164] ika ī honti vā mantvātthe. Bahulaṃ vidhānā kutoci dve honti, kutocekamekaṃva daṇḍiko daṇḍī daṇḍavā, gandhiko gandhī gandhavā, rūpiko rūpī rūpavā. (28) ‘‘Uttamīṇeva dhanā iko’’, dhaniko, dhanī dhanavā añño. (29) ‘‘Asannihite atthā’’, atthiko atthī, aññatra atthavā. (30) ‘‘Tadantā ca’’, puññatthiko, puññatthī, (31) ‘‘vaṇṇantā īyeva’’ brahmavaṇṇī, devavaṇṇī, (32) ‘‘hatthadantehi jātiyaṃ’’, hatthī, dantī, aññatra hatthavā dantavā. (33) ‘‘Vaṇṇato brahmacārimhi’’, vaṇṇī brahmacārī, vaṇṇavā añño. (34) ‘‘Pokkharādito dese’’, pokkharaṇī, uppalinī, kumudinī, bhisinī, muḷālinī, sālukinī, kvacādesepi padumipi paduminī paṇṇaṃ. Aññatra pokkharavā hatthī, (35) ‘‘nāvāyiko’’, nāviko. (36) ‘‘Sukhadukkhā ī’’, sukhī, dukkhī. (37) ‘‘Sikhādīhi vā’’, sikhī, sikhāvā, mālī, mālāvā, sīlī, sīlavā, balī, balavā. (38) ‘‘Balā bāhūrupubbā ca’’, bāhubalī, ūrubalī. Sau daṇḍa, v.v..., các hậu tố ika và ī được dùng một cách tùy chọn theo nghĩa của mantu. Do quy tắc được áp dụng đa dạng, đôi khi cả hai được dùng, đôi khi chỉ một. (Ví dụ:) daṇḍiko, daṇḍī, daṇḍavā; gandhiko, gandhī, gandhavā; rūpiko, rūpī, rūpavā. (28) ‘Sau dhana, hậu tố iko (được dùng với nghĩa) chủ nợ’, (ví dụ:) dhaniko; các từ khác là dhanī, dhanavā. (29) ‘Sau attha, (với nghĩa) không có mặt’, (ví dụ:) atthiko, atthī; ở trường hợp khác là atthavā. (30) ‘Và sau các từ tận cùng bằng attha’, (ví dụ:) puññatthiko, puññatthī. (31) ‘Sau các từ tận cùng bằng vaṇṇa, chỉ dùng ī’, (ví dụ:) brahmavaṇṇī, devavaṇṇī. (32) ‘Sau hattha và danta, (với nghĩa) chủng loại’, (ví dụ:) hatthī, dantī; ở trường hợp khác là hatthavā, dantavā. (33) ‘Sau vaṇṇa, khi chỉ một người sống đời phạm hạnh’, (ví dụ:) vaṇṇī brahmacārī; từ khác là vaṇṇavā. (34) ‘Sau pokkhara, v.v..., (với nghĩa) nơi chốn’, (ví dụ:) pokkharaṇī, uppalinī, kumudinī, bhisinī, muḷālinī, sālukinī; đôi khi sau paduma cũng có paduminī paṇṇaṃ. Ở trường hợp khác, (ví dụ:) pokkharavā hatthī. (35) ‘Sau nāvā là iko’, (ví dụ:) nāviko. (36) ‘Sau sukha và dukkha là ī’, (ví dụ:) sukhī, dukkhī. (37) ‘Sau sikhā, v.v..., một cách tùy chọn’, (ví dụ:) sikhī, sikhāvā; mālī, mālāvā; sīlī, sīlavā; balī, balavā. (38) ‘Và sau bala có bāhu hoặc ūru đứng trước’, (ví dụ:) bāhubalī, ūrubalī. 81. Tapādīhi ssī. Tapādito mantvatthe vā ssī hoti. Tapassī, yasassī, tejassī, manassī, payassī. Vātveva? Yasavā. 81. Sau tapa, v.v... là ssī. Sau tapa, v.v..., hậu tố ssī được dùng một cách tùy chọn theo nghĩa của mantu. (Ví dụ:) tapassī, yasassī, tejassī, manassī, payassī. Tại sao lại nói ‘tùy chọn’? (Vì có) yasavā. 82. Mukhādito ro. Mukhādīhi mantvatthero hoti. Mukharo, susiro, ūsaro, madhuro, kharo, kuñjaro, nagaraṃ, (39) ‘‘dantassu ca unnabhadante’’, danturo. 82. Sau mukha, v.v... là ro. Sau mukha, v.v..., hậu tố ro được dùng theo nghĩa của mantu. (Ví dụ:) mukharo, susiro, ūsaro, madhuro, kharo, kuñjaro, nagaraṃ. (39) ‘Và sau danta, (thêm) u khi có nghĩa là răng nhô ra’, (ví dụ:) danturo. 83. Tundyādīhi bho. 83. Sau tundi, v.v... là bho. Tundiādīhi [Pg.165] mantvatthe bho vā hoti. Tundibho, vaṭibho, valibho. Vātveva? Tundimā. Sau tundi, v.v..., hậu tố bho được dùng một cách tùy chọn theo nghĩa của mantu. (Ví dụ:) tundibho, vaṭibho, valibho. Tại sao lại nói ‘tùy chọn’? (Vì có) tundimā. 84. Saddhāditvā. 84. Sau saddhā, v.v... là a. Saddhādīhi mantvatthea hoti vā. Saddho, pañño, itthiyaṃ saddhā. Vātveva? Paññavā. Sau saddhā, v.v..., hậu tố a được dùng một cách tùy chọn theo nghĩa của mantu. (Ví dụ:) saddho, pañño; ở giống cái là saddhā. Tại sao lại nói ‘tùy chọn’? (Vì có) paññavā. 85. Ṇo tapā. 85. Sau tapa là ṇa. Tapā ṇo hoti mantvatthe. Tāpaso, itthiyaṃ tāpasī. Sau tapa, hậu tố ṇa được dùng theo nghĩa của mantu. (Ví dụ:) tāpaso; ở giống cái là tāpasī. 86. Ālvabhijjhādīhi. 86. Sau abhijjhā, v.v... là ālu. Abhijjhādīhi ālu hoti mantvatthe, abhijjhālu, sītālu, dhajālu, dayālu. Vātveva? Dayāvā. Sau abhijjhā, v.v..., hậu tố ālu được dùng theo nghĩa của mantu. (Ví dụ:) abhijjhālu, sītālu, dhajālu, dayālu. (Đây là tùy chọn, vì có) dayāvā. 87. Picchāditvilo. 87. Sau picchā, v.v... là ilo. Picchādīhi ilo hoti vā mantvatthe. Picchilo picchavā, phenilo phenavā, jaṭilo jaṭāvā. Kathaṃ ‘vācālo’ti? Nindāyamilassādilope ‘‘paro kvacī’’ti (1-27). Sau picchā, v.v..., hậu tố ilo được dùng một cách tùy chọn theo nghĩa của mantu. (Ví dụ:) picchilo, picchavā; phenilo, phenavā; jaṭilo, jaṭāvā. (Từ) ‘vācālo’ được hình thành như thế nào? Theo nghĩa chê bai, sau khi lược bỏ phần đầu của (hậu tố) ila, (phụ âm cuối của từ gốc được nhân đôi) theo quy tắc ‘paro kvacī’ (1-27). 88. Sīlādito vo. 88. Sau sīla, v.v... là vo. Sīlādīhi vo hoti vā mantvatthe. Sīlavo sīlavā, kesavo kesavā, (40) ‘‘aṇṇā niccaṃ’’ aṇṇavo. (41) Gāṇḍī rājīhi saññāyaṃ’’ gāṇḍīvaṃ dhanu, rājīvaṃ paṅkajaṃ. Sau sīla, v.v..., hậu tố vo được dùng một cách tùy chọn theo nghĩa của mantu. (Ví dụ:) sīlavo, sīlavā; kesavo, kesavā. (40) ‘Sau aṇṇa, luôn luôn (dùng vo)’, (ví dụ:) aṇṇavo. (41) ‘Sau gāṇḍī và rājī, (với nghĩa) tên gọi’, (ví dụ:) gāṇḍīvaṃ (cây cung), rājīvaṃ (hoa sen). 89. Māyā medhāhi vī. 89. Sau māyā và medhā là vī. Etehi [Pg.166] dvīhi vī hoti mantvatthe. Māyāvī, medhāvī. Sau hai từ này, hậu tố vī được dùng theo nghĩa của mantu. (Ví dụ:) māyāvī, medhāvī. 90. Sissare āmyuvāmī. Sasaddā āmyuvāmī honti issare-bhidhāyye mantvatthe. Samassatthīti sāmī, suvāmī. 90. Sau sa, (với nghĩa) chủ nhân, là āmi và uvāmī. Sau từ sa, các hậu tố āmi và uvāmī được dùng theo nghĩa của mantu khi biểu thị một người chủ. (Ví dụ:) sāmī (có nghĩa là) ‘người ấy có của cải’; suvāmī. 91. Lakkhyā ṇo a ca. Lakkhīsaddā ṇo hoti mantvatthe a cāntassa. Ṇakārovayavo, lakkhaṇo. 91. Sau lakkhī là ṇa và a. Sau từ lakkhī, hậu tố ṇa được dùng theo nghĩa của mantu, và a được thêm vào cuối. Chữ ṇ là một phần (của hậu tố). (Ví dụ:) lakkhaṇo. 92. Aṅgā no kalyāṇe. 92. Sau aṅga là na, (với nghĩa) tốt đẹp. Kalyāṇe gamyamāne aṅgasmā no hoti mantvatthe. Aṅganā. Khi có nghĩa ‘tốt đẹp’ được hiểu ngầm, sau aṅga, hậu tố na được dùng theo nghĩa của mantu. (Ví dụ:) aṅganā. 93. So lomā. 93. Hậu tố `sa` sau `loma`. Lomā so hoti mantvatthe. Lomaso, itthiyaṃ, lomasā. Sau (danh từ) `loma`, hậu tố `sa` được dùng theo nghĩa sở hữu (`mantvatthe`). Ví dụ: `Lomaso` (người có lông, nam tính), trong nữ tính là `lomasā`. 94. Imiyā. 94. Hậu tố `ima` và `iyā`. Mantvatthe ima iyā honti bahulaṃ. Puttimo, kittimo, puttiyo, kappiyo, jaṭiyo, hānabhāgiyo, seniyo. Theo nghĩa sở hữu (`mantvatthe`), các hậu tố `ima` và `iyā` thường được dùng. Ví dụ: `Puttimo`, `kittimo`, `puttiyo`, `kappiyo`, `jaṭiyo`, `hānabhāgiyo`, `seniyo`. 95. To pañcamyā. Pañcamyantā bahulaṃ to hoti vā. Gāmato āgacchati gāmasmā āgacchati, corato bhāyati corehi bhāyati, satthato parihīno satthā parihīno. 95. Hậu tố `to` từ biến cách thứ năm. Sau một từ ở biến cách thứ năm, hậu tố `to` thường được dùng, một cách tùy chọn. Ví dụ: `Gāmato āgacchati` tương đương `gāmasmā āgacchati` (đến từ làng), `corato bhāyati` tương đương `corehi bhāyati` (sợ kẻ trộm), `satthato parihīno` tương đương `satthā parihīno` (suy thoái khỏi giáo pháp). 96. Ito-tetto kuto. 96. `Ito`, `tetto`, `kuto`. Tomhi [Pg.167] imassa ṭi nipaccate, etassa ṭa eta, kiṃsaddassa kuttañca. Ito imasmā, ato etto etasmā, kuto kasmā. Các từ này được hình thành bất quy tắc (`nipaccante`): `i` thay cho `ima` (khi ở biến cách thứ năm) cùng với hậu tố `to`; `eta` thay cho `eta`; và `ku` thay cho `kiṃ`. Do đó: `Ito` có nghĩa là `imasmā` (từ đây); `ato` hoặc `etto` có nghĩa là `etasmā` (từ đó); `kuto` có nghĩa là `kasmā` (từ đâu). 97. Abhyādīhi. Abhiādīhi to hoti. Abhito, parito, pacchato heṭṭhato. 97. Sau `abhi` và các từ tương tự. Sau `abhi` và các từ tương tự, hậu tố `to` được dùng. Ví dụ: `Abhito`, `parito`, `pacchato`, `heṭṭhato`. 98. Ādyādīhi. Ādippabhutīhi to vā hoti, ādo ādito, majjhato antato, piṭṭhito, passato, mukhato, yatodakaṃ tadādittaṃ, yaṃ udakaṃ tadevādittanti attho. 98. Sau `ādi` và các từ tương tự. Sau `ādi` và các từ tương tự, hậu tố `to` được dùng một cách tùy chọn. Ví dụ: `ādo` hoặc `ādito`, `majjhato`, `antato`, `piṭṭhito`, `passato`, `mukhato`. Ví dụ trong câu: `yatodakaṃ tadādittaṃ`, có nghĩa là `yaṃ udakaṃ tadevādittanti` (nước từ đâu thì được lấy từ đó). 99. Sabbādito sattamyā trattā. Sabbādīhi sattamyantehi tratthā vā honti. Sabbatra sabba. Sabbasmiṃ, yatra yattha yasmiṃ. Bahulādhikārā na tumhāmhehi. 99. Hậu tố `tra` và `tthā` từ biến cách thứ bảy sau `sabba` v.v. Sau các từ `sabba` v.v. ở biến cách thứ bảy, các hậu tố `tra` và `tthā` được dùng một cách tùy chọn. Ví dụ: `Sabbatra` hoặc `sabbattha` có nghĩa là `sabbasmiṃ` (ở mọi nơi). `Yatra` hoặc `yattha` có nghĩa là `yasmiṃ` (ở nơi nào). Do quy tắc `bahula` (thường xuyên), quy tắc này không áp dụng cho `tumha` và `amha`. 100. Katthettha kutrātra kvehidha. 100. `Kattha`, `ettha`, `kutra`, `atra`, `kva`, `iha`, `idha`. Etesaddā nipaccante. Kasmiṃ kattha, kutra, kva, etasmiṃ, ettha, atra, asmiṃ iha, idha. Những từ này được hình thành bất quy tắc. `Kattha`, `kutra`, `kva` có nghĩa là `kasmiṃ` (ở đâu?). `Ettha`, `atra` có nghĩa là `etasmiṃ` (ở đây, ở đó). `Iha`, `idha` có nghĩa là `asmiṃ` (ở đây). 101. Dhi sabbā vā. Sattamyantato sabbasmā dhi vā hoti. Sabbadhi, sabbattha. 101. Hậu tố `dhi` tùy chọn sau mọi từ. Sau bất kỳ từ nào ở biến cách thứ bảy, hậu tố `dhi` được dùng một cách tùy chọn. Ví dụ: `Sabbadhi` tương đương `sabbattha`. 102. Yā hiṃ. Sattamyantato yato hiṃ vā hoti. Yahiṃ yatra. 102. Hậu tố `hiṃ` sau `ya`. Sau từ `ya` ở biến cách thứ bảy, hậu tố `hiṃ` được dùng một cách tùy chọn. Ví dụ: `Yahiṃ` tương đương `yatra`. 103. Tā haṃ ca. 103. Và `haṃ` sau `ta`. Sattamyantato [Pg.168] tato vā haṃ hoti hiṃ ca. Tahaṃ, tahiṃ, tatra. Sau từ `ta` ở biến cách thứ bảy, hậu tố `haṃ` và cả `hiṃ` được dùng một cách tùy chọn. Ví dụ: `Tahaṃ`, `tahiṃ` tương đương `tatra`. 104. Kuhiṃ kahaṃ. 104. `Kuhiṃ`, `kahaṃ`. Kiṃsaddā sattamyantā hiṃ haṃ nipaccante kissa kukā ca. Kuhiṃ, kahaṃ. Kathaṃ ‘kuhiñcana’nti? ‘Canaṃ’ iti nipātantaraṃ ‘kuhiñcī’ti ettha cisaddo viya. Từ `kiṃ` ở biến cách thứ bảy, các hậu tố `hiṃ` và `haṃ` được hình thành bất quy tắc, và `ku` hoặc `ka` thay thế cho `kiṃ`. Ví dụ: `Kuhiṃ`, `kahaṃ`. Hỏi: `kuhiñcana` được hình thành như thế nào? `Canaṃ` là một bất biến từ khác, cũng giống như từ `ci` trong `kuhiñci`. 105. Sabbekaññayatehi kāle dā. Etehi sattamyantehi kāle dā hoti. Sabbasmiṃ kāle sabbadā, ekadā, aññadā, yadā, tadā. Kāleti kiṃ? Sabbattha dese. 105. Hậu tố `dā` chỉ thời gian sau `sabba`, `eka`, `añña`, `ya`, `ta`. Sau những từ này ở biến cách thứ bảy, khi chỉ thời gian, hậu tố `dā` được dùng. Ví dụ: `Sabbasmiṃ kāle` (vào mọi lúc) thành `sabbadā`; `ekadā`, `aññadā`, `yadā`, `tadā`. Tại sao nói 'khi chỉ thời gian'? Để phân biệt với `sabbattha` khi chỉ nơi chốn. 106. Kadā kudā sadā dhunedāni. 106. `Kadā`, `kudā`, `sadā`, `adhunā`, `idāni`. Ete saddā nipaccante. Kasmiṃ kāle kadā, kudā, sabbasmiṃ kāle sadā, imasmiṃ kāle adhunā, idāni. Những từ này được hình thành bất quy tắc. `Kadā`, `kudā` có nghĩa là `kasmiṃ kāle` (khi nào?). `Sadā` có nghĩa là `sabbasmiṃ kāle` (luôn luôn). `Adhunā`, `idāni` có nghĩa là `imasmiṃ kāle` (bây giờ). 107. Ajja sajjvaparajjvetarahi karahā. 107. `Ajja`, `sajju`, `aparajju`, `etarahi`, `karaha`. Etesaddā nipaccante. Pakatippaccayo ādeso kālavisesoti sabbametaṃ nipātanā labbhati, imassa ṭo jjo jāhani nipaccate, asmiṃ ahani ajja. Samānassa sabhāvo jju cāhani, samāne ahani sajju. Aparasmā jju, aparasmiṃ ahani aparajju. Imasseto kāle rahi ca, imasmiṃ kāle etarahi. Kiṃsaddassa ko raha cānajjatane, kasmiṃ kāle karaha. Những từ này được hình thành bất quy tắc. Thân từ, hậu tố, sự thay thế, và ý nghĩa thời gian cụ thể, tất cả những điều này đều có được nhờ sự hình thành bất quy tắc (`nipātana`). Đối với `ima`, `jja` được hình thành bất quy tắc theo nghĩa 'ngày'; `asmiṃ ahani` (vào ngày này) trở thành `ajja` (hôm nay). Đối với `samāna`, `sa` là sự thay thế và `jju` là hậu tố theo nghĩa 'ngày'; `samāne ahani` (vào cùng ngày) trở thành `sajju` (ngay lập tức). Từ `apara`, hậu tố là `jju`; `aparasmiṃ ahani` (vào ngày khác) trở thành `aparajju` (vào ngày hôm sau). Đối với `ima`, `eta` là sự thay thế và `rahi` là hậu tố theo nghĩa 'thời gian'; `imasmiṃ kāle` (vào lúc này) trở thành `etarahi` (bây giờ). Đối với từ `kiṃ`, `ka` là sự thay thế và `raha` là hậu tố theo nghĩa 'không phải hôm nay'; `kasmiṃ kāle` (vào lúc nào?) trở thành `karaha` (khi nào?). 108. Sabbādīhi payāre thā. 108. Hậu tố `thā` sau `sabba` v.v. theo nghĩa `pakāra` (cách thức). Sāmaññassa [Pg.169] bhedako viseso pakāro, tattha vattamānehi sabbādīhi thā hoti. Sabbena pakārena sabbathā, yathā, tathā. `Pakāra` là một loại đặc biệt dùng để phân biệt một phạm trù chung; khi diễn đạt ý nghĩa đó, hậu tố `thā` được dùng sau `sabba` và các từ tương tự. Ví dụ: `Sabbena pakārena` (bằng mọi cách) trở thành `sabbathā`; `yathā`, `tathā`. 109. Kathamitthaṃ. 109. `Kathaṃ`, `itthaṃ`. Ete saddā nipaccante pakāre. Kimimehi thaṃ paccayo, kaita ca tesaṃ yathākkamaṃ, kathaṃ, itthaṃ. Những từ này được hình thành bất quy tắc theo nghĩa `pakāra`. Từ `kiṃ` và `ima`, hậu tố là `thaṃ`, và thân từ của chúng lần lượt trở thành `ka` và `it`. Do đó có: `kathaṃ`, `itthaṃ`. 110. Dhā saṅkhyāhi. 110. Hậu tố `dhā` sau các số từ. Saṅkhyāvācīhi pakāre dhā parā hoti. Dvīhi pakārehi, dve vā pakāre karoti dvidhā karoti, bahudhā karoti, ekaṃ rāsiṃ pañcappakāraṃ karoti pañcadhā karoti, pañcappakāramekappakāraṃ karoti ekadhā karoti. Sau các từ chỉ số lượng, theo nghĩa `pakāra` (cách thức, loại, phần), hậu tố `dhā` được dùng. Ví dụ: `Dvīhi pakārehi` (bằng hai cách) hoặc `dve pakāre karoti` (làm thành hai loại) là `dvidhā karoti` (làm thành hai phần); `bahudhā karoti` (làm thành nhiều phần); `ekaṃ rāsiṃ pañcappakāraṃ karoti` (làm một đống thành năm loại) là `pañcadhā karoti`; `pañcappakāramekappakāraṃ karoti` (làm năm loại thành một loại) là `ekadhā karoti`. 111. Vekā jjhaṃ. 111. Hậu tố `jjhaṃ` sau `eka`. Ekasmā pakare jjhaṃ vā hoti. Ekajjhaṃ karoti, ekadhā, karoti. Sau 'eka', hậu tố 'jjhaṃ' được dùng tùy chọn trong ý nghĩa cách thức. Ví dụ: 'Ekajjhaṃ karoti' (làm chung một chỗ), 'ekadhā, karoti' (làm một cách). 112. Dvitīhedhā. 112. Sau 'dvi' và 'ti', (hậu tố) 'edhā' (được dùng). Dvitīhi pakāre edhā vā hoti. Dvedhā, tedhā, dvidhā, tidhā. Sau 'dvi' và 'ti', hậu tố 'edhā' được dùng tùy chọn trong ý nghĩa cách thức. Ví dụ: 'dvedhā', 'tedhā', 'dvidhā', 'tidhā'. 113. Tabbati jātiyo. 113. Sau (những từ chỉ) loại đó, (hậu tố) 'jātiyo' (được dùng). Pakāravati taṃsāmaññavācakā saddā jātiyo hoti, paṭujātiyo, mudujātiyo. Sau những từ chỉ chung một loại có tính chất đó, hậu tố 'jātiyo' được dùng. Ví dụ: 'paṭujātiyo' (loại lanh lợi), 'mudujātiyo' (loại mềm mỏng). 114. Vārasaṅkhyāya kkhattuṃ. 114. Sau số từ (chỉ) số lần, (hậu tố) 'kkhattuṃ' (được dùng). Vārasambandhiniyā [Pg.170] saṅkhyāya kkhattuṃ hoti. Dve vāre bhuñjati dvikkhattuṃ divasassa bhuñjati. Vāraggahaṇaṃ kiṃ? Pañca bhuñjati. Saṅkhyāyāti kiṃ? Pahūte vāre bhuñjati. Sau số từ có liên quan đến số lần, hậu tố 'kkhattuṃ' được dùng. (Ví dụ:) 'dve vāre bhuñjati' (ăn hai lần) trở thành 'dvikkhattuṃ divasassa bhuñjati' (ăn hai lần trong ngày). Việc nêu lên 'vāra' (lần) để làm gì? (Để loại trừ trường hợp) 'pañca bhuñjati' (ăn năm thứ). (Việc nêu lên) 'saṅkhyāyāti' (số từ) để làm gì? (Để loại trừ trường hợp) 'pahūte vāre bhuñjati' (ăn nhiều lần). 115. Katimhā. 115. Sau 'kati'. Vārasambandhiniyā katisaṅkhyāya kkhattuṃ hoti, kati vāre, bhuñjathi, katikkhattuṃ bhuñjati. Sau số từ 'kati' có liên quan đến số lần, hậu tố 'kkhattuṃ' được dùng. (Ví dụ:) 'kati vāre, bhuñjathi' (bạn ăn mấy lần), (trở thành) 'katikkhattuṃ bhuñjati' (ăn mấy lần). 116. Bahumhā dhā ca paccāsattiyaṃ. 116. Sau 'bahu', (hậu tố) 'dhā' và ('kkhattuṃ') được dùng trong ý nghĩa liên tục. Vārasambandhiniyā bahusaṅkhyāya dhā hoti kkhatthuṃ ca, vārānañce paccāsatti hoti, bahudhā divasassa bhuñjati bahukkhattuṃ bhuñjati. Paccāsattiyanti kiṃ? Bahuvāre māsassa bhuñjati. Sau số từ 'bahu' có liên quan đến số lần, hậu tố 'dhā' và 'kkhattuṃ' được dùng, nếu có sự liên tục của các lần. (Ví dụ:) 'bahudhā divasassa bhuñjati' (ăn nhiều lần trong ngày), 'bahukkhattuṃ bhuñjati' (ăn nhiều lần). (Việc nêu lên) 'paccāsattiyanti' (liên tục) để làm gì? (Để loại trừ trường hợp) 'bahuvāre māsassa bhuñjati' (ăn nhiều lần trong tháng). 117. Sakiṃ vā. 117. Hoặc (dùng bất biến từ) 'sakiṃ'. Ekaṃ vāramiccasmiṃ atthe sakinti vā nipaccate. Ekavāraṃ bhuñjati sakiṃ bhuñjati, vāti kiṃ? Ekakkhattuṃ bhuñjati. Trong ý nghĩa 'ekaṃ vāraṃ' (một lần), bất biến từ 'sakiṃ' được tùy chọn hình thành. (Ví dụ:) 'ekavāraṃ bhuñjati' (ăn một lần), 'sakiṃ bhuñjati' (ăn một lần). (Việc nêu lên) 'vāti' (tùy chọn) để làm gì? (Để cho phép dạng) 'ekakkhattuṃ bhuñjati'. 118. So vīcchappakāresu. 118. (Hậu tố) 'so' (được dùng) trong ý nghĩa lặp lại và cách thức. Vīcchāyaṃ pakāre ca so hoti bahulaṃ. Vīcchāyaṃ-khaṇḍaso, bilaso. Pakāre-puthuso, sabbaso. Trong ý nghĩa lặp lại và cách thức, hậu tố 'so' được dùng phổ biến. Trong ý nghĩa lặp lại: 'khaṇḍaso' (từng mảnh), 'bilaso' (từng lỗ). Trong ý nghĩa cách thức: 'puthuso' (riêng biệt), 'sabbaso' (mọi cách). 119. Abhūtatabbhāve karāsabhūyoge vikārā cī. 119. Khi có sự kết hợp với (động từ) 'kar', 'as', và 'bhū', hậu tố 'cī' được thêm vào sau một từ chỉ sự biến đổi, trong ý nghĩa 'trở thành cái mà trước đó không phải'. Avatthāvato-vatthantarenābhūtassa tāyāvatthāya bhāvekarāsabhūhi sambandhe sati vikāravācakā cī hoti, adhavalaṃ dhavalaṃ [Pg.171] karoti dhavalī karoti, adhavalo dhavalo siyā dhavalī siyā, adhavalo dhavalo bhavati dhavalī bhavati. Abhūta tabbhāveti kiṃ? Ghaṭaṃ karoti, dadhi atthi, ghaṭo bhavati. Karāsabhūyogeti kiṃ? Adhavalodhavalo jāyate. Vikārāti kiṃ? Pakatiyā māhotu, suvaṇṇaṃ kuṇḍalaṃ karoti. Khi có sự liên kết với 'kar', 'as', 'bhū', hậu tố 'cī' được thêm vào sau từ chỉ sự biến đổi, trong ý nghĩa một vật chưa có trạng thái đó nay có được trạng thái đó. Ví dụ: 'adhavalaṃ dhavalaṃ karoti' (làm cho cái không trắng thành trắng) thành 'dhavalī karoti'; 'adhavalo dhavalo siyā' (cái không trắng có thể trở thành trắng) thành 'dhavalī siyā'; 'adhavalo dhavalo bhavati' (cái không trắng trở thành trắng) thành 'dhavalī bhavati'. (Việc nêu lên) 'abhūta tabbhāveti' để làm gì? (Để loại trừ) 'ghaṭaṃ karoti' (làm cái bình), 'dadhi atthi' (có sữa chua), 'ghaṭo bhavati' (cái bình được sinh ra). (Việc nêu lên) 'karāsabhūyogeti' để làm gì? (Để loại trừ) 'adhavalodhavalo jāyate' (cái không trắng được sinh ra là trắng). (Việc nêu lên) 'vikārāti' để làm gì? Để không xảy ra theo tự nhiên, (ví dụ) 'suvaṇṇaṃ kuṇḍalaṃ karoti' (làm vàng thành bông tai). 120. Dissantaññepi paccayā. 120. Các hậu tố khác cũng được thấy. Vuttato-ññepi paccayā dissanti vuttāvuttatthesu. Vividhā mātaro vimātaro, tāsaṃ puttā vemātikā-rikaṇa. Pathaṃ gacchatīti pathāvino-āvī. Issā assa atthīti issukī-ukī. Dhuraṃ vahatīti dhorayho- yhaṇa. Các hậu tố khác ngoài những hậu tố đã nêu cũng được thấy, trong những ý nghĩa đã nói và chưa nói. (Ví dụ:) 'vividhā mātaro' (những người mẹ khác nhau) thành 'vimātaro' (mẹ kế), con của họ là 'vemātikā' - (hậu tố) 'rikaṇa'. 'Pathaṃ gacchatīti' (người đi trên đường) là 'pathāvino' - (hậu tố) 'āvī'. 'Issā assa atthīti' (người có lòng ganh tị) là 'issukī' - (hậu tố) 'ukī'. 'Dhuraṃ vahatīti' (người mang ách) là 'dhorayho' - (hậu tố) 'yhaṇa'. 121. Aññasmiṃ. 121. Trong ý nghĩa khác. Vuttato-ññasmimpi atthe vuttappaccayā dissanti. Magadhānaṃ issaro māgadho-dhaṇā. Kāsīti sahassaṃ, tamagghatīti kāsiyo iyo. Các hậu tố đã nêu cũng được thấy trong những ý nghĩa khác với những gì đã nói. (Ví dụ:) 'Magadhānaṃ issaro' (vua của xứ Magadha) là 'māgadho' - (hậu tố) 'aṇa'. 'Kāsīti sahassaṃ, tamagghatīti kāsiyo' ('Kāsi' là một ngàn, vật đáng giá ngần ấy là 'kāsiyo') - (hậu tố) 'iyo'. 122. Sakatthe. 122. Trong ý nghĩa của chính nó. Sakatthepi paccayā dissanti. Hīnako, potako, kiccayaṃ. Các hậu tố cũng được thấy trong ý nghĩa của chính nó (không đổi nghĩa). (Ví dụ:) 'hīnako', 'potako', 'kiccayaṃ'. 123. Lopo. 123. (Sự) lược bỏ. Paccayānaṃ lopopi dissati. Buddhe ratanaṃ paṇītaṃ, cakkhuṃ suññaṃ attena vā attariyena vāti bhāvappaccayalopo. Sự lược bỏ của các hậu tố cũng được thấy. (Ví dụ:) 'buddhe ratanaṃ paṇītaṃ' (báu vật nơi Đức Phật là thù thắng), 'cakkhuṃ suññaṃ attena vā attariyena vāti' (mắt không có tự ngã hay những gì thuộc về tự ngã), đây là sự lược bỏ hậu tố chỉ trạng thái. 124. Sarānamādissāyuvaṇṇassāeo ṇānubandhe. 124. Nguyên âm đầu 'a', 'i/ī', 'u/ū' của các nguyên âm (gốc) lần lượt trở thành 'ā', 'e', 'o' khi có một hậu tố có chỉ điểm 'ṇ' theo sau. Sarānamādibhūtā [Pg.172] ye akārivaṇṇuvaṇṇā, tesaṃ āeo honti yathākkamaṃṇānubandhe. Rāghavo, venateyyo, meniko, oḷumpiko, dobhaggaṃ. Ṇānubandheti kiṃ? Purātano. Những nguyên âm đầu là 'a', 'i/ī', 'u/ū' của các nguyên âm (gốc) lần lượt trở thành 'ā', 'e', 'o' khi có một hậu tố có chỉ điểm 'ṇ' theo sau. Ví dụ: 'rāghavo', 'venateyyo', 'meniko', 'oḷumpiko', 'dobhaggaṃ'. (Việc nêu lên) 'ṇānubandheti' (có chỉ điểm 'ṇ') để làm gì? (Để loại trừ) 'purātano'. 125. Saṃyoge kvaci. 125. Đôi khi (chỉ xảy ra) khi có phụ âm kép. Sarānamādibhūtā ye ayuvaṇṇā, tesaṃ āeo honti kvacideva saṃyogavisaye ṇānubandhe. Decco, koṇḍañño. Kvacīti kiṃ? Kattikeyyo. Những nguyên âm đầu là 'a', 'i/ī', 'u/ū' của các nguyên âm (gốc) chỉ đôi khi trở thành 'ā', 'e', 'o' trong trường hợp có phụ âm kép, khi có một hậu tố có chỉ điểm 'ṇ' theo sau. Ví dụ: 'decco', 'koṇḍañño'. (Việc nêu lên) 'kvacīti' (đôi khi) để làm gì? (Để loại trừ) 'kattikeyyo'. 126. Majjhe. 126. Ở giữa. Majjhe vattamānānampi ayuvaṇṇānaṃ ā e o honti kvaci. Aḍḍhateyyo, vāseṭṭho. Đôi khi, các nguyên âm a, i, u ở giữa (của một từ) cũng được biến thành ā, e, o. Ví dụ: Aḍḍhateyyo, vāseṭṭho. 127. Kosajjājjava pārisajja sohajja maddavārissāsabhājaññatheyya bāhusaccā. 127. Kosajja, ājjava, pārisajja, sohajja, maddava, ārissa, āsabha, ājañña, theyya, bāhusaccā. Etesaddā nipaccanteṇānubandhe. Kusī tassa bhāvokosajjaṃ, ujuno bhāvo ajjavaṃ, parisāsu sādhu pārisajjo, suhadayova suhajjo, tassa pana bhāvo sohajjaṃ, muduno bhāvo maddavaṃ, isino idaṃ bhāvo vā ārissaṃ, usabhassa idaṃ bhāvo [Pg.173] vā āsabhaṃ, ājānīyassa bhāvo so eva vā ājaññaṃ, thenassa bhāvo kammaṃ vā theyyaṃ, bahussatassa bhāvo bāhusaccaṃ, etesu yamalakkhaṇikaṃ, taṃ nipātanā. Những từ này được hình thành một cách bất quy tắc khi có hậu tố có anubandha ṇa. Trạng thái của người lười biếng (kusīta) là kosajjaṃ, trạng thái ngay thẳng (ujuno) là ajjavaṃ, người tốt trong các hội chúng (parisāsu) là pārisajjo, người có tâm tốt (suhadayo) là suhajjo, và trạng thái của người ấy là sohajjaṃ, trạng thái mềm mại (muduno) là maddavaṃ, đây là trạng thái của vị ẩn sĩ (isino) hoặc là ārissaṃ, đây là trạng thái của con bò đực (usabhassa) hoặc là āsabhaṃ, trạng thái của con ngựa thuần chủng (ājānīyassa) chính là hoặc là ājaññaṃ, trạng thái hoặc hành động của kẻ trộm (thenassa) là theyyaṃ, trạng thái của người học rộng (bahussatassa) là bāhusaccaṃ, trong những trường hợp này, những gì không theo quy tắc, đó là do sự hình thành bất quy tắc. 128. Manādīnaṃ saka. 128. Của nhóm từ mana, v.v. là saka. Manādīnaṃ saka hoti ṇānubandhe. Manasi bhavaṃ mānasaṃ, dummanaso bhāvo domanassaṃ, somanassaṃ. Nguyên âm đầu của nhóm từ mana, v.v. được kéo dài khi có hậu tố có anubandha ṇa theo sau. Sinh ra trong tâm (manasi) là mānasaṃ, trạng thái của tâm buồn (dummanaso) là domanassaṃ, (tương tự là) somanassaṃ. 129. Uvaṇṇassāvaṅa sare. 129. Nguyên âm u được thay thế bằng ava khi một nguyên âm theo sau. Sarādo ṇānubandhe uvaṇṇassāvaṅa hoti. Rāghavo, jambavaṃ. Khi một hậu tố có anubandha ṇa bắt đầu bằng một nguyên âm theo sau, nguyên âm u được thay thế bằng ava. Ví dụ: Rāghavo, jambavaṃ. 130. Yamhi gossa ca. 130. Và của 'go' khi 'y' theo sau. Yakārādo paccaye gossuvaṇṇassa ca avaṅa hoti. Gabyaṃ, bhātabyo. Khi một hậu tố bắt đầu bằng chữ y theo sau, nguyên âm o của 'go' và nguyên âm u cũng được thay thế bằng ava. Ví dụ: Gabyaṃ, bhātabyo. 131. Lopo-vaṇṇivaṇṇānaṃ. 131. Sự lược bỏ các nguyên âm a và i. Yakārādo paccaye avaṇṇivaṇṇānaṃ lopo hoti. Dāyajjaṃ, kāruññaṃ, ādhipaccaṃ, deppaṃ. Bahulaṃvidhānā kvaci na hoti kiccayaṃ. Khi một hậu tố bắt đầu bằng chữ y theo sau, các nguyên âm a và i (cùng trường âm) bị lược bỏ. Ví dụ: Dāyajjaṃ, kāruññaṃ, ādhipaccaṃ, deppaṃ. Do quy tắc đa dạng, đôi khi không xảy ra, ví dụ: kiccayaṃ. 132. Rānubandhe-nta sarādissa. 132. Khi có hậu tố có anubandha ra, (lược bỏ) phần bắt đầu bằng nguyên âm cuối. Anto saro ādimhi yassāvayavassa, tassa lopo hoti rānubandhe. Kittakaṃ, petteyyaṃ. Khi có hậu tố có anubandha ra, phần (của thân từ) bắt đầu bằng nguyên âm cuối sẽ bị lược bỏ. Ví dụ: Kittakaṃ, petteyyaṃ. 133. Kisamahatamime kasa mahā. 133. Kisa và mahat được thay thế tương ứng bằng kasa và mahā. Kisassa mahato ime kasamahā honti yathākkamaṃ, kasimā, mahimā. Kasa và mahā lần lượt là những từ thay thế cho kisa và mahat. Ví dụ: kasimā, mahimā. 134. Āyussāyasa mantumhi. 134. Āyu được thay thế bằng āyasa khi mantu theo sau. Āyussa [Pg.174] āyasādeso hoti mantumhi. Āyasmā. Āyu được thay thế bằng āyasa khi mantu theo sau. Ví dụ: Āyasmā. 135. Jo vuddhassiyiṭṭhesu. 135. Vuddha được thay thế bằng ja khi iya hoặc iṭṭha theo sau. Vuddhassa jo hoti iyaiṭṭhesu, jeyyo, jeṭṭho. Vuddha được thay thế bằng ja khi iya hoặc iṭṭha theo sau. Ví dụ: jeyyo, jeṭṭho. 136. Bāḷhantikapasatthānaṃ sādha neda sā. 136. Bāḷha, antika, và pasattha (được thay thế) lần lượt bằng sādha, neda, và sā. Iyaiṭṭhesu bāḷhantikapasatthānaṃ sādha neda sā honti yathākkamaṃ. Sādhiyo, sādhiṭṭho, nediyo, nediṭṭho, seyyo, seṭṭho. Khi iya hoặc iṭṭha theo sau, bāḷha, antika, và pasattha lần lượt được thay thế bằng sādha, neda, và sā. Ví dụ: Sādhiyo, sādhiṭṭho, nediyo, nediṭṭho, seyyo, seṭṭho. 137. Kaṇakanāppayuvānaṃ. 137. Appa và yuvan (được thay thế) bằng kaṇa và kanā. Iyaiṭṭhesu appayuvānaṃ kaṇa kanā honti yathākkamaṃ. Kaṇiyo kaṇiṭṭho, kaniyo kaniṭṭho. Khi iya hoặc iṭṭha theo sau, appa và yuvan lần lượt được thay thế bằng kaṇa và kanā. Ví dụ: Kaṇiyo, kaṇiṭṭho, kaniyo, kaniṭṭho. 138. Lopo vī mantu vantūnaṃ. 138. Sự lược bỏ của vī, mantu, và vantu. Vī mantu vantūnaṃ lopo hoti iyaiṭṭhesu. Atisayena medhāvī medhiyo, medhiṭṭho, atisayena satimā satiyo, satiṭṭho, atisayena guṇavā guṇiyo, guṇiṭṭho. Vī, mantu, và vantu bị lược bỏ khi iya hoặc iṭṭha theo sau. Ví dụ: người có trí tuệ vượt trội (atisayena medhāvī) là medhiyo, medhiṭṭho; người có niệm vượt trội (atisayena satimā) là satiyo, satiṭṭho; người có đức hạnh vượt trội (atisayena guṇavā) là guṇiyo, guṇiṭṭho. 139. Ḍe satissa tissa. 139. Khi ḍa theo sau, ti của sati (bị lược bỏ). Ḍepare satyantassa tikārassa lopo hoti, vīsaṃ sataṃ, tiṃsaṃ sataṃ. Khi ḍa theo sau, chữ ti ở cuối của sati bị lược bỏ. Ví dụ: vīsaṃ sataṃ, tiṃsaṃ sataṃ. 140. Etasseṭa ttake. 140. Eta được thay thế bằng eṭa khi ttaka theo sau. Ttake pare etassa eṭa hoti. Ettakaṃ. Khi ttaka theo sau, eta trở thành eṭa. Ví dụ: Ettakaṃ. 141. Ṇikassiyo vā. 141. Hậu tố ṇika một cách tùy chọn được thay thế bằng iya. Ṇikassa [Pg.175] vā iyo hoti, sakyaputtiyo, sakyaputtiko. Hậu tố iya tùy chọn thay cho ṇika. Ví dụ: sakyaputtiyo, sakyaputtiko. 142. Adhātussa kā-syādito ghe-ssi. 142. Đối với từ không phải ngữ căn, sau ka không phải syādi, [a thành] i khi gha theo sau. Ghe pare adhātussa yo kakāro, tato pubbassa akārassa bahulaṃ i hoti sace gho na syādito paro hoti. Bālikā, kārikā, adhātussāti kiṃ? Sakā, keti kiṃ? Nandanā, asyāditoti kiṃ? Bahuparibbājakā mathurā, bahucammikāti kakārena syādino byavahitattā siddhaṃ, gheti kiṃ? Bālako, assāti kiṃ? Bahukattukā sālā. Khi gha theo sau, nguyên âm a đứng trước phụ âm ka của một từ không phải là ngữ căn thường được đổi thành i, nếu gha không đi sau một hậu tố syādi. Ví dụ: Bālikā, kārikā. Tại sao nói 'của một từ không phải là ngữ căn'? Ví dụ: Sakā. Tại sao nói 'sau ka'? Ví dụ: Nandanā. Tại sao nói 'không phải là syādi'? Ví dụ: Bahuparibbājakā mathurā. Trong trường hợp bahucammikā, vì ka bị ngăn cách với syādi, nên quy tắc được áp dụng. Tại sao nói 'khi gha theo sau'? Ví dụ: Bālako. Tại sao nói 'của a'? Ví dụ: Bahukattukā sālā. Iti moggallāne byākaraṇe vuttiyaṃ Như vậy trong phần chú giải của ngữ pháp Moggallāna Ṇādikaṇḍo catuttho. Chương thứ tư về Ṇa, v.v. 5. Pañcamo kaṇḍo (khādi) 5. Chương thứ năm (về kha, v.v.) 1. Tija mānehi kha sā khamā vīmaṃsāsu. 1. Từ các ngữ căn tij và mān, các hậu tố kha và sa được dùng theo thứ tự trong ý nghĩa là khamā (nhẫn nại) và vīmaṃsā (suy xét). Khantiyaṃ tijā vīmaṃsāyaṃ mānā ca khasappaccayā honti yathākkamaṃ, titikkhā, vīmaṃsā, titikkhati, vīmaṃsati. Khamāvīmaṃsā, sūti kiṃ? Tejanaṃ, tejo, tejayati, mānanaṃ, mānomāneti. Từ ngữ căn tij trong ý nghĩa là khanti (nhẫn nại) và từ ngữ căn mān trong ý nghĩa là vīmaṃsā (suy xét), các hậu tố kha và sa được dùng theo thứ tự. Ví dụ: titikkhā, vīmaṃsā, titikkhati, vīmaṃsati. Tại sao nói 'trong ý nghĩa là nhẫn nại và suy xét'? Ví dụ: Tejanaṃ, tejo, tejayati, mānanaṃ, mānomāneti. 2. Kitā tikicchāsaṃsayesu cho. 2. Từ ngữ căn kit, hậu tố cha được dùng trong ý nghĩa là tikicchā (chữa trị) và saṃsaya (nghi ngờ). Tikicchāyaṃ saṃsaye ca vattamānā kitā cho hoti. Tikicchā, vicikicchā, tikicchati, vicikicchati. Aññatra niketo, saṃketo, ketanaṃ, keto, ketayati. Từ ngữ căn kit, khi có ý nghĩa là chữa trị và nghi ngờ, hậu tố cha được dùng. Ví dụ: Tikicchā, vicikicchā, tikicchati, vicikicchati. Trong các trường hợp khác: niketo, saṃketo, ketanaṃ, keto, ketayati. 3. Nindāyaṃ gupa badhā bassa bho ca. 3. Trong ý nghĩa là nindā (chỉ trích), từ các ngữ căn gup và badh, [hậu tố cha được dùng] và ba được đổi thành bha. Nindāyaṃ [Pg.176] vattamānehi gupa badhehi cho hoti bassa bho ca. Jigucchā, bībhacchā, jigucchati, bībhacchati, aññatra gopanaṃ, gopo, gopeti, badhako. Từ các ngữ căn gup và badh, khi có ý nghĩa là chỉ trích, hậu tố cha được dùng và ba được đổi thành bha. Ví dụ: Jigucchā, bībhacchā, jigucchati, bībhacchati. Trong các trường hợp khác: gopanaṃ, gopo, gopeti, badhako. 4. Tuṃsmā lopo cicchāyaṃ te. 4. Sau hậu tố tuṃ, trong ý nghĩa là mong muốn, các hậu tố [kha, sa, cha] được dùng, và hậu tố tuṃ bị lược bỏ. Tumantato icchāyamatthe te khasachā honti bahulaṃ, lopo ca tuṃpaccayassa hoti sutattā, bubhukkhā, jigīsāṃ, jighacchā, bubhukkhati, jigīsati jighacchati. Idha kasmā na hoti ‘bhottumicchatī’ti? Padantarenābhidhānā. Tuṃsmāti kiṃ? Bhojanamicchati. Icchāyanti kiṃ? Bhuñjituṃ gacchati. Kathaṃ ‘kūlaṃ vipati satī’ti? Yathā kūlaṃ patitu micchatīti vākyaṃ hoti, evaṃ vuttipi hossati. Vākyameva carahi kathaṃ hoti? Lokassa tathā vacanicchāya. Sau một từ tận cùng bằng tuṃ, trong ý nghĩa là mong muốn, các hậu tố kha, sa, cha thường được dùng, và hậu tố tuṃ bị lược bỏ theo như quy tắc đã nêu. Ví dụ: bubhukkhā, jigīsāṃ, jighacchā, bubhukkhati, jigīsati jighacchati. Tại sao quy tắc không áp dụng ở đây: ‘bhottumicchatī’? Vì ý nghĩa đã được diễn đạt bằng một từ khác. Tại sao nói 'sau tuṃ'? Ví dụ: Bhojanamicchati. Tại sao nói 'trong ý nghĩa là mong muốn'? Ví dụ: Bhuñjituṃ gacchati. Làm thế nào [giải thích] câu ‘kūlaṃ vipati satī’? Giống như có câu ‘kūlaṃ patitu micchati’, thì cũng sẽ có dạng phái sinh. Vậy thì, làm sao lại có câu như vậy? Do ý muốn nói như vậy của người đời. 5. Īyo kammā. 5. Hậu tố īya được dùng sau một từ là đối tượng. Icchākammato icchāyamatthe īyappaccayo hoti. Puttamicchati putthīyati. Kammāti kiṃ? Asinecchati. Idha kasmā na hoti ‘raññoputtamicchatī’ti? Sāpekkhattā, na hi aññamapekkhamāno aññena sahekatthibhāvamanubhavituṃ sakkoti. Idhāpi carahi na siyā ‘attano putta micchatī’ti? Nevettha bhavitabbaṃ, na hi bhavati ‘attano puttīyatī’ti, kathaṃ carahi puttassa attaniyatā-vagamyate[Pg.177]? Aññassāsutattā icchāya ca tabbisayattā. Sau đối tượng của động từ 'mong muốn', trong ý nghĩa là mong muốn, hậu tố īya được dùng. Ví dụ: Puttamicchati (mong muốn có con trai) trở thành putthīyati. Tại sao nói 'từ đối tượng'? Ví dụ: Asinecchati (mong muốn có gươm). Tại sao quy tắc không áp dụng ở đây: ‘rañño puttam icchatī’? Vì có sự phụ thuộc; một từ phụ thuộc vào một từ khác thì không thể có sự đồng nhất về ý nghĩa với một từ khác nữa. Vậy thì, ở đây cũng không nên có: ‘attano puttam icchatī’? Ở đây cũng không nên có, vì không có dạng ‘attano puttīyatī’. Vậy thì, làm thế nào để hiểu được sự sở hữu của người con? Vì không có người [chủ] nào khác được nghe đến, và vì sự mong muốn có đối tượng là người con đó. 6. Upamānācāre. 6. Từ một đối tượng so sánh, trong ý nghĩa là 'hành xử như'. Kammato upamānā ācāratthe īyo hoti. Puttami-vā-carati puttīyati māṇavakaṃ, upamānāti kiṃ? Puttamācarati. Từ một đối tượng là vật so sánh, trong ý nghĩa là 'hành xử như', hậu tố īya được dùng. Ví dụ: Puttami-vā-carati (hành xử với chàng thanh niên như với con trai) trở thành puttīyati māṇavakaṃ. Tại sao nói 'từ một đối tượng so sánh'? Ví dụ: Puttamācarati (hành xử với con trai). 7. Ādhārā. 7. Từ một nơi chốn (ādhāra). Ādhāratū-pamānā ācāratthe īyo yoti. Kuṭiyamivā-carati kuṭīyatī pāsāde, pāsādīyati kuṭiyaṃ bhikkhu. Từ một nơi chốn là đối tượng so sánh, trong ý nghĩa là 'hành xử như', hậu tố īya được dùng. Ví dụ: Kuṭiyamivā-carati (hành xử trong cung điện như trong túp lều) trở thành kuṭīyatī pāsāde. Vị tỳ khưu hành xử trong túp lều như trong cung điện trở thành pāsādīyati kuṭiyaṃ. 8. Kattutāyo. 8. Từ chủ thể, [dùng] hậu tố āya. Kattutū-pamānā ācāratthe āyo hoti. Pabbato ivācarati pabbatāyati. Từ một chủ thể là đối tượng so sánh, trong ý nghĩa là 'hành xử như', hậu tố āya được dùng. Ví dụ: Pabbato ivācarati (hành xử như một ngọn núi) trở thành pabbatāyati. 9. Ycatthe. 9. Trong ý nghĩa là 'trở thành cái mà trước đó không phải'. Kattuto abhūtatabbhāve āyo hoti bahulaṃ. Bhusāyati, paṭapaṭāyati, lohitāyati, kattutotveva? (Abhusaṃ) bhusaṃ karotīhi, iha kasmā na hoti ‘bhusī bhavatī’ti? Vuttatthatāya. Từ một chủ thể, trong ý nghĩa là 'trở thành cái mà trước đó không phải', hậu tố āya thường được dùng. Ví dụ: Bhusāyati, paṭapaṭāyati, lohitāyati. Tại sao chỉ nói 'từ chủ thể'? Ví dụ: (Cái không nhiều) làm cho thành nhiều. Tại sao quy tắc không áp dụng ở đây: ‘bhusī bhavatī’? Vì ý nghĩa đã được diễn đạt rồi. 10. Saddādīni karoti. 10. Trong ý nghĩa là 'làm ra âm thanh, v.v.'. Saddādīhi dutiyantehi karotīti asmiṃ atthe āyo hoti. Saddāyati, verāyati, kalahāyati, dhūpāyati. Sau các từ như sadda, v.v., ở đối cách, trong ý nghĩa là 'làm ra', hậu tố āya được dùng. Ví dụ: Saddāyati, verāyati, kalahāyati, dhūpāyati. 11. Numotva-sso. 11. Và sau từ 'namo', [dùng] hậu tố assa. Namoiccasmā [Pg.178] karotīti asmiṃ atthe asso hoti. Namassati tathāgtaṃ. Sau từ 'namo', trong ý nghĩa là 'làm', hậu tố assa được dùng. Ví dụ: Namassati tathāgataṃ (đảnh lễ Như Lai). 12. Dhātvatthe nāmasmi. 12. Từ một danh từ, trong ý nghĩa của một ngữ căn. Nāmasmā dhātvatthe bahulamihoti. Hatthinā atikkamati atihatthayati, vīṇāya upagāyati upavīṇayati, daḷhaṃ karoti vinayaṃ daḷhayati, visuddhā hoti ratti visuddhayati, kusalaṃ pucchati kusalayati. Từ một danh từ, trong ý nghĩa của một ngữ căn, [hậu tố] thường được dùng. Ví dụ: Hatthinā atikkamati (vượt qua bằng voi) trở thành atihatthayati; vīṇāya upagāyati (hát theo đàn tỳ bà) trở thành upavīṇayati; daḷhaṃ karoti vinayaṃ (làm cho giới luật vững chắc) trở thành daḷhayati; visuddhā hoti ratti (đêm trở nên thanh tịnh) trở thành visuddhayati; kusalaṃ pucchati (hỏi thăm về sự an lành) trở thành kusalayati. 13. Saccādīhāpi. 13. Cũng có (tiếp vị ngữ) āpi sau (nhóm) Saccādi. Saccādīhi dhātvatthe āpi hoti. Saccāpeti, atthāpeti, vedāpeti, sukkhāpeti, sukhāpeti, dukkhāpeti. Sau (nhóm) Saccādi, trong ý nghĩa của động từ căn, có tiếp vị ngữ āpi. (Ví dụ:) Saccāpeti, atthāpeti, vedāpeti, sukkhāpeti, sukhāpeti, dukkhāpeti. 14. Kriyatthā. 14. Về ý nghĩa của hành động. Ayamadhikāro āsatthaparisamattiyā. Kriyā attho yassa so kriyattho dhātu. Quyền hạn này (kéo dài) cho đến cuối chương. Động từ căn nào có ý nghĩa là hành động, đó là động từ căn kriyattha. 15. Curādito ṇi. 15. Sau (nhóm) Curādi là (tiếp vị ngữ) ṇi. Curādīhi kriyatthehi sakatthe ṇi paro hoti bahulaṃ. Ṇakāro vuddhyattho, evamaññatrāpi, corayati, lāḷayati, kathaṃ ‘rajjaṃ kāretī’ti? Yogavibhāgato. Sau nhóm Curādi có nghĩa là hành động, tiếp vị ngữ ṇi được dùng theo sau một cách đa dạng trong ý nghĩa riêng của chúng. Chữ ṇ có mục đích là tăng trưởng (vuddhi), cũng như vậy ở những nơi khác. (Ví dụ:) corayati, lāḷayati. (Câu hỏi:) làm thế nào (có hình thức) ‘rajjaṃ kāretī’? (Trả lời:) Do sự phân chia quy tắc. 16. Payojakabyāpāre ṇāpi ca. 16. Và (tiếp vị ngữ) ṇāpi trong hoạt động của người sai khiến. Kattāraṃ yo payojayati, tassa byāpāre kriyatthā ṇiṇāpī honti bahulaṃ, kāreti, kārāpeti. Nanu ca kattāpi karaṇādīnaṃ [Pg.179] payojakoti taṃbyāpārepi ṇiṇāpī pāpuṇanti? Payojakaggahaṇasāmatthiyā na bhavissanti curādīhi visuṃ vacanasāmatthiyā ca. Ato bhiyyo ṇāpiyeva, ṇiyevuvaṇṇato, dvayamevaññehi. Người nào sai khiến tác nhân, trong hoạt động của người đó, sau các động từ căn có nghĩa là hành động, các tiếp vị ngữ ṇi và ṇāpi được dùng một cách đa dạng. (Ví dụ:) kāreti, kārāpeti. (Phản đối:) Chẳng phải tác nhân cũng sai khiến các công cụ v.v. sao, vậy trong hoạt động của chúng, ṇi và ṇāpi cũng sẽ được áp dụng? (Trả lời:) Do hiệu lực của việc dùng từ 'payojaka' (người sai khiến), chúng sẽ không được dùng; và cũng do hiệu lực của quy tắc riêng cho nhóm Curādi. Do đó, phần lớn chỉ có ṇāpi; chỉ có ṇi sau các động từ căn tận cùng bằng u và uv; cả hai sau các động từ căn khác. 17. Kyo bhāvakammesva-parokkhesu māna nta tyādīsu. Bhāvakammavihitesu parokkhāvajjitesu mānantatyādīsu paresu kyo hoti kriyatthā. Ntaggahaṇamuttaratthaṃ, kakāro avuddhyattho evamuttaratrāpi. Ṭhīyamānaṃ, ṭhīyate, sūyamānaṃ, sūyate, aparokkhesu mānantatyādīsūti kiṃ? Babhūva devadattena, bibhida kusulo. Bhijjate kusulo sayamevāti ‘bhijjate’ti savanā kammatā-vagamyate, ‘sayamevā’ti savanato kattutā, kattutāvacanicchāyantu ‘bhindati kusulo attāna’nti bhavati, evamaññampi yathāgamamanugantabbaṃ. ‘Aparokkhesu mānantatyādīsū’ti ayamadhikāro ā ‘tanāditvo’ti 5.26. Apica ete kyādayo tyādīsu parabhūtesu kattukammabhāva vihitesu kyalādīnaṃ vidhānato tesveva viññāyantīti akammakehi dhātūhi kattubhāvesu, sakammakehi kattukammesu, kammāvacanicchāyaṃ bhāve ca bhavantīti veditabbā. Yassa pana dhātussa kiriyā kammamapekkhate, so sakammako, yassa tu kiriyā kattumattamapekkhate, svākammakoti ñātabbaṃ. 17. Tiếp vị ngữ kya (được dùng) trong nghĩa trạng thái (bhāva) và đối tượng (kamma), khi các (tiếp vị ngữ) māna, nta, tyādi theo sau, ngoại trừ thì quá khứ (parokkha). Sau các động từ căn có nghĩa là hành động, khi các (tiếp vị ngữ) māna, nta, tyādi theo sau, được quy định trong nghĩa trạng thái và đối tượng, ngoại trừ thì quá khứ, thì có tiếp vị ngữ kya. Việc nêu nta là cho quy tắc sau. Chữ k có mục đích là không tăng trưởng (vuddhi), cũng như vậy ở các quy tắc sau. (Ví dụ:) Ṭhīyamānaṃ, ṭhīyate, sūyamānaṃ, sūyate. (Câu hỏi:) Tại sao nói 'khi các (tiếp vị ngữ) māna, nta, tyādi theo sau, ngoại trừ thì quá khứ'? (Ví dụ:) Babhūva devadattena, bibhida kusulo. Trong câu 'Bhijjate kusulo sayameva' (chiếc chiếu tự nó bị rách), khi nghe 'bhijjate' thì hiểu là nghĩa đối tượng, khi nghe 'sayameva' thì hiểu là nghĩa tác nhân. Nhưng khi muốn diễn tả nghĩa tác nhân thì trở thành 'bhindati kusulo attānaṃ' (chiếc chiếu tự làm rách nó). Các trường hợp khác cũng nên được hiểu theo truyền thống. Quyền hạn này 'khi các (tiếp vị ngữ) māna, nta, tyādi theo sau, ngoại trừ thì quá khứ' kéo dài đến quy tắc 'tanāditvo' 5.26. Hơn nữa, các tiếp vị ngữ kya v.v. này được quy định khi các tiếp vị ngữ tyādi theo sau, vốn được quy định cho nghĩa tác nhân, đối tượng và trạng thái, do đó chúng được hiểu là có cùng những ý nghĩa đó. Vì vậy, cần biết rằng: từ các động từ căn bất cập vật, chúng có nghĩa tác nhân và trạng thái; từ các động từ căn cập vật, chúng có nghĩa tác nhân và đối tượng, và cũng có nghĩa trạng thái khi muốn diễn tả đối tượng. Cần biết rằng, động từ căn nào mà hành động của nó đòi hỏi một đối tượng thì là động từ căn cập vật (sakammaka); còn động từ căn nào mà hành động của nó chỉ đòi hỏi một tác nhân thì là động từ căn bất cập vật (akammaka). 18. Kattari lo. 18. Trong nghĩa tác nhân, (có tiếp vị ngữ) la. Kriyatthato aparokkhesu kattuvihitamāna ntatyādīsu lo hoti. Lakāro, ‘‘ñilasse’’ti 5-163 visesanattho. Pacamāno, pacanto, pacati. Sau động từ căn có nghĩa là hành động, khi các (tiếp vị ngữ) māna, nta, tyādi được quy định trong nghĩa tác nhân theo sau, ngoại trừ thì quá khứ, thì có tiếp vị ngữ la. Chữ l có mục đích để phân biệt trong quy tắc 'ñilasse' 5-163. (Ví dụ:) Pacamāno, pacanto, pacati. 19. Maṃ ca rudhādīnaṃ. 19. Và (tiếp vị ngữ) maṃ sau (nhóm) Rudhādi. Rudhādito [Pg.180] kattuvihitamānanta tyādīsu lo hoti maṃ ca antasarā paro. Makāro-nubandho, akāro uccāraṇattho. Rundhamāno, rundhanto, rundhati. Sau nhóm Rudhādi, khi các (tiếp vị ngữ) māna, nta, tyādi được quy định trong nghĩa tác nhân theo sau, thì có tiếp vị ngữ la, và maṃ sau nguyên âm cuối. Chữ m là một chỉ tố (anubandha), chữ a là để phát âm. (Ví dụ:) Rundhamāno, rundhanto, rundhati. 20. Ṇiṇāpyāpīhi vā. 20. Sau ṇi, ṇāpi, và āpi, một cách tùy chọn. Ṇiṇāpyāpīhi kattuvihitamānanta tyādīsu lo hoti vibhāsā, orayanto, corento, kārayanto, kārento, kārāpayanto, kārāpento, saccāpayanto, saccāpento, corayati, coreti, kārayati, kāreti, kārāpayati, kārāpeti, saccāpayati, saccāpeti. Vavatthitavibhāsattho-yaṃ vāsaddo, tena māne niccaṃ, corayamāno, kārayamāno, kārāpayamāno, saccāpayamāno. Sau ṇi, ṇāpi, và āpi, khi các (tiếp vị ngữ) māna, nta, tyādi được quy định trong nghĩa tác nhân theo sau, thì có tiếp vị ngữ la một cách tùy chọn. (Ví dụ:) orayanto, corento, kārayanto, kārento, kārāpayanto, kārāpento, saccāpayanto, saccāpento, corayati, coreti, kārayati, kāreti, kārāpayati, kārāpeti, saccāpayati, saccāpeti. Từ 'vā' này có nghĩa là tùy chọn có giới hạn, do đó với (tiếp vị ngữ) māna thì luôn luôn (có la). (Ví dụ:) corayamāno, kārayamāno, kārāpayamāno, saccāpayamāno. 21. Divādīhi yaka. 21. Sau (nhóm) Divādi, (có tiếp vị ngữ) yaka. Divādīhi lavisaye yaka hoti. Dibbanto, dibbati. Sau nhóm Divādi, trong phạm vi của la, có tiếp vị ngữ yaka. (Ví dụ:) Dibbanto, dibbati. 22. Tudādīhi ko. 22. Sau (nhóm) Tudādi, (có tiếp vị ngữ) ka. Tudādīhi lavisaye ko hoti. Tudamāno, tudanto, tudati. Sau nhóm Tudādi, trong phạm vi của la, có tiếp vị ngữ ka. (Ví dụ:) Tudamāno, tudanto, tudati. 23. Jyādīhi knā. 23. Sau (nhóm) Jyādi, (có tiếp vị ngữ) knā. Jiādīhi lavisaye knā hoti. Jinanto, jināti. Kathaṃ ‘jayanto’ jayatī, ti? Bhūvādipāṭhā. Sau nhóm Ji-ādi, trong phạm vi của la, có tiếp vị ngữ knā. (Ví dụ:) Jinanto, jināti. (Câu hỏi:) Làm thế nào (có các hình thức) 'jayanto', 'jayati'? (Trả lời:) Do được đọc trong nhóm Bhūvādi. 24. Kyādīhi kṇā. 24. Sau (nhóm) Kyādi, (có tiếp vị ngữ) kṇā. Kīādīhi [Pg.181] lavisaye kṇā hoti. Kiṇanto, kiṇāti. Sau nhóm Kī-ādi, trong phạm vi của la, có tiếp vị ngữ kṇā. (Ví dụ:) Kiṇanto, kiṇāti. 25. Svādīhi kṇo. 25. Sau (nhóm) Svādi, (có tiếp vị ngữ) kṇo. Suādīhi lavisaye kṇo hoti. Suṇamāno, suṇanto, suṇoti. Kathaṃ suṇātīti? Kyādipāṭhā. Sau nhóm Su-ādi, trong phạm vi của la, có tiếp vị ngữ kṇo. (Ví dụ:) Suṇamāno, suṇanto, suṇoti. (Câu hỏi:) Làm thế nào (có hình thức) 'suṇāti'? (Trả lời:) Do được đọc trong nhóm Kyādi. 26. Tanāditvo. 26. Sau (nhóm) Tanādi, (có tiếp vị ngữ) o. Tanādito lavisaye o hoti. Tanoti. Sau nhóm Tanādi, trong phạm vi của la, có tiếp vị ngữ o. (Ví dụ:) Tanoti. 27. Bhāvakammesu tabbā-nīyā. 27. Trong nghĩa trạng thái và đối tượng, (có các tiếp vị ngữ) tabba và anīya. Tabbaanīyā kriyatthā pare bhāvakammesu bahulaṃ bhavanti. Kattabbaṃ, karaṇīyaṃ, kattabbo kaṭo, karaṇīyo. Bahulādhikārā karaṇādīsupi bhavanti, sinānīyaṃ cuṇṇaṃ, dānīyo brāhmaṇo, sammāvattanīyo guru, pavacanīyo upajjhāyo, upaṭṭhānīyo sisso. Các tiếp vị ngữ tabba và anīya theo sau động từ căn có nghĩa là hành động, trong nghĩa trạng thái và đối tượng, một cách đa dạng. (Ví dụ:) Kattabbaṃ, karaṇīyaṃ, kattabbo kaṭo, karaṇīyo. Do quyền hạn của 'bahulaṃ' (đa dạng), chúng cũng được dùng trong nghĩa công cụ v.v. (Ví dụ:) sinānīyaṃ cuṇṇaṃ, dānīyo brāhmaṇo, sammāvattanīyo guru, pavacanīyo upajjhāyo, upaṭṭhānīyo sisso. 28. Ghyaṇa. 28. (Các tiếp vị ngữ) Ghya và ṇa. Bhāvakammesu kriyatthā paro ghyaṇa hoti bahulaṃ. Vākyaṃ, kāriyaṃ, ceyyaṃ, jeyyaṃ. Sau một căn động từ, tiếp vị ngữ ghyaṇa thường được dùng trong nghĩa bhāva (trạng thái) và kamma (đối tượng). Ví dụ: Vākyaṃ, kāriyaṃ, ceyyaṃ, jeyyaṃ. 29. Āsse ca. 29. Và của (nguyên âm) ā. Ātoghyaṇa hoti bhāvakammesu, āssa e ca. Deyyaṃ. Tiếp vị ngữ ghyaṇa được dùng sau (căn) tận cùng bằng ā trong nghĩa bhāva và kamma, và ā được đổi thành e. Ví dụ: Deyyaṃ. 30. Vadādīhi yo. 30. Sau các căn vadā, v.v. là tiếp vị ngữ ya. Vadādīhi [Pg.182] kriyatthehi yo hoti bahulaṃ bhāvakammesu. Vajjaṃ, majjaṃ, gammaṃ. (42) ‘‘Bhujānne’’, bhojjo odano, bhojjā yāgu, bhoggamaññaṃ. Sau các căn động từ như vadā, v.v., tiếp vị ngữ ya thường được dùng trong nghĩa bhāva và kamma. Ví dụ: Vajjaṃ, majjaṃ, gammaṃ. (42) Trong trường hợp căn ‘bhuj’ với nghĩa ‘ăn’, (ta có) bhojjo odano, bhojjā yāgu, bhoggamaññaṃ. 31. Kicca ghacca bhacca bhabba leyyā. 31. Kicca, ghacca, bhacca, bhabba, leyyā. Ete saddā yappaccayantā nipaccante. Những từ này tận cùng bằng tiếp vị ngữ ya được hình thành một cách bất quy tắc. 32. Guhādīhi yaka. 32. Sau các căn guhā, v.v. là tiếp vị ngữ yaka. Gutādīhi kriyattehi bhāvakammesu yaka hoti. Guyhaṃ, duyhaṃ, sisso. Siddhā evete tabbādayo pesātisaggapattakālesupi gamyamānesu sāmaññenavidhānato, tvayā khalu kaṭo kattabbo, karaṇīyo, kāriyo, kicco, evaṃ tvayā kaṭo kattabbo, bhotā kaṭo kattabbo, bhoto hi patto kālo kaṭakaraṇe. Evaṃ uddhamohuttikepi vattamānato pesādīsu siddhā eva. Tathā arahe kattari sattivisiṭṭhe ca patīyamāne āvassakādhamīṇatāvisiṭṭhe ca bhāvādo siddhā, uddhaṃmuhuttato-bhotā kaṭo kattabbo, bhotā rajjaṃ kattabbaṃ. Bhavaṃ araho, bhotā sāro vahitabbo, bhavaṃ sakko, bhotā avassaṃ kaṭo kattabbo, bhotā nikkho dātabbo. Sau các căn động từ như guhā, v.v., trong nghĩa bhāva và kamma có tiếp vị ngữ yaka. Ví dụ: Guyhaṃ, duyhaṃ, sisso. Các tiếp vị ngữ tabbā, v.v. này thực sự đã được xác lập, bởi vì chúng được quy định một cách tổng quát, ngay cả khi các ý nghĩa như mệnh lệnh (pesa), sự cho phép (atisagga), và thời điểm thích hợp (pattakāla) được hiểu ngầm. Ví dụ: tvayā khalu kaṭo kattabbo, karaṇīyo, kāriyo, kicco. Như vậy, (câu) tvayā kaṭo kattabbo, bhotā kaṭo kattabbo, bhoto hi patto kālo kaṭakaraṇe. Tương tự, chúng được xác lập trong nghĩa mệnh lệnh, v.v. vì cũng áp dụng cho tương lai (uddhamohuttika). Tương tự, chúng được xác lập trong nghĩa bhāva, v.v. khi tác nhân có ý nghĩa xứng đáng (araha) hoặc có năng lực (sattivisiṭṭha), và khi có ý nghĩa cần thiết (āvassaka) hoặc mắc nợ (ādhamīṇatā). Về tương lai: bhotā kaṭo kattabbo, bhotā rajjaṃ kattabbaṃ. (Ví dụ:) Ngài là bậc xứng đáng, bhotā sāro vahitabbo. Ngài là người có khả năng, bhotā avassaṃ kaṭo kattabbo. Bhotā nikkho dātabbo. 33. Kattari ltuṇakā. 33. Trong nghĩa tác nhân (kattari) có các tiếp vị ngữ ltu, ṇa, và aka. Kattari kārake kriyatthā ltuṇakā honti bahulaṃ. Paṭhitā, pāṭhako. Bahulamitveva? Pādehi harīyatīti pādahā-rako[Pg.183], gale cuppateti galecopako. Siddhova ltu, arahe sīlasādhudhammesu ca sāmaññavihitattā, bhavaṃ khalu kaññāya pariggahitā, bhavametaṃ arahati. Sīlādīsu-khalvapi upādātā kumārake, gantā khelaṃ, muṇḍayitāro sāviṭṭhāyanā vadhuṃ katapariggahaṃ. Trong tác nhân cách (kattari kāraka), sau một căn động từ, các tiếp vị ngữ ltu, ṇa, và aka thường được dùng. Ví dụ: Paṭhitā, pāṭhako. Chính vì từ ‘thường’ (bahulaṃ)? (Nên có các ví dụ như) Pādehi harīyatīti pādahā-rako, gale cuppateti galecopako. Tiếp vị ngữ ltu cũng được xác lập trong nghĩa ‘xứng đáng’ (araha), ‘thói quen’ (sīla), và ‘hạnh tốt’ (sādhudhamma) vì được quy định một cách tổng quát. Ví dụ: bhavaṃ khalu kaññāya pariggahitā, bhavametaṃ arahati. Trong nghĩa thói quen, v.v. cũng vậy: upādātā kumārake, gantā khelaṃ, muṇḍayitāro sāviṭṭhāyanā vadhuṃ katapariggahaṃ. 34. Āvī. 34. (Tiếp vị ngữ) Āvī. Kriyatthā āvī hoti bahulaṃ kattari. Bhayadassāvī. Appavisayataññāpanatthaṃ bhinnayogakaraṇaṃ, sāmaññavihitattā sīlā dīsu ca hoteva. Sau một căn động từ, tiếp vị ngữ āvī thường được dùng trong nghĩa tác nhân. Ví dụ: Bhayadassāvī. Việc lập thành một quy tắc riêng là để chỉ ra phạm vi áp dụng hẹp của nó. Vì được quy định một cách tổng quát, nó cũng được dùng trong nghĩa thói quen (sīla), v.v. 35. Āsiṃsāyamako. 35. Trong nghĩa mong ước (āsiṃsā), có tiếp vị ngữ aka. Āsiṃsāyaṃ gamyamānāyaṃ kriyatthā ako hoti kattari. Jīvatūti jīvako, nandatūti nandako, bhavatūti bhavako. Khi ý nghĩa mong ước (āsiṃsā) được hiểu ngầm, sau một căn động từ, tiếp vị ngữ ako được dùng trong nghĩa tác nhân. Ví dụ: Jīvatūti jīvako, nandatūti nandako, bhavatūti bhavako. 36. Karā ṇano. 36. Sau căn kar là tiếp vị ngữ ṇana. Karato kattari ṇano hoti. Karotīti kāraṇaṃ, kattarīti kiṃ? Karaṇaṃ. Sau căn kar, tiếp vị ngữ ṇana được dùng trong nghĩa tác nhân. Ví dụ: Karotīti kāraṇaṃ. Tại sao nói ‘trong nghĩa tác nhân’? (Để phân biệt với) Karaṇaṃ. 37. Hāto vīhikālesu. 37. Sau căn hā, (tiếp vị ngữ ṇana được dùng) trong nghĩa lúa (vīhi) và thời gian (kāla). Hāto vīhismiṃ kāle ca ṇano hoti kattari. Hāyanā nāma vihayo, hāyano saṃvaccharo, vīhikālesūti kiṃ? Hātā. Sau căn hā, tiếp vị ngữ ṇana được dùng trong nghĩa tác nhân khi có nghĩa là lúa (vīhi) và thời gian (kāla). Ví dụ: Hāyanā nāma vihayo, hāyano saṃvaccharo. Tại sao nói ‘trong nghĩa lúa và thời gian’? (Để phân biệt với) Hātā. 38. Vidā kū. 38. Sau căn vid là tiếp vị ngữ kū. Vidasmā kū hoti kattari. Vidū, lokavidū. Sau căn vid, tiếp vị ngữ kū được dùng trong nghĩa tác nhân. Ví dụ: Vidū, lokavidū. 39. Vito ñāto. 39. Sau căn ñā đi với tiền tố vi-. Vipubbā [Pg.184] ñāiccasmā kū hoti kattari. Viññū. Vitoti kiṃ? Paññā. Sau căn ñā đi với tiền tố vi-, tiếp vị ngữ kū được dùng trong nghĩa tác nhân. Ví dụ: Viññū. Tại sao nói ‘đi với tiền tố vi-’? (Để phân biệt với) Paññā. 40. Kammā. 40. Sau một đối tượng (kamma). Kammato parā ñāiccasmā kū hoti kattari. Sabbaññū, kālaññū. Sau căn ñā đi sau một đối tượng, tiếp vị ngữ kū được dùng trong nghĩa tác nhân. Ví dụ: Sabbaññū, kālaññū. 41. Kvacaṇa. 41. Đôi khi là tiếp vị ngữ aṇa. Kammato parā kriyatthā kvaci aṇa hoti kattari. Kumbhakāro, saralāvo, mantajjhāyo, bahulādhikārā idha na hoti ādiccaṃ passati, himavantaṃ suṇoti, gāmaṃ gacchati. Kvacīti kiṃ? Kammakaro. Sau một căn động từ đi sau một đối tượng, đôi khi tiếp vị ngữ aṇa được dùng trong nghĩa tác nhân. Ví dụ: Kumbhakāro, saralāvo, mantajjhāyo. Do quyền chi phối của từ ‘thường’ (bahula), nó không xảy ra ở đây: ādiccaṃ passati, himavantaṃ suṇoti, gāmaṃ gacchati. Tại sao nói ‘đôi khi’? (Để phân biệt với) Kammakaro. 42. Gamā rū. 42. Sau căn gam là tiếp vị ngữ rū. Kammato parā gamā rū hoti kattari. Vedagū pāragū. Sau căn gam đi sau một đối tượng, tiếp vị ngữ rū được dùng trong nghĩa tác nhân. Ví dụ: Vedagū, pāragū. 43. Samānañña bhavanta yāditū-pamānā disā kamme rīrikkhakā. 43. Các tiếp vị ngữ rī, rikkha, ka được dùng trong nghĩa đối tượng (kamma) với (các từ như) samāna, añña, bhavanta, yādi, tu, upamāna, disā. Samānādīhi yādīhi copamānehi parā disā kammakārake rīrikkhakā honti. Samāno viya dissatīti sadī sadikkho sadiso. Aññādī aññādikkho aññādiso. Bhavādī bhavādikkho bhavādiso. Yādī yādikkho yādiso. Tyādī tyādikkho tyādiso. Samānādīhīti kiṃ? Rukkho viya dissati. Upamānāti kiṃ? So dissati. Kammeti kiṃ? So [Pg.185] viya passati. Rakārā antasarādilopatthā, kakāro ekārābhāvattho. Các hậu tố rī, rikkha, ka được dùng sau các từ samāna v.v... và ya v.v... khi chúng là từ so sánh (upamāna) và là túc từ (kammakāraka). Samāno viya dissatīti (được thấy giống như) là sadī, sadikkho, sadiso. (Tương tự) aññādī (khác) thành aññādikkho, aññādiso. Bhavādī (giống như ngài) thành bhavādikkho, bhavādiso. Yādī (giống như cái nào) thành yādikkho, yādiso. Tyādī (giống như cái đó) thành tyādikkho, tyādiso. Tại sao nói samānādīhi (sau các từ samāna v.v...)? (Ví dụ:) Rukkho viya dissati (được thấy giống như cây). Tại sao nói upamānā (từ so sánh)? (Ví dụ:) So dissati (nó được thấy). Tại sao nói kamme (ở túc từ)? (Ví dụ:) So viya passati (nó thấy giống như). Phụ âm ra (trong rī) có tác dụng xóa bỏ nguyên âm cuối (của từ gốc), phụ âm ka (trong rikkha) có tác dụng ngăn cản sự biến thành e. 44. Bhāvakārakesva-ghaṇa ghakā. 44. (Các hậu tố) a, ghaṇa, gha, ka trong nghĩa bhāva và kāraka. Bhāve kārake ca kriyatthā a ghaṇa gha kā honti bahulaṃ. A-paggaho, niggaho, karo, garo, cayo, jayo, ravo, bhavo, paco, vaco, annado, purindado, īsakkaro, dukkaro, sukaro. Ghaṇa-bhāve pāko, cāgo, bhāvo, kārakepi saññāyaṃ tāva pajjatenenāti pādo, rujatīti rogo, visatīti veso, sarati kālantaranti sāro thiraṃso, darīyante etehīti dārā, jīrayati etenāti jāro, asaññāyampi dāyo datto, lābho laddho, gha-vako, nipako, ka-piyo, khipo, bhujo, āyudhaṃ. Các hậu tố a, ghaṇa, gha, ka thường được thêm vào sau căn động từ trong nghĩa bhāva (trạng thái, hành động) và kāraka (tác nhân). (Ví dụ cho) a: paggaho (sự nắm giữ), niggaho (sự chế ngự), karo (người làm), garo (bậc thầy), cayo (sự tích lũy), jayo (sự chiến thắng), ravo (tiếng kêu), bhavo (sự hiện hữu), paco (người nấu), vaco (lời nói), annado (người cho cơm), purindado (người cho thành phố), īsakkaro (dễ làm), dukkaro (khó làm), sukaro (dễ làm). (Ví dụ cho) ghaṇa: trong nghĩa bhāva: pāko (sự nấu chín), cāgo (sự từ bỏ), bhāvo (bản chất); trong nghĩa kāraka, trước hết là danh từ riêng (saññā): pajjatenenāti pādo (cái dùng để đi là chân), rujatīti rogo (cái làm đau đớn là bệnh), visatīti veso (người thuộc giai cấp thứ ba), sarati kālantaranti sāro (cái tồn tại qua thời gian khác là lõi cây, phần cốt lõi), darīyante etehīti dārā (những người được che chở bởi họ là vợ), jīrayati etenāti jāro (người làm cho (chồng) già đi là tình nhân); cũng trong trường hợp không phải danh từ riêng: dāyo (vật được cho), datto (được cho), lābho (vật được nhận), laddho (được nhận). (Ví dụ cho) gha: vako (con sói), nipako (khôn ngoan). (Ví dụ cho) ka: piyo (thân ái), khipo (sự ném), bhujo (cánh tay), āyudhaṃ (vũ khí). 45. Dādhātvi. 45. (Hậu tố) i sau căn dā và dhā. Dādhāhi bahulami hoti bhāvakārakesu. Ādi, nidhi, vālami. Hậu tố i thường được thêm vào sau các căn dā và dhā trong nghĩa bhāva và kāraka. (Ví dụ:) ādi (sự bắt đầu), nidhi (kho tàng), vālami (cái đuôi). 46. Vamādīyyathu. 46. (Hậu tố) athu sau vam v.v... Vamādīhi bhāvakārakesvathu hoti. Vamathu, vepathu, (avathu, sayathu). Hậu tố athu được thêm vào sau các căn vam v.v... trong nghĩa bhāva và kāraka. (Ví dụ:) vamathu (sự nôn mửa), vepathu (sự run rẩy), (avathu, sayathu). 47. Kvi. 47. (Hậu tố) kvi. Kriyatthā [Pg.186] kvi hoti bahulaṃ bhāvakārakesu. Kakāro kānubandhakāriyattho, abhibhū, sayambhū, bhattaggaṃ, (dānaggaṃ) salākaggaṃ, sabhā, pabhā. Hậu tố kvi thường được thêm vào sau căn động từ trong nghĩa bhāva và kāraka. Phụ âm ka (trong kvi) có tác dụng cho các phép biến đổi liên quan đến chỉ thị âm ka. (Ví dụ:) abhibhū (bậc chinh phục), sayambhū (bậc tự giác), bhattaggaṃ (phòng ăn), (dānaggaṃ) (nơi bố thí), salākaggaṃ (nơi phát phiếu), sabhā (hội trường), pabhā (ánh sáng). 48. Ano. 48. (Hậu tố) ana. Kriyattā bhāvakārakesvano hoti. Gamanaṃ, dānaṃ, sampadānaṃ, apādānaṃ, adhikaraṇaṃ, calano, jalano, kodhano, kopano, maṇḍano, bhūsano. Hậu tố ana được thêm vào sau căn động từ trong nghĩa bhāva và kāraka. (Ví dụ:) gamanaṃ (sự đi), dānaṃ (sự cho), sampadānaṃ (sự ban tặng, chỉ định cách), apādānaṃ (sự tách rời, xuất xứ cách), adhikaraṇaṃ (nền tảng, sở tại cách), calano (sự rung động), jalano (sự cháy), kodhano (người hay giận), kopano (người hay nổi nóng), maṇḍano (sự trang điểm), bhūsano (sự trang hoàng). 49. Itthiyamaṇa tti ka yaka yā ca. 49. Trong giống cái, (các hậu tố) a, ṇa, tti, ka, yaka, và yā. Itthiliṅge bhāve kārake ca kriyatthā aādayo honti ano ca bahulaṃ. A titikkhā, vīmaṃsā, jigucchā, pipāsā, puttiyā īhā bhikkhā, āpadā, medhā, godhā, ṇakārā, hārā, tārā, dhārā, ārā, kti-iṭṭhi, siṭṭhi, bhitti, bhatti, tanti bhūti, ka-guhā, rujā, mudā, yaka-vijjā, ijjā, ya-seyyā, samajjā, pabbajjā, paricariyā, jāgariyā, anakāraṇā, hāraṇā, vedanā, vandanā, upāsanā. Trong giống cái, trong nghĩa bhāva và kāraka, các hậu tố a v.v... và ana thường được thêm vào sau căn động từ. (Ví dụ cho) a: titikkhā (sự kham nhẫn), vīmaṃsā (sự thẩm sát), jigucchā (sự nhàm chán), pipāsā (sự khát), puttiyā īhā (sự mong muốn con trai), bhikkhā (sự khất thực), āpadā (tai họa), medhā (trí tuệ), godhā (con kỳ đà). (Ví dụ cho) ṇa: kārā (nhà tù), hārā (chuỗi hạt), tārā (ngôi sao), dhārā (dòng chảy), ārā (cái dùi). (Ví dụ cho) kti (ti): iṭṭhi (sự tế tự), siṭṭhi (sự sáng tạo), bhitti (bức tường), bhatti (lòng sùng mộ), tanti (dây đàn, truyền thống), bhūti (sự thịnh vượng). (Ví dụ cho) ka: guhā (hang động), rujā (cơn đau), mudā (niềm vui). (Ví dụ cho) yaka: vijjā (minh), ijjā (sự cúng dường). (Ví dụ cho) ya: seyyā (giường nằm, sự ngủ), samajjā (hội chúng), pabbajjā (sự xuất gia), paricariyā (sự phục vụ), jāgariyā (sự tỉnh thức). (Ví dụ cho) ana: kāraṇā (nguyên nhân), hāraṇā (sự mang đi), vedanā (cảm thọ), vandanā (sự đảnh lễ), upāsanā (sự phụng sự). 50. Jāhāhi ni. 50. (Hậu tố) ni sau (căn) jā và hā. Jāhāiccetehi ni hotitthiyaṃ. Jāni, hāni. Sau các căn jā và hā này, hậu tố ni được dùng trong giống cái. (Ví dụ:) jāni (sự mất mát), hāni (sự suy giảm). 51. Karā ririyo. 51. (Hậu tố) riri và iya sau (căn) kara. Karato ririyo hotitthiyaṃ. Karaṇaṃ kiriyā. Kathaṃ ‘kriyā’ti? ‘‘Kriyāyaṃ’’ti nipātanā. Sau căn kar, hậu tố riri và iya được dùng trong giống cái. Karaṇaṃ (việc làm) trở thành kiriyā. Tại sao lại là kriyā? Do được hình thành theo phép đặc biệt (nipātanā) trong câu "kriyāyaṃ". 52. Ikitī sarūpe. 52. (Hậu tố) i, ki, ti trong nghĩa tự thân (sarūpa). Kriyatthassa [Pg.187] sarūpe-bhidheyye kriyatthā pare ikitī honti, vaci, yudhi, pacati, ‘akāro kakāro’ti ādīsu kārasaddena samāso, yathā evakāroti. Khi ý nghĩa biểu thị là chính bản thân hình thức của căn động từ, các hậu tố i, ki, ti được thêm vào sau căn động từ. (Ví dụ:) vaci (căn vac), yudhi (căn yudh), pacati (động từ pacati). Trong các trường hợp như ‘akāro kakāro’ (chữ a, chữ ka), có sự kết hợp với từ kāra, giống như trong evakāro (từ eva). 53. Sīlābhikkhaññā-vassakesu ṇī. 53. (Hậu tố) ṇī trong các nghĩa thói quen (sīla), thường xuyên (ābhikkhañña), và sự cần thiết (āvassaka). Kriyatthā ṇī hoti sīlādīsu patīyamānesu, uṇhabhojī, khīrapāyī, avassakārī, satandāyī. Hậu tố ṇī được thêm vào sau căn động từ khi các nghĩa như thói quen (sīla) v.v... được hiểu ngầm. (Ví dụ:) uṇhabhojī (người có thói quen ăn đồ nóng), khīrapāyī (người có thói quen uống sữa), avassakārī (người nhất thiết phải làm), satandāyī (người thường xuyên cho). 54. Thāvarittara bhaṅgura bhidura bhāsura bhassarā. 54. (Các từ) thāvara, ittara, bhaṅgura, bhidura, bhāsura, bhassara. Ete saddā nipaccante sīle gamyamāne. Những từ này được hình thành theo phép đặc biệt khi nghĩa thói quen (sīla) được hiểu ngầm. 55. Kattari bhūte ktavantu ktāvī. 55. Trong nghĩa tác nhân (kattari) ở thời quá khứ (bhūta), (dùng các hậu tố) ktavantu và ktāvī. Bhūte-tthe vattamānato kriyatthā ktavantuttāvī honti kattari. Vijitavā, vijitāvī, bhūteti adhikāro yāva ‘‘āhāratthā’’ti (5-60). Sau căn động từ có nghĩa ở thời quá khứ, các hậu tố ktavantu và ktāvī được dùng trong nghĩa tác nhân. (Ví dụ:) vijitavā (người đã chiến thắng), vijitāvī (người đã chiến thắng). Quyền hạn của từ bhūte (trong quá khứ) kéo dài cho đến câu kệ "āhāratthā" (5-60). 56. Ktobhāvakammesu. 56. (Hậu tố) kta trong nghĩa bhāva và kamma. Bhāve kamme ca bhūte kto hoti. Āsitaṃ bhavatā. Kato kaṭo bhavatā. Trong nghĩa bhāva (trạng thái) và kamma (đối tượng) ở thời quá khứ, hậu tố kta được dùng. (Ví dụ:) Āsitaṃ bhavatā (Việc ngồi đã được ngài thực hiện). Kato kaṭo bhavatā (Chiếc chiếu đã được ngài làm). 57. Kattari cārambhe. 57. Và trong nghĩa tác nhân (kattari) khi bắt đầu (hành động). Kriyārambhe kattari kto hoti yathāpattañca. Pakato bhavaṃ kaṭaṃ, pakato kaṭo bhavatā, pasutto bhavaṃ, pasuttaṃ bhavatā. Khi bắt đầu một hành động, hậu tố kta được dùng trong nghĩa tác nhân, và cũng theo như đã quy định (trong các trường hợp khác). (Ví dụ:) Pakato bhavaṃ kaṭaṃ (Ngài đã bắt đầu làm chiếc chiếu), pakato kaṭo bhavatā (Chiếc chiếu đã được ngài bắt đầu làm), pasutto bhavaṃ (Ngài đã bắt đầu ngủ), pasuttaṃ bhavatā (Việc ngủ đã được ngài thực hiện). 58. Ṭhā-sa vasa silisa sī ruha jara janīhi. 58. Sau (các căn) ṭhā, sa, vasa, silisa, sī, ruha, jara, và janī. Ṭhādīhi [Pg.188] kattari kto hoti yathāpattañca. Upaṭṭhito guruṃ bhavaṃ, upaṭṭhito guru bhotā, upāsito guruṃ bhavaṃ, upāsito guru bhotā, anuvusito guruṃ bhavaṃ, anuvusito guru bhotā, āsiliṭṭho guruṃ bhavaṃ, āsiliṭṭho guru bhotā, adhissito khaṭopikaṃ bhavaṃ, adhissitā khaṭopikā bhotā, āraḷho rukkhaṃ bhavaṃ, āruḷho rukkho bhotā, anujiṇṇo vasaliṃ devadatto, anujiṇṇā vasalī devadattena, anujāto māṇavako māṇavikaṃ, anujātā māṇavikā māṇavakena. Đối với các động từ bắt đầu bằng ṭhā, v.v..., tiếp vị ngữ kta được dùng ở chủ động cách và cũng theo như đã đạt được. (Ví dụ:) Upaṭṭhito guruṃ bhavaṃ (ngài đã hầu hạ vị thầy), upaṭṭhito guru bhotā (vị thầy đã được ngài hầu hạ), upāsito guruṃ bhavaṃ (ngài đã phục vụ vị thầy), upāsito guru bhotā (vị thầy đã được ngài phục vụ), anuvusito guruṃ bhavaṃ (ngài đã sống cùng vị thầy), anuvusito guru bhotā (vị thầy đã được ngài sống cùng), āsiliṭṭho guruṃ bhavaṃ (ngài đã ôm lấy vị thầy), āsiliṭṭho guru bhotā (vị thầy đã được ngài ôm lấy), adhissito khaṭopikaṃ bhavaṃ (ngài đã nằm trên giường), adhissitā khaṭopikā bhotā (cái giường đã được ngài nằm trên), āraḷho rukkhaṃ bhavaṃ (ngài đã trèo lên cây), āruḷho rukkho bhotā (cái cây đã được ngài trèo lên), anujiṇṇo vasaliṃ devadatto (Devadatta đã bắt chước người hạ tiện), anujiṇṇā vasalī devadattena (người hạ tiện đã được Devadatta bắt chước), anujāto māṇavako māṇavikaṃ (chàng trai đã sinh sau cô gái), anujātā māṇavikā māṇavakena (cô gái đã được sinh sau bởi chàng trai). 59. Gamanatthākammakādhāre ca. 59. Và (tiếp vị ngữ kta) cũng được dùng ở vị trí cách đối với các động từ bất cập vật có nghĩa là đi. Gamanatthato akammakato ca kriyatthā ādhāre kto hoti kattari ca yathāpattañca, idamesaṃ yātaṃ, iha te yātā, iha tehi yātaṃ, ayaṃ tehi yāto patho, idamesamāsitaṃ, iha te āsitā, ihatehi āsitaṃ, ‘devo ce vuṭṭho sampannā sālayo’ti kāraṇasāmaggīsampatti etthābhimatā. Đối với các động từ có nghĩa là đi và các động từ bất cập vật, tiếp vị ngữ kta được dùng ở vị trí cách, và cũng ở chủ động cách theo như đã đạt được. (Ví dụ:) idamesaṃ yātaṃ (đây là nơi họ đã đi), iha te yātā (họ đã đi ở đây), iha tehi yātaṃ (nơi đây đã được họ đi đến), ayaṃ tehi yāto patho (đây là con đường đã được họ đi qua). Idamesamāsitaṃ (đây là nơi họ đã ngồi), iha te āsitā (họ đã ngồi ở đây), ihatehi āsitaṃ (nơi đây đã được họ ngồi). Trong câu ‘devo ce vuṭṭho sampannā sālayo’ti (nếu trời đã mưa, lúa gạo được sung túc), ở đây sự viên mãn của tập hợp các nguyên nhân được ám chỉ. 60. Āhāratthā. 60. Đối với các động từ có nghĩa là ăn uống. Ajjhohāratthā ādhāre kto hoti yathāpattañca, idamesaṃ bhuttaṃ, idamesaṃ pītaṃ, iha tehi bhuttaṃ, iha tehi pītaṃ, odano tehi bhutto pītamudakaṃ, akattattho yogavibhāgo, kathaṃ ‘pītā gāvo’ti? Pītamesaṃ vijjatīti pītā, bāhulakā vā, ‘passinno’ti yā ettha bhūtakālatā, tatra tto, evaṃ raññaṃ mato raññaṃ iṭṭho, raññaṃ buddho, raññaṃ pūjito, evaṃ [Pg.189] sīlito, rakkhito, khanto, ākuṭṭho, ruṭṭho, rusito, abhibyāhaṭo, dayiyo, haṭṭho, kantā, saṃyato, amato, ‘kaṭṭha’nti bhūtatāyameva hetuno, phalaṃ tvatra bhāvi. Đối với các động từ có nghĩa là ăn uống, tiếp vị ngữ kta được dùng ở vị trí cách và theo như đã đạt được. (Ví dụ:) idamesaṃ bhuttaṃ (đây là nơi họ đã ăn), idamesaṃ pītaṃ (đây là nơi họ đã uống), iha tehi bhuttaṃ (nơi đây đã được họ ăn), iha tehi pītaṃ (nơi đây đã được họ uống), odano tehi bhutto (cơm đã được họ ăn), pītamudakaṃ (nước đã được uống). Việc phân chia quy tắc này là cho ý nghĩa phi chủ động. (Câu hỏi:) ‘pītā gāvo’ (những con bò đã uống) thì như thế nào? (Trả lời:) Pītā là vì pītamesaṃ vijjati (việc uống của chúng hiện hữu). Hoặc là do quy tắc đa dạng (bāhulaka). Trong từ ‘passinno’ (đã quên), ý nghĩa quá khứ nào có ở đây, thì tiếp vị ngữ tta được dùng trong ý nghĩa đó. Tương tự: raññaṃ mato (được vua quý mến), raññaṃ iṭṭho (được vua mong muốn), raññaṃ buddho (được vua biết đến), raññaṃ pūjito (được vua tôn kính). Tương tự: sīlito, rakkhito, khanto, ākuṭṭho, ruṭṭho, rusito, abhibyāhaṭo, dayiyo, haṭṭho, kantā, saṃyato, amato. Trong từ ‘kaṭṭhaṃ’ (việc khó khăn), (tiếp vị ngữ) chỉ có ý nghĩa quá khứ của nguyên nhân, nhưng kết quả ở đây lại là tương lai. 61. Tuṃ tāye tave bhāve bhavissati kriyāyaṃ tadatthāya. 61. Các tiếp vị ngữ tuṃ, tāye, tave được dùng ở trạng thái cách (bhāva), trong thì tương lai, khi có một động từ khác nhằm mục đích cho hành động đó. Bhavissati atthe vattamānato kriyatthā bhāve tuṃ tāye tave honti kriyāyaṃ tadatthāyaṃ patīyamānāyaṃ. Kātuṃ gacchati, kattāye gacchati, kātave gacchati, icchati bhottuṃ kāmeti bhottunti imīnāva siddhaṃ, punabbidhāne tvihāpi siyā ‘icchanto karotī’ti, evaṃ sakkoti bhottuṃ, jānāti bhottuṃ, gilāyati bhottuṃ, ghaṭate bhottuṃ, ārabhate bhottuṃ, labhate bhottuṃ, pakkamati bhottuṃ, ussahati bhottuṃ, arahati bhottuṃ, atthi bhottuṃ, vijjati bhottuṃ, vaṭṭa tibhottuṃ, kappati bhottunti. Tathā pārayati bhottuṃ, pahu bhottuṃ, samattho bhottuṃ, pariyatto bhottuṃ, alaṃ bhottunti bhavatissa sabbattha sambhavā. Tathā kālo bhottuṃ. Samayo bhotuṃ, velā bhotunti, yathā bhottuṃmano, sottuṃ soto, daṭṭhuṃ cakkhu, yujjhituṃ dhanu, vattuṃ jaḷo, gantumano, kattumalasoti, uccāraṇantu vattāyattaṃ. Bhāveti kiṃ? Karissāmīti gacchati, kriyāyanti kiṃ? Bhikkhissaṃ iccassa jaṭā, tadatthāyanti kiṃ? Gacchissato te bhavissati bhattaṃ bhojanāya. Đối với động từ hiện hữu trong ý nghĩa tương lai, các tiếp vị ngữ tuṃ, tāye, tave được dùng ở trạng thái cách khi một động từ khác nhằm mục đích cho hành động đó được hiểu ngầm. (Ví dụ:) Kātuṃ gacchati (anh ta đi để làm), kattāye gacchati, kātave gacchati. (Các câu như) icchati bhottuṃ (anh ta muốn ăn), kāmeti bhottuṃ (anh ta ham muốn ăn) đã được thành tựu bởi quy tắc này. Nếu có một quy tắc khác, nó cũng có thể áp dụng ở đây, như trong ‘icchanto karotī’ (mong muốn, anh ta làm). Tương tự: sakkoti bhottuṃ (anh ta có thể ăn), jānāti bhottuṃ (anh ta biết cách ăn), gilāyati bhottuṃ (anh ta mệt mỏi để ăn), ghaṭate bhottuṃ (anh ta cố gắng để ăn), ārabhate bhottuṃ (anh ta bắt đầu ăn), labhate bhottuṃ (anh ta có được để ăn), pakkamati bhottuṃ (anh ta khởi hành để ăn), ussahati bhottuṃ (anh ta nỗ lực để ăn), arahati bhottuṃ (anh ta xứng đáng để ăn), atthi bhottuṃ (có để ăn), vijjati bhottuṃ (có sẵn để ăn), vaṭṭati bhottuṃ (thích hợp để ăn), kappati bhottuṃ (phù hợp để ăn). Tương tự: pārayati bhottuṃ (anh ta có thể ăn), pahu bhottuṃ (có khả năng ăn), samattho bhottuṃ (có năng lực ăn), pariyatto bhottuṃ (đủ để ăn), alaṃ bhottuṃ (đủ để ăn), vì động từ ‘bhavati’ (là, có) có thể có mặt ở khắp mọi nơi. Tương tự: kālo bhottuṃ (thời gian để ăn), samayo bhotuṃ (thời điểm để ăn), velā bhotunti (lúc để ăn). Giống như: bhottuṃmano (tâm để ăn), sottuṃ soto (tai để nghe), daṭṭhuṃ cakkhu (mắt để thấy), yujjhituṃ dhanu (cung để chiến đấu), vattuṃ jaḷo (người ngu để nói), gantumano (tâm để đi), kattumalasoti (lười biếng để làm). Việc phát âm thì tùy thuộc vào người nói. (Câu hỏi:) Tại sao nói ‘ở trạng thái cách’ (bhāve)? (Để loại trừ:) Karissāmīti gacchati (anh ta đi với ý nghĩ ‘tôi sẽ làm’). Tại sao nói ‘khi có một động từ khác’ (kriyāyaṃ)? (Để loại trừ:) Bhikkhissaṃ iccassa jaṭā (búi tóc của anh ta là để đi khất thực). Tại sao nói ‘nhằm mục đích cho hành động đó’ (tadatthāya)? (Để loại trừ:) Gacchissato te bhavissati bhattaṃ bhojanāya (sẽ có cơm cho bạn, người sẽ đi, để ăn). 62. Paṭisedhe-laṃkhalūnaṃ tuna tvāna tvā vā. 62. Khi các từ alaṃ và khalu được dùng với nghĩa ngăn cấm, các tiếp vị ngữ tuna, tvāna, tvā được dùng một cách tùy chọn. Alaṃ [Pg.190] khalusaddānaṃ paṭisedhatthānaṃ payoge tunādayo vā honti bhāve. Alaṃ sotuna, khalu sotuna, alaṃ sutvāna, dhalu sutvāna, alaṃ sutvā, khalu sutvā, alaṃ sutena, khalu sotena, alaṃ khalūnanti kiṃ? Mā hotu, paṭisedheti kiṃ? Alaṅkāro. Khi các từ alaṃ và khalu có nghĩa ngăn cấm được sử dụng, các tiếp vị ngữ tuna, v.v... được dùng một cách tùy chọn ở trạng thái cách. (Ví dụ:) Alaṃ sotuna (đừng nghe nữa), khalu sotuna, alaṃ sutvāna, khalu sutvāna, alaṃ sutvā, khalu sutvā, alaṃ sutena, khalu sotena. (Câu hỏi:) Tại sao nói ‘alaṃ và khalu’? (Để loại trừ:) Mā hotu (mong rằng không). Tại sao nói ‘với nghĩa ngăn cấm’? (Để loại trừ:) Alaṅkāro (sự trang hoàng). 63. Pubbekakatthukānaṃ. 63. Đối với các hành động có cùng một chủ thể và một hành động xảy ra trước. Eko kattā yesaṃ byāpārānaṃ, tesu yo pubbo, tadatthato kriyatthā tunādayo honti bhāve, sotuna yāti, sutvāna, sutvā vā, ekakattukānantikiṃ? Bhuttasmiṃ devadatte yaññadatto vajati, pubbāti kiṃ? Bhuñjabhi ca pacati ca. ‘Appatvā nadiṃ pabbato atikkamma pabbataṃ nadī’ti bhūdhātussa sabbattha sambhavā ekakattukatā pubbakālatā ca gamyate. ‘Bhutvā bhutvā gacchatīti’ imināva siddhaṃ ābhikkhaññantu dvibbacanāvagamyate. Kathaṃ ‘jīvaggāhaṃ agāhayi, kāyappacālakaṃ gacchantī’ti ādi? Ghaṇantena kriyāvisesanena siddhaṃ yathā ‘odanapākaṃ sayatī’ti. Đối với các hoạt động có cùng một chủ thể, từ động từ chỉ hành động xảy ra trước, các tiếp vị ngữ tuna, v.v... được dùng ở trạng thái cách. (Ví dụ:) sotuna yāti (nghe xong, anh ta đi), sutvāna, hoặc sutvā. (Câu hỏi:) Tại sao nói ‘có cùng một chủ thể’? (Để loại trừ:) Bhuttasmiṃ devadatte yaññadatto vajati (khi Devadatta đã ăn xong, Yaññadatta đi). Tại sao nói ‘xảy ra trước’? (Để loại trừ:) Bhuñjati ca pacati ca (anh ta vừa ăn vừa nấu). Trong câu ‘Appatvā nadiṃ pabbato atikkamma pabbataṃ nadī’ (núi thì chưa đến sông, sông thì đã vượt qua núi), vì động từ bhū (là, có) có thể hiện hữu ở khắp nơi, nên tính đồng chủ thể và tính trước sau về thời gian được hiểu ngầm. Trong câu ‘Bhutvā bhutvā gacchati’ (ăn đi ăn lại rồi đi), điều này được thành tựu bởi chính quy tắc này, còn sự lặp lại được hiểu qua việc lặp lại từ. (Câu hỏi:) Các trường hợp như ‘jīvaggāhaṃ agāhayi’ (bắt sống), ‘kāyappacālakaṃ gacchantī’ (cô ấy đi lắc lư thân mình) thì sao? (Trả lời:) Chúng được thành tựu bởi trạng từ chỉ hành động kết thúc bằng tiếp vị ngữ ṇa, giống như trong ‘odanapākaṃ sayatī’ (anh ta nằm nấu cơm). 64. Nto katthari vattamāne. 64. Tiếp vị ngữ nta được dùng ở chủ động cách trong thì hiện tại. Vattamānatthe vattamānato kriyattā nto ho ti kattari, tiṭṭhanto. Đối với động từ hiện hữu trong ý nghĩa hiện tại, tiếp vị ngữ nta được dùng ở chủ động cách. (Ví dụ:) tiṭṭhanto (đang đứng). 65. Māno. 65. (Tiếp vị ngữ) māna (cũng vậy). Vattamānatthe vattamānato kriyatthā māno hoti, kattari. Tiṭṭhamāno. Đối với động từ hiện hữu trong ý nghĩa hiện tại, tiếp vị ngữ māna được dùng ở chủ động cách. (Ví dụ:) Tiṭṭhamāno (đang đứng). 66. Bhāvakammesu. 66. Ở trạng thái cách và nghiệp cách. Vattamānatthe [Pg.191] vattamānato kriṃyatthā bhāve kammeca māno hoti. Ṭhīyamānaṃ, paccamāno odano. Đối với động từ hiện hữu trong ý nghĩa hiện tại, tiếp vị ngữ māna được dùng ở trạng thái cách và nghiệp cách. (Ví dụ:) Ṭhīyamānaṃ (việc đang được đứng), paccamāno odano (cơm đang được nấu). 67. Te ssapubbānāgate. 67. Các tiếp vị ngữ ấy (nta và māna) được đi trước bởi ssa trong thì tương lai. Anāgatatthe vattamānato kriyatthā tentamānā ssapubbā honti. Ṭhassanto, ṭhassamāno, ṭhīyissamānaṃ, paccissamāno odano. Đối với động từ hiện hữu trong ý nghĩa tương lai, các tiếp vị ngữ nta và māna được đi trước bởi ssa. (Ví dụ:) Ṭhassanto (người sẽ đứng), ṭhassamāno (người sẽ đứng), ṭhīyissamānaṃ (việc sẽ được đứng), paccissamāno odano (cơm sẽ được nấu). 68. Ṇvādayo. 68. Các tiếp vị ngữ ṇva, v.v... Kriyatthā pare bahulaṃ ṇvādayo honti. Cāru, dāru. Sau một động từ, các tiếp vị ngữ ṇva, v.v... được dùng một cách đa dạng. (Ví dụ:) Cāru (duyên dáng), dāru (gỗ). 69. Khachasāna mekassarodi dve. 69. Đối với các động từ có tiếp vị ngữ kha, cha, sa, âm tiết đầu tiên được lặp lại. Khachasappaccayantānaṃ kriyatthānaṃ paṭhamekassaraṃ saddarūpaṃ dve bhavati. Titikkhā, jigucchā, vīmaṃsā. Đối với các động từ có tiếp vị ngữ kha, cha, sa, hình thức âm thanh đầu tiên có một nguyên âm được lặp lại. (Ví dụ:) Titikkhā (sự nhẫn nại), jigucchā (sự ghê tởm), vīmaṃsā (sự thẩm sát). 70. Parokkhāyañca. 70. Và trong thì quá khứ không chứng kiến (parokkha). Parokkhāyaṃ paṭhamekassaraṃ saddarūpaṃ dve bhavati. Jagāma, cakāro anuttasamuccayattho, tenaññatrāpi yathāgamaṃ, jahāti, jahitabbaṃ, jahituṃ, daddallati, caṅkamati. ‘Lolupo, momūhoti ottaṃ tadaminādipāṭhā. Trong thì quá khứ không chứng kiến, hình thức âm thanh đầu tiên có một nguyên âm được lặp lại. (Ví dụ:) Jagāma (anh ta đã đi). Từ ca có nghĩa là bao gồm cả những gì không được nói đến; do đó, ở những nơi khác cũng vậy, theo như truyền thống. (Ví dụ:) jahāti (từ bỏ), jahitabbaṃ (nên từ bỏ), jahituṃ (để từ bỏ), daddallati (cháy rực), caṅkamati (đi kinh hành). Trong ‘Lolupo’ (tham lam), ‘momūho’ (si mê), nguyên âm o là do được đọc trong nhóm bắt đầu bằng amina. 71. Ādismā sarā. 71. Đối với các nguyên âm ở đầu. Ādibhūtā sarā paramekassaraṃ dve hoti, asisisati, ādismāti kiṃ? Jajagāra, sarāti kiṃ? Papāca. Một nguyên âm đứng đầu cùng với phụ âm theo sau nó được lặp lại. (Ví dụ:) asisisati (anh ta muốn ăn). (Câu hỏi:) Tại sao nói ‘đứng đầu’? (Để loại trừ:) Jajagāra (anh ta đã tỉnh thức). Tại sao nói ‘nguyên âm’? (Để loại trừ:) Papāca (anh ta đã nấu). 72. Na puna. 72. Không lặp lại lần nữa. Yaṃ [Pg.192] dvibhūtaṃ, na taṃ puna dvittamāpajjate, titikkhisati, jigucchisati. Cái nào đã được lặp lại, cái đó không được lặp lại lần nữa, (ví dụ:) titikkhisati, jigucchisati. 73. Yathiṭṭhaṃ syādino. 73. Tùy ý đối với (các căn) bắt đầu bằng sya. Syādyantassa yathiṭṭhamekassaramādibhūtamaññaṃ vā yathāgamaṃ dvittapajjate, puputtīyisati, putittīyisati, puttīyiyisati. Đối với (căn) tận cùng bằng sya, một nguyên âm ở đầu hoặc một (phần) khác được lặp lại tùy ý theo quy tắc, (ví dụ:) puputtīyisati, putittīyisati, puttīyiyisati. 74. Rasso pubbassa. 74. Rút ngắn phần trước. Dvitte pubbassa saro rasso hoti. Dadāti. Khi được lặp lại, nguyên âm của phần trước được rút ngắn. (Ví dụ:) Dadāti. 75. Lopo-nādibyañjanassa. 75. Lược bỏ phụ âm không phải ở đầu. Dvitte pubbassādito-ññassa byañjanassa lopo hoti. Asisisati. Khi được lặp lại, phụ âm của phần trước mà khác với phụ âm đầu thì được lược bỏ. (Ví dụ:) Asisisati. 76. Khachasesvassi. 76. A trở thành i trong trường hợp của kha, cha, sa. Dvitte pubbassa assa i hoti khachasesu. Pipāsati, jighaṃsati, khachasesūti kiṃ? Jahāti, assāti kiṃ? Bubhukkhati. Khi được lặp lại, a của phần trước trở thành i trong trường hợp của (các phụ âm) kha, cha, sa. (Ví dụ:) Pipāsati, jighaṃsati. Tại sao nói 'trong trường hợp của kha, cha, sa'? (Để có ví dụ:) Jahāti. Tại sao nói 'của a'? (Để có ví dụ:) Bubhukkhati. 77. Gupissussa. 77. Đối với (căn) gup, của u. Dvitte pubbassa gupissa ussa i hoti khachasesu, jigucchati. Khi được lặp lại, u của phần trước của (căn) gup trở thành i trong trường hợp của (các phụ âm) kha, cha, sa, (ví dụ:) jigucchati. 78. Catutthadutiyānaṃ tatiyapaṭhamā. 78. Các (phụ âm) thứ tư và thứ hai (trở thành) thứ ba và thứ nhất. Dvitte pubesaṃ catutthadutiyānaṃ tatiyapaṭhamā honti. Bubhukkhati, ciccheda. Khi được lặp lại, các phụ âm thứ tư và thứ hai của phần trước trở thành các phụ âm thứ ba và thứ nhất. (Ví dụ:) Bubhukkhati, ciccheda. 79. Kavaggahānaṃ cavaggajā. 79. Nhóm ka và h (trở thành) nhóm ca và j. Dvitte [Pg.193] pubbesaṃ kavaggahānaṃ cavaggajā honti yathākkamaṃ. Cukopa, jahāti. Khi được lặp lại, nhóm ka và h của phần trước trở thành nhóm ca và j theo thứ tự. (Ví dụ:) Cukopa, jahāti. 80. Mānassa vī parassa ca maṃ. 80. Đối với (căn) māna, (phần trước trở thành) vī và phần sau (trở thành) maṃ. Dvitte pubbassa mānassa vī hoti parassa ca maṃ, vīmaṃsati. Khi được lặp lại, phần trước của (căn) māna trở thành vī và phần sau (trở thành) maṃ, (ví dụ:) vīmaṃsati. 81. Kitassāsaṃsaye ti vā. 81. Đối với (căn) kita trong ý nghĩa không nghi ngờ, (phần trước) tùy ý (trở thành) ti. Saṃsayaso-ññasmiṃ vattamānassa dvitte pubbassa kitassa vā ti hoti. Tikicchati, cikicchati, asaṃsayeti kiṃ? Vicikicchati. Khi được lặp lại, phần trước của (căn) kita đang hiện hữu trong ý nghĩa khác với sự nghi ngờ, tùy ý trở thành ti. (Ví dụ:) Tikicchati, cikicchati. Tại sao nói 'trong ý nghĩa không nghi ngờ'? (Để có ví dụ:) Vicikicchati. 82. Yuvaṇṇānameo paccaye. 82. E và o (thay thế) cho các nguyên âm i và u khi có hậu tố theo sau. Ivaṇṇuvaṇṇantānaṃ kriyatthānaṃ eohonti yathākkamaṃ paccaye. Cetabbaṃ, netabbaṃ, sotabbaṃ, bhavitabbaṃ. Các gốc động từ tận cùng bằng nguyên âm i và u trở thành e và o theo thứ tự khi có hậu tố theo sau. (Ví dụ:) Cetabbaṃ, netabbaṃ, sotabbaṃ, bhavitabbaṃ. 83. Lahussupantassa. 83. Của (nguyên âm) nhẹ ở vị trí kế cuối. Lahubhūtassa upantassa yuvaṇṇassa eo honti yathākkamaṃ. Esitabbaṃ, kositabbaṃ, lahussāti kiṃ? Dhūpitā, upantassāti kiṃ? Rundhati. Nguyên âm i và u nhẹ ở vị trí kế cuối trở thành e và o theo thứ tự. (Ví dụ:) Esitabbaṃ, kositabbaṃ. Tại sao nói 'nhẹ'? (Để có ví dụ:) Dhūpitā. Tại sao nói 'kế cuối'? (Để có ví dụ:) Rundhati. 84. Assā ṇānubandhe. 84. A trở thành ā khi có hậu tố có ṇ làm chỉ tố. Ṇakārānubandhe paccaye pare upantassa akārassa ā hoti. Kārako. Khi một hậu tố có ṇ làm chỉ tố theo sau, nguyên âm a ở vị trí kế cuối trở thành ā. (Ví dụ:) Kārako. 85. Na te kānubandhanāgamesu. 85. Những (thay đổi) đó không xảy ra khi có hậu tố có k làm chỉ tố và khi có sự xen vào. Te [Pg.194] eoā kānubandhe nāgame ca na honti. Cito, suto, diṭṭho, puṭṭho, nāgame ‘vanā’dinā (1.45) cinitabbaṃ, cinituṃ, suṇitabbaṃ, suṇituṃ pāpuṇitabbaṃ, pāpuṇituṃ, dhunitabbaṃ, dhunituṃ, dhunanaṃ, dhunayitabbaṃ, dhunāpetabbaṃ, dhunayituṃ dhunāpetuṃ, dhunayanaṃ, dhunāpanaṃ, dhunayati, dhunāpeti, pīnetabbaṃ, pīnayituṃ, pīnanaṃ, pīnituṃ, pīnayati, sunoti, sinoti, dunoti, hinoti, pahiṇithabbaṃ, pahiṇituṃ, pahiṇanaṃ. Những (thay đổi) e, o, ā đó không xảy ra khi có hậu tố có k làm chỉ tố và khi có sự xen vào. (Ví dụ:) Cito, suto, diṭṭho, puṭṭho. Trong trường hợp xen vào (theo quy tắc) ‘vanā’dinā (1.45): cinitabbaṃ, cinituṃ, suṇitabbaṃ, suṇituṃ pāpuṇitabbaṃ, pāpuṇituṃ, dhunitabbaṃ, dhunituṃ, dhunanaṃ, dhunayitabbaṃ, dhunāpetabbaṃ, dhunayituṃ dhunāpetuṃ, dhunayanaṃ, dhunāpanaṃ, dhunayati, dhunāpeti, pīnetabbaṃ, pīnayituṃ, pīnanaṃ, pīnituṃ, pīnayati, sunoti, sinoti, dunoti, hinoti, pahiṇithabbaṃ, pahiṇituṃ, pahiṇanaṃ. 86. Vā kvaci. 86. Tùy ý ở một vài nơi. Te kvaci vā na honti kānubandhanāgamesu. Mudito, ruditaṃ, roditaṃ. Những (thay đổi) đó ở một vài nơi tùy ý không xảy ra khi có hậu tố có k làm chỉ tố và khi có sự xen vào. (Ví dụ:) Mudito, ruditaṃ, roditaṃ. 87. Aññatrāpi. 87. Cũng ở nơi khác. Kānubandhanāgamato-ññasmimpi te kvaci, nu honti. Khipako, panūdanaṃ, vadhako. Đôi khi, ngay cả ở trường hợp khác với tiếp vị ngữ có anubandha `ka` và tiếp đầu ngữ `na`, những (biến đổi) ấy cũng không xảy ra. Ví dụ: Khipako, panūdanaṃ, vadhako. 88. Pye sissā. 88. `pya` (thay thế) cho `si`. Sissa ā hoti pyādese, nissāya. Nguyên âm của (căn) `si` được đổi thành `ā` khi có sự thay thế `pya`. Ví dụ: nissāya. 89. Eonamayavā sare. 89. Khi một nguyên âm theo sau, `e` và `o` được đổi thành `ay` và `av`. Sare pare eonaṃ ayaavā honti. Jayo, bhavo, sarati kiṃ? Jeti, anubhoti. Khi một nguyên âm theo sau, `e` và `o` lần lượt được đổi thành `ay` và `av`. Ví dụ: jayo, bhavo. Tại sao nói 'khi một nguyên âm (theo sau)'? (Để loại trừ các trường hợp như:) jeti, anubhoti. 90. Āyāvā ṇānubandhe. 90. (`e` và `o` được đổi thành) `āy` và `āv` khi có tiếp vị ngữ với anubandha `ṇa`. Eonaṃ [Pg.195] āyāvā honti sarādo ṇānubandhe. Nāyayati, bhāvayati, ‘sayāpetvā’tiādīsu rassattaṃ. `e` và `o` được đổi thành `āy` và `āv` khi có tiếp vị ngữ bắt đầu bằng nguyên âm và có anubandha `ṇa`. Ví dụ: Nāyayati, bhāvayati. Trong các trường hợp như 'sayāpetvā', có sự rút ngắn nguyên âm. 91. Āssāṇāpimhi yuka. 91. Sau (căn) tận cùng bằng `ā`, có tiếp tố xen `yuka` khi có (tiếp vị ngữ) khác với `ṇāpi`. Ākārantassa kriyatthassa yuka hoti ṇāpito-ññasmiṃ ṇānubandhe. Dāyako, ṇānubandhetveva? Dānaṃ, aṇāpimhīti kiṃ? Dāpayati. Sau một căn động từ tận cùng bằng `ā`, có tiếp tố xen `yuka` khi có một tiếp vị ngữ khác với `ṇāpi` và có anubandha `ṇa`. Ví dụ: Dāyako. Tại sao nói 'khi có anubandha `ṇa`'? (Để loại trừ trường hợp như:) Dānaṃ. Tại sao nói 'khác với `ṇāpi`'? (Để loại trừ trường hợp như:) Dāpayati. 92. Padādīnaṃ kvaci. 92. Đôi khi, (điều này cũng xảy ra) với các (căn) như `pad`. Padādīnaṃ yuka hoti kvaci. Nipajjitabbaṃ, nipajjituṃ nipajjanaṃ, pamajjitabbaṃ, pamajjituṃ, pamajjanaṃ, kvacīti kiṃ? Pādo. Đôi khi, có tiếp tố xen `yuka` cho các (căn) như `pad`. Ví dụ: Nipajjitabbaṃ, nipajjituṃ, nipajjanaṃ, pamajjitabbaṃ, pamajjituṃ, pamajjanaṃ. Tại sao nói 'đôi khi'? (Để loại trừ trường hợp như:) Pādo. 93. Maṃ vā rudhādīnaṃ. 93. Đối với các (căn) như `rudh`, đôi khi có (tiếp tố xen) `ma`. Rudhādīnaṃ kvaci maṃ vā hoti. Rundhituṃ, rujjhituṃ, kvacitveva? Nirodho. Đối với các (căn) như `rudh`, đôi khi có tiếp tố xen `ma`. Ví dụ: Rundhituṃ, rujjhituṃ. Tại sao nói 'đôi khi'? (Để loại trừ trường hợp như:) Nirodho. 94. Kvimhi lopo-ntabyañjanassa. 94. Khi có tiếp vị ngữ `kvi`, phụ âm cuối (của căn) bị xóa bỏ. Antabyañjanassa lopo hoti kvimhi. Bhattaṃ gasanti gaṇhanti vā etthāti bhattaggaṃ. Phụ âm cuối (của căn) bị xóa bỏ khi có tiếp vị ngữ `kvi`. Ví dụ: Bhattaggaṃ (là nơi) mà ở đó người ta ăn (gasanti) hoặc nhận (gaṇhanti) thức ăn (bhattaṃ). 95. Pararūpamayakāre byañjane. 95. Khi một phụ âm khác `y` theo sau, (phụ âm cuối của căn) được đồng hóa với phụ âm đó. Kriyatthānamantabyañjanassa pararūpaṃ hoti yakārato-ññasmiṃ byañjane. Bhettabbaṃ, byañjaneti kiṃ? Bhinditabbaṃ, ayakāreti kiṃ? Bhijjati. Phụ âm cuối của căn được đồng hóa với phụ âm theo sau, nếu phụ âm đó khác `y`. Ví dụ: Bhettabbaṃ. Tại sao nói 'khi một phụ âm (theo sau)'? (Để loại trừ trường hợp như:) Bhinditabbaṃ. Tại sao nói 'khác `y`'? (Để loại trừ trường hợp như:) Bhijjati. 96. Manānaṃ niggahītaṃ. 96. (Phụ âm cuối) `m` và `n` (của căn) được đổi thành niggahīta (`ṃ`). Makāranakārantānaṃ [Pg.196] kriyatthānaṃ niggahītaṃ hoti ayakāre byañjane. Gantabbaṃ, jaṅghā, byañjanetveva? Gamanaṃ, ayakāretveva? Gamyate. Phụ âm cuối `m` và `n` của căn được đổi thành niggahīta (`ṃ`) khi một phụ âm khác `y` theo sau. Ví dụ: Gantabbaṃ, jaṅghā. Tại sao nói 'khi một phụ âm (theo sau)'? (Để loại trừ trường hợp như:) Gamanaṃ. Tại sao nói 'khác `y`'? (Để loại trừ trường hợp như:) Gamyate. 97. Na brūsso. 97. Nguyên âm `ū` của (căn) `brū` không được đổi thành `o`. Brūssa o na hoti byañjane. Brūmi, byañjanetveva? Abravi. Nguyên âm `ū` của (căn) `brū` không được đổi thành `o` khi một phụ âm theo sau. Ví dụ: Brūmi. Tại sao nói 'khi một phụ âm (theo sau)'? (Để loại trừ trường hợp như:) Abravi. 98. Kagā cajānaṃ ghānubandhe. 98. Khi có tiếp vị ngữ với anubandha `gha`, (phụ âm cuối) `c` và `j` (của căn) lần lượt được đổi thành `k` và `g`. Ghānubandhe cakārajakārantānaṃ kriyatthānaṃ kagā honti yathākkamaṃ. Vākyaṃ, bhāgyaṃ. Khi có tiếp vị ngữ với anubandha `gha`, phụ âm cuối `c` và `j` của căn lần lượt được đổi thành `k` và `g`. Ví dụ: Vākyaṃ, bhāgyaṃ. 99. Hanassa ghāto ṇānubandhe. 99. (Căn) `han` được đổi thành `ghāta` khi có tiếp vị ngữ với anubandha `ṇa`. Hanassa ghāto hoti ṇānubandhe. Āghāto. (Căn) `han` được đổi thành `ghāta` khi có tiếp vị ngữ với anubandha `ṇa`. Ví dụ: Āghāto. 100. Kvimhi gho paripacca-samohi. 100. Khi có tiếp vị ngữ `kvi`, (căn `han`) được đổi thành `gha` khi đi sau các tiếp đầu ngữ `pari`, `paṭi`, `saṃ`, và `o`. Payyādīhi parassa hanassa gho hoti kvimhi. Paligho, paṭigho, aghaṃ rassattaṃ nipātanā, saṅgho, ogho. Căn `han` đi sau các (tiếp đầu ngữ) như `pari` được đổi thành `gha` khi có tiếp vị ngữ `kvi`. Ví dụ: Paligho, paṭigho. (Trong) `aghaṃ`, có sự rút ngắn nguyên âm do quy tắc đặc biệt. (Các ví dụ khác:) saṅgho, ogho. 101. Parassa ghaṃ se. 101. Khi có (tiếp vị ngữ) `sa`, (phụ âm `h` của căn `han` được lặp lại) được đổi thành `gha`. Dvitte parassa hanassa ghaṃ hoti se. Jighaṃsā. Trong sự lặp lại, (phụ âm `h` của) căn `han` thứ hai được đổi thành `gha` khi có (tiếp vị ngữ) `sa` theo sau. Ví dụ: Jighaṃsā. 102. Jiharānaṃ gī. 102. (Các căn) `ji` và `har` được đổi thành `gī`. Dvitte paresaṃ jitarānaṃ gī hoti se. Vijigīsā, jigīsā. Khi có sự lặp lại, nguyên âm của các căn ji và tar theo sau được đổi thành trường âm ī khi có tiếp vĩ ngữ sa. Ví dụ: Vijigīsā, jigīsā. 103. Dhāssa ho. 103. Căn dhā được đổi thành ha. Dvitte [Pg.197] parassa dhāssa ha hoti. Dahati. Khi có sự lặp lại, căn dhā theo sau được đổi thành ha. Ví dụ: Dahati. 104. Ṇimhi dīgho dusassa. 104. Nguyên âm của căn dus được trường hóa khi có ṇi theo sau. Dusassa dīgho hoti ṇimhi. Dusito. Ṇimhīti kiṃ? Duṭṭho. Nguyên âm của căn dus được trường hóa khi có ṇi theo sau. Ví dụ: Dūsito. Tại sao nói ‘khi có ṇi’? (Ví dụ cho trường hợp không có là) Duṭṭho. 105. Guhissa sare. 105. (Nguyên âm) của căn guh (được trường hóa) khi có nguyên âm theo sau. Guhissa dīgho hoti sare. Nigūhanaṃ sareti kiṃ? Guyhaṃ. Nguyên âm của căn guh được trường hóa khi có nguyên âm theo sau. Ví dụ: Nigūhanaṃ. Tại sao nói ‘khi có nguyên âm theo sau’? (Ví dụ cho trường hợp không có là) Guyhaṃ. 106. Muhabahānañca te kānubandhe-tve. 106. Và (nguyên âm) của các căn muh và bah (cũng được trường hóa) khi có (tiếp vĩ ngữ) bắt đầu bằng t có chỉ tố k theo sau, ngoại trừ tve. Muhabahānaṃ guhissa ca dīgho hoti takārādo kānubandhe tvānatvāvajjite, mūḷho, bāḷho, gūḷho, teti kiṃ? Muyhati, kānubandheti-kiṃ? Muyhitabbaṃ, atveti kiṃ? Muyhitvāna, muyhitvā, ‘te kānubandhe-tve’ti ayamadhikāro yāva ‘‘sāsassa sisve’’ti -117. Nguyên âm của các căn muh, bah, và guh được trường hóa khi có tiếp vĩ ngữ có chỉ tố k và bắt đầu bằng takāra theo sau, ngoại trừ tvāna và tvā. Ví dụ: mūḷho, bāḷho, gūḷho. Tại sao nói ‘bắt đầu bằng t’? (Ví dụ) Muyhati. Tại sao nói ‘có chỉ tố k’? (Ví dụ) Muyhitabbaṃ. Tại sao nói ‘ngoại trừ tve’? (Ví dụ) Muyhitvāna, muyhitvā. Quyền hạn của đề mục ‘te kānubandhe-tve’ này kéo dài cho đến câu kinh ‘‘sāsassa sisve’’ti -117. 107. Vahassussa. 107. Của căn vah, (a) trở thành u. Vahassa ussa dīgho hoti te kānubandhe tvānatvāvajjite. Vuṭṭho. Của căn vah, u được trường hóa khi có (tiếp vĩ ngữ) có chỉ tố k bắt đầu bằng t theo sau, ngoại trừ tvāna và tvā. Ví dụ: Vuṭṭho. 108. Dhāssa hi. 108. Căn dhā được đổi thành hi. Dhā=dhāraṇetīmassa hi hoti te kānubandhe tvānatvāvajjite. Nihito, nihitavā. Căn dhā có nghĩa là dhāraṇa (mang, giữ) này được đổi thành hi khi có (tiếp vĩ ngữ) có chỉ tố k bắt đầu bằng t theo sau, ngoại trừ tvāna và tvā. Ví dụ: Nihito, nihitavā. 109. Gamādirānaṃ lopo-ntassa. 109. Phụ âm cuối của các căn gam v.v... bị xóa bỏ. Gamādīnaṃ [Pg.198] rakārantānaṃ ca antassa lopo hoti te kānubandhe tvānatvāvajjite. Gato, khato, hato, mato, tato, saññato, rato, kato, tetveva? Gamyate, kānubandhetveva? Gantabbaṃ, atvetveva? Gantvāna, gantvā. Phụ âm cuối của các căn gam v.v... và của các căn tận cùng bằng rakāra bị xóa bỏ khi có (tiếp vĩ ngữ) có chỉ tố k bắt đầu bằng t theo sau, ngoại trừ tvāna và tvā. Ví dụ: Gato, khato, hato, mato, tato, saññato, rato, kato. Vẫn là ‘bắt đầu bằng t’? (Ví dụ) Gamyate. Vẫn là ‘có chỉ tố k’? (Ví dụ) Gantabbaṃ. Vẫn là ‘ngoại trừ tve’? (Ví dụ) Gantvāna, gantvā. 110. Vacādīnaṃ vassuṭa vā. 110. Đối với các căn vac v.v..., v được đổi thành uṭa một cách tùy chọn. Vacādīnaṃ vassa vā uṭa hoti kānubandhe-tve. Uttaṃ, vuttaṃ, uṭṭhaṃ, vuṭṭhaṃ, ‘atvetveva? Vatvāna, vatvā. Đối với các căn vac v.v..., v được đổi thành uṭa một cách tùy chọn khi có (tiếp vĩ ngữ) có chỉ tố k bắt đầu bằng t theo sau, ngoại trừ tve. Ví dụ: Uttaṃ, vuttaṃ, uṭṭhaṃ, vuṭṭhaṃ. Vẫn là ‘ngoại trừ tve’? (Ví dụ) Vatvāna, vatvā. 111. Assu. 111. (Nguyên âm a) được đổi thành u. Vacādīnamassa u hoti kānubandhe-sve. Vuttaṃ, vuṭṭhaṃ. Nguyên âm a của các căn vac v.v... được đổi thành u khi có (tiếp vĩ ngữ) có chỉ tố k bắt đầu bằng t theo sau, ngoại trừ tve. Ví dụ: Vuttaṃ, vuṭṭhaṃ. 112. Vaddhassa vā. 112. Đối với căn vaddh, (a được đổi thành u) một cách tùy chọn. Vaddhassa assa vā u hoti kānubandhe tve. Vuddho. Vaddho. Atvetveva? Vaddhitvāna, vaddhitvā, kathaṃ ‘vuttī’ti? ‘‘Vuttīmatte’’ti 3-69. nipātanā, ‘vattī’ti hoteva yathālakkhaṇaṃ. Nguyên âm a của căn vaddh được đổi thành u một cách tùy chọn khi có (tiếp vĩ ngữ) có chỉ tố k bắt đầu bằng t theo sau, ngoại trừ tve. Ví dụ: Vuddho. Vaddho. Vẫn là ‘ngoại trừ tve’? (Ví dụ) Vaddhitvāna, vaddhitvā. Làm thế nào có dạng ‘vuttī’? (Đó là do) sự hình thành bất quy tắc trong câu kinh ‘‘Vuttīmatte’’ti 3-69, còn dạng ‘vattī’ thì được hình thành theo quy tắc. 113. Yajassa yassa ṭiyī. 113. Đối với y của căn yaj, (có sự thay thế là) ṭiyī. Yajassa [Pg.199] yassa ṭiyī honti kānubandhe-tve. Iṭṭhaṃ, yiṭṭhaṃ, atvetveva? Yajitvāna, yajitvā. Đối với y của căn yaj, có sự thay thế là ṭiyī khi có (tiếp vĩ ngữ) có chỉ tố k bắt đầu bằng t theo sau, ngoại trừ tve. Ví dụ: Iṭṭhaṃ, yiṭṭhaṃ. Vẫn là ‘ngoại trừ tve’? (Ví dụ) Yajitvāna, yajitvā. 114. Ṭhāssi. 114. Căn ṭhā được đổi thành i. Ṭhāssi hoti kānubandhe-tve. Ṭhito, atvetveva? Ṭhatvāna, ṭhatvā. Căn ṭhā được đổi thành i khi có (tiếp vĩ ngữ) có chỉ tố k bắt đầu bằng t theo sau, ngoại trừ tve. Ví dụ: Ṭhito. Vẫn là ‘ngoại trừ tve’? (Ví dụ) Ṭhatvāna, ṭhatvā. 115. Gāpānamī. 115. Các căn gā và pā được đổi thành ī. Gāpānamī hoti kānabandhe-tve. Gītaṃ, pītaṃ, atvetveva? Gāyitvā niccaṃ yāgamo, pāssa tu pītvāti bahulādhikārā. Các căn gā và pā được đổi thành ī khi có (tiếp vĩ ngữ) có chỉ tố k bắt đầu bằng t theo sau, ngoại trừ tve. Ví dụ: Gītaṃ, pītaṃ. Vẫn là ‘ngoại trừ tve’? Đối với Gāyitvā, luôn có sự thêm vào của y; còn đối với pā, dạng pītvā là do quyền hạn của quy tắc bahula (bất thường). 116. Janissā. 116. Căn jan được đổi thành ā. Janissa ā hoti kānubandhe-tve. Jāto. Atvetveva? Janitvā. Căn jan được đổi thành ā khi có (tiếp vĩ ngữ) có chỉ tố k bắt đầu bằng t theo sau, ngoại trừ tve. Ví dụ: Jāto. Vẫn là ‘ngoại trừ tve’? (Ví dụ) Janitvā. 117. Sāsassa sisa vā. 117. Căn sās được đổi thành sis một cách tùy chọn. Sāsassa sisa vā hoti kānubandhe-tve. Siṭṭhaṃ, satthaṃ, sisso, sāsiyo atvetveva? Anusāsitvāna. Căn sās được tùy chọn biến đổi thành sisa khi có tiếp vị ngữ tve có dị biệt tướng ka. Ví dụ: siṭṭhaṃ, satthaṃ, sisso, sāsiyo. Còn trong trường hợp atve thì sao? Ví dụ: anusāsitvāna. 118. Karassā tave. 118. Căn kar được biến đổi thành ā khi có tiếp vị ngữ tave. Karassa ā hoti tave. Kātave. Nguyên âm của căn kar được biến đổi thành ā khi có tiếp vị ngữ tave. Ví dụ: kātave. 119. Tuṃtunatabbesu vā. 119. Hoặc tùy chọn khi có các tiếp vị ngữ tuṃ, tuna, tabba. Tumādīsu vā karassā hoti. Kātuṃ kattuṃ, kātuna kattuna, kātabbaṃ kattabbaṃ. Nguyên âm của căn kar được tùy chọn biến đổi thành ā khi có các tiếp vị ngữ tuṃ v.v... Ví dụ: kātuṃ kattuṃ, kātuna kattuna, kātabbaṃ kattabbaṃ. 120. Ñāssa ne jā. 120. Căn ñā được biến đổi thành jā khi có tiếp vị ngữ na. Ñādhātussa [Pg.200] jā hoti nakāre. Jānituṃ, jānanto, neti kiṃ? Ñāto. Căn ñā được biến đổi thành jā khi có phụ âm na theo sau. Ví dụ: jānituṃ, jānanto. Tại sao nói 'khi có na'? Ví dụ: ñāto. 121. Sakāpānaṃ kukakū ṇe. 121. Đối với các căn sak và āp, có các gia tố kuka và kū khi có ṇa theo sau. Sakaāpānaṃ kukakuiccete āgamā honti ṇakāre. Sakkuṇanto, pāpuṇanto, sakkuṇoti, pāpuṇoti, ṇeti kiṃ? Sakkoti, pāpeti. Đối với các căn sak và āp, có các gia tố kuka và ku khi có ṇa theo sau. Ví dụ: sakkuṇanto, pāpuṇanto, sakkuṇoti, pāpuṇoti. Tại sao nói 'khi có ṇa'? Ví dụ: sakkoti, pāpeti. 122. Nito cissa cho. 122. Sau ni, ci được biến đổi thành cha. Nismā parassa cissa cho hoti. Nicchayo. Sau ni, căn ci được biến đổi thành cha. Ví dụ: nicchayo. 123. Jarasadānamīma vā. 123. Đối với jara và sad, có sự biến đổi thành īma một cách tùy chọn. Jarasadānamantasarā paro īma hoti vibhāsā. Jīraṇaṃ, jīrati, jīrāpeti, nisīditabbaṃ, nisīdanaṃ, nisīdituṃ, nisīdati, vāti kiṃ? Jarā, nisajjā, ‘īma vā’ti yogavibhāgā aññesampi, ahīratha, saṃyogādi lopotthassa. Nguyên âm cuối của jara và sad được tùy chọn biến đổi thành īma. Ví dụ: jīraṇaṃ, jīrati, jīrāpeti, nisīditabbaṃ, nisīdanaṃ, nisīdituṃ, nisīdati. Tại sao nói 'tùy chọn'? Ví dụ: jarā, nisajjā. Bằng cách tách quy tắc ‘īma vā’, nó cũng được áp dụng cho các trường hợp khác, ví dụ: ahīratha. Có sự lược bỏ phụ âm đầu của cụm phụ âm đối với ttha. 124. Disassa passa dassa dasa da dakkhā. 124. Căn dis được biến đổi thành passa, dassa, dasa, da, và dakkha. Disassa passādayo honti vibhāsā. Vipassanā, vipassituṃ, vipassati, sudassī, piyadassī, dhammadassī, sudassaṃ, dassanaṃ, dasseti, daṭṭhabbaṃ. Daṭṭhā, daṭṭhuṃ, duddaso, addasa, addā, addaṃ, addakkhi, dakkhissati, vātveva? Dissanti bālā. Căn dis được tùy chọn biến đổi thành passa v.v... Ví dụ: vipassanā, vipassituṃ, vipassati, sudassī, piyadassī, dhammadassī, sudassaṃ, dassanaṃ, dasseti, daṭṭhabbaṃ. Daṭṭhā, daṭṭhuṃ, duddaso, addasa, addā, addaṃ, addakkhi, dakkhissati. Tại sao nói 'tùy chọn'? Ví dụ: dissanti bālā. 125. Samānā ro rīrikkhakesu. 125. Sau samāna, ra được biến đổi khi có các tiếp vị ngữ rī, rikkha, ka. Samānasaddato [Pg.201] parassa disassa ra hoti vā rīvikkhakesu. Sarī, sadī, sarikkho, sadikkho, sariso, sadiso. Sau từ samāna, (phụ âm đầu của) dis được tùy chọn biến đổi thành ra khi có các tiếp vị ngữ rī, ikkha, ka theo sau. Ví dụ: sarī, sadī, sarikkho, sadikkho, sariso, sadiso. 126. Dahassa dassa ḍo. 126. Phụ âm da của căn dah được biến đổi thành ḍa. Dahassa dassa ḍo hoti vā. Ḍāho, dāho, ḍahati, dahati. Phụ âm da của căn dah được tùy chọn biến đổi thành ḍa. Ví dụ: ḍāho, dāho, ḍahati, dahati. 127. Anaghaṇa svāparīhi ḷo. 127. Sau ā và pari, (phụ âm da của dah) được biến đổi thành ḷa, ngoại trừ trong trường hợp aghaṇa. Āparīhi parassa dahassa dassa ḷo hoti anaghaṇasu. Āḷahanaṃ, pariḷāho. Sau ā và pari, phụ âm da của căn dah được biến đổi thành ḷa, ngoại trừ trong trường hợp aghaṇa. Ví dụ: āḷahanaṃ, pariḷāho. 128. Atyādintesvatthissa bhū. 128. Căn as (atthi) được biến đổi thành bhū khi có các tiếp vị ngữ không kết thúc bằng ti v.v... Tyādintavajjitesu paccayesu ‘asa=bhuvi’iccassa bhū hoti. Bhavitabbaṃ. Ādesavidhānamasassāppayogatthametasmiṃ visaye, etena katthaci kassaci dhātussa appayogāpi ñāpito hoti. Atyādintesūti kiṃ? Atthi, santo, atthissāti kiṃ? Assatissa mā hotu. Đối với các tiếp vị ngữ không phải là các tiếp vị ngữ kết thúc bằng ti v.v..., căn ‘as=bhuvi’ được biến đổi thành bhū. Ví dụ: bhavitabbaṃ. Việc quy định sự biến đổi này là để cho biết không sử dụng căn as trong phạm vi này; qua đó, cũng cho thấy rằng đôi khi một căn nào đó không được sử dụng. Tại sao nói 'không phải các tiếp vị ngữ kết thúc bằng ti v.v...'? Ví dụ: atthi, santo. Tại sao nói 'của atthi'? Để quy tắc này không áp dụng cho căn as (nghĩa là 'ăn'). 129. Aāssāādīsu. 129. Khi có a, ā, ssā v.v... đi trước. Aādo, āādo, ssādo ca atthissa bhū hoti. Babhūva, abhavā, abhavissā, bhavissati. Khi có a, ā, ssā v.v... đi trước, căn as (atthi) cũng được biến đổi thành bhū. Ví dụ: babhūva, abhavā, abhavissā, bhavissati. 130. Ntamānantiyiyuṃsvādilopo. Ntādisūtthissādilopo hoti. Santo, samāno, santi, santu, siyā, siyuṃ, etesvīti kiṃ? Atthi. 130. Sự lược bỏ phụ âm đầu khi có nta, māna, nti, yi, yuṃ. Khi có nta v.v... theo sau, phụ âm đầu của as (atthi) bị lược bỏ. Ví dụ: santo, samāno, santi, santu, siyā, siyuṃ. Tại sao nói 'khi có những tiếp vị ngữ này'? Ví dụ: atthi. 131. Pādito ṭhāssa vā ṭhaho kvaci. 131. Sau pa v.v..., căn ṭhā đôi khi được tùy chọn biến đổi thành ṭhaha. Pādīhi [Pg.202] kiriyāvisesajotakehi saddehi parassa ṭhāssa kvaci ṭhaho vā hoti. Saṇṭhahanto santiṭṭhanto. Saṇṭhahati, santiṭṭhati. Pa parā apa saṃ anu ava o ni du vi adhi api atisu u abhi pati pari upa ā pādī. Kvacīti kiṃ? Saṇṭhiti. Sau các từ pa v.v... là những từ chỉ ý nghĩa đặc biệt của động từ, căn ṭhā đôi khi được tùy chọn biến đổi thành ṭhaha. Ví dụ: saṇṭhahanto, santiṭṭhanto. Saṇṭhahati, santiṭṭhati. Các từ pa v.v... là: pa, parā, apa, saṃ, anu, ava, o, ni, du, vi, adhi, api, atisu, u, abhi, pati, pari, upa, ā. Tại sao nói 'đôi khi'? Ví dụ: saṇṭhiti. 132. Dāssiyaṅa. 132. Căn dā được biến đổi thành iyaṅa. Pādito parassa dāssa iyaṅa hoti kvaci. Anādiyitvā, samādiyati, kvacitveva? Ādāya. Sau pa v.v..., căn dā đôi khi được biến đổi thành iyaṅa. Ví dụ: anādiyitvā, samādiyati. Tại sao nói 'đôi khi'? Ví dụ: ādāya. 133. Karotissa kho. 133. Kha của kar. Pādito parassa karassa kvaci kha hoti. Saṅkhāro, saṅkharīyati, karassāti avatvā karotissāti vacanaṃ timhi ca vikaraṇuppattiñāpetuṃ. Sau một tiếp đầu ngữ, kha đôi khi được thay thế cho (căn) kar. Ví dụ: saṅkhāro, saṅkharīyati. Thay vì nói karassa, từ karotissa được dùng để chỉ sự phát sinh của vĩ tố biến cách ngay cả trong thì hiện tại (ti). 134. Purāsmā. 134. Sau purā. Purā iccasmā nipātā parassa karassa kha hoti. Purakkhatvā, purekkhāro-ettaṃ tadaminādipāṭhā. Sau bất biến từ purā, kha được thay thế cho (căn) kar. Ví dụ: purakkhatvā, purekkhāro. 135. Nito kamassa. 135. Sau ni, của (căn) kam. Nismā parassa kamassa kvaci kha hoti, nikkhamati, kvacitveva? Nikkamo. Sau ni, kha đôi khi được thay thế cho (căn) kam. Ví dụ: nikkhamati. Tại sao nói 'đôi khi'? (Bởi vì có trường hợp) nikkamo. 136. Yuvaṇṇānamiyaṅuvaṅa sare. 136. Iya và uva của i-vowel và u-vowel khi nguyên âm theo sau. Ivaṇṇuvaṇṇattānaṃ kriyatthānamiyaṅuvaṅa hoti sare kvaci. Vediyati, bruvanti, sareti kiṃ? Nivedeti, brūti, kvacitveva? Jayati, bhavati. Đối với các căn động từ tận cùng bằng i-vowel và u-vowel, iya và uva đôi khi được thay thế khi một nguyên âm theo sau. Ví dụ: vediyati, bruvanti. Tại sao nói 'khi một nguyên âm theo sau'? (Để loại trừ) nivedeti, brūti. Tại sao nói 'đôi khi'? (Bởi vì có trường hợp) jayati, bhavati. 137. Aññādissāssī kye. 137. Ī của ā trong (căn) ññā v.v. khi kya theo sau. Ñādito-ññassa [Pg.203] ākārantassa kriyatthassa ī hoti kye. Dīyati, aññādissāti kiṃ? Ñāyati, tāyatiṃ. Đối với các căn động từ như ññā tận cùng bằng ā, ī được thay thế khi kya theo sau. Ví dụ: dīyati. Tại sao nói 'như ññā'? (Để loại trừ) ñāyati, tāyatiṃ. 138. Tanassā vā. 138. Ā của tan một cách tùy chọn. Tanassa ā hoti vā kye. Tāyate, taññate. Đối với (căn) tan, ā được thay thế một cách tùy chọn khi kya theo sau. Ví dụ: tāyate, taññate. 139. Dīgho sarassa. 139. Sự trường hóa của nguyên âm. Sarantassa kriyatthassa dīgho hoti kye, cīyate, sūyate. Đối với căn động từ tận cùng bằng một nguyên âm, sự trường hóa xảy ra khi kya theo sau. Ví dụ: cīyate, sūyate. 140. Sānantarassa tassa ṭho. 140. Ṭha của ta ngay sau sa. Sakārantato kriyatthā parassā-nantarassa takārassa ṭha hoti. Tuṭṭho, tuṭṭhavā, tuṭṭhabbaṃ, tuṭṭhi, anantarassāti kiṃ? Tussitvā. Đối với mẫu tự ta ngay sau một căn động từ tận cùng bằng sa, ṭha được thay thế. Ví dụ: tuṭṭho, tuṭṭhavā, tuṭṭhabbaṃ, tuṭṭhi. Tại sao nói 'ngay sau'? (Để loại trừ) tussitvā. 141. Kasassima ca vā. 141. Của kas, và ima một cách tùy chọn. Kasasmā parassānantarassa tassa ṭha hoti kasassa vā ima ca. Kiṭṭhaṃ, kaṭṭhaṃ, anantarassātveva? Kasitabbaṃ. Sau (căn) kas, ta ngay sau nó được đổi thành ṭha, và nguyên âm của kas cũng tùy chọn đổi thành i. Ví dụ: kiṭṭhaṃ, kaṭṭhaṃ. Tại sao nói 'ngay sau'? (Để loại trừ) kasitabbaṃ. 142. Dhastotrastā. 142. Dhasta, otrasta. Ete saddā nipaccante. Những từ này được hình thành một cách bất quy tắc. 143. Pucchādito. 143. Sau pucch v.v. Pucchādīhi [Pg.204] kriyatthehi parassānantarassa takārassa ṭha hoti. Puṭṭho, bhaṭṭho, yiṭṭho, anantarassātveva? Pucchitvā. Sau các căn động từ như pucch v.v., ṭha được thay thế cho ta ngay sau nó. Ví dụ: puṭṭho, bhaṭṭho, yiṭṭho. Tại sao nói 'ngay sau'? (Để loại trừ) pucchitvā. 144. Sāsa vasa saṃsa sasā tho. 144. Tha sau sās, vas, saṃs, sas. Etehi parassānantarassa tassa tha hoti, satthaṃ, vatthaṃ, pasatthaṃ, satthaṃ. Kathamanusiṭṭho (vuṭṭho) ti? ‘Tathanarānaṃ ṭaṭṭhaṇalā’ 1-52 ti ṭṭho, anantarassātveva? Sāsituṃ. Sau những (căn) này, tha được thay thế cho ta ngay sau nó. Ví dụ: satthaṃ, vatthaṃ, pasatthaṃ, satthaṃ. Làm thế nào có (dạng) anusiṭṭho (vuṭṭho)? Ṭṭha là do (quy tắc) ‘Tathanarānaṃ ṭaṭṭhaṇalā’ 1-52. Tại sao nói 'ngay sau'? (Để loại trừ) sāsituṃ. 145. Dho dhahabhehi. 145. Dha sau dh, h, bh. Dhakārahakārabhakārantehi kriyatthehi parassānantarassa tassa dha hoti. Vuddho, duddhaṃ, laddhaṃ. Sau các căn động từ tận cùng bằng dh, h, và bh, dha được thay thế cho ta ngay sau nó. Ví dụ: vuddho, duddhaṃ, laddhaṃ. 146. Dahā ḍho. 146. Ḍha sau dah. Dahā parassānantarassa tassa ḍha hoti. Daḍḍho. Sau (căn) dah, ḍha được thay thế cho ta ngay sau nó. Ví dụ: daḍḍho. 147. Bahassuma ca. 147. Và uma của bah. Bahā parassānantarassa tassa ḍho hoti, bahassuma ca ḍhasanniyogena. Buḍḍho. Sau (căn) bah, ḍha được thay thế cho ta ngay sau nó, và uma (tức là u) được thay thế cho (nguyên âm của) bah đồng thời với sự thay thế ḍha. Ví dụ: buḍḍho. 148. Ruhādīhi ho ḷa ca. 148. Sau các (căn) ruhādi, h cũng được đổi thành ḷa. Rahādīhi parassānantarassa tassa ha hoti ḷo cāntassa. Āruḷho, gūḷho, vūḷho, bāḷho, (ogāḷho), anantarassātveva? Ārohituṃ. Sau các (căn) như rah, v.v..., ta đứng ngay sau được đổi thành ha, và (phụ âm) cuối (của căn) được đổi thành ḷa. Ví dụ: Āruḷho, gūḷho, vūḷho, bāḷho, (ogāḷho). Tại sao nói 'đứng ngay sau'? Ví dụ: Ārohituṃ. 149. Muhā vā. 149. Sau (căn) muh, (sự biến đổi) là tùy chọn. Muhā [Pg.205] parassānantarassa tassa ha hoti vā ḷo cāntassa hasanniyogena. Mūḷho, muddho. Sau (căn) muh, ta đứng ngay sau được tùy chọn đổi thành ha, và đồng thời (phụ âm) cuối (của căn) được đổi thành ḷa. Ví dụ: Mūḷho, muddho. 150. Bhidādito no ktaktavantūnaṃ. 150. Sau các (căn) bhidādi, (phụ âm ta của) kta và ktavantu được đổi thành na. Bhidādito paresaṃ ktaktavantūnaṃ tassa no hoti. Bhinno bhinnavā, chinno chinnavā, channo channavā, chinno khinnavā, uppanno uppannavā, sinno, sinnavā, sanno sannavā, pīno pīnavā, sūno sūnavā, dīno dīnavā, ḍīno ḍīnavā, līno līnavā, lūno lūnavā, ktaktavantūnanti kiṃ? Bhitti, chitti, bhettuṃ, chettuṃ. Sau các (căn) bhidādi, ta của (hậu tố) kta và ktavantu được đổi thành na. Ví dụ: Bhinno bhinnavā, chinno chinnavā, channo channavā, chinno khinnavā, uppanno uppannavā, sinno, sinnavā, sanno sannavā, pīno pīnavā, sūno sūnavā, dīno dīnavā, ḍīno ḍīnavā, līno līnavā, lūno lūnavā. Tại sao nói 'của kta và ktavantu'? Ví dụ: Bhitti, chitti, bhettuṃ, chettuṃ. 151. Dātvinno. 151. Sau (căn) dā, (ta) được đổi thành inna. Dāto paresaṃ ktaktavantūnaṃ tassa inno hoti. Dinno, dinnavā. Sau (căn) dā, ta của (hậu tố) kta và ktavantu được đổi thành inna. Ví dụ: Dinno, dinnavā. 152. Kirādīhi ṇo. 152. Sau các (căn) kirādi, (ta) được đổi thành ṇa. Kirādīhi paresaṃ ktaktavantūnaṃ tassānantarassa ṇa hoti, kiṇṇo kiṇṇavā, puṇṇo puṇṇavā, khīṇo khīṇavā. Sau các (căn) kirādi, ta đứng ngay sau của (hậu tố) kta và ktavantu được đổi thành ṇa. Ví dụ: kiṇṇo kiṇṇavā, puṇṇo puṇṇavā, khīṇo khīṇavā. 153. Tarādīhi riṇṇo. 153. Sau các (căn) tarādi, (ta) được đổi thành riṇṇa. Tarādīhi paresaṃ ktaktavantūnaṃ tassa riṇṇo hoti. Tiṇṇo tiṇṇavā, jiṇṇo jiṇṇavā, ciṇṇo ciṇṇavā. Sau các (căn) tarādi, ta của (hậu tố) kta và ktavantu được đổi thành riṇṇa. Ví dụ: Tiṇṇo tiṇṇavā, jiṇṇo jiṇṇavā, ciṇṇo ciṇṇavā. 154. Go sanjādīhi. 154. Sau các (căn) sanjādi, (ta) được đổi thành ga. Bhanjādīhi paresaṃ ktaktavantūnaṃ tassānantarassa ga hoti. Bhaggo bhaggavā, laggo laggavā, nimuggo nimuggavā, saṃviggo saṃviggavā. Sau các (căn) bhanjādi, ta đứng ngay sau của (hậu tố) kta và ktavantu được đổi thành ga. Ví dụ: Bhaggo bhaggavā, laggo laggavā, nimuggo nimuggavā, saṃviggo saṃviggavā. 155. Susā kho. 155. Sau (căn) sus, (ta) được đổi thành kha. Susā [Pg.206] paresaṃ ktaktavantūnaṃ tassa kho hoti. Sukkho sukkhavā. Sau (căn) sus, ta của (hậu tố) kta và ktavantu được đổi thành kha. Ví dụ: Sukkho sukkhavā. 156. Pacā ko. 156. Sau (căn) pac, (ta) được đổi thành ka. Pacā paresaṃ ktaktavantūnaṃ tassa ko hoti. Pakko pakkavā. Sau (căn) pac, ta của (hậu tố) kta và ktavantu được đổi thành ka. Ví dụ: Pakko pakkavā. 157. Mucā vā. 157. Sau (căn) muc, (sự biến đổi) là tùy chọn. Mucā paresaṃ ktaktavantūnaṃ tassa ko vā hoti. Mukko mutto, mukkavā muttavā. ‘Sakko’ti ṇvādīsu siddhaṃ, ktaktavantūsu satto, sattāvātveva hoti. Sau (căn) muc, ta của (hậu tố) kta và ktavantu được tùy chọn đổi thành ka. Ví dụ: Mukko mutto, mukkavā muttavā. (Dạng) ‘Sakko’ được hình thành bởi (các quy tắc cho hậu tố) ṇvādi; với (hậu tố) kta và ktavantu thì chỉ thành satto, sattavā. 158. Lopo vaḍḍhā ktissa. 158. Sau (căn) vaḍḍh, (ta của hậu tố) kti bị xóa bỏ. Vaḍḍhā parassa ktissa tassa lopo hoti. Vaḍḍhi. Sau (căn) vaḍḍh, ta của (hậu tố) kti theo sau bị xóa bỏ. Ví dụ: Vaḍḍhi. 159. Kvissa. 159. (Xóa bỏ) (hậu tố) kvi. Kriyatthā parassa kvissa lopo hoti, abhibhū. Sau một căn, (hậu tố) kvi theo sau bị xóa bỏ. Ví dụ: abhibhū. 160. Ṇiṇāpīnaṃ tesu. 160. (Xóa bỏ) các (hậu tố) ṇi, ṇā, pī khi chúng (tức các hậu tố cùng loại) theo sau. Ṇiṇāpīnaṃ lopo hoti tesu ṇiṇāpīsu. Kārentaṃ payojayati kāreti kārāpayati. Các (hậu tố) ṇi, ṇā, pī bị xóa bỏ khi các (hậu tố) ṇi, ṇā, pī theo sau. Ví dụ: Kārentaṃ payojayati (nghĩa là) kāreti kārāpayati. 161. Kvaci vikaraṇānaṃ. 161. Đôi khi (xóa bỏ) các dấu hiệu chia động từ (vikaraṇa). Vikaraṇānaṃ kvaci lopo hoti. Udapādi, hanti. Đôi khi các dấu hiệu chia động từ (vikaraṇa) bị xóa bỏ. Ví dụ: Udapādi, hanti. 162. Mānassa massa. 162. (Xóa bỏ) ma của (hậu tố) māna. Kriyatthā [Pg.207] parassa mānassa makārassa lopo hoti kvaci. Karāṇo, kvacīti kiṃ? Kurumāno. Sau một căn, phụ âm ma của (hậu tố) māna theo sau đôi khi bị xóa bỏ. Ví dụ: Karāṇo. Tại sao nói 'đôi khi'? Ví dụ: Kurumāno. 163. Ūlasse. 163. Ūlasse. Ñilāname hoti kvaci. Gahetvā, adenti, kvacitveva? Vapitvā. Đôi khi có ñilāname. (Ví dụ:) Gahetvā, adenti, chỉ đôi khi thôi sao? (Ví dụ:) Vapitvā. 164. Pyo vā tvāssa samāse. 164. Trong hợp thể, đôi khi pyo thay thế cho tvā. Tvāssa vā pyo hoti samāse. Pakāro ‘‘pye sissā’’ ti 5-88 visesanattho. Abhibhūya, abhibhavitvā, samāseti kiṃ? Patvā, kvacāsamāsepi bahulādhikārā ‘lataṃ dantehi chindiya’. Đôi khi pyo thay thế cho tvā trong hợp thể. Chữ p là để phân biệt, như trong quy tắc 5-88 “pye sissā”. (Ví dụ:) abhibhūya, (nghĩa là) abhibhavitvā. Tại sao nói ‘trong hợp thể’? (Ví dụ:) Patvā. Đôi khi cũng có trong trường hợp không phải hợp thể, do quyền hạn của quy tắc bahula (đa dạng), (như trong câu) ‘lataṃ dantehi chindiya’. 165. Tuṃyānā. 165. Tuṃyānā. Ktvāssa vā tuṃyānā honti samāse kvacci. Abhihaṭṭhuṃ abhiharitvā, anumodiyāna anumoditvā, asamāsepi bahulādhi kārā, daṭṭhuṃ disvā, esamappavisayatāñāpanattho yogavibhāgo. Đôi khi trong hợp thể, các tiếp vị ngữ tuṃ, ya, āna tùy chọn thay thế cho ktvā. (Ví dụ:) Abhihaṭṭhuṃ (thay cho) abhiharitvā, anumodiyāna (thay cho) anumoditvā. Cũng có trong trường hợp không phải hợp thể do quyền hạn của quy tắc bahula, (ví dụ:) daṭṭhuṃ (thay cho) disvā. Việc tách quy tắc này ra là để chỉ ra phạm vi áp dụng hạn chế của chúng. 166. Hanā racco. 166. Sau han là racco. Hanasmā parassa ktvāssa racco vā hoti samāse. Āhacca, āhanitvā. Sau căn han, đôi khi racco thay thế cho ktvā trong hợp thể. (Ví dụ:) Āhacca, (nghĩa là) āhanitvā. 167. Sāsādhikarā cacariccā. 167. Sau sā, a-sā, adhi-kara là cacca, ricca. Sāsādhīhi parā karā parassa ktvassa cacariccā honti yathākkamaṃ. Sakkacca sakkaritvā, asakkacca asakkaritvā, adhikicca adhikaritvā. Sau các tiền tố sā, a-sā, adhi đi trước căn karā, tiếp vị ngữ ktvā được thay thế lần lượt bằng cacca và ricca. (Ví dụ:) Sakkacca (thay cho) sakkaritvā, asakkacca (thay cho) asakkaritvā, adhikicca (thay cho) adhikaritvā. 168. Ito cco. 168. Sau i là cco. Iiccasmā [Pg.208] parassa ktvāssa cco vā hoti. Adhicca adhīyitvā, samecca sametvā. Sau căn i, đôi khi cco thay thế cho ktvā. (Ví dụ:) Adhicca (thay cho) adhīyitvā, samecca (thay cho) sametvā. 169. Disā vānavā sa ca. 169. Sau dis là vāna, vā, và dis thành sa. Disato ktvāssa vānavā honti vā disassa ca sa kāro taṃsanniyogena. Sassa savidhānaṃ pararūpabādhanatthaṃ. Disvāna, disvā passitvā, kathaṃ ‘nādaṭṭhā parato dosa’nti? Ñāpakā tvāssa valopo, evaṃ ‘laddhā dhana’nti ādīsu. Sau dis, đôi khi vāna và vā thay thế cho ktvā, và đồng thời dis được đổi thành sa. Việc quy định sa cho dis là để ngăn chặn dạng thức sau. (Ví dụ:) Disvāna, disvā (nghĩa là) passitvā. Vậy (giải thích) câu ‘nādaṭṭhā parato dosaṃ’ như thế nào? Đó là dấu hiệu cho thấy sự lược bỏ v của tvā, tương tự trong các trường hợp như ‘laddhā dhanaṃ’. 170. Ñi byañjanassa. 170. Ñi trước phụ âm. Kriyatthā parassa byañjanādippaccayassa ñi vā hoti. Bhuñjituṃ bhottuṃ, byañjanassāti kiṃ? Pācako. Sau một căn động từ, đôi khi ñi được chèn vào trước một tiếp vị ngữ bắt đầu bằng phụ âm. (Ví dụ:) Bhuñjituṃ (và) bhottuṃ. Tại sao nói ‘trước phụ âm’? (Ví dụ:) Pācako. 171. Rā nassa ṇo. 171. Sau r, n thành ṇ. Rantato kriyatthā parassa paccayanakārassa ṇo hoti. Araṇaṃ, saraṇaṃ. Sau một căn động từ tận cùng bằng r, chữ n của tiếp vị ngữ theo sau sẽ biến thành ṇ. (Ví dụ:) Araṇaṃ, saraṇaṃ. 172. Na ntamānatyādīnaṃ. 172. Không áp dụng cho ntamānatyādi. Rantato paresaṃ ntamānatyādīnaṃ nassa ṇo na hoti, karonto, kurumāno, karonti. Sau một căn tận cùng bằng r, chữ n của các tiếp vị ngữ nta, māna, ti, v.v... theo sau không biến thành ṇ. (Ví dụ:) karonto, kurumāno, karonti. 173. Gamayamisāsadisānaṃ vā cchaṅa. 173. Gamayamisāsadisānaṃ tùy chọn thành cchaṅa. Etesaṃ vā cchaṅa hoti ntamānatyādīsu. Gacchanto gacchamāno gacchati, yacchanno yacchamāno yacchati, icchanto icchamāno icchati [Pg.209] acchanto acchamāno acchati, dicchanto dicchamāno dicchati, vāti kiṃ? Gamissati, vavatthitavibhāsā-yaṃ, tenāññesu ca kvaci-icchitabbaṃ icchā icchituṃ, acchitabbaṃ acchatuṃ, aññesañca yogavibhāgā-pavecchati. Đối với các căn này, đôi khi ccha thay thế cho thân từ trước các tiếp vị ngữ ntamānatyādi. (Ví dụ:) Gacchanto, gacchamāno, gacchati (từ gam); yacchanto, yacchamāno, yacchati (từ yam); icchanto, icchamāno, icchati (từ is); acchanto, acchamāno, acchati (từ ās); dicchanto, dicchamāno, dicchati (từ dis). Tại sao nói ‘đôi khi’? (Ví dụ:) Gamissati. Đây là quy tắc tùy chọn có giới hạn (vavatthitavibhāsā), do đó đôi khi cũng áp dụng cho các trường hợp khác: icchitabbaṃ, icchā, icchituṃ, acchitabbaṃ, acchatuṃ. Và đối với các căn khác, bằng cách tách quy tắc: pavecchati. 174. Jaramarānamīyaṅa. 174. Jara và mara thành īyaṅa. Etesamīyaṅa vā hoti ntamānatyādīsu. Jīyanto jīranto, jīyamāno jīramāno, jīyati jīrati, mīyanto maranto, mīyamāno maramāno, mīyati marati. Đối với các căn này, đôi khi īya thay thế cho thân từ trước các tiếp vị ngữ ntamānatyādi. (Ví dụ:) Jīyanto (và) jīranto, jīyamāno (và) jīramāno, jīyati (và) jīrati. Mīyanto (và) maranto, mīyamāno (và) maramāno, mīyati (và) marati. 175. Ṭhāpānaṃ tiṭṭha pivā. 175. Ṭhā và pā thành tiṭṭha và piva. Ṭhāpānaṃ tiṭṭhapivā honti ntamānatyādīsu. Tiṭṭhanto, tiṭṭhamāno, tiṭṭhati, pivanto, pivamāno, pivati, vātvevi? Ṭhāti, pāti. Đối với ṭhā và pā, tiṭṭha và piva là các dạng thay thế trước ntamānatyādi. (Ví dụ:) Tiṭṭhanto, tiṭṭhamāno, tiṭṭhati; pivanto, pivamāno, pivati. (Quy tắc này là tùy chọn, vì cũng có các dạng:) Ṭhāti, pāti. 176. Gamavadadānaṃ ghammavajjadajjā. 176. Gamavadadānaṃ thành ghammavajjadajjā. Gamādīnaṃ ghammādayo vā honti ntamānatyādīsu. Ghammanto, gacchanto, vajjanto vadanto, dajjanto dadanto. Đối với gam, v.v..., đôi khi ghammā, v.v... là các dạng thay thế trước ntamānatyādi. (Ví dụ:) Ghammanto, gacchanto; vajjanto, vadanto; dajjanto, dadanto. 177. Karassa sossa kubbakurukayirā. 177. Karassa sossa thành kubbakurukayirā. Karassa saokārassa kubbādayo vā honti ntamānatyādīsu. Kubbanto kayiranto karonto, kubbamāno kurumāno kayiramāno, karāṇo, kubbati kayirati karoti, kubbate kurute, kayirate, vavatthitavibhāsattā vādhikārassa bhiyyo mānaparacchakkesu kuru, kvacideva pubbachakke ‘agghaṃ kurutu, no bhavaṃ, sossāti vuttattā kattariyevime. Đối với căn kar có o, đôi khi kubbā, v.v... là các dạng thay thế trước ntamānatyādi. (Ví dụ:) Kubbanto, kayiranto, karonto; kubbamāno, kurumāno, kayiramāno, karāṇo; kubbati, kayirati, karoti; kubbate, kurute, kayirate. Do quy tắc tùy chọn có giới hạn (vavatthitavibhāsā) của quyền hạn vā, dạng kuru thường xuất hiện nhiều hơn trước māna và trong tự thân động từ (paracchakka). Đôi khi cũng có trong tha thân động từ (pubbachakka), (ví dụ:) ‘agghaṃ kurutu, no bhavaṃ’. Vì đã nói ‘sossa’ (với o của nó), nên những dạng này chỉ có trong tha thân động từ (kattari). 178. Gahassa gheppo. 178. Gheppa được thay thế cho gaha. Gahassa [Pg.210] vā gheppo hoti ntamānatyādīsu. Gheppanto, gheppamāno, gheppati, vātveva? Gaṇhati. Đối với (căn) gaha, có sự thay thế tùy chọn bằng gheppa khi đi cùng với các (hậu tố) nta, māna, ti, v.v. (Ví dụ:) Gheppanto, gheppamāno, gheppati. Tại sao lại nói là tùy chọn? (Bởi vì cũng có dạng) Gaṇhati. 179. Ṇo niggahītassa. 179. Không (áp dụng) khi có niggahīta đứng trước. Gahassa niggahītassa ṇo hoti. Gaṇhitabbaṃ, gaṇhituṃ, gaṇhanto. Đối với (căn) gaha có niggahīta đứng trước, sự thay thế không xảy ra. (Ví dụ:) Gaṇhitabbaṃ, gaṇhituṃ, gaṇhanto. Itimoggallāne byākaraṇe vuttiyaṃ Như vậy trong phần chú giải (vutti) của ngữ pháp Moggallāna. Khādikaṇḍo pañcamo. Chương thứ năm, Khādikaṇḍa. 6. Chaṭṭho kaṇḍo (tyādi) 6. Chương thứ sáu (Tyādi). 1. Vattamāne ti anti si tha mi ma te ante se vhe e mhe. 1. Ở thì hiện tại (là các vĩ ngữ): ti, anti, si, tha, mi, ma, te, ante, se, vhe, e, mhe. Vattamāne āraddhāparisamatte atthe vattamānato kriyatthā tyādayo honti. Gacchati, gacchanti, gacchasi gacchatha, gacchāmi gacchāma, gacchate gacchante, gacchase gacchavhe, gacche gacchāmhe. Kathaṃ ‘pure adhammo dippati, purā marāmī’ti? Vattamānassevavattumiṭṭhattā taṃsamīpassa taggahaṇena gahaṇā, purepurāsaddehi vā anāgatattāvagame tadā tassa vattamānattā, kālabyattayo vā eso, bhavanteva hi kālantarepi tyādayo bāhulakā ‘santesu parigūhāmi, mā ca kiñca ito adaṃ’ ‘kāyassa bhedā abhisamparāyaṃ, sahabyataṃ gacchati vāsavassa, ‘anekajātisaṃsāraṃ sandhāvissaṃ’ ativelaṃ na massissa’nti. Ở thì hiện tại, với ý nghĩa hành động đã bắt đầu nhưng chưa hoàn tất, các vĩ ngữ tyādi (ti, v.v.) được dùng sau một động từ căn. (Ví dụ:) Gacchati, gacchanti, gacchasi gacchatha, gacchāmi gacchāma, gacchate gacchante, gacchase gacchavhe, gacche gacchāmhe. (Vậy) làm thế nào (giải thích) câu ‘pure adhammo dippati’ (xưa kia, phi pháp đã hưng thịnh) và ‘purā marāmi’ (trong tương lai, tôi sẽ chết)? Do mong muốn diễn đạt như thể là hiện tại, nên (thời gian) gần với nó được bao gồm trong cách dùng của nó; hoặc khi ý nghĩa tương lai được hiểu nhờ các từ ‘pure’, ‘purā’, thì khi đó nó được xem là hiện tại; hoặc đây là sự hoán đổi về thời. Thật vậy, các vĩ ngữ tyādi cũng thường xuất hiện ở các thời khác, (ví dụ:) ‘santesu parigūhāmi, mā ca kiñca ito adaṃ’ (giữa những người tốt, tôi che giấu, và mong rằng tôi không cho đi bất cứ thứ gì từ đây), ‘kāyassa bhedā abhisamparāyaṃ, sahabyataṃ gacchati vāsavassa’ (sau khi thân hoại, trong đời sau, vị ấy đi đến cộng trú với Vāsava), ‘anekajātisaṃsāraṃ sandhāvissaṃ’ (tôi sẽ tiếp tục lang thang trong vòng luân hồi nhiều kiếp), ‘ativelaṃ na massissanti’ (họ sẽ không chết quá mức). 2. Bhavissati [Pg.211] ssati ssanti ssasi ssatha ssāmi ssāma ssate ssante ssase ssavhe ssaṃ ssāmhe. 2. Ở thì tương lai (là các vĩ ngữ): ssati, ssanti, ssasi, ssatha, ssāmi, ssāma, ssate, ssante, ssase, ssavhe, ssaṃ, ssāmhe. Bhavissati anāraddhe atthe vattamānato kriyatthā ssatyādayo honti. Gamissati gamissanti, gamissasi gamissatha, gamissāmi gamissāma, gamissate gamissante, gamissase gamissavhe, gamissaṃ gamissāmhe. Ở thì tương lai, với ý nghĩa hành động chưa bắt đầu, các vĩ ngữ ssatyādi (ssati, v.v.) được dùng sau một động từ căn. (Ví dụ:) Gamissati gamissanti, gamissasi gamissatha, gamissāmi gamissāma, gamissate gamissante, gamissase gamissavhe, gamissaṃ gamissāmhe. 3. Nāme garahāvimhayesu. 3. Khi có (bất biến từ) nāma, (thì tương lai được dùng) trong ý nghĩa khiển trách và kinh ngạc. Nāmasadde nipāte sati garahāyaṃ vimhaye ca gamyamāne ssatyādayo honti. Ime hi nāma kalyāṇadhammā paṭijānissanti, na hi nāma bhikkhave tassa moghapurisassa pāṇesu anuddayā bhavissati, kathaṃ hi nāma so bhikkhave moghapuriso sabbamattikāmayaṃ kuṭikaṃ karissati? Tattha nāma tvaṃ moghapurisa mayā virāgāya dhamme desite sarāgāya cetessasi? Atthi nāma tāta sudinna ābhidosikaṃ kummāsaṃ paribhuñjissasi, atthiyevihāpi nindāvagamo. Vimuye-acchariyaṃ vata bho abbhutaṃ vata bho santena vata bho pabbajitā vihārena viharanti, yatra hi nāma saññī samāno jāgaro pañcamattāni sakaṭasatāni nissāya nissāya abhikkantāni neva dakkhati na pana saddaṃ sossati, acchariyaṃ andho nāma pabbatamārohissati, badhiro nāma saddaṃ sossati. Khi có bất biến từ ‘nāma’, và khi ý nghĩa khiển trách hoặc kinh ngạc được hiểu ngầm, các vĩ ngữ ssatyādi được sử dụng. (Ví dụ về khiển trách:) ‘Ime hi nāma kalyāṇadhammā paṭijānissanti’ (Thật vậy sao, những người có thiện pháp này lại hứa hẹn?), ‘na hi nāma bhikkhave tassa moghapurisassa pāṇesu anuddayā bhavissati’ (Này các Tỳ khưu, kẻ ngu si kia lại có lòng thương xót chúng sanh sao?), ‘kathaṃ hi nāma so bhikkhave moghapuriso sabbamattikāmayaṃ kuṭikaṃ karissati?’ (Này các Tỳ khưu, làm sao mà kẻ ngu si kia lại có thể làm một cái am hoàn toàn bằng đất sét được?). ‘Tattha nāma tvaṃ moghapurisa mayā virāgāya dhamme desite sarāgāya cetessasi?’ (Này kẻ ngu si kia, khi ta thuyết pháp vì ly tham, ngươi lại khởi tâm tham ái sao?). ‘Atthi nāma tāta sudinna ābhidosikaṃ kummāsaṃ paribhuñjissasi’ (Này hiền giả Sudinna, có thật là con sẽ dùng cháo từ tối hôm qua sao?), ở đây ngay cả từ ‘atthi’ cũng hàm ý chê trách. (Ví dụ về) kinh ngạc: ‘acchariyaṃ vata bho abbhutaṃ vata bho santena vata bho pabbajitā vihārena viharanti’ (Thật kỳ diệu thay, thưa quý vị! Thật hy hữu thay, thưa quý vị! Các vị xuất gia sống trong một trạng thái thật an tịnh, thưa quý vị!), ‘yatra hi nāma saññī samāno jāgaro pañcamattāni sakaṭasatāni nissāya nissāya abhikkantāni neva dakkhati na pana saddaṃ sossati’ (Ở nơi đó, một người có tri giác và tỉnh táo lại sẽ không thấy năm trăm cỗ xe đi qua sát bên, cũng sẽ không nghe thấy tiếng động), ‘acchariyaṃ andho nāma pabbatamārohissati, badhiro nāma saddaṃ sossati’ (Thật kỳ diệu, người mù lại sẽ leo lên núi, người điếc lại sẽ nghe thấy âm thanh). 4. Bhūte īuṃ ottha iṃ mhā ā ū se vhaṃ a mhe. 4. Ở thì quá khứ (Aorist): ī, uṃ, o, ttha, iṃ, mhā, ā, ū, se, vhaṃ, a, mhe. Bhūte parisamatte atthe vattamānato kriyatthā ī ādayo honti. Agamī agamuṃ, agamo agamittha, agamiṃ agamimhā[Pg.212], agamā agamū, agamise agamivhaṃ, agama agamimhe. Bhūtasāmaññavacanicchāyamanajjatanepi ‘suvo ahosi ānando’. Ở thì quá khứ, với ý nghĩa hành động đã hoàn tất, các vĩ ngữ ī-ādi (ī, v.v.) được dùng sau một động từ căn. (Ví dụ:) Agamī agamuṃ, agamo agamittha, agamiṃ agamimhā, agamā agamū, agamise agamivhaṃ, agama agamimhe. Khi muốn diễn đạt quá khứ chung, (nó cũng được dùng) cho quá khứ không phải hôm nay (anajjatana), (ví dụ:) ‘suvo ahosi ānando’ (Hôm qua, Ānanda đã có mặt). 5. Anajjatane ā ū o ttha a mhā ttha tthuṃ se vhaṃ iṃ mhase. 5. Ở thì quá khứ không phải hôm nay (Imperfect): ā, ū, o, ttha, a, mhā, ttha, tthuṃ, se, vhaṃ, iṃ, mhase. Avijjamānajjatane bhūte-tthe vattamānato kriyatthā āādayo honti. Với ý nghĩa quá khứ không phải hôm nay, các vĩ ngữ ā-ādi (ā, v.v.) được dùng sau một động từ căn. Āñāyyā ca uṭṭhānā, āñāyyā ca saṃvesanā; Esajjatano kālo, aharubhataḍḍharattaṃ vā. Từ lúc thức dậy đã biết, cho đến lúc đi ngủ đã biết; đó là khoảng thời gian của ‘hôm nay’, hoặc là ngày, cả hai phần, và nửa đêm. Agamā agamū, agamo, agamattha, agama agamamhā, agamattha agamatthuṃ, agamase agamavhaṃ, agamiṃ agamamhase. Aññapadattho kiṃ? Ajja hiyyo vā agamāsi. (Ví dụ:) Agamā agamū, agamo, agamattha, agama agamamhā, agamattha agamatthuṃ, agamase agamavhaṃ, agamiṃ agamamhase. Mục đích của từ khác (tức là anajjatane) là gì? (Để phân biệt với Aorist, vốn có thể dùng cho cả hôm nay và hôm qua, ví dụ:) ‘Ajja hiyyo vā agamāsi’ (Hôm nay hoặc hôm qua bạn đã đi). 6. Parokkhe a u e ttha a mha ttha re ttho vho i mhe. 6. Ở thì quá khứ gián tiếp (Perfect): a, u, e, ttha, a, mha, ttha, re, ttho, vho, i, mhe. Apaccakkhe bhūtānajjatane-tthe vuttamānato kriyātthā a ādayo honti. Jagāma jagamu, jagame jagapittha, jagama jagamimha, jagamittha jagamire, jagamittho jagamivho, jagami jagamimhe. Mūḷhavikkhittabyāsattacittena attanāpi kriyākatābhinibbattitakāle-nupaladdhā samānā phalenā-numīyamānā parokkhāva vatthuto, tenuttamavisayepi payogasamavo. Với ý nghĩa quá khứ không phải hôm nay và không được trực tiếp chứng kiến, các vĩ ngữ a-ādi (a, v.v.) được dùng sau một động từ căn. (Ví dụ:) Jagāma jagamu, jagame jagapittha, jagama jagamimha, jagamittha jagamire, jagamittho jagamivho, jagami jagamimhe. Một hành động, dù do chính mình thực hiện, nhưng vào thời điểm diễn ra đã không được nhận biết do tâm trí si mê, tán loạn, hay bị ám ảnh, mà được suy ra từ kết quả, thì về bản chất cũng là gián tiếp (parokkha). Do đó, nó cũng có thể được sử dụng ở ngôi thứ nhất. 7. Eyyādo vātipattiyaṃ ssā ssaṃ su sse ssatha ssaṃ ssāmhā ssatha ssiṃsu sasse ssavhe ssiṃ ssāmhase. 7. Thay cho eyyādi (Lối cầu chúc), trong trường hợp hành động không thành tựu (Lối điều kiện), (dùng các vĩ ngữ): ssā, ssaṃ, su, sse, ssatha, ssaṃ, ssāmhā, ssatha, ssiṃsu, sasse, ssavhe, ssiṃ, ssāmhase. Eyyādo [Pg.213] visaye kriyātipattiyaṃ ssādayo honti vibhāsā. Vidhurappaccayopanipātato kāraṇavekallato vā kriyāyātipatanamanipphatti kriyātipatti, ete ca ssādayo sāmatthiyātītānāgatesveva honti na vattamāne tatra… kriyātipatyasambhavā, sace paṭhamavaye pabbajjaṃ alabhissā arahā abhavissā, dakkhiṇena ce agamissā na sakaṭaṃ pariyā bhavissā, dakkhiṇena ce agamissaṃsu, agamisse agamissatha, agamissaṃ agamissāmhā, agamissatha agamissiṃsu, agamissase agamissavhe, agamissiṃ agamissāmhase, na sakaṭaṃ pariyābhavissā, vātikiṃ? Dakkhiṇe na ce gamissati na sakaṭaṃ pariyā bhavissati. Trong phạm vi của eyyādi, khi hành động không thành tựu, các vĩ ngữ ssā-ādi được dùng tùy chọn. Sự không thành tựu của hành động (kriyātipatti) là sự thất bại hoặc không hoàn thành của hành động đó, do sự xuất hiện của một điều kiện bất lợi hoặc do thiếu nguyên nhân. Và các vĩ ngữ ssā-ādi này chỉ xảy ra trong quá khứ và tương lai theo hàm ý, không phải ở hiện tại, vì ở đó sự không thành tựu của hành động là không thể. (Ví dụ:) ‘sace paṭhamavaye pabbajjaṃ alabhissā arahā abhavissā’ (Nếu tôi đã xuất gia vào thời thanh xuân, tôi đã trở thành một vị A-la-hán), ‘dakkhiṇena ce agamissā na sakaṭaṃ pariyā bhavissā’ (Nếu ông ấy đã đi về phía nam, cỗ xe đã không bị lật). (Các biến cách khác:) dakkhiṇena ce agamissaṃsu, agamisse agamissatha, agamissaṃ agamissāmhā, agamissatha agamissiṃsu, agamissase agamissavhe, agamissiṃ agamissāmhase, na sakaṭaṃ pariyābhavissā. Tại sao lại nói là ‘tùy chọn’? (Bởi vì cũng có thể dùng thì tương lai, ví dụ:) ‘Dakkhiṇena ce gamissati na sakaṭaṃ pariyā bhavissati’ (Nếu ông ấy đi về phía nam, cỗ xe sẽ không bị lật). 8. Hetuphalesveyya eyyuṃ eyyāsi eyyātha eyyāmi eyyāma etha eraṃ etho eyyavho eyyaṃ eyyāmhe. 8. Trong (ý nghĩa) nhân và quả (Lối cầu chúc): eyya, eyyuṃ, eyyāsi, eyyātha, eyyāmi, eyyāma, etha, eraṃ, etho, eyyavho, eyyaṃ, eyyāmhe. Hetubhūtāyaṃ elabhūtāyañca kriyāyaṃ vattamānato kriyatthā eyyādayo vā honti, sace saṅkhārā niccā bhaveyyuṃ na nirujjheyyuṃ, dakkhiṇena ce gaccheyya na sakaṭaṃ pariyābhaveyya, dakkhiṇena ce gaccheyyuṃ, gaccheyyāsi gaccheyyātha, gaccheyyāmi gaccheyyāma, gacchetha gaccheraṃ, gacchetho gaccheyyavho, gaccheyyaṃ gaccheyyāmhe, na sakaṭaṃ pariyyābhaveyya, bhavanaṃ gamanaṃ ca hetu, anirujjhanaṃ apariyābhavanaṃ ca phalaṃ, iha kasmā na hoti ‘hantīhi palāyati, vassatīti dhāvati, hanissatīti palāyissatī’ti? Iti saddeneva hetuhetumantatāya jotitattā, vāti kiṃ? Dakkhiṇena ce gamissati na sakaṭaṃ pariyābhavissati. Khi hành động là nguyên nhân và (hành động khác) là kết quả, các vĩ ngữ eyyādayo được dùng tùy chọn trong ý nghĩa của hành động. (Ví dụ:) sace saṅkhārā niccā bhaveyyuṃ na nirujjheyyuṃ (nếu các pháp hữu vi là thường hằng, chúng sẽ không bị diệt vong), dakkhiṇena ce gaccheyya na sakaṭaṃ pariyābhaveyya (nếu đi về phía nam, chiếc xe sẽ không bị lật). (Các hình thức khác:) dakkhiṇena ce gaccheyyuṃ, gaccheyyāsi gaccheyyātha, gaccheyyāmi gaccheyyāma, gacchetha gaccheraṃ, gacchetho gaccheyyavho, gaccheyyaṃ gaccheyyāmhe, na sakaṭaṃ pariyyābhaveyya. Việc tồn tại và việc đi là nguyên nhân, việc không diệt vong và việc không bị lật là kết quả. Tại sao ở đây không có (cách dùng này): ‘hantīhi palāyati (nó chạy trốn vì bị đánh), vassatīti dhāvati (nó chạy vì trời mưa), hanissatīti palāyissatī (nó sẽ chạy trốn vì sẽ bị đánh)’? Bởi vì mối quan hệ nhân quả đã được làm sáng tỏ bởi chính từ iti. (Hỏi:) Tại sao có từ vā (tùy chọn)? (Đáp:) Dakkhiṇena ce gamissati na sakaṭaṃ pariyābhavissati (nếu sẽ đi về phía nam, chiếc xe sẽ không bị lật). 9. Pañhapatthanāvidhīsu. 9. Trong (các ý nghĩa) câu hỏi, thỉnh cầu, và mệnh lệnh. Pañho=sampucchanaṃ [Pg.214] sampadhāraṇaṃ nirūpaṇaṃ kāriyānicchayanaṃ patthanā=yācanaṃ iṭṭhāsiṃ bhanañca, vidhi=vidhānaṃ niyojanaṃ kriyāsu byāpāraṇā, sā ca duvidhāva sādarānādaravasena… visayabhedena bhinnāyapi tadubhayānativattanato, etesu pañhādīsu kriyatthato eyyodayo honti, pañhe - kimāyasmā vinayaṃ pariyāpuṇeyya? Udāhu dhammaṃ, gaccheyyaṃ vāhaṃ uposathaṃ na vā gaccheyyaṃ, patthanāyaṃ-labheyyā-haṃ bhante bhagavato santike pabbajjaṃ labheyyaṃ upasampadaṃ, passeyyaṃ taṃ vassasataṃ arogaṃ, vidhimhi-bhavaṃ pattaṃ paceyya, bhavaṃ puññaṃ kareyya, iha bhavaṃ bhuñjeyya, iha bhavaṃ nisīdeyya, māṇavakaṃ bhavaṃ ajjhāpeyya, anuññāpattakālesupi siddhāva… tatthāpi vidhippatītito, anuññāyaṃ-evaṃ kareyyāsi, pattakāle-kaṭaṃ kareyyāsi, patto te kālo kaṭakaraṇe, yadi saṅghassa pattakallaṃ saṅgho uposathaṃ kareyya, etassa bhagavā kālo etassa sugata kālo yaṃ bhagavā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññapeyya, pesanepicchanti ‘gāmaṃ tvaṃ bhaṇe gaccheyyāsi’. Pañho (câu hỏi) = sự hỏi, sự xem xét, sự xác định, sự quyết định việc cần làm. Patthanā (thỉnh cầu) = sự cầu xin và sự nói lên điều mong muốn. Vidhi (mệnh lệnh) = sự quy định, sự chỉ định, sự sai khiến trong các hành động, và nó có hai loại: theo cách tôn trọng và không tôn trọng... Mặc dù khác nhau do đối tượng khác nhau, nhưng không vượt ra ngoài hai loại đó. Trong các (ý nghĩa) câu hỏi v.v... này, các vĩ ngữ eyyodayo được dùng trong ý nghĩa của hành động. Trong câu hỏi: kimāyasmā vinayaṃ pariyāpuṇeyya? Udāhu dhammaṃ (Thưa ngài, ngài nên học Luật tạng hay là Pháp tạng?), gaccheyyaṃ vāhaṃ uposathaṃ na vā gaccheyyaṃ (Tôi nên đi dự lễ Bố-tát hay không nên đi?). Trong thỉnh cầu: labheyyā-haṃ bhante bhagavato santike pabbajjaṃ labheyyaṃ upasampadaṃ (Bạch ngài, mong rằng con được xuất gia, được thọ cụ túc giới nơi đức Thế Tôn), passeyyaṃ taṃ vassasataṃ arogaṃ (Mong rằng tôi được thấy ngài trăm năm không bệnh). Trong mệnh lệnh: bhavaṃ pattaṃ paceyya (Ngài nên nấu cơm), bhavaṃ puññaṃ kareyya (Ngài nên làm phước), iha bhavaṃ bhuñjeyya (Ngài nên dùng tại đây), iha bhavaṃ nisīdeyya (Ngài nên ngồi tại đây), māṇavakaṃ bhavaṃ ajjhāpeyya (Ngài nên dạy cho cậu thanh niên). (Cách dùng này) cũng được xác lập trong (ý nghĩa) cho phép và đúng lúc... vì ở đó ý nghĩa mệnh lệnh cũng được hiểu ngầm. Trong sự cho phép: evaṃ kareyyāsi (Bạn có thể làm như vậy). Trong (ý nghĩa) đúng lúc: kaṭaṃ kareyyāsi (Bạn nên làm việc cần làm), patto te kālo kaṭakaraṇe (Đã đến lúc bạn phải làm việc cần làm), yadi saṅghassa pattakallaṃ saṅgho uposathaṃ kareyya (Nếu đã đến thời điểm thích hợp cho Tăng chúng, Tăng chúng nên cử hành lễ Bố-tát), etassa bhagavā kālo etassa sugata kālo yaṃ bhagavā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññapeyya (Bạch Thế Tôn, đây là thời, bạch Thiện Thệ, đây là thời để Thế Tôn chế định học giới cho các vị đệ tử). Trong sự sai phái, họ muốn (nói): ‘gāmaṃ tvaṃ bhaṇe gaccheyyāsi’ (Này bạn, bạn hãy đi đến làng). 10. Tu antu hi tha mi ma taṃ antaṃ ssu vho e āmase. 10. Tu, antu, hi, tha, mi, ma, taṃ, antaṃ, ssu, vho, e, āmase. Pañhādīsvete honti kriyatthato. Gacchatu gacchantu, gacchāhi gacchatha, gacchāmi gacchāma, gacchataṃ gacchantaṃ, gacchassu gacchavho, gacche, gacchāmase, pañhe-kinnu khalu bho byākaraṇamadhīyassu, patthanāyaṃ-dadāhi me, jīvatu bhavaṃ, vidhimhi-kaṭaṃ karotu bhavaṃ, puññaṃ karotu [Pg.215] bhavaṃ, iha bhavaṃ bhuñjatu, iha bhavaṃ nisīdatu, uddisatu bhante bhagavā bhikkhūnaṃ pātimokkhaṃ, pesane-gaccha bhaṇe gāmaṃ, anumatiyaṃ - evaṃ karohi, pattakāle-kālo-yaṃ te mahāvīra uppajja mātukucchiyaṃ. Những (vĩ ngữ) này được dùng trong (ý nghĩa) câu hỏi v.v... trong ý nghĩa của hành động. (Ví dụ:) Gacchatu gacchantu, gacchāhi gacchatha, gacchāmi gacchāma, gacchataṃ gacchantaṃ, gacchassu gacchavho, gacche, gacchāmase. Trong câu hỏi: kinnu khalu bho byākaraṇamadhīyassu (Này ông, vậy ông hãy học ngữ pháp chăng?). Trong thỉnh cầu: dadāhi me (Hãy cho tôi), jīvatu bhavaṃ (Chúc ngài được sống lâu). Trong mệnh lệnh: kaṭaṃ karotu bhavaṃ (Ngài hãy làm việc cần làm), puññaṃ karotu bhavaṃ (Ngài hãy làm phước), iha bhavaṃ bhuñjatu (Ngài hãy dùng tại đây), iha bhavaṃ nisīdatu (Ngài hãy ngồi tại đây), uddisatu bhante bhagavā bhikkhūnaṃ pātimokkhaṃ (Bạch Thế Tôn, xin Ngài hãy đọc Pātimokkha cho các Tỳ-kheo). Trong sự sai phái: gaccha bhaṇe gāmaṃ (Này bạn, hãy đi đến làng). Trong sự cho phép: evaṃ karohi (Hãy làm như vậy). Trong (ý nghĩa) đúng lúc: kālo-yaṃ te mahāvīra uppajja mātukucchiyaṃ (Hỡi bậc Đại Hùng, đây là lúc Ngài hãy sinh vào lòng mẹ). 11. Satyarahesveyyādī. 11. Trong (ý nghĩa) khả năng và xứng đáng, (dùng) eyyādī. Sattiyaṃ ara hatthe ca kriyatthā eyyādayo honti. Bhavaṃ khalu rajjaṃ kareyya, bhavaṃ satto araho. Trong ý nghĩa khả năng và xứng đáng, các vĩ ngữ eyyādayo được dùng trong ý nghĩa của hành động. Bhavaṃ khalu rajjaṃ kareyya (Ngài quả thật có thể trị vì vương quốc), (nghĩa là) bhavaṃ satto araho (ngài là một chúng sanh xứng đáng). 12. Sambhāvane vā. 12. Tùy chọn trong (ý nghĩa) khả năng/giả định. Sambhāvane gamyamāne dhātunā vuccamāne ca eyyādayo honti vibhāsā. Api pabbataṃ sirasā bhindeyya, kriyātipattiyantu ssādī-asaniyāpi hato nāpatissā, sambhāvemi saddahāmi avakappemi bhuñjeyya bhavaṃ bhuñjissati bhavaṃ abhuñji bhavaṃ, kriyātipattiyantu ssādī-sambhāvemi nābhuñjissā bhavaṃ. Khi ý nghĩa khả năng/giả định được hiểu ngầm hoặc được diễn tả bởi động từ căn, các vĩ ngữ eyyādayo được dùng tùy chọn. Api pabbataṃ sirasā bhindeyya (Nó có thể dùng đầu làm vỡ cả ngọn núi). Nhưng trong điều kiện quá khứ (hành động không xảy ra), (dùng) các vĩ ngữ ssādī: asaniyāpi hato nāpatissā (Dù bị sét đánh, nó cũng đã không ngã). (Khi ý nghĩa giả định được diễn tả bởi động từ khác:) sambhāvemi saddahāmi avakappemi (tôi cho rằng, tôi tin rằng, tôi nghĩ rằng) bhuñjeyya bhavaṃ (ngài có thể ăn), bhuñjissati bhavaṃ (ngài sẽ ăn), abhuñji bhavaṃ (ngài đã ăn). Nhưng trong điều kiện quá khứ, (dùng) ssādī: sambhāvemi nābhuñjissā bhavaṃ (Tôi cho rằng ngài đã không ăn). 13. Māyoge īāādī. 13. Khi kết hợp với mā, (dùng) īāādī. Mā yoge sati īādayo āādayo ca vā honti. Mā su punapi evarūpamakāsi, mā bhavaṃ agamā vanaṃ, vātveva? Mā te kāmaguṇe bhamassu cittaṃ, mā tvaṃ karissasi, mā tvaṃ kareyyāsi, asakakālatthoyamārambho, buddho bhavissatīti padantarasambandhenānāgatakālatā patīyate, evaṃ kato kaṭo sve bhavissati, bhāvi kiccamāsīti. Khi có sự kết hợp với mā, các vĩ ngữ īādayo và āādayo được dùng tùy chọn. Mā su punapi evarūpamakāsi (Bạn đừng bao giờ làm việc như vậy nữa), mā bhavaṃ agamā vanaṃ (Thưa ngài, ngài đừng đi vào rừng). (Hỏi:) Tại sao lại là 'tùy chọn'? (Đáp:) Mā te kāmaguṇe bhamassu cittaṃ (Mong rằng tâm của bạn đừng lang thang trong các dục vọng), mā tvaṃ karissasi (Bạn sẽ không được làm), mā tvaṃ kareyyāsi (Bạn không nên làm). Sự khởi đầu này không phải cho thời của chính nó (tức là hình thức động từ không tự quyết định thời gian). (Ví dụ:) buddho bhavissatīti (sẽ là một vị Phật), thời tương lai được hiểu qua sự liên kết với các từ khác. Tương tự, kato kaṭo sve bhavissati (chiếc chiếu đã được làm sẽ có vào ngày mai), bhāvi kiccamāsīti (việc phải làm trong tương lai đã có). Lunāhi [Pg.216] lunāhitvevāyaṃ lunāti, lunassu lunassutvevāyaṃ lunā-tīti tvādīnamevetaṃ majjhimapurisekavacanānamābhikkhaññe dvibbavacanaṃ, idaṃ vuttaṃ hoti ‘eva mesa turito aññepi niyojentoviya kiriyaṃ karotī’ti, evaṃ lunātha lunāthatvevāyaṃ lunāti, lunavho lunavhotvevāyaṃ lunāti, tathā kālantaresupi lunāhi lunāhitvevāyaṃ aluni, alunā, lulāva, lunissatīti, evaṃ ssumhi ca yojanīyaṃ, tathā samuccayepi maṭhamaṭa, vihāramaṭetvevāyamaṭati, maṭhamaṭassu, vihāramaṭassutvevāyamaṭati, byāpārabhede tusāmaññavacanasseva byāpakattā anuppayogo bhavati, odanaṃ bhuñja, yāguṃ piva, dhānā khādetvevāya-majjhoharati. Trong câu lunāhi lunāhitvevāyaṃ lunāti (nói rằng 'cắt đi, cắt đi!', nó cắt), lunassu lunassutvevāyaṃ lunā-tīti (nói rằng 'cắt đi, cắt đi!', nó cắt), đây chính là sự lặp lại hai lần của các vĩ ngữ ngôi thứ hai số ít trong ý nghĩa lặp đi lặp lại. Điều này được nói có nghĩa là: 'Như vậy, người này, trong khi vội vã, hành động như thể đang sai khiến cả những người khác'. Tương tự: lunātha lunāthatvevāyaṃ lunāti (nói rằng 'hãy cắt, hãy cắt!', nó cắt), lunavho lunavhotvevāyaṃ lunāti (nói rằng 'hãy cắt, hãy cắt!', nó cắt). Tương tự, cũng có thể dùng với các thời khác: lunāhi lunāhitvevāyaṃ aluni, alunā, lulāva, lunissatīti (nói rằng 'cắt đi, cắt đi!', nó đã cắt, nó sẽ cắt). Tương tự, cũng nên áp dụng với vĩ ngữ ssu. Tương tự, trong sự kết hợp (nhiều hành động): maṭhamaṭa, vihāramaṭetvevāyamaṭati (nói rằng 'hãy đi lang thang, hãy đi lang thang đến tịnh xá!', nó đi lang thang), maṭhamaṭassu, vihāramaṭassutvevāyamaṭati (nói rằng 'hãy đi lang thang, hãy đi lang thang đến tịnh xá!', nó đi lang thang). Khi các hành động khác nhau, một từ có nghĩa chung được sử dụng vì tính bao quát của nó. (Ví dụ:) odanaṃ bhuñja, yāguṃ piva, dhānā khādetvevāya-majjhoharati (nói rằng 'hãy ăn cơm, hãy uống cháo, hãy nhai cốm!', nó ăn uống). 14. Pubbaparacchakkānamekānekesu tumhāmhasesesu dve dve majjhimuttamapaṭhamā. 14. Trong sáu (vĩ ngữ) đầu và sáu (vĩ ngữ) sau, ở số ít và số nhiều, tương ứng với (đại từ) tumha, amha, và phần còn lại, hai và hai (vĩ ngữ) lần lượt là ngôi thứ hai, ngôi thứ nhất, và ngôi thứ ba. Ekānekesu tumhāmhasaddavacanīyesu tadaññasaddavacanīyesu ca kārakesu pubbacchakkānaṃ paracchakkānaṃ majjhimuttamapaṭhamā dve dve honti yathākkamaṃ kriyatthā, uttamasaddo-yaṃ sabhāvato tatiyaduke ruḷho, tvaṃ gacchasi, tumhe gacchatha, tvaṃ gacchase, tumhe gacchavhe, ahaṃ gacchāmi, mayaṃ gacchāma, ahaṃ gacche, mayaṃ gacchāmhe, so gacchati, te gacchanti, so gacchate, te gacchante, sāmatthiyā laddhattā appayujjamānesupi tumhāmhasesesu bhavanti. Gacchasi, gacchatha, gacchase, gacchavhe, gacchāmi, gacchāma, gacche, gacchāmhe, gacchati, gacchanti, gacchate, gacchante. Trong các tác nhân (kāraka) được biểu thị bởi các từ tumha và amha, và bởi các từ khác, ở số ít và số nhiều, các vĩ ngữ động từ (kriyattha) của sáu vĩ ngữ đầu và sáu vĩ ngữ sau lần lượt là ngôi thứ hai (majjhima), ngôi thứ nhất (uttama), và ngôi thứ ba (paṭhama), mỗi ngôi hai cặp. Từ uttama này, theo quy ước, được dùng cho cặp thứ ba. Ví dụ: tvaṃ gacchasi, tumhe gacchatha, tvaṃ gacchase, tumhe gacchavhe, ahaṃ gacchāmi, mayaṃ gacchāma, ahaṃ gacche, mayaṃ gacchāmhe, so gacchati, te gacchanti, so gacchate, te gacchante. Ngay cả khi các từ tumha và amha không được sử dụng, do được hiểu ngầm theo năng lực của ngữ cảnh, (các vĩ ngữ này) vẫn được dùng. Ví dụ: Gacchasi, gacchatha, gacchase, gacchavhe, gacchāmi, gacchāma, gacche, gacchāmhe, gacchati, gacchanti, gacchate, gacchante. 15. Āīssādīsvaña vā. 15. Đối với các vĩ ngữ `ā, ī, ssā`, v.v., `añña` được dùng tùy chọn. Āādo [Pg.217] īādo ssā ādo ca kriyatthassa vā aña hoti. Ñakāro-nubandho, agamā, gamā, agamī, gamī, agamissā, gamissā. Vĩ ngữ động từ là `ā`, `ī`, `ssā`, v.v. được thay thế tùy chọn bằng `aña`. Phụ âm `ñ` là chỉ tố. Ví dụ: `agamā, gamā, agamī, gamī, agamissā, gamissā`. 16. Aādīsvāho brūssa. 16. Đối với (căn) `brū`, `āho` được dùng trong các thì bắt đầu bằng `a`. Brūssa āho hoti aādīsu. Āha, āhu. Đối với (căn) `brū`, `āho` được dùng trong các thì bắt đầu bằng `a`. Ví dụ: `Āha, āhu`. 17. Bhūssa vuka. 17. Đối với (căn) `bhū`, (dùng) `vuka`. Aādīsu bhūssa vuka hoti. Kakāro-nubandho, ukāro uccāraṇattho, babhūva. Trong các thì bắt đầu bằng `a`, `vuka` được dùng cho (căn) `bhū`. Phụ âm `k` là chỉ tố, nguyên âm `u` dùng để dễ phát âm. Ví dụ: `babhūva`. 18. Pubbassa a. 18. Đối với (âm tiết) đầu, (dùng) `a`. Aādīsu dvitte pubbassa bhūssa a hoti, babhūva. Trong các thì bắt đầu bằng `a`, khi điệp âm, (âm tiết) đầu của (căn) `bhū` trở thành `a`. Ví dụ: `babhūva`. 19. Ussaṃsvāhā vā. 19. Sau `āha`, `u` tùy chọn (thành) `aṃsu`. Āhādesā parassa ussa aṃsuvā hoti. Ahaṃsu, āhu. Sau từ thay thế `āha`, `u` theo sau được thay thế tùy chọn bằng `aṃsu`. Ví dụ: `Ahaṃsu, āhu`. 20. Tyantīnaṃ ṭaṭū. 20. Đối với `ti` và `anti`, (dùng) `ṭa` và `ṭū`. Āhā paresaṃ tiantīnaṃ ṭaṭū honti. Ṭakārā sabbādesatthā, āha, āhu, atoyeva ca ñāpakā tiantīsu ca brūssā-ho. Đối với `ti` và `anti` theo sau, `ṭa` và `ṭū` được dùng để thay thế. Phụ âm `ṭ` có nghĩa là thay thế toàn bộ. Ví dụ: `āha, āhu`. Và chính vì lý do này, nó là chỉ tố cho thấy `āho` cũng được dùng thay cho `brū` trong trường hợp của `ti` và `anti`. 21. Īādo vacassoma. 21. Trong thì bắt đầu bằng `ī`, `oma` được dùng cho (căn) `vac`. Īādīsu vacassa oma hoti. Makāro-nubandho, avoca, īādoti kiṃ? Avacā. Trong các thì bắt đầu bằng `ī`, `oma` được dùng cho (căn) `vac`. Phụ âm `m` là chỉ tố. Ví dụ: `avoca`. Tại sao nói 'trong các thì bắt đầu bằng `ī`'? (Để có trường hợp) `Avacā`. 22. Dāssa daṃ vā mimesvadvitte. 22. Đối với (căn) `dā` không điệp âm, `daṃ` được dùng tùy chọn trong trường hợp của `mi` và `ma`. Advite [Pg.218] vattamānassa dāssa daṃ vā hoti mimesu. Dammi demi, damma dema, advitteti kiṃ? Dadādhi dadāma. Đối với (căn) `dā` hiện tại không điệp âm, `daṃ` được dùng tùy chọn trong trường hợp của `mi` và `ma`. Ví dụ: `Dammi, demi, damma, dema`. Tại sao nói 'không điệp âm'? (Để có trường hợp) `Dadādhi, dadāma`. 23. Karassa sossa kuṃ. 23. Đối với (căn) `kar` có `o`, (dùng) `kuṃ`. Karassa saokārassa kuṃ vā hoti mimesu. Kummi kumma, karomi karoma. Đối với (căn) `kar` có nguyên âm `o`, `kuṃ` được dùng tùy chọn trong trường hợp của `mi` và `ma`. Ví dụ: `Kummi, kumma, karomi, karoma`. 24. Kā īādīsu. 24. Trong các thì bắt đầu bằng `ī`, (dùng) `kā`. Karassa saokārassa kā hoti vā īādīsu. Akāsi akari, akaṃsu akariṃsu, akā akarā. Đối với (căn) `kar` có nguyên âm `o`, `kā` được dùng tùy chọn trong các thì bắt đầu bằng `ī`. Ví dụ: `Akāsi, akari, akaṃsu, akariṃsu, akā, akarā`. 25. Hāssa, cāhaṅa ssena. 25. Và đối với (căn) `hā`, `āhaṅa` (được dùng) cùng với `ssa`. Karassa sossa hāssa ca āhaṅa vā hoti ssena saha. Kāhati karissati, akāhā akarissā, hāhati hāyissati, ahāhā ahāyissā. Đối với (căn) `kar` có `o` và đối với (căn) `hā`, `āhaṅa` được dùng tùy chọn cùng với `ssa`. Ví dụ: `Kāhati, karissati, akāhā, akarissā, hāhati, hāyissati, ahāhā, ahāyissā`. 26. Labhavasacchidabhidarudānaṃ cchaṅa. 26. Đối với (các căn) `labh, vas, chid, bhid, rud`, (dùng) `cchaṅa`. Labhādīnaṃ cchaṅa vā hoti ssenasaha. Alacchā alabhissā, lacchati labhissāti, avacchā avasissā, vacchati vasissati, acchecchā acchindissā, checchati chindissati, abhecchā abhindissā, bhecchati bhindissati, arucchā arodissā, rucchati rodissatī[Pg.219], aññasmimpi chidassa vā cchaṅa yogavibhāgā, acchecchuṃ acchantiṃsu, aññesañca gacchaṃ gacchissaṃ. Đối với (các căn) `labh` v.v., `cchaṅa` được dùng tùy chọn cùng với `ssa`. Ví dụ: `Alacchā, alabhissā, lacchati, labhissāti, avacchā, avasissā, vacchati, vasissati, acchecchā, acchindissā, checchati, chindissati, abhecchā, abhindissā, bhecchati, bhindissati, arucchā, arodissā, rucchati, rodissatī`. Cũng trong trường hợp khác, đối với (căn) `chid`, `cchaṅa` được dùng tùy chọn do sự phân chia quy tắc. Ví dụ: `acchecchuṃ, acchantiṃsu`. Và đối với các (căn) khác nữa: `gacchaṃ, gacchissaṃ`. 27. Bhuja muca vaca visānaṃ kkhaṅa. 27. Đối với (các căn) `bhuj, muc, vac, vis`, (dùng) `kkhaṅa`. Bhujādīnaṃ kkhaṅa vā hoti ssena saha. Abhokkhā abhuñjissā, bhokkhati bhuñjissati, amokkhā amuñcissā, mokkhatimuñcissati, avakkhā avacissā, vakkhati vaccissati, pāvekkhā pāvisissā, pavekkhati pavisissati, visassā-ññasmimpi vā kkhaṅa yogavibhāgā pāvekkhi, pāvisi. Đối với (các căn) `bhuj` v.v., `kkhaṅa` được dùng tùy chọn cùng với `ssa`. Ví dụ: `Abhokkhā, abhuñjissā, bhokkhati, bhuñjissati, amokkhā, amuñcissā, mokkhatimuñcissati, avakkhā, avacissā, vakkhati, vaccissati, pāvekkhā, pāvisissā, pavekkhati, pavisissati`. Cũng trong trường hợp khác đối với (căn) `vis`, `kkhaṅa` được dùng tùy chọn do sự phân chia quy tắc. Ví dụ: `pāvekkhi, pāvisi`. 28. Āīādīsu harassā. 28. Trong các thì bắt đầu bằng `ā, ī`, đối với (căn) `har`, (dùng) `ā`. Āādo īādo a harassa ā hoti vā. Ahā aharā, ahāsi ahari. Trong thì bắt đầu bằng `ā` và `ī`, `a` của (căn) `har` trở thành `ā` tùy chọn. Ví dụ: `Ahā, aharā, ahāsi, ahari`. 29. Gamissa. 29. Đối với (căn) `gam`... Āādo īādo a gamissa ā hoti vā. Agā agamā, agā agamī. Đối với `gam` có `a`, `ā` và `ī` có thể là `ā`. `Agā` (là) `agamā`, `agā` (là) `agamī`. 30. Ḍaṃsassa ca chaṅa. 30. Và đối với `ḍaṃs`, (sự thay thế là) `cha`. Ḍaṃsassa gamissa ca chaṅa vā hoti āīādīsu. Aḍañchā aḍaṃsā, aḍañchi aḍaṃsī, agañchā agacchā, agañchi agacchī. Đối với `ḍaṃs` và `gam`, `cha` có thể được dùng trước các vĩ ngữ `ā`, `ī`, v.v. (Ví dụ:) `aḍañchā` hoặc `aḍaṃsā`, `aḍañchi` hoặc `aḍaṃsī`, `agañchā` hoặc `agacchā`, `agañchi` hoặc `agacchī`. 31. Hūssa hehehihohi ssatyādo. 31. Đối với `hū`, (các sự thay thế là) `he`, `hehi`, `hohi` trước `ssati`, v.v. Hūssa heādayo honti ssatyādo. Hessati, hehissati, hohissati. Đối với `hū`, `he` và các dạng tương tự được dùng trước `ssati` và các vĩ ngữ tương tự. (Ví dụ:) `Hessati`, `hehissati`, `hohissati`. 32. Ṇānāsu rasso. 32. Trước `ṇā` và `nā`, (nguyên âm) được rút ngắn. Kṇāknāsu [Pg.220] kriyatthassa rasso hoti. Kiṇāti, dhunāti. Trước `ṇā` và `nā`, nguyên âm của động từ căn được rút ngắn. Ví dụ: `Kiṇāti`, `dhunāti`. 33. Ā ī ñu mhā ssā ssamhānaṃ vā. 33. Đối với `ā`, `ī`, `ñu` (`ū`), `mhā`, `ssā`, `ssamhā`, (sự rút ngắn là) tùy chọn. Esaṃ vā rasso hoti. Gama gamā, gami gamī, gamu gamū, gamimha gamimhā, gamissa gamissā, gamissamha gamissamhā. Sự rút ngắn của những (vĩ ngữ) này là tùy chọn. (Ví dụ:) `gama` (hoặc) `gamā`, `gami` (hoặc) `gamī`, `gamu` (hoặc) `gamū`, `gamimha` (hoặc) `gamimhā`, `gamissa` (hoặc) `gamissā`, `gamissamha` (hoặc) `gamissamhā`. 34. Kusaruhehīssa chi. 34. Sau `kusa` và `ruha`, `ī` (trở thành) `chi`. Kusā ruhā ca parassa īssa chi vā hoti. Akkocchi akkosi, abhirucchi abhiruhi. Sau `kusa` và `ruha`, `ī` có thể trở thành `chi`. Ví dụ: `Akkocchi` (hoặc) `akkosi`, `abhirucchi` (hoặc) `abhiruhi`. 35. A ī ssāādīnaṃ byañjanassiña. 35. Đối với phụ âm của các vĩ ngữ `a`, `ī`, `ssā`, v.v., (sự thay thế là) `i`. Kriyatthā paresaṃ aādīnaṃ īādīnaṃ ssaādīnañca-byañjanassa iña hoti vibhāsā. Babhuvittha, abhavitthā, anubhavissā, anubhavissati anubhossati harisati hassati, etesanti kiṃ? Bhavati, byañjanassāti kiṃ? Babhūva. Sau động từ căn, `i` có thể được thêm vào trước phụ âm của các vĩ ngữ `a`, `ī`, `ssā`, v.v. một cách tùy chọn. Ví dụ: `Babhuvittha`, `abhavitthā`, `anubhavissā`, `anubhavissati` (hoặc) `anubhossati`, `harisati` (hoặc) `hassati`. Tại sao nói 'của những vĩ ngữ này'? (Ví dụ:) `Bhavati`. Tại sao nói 'của phụ âm'? (Ví dụ:) `Babhūva`. 36. Brūto tissīña. 36. Sau `brū`, `ti` (trở thành) `ī`. Brūto parassa tissa īña vā hoti. Bravīti, brūti. Sau `brū`, `ti` có thể trở thành `ī`. Ví dụ: `Bravīti`, `brūti`. 37. Kyassa. 37. Đối với `kya`. Kriyatthā parassa kyassa īña vā hoti. Pacīyati, paccati. Sau động từ căn, `kya` có thể trở thành `ī`. Ví dụ: `Pacīyati`, `paccati`. 38. Eyyātha sse a ā īthānaṃ o, a, aṃ, ttha, ttho, vhoka. 38. Đối với `eyyātha`, `sse`, `a`, `ā`, `ī`, `tha`, các sự thay thế lần lượt là `o`, `a`, `aṃ`, `ttha`, `ttho`, `vho`. Eyyāthādīnaṃ oādayo vā honti yathākkamaṃ. Tumhe bhaveyyātho bhaveyyātha, tvaṃ abhavissa abhavisse, ahaṃ abhavaṃ [Pg.221] abhava, so abhavittha abhavā, so abhavittho, abhavī, tumhe bhavathavho bhavatha, āsahacaritova akāro gayhate, tho pana-nte niddesā tvādisambandhīyeva, tasseva vā nissitattā, nissayakaraṇampi hi suttakārāciṇṇaṃ. Đối với `eyyātha`, v.v., `o`, v.v. có thể là (sự thay thế) theo thứ tự. (Ví dụ:) `tumhe bhaveyyātho` (hoặc) `bhaveyyātha`, `tvaṃ abhavissa` (hoặc) `abhavisse`, `ahaṃ abhavaṃ` (hoặc) `abhava`, `so abhavittha` (hoặc) `abhavā`, `so abhavittho` (hoặc) `abhavī`, `tumhe bhavathavho` (hoặc) `bhavatha`. Nguyên âm `a` không đi cùng với `ā` được lấy; nhưng `tho` ở cuối được chỉ định là có liên quan đến `tvā`, v.v., hoặc vì nó phụ thuộc vào đó, vì việc tạo ra sự phụ thuộc cũng là thói quen của người soạn cú pháp. 39. Uṃssiṃ svaṃsu. 39. Đối với `uṃ`, (sự thay thế là) `iṃsu` và `aṃsu`. Umīccassa iṃsu aṃsu vā honti. Agamiṃsu, agamaṃsu, agamuṃ. Đối với `uṃ`, nó có thể trở thành `iṃsu` và `aṃsu`. Ví dụ: `Agamiṃsu`, `agamaṃsu`, `agamuṃ`. 40. Eottā suṃ. 40. Sau `e` và `o` đã được thay thế, (`uṃ` trở thành) `suṃ`. Eādesato oādesato ca parassa umiccassa suṃ vā hoti. Nesuṃ, nayiṃsu, assosuṃ, assuṃ, ādesattākhyāpanatthaṃttaggahaṇaṃ. Sau các biến đổi `e` và `o`, `uṃ` có thể trở thành `suṃ`. Ví dụ: `Nesuṃ` (hoặc) `nayiṃsu`, `assosuṃ` (hoặc) `assuṃ`. Việc dùng `tta` là để chỉ rõ đây là một sự thay thế. 41. Hūto resuṃ. 41. Sau `hū`, (`uṃ` trở thành) `resuṃ`. Hūto parassa umiccassa resuṃ vā hoti. Ahesuṃ, ahavuṃ. Sau `hū`, `uṃ` có thể trở thành `resuṃ`. Ví dụ: `Ahesuṃ`, `ahavuṃ`. 42. Ossa a i ttha ttho. 42. Đối với `o`, (các sự thay thế là) `a`, `i`, `ttha`, `ttho`. Ossa aādayo vā honti. Tvaṃ abhava, abhavi, abhavittha, abhavittho abhavo. Đối với `o`, `a` và các dạng tương tự có thể được dùng. Ví dụ: `Tvaṃ abhava`, `abhavi`, `abhavittha`, `abhavittho` (hoặc) `abhavo`. 43. Si. 43. `Si`. Ossa si vā hoti. Ahosi tvaṃ ahuvo. Đối với `o`, `si` cũng có thể được dùng. Ví dụ: `Ahosi tvaṃ` (hoặc) `ahuvo`. 44. Dīghā īssa. 44. Sau một nguyên âm dài, đối với `ī`. Dīghato parassa īssa si vā hoti. Akāsi akā, adāsi adā. Sau nguyên âm dài, `s` đôi khi được thêm vào trước `ī`. Ví dụ: `Akāsi`, `akā`; `adāsi`, `adā`. 45. Mhātthānamuña. 45. U và ñ thay thế cho mhā và ttha. Mhātthānamhaña [Pg.222] vā hoti. Agamhamhā agamimhā, agamuttha agamittha. Mhā và ttha đôi khi được thay bằng mha và ñ. Ví dụ: `Agamhamhā`, `agamimhā`; `agamuttha`, `agamittha`. 46. Iṃssa ca siña. 46. Và siṃ thay cho iṃ. Imiccassa siña vā toti mhātthānañca bahulaṃ. Akāsiṃ akariṃ, akāsimhā akarimhā akāsittha akarittha. Vĩ tố iṃ đôi khi được thay bằng siṃ, và đối với mhā và ttha cũng thường như vậy. Ví dụ: `Akāsiṃ`, `akariṃ`; `akāsimhā`, `akarimhā`; `akāsittha`, `akarittha`. 47. Eyyuṃssuṃ. 47. Suṃ thay cho eyyuṃ. Eyyumiccassa ñaṃ vā hoti. Gacchuṃ gaccheyyuṃ. Eyyuṃ đôi khi được thay bằng uṃ. Ví dụ: `Gacchuṃ`, `gaccheyyuṃ`. 48. Hissa-to lopo. 48. Sự lược bỏ hi sau a. Ato parassa hissa lopo vā hoti. Gaccha gacchāhi, atoti kiṃ? Karohi. Sau a, vĩ tố hi đôi khi bị lược bỏ. Ví dụ: `Gaccha`, `gacchāhi`. Tại sao nói 'sau a'? Ví dụ: `Karohi`. 49. Kyassa sse. 49. Sse đối với kya. Kyassa vā lopo hoti sse. Anvabhavissā anvabhūyissā, anubhavissati anuchūyissati. Vĩ tố kya đôi khi bị lược bỏ trước sse. Ví dụ: `Anvabhavissā`, `anvabhūyissā`; `anubhavissati`, `anuchūyissati`. 50. Atthiteyyādicchannaṃ sa su sa satha saṃ sāma. 50. Đối với (động từ) atthi, sáu vĩ tố bắt đầu bằng eyyā được thay bằng sa, su, sa, satha, saṃ, sāma. Asa=bhuviccasmā paresaṃ eyyādicchannaṃ sādayo honti yathākkamaṃ. Assa, assu, assa, assatha, assaṃ, assāma. Sau các động từ gốc asa (là) và bhū (là), sáu vĩ tố bắt đầu bằng eyyā được thay thế lần lượt bằng sa và các vĩ tố khác. Ví dụ: `Assa, assu, assa, assatha, assaṃ, assāma`. 51. Ādidvinnamiyāiyuṃ. 51. Hai vĩ tố đầu được thay bằng iyā và iyuṃ. Atthiteyyādicchannaṃ ādibhūtānaṃ dvinnaṃ iyā iyuṃ honti yathākkamaṃ. Siyā, siyuṃ. Đối với (động từ) atthi, hai vĩ tố đầu tiên trong sáu vĩ tố bắt đầu bằng eyyā được thay thế lần lượt bằng iyā và iyuṃ. Ví dụ: `Siyā, siyuṃ`. 52. Tassa tho. 52. Th thay cho t. Atthito [Pg.223] parassa takārassa tho hoti. Atthi, atthu. Sau (động từ) atthi, mẫu tự t được đổi thành th. Ví dụ: `Atthi, atthu`. 53. Sihisvaṭa. 53. Aṭa đối với si và hi. Atthissa aṭa hoti sihisu, ṭo sabbādesattho. Asi ahi. Toàn bộ (động từ) atthi được thay bằng a trước các vĩ tố si và hi; ṭa là ký hiệu chỉ sự thay thế toàn bộ. Ví dụ: `Asi`, `ahi`. 54. Mimānaṃ vā mhimhā ca. 54. Và mi, ma đôi khi được thay bằng mhi, mhā. Atthismā paresaṃ mimānaṃ mhimhā vā honti, taṃsanniyogenaatthissa aṭa ca. Amhi asmi, amha asma. Sau (động từ) atthi, các vĩ tố mi và ma đôi khi được thay bằng mhi và mhā, và đồng thời atthi được thay bằng a. Ví dụ: `Amhi`, `asmi`; `amha`, `asma`. 55. Esu si. 55. S trong những trường hợp này. Esu mimesu atthissa sakāro hoti. Asmi asma, pararūpabādhanatthaṃ. Trước các vĩ tố mi và ma này, (động từ) atthi có mẫu tự s. Ví dụ: `Asmi`, `asma`. (Điều này) để ngăn chặn sự đồng hóa nguyên âm sau. 56. Īādo dīgho. 56. Trường hóa (nguyên âm) trước các vĩ tố bắt đầu bằng ī. Atthissa dīgho hoti īādimhi. Āsi, āsuṃ, āsi, āsittha, āsiṃ, āsiṃ mhā. (Nguyên âm của) atthi được trường hóa trước các vĩ tố bắt đầu bằng ī. Ví dụ: `Āsi, āsuṃ, āsi, āsittha, āsiṃ, āsiṃ mhā`. 57. Himimesvassa. 57. Trường hóa a trước hi, mi, ma. Akārassa dīgho hoti himimesu. Pacāhi, pacāmi, pacāma, muyhāmi. Mẫu tự a được trường hóa trước các vĩ tố hi, mi, ma. Ví dụ: `Pacāhi, pacāmi, pacāma, muyhāmi`. 58. Sakā ṇāssa kha īādo. 58. Đối với (động từ) saka, ṇā được đổi thành kh trước các vĩ tố bắt đầu bằng ī. Sakasmā kṇāssakhohoti īādīsu. Asakkhi, asakkhiṃsu. Sau (động từ) saka, vĩ tố kṇā được đổi thành kh trước các vĩ tố bắt đầu bằng ī. Ví dụ: `Asakkhi, asakkhiṃsu`. 59. Sse vā. 59. Hoặc đối với ssa. Sakasmā [Pg.224] kṇassakho vā hoti sse. Sakkhissā sakkuṇissā, sakkhissati, sakkuṇissati. Sau (căn) `sak`, `ssa` được tùy chọn biến thành `kṇa` hoặc `ssakho`. 60. Tesu suto kṇokṇānaṃ roṭa. 60. Sau (căn) `su`, `kṇokṇānaṃ` thành `roṭa`. Tesu īādissesu suto paresaṃ kṇokṇānaṃ roṭa vā hoti. Assosi asuṇi, assossā asuṇissā, sossati suṇissati. Trong những (biến tố) bắt đầu bằng `ī` này, `kṇokṇānaṃ` theo sau (căn) `su` được tùy chọn biến thành `roṭa`. 61. Ñāssa sanāssa nāyo timhi. Sanāssa ñāssa nāyo vā hoti timhi. Nāyati, jānāti. 61. Đối với `ñā` và `sanā`, `nāyo` (được thay thế) khi có `ti`. Đối với `sanā` và `ñā`, `nāyo` được tùy chọn thay thế khi có `ti`. 62. Ñāmhi jaṃ. 62. Trong (căn) `ñā`, (thay thế bằng) `ja`. Ñādese sanāssa ñāssa jaṃ (vā) hoti. Jaññā (jāneyya). Khi có sự thay thế `ñā`, `ja` là sự thay thế tùy chọn cho `sanā` và `ñā`. 63. Eyyāssiyāñā vā. 63. Của `eyya`, (thay thế bằng) `iyā` hoặc `ñā` một cách tùy chọn. Ñāto eyyāssa iyāñā honti vā. Jāniyā, jaññā jāneyya. Sau (căn) `ñā`, `eyya` được tùy chọn biến thành `iyā` hoặc `ñā`. 64. Īssatyādīsu knālopo. 64. Trong `ī`, `ssati` v.v..., sự lược bỏ `knā`. Īādo ssatyādo ca ñāto knālopo vā hoti. Aññāsi ajāni, ñassati jānissati. Sau (căn) `ñā`, `knā` được tùy chọn lược bỏ trước (các biến tố) bắt đầu bằng `ī` và bắt đầu bằng `ssati`. 65. Ssassa hi kamme. 65. Của `ssa`, (thay thế bằng) `hi` trong thể thụ động. Ñāto parassa ssassa hi vā hoti kamme. Paññāyihiti paññāyissati. Sau (căn) `ñā`, `ssa` theo sau được tùy chọn biến thành `hi` trong thể thụ động. 66. Etismā. 66. Sau `e` này. Etismā [Pg.225] parassa ssassa hi hoti vā. Ehiti essati. Sau `e` này, `ssa` theo sau được tùy chọn biến thành `hi`. 67. Hanā chakhā. 67. Sau (căn) `han`, (`ssa` thành) `cha` và `khā`. Hanā ssassa chakhā vā honti. Hañchāmi hanissāmi, paṭihaṅkhāmi paṭihanissāmi. Sau (căn) `han`, `ssa` được tùy chọn biến thành `cha` hoặc `khā`. 68. Hāto ha. 68. Sau (căn) `hā`, (`ssa` thành) `ha`. Hāto parassa ssassa ha hoti vā. Hāhati jahissati. Sau (căn) `hā`, `ssa` theo sau được tùy chọn biến thành `ha`. 69. Dakkha kha hehi hohīhi lopo. 69. Sau `dakkha`, `kha`, `hehi`, `hohīhi`, có sự lược bỏ. Dakkhādīhi ādesehi parassa ssassa lopo vā hoti. Dakkhati dakkhissati, sakkhati sakkhissati, hehiti hehissatihohiti hohissati. Sau những từ thay thế bắt đầu bằng `dakkha`, `ssa` theo sau được tùy chọn lược bỏ. 70. Kayireyyasseyyumādīnaṃ. 70. Đối với `kayireyya`, `eyyum` v.v... Kayirā parassa eyyumādīnaṃ eyyassa lopo hoti. Kayiruṃ, kayirāsi, kayirātha, kahirāmi, kayirāma. Sau `kayirā`, `eyya` trong các (biến tố) `eyyum` v.v... bị lược bỏ. 71. Ṭā. 71. `Ṭā`. Kayirā parassa eyyassa ṭā hoti. So kayirā. Sau `kayirā`, `eyya` được biến thành `ṭā`. 72. Ethassā. 72. Của `etha`, (thành) `ā`. Kayirā parassa ethassa ā hoti. Kayirātha. Sau `kayirā`, `etha` được biến thành `ā`. 73. Labhā iṃ īnaṃ thaṃ thā vā. 73. Sau (căn) `labh`, của `iṃ` và `ī`, (thành) `thaṃ` và `thā` một cách tùy chọn. Labhasmā [Pg.226] iṃīiccesaṃ thaṃthā honti vā. Alatthaṃ alabhiṃ, alattha alabhi. Sau (căn) `labh`, `iṃ` và `ī` này được tùy chọn biến thành `thaṃ` và `thā`. 74. Gurupubbā rassā re ntentīnaṃ. 74. Sau một âm tiết nặng và một nguyên âm ngắn, `re` (thay thế) cho `nte` và `ntī`. Gurupubbasmā rassā paresaṃ ntentīnaṃ re vā hoti. Gacchare gacchanti, gacchare gacchante, gamissare gamissanti, gamissare gamissante, gurupubbāti kiṃ? Paca, rassati kiṃ? Honti. Sau một âm tiết nặng và một nguyên âm ngắn, `nte` và `ntī` theo sau được tùy chọn biến thành `re`. 75. Eyyeyyāseyyannaṃ ṭe. 75. Vĩ ngữ ṭe (thay thế) cho các vĩ ngữ eyya, eyyāsi, eyyaṃ. Eyyādīnaṃ ṭe vā hoti. So kare kareyya, tvaṃ kare kareyyāsi, ahaṃ kare kareyyaṃ. Vĩ ngữ ṭe tùy chọn thay thế cho các vĩ ngữ eyyādi. Ví dụ: So kare hoặc kareyya, tvaṃ kare hoặc kareyyāsi, ahaṃ kare hoặc kareyyaṃ. 76. Ovikaraṇassu paracchakke. 76. U (thay thế) cho vikaraṇa o trong thì tương lai (paracchakka). Ovikaraṇassa u hoti paracchakke visaye. Tanute. Vikaraṇa o được chuyển thành u trong phạm vi của thì tương lai (paracchakka). Ví dụ: Tanute. 77. Pubbacchakke vā kvaci. 77. Trong thì quá khứ (pubbacchakka) cũng vậy, đôi khi tùy chọn. Ovikaraṇassa u hoti vā kvaci pubbacchakke. Vanuti vanoti. Vikaraṇa o đôi khi được chuyển thành u một cách tùy chọn trong thì quá khứ (pubbacchakka). Ví dụ: Vanuti hoặc vanoti. 78. Eyyāmassemu ca. 78. Và emu (thay thế) cho eyyāma. Eyyāmassemu vā hoti u ca. Bhavemha, bhaveyyāmu bhaveyyāma. Emu và u tùy chọn thay thế cho eyyāma. Ví dụ: Bhavemha, bhaveyyāmu, bhaveyyāma. Iti moggallāne byākaraṇe vuttiyaṃ Như vậy, trong phần chú giải của ngữ pháp Moggallāna. Tyādikaṇḍo chaṭṭho. Chương thứ sáu, về các vĩ ngữ tyādi. 7. Sattamo kaṇḍo (ṇvādi) 7. Chương thứ bảy (về các tiếp vị ngữ ṇvādi). ‘‘Bahulaṃ’’ [Pg.227] (1.58) ‘‘kriyatthā’’ti (5.14) ca sabbattha vatthate. Và (các quy tắc) “bahulaṃ” (1.58) và “kriyatthā” (5.14) được áp dụng ở khắp mọi nơi. 1. Cara dara kara raha jana sana tala sāda sādha kasāsa caṭāya vāhi ṇu. 1. Sau (các động từ căn) cara, dara, kara, raha, jana, sana, tala, sāda, sādha, kasa, asa, caṭa, aya, và vā, (tiếp vị ngữ) ṇu (được thêm vào). Cara-gatibhakkhaṇesu, dara-daraṇe, kara-karaṇe, raha-cāge, jana-janane, sana-sambhattiyaṃ, tala-patiṭṭhāyaṃ, sāda-assādane, sādha-saṃsiddhiyaṃ, kasa-vilekhane, asa-khepane, caṭa-bhedane, aya-iti gamanattho daṇḍako dhātu, vā-gatigandhanesu, etehi kriyatthehi bahulaṃ ṇu hoti. ‘‘Assā ṇānubandhe’’ti (5.84) upantassa assa ā, carati hadaye manuññabhāvenāti cāru=sobhanaṃ. Darīyatīti dāra=kaṭṭhaṃ. Karotīti kāru=sippī, magha vā, visukammo ca. Rahati candādīnaṃ sobhāvisesaṃ nāsetīti rāhu=asurindo. Jāyati gamanāgamanaṃ anenātijānu=jaṅghorūnaṃ sandhi. Saneti attani bhattiṃ uppādetīti sānu=girippadeso. Talanti patiṭṭhahanti ettha dantāti tālu=vadanekadeso. Sā dīyati assādīyatīti sādu=madhuraṃ. Sādheti attaparahitanti sādhu=sajjano. Kasīyatīti kāsu=āvāṭo, asati sīghabhāvena pavattatīti āsu=sīghaṃ. Caṭati bhindati amanuññabhāvanti cāṭu=manuñño. Ayanti pavattanti sattā etenāti āyu=jīvitaṃ. ‘‘Assā ṇāpimhi yuka’’ iti (5.91) yuka- vāti gacchatīti vāyu-vāto. Cara (với nghĩa đi lại và ăn uống), dara (xé rách), kara (làm), raha (từ bỏ), jana (sinh ra), sana (phụng sự), tala (thiết lập), sāda (nếm), sādha (hoàn thành), kasa (cày, viết), asa (ném), caṭa (phá vỡ), động từ căn daṇḍaka aya (với nghĩa đi lại), vā (đi lại, thổi); sau những động từ căn có nghĩa hành động này, tiếp vị ngữ ṇu được thêm vào một cách đa dạng. Theo quy tắc “assā ṇānubandhe” (5.84), nguyên âm a ở gần cuối được biến thành ā. (Ví dụ:) carati hadaye manuññabhāvenāti cāru = đẹp đẽ (cái đi vào trái tim một cách đáng yêu). Darīyatīti dāra = gỗ (cái bị xé ra). Karotīti kāru = thợ thủ công, hoặc magha, và visukamma (người làm ra). Rahati candādīnaṃ sobhāvisesaṃ nāsetīti rāhu = vua a-tu-la (kẻ làm tiêu mất vẻ đẹp đặc biệt của mặt trăng v.v...). Jāyati gamanāgamanaṃ anenātijānu = khớp nối giữa cẳng chân và đùi (cái mà nhờ nó sự đi tới đi lui được sinh ra). Saneti attani bhattiṃ uppādetīti sānu = sườn núi (cái tạo ra sự sùng kính nơi chính nó). Talanti patiṭṭhahanti ettha dantāti tālu = một phần của miệng (nơi mà răng được thiết lập). Sā dīyati assādīyatīti sādu = ngọt ngào (cái được nếm, được thưởng thức). Sādheti attaparahitanti sādhu = người hiền thiện (người hoàn thành lợi ích cho mình và cho người khác). Kasīyatīti kāsu = cái hố (cái bị đào lên). Asati sīghabhāvena pavattatīti āsu = nhanh chóng (cái diễn ra một cách nhanh chóng). Caṭati bhindati amanuññabhāvanti cāṭu = lời nói dễ thương (cái phá vỡ trạng thái khôngน่าพอใจ). Ayanti pavattanti sattā etenāti āyu = mạng sống (cái mà chúng sanh đi, tồn tại nhờ nó). Theo quy tắc “assā ṇāpimhi yuka” (5.91), yuka (được thêm vào). Vāti gacchatīti vāyu = gió (cái đi). 2. Bhara [Pg.228] mara cara tara ara gara hana tana mana bhama kita dhana baṃha kambamba cakkha bhikkha saṃkindanda yaja paṭāṇāsa vasa pasa paṃsa bandhā u. 2. Sau (các động từ căn) bhara, mara, cara, tara, ara, gara, hana, tana, mana, bhama, kita, dhana, baṃha, kamba, amba, cakkha, bhikkha, saṃki, inda, anda, yaja, paṭa, aṇa, asa, vasa, pasa, paṃsa, và bandha, (tiếp vị ngữ) u (được thêm vào). Bhara-bharaṇe, mara-pāṇacāge, cara-gatibhakkhaṇesu, tara taraṇe, ara-gamane, gara ghara-secane, girāti vā nipātanā akāro, hana-hiṃ sāyaṃ, tana-vittāre, mana-ñāṇe, bhama-anavaṭṭhāne, kita-nivāse, dhana-sadde, baṃha braha brūha-vuddhiyaṃ, kamba-saṃvaraṇe, amba-sadde, cakkha ikkha dassane, bhikkha-yācane, saṃkasaṅkāyaṃ, inda-paramissariye, anda-bandhane, yaja-devapūjāyaṃ, aṭa paṭa-gamanathā, aṇa-saddattho, asa-khepane, vasa-nivāse, pasabādhane, paṃsa-nāsane, bandha-bandhane, etehi kriyatthehi u hoti. Bharatīti bhara=bhattā. Marati rūpakāyena sahevāti maru=devo, nijjaladeso ca. Carīyati bhakkhīyatīti caru=habyapā ko. Taranti anenāti taru=rukkho. Arati sūnabhāvena uddhaṃ gacchatīti aru=vaṇo. Garati siñcati, girati vamati vā sissesu sinehanti garu=ācariyo. Hanati odanādīsu vaṇṇavisesaṃ nāsetīti hanu=vadanekadeso. Tanoti saṃsāra dukkhanti tanu-sarīraṃ. Maññati sattānaṃ hitāhitanti manu=pajāpati. Bhamati calatīti bhamu=nayano patiṭṭhānaṃ. Ketati uddhaṃ gacchati, upari nivasatīti vā ketu=dhajo. Dhanati saddaṃ karotīti dhanu=cāpo. Baṃha iti niddesā umhi niccaṃ niggahītalopo, baṃhati vuddhiṃ gacchatīti bahu=anappakaṃ. Kambati saṃvaraṃ karotīthi kambu=valayo, saṅkho [Pg.229] ca. Ambati nādaṃkarotīti ambu=vāri. Cakkhati rūpanti cakkhu=nayanaṃ. Bhikkhatīti bhikkhu=samaṇo. Saṃkiratīti saṃku=sūlaṃ. Indati nakkhattānaṃ paramissariyaṃ pavattetīti indu=cando. Andanti bandhanti sattā etāyāti andu=saṅkhalikā. Yajanti anenāti yaju=vedo. Paṭati byattabhāvaṃ gacchatīti paṭu=vicakkhaṇo. Aṇati sukhumabhāvena pavattatīti aṇu=sukhumo, vīhibhedo ca. Asanti pavattanti sattā etehīti asavo=pāṇā. Sukhaṃ vasantyanenāti vasu=dhanaṃ. Pasīyati bādhīyati sāmikehīti pasu. Catuppado. Paṃsati sobhāvisesaṃ nāsetīti paṃsu=reṇu. Bandhīyati sinehabhāvenāti bandhu=ñāti. Bhara (mang, nuôi dưỡng), mara (chết), cara (đi, ăn), tara (vượt qua), ara (đi), gara (rưới) hoặc girāti (nuốt) do bất định mà có akāra, hana (làm hại), tana (trải rộng), mana (biết), bhama (lang thang), kita (ở), dhana (phát ra âm thanh), baṃha, braha, brūha (tăng trưởng), kamba (che đậy), amba (phát ra âm thanh), cakkha, ikkha (nhìn), bhikkha (xin), saṃka (nghi ngờ), inda (có quyền tối cao), anda (trói buộc), yaja (cúng tế), aṭa, paṭa (đi), aṇa (phát ra âm thanh), asa (ném), vasa (ở), pasa (làm hại), paṃsa (hủy hoại), bandha (trói buộc); sau những động từ căn có nghĩa hành động này, tiếp vị ngữ u được thêm vào. Bharatīti bhara = người chồng. Marati rūpakāyena sahevāti maru = vị trời, và cũng là vùng đất không có nước. Carīyati bhakkhīyatīti caru = vật cúng tế. Taranti anenāti taru = cây. Arati sūnabhāvena uddhaṃ gacchatīti aru = vết thương. Garati siñcati, girati vamati vā sissesu sinehanti garu = vị thầy. Hanati odanādīsu vaṇṇavisesaṃ nāsetīti hanu = một phần của miệng. Tanoti saṃsāra dukkhanti tanu = thân thể. Maññati sattānaṃ hitāhitanti manu = tổ của chúng sanh. Bhamati calatīti bhamu = nền tảng của mắt (lông mày). Ketati uddhaṃ gacchati, upari nivasatīti vā ketu = lá cờ. Dhanati saddaṃ karotīti dhanu = cây cung. Do được nêu là baṃha, khi có u, niggahīta luôn được xóa bỏ; baṃhati vuddhiṃ gacchatīti bahu = không ít. Kambati saṃvaraṃ karotīthi kambu = vòng tay, và vỏ ốc. Ambati nādaṃkarotīti ambu = nước. Cakkhati rūpanti cakkhu = mắt. Bhikkhatīti bhikkhu = vị sa-môn. Saṃkiratīti saṃku = cái cọc nhọn. Indati nakkhattānaṃ paramissariyaṃ pavattetīti indu = mặt trăng. Andanti bandhanti sattā etāyāti andu = xiềng xích. Yajanti anenāti yaju = kinh Vệ-đà. Paṭati byattabhāvaṃ gacchatīti paṭu = người khôn khéo. Aṇati sukhumabhāvena pavattatīti aṇu = vi tế, và một loại lúa. Asanti pavattanti sattā etehīti asavo = sinh mạng. Sukhaṃ vasantyanenāti vasu = của cải. Pasīyati bādhīyati sāmikehīti pasu = loài bốn chân. Paṃsati sobhāvisesaṃ nāsetīti paṃsu = bụi. Bandhīyati sinehabhāvenāti bandhu = bà con. 3. Bandhā ū vadho ca. 3. Sau (động từ căn) bandh, (tiếp vị ngữ) ū (được thêm vào), và (căn này) được đổi thành vadha. Bandha-bandhane timasmā ū hoti, bandhassa vadhādeso ca. Pañcahi kāmaguṇehi attani satthe bandhatīti vadhū-suṇisā, itthīca. Sau động từ căn bandha (với nghĩa trói buộc) này, tiếp vị ngữ ū được thêm vào, và bandha được thay thế bằng vadha. (Ví dụ:) Pañcahi kāmaguṇehi attani satthe bandhatīti vadhū = con dâu, và cũng là người phụ nữ (người trói buộc người khác vào mình bằng năm thứ dục lạc). 4. Jambādayo. 4. (Các từ như) jambā, v.v... (cũng được hình thành theo cách này). Jambūādayo saddāūpaccayantā nipaccante, nipātanaṃ appattassa pāpanaṃ pattassa paṭisedho ca. Janismā ū, bukāgamo, ‘‘manānaṃ niggahīta’’nti (5.96) nassa niggahītaṃ, ‘‘vagge vagganto’’ti (1.41) niggahītassa mo, jāyati, janīyatī vā jambū=rukkho. Bhamissa amalopo, bhamati kampatīti bhū=bhamu. Karotismā ū, tassa kandhuña ca, ‘‘pararūpamayakāre byañjane’’ti (5.95) dhātvantassa byañjanassa pararūpattaṃ, rudhiruppādaṃ karotīti kakkandhū=badarī. Lamba-avasaṃsane[Pg.230], āpubbo, saṃyogādilopadīgharassā, ālambati avasaṃsatīti alābū=tumbi. Sara-gati hiṃsācintāsu, ūmhi abhuka abuka ca, sarati gacchatīti sarabhū=ekā mahānadī. Sarati pāṇe hiṃsatīti sarabū=khuddajantukaviseso. Camaadane, camati bhakkhati nivāpanti camū=senā. Tana-vitthāre, tanoti saṃsāradukkhanti tanu=sarīraṃ, evamaññepi payogato daṭṭhabbā. Các từ jambū v.v... được hình thành bất quy tắc với tiếp vị ngữ ū. Bất quy tắc (nipātana) là làm cho xảy ra điều không đạt được (theo quy tắc chung) và ngăn cấm điều đạt được. Từ (căn) jan, (thêm) ū, và thêm vào bu; n của (jan) biến thành ṃ theo quy tắc “manānaṃ niggahītaṃ” (5.96); ṃ biến thành m theo quy tắc “vagge vagganto” (1.41); (nghĩa là) jāyati hay janīyatī (được sinh ra) là jambū = cây trâm. Đối với (căn) bham, a bị xóa bỏ; bhamati kampati (quay, rung động) là bhū = lông mày. Từ (căn) kar, (thêm) ū, và nó trở thành kandhu; theo quy tắc “pararūpamayakāre byañjane” (5.95), phụ âm cuối của căn biến thành dạng của phụ âm theo sau; rudhiruppādaṃ karoti (tạo ra máu) là kakkandhū = cây táo ta. (Căn) lamba (nghĩa là) treo xuống, có tiền tố ā; có sự xóa bỏ phụ âm kép, trường hóa và đoản hóa; ālambati avasaṃsati (treo xuống) là alābū = quả bầu. (Căn) sara (nghĩa là) đi, làm hại, suy nghĩ; với ū, có dạng abhuka và abuka; sarati gacchati (đi) là sarabhū = một con sông lớn. Sarati pāṇe hiṃsati (làm hại chúng sinh) là sarabū = một loại sinh vật nhỏ. (Căn) cam (nghĩa là) ăn; camati bhakkhati nivāpanti (ăn, nuốt, được cúng dường) là camū = quân đội. (Căn) tan (nghĩa là) kéo dài; tanoti saṃsāradukkhaṃ (kéo dài khổ đau luân hồi) là tanu = thân thể. Các trường hợp khác cũng nên được hiểu theo cách sử dụng tương tự. 5. Tapusa vi dha kura putha mudā ku. 5. Từ (các căn) tap, usa, vidha, kura, putha, muda, (thêm tiếp vị ngữ) ku. Tapa-santāpe, usa-dāhe, vidha-vedhane, kura-sadde, putha patha-vitthāre, muda-tose, etehi ku, hoti. Kakāronubandho ‘‘na te kānubandhanāgamesū’’ti (5.85) eonamabhāvattho. Tapa iti niddesatova assa ittaṃ, tāpīyatīti tipu=lohaviseso. Usati dāhaṃ karotīti usu=saro. Vedhati raṃsīhi timiranti vidhu=cando. Kurati kiccākiccaṃ vadatīti kuru=rājā, kuravo=janapado. Puthati mahanthabhāvena patthiratīti puthu=vitthiṇṇo, modanaṃ, mudīyatīti vā mudu=athaddho. (Căn) tapa (nghĩa là) làm nóng, usa (nghĩa là) đốt cháy, vidha (nghĩa là) xuyên qua, kura (nghĩa là) phát âm, putha hoặc patha (nghĩa là) trải rộng, muda (nghĩa là) hoan hỷ; từ những (căn) này, (tiếp vị ngữ) ku được thêm vào. Chỉ tiết tự k có mục đích ngăn cản sự biến đổi thành e hoặc o theo quy tắc “na te kānubandhanāgamesū” (5.85). Chỉ bằng cách đề cập đến tapa, a của nó biến thành i; tāpīyati (bị nung nóng) là tipu = một loại kim loại (chì/thiếc). Usati dāhaṃ karoti (đốt, gây cháy) là usu = mũi tên. Vedhati raṃsīhi timiraṃ (xuyên thủng bóng tối bằng các tia sáng) là vidhu = mặt trăng. Kurati kiccākiccaṃ vadati (nói về việc nên làm và không nên làm) là kuru = vị vua, (hoặc) kuravo = xứ sở. Puthati mahantabhāvena patthirati (trải rộng ra một cách vĩ đại) là puthu = rộng lớn. Modanaṃ (sự hoan hỷ), hay mudīyati (hoan hỷ) là mudu = mềm mại (không cứng). 6. Sindhādayo. 6. Các từ sindhu v.v... Sindhu ādayo kupaccayantā nipaccante. Sanda-passavane, assa ittaṃ, dhocāntā deso nipātanā, sandati passavatīti sindhu=nadi, vahisupantassa dīghādibatte, bādhissa vāntahatte ca, vahantyanenāti bāhu, bādhati upaddave vāretī ti vā bāhu=bhujo. Raṃgha-gamane, niggahītalopo, raṅghati pavattahi rājadhammeti raghu=rājā. Vida-lābhe, nakārāgamo, vassa bo, vindatyanena nandananti bindu=kaṇikā. Mana-ñāṇe, nassa dho, maññati ñāyati [Pg.231] madhuranti madhu=madhukarīhi katamadhu, rapa lapa japa jappa-vacane, assaittaṃ, rapati jappati mantantī ripu=paccāmitto. Sasa-gati hiṃ sāpāṇanesu, assa uttaṃ, sasati jīvatīti susu=yuvā. Ara gamane, assautta mūttañca, arati mahantabhāvaṃ gacchatīti uru=mahā, aratinenāti ūru-satthi. Khaṇa-avadāraṇe, ā pubbo analopo, ākhanatīti ākhu=undūro. Tarataraṇe, tassa tho, taratīti tharu=khaggāvayavo. Laṃgha-gati sosanesu ghassa vā hattaṃ, niggahītalopo ca, laṅghati pavattati laghubhāvenāti laghu lahū ekatthā, (bhaṃja-omaddane, pa-pubbo, jassa gattaṃ, pabhañjati visesenāti pabhaṅgu=bhaṅguro.) Ṭhā-gatinivattiyaṃ, supubbo, ṭhāti pavattati sundarabhāvenāti suṭṭhu=sobhanaṃ, dupubbo ṭhāti pavattati asundarabhāvenāti duṭṭhu=asobhanaṃ. Evamaññepi viññeyyā. Các từ sindhu v.v... được hình thành bất quy tắc với tiếp vị ngữ ku. (Căn) sanda (nghĩa là) chảy, a của nó biến thành i, và dh là sự biến đổi của âm cuối (d) do bất quy tắc; sandati passavati (chảy) là sindhu = sông. Đối với (căn) vahi, âm đầu được trường hóa; đối với (căn) bādh, âm cuối biến thành v; vahanti anena (họ mang bằng cái này) là bāhu; hoặc bādhati upaddave vāreti (ngăn chặn, đẩy lùi hiểm nguy) là bāhu = cánh tay. (Căn) raṃgh (nghĩa là) đi, ṃ bị xóa bỏ; raṅghati pavattati rājadhamme (tiến hành theo vương pháp) là raghu = một vị vua. (Căn) vid (nghĩa là) tìm thấy, thêm vào nakāra, v biến thành b; vindanti anena nandanaṃ (họ tìm thấy niềm vui bằng cái này) là bindu = giọt. (Căn) man (nghĩa là) biết, n biến thành dh; maññati ñāyati madhuraṃ (được biết, được cho là ngọt) là madhu = mật do ong làm. (Các căn) rapa, lapa, japa, jappa (nghĩa là) nói, a biến thành i; rapati jappati mantaṃ (nói, lẩm bẩm thần chú) là ripu = kẻ thù. (Căn) sasa (nghĩa là) đi, làm hại, sống, a biến thành u; sasati jīvati (sống) là susu = người trẻ. (Căn) ar (nghĩa là) đi, a biến thành u và cũng thành ū; arati mahantabhāvaṃ gacchati (đi đến trạng thái vĩ đại) là uru = vĩ đại; arati anena (đi bằng cái này) là ūru = bắp đùi. (Căn) khaṇ (nghĩa là) đào, có tiền tố ā, n bị xóa bỏ; ākhanati (đào lên) là ākhu = con chuột. (Căn) tar (nghĩa là) đi qua, t của nó biến thành th; tarati (đi qua) là tharu = chuôi gươm. (Căn) laṃgh (nghĩa là) đi, làm khô, gh biến thành h, và ṃ bị xóa bỏ; laṅghati pavattati laghubhāvena (di chuyển một cách nhẹ nhàng) là laghu hoặc lahū, cùng một nghĩa. ((Căn) bhañj (nghĩa là) bẻ gãy, có tiền tố pa, j biến thành g; pabhañjati visesena (bẻ gãy một cách đặc biệt) là pabhaṅgu = dễ vỡ.) (Căn) ṭhā (nghĩa là) đứng lại, có tiền tố su; ṭhāti pavattati sundarabhāvena (tồn tại một cách tốt đẹp) là suṭṭhu = tốt, khéo. Có tiền tố du, ṭhāti pavattati asundarabhāvena (tồn tại một cách xấu xa) là duṭṭhu = xấu, tồi tệ. Các trường hợp khác cũng nên được hiểu như vậy. 7. I. 7. I. Kriyatthā bahulaṃ i hoti, abha-khepane, asīyati khipīyatīti asi=khaggo. Kasa-vilekhane, kasīyate kasi=kasanaṃ. Masa-āmasane, masīyatīti masi=meḷā. Ku-sadde o avādesā, kavati kathebhīti kavi=kabbakāro. Rusadde, ravati gajjatīti ravi=ādicco. Sappa-gamane, sappati pavattatīti sappi=ghataṃ. Gantha-ganthane, ‘‘ta tha na rānaṃ ṭa ṭha ṇalā’’ti (1.25) nathānaṃ ṇaṭhā, ganthetīti gaṇṭhi=pabbo, gaṇṭhica. Rāja-dittiyaṃ, rājati pavattatīti rāji=pāḷi. Kala-saṅkhyāne, kalīyati parimīyatīti kali=pāpaṃ. Bala-pāṇane, balanti jīvanti [Pg.232] anenāti bali=karo. Dhana-sadde, dhanati nadatīti dhani=saddo. Acca añca-pūjāyaṃ, accīyati pūjīyatīti acci=jālā. Vala valla-saṃvaraṇe, valanaṃ saṃkocanaṃ vali=udarādīsu pali, vallīyanti saṃvarīyanti sattā etāyāti valli=latā. Vimhi valī vallītipi hoti, soyevattho, evamaññepi. Từ (các căn) chỉ hành động, tiếp vị ngữ i thường được thêm vào. (Căn) abha (nghĩa là) ném; asīyati khipīyati (bị ném) là asi = thanh gươm. (Căn) kasa (nghĩa là) cày; kasīyate (được cày) là kasi = sự cày cấy. (Căn) masa (nghĩa là) chạm vào; masīyati (bị chạm vào) là masi = bồ hóng, mực. (Căn) ku (nghĩa là) phát âm, o biến thành av; kavati katheti (nói, kể) là kavi = nhà thơ. (Căn) ru (nghĩa là) phát âm; ravati gajjati (kêu, rống) là ravi = mặt trời. (Căn) sappa (nghĩa là) đi; sappati pavattati (di chuyển, tiến hành) là sappi = bơ sữa tinh luyện. (Căn) gantha (nghĩa là) buộc; theo quy tắc “ta tha na rānaṃ ṭa ṭha ṇalā” (1.25), na và tha biến thành ṇa và ṭha; gantheti (buộc) là gaṇṭhi = nút thắt, đốt, và cũng là gaṇṭhica. (Căn) rāja (nghĩa là) chiếu sáng; rājati pavattati (chiếu sáng, tồn tại) là rāji = hàng, dòng. (Căn) kala (nghĩa là) đếm; kalīyati parimīyati (được đếm, được đo lường) là kali = tội lỗi. (Căn) bala (nghĩa là) sống; balanti jīvanti anena (họ sống nhờ cái này) là bali = thuế, vật cúng dường. (Căn) dhana (nghĩa là) phát âm; dhanati nadati (phát ra âm thanh) là dhani = âm thanh. (Căn) acca hoặc añca (nghĩa là) tôn kính; accīyati pūjīyati (được tôn kính) là acci = ngọn lửa. (Các căn) vala, valla (nghĩa là) che đậy; valanaṃ saṃkocanaṃ (sự nhăn, sự co lại) là vali = nếp nhăn (ở bụng v.v...); vallīyanti saṃvarīyanti sattā etāya (chúng sinh bị che phủ, bao bọc bởi cái này) là valli = dây leo. Trong (tiếp vị ngữ) vi, cũng có dạng valī và vallī, với cùng ý nghĩa. Các trường hợp khác cũng tương tự. 8. Dajhādayo. 8. Các từ dadhi v.v... Dadhiādayo saddā ipaccayantā nipaccante. Dhā-dhāraṇe, dvibhāvo nipātanā, ghatamādadhātīti dadhi=gora saviseso. Aṃha-gamane, niggahītalopo, aṃhati gacchatīti ahi=sappo. Kampa calane, saṃyogādilopo, kampati calatīti kapi=vānaro. Mana-ñāṇe, assa uttaṃ, manati jānātīti muni=samaṇo. Nassa ṇattaṃ, manati mahagghabhāvaṃ gacchatītī maṇi=ratanaṃ. Ikkha cakkha-dassane, issa attaṃ ikkhati anenāti akkhi=nayanaṃ. Kamapavikkhepe, assa ittaṃ, kamati yātīti kimi=khuddajantukaviseso. Tara taraṇe, tittirādeso, turito tarati yātīti tittiri=pakkhiviseso. Kīḷa-vihāre, īssa ettaṃ, kīḷanaṃ keḷi=kīḷā. Usismā issa khaluña, usati dahatī ukkhali=bhājanaṃ, evamaññepi. Các từ dadhi v.v... được hình thành bất quy tắc với tiếp vị ngữ i. (Căn) dhā (nghĩa là) giữ, sự lặp lại là do bất quy tắc; ghatam ādadhāti (giữ bơ sữa) là dadhi = một loại sản phẩm từ sữa (sữa đông). (Căn) aṃha (nghĩa là) đi, ṃ bị xóa bỏ; aṃhati gacchati (đi) là ahi = con rắn. (Căn) kampa (nghĩa là) rung động, phần đầu của phụ âm kép bị xóa bỏ; kampati calati (rung, di chuyển) là kapi = con khỉ. (Căn) man (nghĩa là) biết, a của nó biến thành u; manati jānāti (biết) là muni = bậc ẩn sĩ, sa-môn. N biến thành ṇ; manati mahagghabhāvaṃ gacchati (được xem là, đạt đến trạng thái giá trị cao) là maṇi = ngọc báu. (Các căn) ikkha, cakkha (nghĩa là) thấy, i biến thành a; ikkhati anena (thấy bằng cái này) là akkhi = con mắt. (Căn) kam (nghĩa là) bước đi, a của nó biến thành i; kamati yāti (đi) là kimi = một loại sinh vật nhỏ (con giun). (Căn) tar (nghĩa là) đi qua, được thay thế bằng tittiri; turito tarati yāti (đi qua nhanh chóng) là tittiri = một loại chim (chim đa đa). (Căn) kīḷa (nghĩa là) chơi đùa, ī biến thành e; kīḷanaṃ (sự chơi đùa) là keḷi = trò chơi, thể thao. Từ (căn) us, (thêm) i và khalu; usati dahati (đốt cháy) là ukkhali = cái nồi. Các trường hợp khác cũng tương tự. 9. Yuvaṇṇupantā ki. 9. Từ (các căn) có tận cùng là yu hoặc u, (thêm tiếp vị ngữ) ki. Ivaṇṇupantehi ca uvaṇṇupantehi ca kriyatthehi bahulaṃ ki hoti. Kakāro-nubandho, isa sisa-icchāyaṃ, sivaṃ icchatīti isi=tapassī. Gira-nigiraṇe, girati pasavati chavimaṃsasārabhūtaṃ bhesajjādinti giri=selo. Suca-socane. Socanaṃ [Pg.233] suci=soceyyaṃ, ruca-abhilāse rucanti etāyāti ruci=ābhilāso, evamaññepi. Từ các căn có tận cùng bằng nguyên âm i và nguyên âm u, trong ý nghĩa hành động, hậu tố ki thường được dùng. Phụ âm k là một anubandha. Từ căn isa hoặc sisa có nghĩa là ‘mong muốn’, người mong muốn điều tốt lành (sivaṃ) là isi = tu sĩ khổ hạnh. Từ căn gira có nghĩa là ‘nuốt’, cái nuốt vào hoặc sinh ra các loại thuốc men là tinh chất của da thịt v.v... là giri = ngọn núi. Từ căn suca có nghĩa là ‘thanh lọc’. Sự thanh lọc là suci = sự trong sạch. Từ căn ruca có nghĩa là ‘ham muốn’, cái mà người ta ham muốn là ruci = sự ham muốn. Tương tự cho các trường hợp khác. 10. Vapa vara vasa rasa nabha hara hana paṇā iṇa. 10. Từ các căn vapa, vara, vasa, rasa, nabha, hara, hana, paṇa, hậu tố iṇa được dùng. Vapa-bījanikkhepe, vara-varaṇasambhattīsu, vasa-nivāse, rasa-assādane, nabha-hiṃsāyaṃ, hara haraṇe, hana hiṃsāyaṃ, paṇa-byavahārathutisu, etehi iṇa hoti. Vapanti etāyāti vāpi=jalāsayo. Vārenti etenāti vāri=jalaṃ. Vasanti etāyāti vāsi=tacchaka bhaṇḍaṃ. Rasīyati assādanavasena samo sarīyatīti rāsi=samūho. Nabhati hiṃsatīti nābhi=sarīrāvayavo. Hāretīti hāri=manuññaṃ. ‘‘Hanassa ghāto ṇānubandhe’’ (5.99) ti hanassa ghāto, hananti etenāti ghāti=paharaṇaṃ, paṇati voharatīti pāṇi, paṇati voharati etenāti vā pāṇi=karo. Từ căn vapa có nghĩa là ‘gieo hạt’; vara có nghĩa là ‘chọn lựa, phục vụ’; vasa có nghĩa là ‘cư ngụ’; rasa có nghĩa là ‘nếm’; nabha có nghĩa là ‘làm hại’; hara có nghĩa là ‘mang đi’; hana có nghĩa là ‘làm hại’; paṇa có nghĩa là ‘giao dịch, tán thán’; từ những căn này, hậu tố iṇa được dùng. ‘Nơi mà họ gieo hạt’ là vāpi = hồ chứa nước. ‘Cái mà họ dùng để ngăn lại’ là vāri = nước. ‘Cái mà họ dùng để ở’ là vāsi = dụng cụ của thợ mộc. ‘Một tập hợp được di chuyển cùng nhau để nếm’ là rāsi = một đống, một tập hợp. ‘Cái làm hại’ là nābhi = một bộ phận của cơ thể. ‘Cái làm say mê’ là hāri = dễ thương. Theo quy tắc “hanassa ghāto ṇānubandhe” (5.99), căn hana được thay thế bằng ghāta. ‘Cái mà họ dùng để đánh’ là ghāti = vũ khí. ‘Người giao dịch’ là pāṇi, hoặc ‘cái mà người ta dùng để giao dịch’ là pāṇi = bàn tay. 11. Bhūgamā īṇa. 11. Từ các căn bhū và gam, hậu tố īṇa được dùng. Bhū-sattāyaṃ, ama gama-gamane etehi īṇa hoti bhavissati kāle. Bhavissatīti bhāvī=bhavissamāno. Gamissatīti gāmī=gamissāmāno. Từ căn bhū có nghĩa là ‘tồn tại’, và căn gam (ama gama) có nghĩa là ‘đi’, hậu tố īṇa được dùng trong thì tương lai. ‘Người sẽ là’ là bhāvī = người sắp trở thành. ‘Người sẽ đi’ là gāmī = người sắp đi. 12. Tandalakkhā ī. 12. Từ các căn tanda và lakkha, hậu tố ī được dùng. Tanda-ālasiye, lakkha-dassanaṅkesu, etehi ī hoti. Tandanaṃ tandī=ālasyaṃ, lakkhīyanti sattā etāyāti lakkhī=sirī. Từ căn tanda có nghĩa là ‘lười biếng’, lakkha có nghĩa là ‘thấy, đánh dấu’, từ những căn này, hậu tố ī được dùng. ‘Sự lười biếng’ là tandī = sự biếng nhác. ‘Cái mà chúng sanh được đánh dấu bởi’ là lakkhī = sự may mắn, vẻ huy hoàng. 13. Gamā ro. 13. Từ căn gam, hậu tố ro được dùng. Gamismā [Pg.234] ro hoti. ‘‘Rānubandhentasarādissā’’ti (4.132) amalopo, gacchatīti go=pasu. Từ căn gam, hậu tố ro được dùng. Theo quy tắc “Rānubandhentasarādissā” (4.132), âm a bị xóa bỏ. ‘Loài đi lại’ là go = gia súc. (Iti sarapaccayavidhānaṃ). (Kết thúc chương về các hậu tố nguyên âm). 14. I bhī kā karāra vaka saka vāhi ko. 14. Từ các căn i, bhī, kā, kara, ara, vaka, saka, vā, hậu tố ko được dùng. I-ajjhena gatīsu, bhī-bhaye, kā gā-sadde, kara-karaṇe, ara-gamane, kuka vaka-ādāne, saka-sattiyaṃ, vā-gatibandhanesu, etehi kapaccayo hoti. Eti pavattatīti eto=asahāyo. Bhāyanti etasmāti bheko=maṇḍūko. Kāyati saddaṃ karotīti kāko=vāyaso. Karoti vaṇṇakanti kakko=vaṇṇaviseso, pisitadabbañca. Arati yātīti akko=sūro, viṭapiviseso ca. Vakati odanaṃ ādadātīti vakkaṃ=dehakoṭṭhāsaviseso, sakkatīti sakko-devindo, samattho ca. Vāti bandhati etenāti vāko=vakkalaṃ. Từ căn i có nghĩa là ‘học, đi’; bhī có nghĩa là ‘sợ hãi’; kā hoặc gā có nghĩa là ‘kêu’; kara có nghĩa là ‘làm’; ara có nghĩa là ‘đi’; kuka hoặc vaka có nghĩa là ‘lấy’; saka có nghĩa là ‘có thể’; vā có nghĩa là ‘đi, buộc’; từ những căn này, hậu tố ka được dùng. ‘Người đi tới’ là eto = người không có bạn đồng hành. ‘Chúng sợ nó’ là bheko = con ếch. ‘Nó kêu ra tiếng’ là kāko = con quạ. ‘Nó tạo ra màu sắc’ là kakko = một loại màu đặc biệt, và bột nhão thịt. ‘Nó di chuyển’ là akko = mặt trời, và một loại cây đặc biệt. ‘Nó nhận lấy cơm’ là vakkaṃ = một bộ phận đặc biệt của cơ thể. ‘Người có thể’ là sakko = vua của các vị trời, và người có khả năng. ‘Cái mà người ta dùng để buộc’ là vāko = vỏ cây. 15. Ñukādayo. 15. Các từ như ūka, v.v... Ñukādayo kapaccayantā nipaccante. Ūha-vitakke, halopo nipātanā ūhīyati vicinīyatīti ūkā-okodanī. Unda kiledane, saṃyogādi lopo, aka ca. Undati dravaṃ karotīti udakaṃ=jalaṃ. Bhī-bhaye, ettābhāvo, bhāyanti etasmāti bhīko=bhīru. Saka-sattiyaṃ, upantassi, sakkoti dhāretunti sikkā=upakaraṇaviseso. Hā-cāge, hīyati sādhūhi jahīyatīti hāko=kodho. Samba-maṇḍane, kassa uña[Pg.235], sambati udakaṃ maṇḍetīti sambuko=jalajantuvisebho. Putha patha-vitthāre, ottābhāvo, kassa uña, puthati pattharati attano bālabhāvanti puthuko=bālo. Suca-soke, socanti etenāti sukkaṃ=sambhavo, setañca. Ci-caye, upapubbo, ettābhāvo, upacinantīti upacikā=vammika kārā. Kampa-calane, kampissa paṃ, kampati calatīti paṅko=kaddamo. Usa-dāhe, usatīti ukkā=jālā. Kassa muña, usati dahatībhi ummukaṃ=alātaṃ. Vama-uggiraṇe, kassa miña, vamīyatīti vammiko=upacikākato cayo, masa-āmasane, sassa tthaṅa, masīyati pemenāti matthakaṃ=sīsaṃ, evamaññepi. Các từ như ūka, v.v... tận cùng bằng hậu tố ka được thành lập một cách bất quy tắc. Từ căn ūha có nghĩa là ‘suy xét’, sự lược bỏ phụ âm h là do thành lập bất quy tắc, ‘cái được dùng để xem xét’ là ūkā = cái vá múc cơm. Từ căn unda có nghĩa là ‘làm ướt’, phụ âm đầu của phụ âm kép bị lược bỏ, và dùng hậu tố aka. ‘Nó làm ướt, làm cho thành chất lỏng’ là udakaṃ = nước. Từ căn bhī có nghĩa là ‘sợ hãi’, không có nguyên âm e. ‘Chúng sợ nó’ là bhīko = người nhút nhát. Từ căn saka có nghĩa là ‘có thể’, nguyên âm cận cuối đổi thành i. ‘Nó có thể chứa đựng’ là sikkā = một loại dụng cụ đặc biệt (cái đòn gánh có lưới). Từ căn hā có nghĩa là ‘từ bỏ’. ‘Cái bị người tốt từ bỏ’ là hāko = sự sân hận. Từ căn samba có nghĩa là ‘trang điểm’, ka đổi thành u. ‘Nó trang điểm cho nước’ là sambuko = một loại thủy tộc đặc biệt (con sò/ốc). Từ căn putha hoặc patha có nghĩa là ‘trải rộng’, không có nguyên âm o, ka đổi thành u. ‘Người bộc lộ sự trẻ con của mình’ là puthuko = đứa trẻ. Từ căn suca có nghĩa là ‘sầu muộn’. ‘Cái mà họ sầu muộn vì nó’ là sukkaṃ = tinh dịch, và màu trắng. Từ căn ci có nghĩa là ‘chất đống’, có tiếp đầu ngữ upa, không có nguyên âm e. ‘Chúng chất đống lên’ là upacikā = loài mối làm tổ. Từ căn kampa có nghĩa là ‘rung động’, kampa đổi thành paṃ. ‘Nó rung động, di chuyển’ là paṅko = bùn. Từ căn usa có nghĩa là ‘đốt cháy’. ‘Nó cháy’ là ukkā = ngọn đuốc, ngọn lửa. ka đổi thành mu. ‘Nó đốt cháy’ là ummukaṃ = thanh củi đang cháy. Từ căn vama có nghĩa là ‘nôn ra’, ka đổi thành mi. ‘Cái được nôn ra’ là vammiko = ụ đất do mối đùn lên. Từ căn masa có nghĩa là ‘sờ mó’, sa đổi thành ttha. ‘Cái được sờ mó với tình thương’ là matthakaṃ = cái đầu. Tương tự cho các trường hợp khác. 16. Bhītvā nako. 16. Từ căn bhī, hậu tố ānako được dùng. Bhī-bhaye tīmasmā ānako hoti. Bhāyanti etasmāki bhayānako=bhayajanako. Từ căn bhī có nghĩa là ‘sợ hãi’, hậu tố ānako được dùng. ‘Chúng sợ nó’ là bhayānako = cái gây ra sợ hãi. 17. Siṅghā āṇikāṭakā. 17. Từ căn siṅgh, các hậu tố āṇika và āṭaka được dùng. Siṅgha-ghāyanetīmasmā āṇika āṭakā honti. ‘‘Itthiyamatvā’’ti 93.260 ā, siṅghayati passavatīti siṅghāṇikā=nāsāssavo. Siṅghati ekībhāvaṃ yātīti siṅghāṭakaṃ=vīthicatukkaṃ. Từ căn siṅgh có nghĩa là ‘ngửi’, các hậu tố āṇika và āṭaka được dùng. Theo quy tắc “Itthiyamatvā” (93.260), hậu tố ā được dùng. ‘Nó có mùi, nó chảy ra’ là siṅghāṇikā = nước mũi. ‘Nó đi đến sự hợp nhất’ là siṅghāṭakaṃ = ngã tư đường. 18. Karāditvako. 18. Từ nhóm các căn bắt đầu bằng kara, hậu tố ako được dùng. Kara-karaṇe, sara-gatihiṃsācintāsu, nara-naye, tarataraṇe, vara-varaṇa sambhattīsu, jana-janane, kara-ditti gatikantīsu, kaṭa-mandane, kura-sadde, thu-abhitthave, evamādīhi ako [Pg.236] hoti. Karīyatīti karako=kamaṇḍalu. Karotīti karakā=vassopalā. Sarati udakametthāti sarako=pānabhājanaṃ. Naranti pāpuṇanti sattā etthāti narako=nirayo. Tarantyanenāti tarako=taraṇaṃ. Vāretītivarako=varaṇo, dhaññaviseso ca. Janetīti janako=pitā. Kanati dibbatīti kanakaṃ=suvaṇṇaṃ. Kaṭati maddati ripavoti kaṭakaṃ=nagaraṃ. Kuratīti korako=kalikā. Thavīyatīti thavako-guccho. Từ căn kara có nghĩa là ‘làm’; sara có nghĩa là ‘đi, làm hại, suy nghĩ’; nara có nghĩa là ‘dẫn dắt’; tara có nghĩa là ‘vượt qua’; vara có nghĩa là ‘chọn lựa, phục vụ’; jana có nghĩa là ‘sinh ra’; kara có nghĩa là ‘chiếu sáng, đi, mong muốn’; kaṭa có nghĩa là ‘trang điểm’; kura có nghĩa là ‘kêu’; thu có nghĩa là ‘tán thán’; từ những căn này và các căn tương tự, hậu tố ako được dùng. ‘Cái được làm ra’ là karako = bình nước. ‘Cái nó làm ra’ là karakā = mưa đá. ‘Nước chảy trong đó’ là sarako = đồ đựng thức uống. ‘Nơi chúng sanh bị dẫn đến/đi đến’ là narako = địa ngục. ‘Cái mà họ dùng để vượt qua’ là tarako = sự vượt qua. ‘Cái được chọn lựa’ là varako = sự ban cho, và một loại ngũ cốc đặc biệt. ‘Người sinh ra’ là janako = người cha. ‘Nó chiếu sáng’ là kanakaṃ = vàng. ‘Nó đè bẹp kẻ thù’ là kaṭakaṃ = thành phố. ‘Nó tạo ra âm thanh’ là korako = nụ hoa. ‘Cái được tán thán’ là thavako = một chùm. 19. Bala patehyāko. 19. Từ các căn bala và pata, hậu tố āko được dùng. Bala-pāṇane, pata patha-gamane, etehi āko hoti. Balati jīvatīti balākā=pakkhiviseso. Patati yātīti patākā=dhajo. Từ căn bala có nghĩa là ‘sống, thở’; pata hoặc patha có nghĩa là ‘đi’; từ những căn này, hậu tố āko được dùng. ‘Nó sống, nó thở’ là balākā = một loài chim đặc biệt (con cò). ‘Nó đi, nó bay’ là patākā = lá cờ. 20. Sāmākādayo. 20. Các từ như sāmāka, v.v... Sāmākaādayo ākantā nipaccante. Sā-tanu karaṇāvasānesu, sāssa muka, sāti dehaṃ ta nuṃ karotīti sāmāko=tiṇadhaññaṃ. Pā-pāne, inaṅa, pivati rattanti pināko=mahissaradhanu. Gu-sadde, ‘‘yuvaṇṇāna miyaṅuvaṅa sare’’ti (5.136) uvaṅa, gavati nadati etenāti guvako=pūgaphalaṃ. Aṭa paṭa-gamanatthā, paṭati yātīti paṭākā=vejayantī. Sala pila pala hula-gamanatthā, salati yātīti salākā=vejjopakaraṇadabbaṃ. Vida-ñāṇe, vidati jānātīti vidāko=vidvā. Paṇabyavahārathutīsu assa ittaṃ, ūka ca, paṇīyati voharīyatīti piññāko=tilakakko, evamaññepi. Các từ như sāmāka v.v... được hình thành bất định với hậu tố āka. Căn sā có nghĩa là làm cho mỏng, làm cho kết thúc; sā được biến thành mu. Sāti dehaṃ tanuṃ karotīti sāmāko = lúa cỏ. Căn pā (uống), thêm inaṅa. pivati rattanti pināko = cây cung của thần Mahissara. Căn gu (kêu), theo quy tắc “yuvaṇṇāna miyaṅuvaṅa sare” (5.136) u biến thành uva. gavati nadati etenāti guvako = quả cau. Căn aṭa, paṭa (đi). paṭati yātīti paṭākā = cờ, phướn. Căn sala, pila, pala, hula (đi). salati yātīti salākā = một dụng cụ của thầy thuốc. Căn vida (biết). vidati jānātīti vidāko = người có trí. Căn paṇa (trao đổi, ca ngợi), a biến thành i, và thêm ūka. paṇīyati voharīyatīti piññāko = bã mè. Tương tự cho các từ khác. 21. Vicchālagamamusā kiko. 21. Hậu tố kika được thêm vào các căn viccha, ala, gama, musa. Vicchā-gamane[Pg.237], ala=bandhane, ama gama-gamane, musa-theyye, etehi kiko hoti. Vicchati yātīti vicchiko=kīṭo. Alati bandhati etenāti alikaṃ=asaccaṃ. Gacchatīti gamiko=gantā. Musāti niddesā dīgho, musati thenetīti mūsiko=undūro. Căn vicchā (đi), ala (trói buộc), ama, gama (đi), musa (trộm cắp), hậu tố kika được thêm vào các căn này. Vicchati yātīti vicchiko = con bọ cạp. Alati bandhati etenāti alikaṃ = sự không thật, lời nói dối. Gacchatīti gamiko = người đi. Do được nêu trong quy tắc là musā nên nguyên âm được kéo dài. musati thenetīti mūsiko = con chuột. 22. Kiṃkaṇikādayo. 22. Các từ như kiṃkaṇikā v.v... Kiṃkaṇikādayo saddā kikantā nipaccante. Kaṇaiti daṇḍako dhātu saddattho, kassa dvittaṃ, assa ittaṃ, niggahītāgamo ca, kaṇati saddaṃ karotī kiṃkaṇikā=ghaṇḍikā. Muda-tose, dassa dvittaṃ, mudanti etamayāti muddikā=aṅguliyāveṭṭhanaṃ, phalaviseso a. Mahīyati pūjīyatīti mahikā=himaṃ. Kala-saṅkhyāne, kalīyati parimītayatīti kalikā=korako. Sappa-gamane, assa ittaṃ. Sappati gacchatīti sippikā=jalajantuviseso, evamaññepi. Các từ như kiṃkaṇikā v.v... được hình thành bất định với hậu tố kika. Căn kaṇa là một căn được liệt kê, có nghĩa là âm thanh; ka được lặp lại, a biến thành i, và thêm niggahīta. kaṇati saddaṃ karotīti kiṃkaṇikā = cái chuông nhỏ. Căn muda (vui thích), da được lặp lại. mudanti etamayāti muddikā = nhẫn đeo tay, hoặc một loại quả. Mahīyati pūjīyatīti mahikā = sương giá. Căn kala (đếm, tính). kalīyati parimītayatīti kalikā = nụ hoa. Căn sappa (đi), a biến thành i. sappati gacchatīti sippikā = một loại sinh vật dưới nước. Tương tự cho các từ khác. 23. Isā kīko. 23. Hậu tố kīka được thêm vào căn isa. Isa siṃsa-icchāyaṃ, iccasmā kīko hoti. Icchīyatīti isīkā=tūlanissayo. Căn isa, siṃsa (mong muốn), hậu tố kīka được thêm vào căn này. Icchīyatīti isīkā = lõi của cây sậy. 24. Kamapadā ṇuko. 24. Hậu tố ṇuka được thêm vào các căn kama, pada. Kama-icchāyaṃ, pada-gamane, etehi ṇuko hoti. ‘‘Ṇiṇāpīna’’nti (5.160) yogavibhāgā ṇilopo. Kāmetīti kāmuko=kāmayitā[Pg.238]. Pajjati yāti etāyāti pādukā=pādopakaraṇaṃ. Căn kama (mong muốn), pada (đi), hậu tố ṇuka được thêm vào các căn này. Do sự phân chia quy tắc “ṇiṇāpīna” (5.160), ṇ bị xóa bỏ. Kāmetīti kāmuko = người ham muốn. Pajjati yāti etāyāti pādukā = giày dép. 25. Maṇḍasalā ṇūko. 25. Hậu tố ṇūka được thêm vào các căn maṇḍa, sala. Maṇḍa-bhūsane, sala-gamanattho daṇḍako dhātu, etehi ṇūko hoti. Maṇḍeti jalaṃ bhūsetīti maṇḍūko=bheko, salati gocaratta mupayātīti sālūkaṃ=uppalakaṇḍo. Căn maṇḍa (trang hoàng), căn sala là một căn được liệt kê có nghĩa là đi, hậu tố ṇūka được thêm vào các căn này. Maṇḍeti jalaṃ bhūsetīti maṇḍūko = con ếch, salati gocarattamupayātīti sālūkaṃ = củ sen. 26. Ulūkādayo. 26. Các từ như ulūka v.v... Ulūkādayo saddā ṇūkantā nipaccante. Ula-gavesane, ottābhāvo nipātanā, ulati gavesatīti ulūko=kosiyo. Mana=ñāṇe, nassa dhattaṃ, maññatīti madhūko=rukkho. Jala-dittiyaṃ, jalatīti jalūkā=lohitapo, evamaññepi. Các từ như ulūka v.v... được hình thành bất định với hậu tố ṇūka. Căn ula (tìm kiếm), o biến mất do bất định. ulati gavesatīti ulūko = con cú. Căn mana (biết), n biến thành dh. maññatīti madhūko = một loại cây. Căn jala (sáng chói). jalatīti jalūkā = con đỉa. Tương tự cho các từ khác. 27. Kasā sako. 27. Hậu tố saka được thêm vào căn kasa. Kasa-vilekhanetīmasmā sako hoti. Kasatīti kassako=kasikammakāro. Hậu tố saka được thêm vào căn kasa (cày, xới). Kasatīti kassako = người làm ruộng. 28. Karā tiko. 28. Hậu tố tika được thêm vào căn kara. Karotismā tiko hoti. Karonti kīḷaṃ etthāti kattiko=bāhulo. Hậu tố tika được thêm vào căn kara. Karonti kīḷaṃ etthāti kattiko = tháng Kattika. 29. Isā ṭhakana. 29. Hậu tố ṭhakana được thêm vào căn isa. Isa siṃsa-icchāyaṃ, iccasmā ṭhakana hoti. Icchīyatīti iṭṭhakā=mattikāvikāro. Căn isa, siṃsa (mong muốn), hậu tố ṭhakana được thêm vào căn này. Icchīyatīti iṭṭhakā = viên gạch. 30. Samā kho. 30. Hậu tố kha được thêm vào căn sama. Sama-upasamakhedesu[Pg.239], etasmā kho hoti. Sameti upasametīti saṅkho=kambu. Căn sama (làm dịu, làm mệt), hậu tố kha được thêm vào căn này. Sameti upasametīti saṅkho = vỏ ốc. 31. Mukhā dayo. 31. Các từ như mukha v.v... Mukha ādayo khantā nipaccante. Mu-bandhane, ottābhāvo nipātanā, munanti bandhanti etenāti mukhaṃ=lapanaṃ. Si-sevāyaṃ, ettā bhāvo nipātanā, sayanti ettha ūkā kusuma-dayo cāti sikhā=cūḷā. Vipubbassa sissa, visatissa vā, visesena sayanti ettha, pavisantīti visikhā=racchā. Kana-dītti gati kantīsu, nipubbo, anabhāgalopo, kanati dibbatīti nikkho=suvaṇṇavikāro. Mayaiti gamanattho daṇḍako dhātu, khassa ūña, mayati yātīti mayūkho-kiraṇo. Lū-chedane, otthābhāvo, lunāti chindati sobhanti lūkho=asiniddho. Ara-gamane, aranti yanti etenāti akkho=sakaṭāvayavā, pāsako ca. Yasa-payatane, yassati payatati balimāharaṇatthāyāti yakkho=amanusso, ruha-janane, ruhati jāyatīti rukkho=pādapo, usa-dāhe, usati dahati kāmaggināti ukkho=balībaddo. Saha-marisane ‘halopo, sahati attani katāparādhaṃ khamatīti sakhā=sahāyo, evamaññepi. Các từ như mukha v.v... được hình thành bất định với hậu tố kha. Căn mu (trói buộc), o biến mất do bất định. munanti bandhanti etenāti mukhaṃ = miệng. Căn si (phục vụ), e biến mất do bất định. sayanti ettha ūkā kusumadayo cāti sikhā = búi tóc. Của căn si có tiếp đầu ngữ vi, hoặc của căn visati. visesena sayanti ettha, pavisantīti visikhā = đường phố. Căn kana (sáng, đi, muốn), có tiếp đầu ngữ ni, phần ana bị xóa. kanati dibbatīti nikkho = một đồ trang sức bằng vàng. Căn maya là một căn được liệt kê có nghĩa là đi, kha được biến thành ūña. mayati yātīti mayūkho = tia sáng. Căn lū (cắt), o biến mất. lunāti chindati sobhanti lūkho = thô, không mịn. Căn ara (đi). aranti yanti etenāti akkho = trục xe, và con súc sắc. Căn yasa (cố gắng). yassati payatati balimāharaṇatthāyāti yakkho = dạ xoa. Căn ruha (sinh ra). ruhati jāyatīti rukkho = cây. Căn usa (đốt). usati dahati kāmaggināti ukkho = con bò đực. Căn saha (chịu đựng), ha bị xóa. sahati attani katāparādhaṃ khamatīti sakhā = bạn bè. Tương tự cho các từ khác. 32. Aja vaja muda gada gamā gaka. 32. Hậu tố gaka được thêm vào các căn aja, vaja, muda, gada, gama. Aja vaja-gamane, muda-tose, gada-vacane, ama gama-gamane, etehi gaka hoti. Ajati gacchati seṭṭhabhāvanti aggo-seṭṭho[Pg.240]. Vajati samūhattaṃ gacchatīti vaggo=samūho. Mudanti etenāti muggo=dhaññaviseso. Gadatīti gaggo=isi. ‘‘Manānaṃ niggahīta’’nti (5.96) massa niggahītaṃ, gacchatīti gaṅgā=surāpagā. Căn aja, vaja (đi), muda (vui thích), gada (nói), ama, gama (đi), hậu tố gaka được thêm vào các căn này. Ajati gacchati seṭṭhabhāvanti aggo = cao nhất. Vajati samūhattaṃ gacchatīti vaggo = nhóm, phẩm. Mudanti etenāti muggo = một loại đậu. Gadatīti gaggo = một vị tiên. Theo quy tắc “manānaṃ niggahītaṃ” (5.96), m biến thành niggahīta. gacchatīti gaṅgā = sông Hằng. 33. Siṅgādayo. 33. Các từ như siṅga v.v... Siṅgaādayo saddā gakaantā nipaccante. Sī-saye, niggahītāgamo, rassattañca, sayati pavattati matthaketi siṅgaṃ=visāṇaṃ. Phura-calane, limuṅa, phurati calatīti puliṅgo=jalitaṅgā rāvayavo. Cala-kampane, upubbo, calassa cāliṃ, uccalati kampatīti uccāliṅgo=sukkakīṭo, kala-sadde, imuka, kalati abhinādaṃ karoti bahurajjatāyā ti kaliṅgo=dakkhiṇāpatho. Bhama-anavaṭṭhāne, assa ittaṃ, bhamatīti bhiṅgo=bhamaro. Paṭa aṭa-gamane, paṭissa amuka, aka ca. Paṭati patanto gacchatīti paṭaṅgo, paṭago=salabho, evamaññepi. Các từ như siṅga v.v... được hình thành bất định với hậu tố gaka. Căn sī (nằm), thêm niggahīta, và nguyên âm được rút ngắn. sayati pavattati matthaketi siṅgaṃ = cái sừng. Căn phura (rung động), thêm limuṅa. phurati calatīti puliṅgo = tia lửa. Căn cala (rung động), có tiếp đầu ngữ u, cala biến thành cāliṃ. uccalati kampatīti uccāliṅgo = con giun khô. Căn kala (kêu), thêm imuka. kalati abhinādaṃ karoti bahurajjatāyāti kaliṅgo = một xứ ở miền nam. Căn bhama (đi lang thang), a biến thành i. bhamatīti bhiṅgo = con ong. Căn paṭa, aṭa (đi), paṭi thêm amuka và aka. paṭati patanto gacchatīti paṭaṅgo, paṭago = con bướm đêm. Tương tự cho các từ khác. 34. Agā gi. 34. Hậu tố gi được thêm vào căn aga. Aga-kuṭilagamanetīmasmā gi hoti. Agati kuṭilo hutvā gacchatīti aggi=pāvako. Hậu tố gi được thêm vào căn aga (đi quanh co). Agati kuṭilo hutvā gacchatīti aggi = lửa. 35. Yāvalā gu. 35. Hậu tố gu được thêm vào các căn yā, va, la. Yā-pāpuṇane, vala valla-saṃvaraṇe, etehi gu hoti. Yātīti yāgu=peyyā. Valīyati saṃvarīyatīti vaggu=manuñño. Động từ yā (trong sự đạt đến), vala hoặc valla (trong sự bao bọc). Hậu tố gu được dùng sau các động từ này. Yātīti yāgu (cái được đi đến) = peyyā (cháo loãng). Valīyati saṃvarīyatīti vaggu (cái được bao bọc, được thu thúc) = manuñño (khả ái). 36. Pheggādayo. 36. Các từ pheggu v.v... Pheggu [Pg.241] ādayo guantā nipaccante. Phala-nipphattiyaṃ, assa ettaṃ, phalati niṭṭhānaṃ gacchatīti pheggu=asāro. Bhara-bharaṇe, ralopo. Bharatīti bhagu=isi. Hi-gatīyaṃ, niggahītāgamo, hino ti pavattatīti hiṅgu=rāmaṭhajaṃ. Kama-icchāyaṃ, kāmīyatīti kaṅgu=dhaññaviseso, evamaññepi. Các từ pheggu v.v... được hình thành bất quy tắc với hậu tố gu. Từ động từ phala (trong sự thành tựu), a biến thành e. Phalati niṭṭhānaṃ gacchatīti pheggu (cái thành tựu, đi đến chỗ kết thúc) = asāro (không có lõi, vô giá trị). Từ động từ bhara (trong sự nuôi dưỡng), ra bị xóa. Bharatīti bhagu (vị nuôi dưỡng) = isi (ẩn sĩ). Từ động từ hi (trong sự đi), niggahīta được thêm vào. Hinoti pavattatīti hiṅgu (cái được tiến hành) = rāmaṭhajaṃ (a ngùy). Từ động từ kama (trong sự mong muốn), kāmīyatīti kaṅgu (cái được mong muốn) = dhaññaviseso (một loại lúa đặc biệt). Tương tự cho các trường hợp khác. 37. Janā gho. 37. Hậu tố gho sau jana. Jana-jananetīmasmā gho hoti. ‘‘Manānaṃ niggahīta’’nti (5.96) nassa niggahītaṃ, jāyati gamanametāyāti jaṅghā=pāṇyaṅgaviseso. Hậu tố gho được dùng sau động từ jana (trong sự sanh sản). Theo quy tắc “manānaṃ niggahītaṃ” (5.96), n biến thành niggahīta. Jāyati gamanam etāyāti jaṅghā (sự đi lại được sanh ra bởi cái này) = pāṇyaṅgaviseso (một bộ phận đặc biệt của chân). 38. Meghādayo. 38. Các từ megha v.v... Meghaādayo ghantā nipaccante. Miha-secane, halopo, mehati siñcatīti megho=ambudo. Muha-mucchāyaṃ, halopo, muyhanti sattā etthāti mogho=tuccho. Sī-saye, ettābhāvo, seti lahu hutvā pavattatīti sīghaṃ=āsu. Aha-bhasmīkaraṇe, nipubbo, halopadīghā, nidahatīti nidāgho=gimho. Mahīssa halopo, mahīyati pūjīyatīti maghā=nakkhattaṃ, evamaññepi. Các từ megha v.v... được hình thành bất quy tắc với hậu tố gha. Từ động từ miha (trong sự tưới), ha bị xóa. Mehati siñcatīti megho (cái tưới, rưới) = ambudo (mây). Từ động từ muha (trong sự si mê), ha bị xóa. Muyhanti sattā etthāti mogho (nơi chúng sanh bị si mê) = tuccho (trống rỗng, vô ích). Từ động từ sī (trong sự nằm), không có sự biến đổi thành e. Seti lahu hutvā pavattatīti sīghaṃ (nó nằm, diễn tiến một cách nhẹ nhàng) = āsu (nhanh chóng). Từ động từ aha (trong sự thiêu ra tro), có tiếp đầu ngữ ni, ha bị xóa và (nguyên âm) được trường hóa. Nidahatīti nidāgho (cái thiêu đốt) = gimho (mùa hè). Từ mahī, ha bị xóa. Mahīyati pūjīyatīti maghā (cái được cúng dường) = nakkhattaṃ (chòm sao). Tương tự cho các trường hợp khác. (Iti kavaggapaccayavidhānaṃ). (Kết thúc phần về các hậu tố thuộc nhóm ka). 39. Cusaravarā co. 39. Hậu tố co sau cu, sara, vara. Cu-cavane, sara-gati hiṃsā cintāsu, vara-varaṇa sambhattīsu, eyehi co hoti. Cavati rukkhāti cocaṃ=upabhuttaphala- viseso[Pg.242]. Sarati āyatiṃ dukkhaṃ hiṃsatīti saccaṃ=avitathaṃ. Vāreti sukhanti vaccaṃ=gūtho. Từ động từ cu (trong sự rơi rụng), sara (trong sự đi, sự làm hại, sự suy nghĩ), vara (trong sự lựa chọn, sự chia phần), hậu tố co được dùng sau các động từ này. Cavati rukkhāti cocaṃ (cái rơi rụng từ cây) = upabhuttaphala- viseso (một loại quả đã dùng đặc biệt, tức là chuối). Sarati āyatiṃ dukkhaṃ hiṃsatīti saccaṃ (cái đi đến hoặc cái hủy diệt khổ đau trong tương lai) = avitathaṃ (sự thật). Vāreti sukhanti vaccaṃ (cái ngăn cản sự an lạc) = gūtho (phân). 40. Marā cuīcī ca. 40. Hậu tố cu, īci và co sau mara. Mara-pāṇacāge tīmasmā cuīcī honti co ca. Maraṇaṃ maccu=maraṇaṃ. Māreti andhakāraṃ vināsetīti marīci=raṃsi, migataṇhikā ca. Maratīti macco=satto. Từ động từ mara (trong sự từ bỏ mạng sống), các hậu tố cu, īci và co được dùng. Maraṇaṃ maccu (sự chết) = maraṇaṃ (sự chết). Māreti andhakāraṃ vināsetīti marīci (cái làm cho chết hoặc cái phá hủy bóng tối) = raṃsi (tia sáng), và migataṇhikā (ảo ảnh). Maratīti macco (người chết) = satto (chúng sanh). 41. Kusa pasā chika. 41. Hậu tố chika sau kusa, pasa. Kusa-akkose, pasa-bādhane, etehi chika hoti. Kusīyati akkosīyatīti kucchi=udaraṃ. Pasīyati bādhīyati etthāti pacchi=bhājanaviseso. Từ động từ kusa (trong sự mắng nhiếc), pasa (trong sự bức hại), hậu tố chika được dùng sau các động từ này. Kusīyati akkosīyatīti kucchi (cái bị mắng nhiếc) = udaraṃ (bụng). Pasīyati bādhīyati etthāti pacchi (nơi bị bức hại) = bhājanaviseso (một loại đồ đựng đặc biệt, cái giỏ). 42. Kasa usā chuka. 42. Hậu tố chuka sau kasa, usa. Kasa-vilekhane, usa-dāhe, etehi chuka hoti. Kasanti vilekhanti etthāti kacchu=pāmaṃ. Usati dahati santāpanti ucchu=rasālo. Từ động từ kasa (trong sự cào, gãi), usa (trong sự đốt cháy), hậu tố chuka được dùng sau các động từ này. Kasanti vilekhanti etthāti kacchu (nơi người ta cào, gãi) = pāmaṃ (bệnh ghẻ). Usati dahati santāpanti ucchu (cái đốt cháy, làm nóng) = rasālo (cây mía). 43. Asa masa vada kuca kacā cho. 43. Hậu tố cho sau asa, masa, vada, kuca, kaca. Asa-khipane, masa-āmasane, vada-vacane, kuca-saṃkocane, kaca-bandhane, etehi cho hoti. Asati chipatīti accho=bhallūko. Masati jalanti maccho=mīno. Vadatīti vaccho=nelako. Kucīyati saṃkocīyatīti koccho=bhaddapīṭṭhaṃ. Kacīyati bandhīyatīti kaccho=tanupadeso, anūpo ca. Từ động từ asa (trong sự ném), masa (trong sự sờ mó), vada (trong sự nói), kuca (trong sự co lại), kaca (trong sự buộc), hậu tố cho được dùng sau các động từ này. Asati chipatīti accho (con vật ném) = bhallūko (con gấu). Masati jalanti maccho (con vật sờ mó nước) = mīno (con cá). Vadatīti vaccho (con vật nói) = nelako (con bê). Kucīyati saṃkocīyatīti koccho (cái bị co lại) = bhaddapīṭṭhaṃ (ghế tốt). Kacīyati bandhīyatīti kaccho (cái bị buộc) = tanupadeso (vùng của thân thể, nách), và anūpo (vùng đầm lầy). 44. Gucchādayo. 44. Các từ guccha v.v... Gucchaādayo [Pg.243] chantā nipaccante. Gupa-gopane, ottābhāvo, gopīyatīti guccho=thavako. Tusa-tuṭṭhimhī, tusanti etenāti tucchaṃ=musā. Pusa-posane, posanti tanumanenāti puccho=vāladhi, evamaññepi. Các từ guccha v.v... được hình thành bất quy tắc với hậu tố cha. Từ động từ gupa (trong sự bảo vệ), không có sự biến đổi thành o. Gopīyatīti guccho (cái được bảo vệ) = thavako (chùm, bó). Từ động từ tusa (trong sự hài lòng), tusanti etenāti tucchaṃ (người ta hài lòng bởi cái này) = musā (trống rỗng, giả dối). Từ động từ pusa (trong sự nuôi dưỡng), posanti tanum anenāti puccho (người ta nuôi dưỡng thân thể bằng cái này) = vāladhi (cái đuôi). Tương tự cho các trường hợp khác. 45. Arā ju ñaṭa ca. 45. Hậu tố ju sau ara, và ara biến thành uṭa. Ara-gamanetīmasmā ju hoti, arissa uṭa ca. Ṭakāro sabbādesattho, arati akuṭilabhāvena pavattatīti uju=avaṅko. Từ động từ ara (trong sự đi), hậu tố ju được dùng, và ara biến thành uṭa. Ký tự ṭ có nghĩa là thay thế toàn bộ. Arati akuṭilabhāvena pavattatīti uju (cái đi, cái diễn tiến một cách không cong vẹo) = avaṅko (thẳng). 46. Rajjādayo. 46. Các từ rajju v.v... Rajjuādayo juantā nipaccante. Rudha-āvaraṇe, ussa attaṃ, rundhanti etenāti rujju-yottaṃ. Mana-ñāṇe, amaññitthāti mañju=mañjulaṃ, evamaññepi. Các từ rajju v.v... được hình thành bất quy tắc với hậu tố ju. Từ động từ rudha (trong sự ngăn che), u biến thành a. Rundhanti etenāti rujju (người ta ngăn che bằng cái này) = yottaṃ (dây thừng). Từ động từ mana (trong sự biết), amaññitthāti mañju (vị ấy đã biết) = mañjulaṃ (khả ái, dễ thương). Tương tự cho các trường hợp khác. 47. Gidhā jhaka. 47. Hậu tố jhaka sau gidha. Gidha-abhikaṅkhāyamiccasmā jhaka hoti. Gedhatīti gijjho=pakkhiviseso. Từ động từ gidha (trong sự tham muốn), hậu tố jhaka được dùng. Gedhatīti gijjho (kẻ tham lam) = pakkhiviseso (một loại chim đặc biệt, chim kên kên). 48. Vañjhādayo. 48. Các từ vañjha v.v... Vañcyādayo jhaka antā nipaccante. Vana-yācane, vanoti attānaṃ anubhavituṃ yācatīti vañjho=aphalarukkho, vañjhā=apasavā itthī, assa ittaṃ viñjho=pabbato, saṃja-saṅge, niggahītalopo, sañjiyatīti sajjhaṃ=rajataṃ, evamaññepi. Các từ vañjha v.v... được hình thành bất quy tắc với hậu tố jhaka. Từ động từ vana (trong sự cầu xin), vanoti attānaṃ anubhavituṃ yācatīti vañjho (cái cầu xin để tự mình trải nghiệm) = aphalarukkho (cây không quả), vañjhā = apasavā itthī (người phụ nữ son sẻ). a biến thành i, (thành) viñjho = pabbato (ngọn núi). Từ động từ saṃja (trong sự dính mắc), niggahīta bị xóa. Sañjiyatīti sajjhaṃ (cái bị dính mắc) = rajataṃ (bạc). Tương tự cho các trường hợp khác. 49. Kamayajā ño. 49. Hậu tố ño sau kama, yaja. Kama-icchāyaṃ[Pg.244], yaja-devapūjāsaṅgatikaraṇadānesu, etehi ño hoti, massa niggahītavaggantā, kāmīyatīti kaññā=kumārī. Jassa pararūpattaṃ, yajantyanenāti yañño=yāgo. Từ động từ kama (trong sự mong muốn), yaja (trong sự cúng dường chư thiên, sự kết giao, sự bố thí), hậu tố ño được dùng sau các động từ này. m biến thành niggahīta hoặc phụ âm mũi cùng nhóm. Kāmīyatīti kaññā (người được mong muốn) = kumārī (thiếu nữ). j đồng hóa với âm theo sau. Yajanti anenāti yañño (người ta tế lễ bằng cái này) = yāgo (sự tế lễ). 50. Puññaṃ. 50. Phước báu. Punāti puṇatismā vā ñoottābhāvo ca nipaccante. Punāti, puṇati sundarattaṃ karotīti vā puññaṃ=kusalaṃ. Từ (động từ căn) punāti hoặc puṇatismā, và (hậu tố) ño được tạo thành một cách bất quy tắc, và có sự biến đổi thành otta. Punāti, puṇati, hoặc làm cho tốt đẹp, do đó là puññaṃ = thiện. 51. Ara hāñño hāssa hira ca. 51. Sau (động từ căn) ara và hā là (hậu tố) añño, và hā được thay thế bằng hira. Ara-gamane, vā-cāge, etehi añño hoti, hāssa hirañcādeso. Arīyate gamyateti araññaṃ=vanaṃ. Jahāti sattānaṃ hīnattanti hiraññaṃ=dhanaṃ, suvaṇṇañca. (Động từ căn) ara có nghĩa là đi, (động từ căn) hā có nghĩa là từ bỏ, sau những (căn) này là (hậu tố) añño, và hā được thay thế bằng hira. Arīyate gamyate (được đi đến), do đó là araññaṃ = rừng. Jahāti sattānaṃ hīnattanti (nó từ bỏ sự thấp hèn của chúng sanh), do đó là hiraññaṃ = tài sản, và vàng. (Iti cavaggapaccayavidhānaṃ). (Đây là phần về các hậu tố thuộc nhóm ca). 52. Kira tarā kīṭo. 52. Sau (động từ căn) kira và tarā là (hậu tố) kīṭo. Kira-vikiraṇe, tara-taraṇe, etehi, kīṭo hoti. Sobhetumettha ratanāni vikirīyantīti kirīṭaṃ=makuṭaṃ. Taraiti niddesā assa ittaṃ, taranti yanti surūpatta manenāti tirīṭaṃ=veṭṭhanaṃ. (Động từ căn) kira có nghĩa là rải, (động từ căn) tara có nghĩa là vượt qua, sau những (căn) này là (hậu tố) kīṭo. Sobhetumettha ratanāni vikirīyantīti (ở đây, châu báu được rải ra để trang điểm), do đó là kirīṭaṃ = vương miện. Do chỉ định taraiti, a của nó trở thành i, taranti yanti surūpatta manenāti (nhờ nó mà họ vượt qua, đạt đến trạng thái tốt đẹp), do đó là tirīṭaṃ = khăn quấn đầu. 53. Sakādīhyaṭo. 53. Sau (động từ căn) saka và các (căn) khác là (hậu tố) aṭo. Saka-sattiyaṃ, kasa-gamane, kara-karaṇe, makka iti suttiyo dhātu, deva-devane, kama-icchāyaṃ, evamādihi aṭo hoti. Saṇṇoti bhāraṃ vahitunti sakaṭo=yānaṃ. Akasi nirojattaṃ agamīti kasaṭaṃ=nirojaṃ. Karoti amanāpanti karaṭo=kāko[Pg.245]. Makkati calatīti makkaṭo=vānaro. Devīyati pūjīyatīti devaṭo=isi. Kamati icchati ārohatthanti kamaṭo=vāmano. (Động từ căn) saka có nghĩa là có thể, kasa có nghĩa là đi, kara có nghĩa là làm, động từ căn makka trong kinh, deva có nghĩa là chơi đùa, kama có nghĩa là mong muốn, sau những (căn) này và các (căn) khác là (hậu tố) aṭo. Saṇṇoti bhāraṃ vahitunti (nó có thể chuyên chở vật nặng), do đó là sakaṭo = cỗ xe. Akasi nirojattaṃ agamīti (nó đã đi, đã đến trạng thái không có vị), do đó là kasaṭaṃ = không vị. Karoti amanāpanti (nó tạo ra (âm thanh) không vừa ý), do đó là karaṭo = con quạ. Makkati calatīti (nó di chuyển, nó không yên), do đó là makkaṭo = con khỉ. Devīyati pūjīyatīti (vị ấy được than khóc, được tôn thờ), do đó là devaṭo = vị tiên. Kamati icchati ārohatthanti (nó mong muốn, nó muốn trèo lên), do đó là kamaṭo = người lùn. 54. Makuṭāvāṭa kavāṭa kukkuṭā. 54. (Các từ) makuṭa, āvāṭa, kavāṭa, kukkuṭa. Ete saddā nipaccante. Maṃkismā uṭo, niggahītalopo ca, maṃketi sobhetīti makuṭaṃ=kirīṭaṃ. Avatismā āṭaṇa, avyate khaññateti āvāṭo=kāsu. Ku-saddetīmasmā āṭo, oavādesā yathāyogaṃ, kavati ravatīti kavāṭaṃ=dvārapidhānaṃ. Kuka vaka-ādānetīmasmā kuṭaka, kukati gocaramādadātīti kukkuṭo=tambacūḷo. Những từ này được tạo thành một cách bất quy tắc. Từ (căn) maṃki là (hậu tố) uṭo, và niggahīta bị lược bỏ, maṃketi sobhetīti (nó trang điểm, làm cho đẹp), do đó là makuṭaṃ = vương miện. Từ (căn) avati là (hậu tố) āṭaṇa, avyate khaññate (nó được bảo vệ, được đào), do đó là āvāṭo = cái hố. Từ (căn) ku có nghĩa là kêu, là (hậu tố) āṭo, với sự thay thế o bằng av một cách thích hợp, kavati ravatīti (nó kêu, nó phát ra tiếng), do đó là kavāṭaṃ = cánh cửa. Từ (căn) kuka hoặc vaka có nghĩa là lấy, là (hậu tố) kuṭaka, kukati gocaramādadātīti (nó lấy thức ăn), do đó là kukkuṭo = gà trống. 55. Kamusa kusa kasā ṭho. 55. Sau (động từ căn) kamu, usa, kusa, kasā là (hậu tố) ṭho. Kama-icchāyaṃ, usa-dāhe, kusa-akkose, kasa-gamane, etehiṭho hoti, niggahītavaggantā, odanādīni kāmetīti kaṇṭho=galo. Okkapararūpādīni, odanādīsu uṇhena usīyatī ti oṭṭho=dantacchado, karabho ca. Kusīyati akkosīyatīti koṭṭho=dhaññanilayo. Kasati yāti vināsanti kaṭṭhaṃ=dāru. (Động từ căn) kama có nghĩa là mong muốn, usa có nghĩa là đốt cháy, kusa có nghĩa là mắng nhiếc, kasa có nghĩa là đi, sau những (căn) này là (hậu tố) ṭho, niggahīta trở thành âm mũi cùng nhóm. Odanādīni kāmetīti (nó mong muốn cơm v.v.), do đó là kaṇṭho = cổ họng. Có sự đồng hóa và các quy tắc khác, odanādīsu uṇhena usīyatī ti (nó bị đốt cháy bởi hơi nóng trong cơm v.v.), do đó là oṭṭho = môi, và lạc đà. Kusīyati akkosīyatīti (nó bị mắng nhiếc), do đó là koṭṭho = kho thóc. Kasati yāti vināsanti (nó đi đến, nó bị hủy hoại), do đó là kaṭṭhaṃ = gỗ. 56. Kuṭṭhādayo. 56. (Các từ) kuṭṭha và các từ khác. Kuṭṭhaādayo saddā ṭhantā nipaccante. Kusismā ṭho, ottābhāvo ca, kusīyati akkosīyatīti kuṭṭhaṃ=chavirogo. Kuṇa-sadde, pararūpābhāvo ottābhāvo ca, kuṇati nadatīti kuṇṭho=atikhiṇo, kuṇīyati akkosīyatīti kuṇṭho= chinnahatthapādādiko[Pg.246]. Daṃsissa dā, daṃsati etāyāti dāṭhā=dantaviseso. Kamissa aka ca. Kāmīyāti dīnetīti kamaṭho=bhikkhābhājanaṃ, vāmano, kummo ca. Phassissa phuṭo, phassīyatīti phuṭṭho=phasso, evamaññepi. Các từ kuṭṭha và các từ khác kết thúc bằng ṭha được tạo thành một cách bất quy tắc. Từ (căn) kusi là (hậu tố) ṭho, và không có sự biến đổi thành o, kusīyati akkosīyatīti (nó bị mắng nhiếc), do đó là kuṭṭhaṃ = bệnh ngoài da. (Từ căn) kuṇa có nghĩa là kêu, không có sự đồng hóa và không có sự biến đổi thành o, kuṇati nadatīti (nó kêu), do đó là kuṇṭho = rất cùn; kuṇīyati akkosīyatīti (nó bị mắng nhiếc), do đó là kuṇṭho = người bị cụt tay chân v.v. Đối với (căn) daṃsi, (thay thế là) dā, daṃsati etāyāti (người ta cắn bằng nó), do đó là dāṭhā = một loại răng đặc biệt. Đối với (căn) kami, (thay thế là) aka. Kāmīyāti dīnetīti (nó được mong muốn, được cho), do đó là kamaṭho = bình bát, người lùn, và con rùa. Đối với (căn) phassi, (thay thế là) phuṭo, phassīyatīti (nó được xúc chạm), do đó là phuṭṭho = xúc chạm. Tương tự cho các từ khác. 57. Vara karā aṇḍo. 57. Sau (động từ căn) vara và kara là (hậu tố) aṇḍo. Vara-varaṇe, kara-karaṇe, etehi aṇḍo hoti. Attani pephaṃ vārayatīti varaṇḍo=mukharogo. Karīyatīti karaṇḍo=bhaṇḍaviseso. (Động từ căn) vara có nghĩa là lựa chọn, (động từ căn) kara có nghĩa là làm, sau những (căn) này là (hậu tố) aṇḍo. Attani pephaṃ vārayatīti (nó ngăn đờm trong người), do đó là varaṇḍo = bệnh ở miệng. Karīyatīti (nó được làm ra), do đó là karaṇḍo = một loại hộp đặc biệt. 58. Manantā ḍo. 58. Sau (các động từ căn) kết thúc bằng ma và na là (hậu tố) ḍo. Makāra nakārantehi kriyatthehi bahulaṃ ḍappaccayo hoti. Sama-upasame, samanaṃ saṇḍaṃ=samūho. Kama-padavikkhepe, kamati yātīti kaṇḍo=saro, paricchedo ca, dama-damane, damantvyanenāti daṇḍo=niggaho. Ama gama-gamane, amanti uppajjanti etthāti aṇḍo=pakkhipasavo, koso ca. Gacchati sūnabhāvanti gaṇḍo=byādhi, vadanekadeso ca. Ramu-kīḷāyaṃ, ramanti etthāti ruṇḍā=vidhavā. Mana-ñāṇe, maññanti etenāti maṇḍo=odanādinissāvo. Khana khaṇa=avadāraṇe, khaññatīti khaṇḍo=ucchuvikāra viseso. Lama-hiṃsāyaṃ, lamati hiṃsati sucibhāvanti laṇḍo=vaccaṃ, evamaññepi. Sau các động từ có nghĩa chỉ hành động kết thúc bằng makāra và nakāra, hậu tố ḍa thường được dùng. (Căn) sama có nghĩa là lắng dịu, samanaṃ (trở thành) saṇḍaṃ = nhóm, lùm cây. (Căn) kama có nghĩa là bước đi, kamati yātīti (nó đi), do đó là kaṇḍo = mũi tên, và chương mục. (Căn) dama có nghĩa là chế ngự, damantvyanenāti (người ta chế ngự bằng nó), do đó là daṇḍo = sự trừng phạt. (Căn) ama và gama có nghĩa là đi, amanti uppajjanti etthāti (chúng đi, chúng sanh ra trong đó), do đó là aṇḍo = trứng chim, và bao/vỏ. Gacchati sūnabhāvanti (nó đi đến tình trạng sưng lên), do đó là gaṇḍo = bệnh tật, và một phần của khuôn mặt. (Căn) ramu có nghĩa là vui chơi, ramanti etthāti (họ vui thích trong đó), do đó là ruṇḍā = góa phụ. (Căn) mana có nghĩa là biết, maññanti etenāti (người ta biết bằng nó), do đó là maṇḍo = váng của cháo v.v. (Căn) khana hoặc khaṇa có nghĩa là đào lên, khaññatīti (nó được đào lên), do đó là khaṇḍo = một loại sản phẩm đặc biệt từ mía. (Căn) lama có nghĩa là làm hại, lamati hiṃsati sucibhāvanti (nó làm hại, nó tổn hại đến sự trong sạch), do đó là laṇḍo = phân. Tương tự cho các từ khác. 59. Kuṇḍā dayo. 59. (Các từ) kuṇḍa và các từ khác. Kuṇḍaādayo ḍantā nipaccante. Kama mana tanānaṃ assa uttaṃ, kāmīyatīti kuṇḍaṃ=bhājanaṃ. Maññati hitāhitanti muṇḍo= chinnakeso[Pg.247]. Tanoti etenāti tuṇḍaṃ=lapanaṃ. Īra-khepe, eraṃādeso. Īrati kampatīti eraṇḍo=byagghapuccho, si-sevāyaṃ, sissa khamuka, sugandhaṃ sevatīti sikhaṇḍo=cūḷā, evamaññepi. Các từ kuṇḍa và các từ khác kết thúc bằng ḍa được tạo thành một cách bất quy tắc. Đối với (các căn) kama, mana, tana, a của chúng trở thành u, kāmīyatīti (nó được mong muốn), do đó là kuṇḍaṃ = đồ đựng. Maññati hitāhitanti (người ấy biết điều lợi và không lợi), do đó là muṇḍo = người cạo tóc. Tanoti etenāti (người ta duỗi ra bằng nó), do đó là tuṇḍaṃ = miệng/mỏ. (Căn) īra có nghĩa là rung chuyển, eraṃ là từ thay thế. Īrati kampatīti (nó rung, nó động), do đó là eraṇḍo = cây thầu dầu. (Căn) si có nghĩa là phục vụ, đối với si, (thay thế là) khamuka, sugandhaṃ sevatīti (nó theo mùi hương), do đó là sikhaṇḍo = búi tóc. Tương tự cho các từ khác. 60. Tija kasa tasa dakkhā kiṇo jassa kho ca. 60. Sau (động từ căn) tija, kasa, tasa, dakkha là (hậu tố) kiṇo, và ja được thay thế bằng kha. Tija-nisāne, kasa-gamane, tasa-pipāsāyaṃ, dakkha-vuddhiyaṃ, etehi kiṇo hoti, jassa kho ca, tejayitthāti tikhiṇaṃ=nisitaṃ. Kasati pavattatīti kasiṇaṃ=asesaṃ. Tasanaṃ tasiṇā=taṇhā. Dakkhati vuddhiṃ gacchati etāyāti dakkhīṇā=kusalaṃ. (Động từ căn) tija có nghĩa là mài sắc, kasa có nghĩa là đi, tasa có nghĩa là khao khát, dakkha có nghĩa là tăng trưởng, sau những (căn) này là (hậu tố) kiṇo, và ja được thay thế bằng kha. Tejayitthāti (nó được mài sắc), do đó là tikhiṇaṃ = sắc bén. Kasati pavattatīti (nó tiếp diễn, nó tiến hành), do đó là kasiṇaṃ = toàn bộ. Tasanaṃ (sự khao khát), do đó là tasiṇā = ái dục. Dakkhati vuddhiṃ gacchati etāyāti (nhờ nó mà người ta tăng trưởng, đi đến sự tăng trưởng), do đó là dakkhīṇā = thiện. 61. Vīādito ṇi. 61. Sau (động từ căn) vī và các (căn) khác là (hậu tố) ṇi. Vī-tantasantāne, si-sevāsaṃ, sū-passavane, du-gamane, kī-dabbavinīmaye, sā-tanukaraṇāvasānesu, evamādīhi ṇi hoti. Vīyatīti veṇi=kesakalāpo. Sevanaṃ seṇi=sajātīnaṃ kārūnaṃ samūho. Nipubbo, nisevīyatīti niseṇi=sopānaṃ. Savati passavatīti soṇi=kaṭi. Davati vahatīti doṇi=kaṭṭhambuvāhanī, nāvā ca. Nadādipāṭhā vimhi soṇī doṇī tipi hoti. Kayanaṃ, kīyate etāyāti vā keṇi=kayo sāti dukkhaṃ tanuṃ karotīti sāṇi=tirokaraṇī, evamaññepi. (Động từ căn) vī có nghĩa là dệt, si có nghĩa là phục vụ, sū có nghĩa là chảy, du có nghĩa là đi, kī có nghĩa là trao đổi hàng hóa, sā có nghĩa là làm cho mỏng và kết thúc, sau những (căn) này và các (căn) khác là (hậu tố) ṇi. Vīyatīti (nó được dệt), do đó là veṇi = bím tóc. Sevanaṃ (sự phục vụ), do đó là seṇi = nhóm thợ thủ công cùng loại. Có tiền tố ni, nisevīyatīti (nó được sử dụng), do đó là niseṇi = cầu thang. Savati passavatīti (nó chảy, nó tuôn ra), do đó là soṇi = hông. Davati vahatīti (nó đi, nó mang), do đó là doṇi = máng nước bằng gỗ, và thuyền. Trong nhóm nadādi, chúng cũng trở thành soṇī và doṇī. Kayanaṃ, hoặc kīyate etāyāti (sự mua, hoặc người ta mua bằng nó), do đó là keṇi = sự mua bán. Sāti dukkhaṃ tanuṃ karotīti (nó kết thúc, nó làm cho khổ đau mỏng đi), do đó là sāṇi = màn che. Tương tự cho các từ khác. 62. Gahādīhyaṇi. 62. Sau (động từ căn) gaha và các (căn) khác là (hậu tố) aṇi. Gaha-upādāne, ara-gamane, dhara-dhāraṇe, sara-gatiyiṃsā cintāsu, tara-taraṇe, evamādīhi aṇippaccayo hoti. Gaṇhātīti gahaṇi=asitādipācako aggi. Arīyati gamīyatīti araṇi=aggimanthanakaṭṭhaṃ[Pg.248]. Dhāretīti dharaṇi=mahī. Sarīyati gamīyatīti bharaṇi=maggo. Tarantyanenāti taraṇi=nāvā, sūriyo ca. (Động từ căn) gaha có nghĩa là nắm giữ, ara có nghĩa là đi, dhara có nghĩa là mang, sara có nghĩa là di chuyển, làm hại và suy nghĩ, tara có nghĩa là vượt qua, sau những (căn) này và các (căn) khác là hậu tố aṇi. Gaṇhātīti (nó nắm giữ), do đó là gahaṇi = lửa tiêu hóa thức ăn v.v. Arīyati gamīyatīti (nó được đi đến), do đó là araṇi = khúc gỗ để tạo lửa. Dhāretīti (nó mang giữ), do đó là dharaṇi = đất. Sarīyati gamīyatīti (nó được di chuyển trên đó), do đó là bharaṇi = con đường. Tarantyanenāti (người ta vượt qua bằng nó), do đó là taraṇi = thuyền, và mặt trời. 63. Rīvībhāhi ṇu. 63. Sau (động từ căn) rī, vī, bhā là (hậu tố) ṇu. Rī-passavane, vī vā-gamane, bhā-dittiyaṃ, etehiṇu hoti. Rīyati passavatīti reṇu=rajo. Veti pavattatīti veṇu=veḷu. Bhāti dibbatīti bhāṇu=raṃsi. (Căn) Rī (nghĩa là chảy), vī hoặc vā (nghĩa là đi), bhā (nghĩa là chiếu sáng), tiếp vĩ ngữ ṇu được thêm vào sau các (căn) này. Rīyati passavatīti reṇu=rajo (nó chảy, nó rỉ ra, do đó là reṇu = bụi). Veti pavattatīti veṇu=veḷu (nó đi, nó diễn tiến, do đó là veṇu = cây tre). Bhāti dibbatīti bhāṇu=raṃsi (nó chiếu sáng, nó lấp lánh, do đó là bhāṇu = tia sáng). 64. Khāṇvā dayo. 64. Khāṇu, v.v... Khāṇuādayo ṇuantā nipaccante. Khaṇa khana-avadāraṇe, ṇassa ā, khaññati avadārīyatīti khāṇu=chinnasākho rukkho. Jana-janane, nassa vā āttaṃ, jāyati gamana manenāti jāṇu, jaṇṇu=jaṅghorūnaṃ sandhi. Hara-haraṇe, eka, harīyatīti hareṇu=gandhadabba, evamaññepi. Các từ khāṇu, v.v... được hình thành bất quy tắc với tiếp vĩ ngữ ṇu. (Căn) khaṇa hoặc khana (nghĩa là đào, xé). ṇ được biến thành ā. khaññati avadārīyatīti khāṇu=chinnasākho rukkho (nó bị đào, bị xé, do đó là khāṇu = cây bị chặt cành, gốc cây). (Căn) jana (nghĩa là sinh ra). n tùy chọn biến thành ā. jāyati gamana manenāti jāṇu, jaṇṇu=jaṅghorūnaṃ sandhi (sự đi lại được tạo ra bởi cái này, do đó là jāṇu hoặc jaṇṇu = khớp nối giữa cẳng chân và đùi, đầu gối). (Căn) hara (nghĩa là mang đi). Thêm e. harīyatīti hareṇu=gandhadabba (nó được mang đi, do đó là hareṇu = chất thơm). Tương tự cho các trường hợp khác. 65. Kvādito ṇo. 65. (Tiếp vĩ ngữ) ṇo (được thêm) sau (căn) ku, v.v... Ku-sadde, su-savane, du-gamane, vara-varaṇe, kara-karaṇe, paṇa-byavahārathutisu, tā-pālane, lī-nilīyane, evamādīhi ṇo hoti. Kavati nadati etthāti koṇo=assi, vīṇādivādanadaṇḍo ca. Suṇotīti soṇo=sunakho, naro ca. Davati pavattatīti doṇo=parimāṇaviseso. Virūpatta vāretīti vaṇṇo=nīlādi. Savanaṃ karotīti kaṇṇo=savanaṃ. Paṇīyati voharīyatīti paṇṇo=palāso. Lāyatīti tāṇaṃ=rakkhā. Nilīyanti etthāti leṇaṃ=nilīyanaṭṭhānaṃ. (Căn) ku (nghĩa là kêu), su (nghĩa là nghe), du (nghĩa là đi), vara (nghĩa là chọn lựa), kara (nghĩa là làm), paṇa (nghĩa là giao dịch, tán thán), tā (nghĩa là bảo vệ), lī (nghĩa là ẩn náu), và các (căn) tương tự, tiếp vĩ ngữ ṇo được thêm vào. Kavati nadati etthāti koṇo=assi, vīṇādivādanadaṇḍo ca (nó kêu, nó vang lên ở đây, do đó là koṇo = góc, và cũng là que gảy đàn tỳ bà, v.v...). Suṇotīti soṇo=sunakho, naro ca (nó nghe, do đó là soṇo = con chó, và cũng là người). Davati pavattatīti doṇo=parimāṇaviseso (nó đi, nó diễn tiến, do đó là doṇo = một loại đơn vị đo lường). Virūpatta vāretīti vaṇṇo=nīlādi (nó ngăn ngừa sự xấu xí, do đó là vaṇṇo = màu sắc (xanh, v.v...)). Savanaṃ karotīti kaṇṇo=savanaṃ (nó thực hiện việc nghe, do đó là kaṇṇo = tai). Paṇīyati voharīyatīti paṇṇo=palāso (nó được giao dịch, được sử dụng, do đó là paṇṇo = lá cây). Lāyatīti tāṇaṃ=rakkhā (nó bảo vệ, do đó là tāṇaṃ = sự bảo vệ). Nilīyanti etthāti leṇaṃ=nilīyanaṭṭhānaṃ (chúng ẩn náu ở đây, do đó là leṇaṃ = nơi ẩn náu). 66. Suvīhi ṇaka. 66. (Tiếp vĩ ngữ) ṇaka (được thêm) sau (căn) su và vī. Su-savane[Pg.249], vī-tantasantāne, etehi ṇaka hoti. Suṇotīti suṇo=sunakho. Vīyatīti vīṇā=vallakī. (Căn) su (nghĩa là nghe), vī (nghĩa là dệt, nối dòng), tiếp vĩ ngữ ṇaka được thêm vào sau các (căn) này. Suṇotīti suṇo=sunakho (nó nghe, do đó là suṇo = con chó). Vīyatīti vīṇā=vallakī (nó được dệt/chơi, do đó là vīṇā = đàn tỳ bà). 67. Tiṇādayo. 67. Tiṇa, v.v... Tiṇaādayo ṇakantā nipaccante. Tija-tejane, jalopo, tejeti etenāti tiṇaṃ=bīraṇādi. Lī liha sāda kledānaṃ lo lavā, līyati rasato sabbattha allīyatīti loṇaṃ lavaṇaṃ, lehīyatīti loṇaṃ lavaṇaṃ, sādīyatīti loṇaṃ lavaṇaṃ, kledayatīti loṇaṃ lavaṇaṃ, gamissa o, gacchatīti goṇo=go. Hara-haraṇe, ṇassañji, harīyatīti hariṇo=migo. Īra-kampane, rassattaṃ, ṇassa ñica, attano lūkhabhāve sampatte īrati kampatīti iriṇaṃ=ūsaraṃ. Thu-abhitthave, dīgho, abhitthavīyatīti thūṇaṃ=nagaraṃ, thūṇo=gharatthambho, evamaññepi. Các từ tiṇa, v.v... được hình thành bất quy tắc với tiếp vĩ ngữ ṇaka. (Căn) tija (nghĩa là làm sắc). ja bị xóa. tejeti etenāti tiṇaṃ=bīraṇādi (nó làm sắc bén bằng cái này, do đó là tiṇaṃ = cỏ (như cỏ bīraṇa, v.v...)). Từ các (căn) lī, liha, sāda, kleda (hình thành) lo hoặc lava. līyati rasato sabbattha allīyatīti loṇaṃ lavaṇaṃ (nó bám dính khắp nơi bởi vị, do đó là loṇaṃ hoặc lavaṇaṃ = muối). lehīyatīti loṇaṃ lavaṇaṃ (nó được liếm...). sādīyatīti loṇaṃ lavaṇaṃ (nó được nếm...). kledayatīti loṇaṃ lavaṇaṃ (nó làm ẩm...). Từ (căn) gam, o được thay thế. gacchatīti goṇo=go (nó đi, do đó là goṇo = con bò). (Căn) hara (nghĩa là mang đi). ṇ biến thành i. harīyatīti hariṇo=migo (nó được mang đi, do đó là hariṇo = con nai). (Căn) īra (nghĩa là rung động). Nguyên âm được rút ngắn. ṇ biến thành i. attano lūkhabhāve sampatte īrati kampatīti iriṇaṃ=ūsaraṃ (khi đạt đến trạng thái khô cằn, nó rung động, do đó là iriṇaṃ = đất hoang). (Căn) thu (nghĩa là tán thán). Nguyên âm được kéo dài. abhitthavīyatīti thūṇaṃ=nagaraṃ, thūṇo=gharatthambho (nó được tán thán, do đó là thūṇaṃ = thành phố, thūṇo = cột nhà). Tương tự cho các trường hợp khác. 68. Ravaṇa varaṇa pūraṇā dayo. 68. Ravaṇa, varaṇa, pūraṇa, v.v... Ravaṇa varaṇa pūraṇā dayo aṇappaccayena siddhā. Ravatīti ravaṇo=kokilo. Vāretīti varaṇo=pākāro. Pūrīyate anenāti pūraṇo=paripūrī. Các từ ravaṇa, varaṇa, pūraṇa, v.v... được hình thành với tiếp vĩ ngữ aṇa. Ravatīti ravaṇo=kokilo (nó kêu/hót, do đó là ravaṇo = chim cu). Vāretīti varaṇo=pākāro (nó ngăn cản, do đó là varaṇo = hàng rào). Pūrīyate anenāti pūraṇo=paripūrī (nó được làm đầy bởi cái này, do đó là pūraṇo = sự làm đầy). (Iti ṭavaggapaccayavidhānaṃ). (Dứt phần về phương pháp (sử dụng) các tiếp vĩ ngữ thuộc nhóm ṭa). 69. Pāvasā ati. 69. (Tiếp vĩ ngữ) ati (được thêm) sau (căn) pā và vasa. Pā-rakkhaṇe, vasa-nivāse, eteti ati hoti. Pubbasaralopo, pāti rakkhatīti pati=sāmī, vasanti etthāti vasati=gehaṃ. (Căn) pā (nghĩa là bảo vệ), vasa (nghĩa là ở), tiếp vĩ ngữ ati được thêm vào sau các (căn) này. Nguyên âm đứng trước bị xóa. pāti rakkhatīti pati=sāmī (vị ấy bảo vệ, do đó là pati = người chủ, người chồng). vasanti etthāti vasati=gehaṃ (họ sống ở đây, do đó là vasati = ngôi nhà). 70. Dhā hi si tana jana jara gama sacā tu. 70. (Tiếp vĩ ngữ) tu (được thêm) sau (các căn) dhā, hi, si, tana, jana, jara, gama, và saca. Dhā-dhāraṇe[Pg.250], hi-gatiyaṃ, tana-vitthāre, jana-janane, jara-vayo-hāniyaṃ, ama gama-gamane, saca-samavāye, etehi tu hoti. Dhāretīti dhātu=gerukādi. Hinoti pavattāti phalaṃ etenāti hetu=kāraṇaṃ, sevīyati janehīti setu=bandhati (paddhati). Taññateti tantu=suttaṃ. Janīyate kammakilesehīti jantu, jāyati kammakilehīti vā jantu=satto. Jīratīti jattu=aṃsasandhi. Gacchatīti gantu=gamiko, sacati sametīti sattu=yavādicuṇṇaṃ. (Căn) dhā (nghĩa là giữ), hi (nghĩa là đi), tana (nghĩa là kéo dài), jana (nghĩa là sinh ra), jara (nghĩa là già yếu), ama hoặc gama (nghĩa là đi), saca (nghĩa là kết hợp), tiếp vĩ ngữ tu được thêm vào sau các (căn) này. Dhāretīti dhātu=gerukādi (nó giữ, do đó là dhātu = giới, nguyên tố (đất son, v.v...)). Hinoti pavattāti phalaṃ etenāti hetu=kāraṇaṃ (kết quả phát sinh từ cái này, do đó là hetu = nguyên nhân). sevīyati janehīti setu=bandhati (paddhati) (nó được người ta lui tới, do đó là setu = cây cầu (con đường)). Taññateti tantu=suttaṃ (nó được kéo dài, do đó là tantu = sợi chỉ). Janīyate kammakilesehīti jantu, jāyati kammakilehīti vā jantu=satto (nó được sinh ra từ nghiệp và phiền não, hoặc nó sinh ra từ nghiệp và phiền não, do đó là jantu = chúng sinh). Jīratīti jattu=aṃsasandhi (nó già yếu, do đó là jattu = xương đòn). Gacchatīti gantu=gamiko (người ấy đi, do đó là gantu = người đi). sacati sametīti sattu=yavādicuṇṇaṃ (nó kết hợp lại, do đó là sattu = bột (bột lúa mạch, v.v...)). 71. Arissuṭa ca. 71. Và (từ căn ar thành) uṭa. Ara-gamanetīmasmā tu hoti, arissa uṭa ādesoca. Arati pavattatīti utu=hemantādi, Từ căn ara (nghĩa là đi) này, tiếp vĩ ngữ tu được thêm vào, và uṭa là sự thay thế cho ari. Arati pavattatīti utu=hemantādi (nó đi, nó diễn tiến, do đó là utu = mùa (mùa đông, v.v...)). 72. Pitvādayo. 72. Pitu, v.v... Pituādayo saddā tuantā nipaccante. Pā-rakkhaṇe, āssa ittaṃ, pāti rakkhatīti pitā=janako. Pātissevādissa mo, pāyetīti mātā=jananī. Bhā-dittiyaṃ, bhātīti bhātā=sodariyo. Dhā-dhāraṇe, āssa īttaṃ, dhārīyatīti dhītā=puttī. Duha-papūraṇe, ottābhāvo, tussa ñchica. Duhati pasave papūretīti duhitā=puttī. Jana-janane, assa āttaṃ, mā cāntādeso. Paputte janetīti jāmātā=duhitupati. Naha-bandhane, nahīyati bandhīyati pemenāti nattā-paputto. Hu-havane, havati pūjetīti hotā=yaññako. Pū-pavane, punāti [Pg.251] āyatiṃ bhavaṃ pavittaṃ karotīti potā=soyeva. Các từ pitu, v.v... được hình thành bất quy tắc với tiếp vĩ ngữ tu. (Căn) pā (nghĩa là bảo vệ). ā biến thành i. pāti rakkhatīti pitā=janako (vị ấy bảo vệ, do đó là pitā = cha). Từ pāti, m ở đầu. pāyetīti mātā=jananī (bà ấy cho bú/nuôi dưỡng, do đó là mātā = mẹ). (Căn) bhā (nghĩa là chiếu sáng). bhātīti bhātā=sodariyo (người ấy tỏa sáng, do đó là bhātā = anh em). (Căn) dhā (nghĩa là giữ). ā biến thành ī. dhārīyatīti dhītā=puttī (cô ấy được giữ/nâng đỡ, do đó là dhītā = con gái). (Căn) duha (nghĩa là vắt sữa/làm đầy). Không có o, t biến thành i. Duhati pasave papūretīti duhitā=puttī (cô ấy vắt sữa/làm đầy vú, do đó là duhitā = con gái). (Căn) jana (nghĩa là sinh ra). a biến thành ā. mā là sự thay thế ở cuối. Paputte janetīti jāmātā=duhitupati (người ấy sinh ra cháu, do đó là jāmātā = con rể). (Căn) naha (nghĩa là buộc). nahīyati bandhīyati pemenāti nattā-paputto (người ấy được buộc bởi tình thương, do đó là nattā = cháu trai). (Căn) hu (nghĩa là cúng dường). havati pūjetīti hotā=yaññako (vị ấy cúng dường, vị ấy thờ phụng, do đó là hotā = người tế lễ). (Căn) pū (nghĩa là thanh lọc). punāti āyatiṃ bhavaṃ pavittaṃ karotīti potā=soyeva (vị ấy làm thanh tịnh kiếp sống tương lai, do đó là potā = cũng là người ấy (người tế lễ)). 73. Jana karā ratu. 73. (Tiếp vĩ ngữ) ratu (được thêm) sau (căn) jana và kara. Jana-janane, kara-karaṇe, etehi ratu hoti, rakāro antasarādilopattho. Jāyatīti jatu=lākhā. Karīyatīti katu=sayūpo yañño. (Căn) jana (nghĩa là sinh ra), kara (nghĩa là làm), tiếp vĩ ngữ ratu được thêm vào sau các (căn) này. Chữ ra dùng để xóa nguyên âm cuối (của căn) và nguyên âm đầu (của tiếp vĩ ngữ). Jāyatīti jatu=lākhā (nó được tạo ra, do đó là jatu = cánh kiến). Karīyatīti katu=sayūpo yañño (nó được thực hiện, do đó là katu = sự tế lễ có cột trụ). 74. Sakā unto. 74. (Tiếp vĩ ngữ) unto (được thêm) sau (căn) saka. Saka-sattiyamiccasmā unto hoti. Sakkotīti sakunto=pakkhī. Từ căn saka (nghĩa là có thể) này, tiếp vĩ ngữ unto được thêm vào. Sakkotīti sakunto=pakkhī (nó có thể, do đó là sakunto = con chim). 75. Kapā oto. 75. (Tiếp vĩ ngữ) oto (được thêm) sau (căn) kapa. Kapa-acchādane iccasmā oto hoti. Kapatīti kapoto=pārevato. Ṭo tassa vā hoti kapoṭo=soyeva. Từ căn kapa (nghĩa là che đậy) này, tiếp vĩ ngữ oto được thêm vào. Kapatīti kapoto=pārevato (nó che đậy, do đó là kapoto = chim bồ câu). ṭo tùy chọn thay thế cho ta của nó, (thành) kapoṭo = cũng là nó. 76. Vasādīhyanto. 76. (Tiếp vĩ ngữ) anto (được thêm) sau (căn) vasa, v.v... Vasa-nivāse, ruha-janane, bhadda-kalyāṇe, nanda-samiddhiyaṃ, jīva-pāṇadhāraṇe, evamādīti anto hohi. Vasanti etasmiṃ kāle kīḷāpasutāti vasanto=utu. Ruhati jāyatīti ruhanto=rukkho, evaṃnāmako migarājā ca. Bhaddissa saṃyogādilopo, bhajati kalyāṇadhammanti bhadanto=pabbajito. Nandati etāyāti nandantī=sakhī, nadādipāṭhā vī, evamupari ca. Jīvanti etā- yāti [Pg.252] jīvantī=osadhi. Savatīti savantī=nadī. Rodāpetīti rodantī=osadhi. Avati rakkhatīti avantī=janapado. (Căn) vasa (nghĩa là ở), ruha (nghĩa là mọc), bhadda (nghĩa là tốt lành), nanda (nghĩa là thịnh vượng), jīva (nghĩa là sống), và các (căn) tương tự, tiếp vĩ ngữ anto được thêm vào. Vasanti etasmiṃ kāle kīḷāpasutāti vasanto=utu (vào thời gian này, họ sống chuyên tâm vui chơi, do đó là vasanto = mùa (xuân)). Ruhati jāyatīti ruhanto=rukkho, evaṃnāmako migarājā ca (nó mọc, nó sinh ra, do đó là ruhanto = cây, và cũng là vua sư tử có tên như vậy). Đối với bhadda, phụ âm kép đầu bị xóa. bhajati kalyāṇadhammanti bhadanto=pabbajito (vị ấy theo pháp lành, do đó là bhadanto = người xuất gia (đại đức)). Nandati etāyāti nandantī=sakhī, nadādipāṭhā vī, evamupari ca (cô ấy vui mừng với điều này, do đó là nandantī = bạn gái). vī do thuộc nhóm nadādi. Tương tự cho các trường hợp sau. Jīvanti etāyāti jīvantī=osadhi (họ sống nhờ cái này, do đó là jīvantī = dược thảo). Savatīti savantī=nadī (nó chảy, do đó là savantī = sông). Rodāpetīti rodantī=osadhi (nó làm cho khóc, do đó là rodantī = dược thảo). Avati rakkhatīti avantī=janapado (nó bảo vệ, do đó là avantī = một xứ sở). 77. Hisīnaṃ muka ca. 77. Và (tiếp vĩ ngữ) muka (được thêm) sau (căn) hi và sī. Hi-gatiya, sī-saye, etehi anto hoti muka ca. Kakāro antāvayavattho, himaṃ hinoti pavattati etasminti hemanto=utu, sayanti ettha ūkā kusumādayo cāti sīmanto=kesamaggo. (Căn) hi (nghĩa là đi), sī (nghĩa là nằm), tiếp vĩ ngữ anto được thêm vào sau các (căn) này, và cũng có muka. Chữ ka dùng cho phần cuối. himaṃ hinoti pavattati etasminti hemanto=utu (tuyết đi/diễn tiến trong mùa này, do đó là hemanto = mùa (đông)). sayanti ettha ūkā kusumādayo cāti sīmanto=kesamaggo (chí, hoa, v.v... nằm ở đây, do đó là sīmanto = đường rẽ ngôi tóc). 78. Hara ruha kulā ito. 78. Sau (các động từ gốc) hara, ruha, kula là (hậu tố) ita. Hara-haraṇe, ruha-janane, kula-patthāre, eteti ito hoti. Attano sinehaṃ haratīti harito=vaṇṇaviseso. Ruhatīti rohito=macchaviseso. Ruhati sarīre byāpanavasenāti rohitaṃ, rassa latte lohitaṃ=rudhiraṃ. Attano guṇaṃ kulati pattharatīti kolito=dutiyaggasāvako, evaṃ nāmako maru ca. Động từ gốc hara (có nghĩa) lấy đi, ruha (có nghĩa) sanh trưởng, kula (có nghĩa) trải rộng, sau những (động từ gốc) này là hậu tố ita. (Cái) lấy đi tình cảm của mình nên là harita = một loại màu sắc đặc biệt. (Cái) sanh trưởng nên là rohita = một loại cá đặc biệt. (Cái) sanh trưởng do lan khắp trong cơ thể nên là rohitaṃ, ra thành la (nên có dạng) lohitaṃ = máu. Vị trải rộng đức hạnh của mình nên là kolita = vị Thượng thủ đệ tử thứ hai, và cũng là tên của một vị trời. 79. Bharādīhyato. 79. Sau (các động từ gốc) bhara và các động từ khác là (hậu tố) ata. Bhara raṃja yaja paca evamādīhi ato hoti. Bharatīti bharato=naṭo. Niggahītalopo, rañjanti etthāhi rajataṃ=sajjhaṃ. Yajitabboti yajato=aggi. Pacatīti pacato=sūpakāro. Sau các động từ gốc bhara, rañja, yaja, paca và các động từ tương tự là hậu tố ata. (Người) mang vác nên là bharata = diễn viên. (Do) xóa bỏ niggahīta, (chúng sanh) ưa thích ở nơi đó nên là rajataṃ = bạc. (Vị) đáng được cúng dường nên là yajata = lửa. (Người) nấu nướng nên là pacata = người đầu bếp. 80. Kirā dīhyātaka. 80. Sau (các động từ gốc) kira và các động từ khác là (hậu tố) ātaka. Kira-vikiraṇe, ala-bandhane, cila-vasane, evamādīhi ātaka hoti, kiratīti kirāto=savaro, rassa lakke ki- lāto=sova[Pg.253]. Alatīti alātaṃ=ummukaṃ. Cilatīti cilāto=malacchajāti. Động từ gốc kira (có nghĩa) rải ra, ala (có nghĩa) trang sức, cila (có nghĩa) mặc, sau các động từ gốc này và các động từ tương tự là hậu tố ātaka. (Người) rải ra nên là kirāta = người man dã, ra thành la (nên có dạng) kilāta = một loại người. (Cái) trang sức nên là alātaṃ = đuốc. (Người) mặc nên là cilāta = một bộ tộc man di. 81. Amādīhyatto. 81. Sau (các động từ gốc) ama và các động từ khác là (hậu tố) atta. Ama mā vara kalādīhi atto hoti. Amati kālantaraṃ pavattatīti amattaṃ=bhājanaṃ. Pubbasaralopo, mānaṃ mattaṃ=pamāṇaṃ paricchedo ca. Varantunenāti varattā=yottaṃ. Kalati paricchindatīti kalattaṃ=bhariyā. Sau các động từ gốc ama, mā, vara, kala và các động từ khác là hậu tố atta. (Cái) đi đến một thời gian khác, tồn tại nên là amattaṃ = đồ đựng. (Do) xóa bỏ nguyên âm đứng trước, (cái) đo lường là mattaṃ = sự đo lường và sự phân chia. (Vật) dùng để buộc nên là varattā = dây da. (Người nữ) tính toán, phân định nên là kalattaṃ = vợ. 82. Vādīhi to. 82. Sau (các động từ gốc) vā và các động từ khác là (hậu tố) ta. Vā-gamane, tā-pālane, tana-vitthāre, dama-upasame, a-magamane, si-sevāyaṃ, su-savane, pū pavane, gupa-govane, yuja-saṃyame, gaha-upādāne, ata-sātaccagamāna, khipa-peraṇe, evamādīhi to hoti. Vāyatīti vāto=vāyu. Tāyatīti tāto=pitā. Tanuteti tantaṃ=tantavo. Damatīti anto=dasano. Amati yātīti anto=osānaṃ, koṭṭhāsasamīpāvayavā ca. Sevīyatīti seto=dhavalo. Suṇantunenāti sotaṃ=savanaṃ. Savatīti soto=jalappavāho. Punīyatīti poto=bālo. Gopīyatīti gotthaṃ=kalādi. Yojantyanenāti yottaṃ=rajju. Mamāyantehi gayhatīti gattaṃ=sarīraṃ. Abādhaṃ nirantaraṃ atati pavattatīti attā=manādi. Khipīyati etthāti khettaṃ=kedāraṃ. Động từ gốc vā (có nghĩa) đi, tā (có nghĩa) bảo vệ, tana (có nghĩa) lan rộng, dama (có nghĩa) chế ngự, ama (có nghĩa) đi, si (có nghĩa) phụng sự, su (có nghĩa) nghe, pū (có nghĩa) thanh lọc, gupa (có nghĩa) bảo vệ, yuja (có nghĩa) cột buộc, gaha (có nghĩa) nắm giữ, ata (có nghĩa) đi liên tục, khipa (có nghĩa) ném; sau các động từ gốc này và các động từ tương tự là hậu tố ta. (Cái) thổi nên là vāta = gió. (Người) bảo vệ nên là tāta = cha. (Cái) được kéo dài nên là tantaṃ = sợi chỉ. (Cái) chế ngự nên là danta = răng. (Cái) đi đến nên là anta = sự kết thúc, và phần, vùng lân cận, bộ phận. (Cái) được phụng sự nên là seta = màu trắng. (Cái) mà người ta nghe bằng nó nên là sotaṃ = sự nghe. (Cái) tuôn chảy nên là sota = dòng nước. (Cái) được làm cho thanh tịnh nên là pota = đứa trẻ. (Nơi) được canh giữ nên là gotthaṃ = chuồng bò. (Vật) mà người ta cột buộc bằng nó nên là yottaṃ = dây thừng. (Cái) được những người có ái chấp nắm giữ nên là gattaṃ = thân thể. (Cái) đi đến, hiện hữu không bị cản trở, liên tục nên là attā = tự ngã, tâm, v.v. (Nơi) mà (hạt giống) được gieo vào nên là khettaṃ = thửa ruộng. 83. Gharādīhi taka. 83. Sau (các động từ gốc) ghara và các động từ khác là (hậu tố) taka. Gara ghara-secane, si-sevāyaṃ, dū-paritāpane, mida-sinehe, cita-sañcetane, pusa-posane, vida-lābhe, evamādīhi taka [Pg.254]4 hoti, gharati siñcatīti ghataṃ=sappi. Sevīyatīti sito=seto. Dubbacattā dūyati paritāpetīti dūto=pesarakāro. Mijjati sinehatīti mitto=suhadayo. Cintetīti cittaṃ=viññāṇaṃ cittakammādi ca. Posīyatīti putto=attajo. Vindanti pīti manenāti vittaṃ=dhanaṃ. Vara-varaṇasambhattīsu, varaṇaṃ vattaṃ=brahmacariyādi. Động từ gốc gara, ghara (có nghĩa) rưới, si (có nghĩa) phụng sự, dū (có nghĩa) làm cho sầu não, mida (có nghĩa) thương mến, cita (có nghĩa) suy tư, pusa (có nghĩa) nuôi dưỡng, vida (có nghĩa) đạt được; sau các động từ gốc này và các động từ tương tự là hậu tố taka. (Cái) rưới, làm ướt nên là ghataṃ = bơ sữa. (Cái) được phụng sự nên là sita = màu trắng. Do khó nói nên (người ấy) đi, làm cho sầu não nên là dūta = người đưa tin. (Người) thương mến nên là mitta = người bạn tốt. (Cái) suy tư nên là cittaṃ = tâm thức, và tranh vẽ, v.v. (Người) được nuôi dưỡng nên là putta = con trai. (Người ta) tìm thấy sự hoan hỷ với nó nên là vittaṃ = tài sản. (Từ động từ gốc) vara (với nghĩa) lựa chọn, bao bọc, sự lựa chọn là vattaṃ = phận sự, như là phạm hạnh, v.v. 84. Nettādayo. 84. Các từ netta và các từ khác. Nettaādayo taka parā nipaccante. Nī-pāpane, ettaṃ, tuka ca nipātanā. Nayati pāpetīti nettaṃ=nayanaṃ, netā ca. Kara-kara-ṇe, assu, karaṇaṃ kuttaṃ=kiriyā. Kamissa assu, kamati yātīti kunto=āvudhaviseso. Rama-kīḷāyaṃ, supubbo, sussaniccaṃ dīgho. Suṭṭhu ramaṇaṃ, suṭṭhu ramatīti vā sūrato=sukhasaṃvāso. Mihissaissu, mihati siñcatīti muttaṃ=passāvo. Pāla=rakkhaṇe āssa rassattaṃ, ñica. Pālīyatīti palitaṃ=kesalomānaṃ jarāya kataṃ setattaṃ, saddhādittā akāre taṃ yassa atthi so palito=pumā, palitā=itthī. Mhissa si, mihi ca, mhayanaṃ sitaṃ=mandahasitaṃ, mhayanaṃ mihitaṃ=tadeva, kusa-akkose tassa īña, kusīyati akkosīyatīti kusīto=alaso, si=bandhane, dīgho, senti bandhanti gharāvāsaṃ etāyāti sītā=naṅgalalekhā, evamaññepi. Các từ netta và các từ khác được hình thành một cách bất quy tắc với hậu tố ta. Từ (động từ gốc) nī (có nghĩa) dẫn dắt, (có các dạng bất quy tắc là) ettaṃ và tuka. (Cái) dẫn dắt, đưa đến nên là nettaṃ = mắt, và netā = người lãnh đạo. Từ (động từ gốc) kara (có nghĩa) làm, a thành u, hành động là kuttaṃ = việc làm. Từ (động từ gốc) kam, a thành u, (cái) đi tới nên là kunta = một loại vũ khí đặc biệt. Từ (động từ gốc) rama (có nghĩa) vui chơi, có tiếp đầu ngữ su, u của su luôn được trường hóa. Sự vui chơi tốt đẹp, hay (người) vui chơi tốt đẹp nên là sūrata = người dễ sống chung. Từ (động từ gốc) mih, i thành u, (cái) rưới ra nên là muttaṃ = nước tiểu. Từ (động từ gốc) pāla (có nghĩa) bảo vệ, ā được rút ngắn, và có ñi. (Cái) được bảo vệ nên là palitaṃ = trạng thái bạc trắng của tóc và lông do tuổi già. Do thuộc nhóm từ saddhā v.v., với hậu tố a, người nam có nó là palita, người nữ là palitā. Từ (động từ gốc) mhi, có (dạng) si và mihi, sự mỉm cười là sitaṃ = nụ cười mỉm, sự mỉm cười là mihitaṃ = cũng vậy. Từ (động từ gốc) kusa (có nghĩa) mắng nhiếc, có īña, (người) bị mắng nhiếc nên là kusīta = lười biếng. Từ (động từ gốc) si (có nghĩa) trói buộc, được trường hóa, (cái) mà họ trói buộc đời sống gia đình với nó nên là sītā = luống cày. Các trường hợp khác cũng tương tự. 85. Samādīhyatho. 85. Sau (các động từ gốc) sama và các động từ khác là (hậu tố) atha. Sama-upasame[Pg.255], dara-daraṇe, dama-upasame, kilama klama-gelaññe, sapa-akkose, vasa-nivāse, āpubbo, evamādīhi atho hoti. Sametīti samatho=samādhi. Daraṇaṃ daratho=pīḷā. Damanaṃ damatho=damo. Kilamanaṃ kilamatho=parissamo. Sapanaṃ sapatho=saccakaraṇaṃ. Āvasanti etthāti āvasatho=gharaṃ. Động từ gốc sama (có nghĩa) làm cho lắng dịu, dara (có nghĩa) làm cho tan vỡ, dama (có nghĩa) chế ngự, kilama, klama (có nghĩa) mệt mỏi, sapa (có nghĩa) mắng nhiếc, vasa (có nghĩa) ở, có tiếp đầu ngữ ā; sau các động từ gốc này và các động từ tương tự là hậu tố atha. (Cái) làm cho lắng dịu nên là samatha = định. Sự tan vỡ là daratha = sự phiền não. Sự chế ngự là damatha = sự điều phục. Sự mệt mỏi là kilamatha = sự mệt nhọc. Sự thề thốt là sapatha = sự thề nguyện. (Nơi) mà họ ở nên là āvasatha = ngôi nhà. 86. Upavasā vassoṭa ca. 86. Từ (động từ gốc) vas có tiếp đầu ngữ upa, và vassa thành oṭa. Upapubbā vasatismā atho hoti, vassa oṭa cādeso. Upavasanti etthāti uposatho=tithiviseso, navamahatthi kulañca. Sau động từ gốc vas có tiếp đầu ngữ upa là hậu tố atha, và vassa được thay thế bằng oṭa. (Ngày mà) họ ở gần (để giữ giới) nên là uposatha = một ngày lễ đặc biệt, và (tên của) dòng dõi chín con voi lớn. 87. Ramā thaka. 87. Sau (động từ gốc) ram là (hậu tố) thaka. Ramatismā thaka hoti, kānubandhakaraṇasāmatthiyā ata kārādopi malopo. Ramanti kīḷanti etenāti ratho=sandano. Sau động từ gốc ram là hậu tố thaka. Do năng lực của việc tạo anubandha ka, nên cũng có sự xóa bỏ (phụ âm) ma và nguyên âm a đứng trước. (Cái) mà họ vui thích, chơi đùa với nó nên là ratha = xe ngựa. 88. Titthādayo. 88. Các từ tittha và các từ khác. Titthaādayo thakaparā nipaccante. Tara-taraṇe, assa ittaṃ, pararūpādi, tarantyanenāti titthaṃ=najjādiṃ yenāvataranti taṃ. Sica-rakkhaṇe, secatīti sittaṃ=madhucchiṭṭhaṃ. Hasa-hasane, hasantyanenāti hattho=karo, nakkhattāñca. Gāyatīti gāthā=pajjaviseso. Aranti pavattantyanenāti attho=dhanaṃ. Rogaṃ tudati pīḷetīti tutthaṃ=osadhaṃ. Yu-missane, dīgho, yavatīti yū- tho=sajātikānaṃ [Pg.256] tiracchānānaṃsamūho. Gupa-gopane, dīgho, palopo, paṭikūlattā gopīyatīti gūtho=vaccaṃ, evamaññepi. Các từ tittha và các từ khác được hình thành một cách bất quy tắc với hậu tố thaka. Từ (động từ gốc) tara (có nghĩa) đi qua, a thành itta, đồng hóa với âm sau, v.v. (Cái) mà họ đi qua bằng nó nên là titthaṃ = nơi mà họ đi xuống sông, v.v. (bến nước). Từ (động từ gốc) sic (có nghĩa) bảo vệ, (cái) rưới ra nên là sitthaṃ = sáp ong. Từ (động từ gốc) has (có nghĩa) cười, (cái) mà họ cười bằng nó nên là hattha = tay, và một chòm sao. (Cái) được hát lên nên là gāthā = một loại kệ đặc biệt. (Cái) mà họ đi đến, tiến hành bằng nó nên là attha = tài sản, ý nghĩa. (Cái) đâm chọc, làm khổ bệnh tật nên là tutthaṃ = thuốc. Từ (động từ gốc) yu (có nghĩa) trộn lẫn, được trường hóa, (cái) trộn lẫn nên là yūtha = một bầy đàn của các loài thú cùng loại. Từ (động từ gốc) gupa (có nghĩa) che giấu, được trường hóa, (phụ âm) pa bị xóa bỏ, (cái) được che giấu do tính chất đáng ghê tởm nên là gūtha = phân. Các trường hợp khác cũng tương tự. 89. Vasa masa kusā thu. 89. Sau (các động từ gốc) vas, mas, kus là (hậu tố) thu. Vasa-nivāse, masa-āmasane, kusa-akkose, etehi thu hoti. Vasanti etthāti vatthu=padattho. Dadhiṃ āmasatīti matthu=dadhimaṇḍo. Kusīyati akkosīyati bhera vanādattāti kotthu=sigālo. Động từ gốc vas (có nghĩa) ở, mas (có nghĩa) chạm đến, kus (có nghĩa) la hét, sau những (động từ gốc) này là hậu tố thu. (Nơi) mà họ ở nên là vatthu = sự vật, đối tượng. (Cái) chạm đến sữa đông nên là matthu = váng sữa đông. (Con vật) la hét, tru lên từ khu rừng đáng sợ nên là kotthu = con chó rừng. 90. Saka vasā thi. 90. Sau (các động từ gốc) sak và vas là (hậu tố) thi. Saka-sattiyaṃ, vasa-nivāse, etehi thi hoti. Sakkoti gantumanenāti satthi=ūru. Vasīyati acchādīyatīti vatthi=nābhiyā adho. Từ các (động từ căn) sak với nghĩa là năng lực, và vas với nghĩa là trú ngụ, hậu tố thi được dùng. Do có thể đi lại bằng nó nên gọi là satthi = đùi. Do được trú ngụ hoặc được che đậy nên gọi là vatthi = phần dưới rốn. 91. Vīto thika. 91. Từ (động từ căn) vī, (hậu tố) thika được dùng. Vī vā-gamanetīmasmā thika hoti. Vīyanti gacchanti etāyāti vīthi=āvali. Từ (động từ căn) vī hoặc vā với nghĩa là đi lại, hậu tố thika được dùng. Do người ta đi lại trên đó nên gọi là vīthi = hàng, dãy. 92. Sārismā rati. 92. Từ (động từ căn) sār, (hậu tố) rati được dùng. Sārismā ṇyantā rathi hoti. Sāretīti sārathi=ratha-vāho. Từ (động từ căn) sār ở dạng sử dịch, hậu tố rathi được dùng. Do điều khiển nên gọi là sārathi = người đánh xe. 93. Tā-tā ithi. 93. Từ (các động từ căn) tā và at, (hậu tố) ithi được dùng. Tā-pālane, ata-sātaccagamane, etehi ithi hoti. Tāyati pāletīti tithi=paṭipadādi, atati gacchatīti atithi=abbhāgato. Từ (động từ căn) tā với nghĩa là bảo vệ, và at với nghĩa là đi lại liên tục, hậu tố ithi được dùng. Do bảo vệ nên gọi là tithi = ngày đầu tháng v.v... Do đi lại nên gọi là atithi = khách. 94. Isā thī. 94. Từ (động từ căn) is, (hậu tố) thī được dùng. Isatismā [Pg.257] thī hoti. Icchati icchīyatīti vā itthī=nārī. Từ (động từ căn) is, hậu tố thī được dùng. Do mong muốn hoặc được mong muốn nên gọi là itthī = người nữ. 95. Ruda khuda muda mada chida sūda sapa kamā daka. 95. Từ (các động từ căn) rud, khud, mud, mad, chid, sūd, sap, kam, (hậu tố) daka được dùng. Etehi daka hoti. Rudatīti ruddo=umāpati. Rassa latte luddo=nesādo. Khudati asahatīti khuddo=nīco. Modanti etāyāti muddā=sakkharamaṅguliyaṃ. Majjanti asminti maddo=janapado. Chijjatīti chiddaṃ=randhaṃ. Ūssa rassattaṃ, sūdati sāmikehi bhatiṃ pakkharatīti suddo=vasalo. Sapantunenāti saddo=sotavisayo. Kāmīyatīti kando=mūlaviseso. Từ các (động từ căn) này, hậu tố daka được dùng. Do khóc than nên gọi là ruddo = chồng của bà Umā. R biến thành l, (nên có) luddo = người thợ săn. Do khinh miệt nên gọi là khuddo = người thấp hèn. Do người ta vui thích với nó nên gọi là muddā = nhẫn có khắc chữ. Do người ta say sưa ở đó nên gọi là maddo = xứ sở. Do bị cắt đứt nên gọi là chiddaṃ = lỗ hổng. Nguyên âm ū được rút ngắn, do chuẩn bị tiền lương từ các người chủ nên gọi là suddo = người tiện dân. Do được phát ra nên gọi là saddo = đối tượng của tai. Do được ham muốn nên gọi là kando = một loại củ. 96. Kundādayo. 96. Các từ kunda v.v... Kundaādayo dakaantā nipaccante. Kamissa assu, kāmīyatīti kundo=pupphavidhasaso, maṇissa mana, maññateti mando=jaḷo. Vuṇātissa buna, vuṇīyati saṃvarīyatīti bundo=mūlappadeso. Ninda-garahāyaṃ, nalopo, nindīyatīti niddā=soppaṃ. Unda-kiledane, nalopo, undati kiledatīti uddo=jalabiḷālo. Saṃpubbassa undissa ca, sammā undati kiledatīti samuddo=sāgaro. Pula-mahattahiṃ sāñāṇesu, imuña, pulati hiṃsatīti pulindo=savaro. Evaṃ-maññepi. Các từ kunda v.v... có tận cùng là daka được thành lập bất quy tắc. Từ (động từ căn) kam, a biến thành u, do được ham muốn nên gọi là kundo = một loại hoa. Từ (động từ căn) maṇ, (biến thành) man, do suy nghĩ nên gọi là mando = người ngu dốt. Từ (động từ căn) vuṇāti, (biến thành) bun, do được che đậy nên gọi là bundo = phần gốc. Từ (động từ căn) nind (chê bai), n bị xóa, do bị chê bai nên gọi là niddā = giấc ngủ. Từ (động từ căn) und (làm ướt), n bị xóa, do làm ướt nên gọi là uddo = con rái cá. Và từ (động từ căn) und có tiếp đầu ngữ saṃ, do làm ướt đẫm nên gọi là samuddo = biển cả. Từ (động từ căn) pul (lớn mạnh, làm dấu), với (hậu tố) im, do làm tổn hại nên gọi là pulindo = người man di. Tương tự cho các trường hợp khác. 97. Dadā du. 97. Từ (động từ căn) dad, (hậu tố) du được dùng. Dada-dānetīmasmā du hoti. Dukkhaṃ dadātīhi daddu=kuṭṭhaviseso. Từ (động từ căn) dad với nghĩa là cho, hậu tố du được dùng. Do gây ra sự đau khổ nên gọi là daddu = một loại bệnh cùi. 98. Khanāna dama ramā dho. 98. Từ (các động từ căn) khan, an, dam, ram, (hậu tố) dho được dùng. Khana [Pg.258] khaṇa-avadāraṇe, ana-pāṇane, dama-upasame, rama-kīḷāyaṃ, etehi dho hoti. Ñāṇena dhaññateti khandho=rāsi. Anati jīvati etenāti andho=acakkhuko. Dametabboti dandho=jaḷo, ramanti ettha sappādayoti randhaṃ=chiddaṃ. Từ (động từ căn) khan hoặc khaṇ với nghĩa là đào xới, an với nghĩa là thở, dam với nghĩa là chế ngự, ram với nghĩa là vui chơi, hậu tố dho được dùng. Do được chứa đựng bởi trí tuệ nên gọi là khandho = đống, uẩn. Do sống, thở bằng nó nên gọi là andho = người mù. Do cần được chế ngự nên gọi là dandho = người ngu độn. Do rắn rết v.v... vui thích ở đó nên gọi là randhaṃ = lỗ hổng. 99. Muddhā dayo. 99. Các từ muddha v.v... Muddhaādayo dhantā nipaccante. Muda-tose, ottābhāvo, modanti ettha ūkāti muddhā=matthako. Ara-gamane, aranti yanti etthāti addhā=maggo, kālo ca, addhaṃ=upaddhaṃ. Gidha-abhi kaṅkhāyaṃ, issa attaṃ, gedhatīti gaddho=gijjho. Vidha-vedhane, ettābhāvo, parivajjhatīti viddhaṃ=vimalaṃ, evamaññepi. Các từ muddha v.v... có tận cùng là dha được thành lập bất quy tắc. Từ (động từ căn) mud (vui thích), không có o, do chấy rận vui thích ở đó nên gọi là muddhā = cái đầu. Từ (động từ căn) ar (đi), do người ta đi lại trên đó nên gọi là addhā = con đường, và thời gian, addhaṃ = một nửa. Từ (động từ căn) gidh (tham muốn), i biến thành a, do tham lam nên gọi là gaddho = con kên kên. Từ (động từ căn) vidh (xuyên qua), không có e, do được tránh xa nên gọi là viddhaṃ = trong sạch, tương tự cho các trường hợp khác. 100. Sīto dhuka. 100. Từ (động từ căn) sī, (hậu tố) dhuka được dùng. Setismā dhuka hoti. Sayanti etāyāti sīdhu=surāviseso. Từ (động từ căn) sī, hậu tố dhuka được dùng. Do người ta ngủ say vì nó nên gọi là sīdhu = một loại rượu. 101. Varārakarataradarayamaajjamithasakā kuno. 101. Từ (các động từ căn) var, ar, kar, tar, dar, yam, ajja (sajja), mith, sak, (hậu tố) kuno được dùng. Vara-varaṇasambhattīsu, ara-gamane, kara-karaṇe, tara-tara-ṇe dara-vidāraṇe, yama-uparame, ajja sajja-ajjane, mitha-saṅgame, saka-sattiyaṃ, etehi kuno hoti. ‘‘Rā nassa ṇo’’ti (5-171) nassa ṇattaṃ, vāretīti varuṇo=evaṃnāmako isi, devarājā, pādapo ca. Arati gacchatīti aruṇo=sūriyo, tassa [Pg.259] sārathi ca. Paradukkhe sati sādhūnaṃ hadayakammanaṃ karotīti karuṇā=dayā. Bālabhāvaṃ atarīti taruṇo=yuvā. ‘‘Ṇiṇāpina’’nti (5.160) yogavibhāgā ṇilopo, vidāretīti dāruṇo=kakkhaḷo. Yameti pāvaṃ nāsetīti yamunā=ekā mahānadī. Ajjati dhanasañcayaṃ karotīti ajjuno=rājā, rukkhaviseso ca. Mitho saṅgamo mithunaṃ=pumitthiyugaḷaṃ. Sakkotīti sakuno=pakkhī. Nadādipāṭhā vīmhi=sakunī. ‘‘Tathanarānaṃṭaṭṭhaṇalā’’ti (1-27) vā ṇatte=sakuṇo, sakuṇi. Từ (các động từ căn) var với nghĩa là lựa chọn và phục vụ, ar với nghĩa là đi, kar với nghĩa là làm, tar với nghĩa là vượt qua, dar với nghĩa là xé rách, yam với nghĩa là chế ngự, ajja hoặc sajja với nghĩa là thu hoạch, mith với nghĩa là kết hợp, sak với nghĩa là có thể, hậu tố kuno được dùng. Theo quy tắc (5-171) 'rā nassa ṇo', n biến thành ṇ, do ngăn cản nên gọi là varuṇo = vị tiên nhân cùng tên, vị thiên chủ, và cũng là cây. Do đi lại nên gọi là aruṇo = mặt trời, và cũng là người đánh xe của vị ấy. Do làm cho tâm của bậc thiện nhân rung động khi có sự đau khổ của người khác nên gọi là karuṇā = lòng bi mẫn. Do đã vượt qua thời thơ ấu nên gọi là taruṇo = người trẻ tuổi. Do phân chia quy tắc (5.160) 'ṇiṇāpina', ṇi bị xóa, do xé rách nên gọi là dāruṇo = tàn khốc. Do chế ngự, làm tiêu tan điều ác nên gọi là yamunā = một con sông lớn. Do thu hoạch, tích lũy tài sản nên gọi là ajjuno = vị vua, và cũng là một loại cây. Sự kết hợp lẫn nhau là mithunaṃ = cặp đôi nam nữ. Do có thể (bay) nên gọi là sakuno = loài chim. Theo nhóm nadādi, ở giống cái là sakunī. Theo quy tắc (1-27) 'tathanarānaṃṭaṭṭhaṇalā', n tùy chọn biến thành ṇ, (nên có) sakuṇo, sakuṇi. 102. Ajā ino. 102. Từ (động từ căn) aj, (hậu tố) ino được dùng. Aja vaja-gamane tīmasmā ino hoti. Ajati vikkayaṃ yātīti ajinaṃ=cammaṃ. Từ (động từ căn) aj hoặc vaj với nghĩa là đi, hậu tố ino được dùng. Do được đem đi bán nên gọi là ajinaṃ = da thú. 103. Vipinādayo. 103. Các từ vipina v.v... Vipinaādayo inantā nipaccante. Vapa-bījanikkhepe, assa ittaṃ, vapanti etthāti vipinaṃ=vanaṃ. Supa-saye, supanti etenāti supinaṃ=niddā, supantena diṭṭhañca. Tuda-byathane, dassa ho, tudati satte pīḷetīti tuhinaṃ=himaṃ. Kappa-sāmatthiye, kappati ripavo vijetuṃ samatthetīti kappino=rājā. Kama-padavikkhepe, assa uttaṃ, kamanti ettha mīnādayo pavisantīti kuminaṃ=macchabandhanopakaraṇaviseso. Dā-dāne, denti etasminti dinaṃ=divaso, evamaññepi. Các từ vipina v.v... có tận cùng là ina được thành lập bất quy tắc. Từ (động từ căn) vap (gieo hạt), a biến thành i, do người ta gieo trồng ở đó nên gọi là vipinaṃ = khu rừng. Từ (động từ căn) sup (ngủ), do người ta ngủ nhờ nó nên gọi là supinaṃ = giấc ngủ, và cũng là cái được thấy trong khi ngủ. Từ (động từ căn) tud (làm khổ), d biến thành h, do làm các chúng sanh đau khổ nên gọi là tuhinaṃ = sương giá. Từ (động từ căn) kapp (có khả năng), do có khả năng chiến thắng kẻ thù nên gọi là kappino = vị vua. Từ (động từ căn) kam (bước đi), a biến thành u, do cá v.v... đi vào trong đó nên gọi là kuminaṃ = một loại dụng cụ bắt cá. Từ (động từ căn) dā (cho), do người ta cho trong đó nên gọi là dinaṃ = ngày, tương tự cho các trường hợp khác. 104. Kirā kano. 104. Từ (động từ căn) kir, (hậu tố) kano được dùng. Kiratismā [Pg.260] kano hoti. Nassa ṇo, kiranti vikirantīti kiraṇā=raṃsiyo. Từ (động từ căn) kir, hậu tố kano được dùng. N biến thành ṇ, do tỏa ra, chiếu rọi nên gọi là kiraṇā = các tia sáng. 105. Dī jiimīhi naka. 105. Từ (các động từ căn) dī, ji, i, mī, (hậu tố) naka được dùng. Dī-khaye, ji-jaye, i-ajjhenagatīsu, mī-hiṃsāyaṃ, etehi naka hoti. Adesi khayamagamāsīti dīno=niddhano. Pañcamāre ajinīti jino=buddho. Esi issarattamagamāsīti ino=sāmī. Mīyate hiṃsīyateti mīno=maccho. Từ các động từ căn (dhātu) dī (hủy diệt), ji (chiến thắng), i (đi đến, đạt được), mī (làm hại), hậu tố na(ka) được thêm vào. Adesi khayamagamāsīti dīno = niddhano (người đã đi đến sự hủy diệt là người khốn cùng = người không có tài sản). Pañcamāre ajinīti jino = buddho (người đã chiến thắng năm loại ma là người chiến thắng = đức Phật). Esi issarattamagamāsīti ino = sāmī (người đã đạt đến quyền tối thượng là bậc chúa tể = người chủ). Mīyate hiṃsīyateti mīno = maccho (vật bị làm hại, bị giết là con cá = loài cá). 106. Sidhāvīvāhi no. 106. Từ (các động từ căn) si, dhā, vī, và vā, (hậu tố) no được thêm vào. Si-bandhane, dhā-dhāraṇe, vī vā-gamane, etehi no hoti. Seti bandhatīti seno=sasādano senā=camū. Dhāretīti dhānā=bhajjitayavo. Veti pavattatīti veno=hīnajāti. Sattesu vāti pavattatīti vānaṃ=taṇhā. Từ động từ căn si (trói buộc), dhā (mang, giữ), vī hoặc vā (đi), hậu tố no được thêm vào. Seti bandhatīti seno = sasādano, senā = camū (vật trói buộc là chim ưng; đạo quân). Dhāretīti dhānā = bhajjitayavo (vật được giữ lại là lúa mạch rang). Veti pavattatīti veno = hīnajāti (người đi tới là người thuộc giai cấp thấp). Sattesu vāti pavattatīti vānaṃ = taṇhā (cái lan khắp trong chúng sanh là ái dục). 107. Ūnādayo. 107. Các (hậu tố) ūna, v.v. Ūnaādayo nantā nīpaccante. Ūha-vitakke, halopo, ūhanaṃ ūno=apuṇṇo. Hi-gatiyaṃ, dīghattaṃ, hesi hīnattamagamīti hīno=nihīno. Ci-caye, dīghattaṃ, cayanti ettha ratanānīti cīno=janapado. Hanissa jagho, haññatīti jaghanaṃ=kaṭi. Ṭhāssa the ṭhāti pavattatīti theno=coro. Undissa odo, undīyatīti odano=annaṃ. Annaṃ. Raṃjissa niggahītalopo, aka ca, raṃjate anenāti rajanaṃ=rāgo. Rañjanti etthāti rajanī=ratti. Padissa junuka[Pg.261], pajjati gacchatīti pajjunno=indo, megho ca. Gamissa gaṅa, gacchanti ettha vihaṅgādayoti gaganaṃ=antalikkhaṃ, evamaññepi. Các từ như ūna, v.v. tận cùng bằng na được hình thành một cách bất quy tắc. Từ động từ căn ūha (suy luận), với sự lược bỏ ha, (từ) ūhanaṃ (trở thành) ūno = apuṇṇo (thiếu, không đầy đủ). Từ động từ căn hi (đi), với sự trường hóa, hesi hīnattamagamīti hīno = nihīno (người đã đi đến tình trạng thấp kém là người thấp hèn). Từ động từ căn ci (chất đống), với sự trường hóa, cayanti ettha ratanānīti cīno = janapado (nơi châu báu được chất đống là nước Trung Hoa). Đối với động từ căn han, (thay bằng) jagha, haññatīti jaghanaṃ = kaṭi (cái bị đánh là vùng hông). Đối với động từ căn ṭhā, (thay bằng) the, ṭhāti pavattatīti theno = coro (người lén lút đi lại là kẻ trộm). Đối với động từ căn und, (thay bằng) od, undīyatīti odano = annaṃ (cái được làm ướt là cơm). Đối với động từ căn raṃj, với sự lược bỏ niggahīta và thêm aka, raṃjate anenāti rajanaṃ = rāgo (cái mà người ta bị nhiễm là sự nhuộm, tham ái). Rañjanti etthāti rajanī = ratti (nơi người ta vui thích là ban đêm). Đối với động từ căn pad, (thêm) junuka, pajjati gacchatīti pajjunno = indo, megho ca (vị đi đến là thần mưa Pajjunna = trời Đế Thích, và cũng là mây). Đối với động từ căn gam, (thay bằng) gaṅa, gacchanti ettha vihaṅgādayoti gaganaṃ = antalikkhaṃ (nơi chim chóc v.v. bay đi là bầu trời = không trung), và các trường hợp khác cũng tương tự. 108. Vī patā tano. 108. Từ (các động từ căn) vī và pata, (hậu tố) tano được thêm vào. Vī vā-gamane, pata patha-gamane, etehi tano hoti. Veti pavattati etenāti vetanaṃ=bhati. Patanti etthāti pattanaṃ=nagaraṃ. Từ động từ căn vī hoặc vā (đi), pata hoặc patha (đi), hậu tố tano được thêm vào. Veti pavattati etenāti vetanaṃ = bhati (cái mà nhờ đó người ta tiếp tục sống là tiền lương). Patanti etthāti pattanaṃ = nagaraṃ (nơi người ta đi đến là thành phố, bến cảng). 109. Ramā tanaka. 109. Từ (động từ căn) ram, (hậu tố) tanaka được thêm vào. Rama kīḷāyamicasmā tanaka hoti. ‘‘Gamādirānaṃ lopontassā’’ti (5.109) malopo, ramanti etthāti ratanaṃ=maṇi ādī, hatthamattañca. Từ động từ căn ram (vui chơi, thích thú), hậu tố tanaka được thêm vào. Theo quy tắc ‘Gamādirānaṃ lopontassā’ (5.109), ma bị lược bỏ, ramanti etthāti ratanaṃ = maṇi ādī, hatthamattañca (nơi người ta vui thích là bảo vật = ngọc báu v.v., và cũng là một cubit). 110., Sū bhāhi nuka, 110. Từ (các động từ căn) sū và bhā, (hậu tố) nuka được thêm vào. Sū-pasave, bhā-dittiyaṃ, etehi nuka hoti. Pasavīyatīti sūnu=putto. Bhāti dibbatīti bhānu=sūriyo. Từ động từ căn sū (sinh sản), bhā (chiếu sáng), hậu tố nuka được thêm vào. Pasavīyatīti sūnu = putto (người được sinh ra là con trai). Bhāti dibbatīti bhānu = sūriyo (vật chiếu sáng là mặt trời). 111. Dhāsse ca. 111. Và đối với (động từ căn) dhā, (nguyên âm) e (được thay thế). Dhā-dhāraṇetīmasmā nuka hoti, dhāssa e ca. Dhāretīti dhenu=gāvī. Từ động từ căn dhā (mang, giữ), hậu tố nuka được thêm vào, và ā của dhā (đổi thành) e. Dhāretīti dhenu = gāvī (con vật cho (sữa) là bò cái). 112. Vattā ṭāva dhamāsehyani. 112. Từ (các động từ căn) vatta, aṭa, ava, dhama, và asa, (hậu tố) ani được thêm vào. Vatta-vattane, aṭa-gamanattho, ava-rakkhaṇe, dhama-sadde, asa-khepane, etehi ani hoti. Vattanti etenāti vattani=tasaradaṇḍaṃ. Vīmhi vattanī=pantho. Aṭate gammateti aṭani= mañcaṅgo[Pg.262]. Satte avati rakkhatīti avani=mahī. Dhamanti etena vīṇādayoti dhamani=sīrā. Daṇḍatthāya asīyate khipīyateti asani=kulisaṃ. Từ động từ căn vatta (xoay chuyển), aṭa (đi), ava (bảo vệ), dhama (tạo âm thanh), asa (ném), hậu tố ani được thêm vào. Vattanti etenāti vattani = tasaradaṇḍaṃ (cái dùng để quay là dụng cụ của thợ dệt). Ở giống cái, vattanī = pantho (con đường). Aṭate gammateti aṭani = mañcaṅgo (cái được đi trên là khung giường). Satte avati rakkhatīti avani = mahī (cái bảo vệ chúng sanh là đất). Dhamanti etena vīṇādayoti dhamani = sīrā (cái mà nhờ đó đàn tỳ bà v.v. được thổi là mạch máu). Daṇḍatthāya asīyate khipīyateti asani = kulisaṃ (cái được ném ra để trừng phạt là sấm sét). 113. Yuto ni. 113. Từ (động từ căn) yu, (hậu tố) ni được thêm vào. Yu-missanetīmasmā ni hoti. Yavanti sattā anena etībhāvaṃ gacchantīti yoni=bhagaṃ, aṇḍajādiyoni ca. Từ động từ căn yu (hòa hợp, kết hợp), hậu tố ni được thêm vào. Yavanti sattā anena etībhāvaṃ gacchantīti yoni = bhagaṃ, aṇḍajādiyoni ca (nơi mà chúng sanh nhờ đó được kết hợp và đi đến sự tồn tại là bào thai = bộ phận sinh dục nữ, và cũng là các loại sanh như noãn sanh v.v.). (Iti tavaggapaccayavidhānaṃ). (Kết thúc phần về các hậu tố thuộc nhóm ta). 114. Camāpa pā vapā po. 114. Từ (các động từ căn) cam, apa, pā, và vapa, (hậu tố) po được thêm vào. Cama-adane, apa-pāpuṇane, pā-rakkhaṇe, vapa-bījanikkhepe, etehi po hoti. Camanti adanti etthāti campā=nagaraṃ, apesi īsakamattamagamāsīti appaṃ=abahu. Apāyaṃ pāti rakkhatīti pāpaṃ-kibbisaṃ. Vapanti etthāti vappo=kedāraṃ. Từ động từ căn cam (ăn), apa (đạt đến), pā (bảo vệ), vapa (gieo hạt), hậu tố po được thêm vào. Camanti adanti etthāti campā = nagaraṃ (nơi người ta ăn là thành Campā). Apesi īsakamattamagamāsīti appaṃ = abahu (cái đã đạt đến một lượng nhỏ là ít = không nhiều). Apāyaṃ pāti rakkhatīti pāpaṃ = kibbisaṃ (cái bảo vệ khỏi khổ cảnh là điều ác = tội lỗi). Vapanti etthāti vappo = kedāraṃ (nơi người ta gieo hạt là thửa ruộng). 115. Yu thu kūnaṃ dīgho ca. 115. Đối với (các động từ căn) yu, thu, và ku, (nguyên âm) được trường hóa. Yu-missane, thu-abhitthave, ku-sadde, etehi po hoti, etesaṃ dīgho ca. Dīghavidhānasāmatthiyā ottābhāvo. Yavanti saha vattanti etthāti yūpo=yaññayaṭṭhi, pāsādo ca. Thavīyatīti thūpo=cetiyaṃ. Kavanti nadanti etthāti kūpo=udapāno. Từ động từ căn yu (hòa hợp), thu (ca ngợi), ku (kêu), hậu tố po được thêm vào, và nguyên âm của chúng được trường hóa. Do quy tắc trường hóa, không có sự biến đổi thành o. Yavanti saha vattanti etthāti yūpo = yaññayaṭṭhi, pāsādo ca (nơi các vật được kết hợp với nhau là cột tế lễ, và cũng là cung điện). Thavīyatīti thūpo = cetiyaṃ (cái được ca ngợi là tháp = điện thờ). Kavanti nadanti etthāti kūpo = udapāno (nơi phát ra tiếng kêu là giếng = giếng nước). 116. Khipa supa nīsū pūhi paka. 116. Từ (các động từ căn) khipa, supa, nī, sū, và pū, (hậu tố) paka được thêm vào. Khipa-peraṇe, supa-saye, nī-naye, sū-pasave, pū-pavane, etehi paka hoti. Khapati khayaṃ gacchatīti khippaṃ=sīghaṃ. Supanti [Pg.263] ettha sunakhādayoti suppaṃ=papphoṭanaṃ. Nayanti etasmā phalanti nipo=rakkho. Savati ruciṃ janetīti sūpo=byañjanaviseso. Pavīyati maricajīrakādīhi pavittaṃ karīyatīti pūpaṃ=khajjakaṃ. Từ động từ căn khipa (ném), supa (ngủ), nī (dẫn dắt), sū (sinh ra), pū (thanh lọc), hậu tố paka được thêm vào. Khapati khayaṃ gacchatīti khippaṃ = sīghaṃ (cái đi đến sự hủy diệt là nhanh chóng). Supanti ettha sunakhādayoti suppaṃ = papphoṭanaṃ (nơi chó v.v. ngủ là cái nia). Nayanti etasmā phalanti nipo = rakkho (cây mà từ đó người ta hái quả là cây nipa). Savati ruciṃ janetīti sūpo = byañjanaviseso (cái tạo ra hương vị là một loại canh). Pavīyati maricajīrakādīhi pavittaṃ karīyatīti pūpaṃ = khajjakaṃ (cái được làm cho tinh khiết bằng tiêu, thì là v.v. là bánh). 117. Sippādayo. 117. Các (từ) sippa, v.v. Sippaādayo pakaantā nipaccante. Sapissa assaittaṃ, sapati anenāti sippaṃ=kalā. Vapissa assi, vijjaṃ vapatīti vippo=brāhmaṇo. Vassa bo, vapati bahi nikkhamati hadayaṅgatasokenāti bappaṃ=assu. Chupa-samphasse, usse, chupati anenāti cheppaṃ=naṅguṭṭhaṃ. Rupa=ruppane, palopa dīghā, ruppati vikāramāpajjatīti rūpaṃ-bhūtabhūtikaṃ, evamaññepi. Các từ như sippa, v.v. tận cùng bằng paka được hình thành một cách bất quy tắc. Đối với động từ căn sap, a đổi thành i, sapati anenāti sippaṃ = kalā (cái mà nhờ đó người ta phục vụ là nghệ thuật). Đối với động từ căn vap, a đổi thành i, vijjaṃ vapatīti vippo = brāhmaṇo (người gieo rắc kiến thức là người thông thái = Bà-la-môn). Đối với va, (đổi thành) ba, vapati bahi nikkhamati hadayaṅgatasokenāti bappaṃ = assu (cái được gieo ra, tức là đi ra ngoài từ nỗi sầu trong tim là nước mắt). Từ động từ căn chupa (xúc chạm), u đổi thành e, chupati anenāti cheppaṃ = naṅguṭṭhaṃ (cái dùng để chạm là cái đuôi). Từ động từ căn rup (bị biến hoại), với sự lược bỏ pa và trường hóa, ruppati vikāramāpajjatīti rūpaṃ = bhūtabhūtikaṃ (cái bị biến hoại, đi đến sự thay đổi là sắc = vật chất do tứ đại tạo thành), và các trường hợp khác cũng tương tự. 118. Sāsā apo. 118. Từ (động từ căn) sās, (hậu tố) apo được thêm vào. Sāsa anusiṭṭhiyamiccasmā apo hoti. Sāsīyanti etenāti sāsapo=vīhiviseso. Từ động từ căn sāsa (chỉ dạy), hậu tố apo được thêm vào. Sāsīyanti etenāti sāsapo = vīhiviseso (cái được dùng để chỉ dạy là hạt cải = một loại lúa). 119. Viṭapādayo. 119. Các (từ) viṭapa, v.v. Viṭapaādayo apantā nipaccante. Vaṭa-veṭṭhane, assa ittaṃ, vaṭati veṭṭhati etenātiviṭapo=gumbaviseso, kutha-pūtibhāve, thassa ṇo, akuthi pūtibhāvamagamīti kuṇapo=matako. Maṇḍa=bhūsane, maṇḍeti janaṃ, maṇḍīyati janehīti vā maṇḍapo=janālayo, evamaññepi. Các từ như viṭapa, v.v. tận cùng bằng apa được hình thành một cách bất quy tắc. Từ động từ căn vaṭa (bao quanh), a đổi thành i, vaṭati veṭṭhati etenātiviṭapo = gumbaviseso (cái dùng để bao quanh là một loại bụi cây). Từ động từ căn kutha (thối rữa), tha đổi thành ṇa, akuthi pūtibhāvamagamīti kuṇapo = matako (cái đã đi đến tình trạng thối rữa là xác chết). Từ động từ căn maṇḍa (trang hoàng), maṇḍeti janaṃ, maṇḍīyati janehīti vā maṇḍapo = janālayo (nơi trang hoàng cho mọi người, hoặc được mọi người trang hoàng là gian nhà = nơi ở của dân chúng), và các trường hợp khác cũng tương tự. 120. Gupā pho. 120. Từ (căn) gup, (có hậu tố) pha. Gupismā pho hoti. Gopīyatīti goppho=caraṇagaṇṭhi. Từ (căn) gup, có (hậu tố) pha. (Cái) được bảo vệ, nên gọi là goppha = mắt cá chân. 121. Garasarādīhi bo. 121. Từ (các căn) gara, sara, v.v... (có hậu tố) ba. Garasarādīhi [Pg.264] bo hoti. Garati aññe anena pīḷetīti gabbo=abhimāno. Sarati pavattatīti sabbo=sakalo. Phalakāmehi janehi amīyati gamīyatīti ambo=cūto. Puttena amīyati gamīyatīti ambā=mātā. Từ (các căn) gara, sara, v.v... có (hậu tố) ba. Nó nuốt chửng, nó áp bức kẻ khác, nên gọi là gabba = sự kiêu mạn. Nó diễn tiến, nó hiện hành, nên gọi là sabba = tất cả. Được những người mong muốn quả đi đến, tiếp cận, nên gọi là amba = cây xoài. Được con trai đi đến, tiếp cận, nên gọi là ambā = mẹ. 122. Nimbādayo. 122. (Các từ) nimba, v.v... Nimbaādayo bantā nipaccante. Namissa assi, namati phalabhārenāti nimbo=ariṭṭho. Vamissa vassa bittaṃ. Pittādayo vamati uggiratīti bimbaṃ=sarīraṃ. Kusissa amuka, tittena kusīyati akkosīyatīti kosambo=rukkho. Kadatissa amuka, kadanti etena dvārādīnīti kadambo=rukkho. Kuṭissa umuka, janehi koṭīyati pavattīyatīti kuṭumbaṃ=catuppado, khettaṃ, gharaṃ, kalattaṃ, dāsā ca. Kaṇḍissa kuḍu. Taṇḍulādayo anena kaṇḍanti paricchindantīti kuḍubo=mānaṃ, evamaññepi. (Các từ) nimba, v.v... tận cùng bằng ba được thành lập bất quy tắc. Đối với (căn) nam, có as; nó oằn xuống vì sức nặng của quả, nên gọi là nimba = cây sầu đâu. Đối với (căn) vam, có va và bittaṃ; nó nôn ra, nó tống ra mật, v.v..., nên gọi là bimbaṃ = thân thể. Đối với (căn) kus, có amuka; bị chê bai, bị mắng nhiếc vì vị đắng, nên gọi là kosamba = một loại cây. Đối với (căn) kadat, có amuka; người ta làm cửa, v.v... kêu bằng (gỗ của) nó, nên gọi là kadamba = một loại cây. Đối với (căn) kuṭ, có umuka; được người ta quản lý, duy trì, nên gọi là kuṭumbaṃ = bốn chân, ruộng đất, nhà cửa, vợ, và tôi tớ. Đối với (căn) kaṇḍ, có kuḍu; người ta phân chia, đo lường gạo, v.v... bằng nó, nên gọi là kuḍuba = một đơn vị đo lường. Tương tự cho các trường hợp khác. 123. Darā bi. 123. Từ (căn) dara, (có hậu tố) bi. Dara vidāraṇetīmasmā bi hoti. Odanādīni dārenti jatāyāti dabbi=kaṭacchu, vīmhi dabbī. Từ (căn) dara (có nghĩa) xé rách này, có (hậu tố) bi. Người ta múc cơm, v.v... bằng nó, nên gọi là dabbi = cái vá; ở (giống) cái là dabbī. 124. Kara sara sala kala valla vasā abho. 124. Từ (các căn) kara, sara, sala, kala, valla, vasa, (có hậu tố) abha. Kara-karaṇe, sara-gati hiṃsācintāsu, sala-gamanattho, kala-saṅkhyāne, vala valla-saṃvaraṇe, vasa-nivāse, etehi abho hoti. Karotīti karabho=oṭṭhā, pāṇippadeso ca. Sarati gacchatīti sarabho=migaviseso. Salati gacchatīti salabho=paṭaṅgo[Pg.265]. Kalīyati parimīyati vayasāti kalabho=hatthipotako. Tadaminādipāṭhā ḷatte kaḷabho=sova. Valleti saṃvaraṇaṃ karotīti vallabho=piyo. Vasantyanenāti vasabho=puṅgavo. (Căn) kara (nghĩa) làm; sara (nghĩa) đi, làm hại, suy nghĩ; sala (nghĩa) đi; kala (nghĩa) đếm; vala, valla (nghĩa) che đậy; vasa (nghĩa) ở; từ những (căn) này có (hậu tố) abha. Nó làm việc, nên gọi là karabha = con lạc đà, và một phần của bàn tay. Nó đi, nó di chuyển, nên gọi là sarabha = một loài nai đặc biệt. Nó đi, nó di chuyển, nên gọi là salabha = con thiêu thân. Được tính, được đo lường bằng tuổi, nên gọi là kalabha = voi con. Theo cách đọc tadamina, v.v..., với âm ḷa, (thành) kaḷabha = cũng có nghĩa như vậy. Nó bao bọc, nó che chở, nên gọi là vallabha = người thân yêu. Chúng sống nhờ nó, nên gọi là vasabha = con bò đực. 125. Gadā rabho. 125. Từ (căn) gada, (có hậu tố) rabha. Gadatismā rabho hoti. Gadatīti gadrabho=kharo. Từ (căn) gada, có (hậu tố) rabha. Nó kêu, nên gọi là gadrabha = con lừa. 126. Usarāsā kabho. 126. Từ (các căn) usa, rāsa, (có hậu tố) kabha. Usa-dāhe, rāsa-sadde, etehi kabho hoti. Usati paṭipakkhe dahatīti usabho=seṭṭho. Rāsati nadatīti rāsabho=gadrabho. (Căn) usa (nghĩa) đốt cháy, rāsa (nghĩa) kêu; từ những (căn) này có (hậu tố) kabha. Nó thiêu đốt, nó đốt cháy đối thủ, nên gọi là usabha = bậc tối thắng. Nó kêu, nó la, nên gọi là rāsabha = con lừa. 127. Ito bhaka. 127. Từ (căn) i, (có hậu tố) bhaka. I itismā bhaka hoti. Eti gacchatīti ibho=hatthī. Từ (căn) i này, có (hậu tố) bhaka. Nó đi, nó di chuyển, nên gọi là ibha = con voi. 128. Garāvā bho. 128. Từ (các căn) gara, ava, (có hậu tố) bha. Gara ghara-secane, ava-rakkhane, etehi bho hoti. Garati bahi nikkhamanavasena siñcatīti gabbho=pasavo, ovarako ca. Avati satte rakkhatīti abbhaṃ=megho. (Căn) gara, ghara (nghĩa) rưới, tưới; ava (nghĩa) bảo vệ; từ những (căn) này có (hậu tố) bha. Nó rưới, nó tưới theo cách không đi ra ngoài, nên gọi là gabbha = bào thai, và buồng trong. Nó bảo vệ, nó che chở chúng sanh, nên gọi là abbhaṃ = đám mây. 129. Sobbhādayo. 129. (Các từ) sobbha, v.v... Sobbhaādayo bhantā nipaccante. Sadatissa assa ottaṃ, sīdanti etthāti sobbhaṃ=vivaraṃ, sobbho=jalāsayaviseso. Kamissa assu, kāmīyatīti kumbho=dasambaṇamatto, ghaṭo [Pg.266] ca. (Kena jalena umbhīyati pūrīyatīti vā kumbho=ghaṭo.) Kusissa umuka, kusati avhāyatīti kusumbhaṃ=mahārajanaṃ. Kusumbho=kanakaṃ, evamaññepi. (Các từ) sobbha, v.v... tận cùng bằng bha được thành lập bất quy tắc. Đối với (căn) sadat, a biến thành o; người ta chìm xuống ở đây, nên gọi là sobbhaṃ = cái hố, sobbho = một loại hồ nước đặc biệt. Đối với (căn) kam, có as và u; nó được mong muốn, nên gọi là kumbha = một đơn vị đo lường bằng mười ambaṇa, và cái bình. (Hoặc, được làm đầy, được đổ đầy bằng nước, nên gọi là kumbha = cái bình.) Đối với (căn) kus, có umuka; nó gọi, nó mời, nên gọi là kusumbhaṃ = thuốc nhuộm loại tốt. Kusumbha = vàng. Tương tự cho các trường hợp khác. 130. Usa kusa pada sukhā kumo. 130. Từ (các căn) usa, kusa, pada, sukha, (có hậu tố) kuma. Usādīhi kumo hoti. Usati dahatīti usumaṃ=uṇhaṃ. Kusati avhāyatīti sukumaṃ=pupphaṃ. Pajjati devapūjādiṃ yātīti padumaṃ=paṅkajaṃ. Sukhayatīti sukhuma=aṇu. Từ (các căn) usa, v.v... có (hậu tố) kuma. Nó đốt, nó cháy, nên gọi là usumaṃ = hơi nóng. Nó gọi, nó mời, nên gọi là kusumaṃ = bông hoa. Nó đi đến việc cúng dường chư thiên, v.v..., nên gọi là padumaṃ = hoa sen. Nó mang lại hạnh phúc, nên gọi là sukhuma = vi tế. 131. Vaṭumādayo. 131. (Các từ) vaṭuma, v.v... Vaṭumaādayo kumantā nipaccanthe. Vajissa-ntassa ṭo, vajanti etthāti vaṭumaṃ=patho. Silisassa lisse, silissatīti silesupaṃ=semhaṃ. Kamissa kuṅkādeso, kāmīyatīti kuṅkamaṃ=kasmīrajaṃ, evamaññepi. (Các từ) vaṭuma, v.v... tận cùng bằng kuma được thành lập bất quy tắc. Đối với (căn) vaj, j biến thành ṭ; người ta đi ở đây, nên gọi là vaṭumaṃ = con đường. Đối với (căn) silis, có lisse; nó dính lại, nên gọi là silesumaṃ = đờm, dãi. Đối với (căn) kam, có sự thay thế kuṅka; nó được mong muốn, nên gọi là kuṅkamaṃ = nghệ tây. Tương tự cho các trường hợp khác. 132. Gudhā umo. 132. Từ (căn) gudha, (có hậu tố) uma. Gudha pariveṭṭhanetīmasmā umo hoti. Gudhati pariveṭṭhatīti godhumo=dhaññaviseso. Từ (căn) gudha (có nghĩa) bao bọc này, có (hậu tố) uma. Nó bao bọc, nó quấn quanh, nên gọi là godhumo = một loại ngũ cốc đặc biệt (lúa mì). 133. Paṭha carā amimā. 133. Từ (các căn) paṭha, cara, (có các hậu tố) ama, ima. Paṭhaticaratismā ama imā honti yathākkamaṃ. Paṭṭhīyati uccārīyati uttamabhāvenāti paṭhamaṃ=seṭṭhaṃ. Carati hīnattaṃ yātīti carimaṃ=pacchimaṃ. Từ (các căn) paṭha và cara, lần lượt có các (hậu tố) ama và ima. Được lan truyền, được xướng lên với tư cách cao tột, nên gọi là paṭhamaṃ = thứ nhất, tốt nhất. Nó đi, nó đến trạng thái thấp kém, nên gọi là carimaṃ = cuối cùng. 134. Hidhūhi maka. 134. Từ (các căn) hi, dhū, (có hậu tố) maka. Hi-gatiyaṃ[Pg.267], dhū-kampane, etehi maka hoti. Hinoti pavattahīti himaṃ=tuhinaṃ. Dhunāti kampatīti dhūmo=aggipasavo. (Căn) hi (nghĩa) đi; dhū (nghĩa) rung; từ những (căn) này có (hậu tố) maka. Nó đi, nó diễn tiến, nên gọi là himaṃ = sương giá. Nó rung, nó động, nên gọi là dhūmo = khói. 135. Bhīto rīsano ca. 135. Và (hậu tố) rīsano (được dùng) sau (căn) bhī. Bhī-bhayetīmasmā rīsano hoti makaca. Antasarādilopo, bhāyanti etasmāti bhīsano=bhayānako. Bhīmo=sova. Sau (căn) bhī có nghĩa là 'sợ hãi', (hậu tố) rīsano được dùng. Có sự xóa bỏ nguyên âm cuối (của căn) và phụ âm đầu (của hậu tố). (Do đó có sự hình thành:) bhāyanti etasmā'ti bhīsano = đáng sợ. Bhīmo cũng có nghĩa tương tự. 136. Khī su vī yā gāhi sā lū khu hu mara dhara ghara jamāma samā mo. 136. (Các căn) khī, su, vī, yā, gā, hi, sā, lū, khu, hu, mara, dhara, ghara, jama, ama, sama (đi cùng với hậu tố) mo. Khī-khaye. Su-savane, vī-tantasantāne, yā-pāpuṇane, gā-sadde, hi-gatiyaṃ, sā-tanukaraṇāvasānesu, lū-chedane, khu-sadde, hu-havane, mara-pāṇacāge, dhara-dhāraṇe, kara-karaṇe, ghara-secane, jama-adane, ama gama-gamane, sama-upame, etehi dhātūhi mo hoti. Khepanaṃ nirupaddavakaraṇatāya khemo=nirupaddavo. Sunotīti somo=cando. Vāyanti etenāti vemo=tantavāyopakaraṇaṃ. Yātīti yāmo=dinassa chaṭṭho bhāgo, aṭṭhamo vā. Gāyanti etthāti gāmo=saṃvasatho. Hinoti pavattatīti hemaṃ=suvaṇṇaṃ. Sāti sundarattaṃ tanuṃ karotīti sāmo=kāḷo. Lūyateti lomaṃ=tanuruhaṃ. Khūyate uttamabhāvenāti khomaṃ=atasi. Havanaṃ, hūyate vā homaṃ=huti. Marantyanenāti mambaṃ=yasmiṃ tāḷite na jīvati taṃ. Attānaṃ dhārente apāye vaṭṭadukkhe ca apatamāne katvā dhāretīti dhammo=pariyatyādi[Pg.268]. Karaṇaṃ, karīyatīti vā kammaṃ=sukhadukkhaphalādi. Sedo paggharati anenāti ghammo=nidāgho. Jameti abhakkhi tabbaṃ adatīti jammo=nihīno, anisammakārī ca. Ameti pemena puttakesu pavattatīti ammā=mātā. Samenti anenāti sammā=piyasamudācāro. (Căn) khī có nghĩa là 'hủy diệt'. (Căn) su có nghĩa là 'nghe'. (Căn) vī có nghĩa là 'dệt'. (Căn) yā có nghĩa là 'đạt đến'. (Căn) gā có nghĩa là 'âm thanh'. (Căn) hi có nghĩa là 'đi đến'. (Căn) sā có nghĩa là 'làm cho mỏng, kết thúc'. (Căn) lū có nghĩa là 'cắt'. (Căn) khu có nghĩa là 'âm thanh'. (Căn) hu có nghĩa là 'cúng dường'. (Căn) mara có nghĩa là 'từ bỏ sự sống'. (Căn) dhara có nghĩa là 'mang giữ'. (Căn) kara có nghĩa là 'làm'. (Căn) ghara có nghĩa là 'rưới'. (Căn) jama có nghĩa là 'ăn'. (Căn) ama, gama có nghĩa là 'đi đến'. (Căn) sama có nghĩa là 'so sánh'. Hậu tố mo được dùng sau các động từ căn này. Khepanaṃ nirupaddavakaraṇatāya khemo = nơi an ổn, vì là nơi làm cho không còn tai họa. Sunotīti somo = mặt trăng, vì nó lắng nghe. Vāyanti etenāti vemo = con thoi của thợ dệt, vì người ta dệt bằng nó. Yātīti yāmo = một canh trong ngày, là phần thứ sáu hoặc thứ tám của ngày, vì nó trôi qua. Gāyanti etthāti gāmo = làng mạc, nơi ở chung, vì người ta hát ở đó. Hinoti pavattatīti hemaṃ = vàng, vì nó lưu hành. Sāti sundarattaṃ tanuṃ karotīti sāmo = màu đen, vì nó làm cho vẻ đẹp trở nên mỏng manh. Lūyateti lomaṃ = lông trên thân, vì nó bị cắt. Khūyate uttamabhāvenāti khomaṃ = vải lanh, vì nó được gọi với ý nghĩa cao quý. Havanaṃ, hūyate vā homaṃ = sự cúng tế, vì nó được cúng dường. Marantyanenāti mammaṃ = yếu huyệt, nơi mà khi bị đánh vào thì không sống được. Attānaṃ dhārente apāye vaṭṭadukkhe ca apatamāne katvā dhāretīti dhammo = giáo pháp, v.v., vì nó nâng đỡ, làm cho tự thân không bị rơi vào khổ cảnh và vòng luân hồi. Karaṇaṃ, karīyatīti vā kammaṃ = nghiệp, quả của thiện và ác, v.v., vì nó là hành động hoặc được thực hiện. Sedo paggharati anenāti ghammo = hơi nóng, vì mồ hôi tuôn ra bởi nó. Jameti abhakkhi tabbaṃ adatīti jammo = người thấp hèn, người hành động thiếu suy xét, vì nó ăn những thứ không nên ăn. Ameti pemena puttakesu pavattatīti ammā = mẹ, vì bà hành động với tình thương đối với con cái. Samenti anenāti sammā = cách đối xử thân thiện, vì người ta được bình an bởi nó. 137. Asmādayo. 137. (Các từ) asmā, v.v. Asmaādayo mantā nipaccante, pararūpādīnamabhāvo nipātanā. Asa-khepane, assateti asmā=pāsāṇo. Bhasa-bhasmīkaraṇe, bhasati pakkharatīti bhasmā=chārikā. Usa-dāhe, usati dahatīti usmā=tejodhātu. Visa-pavisane, pavisanti etthāti vesmaṃ=gharaṃ. Bhī-bhaye, massa suña, bhāyanti etasmāti bhesmā=bhayānako. Asatissa dhaṅa, assati janehi cajīyatīti adhamo=nihīno. Karotissa assa uttaṃ, karotīti kummo=kacchapo. Evamaññepi. Các từ như asmā, v.v. kết thúc bằng (hậu tố) ma được hình thành một cách bất quy tắc. Việc không có các phép biến đổi như pararūpa, v.v. là do sự hình thành bất quy tắc. (Căn) asa có nghĩa là 'ném', assateti asmā = đá, vì nó được ném đi. (Căn) bhasa có nghĩa là 'hóa thành tro', bhasati pakkharatīti bhasmā = tro, vì nó cháy sáng. (Căn) usa có nghĩa là 'đốt cháy', usati dahatīti usmā = hỏa đại, vì nó đốt cháy. (Căn) visa có nghĩa là 'đi vào', pavisanti etthāti vesmaṃ = nhà, vì người ta đi vào đó. (Căn) bhī có nghĩa là 'sợ hãi', ma được thêm vào, bhāyanti etasmāti bhesmā = đáng sợ, vì người ta sợ nó. Đối với (căn) asa, dha được thêm vào, assati janehi cajīyatīti adhamo = thấp hèn, vì nó bị người đời từ bỏ. Đối với (căn) kara, a được đổi thành u, karotīti kummo = con rùa, vì nó hành động. Tương tự cho các trường hợp khác. 138. Nīto mi. 138. Sau (căn) nī là (hậu tố) mi. Nayatismā mi hoti. Nayatīti nemi=cakkantaṃ. Sau (căn) nī, (hậu tố) mi được dùng. Nayatīti nemi = vành bánh xe, vì nó dẫn dắt. 139. Ūmi bhūminimi rasmi. 139. (Các từ) ūmi, bhūmi, nimi, rasmi. Etesaddā miantā nipaccante. Ūha-vitakke, halopo, ūhanti vitakkenti etenāti ūmi=taraṅgo. Bhū-sattāyaṃ ottābhāvo, bhavanti etthāti bhūmi=mahī. Ni-pāpane, ettābhāvo, sugatiṃ neti pāpetīti nimi=rājā. Rasa-assādane, pararūpābhāvo, rasanti sattā etāyāti rasmi=rajju. Những từ này kết thúc bằng mi được hình thành một cách bất quy tắc. (Căn) ūha có nghĩa là 'suy luận', h bị xóa bỏ, ūhanti vitakkenti etenāti ūmi = sóng, vì người ta suy lường bằng nó. (Căn) bhū có nghĩa là 'tồn tại', không có sự biến đổi thành o, bhavanti etthāti bhūmi = đất, vì chúng sanh tồn tại ở đó. (Căn) ni có nghĩa là 'đạt đến', không có sự biến đổi thành e, sugatiṃ neti pāpetīti nimi = vua Nimi, vì ngài dẫn dắt đến cõi lành. (Căn) rasa có nghĩa là 'nếm', không có phép pararūpa, rasanti sattā etāyāti rasmi = dây cương, vì chúng sanh bị điều khiển bởi nó. (Iti pavaggapaccayavidhānaṃ). (Kết thúc chương về các hậu tố thuộc nhóm pa). 140. Māchāhi yo. 140. Sau (các căn) mā và chā là (hậu tố) yo. Mā-māne-chā-chādane[Pg.269], etehi yo hoti. Meti parimeti aññena uttamena guṇena attano aguṇanti māyā=santadosa paṭicchādana lakkhaṇā. Cheti chindati saṃsayanti chāyā=paṭibimbaṃ. (Căn) mā có nghĩa là 'đo lường', (căn) chā có nghĩa là 'che đậy', sau các căn này (hậu tố) yo được dùng. Meti parimeti aññena uttamena guṇena attano aguṇanti māyā = ảo thuật, có đặc tính che giấu lỗi lầm hiện có, vì nó đo lường (so sánh) khuyết điểm của mình với phẩm chất ưu việt của người khác. Cheti chindati saṃsayanti chāyā = cái bóng, hình ảnh phản chiếu, vì nó cắt đứt sự nghi ngờ. 141. Janissa jā ca. 141. Và (căn) jan được đổi thành jā. Janismā yo hoti, janissa jā ca, janetīti jāyā=bhariyā. Sau (căn) jan, (hậu tố) yo được dùng, và (căn) jan được đổi thành jā. Janetīti jāyā = vợ, vì nàng sinh con. 142. Hadayā dayo. 142. (Các từ) hadaya, v.v. Hadayaādayo yantā nipaccante. Harissa daṅa, haratīti hadayaṃ=cittaṃ, manodhātu manoviññāṇadhātu nissayo ca, tanissaaka, attani pemaṃ tanotīti tanayo=putto. Saratissa suri, sarati gacchatīti sūriyo=ādicco. Haratissa mmiṅa, sukhamāharatīti hammiyaṃ=muṇḍacchadanapāsādo. Kasa-gamane, kasassa alaka, assa i ca, kasati vuddhiṃ yātīti kisalayaṃ=pallavaṃ, evamaññepi. Các từ như hadaya, v.v. kết thúc bằng ya được hình thành một cách bất quy tắc. Đối với (căn) hara, da được thay thế, haratīti hadayaṃ = tâm, ý, nơi nương tựa của tâm giới và tâm thức giới, vì nó nắm bắt (đối tượng). Đối với (căn) tan, aka được thay thế, attani pemaṃ tanotīti tanayo = con trai, vì nó mở rộng tình thương đối với tự thân. Đối với (căn) sara, suri được thay thế, sarati gacchatīti sūriyo = mặt trời, vì nó di chuyển. Đối với (căn) hara, mmi được thay thế, sukhamāharatīti hammiyaṃ = lâu đài có mái bằng, vì nó mang lại hạnh phúc. (Căn) kasa có nghĩa là 'đi đến', alaka thay thế cho kasa, và a đổi thành i, kasati vuddhiṃ yātīti kisalayaṃ = chồi non, vì nó đi đến sự tăng trưởng. Tương tự cho các trường hợp khác. 143. Khī si si nī sī su vī kusūhi raka. 143. Sau (các căn) khī, si, si, nī, sī, su, vī, ku, sū là (hậu tố) raka. Khī-khaye, si-sevāyaṃ, si-bandhane, nī-pāpane, sī-saye, su-savane, vī vā-gamane, ku-sadde, sū-pasave, etehi raka hoti. Khayati duhanenāti khīraṃ=payo. Kusumādīhi sevīyatīti siro=muddhā. Seti sarīraṃ bandhatīti sirā=dehabandhanī. Neti, parehivānīyatīti nīraṃ=jalaṃ. Sayatīti sīro=halaṃ. Aniṭṭhaphala- dāyakattaṃ [Pg.270] savatīti surā=madirā. Suṇoti uttamagītādinti suro=devo. Veti uttamabhāvaṃ yātīti vīro=vikkanto. Kavati nadatīti kuraṃ=bhattaṃ. Bhayaṭṭitānaṃ paṭhamakappiyānaṃ sūrattaṃ pasavatīti sūro=sūriyo, vikkanto ca. (Căn) khī có nghĩa là 'hao mòn', (căn) si có nghĩa là 'phục vụ', (căn) si có nghĩa là 'trói buộc', (căn) nī có nghĩa là 'đạt đến', (căn) sī có nghĩa là 'nằm', (căn) su có nghĩa là 'nghe', (căn) vī hoặc vā có nghĩa là 'đi đến', (căn) ku có nghĩa là 'kêu', (căn) sū có nghĩa là 'sanh sản', sau các căn này (hậu tố) raka được dùng. Khayati duhanenāti khīraṃ = sữa, vì nó bị hao mòn do vắt. Kusumādīhi sevīyatīti siro = đầu, đỉnh đầu, vì nó được phục vụ bởi hoa, v.v. Seti sarīraṃ bandhatīti sirā = gân, mạch, vì nó trói buộc cơ thể. Neti, parehivānīyatīti nīraṃ = nước, vì nó được dẫn đi bởi những thứ khác. Sayatīti sīro = cái cày, vì nó nằm xuống. Aniṭṭhaphala-dāyakattaṃ savatīti surā = rượu, vì nó tuôn chảy với việc cho quả không mong muốn. Suṇoti uttamagītādinti suro = vị trời, vì vị ấy nghe những bài hát tuyệt diệu, v.v. Veti uttamabhāvaṃ yātīti vīro = người dũng cảm, vì vị ấy đi đến trạng thái cao quý. Kavati nadatīti kuraṃ = cơm, vì nó phát ra tiếng. Bhayaṭṭitānaṃ paṭhamakappiyānaṃ sūrattaṃ pasavatīti sūro = mặt trời, và người dũng cảm, vì nó tạo ra sự dũng mãnh cho những chúng sanh đầu kiếp đang sợ hãi. 144. Hi ci du minaṃ dīgho ca. 144. Sau (các căn) hi, ci, du, mi, và (nguyên âm) được trường hóa. Hi-gatiyaṃ, ci-caye, du-gatiyaṃ, mi-pakkhepane, etehi raka hoti, dīgho cāntassa. Hinoti pavattatīti hīraṃ=tālahīrādi. Cayatīti cīraṃ=vakkalaṃ. Dūyati dukkhena gamīyatīti dūraṃ=anāsannaṃ. Mīyate pakkhīpīyateti mīro=samuddo. (Căn) hi có nghĩa là 'đi đến', (căn) ci có nghĩa là 'chất đống', (căn) du có nghĩa là 'đi đến', (căn) mi có nghĩa là 'ném vào', sau các căn này (hậu tố) raka được dùng, và nguyên âm cuối được trường hóa. Hinoti pavattatīti hīraṃ = sợi, xơ (của lá cọ, v.v.), vì nó lan ra. Cayatīti cīraṃ = vỏ cây, vì nó được thu lượm. Dūyati dukkhena gamīyatīti dūraṃ = xa, không gần, vì nó được đi đến một cách khó khăn. Mīyate pakkhīpīyateti mīro = biển cả, vì (mọi thứ) được ném vào đó. 145. Dhā tānamī ca. 145. Sau (các căn) dhā, tā, và (nguyên âm cuối được đổi thành) ī. Dhā-dhāraṇe, tā-pālane, etehi raka hoti, ī cāntādeso. Dhāretītidhīro=dhitimā. Jalaṃ tāyatīti tīraṃ=taṭaṃ. (Căn) dhā có nghĩa là 'mang giữ', (căn) tā có nghĩa là 'bảo vệ', sau các căn này (hậu tố) raka được dùng, và ī thay thế cho nguyên âm cuối. Dhāretīti dhīro = người trí tuệ, người kiên định, vì vị ấy mang giữ (sự kiên định). Jalaṃ tāyatīti tīraṃ = bờ, vì nó bảo vệ nước. 146. Bhadrāyo. 146. (Các từ) bhadra, v.v. Bhadraādayo rakaantā nipaccante. Bhadda-kalyāṇe, dalopo pararūpābhāvo, bhajīyatīti bhadraṃ=kalyāṇaṃ. Bhī-bhaye, nadādipāṭhā vī, bhāyanti etāyāti bherī=dundubhi. Cita-sañcetane, vipubbo, vicintitabbanti vicitraṃ=nānākāraṃ, yā-pāpuṇane, rassa tuña, gamanaṃ yātrā=yānaṃ. Gupa-gopane, ussa o, passa tañca gopīyatīti gotraṃ=kulādi, bhasa-bhasmīkaraṇe, rassa tuña, bhasati bhakkhaṃ karoti toyāti bhastā-kammāragaggarī. Usa=dāhe, salopo, sokena tāḷite usati dahatīti uro=sarīrekadeso, evamaññepi. Các từ như bhadra, v.v. kết thúc bằng raka được hình thành một cách bất quy tắc. (Căn) bhaj có nghĩa là 'tốt lành', da bị xóa bỏ, không có phép pararūpa, bhajīyatīti bhadraṃ = tốt lành, vì nó được tôn kính. (Căn) bhī có nghĩa là 'sợ hãi', hoặc vī theo nhóm nadādi, bhāyanti etāyāti bherī = cái trống, vì người ta sợ nó. (Căn) cita có nghĩa là 'suy nghĩ', có tiếp đầu ngữ vi, vicintitabbanti vicitraṃ = đa dạng, nhiều loại, vì nó được suy nghĩ đến một cách đa dạng. (Căn) yā có nghĩa là 'đạt đến', ra đổi thành tu, gamanaṃ yātrā = cuộc hành trình, phương tiện di chuyển. (Căn) gupa có nghĩa là 'bảo vệ', u đổi thành o, và p đổi thành t, gopīyatīti gotraṃ = dòng họ, v.v., vì nó được bảo vệ. (Căn) bhasa có nghĩa là 'hóa thành tro', ra đổi thành tu, bhasati bhakkhaṃ karoti toyāti bhastā = ống bễ của thợ rèn, vì nó 'ăn' và tạo ra âm thanh. (Căn) usa có nghĩa là 'đốt cháy', sa bị xóa bỏ, sokena tāḷite usati dahatīti uro = một phần của cơ thể (ngực), vì nó bị đốt cháy khi bị sầu muộn tấn công. Tương tự cho các trường hợp khác. 147. Mandaṅka sasāsa matha catā uro. 147. Hậu tố uro được thêm vào sau các ngữ căn manda, aṅka, sasa, asa, matha, và cata. Manda-jaḷatte[Pg.271], aṅka-lakkhaṇe, sasa-gatihiṃsāpāṇanesu, asa-khepane, matha mantha-viloḷane, cata-yācane, etehi uro hoti. Amandi asundarattā jaḷatthamagamīti mandurā=vājisālā. Aṅkīyati lakkhīyatīti aṅkuro=bījapasavo. Sasati hiṃsatīti sasuro=jayampatīnaṃ pitā. Asīyitthāti asuro=dānavo, arīhi mathīyati āloḷīyatīti mathurā=nagaraṃ. Catīyatīti caturo=dakkho. Ngữ căn manda có nghĩa là 'chậm chạp', aṅka có nghĩa là 'đánh dấu', sasa có nghĩa là 'đi, làm hại, thở', asa có nghĩa là 'ném', matha có nghĩa là 'khuấy, trộn', cata có nghĩa là 'van xin'. Hậu tố uro được thêm vào sau các ngữ căn này. Amandi asundarattā jaḷatthamagamīti mandurā = chuồng ngựa. Aṅkīyati lakkhīyatīti aṅkuro = mầm hạt. Sasati hiṃsatīti sasuro = cha của vợ hoặc chồng. Asīyitthāti asuro = quỷ thần. Arīhi mathīyati āloḷīyatīti mathurā = một thành phố. Catīyatīti caturo = người khéo léo. 148. Vidhurādayo. 148. Các từ như Vidhura, v.v. Vidhuraādayo urantā nipaccante. Vidha-vedhane, ettābhāvo, vedhati hiṃsatīti vidhuro=viruddho. Unda-kiledane, undati kiledatīti unduro=ākhu. Maṃka-maṇḍane, niggahītalopo, maṅkati anena attānaṃ alaṅkarotīti makuro=ādāso, ratho, kakko, maccho ca. Kuka vaka-ādāne, kassa dvittaṃ. Kukati salādayo ādadātīti kukkuro=sā. Maṅga-maṅgalye, amaṅgi pasatthamagamīti maṅguro=macchaviseso, evamaññepi. Các từ như vidhura v.v. được hình thành bất quy tắc với hậu tố ura. Từ ngữ căn vidha (đâm, chọc), không có e, vedhati hiṃsatīti vidhuro = người chống đối. Từ ngữ căn unda (làm ướt), undati kiledatīti unduro = con chuột. Từ ngữ căn maṃka (trang điểm), niggahīta bị lược bỏ, maṅkati anena attānaṃ alaṅkarotīti makuro = gương, xe, cua, và cá. Từ ngữ căn kuka hoặc vaka (lấy), k được lặp lại. Kukati salādayo ādadātīti kukkuro = con chó. Từ ngữ căn maṅga (tốt lành), amaṅgi pasatthamagamīti maṅguro = một loại cá đặc biệt. Tương tự cho các từ khác cũng vậy. 149. Tima ruha rudha badha mada manda vajāja ruca kasā kiro. 149. Hậu tố kiro được thêm vào sau các ngữ căn tima, ruha, rudha, badha, mada, manda, vaja, aja, ruca, và kasa. Tima-temane, ruha-janane, rudha-āvaraṇe, badha-bādhane, madaummāde, manda-modanathutijaḷattesu, vaja aja-gamane, ruca-dittiyaṃ, kasa-gamane, etehi kiro hoti. Temetīti timiraṃ=andhakāraṃ, āpo ca. Ruhati pavattatīti ruhiraṃ=lohitaṃ. Jīvitaṃ rundhatīti rudhiraṃ=tadeva. Bādhīyatīti badhiro=sotavikalo. Janā majjanti etāyāti madirā=surā. Modanti etthāti mandiraṃ= gharaṃ[Pg.272]. Vajatīti vajiraṃ=kulisuṃ. Ajanti gacchantī etthāti ajiraṃ=aṅgaṇaṃ gharavisayokāso ca. Rocatīti ruciraṃ=manuññaṃ. Kasīyati dukkhena gamīyatīti kasiraṃ=kicchaṃ. Ngữ căn tima có nghĩa là 'làm ướt', ruha là 'sinh ra', rudha là 'ngăn cản', badha là 'làm phiền', mada là 'say', manda là 'vui mừng, ca ngợi, chậm chạp', vaja và aja là 'đi', ruca là 'chiếu sáng', kasa là 'đi'. Hậu tố kiro được thêm vào sau các ngữ căn này. Temetīti timiraṃ = bóng tối, và nước. Ruhati pavattatīti ruhiraṃ = máu. Jīvitaṃ rundhatīti rudhiraṃ = cũng là máu. Bādhīyatīti badhiro = người bị khiếm thính. Janā majjanti etāyāti madirā = rượu. Modanti etthāti mandiraṃ = ngôi nhà. Vajatīti vajiraṃ = sấm sét. Ajanti gacchantī etthāti ajiraṃ = sân, và không gian của ngôi nhà. Rocatīti ruciraṃ = dễ chịu. Kasīyati dukkhena gamīyatīti kasiraṃ = khó khăn. 150. Thirādayo. 150. Các từ như Thira, v.v. Thiraādayo kirantā nipaccante. Ṭhā-gatinivattiyaṃ, ṭhassa thattaṃ, ṭhāti pavattatīti thiraṃ=ciraṭṭhāyī. Isa siṃsa-icchāyaṃ, niggahītalopo, icchīyatīti sisiro=utuviseso. Ada khāda-bhakkhane, āssa rassatthaṃ, khādīyati pāṇakehīti khadiro=dantadhāvano, evamaññepi. Các từ như thira v.v. được hình thành bất quy tắc với hậu tố kira. Từ ngữ căn ṭhā (đứng), ṭh biến thành th, ṭhāti pavattatīti thiraṃ = bền lâu. Từ ngữ căn isa hoặc siṃsa (mong muốn), niggahīta bị lược bỏ, icchīyatīti sisiro = một mùa đặc biệt. Từ ngữ căn ada hoặc khāda (ăn), ā được rút ngắn, khādīyati pāṇakehīti khadiro = cây dùng làm bàn chải đánh răng. Tương tự cho các từ khác cũng vậy. 151. Dada garehi durabharā. 151. Từ các ngữ căn dada và gara, các hậu tố dura và bhara được thêm vào theo thứ tự. Dada-dāne, gara ghara-secane, etehi yathākkamaṃ durabharā honti. Antānaṃ dadātīti dadduro=bheko. Garati siñcatīti gabbharaṃ=guhā. Từ ngữ căn dada (cho), gara hoặc ghara (rắc, tưới), các hậu tố dura và bhara được thêm vào theo thứ tự. Antānaṃ dadātīti dadduro = con ếch. Garati siñcatīti gabbharaṃ = hang động. 152. Cara dara jara gara marehi te. 152. Từ các ngữ căn cara, dara, jara, gara, mara, chúng (các từ phái sinh) được hình thành (với sự lặp lại). Carādīhi dhātūhi te carādayo honti yathākkamaṃ. Caragatibhakkhanesu caranti etthāti caccaraṃ=vīthicatukkaṃ, aṅgaṇañca, dara-vidāraṇe, darīyatīti daddaraṃ=vādittaṃ, bherī ca. Jara-vayohāniyaṃ, ajarīti jajjaro=jiṇṇo. Gara ghara-secane, garati siñcatīti gaggaro=bhinnassaro, haṃsassaro ca. Mara-pāṇacāge, maratīti mammaro=sukkhapaṇṇaṃ, patthapaṇṇānaṃ saddo ca. Từ các ngữ căn cara v.v., các từ như caccara v.v. được hình thành theo thứ tự. Từ ngữ căn cara (đi, ăn), caranti etthāti caccaraṃ = ngã tư, và sân. Từ ngữ căn dara (xé, rách), darīyatīti daddaraṃ = nhạc cụ, và trống. Từ ngữ căn jara (già yếu), ajarīti jajjaro = già cỗi. Từ ngữ căn gara hoặc ghara (rắc, tưới), garati siñcatīti gaggaro = giọng vỡ, và tiếng kêu của ngỗng. Từ ngữ căn mara (chết), maratīti mammaro = lá khô, và tiếng lá rơi. 153. Pīto kvaro. 153. Từ ngữ căn pī, hậu tố kvaro được thêm vào. Pī-tappanetīmasmā [Pg.273] kvaro hoti. Appiṇīti pīvaraṃ=thūlaṃ. Từ ngữ căn pī (làm hài lòng, làm phồng lên), hậu tố kvaro được thêm vào. Appiṇīti pīvaraṃ = mập, béo. 154. Cīvarādayo. 154. Các từ như Cīvara, v.v. Cīvaraādayo kvarantā nipaccante. Cinātissa dīghattaṃ. Cīyatīti cīvaraṃ=kāsāvaṃ. Sama-upasame, nadādittā vī, pariḷāhaṃ sametīti saṃvarī=ratti. Dhāssa ī, jālakuminādīni dhāretīti dhīvaro=koṭṭo, tāyatissa ī, yena kenaci attānaṃ tāyatīti tīvaro=hīnajāti. Nayatissī, nayanti ettha sattāti nīvaraṃ=gharaṃ, evamaññepi. Các từ như cīvara v.v. được hình thành bất quy tắc với hậu tố kvara. Nguyên âm của ngữ căn ci được kéo dài. Cīyatīti cīvaraṃ = y cà sa. Từ ngữ căn sama (làm dịu), với vī từ nhóm nadādi, pariḷāhaṃ sametīti saṃvarī = ban đêm. Đối với dhā, ī được thay thế, jālakuminādīni dhāretīti dhīvaro = người đánh cá. Đối với tāya, ī được thay thế, yena kenaci attānaṃ tāyatīti tīvaro = người thuộc giai cấp thấp. Đối với naya, ī được thay thế, nayanti ettha sattāti nīvaraṃ = ngôi nhà. Tương tự cho các từ khác cũng vậy. 155. Kuto kriro. 155. Từ ngữ căn ku, hậu tố kriro được thêm vào. Ku-saddetīmasmā kriro hoti. Kavati nadatīti kuraro=pakkhī, itthiyaṃ vīmhi kurarī. Từ ngữ căn ku (kêu, hót), hậu tố kriro được thêm vào. Kavati nadatīti kuraro = con chim; ở giống cái, với hậu tố vī, là kurarī. 156. Vasāsā charo. 156. Từ các ngữ căn vasa và asa, hậu tố charo được thêm vào. Vasa-nivāse, asa-khepane, etehi charo hoti. Vasanti etthāti vaccharo=vasso. Saṃpubbo, saṃvasanti etthāti saṃvaccharo=sova. Asati vissajjetīti accharā=devakaññā, aṅguliphoṭanañca. Từ ngữ căn vasa (ở), asa (ném), hậu tố charo được thêm vào. Vasanti etthāti vaccharo = năm. Với tiền tố saṃ, saṃvasanti etthāti saṃvaccharo = cũng là năm. Asati vissajjetīti accharā = tiên nữ, và tiếng búng tay. 157. Masā chero ca. 157. Từ ngữ căn masa, hậu tố chero cũng được thêm vào. Masa-amasanetīmasmā chero hoti charo ca. Taṇhāya parāmasanaṃ maccheraṃ=sakasampattiniguhanaṃ, maccharaṃ=tadeva. Từ ngữ căn masa (nắm giữ), hậu tố chero và charo được thêm vào. Taṇhāya parāmasanaṃ maccheraṃ = sự che giấu tài sản của mình; maccharaṃ = cũng có nghĩa tương tự. 158. Dhū vāto saro. 158. Từ các ngữ căn dhū và vā, hậu tố saro được thêm vào. Dhunāti [Pg.274] vātīhi saro hoti. Dhunātīti dhūsaro=lūkho īsaṃpaṇḍu ca. Vāti gacchatīti vāsaro=divaso. Từ các ngữ căn dhū (rung lắc) và vā (thổi), hậu tố saro được thêm vào. Dhunātīti dhūsaro = thô, và hơi vàng nhạt. Vāti gacchatīti vāsaro = ngày. 159. Bhamādīhyaro. 159. Từ các ngữ căn bhama v.v., hậu tố aro được thêm vào. Bhama tasa manda kandādīhi aro hoti. Bhamatīti bhamaro=madhukaro. Tasati tantaṃ gaṇhātīti tasaro=suttaveṭṭhano. Mandanti modanti etthāti mandaro=pabbato. Kandati avhāyatīti kandaro=darī. Divassa ettaṃ, devanti kīḷanti etenāti devaro=patiro bhātā. Từ các ngữ căn bhama, tasa, manda, kanda v.v., hậu tố aro được thêm vào. Bhamatīti bhamaro = con ong. Tasati tantaṃ gaṇhātīti tasaro = con thoi. Mandanti modanti etthāti mandaro = ngọn núi. Kandati avhāyatīti kandaro = hang động. Đối với div, e được thay thế, devanti kīḷanti etenāti devaro = em trai của chồng. 160. Vadissa badaca. 160. Đối với ngữ căn vada, bada được thay thế. Vadatismā aro yoti, vadatissa badādeso ca. Vadanti etenāti badaro=kakkandhūphalaṃ. Vīmhi badarī=kakkandhū. Từ ngữ căn vada, hậu tố aro được thêm vào, và vada được thay thế bằng bada. Vadanti etenāti badaro = quả táo ta. Ở giống cái, badarī = cây táo ta. 161. Vada janānaṃ ṭhaṅaca. 161. Từ các ngữ căn vada và jana, (hậu tố aro được thêm vào) và ṭha được xen vào. Vada janehi aro hoti, ṭhaṅa cāntādeso. Vadatīti vaṭharo=mūḷo vaṭharaṃ=thūlaṃ. Jāyatīti jaṭharaṃ=udaraṃ. Từ các ngữ căn vada và jana, hậu tố aro được thêm vào, và ṭha được xen vào cuối ngữ căn. Vadatīti vaṭharo = kẻ ngu dốt; vaṭharaṃ = to, lớn. Jāyatīti jaṭharaṃ = bụng. 162. Pacissiṭhaṅaca. 162. Và (hậu tố) iṭhaṅa (sau động từ căn pac). Pacatismā aro hoti iṭhaṅacāntādaso. Pacanti etenāti piṭharo=thālī. Từ (động từ căn) pac có (hậu tố) ara, và iṭhaṅa là sự thay thế ở cuối. (Câu giải thích:) ‘pacanti etena’ (người ta nấu bằng vật này) có nghĩa là piṭharo = thālī (cái nồi). 163. Vakā araṇa. 163. Từ (động từ căn) vaka có (hậu tố) araṇa. Vaka kuka-ādānetimasmā araṇahoti. Vaketi ādadāti etāyāti vākarā=migabandhanī. Từ (động từ căn) vaka (hoặc) kuka có nghĩa là ‘ādāna’ (lấy đi), có (hậu tố) araṇa. (Câu giải thích:) ‘vaketi ādadāti etāya’ (nó bắt hoặc lấy bằng vật này) có nghĩa là vākarā = migabandhanī (cái bẫy hươu). 164. Siṅgyaṅgāga majjakalālā āro. 164. (Các động từ căn) siṅgi, aṅga, aga, majja, kala, ala có (hậu tố) āra. Siṅgiiti [Pg.275] nāmadhātu, aṅga-gamanattho, aga-kuṭilagamane, majjasaṃsuddhiyaṃ, kala-saṅkhyāne, ala-bandhane, etehi āro hoti. Vijjhanatthena siṅgaṃ viya siṅgaṃ=nāgarikabhāvasaṅkhātassa kilesasiṅgassetaṃ nāmaṃ, taṃkaroti siṅgaṃ vā payuttaṃ, taṃ karoti rāgīsu pabhavatīti vā, ‘‘dhātvatthe nānāmasmī’’ti (5.12) i, pubba saralopo, siṅgi, tato āro, ‘‘sarolopo sare’’ti (1.26) ilopo, pubbe ‘‘vippaṭisedhe’’ti (1.22) aniṭṭhappaṭisedho, ettha hi ārato aññattha sāvakāsapubbasaralopova, ipaccayato aññattha ca, siṅgāro=kilesasiṅgakaraṇaṃ, vilāsoti vuttaṃ hoti. Aṅgati vināsaṃ gacchatīti aṅgāro=daḍḍhakaṭṭhaṃ. Aganti gacchanti etthāti agāraṃ=gharaṃ. Līhanena attano sarīraṃ majjati nimmalattaṃ karotīti majjāro=biḷāro. Kalāti niddesā lassa ḷattaṃ, etena guṇaṃ kalīyati parimīyatīti kaḷāro=piṅgalo. Dīghattaṃ alati bandhatīti aḷāro=vaṅko visālo ca. Siṅgi là một động từ phái sinh từ danh từ, aṅga có nghĩa là đi, aga có nghĩa là đi quanh co, majja có nghĩa là thanh tịnh, kala có nghĩa là tính toán, ala có nghĩa là trói buộc; từ những (động từ căn) này có (hậu tố) āra. (Trường hợp:) siṅgaṃ (cái sừng) có nghĩa là xuyên thủng, giống như siṅgaṃ = đây là tên của cái sừng phiền não được gọi là trạng thái của người thành thị; taṃ karoti (nó làm ra cái đó) hoặc siṅgaṃ payuttaṃ (cái sừng được sử dụng), hoặc taṃ karoti rāgīsu pabhavati (nó làm ra cái đó, nó phát sinh trong những người tham ái); theo quy tắc “dhātvatthe nānāmasmī” (5.12) có (hậu tố) i, nguyên âm đầu bị xóa bỏ, (thành) siṅgi, sau đó có (hậu tố) āra; theo quy tắc “sarolopo sare” (1.26) chữ i bị xóa bỏ; trước đó, theo quy tắc “vippaṭisedhe” (1.22) sự phủ định điều không mong muốn (được áp dụng), vì ở đây việc xóa bỏ nguyên âm đầu có cơ hội ở nơi khác ngoài āra, và cũng ở nơi khác ngoài hậu tố i; (thành) siṅgāro = việc tạo ra sừng phiền não, được gọi là sự trang điểm lả lơi. (Trường hợp:) ‘aṅgati vināsaṃ gacchati’ (nó đi đến sự hủy diệt) là aṅgāro = daḍḍhakaṭṭhaṃ (than củi). (Trường hợp:) ‘aganti gacchanti ettha’ (chúng đi quanh co ở đây) là agāraṃ = gharaṃ (ngôi nhà). (Trường hợp:) ‘līhanena attano sarīraṃ majjati nimmalattaṃ karoti’ (nó làm cho thân mình trong sạch bằng cách liếm) là majjāro = biḷāro (con mèo). (Trường hợp:) do được nêu là kala, chữ l biến thành ḷ; ‘etena guṇaṃ kalīyati parimīyati’ (phẩm chất được tính toán, đo lường bằng cái này) là kaḷāro = piṅgalo (màu nâu vàng). (Trường hợp:) ‘dīghattaṃ alati bandhati’ (nó ngăn chặn sự thẳng) là aḷāro = vaṅko (cong) và visālo (rộng). 165. Kamissassu ca. 165. Và từ (động từ căn) kam, (nguyên âm) của nó (biến thành) u. Kama-icchāyamiccasmā āro hoti, assa u ca. Kāmīyatīti kumāro=bālo. Từ (động từ căn) kam có nghĩa là ‘icchā’ (mong muốn), có (hậu tố) āra, và (nguyên âm a) của nó biến thành u. (Câu giải thích:) ‘kāmīyati’ (được mong muốn) là kumāro = bālo (cậu bé). 166. Bhiṅgārādayo. 166. (Các từ) bhiṅgāra và các từ khác. Bhiṅgārappabhutayo ārantā nipaccante. Bhara=bharaṇe, bharaṇaṃ dhāraṇaṃ posanañca, dhāraṇatthassa bharatissa bhiṅgādeso, bharati [Pg.276] dadhāti udakanti bhiṅgāro=hemabhājanaṃ. Kleda klida-alla bhāve, la lopo, kledayatīti kedāraṃ=khettaṃ, (ke jale sati dāro vidāraṇamassāti vā kedāraṃ=tadeva, bahulādhikārā sattamiyā na lopo.) Vida-lābhetīmasmā kupubbā āro dassa ḷattaṃ issa ettābhāvo samāse kussa o ca nipaccante, kuṃ pathaviṃ vindati tatruppannatāyāti koviḷāro=diguṇapatto. (Các từ) bhiṅgāra và các từ tương tự, có kết thúc bằng (hậu tố) āra, được hình thành một cách bất quy tắc. (Động từ căn) bhara có nghĩa là ‘bharaṇa’ (mang, giữ, nuôi dưỡng); đối với (động từ căn) bharati có nghĩa là giữ, bhiṅga là từ thay thế; (câu giải thích:) ‘bharati dadhāti udakaṃ’ (nó mang, nó giữ nước) là bhiṅgāro = hemabhājanaṃ (bình bằng vàng). (Động từ căn) kleda hoặc klida có nghĩa là ‘allabhāva’ (trạng thái ẩm ướt), chữ l bị xóa bỏ; (câu giải thích:) ‘kledayati’ (nó làm ẩm ướt) là kedāraṃ = khettaṃ (cánh đồng); (hoặc ‘ke jale sati dāro vidāraṇamassa’ (khi có nước, nó bị nứt ra) là kedāraṃ = cùng nghĩa, do quyền hạn của quy tắc bahula, biến cách thứ bảy không bị xóa bỏ). Từ (động từ căn) vida có nghĩa là ‘lābha’ (thu được), có tiền tố ku, có (hậu tố) āra, chữ d biến thành ḷ, chữ i không biến thành e, và trong hợp từ, ku biến thành o, (tất cả) được hình thành một cách bất quy tắc; (câu giải thích:) ‘kuṃ pathaviṃ vindati tatruppannatāya’ (nó tìm thấy đất do được sinh ra ở đó) là koviḷāro = diguṇapatto (cây ban). 167. Karā māro. 167. Từ (động từ căn) kar có (hậu tố) māra. Karotismā māro hoti. Lohakiccaṃ karotīti kammāro=lohakāro. Từ (động từ căn) kar có (hậu tố) māra. (Câu giải thích:) ‘lohakiccaṃ karoti’ (người làm công việc về kim loại) là kammāro = lohakāro (thợ rèn). 168. Pusa sarehi kharo. 168. Từ (các động từ căn) pusa, sara có (hậu tố) khara. Pusa sarehi kharo hoti. Posīyati jalenāti pokkharaṃ=padumaṃ. Sarati vikāraṃ gacchatīti sakkharā=ucchuvikāro. Từ (các động từ căn) pusa, sara có (hậu tố) khara. (Câu giải thích:) ‘posīyati jalena’ (được nuôi dưỡng bởi nước) là pokkharaṃ = padumaṃ (hoa sen). (Câu giải thích:) ‘sarati vikāraṃ gacchati’ (nó đi đến trạng thái biến đổi) là sakkharā = ucchuvikāro (đường). 169. Sara vasa kalā kīro vassuṭa ca. 169. Từ (các động từ căn) sara, vasa, kala có (hậu tố) kīra, và (nguyên âm của) vasa (biến thành) u. Etehi kīro hoti vassa uṭa ca. Sarīyatīti sarīraṃ=deho. Vasanti vāsaṃ karonti etenāti usīraṃ=bīraṇamūlaṃ. Anena thūlādi kalīyati parimīyatiti kaliro=aṅkuro. Từ những (động từ căn) này có (hậu tố) kīra, và (động từ căn) vasa (được thay thế) bằng uṭa. (Câu giải thích:) ‘sarīyati’ (bị hao mòn) là sarīraṃ = deho (thân thể). (Câu giải thích:) ‘vasanti vāsaṃ karonti etena’ (họ ở, họ làm nơi cư trú bằng cái này) là usīraṃ = bīraṇamūlaṃ (rễ hương bài). (Câu giải thích:) ‘anena thūlādi kalīyati parimīyati’ (sự thô kệch v.v... được tính toán, đo lường bằng cái này) là kaliro = aṅkuro (măng, chồi). 170. Gambhīrādayo. 170. (Các từ) gambhīra và các từ khác. Gambhīraādayo kīrantā nipaccante. Gamissa bhuka, malopo vā, pathaviṃ, bhinditvā gacchati pavattatīti gambhīro, gabhīro= agādho[Pg.277], kulissa lassa ḷo, pāde kulati pattharatīti kuḷīro=kakkaṭo, evamaññepi. (Các từ) gambhīra và các từ tương tự, có kết thúc bằng (hậu tố) kīra, được hình thành một cách bất quy tắc. Đối với (động từ căn) gam, (từ thay thế là) bhuka, và chữ m tùy chọn bị xóa bỏ; (câu giải thích:) ‘pathaviṃ bhinditvā gacchati pavattati’ (nó đi, nó tiến hành sau khi xuyên qua đất) là gambhīro, gabhīro = agādho (sâu thẳm); đối với (động từ căn) kula, chữ l biến thành ḷ; (câu giải thích:) ‘pāde kulati pattharati’ (nó gom lại, nó trải ra bằng chân) là kuḷīro = kakkaṭo (con cua); các trường hợp khác cũng tương tự. 171. Khajja valla masā ūro. 171. Từ (các động từ căn) khajja, valla, masa có (hậu tố) ūra. Khajja-majjane, vala valla-saṃvaraṇe, sama-āmasane, etehi ūro hoti, khajjīyatīti khajjūro, vīmhi khajjūrī=rukkhaviseso. Vallīyati saṃvarīyatīti vallūro=sukkhamaṃso. Masīyatīti masūro=vīhiviseso. (Động từ căn) khajja có nghĩa là ‘majjana’ (cọ xát), vala hoặc valla có nghĩa là ‘saṃvaraṇa’ (che đậy), sama có nghĩa là ‘āmasana’ (sờ mó); từ những (động từ căn) này có (hậu tố) ūra; (câu giải thích:) ‘khajjīyati’ (được ăn) là khajjūro (quả chà là), ở giống cái là khajjūrī = rukkhaviseso (một loại cây đặc biệt). (Câu giải thích:) ‘vallīyati saṃvarīyati’ (được bao bọc) là vallūro = sukkhamaṃso (thịt khô). (Câu giải thích:) ‘masīyati’ (được sờ mó) là masūro = vīhiviseso (một loại lúa đặc biệt, đậu lăng). 172. Kappūrādayo. 172. (Các từ) kappūra và các từ khác. Kappūraādayo ūrantā nipaccante. Tuṭṭhimuppādetuṃ kappati sakkotīti kappūraṃ=ghanasāro. Karotissa assu, kibbisaṃ karotīti kurūro=pāpakārī. Pasa-bādhane, pasati pīḷetīti pasūro=duṭṭho, byañjanaṃ, evaṃnāmako ca, evamaññepi. (Các từ) kappūra và các từ tương tự, có kết thúc bằng (hậu tố) ūra, được hình thành một cách bất quy tắc. (Câu giải thích:) ‘tuṭṭhim uppādetuṃ kappati sakkoti’ (nó có thể, nó có khả năng tạo ra sự hài lòng) là kappūraṃ = ghanasāro (long não). Đối với (động từ căn) kar, (nguyên âm) a của nó (biến thành) u; (câu giải thích:) ‘kibbisaṃ karoti’ (người làm điều ác) là kurūro = pāpakārī (kẻ làm ác). (Động từ căn) pasa có nghĩa là ‘bādhana’ (áp bức); (câu giải thích:) ‘pasati pīḷeti’ (nó áp bức, nó gây đau khổ) là pasūro = duṭṭho (kẻ độc ác), (cũng là) một phụ âm, và (cũng là) một tên riêng; các trường hợp khác cũng tương tự. 173. Kaṭha cakā oro. 173. Từ (các động từ căn) kaṭha, caka có (hậu tố) ora. Kaṭha-kicchajīvane, caka-parivitakkane, etehi oro hoti. Kaṭhati kicchena jīvatīti kaṭhoro=thaddho. Cakati parivitakketīti cakoro=pakkhiviseso. (Động từ căn) kaṭha có nghĩa là ‘kicchajīvana’ (sống khó khăn), caka có nghĩa là ‘parivitakkana’ (suy xét); từ những (động từ căn) này có (hậu tố) ora. (Câu giải thích:) ‘kaṭhati kicchena jīvati’ (người sống một cách khó khăn) là kaṭhoro = thaddho (cứng rắn, thô lỗ). (Câu giải thích:) ‘cakati parivitakketi’ (nó suy xét) là cakoro = pakkhiviseso (một loài chim đặc biệt, chim đa đa). 174. Morādayo. 174. (Các từ) mora và các từ khác. Moraādayo orantā nipaccante. Mī-hiṃsāyaṃ, īlopo, mayati hiṃsatīti moro=mayūro. Kasa-gamane, assi[Pg.278], kasati gacchatīti kisoro=paṭhamavayo asso. Mahīyati pūjīyatīti mahoro=vammiko, evamaññepi. (Các từ) mora và các từ tương tự, có kết thúc bằng (hậu tố) ora, được hình thành một cách bất quy tắc. (Động từ căn) mī có nghĩa là ‘hiṃsā’ (làm hại), chữ ī bị xóa bỏ; (câu giải thích:) ‘mayati hiṃsati’ (nó làm hại) là moro = mayūro (con công). (Động từ căn) kasa có nghĩa là ‘gamana’ (đi), (nguyên âm) a của nó (biến thành) i; (câu giải thích:) ‘kasati gacchati’ (nó đi) là kisoro = paṭhamavayo asso (ngựa tơ). (Câu giải thích:) ‘mahīyati pūjīyati’ (được tôn kính) là mahoro = vammiko (gò mối); các trường hợp khác cũng tương tự. 175. Kuto eraka. 175. Từ (động từ căn) ku có (hậu tố) eraka. Ku-saddetīmasmā eraka hoti. ‘‘Yuvaṇṇānamiyaṅuvaṅa sare’’ti (5.136) uvaṅa, kavati nadatīti kuvero=vessavaṇo. Từ (động từ căn) ku có nghĩa là ‘sadda’ (làm ra âm thanh), có (hậu tố) eraka. Theo quy tắc “yuvaṇṇānamiyaṅuvaṅa sare” (5.136), (u biến thành) uva; (câu giải thích:) ‘kavati nadati’ (vị ấy phát ra âm thanh) là kuvero = vessavaṇo (thần Kuvera, Tỳ Sa Môn). 176. Bhū sūhi rika. 176. Từ (các động từ căn) bhū, sū có (hậu tố) rika. Bhūsattāyaṃ, sū-pasavane, etehi rika hoti. Bhavatīti bhūri=pahūtaṃ, ṅīmhi bhūrī=medhā. Savati hitaṃ pasavatīti sūri=vicakkhaṇo. (Động từ căn) bhū có nghĩa là ‘sattā’ (sự tồn tại), sū có nghĩa là ‘pasavana’ (sinh ra); từ những (động từ căn) này có (hậu tố) rika. (Câu giải thích:) ‘bhavati’ (nó tồn tại) là bhūri = pahūtaṃ (nhiều, phong phú); ở giống cái (với hậu tố ṅī) là bhūrī = medhā (trí tuệ). (Câu giải thích:) ‘savati hitaṃ pasavati’ (người sinh ra điều lợi ích) là sūri = vicakkhaṇo (người có trí, học giả). 177. Mī kasī nīhi ru. 177. Hậu tố `ru` được dùng sau các động từ căn `mī`, `kas`, và `nī`. Mī-hiṃsāyamiccasmā, kapubbā sayatismā, nayatismā ca ru hoti. Raṃsīhi andhakāraṃ mīyati hiṃsatīti meru=sireru, ke jale sayati pavattatīti kaseru=tiṇaviseso. Attanissite sundarattaṃ neti pāpetīti neru=pabbato. Hậu tố `ru` được dùng sau động từ căn `mī` (nghĩa là làm hại), sau động từ căn `say` được đi trước bởi `ka`, và sau động từ căn `nī` (nayati). `Meru` = `sireru` (núi Tu-di) là cái hủy diệt bóng tối bằng các tia sáng. `Kaseru` = một loại cỏ đặc biệt, là cái nằm/tồn tại trong nước (`ka`). `Neru` = ngọn núi, là cái dẫn dắt/mang lại vẻ đẹp cho những ai nương tựa vào nó. 178. Sinā eru. 178. Hậu tố `eru` được dùng sau (động từ căn) `sinā`. Sinā-soceyyetīmasmā eru hoti. Sināti suciṃ karotīti sineru=pabbatarājā. Hậu tố `eru` được dùng sau động từ căn `sinā` (nghĩa là làm cho thanh tịnh). `Sineru` = vua của các ngọn núi, là cái làm cho thanh tịnh. 179. Bhī ruhi ruka. 179. Hậu tố `ruka` được dùng sau các động từ căn `bhī` và `ruh`. Bhī-saye, ru-sadde, etehi ruka hoti. Bhāyanti etasmāti bhīru=bhayānako. Ravatīti ruru=migo. Hậu tố `ruka` được dùng sau các động từ căn `bhī` (nghĩa là sợ hãi) và `ru` (nghĩa là kêu). `Bhīru` = đáng sợ, là cái mà người ta sợ hãi. `Ruru` = con nai, là con vật kêu. 180. Tamā būlo. 180. Hậu tố `būla` được dùng sau (động từ căn) `tam`. Tama-bhūsanetīmasmā [Pg.279] būlo hoti. Mukhaṃ tameti bhūsetīti tambūlaṃ=mukhabhūsanaṃ. Hậu tố `būla` được dùng sau động từ căn `tam` (nghĩa là trang điểm). `Tambūlaṃ` = vật trang điểm cho miệng (trầu), là cái trang điểm cho miệng. 181. Sito lakavālā. 181. Các hậu tố `laka` và `vāla` được dùng sau (động từ căn) `si`. Si-sevāyamiccasmā lakavālaiccete paccayā honti. Sattehi sevīyatīti silā=pāsāṇo, selo=pabbato. Jalaṃ sevatīti sevālo=jalatiṇaṃ. Các hậu tố `laka` và `vāla` được dùng sau động từ căn `si` (nghĩa là phục vụ, lui tới). `Silā` = tảng đá, `selo` = ngọn núi, là cái được chúng sanh lui tới. `Sevālo` = cỏ nước (rong rêu), là cái sống trong nước. 182. Maṅga kama samba saba saka vasa pisa keva kala palla kaṭha paṭa kuṇḍa maṇḍā alo. 182. Hậu tố `ala` được dùng sau các (động từ căn) `maṅga`, `kama`, `samba`, `saba`, `saka`, `vasa`, `pisa`, `keva`, `kala`, `palla`, `kaṭha`, `paṭa`, `kuṇḍa`, và `maṇḍa`. Maṅga-maṅgalye, kama-icchāyaṃ, samba-maṇḍane, sabaiti asseva katamalopassa niddeso, saka-sattiya, vasa-nivāse, pisagamane, keva-sevane, kala-saṅkhyāne, palla-gamane, kaṭha kicchajīvane, paṭa-gamanattho, kuṇḍa-dāhe, maṇḍa-bhūsane, etehi alo hoti. Maṅganti sattā etena vuddhiṃ gacchantīti maṅgalaṃ=pasatthaṃ. Kāmīyatīti kamalaṃ-paṅkajaṃ. Sampati maṇḍetīti sambalaṃ=pātheyyaṃ. Sabalaṃ=visabhāga vaṇṇavantaṃ. Sakkoti vattunti sakalaṃ=sabbaṃ. Vasatīti vasalo=suddo. Piyabhāvaṃ pisati gacchatīti pesalo=piyasīlo. Kevati pavattatīti kevalaṃ=sakalaṃ. Kalīyati parimīyati udakametenāti kalalaṃ=apatthinnaṃ, pallati āgacchati udakametasmāti pallalaṃ=appodako saro. Kaṭhanti ettha dukkhena yantīti kaṭhalaṃ=kapālakhaṇḍaṃ, paṭati vuddhiṃ gacchatīti paṭalaṃ=samū- ho[Pg.280]. Ghaṃsena kuṇḍati dahatīti kuṇḍalaṃ=kaṇṇābharaṇaṃ. Maṇḍīyati paricchedakaraṇavasena bhūsīyatīti maṇḍalaṃ=samantato paricchinnaṃ. Hậu tố `ala` được dùng sau các động từ căn: `maṅga` (nghĩa là tốt lành), `kama` (mong muốn), `samba` (trang sức), `saba` (được chỉ định bằng cách bỏ `a` cuối của chính nó), `saka` (có khả năng), `vasa` (cư ngụ), `pisa` (đi), `keva` (phục vụ), `kala` (tính toán), `palla` (đi), `kaṭha` (sống khó khăn), `paṭa` (có nghĩa là đi), `kuṇḍa` (đốt cháy), `maṇḍa` (trang điểm). `Maṅgalaṃ` = điều tốt lành, là cái nhờ đó chúng sanh đạt đến sự tăng trưởng. `Kamalaṃ` = hoa sen, là cái được mong muốn. `Sambalaṃ` = lương thực đi đường, là cái trang bị cho tài sản. `Sabalaṃ` = có màu sắc không đồng nhất. `Sakalaṃ` = tất cả, là cái có thể nói được. `Vasalo` = người hạ tiện, là người cư ngụ. `Pesalo` = có giới hạnh đáng yêu, là cái đạt đến trạng thái đáng yêu. `Kevalaṃ` = toàn bộ, là cái tồn tại. `Kalalaṃ` = phôi thai, là cái mà nước được đo lường bởi nó. `Pallalaṃ` = hồ nhỏ ít nước, là nơi nước đến từ đó. `Kaṭhalaṃ` = mảnh sọ, là nơi người ta đi lại khó khăn. `Paṭalaṃ` = đám, lớp, là cái tăng trưởng. `Kuṇḍalaṃ` = đồ trang sức tai, là cái cháy do cọ xát. `Maṇḍalaṃ` = vòng tròn, là cái được trang điểm bằng cách tạo ra sự phân định, được phân định xung quanh. 183. Musā kalo. 183. Hậu tố `kala` được dùng sau (động từ căn) `mus`. Musatismā kalo hoti. Musati etenāti musalo=ayoggo. Hậu tố `kala` được dùng sau động từ căn `mus`. `Musalo` = cái chày, là cái mà người ta dùng để đập/giã. 184. Thalādayo. 184. Các từ như `thala`, v.v. Thalaādayo kalantā nipaccante. Ṭhassa tho, pubbasaralopo, tiṭṭhanti etthāti thalaṃ=unnatappadeso. Pā-pāne, upubbo, dvibhāvasaralopā, udakaṃ pivatīti uppalaṃ=kuvalayaṃ. Patissa pāṭaṃ, patati gacchati paripākanti pāṭalaṃ=phalaṃ, tambavaṇṇaṃ kusumañca. Baṃhissa niggahītalopo, baṃhati vuddhiṃ gacchatīti bahalaṃ=ghanaṃ. Cupissa ussa attaṃ, cupati ekattha na tiṭṭhatīti capalo=anavaṭṭhito, evamaññepi. Các từ như `thala`, v.v., kết thúc bằng `kala` được hình thành một cách bất quy tắc. Đối với (căn) `ṭhā`, `ṭh` biến thành `th`, và nguyên âm trước bị lược bỏ; `thalaṃ` = vùng đất cao, là nơi chúng sanh đứng. Từ (căn) `pā` (nghĩa là uống), đi trước bởi `u`, có sự lặp lại và lược bỏ nguyên âm; `uppalaṃ` = hoa súng, là cái uống nước. Đối với (căn) `pat`, nó biến thành `pāṭa`; `pāṭalaṃ` = quả, và hoa màu đồng, là cái đi đến sự chín muồi. Đối với (căn) `baṃh`, `niggahīta` bị lược bỏ; `bahalaṃ` = dày, đặc, là cái tăng trưởng. Đối với (căn) `cup`, `u` biến thành `a`; `capalo` = không ổn định, là cái không đứng yên một chỗ. Tương tự cho các trường hợp khác. 185. Kulā kālo ca. 185. Hậu tố `kāla` và `kala` (cũng được dùng) sau (động từ căn) `kul`. Kula-patthāretīmasmā kālo hoti kalo ca. Kulati attano sippaṃ pattharatīti kulālo=kumbhakāro. Kulati pakkhe pasāretīti kulalo=pakkhijāti. Hậu tố `kāla` và `kala` được dùng sau động từ căn `kul` (nghĩa là trải rộng). `Kulālo` = người thợ gốm, là người trải rộng nghề nghiệp của mình. `Kulalo` = một loài chim, là con vật dang rộng đôi cánh. 186. Muḷālādayo. 186. Các từ như `muḷāla`, v.v. Muḷālaādayo kālantā nipaccante. Mīla-nimīlane, uttaḷatāni, uddhaṭamatte nimīlatīti muḷālaṃ=bhisaṃ. Bala-pāṇane, itta- ḷattāni[Pg.281], mūsikādikhādanena balati jīvatīti biḷālo=majjāro. Kappissa saṃyogādilopo, kappanti jīvikaṃ etenāti kapālaṃ=ghaṭādikhaṇḍaṃ. Pī tappane. ‘‘Yuvaṇṇānamiyaṅuvaṅa sare’’ti (5.136) iyaṅa, attano phalena satte santappetīti piyālo-rukkho. Kuṇa-sadde, vātasamuṭṭhitā vīcimālā ettha kuṇanti nadantīti kuṇālo=eko mahāsaro. Visa-pavisane, pavisanti etthāti visālo=vitthiṇṇo. Pala-gamane, vātena palati gacchatīti palālaṃ=sassānamupanītadhaññānaṃ nāḷapattāni. Saratissa sigo, sasādayo sarati hiṃsatīti sigālo=kotthu, evamaññepi. Các từ như `muḷāla`, v.v., kết thúc bằng `kāla` được hình thành một cách bất quy tắc. Từ (căn) `mīla` (nghĩa là nhắm mắt), với sự biến đổi thành `u` và `ḷa`; `muḷālaṃ` = ngó sen, là cái nhắm mắt lại ngay khi được nhổ lên. Từ (căn) `bala` (nghĩa là sống), với sự biến đổi thành `i` và `ḷa`; `biḷālo` = con mèo, là con vật sống bằng cách ăn chuột, v.v. Đối với (căn) `kapp`, phụ âm kép đầu bị lược bỏ; `kapālaṃ` = mảnh vỡ của bình, là cái mà người ta dùng để tạo ra sinh kế. Từ (căn) `pī` (nghĩa là làm hài lòng), (theo quy tắc) `iyaṅa` (được thay thế); `piyālo` = một loại cây, là cây làm hài lòng chúng sanh bằng quả của nó. Từ (căn) `kuṇa` (nghĩa là kêu); `kuṇālo` = một cái hồ lớn, là nơi những tràng sóng do gió tạo ra kêu gào. Từ (căn) `visa` (nghĩa là đi vào); `visālo` = rộng lớn, là nơi người ta đi vào. Từ (căn) `pala` (nghĩa là đi); `palālaṃ` = rơm, là cái bay đi theo gió, (tức là) thân và lá của cây ngũ cốc đã được lấy hạt. Đối với (căn) `sara`, nó biến thành `siga`; `sigālo` = con chó rừng, là con vật làm hại thỏ, v.v. Tương tự cho các trường hợp khác. 187. Caṇḍa patā ṇālo. 187. Hậu tố `ṇāla` được dùng sau các (động từ căn) `caṇḍa` và `pat`. Caṇḍa-caṇḍikye, pata patha-gamane, etehi ṇālo hoti. Caṇḍeti pīḷetīti caṇḍālo=mātaṅgo, patati adhogacchatīti pātālaṃ=rasātalaṃ. Hậu tố `ṇāla` được dùng sau các động từ căn `caṇḍa` (nghĩa là hung dữ), `pat` và `path` (nghĩa là đi). `Caṇḍālo` = người Chiên-đà-la, là người hung dữ, làm khổ người khác. `Pātālaṃ` = địa ngục, là nơi đi xuống dưới. 188. Mādito lo. 188. Hậu tố `la` được dùng sau (các động từ căn) bắt đầu bằng `mā`. Mā-māne, i-ajjhenagatīsu, pī-tappane, dū-paritāpe, evamādīhi lo hoti. Mīyati parimīyatīti mālā=panti. Eti gacchatīti elā=sukhumelā. Piṇeti tappeti etthāti pelā=āsittakūpadhānaṃ. Dūyati paritāpetīti dolā=kīḷanayānakaṃ. Kalasaṅkhyāne, kalanaṃ kallaṃ=yuttaṃ. Hậu tố `la` được dùng sau các động từ căn như `mā` (nghĩa là đo lường), `i` (nghiên cứu, đi), `pī` (làm hài lòng), `dū` (đau khổ), v.v. `Mālā` = hàng, dãy, là cái được đo lường. `Elā` = bạch đậu khấu, là cái đi. `Pelā` = cái hộp, là nơi làm hài lòng. `Dolā` = cái võng, là cái làm đau khổ. Từ (căn) `kala` (nghĩa là tính toán), `kalanaṃ` (sự tính toán) là `kallaṃ` = thích hợp. 189. Ana sala kala kuka saṭha mahā ilo. 189. Hậu tố `ila` được dùng sau các (động từ căn) `ana`, `sala`, `kala`, `kuka`, `saṭha`, và `mah`. Ana-pāṇane, sala-gamane, kala-saṅkhyāne, kuka vaka-ādane, saṭha-kitave, araha maha-pūjāyaṃ, etehi ilo hoti. Anati [Pg.282] pavattatītianilo=māluto. Salati gacchatīti salilaṃ=jalaṃ. Kalati pavattatīti kalilaṃ=gahanaṃ. Kukati attano nādena sattānaṃ manaṃ gaṇhātīti kokilo=parapuṇḍo. Saṭhati vañcetīti saṭhilo=saṭho. Mahīyati pūjīyatīti mayilā=itthī. Hậu tố `ila` được dùng sau các động từ căn: `ana` (nghĩa là thở), `sala` (đi), `kala` (tính toán), `kuka` và `vaka` (lấy), `saṭha` (lừa dối), `araha` và `maha` (tôn kính). `Anilo` = gió, là cái thổi, tồn tại. `Salilaṃ` = nước, là cái chảy, đi. `Kalilaṃ` = rậm rạp, là cái tồn tại. `Kokilo` = chim cu, là con vật chiếm lấy tâm của chúng sanh bằng tiếng hót của mình. `Saṭhilo` = kẻ lừa dối, là người lừa dối. `Mahilā` = người phụ nữ, là người được tôn kính. 190. Kuṭā kilo. 190. Hậu tố `kila` được dùng sau (động từ căn) `kuṭ`. Kuṭa-koṭilyetīmasmā kilo hoti. Akuṭi kuṭilattamagamīti kuṭilo=vaṅko. Hậu tố `kila` được dùng sau động từ căn `kuṭ` (nghĩa là cong). `Kuṭilo` = cong, vẹo, là cái đã trở nên cong. 191. Sithilādayo. 191. Các từ như `sithila`, v.v. Sithilaādayo kilantā nipaccante. Saha khamāyaṃ, sahissa sithattaṃ, sahitumalanti sithilaṃ=adaḷhaṃ. Kampissa saṃyogādilopo, paradukkhe sati kampatīti kapilo=isi. Kaba-vaṇṇe, bassa po, akabi nīlādivaṇṇattamagamīti kapilo=vaṇṇaviseso. Mathissa mitho, mathīyatīti mithilā=pūrī, evamaññepi. Các từ sithila v.v... được hình thành bất quy tắc với hậu tố kila. Từ căn sah trong ý nghĩa chịu đựng, sah được biến thành sitha, sahitum (có thể chịu đựng) trở thành sithilaṃ = không vững chắc. Đối với căn kamp, phụ âm kép đứng đầu bị xóa bỏ, paradukkhe sati kampati (rung động trước nỗi khổ của người khác) nên có kapilo = vị tiên. Từ căn kaba trong ý nghĩa màu sắc, b biến thành p, akabi nīlādivaṇṇattamagamīti (đã đạt đến màu sắc như xanh v.v...) nên có kapilo = một loại màu sắc đặc biệt. Đối với căn math, nó biến thành mith, mathīyati (bị khuấy động) nên có mithilā = một thành phố, các trường hợp khác cũng tương tự. 192. Caṭa kaṇḍa vaṭṭa puthā kulo. 192. Hậu tố kula được dùng sau các căn caṭa, kaṇḍa, vaṭṭa, putha. Caṭa-bhedane, kaṇḍa-chedane, vaṭṭa-vattane, putha patha-vitthāre, etehi kulo hoti. Caṭati mitte bhindatīti caṭulo=cāṭukārī. Kaṇḍīyati chindīyatīti kaṇḍulo=rukkho. Vaṭṭatīti vaṭṭulo=parimaṇḍalo. Apattharīti puthulo=vitthāro. Từ căn caṭa (chia rẽ), kaṇḍa (cắt), vaṭṭa (hiện hữu), putha hoặc patha (trải rộng), hậu tố kula được dùng. Caṭati mitte bhindati (kẻ chia rẽ bạn bè) nên có caṭulo = kẻ dua nịnh. Kaṇḍīyati chindīyati (vật bị cắt) nên có kaṇḍulo = cây. Vaṭṭati (nó tròn) nên có vaṭṭulo = hình tròn. Apattharīti (nó trải rộng) nên có puthulo = rộng lớn. 193. Tumulādayo. 193. Các từ tumula v.v... Tumulaādayo kulantā nipaccante. Tama khedane, assu, atami vitthiṇṇattamagamīti tumulo=patthaṭo. Tamissa ḍuka, tamīyati [Pg.283] vikāramāpādīyatīti taṇḍulo=vīhisāro. Nipubbassa cinātissa ilopo, atthikehi nicīyateti niculo=hijjalo, evamaññepi. Các từ tumula v.v... được hình thành bất quy tắc với hậu tố kula. Từ căn tam trong ý nghĩa mệt mỏi, a biến thành u, atami vitthiṇṇattamagamīti (đã trở nên rộng lớn) nên có tumulo = lan rộng. Đối với căn tam, nó biến thành ḍuka, tamīyati vikāramāpādīyati (bị làm cho biến đổi) nên có taṇḍulo = hạt gạo. Đối với căn ci có tiếp đầu ngữ ni, i bị xóa bỏ, atthikehi nicīyate (được những người cần đến thu lượm) nên có niculo = cây hijjala, các trường hợp khác cũng tương tự. 194. Kalla kapa takka paṭā olo. 194. Hậu tố olo được dùng sau các căn kalla, kapa, takka, paṭa. Kalla-sadde, kapa-acchādane, takka-vitakke, paṭa-gamane, etehi olo hoti. Vātavegena samuddato uṭṭhahitvā kallati nadatīti kallolo=mahāvīci. Kapati dante acchādatīti kapolo=vadanekadeso. Takkīyatīti takkolaṃ=kolakaṃ. Paṭati byādhimetena gacchatīti paṭolo=tittako. Từ căn kalla (kêu), kapa (che đậy), takka (suy nghĩ), paṭa (đi), hậu tố olo được dùng. Vātavegena samuddato uṭṭhahitvā kallati nadati (trỗi dậy từ biển với sức gió và gầm rống) nên có kallolo = sóng lớn. Kapati dante acchādati (che đậy răng) nên có kapolo = một phần của mặt (má). Takkīyati (được suy nghĩ đến) nên có takkolaṃ = một loại quả thơm. Paṭati byādhim etena gacchati (bệnh tật đi qua nhờ nó) nên có paṭolo = quả mướp đắng. 195. Aṅgā ulolī. 195. Từ căn aṅg, các hậu tố ula và ulī được dùng. Aṅga-gamanattho, etasmā ulaulī honti. Aṅganti etena jānantīti aṅgulaṃ=pamāṇaṃ. Aṅgati uggacchatīti aṅgali=karasākhā. Từ căn aṅg trong ý nghĩa đi, các hậu tố ula và ulī được dùng. Aṅganti etena jānanti (người ta biết nhờ cái này) nên có aṅgulaṃ = đơn vị đo lường. Aṅgati uggacchatīti (nó vươn lên) nên có aṅgali = nhánh của bàn tay (ngón tay). 196. Añjāli. 196. Từ căn añj, hậu tố āli được dùng. Añja-byatti makkhana gati kantīsu, etasmā ali hoti. Añjeti bhattimanena pakāsetīti añjali=karapuṭo. Từ căn añj trong các ý nghĩa biểu lộ, thoa, đi, chiếu sáng, hậu tố ali được dùng. Añjeti bhattim anena pakāseti (biểu lộ lòng thành kính bằng cái này) nên có añjali = hai bàn tay chắp lại. 197. Chadā li. 197. Từ căn chad, hậu tố li được dùng. Chada-saṃvaraṇe, etasmā li hoti. Chādetīti challī=sakalikā. Từ căn chad trong ý nghĩa che đậy, hậu tố li được dùng. Chādeti (nó che đậy) nên có challī = vỏ cây, mảnh vụn. 198. Allyādayo. 198. Các từ alli v.v... Alliādayo liantā nipaccante. Ara-gamane, arati pavattatīti alli=rukkho. Nayatissa ettābhāvo, attikehi nīyatīti [Pg.284]4 nīli, ṅīmhi nīlī=gacchajāti. ‘‘Saramhā dve’’ti (1.34) lassa dvibhāve rassatte ca nillītipi hoti. Pālissa pā, pāleti rakkhatīti pāli, ṅīmhi pālī=panti. Pālissa palo, pāleti rakkhatīti palli=kuṭi. Cuda-codane, ottābhāvo, codīyatīti culli=uddhanaṃ, evamaññepi. Các từ alli v.v... được hình thành bất quy tắc với hậu tố li. Từ căn ar trong ý nghĩa đi, arati pavattati (nó tiến hành) nên có alli = cây. Đối với căn nī, không có e, attikehi nīyati (được những người cần đến mang đi) nên có nīli, khi có ṅī thì thành nīlī = một loài cây. Theo quy tắc "saramhā dve" (1.34), l được nhân đôi và nguyên âm được rút ngắn, cũng thành nillī. Đối với căn pāl, nó biến thành pā, pāleti rakkhati (nó bảo vệ) nên có pāli, khi có ṅī thì thành pālī = hàng, dòng. Đối với căn pāl, nó biến thành pal, pāleti rakkhati (nó bảo vệ) nên có palli = lều, chòi. Từ căn cud trong ý nghĩa thúc đẩy, không có o, codīyati (bị thúc đẩy, bị đốt nóng) nên có culli = lò sưởi, các trường hợp khác cũng tương tự. 199. Pilādīhyavo. 199. Từ các căn pila v.v..., hậu tố ava được dùng. Pila-vattane, palla-gamane, paṇa-byavahārathutīsu, evamādīhi avo hoti. Pilyateti pelavo=lahu. Pallatīti pallavo=kisalayaṃ. Paṇīyatīti paṇavo=mudaṅgo. Evamaññepi. Từ căn pila (hiện hữu), palla (đi), paṇa (giao dịch, ca ngợi), v.v..., hậu tố ava được dùng. Pilyate (nó hiện hữu) nên có pelavo = nhẹ nhàng. Pallati (nó mọc ra) nên có pallavo = chồi non. Paṇīyati (được ca ngợi, được đánh lên) nên có paṇavo = một loại trống nhỏ. Các trường hợp khác cũng tương tự. 200. Sāḷavādayo. 200. Các từ sāḷava v.v... Sāḷavaādayo avantā nipaccante. Sala-gamanattho, upantassa dīgho ḷattañca nipātanā. Salati pavattatīti sāḷa vo=abhisaṅkhataṃ badarādiphalakhādanīyaṃ. Kita-nivāse, ettābhāvo, ketatīti kitavo=jūtakāro, coro ca. Mū-bandhane, ūssa rassattaṃ, tuña cāvassa, munāti bandhatīti mutavo=caṇḍālo. Vala valla-saṃvaraṇe, ḷattaṃ, valati, valyateti vā vaḷavā=turaṅgakantā. Mura-saṃveḷane, murīyatīti muravo=mudaṅgo, evamaññepi. Các từ sāḷava v.v... được hình thành bất quy tắc với hậu tố ava. Từ căn sal trong ý nghĩa đi, nguyên âm cận cuối được trường hóa và l biến thành ḷ do bất quy tắc. Salati pavattati (nó tiến hành) nên có sāḷavo = một loại thực phẩm được chế biến từ các loại quả như táo ta. Từ căn kit trong ý nghĩa ở, không có e, ketati (lừa dối) nên có kitavo = kẻ cờ bạc, và cũng là kẻ trộm. Từ căn mū trong ý nghĩa trói buộc, ū được rút ngắn, và tu được thêm vào ava, munāti bandhati (trói buộc) nên có mutavo = người hạ tiện. Từ căn vala hoặc valla trong ý nghĩa che đậy, l biến thành ḷ, valati hoặc valyate (nó che đậy) nên có vaḷavā = ngựa cái. Từ căn mur trong ý nghĩa bao quanh, murīyati (bị bao quanh) nên có muravo = một loại trống, các trường hợp khác cũng tương tự. 201. Sarā āvo. 201. Từ căn sar, hậu tố āva được dùng. Saratismā āvo hoti. Sarati pavattatīti sarāvo=bhājanaviseso. Sarati pavattati (nó tiến hành) nên có sarāvo = một loại đồ đựng đặc biệt. 202. Ala mala bilā ṇuvo. 202. Từ các căn ala, mala, bila, hậu tố ṇuva được dùng. Ala-bandhane[Pg.285], mala malla-dhāraṇe, bila-bhedane, etehi ṇuvo hoti. Latāhi alīyatīti āluvo=gacchajāti. Malati dhāretīti māluvo=pattalatā. Bilati bhindatīti beluvo=rukkho. Từ căn ala (trang sức), mala hoặc malla (giữ), bila (chia rẽ), hậu tố ṇuva được dùng. Latāhi alīyati (được trang điểm bởi dây leo) nên có āluvo = một loài cây. Malati dhāreti (nó giữ) nên có māluvo = một loại dây leo lá. Bilati bhindati (nó tách ra) nên có beluvo = cây bael. 203. Gātvī vo. 203. Từ căn gā, hậu tố īva được dùng. Kā gā-saddetīmasmā īvo hoti. Gāyanti etāyāti gīvā=galo. Từ căn gā trong ý nghĩa âm thanh, hậu tố īva được dùng. Gāyanti etāya (người ta hát bằng cái này) nên có gīvā = cái cổ. 204. Suto kvatvā. 204. Từ căn su, các hậu tố kva và kvā được dùng. Su-savanetīmasmā kva kvā honti. Suṇātīti suvo=kīro. Suvā=suṇo. Từ căn su trong ý nghĩa nghe, các hậu tố kva và kvā được dùng. Suṇāti (nó nghe) nên có suvo = con vẹt. Suvā = con chó. 205. Vidvā. 205. Từ căn vid, hậu tố kvā được dùng. Vidatismā kvā pararūpābhāvo a nipaccante. Vidati jānātīti vidvā=vidū. Từ căn vid, hậu tố kvā được dùng, không có hiện tượng đồng hóa âm sau, và a được thêm vào một cách bất quy tắc. Vidati jānāti (người biết) nên có vidvā = người có trí tuệ. 206. Thuto revo. 206. Từ căn thu, hậu tố reva được dùng. Thu-abhitthave, etasmā revo hoti. Thavati siñcatīti thevo=phusitaṃ. Từ (căn) thu có nghĩa là tán thán, từ (căn) này có (hậu tố) revo. (Do đó) thavati siñcatīti thevo = phusitaṃ (giọt nước, sự vảy nước). 207. Samā rivo. 207. Từ (căn) sam có (hậu tố) rivo. Sama-upasame, etasmā rivo hoti. Sameti upasametīti sivo=umāpati, sivā=sigālo, sivaṃ=santi. (Căn) sam có nghĩa là lắng dịu, từ (căn) này có (hậu tố) rivo. (Do đó) sameti upasametīti sivo = umāpati (thần Siva), sivā = sigālo (con chó rừng), sivaṃ = santi (sự an tịnh). 208. Chadā ravi. 208. Từ (căn) chad có (hậu tố) ravi. Chada-saṃvaraṇe[Pg.286], etasmā ravi hoti. Chādetīti chavi=juti. (Căn) chad có nghĩa là che đậy, từ (căn) này có (hậu tố) ravi. (Do đó) chādetīti chavi = juti (sự sáng chói, làn da). 209. Pūra timā kiso rasso ca. 209. Từ (các căn) pūra và tim có (hậu tố) kiso, và (nguyên âm dài) được rút ngắn. Pūra-pūraṇe, tima-temane, etehi kiso hoti ūssa rasso ca. Pūretīti puriso=pumā. (Pure uccaṭṭhāne seti pavattatīti vā puriso=sova.) Temetīti timisaṃ=tamo. (Căn) pūra có nghĩa là làm cho đầy, (căn) tima có nghĩa là làm cho ướt, từ những (căn) này có (hậu tố) kiso, và (nguyên âm) ū được rút ngắn. (Do đó) pūretīti puriso = pumā (người nam). (Hoặc là, pure uccaṭṭhāne seti pavattatīti vā puriso = sova: người nằm hay hiện hữu ở nơi cao tột là thành phố). Temetīti timisaṃ = tamo (bóng tối). 210. Karā īso. 210. Từ (căn) kar có (hậu tố) īso. Karotismā īso hoti. Karīyatīti karīsaṃ=gūthaṃ. Từ (căn) kar có (hậu tố) īso. (Do đó) karīyatīti karīsaṃ = gūthaṃ (phân). 211. Sirīsādayo. 211. (Các từ) sirīsa v.v... Sirīsaādayo īsantā nipaccante. Saratissa assi, sappadaṭṭhakālādīsu sarīyatīti sirīso=rukkho. Pūrissa rassattaṃ, pūretīti purīsaṃ=gūthaṃ. Talissa dīgho, talati sattānaṃ patiṭṭhānaṃ bhavatīti tālīsaṃ=osadhiviseso, evamaññepi. Các từ sirīsa v.v... được thành lập bất quy tắc với hậu tố īsa. Từ (căn) sar có (hậu tố) assi, sappadaṭṭhakālādīsu sarīyatīti sirīso = rukkho (cây sirīsa, được tìm đến vào lúc bị rắn cắn v.v...). Đối với (căn) pūr có sự rút ngắn, pūretīti purīsaṃ = gūthaṃ (phân). Đối với (căn) tal có sự kéo dài, talati sattānaṃ patiṭṭhānaṃ bhavatīti tālīsaṃ = osadhiviseso (một loại dược thảo đặc biệt), và các trường hợp khác cũng như vậy. 212. Karā ribbiso. 212. Từ (căn) kar có (hậu tố) ribbiso. Karotismā ribbiso hoti. Karīyatīti kibbisaṃ=pāpaṃ. Từ (căn) kar có (hậu tố) ribbiso. (Do đó) karīyatīti kibbisaṃ = pāpaṃ (tội lỗi). 213. Sasāsa vasa visa hana vana manāna kamā so. 213. Từ (các căn) sasa, asa, vasa, visa, hana, vana, man, ana, kam có (hậu tố) so. Sasa-gati hiṃsā vissasa pāṇanesu, asa-khepane, vasa-nivāse, visa-pavisane, hana-hiṃ sāyaṃ, vana sana-sambhattiyaṃ, mana-ñāṇe, ana-pāṇane, kama-icchāyaṃ, etehi so hoti, sasanti jīvanti sattā etenāti sassaṃ=kalamādi, asati khipatīti asso=hayo[Pg.287]. Vasanti etthāti vassaṃ=saṃvaccharo. Visatīti vesso=tatiyavaṇṇo. Haññateti haṃso=sitacchado. Vanoti pattharatīti vaṃso=santāno, veḷu ca. Maññateti maṃsaṃ=pisitaṃ, anati jīvati etenāti aṃso=ekāṭṭhāso, bhujasiro ca. Kāmīyatīti kaṃso=parimāṇaṃ. (Căn) sasa có nghĩa là đi, làm hại, tin tưởng, thở; (căn) asa có nghĩa là ném; (căn) vasa có nghĩa là ở; (căn) visa có nghĩa là đi vào; (căn) han có nghĩa là làm hại; (căn) vana và sana có nghĩa là chia sớt; (căn) man có nghĩa là biết; (căn) an có nghĩa là thở; (căn) kam có nghĩa là mong muốn; từ những (căn) này có (hậu tố) so. (Do đó) sasanti jīvanti sattā etenāti sassaṃ = kalamādi (lúa v.v...); asati khipatīti asso = hayo (con ngựa); vasanti etthāti vassaṃ = saṃvaccharo (năm); visatīti vesso = tatiyavaṇṇo (giai cấp thứ ba); haññateti haṃso = sitacchado (con ngỗng); vanoti pattharatīti vaṃso = santāno, veḷu ca (dòng dõi, và cây tre); maññateti maṃsaṃ = pisitaṃ (thịt); anati jīvati etenāti aṃso = ekāṭṭhāso, bhujasiro ca (phần, và vai); kāmīyatīti kaṃso = parimāṇaṃ (vật đo lường). 214. Āmi thu ku sīto saka. 214. Từ (các căn) ā-mi, thu, ku, sī có (hậu tố) saka. Āpubbo mi-pakkhepe, thu-abhitthave ku-sadde, sī-saye, etehi saka hoti. Āmīyati anto pakkhipīyatīti āmisaṃ=bhakkhaṃ. Thavīyatīti thuso=vīhitaco. Kavati vātena nadatīti kuso=tiṇaviseso. Sayanti ettha ūkāti sīsaṃ=muddhā, kālatipu ca. (Căn) mi có tiếp đầu ngữ ā có nghĩa là ném vào, (căn) thu có nghĩa là tán thán, (căn) ku có nghĩa là kêu, (căn) sī có nghĩa là nằm, từ những (căn) này có (hậu tố) saka. (Do đó) āmīyati anto pakkhipīyatīti āmisaṃ = bhakkhaṃ (vật thực); thavīyatīti thuso = vīhitaco (vỏ lúa); kavati vātena nadatīti kuso = tiṇaviseso (một loại cỏ đặc biệt); sayanti ettha ūkāti sīsaṃ = muddhā, kālatipu ca (đầu, và chì). 215. Phassādayo. 215. (Các từ) phassa v.v... Phassaādayo sakaantā nipaccante. Phusa-samphasse, ussatthaṃ, phusatīti phasso=kāyaviññāṇavisayo. Phusso=nakkhattaṃ. Pusa posane, posīyatīti pussaṃ=phalaviseso. Bhū-sattāyaṃ, bhūssa rasso, abhavīti bhusaṃ=tucchadhaññaṃ, aṃkissa uka, aṅketi anena aññeti aṅkuso=gajapatodo. Phāya-vuddhiyaṃ, papubbo, yalopo, phāyati vuddhiṃ gacchatīti papphāsaṃ=dehakoṭṭhāsaviseso. Kalismā sassa māña, kulismā ca, kalīyati parimīyatīti kammāso=sabalo, kammāsaṃ=pāpaṃ. Kulati pattharatīti kummāso=bhakkhaviseso. Manissa jūka, maññati sadhanattaṃ etāyāti mañjūsā=kaṭṭhapeḷā. Pīssa yūka, piṇetīti pīyūsaṃ=amataṃ. Kula-saṃvaraṇe, ika, kulīyati saṃvarīyatīti kulisaṃ=vajiraṃ[Pg.288]. Bala-saṃvaraṇe, ika, lassa ḷattañca, balati etena macche gaṇhātīti baḷiso=macchavedhanaṃ. Mahissa eka, mahīyatīti mahesī=katābhisekā padhānitthī, evamaññepi. Các từ phassa v.v... được thành lập bất quy tắc với hậu tố saka. (Căn) phus có nghĩa là xúc chạm, có (hậu tố) ussa, phusatīti phasso = kāyaviññāṇavisayo (đối tượng của thân thức); phusso = nakkhattaṃ (chòm sao). (Căn) pus có nghĩa là nuôi dưỡng, posīyatīti pussaṃ = phalaviseso (một loại quả đặc biệt). (Căn) bhū có nghĩa là hiện hữu, (nguyên âm) bhū được rút ngắn, abhavīti bhusaṃ = tucchadhaññaṃ (hạt lép); từ (căn) aṃk có (hậu tố) uka, aṅketi anena aññeti aṅkuso = gajapatodo (cây móc voi). (Căn) phāy có nghĩa là tăng trưởng, có tiếp đầu ngữ pa, và loát bỏ ya, phāyati vuddhiṃ gacchatīti papphāsaṃ = dehakoṭṭhāsaviseso (một bộ phận đặc biệt của cơ thể, tức là phổi). Từ (căn) kal, sa được biến thành māña, và từ (căn) kul, kalīyati parimīyatīti kammāso = sabalo (lốm đốm), kammāsaṃ = pāpaṃ (tội lỗi). Kulati pattharatīti kummāso = bhakkhaviseso (một loại thức ăn đặc biệt). Từ (căn) man có (hậu tố) jūka, maññati sadhanattaṃ etāyāti mañjūsā = kaṭṭhapeḷā (cái tráp gỗ). Từ (căn) pī có (hậu tố) yūka, piṇetīti pīyūsaṃ = amataṃ (cam lồ). (Căn) kula có nghĩa là che đậy, có (hậu tố) ika, kulīyati saṃvarīyatīti kulisaṃ = vajiraṃ (sấm sét). (Căn) bala có nghĩa là che đậy, có (hậu tố) ika, và la được biến thành ḷa, balati etena macche gaṇhātīti baḷiso = macchavedhanaṃ (lưỡi câu). Từ (căn) mah có (hậu tố) eka, mahīyatīti mahesī = katābhisekā padhānitthī (vị hoàng hậu đã làm lễ đăng quang), và các trường hợp khác cũng như vậy. 216. Suto ṇisaka. 216. Từ (căn) su có (hậu tố) ṇisaka. Suṇātismā ṇisaka hoti. Suṇātīti suṇisā=puttabhariyā. Từ (căn) su có (hậu tố) ṇisaka. (Do đó) suṇātīti suṇisā = puttabhariyā (vợ của con trai). 217. Vetāta yu panāla kala camā aso. 217. Từ (các căn) veta, ata, yu, pan, āla, kala, cam có (hậu tố) aso. Veta-suttiyo dhātu, ata-sātaccagamane, yu-missane, panathutiyaṃ, ala-bandhane, kala-saṅkhyāne, cama-adane, etehi aso hoti. Vetati pavattatīti vetaso=vānīro. Atati vāterito niccaṃ vedhattaṃ yātīti ataso=vanappativiseso vīmhi abhasī=gacchaviseso. Yavīyati missīyatīti yavaso=pasughāso. Paññate thavīyateti panaso=kaṇḍaṇīphalo. Alīyati bandhiyatīti alaso=mandakārī. Kalīyatīti kalaso=kumbho. Camati adati anenāti camaso=homabhājanaṃ. (Căn) veta là một căn giống như sợi chỉ, (căn) ata có nghĩa là đi liên tục, (căn) yu có nghĩa là trộn lẫn, (căn) pan có nghĩa là tán thán, (căn) ala có nghĩa là buộc, (căn) kala có nghĩa là đếm, (căn) cam có nghĩa là ăn, từ những (căn) này có (hậu tố) aso. (Do đó) vetati pavattatīti vetaso = vānīro (cây mây); atati vāterito niccaṃ vedhattaṃ yātīti ataso = vanappativiseso vīmhi abhasī = gacchaviseso (một loại cây rừng đặc biệt, cây lanh); yavīyati missīyatīti yavaso = pasughāso (cỏ cho gia súc); paññate thavīyateti panaso = kaṇḍaṇīphalo (cây mít); alīyati bandhiyatīti alaso = mandakārī (người lười biếng); kalīyatīti kalaso = kumbho (cái bình); camati adati anenāti camaso = homabhājanaṃ (vật dụng cúng tế). 218. Vaya diva kara karehyasaṇasakapāsakasā. 218. Từ (các căn) vay, div, kar, kar có (các hậu tố) asaṇa, saka, pāsa, kasa theo thứ tự. Vayatyādīhi asaṇaādayo honti yathākkamaṃ. Vayati gacchatīti vāyaso=kāko. Dibbanti etthāti divaso=dinaṃ. Karīyatīti kappāso=suttasambhavo. Kibbisaṃ karotīti kakkaso=pharuso. Từ (các căn) vay v.v... có (các hậu tố) asaṇa v.v... theo thứ tự. (Do đó) vayati gacchatīti vāyaso = kāko (con quạ). Dibbanti etthāti divaso = dinaṃ (ngày). Karīyatīti kappāso = suttasambhavo (bông gòn). Kibbisaṃ karotīti kakkaso = pharuso (thô lỗ). 219. Sasa masa daṃsāsā su. 219. Từ (các căn) sasa, masa, daṃs, as có (hậu tố) su. Sasādīhi [Pg.289] su hoti. Sasati jīvatīti sassu=jayampatīnaṃ mātā. Masīyatīti massu=purisamukhe pavaddhalomāni. ‘‘Lopo’’ti (1.39) niggahītalopo, daṃsīyati bandhamanenāti dassu=coro. Asīyati khipīyatīti assu=bappo. Từ (các căn) sasa v.v... có (hậu tố) su. (Do đó) sasati jīvatīti sassu = jayampatīnaṃ mātā (mẹ của vợ chồng). Masīyatīti massu = purisamukhe pavaddhalomāni (lông mọc trên mặt người nam). Theo cú pháp ‘‘lopo’’ (1.39) niggahīta được loát bỏ, daṃsīyati bandhamanenāti dassu = coro (kẻ trộm). Asīyati khipīyatīti assu = bappo (nước mắt). 220. Vidā dasuka. 220. Từ (căn) vid có (hậu tố) dasuka. Vidismā dasuka hoti. Vidati jānātīti viddasu=vidvā. Từ (căn) vid có (hậu tố) dasuka. (Do đó) vidati jānātīti viddasu = vidvā (người có trí). 221. Sasā rīho. 221. Từ (căn) sas có (hậu tố) rīho. Sasatismā rīho hoti. Sasati hiṃsatīti sīho=kesarī. Từ (căn) sas, rīha được hình thành. Sasati có nghĩa là sát hại, do đó có từ sīho = kesarī (sư tử). 222. Jīvāmā ho vamā ca. 222. Từ (các căn) jīv và am, (hậu tố) ha được dùng, và va cùng mā là (các biến đổi) cuối cùng. Jīva-pāṇadhāraṇe, ama-gamane, etehī ho hoti, vamā cāntādesā yathākkamaṃ, ādesavidhānaṃ pana pararūpabādhanatthaṃ. ‘‘Byañjane dīgharassā’’ti (1.39) rassattaṃ, jīvanti etāyāti jivhā=rasanā. Amati pavattatīti amhaṃ=asmā. Papubbe amati pavattatīti pamhaṃ=pakhumaṃ. (Căn) jīv có nghĩa là duy trì sự sống, (căn) am có nghĩa là đi. Từ những (căn) này, (hậu tố) ha được dùng, và va cùng mā lần lượt là các biến đổi cuối cùng. Quy tắc biến đổi này là để ngăn chặn hiện tượng pararūpa. Theo quy tắc “Byañjane dīgharassā” (1.39), (nguyên âm) được rút ngắn. Jīvanti etāyā (chúng sinh sống nhờ nó) là jivhā = rasanā (cái lưỡi). Amati pavattatī (nó đi, nó diễn tiến) là amhaṃ = asmā (đá). Khi có tiếp đầu ngữ pa, amati pavattatī là pamhaṃ = pakhumaṃ (lông mi). 223. Taṇhādayo. 223. Các từ như taṇhā. Taṇhaādayo hantā nipaccante. Tasa-pipāsāyaṃ, sassa ṇattaṃ, evamupari ca, tasati pātumicchati etāyāti taṇhā=lo bho. Kasa-vilekhane, kasatīti kaṇho=kāḷo. Juta-dittiyaṃ, tassa ṇattaṃ, ottābhāvo ca, jotetīti juṇhā=canda- pabhā[Pg.290]. Mīlissa ḷo, nimīlantyanena akkhīnīti mīḷhaṃ-gūthaṃ. Gāhissa ḷo, gayhatīti gāḷhaṃ, dahissa ḷo, dahatīti daḷhaṃ, bahissa ḷo, dīgho ca, bahati vuddhiṃ vacchatīti bāḷhaṃ, ete tayo daḷhatthā. Gamissa assi, gacchatīti gimho-nidāgho. Paṭakalānaṃ aka ca, paṭati yātīti paṭaho=bheriviseso. Kalīyati parimīyati anena sūrabhāvoti kalaho=vivādo. Kaṭavarānaṃ āka, kaṭanti ettha osadhādiṃ maddantīti kaṭāho=bhājanaviseso. Varīyatīti varāho=sūkaro. Lunātissa o, lunāti etenāti lohaṃ=ayādi. Evamaññepi. Các từ như taṇhā được hình thành với hậu tố ha. Từ (căn) tas (khát), s biến thành ṇ, và tương tự cho các trường hợp trên; tasati pātumicchati etāyā (cái mà qua đó người ta khát, muốn uống) là taṇhā = lobha (tham ái). Từ (căn) kas (cày, cào), kasatī là kaṇho = kāḷo (màu đen). Từ (căn) jut (chiếu sáng), t của nó biến thành ṇ, và không có otta; jotetī (nó chiếu sáng) là juṇhā = candappabhā (ánh trăng). Từ (căn) mīl, (hậu tố) ha được dùng; nimīlantyanena akkhīni (cái mà qua đó mắt nhắm lại) là mīḷhaṃ = gūthaṃ (phân). Từ (căn) gāh, (hậu tố) ha được dùng; gayhatī (được nắm giữ) là gāḷhaṃ (chắc chắn). Từ (căn) dah, (hậu tố) ha được dùng; dahatī (nó đốt cháy) là daḷhaṃ (kiên cố). Từ (căn) bah, (hậu tố) ha được dùng, và (nguyên âm) được trường hóa; bahati vuddhiṃ gacchati (nó tăng trưởng) là bāḷhaṃ (mạnh mẽ). Ba từ này có nghĩa là kiên cố. Từ (căn) gam, (hậu tố) ha được dùng; gacchatī (nó đi) là gimho = nidāgho (mùa hè). Từ (các căn) paṭ và kal, (hậu tố) aha được dùng; paṭati yāti (nó đi) là paṭaho = bheriviseso (một loại trống). Kalīyati parimīyati anena sūrabhāvo (cái mà qua đó sự dũng mãnh được đo lường) là kalaho = vivādo (sự cãi vã). Từ (các căn) kaṭ và var, (hậu tố) āha được dùng; kaṭanti ettha osadhādiṃ maddanti (nơi mà người ta nghiền thuốc v.v.) là kaṭāho = bhājanaviseso (một loại đồ chứa). Varīyatī (được lựa chọn) là varāho = sūkaro (con heo). Từ (căn) lunāti, (hậu tố) ha được dùng; lunāti etena (cái mà người ta dùng để cắt) là lohaṃ = ayādi (kim loại). Tương tự cho các từ khác. 224. Paṇussahā hihī ṇoḷaṅa ca. 224. Từ (các căn) paṇ và us+sah, (các hậu tố) hi và hī được dùng, và ṇa, o, ḷa, ṅa là (các biến đổi) cuối cùng. Paṇā upubbasahā ca hihī honti yathākkamaṃ, ṇaoḷaṅa cāntādesā, ādesavidhānasāmatthiyā pararūpābhāvo, paṇīyati voharīyatīti paṇhi=pādassa pacchābhāgo. Ussahatīti ussāḷhī-vīriyaṃ. Từ (căn) paṇ và từ (căn) sah có tiếp đầu ngữ u, các (hậu tố) hi và hī lần lượt được dùng, và ṇa, o, ḷa, ṅa là các biến đổi cuối cùng. Do hiệu lực của quy tắc biến đổi, không có hiện tượng pararūpa. Paṇīyati voharīyatī (được giao dịch, được sử dụng) là paṇhi = pādassa pacchābhāgo (gót chân). Ussahatī (nó cố gắng) là ussāḷhī = vīriyaṃ (sự tinh tấn). 225. Khī mi pī cu mā vākāhi ḷo ussa vā dīgho ca. 225. Từ (các căn) khī, mi, pī, cu, mā, vā, kā, (hậu tố) ḷa được dùng, và u có thể được trường hóa hoặc không. Khī-khaye, mi-pakkhepe, pī-tappane, cu-cavane, mā-māne, vī vā-gamane, kā gā-sadde, etehi ḷo hoti, ukārassa vā dīgho ca. Khīyatīti khelo=lālā. Mīyati pakkhipīyatīti meḷā=masi. Piṇetīti peḷā=bhājanaviseso. Cavatīti cūḷā=sikhā. Coḷo=pilotiko. Mīyati parimīyatīti māḷo=ekakūṭasaṅgahito anekakoṇavanto paṭissayaviseso. Vāti gacchatīti vāḷo=caṇḍamigo. Kāyati pharusaṃ vadatīti kāḷo=kaṇho, vīmhi kāḷī=kaṇhā. (Căn) khī (hủy hoại), mi (ném), pī (làm hài lòng), cu (rơi rụng), mā (đo lường), vī hoặc vā (đi), kā hoặc gā (kêu), từ những (căn) này, (hậu tố) ḷa được dùng, và nguyên âm u có thể được trường hóa hoặc không. Khīyatī (nó bị hủy hoại) là khelo = lālā (nước bọt). Mīyati pakkhipīyatī (nó được ném vào) là meḷā = masi (bồ hóng). Piṇetī (nó làm hài lòng) là peḷā = bhājanaviseso (một loại hộp đựng). Cavatī (nó rơi rụng) là cūḷā = sikhā (búi tóc). Coḷo = pilotiko (vải). Mīyati parimīyatī (nó được đo lường) là māḷo = ekakūṭasaṅgahito anekakoṇavanto paṭissayaviseso (một loại nhà có nhiều góc, được gộp lại dưới một mái). Vāti gacchatī (nó đi) là vāḷo = caṇḍamigo (thú dữ). Kāyati pharusaṃ vadatī (nó nói lời thô ác) là kāḷo = kaṇho (màu đen); ở giống cái là kāḷī = kaṇhā (màu đen). 226. Guto ḷaka ca. 226. Từ (căn) gu, (các hậu tố) ḷaka và ḷa được dùng. Gu-saddetīmasmā [Pg.291] ḷaka hoti ḷo ca. Gavati pavattati etenāti guḷo=ucchuvikāro. Goḷo=lakuṇḍako. Từ (căn) gu (kêu) này, (các hậu tố) ḷaka và ḷa được dùng. Gavati pavattati etena (cái mà qua đó nó kêu, nó diễn tiến) là guḷo = ucchuvikāro (đường mật). Goḷo = lakuṇḍako (quả cầu). 227. Paṅguḷādayo. 227. Các từ như paṅguḷa. Paṅguḷaādayo ḷaka antā nipaccante. Khañja-gativekalle, paṅguādeso, akhañji gativekallamāpajjīti paṅgaḷo=pīṭhasappī. Karotismā ḷassa khaña, kibbisaṃ karotīti kakkhaḷo=kurūro. Kukatissa kuka, kukyati pāpakārīhi ādīyatīti kukkuḷaṃ=saṅku saṃkiṇṇo sobbho. Kukkuḷo=thusaggī. Maṃkissa uka, bindu lopo ca, maṃketi vanaṃ maṇḍetīti makuḷo=avikasitakusumaṃ. Các từ như paṅguḷa được hình thành với hậu tố ḷaka. Từ (căn) khañj (đi khập khiễng), paṅgu là từ thay thế; akhañji gativekallamāpajji (người bị tật ở chân) là paṅgaḷo = pīṭhasappī (người què). Từ (căn) karoti, (hậu tố) ḷa được dùng và kha được lặp lại; kibbisaṃ karotī (người làm điều ác) là kakkhaḷo = kurūro (tàn nhẫn). Từ (căn) kukat, kuka được dùng; kukyati pāpakārīhi ādīyatī (nơi được những kẻ làm ác sử dụng) là kukkuḷaṃ = saṅku saṃkiṇṇo sobbho (hầm chông). Kukkuḷo = thusaggī (đống trấu cháy). Từ (căn) maṃk, uka được dùng, và bindu bị lược bỏ; maṃketi vanaṃ maṇḍetī (nó trang điểm cho khu rừng) là makuḷo = avikasitakusumaṃ (nụ hoa chưa nở). 228. Pāto ḷi. 228. Từ (căn) pā, (hậu tố) ḷi được dùng. Pātismā ḷi hoti. Atthaṃ pāti rakkhatīti pāḷi=tanti. Từ (căn) pā, (hậu tố) ḷi được dùng. Atthaṃ pāti rakkhatī (cái gìn giữ ý nghĩa) là pāḷi = tanti (thánh điển). 229. Vīto ḷu. 229. Từ (căn) vī, (hậu tố) ḷu được dùng. Vītismā ḷu hoti. Veti pavattatīti veḷu=veṇu. Từ (căn) vī, (hậu tố) ḷu được dùng. Veti pavattatī (nó diễn tiến) là veḷu = veṇu (cây tre). (Iti avaggapaccayavidhānaṃ). (Như vậy là phần quy tắc về các hậu tố không thuộc nhóm). Iti moggallāne byākaraṇe vuttiyaṃ Như vậy, trong phần giải thích ngữ pháp của Moggallāna Ṇvādikaṇḍo sattamo. Chương thứ bảy về các hậu tố Ṇva, v.v. Suttaṃ dhātu gaṇo ṇvādi, nāmaliṅgānusāsanaṃ; Yassa tiṭṭhati jīvhagge, sa byākaraṇakesarī. Kinh, căn, nhóm, các hậu tố như ṇva, và giáo huấn về danh từ và giống; người nào mà những điều này nằm trên đầu lưỡi, người ấy là bậc sư tử trong ngữ pháp. Samattā cāyaṃ moggallānavutti Và bản giải thích của Moggallāna này đã hoàn tất Sattahi bhāṇavārehi. trong bảy bhāṇavāra (phần tụng đọc). 1. 1. Yassa [Pg.292] rañño pabhāvena, bhāvitattayamākulaṃ; Anākulaṃ duladdhīhi, pāpabhikkhūhi sabbaso. Nhờ oai lực của đức vua ấy, giáo pháp vốn bị khuấy động bởi các tà kiến và các ác tỳ-khưu, đã trở nên hoàn toàn không còn bị khuấy động. 2. 2. Laṅkāya munirājassa, sāsanaṃ sādhu saṇṭhikaṃ; Puṇṇacandasamāyogā, vāridhīva vivaddhate. Tại Laṅkā, giáo pháp của đức Phật, bậc Vua của các bậc Thánh, được khéo thiết lập; (giáo pháp ấy) tăng trưởng như đại dương khi trăng tròn xuất hiện. 3. 3. Parakkamabhuje tasmiṃ, saddhābuddhiguṇodite; Manuvaṃsaddhajākāre, laṅkādīpaṃ pasāsati. Khi ngài Parakkamabhuja ấy, người được trang nghiêm với các đức tính tín và tuệ, người như ngọn cờ của dòng dõi Manu, đang cai trị hòn đảo Laṅkā. 4. 4. Moggallānena therena, dhīmatā sucivuttinā; Racitaṃ yaṃ suviññeyya-masandiddha’manākulaṃ. (Tác phẩm) do trưởng lão Moggallāna, bậc trí tuệ, có hạnh thanh tịnh, đã biên soạn, là tác phẩm dễ hiểu, không mơ hồ, và không rối rắm. 5. 5. Asesavisayabyāpi, jinabyappatha nissayaṃ; Saddhasattha’manāyāsa-sādhiyaṃ buddhivaddhanaṃ. (Tác phẩm ấy) bao trùm mọi chủ đề, dựa trên con đường của bậc Chiến Thắng, là một môn khoa học về từ ngữ có thể được thành tựu không khó nhọc, và làm tăng trưởng trí tuệ. 6. 6. Tassa vutti samāsena, vipulatthapakāsanī; Racitā puna teneva, sāsanujjotakārināti. Bản giải thích của nó, một cách tóm tắt, làm sáng tỏ ý nghĩa sâu rộng, đã được chính vị ấy, người làm rạng rỡ giáo pháp, biên soạn lại. Moggallānabyākaraṇaṃ niṭṭhitaṃ. Ngữ pháp Moggallāna đã hoàn tất.