Tipiṭaka Translation

? Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

? ပူဇော်အထူးကို ခံတော်မူထိုက်သော၊ (အလုံးစုံသောတရားတို့ကို) ကိုယ်တိုင် မှန်ကန်စွာ သိတော်မူသော ထိုမြတ်စွာဘုရားအား ရှိခိုးပါ၏။

Moggallānasuttapāṭho

မောဂ္ဂလ္လာနသုတ်ပါဌ်

(1) Paṭhamo kaṇḍo (saññādi)

(၁) ပထမကဏ္ဍ (သညာစသည်)

1. Aādayo [Pg.1] titālīsa vaṇṇā.

၁. အ အစရှိသော အက္ခရာတို့သည် လေးဆယ့်သုံးလုံး ဖြစ်ကုန်၏။

2. Dasā-do sarā.

၂. အစ၌ရှိသော အက္ခရာဆယ်လုံးတို့သည် သရမည်ကုန်၏။

3. Dvedve savaṇṇā.

၃. နှစ်လုံးစီ နှစ်လုံးစီတို့သည် သဝဏ် (အသံတူအက္ခရာ) မည်ကုန်၏။

4. Pubbo rasso.

၄. ရှေ့အက္ခရာသည် ရဿမည်၏။

5. Paro dīgho.

၅. နောက်အက္ခရာသည် ဒီဃမည်၏။

6. Kādayo byañjanā.

၆. က အစရှိသော အက္ခရာတို့သည် ဗျည်းမည်ကုန်၏။

7. Pañca pañcakā vaggā.

၇. ငါးလုံးစီရှိသော အစုငါးစုတို့သည် ဝဂ်မည်ကုန်၏။

8. Bindu niggahītaṃ.

၈. အပြောက် (ဗိန္ဒု) သည် နိဂ္ဂဟိတ်မည်၏။

9. Iyuvaṇṇā jhalā nāmassante.

၉. နာမ်၏အဆုံး၌ရှိသော ဣဝဏ် ဥဝဏ်တို့သည် ဈ၊ လ မည်ကုန်၏။

10. Pitthiyaṃ.

၁၀. ဣတ္ထိလိင်၌လည်း (ဈ၊ လ မည်ကုန်၏)။

11. Ghā.

၁၁. အာ-အက္ခရာသည် (ဣတ္ထိလိင်၌) ဃာမည်၏။

12. Go syālapane.

၁၂. ဂေါသဒ္ဒါသည် သိဝိဘတ်နှင့် အာလပနဝိဘတ်တို့၌ (ဃာမည်၏)။

(Saññā)

(သညာ)

13. Vidhibbisesanantassa.

၁၃. စည်းကမ်း (ဝိဓိ) သည် ဝိသေသနပြုအပ်သော သဒ္ဒါ၏အဆုံးရှိသော အနက်အား ဖြစ်၏။

14. Sattamiyaṃ pubbassa.

၁၄. သတ္တမီဝိဘတ်ဖြင့် ညွှန်ပြအပ်သော ကိစ္စသည် ရှေ့အက္ခရာအား ဖြစ်၏။

15. Pañcamiyaṃ parassa.

၁၅. ပဉ္စမီဝိဘတ်ဖြင့် ညွှန်ပြအပ်သော ကိစ္စသည် နောက်အက္ခရာအား ဖြစ်၏။

16. Ādissa[Pg.2].

၁၆. (နောက်အက္ခရာ၏) အစအက္ခရာအား ဖြစ်၏။

17. Chaṭṭhiyantassa.

၁၇. ဆဋ္ဌီဝိဘတ်ဖြင့် ညွှန်ပြအပ်သော ကိစ္စသည် (ညွှန်ပြအပ်သော သဒ္ဒါ၏) အဆုံးအက္ခရာအား ဖြစ်၏။

18. Vānubandho.

၁၈. ဝ-အနုဗန္ဓရှိသော ကိစ္စသည် ဝိကပ် (ရွေးချယ်နိုင်ခွင့်) ဖြစ်၏။

19. Ṭānubandhā-nekavaṇṇā sabbassa.

၁၉. ဋ-အနုဗန္ဓရှိသော အက္ခရာနှင့် အက္ခရာများစွာရှိသော အာဒေသတို့သည် အလုံးစုံသော သဒ္ဒါ၏ကိုယ်စား ဖြစ်ကုန်၏။

20. Ñakānubandhādyantā.

၂၀. ဉ-အနုဗန္ဓ၊ က-အနုဗန္ဓ ရှိကုန်သော အက္ခရာတို့သည် အစနှင့် အဆုံး၌ ဖြစ်ကုန်၏။

21. Mānubandho sarānamantā paro.

၂၁. မ-အနုဗန္ဓရှိသော အက္ခရာသည် သရတို့၏ အဆုံးသရ၏ နောက်၌ ဖြစ်၏။

22. Vippaṭisedhe.

၂၂. စည်းကမ်းနှစ်ခု ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သောအခါ (နောက်စည်းကမ်းသည် အားရှိ၏)။

23. Saṅketo-navayavo-nubandho.

၂၃. အနုဗန္ဓသည် အမှတ်သင်္ကေတမျှသာ ဖြစ်၍ အစိတ်အပိုင်း မဟုတ်ပေ။

24. Vaṇṇaparena savaṇṇo-pi.

၂၄. ဝဏ္ဏသဒ္ဒါ နောက်၌ရှိသော အက္ခရာသည် သဝဏ်ကိုလည်း ယူအပ်၏။

25. Ntu vantumantvāvantutavantusambandhī.

၂၅. န္တု-သဒ္ဒါသည် ဝန္တု၊ မန္တု၊ အာဝန္တု၊ တဝန္တု သဒ္ဒါတို့နှင့် စပ်ဆိုင်၏။

Paribhāsā

(ပရိဘာသာ)

26. Saro lopo sare.

၂၆. သရသည် နောက်သရရှိသော် ချေခြင်းသို့ ရောက်၏။

27. Paro kvaci.

၂၇. နောက်သရသည် အချို့သောနေရာ၌ (ချေခြင်းသို့ ရောက်၏)။

28. Na dve vā.

၂၈. (သရကို ချေသောအခါ) နှစ်လုံးဆင့်ခြင်းသည် မဖြစ်၊ သို့မဟုတ် ဝိကပ် ဖြစ်၏။

29. Yuvaṇṇānameo luttā.

၂၉. ဣဝဏ် ဥဝဏ်တို့သည် (ရှေ့သရကို) ချေအပ်သည်ရှိသော် ဧ၊ ဩ ဖြစ်ကုန်၏။

30. Yavā sare.

၃၀. သရရှိသော် (ဣဝဏ် ဥဝဏ်တို့သည်) ယ၊ ဝ ဖြစ်ကုန်၏။

31. Eonaṃ.

၃၁. ဧ၊ ဩ တို့သည်လည်း (သရရှိသော် ယ၊ ဝ ဖြစ်ကုန်၏)။

32. Gossāvaṅa.

၃၂. ဂေါသဒ္ဒါ၏ (ဩသည် သရရှိသော်) အဝ ဖြစ်၏။

33. Byañjane dīgharassā.

၃၃. ဗျည်းရှိသော် ဒီဃနှင့် ရဿတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

34. Saramhā dve.

၃၄. သရ၏နောက်၌ (ဗျည်းသည်) နှစ်လုံးဆင့် ဖြစ်၏။

35. Catutthadutiyesvesaṃ tatiyapaṭhamā.

၃၅. စတုတ္ထနှင့် ဒုတိယဗျည်းတို့ နှစ်လုံးဆင့်ရာ၌ ထိုဗျည်းတို့၏ ရှေ့မှ တတိယနှင့် ပထမဗျည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

36. Vī-tisse-ve [Pg.3] vo.

၃၆. ဝီ၊ တိ၊ သေ၊ ဝေ-သရတို့၏ နောက်၌ ဝ-အက္ခရာ ဖြစ်၏။

37. Eonama vaṇṇe.

၃၇. ဧ၊ ဩ တို့ကို အဝဏ္ဏသရ ဖြစ်စေ၏။

38. Niggahītaṃ.

၃၈. နိဂ္ဂဟိတ် ဖြစ်၏။

39. Lopo.

၃၉. ချေခြင်း ဖြစ်၏။

40. Parasarassa.

၄၀. နောက်သရ၏ ချေခြင်း ဖြစ်၏။

41. Vagge vagganto.

၄၁. ဝဂ်၌ ဝဂ်အဆုံးအက္ခရာ ဖြစ်၏။

42. Yevahisu ño.

၄၂. ယေ၊ ဝှေ၊ ဟိ တို့၌ ည-အက္ခရာ ဖြစ်၏။

43. Ye saṃssa.

၄၃. ယေ-၌ သ-အက္ခရာ ဖြစ်၏။

44. Mayadā sare.

၄၄. သရ၏ ရှေ့၌ မ၊ ယ၊ ဒ အက္ခရာတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

45. Vanataragā cā-gamā.

၄၅. ဝ၊ န၊ တ၊ ရ၊ ဂ နှင့် စ-အက္ခရာတို့သည် အာဂုံ ဖြစ်ကုန်၏။

46. Chā ḷo.

၄၆. ဆ-အက္ခရာ နောက်၌ ဠ-အက္ခရာ ဖြစ်၏။

47. Tadaminādīni.

၄၇. တဒမိနာဒိ အစရှိသည်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။

48. Tavaggavaraṇānaṃ ye cavaggabayañā.

၄၈. တဝဂ်၊ ဝ၊ ရ တို့၏ 'ယ' အက္ခရာ နောက်၌ စဝဂ်၊ ဗ၊ ယ၊ ည တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

49. Vaggalasehi te.

၄၉. ဝဂ်၊ လ၊ သ တို့၏ နောက်၌ ထို (စဝဂ် စသည်) တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

50. Hassa vipallāso.

၅၀. ဟ-အက္ခရာ၏ ရှေ့နောက် ပြောင်းလဲခြင်း ဖြစ်၏။

51. Ve vā.

၅၁. ဝေ-အက္ခရာ နောက်၌ ဝါ ဖြစ်၏။

52. Tathanarānaṃ ṭaṭhaṇalā.

၅၂. တ၊ ထ၊ န၊ ရ တို့၏ ဋ၊ ဌ၊ ဏ၊ လ တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

53. Saṃyogādilopo.

၅၃. နှလုံးဆင့် (သံယောဂ) ၏ အစအက္ခရာကို ချေခြင်း ဖြစ်၏။

54. Vicchābhikkhaññesu dve.

၅၄. ထပ်တလဲလဲ အနက် (ဝိစ္ဆာ)၊ အဖန်ဖန် အနက် (အဘိက္ခည) တို့၌ နှစ်ခု ဖြစ်၏။

55. Syādilopo pubbasse-kassa.

၅၅. သျာဒိဝိဘတ်ကို ချေခြင်း၊ ရှေ့သရကို ဧ-ပြုခြင်း ဖြစ်၏။

56. Sabbādīnaṃ vītihāre.

၅၆. အပြန်အလှန် အနက် (ဝီတိဟာရ) ၌ သဗ္ဗ-အစရှိသော ပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

57. Yāvabodhaṃ [Pg.4] sambhame.

၅၇. ထိတ်လန့်ခြင်း (သမ္ဘမ) အနက်၌ 'ယာဝဗောဓံ' ပုဒ် ဖြစ်၏။

58. Bahulaṃ.

၅၈. အမျိုးမျိုး (ဗဟုလံ) ဖြစ်၏။

Iti moggallāne byākaraṇe saññādikaṇḍo paṭhamo.

ဤသို့ မောဂ္ဂလ္လာန်ဗျာကရုဏ်းကျမ်း၌ သညာဒိကဏ္ဍ ဟုခေါ်သော ပထမအခဏ်းသည် ပြီး၏။

(2) Dutiyo kaṇḍo (syādi)

(၂) ဒုတိယအခဏ်း (သျာဒိကဏ္ဍ)

1. Dve dvekā-nekesu nāmasmā si yo, aṃ yo, nā hi, sa naṃ, smā hi, sa naṃ, smiṃ su.

၁. နှစ်ခု နှစ်ခုတို့၌ တစ်ခု သို့မဟုတ် များစွာသော အနက်၌ နာမ်၏ နောက်မှ သိ၊ ယို၊ အံ၊ ယို၊ နာ၊ ဟိ၊ သ၊ နံ၊ သ္မာ၊ ဟိ၊ သ၊ နံ၊ သ္မိံ၊ သု ဝိဘတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

2. Kamme dutiyā.

၂. ကံအနက်၌ ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။

3. Kāladdhānamaccantasaṃyoge.

၃. ကာလနှင့် ခရီးလမ်း၌ အလွန် စပ်စပ်မိမိ ရှိသည်ရှိသော် ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။

4. Gatibodhāhārasaddatthākammakabhajjādīnaṃ payojje.

၄. သွားခြင်း၊ သိခြင်း၊ စားခြင်း၊ အသံအနက်ရှိသော ဓာတ်၊ အကမ္မကဓာတ်၊ ဘဇ္ဇဓာတ် အစရှိသည်တို့၏ စေခိုင်းအပ်သော ကတ္တား၌ ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။

5. Harādīnaṃ vā.

၅. ဟရဓာတ် အစရှိသည်တို့၏ စေခိုင်းအပ်သော ကတ္တား၌ ဝါ ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။

6. Na khādādīnaṃ.

၆. ခါဒဓာတ် အစရှိသည်တို့၏ စေခိုင်းအပ်သော ကတ္တား၌ ဒုတိယဝိဘတ် မဖြစ်။

1. Vahissā-niyantuke (gaṇa).

၁. မောင်းနှင်သူ မဟုတ်သော ဝဟဓာတ်၏ စေခိုင်းအပ်သော ကတ္တား၌ ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။

2. Bhakkhissāhiṃsāyaṃ (gaṇa).

၂. ညှဉ်းဆဲခြင်း မဟုတ်သော ဘက္ခဓာတ်၏ စေခိုင်းအပ်သော ကတ္တား၌ ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။

7. Dhyādīhi yuttā.

၇. အဓိ အစရှိသည်တို့နှင့် ယှဉ်သော် ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။

8. Lakkhaṇittambhūtavicchāsvabhinā.

၈. မှတ်ကြောင်း၊ ထိုသို့သော သဘောရှိသည်၊ အဖန်ဖန် အနက်တို့၌ အဘိ-ပုဒ်နှင့် ယှဉ်လျှင် ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။

9. Patiparīhi bhāge ca.

၉. ပတိ၊ ပရိ ပုဒ်တို့နှင့် ယှဉ်လျှင် ဖို့စုအနက်၌ လည်းကောင်း ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။

10. Anunā.

၁၀. အနု-ပုဒ်နှင့် ယှဉ်သော်လည်း ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။

11. Sahatthe.

၁၁. တူတကွရှိခြင်း (သဟ) အနက်၌ ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။

12. Hīne.

၁၂. ယုတ်ညံ့ခြင်း (ဟီန) အနက်၌ ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။

13. Upena.

၁၃. ဥပ-ပုဒ်နှင့် ယှဉ်သော်လည်း ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။

14. Sattamyādhikye.

၁၄. အလွန်အကဲ (အဓိက) အနက်၌ သတ္တမီဝိဘတ် သက်၏။

15. Sāmitte-dhinā[Pg.5].

၁၅. အဓိပုဒ်နှင့် ယှဉ်သော် သာမိ (အရှင်) အနက်၌ သတ္တမီဝိဘတ် သက်၏။

16. Kattukaraṇesu tatiyā.

၁၆. ကတ္တားနှင့် ကရဏတို့၌ တတိယာဝိဘတ် သက်၏။

17. Sahatthena.

၁၇. သဟသဒ္ဒါ၏ အနက်နှင့် တူသော အနက်ရှိသော ပုဒ်နှင့် ယှဉ်သော် တတိယာဝိဘတ် သက်၏။

18. Lakkhaṇe.

၁၈. အမှတ်အသား (လက္ခဏ) အနက်၌ တတိယာဝိဘတ် သက်၏။

19. Hetumhi.

၁၉. အကြောင်း (ဟေတု) အနက်၌ တတိယာဝိဘတ် သက်၏။

20. Pañcamīṇe vā.

၂၀. ဟေတု (အကြောင်း) အနက်၌ ပဉ္စမီဝိဘတ်လည်း အချို့ သက်၏။

21. Guṇe.

၂၁. ဂုဏ်ပုဒ်နှင့် ယှဉ်သော် ပဉ္စမီဝိဘတ် သက်၏။

22. Chaṭṭhī hetvatthehi.

၂၂. ဟေတုသဒ္ဒါနှင့်လည်းကောင်း၊ ဟေတုအနက်ရှိသော သဒ္ဒါတို့နှင့်လည်းကောင်း ယှဉ်သော် ဆဋ္ဌီဝိဘတ် သက်၏။

23. Sabbādito sabbā.

၂၃. ဟေတုသဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်သော် သဗ္ဗသဒ္ဒါအစရှိသည်တို့၏ နောက်၌ ခပ်သိမ်းသော ဝိဘတ်တို့ သက်ကုန်၏။

24. Catutthī sampadāne.

၂၄. သမ္ပဒါန်အနက်၌ စတုတ္ထီဝိဘတ် သက်၏။

25. Tādatthye.

၂၅. ထိုအကျိုးငှာ ဖြစ်သော (တာဒတ္ထျ) အနက်၌ စတုတ္ထီဝိဘတ် သက်၏။

26. Pañcamyavadhismā.

၂၆. အပိုင်းအခြား (အဝဓိ) အနက်၌ ပဉ္စမီဝိဘတ် သက်၏။

27. Apaparīhi vajjane.

၂၇. ကြဉ်ခြင်း (ဝဇ္ဇန) အနက်၌ 'အပ'၊ 'ပရိ' သဒ္ဒါတို့နှင့် ယှဉ်သော် ပဉ္စမီဝိဘတ် သက်၏။

28. Paṭinidhipaṭidānesu patinā.

၂၈. ကိုယ်စားပြုခြင်း (ပဋိနိဓိ) နှင့် ပြန်ပေးခြင်း (ပဋိဒါန) တို့၌ 'ပတိ' သဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်သော် ပဉ္စမီဝိဘတ် သက်၏။

29. Rite dutiyā ca.

၂၉. 'ရိတေ' သဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်သော် ဒုတိယာဝိဘတ်လည်း သက်၏။

30. Vinā-ññatra tatiyā ca.

၃၀. 'ဝိနာ'၊ 'အညတြ' သဒ္ဒါတို့နှင့် ယှဉ်သော် တတိယာဝိဘတ်လည်း သက်၏။

31. Puthanānāhi.

၃၁. 'ပုထု'၊ 'နာနာ' သဒ္ဒါတို့နှင့် ယှဉ်သော် တတိယာဝိဘတ်လည်း သက်၏။

32. Sattamyādhāre.

၃၂. အာဓာရ (တည်ရာ) အနက်၌ သတ္တမီဝိဘတ် သက်၏။

33. Nimitte.

၃၃. အကြောင်းရင်း (နိမိတ္တ) အနက်၌ သတ္တမီဝိဘတ် သက်၏။

34. Yabbhovo bhāvalakkhaṇaṃ.

၃၄. အကြင် ကရိယာ၏ ထင်ရှားဖြစ်ခြင်းသည် အခြားကရိယာကို မှတ်ကြောင်း (ဘာဝလက္ခဏ) ဖြစ်၏။

35. Chaṭṭhī cā-nādare.

၃၅. မရိုသေခြင်း (အနာဒရ) အနက်၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ်လည်း သက်၏။

36. Yato [Pg.6] niddhāraṇaṃ.

၃၆. အကြင်ပုဒ်မှ ထုတ်နုတ်ခြင်း (နိဒ္ဓါရဏ) ပြု၏၊ (ထိုပုဒ်မှ ဆဋ္ဌီ၊ သတ္တမီဝိဘတ် သက်၏။)

37. Paṭhamā-tthamatte.

၃၇. အနက်မျှ (လိင်္ဂတ္ထမတ္တ) ၌ ပထမာဝိဘတ် သက်၏။

38. Āmantaṇe.

၃၈. အာမန္တန (ခေါ်ခြင်း) အနက်၌ ပထမာဝိဘတ် သက်၏။

39. Chaṭṭhī sambandhe.

၃၉. သမ္ဗန္ဓ (ပတ်သက်စပ်သွယ်ခြင်း) အနက်၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ် သက်၏။

40. Tulyatthena vā tatiyā.

၄၀. တူသောအနက် (တုလျတ္ထ) ရှိသော ပုဒ်နှင့် ယှဉ်သော် တတိယာဝိဘတ်လည်း အချို့ သက်၏။

41. Ato yonaṃ ṭāṭe.

၄၁. အကာရန္တ၏နောက်၌ ယောဝိဘတ်တို့သည် ဠာ၊ ဠေ ဖြစ်ကုန်၏။

42. Ninaṃ vā.

၄၂. နိ နှင့် နံ တို့သည် အချို့ ဖြစ်ကုန်၏။

43. Smāsminnaṃ.

၄၃. သ္မာ နှင့် သ္မိံ ဝိဘတ်တို့သည်...

44. Sassā-ya catutthiyā.

၄၄. စတုတ္ထီဝိဘတ်၏ 'သ' ဝိဘတ်သည် 'သာယ' ဖြစ်၏။

45. Ghapate-kasmiṃ nādīnaṃ yayā.

၄၅. ဃ၊ ပ၊ တ အက္ခရာတို့၏နောက် ဧကဝုစ်၌ နာအစရှိသော ဝိဘတ်တို့သည် ယာ ဖြစ်ကုန်၏။

46. Ssā vā te-ti-māmūhi.

၄၆. တေ၊ တိ၊ မာ၊ မူ သဒ္ဒါတို့၏နောက်၌ သ္မာဝိဘတ်သည် အချို့ ဖြစ်၏။

47. Namhi nuka dvādīnaṃ sattarasannaṃ.

၄၇. နံဝိဘတ်၌ ဒွိအစရှိသော တစ်ဆယ့်ခုနစ်လုံးသော သင်္ချာတို့၏ နုလာဘ် ဖြစ်၏။

48. Bahukatinnaṃ.

၄၈. ဗဟု နှင့် ကတိ သဒ္ဒါတို့၏လည်း (နုလာဘ် ဖြစ်၏)။

49. Ṇṇaṃṇṇannaṃ tito jhā.

၄၉. တိသဒ္ဒါမှ ဣတ္ထိလိင်၌ ဏ္ဏံ နှင့် ဏ္ဏန္နံ ဖြစ်ကုန်၏။

50. Ubhinnaṃ.

၅၀. ဥဘောသဒ္ဒါ၏ ဥဘိန္နံ ဖြစ်၏။

51. Suu sassa.

၅၁. သုဝိဘတ်၌ သဝိဘတ်သည် 'ဥ' ဖြစ်၏။

52. Ssaṃssāssāyesvitarekaññetimānami.

၅၂. ဣတရ၊ ဧက၊ အည၊ ဣမ သဒ္ဒါတို့၏ ဣတ္ထိလိင်၌ သံ၊ သာ၊ သာယေ သို့ ဖြစ်ကုန်၏။

53. Tāya vā.

၅၃. တာယလည်း အချို့ ဖြစ်၏။

54. Tetimāto sassa ssāya.

၅၄. တေ၊ တိ၊ ဣမ သဗ္ဗနာမ်တို့နောက်မှ သဝိဘတ်၏ 'ဿာယ' အာဒေသ ဖြစ်၏။

55. Rattyādīhi ṭo smino.

၅၅. ရတ္တိအစရှိသော ပုဒ်တို့နောက်မှ သ္မိံဝိဘတ်၏ 'ဋော' အာဒေသ ဖြစ်၏။

56. Suhisu-bhasso.

၅၆. သု၊ ဟိ ဝိဘတ်တို့နောက်၌ ဘ ဖြစ်၏။

57. Ltupitādīna [Pg.7] mā simhi.

၅၇. လတု၊ ပိတု အစရှိသည်တို့၏ သိဝိဘတ်၌ 'အာ' ဖြစ်၏။

58. Ge a ca.

၅၈. ဂေ ဝိဘတ်၌လည်းကောင်း 'အ' ဖြစ်၏။

59. Ayūnaṃ vā dīgho.

၅၉. အ၊ ယု တို့၏ သရသည် အချို့၌ ဒီဃ ဖြစ်၏။

60. Gha brahmādite.

၆၀. ဃ အမည်ရှိသော သရနှင့် ဗြဟ္မအစရှိသော ပုဒ်တို့နောက်မှ...

61. Nā-mmādīhi.

၆၁. နမ္မ အစရှိသည်တို့နောက်မှ...

62. Rasso vā.

၆၂. အချို့သောအရပ်၌ ရဿ ဖြစ်၏။

63. Gho ssaṃssāssāyaṃtiṃsu.

၆၃. ဃ အမည်ရှိသော သရ၏ ဿံ၊ ဿာ၊ ဿာယံ၊ တိံ ဝိဘတ်တို့နောက်၌...

64. Ekavacanayosvaghonaṃ.

၆၄. ဧကဝုစ်၊ ယော ဝိဘတ်တို့၌ ဃ အမည်မရှိသော သရတို့၏...

65. Ge vā.

၆၅. ဂေ ဝိဘတ်၌ အချို့ ရဿ ဖြစ်၏။

66. Sismiṃnā-napuṃsakassa.

၆၆. နပုံသကလိင် မဟုတ်သော ပုဒ်၏ သိ၊ သ္မိံ၊ နာ ဝိဘတ်တို့၌...

67. Gossāgasihinaṃsu gāvagavā.

၆၇. ဂေါသဒ္ဒါ၏ သ၊ အာ၊ ဂ၊ သိ၊ ဟိ၊ နံ၊ သု ဝိဘတ်တို့၌ 'ဂါဝ'၊ 'ဂဝ' အာဒေသ ဖြစ်ကုန်၏။

68. Sumhi vā.

၆၈. သု ဝိဘတ်၌ အချို့ ဖြစ်၏။

69. Gavaṃ sena.

၆၉. သ ဝိဘတ်နှင့်တကွ 'ဂဝံ' ဖြစ်၏။

70. Gunnaṃ ca naṃnā.

၇၀. နံ ဝိဘတ်နှင့်တကွ 'ဂုန္နံ' လည်းကောင်း ဖြစ်၏။

71. Nāssā.

၇၁. နာ ဝိဘတ်၌ 'အာ' ဖြစ်၏။

72. Gāvumhi.

၇၂. 'ဂါဝု' အာဒေသ ဖြစ်၏။

73. Yaṃ pīto.

၇၃. ပီတု သဒ္ဒါမှ ယံ ဝိဘတ်၌...

74. Naṃjhīto.

၇၄. ဈီတု သဒ္ဒါမှ နံ ဝိဘတ်၌...

75. Yonaṃ none pume.

၇၅. ပုလ္လိင်၌ ယောဝိဘတ်တို့၏ 'နော'၊ 'နေ' အာဒေသ ဖြစ်ကုန်၏။

76. No.

၇၆. 'နော' ဖြစ်၏။

77. Smiṃno ni.

၇၇. သ္မိံဝိဘတ်၏ 'နိ' ဖြစ်၏။

78. Ambvādīhi[Pg.8].

၇၈. အမ္ဗု အစရှိသည်တို့မှ...

79. Kammādito.

၇၉. ကမ္မ အစရှိသည်တို့မှ...

80. Nāsse-no.

၈၀. နာ၊ သ ဝိဘတ်တို့၏ 'ဧ'၊ 'နော' ဖြစ်ကုန်၏။

81. Jhalā sassa no.

၈၁. ဈ၊ လ အမည်ရှိသော သရတို့နောက်မှ သဝိဘတ်၏ 'နော' ဖြစ်၏။

3. Ito kvaci sassa ṭānubandho (gaṇa).

၃. ဣကာရနောက်မှ သဝိဘတ်၏ အချို့၌ ဋ အနုဗန္ဓုရှိသော အာဒေသ ဖြစ်၏။

82. Nā smāssa.

၈၂. နာ၊ သ္မာ၊ သ ဝိဘတ်တို့၏...

83. Lā yonaṃ vo pume.

၈၃. လ အမည်ရှိသော သရနောက်မှ ပုလ္လိင်၌ ယောဝိဘတ်တို့၏ 'ဝေါ' ဖြစ်၏။

84. Jantvādito no ca.

၈၄. ဇန္တု အစရှိသည်တို့နောက်မှ 'နော' လည်းကောင်း ဖြစ်၏။

85. Kūto.

၈၅. ကူ သဒ္ဒါမှ...

86. Lopo-musmā.

၈၆. မု သဒ္ဒါမှ (ဝိဘတ်၏) ချေခြင်း ဖြစ်၏။

87. Na no sassa.

၈၇. သဝိဘတ်၏ န၊ နော မဖြစ်။

88. Yolopanisu dīgho.

၈၈. ယောဝိဘတ် ချေခြင်း၊ နိဝိဘတ်တို့၌ ဒီဃ ဖြစ်၏။

89. Sunaṃhisu.

၈၉. သု၊ နံ၊ ဟိ ဝိဘတ်တို့၌...

90. Pañcādīnaṃ cuddasannama.

၉၀. ပဉ္စ အစရှိသော တစ်ဆယ့်လေးခုသော သင်္ချာတို့၏ နောက်၌ 'အ' ဖြစ်၏။

91. Yvādo ntussa.

၉၁. ယောဝိဘတ် အစရှိသည်တို့၌ န္တ ပစ္စယန္တ၏...

92. Ntassa ca ṭa vaṃse.

၉၂. န္တ ပစ္စယန္တ၏ လည်းကောင်း၊ ဝံသ သဒ္ဒါ၌...

93. Yosu jhissa pume.

၉၃. ပုလ္လိင်၌ ယောဝိဘတ်တို့ကြောင့် ဈသညာရှိသော ဣ, ဥ တို့သည် အသီးသီး အ, အော သို့ ရောက်ကုန်၏။

94. Vevosu lussa.

၉၄. ဝေ, ဝေါ ဟူသော ယောဝိဘတ်တို့၌ လသညာရှိသော ဣ, ဥ တို့သည် အသီးသီး အ, အော သို့ ရောက်ကုန်၏။

95. Yomhi vā kvaci.

၉၅. ယောဝိဘတ်၌ အချို့သောအရပ်၌ ဝိကပ္ပဖြင့် (အ, အော သို့) ရောက်ကုန်၏။

96. Pumā-lapane vevo.

၉၆. ပုလ္လိင် အာလပနဝိဘတ်၌ ဈသညာရှိသော ဣ, ဥ တို့သည် ဝေ, ဝေါ သို့ ရောက်ကုန်၏။

97. Smāhisminnaṃ mhābhimhi.

၉၇. သ္မာ, ဟိ, သ္မိန် ဝိဘတ်တို့သည် မှာ, ဘိ, မှိ သို့ ရောက်ကုန်၏။

98. Suhisvasse[Pg.9].

၉၈. သု, ဟိ ဝိဘတ်တို့၌ (ရှေ့အက္ခရာသည်) အ, ဧ သို့ ရောက်၏။

99. Sabbādīnaṃ naṃmhi ca.

၉၉. နံဝိဘတ်၌လည်း သဗ္ဗစသော သဗ္ဗနာမ်တို့သည် (ဧ သို့) ရောက်ကုန်၏။

4. Pubbaparāvaradakkhiṇuttarādharāni vavatthāyamasaññāyaṃ (gaṇa).

၄. အမည်သညာမဟုတ်ဘဲ အပိုင်းအခြားကို ပြရာ၌ ပုဗ္ဗ, ပရ, အဝရ, ဒက္ခိဏ, ဥတ္တရ, အဓရ သဒ္ဒါတို့သည် သဗ္ဗနာမ်ကဲ့သို့ ဖြစ်ကုန်၏။

100. Saṃsānaṃ.

၁၀၀. နံဝိဘတ်သည် သံ, သာနံ သို့ ရောက်၏။

101. Ghapā sassa ssā vā.

၁၀၁. ဃသညာ, ပါသညာရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ (နောက်၌ရှိသော) သဝိဘတ်သည် ဿာ သို့ ဝိကပ္ပဖြင့် ရောက်၏။

102. Smino ssaṃ.

၁၀၂. ဃသညာ, ပါသညာရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ (နောက်၌ရှိသော) သ္မိန်ဝိဘတ်သည် ဿံ သို့ ရောက်၏။

103. Yaṃ.

၁၀၃. (ဃသညာ, ပါသညာရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ နောက်၌ရှိသော သ္မိန်ဝိဘတ်သည်) ယံ သို့ ရောက်၏။

104. Tiṃsabhāparisāya.

၁၀၄. တိံသ, ဘာ, ပရိသာ သဒ္ဒါတို့မှ နောက်၌ရှိသော သ္မိန်ဝိဘတ်သည် ယ သို့ ရောက်၏။

105. Padādīhi si.

၁၀၅. ပဒစသော သဒ္ဒါတို့မှ နောက်၌ရှိသော သိဝိဘတ်သည် (ချေခြင်းသို့ ရောက်၏)။

106. Nāssa sā.

၁၀၆. နသညာရှိသော သဒ္ဒါ၏ သဝိဘတ်သည် သာ သို့ ရောက်၏။

107. Kodhādīhi.

၁၀၇. ကောဓစသော သဒ္ဒါတို့မှ (နောက်၌ရှိသော သဝိဘတ်သည် သာ သို့ ဝိကပ္ပဖြင့် ရောက်၏)။

108. Atena.

၁၀၈. တအက္ခရာ မရှိသော (ကောဓစသော) သဒ္ဒါမှ...

109. Sisso.

၁၀၉. သိဝိဘတ်သည် သော သို့ ရောက်၏။

110. Kvace vā.

၁၁၀. အချို့သောအရပ်၌လည်း ဝိကပ္ပဖြင့် (ဧ သို့ ရောက်ခြင်းသည်) ဖြစ်၏။

111. Aṃ napuṃsake.

၁၁၁. နပုံသကလိင်၌ (သိဝိဘတ်သည်) အံ သို့ ရောက်၏။

112. Yonaṃ ni.

၁၁၂. ယောဝိဘတ်တို့သည် နိ သို့ ရောက်ကုန်၏။

113. Jhalā vā.

၁၁၃. ဈသညာ, လသညာရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ နောက်၌ရှိသော ယောဝိဘတ်တို့သည် နိ သို့ ဝိကပ္ပဖြင့် ရောက်ကုန်၏။

114. Lopo.

၁၁၄. (ဝိဘတ်ကို) ချေခြင်းသည် ဖြစ်၏။

115. Jantuhetvīghapehi vā.

၁၁၅. ဇန္တု, ဟေတု, ဣ, ဥ, ဃ, ပ သဒ္ဒါတို့မှ နောက်၌ရှိသော ယောဝိဘတ်ကို ဝိကပ္ပဖြင့် ချေ၏။

116. Ye passivaṇṇassa.

၁၁၆. ယေဝိဘတ်၌ ဣဝဏ်၏ ပ ပြုခြင်းသည် ဖြစ်၏။

117. Gasīnaṃ[Pg.10].

၁၁၇. ဂသညာရှိသော သဒ္ဒါတို့၏ သီဝိဘတ်တို့သည် (အ သို့ ရောက်ကုန်၏)။

118. Asaṅkhyehi sabbāsaṃ.

၁၁၈. သင်္ချာမဟုတ်သော သဒ္ဒါတို့မှ နောက်၌ရှိသော သဗ္ဗဝိဘတ်တို့သည် (ချေခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏)။

119. Ekatthatāyaṃ.

၁၁၉. တစ်ခုတည်းသော အနက်ရှိသည်၏ အဖြစ်၌ (သဗ္ဗဝိဘတ်တို့ကို ချေ၏)။

120. Pubbasmā mādito.

၁၂၀. ရှေ့သဒ္ဒါမှ အစအက္ခရာသည် မ သို့ ရောက်၏။

121. Nā-to-mapañcamiyā.

၁၂၁. ပဉ္စမီဝိဘတ်မှတစ်ပါးသော ဝိဘတ်တို့၏ နာ သို့ ရောက်ခြင်းသည် ဖြစ်၏။

122. Vā tatiyāsattamīnaṃ.

၁၂၂. တတိယာဝိဘတ်, သတ္တမီဝိဘတ်တို့၏ (နာ သို့ ရောက်ခြင်းသည်) ဝိကပ္ပဖြင့် ဖြစ်၏။

123. Rājassi nāmhi.

၁၂၃. နာဝိဘတ်၌ ရာဇသဒ္ဒါ၏ (အဆုံးအက္ခရာသည်) ဣ သို့ ရောက်၏။

124 Sunaṃhisū.

၁၂၄ သု, နံ, ဟိ ဝိဘတ်တို့၌ (ရာဇသဒ္ဒါ၏ အဆုံးအက္ခရာသည် အော သို့ ရောက်၏)။

125. Imassānitthiyaṃ ṭe.

၁၂၅. ဣတ္ထိလိင်မဟုတ်သည်၌ ဣမသဒ္ဒါ၏ (အစအက္ခရာကို) ဋေ သို့ ရောက်စေ၏။

126. Nāmha-nimi.

၁၂၆. နာ, မှာ, နိ, မိ ဝိဘတ်တို့၌ (ဣမသဒ္ဒါ၏ အစအက္ခရာကို ဋေ သို့ ရောက်စေ၏)။

127. Simha-napuṃsakassāyaṃ.

၁၂၇. နပုံသကလိင်၌ သိဝိဘတ်၌ (ဣမသဒ္ဒါသည်) အယံ သို့ ရောက်၏။

128. Tyatetānaṃ tassa so.

၁၂၈. တျ, ဧတ သဒ္ဒါတို့၏ တသဒ္ဒါသည် သော သို့ ရောက်၏။

129. Massā-mussa.

၁၂၉. မသဒ္ဒါ၏ (အစအက္ခရာသည်) မုဿ သို့ ရောက်၏။

130. Ke vā.

၁၃၀. ကေဝိဘတ်၌ ဝိကပ္ပဖြင့် ဖြစ်၏။

131. Tatassa no sabbāsu.

၁၃၁. သဗ္ဗဝိဘတ်တို့၌ တသဒ္ဒါသည် နော သို့ ရောက်၏။

132. Ṭa sasmāsmiṃssāyassaṃssāsaṃmhāmhisvimassa ca.

၁၃၂. သ၊ သ္မာ၊ သ္မိံ၊ ဿာ၊ ယ၊ ဿံ၊ ဿာ၊ သံ၊ မှာ၊ မှိ၊ သ္ဝိ ဝိဘတ်တို့ နောက်၌ ရှိသောအခါ ဣမသဗ္ဗနာမ်ကို 'ဋ' အက္ခရာ ပြုအပ်၏။

133. Ṭe sissisismā.

၁၃၃. သိ၊ သိ၊ သိ၊ သ္မာ ဝိဘတ်တို့ နောက်၌ ရှိသောအခါ ဣမသဗ္ဗနာမ်ကို 'ဋေ' ပြုအပ်၏။

134. Dutiyassa yossa.

၁၃၄. ဒုတိယအကြိမ် ပြုအပ်သော ဋေ-ကို ယောဝိဘတ် နောက်၌ ရှိသောအခါ 'ယ' ပြုအပ်၏။

135. Ekaccādīha-to.

၁၃၅. ဧကစ္စ အစရှိသော သဗ္ဗနာမ်တို့၏ နောက်၌ 'တော' ပစ္စည်းသည် ဖြစ်၏။

136. Na nissa ṭā.

၁၃၆. နိ နောက်၌ 'ဋာ' ပြုခြင်း မဖြစ်။

137. Sabbādīhi.

၁၃၇. သဗ္ဗ အစရှိသော သဗ္ဗနာမ်တို့မှ...

138. Yonameṭa[Pg.11].

၁၃၈. ယောဝိဘတ်တို့အား 'ဧ' နှင့် 'အ' ပြုအပ်ကုန်၏။

139. Nāññaṃ-ca nāmappadhānā.

၁၃၉. နာမ်လျှင် အဓိကရှိသော ပုဒ်တို့မှတစ်ပါး တစ်ပါးသော ပုဒ်တို့အား မပြုအပ်။

140. Tatiyatthayoge.

၁၄၀. တတိယဝိဘတ်၏ အနက်နှင့် ယှဉ်ခြင်း၌...

141. Catthasamāse.

၁၄၁. စ-အနက်ရှိသော သမာသ်၌...

142. Veṭa.

၁၄၂. 'ဧ' နှင့် 'အ' ပြုခြင်းသည် ဝါ ဖြစ်၏။

143. Pubbādīhi chahi.

၁၄၃. ပုဗ္ဗ အစရှိသော ခြောက်ခုသော ပုဒ်တို့မှ...

144. Manādīhi smiṃsaṃnāsmānaṃ sisoosāsā.

၁၄၄. မန အစရှိသော ပုဒ်တို့မှ နောက်ရှိသော သ္မိံ၊ သံ၊ နာ၊ သ္မာ ဝိဘတ်တို့အား အစဉ်အတိုင်း သိ၊ သော၊ ဥ၊ သာ၊ သာ ပြုအပ်ကုန်၏။

5. Sumedhādīna mavuddhica (gaṇa).

၅. သုမေဓ အစရှိသော ပုဒ်တို့အား ဝုဒ္ဓိမဖြစ်ခြင်းလည်း ဖြစ်၏။

6. Saravayāyavāsacetā jalāsayakkhayalohapaṭamanesu (gaṇa).

၆. သရ၊ ဝယ၊ အာယု၊ ဝါသ၊ စေတ၊ ဇလာသယ၊ ခယ၊ လောဟ၊ ပဋ၊ မန ပုဒ်တို့၌...

145. Satosababhe.

၁၄၅. ဘ-ဝိဘတ်မှတစ်ပါးသော ဝိဘတ် နောက်၌ရှိသော် သတ-သဒ္ဒါ၏...

146. Bhavato vā bhonto gayonāse.

၁၄၆. ဘဝန္တသဒ္ဒါ၏ ဂ၊ ယော၊ နာ၊ သ ဝိဘတ်တို့၌ 'ဘောန္တ' သို့ ဝါ ပြုအပ်၏။

147. Sissaggito ni.

၁၄၇. ဣ၊ ဥ အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့မှ နောက်ရှိသော သိဝိဘတ်ကို 'နိ' ပြုအပ်၏။

148. Ntassaṃ.

၁၄၈. န္တ-အဆုံးရှိသော ပုဒ်၏ အံဝိဘတ် နောက်၌ရှိသောအခါ...

149. Bhūto.

၁၄၉. ဘူ-သဒ္ဒါမှ နောက်၌ 'တော' ပစ္စည်းသည် ဖြစ်၏။

150. Mahantārahantānaṃ ṭā vā.

၁၅၀. မဟန္တ၊ အရဟန္တ ပုဒ်တို့၏ သိဝိဘတ်ကို 'ဋာ' သို့ ဝါ ပြုအပ်၏။

151. Ntussa.

၁၅၁. န္တု-အဆုံးရှိသော ပုဒ်၏...

152. Aṃṅaṃ napuṃsake.

၁၅၂. နပုံသကလိင်၌ အံဝိဘတ်ကို အံ ပြုအပ်၏။

153. Himavato vā o.

၁၅၃. ဟိမဝန္တသဒ္ဒါအား 'အို' ပြုခြင်းသည် ဝါ ဖြစ်၏။

154. Rājādiyuvāditvā.

၁၅၄. ရာဇအစရှိသည်တို့မှလည်းကောင်း၊ ယုဝအစရှိသည်တို့မှလည်းကောင်း...

7. Dhammo vā-ññatthe (gaṇa).

၇. တစ်ပါးသော အနက်၌ ဓမ္မသဒ္ဒါသည် ဝါ ဖြစ်၏။

8. Imo [Pg.12] bhāve (gaṇa).

၈. ဘာဝအနက်၌ ဣမပစ္စည်းသည် ဖြစ်၏။

155. Vā-mhānaṅa.

၁၅၅. မှာ၊ န၊ ဏ ပစ္စည်းတို့သည် ဝါ ဖြစ်ကုန်၏။

156. Yonamāno.

၁၅၆. ယော၊ နာ ဝိဘတ်တို့အား 'အာန' ပြုအပ်၏။

157. Āyono ca sakhā.

၁၅၇. သခိသဒ္ဒါ၏ နောက်ရှိသော ယောဝိဘတ်အား 'အာ' ပြုခြင်းလည်း ဖြစ်၏။

158. Ṭe smino.

၁၅၈. သ္မိံဝိဘတ်ကို 'ဋေ' ပြုအပ်၏။

159. Nonāsesvi.

၁၅၉. နာ၊ သ၊ သ္ဝိ ဝိဘတ်တို့ကြောင့် 'နော' ဖြစ်၏။

160 Smānaṃsu vā.

၁၆၀ သ္မာ၊ နံ၊ သု ဝိဘတ်တို့၌ ဝါ ဖြစ်၏။

161. Yosvaṃhisu cāraṅa.

၁၆၁. ယော၊ သု၊ အံ၊ ဟိ ဝိဘတ်တို့၌ 'အာရ' ပြုခြင်းလည်း ဖြစ်၏။

162. Ltupitādīnamase.

၁၆၂. လတု၊ ပိတု အစရှိသော ပုဒ်တို့၏...

163. Naṃmhi vā.

၁၆၃. နံဝိဘတ်၌ ဝါ ဖြစ်၏။

164. Ā.

၁၆၄. 'အာ' ပြုခြင်းသည် ဖြစ်၏။

165. Salopo.

၁၆၅. သ-ဝိဘတ် ချေခြင်း ဖြစ်၏။

166. Suhisvāraṅ.

၁၆၆. သု၊ ဟိ ဝိဘတ်တို့၌ 'အာရံ' ပြုခြင်းသည် ဖြစ်၏။

167. Najjāyosvāma.

၁၆၇. နဒီအစရှိသော ပုဒ်တို့၏ ယော၊ သု ဝိဘတ်တို့၌ 'အာမ' ပြုခြင်းသည် ဖြစ်၏။

168. Ṭi katimhā.

၁၆၈. ကတိသဒ္ဒါမှ နောက်၌ (ယောဝိဘတ်အား) ဋိအပြု ဖြစ်၏။

169. Ṭa pañcādīhi cuddasahi.

၁၆၉. ပဉ္စအစရှိသော တစ်ဆယ့်လေးခုသော သဒ္ဒါတို့မှ နောက်၌ (ယောဝိဘတ်အား) ဋအပြု ဖြစ်၏။

170. Ubhagohi ṭo.

၁၇၀. ဥဘသဒ္ဒါ၊ ဒွိသဒ္ဒါတို့မှ နောက်၌ (ယောဝိဘတ်အား) ဋောအပြု ဖြစ်၏။

171. Āraṅasmā.

၁၇၁. အသ္မသဒ္ဒါမှ နောက်၌ (ဝိဘတ်အား) အာရံအပြု ဖြစ်၏။

172. Ṭoṭe vā.

၁၇၂. (တသဒ္ဒါမှ နောက်၌ သ္မာဝိဘတ်၊ သ္မိံဝိဘတ်တို့အား) ဋော၊ ဋေ အပြုတို့သည် အချို့ ဖြစ်ကုန်၏။

173. Ṭā nāsmānaṃ.

၁၇၃. (တသဒ္ဒါမှ နောက်၌) နာဝိဘတ်၊ သ္မာဝိဘတ်တို့အား ဋာအပြု ဖြစ်၏။

174. Ṭi smino.

၁၇၄. (တသဒ္ဒါမှ နောက်၌) သ္မိံဝိဘတ်အား ဋိအပြု ဖြစ်၏။

175. Divādito[Pg.13].

၁၇၅. ဒိဝအစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ နောက်၌ (သ္မာဝိဘတ်အား ဋောအပြု) ဖြစ်၏။

176. Rassāraṅa.

၁၇၆. အာရံအပြုအား ရဿ ဖြစ်၏။

177. Pitādīnamanatvādīnaṃ.

၁၇၇. ပိတုအစရှိသော သဒ္ဒါတို့၏ (အဆုံးဗျည်းအား) အနအပြုစသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

178. Yuvādīnaṃ suhisvānaṅa.

၁၇၈. ယုဝအစရှိသော သဒ္ဒါတို့၏ (အဆုံးဗျည်းအား) သု၊ ဟိ ဝိဘတ်တို့၌ အာနံအပြု ဖြစ်၏။

179. Nonānesvā.

၁၇၉. (အန၊ အာနံ အပြုတို့မှ နောက်၌) သု၊ ဟိ၊ သု ဝိဘတ်တို့၌ နော၊ နာ၊ နေ တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

180. Smāsmiṃnaṃ nāne.

၁၈၀. သ္မာဝိဘတ်၊ သ္မိံဝိဘတ်တို့အား နာ၊ နေ အပြုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

181. Yonaṃ none vā.

၁၈၁. ယောဝိဘတ်တို့အား နော၊ နေ အပြုတို့သည် အချို့ ဖြစ်ကုန်၏။

182. Ito-ññatthe pume.

၁၈၂. ဤ (ပုရိသသဒ္ဒါ) မှ တစ်ပါးသော အနက်ရှိသော ပုလ္လိင်၌။

183. Ne smino kvaci.

၁၈၃. သ္မိံဝိဘတ်အား နေအပြုသည် အချို့ ဖြစ်၏။

184. Pumā.

၁၈၄. ပုမသဒ္ဒါမှ နောက်၌ (ပထမာဝိဘတ်အား) အာအပြု ဖြစ်၏။

185. Nāmhi.

၁၈၅. နာဝိဘတ်၌။

186. Sumhā ca.

၁၈၆. သုဝိဘတ်၌လည်းကောင်း။

187. Gassaṃ.

၁၈၇. ဃသညကဝိဘတ်အား သံအပြု ဖြစ်၏။

188. Sāssaṃ se cānaṅa.

၁၈၈. (ဃသညကဝိဘတ်၌) သာ၊ အဿံ၊ သေ တို့လည်းကောင်း၊ အာနံ အပြုလည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏။

189. Vattahā sanannaṃ nonānaṃ.

၁၈၉. ဝတ္တု၊ ဟတ္ထု သဒ္ဒါတို့မှ နောက်၌ သဝိဘတ်၊ နံဝိဘတ်တို့အား နော၊ နာနံ အပြုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

190. Brahmassu vā.

၁၉၀. ဗြဟ္မသဒ္ဒါမှ နောက်၌ သုဝိဘတ်၌ (ဥအပြုသည်) အချို့ ဖြစ်၏။

191. Nāmhi.

၁၉၁. နာဝိဘတ်၌။

192. Pumakammathāmaddhānaṃ vā sasmāsu ca.

၁၉၂. ပုမ၊ ကမ္မ၊ ထာမ၊ အဒ္ဓါ သဒ္ဒါတို့၏ (အဆုံးဗျည်းအား) သ၊ သ္မာ၊ သု ဝိဘတ်တို့၌ အချို့ (ချေခြင်း) ဖြစ်၏။

193. Yuvā sassino.

၁၉၃. ယုဝသဒ္ဒါ၏ သ၊ သ္မိံ ဝိဘတ်တို့၌။

194. No-ttātumā.

၁၉၄. အတ္တ၊ တုမ သဒ္ဒါတို့မှ နောက်၌ (နာဝိဘတ်အား) နောအပြု ဖြစ်၏။

195. Suhisu naka.

၁၉၅. သု၊ ဟိ ဝိဘတ်တို့၌ န၊ က အပြုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

196. Smāssa [Pg.14] nā brahmā ca.

၁၉၆. သ္မာဝိဘတ်အား နာအပြု ဖြစ်၏၊ ဗြဟ္မသဒ္ဒါမှလည်း ဖြစ်၏။

197. Imetānamenā-nvādese dutiyāyaṃ.

၁၉၇. အနွာဒေသ၌ ဒုတိယာဝိဘတ်၌ ဣမ၊ ဧတ သဒ္ဒါတို့အား ဧနအပြု ဖြစ်၏။

198. Kissa ko sabbāsu.

၁၉၈. ကိံသဒ္ဒါအား ခပ်သိမ်းသော ဝိဘတ်တို့၌ ကောအပြု ဖြစ်၏။

199. Ki sasmiṃsu vā-nitthiyaṃ.

၁၉၉. ဣတ္ထိလိင်မဟုတ်သည်၌ သ၊ သ္မိံ ဝိဘတ်တို့၌ ကိံသဒ္ဒါအား ကိအပြုသည် အချို့ ဖြစ်၏။

200. Kimaṃsisu saha napuṃsake.

၂၀၀. နပုံသကလိင်နှင့်တကွ အံ၊ သိ ဝိဘတ်တို့၌ ကိံသဒ္ဒါအား ကိံအပြု ဖြစ်၏။

201. Imassidaṃ vā.

၂၀၁. ဣမသဒ္ဒါအား ဣဒံအပြုသည် အချို့ ဖြစ်၏။

202. Amussāduṃ.

၂၀၂. အမုသဒ္ဒါအား (နပုံသကလိင်၌ သိဝိဘတ်၌) အဒုံအပြု ဖြစ်၏။

203. Sumhā-mussā-smā.

၂၀၃. သုဝိဘတ်၌ အမုသဒ္ဒါအား အသ္မာအပြု ဖြစ်၏။

204. Naṃmhi ticatunnamitthiyaṃ tissacatassā.

၂၀၄. နံဝိဘတ်၌ တိ၊ စတု သဒ္ဒါတို့အား ဣတ္ထိလိင်၌ တိဿ၊ စတဿ အပြုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

205. Tisso catasso yomhi savibhattīnaṃ.

၂၀၅. ယောဝိဘတ်၌ ဝိဘတ်နှင့်တကွသော (တိ၊ စတု သဒ္ဒါ) တို့အား တိဿော၊ စတဿော အပြုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

206. Tīṇicattāri napuṃsake.

၂၀၆. နပုံသကလိင်၌ တီဏိ၊ စတ္တာရိ အပြုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

207. Pume tayocattāro.

၂၀၇. ပုလ္လိင်၌ တယော၊ စတ္တာရော အပြုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

208. Caturo vā catussa.

၂၀၈. စတုသဒ္ဒါ၏ သဝိဘတ်၌ စတုရောအပြုသည် ဝါ (အချို့) ဖြစ်၏။

209. Mayamasmā-mhāssa.

၂၀၉. ယောဝိဘတ်၌ အမှသဒ္ဒါ၏ မယံ အပြုလည်းကောင်း၊ သ္မာဝိဘတ်၌ အသ္မာ၊ မှာ အပြုတို့လည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏။

210. Naṃsesva-smākaṃmamaṃ.

၂၁၀. နံဝိဘတ်၊ သုဝိဘတ်တို့၌ အမှသဒ္ဒါ၏ အသ္မာကံ၊ မမံ အပြုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

211. Simha-haṃ.

၂၁၁. သိဝိဘတ်၌ အမှသဒ္ဒါ၏ အဟံ အပြု ဖြစ်၏။

212. Tumhassa tuvaṃ tvamamhi ca.

၂၁၂. အံဝိဘတ်၌ တုမှသဒ္ဒါ၏ တုဝံ၊ တွံ အပြုတို့သည်လည်း ဖြစ်ကုန်၏။

213. Tayātayīnaṃ tva vā tassa.

၂၁၃. တုမှသဒ္ဒါ၏ တယာ၊ တယီနံ၊ တွ အပြုတို့သည် ဝါ (အချို့) ဖြစ်ကုန်၏။

214. Smāmhi tvamhā.

၂၁၄. သ္မာဝိဘတ်၌ တုမှသဒ္ဒါ၏ တွမှာ အပြု ဖြစ်၏။

215. Ntantūnaṃ nto yomhi paṭhame.

၂၁၅. ပထမာ ယောဝိဘတ်၌ န္တ၊ န္တု အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါတို့၏ န္တော အပြု ဖြစ်၏။

216. Taṃ naṃmhi.

၂၁၆. နံဝိဘတ်၌ တံ အပြု ဖြစ်၏။

217. Totātitā [Pg.15] sasmāsmiṃnāsu.

၂၁၇. သ၊ သ္မာ၊ သ္မိံ၊ နာ ဝိဘတ်တို့၌ တော၊ တာ၊ တိ၊ တာ အပြုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

218. Ṭaṭāaṃ ge.

၂၁၈. ဂိဝိဘတ်၌ ဋ၊ ဋာ၊ အံ အပြုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

219. Yomhi dvinnaṃ duve dve.

၂၁၉. ယောဝိဘတ်၌ ဒွိသဒ္ဒါ၏ ဒုဝေ၊ ဒွေ အပြုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

220. Duvinnaṃ naṃmhi vā.

၂၂၀. နံဝိဘတ်၌ ဒွိသဒ္ဒါ၏ ဒုဝိန္နံ အပြုသည် ဝါ (အချို့) ဖြစ်၏။

221. Rājassa raññaṃ.

၂၂၁. နံဝိဘတ်၌ ရာဇသဒ္ဒါ၏ ရညံ အပြု ဖြစ်၏။

222. Nāsmāsu raññā.

၂၂၂. နာဝိဘတ်၊ သ္မာဝိဘတ်တို့၌ ရာဇသဒ္ဒါ၏ ရညာ အပြု ဖြစ်၏။

223. Raññoraññassarājino se.

၂၂၃. သဝိဘတ်၌ ရာဇသဒ္ဒါ၏ ရညော၊ ရညဿ၊ ရာဇိနော အပြုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

224. Smiṃmhi raññerājini.

၂၂၄. သ္မိံဝိဘတ်၌ ရာဇသဒ္ဒါ၏ ရညေ၊ ရာဇိနိ အပြုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

225. Samāse vā.

၂၂၅. သမာသ်၌ ဝါ (အချို့) ဖြစ်၏။

226. Smiṃmhi tumhamhānaṃ tayimayi.

၂၂၆. သ္မိံဝိဘတ်၌ တုမှသဒ္ဒါ၊ အမှသဒ္ဒါတို့၏ တယိ၊ မယိ အပြုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

227. Aṃmhi taṃ maṃ tavaṃ mamaṃ.

၂၂၇. အံဝိဘတ်၌ တုမှသဒ္ဒါ၊ အမှသဒ္ဒါတို့၏ တံ၊ မံ၊ တဝံ၊ မမံ အပြုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

228. Nāsmāsu tayāmayā.

၂၂၈. နာဝိဘတ်၊ သ္မာဝိဘတ်တို့၌ တုမှသဒ္ဒါ၊ အမှသဒ္ဒါတို့၏ တယာ၊ မယာ အပြုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

229. Tava mama tuyhaṃ mayhaṃ se.

၂၂၉. သဝိဘတ်၌ တုမှသဒ္ဒါ၊ အမှသဒ္ဒါတို့၏ တဝ၊ မမ၊ တုယှံ၊ မယှံ အပြုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

230. Vaṃvākaṃ naṃmhi.

၂၃၀. နံဝိဘတ်၌ တုမှသဒ္ဒါ၊ အမှသဒ္ဒါတို့၏ ဝံ၊ အာကံ အပြုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

231. Dutiye yomhi vā.

၂၃၁. ဒုတိယ ယောဝိဘတ်၌ ဝါ (အချို့) ဖြစ်၏။

232. Apādādo padatekavākye.

၂၃၂. ဂါထာ၏ အစပါဒ မဟုတ်သော၊ တစ်ခုသော ဝါကျ၌ရှိသော ပုဒ်၏ နောက်၌။

233. Yonaṃhisma-pañcamyā vono.

၂၃၃. ယော၊ နံ၊ ဟိ၊ သ္မာ ဝိဘတ်တို့နှင့်တကွ ပဉ္စမီဝိဘတ်တို့၌ တုမှသဒ္ဒါ၊ အမှသဒ္ဒါတို့၏ ဝေါ၊ နော အပြုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

234. Teme nāse.

၂၃၄. နာဝိဘတ်၊ သဝိဘတ်တို့၌ တုမှသဒ္ဒါ၊ အမှသဒ္ဒါတို့၏ တေ၊ မေ အပြုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

235. Anvādese.

၂၃၅. အနွာဒေသ (ထပ်ဆင့်ညွှန်ပြခြင်း) ရှိသော်။

236. Sapubbā paṭhamantā vā.

၂၃၆. ရှေ့၌ ရှိသော ပုဒ်နှင့်တကွ ဖြစ်ကုန်သော ပထမာဝိဘတ် အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့သည် ဝါ (အချို့) ဖြစ်ကုန်၏။

237. Na ca vāhāhevayoge.

၂၃၇. န၊ စ၊ ဝါ၊ ဟ၊ အဟ၊ ဧဝ သဒ္ဒါတို့နှင့် ယှဉ်သော် မဖြစ်ကုန်။

238. Dassanatte-nālocane[Pg.16].

၂၃၈. မျက်မှောက်ပြုခြင်း မဟုတ်သော၊ ကြည့်ရှုခြင်း (အာလောစန) အနက်၌။

239. Āmantaṇaṃ pubbamasantaṃva.

၂၃၉. ရှေ့၌ ရှိသော အာမန္တနပုဒ်သည် မရှိသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

240. Na sāmaññavacanamekatthe.

၂၄၀. ဧကတ္ထ (အနက်တစ်ခုတည်းရှိခြင်း) ၌ သာမညဝစနပုဒ်သည် မဖြစ်။

241. Bahūsu vā.

၂၄၁. ဗဟုဝုစ်တို့၌ ဝါ (အချို့) ဖြစ်၏။

Iti moggallāne byākaraṇe syādikaṇḍo dutiyo.

ဤသို့ မောဂ္ဂလ္လာန်ဗျာကရုဏ်း၌ သျာဒိကဏ္ဍ မည်သော ဒုတိယအခန်း ပြီး၏။

(3) Tatiyo kaṇḍo (samāso)

(၃) တတိယအခန်း (သမာသ်အခန်း)

1. Syādi syādinekatthaṃ.

၁. သျာဒိပုဒ်သည် သျာဒိပုဒ်နှင့် တစ်ခုတည်းသော အနက်ရှိသည် (ဧကတ္ထ) ဖြစ်၏။

2. Asaṅkhyaṃ vibhattisampattisamīpasākalyā-bhāvayathā pacchāyugapadatthe.

၂. အသင်္ချပုဒ်သည် ဝိဘတ်၊ သမ္ပတ္တိ၊ သမီပ၊ သာကလျ၊ အဘာဝ၊ ယထာ၊ ပစ္ဆာ၊ ယုဂပဒ အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။

3. Yathā na tulye.

၃. ယထာသဒ္ဒါသည် တုလျ (တူမျှခြင်း) အနက်၌ မဖြစ်။

4. Yāvā-vadhāraṇe.

၄. ယာဝသဒ္ဒါသည် အဝဓာရဏ (ပိုင်းခြားခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။

5. Payyapābahitiropurepacchā vā pañcamyā.

၅. ပရိ၊ အပ၊ အာ၊ ဗဟိ၊ တိရော၊ ပုရေ၊ ပစ္ဆာ သဒ္ဒါတို့သည် ပဉ္စမီဝိဘတ်နှင့် ဝါ သမာသ်ဖြစ်ကုန်၏။

6. Samīpāyāmesvanu.

၆. အနုသဒ္ဒါသည် အနီးနှင့် အလျားအနက်တို့၌ သမာသ်ဖြစ်၏။

7. Tiṭṭhagvādīni.

၇. တိဋ္ဌဂု အစရှိသော သမာသ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။

8. Ore pari vati pāre majjhe heṭṭhuddhā dhonto vā chaṭṭhiyā.

၈. ဩရေ၊ ပရိ၊ ဝတိ၊ ပါရေ၊ မဇ္ဈေ၊ ဟေဋ္ဌာ၊ ဥဒ္ဓံ၊ အန္တော သဒ္ဒါတို့သည် ဆဋ္ဌီဝိဘတ်နှင့် ဝါ သမာသ်ဖြစ်ကုန်၏။

9. Taṃ napuṃsakaṃ.

၉. ထို (အဗျယီဘာဝသမာသ်) သည် နပုံသကလိင် ဖြစ်၏။

10. Amādi.

၁၀. ထိုသမာသ်၏ အဆုံး၌ အံ အစရှိသော အက္ခရာတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

11. Visesanamekatthena.

၁၁. ဝိသေသနပုဒ်သည် တစ်ခုတည်းသော အနက်ရှိသော ပုဒ်နှင့် သမာသ်ဖြစ်၏။

12. Nau.

၁၂. န သဒ္ဒါသည် သမာသ်ဖြစ်၏။

13. Kupādayo [Pg.17] niccamasyādividhimhi.

၁၃. ကု အစရှိသော သဒ္ဒါတို့သည် အသျာဒိဝိဘတ်စသည် ကင်းသော အနက်၌ အမြဲ သမာသ်ဖြစ်ကုန်၏။

9. Pādayo gatādyatthe paṭhamāya. (Gaṇa)

၉. ပ အစရှိသော သဒ္ဒါတို့သည် သွားခြင်းစသော အနက်၌ ပထမာဝိဘတ်နှင့် သမာသ်ဖြစ်ကုန်၏။

10. Accādayo kantādyatthe dutiyāya. (Gaṇa)

၁၀. အတိ အစရှိသော သဒ္ဒါတို့သည် လွန်မြောက်ခြင်းစသော အနက်၌ ဒုတိယာဝိဘတ်နှင့် သမာသ်ဖြစ်ကုန်၏။

11. Avādayo kuṭṭhādyatthe tatiyāya. (Gaṇa)

၁၁. အဝ အစရှိသော သဒ္ဒါတို့သည် အရုပ်ဆိုးခြင်းစသော အနက်၌ တတိယာဝိဘတ်နှင့် သမာသ်ဖြစ်ကုန်၏။

12. Pariyādayo gilānādyatthe catutthiyā. (Gaṇa)

၁၂. ပရိ အစရှိသော သဒ္ဒါတို့သည် နာကျင်ခြင်းစသော အနက်၌ စတုတ္ထီဝိဘတ်နှင့် သမာသ်ဖြစ်ကုန်၏။

13. Nyādayo kantādyatthe pañcamiyā. (Gaṇa)

၁၃. နိ အစရှိသော သဒ္ဒါတို့သည် ကင်းဆိတ်ခြင်းစသော အနက်၌ ပဉ္စမီဝိဘတ်နှင့် သမာသ်ဖြစ်ကုန်၏။

14. Cī kriyatthehi.

၁၄. စီ သဒ္ဒါသည် ကြိယာအနက်ရှိသော သဒ္ဒါတို့နှင့် သမာသ်ဖြစ်၏။

15. Bhūsanā-darā-nādaresvalaṃsāsā.

၁၅. တန်ဆာဆင်ခြင်း၊ ရိုသေခြင်း၊ မရိုသေခြင်း အနက်တို့၌ အလံသဒ္ဒါ၊ သာသဒ္ဒါတို့သည် သမာသ်ဖြစ်ကုန်၏။

16. Aññe ca.

၁၆. အခြားသော သဒ္ဒါတို့သည်လည်း သမာသ်ဖြစ်ကုန်၏။

17. Vā-nekaññatthe.

၁၇. များစွာသော ပုဒ်တို့သည် အခြားသော အနက်၌ ဝါ သမာသ်ဖြစ်ကုန်၏။

18. Tattha gahetvā tena paharitvā yuddhe sarūpaṃ.

၁၈. ထိုသမာသ်၌ 'ဤအရာကို ကိုင်၍ ဤအရာဖြင့် ရိုက်နှက်လျက် တိုက်ခိုက်ခြင်း' ဟူသော အနက်၌ တူသော ရူပရှိသော ပုဒ်တို့သည် သမာသ်ဖြစ်ကုန်၏။

19. Catthe.

၁၉. စ-သဒ္ဒါ၏ အနက်၌ သမာသ်ဖြစ်၏။

20. Samāhāre napuṃsakaṃ.

၂၀. သမာဟာရ (စုပေါင်းခြင်း) အနက်ရှိသော သမာသ်သည် နပုံသကလိင် ဖြစ်၏။

21. Saṅkhyādi.

၂၁. သင်္ချာစသော သဒ္ဒါတို့သည် နပုံသကလိင် ဖြစ်ကုန်၏။

22. Kvace-kattañca chaṭṭhiyā.

၂၂. ဆဋ္ဌီသမာသ်၌ အချို့သောအရပ်၌ ဧကဝုစ်အဖြစ်လည်း ဖြစ်၏။

23. Syādīsu rasso.

၂၃. သျာဒိဝိဘတ်တို့ နောက်၌ ရှိသောအခါ ရဿပြုခြင်း ဖြစ်၏။

24. Ghapassantassā-ppadhānassa.

၂၄. အပဓာနဖြစ်သော ဃ၊ ပ အဆုံးရှိသော ပုဒ်၏ အဆုံးကို ရဿပြု၏။

25. Gossu.

၂၅. ဂေါ သဒ္ဒါ၏ အဆုံးကို သျာဒိဝိဘတ်တို့ နောက်၌ ရှိသောအခါ ရဿပြု၏။

26. Itthiyamatvā.

၂၆. ဣတ္ထိလိင်၌ အာ အဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်း ဖြစ်၏။

27. Nadādito ṅī.

၂၇. နဒီ အစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ နောက်၌ ဏီ (ဤ) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

14. Goto vā. (Gaṇa)

၁၄. ဂေါ သဒ္ဒါမှ နောက်၌ ဝါ ဏီ (ဤ) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

28. Yakkhāditvinī [Pg.18] ca.

၂၈. ယက္ခ အစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ နောက်၌ ဣနီ ပစ္စည်းလည်း ဖြစ်၏။

29. Ārāmikādīhi.

၂၉. အာရာမိက အစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ နောက်၌လည်း ဣနီ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

15. Saññāyaṃ mānuso. (Gaṇa)

၁၅. သညာ (အမည်) အနက်၌ မာနုသ သဒ္ဒါမှ နောက်၌ ဏီ (ဤ) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

30. Yuvaṇṇehi nī.

၃၀. ယု၊ ဝဏ္ဏ အက္ခရာအဆုံးရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ နောက်၌ ဏီ (ဤ) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

31. Ktimhā-ññatthe.

၃၁. တိ ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော သဒ္ဒါမှ နောက်၌ အခြားသော အနက်၌ ဏီ (ဤ) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

32. Gharaṇyādayo.

၃၂. ဃရဏီ အစရှိသော ပုဒ်တို့သည် ပြီးကုန်၏။

16. Ācariyā vā yalopo ca. (Gaṇa)

၁၆. ဆရာတို့၏ အလိုအားဖြင့် ဝါ ဏီပစ္စည်း ဖြစ်၍ ယ-အက္ခရာကို ချေခြင်းလည်း ဖြစ်၏။

33. Mātulāditvānī bhariyāyaṃ.

၃၃. မယား (ဇနီး) အနက်၌ မာတုလ အစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ နောက်၌ အာနီ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

17. Abhariyāyaṃ khattiyā vā. (Gaṇa)

၁၇. မယားမဟုတ်သော အနက်၌ ခတ္တိယ သဒ္ဒါမှ နောက်၌ ဝါ အာနီ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

18. Punnāmasmā yogā apālakantā. (Gaṇa)

၁၈. ပါလက အဆုံးမရှိသော ယောဂဖြစ်သော ပုလ္လိင်နာမ်မှ နောက်၌ ဣတ္ထိလိင်ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

34. Upamāsaṃhitasahitasaṃyatasahasaphavāmalakkhaṇāditūrutū.

၃၄. ဥပမာ၊ သံဟိတ၊ သဟိတ၊ သံယတ၊ သဟ၊ သဖ၊ ဝါမ၊ လက္ခဏာဒိတို့၏ နောက်၌ ရှိသော ဥရုသဒ္ဒါ၏ ဥကို ဦ ပြု၏။

35. Yuvā ti.

၃၅. ‘ယုဝါ’ ဟူသည်ကား။

36. Ntantūnaṃ ṅīmhito vā.

၃၆. နန္တ၊ ဥန္တတို့၏ ဦပစ္စည်းနောင်၌ အချို့ (ဝါ) ဖြစ်၏။

37. Bhavato bhoto.

၃၇. ဘဝန္တသဒ္ဒါ၏ ‘ဘောတော’ ဖြစ်၏။

38. Gossā-vaṅa.

၃၈. ဂေါသဒ္ဒါ၏ ‘ဝ’ နှင့် ‘အင်’ ဖြစ်ကုန်၏။

39. Puthussa pathavaputhavā.

၃၉. ပုထုသဒ္ဒါ၏ ပထဝ၊ ပုထဝါတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

40. Samāsantva.

၄၀. သမာသန္တဖြစ်ခြင်းကား။

41. Pāpādīhi bhūmiyā.

၄၁. ပါပအစရှိသော ပုဒ်တို့နောင် ဘူမိသဒ္ဒါ၏ (ပြောင်းလဲခြင်း) ဖြစ်၏။

42. Saṅkhyāhi.

၄၂. သင်္ချာတို့နောင်၌။

43. Nadīgodāvarīnaṃ.

၄၃. နဒီ၊ ဂေါဒါဝရီ သဒ္ဒါတို့၏။

44. Asaṅkhyehi cāṅgulyānaññāsaṅkhyatthesu.

၄၄. အသင်္ချေယျ၊ အင်္ဂုလိသဒ္ဒါတို့၏ အခြားသော အသင်္ချေယျအနက်တို့၌လည်းကောင်း။

45. Dīghāhovassekadesehi [Pg.19] ca rattyā.

၄၅. ဒီဃ၊ အဟ၊ ဝဿ၊ ဧကဒေသသဒ္ဒါတို့နောင် ရတ္တိသဒ္ဒါ၏ (ပြောင်းလဲခြင်း) လည်းကောင်း။

46. Gotvacatthe cālope.

၄၆. ဂေါသဒ္ဒါ၏ အနက်၌ အချို့ ချေခြင်း မရှိသည်၌လည်းကောင်း။

47. Rattindivadāragavacaturassā.

၄၇. ရတ္တိန္ဒိဝ၊ ဒါရဂဝ၊ စတုရဿ သဒ္ဒါတို့သည် (ပြီးကုန်၏)။

48. Āyāme-nugavaṃ.

၄၈. အလျားအနက်၌ အနုဂဝံသဒ္ဒါ ဖြစ်၏။

49. Akkhismā-ññatthe.

၄၉. အက္ခိသဒ္ဒါနောင် အခြားသောအနက်၌ (အပစ္စည်း) ဖြစ်၏။

50. Dārumahyaṅgulyā.

၅၀. ဒါရု၊ မဟီ၊ အင်္ဂုလိသဒ္ဒါတို့၏။

51. Ci vītihāre.

၅၁. ဝီတိဟာရအနက်၌ ‘စိ’ (ပစ္စည်း) ဖြစ်၏။

52. Ltvitthiyūhi ko.

၅၂. ဣကာရ၊ ဣတ္ထိသဒ္ဒါ၊ ဦကာရတို့နောင် ကပစ္စည်း ဖြစ်၏။

53. Vā-ññato.

၅၃. အခြားသော ပုဒ်မှ အချို့ (ဝါ) ဖြစ်၏။

54. Uttarapade.

၅၄. နောင်ပုဒ်၌။

55. Imassidaṃ.

၅၅. ဣမသဒ္ဒါ၏ ဣဒံ ဖြစ်၏။

56. Puṃ pumassa vā.

၅၆. ပုဒ်၏ ပုမသဒ္ဒါ ဖြစ်ခြင်းသည် အချို့ (ဝါ) ဖြစ်၏။

57. Ṭa ntantūnaṃ.

၅၇. နန္တ၊ ဥန္တတို့၏ ဋပစ္စည်း ဖြစ်၏။

58. A.

၅၈. အ ဖြစ်၏။

59. Manādyāpādīna mo mayeca.

၅၉. မနောအစရှိသော ပုဒ်၊ အာပအစရှိသော ပုဒ်တို့၏ မယပစ္စည်းနောင်၌ ဩကာရ ဖြစ်ခြင်းလည်းကောင်း။

60. Parassa saṅkhyāsu.

၆၀. သင်္ချာတို့၌ နောက်ပုဒ်၏ (အက္ခရာပြောင်းလဲခြင်း) ဖြစ်၏။

61. Jane puthassu.

၆၁. ဇနသဒ္ဒါနောင်၌ ပုထုသဒ္ဒါ၏ (ပုထ ဖြစ်ခြင်း)။

62. So chassā-hāyatane vā.

၆၂. အာယတနသဒ္ဒါနောင် ဆသဒ္ဒါ၏ သော ဖြစ်ခြင်းသည် အချို့ (ဝါ) ဖြစ်၏။

63. Ltupitādīna māraṅgaraṅga.

၆၃. လုသဒ္ဒါ၊ ပိတုအစရှိသော သဒ္ဒါတို့၏ အာရင်္ဂ၊ အရင်္ဂ ဖြစ်ကုန်၏။

64. Vijjāyonisambandhānamā tatra catthe.

၆၄. ဝိဇ္ဇာ၊ ယောနိ ဆက်စပ်ပတ်သက်သော သဒ္ဒါတို့၏ ထိုအနက်၌လည်းကောင်း၊ စအနက်၌လည်းကောင်း အာကာရဖြစ်၏။

65. Putte.

၆၅. ပုတ္တသဒ္ဒါနောင်၌။

66. Cismiṃ.

၆၆. စိပစ္စည်းနောင်၌။

67. Itthiyaṃ [Pg.20] bhāsitapumitthī pumeve-katthe.

၆၇. ဣတ္ထိလိင်၌ ဖြစ်သော၊ ပုလ္လိင်၌လည်း အနက်တူစွာ အပြောရှိသော ပုဒ်သည် ပုလ္လိင်ကဲ့သို့သာ ဖြစ်၏။

68. Kvaci paccaye.

၆၈. အချို့သော ပစ္စည်းနောင်၌။

69. Sabbādayo vuttimatthe.

၆၉. သဗ္ဗအစရှိသော ပုဒ်တို့သည် ဝုတ္တိအနက်၌ (ပုလ္လိင်ကဲ့သို့ ဖြစ်ကုန်၏)။

70. Jāyāya jayaṃ patimhi.

၇၀. ပတိသဒ္ဒါနောင်၌ ဇာယာသဒ္ဒါ၏ ဇယဖြစ်၏။

71. Saññāya mudodakassa.

၇၁. သညာအနက်၌ မုဒုသဒ္ဒါ၊ ဥဒကသဒ္ဒါတို့၏ (ပြောင်းလဲခြင်း) ဖြစ်၏။

72. Kumbhādīsu vā.

၇၂. ကုမ္ဘအစရှိသော သဒ္ဒါတို့နောင်၌ အချို့ (ဝါ) ဖြစ်၏။

73. Sotādīsū lopo.

၇၃. သောတအစရှိသော သဒ္ဒါတို့နောင်၌ ချေခြင်း ဖြစ်၏။

74. Ṭa naussa.

၇၄. နုသဒ္ဒါ၏ ဋပစ္စည်း ဖြစ်၏။

75. Ana sare.

၇၅. သရနောက်ရှိသော် အန-အပြု ဖြစ်၏။

76. Nakhādayo.

၇၆. နခအစရှိသော ပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

77. Nago vā-ppāṇini.

၇၇. ပါဏိနိကျမ်း၌ နဂ-သဒ္ဒါသည် ဝိကပ်ဖြစ်၏။

78. Sahassa soññatthe.

၇၈. သုညအနက်၌ သဟဿသဒ္ဒါ၏ သော-အပြု ဖြစ်၏။

79. Saññāyaṃ.

၇၉. သညာ (အမည်) အနက်၌ ဖြစ်၏။

80. Appaccakkhe.

၈၀. အပစ္စက္ခ (မျက်မှောက်မဟုတ်သော) အနက်၌ ဖြစ်၏။

81. Akāle sakatthe.

၈၁. အခါမဟုတ်သည်၌ မိမိအနက်၌ ဖြစ်၏။

82. Ganthantā-dhikye.

၈၂. ကျမ်းအဆုံး၌လည်းကောင်း၊ အလွန်အကဲဖြစ်ခြင်း၌လည်းကောင်း ဖြစ်၏။

83. Samānassa pakkhādīsu vā.

၈၃. ပက္ခအစရှိသည်တို့နောက်ရှိသော် သမာနသဒ္ဒါ၏ သ-အပြု ဝိကပ်ဖြစ်၏။

84. Udare iye.

၈၄. ဥဒရသဒ္ဒါ၌ အိယ-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

85. Rīrikkhakesu.

၈၅. ရီ၊ ရိက္ခက သဒ္ဒါတို့၌ ဖြစ်၏။

86. Sabbādīnamā.

၈၆. သဗ္ဗအစရှိသော သဗ္ဗနာမ်တို့၏ အာ-အပြု ဖြစ်၏။

87. Ntakimimānaṃ ṭākīṭī.

၈၇. န္တ၊ ကိံ၊ ဣမ သဒ္ဒါတို့၏ ဌာ၊ ကီ၊ ဋီ-အပြုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

88. Tumhā-mhānaṃ tāmekasmiṃ.

၈၈. ဧကဝုစ်၌ တုမှ၊ အမှ သဒ္ဒါတို့၏ တ၊ မ-အပြုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

89. Taṃ [Pg.21] mama-ññatra.

၈၉. အခြားသောဝိဘတ်၌ တံ၊ မမ-အပြုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

90. Ve-tasseṭa.

၉၀. ဝေ-သဒ္ဒါနောက်ရှိသော် တဿသဒ္ဒါ၏ ဧတ-အပြု ဖြစ်၏။

91. Vidhādīsu dvissa du.

၉၁. ဝိဓာအစရှိသည်တို့နောက်ရှိသော် ဒွိသဒ္ဒါ၏ ဒု-အပြု ဖြစ်၏။

92. Di guṇādīsu.

၉၂. ဂုဏအစရှိသည်တို့နောက်ရှိသော် ဒွိသဒ္ဒါ၏ ဒိ-အပြု ဖြစ်၏။

93. Tīsva.

၉၃. တိသဒ္ဒါ၌လည်း ဖြစ်၏။

94. Ā saṅkhyāyāsatādonaññatthe.

၉၄. တစ်ရာမှတစ်ပါးသော သံချာ၏ အခြားအနက်၌မဟုတ်သော် အာ-အပြု ဖြစ်၏။

95. Tisse.

၉၅. တိသဒ္ဒါ၏ တိဿ-အပြု ဖြစ်၏။

96. Cattālīsādo vā.

၉၆. စတ္တာလီသအစရှိသည်တို့နောက်ရှိသော် (အာ-အပြု) ဝိကပ်ဖြစ်၏။

97. Dvissā ca.

၉၇. ဒွိသဒ္ဒါ၏လည်း အာ-အပြု ဖြစ်၏။

98. Bācattālīsā do.

၉၈. စတ္တာလီသအစရှိသည်တို့နောက်ရှိသော် ဒွိသဒ္ဒါ၏ ဗာ၊ ဒေါ-အပြုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

99. Vīsatidasesu pañcassa paṇṇapannā.

၉၉. ဝီသတိ၊ ဒသတို့နောက်ရှိသော် ပဉ္စသဒ္ဒါ၏ ပဏ္ဏ၊ ပန္န-အပြုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

100. Catussa cuco dase.

၁၀၀. ဒသသဒ္ဒါနောက်ရှိသော် စတုသဒ္ဒါ၏ စု၊ စော-အပြုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

101. Chassa so.

၁၀၁. ဆသဒ္ဒါ၏ သော-အပြု ဖြစ်၏။

102. Ekaṭṭhānamā.

၁၀၂. ဧကသဒ္ဒါရှိရာဌာန၌ အာ-အပြု ဖြစ်၏။

103. Ra saṅkhyāto vā.

၁၀၃. သံချာသဒ္ဒါမှနောက်၌ ရ-အပြု ဝိကပ်ဖြစ်၏။

104. Chatīhi ḷo ca.

၁၀၄. ဆ၊ တိ သဒ္ဒါတို့၏ ဠ-အပြုလည်း ဖြစ်၏။

105. Catutthatatiyānamaḍḍhuḍḍhabhiyā.

၁၀၅. စတုတ္ထ၊ တတိယ သဒ္ဒါတို့၏ အဍ္ဎုဍ္ဎ၊ အဘိ-အပြုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

106. Dutiyassa saha diyaḍḍhadivaḍḍhā.

၁၀၆. ဒုတိယသဒ္ဒါ၏ သဟသဒ္ဒါနှင့်တကွ ဒိယဍ္ဎ၊ ဒိဝဍ္ဎ-အပြုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

107. Sare kada kussuttaratthe.

၁၀၇. သရနောက်ရှိသော် ဥတ္တရအနက်၌ ကု-သဒ္ဒါ၏ ကဒ-အပြု ဖြစ်၏။

108. Kā-ppatthe.

၁၀၈. အပတ္ထ (အလိုမရှိအပ်သော) အနက်၌ ကု-သဒ္ဒါ၏ ကာ-အပြု ဖြစ်၏။

109. Purise vā.

၁၀၉. ပုရိသသဒ္ဒါနောက်ရှိသော် (ကု-သဒ္ဒါ၏ ကာ-အပြု) ဝိကပ်ဖြစ်၏။

110. Pubbā-parajjasāyamajjhehā-hassa ṇho.

၁၁၀. ပုဗ္ဗ၊ အပရ၊ အဇ္ဇ၊ သာယ၊ မဇ္ဈ၊ ဣဟ-သဒ္ဒါတို့နောက်ရှိသော် အဟ-သဒ္ဒါ၏ ဏှ-အပြု ဖြစ်၏။

Iti moggallāne byākaraṇe samāsakaṇḍo tatiyo.

ဤသို့လျှင် မောဂ္ဂလ္လာန်သဒ္ဒါကျမ်း၌ တတိယမြောက်ဖြစ်သော သမာသကဏ္ဍသည် ပြီး၏။

(4) Catuttho kaṇḍo (ṇādi)

(၄) စတုတ္ထမြောက်ဖြစ်သော ဏာဒိကဏ္ဍ။

1. Ṇo [Pg.22] vā pacce.

၁. ပစ္စသဒ္ဒါနောက်၌ ဏ-ပစ္စည်း ဝိကပ်ဖြစ်၏။

2. Vacchādito ṇānaṇāyanā.

၂. ဝစ္ဆအစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ ဏ၊ အဏ၊ အာယန-ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

19. Katā ṇiyova. (Gaṇa)

၁၉. ကတသဒ္ဒါမှ စသည်တို့နောက်၌ အပေါင်း (ဂိုဏ်း) အနက်၌ ဏိယပစ္စည်းသာ ဖြစ်၏။

20. Kaṇho brāhmaṇe. (Gaṇa)

၂၀. ကဏှသဒ္ဒါမှ ပုဏ္ဏားအပေါင်း (ဂိုဏ်း) အနက်၌ (ဏိယပစ္စည်း) ဖြစ်၏။

3. Kattikāvidhavādīhi ṇeyyaṇerā.

၃. ကတ္တိကာသဒ္ဒါ၊ ဝိဓဝါသဒ္ဒါမှ စသည်တို့နောက်၌ ဏေယျ၊ ဏေရပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

4. Ṇya diccādīhi.

၄. ဒိစ္စသဒ္ဒါမှ စသည်တို့နောက်၌ ဏျပစ္စည်း ဖြစ်၏။

5. Ā ṇi.

၅. အာသဒ္ဒါမှ ဏိပစ္စည်း ဖြစ်၏။

6. Rājato ñño jātiyaṃ.

၆. ရာဇသဒ္ဒါမှ ဇာတ် (အမျိုး) အနက်၌ ညပစ္စည်း ဖြစ်၏။

7. Khattā yiyā.

၇. ခတ္တသဒ္ဒါမှ ယိယပစ္စည်း ဖြစ်၏။

8. Manuto ssasaṇa.

၈. မနုသဒ္ဒါမှ ဿသဏပစ္စည်း ဖြစ်၏။

9. Janapadanāmasmā khattiyā raññe ca ṇo.

၉. ဇနပုဒ်အမည်ရှိသော သဒ္ဒါမှ မင်းအမျိုး (ခတ္တိယ) အနက်၌လည်းကောင်း၊ မင်း (ရာဇာ) အနက်၌လည်းကောင်း ဏပစ္စည်း ဖြစ်၏။

10. Ṇya kurusivīhi.

၁၀. ကုရုသဒ္ဒါ၊ သိဝိသဒ္ဒါတို့နောက်၌ ဏျပစ္စည်း ဖြစ်၏။

11. Ṇa rāgā tena rattaṃ.

၁၁. ရာဂသဒ္ဒါမှ 'ထိုဆေးဖြင့် ဆိုးအပ်သော' အနက်၌ ဏပစ္စည်း ဖြစ်၏။

12. Nakkhatte-ninduyuttena kāle.

၁၂. လနှင့် ယှဉ်သော နက္ခတ်သဒ္ဒါမှ 'ထိုနက္ခတ်နှင့် ယှဉ်သော ကာလ' အနက်၌ (ဏပစ္စည်း ဖြစ်၏)။

13. Sā-ssa devatā puṇṇamāsī.

၁၃. 'ထိုသူအား ကိုးကွယ်ရာနတ် ဖြစ်၏' ဟူသော အနက်၌လည်းကောင်း၊ 'လပြည့်' အနက်၌လည်းကောင်း။

14. Tamadhīte taṃ jānāti kaṇikā ca.

၁၄. 'ထိုကျမ်းကို သင်အံ့တတ်၏၊ သိတတ်၏' ဟူသော အနက်၌လည်းကောင်း၊ 'ကဏိကာ' အနက်၌လည်းကောင်း။

15. Tassa visaye dese.

၁၅. 'ထိုသူ၏ ကျက်စားရာအရပ်' ဟူသော အနက်၌လည်းကောင်း၊ 'တိုင်းပြည်' အနက်၌လည်းကောင်း။

16. Nivāse tannāme.

၁၆. 'နေထိုင်ရာအရပ်' ဟူသော အနက်၌လည်းကောင်း၊ 'ထိုအရပ်၏ အမည်ရှိသော' အနက်၌လည်းကောင်း။

17. Adūrabhave.

၁၇. 'မနီးမဝေး (အနီး) ၌ ဖြစ်သော' အနက်၌။

18. Tena nibbatte.

၁၈. 'ထိုအရပ်ဖြင့် ဖြစ်ထွန်းအပ်သော' အနက်၌။

19. Tamīdhatthi[Pg.23].

၁၉. 'ထိုအရပ်၌ ဤအရာသည် ရှိ၏' ဟူသော အနက်၌။

20. Tatra bhave.

၂၀. 'ထိုအရပ်၌ ဖြစ်သော' အနက်၌။

21. Ajjādīhi tano.

၂၁. အဇ္ဇသဒ္ဒါမှ စသည်တို့နောက်၌ တနပစ္စည်း ဖြစ်၏။

22. Purāto ṇo ca.

၂၂. ပုရာသဒ္ဒါမှ ဏပစ္စည်းလည်းကောင်း (တနပစ္စည်းလည်းကောင်း) ဖြစ်၏။

23. Amātvacco.

၂၃. အမာသဒ္ဒါမှ တစ္စပစ္စည်း ဖြစ်၏။

24. Majjhāditvimo.

၂၄. မဇ္ဈသဒ္ဒါမှ စသည်တို့နောက်၌ တ္ဝိမပစ္စည်း ဖြစ်၏။

25. Kaṇa ṇeyya ṇeyyaka yiyā.

၂၅. ကဏပစ္စည်း၊ ဏေယျပစ္စည်း၊ ဏေယျကပစ္စည်း၊ ယိယပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

26. Ṇiko.

၂၆. ဏိကပစ္စည်း ဖြစ်၏။

27. Tamassa sippaṃ sīlaṃ paṇyaṃ paharaṇaṃ payojanaṃ.

၂၇. 'ထိုအတတ်သည် ဤသူ၏ အတတ်ဖြစ်၏' (သိပ္ပ)၊ 'သီလ/အလေ့' (သီလ)၊ 'ရောင်းကုန်' (ပဏျ)၊ 'လက်နက်' (ပဟရဏ)၊ 'အကျိုး' (ပယောဇန) ဟူသော အနက်တို့၌။

28. Taṃ hanta rahati gacchatuñchati carati.

၂၈. 'ထိုအရာကို သတ်တတ်၏' (ဟန္တာ)၊ 'ထိုအရာနှင့် ထိုက်တန်၏' (ရဟတိ)၊ 'ထိုအရပ်သို့ သွားတတ်၏' (ဂစ္ဆတိ)၊ 'ထိုအရာကို ရှာဖွေတတ်၏' (ဥဉ္ဆတိ)၊ 'ထိုအရပ်၌ ကျင့်တတ်၏' (စရတိ) ဟူသော အနက်တို့၌။

29. Tena kataṃ kītaṃ baddhamabhisaṅkhataṃ saṃsaṭṭhaṃ hataṃ hanti jitaṃ jayati dibbati khaṇati tarati carati vahati jīvati.

၂၉. 'ထိုအရာဖြင့် ပြုအပ်၏' (ကတ)၊ 'ဝယ်အပ်၏' (ကီတ)၊ 'ချည်နှောင်အပ်၏' (ဗဒ္ဓ)၊ 'စီရင်အပ်၏' (အဘိသင်္ခတ)၊ 'ရောနှောအပ်၏' (သံသဋ္ဌ)၊ 'သတ်အပ်၏' (ဟတ)၊ 'သတ်တတ်၏' (ဟန္တိ)၊ 'အောင်အပ်၏' (ဇိတ)၊ 'အောင်တတ်၏' (ဇယတိ)၊ 'ကစားတတ်၏' (ဒိဗ္ဗတိ)၊ 'တူးတတ်၏' (ခဏတိ)၊ 'ကူးတတ်၏' (တရတိ)၊ 'ကျင့်တတ်၏' (စရတိ)၊ 'ရွက်ဆောင်တတ်၏' (ဝဟတိ)၊ 'အသက်မွေးတတ်၏' (ဇီဝတိ) ဟူသော အနက်တို့၌။

30. Tassa saṃvattati.

၃၀. 'ထိုသူအား ဖြစ်ပေါ်စေတတ်၏' (သံဝတ္တတိ) ဟူသော အနက်၌။

31. Tato sambhūtamāgataṃ.

၃၁. 'ထိုမှ ဖြစ်ထွန်းအပ်၏' (သမ္ဘူတ)၊ 'ထိုမှ လာအပ်၏' (အာဂတ) ဟူသော အနက်တို့၌။

32. Tattha vasati vidito bhatto niyutto.

၃၂. 'ထိုအရပ်၌ နေတတ်၏' (ဝသတိ)၊ 'ထိုအရပ်၌ သိအပ်၏' (ဝိဒိတ)၊ 'ထိုအရပ်၌ သက်ဝင်ယုံကြည်အပ်၏' (ဘတ္တ)၊ 'ထိုအရပ်၌ ခန့်အပ်၏' (နိယုတ္တ) ဟူသော အနက်တို့၌။

33. Tassidaṃ.

၃၃. 'ထိုသူ၏ ဤဥစ္စာဖြစ်၏' ဟူသော အနက်၌။

34. Ṇo.

၃၄. ဏပစ္စည်း ဖြစ်၏။

35. Gavādīhi yo.

၃၅. ဂေါသဒ္ဒါမှ စသည်တို့နောက်၌ ယပစ္စည်း ဖြစ်၏။

36. Pitito bhātari reyyaṇa.

၃၆. ပိတုသဒ္ဒါမှ ညီနောင် (ဘာတာ) အနက်၌ ရေယျဏပစ္စည်း ဖြစ်၏။

37. Mātito ca bhaginiyaṃ cho.

၃၇. မာတုသဒ္ဒါမှ နှမ (ဘဂိနီ) အနက်၌ ဆပစ္စည်း ဖြစ်၏။

38. Mātāpitūsvā-maho.

၃၈. မာတုသဒ္ဒါ၊ ပိတုသဒ္ဒါတို့နောက်၌ အာမဟပစ္စည်း ဖြစ်၏။

39. Hite [Pg.24] reyyaṇa.

၃၉. 'အစီးအပွားဖြစ်ခြင်း' (ဟိတ) အနက်၌ ရေယျဏပစ္စည်း ဖြစ်၏။

40. Nindā-ññāta-ppapaṭibhāgarassa dayāsaññāsu ko.

၄၀. ကဲ့ရဲ့ခြင်း (နိန္ဒာ)၊ မသိအပ်သေးသော အနက် (အညာတ)၊ အနည်းငယ် (အပ္ပ)၊ ပုံတူ (ပဋိဘာဂ)၊ အတို (ရဿ)၊ သနားခြင်း (ဒယာ)၊ အမှတ်သညာ (သညာ) ဟူသော အနက်တို့၌ ကပစ္စည်း ဖြစ်၏။

21. Vatthito ivatthe eyyo. (Gaṇa)

၂၁. ဝတ္ထိသဒ္ဒါမှ ဝတ္ထိ၏ အနက်၌ ဧယျပစ္စည်း သက်၏။ (ဂိုဏ်း)

22. Silāya ṇeyyo ca. (Gaṇa)

၂၂. သီလာသဒ္ဒါမှ ဏေယျပစ္စည်းလည်း သက်၏။ (ဂိုဏ်း)

23. Sākhādīhi iyo. (Gaṇa)

၂၃. သာခါအစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ ဣယပစ္စည်း သက်၏။ (ဂိုဏ်း)

24. Mukhādīhi yo. (Gaṇa)

၂၄. မုခအစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ ယပစ္စည်း သက်၏။ (ဂိုဏ်း)

25. Ākasmike bhidheye īyo. (Gaṇa)

၂၅. အမှတ်တမဲ့ဖြစ်သောအနက်ကို ဟောအပ်သည်ရှိသော် ဤယပစ္စည်း သက်၏။ (ဂိုဏ်း)

26. Sakkarādīhi ṇo. (Gaṇa)

၂၆. သက္ကရာအစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ ဏပစ္စည်း သက်၏။ (ဂိုဏ်း)

27. Aṅgulyādīhi ṇiko. (Gaṇa)

၂၇. အင်္ဂုလိအစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ ဏိကပစ္စည်း သက်၏။ (ဂိုဏ်း)

41. Tamassa parimāṇaṃ ṇiko ca.

၄၁. ထိုအရာ၏ အတိုင်းအရှည် ပမာဏအနက်၌ ဏိကပစ္စည်းလည်း သက်၏။

42. Yate-tehi ttako.

၄၂. ယ၊ တ၊ ဧတ သဒ္ဒါတို့မှ တ္တကပစ္စည်း သက်၏။

43. Sabbā cā-vanthu.

၄၃. သဗ္ဗသဒ္ဒါမှ အာပြုခြင်းနှင့်တကွ ဝန္တုပစ္စည်း သက်၏။

44. Kimhā rati rīva rīvataka rittakā.

၄၄. ကိံသဒ္ဒါမှ ရတိ၊ ရီဝ၊ ရီဝတက၊ ရိတ္တက ပစ္စည်းတို့ သက်ကုန်၏။

45. Sañjātaṃ tārakāditvito.

၄၅. ဖြစ်ပွားပြီးသောအနက်၌ တာရကာအစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ ဣတပစ္စည်း သက်၏။

46. Māne matto.

၄၆. အတိုင်းအရှည် ပမာဏအနက်၌ မတ္တပစ္စည်း သက်၏။

47. Taggho cuddhaṃ.

၄၇. အထက်ဟူသောအနက်၌၎င်း တဂ္ဃပစ္စည်း သက်၏။

48. Ṇo ca purisā.

၄၈. ပုရိသသဒ္ဒါမှ ဏပစ္စည်းလည်း သက်၏။

49. Ayubhadvitīhaṃse.

၄၉. အာယု၊ ဘ၊ ဒွီဟ၊ တီဟ၊ အံသ သဒ္ဒါတို့မှ (မတ္တပစ္စည်း သက်၏။)

50. Saṅkhyāya saccutīsā-sa, dasantā-dhikā-smiṃ satasahasse ḍo.

၅၀. သင်္ချာနှင့်တကွဖြစ်သော၊ သုံးဆယ် (တိံသ) အစရှိသည် အဆုံးရှိသော၊ ဆယ်ခုလွန်သော သတသဟဿသဒ္ဒါမှ ဍပစ္စည်း သက်၏။

51. Tassa pūraṇe-kādasādito vā.

၅၁. ထိုသင်္ချာ၏ ပြည့်ကြောင်းအနက်၌ ဧကာဒသအစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ ဝါ-အချို့ ပစ္စည်းသက်၏။

52. Ma [Pg.25] pañcādikatīhi.

၅၂. ပဉ္စအစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ၎င်း၊ တိသဒ္ဒါမှ၎င်း မပစ္စည်း သက်၏။

53. Satādīnami ca.

၅၃. သတအစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ၎င်း ဣပစ္စည်းလည်း သက်၏။

54. Chā ṭṭhaṭṭhamā.

၅၄. ဆသဒ္ဒါမှ ဋ္ဌပစ္စည်း၎င်း၊ ဋ္ဌမပစ္စည်း၎င်း သက်ကုန်၏။

55. Ekā kākya-sahāye.

၅၅. ဧကသဒ္ဒါမှ အဖော်မရှိခြင်း 'တစ်ယောက်တည်း' ဟူသောအနက်၌ ကပစ္စည်း၎င်း၊ အာကျပစ္စည်း၎င်း သက်ကုန်၏။

56. Vacchādīhi tanutte taro.

၅၆. ဝစ္ဆအစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ နုပျိုငယ်ရွယ်သော 'တနုတ္တ' အနက်၌ တရပစ္စည်း သက်၏။

57. Kimhā niddhāraṇe ratara ratamā.

၅၇. ကိံသဒ္ဒါမှ ထုတ်နုတ်ခြင်း 'နိဒ္ဓါရဏ' အနက်၌ ရတရပစ္စည်း၎င်း၊ ရတမပစ္စည်း၎င်း သက်ကုန်၏။

58. Tena datte liyā.

၅၈. ထိုသူသည် ပေးအပ်သော 'ဒတ္တ' အနက်၌ လိယပစ္စည်း သက်၏။

59. Tassa bhāvakammesu tta tā ttana ṇya ṇeyyaṇiya ṇiyā.

၅၉. ထိုသူ၏ အဖြစ် 'ဘာဝ' အနက်နှင့် ပြုအပ်သော အမှု 'ကမ္မ' အနက်တို့၌ တ္တ၊ တာ၊ တ္တန၊ ဏျ၊ ဏေယျ၊ ဏိယ၊ ဏိယာ ပစ္စည်းတို့ သက်ကုန်၏။

60. Bya vaddhadāsā vā.

၆၀. ဗျသဒ္ဒါ၊ ဝဒ္ဓသဒ္ဒါ၊ ဒါသသဒ္ဒါတို့မှ ဝါ-အချို့ ပစ္စည်းသက်၏။

61. Naṇa yuvā bo ca vassa.

၆၁. ဝဿသဒ္ဒါမှ နဏပစ္စည်း၊ ယုဝပစ္စည်း၊ ဗောပစ္စည်းလည်း သက်ကုန်၏။

62. Aṇvāditvimo.

၆၂. အဏုအစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ ဣမပစ္စည်း သက်၏။

63. Bhāvā tena nibbatte.

၆၃. ဘာဝအနက်၌၎င်း၊ ထိုသူဖြစ်စေအပ်သော 'နိဗ္ဗတ္တ' အနက်၌၎င်း သက်၏။

64. Tara tami-ssikiyiṭṭhātisaye.

၆၄. လွန်ကဲသော 'အတိသယ' အနက်၌ တရ၊ တမ၊ ဣဿိက၊ ဣယ၊ ဣဋ္ဌ ပစ္စည်းတို့ သက်ကုန်၏။

65. Tannissite llo.

၆၅. ထို၌မှီသော 'တန္နိဿိတ' အနက်၌ လ္လပစ္စည်း သက်၏။

66. Tassa vikārāvayavesu ṇa ṇika ṇeyya mayā.

၆၆. ထိုအရာ၏ ဖောက်ပြန်ခြင်း 'ဝိကာရ' အနက်နှင့် အစိတ်အပိုင်း 'အဝယဝ' အနက်တို့၌ ဏ၊ ဏိက၊ ဏေယျ၊ မယ ပစ္စည်းတို့ သက်ကုန်၏။

67. Jatuto ssaṇa vā.

၆၇. ဇတုသဒ္ဒါမှ သ္သဏပစ္စည်း ဝါ-အချို့ သက်၏။

68. Samūhe kaṇa ṇa ṇikā.

၆၈. အပေါင်း 'သမူဟ' အနက်၌ ကဏ၊ ဏ၊ ဏိက ပစ္စည်းတို့ သက်ကုန်၏။

69. Janādīhi tā.

၆၉. ဇနအစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ တာပစ္စည်း သက်၏။

70. Iyo hite.

၇၀. စီးပွားရှိသော 'ဟိတ' အနက်၌ ဣယပစ္စည်း သက်၏။

71. Cakkhvādito sso.

၇၁. စက္ခုအစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ သ္သပစ္စည်း သက်၏။

72. Ṇyo tattha sādhu.

၇၂. ထိုအရာ၌ ကောင်းသော 'သာဓု' အနက်၌ ဏျပစ္စည်း သက်၏။

73. Kammā [Pg.26] niyaññā.

၇၃. ကမ္မသဒ္ဒါမှ ဏိယပစ္စည်း၊ ညပစ္စည်းတို့ သက်ကုန်၏။

74. Kathāditviko.

၇၄. ကထာစသော ပုဒ်တို့မှ ဣကပစ္စည်း သက်၏။

75. Pathādīhi ṇeyyo.

၇၅. ပထစသော ပုဒ်တို့မှ ဏေယျပစ္စည်း သက်၏။

76. Dakkhiṇāyā-rahe.

၇၆. ဒက္ခိဏာပုဒ်မှ အလှူခံထိုက်သောအနက်၌ (ဏေယျပစ္စည်း သက်၏)။

77. Rāyo tumantā.

၇၇. တုံပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်မှ ရာယပစ္စည်း သက်၏။

78. Tamettha-ssa-tthīti mantu.

၇၈. ထိုသူအား ဤအရပ်၌ ဤအရာသည် ရှိ၏ဟူသောအနက်၌ မန္တုပစ္စည်း သက်၏။

79. Vantvavaṇṇā.

၇၉. အဝဏ္ဏ (အ၊ အာ) အဆုံးရှိသော ပုဒ်မှ ဝန္တုပစ္စည်း ဖြစ်၏။

80. Daṇḍāditvika ī vā.

၈၀. ဒဏ္ဍစသော ပုဒ်တို့မှ ဣကပစ္စည်း၊ ဤပစ္စည်းတို့သည်လည်း အလှည့်ကျ သက်ကုန်၏။

28. Uttamīṇe va dhanā iko. (Gaṇa)

၂၈. မြီရှင်အနက်၌ ဓနပုဒ်မှ ဣကပစ္စည်း သက်၏။ (ဂိုဏ်းသုတ်)

29. Asannihite atthā. (Gaṇa)

၂၉. အနီး၌ မရှိအပ်သောအနက်၌ အတ္ထပုဒ်မှ (ဣကပစ္စည်း သက်၏)။ (ဂိုဏ်းသုတ်)

30. Tadantā ca. (Gaṇa)

၃၀. ထို (အတ္ထ) အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့မှလည်း (ဣကပစ္စည်း သက်၏)။ (ဂိုဏ်းသုတ်)

31. Vaṇṇantā īyeva. (Gaṇa)

၃၁. ဝဏ္ဏအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့မှ ဤပစ္စည်းသာ သက်၏။ (ဂိုဏ်းသုတ်)

32. Hattha dantehi jātiyaṃ. (Gaṇa)

၃၂. ဟတ္ထ၊ ဒန္တပုဒ်တို့မှ ဇာတိအနက်၌ (ဤပစ္စည်း သက်၏)။ (ဂိုဏ်းသုတ်)

33. Vaṇṇato brahmacārimhi. (Gaṇa)

၃၃. ဝဏ္ဏပုဒ်မှ ဗြဟ္မစာရီအနက်၌ (ဤပစ္စည်း သက်၏)။ (ဂိုဏ်းသုတ်)

34. Pokkharādito dese. (Gaṇa)

၃၄. ပေါက္ခရစသော ပုဒ်တို့မှ ဒေသအနက်၌ (ဤပစ္စည်း သက်၏)။ (ဂိုဏ်းသုတ်)

35. Nāvāyi-ko. (Gaṇa)

၃၅. နာဝါပုဒ်မှ ဣကပစ္စည်း သက်၏။ (ဂိုဏ်းသုတ်)

36. Sukhadukkhā ī. (Gaṇa)

၃၆. သုခ၊ ဒုက္ခပုဒ်တို့မှ ဤပစ္စည်း သက်၏။ (ဂိုဏ်းသုတ်)

37. Balā bāhūrupubbā ca. (Gaṇa)

၃၇. ဗလပုဒ်မှလည်းကောင်း၊ ဗာဟု၊ ဥရု ရှေးဦးစွာရှိသော ပုဒ်တို့မှလည်းကောင်း (ဤပစ္စည်း သက်၏)။ (ဂိုဏ်းသုတ်)

81. Tapādīhi ssī.

၈၁. တပစသော ပုဒ်တို့မှ ဿီပစ္စည်း သက်၏။

82. Mukhādito ro.

၈၂. မုခစသော ပုဒ်တို့မှ ရပစ္စည်း သက်၏။

38. Dantassu ca unnatadante. (Gaṇa)

၃၈. မြင့်သောသွားရှိသောအနက်၌ ဒန္တပုဒ်၏ အဆုံးအက္ခရာသည် ဥ ဖြစ်၏၊ (ရပစ္စည်းလည်း သက်၏)။ (ဂိုဏ်းသုတ်)

83. Tundyādīhi bho.

၈၃. တုန္ဒိစသော ပုဒ်တို့မှ ဘပစ္စည်း သက်၏။

84. Saddhāditva[Pg.27].

၈၄. သဒ္ဓါစသော ပုဒ်တို့မှ ဝပစ္စည်း သက်၏။

85. Ṇo tapā.

၈၅. တပပုဒ်မှ ဏပစ္စည်း သက်၏။

86. Ālvabhijjhādīhi.

၈၆. အဘိဇ္ဈာစသော ပုဒ်တို့မှ အာလုပစ္စည်း သက်၏။

87. Picchāditvilo.

၈၇. ပိစ္ဆာစသော ပုဒ်တို့မှ ဣလပစ္စည်း သက်၏။

88. Sīlādito vo.

၈၈. သီလစသော ပုဒ်တို့မှ ဝပစ္စည်း သက်၏။

39. Aṇṇā niccaṃ. (Gaṇa)

၃၉. အဏ္ဏပုဒ်မှ အမြဲ (ဝပစ္စည်း သက်၏)။ (ဂိုဏ်းသုတ်)

40. Gāṇḍirājīhi saññāyaṃ. (Gaṇa)

၄၀. ဂဏ္ဍိ၊ ရာဇိပုဒ်တို့မှ သညာအနက်၌ (ဝပစ္စည်း သက်၏)။ (ဂိုဏ်းသုတ်)

89. Māyāmedhāhi vī.

၈၉. မာယာ၊ မေဓာပုဒ်တို့မှ ဝီပစ္စည်း သက်၏။

90. Sissare āmyuvāmī.

၉၀. သိရီ၊ သရ ပုဒ်တို့မှ အာမိ၊ ဥ၊ ဝါမိ ပစ္စည်းတို့ သက်ကုန်၏။

91. Lakkhyā ṇo a ca.

၉၁. လက္ခီပုဒ်မှ ဏပစ္စည်းနှင့် အပစ္စည်းတို့ သက်ကုန်၏။

92. Aṅgā no kalyāṇe.

၉၂. အင်္ဂပုဒ်မှ ကလျာဏအနက်၌ ဏပစ္စည်း သက်၏။

93. So lomā.

၉၃. လောမပုဒ်မှ သပစ္စည်း သက်၏။

94. Imiyā.

၉၄. ဣမပုဒ်မှ ဣယပစ္စည်း သက်၏။

95. To pañcamyā.

၉၅. ပဉ္စမီဝိဘတ်အနက်၌ တောပစ္စည်း သက်၏။

96. Ito tetto kuto.

၉၆. ဣတော၊ တေတ္တော၊ ကုတော ဟူသော ရုပ်များ ဖြစ်ကုန်၏။

97. Abhyādīhi.

၉၇. အဘိစသော ပုဒ်တို့မှ (တောပစ္စည်း သက်၏)။

98. Ādyādīhi.

၉၈. အာဒိစသော ပုဒ်တို့မှ (တောပစ္စည်း သက်၏)။

99. Sabbādito sattamyā tratthā.

၉၉. သဗ္ဗစသော ပုဒ်တို့မှ သတ္တမီဝိဘတ်အနက်၌ တြ၊ တ္ထ ပစ္စည်းတို့ သက်ကုန်၏။

100. Katthe-tthakutrā-trakve-hidha.

၁၀၀. ကတ္ထ၊ ဧတ္ထ၊ ကုတြ၊ အတြ၊ ကွ၊ ဣဟ၊ ဣဓ ဟူသော ရုပ်များ ဖြစ်ကုန်၏။

101. Dhi sabbā vā.

၁၀၁. ခပ်သိမ်းသော သဗ္ဗနာမ်နောင်မှ ‘ဓိ’ ပစ္စည်းသည် အချို့ ဝါ ဖြစ်၏။

102. Yā hiṃ.

၁၀၂. ယသဗ္ဗနာမ်နောင်မှ ‘ဟိံ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

103. Tā [Pg.28] haṃ ca.

၁၀၃. တသဗ္ဗနာမ်နောင်မှ ‘ဟံ’ ပစ္စည်းလည်း ဖြစ်၏။

104. Kuhiṃ kahaṃ.

၁၀၄. ကိံသဗ္ဗနာမ်နောင်မှ ‘ဟိံ’၊ ‘ဟံ’ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

105. Sabbe-kañña ya tehi kāle dā.

၁၀၅. သဗ္ဗ၊ ကိံ၊ ဧက၊ ယ၊ တ သဗ္ဗနာမ်တို့နောင်မှ ကာလအနက်၌ ‘ဒါ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

106. Kadā kudā sadā-dhune-dāni.

၁၀၆. ကဒါ၊ ကုဒါ၊ သဒါ၊ အဓုနာ၊ ဣဒါနိ ဟူသော ပုဒ်တို့သည် ပြီးကုန်၏။

107. Ajjasajjvaparajjve-tarahikarahā.

၁၀၇. အဇ္ဇ၊ သဇ္ဇု၊ အပရဇ္ဇု၊ ဧတရဟိ၊ ကရဟိ ဟူသော ပုဒ်တို့သည် ပြီးကုန်၏။

108. Sabbādīhi pakāre thā.

၁၀၈. သဗ္ဗအစရှိသော သဗ္ဗနာမ်တို့နောင်မှ အပြားအနက်၌ ‘ထာ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

109. Kathamitthaṃ.

၁၀၉. ကထံ၊ ဣတ္ထံ ဟူသော ပုဒ်တို့သည် ပြီးကုန်၏။

110. Dhā saṅkhyāhi.

၁၁၀. သင်္ချာပုဒ်တို့နောင်မှ ‘ဓာ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

111. Vekā jjhaṃ.

၁၁၁. ဧကသဒ္ဒါနောင်မှ ‘ဇ္ဈံ’ ပစ္စည်းသည် အချို့ ဝါ ဖြစ်၏။

112. Dvitīhedhā.

၁၁၂. ဒွိ၊ တိ သဒ္ဒါတို့နောင်မှ ‘ဓာ’ ပစ္စည်း၊ ‘ဧဓာ’ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

113. Tabbati jātiyo.

၁၁၃. တသဗ္ဗနာမ်နောင်မှ ‘ဝတိ’ ပစ္စည်းသည် ဇာတိအနက်၌ ဖြစ်၏။

114. Vārasaṅkhyāya kkhattuṃ.

၁၁၄. အကြိမ်သင်္ချာနောင်မှ ‘က္ခတ္တုံ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

115. Katimhā.

၁၁၅. ကတိသဒ္ဒါနောင်မှ ‘က္ခတ္တုံ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

116. Bahumhā dhā ca paccāsattiyaṃ.

၁၁၆. ဗဟုသဒ္ဒါနောင်မှ ‘ဓာ’ ပစ္စည်းလည်းကောင်း၊ ဖန်တလဲလဲအနက်၌ ‘က္ခတ္တုံ’ ပစ္စည်းလည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏။

117. Sakiṃ vā.

၁၁၇. ဧကသဒ္ဒါကို ‘သကိံ’ အပြုသည် အချို့ ဝါ ဖြစ်၏။

118. So vīcchā pakāresu.

၁၁၈. ‘သ’ ပစ္စည်းသည် အဖန်တလဲလဲဖြစ်ခြင်း (ဝီစ္ဆာ) နှင့် အပြား (ပကာရ) အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။

119. Abhūtatabbhāve karāsabhūyoge vikārā cī.

၁၁၉. မဖြစ်ဖူးသည် ဖြစ်ခြင်း (အဘူတတဗ္ဘဝ) အနက်၌ ကရ၊ အသ၊ ဘူ ဓာတ်တို့နှင့် ယှဉ်သော် ဝိကာရနောင်မှ ‘စီ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

120. Dissantaññepi paccayā.

၁၂၀. အခြားသော ပစ္စည်းတို့ကိုလည်း ထိုက်သည်အားလျော်စွာ မြင်အပ်ကုန်၏။

121. Aññasmiṃ.

၁၂၁. အခြားသော ပစ္စည်းသည် နောက်၌ ရှိသော်။

122. Sakatthe.

၁၂၂. မိမိအနက်၌။

123. Lopo.

၁၂၃. ချေခြင်းသည် ဖြစ်၏။

124. Sarānamādissā-yuvaṇṇassā [Pg.29] e o ṇānubandhe.

၁၂၄. ဏသတ်ရှိသော ပစ္စည်းသည် နောက်၌ ရှိသော် အစသရတို့အားလည်းကောင်း၊ ဣဝဏ္ဏ ဥဝဏ္ဏတို့ကို ဧ၊ အို အပြုတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။

125. Saṃyoge kvaci.

၁၂၅. သံယုတ်ရှိသော် အချို့ ဖြစ်ကုန်၏။

126. Majjhe.

၁၂၆. အလယ်၌။

127. Kosajjājjava pārisajja sohajja maddavārissāsabhājañña theyya bāhusaccā.

၁၂၇. ကောသဇ္ဇ၊ အာဇ္ဇဝ၊ ပါရိသဇ္ဇ၊ သောဟဇ္ဇ၊ မဒ္ဒဝ၊ အာရိဿ၊ အာသဘာဇည၊ ထေယျ၊ ဗာဟုသစ္စ ဟူသော ပုဒ်တို့သည် ပြီးကုန်၏။

128. Manādīnaṃ saka.

၁၂၈. မနအစရှိသော သဒ္ဒါတို့၏...

129. Uvaṇṇassā-vaṅa sare.

၁၂၉. သရနောက်၌ ရှိသော် ဥဝဏ္ဏကို ‘အဝ’ အပြုသည် ဖြစ်၏။

130. Yamhi gossa ca.

၁၃၀. ယပစ္စည်းနောက်၌ ရှိသော် ဂေါသဒ္ဒါအားလည်းကောင်း ‘ဂဝ’ အပြု ဖြစ်၏။

131. Lopo-vaṇṇivaṇṇānaṃ.

၁၃၁. အဝဏ္ဏ၊ ဣဝဏ္ဏတို့၏ ချေခြင်းသည် ဖြစ်၏။

132. Rānubandhe-ntasarādissa.

၁၃၂. ရသတ်ရှိသော ပစ္စည်းသည် နောက်၌ ရှိသော် အဆုံးသရအစရှိသည်ကို ချေခြင်းသည် ဖြစ်၏။

133. Kisamahatamime kasamahā.

၁၃၃. ကိသ၊ မဟတ၊ ဣမ သဒ္ဒါတို့ကို ကိသ၊ မဟာ အပြုတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။

134. Āyussā-yasa mantumhi.

၁၃၄. မန္တုပစ္စည်းနောက်၌ ရှိသော် အာယုသဒ္ဒါကို ‘အယသ’ အပြုသည် ဖြစ်၏။

135. Jo vuddhassiyiṭṭhesu.

၁၃၅. ဣယ၊ ဣဋ္ဌ ပစ္စည်းတို့နောက်၌ ရှိသော် ဝုဒ္ဓသဒ္ဒါကို ‘ဇ’ အပြုသည် ဖြစ်၏။

136. Bāḷhantikapasatthānaṃ sādha neda sā.

၁၃၆. ဗာဠှ၊ အန္တိက၊ ပသတ္ထ သဒ္ဒါတို့ကို သာဓ၊ နေဒ၊ သ အပြုတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။

137. Kaṇakanā-ppayuvānaṃ.

၁၃၇. အပ္ပ၊ ယုဝ သဒ္ဒါတို့ကို ကဏိ၊ ကန အပြုတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။

138. Lopo vīmantuvantūnaṃ.

၁၃၈. ဝီ၊ မန္တု၊ ဝန္တု ပစ္စည်းတို့၏ ချေခြင်းသည် ဖြစ်၏။

139. Ḍe satissa tissa.

၁၃၉. ဍပစ္စည်းနောက်၌ ရှိသော် သတသဒ္ဒါအား ‘တိ’ အပြုသည် ဖြစ်၏။

140. Etasseṭa ttake.

၁၄၀. တကပစ္စည်းနောက်၌ ရှိသော် ဧတသဒ္ဒါအား ‘ဧတ’ အပြုသည် ဖြစ်၏။

141. Ṇikassi yo vā.

၁၄၁. 'ဏိက' နောက်ရှိ 'သိ' ဝိဘတ်ကို 'ယော' ပြု၏ (ဝါ)။

142. Adhātussa ke-syādito ghe-ssi.

၁၄၂. ဓာတ်မဟုတ်သော 'က' အက္ခရာ၊ 'သိ' စသော ဝိဘတ်တို့၏ နောက်၌ ဖြစ်သော 'သိ' ဝိဘတ်ကို 'ဃေ' ပြု၏။

Iti moggallāne byākaraṇe kādikaṇḍo catuttho.

ဤသို့ မောဂ္ဂလ္လာန်ဗျာကရုဏ်း၌ စတုတ္ထမြောက် ကာဒိကဏ္ဍ ပြီး၏။

(5) Pañcamo kaṇḍo (khādi)

(၅) ပဉ္စမမြောက် ခါဒိကဏ္ဍ။

1. Tijamānehi [Pg.30] khasā khamāvīmaṃsāsu.

၁. သည်းခံခြင်း၊ စုံစမ်းခြင်း အနက်တို့၌ 'တိဇ'၊ 'မာန' ဓာတ်တို့၏ နောက်၌ 'ခ'၊ 'သ' ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

2. Kitā tikicchāsaṃsayesu cho.

၂. ကုသခြင်း၊ ယုံမှားခြင်း အနက်တို့၌ 'ကိ' ဓာတ်၏ နောက်၌ 'ဆ' ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

3. Nindāyaṃ gupabadhā bassa bhoca.

၃. ကဲ့ရဲ့ခြင်းအနက်၌ 'ဂုပ'၊ 'ဗဓ' ဓာတ်တို့၏ နောက်၌ 'ဆ' ပစ္စည်းဖြစ်၍ ဓာတ်အဆုံးကို 'ဗ' နှင့် 'ဘ' ပြု၏။

4. Tuṃsmā lopo cicchāyaṃ te.

၄. အလိုရှိခြင်းအနက်၌ 'တုံ' ပစ္စည်း၏ နောက်မှ 'တေ' ပစ္စည်းဖြစ်၍ 'တုံ' ကို ချေ၏။

5. Īyo kammā.

၅. ကံအနက်၌ 'ဤယ' ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

6. Upamā-nācāre.

၆. နှိုင်းယှဉ်ခြင်း (ဥပမာ) နှင့် အလေ့အကျင့် (အာစာရ) အနက်တို့၌။

7. Ādhārā.

၇. အာဓာရ (တည်ရာ) အနက်၌။

8. Kattutā-yo.

၈. ကတ္တုအဖြစ်၌ 'ယ' ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

9. Cyatthe.

၉. 'စျီ' ဖြစ်ခြင်း အနက်၌။

10. Saddādīni karoti.

၁၀. အသံစသည်တို့ကို ပြုတတ်၏ ဟူသော အနက်၌။

11. Namotvasso.

၁၁. 'နမော' အစရှိသည်တို့၏ နောက်၌။

12. Dhātvatthe nāmasmi.

၁၂. နာမ်၌ ဓာတ်၏အနက် ဖြစ်လတ်သော်။

13. Saccādīhāpi.

၁၃. 'သစ္စ' အစရှိသည်တို့မှလည်း။

14. Kriyatthā.

၁၄. ကြိယာအနက်ရှိသော (ဓာတ်တို့မှ)။

15. Curādito ṇi.

၁၅. စူရာဒိဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်တို့၏ နောက်၌ 'ဏိ' ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

16. Payojakabyāpāre kāpi ca.

၁၆. စေခိုင်းခြင်း (ပယောဇကဗျာပါရ) အနက်၌လည်း။

17. Kyo bhāvakammesvaparokkhesu mānantatyādīsu.

၁၇. 'မာန'၊ 'တန္တ' အစရှိသော ဓာတ်တို့မှတစ်ပါးသော ဓာတ်တို့၏ နောက်၌ မျက်မှောက်မဟုတ်သော (အပရောက္ခ) ဘာဝ၊ ကမ္မတို့၌ 'ကျ' ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

18. Kattari lo.

၁၈. ကတ္တားအနက်၌ 'လ' ဝိဘတ် ဖြစ်၏။

19. Maṃ ca rudhādīnaṃ.

၁၉. ရုဓာဒိဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်တို့၏ နောက်၌ နိဂ္ဂဟိတ် (မံ) ကိုလည်း သွတ်၏။

20. Ṇiṇāpyāpīhi vā.

၂၀. 'ဏိ'၊ 'ဏာပေ'၊ 'အာပေ' တို့၏ နောက်၌လည်း (ဝါ)။

21. Divādīhi [Pg.31] yaka.

၂၁. ဒိဝါဒိဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်တို့၏ နောက်၌ 'ယက' ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

22. Tudādīhi ko.

၂၂. တုဒါဒိဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်တို့၏ နောက်၌ 'က' ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

23. Jyādīhiknā.

၂၃. ဇျာဒိဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်တို့၏ နောက်၌ 'ဏှာ' ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

24. Kyādīhi kṇā.

၂၄. ကျာဒိဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်တို့၏ နောက်၌ 'ဏာ' ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

25. Svādīhi kṇo.

၂၅. သွာဒိဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်တို့၏ နောက်၌ 'ဏု' ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

26. Tanāditvo.

၂၆. တနာဒိဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်တို့၏ နောက်၌ 'ဩ' ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

27. Bhāvakammesu tabbānīyā.

၂၇. ဘာဝ၊ ကမ္မအနက်တို့၌ 'တဗ္ဗ'၊ 'အနီယ' ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

28. Ghyaṇa.

၂၈. 'ဃျ'၊ 'ဏ' ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

29. Āsse ca.

၂၉. 'အာသ' ဓာတ်၏ နောက်၌လည်း။

30. Vadādīhi yo.

၃၀. ဝဒါဒိဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်တို့၏ နောက်၌ 'ယ' ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

41. Bhujānne. (Gaṇa)

၄၁. စားဖွယ်အနက်၌ 'ဘုဇ' ဓာတ် ဖြစ်၏။

31. Kicca ghacca bhacca bhabba leyyā.

၃၁. 'ကိစ္စ'၊ 'ဃစ္စ'၊ 'ဘစ္စ'၊ 'ဘဗ္ဗ'၊ 'လေယျ' ပုဒ်တို့သည် ပြီးကုန်၏။

42. Saññāyaṃ bharā. (Gaṇa)

၄၂. အမည်အနက်၌ 'ဘရ' ဓာတ် ဖြစ်၏။

32. Guhādīhi yaka.

၃၂. ဂုဟာဒိဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်တို့၏ နောက်၌ 'ယက' ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

33. Kattari ltuṇakā.

၃၃. ကတ္တားအနက်၌ 'တု' (လ္တု)၊ 'ဏက' ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

34. Āvī.

၃၄. 'အာဝီ' ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

35. Āsiṃsāya-mako.

၃၅. တောင့်တခြင်းအနက်၌ မကပစ္စည်း သက်၏။

36. Karā ṇano.

၃၆. ကရဓာတ်မှ ဏနပစ္စည်း သက်၏။

37. Hāto vīhikālesu.

၃၇. ဟာဓာတ်မှ သာလိစပါး၊ သီးချိန်အခါဟူသော အနက်တို့၌ တပစ္စည်း သက်၏။

38. Vidā kū.

၃၈. ဝိဒဓာတ်မှ ကူပစ္စည်း သက်၏။

39. Vito ñāto.

၃၉. ဝိဓာတ်၊ ဉာဓာတ်တို့မှ တောပစ္စည်း သက်၏။

40. Kammā[Pg.32].

၄၀. ကံပုဒ်ရှေ့ရှိသော ဓာတ်တို့မှလည်းကောင်း တောပစ္စည်း သက်၏။

41. Kva caṇa.

၄၁. ကွပစ္စည်း၊ စဏပစ္စည်းတို့ သက်ကုန်၏။

42. Gamā rū.

၄၂. ဂမုဓာတ်မှ ရူပစ္စည်း သက်၏။

43. Samānaññabhavantayāditūpamānā disā kammerīrikkhākā.

၄၃. သမာန၊ အည၊ ဘဝန္တ၊ အယစသော ပုဒ်တို့၏လည်းကောင်း၊ ဥပမာနပုဒ်၏လည်းကောင်း အနက်၌ရှိသော ဒိသဓာတ်မှ က၊ အမ္မ၊ ဧရ၊ ဤရိက္ခ၊ အာက ပစ္စည်းတို့ သက်ကုန်၏။

44. Bhāvakārake svaghaṇaghakā.

၄၄. ဘာဝအနက်၊ ကမ္မကာရက၊ ကတ္တုကာရကတို့၌ အ၊ ဃ၊ ဏ၊ ဃက ပစ္စည်းတို့ သက်ကုန်၏။

45. Dādhātvi.

၄၅. ဒါဓာတ်မှ ဣပစ္စည်း သက်၏။

46. Vamādīhyathu.

၄၆. ဝမုစသော ဓာတ်တို့မှ အထုပစ္စည်း သက်၏။

47. Kvi.

၄၇. ကွိပစ္စည်း သက်၏။

48. Ano.

၄၈. အနပစ္စည်း သက်၏။

49. Itthiyamaṇa tti ka yakayā ca.

၄၉. ဣတ္ထိလိင်၌ အ၊ ဏ၊ တ္တိ၊ က၊ ယ၊ ကယ ပစ္စည်းတို့လည်း သက်ကုန်၏။

50. Jāhāhi ni.

၅၀. ဇနဓာတ်၊ ဟာဓာတ်တို့မှ နိပစ္စည်း သက်၏။

51. Karā ririyo.

၅၁. ကရဓာတ်မှ ရိရိယပစ္စည်း သက်၏။

52. I ki tī sarūpe.

၅၂. ဣ၊ ကိ၊ တိ ပစ္စည်းတို့သည် သရုပ်တူသော အနက်၌ သက်ကုန်၏။

53. Sīlā-bhikkhaññā-vassakesu ṇī.

၅၃. သီလ၊ ဘိက္ခဏျ၊ အာဝဿက အနက်တို့၌ ဏီပစ္စည်း သက်၏။

54. Thāvari-ttara, bhaṅgura, bhidura, bhāsura, bhassarā.

၅၄. ထာဝရိတ္တရ၊ ဘင်္ဂုရ၊ ဘိဒုရ၊ ဘာသုရ၊ ဘဿရဟူသော နိပါတ်ပုဒ်တို့သည် ပြီးကုန်၏။

55. Kattari bhūte ktvantuttāvī.

၅၅. အတိတ်အနက် ကတ္တုကာရက၌ တဝန္တု၊ တာဝီ ပစ္စည်းတို့ သက်ကုန်၏။

56. Kto bhāvakammesu.

၅၆. ဘာဝအနက်၊ ကမ္မကာရကတို့၌ တပစ္စည်း သက်၏။

57. Kattari cārambhe.

၅၇. အစပြုခြင်းအနက် ကတ္တုကာရက၌လည်း တပစ္စည်း သက်၏။

58. Ṭhā-sa, vasa, silisa, sī, ruha, jara, janīhi.

၅၈. ဌာ၊ သသ၊ ဝသ၊ သိလိသ၊ သီ၊ ရုဟ၊ ဇရ၊ ဇန ဓာတ်တို့မှ တပစ္စည်း သက်၏။

59. Gamanatthā kammakādhāre ca.

၅၉. သွားခြင်းအနက်ရှိသော ဓာတ်တို့မှ ကမ္မကာရက၌လည်းကောင်း၊ အာဓာရ၌လည်းကောင်း တပစ္စည်း သက်၏။

60. Āhāratthā[Pg.33].

၆၀. စားခြင်းအနက်ရှိသော ဓာတ်တို့မှလည်း တပစ္စည်း သက်၏။

61. Tuṃ tāye tave bhāve bhavissati kriyāyaṃ tadatthāyaṃ.

၆၁. နောင်ဖြစ်လတ္တံ့သော ကြိယာအနက်၊ ထိုကြိယာ၏ အကျိုးအနက်၊ ဘာဝအနက်တို့၌ တုံ၊ တာယေ၊ တဝေ ပစ္စည်းတို့ သက်ကုန်၏။

62. Paṭisedhe-laṃkhalūnaṃ, tunaktvāna, ktvā vā.

၆၂. တားမြစ်ခြင်းအနက်ရှိသော အလံ၊ ခလု ပုဒ်တို့၏ နောက်၌ တုန္၊ အက္တွာန၊ က္တွာ ပစ္စည်းတို့သည် အသီးသီး သက်ကုန်၏။

63. Pubbe-kakattukānaṃ.

၆၃. ကတ္တားတစ်ခုတည်းရှိသော ကြိယာတို့တွင် ရှေ့ကြိယာ၌ တုန္၊ အက္တွာန၊ က္တွာ ပစ္စည်းတို့ သက်ကုန်၏။

64. Nto kattari vattamāne.

၆၄. ပစ္စုပ္ပန်အနက် ကတ္တုကာရက၌ အန္တပစ္စည်း သက်၏။

65. Māno.

၆၅. မာနပစ္စည်းသည်လည်း သက်၏။

66. Bhāvakammesu.

၆၆. ဘာဝအနက်၊ ကမ္မကာရကတို့၌လည်း မာနပစ္စည်း သက်၏။

67. Te ssapubbā-nāgate.

၆၇. အနာဂတ်အနက်၌ သဿပုဗ္ဗဖြစ်သော အန္တ၊ မာနပစ္စည်းတို့ သက်ကုန်၏။

68. Ṇvādayo.

၆၈. ဏွုစသော ပစ္စည်းတို့သည် သက်ကုန်၏။

69. Khachasānamekassarodi dve.

၆၉. ခ၊ ဆ၊ သ ပစ္စည်းတို့ကြောင့်လည်းကောင်း၊ တစ်ခုသောသရရှိသော ဓာတ်၏လည်းကောင်း အစဖြစ်သော အက္ခရာသည် ဒွေးဘော်ဖြစ်၏။

70. Parokkhāyañca.

၇၀. ပရောက္ခာဝိဘတ်ကြောင့်လည်းကောင်း အစဖြစ်သော အက္ခရာသည် ဒွေးဘော်ဖြစ်၏။

71. Ādismā sarā.

၇၁. အစသရ၏ နောင်၌ရှိသော ဗျည်းသည် ဒွေးဘော်ဖြစ်၏။

72. Na puna.

၇၂. တစ်ဖန် ဒွေးဘော်မဖြစ်။

73. Yathiṭṭhaṃ syādino.

၇၃. သိစသော ဝိဘတ်ပစ္စည်းတို့၏ ဒွေးဘော်ဖြစ်ခြင်းသည် အလိုရှိတိုင်း ဖြစ်၏။

74. Rasso pubbassa.

၇၄. ရှေ့အက္ခရာ၏ သရကို ရဿပြုအပ်၏။

75. Lopo-nādibyañjanassa.

၇၅. အစမဟုတ်သော ဗျည်း၏ ကျေခြင်းသည် ဖြစ်၏။

76. Khachasesvassi.

၇၆. ခ၊ ဆ၊ သ ပစ္စည်းတို့၌ ရှိသော် ထို (ဓာတ်အဆုံးအက္ခရာ) ၏ ‘ဣ’ ဖြစ်ခြင်းသည် ဖြစ်၏။

77. Gupissussa.

၇၇. ဂုပ္ဓာတ်၏ (အဆုံးအက္ခရာ) ၏ ‘ဥ’ ဖြစ်ခြင်းသည် ဖြစ်၏။

78. Catuttha dutiyānaṃ tatiyapaṭhamā.

၇၈. စတုတ္ထဗျည်းနှင့် ဒုတိယဗျည်းတို့၏ အရာ၌ တတိယဗျည်းနှင့် ပထမဗျည်းတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။

79. Kavaggahānaṃ cavaggajā.

၇၉. ကဝဂ်အက္ခရာနှင့် ဟအက္ခရာတို့၏ အရာ၌ စဝဂ်အက္ခရာနှင့် ဇအက္ခရာတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။

80. Mānassa [Pg.34] vī parassa ca maṃ.

၈၀. မာနဓာတ်၏ ‘ဝီ’ ဖြစ်ခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ နောက်ပစ္စည်း၏ ‘မံ’ ဖြစ်ခြင်းသည်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။

81. Kitassā-saṃsaye ti vā.

၈၁. မယုံမှားအပ်သော (အသံသယ) အနက်၌ ကိတဓာတ်၏ ‘တိ’ ဖြစ်ခြင်းသည် ဝိကပ်အားဖြင့် ဖြစ်၏။

82. Yuvaṇṇāname o paccaye.

၈၂. ပစ္စည်းနောက်၌ ရှိသော် ယ-ဝဏ္ဏ (ဣ၊ ဤ) နှင့် ဝ-ဝဏ္ဏ (ဥ၊ ဦ) တို့၏ ‘ဧ’ နှင့် ‘သြ’ ဖြစ်ခြင်းတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။

83. Lahussupāntassa.

၈၃. လဟုဖြစ်သော ဥပဓာ (အဆုံး၏ ရှေးအက္ခရာ) ၏ ဝုဒ္ဓိဖြစ်ခြင်းသည် ဖြစ်၏။

84. Assā ṇānubandhe.

၈၄. ဏ-အနုဗန္ဓရှိသော ပစ္စည်းနောက်၌ ရှိသော် ထို (အက္ရာ) ၏ ‘အာ’ ဖြစ်ခြင်းသည် ဖြစ်၏။

85. Na te kānubandhanāgamesu.

၈၅. က-အနုဗန္ဓရှိသော ပစ္စည်းတို့၌လည်းကောင်း၊ အာဂမတို့၌လည်းကောင်း ထိုဝုဒ္ဓိဖြစ်ခြင်းတို့သည် မဖြစ်ကုန်။

86. Vā kvaci.

၈၆. အချို့သော နေရာ၌ ဝိကပ်အားဖြင့် ဖြစ်၏။

87. Aññatrā pi.

၈၇. အခြားသော နေရာ၌လည်း ဖြစ်၏။

88. Pye sissā.

၈၈. ပိ-၏ ဧ-အက္ခရာ ဖြစ်ခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ သိဿဓာတ် ဖြစ်ခြင်းသည်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။

89. Eonamayavā sare.

၈၉. သရနောက်၌ ရှိသော် ဧ နှင့် သြ တို့၏ အယ နှင့် အဝ ဖြစ်ခြင်းတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။

90. Āyāvā ṇānubandhe.

၉၀. ဏ-အနုဗန္ဓရှိသော ပစ္စည်းနောက်၌ ရှိသော် (ဧ၊ သြ၊ အာ-တို့၏) အာယ၊ အာဝ၊ အာ ဖြစ်ခြင်းတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။

91. Āssā ṇāpimhi yuka.

၉၁. ဏာပိပစ္စည်းနောက်၌ ရှိသော် အာ-သရရှိသော ဓာတ်၏ ယုကာဂမသည် ဖြစ်၏။

92. Padādīnaṃ kvaci.

၉၂. ပုဒ်၏ အစအက္ခရာတို့၏ ပြောင်းလဲခြင်းသည် အချို့သော နေရာ၌ ဖြစ်၏။

93. Maṃ vā rudhādīnaṃ.

၉၃. ရုဓာဒိဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်တို့၏ (နိဂ္ဂဟိတ်သည်) ‘မံ’ ဖြစ်ခြင်းသည် ဝိကပ်အားဖြင့် ဖြစ်၏။

94. Kvimhi lopo-nta byañjanassa.

၉၄. ကွိပစ္စည်းနောက်၌ ရှိသော် အဆုံးဗျည်း၏ ကျေခြင်းသည် ဖြစ်၏။

95. Pararūpamayakāre byañjane.

၉၅. ယ-ကာရမဟုတ်သော ဗျည်းနောက်၌ ရှိသော် ပရရူပဖြစ်ခြင်းသည် ဖြစ်၏။

96. Manānaṃ niggahītaṃ.

၉၆. မ-အက္ခရာတို့၏ နိဂ္ဂဟိတ်ဖြစ်ခြင်းသည် ဖြစ်၏။

97. Na brūsso.

၉၇. ဗြူဓာတ်၏ ‘သြ’ ဖြစ်ခြင်းသည် မဖြစ်။

98. Kagā cajānaṃ ghānubandhe.

၉၈. ဃ-အနုဗန္ဓရှိသော ပစ္စည်းနောက်၌ ရှိသော် စ-ဇ တို့၏ က-ဂ ဖြစ်ခြင်းတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။

99. Hanassa ghāto ṇānubandhe.

၉၉. ဏ-အနုဗန္ဓရှိသော ပစ္စည်းနောက်၌ ရှိသော် ဟနဓာတ်၏ ‘ဃာတ’ ဖြစ်ခြင်းသည် ဖြစ်၏။

100. Kvimhi gho paripaccāsamohi.

၁၀၀. ပရိ၊ ပစ္စ၊ သံ-တို့နောက်၌ ရှိသော ကွိပစ္စည်း၌ ‘ဃ’ ဖြစ်ခြင်းသည် ဖြစ်၏။

101. Parassa [Pg.35] ghaṃse.

၁၀၁. ဃံသဓာတ်၏ နောက်၌ ရှိသော ပစ္စည်း၏ ‘ဃ’ ဖြစ်ခြင်းသည် ဖြစ်၏။

102. Jiharānaṃ gī.

၁၀၂. ဇိဓာတ်နှင့် ဟရဓာတ်တို့၏ ‘ဂီ’ ဖြစ်ခြင်းသည် ဖြစ်၏။

103. Dhāssa ho.

၁၀၃. ဓာဓာတ်၏ (အက္ခရာသည်) ‘ဟ’ ဖြစ်ခြင်းသည် ဖြစ်၏။

104. Ṇimhi dīgho dusassa.

၁၀၄. ဏိပစ္စည်းနောက်၌ ရှိသော် ဒုသဓာတ်၏ (သရသည်) ဒီဃဖြစ်ခြင်းသည် ဖြစ်၏။

105. Guhissa sare.

၁၀၅. သရနောက်၌ ရှိသော် ဂုဟဓာတ်၏ (ပြောင်းလဲခြင်းသည် ဖြစ်၏)။

106. Muhabahānañca te kānubandhe tve.

၁၀၆. က-အနုဗန္ဓရှိသော တေပစ္စည်းနောက်၌ ရှိသော် မုဟဓာတ်နှင့် ဗဟဓာတ်တို့၏ (အဆုံးဗျည်းသည်) ‘ဓ’ ဖြစ်၏။

107. Vahassussa.

၁၀၇. ဝဟဓာတ်၏ ဝ-အက္ခရာ၏ ‘ဥ’ ဖြစ်ခြင်းသည် ဖြစ်၏။

108. Dhāssa hi.

၁၀၈. ဓာတ်၏ ‘ဟိ’ ဖြစ်ခြင်းသည် ဖြစ်၏။

109. Gamādirānaṃ lopo-ntassa.

၁၀၉. ဂမဓာတ်အစရှိသည်တို့၏ အဆုံးအက္ခရာ၏ ကျေခြင်းသည် ဖြစ်၏။

110. Vacādīnaṃ vassuṭa vā.

၁၁၀. တပစ္စည်းနောက်၌ ရှိသော် ဝစာဒိဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်တို့၏ ဝ-အက္ခရာသည် ‘ဥ’ ဖြစ်ခြင်းသည် ဝိကပ်အားဖြင့် ဖြစ်၏။

111. Assu.

၁၁၁. ထို (ဓာတ်) ၏ ‘ဥ’ ဖြစ်ခြင်းသည် ဖြစ်၏။

112. Vaddhassa vā.

၁၁၂. ဝဒ္ဓဓာတ်၏ (ပြောင်းလဲခြင်းသည်) ဝိကပ်အားဖြင့် ဖြစ်၏။

113. Yajassa yassa ṭiyī.

၁၁၃. တပစ္စည်းနောက်၌ ရှိသော် ယဇဓာတ်၏ ယ-အက္ခရာသည် ‘ဣ’ ဖြစ်ခြင်းသည် ဖြစ်၏။

114. Ṭhāssi.

၁၁၄. ဌာဓာတ်၏ (အဆုံးအက္ခရာ) ၏ ‘ဣ’ ဖြစ်ခြင်းသည် ဖြစ်၏။

115. Gāpānamī.

၁၁၅. "ဂါ" နှင့် "ပါ" ဓာတ်တို့၏ အဆုံးသရကို "ဤ" ပြု၏။

116. Janissā.

၁၁၆. "ဇန" ဓာတ်၏ အဆုံးသရကို "အာ" ပြု၏။

117. Sāsassa sisa vā.

၁၁၇. "သာသ" ဓာတ်၏ အဆုံးသရကို အချို့သောအခါ "သိသ" ပြု၏။

118. Karassā tave.

၁၁၈. "တဝေ" ပစ္စည်းနောင်သော် "ကရ" ဓာတ်၏ အဆုံးသရကို "အာ" ပြု၏။

119. Tuṃtunatabbesu vā.

၁၁၉. "တုံ"၊ "တုန"၊ "တဗ္ဗ" ပစ္စည်းတို့နောင်သော် "ကရ" ဓာတ်၏ အဆုံးသရကို အချို့သောအခါ "အာ" ပြု၏။

120. Ñāssa ne jā.

၁၂၀. "နေ" ပစ္စည်းနောင်သော် "ဉာ" ဓာတ်ကို "ဇာ" ပြု၏။

121. Sakāpānaṃ kuṇakū ṇe.

၁၂၁. "ဏေ" ပစ္စည်းနောင်သော် "သက" ဓာတ်နှင့် "အပ" ဓာတ်တို့ကို "ကုဏ" နှင့် "ကူ" ပြု၏။

122. Nito [Pg.36] cissa cho.

၁၂၂. "နိ" ဥပသာရနောက်ရှိသော "စိ" ဓာတ်၏ အဆုံးသရကို "ဆ" ပြု၏။

123. Jarasadānamīma vā.

၁၂၃. "ဇရ" ဓာတ်နှင့် "သဒ" ဓာတ်တို့၏ အဆုံးသရကို အချို့သောအခါ "ဤ" နှင့် "အမ်" ပြု၏။

124. Disassa passa dassa dasa da dakkhā.

၁၂၄. "ဒိသ" ဓာတ်ကို "ပဿ"၊ "ဒဿ"၊ "ဒသ"၊ "ဒ"၊ "ဒက္ခ" ပြု၏။

125. Samānā ro rīrikkhakesu.

၁၂၅. "ရော" နှင့် "ရီရိက္ခက" ပစ္စည်းတို့နောင်သော် "သမာန" ကို ပြုပြင်ခြင်း ဖြစ်၏။

126. Dahassa dassa ḍo.

၁၂၆. "ဒဟ" ဓာတ်၏ "ဒ" အက္ခရာကို "ဍ

127. Anaghaṇasvāparīhi ḷo.

၁၂၇. အနဃ၊ ဃန၊ သု၊ အပ၊ အရိ တို့၏နောက်၌ လကာရသည် ဠကာရ ဖြစ်၏။

128. Atyādintesvatthissa bhū.

၁၂၈. အတိ အစရှိသည်တို့ အဆုံး၌ ရှိကုန်သော သဒ္ဒါတို့၌ အတ္ထိဓာတ်၏ ဘူ ဖြစ်၏။

129. Aāssaādīsu.

၁၂၉. အ၊ အာ တို့၏ အာဒိစသော ပစ္စည်းတို့၌ ဖြစ်၏။

130. Ntamānāntiyiyuṃ svādilopo.

၁၃၀. န္တ၊ မာန၊ အန္တိ၊ ယိ၊ ယုံ တို့နောက်၌ သုအစရှိသည်တို့၏ ချေခြင်း ဖြစ်၏။

131. Pādito ṭhāssa vā ṭhaho kvaci.

၁၃၁. ပါ အစရှိသော ဥပသာဂ်နောက်၌ ဌာဓာတ်၏ ဌ သည် အချို့အရပ်၌ ဌဟ ဖြစ်၏။

132. Dāssi yaṅa.

၁၃၂. ယင်ပစ္စည်းနောက်၌ ဒါဓာတ်၏ ဣ ဖြစ်၏။

133. Karotissa kho.

၁၃၃. ကရဓာတ်အား ခပစ္စည်းနောက်၌ ခေါ ဖြစ်၏။

134. Purā smā.

၁၃၄. ပုရာပုဒ်၏နောက်၌ သ္မာဝိဘတ် ဖြစ်၏။

135. Nito kamassa.

၁၃၅. နိ ဥပသာဂ်နောက်၌ ကမဓာတ်၏ ဖြစ်၏။

136. Yuvaṇṇānamiyaṅuvaṅa sare.

၁၃၆. ဣဝဏ္ဏ၊ ဥဝဏ္ဏတို့သည် သရနောက်၌ အသီးသီး ဣယင်၊ ဥဝင် ဖြစ်ကုန်၏။

137. Aññādissāssī kye.

၁၃၇. ကျေ ပစ္စည်းနောက်၌ အညအစရှိသည်တို့၏ အဿီ ဖြစ်၏။

138. Tanassā vā.

၁၃၈. တနဓာတ်၏ အာသည် အချို့၌ ဖြစ်၏။

139. Dīgho sarassa.

၁၃၉. သရ၏ ဒီဃ (အသံရှည်) ဖြစ်၏။

140. Sā-nantarassa tassa ṭho.

၁၄၀. သဝိဘတ်၏နောက်၌ရှိသော တသဗ္ဗနာမ်၏ ဌ ဖြစ်၏။

141. Kasassima ca vā.

၁၄၁. ကသဓာတ်အား ဣမ လည်းကောင်း၊ အချို့လည်းကောင်း ဖြစ်၏။

142. Dhastotrastā.

၁၄၂. ဓသဓာတ်၏နောက်၌ တြသ္တ ဖြစ်၏။

143. Pucchādito.

၁၄၃. ပုစ္ဆာ အစရှိသော ဓာတ်တို့၏နောက်၌...

144. Sāsa[Pg.37], vasa, saṃsa, sasā tho.

၁၄၄. သာသ၊ ဝသ၊ သံသ၊ သသ ဓာတ်တို့၏နောက်၌ ထ ဖြစ်၏။

145. Dho dhahabhehi.

၁၄၅. ဒဟ၊ ဟ၊ ဘ တို့၏နောက်၌ ဓ ဖြစ်၏။

146. Dahā ḍho.

၁၄၆. ဒဟဓာတ်၏နောက်၌ ဎ ဖြစ်၏။

147. Bahassuma ca.

၁၄၇. ဗဟဓာတ်အား ဥမ လည်း ဖြစ်၏။

148. Ruhādīhi ho ḷa ca.

၁၄၈. ရုဟအစရှိသော ဓာတ်တို့၏ ဟကာရသည် ဠကာရလည်း ဖြစ်၏။

149. Muhā vā.

၁၄၉. မုဟဓာတ်၏နောက်၌ အချို့ ဖြစ်၏။

150. Bhidādito no ktaktavantūnaṃ.

၁၅၀. ဘိဒအစရှိသော ဓာတ်တို့၏နောက်၌ တ၊ တဝန္တုပစ္စည်းတို့၏ န ဖြစ်၏။

151. Dātvinno.

၁၅၁. ဒါဓာတ်ထက် တပစ္စည်း၏ ဣန္န ဖြစ်၏။

152. Kirādīhi ṇo.

၁၅၂. ကိရအစရှိသော ဓာတ်တို့ထက် တပစ္စည်း၏ ဏ ဖြစ်၏။

153. Tarādīhi riṇṇo.

၁၅၃. တရအစရှိသော ဓာတ်တို့ထက် တပစ္စည်း၏ ရိဏ္ဏ ဖြစ်၏။

154. Go bhanjādīhi.

၁၅၄. ဘဉ္ဇအစရှိသော ဓာတ်တို့ထက် ဂ ဖြစ်၏။

155. Susā kho.

၁၅၅. သုဓာတု၏ သကို ခပြု၏။

156. Pacā ko.

၁၅၆. ပစဓာတု၏ စကို ကပြု၏။

157. Mucā vā.

၁၅၇. မုစဓာတု၏ စကို ဝပြု၏။

158. Lopo vaḍḍhā ktissa.

၁၅၈. ဝဍ္ဎဓာတုနောင် က္တိပစ္စည်း၏ အက္ခရာကို ချေ၏။

159. Kvissa.

၁၅၉. ကွိပစ္စည်း၏ အက္ခရာကို ချေ၏။

160. Ṇiṇāpīnaṃ tesu.

၁၆၀. ထိုပစ္စည်းတို့၌ ဏိပစ္စည်း၊ ဏာပီပစ္စည်းတို့ကို ချေ၏။

161. Kvaci vikaraṇānaṃ.

၁၆၁. ဝိကရုဏ်းပစ္စည်းတို့ကို အချို့နေရာ၌ ချေ၏။

162. Mānassa massa.

၁၆၂. မာနပစ္စည်း၏ မကို မပြု၏။

163. Ñi lasse.

၁၆၃. လသပ္ပဒေသ၌ ဉိပစ္စည်း ဖြစ်၏။

164. Pyo vā tvāssa samāse.

၁၆၄. သမတ်၌ တွာပစ္စည်း၏ အစား ပျပြု၏။

165. Tuṃyānā.

၁၆၅. တုံပစ္စည်း၊ ယာပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

166. Hanā [Pg.38] racco.

၁၆၆. ဟနဓာတုကို ရစ္စပြု၏။

167. Sāsādhikarā ca ca riccā.

၁၆၇. သာသဓာတု၊ အဓိကရဓာတုတို့မှ ရိစ္စပြု၏။

168. Ito cco.

၁၆၈. ဣမှ စ္စပြု၏။

169. Disā vānavāsa ca.

၁၆၉. ဒိသဓာတုကို ဝါန၊ ဝါသ ပြု၏။

170. Ñi byañjanassa.

၁၇၀. ဗျည်း၏ ရှေ့၌ ဉိပစ္စည်း ဖြစ်၏။

171. Rā nassa ṇo.

၁၇၁. ရနောက်ရှိ နကို ဏပြု၏။

172. Na ntamānatyādīnaṃ.

၁၇၂. အန္တ၊ မာန စသည်တို့၏ နကို ဏမပြု။

173. Gamayamisāsadisānaṃ vā cchaṅa.

၁၇၃. ဂမ်၊ ယမ်၊ ဣသ်၊ အာဒိသဓာတုတို့၏ အဆုံးကို စ္ဆပြု၏။

174. Jaramarānamīyaṅa.

၁၇၄. ဇရ၊ မရဓာတုတို့၏ အဆုံးကို ဤယပြု၏။

175. Ṭhāpānaṃ tiṭṭha pivā.

၁၇၅. ဌာဓာတု၊ ပါဓာတုတို့ကို တိဋ္ဌ၊ ပိဝ ပြု၏။

176. Gamavadadānaṃ ghamma vajja dajjā.

၁၇၆. ဂမ်၊ ဝဒ်၊ ဒါဓာတုတို့ကို ဃမ္မ၊ ဝဇ္ဇ၊ ဒဇ္ဇာ ပြု၏။

177. Karassa sossa kubba kuru kayirā.

၁၇၇. ကရဓာတုကို သဿ၊ ကုဗ္ဗ၊ ကုရု၊ ကယိရ ပြု၏။

178. Gahassa gheppo.

၁၇၈. ဂဟဓာတုကို ဃေပ္ပပြု၏။

179. Ṇo niggahītassa.

၁၇၉. နိဂ္ဂဟိတ်ကို ဏပြု၏။

Iti moggallāne byākaraṇe khādikaṇḍo pañcamo.

ဤသို့ မောဂ္ဂလ္လာန်ဗျာကရုဏ်း၌ ငါးခုမြောက် က္ခာဒိကဏ်း ပြီး၏။

(6) Chaṭṭho kaṇḍo (tyādi)

(၆) ခြောက်ခုမြောက်ကဏ်း (တျာဒိကဏ်း)

1. Vattamāne ti anti, si tha, mi ma, te ante, se vhe, e mhe.

၁. ပစ္စုပ္ပန်ကာလ၌ တိ အန္တိ၊ သိ ထ၊ မိ မ၊ တေ အန္တေ၊ သေ ဝှေ၊ ေ၊ မှေ ဝိဘတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

2. Bhavissati ssati ssanti, ssasi ssatha, ssāmi ssāma, ssate ssante, ssase ssavhe, ssaṃ ssāmhe.

၂. အနာဂတ်ကာလ၌ ဿတိ ဿန္တိ၊ ဿသိ ဿထ၊ ဿာမိ ဿာမ၊ ဿတေ ဿန္တေ၊ ဿသေ ဿဝှေ၊ ဿံ ဿာမှေ ဝိဘတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

3. Nāme [Pg.39] garahāvimhayesu.

၃. နာမ်ပုဒ်ရှိသော် ကဲ့ရဲ့ခြင်း၊ အံ့ဩခြင်းတို့၌ (ဘဝိဿန္တီဝိဘတ် ဖြစ်၏)။

4. Bhūte ī uṃ, o ttha, iṃ mhā, ā ū, se vhaṃ, a mhe.

၄. အတိတ်ကာလ၌ ဤ ဥံ၊ ဩ တ္ထ၊ ဣံ မှာ၊ အာ ဦ၊ သေ ဝှံ၊ အ မှေ ဝိဘတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

5. Anajjatane ā ū, o ttha, a mhā, ttha tthuṃ, se vhaṃ, iṃ muse.

၅. ယနေ့မဟုတ်သော အတိတ်ကာလ၌ အာ ဦ၊ ဩ တ္ထ၊ အ မှာ၊ တ္ထ တ္ထုံ၊ သေ ဝှံ၊ ဣံ မုသေ ဝိဘတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

6. Parokkhe a u, e ttha, a mha, ttha re, ttho vho, i mhe.

၆. မျက်ကွယ်အတိတ်ကာလ၌ အ ဥ၊ ေ တ္ထ၊ အ မှ၊ တ္ထ ရေ၊ တ္ထော ဝှေါ၊ ဣ မှေ ဝိဘတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

7. Eyyādo vā tipattiyaṃ ssā ssaṃsu, sse ssatha, ssaṃ ssāmhā, ssatha ssiṃsu, ssase ssavhe, ssiṃ ssāmhase.

၇. ဧယျာဒိဝိဘတ် ဖြစ်ထိုက်ရာ၌ ဖြစ်စေ၊ ကာလလွန်ဆန်ခြင်း၌ ဖြစ်စေ ဿာ ဿံသု၊ ဿေ ဿထ၊ ဿံ ဿာမှာ၊ ဿထ ဿိံသု၊ ဿသေ ဿဝှေ၊ ဿိံ ဿာမှသေ ဝိဘတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

8. Hetuphalesveyya eyyuṃ, eyyāsi eyyātha, eyyāmi eyyāma, etha eraṃ, etho eyyāvho, eyyaṃ eyyāmhe.

၈. အကြောင်းအကျိုးတို့၌ ေယျ ေယျုံ၊ ေယျာသိ ေယျာထ၊ ေယျာမိ ေယျာမ၊ ေထ ေရံ၊ ေထာ ေယျာဝှေါ၊ ေယျံ ေယျာမှေ ဝိဘတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

9. Pañcapatthanāvidhīsu.

၉. တောင်းပန်ခြင်း၊ စေခိုင်းခြင်း စသော ဝိဓာတ်တို့၌ ပဉ္စမီဝိဘတ် ဖြစ်၏။

10. Tu antu, hi tha, mima, taṃ antaṃ, ssu vho, e āmadhasa.

၁၀. တု အန္တု၊ ဟိ ထ၊ မိ မ၊ တံ အန္တံ၊ ဿု ဝှေါ၊ ေ အာမဓသ ဝိဘတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

11. Satyarahesveyyādī.

၁၁. အမှန်ဖြစ်ခြင်း၊ ထိုက်တန်ခြင်းတို့၌ သတ္တမီ (ေယျာဒိ) ဝိဘတ် ဖြစ်ကုန်၏။

12. Sambhāvane vā.

၁၂. ဆင်ခြင်ခြင်း၌ ဝါ သတ္တမီဝိဘတ် ဖြစ်၏။

13. Māyoge īāādī.

၁၃. မာ-နိပါတ်နှင့် ယှဉ်ရာ၌ ဤ၊ အာ စသော ဝိဘတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

14. Pubbāparacchakkāna mekānekesu tumhāmhasesesu dvedve majjhimuttamapaṭhamā.

၁၄. ရှေးနောက် ဖြစ်ကုန်သော ခြောက်ခုစီသော ဝိဘတ်တို့၏ ဧကဝုစ်၊ ဗဟုဝုစ်တို့၌ တုမှသဒ္ဒါ၊ အမှသဒ္ဒါ၊ ကြွင်းသော သဒ္ဒါတို့ ရှိလတ်သော် နှစ်ခုနှစ်ခုစီတို့သည် အစဉ်အတိုင်း မဇ္ဈိမပုရိသ၊ ဥတ္တမပုရိသ၊ ပထမပုရိသတို့ မည်ကုန်၏။

15. Āīssādīsvau vā.

၁၅. အ၊ ဤ၊ ဿ-စသော ဝိဘတ်တို့နောက်၌ (ဘြူဓာတ်၏ 'ဦ' ကို) 'ဝေါ' အပြုသို့ ဝါ ပြု၏။

16. Aādīsvāho brūssa.

၁၆. အ-စသော ဝိဘတ်တို့နောက်၌ ဘြူဓာတ်ကို 'အာဟ' အပြုသို့ ပြု၏။

17. Bhūssa vuka.

၁၇. ဘူဓာတ်၏ (ဦကို) 'ဝုက်' အပြုသို့ ပြု၏။

18. Pubbassa a.

၁၈. ရှေးဓာတ်၏ (သရကို) 'အ' ပြု၏။

19. Ussaṃ svāhā vā.

၁၉. သု၊ ဟာ ဝိဘတ်တို့နောက်၌ (ဟူဓာတ်၏) ဥကို 'အံ' ပြု၏ ဝါ။

20. Tyantīnaṃ ṭaṭū.

၂၀. တိ၊ အန္တိ ဝိဘတ်တို့ကို 'ဋ၊ ဋု' ပြု၏။

21. Īādo [Pg.40] vacassoma.

၂၁. ဤ-စသော ဝိဘတ်တို့နောက်၌ ဝစဓာတ်ကို 'ဥမ' ပြု၏။

22. Dāssa daṃ vā mimesvadvitte.

၂၂. မိ၊ မေ ဝိဘတ်တို့နောက်၌ ဒွိဘော်မရှိသော် ဒါဓာတ်၏ အာကို 'အံ' ပြု၏ ဝါ။

23. Karassa sossa kuṃ.

၂၃. သ-ဝိဘတ်နောက်၌ ရှိသော် ကရဓာတ်ကို (သို့မဟုတ် ကရဓာတ်၏ 'ရ' ကို) 'ကုံ' ပြု၏။

24. Kā īādīsu.

၂၄. ဤ-စသော ဝိဘတ်တို့နောက်၌ (ကရဓာတ်ကို) 'ကာ' ပြု၏။

25. Hāssa cāhaṅa ssena.

၂၅. ဿ-ဝိဘတ်နှင့်တကွ ဟာဓာတ်ကို 'စဟင်' ပြု၏။

26. Labhavasacchidabhidarudānaṃ cchaṅa.

၂၆. လဘ၊ ဝသ၊ ဆိဒ၊ ဘိဒ၊ ရုဒ ဓာတ်တို့၏ နောက်၌ 'ဆင်' (cchaṅa) ပစ္စယော ဖြစ်၏။

27. Bhuja mūca vaca visānaṃ kkhaṅa.

၂၇. ဘုဇ၊ မုစ၊ ဝစ၊ ဝိသ ဓာတ်တို့၏ နောက်၌ 'ခင်' (kkhaṅa) ပစ္စယော ဖြစ်၏။

28. Āīādīsu harassā.

၂၈. အာ၊ ဤ-စသော ဝိဘတ်တို့နောက်၌ ဟရဓာတ်ကို 'ဟဿ' ပြု၏။

29. Gamissa.

၂၉. ဂမိဓာတ်ကိုလည်း (ဟရဓာတ်ကဲ့သို့ ဟဿ) ပြု၏။

30. Ḍaṃsassa ca chaṅa.

၃၀. ဒံသဓာတ်၏ နောက်၌လည်း 'ဆင်' (chaṅa) ပစ္စယော ဖြစ်၏။

31. Hūssa he hehi hohī ssatyādo.

၃၁. ဿတိ-စသော ဝိဘတ်တို့နောက်၌ ဟူဓာတ်ကို 'ဟေ၊ ဟေဟိ၊ ဟောဟိ' ပြု၏။

32. Ṇānāsu rasso.

၃၂. ဏ၊ နာ ပစ္စယောတို့နောက်၌ (ဓာတ်၏သရကို) ရဿပြု၏။

33. Āīūmhāssāssamhānaṃ vā.

၃၃. အာ၊ ဤ၊ ဦ၊ မှာ၊ ဿ၊ အဿ၊ မှံ ဝိဘတ်တို့ကို ဝါ ပြု၏။

34. Kusaruhehī-ssa chi.

၃၄. ကုသ၊ ရုဟ ဓာတ်တို့နောက်၌ ဿ-ဝိဘတ်ကို 'ဆိ' ပြု၏။

35. Aīssaādīnaṃ byañjanassiu.

၃၅. ဗျည်းနောက်၌ အ၊ ဤ၊ ဿ-စသော ဝိဘတ်တို့၏ သရကို 'ဥ' ပြု၏။

36. Brūto tissīu.

၃၆. ဘြူဓာတ်နောက်၌ တိ၊ သီ ဝိဘတ်တို့၏ သရကို 'ဥ' ပြု၏။

37. Kyassa.

၃၇. ကိယပစ္စယော၏ သရကိုလည်း 'ဥ' ပြု၏။

38. Eyyāthasseaāīthānaṃ oaaṃtthatthovhoka.

၃၈. ဧယျာထ၊ ဿ၊ အေ၊ အာ၊ ဤ၊ ထ ဝိဘတ်တို့ကို 'အော၊ အ၊ အံ၊ တ္ထ၊ တ္ထော၊ ဝှေါ' ပြု၏။

39. Uṃssiṃ svaṃsu.

၃၉. ဥံ၊ သိံ၊ သွံ၊ သု ပြု၏။

40. Eottā suṃ.

၄၀. ဧ၊ ဩ သရတို့နောက်၌ (သ-ဝိဘတ်ကို) 'သုံ' ပြု၏။

41. Hūto resuṃ.

၄၁. ဟူဓာတ်နောက်၌ (အုံ-ဝိဘတ်ကို) 'ရေသုံ' ပြု၏။

42. Ossa aitthattho.

၄၂. ဩ-သရကို 'အ၊ ဣ၊ တ္ထ၊ တ္ထော' ပြု၏။

43. Si[Pg.41].

၄၃. သိ-ဝိဘတ်ကိုလည်း (အ၊ ဣ၊ တ္ထ၊ တ္ထော ပြု၏)။

44. Dīghā īssa.

၄၄. ဒီဃပြုအပ်သော သရနောက်၌ ဤ-ဝိဘတ်ကို ရဿပြု၏။

45. Mhātthāna mha.

၄၅. မှာ၊ တ္ထာ ဝိဘတ်တို့ကို 'မှ၊ တ္ထ' ပြု၏။

46. Iṃssa ca siu.

၄၆. ဣံ-ဝိဘတ်ကိုလည်း 'သိ၊ ဥ' ပြု၏။

47. Eyyuṃssuṃ.

၄၇. ဧယျုံ-ဝိဘတ်ကို 'သုံ' ပြု၏။

48. Hissa-to lopo.

၄၈. တ-အက္ခရာနောက်၌ ဟိ-ဝိဘတ်ကို ချေ၏။

49. Kyassa sse.

၄၉. ကိယပစ္စယောကို 'ဿေ' ပြု၏။

50. Atthiteyyādicchannaṃ sa su sa satha saṃ sāma.

၅၀. အတ္ထိဓာတ်နောက်၌ ဧယျာဒိ ခြောက်ခုတို့ကို 'သ၊ သု၊ သ၊ သထ၊ သံ၊ သာမ' ပြု၏။

51. Ādidvinnamiyāiyuṃ.

၅၁. အစဖြစ်သော ဝိဘတ်နှစ်ခုတို့ကို 'ဣယာ၊ ဣယုံ' ပြု၏။

52. Tassa tho.

၅၂. တ-ဝိဘတ်ကို 'ထော' ပြု၏။

53. Sihisvaṭa.

၅၃. သိ၊ ဟိ ဝိဘတ်တို့နောက်၌ ဓာတ်၏အဆုံးကို 'ဋ' ပြု၏။

54. Mimānaṃ vā mimhā ca.

၅၄. ‘မိ’၊ ‘မာန်’ တို့၏ ‘မိ’ အပြုသည်လည်းကောင်း၊ ‘မိမှ’ အပြုသည်လည်းကောင်း ဝါ ဖြစ်ကုန်၏။

55. Esuṅa.

၅၅. ဧသုဝိဘတ်၌ ‘င’ အပြု ဖြစ်၏။

56. Īādo dīgho.

၅၆. ဤအစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌ ဒီဃ (အသံရှည်) ပြုရမည်။

57. Himimesvassa.

၅၇. ဟိ၊ မိ၊ မေ ဝိဘတ်တို့၌ ‘အ’ ပြုရမည်။

58. Sakā ṇāssa kha īādo.

၅၈. သကဓာတ်၏ (ကအက္ခရာကို) ဏဝိဘတ်၌ ‘ခ’ ပြုရမည်၊ ဤအစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌လည်း ဖြစ်၏။

59. Sse vā.

၅၉. ‘ဿေ’ ဝိဘတ်၌ ဝါ (ဝိကပ်) ပြုရမည်။

60. Tesu suto kṇokṇānaṃ roṭa.

၆၀. ထိုဝိဘတ်တို့၌ သုဓာတ်၏ ‘ကဏ’၊ ‘ကဏာ’ တို့ကို ‘ရောဋ’ ပြုရမည်။

61. Ñāssa sanāssa nāyo timhi.

၆၁. တိဝိဘတ်၌ ဉာဓာတ်၊ သနာဓာတ်တို့၏ ‘နာယ’ အပြု ဖြစ်၏။

62. Ñāmhi jaṃ.

၆၂. ဉာဝိဘတ်၌ ‘ဇံ’ အပြု ဖြစ်၏။

63. Eyyāssiyāñā vā.

၆၃. ဧယျာ၊ သိယာ၊ ဉာ တို့၌ ဝါ (ဝိကပ်) ဖြစ်၏။

64. Īssatyādīsu knālopo.

၆၄. ဤဿတိအစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌ ‘က္နာ’ ၏ ချေခြင်း (လောပ) ဖြစ်၏။

65. Ssassa [Pg.42] hi kamme.

၆၅. ကမ္မကာရက၌ ‘ဿ’ ကို ‘ဟိ’ ပြုရမည်။

66. Etismā.

၆၆. ဧတိဓာတ်မှ ဖြစ်၏။

67. Hanā cha khā.

၆၇. ဟန်ဓာတ်မှ ‘ဆ’ နှင့် ‘ခ’ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

68. Hato ha.

၆၈. ဟတမှ ‘ဟ’ အပြု ဖြစ်၏။

69. Dakkhakhahehi hohīhi lopo.

၆၉. ဒက္ခ၊ ခဟ ဓာတ်တို့နောက်မှ ‘ဟော’ ‘ဟီ’ တို့၏ ချေခြင်း ဖြစ်၏။

70. Kayireyyasseyyumādīnaṃ.

၇၀. ကယိရေယျ၊ သေယျု အစရှိသည်တို့၏ (အပြု ဖြစ်၏)။

71. Ṭā.

၇၁. ‘ဋာ’ အပြု ဖြစ်၏။

72. Ethassā.

၇၂. ဧထဝိဘတ်၏ ‘အာ’ အပြု ဖြစ်၏။

73. Labhā iṃīnaṃ thaṃthā vā.

၇၃. လဘဓာတ်မှ ဣံ၊ ဤ ဝိဘတ်တို့ကို ‘ထံ’၊ ‘ထာ’ အပြုတို့သည် ဝါ ဖြစ်ကုန်၏။

74. Gurupubbā rassā re-nte-ntinaṃ.

၇၄. ဂရုသရ ရှေ့ရှိသော ရေ၊ န္တေ၊ န္တိ ဝိဘတ်တို့၏ ရဿပြုခြင်း ဖြစ်၏။

75. Eyyeyyāseyyannaṃ ṭe.

၇၅. ဧယျ၊ ဧယျာ၊ သေယျန် တို့၏ ‘ဋေ’ အပြု ဖြစ်၏။

76. Ovikaraṇassu paracchakke.

၇၆. ပရပုဒ်ခြောက်ခုတို့၌ ‘ဩ’ ဝိကရုဏ်း ဖြစ်၏။

77. Pubbacchakke vā kvaci.

၇၇. ပုဗ္ဗပုဒ်ခြောက်ခုတို့၌ အချို့သောနေရာ၌ ဝါ (ဝိကပ်) ဖြစ်၏။

78. Eyyāmasse muca.

၇၈. မုစဓာတ်၏ ‘ဧယျာမ’ ဝိဘတ်၌ (အပြု ဖြစ်၏)။

Iti moggallāne byākaraṇe tyādikaṇḍo chaṭṭho.

ဤသို့ မောဂ္ဂလ္လာန်ဗျာကရုဏ်းကျမ်း၌ တျာဒိကဏ်းဟူသော ဆဋ္ဌမအခန်း ပြီး၏။

(7) Sattamo kaṇḍo (ṇvādi)

(၇) သတ္တမအခန်း (ဏွာဒိကဏ်း)

1. Cara [Pg.43] dara kara raha jana sana tala sāda sādha kasāsa caṭā ya vāhi ṇu.

၁. စရ၊ ဒရ၊ ကရ၊ ရဟ၊ ဇန၊ သန၊ တလ၊ သာဒ၊ သာဓ၊ ကသာသ၊ စဋ၊ ယ၊ ဝါဟိ ဓာတ်တို့နောက်၌ ဏုပစ္စည်း ဖြစ်၏။

2. Bhara mara cara tara ara gara hana tana mana bhama kita dhana baṃha kambamba cakkha bhikkha saṃkindanda yaja paṭāṇāsa vasa pasa paṃsa bandhā u.

၂. ဘရ၊ မရ၊ စရ၊ တရ၊ အရ၊ ဂရ၊ ဟန၊ တန၊ မန၊ ဘမ၊ ကိတ၊ ဓန၊ ဗံဟ၊ ကမ္ဗမ္ဗ၊ စက္ခ၊ ဘိက္ခ၊ သံကိန္ဒန္ဒ၊ ယဇ၊ ပဋာဏာသ၊ ဝသ၊ ပသ၊ ပံသ၊ ဗန္ဓ ဓာတ်တို့နောက်၌ ဥပစ္စည်း ဖြစ်၏။

3. Bandhā ū vadho ca.

၃. ဗန္ဓဓာတ်နောက်၌ ဦပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ဝဓအပြုလည်း ဖြစ်၏။

4. Jambādayo.

၄. ဇမ္ဗအစရှိသော သဒ္ဒါတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

5. Tapusa vidha kura putha mudā ku.

၅. တပုသ၊ ဝိဓ၊ ကုရ၊ ပုထ၊ မုဒ ဓာတ်တို့နောက်၌ ကုပစ္စည်း ဖြစ်၏။

6. Sindhādayo.

၆. သိန္ဓအစရှိသော သဒ္ဒါတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

7. I.

၇. ဣပစ္စည်း ဖြစ်၏။

8. Dadhyādayo.

၈. ဒဓိအစရှိသော သဒ္ဒါတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

9. Yuvaṇṇupantā ki.

၉. ယုဝဏ်ဥပဓာရှိသော ဓာတ်တို့နောက်၌ ကိပစ္စည်း ဖြစ်၏။

10. Vapa vara vasa rasa nabha hara hana paṇā īṇa.

၁၀. ဝပ၊ ဝရ၊ ဝသ၊ ရသ၊ นဘ၊ ဟရ၊ ဟန၊ ပဏ ဓာတ်တို့နောက်၌ ဤဏပစ္စည်း ဖြစ်၏။

11. Bhū gamā īṇa.

၁၁. ဘူ၊ ဂမ ဓာတ်တို့နောက်၌ ဤဏပစ္စည်း ဖြစ်၏။

12. Tanda lakkhā ī.

၁၂. တန္ဒ၊ လက္ခ ဓာတ်တို့နောက်၌ ဤပစ္စည်း ဖြစ်၏။

13. Gamā ro.

၁၃. ဂမဓာတ်နောက်၌ ရောပစ္စည်း ဖြစ်၏။

(Iti sarapaccayā)

(ဤသို့ သရပစ္စည်းများပြီး၏။)

14. I bhī kā karāra vaka saka vāhi ko.

၁၄. ဣ၊ ဘီ၊ ကာ၊ ကရာရ၊ ဝက၊ သက၊ ဝါဟိ တို့နောင် ကပစ္စည်းသက်၏။

15. Ūkādako.

၁၅. ဦဓာတ်နောင် ကာဒပစ္စည်းသက်၏။

16. Bhītvā [Pg.44] nako.

၁၆. ဘီဓာတ်နောင် တွာနကပစ္စည်းသက်၏။

17. Siṅghā āṇi kāṭakā.

၁၇. သိင်္ဃဓာတ်နောင် အာဏိ၊ ကာဋက ပစ္စည်းတို့သက်ကုန်၏။

18. Karāditvako.

၁၈. ကရအစရှိသော ဓာတ်တို့နောင် ဣတွကပစ္စည်းသက်၏။

19. Bala pate hyāko.

၁၉. ဗလ၊ ပတ ဓာတ်တို့နောင် ဟျာကပစ္စည်းသက်၏။

20. Sāmākādayo.

၂၀. သာမာကအစရှိသော ပုဒ်တို့ဖြစ်ကုန်၏။

21. Vicchā la gama musā kiko.

၂၁. ဝိစ္ဆ၊ လ၊ ဂမ၊ မုသ ဓာတ်တို့နောင် ကိကပစ္စည်းသက်၏။

22. Kiṃ kaṇikādayo.

၂၂. ကိင်္ကဏိကအစရှိသော ပုဒ်တို့ဖြစ်ကုန်၏။

23. I sā kīko.

၂၃. ဣ၊ သာ ဓာတ်တို့နောင် ကီကပစ္စည်းသက်၏။

24. Kama padā ṇuko.

၂၄. ကမ၊ ပဒ ဓာတ်တို့နောင် ဏုကပစ္စည်းသက်၏။

25. Maṇḍa salā ṇūko.

၂၅. မဏ္ဍ၊ သလ ဓာတ်တို့နောင် ဏူကပစ္စည်းသက်၏။

26. Lūkādayo.

၂၆. လူကာအစရှိသော ပုဒ်တို့ဖြစ်ကုန်၏။

27. Kasā sako.

၂၇. ကသဓာတ်နောင် အာသကပစ္စည်းသက်၏။

28. Karā tiko.

၂၈. ကရဓာတ်နောင် အာတိကပစ္စည်းသက်၏။

29. Isā ṭhakana.

၂၉. ဣသဓာတ်နောင် ဌကန်ပစ္စည်းသက်၏။

30. Samā kho.

၃၀. သမဓာတ်နောင် အာခပစ္စည်းသက်၏။

31. Mukhādayo.

၃၁. မုခအစရှိသော ပုဒ်တို့ဖြစ်ကုန်၏။

32. Aja vaja muda gada gamā gaka.

၃၂. အဇ၊ ဝဇ၊ မုဒ၊ ဂဒ၊ ဂမ ဓာတ်တို့နောင် ဂကပစ္စည်းသက်၏။

33. Siṅgādayo.

၃၃. သိင်္ဂအစရှိသော ပုဒ်တို့ဖြစ်ကုန်၏။

34. Agā gi.

၃၄. အဂဓာတ်နောင် အာဂိပစ္စည်းသက်၏။

35. Yāvalā gu.

၃၅. ယာ၊ ဝလ ဓာတ်တို့နောင် ဂုပစ္စည်းသက်၏။

36. Phegvādayo.

၃၆. ဖေဂ္ဂုအစရှိသော ပုဒ်တို့ဖြစ်ကုန်၏။

37. Janā gho.

၃၇. ဇနဓာတ်နောင် အာဃပစ္စည်းသက်၏။

38. Meghādayo[Pg.45].

၃၈. မေဃအစရှိသော ပုဒ်တို့ဖြစ်ကုန်၏။

(Iti kavaggapaccayā)

(ဤသို့ ကဝဂ်ပစ္စည်းများပြီး၏။)

39. Cusara varā co.

၃၉. စု၊ သရ၊ ဝရ ဓာတ်တို့နောင် စပစ္စည်းသက်၏။

40. Marā cuīcīca.

၄၀. မရဓာတ်နောင် စု၊ ဤစ၊ ဤစ ပစ္စည်းတို့သက်ကုန်၏။

41. Kusa pasā chika.

၄၁. ကုသ၊ ပသ ဓာတ်တို့နောင် ဆိကပစ္စည်းသက်၏။

42. Kasausā chuka.

၄၂. ကသ၊ ဥသ ဓာတ်တို့နောင် ဆုကပစ္စည်းသက်၏။

43. Asa masa vasa kuca kacā cho.

၄၃. အသ၊ မသ၊ ဝသ၊ ကုစ၊ ကစ ဓာတ်တို့နောင် ဆပစ္စည်းသက်၏။

44. Gucchādayo.

၄၄. ဂုစ္ဆအစရှိသော ပုဒ်တို့ဖြစ်ကုန်၏။

45. Arā ju uṭa ca.

၄၅. အရဓာတ်နောင် ဇုပစ္စည်းသက်၏၊ ဥဋဓာတ်နောင် စပစ္စည်းသက်၏။

46. Rajjādayo.

၄၆. ရဇ္ဇအစရှိသော ပုဒ်တို့ဖြစ်ကုန်၏။

47. Gidhā jhaka.

၄၇. ဂိဓဓာတ်နောင် ဈကပစ္စည်းသက်၏။

48. Vañcyādayo.

၄၈. ဝဉ္စျအစရှိသော ပုဒ်တို့ဖြစ်ကုန်၏။

49. Kama yajā ño.

၄၉. ကမ၊ ယဇ ဓာတ်တို့နောင် ဉပစ္စည်းသက်၏။

50. Puññaṃ.

၅၀. ပုညပုဒ်ဖြစ်၏။

51. Arahāñño hāssa hira ca.

၅၁. အရဟဓာတ်နောင် ဉပစ္စည်းသက်၏၊ ဟအက္ခရာကိုလည်း ဟိရပြု၏။

(Iti cavaggapaccayā)

(ဤသို့ စဝဂ်ပစ္စည်းများ ပြီး၏။)

52. Kira tarā kīṭo.

၅၂. ကိရနှင့် တရဓာတ်တို့နောင် ကီဋပစ္စည်းသက်၏။

53. Sakādīhyaṭo.

၅၃. သကစသော ဓာတ်တို့နောင် အဋပစ္စည်းသက်၏။

54. Makuṭāvāṭa kavāṭa kukkuṭā.

၅၄. မကုဋ၊ အာဝါဋ၊ ကဝါဋ၊ ကုက္ကုဋ-ဟူသော ပုဒ်တို့သည် ပြီး၏။

55. Kamusa kusa kasā ṭho.

၅၅. ကမုသ၊ ကုသနှင့် ကသဓာတ်တို့နောင် ဌပစ္စည်းသက်၏။

56. Kuṭṭhādayo.

၅၆. ကုဋ္ဌစသော ပုဒ်တို့သည် ပြီး၏။

57. Vara karā aṇḍo.

၅၇. ဝရနှင့် ကရဓာတ်တို့နောင် အဏ္ဍပစ္စည်းသက်၏။

58. Manantā ḍo.

၅၈. မန်အဆုံးရှိသော ဓာတ်တို့နောင် ဍပစ္စည်းသက်၏။

59. Kuṇḍādayo.

၅၉. ကုဏ္ဍစသော ပုဒ်တို့သည် ပြီး၏။

60. Tija [Pg.46] kasa tasa dakkhā kiṇo jassa kho ca.

၆၀. တိဇ၊ ကသ၊ တသနှင့် ဒက္ခဓာတ်တို့နောင် ကိဏပစ္စည်းသက်၏၊ ဇကိုလည်း ခပြု၏။

61. Vīādito ṇi.

၆၁. ဝီစသော ဓာတ်တို့နောင် ဏိပစ္စည်းသက်၏။

62. Gahādīhya ṇi.

၆၂. ဂဟစသော ဓာတ်တို့နောင် ဏိပစ္စည်းသက်၏။

63. Rīvībhāhi ṇu.

၆၃. ရီ၊ ဝီနှင့် ဘာဓာတ်တို့နောင် ဏုပစ္စည်းသက်၏။

64. Khāṇvādayo.

၆၄. ခါဏုစသော ပုဒ်တို့သည် ပြီး၏။

65. Kvāditoṇo.

၆၅. ကွစသော ဓာတ်တို့နောင် ဏပစ္စည်းသက်၏။

66. Suvīhi ṇaka.

၆၆. သုနှင့် ဝီဓာတ်တို့နောင် ဏကပစ္စည်းသက်၏။

67. Tiṇādayo.

၆၇. တိဏစသော ပုဒ်တို့သည် ပြီး၏။

68. Ravaṇa varaṇa pūraṇādayo.

၆၈. ရဝဏ၊ ဝရဏ၊ ပူရဏစသော ပုဒ်တို့သည် ပြီး၏။

(Iti ṭavaggapaccayā)

(ဤသို့ ဋဝဂ်ပစ္စည်းများ ပြီး၏။)

69. Pāvasā ati.

၆၉. ပါနှင့် ဝသဓာတ်တို့နောင် အတိပစ္စည်းသက်၏။

70. Dhāhisi tana jana jara gama sacā tu.

၇၀. ဓာ၊ ဟိသိ၊ တန၊ ဇန၊ ဇရ၊ ဂမုနှင့် သစဓာတ်တို့နောင် တုပစ္စည်းသက်၏။

71. Arissuṭa ca.

၇၁. ရိသ်နှင့် ဥတ်အာဂမတို့လည်း ဖြစ်ကုန်၏။

72. Pitvādayo.

၇၂. ပိတုစသော ပုဒ်တို့သည် ပြီး၏။

73. Jana karā ratu.

၇၃. ဇနနှင့် ကရဓာတ်တို့နောင် ရတုပစ္စည်းသက်၏။

74. Sakā unto.

၇၄. သကဓာတ်နောင် ဥန္တပစ္စည်းသက်၏။

75. Kapā oto.

၇၅. ကပဓာတ်နောင် ဩတပစ္စည်းသက်၏။

76. Vasādīhyanto.

၇၆. ဝသစသော ဓာတ်တို့နောင် အန္တပစ္စည်းသက်၏။

77. Hisīnaṃ muka ca.

၇၇. ဟိသိဓာတ်တို့အား မုခ်အာဂမလည်း ဖြစ်၏။

78. Hara ruha kulā ito.

၇၈. ဟရ၊ ရုဟနှင့် ကုလဓာတ်တို့နောင် ဣတပစ္စည်းသက်၏။

79. Bharādīhyato.

၇၉. ဘရစသော ဓာတ်တို့နောင် အတပစ္စည်းသက်၏။

80. Kirādīhyā-taka.

၈၀. ကိရစသော ဓာတ်တို့နောင် အာတကပစ္စည်းသက်၏။

81. Amādīhya-tto.

၈၁. အမစသော ဓာတ်တို့နောင် အတ္တပစ္စည်းသက်၏။

82. Vādīhi [Pg.47] to.

၈၂. ဝါစသော ဓာတ်တို့နောင် တပစ္စည်းသက်၏။

83. Gharādīhi taka.

၈၃. ဃရစသော ဓာတ်တို့နောင် တကပစ္စည်းသက်၏။

84. Nettādayo.

၈၄. နေတ္တစသော ပုဒ်တို့သည် ပြီး၏။

85. Samādīhyatho.

၈၅. သမစသော ဓာတ်တို့နောင် အထပစ္စည်းသက်၏။

86. Upavasā vassoṭa ca.

၈၆. ဥပဝသဓာတ်နောင် ဩဋပစ္စည်းသက်၍ ဝဿလည်း ဖြစ်၏။

87. Ramā thaka.

၈၇. ရမုဓာတ်နောင် ထကပစ္စည်းသက်၏။

88. Titthādayo.

၈၈. တိတ္ထစသော ပုဒ်တို့သည် ပြီး၏။

89. Vasa masa kusā thu.

၈၉. ဝသ၊ မသနှင့် ကုသဓာတ်တို့နောင် ထုပစ္စည်းသက်၏။

90. Saka vasā thi.

၉၀. သက္၊ ဝသ် ဓာတ်တို့နောက်၌ ထိပစ္စည်း ဖြစ်၏။

91. Vīto thika.

၉၁. ဝီဓာတ်နောက်၌ ထိကပစ္စည်း ဖြစ်၏။

92. Sārismā rathi.

၉၂. သာရိသ်ဓာတ်နောက်၌ ရထိပစ္စည်း ဖြစ်၏။

93. Tā tā ithi.

၉၃. တာ၊ တသ် ဓာတ်တို့နောက်၌ ဣထိပစ္စည်း ဖြစ်၏။

94. Isā thī.

၉၄. ဣသ်ဓာတ်နောက်၌ ထီပစ္စည်း ဖြစ်၏။

95. Ruda khuda muda mada chida sūda sapa kamā daka.

၉၅. ရုဒ်၊ ခုဒ်၊ မုဒ်၊ မဒ်၊ ဆိဒ်၊ သူဒ်၊ သပ်၊ ကမ် ဓာတ်တို့နောက်၌ ဒကပစ္စည်း ဖြစ်၏။

96. Kundādayo.

၉၆. ကုန္ဒအစရှိသော ပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

97. Dadā du.

၉၇. ဒါဓာတ်နောက်၌ ဒုပစ္စည်း ဖြစ်၏။

98. Khanāna dama ramā dho.

၉၈. ခန်၊ ဒမ်၊ ရမ် ဓာတ်တို့နောက်၌ ဓေါပစ္စည်း ဖြစ်၏။

99. Muddhādayo.

၉၉. မုဒ္ဓအစရှိသော ပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

100. Sīto dhuka.

၁၀၀. သီဓာတ်နောက်၌ ဓုကပစ္စည်း ဖြစ်၏။

101. Varāra kara tara dara yamaajja mithasakā kuno.

၁၀၁. ဝရ်၊ အရ်၊ ကရ်၊ တရ်၊ ဒရ်၊ ယမ်၊ အဇ်၊ မိထ်၊ သက္ ဓာတ်တို့နောက်၌ ကုနပစ္စည်း ဖြစ်၏။

102. Ajā ino.

၁၀၂. အဇ်ဓာတ်နောက်၌ ဣနပစ္စည်း ဖြစ်၏။

103. Vipinādayo.

၁၀၃. ဝိပိနအစရှိသော ပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

104. Kirā [Pg.48] kano.

၁၀၄. ကိရ်ဓာတ်နောက်၌ ကနပစ္စည်း ဖြစ်၏။

105. Dī ji i mīhi naka.

၁၀၅. ဒီ၊ ဇိ၊ ဣ၊ မီ ဓာတ်တို့နောက်၌ နကပစ္စည်း ဖြစ်၏။

106. Si dhā vī vāhi no.

၁၀၆. သိ၊ ဓာ၊ ဝီ၊ ဝါ ဓာတ်တို့နောက်၌ နောပစ္စည်း ဖြစ်၏။

107. Ūnādayo.

၁၀၇. ဦနအစရှိသော ပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

108. Vīpatā tano.

၁၀၈. ဝီ၊ ပတ် ဓာတ်တို့နောက်၌ တနပစ္စည်း ဖြစ်၏။

109. Ramā tanaka.

၁၀၉. ရမ်ဓာတ်နောက်၌ တနကပစ္စည်း ဖြစ်၏။

110. Sū bhāhi nuka.

၁၁၀. သူ၊ ဘာ ဓာတ်တို့နောက်၌ နုကပစ္စည်း ဖြစ်၏။

111. Dhāsse ca.

၁၁၁. ဓာဓာတ်၊ အသ်ဓာတ်တို့နောက်၌လည်း နုကပစ္စည်း ဖြစ်၏။

112. Vattā ṭāva dhamāsehyani.

၁၁၂. ဝတ်၊ ဋာ၊ ဝ၊ ဓ၊ မာ၊ သေဟ် ဓာတ်တို့နောက်၌ အနိပစ္စည်း ဖြစ်၏။

113. Yuto ni.

၁၁၃. ယုဓာတ်နောက်၌ နိပစ္စည်း ဖြစ်၏။

(Iti tavaggapaccayā)

(ဤသို့ တဝဂ်ပစ္စည်းများ ပြီး၏။)

114. Camāpa pā vapā po.

၁၁၄. စမ်၊ အာပ်၊ ပါ၊ ဝပ် ဓာတ်တို့နောက်၌ ပေါပစ္စည်း ဖြစ်၏။

115. Yu thu kunaṃ dīgho ca.

၁၁၅. ယု၊ ထု၊ ကု ဓာတ်တို့နောက်၌ (ပေါပစ္စည်း ဖြစ်၍) အသံကိုလည်း ဒီဃပြု၏။

116. Khipa supa nī sū pūhi paka.

၁၁၆. ခိပ်၊ သုပ်၊ နီ၊ သူ၊ ပူ ဓာတ်တို့နောက်၌ ပကပစ္စည်း ဖြစ်၏။

117. Sippādayo.

၁၁၇. သိပ္ပအစရှိသော ပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

118. Sāsā apo.

၁၁၈. သာသ်ဓာတ်နောက်၌ အပေါပစ္စည်း ဖြစ်၏။

119. Viṭapādayo.

၁၁၉. ဝိဋပအစရှိသော ပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

120. Gupā pho.

၁၂၀. ဂုပ်ဓာတ်နောက်၌ ဖေါပစ္စည်း ဖြစ်၏။

121. Gara sarādīhi bo.

၁၂၁. ဂရ်၊ သရ် အစရှိသော ဓာတ်တို့နောက်၌ ဗောပစ္စည်း ဖြစ်၏။

122. Nimbādayo.

၁၂၂. နိမ္ဗအစရှိသော ပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

123. Darā bi.

၁၂၃. ဒရ်ဓာတ်နောက်၌ ဗိပစ္စည်း ဖြစ်၏။

124. Kara sara sala kala valla vasā abho.

၁၂၄. ကရ်၊ သရ်၊ သလ်၊ ကလ်၊ ဝလ်၊ ဝသ် ဓာတ်တို့နောက်၌ အဗောပစ္စည်း ဖြစ်၏။

125. Gadā rabho.

၁၂၅. ဂဒ်ဓာတ်နောက်၌ ရဗောပစ္စည်း ဖြစ်၏။

126. Usarā [Pg.49] sā kato.

၁၂၆. ဥသ်၊ အရ်၊ အသ် ဓာတ်တို့နောက်၌ ကတပစ္စည်း ဖြစ်၏။

127. Ito bhaka.

၁၂၇. ဣဓာတ်နောက်၌ ဘကပစ္စည်း ဖြစ်၏။

128. Garāvā bho.

၁၂၈. ဂရ်၊ ဝါ ဓာတ်တို့နောက်၌ ဘောပစ္စည်း ဖြစ်၏။

129. Sobbhādayo.

၁၂၉. သောဗ္ဘ စသည်တို့။

130. Usa kusa pada sukhā kumo.

၁၃၀. ဥသ၊ ကုသ၊ ပဒ၊ သုခ ဓာတ်တို့နောက်၌ ကုမပစ္စည်း ဖြစ်၏။

131. Vaṭumādayo.

၁၃၁. ဝဋုမ စသည်တို့။

132. Gudhā umo.

၁၃၂. ဂုဓဓာတ်နောက်၌ ဥမပစ္စည်း ဖြစ်၏။

133. Paṭha carā amimā.

၁၃၃. ပဌ၊ စရ ဓာတ်တို့နောက်၌ အမိမပစ္စည်း ဖြစ်၏။

134. Hi dhūhi maka.

၁၃၄. ဟိ၊ ဓူ ဓာတ်တို့နောက်၌ မကပစ္စည်း ဖြစ်၏။

135. Tīto rīsano ca.

၁၃၅. တီဓာတ်နောက်၌ ရီသနပစ္စည်းလည်း ဖြစ်၏။

136. Khī su vī yā gā hi sā lū khu hu mara dhara kara ghara jamā ma sāmā mo.

၁၃၆. ခီ၊ သု၊ ဝီ၊ ယာ၊ ဂါ၊ ဟိ၊ သာ၊ လူ၊ ခု၊ ဟု၊ မရ၊ ဓရ၊ ကရ၊ ဃရ၊ ဇမာ၊ မ၊ သာ ဓာတ်တို့နောက်၌ မပစ္စည်း ဖြစ်၏။

137. Asmādayo.

၁၃၇. အသ္မ စသည်တို့။

138. Nīto mi.

၁၃၈. နီဓာတ်နောက်၌ မိပစ္စည်း ဖြစ်၏။

139. Ūmi bhūmi nimi rasmi.

၁၃၉. ဦမိ၊ ဘူမိ၊ နိမိ၊ ရသ္မိ ဟူသော ပုဒ်တို့။

(Iti pavaggapaccayā)

(ဤသို့ ပဝဂ်အုပ်စုဝင် ပစ္စည်းတို့ ပြီး၏။)

140. Mā chāhi yo.

၁၄၀. မာ၊ ဆာ ဓာတ်တို့နောက်၌ ယပစ္စည်း ဖြစ်၏။

141. Janissa jā ca.

၁၄၁. ဇနိဓာတ်၏ ဇာ-ပြုခြင်းလည်း ဖြစ်၏။

142. Hadayādayo.

၁၄၂. ဟဒယ စသည်တို့။

143. Khī si sinī sī su vī ku sū hi raka.

၁၄၃. ခီ၊ သိ၊ သိနီ၊ သီ၊ သု၊ ဝီ၊ ကု၊ သူ၊ ဟိ ဓာတ်တို့နောက်၌ ရကပစ္စည်း ဖြစ်၏။

144. Hici du minaṃ dīgho ca.

၁၄၄. ဟိ၊ စိ၊ ဒု ဓာတ်တို့နောက်၌ မိန်ပစ္စည်း ဖြစ်၍ အသံရှည် (ဒီဃ) လည်း ဖြစ်၏။

145. Dhātā namī ca.

၁၄၅. ဓာဓာတ်နောက်၌ နမိပစ္စည်းလည်း ဖြစ်၏။

146. Bhadrādayo[Pg.50].

၁၄၆. ဘဒြ စသည်တို့။

147. Mandaṅka sasā sa ma dha catā uro.

၁၄၇. မန္ဒ၊ အင်္က၊ သသ၊ သ၊ မ၊ ဓ၊ စတ ဓာတ်တို့နောက်၌ ဥရပစ္စည်း ဖြစ်၏။

148. Vidhurādayo.

၁၄၈. ဝိဓုရ စသည်တို့။

149. Timaruharudhabadhamadamandavajā jarucakasā kiro.

၁၄၉. တိမ၊ ရုဟ၊ အရ၊ ရုဓ၊ ဗဓ၊ မဒ၊ အမ၊ အန္ဒ၊ ဝဇ၊ အဇ၊ ရုစ၊ ကသ ဓာတ်တို့နောက်၌ ကိရပစ္စည်း ဖြစ်၏။

150. Thirādayo.

၁၅၀. ထိရ စသည်တို့။

151. Dadagarehi dura bharā.

၁၅၁. ဒဒ၊ ဂရ ဓာတ်တို့နောက်၌ ဒုရ၊ ဘရ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

152. Cara dara jara gara marehite.

၁၅၂. စရ၊ ဒရ၊ ဇရ၊ ဂရ၊ မရ ဓာတ်တို့နောက်၌ ဣတပစ္စည်း ဖြစ်၏။

153. Pīto kvaro.

၁၅၃. ပီဓာတ်နောက်၌ ကွရပစ္စည်း ဖြစ်၏။

154. Cīvarādayo.

၁၅၄. စီဝရ စသည်တို့။

155. Kuto kraro.

၁၅၅. ကုဓာတ်နောက်၌ ကြရပစ္စည်း ဖြစ်၏။

156. Vasāsā charo.

၁၅၆. ဝသ၊ အာသ ဓာတ်တို့နောက်၌ ဆရပစ္စည်း ဖြစ်၏။

157. Masā chero ca.

၁၅၇. မသဓာတ်နောက်၌ ဆေရပစ္စည်းလည်း ဖြစ်၏။

158. Dhūvāto saro.

၁၅၈. ဓူ၊ ဝါ ဓာတ်တို့နောက်၌ သရပစ္စည်း ဖြစ်၏။

159. Bhamādīhyaro.

၁၅၉. ဘမစသော ဓာတ်တို့နောက်၌ အရပစ္စည်း ဖြစ်၏။

160. Vadissa bada ca.

၁၆၀. ဝဒဓာတ်ကို ဗဒ-ပြုခြင်းလည်း ဖြစ်၏။

161. Vadajanānaṃ ṭhaṅa ca.

၁၆၁. ဝဒ၊ ဇန ဓာတ်တို့နောက်၌ ဌင်ပစ္စည်းလည်း ဖြစ်၏။

162. Pacissiṭhaṅa ca.

၁၆၂. ပစဓာတ်နောက်၌ ဣဌင်ပစ္စည်းလည်း ဖြစ်၏။

163. Vakā araṇa.

၁၆၃. ဝဓာတ်နောက်၌ အရဏပစ္စည်း ဖြစ်၏။

164. Sigyaṅgāga majjakalā lā āro.

၁၆၄. သိဂိ၊ အင်္ဂိ၊ အဂိ၊ မဇ္ဇ၊ ကလ၊ လာလ ဓာတ်တို့နောက်၌ အာရပစ္စည်း ဖြစ်၏။

165. Kamissa ssu ca.

၁၆၅. ကမိဓာတ်နောက်၌ သ္သုပစ္စည်းလည်း ဖြစ်၏။

166. Bhiṅgā (ṅkā) rādayo.

၁၆၆. ဘိင်္ဂါရ (ဘိင်္ကာရ) စသည်တို့။

167. Karā māro.

၁၆၇. ကရဓာတ်နောက်၌ မာရပစ္စည်း ဖြစ်၏။

168. Pusa [Pg.51] sarehi kharo.

၁၆၈. ဖုသ်ဓာတ်၊ သရသဗ္ဒတို့နောင်၌ ခရပစ္စည်း ဖြစ်၏။

169. Sara vasa kalā kīro vassuṭa ca.

၁၆၉. သရဓာတ်၊ ဝသ်ဓာတ်၊ ကလ်ဓာတ်တို့နောင်၌ ကီရပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ဝသ်ဓာတ်နောင်၌ ဥတ်အပြုလည်း ဖြစ်၏။

170. Gabbhīrādayo.

၁၇၀. ဂမ္ဘီရအစရှိသော ပုဒ်တို့သည် (ပြီးကြကုန်၏)။

171. Khajja valla masā ūro.

၁၇၁. ခဇ္ဇ်ဓာတ်၊ ဝလ္လ်ဓာတ်၊ မသ်ဓာတ်တို့နောင်၌ ဦရပစ္စည်း ဖြစ်၏။

172. Kappūrādayo.

၁၇၂. ကပ္ပူရအစရှိသော ပုဒ်တို့သည် (ပြီးကြကုန်၏)။

173. Kaṭha cakā oro.

၁၇၃. ကဌ်ဓာတ်၊ စက်ဓာတ်တို့နောင်၌ ဩရပစ္စည်း ဖြစ်၏။

174. Morādayo.

၁၇၄. မောရအစရှိသော ပုဒ်တို့သည် (ပြီးကြကုန်၏)။

175. Kuto eraka.

၁၇၅. ကုဓာတ်နောင်၌ ဧရကပစ္စည်း ဖြစ်၏။

176. Bhūsūhi rika.

၁၇၆. ဘူဓာတ်၊ သူဓာတ်တို့နောင်၌ ရိကပစ္စည်း ဖြစ်၏။

177. Mīkasīnīhi ru.

၁၇၇. မီဓာတ်၊ ကသီဓာတ်၊ နီဓာတ်တို့နောင်၌ ရုပစ္စည်း ဖြစ်၏။

178. Sinā eru.

၁၇၈. သိနာဓာတ်နောင်၌ ဧရုပစ္စည်း ဖြစ်၏။

179. Bhīruhi ruka.

၁၇၉. ဘီဓာတ်၊ ရုဓာတ်တို့နောင်၌ ရုကပစ္စည်း ဖြစ်၏။

180. Tamā būlo.

၁၈၀. တမ်ဓာတ်နောင်၌ ဗူလပစ္စည်း ဖြစ်၏။

181. Sito lakavālā.

၁၈၁. သိဓာတ်နောင်၌ လကပစ္စည်း၊ ဝါလပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

182. Maṅga kama samba saba saka vasa visa keva kala palla kaṭha paṭa kuṇḍa maṇḍā alo.

၁၈၂. မင်္ဂဓာတ်၊ ကမ်ဓာတ်၊ သမ္ဗ်ဓာတ်၊ သဗ်ဓာတ်၊ သက်ဓာတ်၊ ဝသ်ဓာတ်၊ ဝိသ်ဓာတ်၊ ကေဝ်ဓာတ်၊ ကလ်ဓာတ်၊ ပလ္လ်ဓာတ်၊ ကဌ်ဓာတ်၊ ပဋ်ဓာတ်၊ ကုဏ္ဍ်ဓာတ်၊ မဏ္ဍ်ဓာတ်တို့နောင်၌ အလပစ္စည်း ဖြစ်၏။

183. Musā kalo.

၁၈၃. မုသ်ဓာတ်နောင်၌ ကလပစ္စည်း ဖြစ်၏။

184. Thalādayo.

၁၈၄. ထလအစရှိသော ပုဒ်တို့သည် (ပြီးကြကုန်၏)။

185. Kulā kālo ca.

၁၈၅. ကုလ်ဓာတ်နောင်၌ ကာလပစ္စည်းလည်း ဖြစ်၏။

186. Muḷālādayo.

၁၈၆. မုဠာလအစရှိသော ပုဒ်တို့သည် (ပြီးကြကုန်၏)။

187. Caṇḍa patā ṇālo.

၁၈၇. စဏ္ဍ်ဓာတ်၊ ပတ်ဓာတ်တို့နောင်၌ ဏာလပစ္စည်း ဖြစ်၏။

188. Mādito lo.

၁၈၈. မဒ်ဓာတ်အစရှိသည်တို့နောင်၌ လပစ္စည်း ဖြစ်၏။

189. Ana sana kala kuka saṭha mahā ilo.

၁၈၉. အန်ဓာတ်၊ သန်ဓာတ်၊ ကလ်ဓာတ်၊ ကုက်ဓာတ်၊ သဌ်ဓာတ်၊ မဟ်ဓာတ်တို့နောင်၌ အိလပစ္စည်း ဖြစ်၏။

190. Kuṭā [Pg.52] kilo.

၁၉၀. ကုဋ်ဓာတ်နောင်၌ ကိလပစ္စည်း ဖြစ်၏။

191. Sithilādayo.

၁၉၁. သိထိလအစရှိသော ပုဒ်တို့သည် (ပြီးကြကုန်၏)။

192. Caṭa kaṇḍa vaṭṭa puthā kulo.

၁၉၂. စဋ်ဓာတ်၊ ကဏ္ဍ်ဓာတ်၊ ဝဋ္ဋ်ဓာတ်၊ ပုထ်ဓာတ်တို့နောင်၌ ကုလပစ္စည်း ဖြစ်၏။

193. Tumulādayo.

၁၉၃. တုမုလအစရှိသော ပုဒ်တို့သည် (ပြီးကြကုန်၏)။

194. Kalla kapa takka paṭā olo.

၁၉၄. ကလ္လ်ဓာတ်၊ ကပ်ဓာတ်၊ တက်ဓာတ်၊ ပဋ်ဓာတ်တို့နောင်၌ ဩလပစ္စည်း ဖြစ်၏။

195. Aṅgā ulo li.

၁၉၅. အင်္ဂ်ဓာတ်နောင်၌ ဥလပစ္စည်း၊ လိပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

196. Añjā li.

၁၉၆. အဉ္ဇ်ဓာတ်နောင်၌ လိပစ္စည်း ဖြစ်၏။

197. Chadā li.

၁၉၇. ဆဒ်ဓာတ်နောင်၌ လိပစ္စည်း ဖြစ်၏။

198. Alyādayo.

၁၉၈. အလိအစရှိသော ပုဒ်တို့သည် (ပြီးကြကုန်၏)။

199. Pilādī hya vo.

၁၉၉. ပိလအစရှိသော ဓာတ်တို့နောင်၌ အဝပစ္စည်း ဖြစ်၏။

200. Sāḷavādayo.

၂၀၀. သာဠဝအစရှိသော ပုဒ်တို့သည် (ပြီးကြကုန်၏)။

201. Sarā āvo.

၂၀၁. သရဓာတ်နောင်၌ အာဝပစ္စည်း ဖြစ်၏။

202. Ala mala bilā ṇuvo.

၂၀၂. အလ်ဓာတ်၊ မလ်ဓာတ်၊ ဗိလ်ဓာတ်တို့နောင်၌ ဏုဝပစ္စည်း ဖြစ်၏။

203. Gātvīvo.

၂၀၃. ဂါဓာတ်နောင်၌ တွီဝပစ္စည်း ဖြစ်၏။

204. Suto kva kvā.

၂၀၄. သုဓာတ်နောင်၌ ကွပစ္စည်း၊ ကွာပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

205. Vidvā.

၂၀၅. ဝိဒွါပုဒ်သည် (ပြီး၏)။

206. Thuto re vo.

၂၀၆. ထုဓာတ်နောင်၌ ရေဝပစ္စည်း ဖြစ်၏။

207. Samā rivo.

၂၀၇. သမ်ဓာတ်နောင်၌ ရိဝပစ္စည်း ဖြစ်၏။

208. Chadā ravi.

၂၀၈. ဆဒ်ဓာတ်မှ ရဝိပစ္စည်း ဖြစ်၏။

209. Pūra timā kiso rasso ca.

၂၀၉. ပူရ်ဓာတ်မှ တိမပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ (ဓာတ်၏သရကို) ရသလည်း ပြု၏။

210. Karā īso.

၂၁၀. ကရ်ဓာတ်မှ ဤသပစ္စည်း ဖြစ်၏။

211. Sirīsādayo.

၂၁၁. သီရီသစသော ပုဒ်တို့သည် (ပြီးကုန်၏)။

212. Karā [Pg.53] ribbi so.

၂၁၂. ကရ်ဓာတ်မှ ရိဗ္ဗိပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ သော (သပစ္စည်း) လည်း ဖြစ်၏။

213. Sasāsa vasa visa hana vana manāna kamā so.

၂၁၃. သသ်၊ အသ်၊ ဝသ်၊ ဝိသ်၊ ဟန်၊ ဝန်၊ မန် ဓာတ်တို့မှ အစဉ်အတိုင်း သပစ္စည်း ဖြစ်၏။

214. Āmi thu kusīto saka.

၂၁၄. အာမ်၊ ဣ၊ ထု၊ ကု၊ သီ ဓာတ်တို့မှ သကပစ္စည်း ဖြစ်၏။

215. Phassādayo.

၂၁၅. ဖဿစသော ပုဒ်တို့သည် (ပြီးကုန်၏)။

216. Suto ṇisaka.

၂၁၆. သုဓာတ်မှ ဏိသကပစ္စည်း ဖြစ်၏။

217. Ve tā ta yu panā la kala camā aso.

၂၁၇. ဝေ၊ တာ၊ တ၊ ယု၊ ပနာ၊ လ၊ ကလ၊ စမ ဓာတ်တို့မှ အသပစ္စည်း ဖြစ်၏။

218. Vaya diva kara kare hya saṇasakapāsa kasā.

၂၁၈. ဝယ၊ ဒိဝ၊ ကရ၊ ကရေ၊ ဟျ ဓာတ်တို့မှ သဏ၊ သက၊ ပါသ၊ ကသ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

219. Sasa masa daṃsā sā su.

၂၁၉. သသ်၊ မသ်၊ ဒံသ် ဓာတ်တို့မှ သုပစ္စည်း ဖြစ်၏။

220. Vidā dasuka.

၂၂၀. ဝိဒ်ဓာတ်မှ ဒသုကပစ္စည်း ဖြစ်၏။

221. Sasā rīho.

၂၂၁. သသ်ဓာတ်မှ ရီဟပစ္စည်း ဖြစ်၏။

222. Jīvāmā ho vamā ca.

၂၂၂. ဇီဝ၊ မာ ဓာတ်တို့မှ ဟပစ္စည်းနှင့် ဝမပစ္စည်းတို့လည်း ဖြစ်ကုန်၏။

223. Taṇhādayo.

၂၂၃. တဏှာစသော ပုဒ်တို့သည် (ပြီးကုန်၏)။

224. Paṇussahā hīhī ṇolaṅa ca.

၂၂၄. ပဏုဿဟဓာတ်မှ ဟီဟီပစ္စည်းနှင့် ဏောလင်ပစ္စည်းတို့လည်း ဖြစ်ကုန်၏။

225. Khī mi pī cu mā vā kāhi ḷo ussa vā dīgho ca.

၂၂၅. ခီ၊ မိ၊ ပီ၊ စု၊ မာ၊ ဝါ (စသော ဓာတ်) တို့မှ ဠပစ္စည်း၊ ဥဿပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ (ဓာတ်၏သရကိုလည်း) ဝါ (အချို့) ဒီဃပြု၏။

226. Guto ḷaka ca.

၂၂၆. ဂုဓာတ်မှ ဠကပစ္စည်းလည်း ဖြစ်၏။

227. Paṅguḷādayo.

၂၂၇. ပင်္ဂုဠစသော ပုဒ်တို့သည် (ပြီးကုန်၏)။

228. Pāto ḷi.

၂၂၈. ပါဓာတ်မှ ဠိပစ္စည်း ဖြစ်၏။

229. Vīto ḷu.

၂၂၉. ဝီဓာတ်မှ ဠုပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Iti moggallāne byākaraṇe ṇvādikaṇḍo sattamo.

ဤသို့လျှင် မောဂ္ဂလ္လာန်ဗျာကရုဏ်း၌ သတ္တမမြောက်ဖြစ်သော ဏွာဒိကဏ်းသည် ပြီး၏။

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ထိုမြတ်စွာဘုရား၊ ပူဇော်အထူးကို ခံတော်မူထိုက်သော ဘုရား၊ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားအား ရှိခိုးပါ၏။

Moggallānabyākaraṇaṃ

မောဂ္ဂလ္လာန်ဗျာကရုဏ်း

1. Paṭhamo saññādikaṇḍo

၁. ပထမဖြစ်သော သညာဒိကဏ်း

Siddhamiddhaguṇaṃ sādhu, namassitvā tathāgataṃ;

Sadhammasaṅghaṃ bhāsissaṃ, māgadhaṃ saddalakkhaṇaṃ.

ပြီးမြောက်အောင်မြင်အပ်သော ဂုဏ်ရှိတော်မူသော၊ ကောင်းမြတ်တော်မူသော သထာဂတမြတ်စွာဘုရားကိုလည်းကောင်း၊ သူတော်ကောင်းတရားနှင့် သံဃာတော်ကိုလည်းကောင်း ရှိခိုး၍၊ မဂဓဘာသာဖြစ်သော သဒ္ဒါကျမ်းကို ငါဟောကြားပေအံ့။

1. Aādayo [Pg.54] titālīsa vaṇṇā.

၁. အအစရှိသော အက္ခရာတို့သည် လေးဆယ့်သုံးလုံးသော အက္ခရာ (ဝဏ္ဏ) တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Akārādayo niggahītantā tecattālīsa-kkharā vaṇṇā nāma honti. A ā i ī u ū e e o o, ka kha ga gha ṅa ca cha ja jha ñña, ṭa ṭha ḍa ḍha ṇa, ta tha da dha na, pa pha ba bha ma, ya ra la va sa ha ḷa aṃ. Tena kvattho? ‘‘E o na mavaṇṇe’’ 1. 37. Titālīsābhi vacanaṃ katthaci vaṇṇalopaṃ ñāpeti. Tena ‘paṭisaṅkhā yoniso’tiādi siddhaṃ.

အကာရ အစရှိ၍ နိဂ္ဂဟိတ် အဆုံးရှိသော လေးဆယ့်သုံးလုံးသော အက္ခရာတို့သည် ဝဏ္ဏ (အက္ခရာ) မည်ကုန်၏။ အ၊ အာ၊ ဣ၊ ဤ၊ ဥ၊ ဦ၊ ဧ၊ ဧ၊ ဩ၊ ဩ၊ က၊ ခ၊ ဂ၊ ဃ၊ င၊ စ၊ ဆ၊ ဇ၊ ဈ၊ ည၊ ဋ၊ ဌ၊ ဍ၊ ဎ၊ ဏ၊ တ၊ ထ၊ ဒ၊ ဓ၊ န၊ ပ၊ ဖ၊ ဗ၊ ဘ၊ မ၊ ယ၊ ရ၊ လ၊ ဝ၊ သ၊ ဟ၊ ဠ၊ အံ။ ထိုဝဏ္ဏသညာဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိသနည်း? ‘ဧ ဩ န မဝဏ္ဏေ’ (၁.၃၇) စသော သုတ်တည်း။ လေးဆယ့်သုံးလုံးဟု ပြောဆိုခြင်းသည် အချို့အရပ်၌ အက္ခရာကျေခြင်းကို သိစေ၏။ ထိုကြောင့် ‘ပဋိသင်္ခါ ယောနိသော’ အစရှိသော ပုဒ်သည် ပြီး၏။

2. Dasādo sarā.

၂. အစ၌ရှိသော ဆယ်လုံးသော အက္ခရာတို့သည် သရမည်ကုန်၏။

Tatthādimhi dasa vaṇṇā sarā nāma honti. Tena kvattho? ‘‘Saro lopo sare’’ 1, 26 iccādi.

ထို (အက္ခရာတို့) တွင် အစ၌ရှိသော ဆယ်လုံးသော ဝဏ္ဏ (အက္ခရာ) တို့သည် သရမည်ကုန်၏။ ထိုသရသညာဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိသနည်း? ‘သရော လောပေါ သရေ’ (၁.၂၆) စသည်တို့တည်း။

3. Dvedve savaṇṇā. Tesu dvedve sarā savaṇṇā nāma honti. Tena kvattho? ‘‘Vaṇṇaparena savaṇṇopi’’ 1, 24.

၃. နှစ်လုံးစီ နှစ်လုံးစီသော သရတို့သည် သဝဏ်မည်ကုန်၏။ ထိုသရတို့တွင် နှစ်လုံးစီ နှစ်လုံးစီသော သရတို့သည် သဝဏ်မည်ကုန်၏။ ထိုသဝဏ်သညာဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိသနည်း? ‘ဝဏ္ဏပရေန သဝဏ္ဏောပိ’ (၁.၂၄) သုတ်တည်း။

4. Pubbo rasso.

၄. (သဝဏ်ဖြစ်သော သရနှစ်လုံးတို့တွင်) ရှေ့သရသည် ရသမည်၏။

Tesu [Pg.55] dvīsu yo yo pubbo, so so rassasañño hoti. Tesu e.o.saṃyogato pubbāva dissanti. Tena kvattho? ‘‘Rasso vā’’ 2,62 iccādi.

ထို (သဝဏ်ဖြစ်သော သရ) နှစ်လုံးတို့တွင် အကြင်အကြင် ရှေ့သရသည် ရှိ၏၊ ထိုထိုသရသည် ရသသညာ ရှိ၏ (ရသမည်၏)။ ထိုသရတို့တွင် ‘ဧ’ နှင့် ‘ဩ’ သရတို့သည် သံယုတ်၏ ရှေ့၌သာလျှင် (ရသအဖြစ်) ထင်ရှားကုန်၏။ ထိုရသသညာဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိသနည်း? ‘ရဿော ဝါ’ (၂.၆၂) စသည်တို့တည်း။

5. Paro dīgho.

၅. (သဝဏ်ဖြစ်သော သရနှစ်လုံးတို့တွင်) နောက်သရသည် ဒီဃမည်၏။

Te sveva dvīsuyo yo paro, so so dīghasañño hoti. Tena kvattho? ‘‘Yo lo panisu dīgho’’ 2,88 iccādi.

ထိုနှစ်လုံးသော သရတို့တွင်ပင် အကြင်အကြင် နောက်သရသည် ရှိ၏၊ ထိုထိုသရသည် ဒီဃသညာ ရှိ၏ (ဒီဃမည်၏)။ ထိုဒီဃသညာဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိသနည်း? ‘ယော လော ပနိသု ဒီဃော’ (၂.၈၈) စသည်တို့တည်း။

6. Kādayo byañjanā.

၆. ကစသော အက္ခရာတို့သည် ဗျည်းမည်ကုန်၏။

Kakārādayo vaṇṇā niggahītapariyantā byañjanasaññāhonti. Tena kvattho? ‘‘Byañjane dīgharassā’’ 1,33 iccādi.

ကကာရ အစရှိ၍ နိဂ္ဂဟိတ် အဆုံးရှိသော အက္ခရာ (ဝဏ္ဏ) တို့သည် ဗျည်းသညာ ရှိကုန်၏ (ဗျည်းမည်ကုန်၏)။ ထိုဗျည်းသညာဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိသနည်း? ‘ဗျဉ္ဇနေ ဒီဃရဿာ’ (၁.၃၃) စသည်တို့တည်း။

7. Pañca pañcakā vaggā.

၇. ငါးလုံးစီ ငါးလုံးစီသော အက္ခရာအစုတို့သည် ဝဂ်မည်ကုန်၏။

Kādayo pañca pañcakā vagga, nāma honti. Tena kvattho? ‘‘Vagge vagganto’’ 1,41 iccādi.

ကစသော ငါးလုံးစီ ငါးလုံးစီသော အက္ခရာအစုတို့သည် ဝဂ်မည်ကုန်၏။ ထိုဝဂ်သညာဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိသနည်း? ‘ဝဂ္ဂေ ဝဂ္ဂန္တော’ (၁.၄၁) စသည်တို့တည်း။

8. Bindu niggahītaṃ.

၈. ဗိန္ဒုသည် နိဂ္ဂဟိတ်မည်၏။

Yvāyaṃ vaṇṇo bindumatto, so niggahītasañño hoti. Tena kvattho? ‘‘Niggahītaṃ’’ 1,38 icādi. Garusaññākaraṇaṃ anvatthasaññatthaṃ.

အပြောက်မျှသာဖြစ်သော အကြင်အက္ခရာသည် ရှိ၏၊ ထိုအက္ခရာသည် နိဂ္ဂဟိတ်အမည်ရှိ၏။ ထိုသို့အမည်ပေးခြင်းဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိသနည်း? “နိဂ္ဂဟီတံ” (၁၊ ၃၈) အစရှိသည်တို့တည်း။ ဂရုသညာ (အသံလေးခြင်း) ပြုခြင်းသည် အနက်နှင့်လျော်သော အမည်အကျိုးရှိစေရန် ဖြစ်သည်။

9. Iyuvaṇṇā [Pg.56] jhalā nāmassante.

၉. နာမ်၏အဆုံး၌ရှိသော ဣဝဏ် ဥဝဏ်တို့သည် ဈ၊ လ အမည်ရှိကုန်၏။

Nāmaṃ pāṭipadikaṃ, tassaante vattamānā ivaṇṇuvaṇṇā jhalasaññā honti yathākkamaṃ. Tena kvattho? ‘‘Jhalā vā’’ 2,111 iccādi.

နာမ်ဟူသည် ပါဋိပဒိက (ပုဒ်၏အခြေခံ) ဖြစ်၏၊ ထိုနာမ်၏ အဆုံး၌ ဖြစ်ကုန်သော ဣဝဏ် ဥဝဏ်တို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဈသညာ၊ လသညာ ရှိကုန်၏။ ထိုသို့အမည်ပေးခြင်းဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိသနည်း? “ဈလာ ဝါ” (၂၊ ၁၁၁) အစရှိသည်တို့တည်း။

10. Pitthiyaṃ.

၁၀. ဣတ္ထိလိင်၌ ‘ပ’ သညာ ရှိ၏။

Itthiyaṃ vattamānassa nāmassa-nte vattamānā ivaṇṇuvaṇṇā pasaññā honti. Tena kvattho? Ye passivaṇṇassa’’ 2,116 iccādi.

ဣတ္ထိလိင်၌ ဖြစ်သော နာမ်၏အဆုံး၌ ဖြစ်ကုန်သော ဣဝဏ် ဥဝဏ်တို့သည် ပသညာ ရှိကုန်၏။ ထိုသို့အမည်ပေးခြင်းဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိသနည်း? “ယေ ပဿိဝဏ္ဏဿ” (၂၊ ၁၁၆) အစရှိသည်တို့တည်း။

11. Ghā.

၁၁. ‘ဃ’ သညာ ရှိ၏။

Itthiyaṃ vattamānassa nāmassa-nte vatthamāno ākāro ghasañño hoti. Tena kvattho? ‘‘Ghabrahmādite’’ 2,60 iccādi.

ဣတ္ထိလိင်၌ ဖြစ်သော နာမ်၏အဆုံး၌ ဖြစ်သော အာကာရသည် ဃသညာ ရှိ၏။ ထိုသို့အမည်ပေးခြင်းဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိသနည်း? “ဃဗြဟ္မာဒိတေ” (၂၊ ၆၀) အစရှိသည်တို့တည်း။

12. Go syālapane.

၁၂. အာလပန၌ ‘သိ’ ဝိဘတ်သည် ‘ဂ’ သညာ ရှိ၏။

Ālapane si gasañño hoti.

အာလပန၌ ‘သိ’ ဝိဘတ်သည် ဂသညာ ဖြစ်၏။

Tena kvattho? ‘‘Gevā’’ 2,65 iccādi.

ထိုသို့အမည်ပေးခြင်းဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိသနည်း? “ဂေဝါ” (၂၊ ၆၅) အစရှိသည်တို့တည်း။

(Saññā)

(သညာ)

13. Vidhibbisesanantassa.

၁၃. ဝိဓိ (ပြုခြင်း) သည် ဝိသေသန၏ အဆုံးရှိသော ပုဒ်အား ဖြစ်၏။

Yaṃ visesanaṃ, tadantassa vidhi ñātabbo ‘‘ato yonaṃ ṭāṭe’’ 2,41 narānare.

အကြင် ဝိသေသနသည် ရှိ၏၊ ထိုဝိသေသန အဆုံးရှိသော ပုဒ်အား ဝိဓိကို သိအပ်၏၊ “အတော့ ယောနံ ဋာဋေ” (၂၊ ၄၁) ဥပမာ- နရာနရေ။

14. Sattamiyaṃ pubbassa.

၁၄. သတ္တမီဝိဘတ်ဖြင့် ညွှန်ပြအပ်သော် ရှေ့ပုဒ်အား ကိစ္စပြုအပ်၏။

Sattamīniddese [Pg.57] pubbasseva kāriyaṃ ñātabbaṃ ‘‘saro lopo sare’’ 1,26 veḷaggaṃ. ‘Tamaha’ntīdha kasmā na hoti?, Saretopasilesikādhāro tatthetāva vuccate ‘pubbasseva hoti na parassā’ti.

သတ္တမီဝိဘတ်ဖြင့် ညွှန်ပြရာ၌ ရှေ့အက္ခရာအားသာလျှင် ကိစ္စပြုအပ်၏ဟု သိအပ်၏၊ “သရော လောပေါ သရေ” (၁၊ ၂၆) ဥပမာ- ဝေဠဂ္ဂံ။ ဤ “တမဟံ” ဟူသော နေရာ၌ အဘယ်ကြောင့် မဖြစ်သနည်း? သရေ (သရ၌) ဟူသော သတ္တမီသည် ဥပသိလေသိက အာဓာရ (ကပ်ငြိရာ) ဖြစ်သောကြောင့် ထိုသုတ်၌ “ရှေ့အက္ခရာအားသာ ဖြစ်၏၊ နောက်အက္ခရာအား မဖြစ်” ဟုသာ ဆိုအပ်၏။

15. Pañcamiyaṃ parassa.

၁၅. ပဉ္စမီဝိဘတ်ဖြင့် ညွှန်ပြအပ်သော် နောက်ပုဒ်အား ကိစ္စပြုအပ်၏။

Pañcamīniddese parassa kāriyaṃ ñātabbaṃ ‘‘atoyonaṃ ṭāṭe’’ 2,41 narānare. Idha na hotaṃ ‘jantuho anattā’. Idha kasmā na hoti? Osakhyo, anantare katatthatāya na byavahitassa kāriyaṃ.

ပဉ္စမီဝိဘတ်ဖြင့် ညွှန်ပြရာ၌ နောက်အက္ခရာအား ကိစ္စပြုအပ်၏ဟု သိအပ်၏၊ “အတော့ ယောနံ ဋာဋေ” (၂၊ ၄၁) ဥပမာ- နရာနရေ။ ဤ “ဇန္တုဟော အနတ္တာ” ဟူသော နေရာ၌ ဤသို့မဖြစ်။ ဤနေရာ၌ အဘယ်ကြောင့် မဖြစ်သနည်း? အနီး၌ရှိသောကြောင့်တည်း၊ အကြားမရှိ (အနီးဆုံး) ၌ ကိစ္စပြီးမြောက်သောကြောင့် အကြားရှိသော (ခြားနားသော) အရာအား ကိစ္စမပြုအပ်။

16. Ādissa.

၁၆. အစအက္ခရာအား (ပြုအပ်၏)။

Parassa ssissamānaṃ kāriyamādivaṇṇassa ñātabbaṃ ‘‘ra saṅkhyāto vā’’ 3,103 terasa.

နောက်အက္ခရာအား ပြုလတ္တံ့သော ကိစ္စသည် အစအက္ခရာအား ဖြစ်၏ဟု သိအပ်၏၊ “ရ သင်္ချာတော ဝါ” (၃၊ ၁၀၃) ဥပမာ- တေရသ။

17. Chaṭṭhiyantassa.

၁၇. ဆဋ္ဌီဝိဘတ်ဖြင့် ညွှန်ပြအပ်သော ကိစ္စသည် အဆုံးအက္ခရာအား ဖြစ်ထိုက်၏။

Chaṭṭhīniddiṭṭhassa yaṃ kāriyaṃ, tadantassa vaṇṇassa viññeyyaṃ ‘‘rājassi nāmhi’’ 2,23 rājinā.

ဆဋ္ဌီဝိဘတ်ဖြင့် ညွှန်ပြအပ်သော အကြင်ကိစ္စသည် ရှိ၏၊ ထိုကိစ္စကို ထိုပုဒ်၏ အဆုံးဖြစ်သော အက္ခရာအား ပြုအပ်၏ဟု သိအပ်၏၊ “ရာဇဿိ နာမှိ” (၂၊ ၂၃) ဥပမာ- ရာဇိနာ။

18. Ṅānubandho.

၁၈. ‘င’ အနုဗန္ဓရှိသော အက္ခရာသည် အဆုံး၌ ဖြစ်၏။

Ṅakāro anubandho yassa, so antassa hoti ‘‘gossā vaṅa’’ 1,32 gavāssaṃ.

‘င’ အက္ခရာသည် အကြင်အက္ခရာ၏ အနုဗန္ဓဖြစ်၏၊ ထိုအက္ခရာသည် အဆုံးအက္ခရာ၏ နေရာ၌ ဖြစ်၏၊ “ဂေါဿာ ဝင” (၁၊ ၃၂) ဥပမာ- ဂဝါဿံ။

19. Ṭānubandhānekavaṇṇā sabbassa.

၁၉. ‘ဋ’ အနုဗန္ဓရှိသော အပြုနှင့် အက္ခရာများစွာရှိသော အပြုသည် အလုံးစုံသော ပုဒ်၏ နေရာ၌ ဖြစ်၏။

Ṭakāro-nubandho [Pg.58] yassa, so-nekakkharo cādeso sabbassa hoti ‘‘imassānitthiyaṃ ṭe’’ 2,128 esu, ‘‘nāmha-nimi’’ 2,126 anena.

‘ဋ’ အက္ခရာသည် အကြင်အပြု၏ အနုဗန္ဓဖြစ်၏၊ ထိုအနုဗန္ဓရှိသော အပြုသည်လည်းကောင်း၊ အက္ခရာများစွာရှိသော အပြုသည်လည်းကောင်း အလုံးစုံသောပုဒ်၏ နေရာ၌ ဖြစ်၏၊ “ဣမဿာနိတ္ထိယံ ဋေ” (၂၊ ၁၂၈) ဥပမာ- ဧသု၊ “နာမှာ-နိမိ” (၂၊ ၁၂၆) ဥပမာ- အနေန။

20. Ñakānubandhādyantā.

၂၀. ‘ဉ’ အနုဗန္ဓနှင့် ‘က’ အနုဗန္ဓရှိသော အပြုတို့သည် အစနှင့် အဆုံး၌ ဖြစ်ကုန်၏။

Chaṭṭhīniddiṭṭhassa ñānubandhakānubandhā ādyantā honti ‘‘brūto tissīña’’ 6,36 bravīti, ‘‘bhūssa vuka’’ 6,17 babhūva.

ဆဋ္ဌီဝိဘတ်ဖြင့် ညွှန်ပြအပ်သော ပုဒ်၏ ‘ဉ’ အနုဗန္ဓရှိသော အပြုသည် အစ၌လည်းကောင်း၊ ‘က’ အနုဗန္ဓရှိသော အပြုသည် အဆုံး၌လည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏၊ “ဗြူတော တိဿီည” (၆၊ ၃၆) ဥပမာ- ဗြဝီတိ၊ “ဘူဿ ဝုက” (၆၊ ၁၇) ဥပမာ- ဗဘူဝ။

21. Mānubandho sarānamantā paro.

၂၁. ‘မ’ အနုဗန္ဓရှိသော အပြုသည် သရတို့တွင် အဆုံးသရ၏ နောက်၌ ဖြစ်၏။

Makāro-nubandho yassa, so sarā namantā sarā paro hoti ‘‘mañca rudhādīnaṃ’’ 5-19 rundhati.

‘မ’ အက္ခရာသည် အကြင်အပြု၏ အနုဗန္ဓဖြစ်၏၊ ထိုအပြုသည် သရတို့တွင် အဆုံးသရ၏ နောက်၌ ဖြစ်၏၊ “မဉ္စ ရုဓာဒီနံ” (၅၊ ၁၉) ဥပမာ- ရုန္ဓတိ။

22. Vippaṭisedhe.

၂၂. ဝိပ္ပဋိသေဓ (အချင်းချင်း ဆန့်ကျင်ကွဲလွဲခြင်း) ရှိသော် (နောက်သုတ်ကို ပြုအပ်၏)။

Dvinnaṃ sāvakāsānamekatthappasaṅge paro hoti. Yathā dvinnaṃ tiṇṇaṃ vāpurisānaṃ sahappattiyaṃ paro, so ca (gacchati) tvaṃ ca (gacchasi, tumhe) gacchatha. So ca (gacchati,) tvaṃ ca (gacchasi,) ahaṃ ca (gacchāmi, mayaṃ) gacchāma.

အခွင့်ရှိကုန်သော ဝိဓိနှစ်ခုတို့သည် တစ်ခုတည်းသော နေရာ၌ ဆိုက်ရောက်ခြင်းရှိသော် နောက်ဝိဓိသည် ဖြစ်၏။ ဥပမာအားဖြင့် ယောက်ျားနှစ်ယောက် သို့မဟုတ် သုံးယောက်တို့သည် အတူတကွ ရောက်ရှိရာ၌ နောက်ပုဒ်သည် ဖြစ်သကဲ့သို့တည်း၊ “သော စ (ဂစ္ဆတိ) တွဉ္စ (ဂစ္ဆသိ၊ တုမှေ) ဂစ္ဆထ”။ “သော စ (ဂစ္ဆတိ၊) တွဉ္စ (ဂစ္ဆသိ၊) အဟဉ္စ (ဂစ္ဆာမိ၊ မယံ) ဂစ္ဆာမ”။

23. Saṅketo-navayavo-nubandho.

၂၃. အအစိတ်အပိုင်းမဟုတ်ဘဲ အမှတ်အသားမျှသာဖြစ်သော အက္خရာသည် အနုဗန္ဓဖြစ်၏။

Yo navayavabhūtosaṅketo, so-nubandhoti ñātabbo, ‘‘lupitādīnamāsimhi’’ 2-57 kattā.

အအစိတ်အပိုင်း မဟုတ်သော အကြင်အမှတ်အသားသည် ရှိ၏၊ ထိုအမှတ်အသားကို အနုဗန္ဓဟု သိအပ်၏၊ “လုပိတာဒီနမာသိမှိ” (၂၊ ၅၇) ဥပမာ- ကတ္တာ။

Saṅketaggahaṇaṃ kiṃ? Pakatiyādisamudāyassānubandhatā mā hotūti, anavayavohi samudāyo… samudāyarūpattāyeva.

သင်္ကေတဟူသော စကားကို အဘယ်ကြောင့် ယူသနည်း? ပကတိအစရှိသော အပေါင်း၏ အနုဗန္ဓအဖြစ်ကို တားမြစ်ရန် ဖြစ်၏။ အအစိတ်အပိုင်းမဟုတ်သော အပေါင်းသည် အပေါင်း၏သဘောမျှသာ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။

Anavayavaggahaṇaṃ kiṃ? ‘‘Atena’’ 2-108 janena. Imināva lopassāvagatattā nānubandhalopāya vacanamāraddhaṃ.

အအစိတ်အပိုင်းမဟုတ်သော ဟု အဘယ်ကြောင့် ယူသနည်း? “အတေန” (၂၊ ၁၀၈) ဥပမာ- ဇနေန။ ဤမျှဖြင့်ပင် ကျေခြင်းကို သိရသောကြောင့် အနုဗန္ဓကျေခြင်းအလို့ငှာ စကားကို မစပြုအပ်။

24. Vaṇṇaparena savaṇṇopi.

၂၄. ‘ဝဏ္ဏ’ စကားလုံး နောက်၌ရှိသော သရဖြင့် သဝဏ် (အသံတူသရ) ကိုလည်း ယူအပ်၏။

Vaṇṇasaddo [Pg.59] paro yasmā tena savaṇṇopi gayhati saṃca rūpaṃ ‘‘yuvaṇṇānameo luttā’’ 1-29 vākeritaṃ, samonā.

‘ဝဏ္ဏ’ ဟူသော စကားလုံးသည် အကြင်သရ၏ နောက်၌ ရှိ၏၊ ထိုသရဖြင့် သဝဏ် (အသံတူသရ) နှင့် မိမိ၏ ရူပကိုလည်း ယူအပ်၏၊ “ယုဝဏ္ဏာနမေဩ လုတ္တာ” (၁၊ ၂၉) ဥပမာ- ဝါကေရိတံ၊ သမောနာ။

25. Ntu vantumantvāvantutavantusambandhī.

၂၅. ‘န္တု’ သည် ဝန္တု၊ မန္တု၊ အာဝန္တု၊ တဝန္တု တို့နှင့် ပတ်သက်သော အရာ၌ ဖြစ်၏။

Vantvādisambandhīyevantu gayhati, ‘‘ntantūnaṃ nto yomhi paṭhame’’ 2-215 guṇavanto.

ဝန္တု အစရှိသည်တို့နှင့် ပတ်သက်သော ‘န္တု’ သာလျှင် ယူအပ်၏၊ “န္တန္တူနံ န္တော ယောမှိ ပဌမေ” (၂၊ ၂၁၅) ဥပမာ- ဂုဏဝန္တော။

Vantvādisambandhīti kiṃ? Jantū tantū.

“ဝန္တုစသည်နှင့် စပ်ယှဉ်သော” ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ဇန္တူ၊ တန္တူ (စသော ပုဒ်တို့၌ မဖြစ်စေရန် ဖြစ်သည်။)

(Paribhāsāyo.)

(ပရိဘာသာသုတ်များ။)

26. Saro lopo sare.

၂၆. သရနောက်ရှိသော် ရှေ့သရသည် ကျေ၏။

Sare saro lopanīyo hoti. Tatri-me, saddhi-ndriyaṃ, nohe-taṃ, bhikkhuno-vādo, sametā-yasmā, abhibhā-yatanaṃ, puttāma-tthi, asante-ttha.

သရနောက်ရှိသော် ရှေ့သရသည် ကျေအပ်၏။ သာဓကများ - တတြိမေ (တတြ + ဣမေ)၊ သဒ္ဓိန္ဒြိယံ (သဒ္ဓါ + ဣန္ဒြိယံ)၊ နောဟေတံ (နော + ဧတံ)၊ ဘိက္ခုနောဝါဒေါ (ဘိက္ခု + သြဝါဒေါ)၊ သမေတာယသ္မာ (သမေတု + အာယသ္မာ)၊ အဘိဘာယတနံ (အဘိဘု + အာယတနံ)၊ ပုတ္တာမတ္ထိ (ပုတ္တော + မေ + အတ္ထိ)၊ အသန္တေတ္ထ (အသန္တိ + ဧတ္ထ)။

27. Paro kvaci.

၂၇. သရ၏နောက်၌ အချို့သော နောက်သရသည် ကျေ၏။

Saramhā paro saro kvaci lopanīyo hoti. So-pi, sāva, yato-dakaṃ, tato-va. Kvacītikiṃ? Saddhi-ndriyaṃ, ayamadhikāro āparicchedāvasānā, tena nātippasaṅgo.

ရှေ့သရ၏နောက်၌ရှိသော နောက်သရသည် အချို့နေရာ၌ ကျေအပ်၏။ သာဓကများ - သောပိ (သော + အပိ)၊ သာဝ (သာ + ဧဝ)၊ ယတောဒကံ (ယတော + ဥဒကံ)၊ တတောဝ (တတော + ဧဝ)။ “ကွစိ - အချို့” ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ သဒ္ဓိန္ဒြိယံ (စသော ပုဒ်တို့၌ မကျေစေရန် ဖြစ်သည်)။ ဤ (ကွစိ) အာဏာသည် အပိုင်းအခြား ကုန်ဆုံးသည်အထိ တည်၏။ ထိုသို့ တည်သောကြောင့် အလွန်အကျွံ ဖြစ်ခြင်းမှ ကင်းဝေးစေသည်။

28. Na dvevā.

၂၈. ရှေ့နောက်သရ နှစ်ခုလုံးတို့သည်လည်း အချို့နေရာ၌ မကျေကြကုန်။

Pubbaparasarā dvepi vā kvaci na lupyante, latā iva, late-va, latā-va.

ရှေ့သရ နောက်သရ နှစ်ခုလုံးတို့သည်လည်း အချို့နေရာ၌ မကျေကြကုန်။ သာဓကများ - လတာ ဣဝ၊ လတေဝ၊ လတာဝ။

29. Yuvaṇṇānameo luttā.

၂၉. ရှေ့သရကျေပြီးနောက် ကျန်ရစ်သော နောက် ဣဝဏ္ဏ၊ ဥဝဏ္ဏတို့သည် ဧ၊ အို ဖြစ်ကုန်၏။

Luttā [Pg.60] sarā paresaṃ ivaṇṇuvaṇṇānaṃ eo honti vā yathākkamaṃ.

ရှေ့သရကျေပြီးနောက် ကျန်ရစ်သော နောက် ဣဝဏ္ဏ (ဣ၊ ဤ) နှင့် ဥဝဏ္ဏ (ဥ၊ ဦ) တို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဧ နှင့် အို ဖြစ်ကုန်၏။

Tasse-daṃ, vāte-ritaṃ, no-peti, vāmo-rū, ate-vaññehi, vo-dakaṃ. Kathaṃ ‘‘paccorasmi’’nti? Yogavibhāgā. Vātveva? Tassidaṃ.

သာဓကများ - တဿေဒံ (တဿ + ဣဒံ)၊ ဝါတေရိတံ (ဝါတ + ဤရိတံ)၊ နောပေတိ (န + ဥပေတိ)၊ ဝါမောရူ (ဝါမ + ဦရူ)၊ အတေဝညေဟိ (အတိ + ဣဝ + အညေဟိ)၊ ဝေါဒကံ (ဝ + ဥဒကံ)။ “ပစ္စောရသ္မိံ” ဟု အဘယ်သို့ ပြီးသနည်း။ သုတ်ကို ခွဲခြားခြင်း (ယောဂဝိဘာဂ) အားဖြင့် ပြီး၏။ “ဝါ - အချို့” ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ တဿိဒံ (ဧ-အို မဖြစ်သော သာဓက)။

Lutteti kiṃ? Latā iva.

“လုတ္တာ - သရကျေပြီးနောက်” ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ လတာ ဣဝ (၌ မဖြစ်စေရန် ဖြစ်သည်)။

30. Yavā sare.

၃၀. သရနောက်ရှိသော် ဣဝဏ္ဏ၊ ဥဝဏ္ဏတို့သည် ယ၊ ဝ ဖြစ်ကုန်၏။

Sare pare ivaṇṇuvaṇṇānaṃ yakāravakārā honti vā yathākkamaṃ. Byākato, iccassa, ajjhiṇamutto, svāgataṃ, svāpanalānilaṃ, vātveva? Iti-ssa. Kvacitveva? Yānī-dha, sū-paṭṭhitaṃ.

သရနောက်ရှိသော် ဣဝဏ္ဏ (ဣ၊ ဤ)၊ ဥဝဏ္ဏ (ဥ၊ ဦ) တို့သည် အစဉ်အတိုင်း ယကာရ၊ ဝကာရတို့သည် အချို့ ဖြစ်ကုန်၏။ သာဓကများ - ဗျာကတော (ဝိ + အာကတော)၊ ဣစ္စဿ (ဣတိ + အဿ)၊ အဇ္ဈိဏမုတ္တော (အဓိ + ဣဏမုတ္တော)၊ သွာဂတံ (သု + အာဂတံ)၊ သွာပနလာနိလံ (သု + အာပနလ + အနိလံ)။ “ဝါ - အချို့” ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ဣတိဿ။ “ကွစိ” ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ယာနီဓ၊ သူပဋ္ဌိတံ။

31. Eonaṃ.

၃၁. ဧ၊ အို တို့သည် ယ၊ ဝ ဖြစ်ကုန်၏။

Eonaṃyavāyonti vā sare yathākkamaṃ. Tyajja te-jja, svāhaṃ so-haṃ. Kvacitveva? Puttāma-tthi, asante-ttha.

သရနောက်ရှိသော် ဧ၊ အို တို့သည် အစဉ်အတိုင်း ယကာရ၊ ဝကာရတို့သည် အချို့ ဖြစ်ကုန်၏။ သာဓကများ - တျဇ္ဇ (တေ + အဇ္ဇ)၊ သွာဟံ (သော + အဟံ)။ “ကွစိ” ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ပုတ္တာမတ္ထိ၊ အသန္တေတ္ထ။

32. Gossā-vaṅa.

၃၂. သရနောက်ရှိသော် ဂေါသဒ္ဒါ၏ နေရာ၌ အဝဏ်အာဒေသ ဖြစ်၏။

Sare gossa avaṅa hoti. Gavā-ssaṃ. ‘Yatharīva, tatharive’ti nipātāva, ‘bhusāmive’ti ivasaddo evattho.

သရနောက်ရှိသော် ဂေါသဒ္ဒါသည် အဝဏ် (အဝ) ဖြစ်၏။ သာဓက - ဂဝါဿံ (ဂေါ + အဿံ)။ “ယထရီဝ၊ တထရိဝ” ဟူသော ပုဒ်တို့သည် နိပါတ်သက်သက်တို့သာတည်း၊ “ဘုသာမိဝ” ဟူသော ပုဒ်၌ ဣဝသဒ္ဒါသည် ဧဝသဒ္ဒါ၏ အနက်ရှိ၏။

33. Byañjane dīgharassā.

၃၃. ဗျည်းနောက်ရှိသော် ရဿ၊ ဒီဃတို့သည် ဒီဃ၊ ရဿ ဖြစ်ကုန်၏။

Rassadīghānaṃ [Pg.61] kvaci dīgharassā honti byañjane. Tatrā-yaṃ, munīcare, sammadeva, mālabhārī.

ဗျည်းနောက်ရှိသော် ရဿ၊ ဒီဃသရတို့သည် အချို့နေရာ၌ ဒီဃ၊ ရဿ ဖြစ်ကုန်၏။ သာဓကများ - တတြာယံ၊ မုနီစရေ၊ သမ္မဒေဝ၊ မာလဘာရီ။

34. Saramhā dve.

၃၄. သရ၏နောက်၌ ဗျည်းသည် နှစ်ခု (ဒွေးဘော်) ဖြစ်၏။

Saramhā parassa byañjanassa kvaci dve rūpāni honti. Paggaho. Saramhāti kiṃ? Taṃ khaṇaṃ.

သရ၏နောက်၌ရှိသော ဗျည်းသည် အချို့နေရာ၌ ဒွေးဘော် (နှစ်ခု) ဖြစ်၏။ သာဓက - ပဂ္ဂဟော။ “သရမှ - သရ၏နောက်၌” ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ တံ ခဏံ။

35. Catutthadutiyesvesaṃ tatiyapaṭhamā.

၃၅. ၄-ခုမြောက်၊ ၂-ခုမြောက် ဗျည်းတို့နောက်ရှိသော် ၎င်းတို့၏ ရှေ့၌ ဝဂ်တူ ၃-ခုမြောက်၊ ၁-ခုမြောက် ဗျည်းတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။

Catutthadutiyesu paresvesaṃ catutthadutiyānaṃ tabbagge tatiya paṭhamā honti. Paccāsatthyā, nigghoso, akkhanti, bojjhaṅgā, setacchattaṃ, daḍḍho, niṭṭhānaṃ, mahaddhano, yasatthero, apphuṭaṃ, abbhuggato. Esvīti kiṃ? Thero. Esanti kiṃ? Pattho.

၄-ခုမြောက်၊ ၂-ခုမြောက် ဗျည်းတို့နောက်ရှိသော် ထို ၄-ခုမြောက်၊ ၂-ခုမြောက် ဗျည်းတို့၏ ရှေ့၌ ၎င်းတို့နှင့် ဝဂ်တူသော ၃-ခုမြောက်၊ ၁-ခုမြောက် ဗျည်းတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ သာဓကများ - ပစ္စာသတ္ထျာ၊ နိဂ္ဃေါသော၊ အက္ခန္တိ၊ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ၊ သေတစ္ဆတ္တံ၊ ဒဍ္ဎော၊ niṭṭhānaṃ၊ မဟဒ္ဓနော၊ ယသတ္ထေရော၊ အပ္ဖုဋံ၊ အဗ္ဘုဂ္ဂတော။ “ဧသု - ထိုဗျည်းတို့၌” ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ထေရော။ “ဧသံ - ထိုဗျည်းတို့၏” ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ပတ္ထော။

36. Vitisseve vā.

၃၆. ဧဝသဒ္ဒါနောက်ရှိသော် ဣတိသဒ္ဒါ၏ ဝကာရသည် အချို့ ဖြစ်၏။

Evasadde pare itissa vo hoti vā. Itveva, icceva. Eveti kiṃ? Iccāha.

ဧဝသဒ္ဒါနောက်ရှိသော် ဣတိသဒ္ဒါ၏ ဝကာရသည် အချို့ ဖြစ်၏။ သာဓကများ - ဣတွေဝ၊ ဣစ္စေဝ။ “ဧဝေ - ဧဝသဒ္ဒါ၌” ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ဣစ္စာဟ။

37. Eonama vaṇṇe.

၃၇. ဧ၊ အို တို့သည် ဝဏ္ဏနောက်ရှိသော် အချို့နေရာ၌ အကာရ ဖြစ်ကုန်၏။

Eonaṃ vaṇṇe kvaci a hoti vā. Disvā yācaka māgate, akaramhasa te, esa attho, esa dhammo, aggamakkhāyati, svātanaṃ[Pg.62], hiyyattanaṃ, karassu. Vātveva? Yācake āgate eso dhammo. Vaṇṇeti kiṃ? So.

ဧ၊ အို တို့သည် ဝဏ္ဏနောက်ရှိသော် အချို့နေရာ၌ အကာရ ဖြစ်ကုန်၏။ သာဓကများ - ဒိသွာ ယာစက မာဂတေ (ယာစကေ + မာဂတေ)၊ အကရမှသ တေ (အကရမှသေ + တေ)၊ ဧသ အတ္ထော (ဧသော + အတ္ထော)၊ ဧသ ဓမ္မော (ဧသော + ဓမ္မော)၊ အဂ္ဂမက္ခာယတိ၊ သွာတနံ၊ ဟိယျတ္တနံ (ဟိယျော + တနံ)၊ ကရဿု (ကရောဿု)။ “ဝါ - အချို့” ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ယာစကေ အာဂတေ၊ ဧသော ဓမ္မော။ “ဝဏ္ဏေ - ဝဏ္ဏ၌” ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ သော။

38. Niggahītaṃ.

၃၈. နိဂ္ဂဟိတ်အာဂုံသည် အချို့နေရာ၌ ဖြစ်၏။

Niggahītamāgamo hoti vā kvaci. Cakkhuṃ udapādi cakkhuudapādi, purimaṃ jātiṃ purimajātiṃ, kattabbaṃ kusalaṃ bahuṃ. Avaṃsirotiādīsu niccaṃ… vavatthitavibhāsattā vādhikārassa, sāmattiyenāgamova, sa ca rassa sarasseva hoti… tassa rassānugatattā.

နိဂ္ဂဟိတ်အာဂုံသည် အချို့နေရာ၌ ဖြစ်၏။ သာဓကများ - စက္ခုံ ဥဒပါဒိ၊ ပုရိမံ ဇာတိံ၊ ကတ္တဗ္ဗံ ကုသလံ ဗဟုံ။ အဝံသိရော စသော ပုဒ်တို့၌ အမြဲ (နိစ္စ) ဖြစ်၏။ “ဝါ” သဒ္ဒါ၏ အာဏာကို စနစ်တကျ ခွဲခြားသတ်မှတ်ထားခြင်းကြောင့် စွမ်းအားအားဖြင့် အာဂုံသက်သက်သာ ဖြစ်၏။ ထိုအာဂုံသည်လည်း ရဿသရ၏နောက်၌သာ ဖြစ်၏၊ ရဿသရနောက်သို့ လိုက်၍ ဖြစ်တတ်သောကြောင့်တည်း။

39. Lopo.

၃၉. နိဂ္ဂဟိတ် ကျေခြင်းသည် အချို့ ဖြစ်၏။

Niggahītassa lopo hoti vā kvaci. Kyāhaṃ kimahaṃsāratto saṃratto. Salle kho-gantukāmo gantumanoti, ādīsu niccaṃ.

နိဂ္ဂဟိတ်၏ ကျေခြင်းသည် အချို့နေရာ၌ ဖြစ်၏။ သာဓကများ - ကျာဟံ၊ သာရတ္တော။ သလ္လေခေါ၊ ဂန္တုကာမော၊ ဂန္တုမနော စသော ပုဒ်တို့၌ အမြဲ (နိစ္စ) ဖြစ်၏။

40. Parasarassa.

၄၀. နိဂ္ဂဟိတ်၏နောက်၌ရှိသော သရသည် အချို့နေရာ၌ ကျေ၏။

Niggahītamhā parassa sarassa lopo hoti vā kvaci. Tvaṃ-si tvamasi.

နိဂ္ဂဟိတ်၏နောက်၌ရှိသော သရသည် အချို့နေရာ၌ ကျေအပ်၏။ သာဓက - တွံသိ။

41. Vagge vagganto.

၄၁. ဝဂ်ဗျည်းနောက်ရှိသော် นိဂ္ဂဟိတ်သည် ထိုဝဂ်၏ အဆုံးဗျည်း (ဝဂ္ဂန္တ) သို့ အချို့ ရောက်၏။

Niggahītassa kho vagge vagganto vā hoti paccāsattyā. Taṅkaroti taṃ karoti, tañcarati taṃ carati, taṇṭhānaṃ taṃ ṭhānaṃ, tandhanaṃ taṃ dhanaṃ, tampāti taṃ pāti. Niccaṃ padamajjhe gantvā, kvacaññātrapi santiṭṭhati.

ဝဂ်ဗျည်းနောက်ရှိသော် နိဂ္ဂဟိတ်သည် နီးစပ်မှုအားဖြင့် ထိုဝဂ်၏ အဆုံးဗျည်း (ဝဂ္ဂန္တ) သို့ အချို့ ရောက်၏။ သာဓကများ - တင်္ဂရောတိ၊ တဉ္စရတိ၊ တဏ္ဌာနံ၊ တန္ဓနံ၊ တမ္ပါတိ။ ပုဒ်၏အလယ်၌ “ဂန္တွာ” စသည်ဖြင့် အမြဲ (နိစ္စ) ဖြစ်ပြီး၊ အခြားနေရာ၌လည်း အချို့ တည်ရှိတတ်၏။

42. Yevahisu ño.

၄၂. ယ၊ ဧဝ၊ ဟိ သဒ္ဒါတို့နောက်ရှိသော် နိဂ္ဂဟိတ်သည် အချို့ ညကာရ ဖြစ်၏။

Ya [Pg.63] eva hi saddesu niggahītassa vā ño hoti. Yaññadeva, taññeva, tañhi, vātveva? Yaṃ yadeva.

ယ၊ ဧဝ၊ ဟိ သဒ္ဒါတို့နောက်ရှိသော် နိဂ္ဂဟိတ်သည် အချို့ ညကာရ ဖြစ်၏။ သာဓကများ - ယညဒေဝ၊ တညေဝ၊ တညှိ။ “ဝါ - အချို့” ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ယံ ယဒေဝ။

43. Ye saṃssa.

၄၃. ယကာရနောက်ရှိသော် သံသဒ္ဒါ၏ နိဂ္ဂဟိတ်သည် အချို့ ညကာရ ဖြစ်၏။

Saṃsaddassa yaṃ niggahītaṃ tassa vā ño hoti yakāre. Saññamo saṃyamo.

ယကာရနောက်ရှိသော် သံသဒ္ဒါ၏ နိဂ္ဂဟိတ်သည် အချို့ ညကာရ ဖြစ်၏။ သာဓကများ - သညမော၊ သံယမော။

44. Mayadā sare.

၄၄. မ၊ ယ၊ ဒ အက္ခရာတို့သည် သရနောက်ရှိသော် (ဖြစ်ကုန်၏)။

Niggahītassa mayadā honti vā sare kvaci. Tamahaṃ, tayidaṃ, tadalaṃ. Vā tveva? Taṃ ahaṃ.

နိဂ္ဂဟိတ်၏ မ၊ ယ၊ ဒ အက္ခရာတို့သည် သရနောက်ရှိသော် အချို့သောနေရာ၌ (ဝါ- အဆန်းအားဖြင့်) ဖြစ်ကုန်၏။ တမဟံ၊ တယိဒံ၊ တဒလံ။ 'ဝါ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? တံ အဟံ။

45. Vanataragā cāgamā.

၄၅. ဝ၊ န၊ တ၊ ရ၊ ဂ အက္ခရာတို့သည်လည်းကောင်း၊ အာဂမအက္ခရာတို့သည်လည်းကောင်း (သရနောက်၌ ဖြစ်ကုန်၏)။

Ete mayadā ca āgamā honti sare vā kvaci. Tivaṅgikaṃ, ito nāyati, cinitvā, tasmātiha, nirojaṃ, puthageva, idhamāhu, yathayidaṃ, attadatthaṃ. Vā tveva? Attatthaṃ. ‘Atippago kho tāvā’ti-paṭhamanto pagasaddova.

ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ဝ၊ န၊ တ၊ ရ၊ ဂ အက္ခရာတို့သည်လည်းကောင်း၊ မ၊ ယ၊ ဒ အက္ခရာတို့သည်လည်းကောင်း သရနောက်ရှိသော် အချို့သောနေရာ၌ အာဂမအက္ခရာတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ တိဝင်္ဂိကံ၊ ဣတော နာယတိ၊ စိနိတွာ၊ တသ္မာတိဟ၊ นိရောဇံ၊ ပုထဂေဝ၊ ဣဓမာဟု၊ ယထယိဒံ၊ အတ္တဒတ္ထံ။ 'ဝါ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? အတ္တတ္ထံ။ 'အတိပ္ပဂေါ ခေါ တာဝါ' ဟူသော နေရာ၌ ရှေးဦးစွာသော ပဂသဒ္ဒါသာတည်း။

46. Chā ḷo.

၄၆. ဆသဒ္ဒါ၏ နောက်၌ ဠကာရအာဂမ ဖြစ်၏။

Chasaddā parassa sarassa ḷakāro āgamo hoti vā. Chaḷaṅgaṃ, chaḷāyatanaṃ. Vātveva? Chaabhiññā.

ဆသဒ္ဒါ၏ နောက်၌ရှိသော သရ၏ ဠကာရသည် အချို့သော (ဝါ) နေရာ၌ အာဂမ ဖြစ်၏။ ဆဠင်္ဂံ၊ ဆဠာယတနံ။ 'ဝါ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ဆအဘိညာ။

47. Tadaminādīni.

၄၇. တဒမိနာ အစရှိသော သဒ္ဒါတို့သည် (ပြီးကုန်၏)။

Tadaminādīni [Pg.64] sādhūni bhavanti. Taṃ iminā tadaminā, sakiṃ āgāmī sakadāgāmī, ekaṃ idha ahaṃ ekamidāhaṃ, saṃvidhāya avahāro saṃvidāvahāro, vārino vāhako valāhako, jīvanassa mūto jīmūto, chavassa sayanaṃ susānaṃ, uddhaṃ khamassa udukkhalaṃ, pisitāso pisāco, mahiyaṃ ravatīti mayūro, evamaññepi payogato-nugantabbā, paresaṃ pisodarādimivedaṃ daṭṭhabbaṃ.

တဒမိနာ အစရှိသော သဒ္ဒါတို့သည် ပြီးပြည့်စုံကုန်၏။ တံ ဣမိနာ ဟူသော သဒ္ဒါ၌ တဒမိနာ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ သကိံ အာဂါမီ ဟူသော သဒ္ဒါ၌ သကဒါဂါမီ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဧကံ ဣဓ အဟံ ဟူသော သဒ္ဒါ၌ ဧကမိဒါဟံ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ သံဝိဓာယ အဝဟာရော ဟူသော သဒ္ဒါ၌ သံဝိဒါဝဟာရော ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဝါရိနော ဝါဟကော ဟူသော သဒ္ဒါ၌ ဝလာဟကော ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဇီဝနဿ မူတော ဟူသော သဒ္ဒါ၌ ဇီမူတော ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဆဝဿ သယနံ ဟူသော သဒ္ဒါ၌ သုသာနံ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဥဒ္ဓံ ခမဿ ဟူသော သဒ္ဒါ၌ ဥဒုက္ခလံ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ပိသိတာသော ဟူသော သဒ္ဒါ၌ ပိသာစော ဟူ၍လည်းကောင်း၊ မဟိယံ ရဝတီတိ ဟူသော သဒ္ဒါ၌ မယူရော ဟူ၍လည်းကောင်း ပြီးကုန်၏။ ဤအတူ အခြားသော သဒ္ဒါတို့ကိုလည်း အသုံးပြုပုံ (ပယောဂ) အားလျော်စွာ သိအပ်ကုန်၏။ ဤသည်ကို သူတပါးတို့၏ ပိသောဒရာဒိ သဒ္ဒါကဲ့သို့ မှတ်အပ်၏။

48. Tavaggavaraṇānaṃ ye cavaggabayañā.

၄၈. တဝဂ်အက္ခရာတို့နှင့် ဝ၊ ရ၊ ဏ အက္ခရာတို့သည် ယကာရနောက်ရှိသော် စဝဂ်အက္ခရာနှင့် ဗ၊ ယ၊ ဉ အက္ခရာတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Tavaggavaraṇānaṃ kvaci cavaggabayañā honti yathākkamaṃ yakāre. Apuccaṇḍatāya, tacchaṃ, yajjevaṃ, ajjhattaṃ, thaññaṃ, dibbaṃ, payyosanā, pokkharañño. Kvacitveva? Rattyā

တဝဂ်အက္ခရာတို့နှင့် ဝ၊ ရ၊ ဏ အက္ခရာတို့သည် ယကာရနောက်ရှိသော် အချို့သောနေရာ၌ စဝဂ်အက္ခရာနှင့် ဗ၊ ယ၊ ဉ အက္ခရာတို့ အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏။ အပုစ္စဏ္ဍတာယ၊ တစ္ဆံ၊ ယဇ္ဇေဝံ၊ အဇ္ဈတ္တံ၊ ထညံ၊ ဒိဗ္ဗံ၊ ပယျောသနာ၊ ပေါက္ခရညော။ 'အချို့သောနေရာ၌' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ရတ္တျာ။

49. Vaggalasehi te.

၄၉. ဝဂ်အက္ခရာ၊ လ၊ သ တို့၏နောက်ရှိ ယကာရသည် ထိုဝဂ်အက္ခရာ၊ လ၊ သ တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Vaggalasehi parassa yakārassa kvaci te vaggalasā honti.

ဝဂ်အက္ခရာ၊ လ၊ သ တို့၏ နောက်၌ရှိသော ယကာရသည် အချို့သောနေရာ၌ ထိုဝဂ်အက္ခရာ၊ လ၊ သ တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Sakkate, paccate, aṭṭate, kuppate, phallate, assate. Kvacitveva? Kyāhaṃ.

သက္ကတေ၊ ပစ္စတေ၊ အဋ္ဋတေ၊ ကုပ္ပတေ၊ ဖလ္လတေ၊ အဿတေ။ 'အချို့သောနေရာ၌' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ကျာဟံ။

50. Hassa vipallāso.

၅၀. ဟကာရ၏ (နေရာ) ဖလှယ်ခြင်းသည် (ဖြစ်၏)။

Hassa vipallāso hoti yakāre. Guyhaṃ.

ယကာရနောက်ရှိသော် ဟကာရ၏ (နေရာ) ဖလှယ်ခြင်းသည် ဖြစ်၏။ ဂုယှံ။

51. Ve vā.

၅၁. ဝကာရနောက်ရှိသော်လည်း ဟကာရ၏ (နေရာ) ဖလှယ်ခြင်းသည် အချို့ (ဝါ) ဖြစ်၏။

Hassa vipallāso hoti vā vakāre. Bavhābādho bavhābādho.

ဝကာရနောက်ရှိသော်လည်း ဟကာရ၏ (နေရာ) ဖလှယ်ခြင်းသည် အချို့ (ဝါ) ဖြစ်၏။ ဗဝှါဗာဓော၊ ဗဝှါဗာဓော။

52. Tathānarānaṃ ṭaṭhaṇalā

၅၂. တ၊ ထ၊ န၊ ရ အက္ခရာတို့သည် ဋ၊ ဌ၊ ဏ၊ လ အက္ခရာတို့ (ဖြစ်ကုန်၏)။

Tathanarānaṃ [Pg.65] ṭaṭhaṇalā honti vā. Dukkaṭaṃ, aṭṭhakathā, gahaṇaṃ, paligho, palāyati. Vātveva? Dukkataṃ. Kvacitveva? Sugato.

တ၊ ထ၊ န၊ ရ အက္ခရာတို့သည် ဋ၊ ဌ၊ ဏ၊ လ အက္ခရာတို့ အချို့ (ဝါ) ဖြစ်ကုန်၏။ ဒုက္ကဋံ၊ အဋ္ဌကထာ၊ ဂဟဏံ၊ ပလိဃော၊ ပလာယတိ။ 'ဝါ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ဒုက္ကတံ။ 'အချို့သောနေရာ၌' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? သုဂတော။

53. Saṃyogādi lopo.

၅၃. နှလုံးဆင့် (သံယောဂ) ၏ အစဖြစ်သော အစိတ်အပိုင်းကို အချို့ (ဝါ) ချေခြင်းသည် ဖြစ်၏။

Saṃyogassa yo ādībhūto-vayavo tassa vā kvaci lopo hoti. Pupphaṃ-sā jāyate-gini.

နှလုံးဆင့် (သံယောဂ) ၏ အစဖြစ်သော အစိတ်အပိုင်းကို ချေခြင်းသည် အချို့သောနေရာ၌ ဖြစ်၏။ ပုပ္ဖံ - သာ ဇာယတေ - ဂိနိ။

54. Vicchābhikkhaññesu dve.

၅၄. ဝိစ္ဆာနှင့် အာဘိက္ခညတို့၌ နှစ်ခု (ဒွေသဒ္ဒါ) ဖြစ်ကုန်၏။

Vicchāyamābhikkhaññe ca yaṃ vattate, tassa dve rūpāni honti. Kriyāya guṇena dabbena vā bhinne atthe byāpitumicchā vicchā. Rukkhaṃ rukkhaṃ siñcati, gāmo gāmo ramaṇīyo, gāme gāme pānīyaṃ, gehe gehe issaro, rasaṃ rasaṃ bhakkhayati, kiriyaṃ kiriyamārabhate.

ဝိစ္ဆာနှင့် အာဘိက္ခညတို့၌ ဖြစ်သော သဒ္ဒါ၏ နှစ်ခုသော ရုပ်တရားတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ ကြိယာအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဂုဏ်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဒြပ်အားဖြင့်လည်းကောင်း ကွဲပြားသော အနက်ကို ပျံ့နှံ့စေလိုခြင်းသည် ဝိစ္ဆာ မည်၏။ ရုက္ခံ ရုက္ခံ သိဉ္စတိ၊ ဂါမော ဂါမော ရမဏီယော၊ ဂါမေ ဂါမေ ပါနီယံ၊ ဂေဟေ ဂေဟေ ဣဿရော၊ ရသံ ရသံ ဘက္ခယတိ၊ ကိရိယံ ကိရိယမာရဘတေ။

Atthiyevā-nupubbiyepi vicchā mūle mūle thūlā, agge agge sukhumā, yadi hi ettha mūlaggabhedo na siyā, ānupubbiyampi na bhaveyya. Māsakaṃ māsakaṃ imamhā kahāpaṇā bhavanthānaṃ dvinnaṃ dehīti māsakaṃ māsakamiccetasmā vicchāgamyate, saddantarato pana imamhā kahāpaṇāti avadhāraṇaṃ. Pubbaṃ pubbaṃ pupphanti, paṭhamaṃ paṭhamaṃ paccantītyatrāpi vicchāva. Ime ubho aḍḍhā katarā katarā esaṃ dvinnamaḍḍhatā, sabbe ime aḍḍhā katamā katamā imesaṃ aḍḍhutā ihāpi [Pg.66] vicchāva. Ābhikkhaññaṃ ponopuññaṃ pacati pacati, papacati papacati, lunāhi lunāhitvevāyaṃ lunāti, bhutvā bhutvā gacchati, paṭapaṭā karoti, paṭapaṭāyati.

အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ခြင်း (အာနုပုဗ္ဗီ) ၌လည်း ဝိစ္ဆာသည် ရှိသည်သာတည်း။ 'မူလေ မူလေ ထူလာ၊ အဂ္ဂေ အဂ္ဂေ သုခုမာ'။ အကယ်၍ ဤ၌ အခြေနှင့် အဖျား ကွဲပြားခြင်း မရှိအံ့၊ အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ခြင်းလည်း မရှိရာ။ 'မာသကံ မာသကံ ဣမမှာ ကဟာပဏာ ဘဝန္ထာနံ ဒွိန္နံ ဒေဟိ' ဟူသော သဒ္ဒါ၌ 'မာသကံ မာသကံ' ဟူသော ဤသဒ္ဒါကြောင့် ဝိစ္ဆာကို သိအပ်၏။ အခြားသဒ္ဒါဖြစ်သော 'ဣမမှာ ကဟာပဏာ' ဟူသော သဒ္ဒါကြောင့်ကား ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်းကို သိအပ်၏။ 'ပုဗ္ဗံ ပုဗ္ဗံ ပုပ္ဖန္တိ၊ ပဌမံ ပဌမံ ပစ္စန္တိ' ဟူသော ဤ၌လည်း ဝိစ္ဆာသာလျှင် ဖြစ်၏။ 'ဣမေ ဥဘော အဒ္ဎါ ကတရာ ကတရာ ဧသံ ဒွိန္နမဒ္ဎတာ၊ သဗ္ဗေ ဣမေ အဒ္ဎါ ကတမာ ကတမာ ဣမေ သံ အဒ္ဎုတာ' ဟူသော ဤ၌လည်း ဝိစ္ဆာသာလျှင် ဖြစ်၏။ အာဘိက္ခည ဆိုသည်ကား အဖန်တလဲလဲ ဖြစ်ခြင်းတည်း။ ပစတိ ပစတိ၊ ပပစတိ ပပစတိ၊ လုနာဟိ လုနာဟိ ဟူ၍ ဤသူသည် ရိတ်ဖြတ်၏၊ ဘုတ္တြာ ဘုတ္တြာ ဂစ္ဆတိ၊ ပဋပဋာ ကရောတိ၊ ပဋပဋာယတိ။

55. Syādilopo pubbassekassa.

၅၅. နှစ်ကြိမ်ဖြစ်ခြင်း (ဒွိတ္တ) ၌ ရှေ့ဦးစွာသော တစ်ခု၏ သိအစရှိသော ဝိဘတ် (သျာဒိ) ကို ချေခြင်းသည် ဖြစ်၏။

Vicchāyamekassa dvitte pubbassa syādilopo hoti. Ekekassa. Kathaṃ matthakamatthakenāti? ‘Syādilopo pubbassā’ti yogavibhāgā, nācātippasaṅgo yogavibhāgā iṭṭhappasiddhīti.

ဝိစ္ဆာအနက်၌ တစ်ခုသော သဒ္ဒါ၏ နှစ်ကြိမ်ဖြစ်ခြင်း (ဒွိတ္တ) ရှိသော် ရှေ့ဦးစွာသော သဒ္ဒါ၏ သိအစရှိသော ဝိဘတ်ကို ချေခြင်းသည် ဖြစ်၏။ ဧကေကဿ။ 'မတ္ထကမတ္ထကေန' ဟူသော ရုပ်သည် အဘယ်သို့ ပြီးသနည်း? 'သျာဒိလောပေါ ပုဗ္ဗဿ' ဟူ၍ သုတ်ကို ပိုင်းခြားခြင်း (ယောဂဝိဘာဂ) ကြောင့် ပြီး၏။ သုတ်ကို ပိုင်းခြားခြင်းကြောင့် အလွန်အကျွံ ဖြစ်ခြင်းသည်လည်း မရှိ၊ အလိုရှိအပ်သော အနက်သည်လည်း ပြီးမြောက်၏။

56. Sabbādīnaṃ vītihāre.

၅၆. လဲလှယ်ခြင်း (ဝီတိဟာရ) အနက်၌ သဗ္ဗအစရှိသော သဒ္ဒါတို့၏ (နှစ်ကြိမ်ဖြစ်ခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ ရှေ့သဒ္ဒါ၏ ဝိဘတ်ချေခြင်းသည်လည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏)။

Sabbādīnaṃ vītihāre dve bhavanti pubbassa syādilopo ca. Aññamaññassa bhojakā, itarītarassa bhojakā.

လဲလှယ်ခြင်း (ဝီတိဟာရ) အနက်၌ သဗ္ဗအစရှိသော သဒ္ဒါတို့၏ နှစ်ကြိမ်ဖြစ်ခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ ရှေ့သဒ္ဒါ၏ သိအစရှိသော ဝိဘတ်ကို ချေခြင်းသည်လည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏။ အညမညဿ ဘောဇကာ၊ ဣတရီတရဿ ဘောဇကာ။

57. Yāvabodhaṃ sambhame.

၅၇. တုန်လှုပ်ထိတ်လန့်ခြင်း (သမ္ဘမ) ရှိသော် သိစေလိုသမျှ သဒ္ဒါတို့၏ နှစ်ကြိမ်ဖြစ်ခြင်းသည် ဖြစ်၏။

Turitenāpāyahetupadassanaṃ sambhamo, tasmiṃsati vatthu yāvantehi saddehi so-ttho viññāyate, tāvanto saddā payujjante. Sappo sappo sappo, bujjhassu bujjhassu bujjhassu, bhinno bhikkhusaṅgho bhinno bhikkhusaṅgho.

လျင်မြန်စွာ ဘေးအန္တရာယ်၏ အကြောင်းကို ပြခြင်းသည် သမ္ဘမ (တုန်လှုပ်ထိတ်လန့်ခြင်း) မည်၏။ ထိုသမ္ဘမ ရှိသော် ထိုအနက်ကို သိစေအပ်သော သဒ္ဒါရှိသမျှတို့ဖြင့် သဒ္ဒါတို့ကို သုံးစွဲကုန်၏။ သပ္ပေါ သပ္ပေါ သပ္ပေါ၊ ဗုဇ္ဈဿု ဗုဇ္ဈဿု ဗုဇ္ဈဿု၊ ဘိန္နော ဘိက္ခုသံဃော ဘိန္နော ဘိက္ခုသံဃော။

58. Bahulaṃ.

၅၈. ဗဟုလံ (အမျိုးမျိုးသော နည်းဖြင့် ပြုအပ်၏)။

Ayamadhikāro āsatthaparisamattiyā. Tena nātippasaṅgo iṭṭhappasiddhi ca.

ဤသည်ကား ကျမ်းပြီးဆုံးသည်အထိ လိုက်မည့် အာဏာပိုင် (အဓိကာရ) သုတ် ဖြစ်၏။ ထိုအဓိကာရကြောင့် အလွန်အကျွံ ဖြစ်ခြင်းလည်း မရှိ၊ အလိုရှိအပ်သော အနက်သည်လည်း ပြီးမြောက်၏။

Iti moggallāne byākaraṇe vuttiyaṃ

ဤသို့ မောဂ္ဂလ္လာန်ဗျာကရုဏ်း ဝုတ္တိ၌

Paṭhamo kaṇḍo.

ပထမကဏ္ဍ။

2. Dutiyo kaṇḍo (syādi)

၂. ဒုတိယကဏ္ဍ (သျာဒိကဏ္ဍ)။

1. Dve [Pg.67] dve-kānekesu nāmasmā si yo, aṃ yo, nā hi, sa naṃ, smā hi, sa naṃ, smiṃ su.

၁. နာမ်သဒ္ဒါမှ ဧကဝုစ် ဗဟုဝုစ်အနက်တို့၌ 'သိ၊ ယော၊ အံ၊ ယော၊ နာ၊ ဟိ၊ သ၊ နံ၊ သ္မာ၊ ဟိ၊ သ၊ နံ၊ သ္မိံ၊ သု' ဟူသော ဝိဘတ်တို့သည် နှစ်ခုနှစ်ခုစီ ဖြစ်ကုန်၏။

Etesaṃ dve dve honti ekānekatthesu vattamānato nāmasmā. Muni munayo, muniṃ munayo, muninā munīhi, munissa munīnaṃ, munismā munīhi, munissa munīnaṃ, munismiṃ munīsu, evaṃ kumārī kumāriyo, kaññā kaññāyoti. Etāni satta dukāni satta vibhattiyo vibhāgo vibhatīti katvā, ettha siamitī-kārā-kārā ‘‘kimaṃ sisu’’ 2,200 ti saṃketatthā.

ဧကဝုစ်၊ ဗဟုဝုစ် အနက်တို့၌ ဖြစ်သော နာမ်သဒ္ဒါမှ ထိုဝိဘတ်တို့သည် နှစ်ခုနှစ်ခုစီ ဖြစ်ကုန်၏။ မုနိ မုနယော၊ မုနိံ မုနယော၊ မုနိနာ မုနီဟိ၊ မုနိဿ မုနီနံ၊ မုနိသ္မာ မုနီဟိ၊ မုနိဿ မုနီနံ၊ မုနိသ္မိံ မုနီသု၊ ဤအတူ ကုမာရီ ကုမာရိယော၊ ကညာ ကညာယော။ ဤခုနစ်စုံသော ဝိဘတ်တို့ကို ခုနစ်ပါးသော ဝိဘတ်တို့ဟု ခွဲခြားသတ်မှတ်၍ ဤ၌ 'သိ' 'အံ' ဟူသော သဒ္ဒါတို့၌ ဣကာရ၊ အာကာရတို့သည် "ကိမံ သိသု" (၂၊ ၂၀၀) သုတ်၌ အမှတ်အသား ပြုခြင်းအကျိုး ရှိကုန်၏။

2. Kamme dutiyā.

၂. ကံအနက်၌ ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။

Karīyati kattu kiriyāyā-bhisambandhīyatīti kammaṃ, tasmiṃ dutiyāvibhatti hotaṃ. Kaṭaṃ karoti, odanaṃ pacati, ādiccaṃ passati.

ကတ္တား၏ ကြိယာဖြင့် ပြုအပ်၊ ဆက်စပ်အပ်သောကြောင့် ကံ မည်၏။ ထိုကံအနက်၌ ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။ ကဋံ ကရောတိ၊ ဩဒနံ ပစတိ၊ အာဒိစ္စံ ပဿတိ။

‘Odano paccatī’ti odanasaddato kammatā nappatīyate, kiñcarahi? Ākhyātato. ‘Kaṭaṃ karoti vipulaṃ dassanīya’nti attheva guṇayuttassa kammatā, icchitepi kammattāva dutiyā siddhā gāvuṃ payo dohati, gomantaṃ gāvaṃ yācati, gāvamavarundhati vajaṃ, māṇavakaṃ maggaṃ pucchati, gomantaṃ gāvaṃ bhikkhate, rukkhamavacināti phalāni, sissaṃ dhammaṃ brūte, sissaṃ dhammamanusāsatīti. Evaṃ anicchitepi ahiṃ laṅghayati, visaṃ bhakkheti. Yaṃnevicchitaṃ nāpi [Pg.68] anicchitaṃ, tatthāpi dutiyā siddhā. Gāmaṃ gacchanto rukkhamūlamupasappati.

'ဩဒနော ပစ္စတိ' ဟူသော သဒ္ဒါ၌ ဩဒနသဒ္ဒါမှ ကံအဖြစ်ကို မသိရ၊ သို့ဖြစ်လျှင် အဘယ်မှ သိရသနည်း? အာချာတ်ဝိဘတ်မှ သိရ၏။ 'ကဋံ ကရောတိ ဝိပုလံ ဒဿနီယံ' ဟူသော ဤ၌ ဂုဏ်နှင့်ယှဉ်သော သဒ္ဒါ၏ ကံအဖြစ်သည် ရှိသည်သာတည်း။ အလိုရှိအပ်သော ကံအဖြစ်ကြောင့်သာ ဒုတိယဝိဘတ်သည် ပြီး၏။ ဂါဝုံ ပယော ဒေါဟတိ၊ ဂေါမန္တံ ဂါဝံ ယာစတိ၊ ဂါဝမဝရုန္ဓတိ ဝဇံ၊ မာဏဝကံ မဂ္ဂံ ပုစ္ဆတိ၊ ဂေါမန္တံ ဂါဝံ ဘိက္ခတေ၊ ရုက္ခမဝစိနာတိ ဖလာနိ၊ သိဿံ ဓမ္မံ ဗြူတေ၊ သိဿံ ဓမ္မမနုသာသတိ။ ဤအတူ အလိုမရှိအပ်သော အနက်၌လည်း အဟိံ လင်္ဃယတိ၊ ဝိသံ ဘက္ခေတိ။ အလိုရှိအပ်သည်လည်းမဟုတ်၊ အလိုမရှိအပ်သည်လည်းမဟုတ်သော အနက်၌လည်း ဒုတိယဝိဘတ်သည် ပြီး၏။ ဂါမံ ဂစ္ဆန္တော ရုက္ခမူလမုပသပ္ပတိ။

Pathaviṃ adhisessati, gāmamadhitiṭṭhati, rukkhamajjhāsatetiadhisīṭhāsānaṃpayoge-dhikaraṇe kammavacanicchā, vatticchāto hi kārakāni honti. Taṃ yathā-valāhakā vijjotate, valāhakassa vijjotate, valāhako vijjotate, valāhake vijjotate, valāhakena vijjotateti. Evamabhinivisassa vā dhammamabhinivisate dhamme vā.

‘Pathaviṃ adhisessati’ (မြေကြီး၌ အိပ်လတ္တံ့)၊ ‘gāmamadhitiṭṭhati’ (ရွာ၌ တည်အံ့)၊ ‘rukkhamajjhāsate’ (သစ်ပင်၌ နေအံ့) ဟူသော ‘adhi’ ရှေ့မဲ့သော ‘sī’၊ ‘ṭhā’၊ ‘ās’ ဓာတ်တို့၏ အသုံး၌ တည်ရာ (အဓိကရဏ) အနက်၌ ကံဝိဘတ်ဖြင့် ပြောဆိုလိုခြင်းဖြစ်သည်။ ပြောဆိုလိုသော အလိုဆန္ဒ (ဝိဝက္ခာ) ကြောင့်သာ ကာရကတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုစကားသည် ဤသို့တည်း— ‘valāhakā vijjotate’ (မိုးတိမ်မှ လျှပ်ပြက်၏)၊ ‘valāhakassa vijjotate’ (မိုးတိမ်အား လျှပ်ပြက်၏)၊ ‘valāhako vijjotate’ (မိုးတိမ်သည် လျှပ်ပြက်၏)၊ ‘valāhake vijjotate’ (မိုးတိမ်၌ လျှပ်ပြက်၏)၊ ‘valāhakena vijjotate’ (မိုးတိမ်ဖြင့် လျှပ်ပြက်၏) ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ထို့အတူ ‘abhinivisa’ ဓာတ်၏ အသုံး၌လည်း ‘dhammamabhinivisate’ (တရားသို့ သက်ဝင်၏) ဟူ၍ သော်လည်းကောင်း၊ ‘dhamme vā’ (တရား၌ သက်ဝင်၏) ဟူ၍ သော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။

Tathā upanvajjhāvasassābhojana nivuttivacanassa gāmamupavasati, ga, mamanuvasati, pabbatamadhivasati, gharamāvasati. Abhojananivutti vacanassāti kiṃ? Gāme upavasati, bhojananivuttiṃ karotīti attho. Tappānācārepi kammattāva dutiyā siyā nadimpivati, gāmaṃ carati, evaṃ ‘sace maṃ ālapissatī’tiādīsupi. Vihitāva patidhayoge dutiyā – ‘paṭibhantu taṃ cunda bojjhaṅgā’ti. Taṃ pati bojjhaṅgā bhāsantūti attho, yadātu dhātunāyutto pati, tadā tenā-yogā sambandhe chaṭṭhīva ‘tassa nappaṭibhātī’ti. Akkhe dibbati, akkhehi dibbati, akkhesu dibbatīti kammakaraṇādhikaraṇavacanicchā.

ထို့အတူ ‘upa’၊ ‘anu’၊ ‘adhi’၊ ‘ā’ ရှေ့မဲ့သော ‘vasa’ (နေခြင်း) ဓာတ်၏ အစာမစားဘဲ နေခြင်းကို မဟောသောအခါ၌ (ရွာ၊ တောင်၊ အိမ် စသည်တို့၌) ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။ ပမာကား— ‘gāmamupavasati’ (ရွာ၌ နေ၏)၊ ‘gāmamanuvasati’ (ရွာ၌ လိုက်၍နေ၏)၊ ‘pabbatamadhi vasati’ (တောင်၌ လွှမ်းမိုး၍နေ၏)၊ ‘gharamāvasati’ (အိမ်၌ ပတ်ပတ်လည် နေ၏)။ ‘အစာမစားဘဲ နေခြင်းကို မဟောသောအခါ၌’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ‘Gāme upavasati’ (ရွာ၌ ဥပုသ်စောင့်၍ အစာမစားဘဲနေ၏) ဟူသောအနက်၌ ဒုတိယဝိဘတ်မဖြစ်စေရန် ဖြစ်၏။ (အစာမစားဘဲ နေခြင်းကို ပြု၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။) ထိုမြစ်ရေသောက်ခြင်း၊ ရွာ၌လှည့်လည်ကျင့်သုံးခြင်းတို့၌လည်း ကံအဖြစ်ကြောင့်သာ ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်ရာ၏။ ‘nadimpivati’ (မြစ်ရေကို သောက်၏)၊ ‘gāmaṃ carati’ (ရွာ၌ လှည့်လည်ကျင့်သုံး၏)၊ ဤသို့လျှင် ‘sace maṃ ālapissati’ (အကယ်၍ ငါ့ကို စကားပြောအံ့) စသည်တို့၌လည်း ဖြစ်၏။ ‘pati’ နှင့် စပ်သောအခါ၌ ဒုတိယဝိဘတ်ကို သတ်မှတ်ထားအပ်သည်သာ ဖြစ်၏— ‘paṭibhantu taṃ cunda bojjhaṅgā’ (အို စုန္ဒ၊ သင့်အား ဗောဇ္ဈင်တရားတို့သည် ထင်ရှားပါစေကုန်သတည်း) ဟူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ သင်နှင့် စပ်၍ ဗောဇ္ဈင်တို့ကို ဟောပါစေကုန်သတည်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ သို့သော်လည်း ‘pati’ သည် ဓာတ်နှင့် ယှဉ်သောအခါ ထို ‘pati’ နှင့် ယှဉ်မှုမရှိသဖြင့် သမ္ဗန္ဓ (ပတ်သက်မှု) အနက်၌ ‘tassa nappaṭibhātī’ (သူ့အား စိတ်ကူးမရ/မထင်ရှား) ဟူ၍ ဆဋ္ဌီဝိဘတ်သာ ဖြစ်၏။ ‘akkhe dibbati’ (အန်စာတို့ကို ကစား၏)၊ ‘akkhehi dibbati’ (အန်စာတို့ဖြင့် ကစား၏)၊ ‘akkhesu dibbati’ (အန်စာတို့၌ ကစား၏) ဟု ကံ၊ ကရုဏ်း၊ အဓိကရဏတို့ကို ပြောဆိုလိုခြင်း ဖြစ်၏။

3. Kāladdhānamaccantasaṃyoge.

၃. အလွန်အမင်း စပ်ယှဉ်ခြင်း (အစ္စန္တသံယောဂ) အနက်၌ ကာလကို ဟောသော ပုဒ်၊ ခရီးလမ်းကို ဟောသော ပုဒ်တို့နောက်မှ ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။

Kiriyā, guṇa, dabbehi sākallena kāladdhānaṃ sambandho accantasaṃyogo. Tasmiṃ viññāyamāne kālasaddehi addhaaddehi ca dutiyā hoti. Māsamadhīte, māsaṃ kalyāṇi, māsaṃ [Pg.69] guḷadhānā, kosamadhīte, kosaṃ kuṭilā nadī, kosaṃ pabbato. Acantasaṃyogeti kiṃ? Māsassa dvīhamadhīte, kosassekadese pabbato.

ကြိယာ၊ ဂုဏ်၊ ဒြပ်တို့နှင့် ကာလ၊ ခရီးလမ်းတို့ အလုံးစုံ စပ်ယှဉ်ခြင်းသည် အစ္စန္တသံယောဂ (အလွန်အမင်း စပ်ယှဉ်ခြင်း) မည်၏။ ထိုအနက်ကို သိအပ်သောအခါ ကာလဝါစကပုဒ်၊ ခရီးလမ်းဝါစကပုဒ်တို့မှ ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။ ပမာကား— ‘māsamadhīte’ (တစ်လပတ်လုံး စာသင်အံ၏)၊ ‘māsaṃ kalyāṇī’ (တစ်လပတ်လုံး တင့်တယ်ကောင်းမြတ်၏)၊ ‘māsaṃ guḷadhānā’ (တစ်လပတ်လုံး တင်လဲမုန့် ရှိ၏)၊ ‘kosamadhīte’ (တစ်ဂါဝုတ်ပတ်လုံး စာသင်အံ၏)၊ ‘kosaṃ kuṭilā nadī’ (တစ်ဂါဝုတ်ပတ်လုံး ကောက်သောမြစ်)၊ ‘kosaṃ pabbato’ (တစ်ဂါဝုတ်ပတ်လုံး တောင်ရှိ၏) ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ‘အလွန်အမင်း စပ်ယှဉ်ခြင်း၌’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ‘Māsassa dvīhamadhīte’ (တစ်လတွင် နှစ်ရက်သာ စာသင်အံ၏)၊ ‘kosassekadese pabbato’ (တစ်ဂါဝုတ်ခရီး၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသ၌ တောင်ရှိ၏) စသော အနက်တို့၌ ဒုတိယဝိဘတ်မဖြစ်စေရန် ဖြစ်၏။

Pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā, ekaṃ samayaṃ bhagavā, imaṃ rattiṃ cattāro mahārājāti evamādīsu kālavācī hi accantasaṃyogattāva dutiyā siddhā. Vibhattivipallāsenapi vā bahulaṃvidhānā.

‘Pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā’ (နံနက်အချိန်၌ ဝတ်ရုံတော်မူ၍)၊ ‘ekaṃ samayaṃ bhagavā’ (အခါတစ်ပါး၌ မြတ်စွာဘုရားသည်...)၊ ‘imaṃ rattiṃ cattāro mahārājā’ (ဤညဉ့်၌ နတ်မင်းကြီးလေးပါးတို့သည်...) စသည်တို့၌ ကာလဝါစကပုဒ်တို့သည် အလွန်အမင်း စပ်ယှဉ်ခြင်း (အစ္စန္တသံယောဂ) အနက်ကြောင့်သာ ဒုတိယဝိဘတ် ပြီးမြောက်အပ်၏။ သို့မဟုတ်လျှင်လည်း ဝိဘတ်လွဲမှားခြင်း (ဝိဘတ္တိဝိပလ္လာသ) ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဗဟုလဝိဓာနနည်းဖြင့်လည်းကောင်း (ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်သည်ဟု) ပြီးမြောက်နိုင်သည်။

Phalappattiyaṃ kiriyāparisamattyapavaggo, tasmiṃ viññāyamāne kāladdhānaṃ kiriyāyāccantasaṃyoge tatiyābhimatā, sāpi karaṇattāva siddhā ‘māsenānuvāko-dhīto, kosenānuvāko-dhīto’ti. Anapavaggetu asādhakatamattākaraṇattābhāve dutiyāva ‘māsamadhīto-nuvāko, na cāne na gahito’ti.

အကျိုးတရား ရရှိသဖြင့် ကြိယာပြီးမြောက်ခြင်းသည် အပဝဂ္ဂ (ပြီးဆုံးခြင်း) မည်၏။ ထိုအနက်ကို သိအပ်သောအခါ ကာလ၊ ခရီးလမ်းတို့သည် ကြိယာနှင့် အလွန်အမင်း စပ်ယှဉ်ခြင်း၌ တတိယဝိဘတ် ဖြစ်သည်ဟု အလိုရှိအပ်၏။ ထိုတတိယဝိဘတ်သည်လည်း ကရုဏ်း (အကြောင်း) အနက်ဖြင့်သာ ပြီးမြောက်၏။ ပမာကား— ‘māsenānuvāko-dhīto’ (တစ်လဖြင့် အနုဝါကကို သင်အံတတ်မြောက်အပ်ပြီ)၊ ‘kosenānuvāko-dhīto’ (တစ်ဂါဝုတ်ခရီးဖြင့် အနုဝါကကို သင်အံတတ်မြောက်အပ်ပြီ) ဟူ၍ ဖြစ်၏။ မပြီးမြောက်သောအခါ (အနပဝဂ္ဂ) ၌မူကား အလွန်မင်း ပြီးစေတတ်သော အစွမ်းရှိသည့် ကရုဏ်းအနက် မရှိသောကြောင့် ဒုတိယဝိဘတ်သာ ဖြစ်၏။ ပမာကား— ‘māsamadhīto-nuvāko, na cānena gahito’ (တစ်လပတ်လုံး အနုဝါကကို သင်အံအပ်သော်လည်း ၎င်းသည် တတ်မြောက်မှုမရရှိပေ) ဟူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

Kārakamajjhe ye kāladdhānavācino, tato sattamīpañcamiyo abhimatā ‘ajja bhutvā devadatto dvihe bhuñjissati, dvīhā bhuñjissati, atraṭṭho-yamissāso kose lakkhaṃ vijjhati, kosā lakkhaṃ vijjhatī’ti, tāpīha sakasakakārakavacanicchāyeva siddhā.

ကာရကတို့၏ အလယ်၌ရှိသော ကာလ၊ ခရီးလမ်းဝါစကပုဒ်တို့နောက်မှ သတ္တမီဝိဘတ်၊ ပဉ္စမီဝိဘတ်တို့ကို အလိုရှိအပ်ကုန်၏။ ပမာကား— ‘ajja bhutvā devadatto dvihe bhuñjissati’ (ဒေဝဒတ်သည် ယနေ့ စားပြီးလျှင် နှစ်ရက်မြောက်သောနေ့၌ စားလတ္တံ့)၊ ‘dvīhā bhuñjissati’ (နှစ်ရက်မြောက်မှ လွန်၍ စားလတ္တံ့)၊ ‘atraṭṭho-yamissāso kose lakkhaṃ vijjhati’ (ဤအရပ်၌ တည်သော ဤလေးသမားသည် တစ်ဂါဝုတ်အကွာ၌ ပစ်မှတ်ကို ပစ်၏)၊ ‘kosā lakkhaṃ vijjhati’ (တစ်ဂါဝုတ်အကွာမှ ပစ်မှတ်ကို ပစ်၏) ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ထိုဝိဘတ်တို့သည်လည်း ဤသဒ္ဒါကျမ်း၌ မိမိတို့ သက်ဆိုင်ရာ ကာရကအနက်ကို ပြောဆိုလိုခြင်းဖြင့်သာလျှင် ပြီးမြောက်ကုန်၏။

4. Gati bodhāhāra saddatthākammaka bhajjādīnaṃ payojje.

၄. သွားခြင်းအနက် (ဂတိ)၊ သိခြင်းအနက် (ဗောဓ)၊ စားခြင်းအနက် (အာဟာရ)၊ အသံဟောသော ဓာတ် (သဒ္ဒတ္ထ)၊ အကမ္မကဓာတ်၊ 'ဘဇ' စသော ဓာတ်တို့၏ ပယောဇ္ဇကတ္တား (စေခိုင်းခံရသူ) နောက်မှ ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။

Gamanatthānaṃ bodhatthānaṃ āhāratthānaṃ saddatthānamakammakānaṃ bhajjādīnañca payojje kattari dutiyā hoti. Sāmatthiyā ca payojakabyāpārena kammatāvassa hotīti patīyate. Gamayati māṇavakaṃ gāmaṃ, yāpayati māṇavakaṃ gāmaṃ, bodhayati māṇavakaṃ dhammaṃ, vedayati māṇavakaṃ dhammaṃ, bhojayati māṇa-vakaṃ [Pg.70] modakaṃ, āsayati māṇavakaṃ modakaṃ, ajjhāpayati māṇavakaṃ vedaṃ, pāṭhayati māṇavakaṃ vedaṃ, āsayati devadattaṃ, sāyayati devadattaṃ, aññaṃ bhajjāpeti, aññaṃ koṭṭāpeti, aññaṃ santharāpeti. Etesamevāti kiṃ? Pāceti odanaṃ devadattena yaññadatto. Payojjeti kiṃ? Gacchati devadatto. Yadā carahi gamayati devadattaṃ yaññadatto, tamaparo payojeti, tadā gamayati devadattaṃ yaññadatteneti bhavitabbaṃ … gamayatissā-gamanatthattā.

သွားခြင်းအနက်၊ သိခြင်းအနက်၊ စားခြင်းအနက်၊ အသံဟောသောအနက်၊ အကမ္မကဓာတ်နှင့် ဘဇဓာတ်စသည်တို့၏ စေခိုင်းခံရသောကတ္တား (ပယောဇ္ဇကတ္တား) ၌ ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။ စွမ်းနိုင်မှုအားဖြင့်လည်း စေခိုင်းသူ၏ အားထုတ်မှုကြောင့် ထိုပယောဇ္ဇကတ္တားသည် ကံအဖြစ်သို့ ရောက်ရ၏ဟု သိအပ်၏။ ပမာကား— ‘gamayati māṇavakaṃ gāmaṃ’ (လုလင်ကို ရွာသို့ သွားစေ၏)၊ ‘yāpayati māṇavakaṃ gāmaṃ’ (လုလင်ကို ရွာသို့ သွားစေ၏)၊ ‘bodhayati māṇavakaṃ dhammaṃ’ (လုလင်ကို တရားကို သိစေ၏)၊ ‘vedayati māṇavakaṃ dhammaṃ’ (လုလင်ကို တရားကို သိစေ၏)၊ ‘bhojayati māṇavakaṃ modakaṃ’ (လုလင်ကို မုန့်ကို စားစေ၏)၊ ‘āsayati māṇavakaṃ modakaṃ’ (လုလင်ကို မုန့်ကို စားစေ၏)၊ ‘ajjhāpayati māṇavakaṃ vedaṃ’ (လုလင်ကို ဗေဒင်ကို သင်စေ၏)၊ ‘pāṭhayati māṇavakaṃ vedaṃ’ (လုလင်ကို ဗေဒင်ကို ရွတ်ဖတ်စေ၏)၊ ‘āsayati devadattaṃ’ (ဒေဝဒတ်ကို ထိုင်နေစေ၏)၊ ‘sāyayati devadattaṃ’ (ဒေဝဒတ်ကို အိပ်စက်စေ၏)၊ ‘aññaṃ bhajjāpeti’ (အခြားသူကို လှော်စေ၏)၊ ‘aññaṃ koṭṭāpeti’ (အခြားသူကို ထောင်းစေ၏)၊ ‘aññaṃ santharāpeti’ (အခြားသူကို ခင်းစေ၏) ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ‘ဤဓာတ်တို့၏သာ’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ‘Pāceti odanaṃ devadattena yaññadatto’ (ယညဒတ်သည် ဒေဝဒတ်ကို ထမင်းချက်စေ၏ - ဤ၌ ပစဓာတ်သည် ဂတိစသော အနက်မရှိသဖြင့် တတိယဝိဘတ်ဖြစ်၏) ဟူသောအနက်၌ ဒုတိယဝိဘတ်မဖြစ်စေရန် ဖြစ်၏။ ‘ပယောဇ္ဇကတ္တား၌’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ‘Gacchati devadatto’ (ဒေဝဒတ်သည် သွား၏ - ဤ၌ စေခိုင်းခြင်းမရှိသဖြင့် ကတ္တား၌ ပထမဝိဘတ်သာ ဖြစ်၏)။ အကယ်၍ ယညဒတ်က ဒေဝဒတ်ကို သွားစေသော လုပ်ရပ်ကို အခြားတစ်ယောက်က တစ်ဆင့်စေခိုင်းလျှင် ‘gamayati devadattaṃ yaññadatteneti’ (ဒေဝဒတ်ကို ယညဒတ်ဖြင့် သွားစေ၏) ဟု ဖြစ်ရပေမည်။ ‘gamayati’ သည် သွားခြင်းအနက်ရှိသောကြောင့်တည်း။

5. Harādīnaṃ vā.

၅. ‘har’ (ဆောင်ခြင်း) စသော ဓာတ်တို့၏ ပယောဇ္ဇကတ္တားနောက်မှ ဒုတိယဝိဘတ်သည် ဝိကပ်အားဖြင့် ဖြစ်၏။

Harādīnaṃ payojje kattari dutiyā hoti vā. Hāreti bhāraṃ devadattaṃ devadatteneti vā, ajjhohāreti sattuṃ devadattaṃ devadatteneti vā, kāreti kaṭaṃ devadattaṃ devadatteneti vā dassayate janaṃ rājaṃ janeneti vā, abhivādayate guruṃ devadattaṃ devadatteneti vā.

‘hara’ စသော ဓာတ်တို့၏ စေခိုင်းခံရသောကတ္တား (ပယောဇ္ဇကတ္တား) ၌ ဒုတိယဝိဘတ်သည် ဝိကပ်အားဖြင့် ဖြစ်၏။ ပမာကား— ‘hāreti bhāraṃ devadattaṃ’ သို့မဟုတ် ‘devadattena vā’ (ဒေဝဒတ်ကို သော်လည်းကောင်း၊ ဒေဝဒတ်ဖြင့် သော်လည်းကောင်း ဝန်ကို ဆောင်စေ၏)၊ ‘ajjhohāreti sattuṃ devadattaṃ’ သို့မဟုတ် ‘devadattena vā’ (ဒေဝဒတ်ကို သော်လည်းကောင်း၊ ဒေဝဒတ်ဖြင့် သော်လည်းကောင်း မုန့်ညက်ကို စားစေ၏)၊ ‘kāreti kaṭaṃ devadattaṃ’ သို့မဟုတ် ‘devadattena vā’ (ဒေဝဒတ်ကို သော်လည်းကောင်း၊ ဒေဝဒတ်ဖြင့် သော်လည်းကောင်း ဖျာကို ပြုလုပ်စေ၏)၊ ‘dassayate janaṃ rājaṃ’ သို့မဟုတ် ‘janena vā’ (ပြည်သူကို သော်လည်းကောင်း၊ ပြည်သူဖြင့် သော်လည်းကောင်း မင်းကြီးကို ဖူးမြင်စေ၏)၊ ‘abhivādayate guruṃ devadattaṃ’ သို့မဟုတ် ‘devadattena vā’ (ဒေဝဒတ်ကို သော်လည်းကောင်း၊ ဒေဝဒတ်ဖြင့် သော်လည်းကောင်း ဆရာအား ရှိခိုးစေ၏) ဟူ၍ ဖြစ်၏။

6. Na khādādīnaṃ.

၆. ‘khāda’ (စားခြင်း) စသော ဓာတ်တို့၏ ပယောဇ္ဇကတ္တားနောက်မှ ဒုတိယဝိဘတ် မဖြစ်။

Khādādīnaṃ payojje kattari dutiyā na hoti. Khādayati devadattena, ādayati devadattena, avha, payati devadattena, saddāyayati devadattena, kandayati devadattena, nāyayati devadattena.

‘khāda’ (စားခြင်း) စသော ဓာတ်တို့၏ စေခိုင်းခံရသောကတ္တား (ပယောဇ္ဇကတ္တား) ၌ ဒုတိယဝိဘတ် မဖြစ်ပေ။ (တတိယဝိဘတ်သာ ဖြစ်၏။) ပမာကား— ‘khādayati devadattena’ (ဒေဝဒတ်ဖြင့် စားစေ၏)၊ ‘ādayati devadattena’ (ဒေဝဒတ်ဖြင့် စားစေ၏)၊ ‘avhapayati devadattena’ (ဒေဝဒတ်ဖြင့် ခေါ်စေ၏)၊ ‘saddāyayati devadattena’ (ဒေဝဒတ်ဖြင့် အသံပြုစေ၏)၊ ‘kandayati devadattena’ (ဒေဝဒတ်ဖြင့် ငိုကြွေးစေ၏)၊ ‘nāyayati devadattena’ (ဒေဝဒတ်ဖြင့် ဆောင်စေ၏) ဟူ၍ ဖြစ်၏။

(1) Vahissāniyantuke. Vāhayati bhāraṃ devadattena aniyantuketi kiṃ? Vāha-yati bhāraṃ balībadde.

(၁) ရထားထိန်း (မောင်းနှင်သူ) မဟုတ်သော ‘vaha’ (ဆောင်ခြင်း) ဓာတ်၏ ပယောဇ္ဇကတ္တား၌ ဒုတိယဝိဘတ် မဖြစ်ပေ။ ပမာကား— ‘vāhayati bhāraṃ devadattena’ (ဒေဝဒတ်ဖြင့် ဝန်ကို ဆောင်စေ၏) ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ‘ရထားထိန်းမဟုတ်သောအခါ’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ‘Vāhayati bhāraṃ balībadde’ (နွားလားဥဿဘတို့ကို ဝန်ဆောင်စေ၏ - နွားသည် မောင်းနှင်ခံရသူ ဖြစ်သော်လည်း ၎င်းနောက်မှ ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏)။

(2) Bhakkhissāhiṃ [Pg.71] sāyaṃ. Bhakkhayati modake devadattena. Ahiṃsāyanti kiṃ? Bhakkhayati balībadde sassaṃ.

(၂) မညှဉ်းဆဲခြင်း (အဟိံသာ) အနက်၌ ‘bhakkha’ (စားခြင်း) ဓာတ်၏ ပယောဇ္ဇကတ္တား၌ ဒုတိယဝိဘတ် မဖြစ်ပေ။ ပမာကား— ‘bhakkhayati modake devadattena’ (ဒေဝဒတ်ဖြင့် မုန့်တို့ကို စားစေ၏) ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ‘မညှဉ်းဆဲခြင်း၌’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ‘Bhakkhayati balībadde sassaṃ’ (နွားလားဥဿဘတို့ကို စပါးပင်ကို စားစေ၏ - ညှဉ်းဆဲဖျက်ဆီးခြင်း သဘောရှိသဖြင့် ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏)။

7. Jhādīhi yuttā.

၇. ‘dhī’ (စက်ဆုပ်ခြင်း) စသည်တို့နှင့် ယှဉ်အပ်သော ပုဒ်တို့နောက်မှ ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။

Dhīādīhi yuttato dutiyā hoti. Dhiratthu maṃ pūtikāyaṃ, antarā ca rājagahaṃ antarā ca nālandaṃ, samādhānamantarena, mucalindamabhito saramiccādi, chaṭṭhiyāpavādo-yaṃ.

‘dhī’ (စက်ဆုပ်ခြင်း) စသည်တို့နှင့် ယှဉ်သော ပုဒ်တို့နောက်မှ ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။ ပမာကား— ‘dhiratthu maṃ pūtikāyaṃ’ (စက်ဆုပ်ဖွယ်ကောင်းသော ငါ၏ ကိုယ်ပုပ်ကို စက်ဆုပ်ပါ၏)၊ ‘antarā ca rājagahaṃ antarā ca nālandaṃ’ (ရာဇဂြိုဟ်ပြည်နှင့် နာလန္ဒာပြည်တို့၏ အကြား၌)၊ ‘samādhānamantarena’ (သမာဓိမှတစ်ပါး/မရှိဘဲ)၊ ‘mucalindamabhito saraṃ’ (မုစလိန္ဒအိုင်၏ ထက်ဝန်းကျင်၌ ရေကန်) စသည်တို့ ဖြစ်၏။ ဤသည်ကား ဆဋ္ဌီဝိဘတ်ကို မြစ်ပယ်သောနည်း (အပဝါဒ) ဖြစ်၏။

8. Lakkhaṇitthambhūtavicchāsvabhinā.

၈. လက္ခဏ (အမှတ်အသား)၊ ဣတ္ထမ္ဘူတ (ဤသို့သော သဘောရှိသူ)၊ ဝိစ္ဆာ (အဖန်တလဲလဲ ဖြစ်ခြင်း) အနက်တို့၌ ‘abhi’ နှင့် ယှဉ်သော ပုဒ်နောက်မှ ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။

Lakkhaṇādīsvatthesvabhinā yuttamhā dutiyā mahāti. Rukkhamabhi vijjotate vijju, sādhu devadatto mātaramabhi, rukkhaṃ rukkhamabhitiṭṭhati.

လက္ခဏအစရှိသော အနက်တို့၌ ‘abhi’ နှင့် ယှဉ်သော ပုဒ်နောက်မှ ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။ ပမာကား— ‘rukkhamabhi vijjotate vijju’ (သစ်ပင်ကို အမှတ်ပြု၍ လျှပ်ပြက်၏ - လက္ခဏ)၊ ‘sādhu devadatto mātaramabhi’ (ဒေဝဒတ်သည် မိခင်အပေါ်၌ ကောင်းမြတ်စွာ ပြုကျင့်တတ်၏ - ဣတ္ထမ္ဘူတ)၊ ‘rukkṃ rukkhamabhitiṭṭhati’ (သစ်ပင်တိုင်း သစ်ပင်တိုင်း၌ တည်၏ - ဝိစ္ဆာ) ဟူ၍ ဖြစ်၏။

9. Patiparīhi bhāge ca.

၉. လက္ခဏစသော အနက်တို့၌လည်းကောင်း၊ ဘာဂ (အစုအပုံ) အနက်၌လည်းကောင်း ‘pati’၊ ‘pari’ တို့နှင့် ယှဉ်သော ပုဒ်နောက်မှ ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။

Patiparīhi yuttamhā lakkhaṇādīsu bhāge catthe dutiyā hoti. Rukkhaṃ pati vijjotate vijju, sādhu devadatto mātaraṃ pati, rukkhaṃ rukkhaṃ pati tiṭṭhati, yadettha maṃ pati siyā. Rukkhaṃ pari vijjotate vijju, sādhu devadatto mātaraṃ pari, rukkhaṃ rukkhaṃ pari tiṭṭhati, yadettha maṃ pari siyā.

‘pati’၊ ‘pari’ တို့နှင့် ယှဉ်သော ပုဒ်နောက်မှ လက္ခဏစသော အနက်တို့၌လည်းကောင်း၊ ဘာဂ (အဖို့အစု) အနက်၌လည်းကောင်း ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။ ပမာကား— ‘rukkhaṃ pati vijjotate vijju’ (သစ်ပင်ကို အမှတ်ပြု၍ လျှပ်ပြက်၏)၊ ‘sādhu devadatto mātaraṃ pati’ (ဒေဝဒတ်သည် မိခင်အပေါ်၌ ကောင်းမြတ်၏)၊ ‘rukkhaṃ rukkhaṃ pati tiṭṭhati’ (သစ်ပင်တိုင်း၌ တည်၏)၊ ‘yadettha maṃ pati siyā’ (ဤ၌ ငါ၏ အဖို့အစု ဖြစ်ရာ၏) ဟူ၍ လည်းကောင်း၊ ‘rukkhaṃ pari vijjotate vijju’၊ ‘sādhu devadatto mātaraṃ pari’၊ ‘rukkhaṃ rukkhaṃ pari tiṭṭhati’၊ ‘yadettha maṃ pari siyā’ ဟူ၍ လည်းကောင်း ဖြစ်၏။

10. Anunā.

၁၀. ‘anu’ ပုဒ်နှင့် ယှဉ်သော ပုဒ်နောက်မှ ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။

Lakkhaṇādīsvatthesvanunā yuttamhā dutiyā hoti. Rukkhamanu vijjotate vijju, saccakiriyamanu vuṭṭhi pāvassi, hetu ca lakkhaṇaṃ bhavati, sādhu devadatto mātaramanu, rukkhaṃ rukkhamanu tiṭṭhati, yadettha maṃ anu siyā.

လက္ခဏအစရှိသော အနက်တို့၌ ‘anu’ နှင့် ယှဉ်သော ပုဒ်နောက်မှ ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။ ပမာကား— ‘rukkhamanu vijjotate vijju’ (သစ်ပင်ကို အမှတ်ပြု၍ လျှပ်ပြက်၏)၊ ‘saccakiriyamanu vuṭṭhi pāvassi’ (သစ္စာပြုခြင်းကြောင့် မိုးရွာ၏ - ဤ၌ အကြောင်းရင်းသည်လည်း လက္ခဏဖြစ်၏)၊ ‘sādhu devadatto mātaramanu’ (ဒေဝဒတ်သည် မိခင်အပေါ်၌ ကောင်းမြတ်၏)၊ ‘rukkhaṃ rukkhamanu tiṭṭhati’ (သစ်ပင်တိုင်း၌ တည်၏)၊ ‘yadettha maṃ anu siyā’ (ဤ၌ ငါ၏ အဖို့အစု ဖြစ်ရာ၏) ဟူ၍ ဖြစ်၏။

11. Sahatthe.

၁၁. အတူတကွ ဖြစ်ခြင်း (သဟတ္ထ) အနက်၌ ‘anu’ နှင့် ယှဉ်သော ပုဒ်နောက်မှ ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။

Sahatthe-nunā [Pg.72] yuttamhā dutiyā hoti. Pabbatamanu senā tiṭṭhati.

အတူတကွရှိခြင်း (သဟတ္ထ) အနက်၌ ‘anu’ နှင့် ယှဉ်သော ပုဒ်နောက်မှ ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။ ပမာကား— ‘pabbatamanu senā tiṭṭhati’ (တောင်နှင့်အတူ စစ်တပ်သည် တည်၏ = တောင်ခြေတစ်လျှောက် စစ်တပ်တည်ရှိ၏) ဟူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

12. Hīne.

၁၂. ယုတ်ညံ့ခြင်း (ဟီန) အနက်၌ ‘anu’ နှင့် ယှဉ်သော ပုဒ်နောက်မှ ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။

Hīnatthe-nunā yuttamhā dutiyā hoti. Anu sāriputtaṃ paññavanto.

ယုတ်ညံ့ခြင်း (ဟီန) အနက်၌ ‘anu’ နှင့် ယှဉ်သော ပုဒ်နောက်မှ ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။ ပမာကား— ‘anu sāriputtaṃ paññavanto’ (ပညာရှိတို့သည် ရှင်သာရိပုတ္တရာထက် ပညာ၌ ယုတ်ညံ့ကုန်၏/နိမ့်ကျကုန်၏) ဟူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

13. Upena.

၁၃. ‘upa’ ပုဒ်နှင့် ယှဉ်သော ပုဒ်နောက်မှ ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။

Hīnatthe upena yuttamhā dutiyā hoti. Upa sāriputtaṃ paññavantho.

ယုတ်ညံ့ခြင်း (ဟီန) အနက်၌ ‘upa’ နှင့် ယှဉ်သော ပုဒ်နောက်မှ ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။ ပမာကား— ‘upa sāriputtaṃ paññavanto’ (ပညာရှိတို့သည် ရှင်သာရိပုတ္တရာထက် ပညာ၌ ယုတ်ညံ့ကုန်၏) ဟူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

14. Sattamyādhikye.

၁၄. လွန်ကဲခြင်း (အာဓိကျ) အနက်၌ ‘upa’ နှင့် ယှဉ်သော ပုဒ်နောက်မှ သတ္တမီဝိဘတ် ဖြစ်၏။

Ādhikyatthe upena yuttamhā sattamī hoti. Upa khāriyaṃ doṇo.

လွန်ကဲခြင်း (အာဓိကျ) အနက်၌ ‘upa’ နှင့် ယှဉ်သော ပုဒ်နောက်မှ သတ္တမီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ ပမာကား— ‘upa khāriyaṃ doṇo’ (ဒေါဏခြင်တွယ်မှုသည် ခါရီထက် သာလွန်၏/လွန်ကဲ၏) ဟူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

15. Sāmitte-dhinā.

၁၅. အစိုးရခြင်း (သာမိတ္တ) အနက်၌ ‘adhi’ နှင့် ယှဉ်သော ပုဒ်နောက်မှ သတ္တမီဝိဘတ် ဖြစ်၏။

Sāmibhāvatthe-dhinā yuttamhā sattamī hoti. Adhi brahmadatte pañcālā, adhi pañcālesu brahmadatto.

အစိုးရခြင်း ‘သာမိဘာဝ’ အနက်ရှိသော ‘အဓိ’ သဗ္ဒာနှင့် ယှဉ်သော နာမ်မှ သတ္တမီဝိဘတ် သက်၏။ (ဥပမာ) ‘အဓိ ဗြဟ္မဒတ္တေ ပဉ္စာလာ’ (ဗြဟ္မဒတ်မင်းသည် ပဉ္စာလတိုင်းသားတို့၏ အရှင်ဖြစ်၏)၊ ‘အဓိ ပဉ္စာလေသု ဗြဟ္မဒတ္တော’ (ဗြဟ္မဒတ်မင်းသည် ပဉ္စာလတိုင်းသားတို့အပေါ်၌ အစိုးရ၏)။

16. Kattukareṇesu tatiyā.

၁၆. ကတ္တားနှင့် ကရိုဏ်းအနက်တို့၌ တတိယာဝိဘတ် သက်၏။

Kattari karaṇe ca kārake tatiyā hoti. Purisena kataṃ, asinā chindati. Pakatiyā-bhirūpo, gotthena gotamo, sumedho nāma nāmena, jātiyā sattavassikoti bhūdhātussa sambhavā karaṇe eva tatiyā. Evaṃ samena dhāvati visamena [Pg.73] dhāvati, dvidoṇena dhaññaṃ kiṇāti, pañcakena pasavo kiṇātīti.

ကတ္တုကာရကနှင့် ကရဏကာရကတို့၌ တတိယာဝိဘတ် သက်၏။ (ဥပမာ) ‘ပုရိသေန ကတံ’ (ယောက်ျားသည် ပြုအပ်သော)၊ ‘အသိနာ ဆိန္ဒတိ’ (ဓားဖြင့် ဖြတ်၏)။ ‘ပကတိယာ ဘိရူပေါ’ (ပင်ကိုသဘောအားဖြင့် အဆင်းလှသော)၊ ‘ဂေါတ္ထေန ဂေါတမော’ (ဂေါတမနွယ်အားဖြင့် ဂေါတမဖြစ်သော)၊ ‘သုမေဓေါ နာမ နာမေန’ (အမည်အားဖြင့် သုမေဓအမည်ရှိသော)၊ ‘ဇာတိယာ သတ္တဝဿိကော’ (ဖွားမြင်ခြင်းအားဖြင့် ခုနစ်နှစ်ရှိသော) ဟူသော နေရာတို့၌ ဘူဓာတ် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့် ကရိုဏ်းအနက်၌သာ တတိယာဝိဘတ် သက်၏။ ထို့အတူ ‘သမေန ဓာဝတိ’ (ညီညွတ်သော မြေဖြင့် ပြေး၏)၊ ‘ဝိသမေန ဓာဝတိ’ (မညီညွတ်သော မြေဖြင့် ပြေး၏)၊ ‘ဒွိဒေါဏေန ဓညံ ကိဏာတိ’ (နှစ်ဒေါဏတန်ဖိုးဖြင့် ဆွမ်းစပါးကို ဝယ်၏)၊ ‘ပဉ္စကေန ပသဝေါ ကိဏာတိ’ (ငါးသပြာတန်ဖိုးဖြင့် တိရစ္ဆာန်တို့ကို ဝယ်၏) ဟူ၍လည်း ဖြစ်၏။

17. Sahatthena.

၁၇. ‘သဟ’ သဗ္ဒာနှင့် ယှဉ်လျှင် တတိယာဝိဘတ် သက်၏။

Sahatthena yoge tatiyā siyā. Puttena saha gato, puttena saddhiṃ āgato, tatiyāpi chaṭṭhīva appadhāne eva bhavati.

‘သဟ’ အနက်ရှိသော သဗ္ဒာတို့နှင့် ယှဉ်ရာ၌ တတိယာဝိဘတ် ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) ‘ပုတ္တေန သဟ ဂတော’ (သားနှင့်အတူ သွားအပ်သော)၊ ‘ပုတ္တေန သဒ္ဓိံ အာဂတော’ (သားနှင့်အတူ လာအပ်သော)၊ တတိယာဝိဘတ်သည်လည်း ဆဋ္ဌီဝိဘတ်ကဲ့သို့ အဓိကမဟုတ်သော (အပ္ပဓာန) ပုဒ်၌သာ ဖြစ်၏။

18. Lakkhaṇe.

၁၈. အမှတ်အသား ‘လက္ခဏ’ အနက်၌ တတိယာဝိဘတ် သက်၏။

Lakkhaṇe vattamānato tatiyā siyā. Tidaṇḍakena paribbājakamaddakkhī, akkhinā kāṇo, tena hi aṅgena aṅgino vikāro lakkhīyate.

အမှတ်အသားဖြစ်သော ‘လက္ခဏ’ အနက်၌ ရှိသော နာမ်မှ တတိယာဝိဘတ် ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) ‘တိဒဏ္ဍကေန ပရိဗ္ဗာဇကမဒ္ဒက္ခိ’ (သုံးခွတောင်ဝှေးဖြင့် ပရိဗိုဇ်ကို မြင်ပြီ)၊ ‘အက္ခိနာ ကာဏော’ (မျက်စိဖြင့် ကန်းသော)၊ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းကား ထိုအင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းအားဖြင့် အင်္ဂါရှိသူ၏ ဖောက်ပြန်ပုံကို မှတ်သားအပ်သောကြောင့်တည်း။

19. Hetumhi.

၁၉. အကြောင်း ‘ဟေတု’ အနက်၌ တတိယာဝိဘတ် သက်၏။

Takkiriyā yogge tatiyā siyā. Annena vasati, vijjāya yaso.

ထိုအမှုနှင့် ယှဉ်သောအခါ တတိယာဝိဘတ် ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) ‘အန္နေန ဝသတိ’ (ဆွမ်းအစာကြောင့် နေ၏)၊ ‘ဝိဇ္ဇာယ ယသော’ (ပညာကြောင့် ကျော်စော၏)။

20. Pañcamīṇe vā.

၂၀. ကြွေးမြီဟူသော အကြောင်း ‘ဟေတု’ အနက်၌ ပဉ္စမီဝိဘတ်လည်း ဖြစ်နိုင်၏။

Iṇe hetumhi pañcamī hoti vā. Satasmā baddho, satena vā.

ကြွေးမြီဖြစ်သော အကြောင်းအနက်၌ ပဉ္စမီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) ‘သတသ္မာ ဗဒ္ဓေါ’ (အသပြာတစ်ရာ အကြွေးကြောင့် အနှောင်အဖွဲ့ခံရသော) သို့မဟုတ် ‘သတေန ဝါ’ ဟုလည်း ဖြစ်၏။

21. Guṇe.

၂၁. ဂုဏ်အနက်၌ ပဉ္စမီဝိဘတ် သက်၏။

Paraṅgabhūte hetumhi pañcamī hoti vā. Jaḷattā baddho jaḷattena vā, paññāya mutto, hutvā abhāvatoaniccā, saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho.

အခြားသူ၏ အင်္ဂါဖြစ်သော (ဂုဏ်) အကြောင်းအနက်၌ ပဉ္စမီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) ‘ဇဠတ္တာ ဗဒ္ဓေါ’ သို့မဟုတ် ‘ဇဠတ္တေန ဝါ’ (မိုက်မဲသောဂုဏ်ကြောင့် အနှောင်အဖွဲ့ခံရသော)၊ ‘ပညာယ မုတ္တော’ (ပညာဖြင့် လွတ်မြောက်သော)၊ ‘ဟုတွာ အဘာဝတော အနိစ္စာ’ (ဖြစ်ပြီးလျှင် မရှိတော့ခြင်းကြောင့် အနိစ္စဖြစ်ကုန်သော)၊ ‘သင်္ခါရနိရောဓာ ဝိညာဏနိရောဓော’ (သင်္ခါရချုပ်ခြင်းကြောင့် ဝိညာဉ်ချုပ်၏) ဟူ၍ ဖြစ်၏။

22. Chaṭṭhī [Pg.74] hetvatthehi.

၂၂. ‘ဟေတု’ အနက်ကို ဟောသော သဗ္ဒာတို့နှင့် ယှဉ်ရာ၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ် သက်၏။

Hetvatthavācīhi yoge hetumhi chaṭṭhī siyā. Udarassa hetu, udarassa kāraṇā.

အကြောင်းအနက်ကို ဟောတတ်သော သဗ္ဒာတို့နှင့် ယှဉ်ရာ၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) ‘ဥဒရဿ ဟေတု’၊ ‘ဥဒရဿ ကာရဏာ’ (ဝမ်းဗိုက်၏ အကြောင်းကြောင့်)။

23. Sabbādito sabbā.

၂၃. သဗ္ဗစသော သဗ္ဒာတို့နောက်မှ ဝိဘတ်အားလုံး သက်ကုန်၏။

Hetvatthehi yoge sabbādīhi sabbā vibhattiyo honti. Ko hetu, kaṃ hetuṃ, kena hetunā, kassa hetussa, kasmā hetusmā, kassa hetussa, kasmiṃ hetusmiṃ, kiṃ kāraṇaṃ, kena kāraṇena, kiṃ nimittaṃ, kena nimittena, kiṃ payojanaṃ, kena payojanena iccevamādi. Hetvatthehītveva? Kena kataṃ.

အကြောင်းအနက်ရှိသော သဗ္ဒာတို့နှင့် ယှဉ်ရာ၌ သဗ္ဗစသော သဗ္ဒာတို့မှ ဝိဘတ်အားလုံး သက်ကုန်၏။ (ဥပမာ) ‘ကော ဟေတု၊ ကံ ဟေတုံ၊ ကေန ဟေတုနာ၊ ကဿ ဟေတုဿ၊ ကသ္မာ ဟေတုသ္မာ၊ ကဿ ဟေတုဿ၊ ကသ္မိံ ဟေတုသ္မိံ’ (အဘယ်အကြောင်းကြောင့်နည်း)၊ ‘ကိံ ကာရဏံ၊ ကေန ကာရဏေန၊ ကိံ နိမိတ္တံ၊ ကေန နိမိတ္တေန၊ ကိံ ပယောဇနံ၊ ကေန ပယောဇနေန’ စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ‘အကြောင်းအနက်ရှိသော သဗ္ဒာတို့နှင့်’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ‘ကေန ကတံ’ (အဘယ်သူသည် ပြုသနည်း) စသောအရာ၌ (ကတ္တားအနက်ဖြစ်၍) ဝိဘတ်အားလုံးမသက်စေရန် ဖြစ်၏။

24. Catutthī sampadāne.

၂၄. သမ္ပဒါန်အနက်၌ စတုတ္ထီဝိဘတ် သက်၏။

Yassa sammā padīyate tasmiṃ catutthī siyā. Saṅghassa dadāti. Ādhāravivakkhāyaṃ sattamīpi siyā saṅghe dehi.

အကြင်သူအား ကောင်းစွာ ပေးအပ်လှူအပ်၏၊ ထိုသူ၌ စတုတ္ထီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) ‘သံဃဿ ဒဒါတိ’ (သံဃာအား လှူ၏)။ တည်ရာဌာန ‘အာဓာရ’ အဖြစ် ဖော်ပြလိုသောအခါ သတ္တမီဝိဘတ်လည်း ဖြစ်နိုင်၏၊ (ဥပမာ) ‘သံဃေ ဒေဟိ’ (သံဃာ၌ လှူလော့)။

25. Tādatthye.

၂၅. ထိုအကျိုးအတွက် ဖြစ်ခြင်း ‘တာဒတ္ထျ’ အနက်၌ စတုတ္ထီဝိဘတ် သက်၏။

Tasse-daṃ tadatthaṃ, tadatthabhāve jotanīye nāmasmā catutthī siyā. Sītassa paṭighātāya, atthāya hitāya (sukhāya) devamanussānaṃ, nālaṃ dārabharaṇāya, yūpāya dāru, pākāya vajatītvevamādi.

‘ထိုသူ၊ ထိုအရာ၏ အကျိုးအတွက် ဤအရာသည် ဖြစ်၏’ ဟု ဆိုလိုသော ‘တာဒတ္ထျ’ အနက်ကို ထင်ရှားစေလိုသောအခါ နာမ်မှ စတုတ္ထီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) ‘သီတဿ ပဋိဃာတာယ’ (ချမ်းကို ဖျက်ဆီးခြင်းအကျိုးငှာ)၊ ‘အတ္ထာယ ဟိတာယ ဒေဝမနုဿာနံ’ (နတ်လူတို့၏ အကျိုးစီးပွားငှာ)၊ ‘နာလံ ဒါရဘရဏာယ’ (မယားကို ကျွေးမွေးခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်)၊ ‘ယူပါယ ဒါရု’ (တိုင်အလို့ငှာ သစ်သား)၊ ‘ပါကာယ ဝဇတိ’ (ချက်ပြုတ်ခြင်းငှာ သွား၏) စသည်တို့ ဖြစ်၏။

Kassa sāduṃ na ruccabhi, mā-yasmantānampi saṅghabhedo ruccittha, khamati saṅghassa, bhattamassa nacchādesīti chaṭṭhī sambandhavacanicchāyaṃ, na cevaṃ virodho siyā sadisarūpattā, evaṃvidhesu ca sambandhassa saddikānumatattā[Pg.75], kassa vā tvaṃ dhammaṃ rocesīti atthamatte paṭhamā.

‘ကဿ သာဒုံ န ရုစ္စဘိ’ (အဘယ်သူအား ချိုသောအရသာသည် မနှစ်သက်သနည်း)၊ ‘မာ ယသ္မန္တာနမ္ပိ သံဃဘေဒေါ ရုစ္စိတ္ထ’ (အရှင်ဘုရားတို့အားလည်း သံဃာသင်းခွဲခြင်းသည် မနှစ်သက်ပါစေလင့်)၊ ‘ခမတိ သံဃဿ’ (သံဃာအား သည်းခံတော်မူ၏)၊ ‘ဘတ္တမဿ နစ္ဆာဒေသိ’ (ထိုသူအား ဆွမ်းသည် မနှစ်သက်စေတတ်) စသည်တို့၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ်သည် ပတ်သက်မှု ‘သမ္ဗန္ဓ’ ကို ဖော်ပြလိုသောကြောင့် သက်၏။ စတုတ္ထီနှင့် ဆဋ္ဌီသည် ပုံသဏ္ဌာန်တူသဖြင့် ဆန့်ကျင်ဘက်မဖြစ်နိုင်ပေ။ ဤသို့သော နေရာမျိုး၌ ဆဋ္ဌီသမ္ဗန္ဓဖြစ်ခြင်းကို သဒ္ဒါကျမ်းပြုဆရာတို့ ခွင့်ပြုအပ်၏။ ‘ကဿ ဝါ တွံ ဓမ္မံ ရောစေသိ’ (အဘယ်သူ၏ တရားကို သင်နှစ်သက်သနည်း) ဟူရာ၌မူ အနက်သက်သက်မျှ၌ ပထမာဝိဘတ် သက်၏။

Evamaññāpi vidhaññayyā, paratopi yathāgamaṃ.

ဤနည်းတူစွာ အခြားသော ဝိဘတ်သက်ပုံများကိုလည်း ပါဠိတော် နယနည်းအတိုင်း ရှေ့၌လည်း သိအပ်ကုန်၏။

Rañño sataṃ dhāreti, rañño chattaṃ dhāretīti sambandhe chaṭṭhī, evaṃ rañño silāghate, rañño hanute, rañño upatiṭṭhate, rañño sapate, devāpi tassa pihayanti tādino, tassa kujjha mahāvīra, yadihaṃ tassa pakuppeyyaṃ, duhayati disānaṃ megho, yo mittānaṃ na dūbhati, yo appaduṭṭhassa narassa dussati, kyāhaṃ ayyānaṃ aparajjhāmi, issayanti samaṇānaṃ titthiyā, dhammena nayamānānaṃ kā usūyā rañño bhāgyamārajjhati, rañño bhāgyamikkhate, tena yācito ayācito vā tassa gāvo paṭisuṇāti, gāvo āsuṇāti, bhagavato paccassosuṃ, hotu patigiṇāti, hotvanugiṇāti, ārocayāmi vo pativedayāmi vo, dhammaṃ te desessāmi, yathā vo bhagavā byākareyya, alaṃ te idha vāsena, kiṃ te jaṭāhi dummedha, arahati mallo mallassāti.

‘ရညော သတံ ဓာရေတိ’ (မင်းအား အသပြာတစ်ရာ ကြွေးတင်၏)၊ ‘ရညော ဆတ္တံ ဓာရေတိ’ (မင်း၏ ထီးကို ဆောင်း၏) ဟူရာ၌ သမ္ဗန္ဓအနက်၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ် သက်၏။ ထို့အတူ ‘ရညော သိလာဃတေ’ (မင်းအား ချီးမွမ်း၏)၊ ‘ရညော ဟနုတေ’ (မင်းအား ကွယ်ဝှက်၏)၊ ‘ရညော ဥပတိဋ္ဌတေ’ (မင်းအား လုပ်ကျွေး၏)၊ ‘ရညော သပတေ’ (မင်းအား ကျိန်ဆို၏)၊ ‘ဒေဝါပိ တဿ ပိဟယန္တိ တာဒိနော’ (ထိုကဲ့သို့သောသူအား နတ်တို့သည်လည်း အားကျကုန်၏)၊ ‘တဿ ကုဇ္ဈ မဟာဝီရ’ (အို ရဲရင့်သောမြတ်စွာဘုရား၊ ထိုသူအား အမျက်ထွက်တော်မူပါ)၊ ‘ယဒိဟံ တဿ ပကုပ္ပေယျံ’ (အကယ်၍ ငါသည် ထိုသူအား အမျက်ထွက်အံ့)၊ ‘ဒုဟယတိ ဒိသာနံ မေဃော’ (မိုးသည် အရပ်တို့ကို ဖျက်ဆီး၏)၊ ‘ယော မိတ္တာနံ န ဒူဘတိ’ (အကြင်သူသည် အဆွေခင်ပွန်းတို့ကို မပြစ်မှား)၊ ‘ယော အပ္ပဒုဋ္ဌဿ နရဿ ဒုဿတိ’ (အကြင်သူသည် မပြစ်မှားထိုက်သောသူအား ပြစ်မှား၏)၊ ‘ကျာဟံ အယျာနံ အပရာဇ္ဈာမိ’ (ငါသည် အရှင်တို့အား အဘယ်ပြစ်ကို ပြုမိသနည်း)၊ ‘ဣဿယန္တိ သမဏာနံ တိတ္ထိယာ’ (တိတ္ထိတို့သည် သမဏတို့အား ငြူစူကုန်၏)၊ ‘ဓမ္မေန နယမာနာနံ ကာ ဥသူယာ’ (တရားသဖြင့် ဆောင်ယူသောသူတို့အား ငြူစူခြင်းသည် အဘယ်မှာရှိအံ့နည်း)၊ ‘ရညော ဘာဂျမာရဇ္ဈတိ’ (မင်း၏ ကံကို ရှာဖွေ၏)၊ ‘ရညော ဘာဂျမိက္ခတေ’ (မင်း၏ ကံကို ကြည့်ရှု၏)၊ ‘တေန ယာစိတော အယာစိတော ဝါ တဿ ဂါဝေါ ပဋိသုဏာတိ၊ ဂါဝေါ အာသုဏာတိ’ (ထိုသူ တောင်းပန်အပ်သည်ဖြစ်စေ မတောင်းပန်အပ်သည်ဖြစ်စေ ထိုသူအား နွားတို့ကို ဝန်ခံ၏၊ နွားတို့ကို နာခံ၏)၊ ‘ဘဂဝတော ပစ္စဿောသုံ’ (မြတ်စွာဘုရားအား ဝန်ခံကြားလျှောက်ကြကုန်ပြီ)၊ ‘ဟောတု ပတိဂိဏာတိ’ (ပူဇော်အံ့သောသူအား ဝန်ခံ၏)၊ ‘ဟောတွနုဂိဏာတိ’ (ထိုသူအား အနုမောဒနာပြု၏)၊ ‘အာရောစယာမိ ဝေါ ပတိဝေဒယာမိ ဝေါ’ (သင်တို့အား ကြားပြောအံ့၊ သင်တို့အား သိစေအံ့)၊ ‘ဓမ္မံ တေ ဒေသေဿာမိ’ (သင့်အား တရားဟောအံ့)၊ ‘ယထာ ဝေါ ဘဂဝါ ဗျာကရေယျ’ (သင်တို့အား မြတ်စွာဘုရားသည် ဖြေကြားတော်မူသကဲ့သို့)၊ ‘အလံ တေ ဣဓ ဝါသေန’ (သင့်အား ဤ၌ နေခြင်းဖြင့် တန်ပြီ)၊ ‘ကိံ တေ ဇဋာဟိ ဒုမ္မေဓ’ (အို ပညာမဲ့သောသူ၊ သင့်အား ဆံထုံးတို့ဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း)၊ ‘အရဟတိ မလ္လော မလ္လဿ’ (နပန်းသမားသည် နပန်းသမားနှင့် ထိုက်တန်၏) ဟူသည်တို့၌လည်း ထိုနည်းအတိုင်း ဖြစ်၏။

Jīvitaṃ tiṇāyapi na maññamānoti tādatthya catutthī, tiṇena yo attho tadatthāyapīti attho, ‘‘yo ca sītañca uṇhañca, tiṇā bhiyyo na maññati’’ tiṇamiva jīvitaṃ maññamānoti savisayāva vibhattiyo. Saggāya gacchatīti tādatthye catutthī, yo hi saggaṃ gacchati tadatthaṃ tassa gamananti, kammavacanicchāyantu dutiyāva saggaṃ gacchatīti.

‘ဇီဝိတံ တိဏာယပိ န မညမာနော’ (အသက်ကို မြက်ပင်မျှလည်း မမှတ်သောသူ) ဟူရာ၌ တာဒတ္ထျစတုတ္ထီဝိဘတ် သက်၏။ မြက်ပင်ဖြင့် အကြင်အကျိုးသည် ရှိ၏၊ ထိုအကျိုးအတွက်လည်း ဟူသော အနက် ဖြစ်၏။ ‘‘ယော စ သီတဉ္စ ဥဏှဉ္စ၊ တိဏာ ဘိယျော န မညတိ’’ (အကြင်သူသည် အအေးနှင့် အပူကို မြက်ပင်ထက် ပို၍ မမှတ်ထင်) ဟူရာ၌ ‘တိဏာ’ ဟူသည် မြက်ပင်ကဲ့သို့ အသက်ကို မှတ်ထင်ခြင်းဖြစ်၍ သက်ဆိုင်ရာ ဝိဘတ်တို့သာ ဖြစ်ကုန်၏။ ‘သဂ္ဂါယ ဂစ္ဆတိ’ (နတ်ပြည်အကျိုးငှာ သွား၏) ဟူရာ၌ တာဒတ္ထျစတုတ္ထီဝိဘတ် သက်၏။ အကြင်သူသည် နတ်ပြည်သို့ သွား၏၊ ထိုသွားခြင်းသည် နတ်ပြည်အကျိုးငှာ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ကံအနက်ကို ဖော်ပြလိုသောအခါ၌မူ ဒုတိယဝိဘတ်ဖြင့် ‘သဂ္ဂံ ဂစ္ဆတိ’ (နတ်ပြည်သို့ သွား၏) ဟုသာ ဖြစ်၏။

Āyu [Pg.76] bhoto hotu, ciraṃ jīvitaṃ, bhaddaṃ kalyāṇaṃ atthaṃ payojanaṃ, kusalaṃ anāmayaṃ, hitaṃ pathyaṃ sukhaṃ sātaṃ bhoto hotu, sādhu sammuti metassa, puttassāvikareyya guyhamatthaṃ, tassa me sakko pāturahosi, tassa pahiṇeyya, bhikkhūnaṃ dutaṃ pāhesi, kappati samaṇānaṃ āyogo, ekassa dvinnaṃ tiṇṇaṃ vā pahoti, upamaṃ te karissāmi, añjaliṃ te paggaṇhāmi, tassa phāsu, lokassattho, namo te purisājañña, sotthi tassa, alaṃ mallo mallassa, samattho mallo mallassa, tassa hitaṃ, tassa sukhaṃ, svāgataṃ te mahārājāti sabbattha chaṭṭhī sambandhe, evaṃvidhamaññampeva viññeyyaṃ yathāgamaṃ.

‘အာယု ဘောတော ဟောတု’ (အရှင်အား အသက်ရှည်ခြင်း ဖြစ်ပါစေ)၊ ‘စိရံ ဇီဝိတံ’ (ကြာမြင့်စွာ အသက်ရှည်ခြင်း)၊ ‘ဘဒ္ဒံ ကလျာဏံ အတ္ထံ ပယောဇနံ၊ ကုသလံ အနာမယံ၊ ဟိတံ ပထျံ သုခံ သာတံ ဘောတော ဟောတု’ (အရှင်အား ကောင်းခြင်း၊ ကောင်းမြတ်ခြင်း၊ အကျိုးရှိခြင်း၊ အသုံးဝင်ခြင်း၊ ကျန်းမာခြင်း၊ အနာကင်းခြင်း၊ အကျိုးစီးပွားဖြစ်ခြင်း၊ သင့်လျော်ခြင်း၊ ချမ်းသာခြင်း၊ သာယာခြင်း ဖြစ်ပါစေ)၊ ‘သာဓု သမ္မုတိ မေတဿ’ (ငါ၏ ဤသဘောတူညီချက်သည် ကောင်း၏)၊ ‘ပုတ္တဿာဝိကရေယျ ဂုယှမတ္ထံ’ (သားအား လျှို့ဝှက်အပ်သော အနက်ကို ထင်ရှားစွာ ပြုရာ၏)၊ ‘တဿ မေ သက္ကော ပါတုရဟောသိ’ (ထိုငါအား သိကြားမင်းသည် ထင်ရှားဖြစ်လာ၏)၊ ‘တဿ ပဟိဏေယျ’ (ထိုသူအား စေလွှတ်ရာ၏)၊ ‘ဘိက္ခူနံ ဒုတံ ပါဟေသိ’ (ရဟန်းတို့အား တမန်ကို စေလွှတ်ပြီ)၊ ‘ကပ္ပတိ သမဏာနံ အာယောဂေါ’ (ရဟန်းတို့အား အားထုတ်ခြင်းသည် အပ်စပ်၏)၊ ‘ဧကဿ ဒွိန္နံ တိဏ္ဏံ ဝါ ပဟောတိ’ (တစ်ယောက်၊ နှစ်ယောက် သို့မဟုတ် သုံးယောက်အား လုံလောက်၏)၊ ‘ဥပမံ တေ ကရိဿာမိ’ (သင့်အား ဥပမာ ပြုအံ့)၊ ‘အဉ္ဇလိံ တေ ပဂ္ဂဏှာမိ’ (သင့်အား လက်အုပ်ချီအံ့)၊ ‘တဿ ဖာသု’ (ထိုသူအား ချမ်းသာခြင်း)၊ ‘လောကဿတ္ထော’ (လောက၏ အကျိုးစီးပွား)၊ ‘နမော တေ ပုရိသာဇည’ (ယောက်ျားမြတ် ဖြစ်တော်မူသော အရှင်အား ရှိခိုးပါ၏)၊ ‘သောတ္ထိ တဿ’ (ထိုသူအား ဘေးကင်းခြင်း ဖြစ်ပါစေ)၊ ‘အလံ မလ္လော မလ္လဿ’ (နပန်းသမားသည် နပန်းသမားအား တားမြစ်ခြင်းငှာ တန်၏)၊ ‘သမတ္ထော မလ္လော မလ္လဿ’ (နပန်းသမားသည် နပန်းသမားအား ယှဉ်ခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်၏)၊ ‘တဿ ဟိတံ’ (ထိုသူ၏ အကျိုးစီးပွား)၊ ‘တဿ သုခံ’ (ထိုသူ၏ ချမ်းသာခြင်း)၊ ‘သွာဂတံ တေ မဟာရာဇ’ (မြတ်သောမင်းကြီး၊ သင်မင်းကြီးအား ကောင်းသော လာခြင်း ဖြစ်ပါစေ) စသည်တို့၌ ခပ်သိမ်းသော နေရာတို့တွင် သမ္ဗန္ဓအနက်၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ် သက်၏။ ဤသို့ သဘောရှိသော အခြားသော အရာတို့ကိုလည်း ပါဠိတော် နယနည်းအတိုင်း သိအပ်ကုန်၏။

26. Pañcamyavadhismā.

၂၆. အပိုင်းအခြား ‘အဝဓိ’ အနက်မှ ပဉ္စမီဝိဘတ် သက်၏။

Padatthāvadhismā pañcamīvibhatti hoti. Gāmasmā āgacchatu, evaṃ corasmā bhāyati, corasmā uttasati, orasmā tāyati, corasmā rakkhatīti, sace bhāyatha dukkhassa, pamāde bhayadassivā, tasanti daṇḍassāti chaṭṭhī sattamiyopi honteva sambandhādhāravacanicchāyaṃ.

ပုဒ်၏ အနက်ဖြစ်သော အပိုင်းအခြား ‘အဝဓိ’ မှ ပဉ္စမီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) ‘ဂါမသ္မာ အာဂစ္ဆတု’ (ရွာမှ လာပါစေ)၊ ထို့အတူ ‘စောရသ္မာ ဘာယတိ’ (ခိုးသူမှ ကြောက်၏)၊ ‘စောရသ္မာ ဥတ္တသတိ’ (ခိုးသူမှ ထိတ်လန့်၏)၊ ‘ဩရသ္မာ တာယတိ’ (ဤဘက်ကမ်းမှ ကာကွယ်၏)၊ ‘စောရသ္မာ ရက္ခတိ’ (ခိုးသူမှ စောင့်ရှောက်၏) ဟု ဖြစ်၏။ ‘သစေ ဘာယထ ဒုက္ခဿ’ (အကယ်၍ ဆင်းရဲမှ ကြောက်ကုန်အံ့)၊ ‘ပမာဒေ ဘယဒဿိဝါ’ (မေ့လျော့ခြင်း၌ ဘေးကို ရှုလေ့ရှိသည်ဖြစ်၍)၊ ‘တသန္တိ ဒဏ္ဍဿ’ (မင်းဒဏ်မှ ထိတ်လန့်ကုန်၏) စသည်တို့၌မူ ပတ်သက်မှု (သမ္ဗန္ဓ) နှင့် တည်ရာ (အာဓာရ) အနက်တို့ကို ဖော်ပြလိုသောကြောင့် ဆဋ္ဌီဝိဘတ်နှင့် သတ္တမီဝိဘတ်တို့သည်လည်း ဖြစ်ကုန်၏။

Ajjhenā parājeti, paṭipakkhe parājetīti savisayāva vibhattiyo. Sace kevaṭṭassa parajjissāmīti chaṭṭhīpi hoti sambandhavacanicchāyaṃ. Yavehi gāvo vāreti, pāpā cittaṃ nivāraye, kāke rakkhati taṇḍulāti savisayeva pañcamī. Cittaṃ rakkhetha medhāvīti dutiyāva dissati kammatthe. Upajjhāyā antaradhāyati[Pg.77], upajjhāyā adhite, kāmato jāyate sokoti savisaye pañcamī.

‘အဇ္ဈေနာ ပရာဇေတိ’ (စာသင်ခြင်းမှ ငြီးငွေ့၏)၊ ‘ပဋိပက္ခေ ပရာဇေတိ’ (ဆန့်ကျင်ဘက်ရန်သူ၌ ရှုံး၏) ဟူသည်တို့၌ မိမိတို့ သက်ဆိုင်ရာ ဝိဘတ်များသာ ဖြစ်ကုန်၏။ ‘သစေ ကေဝဋ္ဋဿ ပရဇ္ဇိဿာမိ’ (အကယ်၍ ကေဝဋ္ဋအား ရှုံးအံ့) ဟူရာ၌မူ သမ္ဗန္ဓအနက်ကို ဖော်ပြလိုသဖြင့် ဆဋ္ဌီဝိဘတ်လည်း ဖြစ်၏။ ‘ယဝေဟိ ဂါဝေါ ဝါရေတိ’ (မုယောစပါးတို့မှ နွားတို့ကို တားမြစ်၏)၊ ‘ပါပါ စိတ္တံ နိဝါရယေ’ (မကောင်းမှုမှ စိတ်ကို တားမြစ်ရာ၏)၊ ‘ကာကေ ရက္ခတိ တ難ုလာ’ (ဆန်စပါးမှ ကျီးတို့ကို စောင့်ရှောက်၏ [တားဆီး၏]) ဟူသည်တို့၌ မိမိတို့ သက်ဆိုင်ရာ ပဉ္စမီဝိဘတ်သာ ဖြစ်၏။ ‘စိတ္တံ ရက္ခေထ မေဓာဝီ’ (ပညာရှိသည် စိတ်ကို စောင့်ရှောက်ရာ၏) ဟူရာ၌ ကံအနက်၌ ဒုတိယဝိဘတ်ကိုသာ တွေ့ရ၏။ ‘ဥပဇ္ဈာယာ အန္တရဓာယတိ’ (ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာမှ ကွယ်ပျောက်၏)၊ ‘ဥပဇ္ဈာယာ အဓိတေ’ (ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာထံမှ သင်အံ့၏)၊ ‘ကာမတော ဇာယတေ သောကော’ (ချစ်ခင်ခြင်းမှ စိုးရိမ်ခြင်း ဖြစ်၏) ဟူသည်တို့၌ သက်ဆိုင်ရာ ပဉ္စမီဝိဘတ်သာ ဖြစ်ကုန်၏။

Tattheva-ntaradhāyi su, naṭassa suṇoti, padumaṃ tattha jāyethāti sattamīchaṭṭhiyopi honteva savisaye. Himavantā pabhavati gaṅgā, pāṇātipātā viramassu khippaṃ, añño devadattā, bhinno devadattāti savisayeva pañcamī. Evaṃ ārā so āsavakkhayā, itaro devadattā, uddhaṃ pādatalā adho kesamatthakā, pubbo gāmā, pubbeva sambodhā, tato paraṃ, tato aparena samayena, tatuttarinti. Sambandhavacanicchāyaṃ chaṭṭhīpi purato gāmassa, dakkhiṇato gāmassa, upari pabbatassa, heṭṭhā pāsādassāti. Pāsādamāruyha pekkhati pāsādā pekkhati, āsane upavisitvā pekkhati āsanā pekkhatīti avadhivacanicchāyaṃ pañcamī.

ထို (ဥပမာများ) ၌ပင် 'ထိုအရပ်၌ပင် ကွယ်ပျောက်လေပြီ' (တတ္ထေဝန္တရဓာယိ သု)၊ 'ကချေသည်၏ စကားကို ကြား၏' (နဋဿ သုဏောတိ)၊ 'ထိုအရပ်၌ ကြာသည် ပေါက်ရာ၏' (ပဒုမံ တတ္ထ ဇာယေထ) ဟူသော သာဓကတို့၌ မိမိတို့၏ အနက်အလိုက် သတ္တမီဝိဘတ်နှင့် ဆဋ္ဌီဝိဘတ်တို့သည်လည်း ဖြစ်ကြကုန်သည်သာတည်း။ 'ဟိမဝန္တာတောင်မှ ဂင်္ဂါမြစ်သည် စီးဆင်း၏' (ဟိမဝန္တာ ပဘဝတိ ဂင်္ဂါ)၊ 'သူ့အသက်သတ်ခြင်းမှ လျင်စွာ ရှောင်ကြဉ်လော့' (ပါဏာတိပါတာ ဝိရမဿု ခိပ္ပံ)၊ 'ဒေဝဒတ်နှင့် တပါးခြားနားသူ' (အညော ဒေဝဒတ္တာ)၊ 'ဒေဝဒတ်နှင့် ကွဲပြားသူ' (ဘိန္နော ဒေဝဒတ္တာ) ဟူ၍ မိမိတို့၏ အနက်အလိုက် ပဉ္စမီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် 'ထိုသူသည် အာသဝေါကုန်ရာ (နိဗ္ဗာန်) မှ ဝေးကွာ၏' (အာရာ သော အာသဝက္ခယာ)၊ 'ဒေဝဒတ်မှ တပါးသောသူ' (ဣတရော ဒေဝဒတ္တာ)၊ 'ခြေဖဝါးမှ အထက်၊ ဆံပင်အဖျားမှ အောက်' (ဥဒ္ဓံ ပါဒတလာ အဓော ကေသမတ္ထကာ)၊ 'ရွာ၏ အရှေ့ (သို့မဟုတ် ရွာမှ အရှေ့)' (ပုဗ္ဗော ဂါမာ)၊ 'ပုဗ္ဗေဝ သမ္ဗောဓာ'၊ 'ထိုမှ နောက်' (တတော ပရံ)၊ 'ထိုမှ နောက်ထပ်သော အခါ၌' (တတော အပရေန သမယေန)၊ 'ထိုထက် အလွန်' (တတုတ္တရိံ) ဟု ရှိ၏။ စပ်သွယ်မှုကို ပြောလိုသောအခါ (သမ္ဗန္ဓဝစနိစ္ဆာယံ) 'ရွာ၏ ရှေ့၌' (ပုရတော ဂါမဿ)၊ 'ရွာ၏ တောင်ဘက်၌' (ဒက္ခိဏတော ဂါမဿ)၊ 'တောင်၏ အထက်၌' (ဥပရိ ပဗ္ဗတဿ)၊ 'ပြာသာဒ်၏ အောက်၌' (ဟေဋ္ဌာ ပါသာဒဿ) ဟူ၍ ဆဋ္ဌီဝိဘတ်လည်း ဖြစ်၏။ 'ပြာသာဒ်သို့ တက်၍ ကြည့်၏' ဟူသော အနက်၌ 'ပြာသာဒ်မှ ကြည့်၏' (ပါသာဒါ ပေက္ခတိ)၊ 'နေရာ၌ ထိုင်၍ ကြည့်၏' ဟူသော အနက်၌ 'နေရာမှ ကြည့်၏' (အာသနာ ပေက္ခတိ) ဟူ၍ အပိုင်းအခြားကို ပြောလိုသောအလို (အဝဓိဝစနိစ္ဆာယံ) အားဖြင့် ပဉ္စမီဝိဘတ် ဖြစ်၏။

Pucchānākhyānesu kuto bhavaṃ? Pātaṭaliputtasmāti. Tathā desakālamānepi pāṭaliputtasmā rājagahaṃ satta yojanāni, sattasu yojanesūti vā. Evaṃ ito tiṇṇaṃ māsāna-maccayenāti, kicchāladdhanti guṇe pañcamī. Kicchena me adhigatanti hetumhi karaṇe vā tatiyā. Evaṃ thokā mutto, thokena muttoti. Thokaṃ calatīti kiriyāvisesane kammani dutiyā.

မေးခွန်းနှင့် အဖြေတို့၌ 'အရှင်သည် အဘယ်မှ လာသနည်း' (ကုတော ဘဝံ?)၊ 'ပါဋလိပုတ်ပြည်မှတည်း' (ပါဋလိပုတ္တသ္မာ) ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ထို့အတူ အရပ်၊ အချိန်၊ အတိုင်းအတာတို့၌လည်း 'ပါဋလိပုတ်ပြည်မှ ရာဇဂြိုဟ်သည် ခုနစ်ယူဇနာ ကွာဝေး၏' (ပါဋလိပုတ္တသ္မာ ရာဇဂဟံ သတ္တ ယောဇနာနိ) သို့မဟုတ် 'ခုနစ်ယူဇနာ၌' (သတ္တသု ယောဇနေသု) ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် 'ယခုမှ သုံးလလွန်သဖြင့်' (ဣတော တိဏ္ဏံ မာသာနမစ္စယေန) ဟု ရှိ၏။ 'ပင်ပင်ပန်းပန်း ရအပ်သော' (ကိစ္ဆာလဒ္ဓံ) ဟူသော ဂုဏ်၌ ပဉ္စမီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ 'ငါသည် ခဲယဉ်းစွာ ရအပ်၏' (ကိစ္ဆေန မေ အဓိဂတံ) ဟူသော အကြောင်း (ဟေတု) သို့မဟုတ် ကရဏ၌ တတိယီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် 'နည်းနည်းဖြင့် လွတ်၏' (ထောကာ မုတ္တော)၊ 'နည်းနည်းဖြင့် လွတ်၏' (ထောကေန မုတ္တော) ဟု ရှိ၏။ 'အနည်းငယ် လှုပ်ရှား၏' (ထောကံ စလတိ) ဟူသော ကြိယာဝိသေသန၌ ကံအနက်ဖြင့် ဒုတိယီဝိဘတ် ဖြစ်၏။

Dūranti katthayogepi savisayeva pañcamīchaṭṭhiyo siyuṃ, dūraṃ gāmasmā, antikaṃ gāmasmā, dūraṃ gāmassa, antikaṃ gāmassāti, dūranti katthehi tu sabbāva savisaye siyuṃ bādhakābhāvā dūro gāmo, antiko gāmotvevamādi.

'ဝေးသော' စသော ပုဒ်တို့နှင့် ယှဉ်ရာ၌လည်း မိမိတို့ အနက်အလိုက် ပဉ္စမီဝိဘတ်၊ ဆဋ္ဌီဝိဘတ်တို့သည် ဖြစ်ရာကုန်၏။ 'ရွာမှ ဝေးသောအရပ်' (ဒူရံ ဂါမသ္မာ)၊ 'ရွာမှ နီးသောအရပ်' (အန္တိကံ ဂါမသ္မာ)၊ 'ရွာ၏ အဝေး' (ဒူရံ ဂါမဿ)၊ 'ရွာ၏ အနီး' (အန္တိကံ ဂါမဿ) ဟူ၍ ဖြစ်၏။ 'ဝေးသော' စသော ပုဒ်တို့နှင့် ယှဉ်ရာ၌မူကား တားမြစ်ချက်မရှိသောကြောင့် မိမိတို့ အရာအားလုံး၌ ဖြစ်ရာကုန်၏။ 'ဝေးသောရွာ' (ဒူရော ဂါမော)၊ 'နီးသောရွာ' (အန္တိကော ဂါမော) စသည်တို့ကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

Keci [Pg.78] panāhu ‘asattavacanahetehi pāṭipadikatthe dutiyātatiyāpañcamīsattamiyo, sattavacanehi tu sabbāva savisaye’ti, te panaññeheva paṭikkhittā. Dūraṃ maggo, antikaṃ maggoti kiriyāvisesanaṃ… bhūdhātussa gammamānattā. Visuddho lobhanīyehi dhammehi, parimutto so dukkhasmā vivicceva kāmehi, gambhīrato ca puthulato ca yojanaṃ, āyāmena yojanaṃ, tato pabhuti, yato sarāmi attānanti savisayeva vibhattiyo.

အချို့သော ဆရာတို့မူကား 'သတ္တ (ခုနစ်) ဟူသော စကားနှင့် အကြောင်းတို့ကို ချန်လှပ်၍ ပုဒ်ရင်းအနက်၌ ဒုတိယီ၊ တတိယီ၊ ပဉ္စမီ၊ သတ္တမီဝိဘတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ သတ္တဟူသော စကားတို့ဖြင့်မူကား မိမိတို့အရာအားလုံး၌ ဖြစ်ကုန်၏' ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုစကားကိုမူကား အခြားသောဆရာတို့က ငြင်းပယ်ကြကုန်၏။ 'ခရီးသည် ဝေး၏' (ဒူရံ မဂ္ဂေါ)၊ 'ခရီးသည် နီး၏' (အန္တိကံ မဂ္ဂေါ) ဟူသည်မှာ 'ဘူ' ဓာတ်ကို သိသာစေသောကြောင့် ကြိယာဝိသေသန ဖြစ်၏။ 'လောဘဖြစ်ဖွယ်တရားတို့မှ စင်ကြယ်၏' (ဝိသုဒ္ဓေါ လောဘနီယေဟိ ဓမ္မေဟိ)၊ 'ထိုသူသည် ဆင်းရဲမှ လွတ်မြောက်၏' (ပရိမုတ္တော သော ဒုက္ခသ္မာ)၊ 'ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်' (ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟိ)၊ 'အနက်အားဖြင့် လည်းကောင်း၊ အပြန့်အားဖြင့် လည်းကောင်း တစ်ယူဇနာ ရှိ၏' (gambhīrato ca puthulato ca yojanaṃ)၊ 'အလျားအားဖြင့် တစ်ယူဇနာ ရှိ၏' (အာယာမေန ယောဇနံ)၊ 'ထိုမှစ၍' (တတော ပဘုတိ)၊ 'ငါသည် မိမိကိုယ်ကို အောက်မေ့မိသည့် အခါမှစ၍' (ယတော သရာမိ အတ္တာနံ) ဟူ၍ မိမိတို့၏ အနက်အလိုက် ဝိဘတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

27. Apaparīhi vajjane.

၂၇. ရှောင်ကြဉ်ခြင်းအနက်၌ 'အပ'၊ 'ပရိ' သဒ္ဒါတို့နှင့် ယှဉ်လျှင် (ပဉ္စမီဝိဘတ် ဖြစ်၏)။

Vajjane vattamānehi apaparīhi yoge pañcamī hoti. Apa sālāya āyanti vāṇijā, pari sālāya āyanti vāṇijā, sālaṃ vajjetvāti attho. Vajjaneti kiṃ? Rukkhaṃ parivijjotate vijju. Āpāṭaliputtasmā vassi devoti mariyādā-bhividhīsvavadhi visayeva pañcamī, vinā pāṭaliputtena saha veti viseso, evaṃ yāva pāṭaliputtasmā vassi devoti.

ရှောင်ကြဉ်ခြင်းအနက်၌ ရှိကုန်သော 'အပ'၊ 'ပရိ' သဒ္ဒါတို့နှင့် ယှဉ်လျှင် ပဉ္စမီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ 'ကုန်သည်တို့သည် ဇရပ်ကို ချန်လှပ်၍ လာကြကုန်၏' (အပ သာလာယ အာယန္တိ ဝါဏိဇာ)၊ 'ကုန်သည်တို့သည် ဇရပ်ကို ချန်လှပ်၍ လာကြကုန်၏' (ပရိ သာလာယ အာယန္တိ ဝါဏိဇာ)၊ ဇရပ်ကို ရှောင်ကြဉ်၍ဟု အနက်ရ၏။ 'ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၌' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ 'လျှပ်စစ်ပြက်ခြင်းသည် သစ်ပင်ကို ပတ်၍ ထွန်းလင်း၏' (ရုက္ခံ ပရိဝိဇ္ဇောတတေ ဝိဇ္ဇု) ဟူသော သာဓကကြောင့် ဖြစ်၏။ 'ပါဋလိပုတ်ပြည်တိုင်အောင် မိုးရွာ၏' (အာပါဋလိပုတ္တသ္မာ ဝဿိ ဒေဝေါ) ဟူ၍ အပိုင်းအခြား (မရိယာဒါ) နှင့် အကုန်အကျုံး (အဘိဝိဓိ) တို့၌ အပိုင်းအခြားအနက်သက်သက်ဖြင့် ပဉ္စမီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ ပါဋလိပုတ်ပြည်ကို ချန်လှပ်၍ ဖြစ်စေ၊ ပါဋလိပုတ်ပြည်နှင့် အတူတကွ ဖြစ်စေ ဟူသော ထူးခြားချက် ရှိ၏။ ဤသို့လျှင် 'ပါဋလိပုတ်ပြည်တိုင်အောင် မိုးရွာ၏' (ယာဝ ပါဋလိပုတ္တသ္မာ ဝဿိ ဒေဝေါ) ဟုလည်း ရှိ၏။

28. Paṭinidhipaṭidānesu patinā.

၂၈. ကိုယ်စားပြုခြင်းနှင့် တုံ့ပြန်ပေးဆပ်ခြင်းအနက်၌ 'ပတိ' သဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်သော် (ပဉ္စမီဝိဘတ် ဖြစ်၏)။

Paṭinidhimhi paṭidāne ca vattamānena patinā yoge nāmasmā pañcamī vibhatti hoti. Buddhasmā pati sāriputto, ghatamassa tesasmā pati dadāti, paṭinidhipaṭidānesūti kiṃ? Rukkhaṃ pati vijjotate.

ကိုယ်စားပြုခြင်း (ပဋိနိဓိ) နှင့် တုံ့ပြန်ပေးဆပ်ခြင်း (ပဋိဒါန) အနက်၌ ရှိသော 'ပတိ' သဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်လျှင် နာမ်ပုဒ်မှ ပဉ္စမီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ 'မြတ်စွာဘုရား၏ ကိုယ်စား ရှင်သာရိပုတ္တရာ ဖြစ်၏' (ဗုဒ္ဓသ္မာ ပတိ သာရိပုတ္တော)၊ 'ဤသူအား နှမ်းဆီ၏ ကိုယ်စား ထောပတ်ကို ပေး၏' (ဃတမဿ တေသသ္မာ ပတိ ဒဒါတိ)။ 'ကိုယ်စားပြုခြင်း၊ တုံ့ပြန်ပေးဆပ်ခြင်းတို့၌' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ 'သစ်ပင်သို့ ဦးတည်၍ ထွန်းလင်း၏' (ရုက္ခံ ပတိ ဝိဇ္ဇောတတေ) ဟူသော သာဓကကြောင့် ဖြစ်၏။

29. Rite dutiyā ca.

၂၉. 'ရိတေ' သဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်လျှင် (ပဉ္စမီဝိဘတ်သာမက) ဒုတိယီဝိဘတ်လည်း ဖြစ်၏။

Ritesaddena [Pg.79] yoge nāmasmā dutiyā hoti pañcamī ca. Rite saddhammaṃ, rite saddhammā.

'ရိတေ' သဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်လျှင် နာမ်ပုဒ်မှ ဒုတိယီဝိဘတ် ဖြစ်၏၊ ပဉ္စမီဝိဘတ်လည်း ဖြစ်၏။ 'သူတော်ကောင်းတရားမှ တစ်ပါး' (ရိတေ သဒ္ဓမ္မံ)၊ 'သူတော်ကောင်းတရားမှ တစ်ပါး' (ရိတေ သဒ္ဓမ္မာ)။

30. Vinā-ññatra tatiyā ca.

၃၀. 'ဝိနာ'၊ 'အညတြ' သဒ္ဒါတို့နှင့် ယှဉ်လျှင် တတိယီဝိဘတ်လည်း (ဒုတိယီ၊ ပဉ္စမီဝိဘတ်တို့လည်း) ဖြစ်၏။

Vinā-ññatrasaddehi yoge nāmasmā tatiyā ca hoti dutiyā pañcamiyo ca. Vinā vātena, vinā vātaṃ, vinā vātasmā, aññatra ekena piṇḍapātanīhārakena, aññatra dhammaṃ, aññatra dhammā.

'ဝိနာ'၊ 'အညတြ' သဒ္ဒါတို့နှင့် ယှဉ်လျှင် နာမ်ပုဒ်မှ တတိယီဝိဘတ် ဖြစ်၏၊ ဒုတိယီဝိဘတ်နှင့် ပဉ္စမီဝိဘတ်တို့လည်း ဖြစ်ကုန်၏။ 'လေမရှိဘဲ' (ဝိနာ ဝါတေန)၊ 'လေမရှိဘဲ' (ဝိနာ ဝါတံ)၊ 'လေမရှိဘဲ' (ဝိနာ ဝါတသ္မာ)၊ 'ဆွမ်းခံထွက်သော ရဟန်းတစ်ပါးကို ချန်လှပ်၍' (အညတြ ဧကေန ပိဏ္ဍပါတနီဟာရကေန)၊ 'တရားမှတစ်ပါး' (အညတြ ဓမ္မံ)၊ 'တရားမှတစ်ပါး' (အညတြ ဓမ္မာ)။

31. Puthanānāhi.

၃၁. 'ပုထု'၊ 'နာနာ' သဒ္ဒါတို့နှင့် ယှဉ်သော် (တတိယီ၊ ပဉ္စမီဝိဘတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏)။

Etehi yoge tatiyā hoti pañcamī ca. Puthageva janena, puthageva janasmā, janena nānā, janasmā nānā.

ဤသဒ္ဒါတို့နှင့် ယှဉ်လျှင် တတိယီဝိဘတ် ဖြစ်၏၊ ပဉ္စမီဝိဘတ်လည်း ဖြစ်၏။ 'လူသားနှင့် တခြားစီသာလျှင်' (ပုထဂေဝ ဇနေန)၊ 'လူသားမှ တခြားစီသာလျှင်' (ပုထဂေဝ ဇနသ္မာ)၊ 'လူသားနှင့် တခြားစီ' (ဇနေန နာနာ)၊ 'လူသားမှ တခြားစီ' (ဇနသ္မာ နာနာ)။

32. Sattamyādhāre.

၃၂. အာဓာရ (တည်ရာ) အနက်၌ သတ္တမီဝိဘတ် ဖြစ်၏။

Kiriyādhāra bhūta kattu kammānaṃ dhāraṇena yo kiriyāyādhāro tasmiṃ kārake nāmasmā sattamī hoti. Kaṭe nisīdati (devadatto), thāliyaṃ odanaṃ pacati, ākāse sakunā, bhilesu telaṃ, gaṅgāyaṃ vajo.

ကြိယာ၏ တည်ရာ ဖြစ်ကုန်သော ကတ္တား၊ ကံတို့ကို ဆောင်ယူထားခြင်းဖြင့် ကြိယာ၏ တည်ရာ ဖြစ်သော ထိုကာရက၌ နာမ်ပုဒ်မှ သတ္တမီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ '(ဒေဝဒတ်သည်) ဖျာ၌ ထိုင်၏' (ကဋေ နိသီဒတိ)၊ 'အိုး၌ ထမင်းကို ချက်၏' (ထာလိယံ ဩဒနံ ပစတိ)၊ 'ကောင်းကင်၌ ငှက်တို့ ရှိကုန်၏' (အာကာသေ သကုဏာ)၊ 'နှမ်းတို့၌ ဆီရှိ၏' (ဘိလေသု တေလံ)၊ 'ဂင်္ဂါမြစ်၌ နွားခြံ ရှိ၏' (ဂင်္ဂါယံ ဝဇော)။

33. Nimitte.

၃၃. အကြောင်း (နိမိတ္တ) အနက်၌ သတ္တမီဝိဘတ် ဖြစ်၏။

Nimittatthe sattamī hoti. Ajinamhi haññate dīpi, musāvāde pācitthiyaṃ.

အကြောင်း (နိမိတ္တ) အနက်၌ သတ္တမီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ 'သားရေအတွက်ကြောင့် သစ်ကျားကို သတ်အပ်၏' (အဇိနမှိ ဟညတေ ဒီပိ)၊ 'မုသာဝါဒကို ပြောခြင်းကြောင့် ပါစိတ်အာပတ် သင့်၏' (မုသာဝါဒေ ပါစိတ္ထိယံ)။

34. Yabbhāvobhāvalakkhaṇaṃ.

၃၄. အကြင် (ကတ္တား၊ ကံတို့၏) အမူအရာသည် အခြားအမူအရာ၏ မှတ်ကြောင်း ဖြစ်သော် (ထိုမှတ်ကြောင်း ဖြစ်သော အမူအရာရှိသော ပုဒ်မှ သတ္တမီဝိဘတ် ဖြစ်၏)။

Yassa [Pg.80] bhāvo bhāvantarassa lakkhaṇaṃ bhavati, tato sattamī hoti. Gāvīsu duyhamānāsu gato, duddhāsu āgato. Bhāvoti kiṃ? Yo jaṭāhi so bhuñjati. Bhāvalakkhaṇanti kiṃ? Yo bhuñjati so devadatto, ‘‘akāle vassati tassa, tāle tassa na vassatī’’ti visayasattamī.

အကြင်သူ၏ အမူအရာသည် အခြားသော အမူအရာ၏ မှတ်ကြောင်း ဖြစ်၏၊ ထို (မှတ်ကြောင်းပြပုဒ်) မှ သတ္တမီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ 'နွားမတို့ကို ညှစ်နေစဉ်အတွင်း သွားလေ၏' (gāvīsu duyhamānāsu gato)၊ 'ညှစ်ပြီးသောအခါ ပြန်လာ၏' (ဒုဒ္ဓါသု အာဂတော)။ 'အမူအရာ (ဘာဝ)' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ 'အကြင်သူသည် ဆံထုံးတို့ဖြင့် ဖြစ်၏၊ ထိုသူသည် စား၏' (ယော ဇဋာဟိ သော ဘုဉ္ဇတိ) ဟူသော သာဓကကြောင့် ဖြစ်၏။ 'အမူအရာ၏ မှတ်ကြောင်း (ဘာဝလက္ခဏ)' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ 'အကြင်သူသည် စား၏၊ ထိုသူသည် ဒေဝဒတ်တည်း' (ယော ဘုဉ္ဇတိ သော ဒေဝဒတ္တော) ဟူသော သာဓကကြောင့် ဖြစ်၏။ 'အခါမဟုတ်ဘဲ မိုးရွာသော် ထိုသူအား ထန်းတော၌ မရွာ' (အကာလေ ဝဿတိ တဿ၊ တာလေ တဿ န ဝဿတိ) ဟူသည်ကား ဝိသယသတ္တမီ ဖြစ်၏။

35. Chaṭṭhī cānādare.

၃၅. မရိုသေခြင်း (အနာဒရ) ကို ပြလိုသော် ဆဋ္ဌီဝိဘတ်လည်း (သတ္တမီဝိဘတ်လည်း) ဖြစ်၏။

Yassa bhāvo bhāvantarassa lakkhaṇaṃ bhavati, tato chaṭṭhī bhavati sattamī ca anādare gamyamāne. ‘‘Ākoṭayanto so neti, sivirājassa pekkhato’’, ‘‘maccu gacchati ādāya, pekkhamāne mahājane’’.

အကြင်သူ၏ အမူအရာသည် အခြားသော အမူအရာ၏ မှတ်ကြောင်း ဖြစ်၏၊ မရိုသေခြင်း (အနာဒရ) အနက်ကို သိစေလိုသော် ထို (မှတ်ကြောင်းပြပုဒ်) မှ ဆဋ္ဌီဝိဘတ်လည်း ဖြစ်၏၊ သတ္တမီဝိဘတ်လည်း ဖြစ်၏။ 'သိဝိမင်းကြီး ကြည့်ရှုနေစဉ်အတွင်း (ငိုယိုကာ) ခေါက်၍ ခေါ်ဆောင်သွား၏' (အာကောဋယန္တော သော နေတိ၊ သိဝိရာဇဿ ပေက္ခတော)၊ 'လူအပေါင်းတို့ ကြည့်ရှုနေစဉ်အတွင်း သေမင်းသည် (အသက်ကို) ယူဆောင်၍ သွား၏' (မစ္စု ဂစ္ဆတိ အာဒါယ၊ ပေkkhamaane mahaajane)။

Gunnaṃ sāmīti sambandhe chaṭṭhī, gosu sāmīti visayasattamī, evaṃ gunnamissaro, gosvissaro, gunnaṃ adhipati, gosu adhipati, gunnaṃ dāyādo, gosu dāhādo, dunnaṃ sakkhi, gosu sakkhi, gunnaṃ patibhū, gosu patibhū, gunnaṃ pasūto, gosu pasūto, kusalā naccagītassa, kusalā naccagīte, āyutto kaṭakaraṇassa, āyutto kaṭakaraṇeti.

'နွားတို့၏ အရှင်' (ဂုန္နံ သာမီ) ဟူသော ပတ်သက်စပ်သွယ်မှု၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ 'နွားတို့၌ အရှင်' (ဂေါသု သာမီ) ဟူသော ဝိသယ၌ သတ္တမီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် 'နွားတို့၏ အစိုးရသူ' (ဂုန္နံ ဣဿရော)၊ 'နွားတို့၌ အစိုးရသူ' (ဂေါသွိဿရော)၊ 'နွားတို့၏ အကြီးအကဲ' (ဂုန္နံ အဓိပတိ)၊ 'နွားတို့၌ အကြီးအကဲ' (ဂေါသု အဓိပတိ)၊ 'နွားတို့၏ အမွေခံ' (ဂုန္နံ ဒါယာဒေါ)၊ 'နွားတို့၌ အမွေခံ' (ဂေါသု ဒါယာဒေါ)၊ 'နွားတို့၏ သက်သေ' (ဂုန္နံ သက္ခိ)၊ 'နွားတို့၌ သက်သေ' (ဂေါသု သက္ခိ)၊ 'နွားတို့၏ အာမခံသူ' (ဂုန္နံ ပဋိဘူ)၊ 'နွားတို့၌ အာမခံသူ' (ဂေါသု ပဋိဘူ)၊ 'နွားတို့မှ မွေးဖွားသူ (သို့မဟုတ် နွားကြောင့် ဖြစ်သူ)' (ဂုန္နံ ပသူတော)၊ 'နွားတို့၌ ဖြစ်သူ' (ဂေါသု ပသူတော)၊ 'ကခုန်သီဆိုခြင်း၌ လိမ္မာသူ' (ကုသလာ နစ္စဂီတဿ)၊ 'ကခုန်သီဆိုခြင်း၌ လိမ္မာသူ' (ကုသလာ နစ္စဂီတေ)၊ 'ဖျာရက်ခြင်း၌ လုံ့လရှိသူ' (အာယုတ္တော ကဋကရဏဿ)၊ 'ဖျာရက်ခြင်း၌ လုံ့လရှိသူ' (အာယုတ္တော ကဋကရဏေ) ဟူ၍ ဖြစ်၏။

Tathādhāravacanicchāyaṃ sattamī, bhikkhūsu abhivādenti, muddhani dhumbitvā, bāhāsu gahetvā, hatthesu piṇḍāya caranti, pathesu gacchanti, kadalīsu gaje rakkhantīti. Ñāṇasmiṃ pasannoti visayasattamī, ñāṇena pasannoti karaṇe tatiyā, evaṃ ñāṇasmiṃ ussukko ñāṇena ussukkoti.

ထို့အတူ တည်ရာ (အာဓာရ) ကို ပြောလိုသော အလိုအားဖြင့် သတ္တမီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ 'ရဟန်းတို့၌ (ရဟန်းတို့အား) ရှိခိုးကြကုန်၏' (ဘိက္ခူသု အဘိဝါဒေန္တိ)၊ 'ဦးခေါင်း၌ နမ်း၍' (မုဒ္ဓနိ စုမ္ဗိတွာ)၊ 'လက်မောင်းတို့၌ ကိုင်၍' (ဗာဟာသု ဂဟေတွာ)၊ 'လက်တို့၌ (သပိတ်ကို ကိုင်၍) ဆွမ်းအလို့ငှာ လှည့်လည်ကြကုန်၏' (ဟတ္ထေသု ပိဏ္ဍာယ စရန္တိ)၊ 'လမ်းတို့၌ သွားကြကုန်၏' (ပထေသု ဂစ္ဆန္တိ)၊ 'ငှက်ပျောတောတို့၌ ဆင်တို့ကို စောင့်ကြကုန်၏' (ကဒလီသု ဂဇေ ရက္ခန္တိ) ဟု ရှိ၏။ 'ဉာဏ်၌ ကြည်ညို၏' (ဉာဏသ္မိံ ပသန္နော) ဟူသည်ကား ဝိသယသတ္တမီ ဖြစ်၏။ 'ဉာဏ်ဖြင့် ကြည်ညို၏' (ဉာဏေန ပသန္နော) ဟူသည်ကား ကရဏ၌ တတိယီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် 'ဉာဏ်၌ အားထုတ်သူ' (ဉာဏသ္မိံ ဥဿုက္ကော)၊ 'ဉာဏ်ဖြင့် အားထုတ်သူ' (ဉာဏေန ဥဿုက္ကော) ဟူ၍ ဖြစ်၏။

36. Yato niddhāraṇaṃ.

၃၆. အကြင် (အပေါင်းအစု) မှ ခွဲထုတ်ခြင်း (နိဒ္ဓာရဏ) ပြုအပ်သော် (ထိုအပေါင်းအစုပြသော ပုဒ်မှ ဆဋ္ဌီဝိဘတ်၊ သတ္တမီဝိဘတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏)။

Jātiguṇakiriyāhi [Pg.81] samudāyatekadesassa puthakkaraṇaṃ niddhāraṇaṃ. Yato taṃ karīyati, tato chaṭṭhīsattamiyo honti. Sālayo sūkadhaññānaṃ pathyatamā, sālayo sūkadhaññesu pathyatamā, kaṇhā gāvīnaṃ sampannakhīratamā, kaṇhā gāvīsu sampannakhīratamā, gacchataṃ dhāvanto sīghatamo, gacchantesu dhāvanto sīghatamo. Sīlameva sutā seyyoti avadhimhiyeva pañcamī.

ဇာတ် (အမျိုးအစား)၊ ဂုဏ်၊ ကြိယာတို့ဖြင့် အစုအပေါင်းမှ တစ်စိတ်တစ်ဒေသကို သီးခြားခွဲထုတ်ခြင်းသည် 'နိဒ္ဓာရဏ' မည်၏။ အကြင် (အစုအပေါင်း) မှ ထိုသို့ ခွဲထုတ်ခြင်းကို ပြု၏၊ ထို (အစုအပေါင်းပြပုဒ်) မှ ဆဋ္ဌီဝိဘတ်၊ သတ္တမီဝိဘတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 'ကောက်ကြီးစပါးတို့သည် သုကဓာည (မုယောစပါးစသည်) တို့တွင် အကောင်းဆုံး ဖြစ်ကုန်၏' (သာလယော သူကဓညါနံ ပထျတမာ)၊ 'ကောက်ကြီးစပါးတို့သည် သုကဓာညတို့၌ အကောင်းဆုံး ဖြစ်ကုန်၏' (သာလယော သူကဓညေသု ပထျတမာ)။ 'နွားနက်မသည် နွားမတို့တွင် နို့ရည်အပြည့်စုံဆုံး ဖြစ်၏' (ကဏှာ ဂါဝီနံ သမ္ပန္နခီရတမာ)၊ 'နွားနက်မသည် နွားမတို့၌ နို့ရည်အပြည့်စုံဆုံး ဖြစ်၏' (ကဏှာ ဂါဝီသု သမ္ပန္နခီရတမာ)။ 'သွားနေသူတို့တွင် ပြေးနေသူသည် အမြန်ဆုံး ဖြစ်၏' (ဂစ္ဆတံ ဓာဝန္တော သီဃတမော)၊ 'သွားနေသူတို့၌ ပြေးနေသူသည် အမြန်ဆုံး ဖြစ်၏' (ဂစ္ဆန္တေသု ဓာဝန္တော သီဃတမော)။ 'သီလသည်သာလျှင် အကြားအမြင် (သုတ) ထက် မြတ်၏' (သီလမေဝ သုတာ သေယျော) ဟူသည်ကား အပိုင်းအခြား (အဝဓိ) သက်သက်၌သာ ပဉ္စမီဝိဘတ် ဖြစ်၏။

37. Paṭhamātthamatte.

၃၇. ပထမဝိဘတ်၏ အနက်သက်သက် (ပုဒ်ရင်းအနက်သက်သက်) ၌ ပထမဝိဘတ် ဖြစ်၏။

Nāmassābhidheyyamatte paṭhamāvibhatti hoti. Rukkho. Itthi pumā napuṃsakanti liṅgampi saddatthova, tathā doṇo khārī āḷhakanti parimāṇampi saddatthova, eko dve bahavoti saṅkhyāpi saddatthova.

နာမ်၏ ဟောအပ်သော အနက်သက်သက် (ပုဒ်ရင်းအနက်သက်သက်) ၌ ပထမဝိဘတ် ဖြစ်၏။ သာဓကကား- 'သစ်ပင်' (ရုက္ခော)။ 'မိန်းမ' (ဣတ္ထိ)၊ 'ယောက်ျား' (ပုမာ)၊ 'နပုန်း' (နပုံသကံ) ဟူသော လိင်သည်လည်း သဒ္ဒါ၏ အနက်သက်သက်ပင် ဖြစ်၏။ ထို့အတူ 'ဒေါဏ' (ဒေါဏော)၊ 'ခါရီ' (ခါရီ)၊ 'အာဠှက' (အာဠှကံ) ဟူသော အတိုင်းအတာ (ပရိမာဏ) သည်လည်း သဒ္ဒါ၏ အနက်သက်သက်ပင် ဖြစ်၏။ 'တစ်ယောက်' (ဧကော)၊ 'နှစ်ယောက်' (ဒွေ)၊ 'များစွာသောသူတို့' (ဗဟဝေါ) ဟူသော အရေအတွက် (သင်္ချာ) သည်လည်း သဒ္ဒါ၏ အနက်သက်သက်ပင် ဖြစ်၏။

38. Āmantaṇe.

၃၈. နှိုးဆော်ခေါ်ဆိုခြင်း (အာမန္တန) အနက်၌ (ပထမဝိဘတ် ဖြစ်၏)။

Sato saddenābhimukhīkaraṇamāmantaṇaṃ. Tasmiṃ visaye paṭhamā vibhatti hoti. Bhopurisa, bhokkatthi, bho napuṃsaka.

ထင်ရှားရှိသော သူအား အသံဖြင့် မိမိသို့ မျက်နှာမူစေခြင်းသည် အာမန္တန (ဟစ်ခေါ်ခြင်း) မည်၏။ ထိုအရာ၌ ပထမာဝိဘတ် ဖြစ်၏။ ဘောပုရိသ (အို-ယောက်ျား)၊ ဘောက္ကတ္ထိ (အို-စားလိုသူ)၊ ဘောနပုံသက (အို-နပုန်း)။

39. Chaṭṭhī sambandhe.

၃၉. ဆဋ္ဌီဝိဘတ်သည် သမ္ဗန္ဓ (ပတ်သက်စပ်သွယ်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။

Kiriyākārakasañjāto assedambhāvahetuko sambandho nāma. Tasmiṃ chaṭṭhī vibhatti hoti. Rañño puriso, sarati rajjassāti sambandhe chaṭṭhī, rajjasambandhiniṃ satiṃ karotīti attho, kammavacanicchārantu dutiyāva sarati rajjaṃ. Tathā rajakassa vatthaṃ [Pg.82] dadāti, paharato piṭṭhiṃ dadāti, bālo pūrati pāpassa, amacce tāta jānāhi, dhīre atthassa kovide, divasassa tikkhattuṃ, sakiṃ pakkhassa, pūraṃ hiraññasuvaṇṇassa kumbhantvevamādi.

ကိရိယာနှင့် ကာရကတို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော၊ "ဤသူ၏ ဥစ္စာဖြစ်၏" ဟူသော အပြားအဖြစ်လျှင် အကြောင်းရှိသော ဆက်စပ်ခြင်းကို သမ္ဗန္ဓ မည်၏။ ထိုသမ္ဗန္ဓအနက်၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ ရညော ပုရိသော (မင်း၏ယောက်ျား)၊ သရတိ ရဇ္ဇဿ ဟူသောအရာ၌ သမ္ဗန္ဓအနက်၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ် ဖြစ်၏၊ တိုင်းပြည်နှင့် စပ်ဆိုင်သော အောက်မေ့ခြင်းကို ပြု၏ဟု အနက်ရ၏။ ကံအနက်ကို ပြောဆိုလိုသော်ကား ဒုတိယဝိဘတ်ဖြင့်သာ "သရတိ ရဇ္ဇံ" (တိုင်းပြည်ကို အောက်မေ့၏) ဟု ဖြစ်၏။ ထို့အတူ ရဇကဿ ဝတ္ထံ ဒဒါတိ (ခေါင်းလျှော်သမားအား အဝတ်ကို ပေး၏)၊ ပဟရတော ပိဋ္ဌိံ ဒဒါတိ (ရိုက်နှက်သောသူအား ကျောကို ပေး၏)၊ ဗာလော ပူရတိ ပါပဿ (လူမိုက်သည် မကောင်းမှုဖြင့် ပြည့်၏)၊ အမစ္စေ တာတ ဇာနာဟိ (အမတ်တို့၊ အချင်းတို့ သိကြလော့)၊ ဓီရေ အတ္ထဿ ကောဝိဒေ (အကျိုးအနက်၌ လိမ္မာကုန်သော ပညာရှိတို့ကို)၊ ဒိဝသဿ တိက္ခတ္တုံ (တစ်နေ့လျှင် သုံးကြိမ်)၊ သကိံ ပက္ခဿ (တစ်လ္ဘက်လျှင် တစ်ကြိမ်)၊ ပူရံ ဟิရညသုဝဏ္ဏဿ ကုမ္ဘံ (ရွှေငွေဖြင့် ပြည့်သော အိုး) စသည်တို့တည်း။

Kitakappayoge kaktukammesu bahulaṃ sambandhavacanicchāyaṃ chaṭṭhī, sādhu sammato bahujanassa, suppaṭividdhā buddhānaṃ dhammadhātu, dhammassa gutto medhāvī, amataṃ tesaṃ paribhuttaṃ, tassa bhavanti vattāro, avisaṃvādako lokassa, alajjīnaṃ nissāya, catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādotvevamādi.

ကိတ်ပစ္စည်းနှင့် ယှဉ်ရာ၌ ကတ္တားနှင့် ကံတို့၌ သမ္ဗန္ဓ (ပတ်သက်စပ်သွယ်မှု) ကို ပြောဆိုလိုသော် ဆဋ္ဌီဝိဘတ်သည် အများအားဖြင့် ဖြစ်၏။ သာဓု သမ္မတော ဗဟုဇနဿ (လူအများ သမုတ်အပ်သော ကောင်းမှု)၊ သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓါ ဗုဒ္ဓါနံ ဓမ္မဓာတု (မြတ်စွာဘုရားတို့သည် ကောင်းစွာ ထိုးထွင်းသိမြင်အပ်သော တရားဓာတ်)၊ ဓမ္မဿ ဂုတ္တော မေဓာဝီ (တရားစောင့်သော ပညာရှိ)၊ အမတံ တေသံ ပရိဘုတ္တံ (ထိုသူတို့သည် နိဗ္ဗာန်ကို ခံစားအပ်ပြီ)၊ တဿ ဘဝန္တိ ဝတ္တာရော (ထိုသူအား ပြောဆိုသူတို့ ဖြစ်ကုန်၏)၊ အဝိသံဝါဒကော လောကဿ (လောကအား မလိမ်လည်သူ)၊ အလဇ္ဇီနံ နိဿာယ (အရှက်မရှိသူတို့ကို အမှီပြု၍)၊ စတုန္နံ မဟာဘူတာနံ ဥပါဒါယ ပသာဒေါ (မဟာဘုတ်လေးပါးတို့ကို အမှီပြု၍ ဖြစ်သော ကြည်လင်ခြင်း) စသည်တို့တည်း။

Kattukammavacanicchāyantu tatiyā dutiyāyo ca, sañcatto pitarā ahaṃ, sarasi tvaṃ evarūpiṃ vācaṃ bhāsitā, bhagavantaṃ dassanāyatvevamādi.

ကတ္တားနှင့် ကံအနက်ကို ပြောဆိုလိုသော်ကား တတိယဝိဘတ်နှင့် ဒုတိယဝိဘတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ သဉ္စတ္တော ပိတရာ အဟံ (ငါသည် ဖခင်က စွန့်ပစ်အပ်၏)၊ သရသိ တွံ ဧဝရူပိံ ဝါစံ ဘာသိတာ (သင်သည် ဤသို့သော စကားကို ပြောဆိုခဲ့သည်ကို အောက်မေ့သလော)၊ ဘဂဝန္တံ ဒဿနာယ (မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးမြော်ခြင်းငှာ) စသည်တို့တည်း။

40. Tulyatthena vā tatiyā.

၄၀. တူသောအနက်နှင့် ယှဉ်ရာ၌ တတိယဝိဘတ်လည်း ဖြစ်၏။

Tulyatthena yoge chaṭṭhī hoti tatiyā vā, tulyo pitu, tulyo pitarā, sadiso pitu, sadiso pitarā, iha kathaṃ tatiyā na hoti? Ajjunassa tulā natthi, kesavassupamā na ceti, nete tulyatthā, kiñjarahi tulyānamopammatthā.

တူသောအနက်ရှိသော ပုဒ်နှင့် ယှဉ်ရာ၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ် သို့မဟုတ် တတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။ တုလျော ပိတု၊ တုလျော ပိတရာ (ဖခင်နှင့် တူ၏)၊ သဒိသော ပိတု၊ သဒိသော ပိတရာ (ဖခင်နှင့် တူ၏)။ ဤ (အောက်ပါဥပမာ) ၌ အဘယ်ကြောင့် တတိယဝိဘတ် မဖြစ်သနည်း။ "အဇ္ဇုနဿ တုလာ နတ္ထိ၊ ကေသက်ဝဿုပမာ န စ" ဟူသော ပုဒ်တို့သည် တူသောအနက် ရှိသည်မဟုတ်ကုန်၊ စင်စစ်သော်ကား တူသောအရာတို့၏ နှိုင်းယှဉ်ခြင်း (ဥပမာ) အနက်သာ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။

41. Ato yonaṃ ṭāṭe.

၄၁. အကာရန္တ နာမ်မှ နောက်၌ ရှိကုန်သော ယိုဝိဘတ်တို့၏ အရပ်၌ အစဉ်အတိုင်း "ဋာ" နှင့် "ဋေ" တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Akāranthato nāmasmā yonaṃ ṭāṭe honti yathākkamaṃ, ṭakārā sabbadesatthā, buddhā buddhe, atoti kiṃ? Kaññāyo, itthiyo, vadhuyo, idha kasmā na bhavati aggayo. Avidhānasāmatthiyā.

အကာရန္တဖြစ်သော နာမ်မှ နောက်၌ ရှိကုန်သော ယိုဝိဘတ်တို့၏ အရပ်၌ အစဉ်အတိုင်း "ဋာ" နှင့် "ဋေ" တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဋကာရသည် အလုံးစုံကို အစားထိုးခြင်း အကျိုးရှိ၏။ ဗုဒ္ဓါ၊ ဗုဒ္ဓေ။ "အတော" (အကာရန္တမှ) ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ကညာယော၊ ဣတ္ထိယော၊ ဝဓုယော ဟု ရှိသောကြောင့်တည်း။ ဤနေရာ၌ "အဂ္ဂယော" ဟူသော ပုဒ်၌ အဘယ်ကြောင့် မဖြစ်သနည်း။ ပြဋ္ဌာန်းချက်မရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။

42. Ninaṃ vā.

၄၂. "နိ" နှင့် "ဏံ" တို့သည်လည်း အလိုအလျောက် ဖြစ်ကုန်၏။

Akārantato [Pg.83] nāmasmā ninaṃ ṭāṭe vā honti yathākkamaṃ. Rūpā, rūpe, rūpāni, atotveva aṭṭhīni.

အကာရန္တဖြစ်သော နာမ်မှ နောက်၌ ရှိကုန်သော ယိုဝိဘတ်တို့၏ အရပ်၌ "နိ" နှင့် "ဏံ" တို့သည် အစဉ်အတိုင်း အလိုအလျောက် ဖြစ်ကုန်၏။ ရူပါ၊ ရူပေ၊ ရူပါနိ။ "အတော" ဟု ဆိုသဖြင့်သာ "အဋ္ဌီနိ" (၌ မဖြစ်)။

43. Smāsmiṃnaṃ.

၄၃. သ္မာနှင့် သ္မိံဝိဘတ်တို့၏ အရပ်၌ (ဋာနှင့် ဋေတို့ ဖြစ်ကုန်၏)။

Akārantato nāmasmā smāsminnaṃ ṭāṭe vā honti yathākkamaṃ. Buddhā buddhasmā, buddhe buddhasmiṃ, atotveva aggismā aggismiṃ.

အကာရန္တဖြစ်သော နာမ်မှ နောက်၌ ရှိကုန်သော သ္မာနှင့် သ္မိံဝိဘတ်တို့၏ အရပ်၌ အစဉ်အတိုင်း "ဋာ" နှင့် "ဋေ" တို့သည် အလိုအလျောက် ဖြစ်ကုန်၏။ ဗုဒ္ဓါ၊ ဗုဒ္ဓသ္မာ။ ဗုဒ္ဓေ၊ ဗုဒ္ဓသ္မိံ။ "အတော" ဟု ဆိုသဖြင့်သာ "အဂ္ဂိသ္မာ၊ အဂ္ဂိသ္မိံ" (၌ မဖြစ်)။

44. Sassāya catutthiyā.

၄၄. စတုတ္ထီဝိဘတ်၏ "သ" အက္ခရာ၏ အရပ်၌ "အာယ" ဖြစ်၏။

Akārantato parassa sassa catutthiyā āyo hoti vā. Buddhāya buddhassa, bhiyyo tādatthyeyevāyamāyo dissate, kvacidevaññattha, atotveva isissa, catutthiyāti kiṃ? Buddhassa mukhaṃ, attatthanti atthasaddena samāso.

အကာရန္တမှ နောက်ဖြစ်သော စတုတ္ထီဝိဘတ်၏ "သ" အက္ခရာ၏ အရပ်၌ "အာယ" သည် အလိုအလျောက် ဖြစ်၏။ ဗုဒ္ဓါယ၊ ဗုဒ္ဓဿ။ အများအားဖြင့် ထိုအာယပစ္စည်းသည် တာဒတ္ထျ (ထိုအကျိုးငှာ) အနက်၌သာ ထင်ရှား၏၊ အချို့သော အခြားအရာ၌လည်း ဖြစ်၏။ "အတော" ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ဣသိဿ ဟု ရှိသောကြောင့်တည်း။ "စတုတ္ထီဝိဘတ်၏" ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ဗုဒ္ဓဿ မုခံ။ "အတ္တတ္ထံ" ဟူသော ပုဒ်၌ "အတ္ထ" သဒ္ဒါနှင့် သမတ်ဖြစ်၏။

Sabbāditopi smāsmiṃsānaṃ ṭāṭeāyā honteva… niruttikārānumatattā buddhavacane sandassanavato ca, tatrodamudāharaṇaṃ ‘asmā lokā paramhā ca, ubhayā dhaṃsate naro’, ‘tyāhaṃ mante paratthaddho’, ‘yāyeva kho panatthāya āgaccheyyātho tamevatthaṃ sādhukaṃ manasikareyyātho’ti.

သဗ္ဗာဒိဂိုဏ်းဝင် နာမ်စားတို့မှလည်း သ္မာ၊ သ္မိံ၊ သ ဝိဘတ်တို့၏ အရပ်၌ ဋာ၊ ဋေ၊ အာယ တို့သည် ဧကန်ဖြစ်ကုန်၏... နိရုတ္တိဆရာတို့၏ သဘောတူညီမှု ရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဗုဒ္ဓဝစန၌ ထင်ရှားစွာ တွေ့ရခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ထိုအရာ၌ ဤဥပမာကား "အသ္မာ လောကာ ပရမှုာ စ၊ ဥဘယာ ဓံသတေ နရော"၊ "တျာဟံ မန္တေ ပရတ္ထဒ္ဓေါ"၊ "ယာယေဝ ခေါ ပနတ္ထာယ အာဂစ္ဆေယျာထော တမေဝတ္ထံ သာဓုကံ မနသိကရေယျာထော" ဟူ၍ ဖြစ်၏။

45. Ghapatekasmiṃ nādīnaṃ yayā.

၄၅. ဃ၊ ပ အမည်ရှိသော နာမ်နှင့် နဒီစသော နာမ်တို့မှ နောက်၌ ရှိသော ဧကဝုစ်ဝိဘတ်တို့၏ အရပ်၌ "ယာ" ဖြစ်၏။

Ghapato nādīnamekasmiṃ yayā honi yathākkamaṃ. Kaññāya, rattiyā, itthiyā, dhenuyā, vadhuyā, ekasminti kiṃ? Kaññāhi, rattīhi.

ဃ၊ ပ အမည်ရှိသော နာမ်နှင့် နဒီစသော နာမ်တို့မှ နောက်၌ ရှိသော ဧကဝုစ်ဝိဘတ်တို့၏ အရပ်၌ အစဉ်အတိုင်း "ယာ" တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ ကညာယ၊ ရတ္တိယာ၊ ဣတ္ထိယာ၊ ဓေနုယာ၊ ဝဓုယာ။ "ဧကသ္မိံ" ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ကညာဟိ၊ ရတ္တီဟိ ဟု ရှိသောကြောင့်တည်း။

46. Ssā vā tetimāmūhi.

၄၆. တ၊ ဧတ၊ ဣမ၊ အမု သဒ္ဒါတို့မှ နောက်၌ ရှိသော ဧကဝုစ်ဝိဘတ်၏ အရပ်၌ "ဿာ" သည် အလိုအလျောက် ဖြစ်၏။

Ghapasaññehi [Pg.84] tetimāmūhi nādīnamekasmiṃssā vā hoti, tassā kataṃ, tassā dīyate, tassā nissaṭaṃ, tassā pariggaho, tassā patiṭṭhitaṃ, tāya vā, evaṃ etissā etāya, imissā imāya, amussā amuyā, etehīti kiṃ? Sabbāya, nādīnaṃ tveva? Sā, ghapatotveva? Tāhi amūhi.

ဃအမည်ရှိကုန်သော တ၊ ဧတ၊ ဣမ၊ အမု သဒ္ဒါတို့မှ နောက်၌ ရှိသော ဧကဝုစ်ဝိဘတ်တို့၏ အရပ်၌ "ဿာ" သည် အလိုအလျောက် ဖြစ်၏။ တဿာ ကတံ၊ တဿာ ဒီယတေ၊ တဿာ နိဿဋံ၊ တဿာ ပရိဂ္ဂဟော၊ တဿာ ပတိဋ္ဌိတံ။ သို့မဟုတ် "တာယ"။ ဤအတူ ဧတိဿာ၊ ဧတာယ။ ဣမိဿာ၊ ဣမာယ။ အမုဿာ၊ အမုယာ။ "ဧတေဟိ" ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ သဗ္ဗာယ ဟု ရှိသောကြောင့်တည်း။ "နာဒီနံ" ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ သာ ဟု ရှိသောကြောင့်တည်း။ "ဃပတော" ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ တာဟိ၊ အမူဟိ ဟု ရှိသောကြောင့်တည်း။

47. Naṃmhi nuka dvādīnaṃ sattarasannaṃ.

၄၇. ဏံဝိဘတ်၌ ဒွိစသော တစ်ဆယ့်ခုနစ်လုံးသော သင်္ချာတို့၏ "နုက" အာဂမ် ဖြစ်၏။

Dvādīnaṃ sattarasannaṃ saṅkhyānaṃ nuka hoti naṃmhi vibhattamhi, dvinnaṃ catunnaṃ, pañcannaṃ, evaṃ yāva aṭṭhārasannaṃ, ukāro uccāraṇattho, kakāro antāvayavattho, tena naṃmhi na dīgho.

ဒွိစသော တစ်ဆယ့်ခုနစ်လုံးသော သင်္ချာတို့၏ နောက်၌ ရှိသော ဏံဝိဘတ်၌ "နုက" အာဂမ် ဖြစ်၏။ ဒွိန္နံ၊ စတုန္နံ၊ ပဉ္စန္နံ၊ ဤနည်းဖြင့် အဋ္ဌာရသန္နံ တိုင်အောင်တည်း။ ဥကာရသည် အသံထွက်လွယ်ခြင်း အကျိုးရှိ၏၊ ကကာရသည် အဆုံး၌ တည်ခြင်း အကျိုးရှိ၏၊ ထိုကြောင့် ဏံဝိဘတ်၌ အသံမရှည် (ဒီဃမဖြစ်)။

48. Basukatinnaṃ.

၄၈. ဏံဝိဘတ်၌ ဗဟုသဒ္ဒါနှင့် ကတိသဒ္ဒါတို့၏ "နုက" အာဂမ် ဖြစ်၏။

Naṃmhi bahuno katissa ca nuka hoti, bahunnaṃ, katinnaṃ.

ဏံဝိဘတ်၌ ဗဟုသဒ္ဒါနှင့် ကတိသဒ္ဒါတို့၏ "နုက" အာဂမ် ဖြစ်၏။ ဗဟုန္နံ၊ ကတိန္နံ။

49. Ṇṇaṃṇṇannaṃ tito jhā.

၄၉. ဈအမည်ရှိသော တိသဒ္ဒါမှ နောက်၌ ရှိသော ဏံဝိဘတ်၏ အရပ်၌ "ဏ္ဏံ" နှင့် "ဏ္ဏန္နံ" တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Jhasaññā tito naṃvacanassa ṇṇaṃṇṇannaṃ hoti, tiṇṇaṃ, tiṇṇannaṃ, jhāti kiṃ tissannaṃ.

ဈအမည်ရှိသော တိသဒ္ဒါမှ နောက်၌ ရှိသော ဏံဝိဘတ်၏ အရပ်၌ "ဏ္ဏံ" နှင့် "ဏ္ဏန္နံ" တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ တိဏ္ဏံ၊ တိဏ္ဏန္နံ။ "ဈ" ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ တိဿန္နံ ဟု ရှိသောကြောင့်တည်း။

50. Ubhinnaṃ.

၅၀. ဥဘာသဒ္ဒါမှ နောက်၌ ရှိသော ဏံဝိဘတ်၏ အရပ်၌ "အိန္နံ" ဖြစ်၏။

Ubhā naṃvacanassa innaṃ hoti, ubhinnaṃ.

ဥဘာသဒ္ဒါမှ နောက်၌ ရှိသော ဏံဝိဘတ်၏ အရပ်၌ "အိန္နံ" ဖြစ်၏။ ဥဘိန္နံ။

51. Suña sassa.

၅၁. နာမ်မှ နောက်၌ ရှိသော သဝိဘတ်၏ အရပ်၌ "ဿ" ဖြစ်၏။

Nāmasmā sassa suña hoti, buddhassa, dvisakārapāṭhena siddhe lāghavatthamidaṃ.

နာမ်မှ နောက်၌ ရှိသော သဝိဘတ်၏ အရပ်၌ "ဿ" ဖြစ်၏။ ဗုဒ္ဓဿ။ သက္ကာရနှစ်လုံး ဖတ်ရွတ်ခြင်းဖြင့် ပြီးစီးသော်လည်း ဤသို့ ပြုခြင်းသည် လာဃဝ (လွယ်ကူကျဉ်းမြောင်းစေခြင်း) အကျိုးငှာ ဖြစ်၏။

52. Ssaṃssāssāyesvitare kaññebhimānami.

၅၂. ကညာသဒ္ဒါမှ တစ်ပါးသော သဒ္ဒါတို့မှ နောက်၌ ရှိသော ဿံ၊ ဿာ၊ ဿာယေ ဝိဘတ်တို့၌ "ဣ" အက္ခရာ ဖြစ်၏။

Ssamādīsvitarādīnami [Pg.85] hoti, itarissaṃ, itarissā, ekissaṃ, ekissā, aññissaṃ, aññissā, etissaṃ, etissā, etissāya, imissaṃ, imissā, imissāya, esviti kiṃ? Itarāya, esanti kiṃ? Sabbassaṃ, sabbassā.

ဿံစသော ဝိဘတ်တို့၌ ဣတရစသော သဒ္ဒါတို့၏ နောက်၌ "ဣ" အက္ခရာ ဖြစ်၏။ ဣတရိဿံ၊ ဣတရိဿာ။ ဧကိဿံ၊ ဧကိဿာ။ အညိဿံ၊ အညိဿာ။ ဧတိဿံ၊ ဧတိဿာ၊ ဧတိဿာယ။ ဣမိဿံ၊ ဣမိဿာ၊ ဣမိဿာယ။ "ဧသု" ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ဣတရာယ ဟု ရှိသောကြောင့်တည်း။ "ဧသံ" ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ သဗ္ဗဿံ၊ သဗ္ဗဿာ ဟု ရှိသောကြောင့်တည်း။

53. Tāya vā.

၅၃. တာသဒ္ဒါမှ နောက်၌ ရှိသော ဿံစသော ဝိဘတ်တို့၌ "ဣ" အက္ခရာသည် အလိုအလျောက် ဖြစ်၏။

Ssamādīsu tassā vā i hoti, tissaṃ tassaṃ, tissā tassā, tissāya tassāya, ssaṃssāssāyesvitveva? Tāya.

ဿံစသော ဝိဘတ်တို့၌ တာသဒ္ဒါမှ နောက်၌ "ဣ" အက္ခရာသည် အလိုအလျောက် ဖြစ်၏။ တိဿံ၊ တဿံ။ တိဿာ၊ တဿာ။ တိဿာယ၊ တဿာယ။ "ဿံ၊ ဿာ၊ ဿာယေ" တို့၌သာ အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ တာယ ဟု ရှိသောကြောင့်တည်း။

54. Tetimāto sassa ssāya.

၅၄. တ၊ ဧတ၊ ဣမ သဒ္ဒါတို့မှ နောက်၌ ရှိသော သဝိဘတ်၏ အရပ်၌ "ဿာယ" သည် အလိုအလျောက် ဖြစ်၏။

Tāetāimāto sassa ssāyo hoti vā. Tassāya tāya, etissāya etāya, imissāya imāya.

တာ၊ ဧတာ၊ ဣမာ သဒ္ဒါတို့မှ နောက်၌ ရှိသော သဝိဘတ်၏ အရပ်၌ "ဿာယ" သည် အလိုအလျောက် ဖြစ်၏။ တဿာယ၊ တာယ။ ဧတိဿာယ၊ ဧတာယ။ ဣမိဿာယ၊ ဣမာယ။

55. Ratyādīhi ṭo smino.

၅၅. ရတ္တိစသော နာမ်တို့မှ နောက်၌ ရှိသော သ္မိံဝိဘတ်၏ အရပ်၌ "တော" သည် အလိုအလျောက် ဖြစ်၏။

Ratyādīhi smino ṭo hoti vā, ratto rattiyaṃ, ādo ādismiṃ.

ရတ္တိစသော နာမ်တို့မှ နောက်၌ ရှိသော သ္မိံဝိဘတ်၏ အရပ်၌ "တော" သည် အလိုအလျောက် ဖြစ်၏။ ရတ္တော၊ ရတ္တိယံ။ အာဒေါ၊ အာဒိသ္မိံ။

56. Suhisubhasso.

၅၆. သု၊ ဟိ ဝိဘတ်တို့၌ ဥဘသဒ္ဒါ၏ အရပ်၌ "ဩ" ဖြစ်၏။

Ubhassa suhisvo hoti. Ubhosu, ubhohi.

သု၊ ဟိ ဝိဘတ်တို့၌ ဥဘသဒ္ဒါ၏ အရပ်၌ "ဩ" ဖြစ်၏။ ဥဘောသု၊ ဥဘောဟိ။

57. Ltupitādinamā simhi.

၅၇. သိဝိဘတ်နှောင်းသော် လတုပစ္စည်းအဆုံးရှိသော နာမ်နှင့် ပိတုအစရှိသော နာမ်တို့၏ အဆုံးသရကို အာပြု၏။

Ltuppaccayantānaṃ pitādīnaṃ ca ā hoti simhi. Kattā, pitā. Pitu, mātu, bhāvu, mītu, duhitu, jāmātu, nattu, hotu, potu.

သိဝိဘတ်နှောင်းသော် လတုပစ္စည်းအဆုံးရှိသော နာမ်တို့နှင့် ပိတုအစရှိသော နာမ်တို့အား အာပြု၏။ ပုံစံကား Kattā၊ pitā တို့တည်း။ pitu၊ mātu၊ bhāvu၊ mītu၊ duhitu၊ jāmātu၊ nattu၊ hotu၊ potu တို့လည်း ထို့အတူတည်း။

58. Ge a ca.

၅၈. ဂေဝိဘတ်နှောင်းသော် အပြုလည်းကောင်း၊ အာပြုလည်းကောင်း ဖြစ်၏။

Ltupitādīnaṃ [Pg.86] a hoti ge ā ca, bho katta, bho kattā, bho pita, bho pitā.

ဂေဝိဘတ်နှောင်းသော် လတုပစ္စည်းအဆုံးရှိသော နာမ်နှင့် ပိတုအစရှိသော နာမ်တို့အား အပြုလည်းကောင်း၊ အာပြုလည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ပုံစံကား bho katta၊ bho kattā၊ bho pita၊ bho pitā ဟူ၍တည်း။

59. Ayunaṃ vā dīgho.

၅၉. ဂေဝိဘတ်နှောင်းသော် အ၊ အိ၊ အု သရတို့အား အလိုအလျောက် ဒီဃပြု၏။

A i u iccesaṃ vā dīgho hoti ge pare tiliṅge. Bho purisā, bho purisa, bho aggī, bho aggi, bho bhikkhū, bho bhikkhū.

သုံးပါးသော လိင်တို့၌ ဂေဝိဘတ်နှောင်းသော် အ၊ အိ၊ အု ဤသရတို့အား အလိုအလျောက် ဒီဃပြု၏။ ပုံစံကား bho purisā၊ bho purisa၊ bho aggī၊ bho aggi၊ bho bhikkhū၊ bho bhikkhū ဟူ၍တည်း။

60. Ghabrahmādite.

၆၀. ဃသညာရှိသော နာမ်နှင့် ဗြဟ္မအစရှိသော နာမ်တို့၏ နောက်၌ရှိသော ဂဝိဘတ်အား အလိုအလျောက် ဧပြု၏။

Ghato brahmādito ca gasse vā hoti. Bhoti kaññe, bhoti kaññā, bho brahme, bho brahma, bho khatte, bho khatta, bho ise, bho isi, bho sakhe, bho sakha. Sakhi sakhīti itthiyaṃ siddhameva. Ākatigaṇo-yaṃ, evamaññatrāpi.

ဃသညာရှိသော နာမ်နှင့် ဗြဟ္မအစရှိသော နာမ်တို့၏ နောက်၌ရှိသော ဂဝိဘတ်အား အလိုအလျောက် ဧပြု၏။ ပုံစံကား Bhoti kaññe၊ bhoti kaññā၊ bho brahme၊ bho brahma၊ bho khatte၊ bho khatta၊ bho ise၊ bho isi၊ bho sakhe၊ bho sakha ဟူ၍တည်း။ သခိ၊ သခီ ဟူသော နာမ်သည် ဣတ္ထိလိင်၌ ပြီးပြီးသားသာတည်း။ ဤသည်ကား အာကတိဂိုဏ်းဖြစ်၏၊ ဤအတူ အခြားသော နာမ်တို့၌လည်း သိအပ်၏။

61. Nammādīhi.

၆၁. အမ္မာအစရှိသော နာမ်တို့နောက်၌ရှိသော ဂဝိဘတ်အား ဧမပြုရ။

Ammādīhi gasse na hoti. Bhoti ammā, bhoti annā, bhoti ambā.

အမ္မာအစရှိသော နာမ်တို့နောက်၌ရှိသော ဂဝိဘတ်အား ဧမပြုရ။ ပုံစံကား bhoti ammā၊ bhoti annā၊ bhoti ambā ဟူ၍တည်း။

62. Rasso vā.

၆၂. အလိုအလျောက် ရဿပြု၏။

Ammādīnaṃ ge rasso hoti vā. Bhoti amma, bhoti ammā.

ဂေဝိဘတ်နှောင်းသော် အမ္မာအစရှိသော နာမ်တို့အား အလိုအလျောက် ရဿပြု၏။ ပုံစံကား bhoti amma၊ bhoti ammā ဟူ၍တည်း။

63. Gho ssaṃ, ssā, ssāyaṃ tiṃsu.

၆၃. ဿံ၊ ဿာ၊ ဿာယံ ဟူသော သုံးပါးသော ဝိဘတ်တို့၌ ဃသညာရှိသော နာမ်အား ရဿပြု၏။

Ssamādīsu gho rasso hoti. Tassaṃ, tassā, tassāya, taṃ, sabhatiṃ, esviti kiṃ? Tāya, sabhāya.

ဿံအစရှိသော ဝိဘတ်တို့နှောင်းသော် ဃသညာရှိသော နာမ်အား ရဿပြု၏။ ပုံစံကား tassaṃ၊ tassā၊ tassāya၊ taṃ၊ sabhatiṃ ဟူ၍တည်း။ ဤဝိဘတ်တို့၌ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ tāya၊ sabhāya တို့၌ ရဿမပြုရန် ဖြစ်၏။

64. Ekavacana yosva-ghonaṃ.

၆၄. ဧကဝုစ်ဝိဘတ်နှင့် ယိုဝိဘတ်တို့၌ ဃသညာနှင့် ဩကာရအဆုံးရှိသော နာမ်တို့ကို ဖယ်၍ ကြွင်းသော နာမ်တို့အား ရဿပြု၏။

Ekavacane [Pg.87] yosu ca ghaokārantavajjitā naṃ nāmānaṃ rasso hoti tiliṅge. Itthiṃ, itthiyā, itthiyo, vadhuṃ vadhuyā, vadhuyo, daṇḍiṃ, daṇḍinā, daṇḍino, sayambhuṃ, sayambhunā, sayambhuvo, agho nanti kiṃ? Kaññāya, kaññāyo, oggahaṇamuttaratthaṃ.

သုံးပါးသော လိင်တို့၌ ဧကဝုစ်ဝိဘတ်တို့နှင့် ယိုဝိဘတ်တို့နှောင်းသော် ဃသညာနှင့် ဩကာရအဆုံးရှိသော နာမ်တို့ကို ဖယ်၍ ကြွင်းသော နာမ်တို့အား ရဿပြု၏။ ပုံစံကား itthiṃ၊ itthiyā၊ itthiyo၊ vadhuṃ vadhuyā၊ vadhuyo၊ daṇḍiṃ၊ daṇḍinā၊ daṇḍino၊ sayambhuṃ၊ sayambhunā၊ sayambhuvo ဟူ၍တည်း။ ဃသညာနှင့် ဩကာရအဆုံးမရှိသော နာမ်တို့အားဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ kaññāya၊ kaññāyo တို့၌ ရဿမပြုရန် ဖြစ်၏။ ဩကာရကို သိမ်းဆည်းခြင်းသည် နောင်လာလတ္တံ့သော သုတ်အကျိုးငှာတည်း။

65. Ge vā.

၆၅. ဂေဝိဘတ်နှောင်းသော် ဃသညာနှင့် ဩကာရအဆုံးမရှိသော နာမ်တို့အား အလိုအလျောက် ရဿပြု၏။

Aghonaṃ ge vā rasso hoti tiliṅge, itthi, itthī, vadhu, vadhū, daṇḍi, daṇḍī, sayambhu, sayambhū. Aghonaṃtveva? Bhoti kaññā, bho go.

သုံးပါးသော လိင်တို့၌ ဃသညာနှင့် ဩကာရအဆုံးမရှိသော နာမ်တို့အား ဂေဝိဘတ်နှောင်းသော် အလိုအလျောက် ရဿပြု၏။ ပုံစံကား itthi၊ itthī၊ vadhu၊ vadhū၊ daṇḍi၊ daṇḍī၊ sayambhu၊ sayambhū ဟူ၍တည်း။ ဃသညာနှင့် ဩကာရအဆုံးမရှိသော နာမ်တို့အားသာဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ bhoti kaññā၊ bho go တို့၌ ရဿမပြုရန် ဖြစ်၏။

66. Sismiṃ nānapuṃsakassa.

၆၆. သိဝိဘတ်နှောင်းသော် နပုံသကလိင် မဟုတ်သော နာမ်အား ရဿမပြုရ။

Napuṃsakavajjitassa nāmassa sismiṃ rasso na hoti. Itthī, daṇḍī, vadhū, sayambhū. Sisminti kiṃ? Itthiṃ, anapuṃsakassāti kiṃ? Daṇḍi kulaṃ.

နပုံသကလိင်ကို ဖယ်၍ ကြွင်းသော နာမ်အား သိဝိဘတ်နှောင်းသော် ရဿမပြုရ။ ပုံစံကား itthī၊ daṇḍī၊ vadhū၊ sayambhū ဟူ၍တည်း။ သိဝိဘတ်၌ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ itthiṃ ၌ ရဿပြုရန် ဖြစ်၏။ နပုံသကလိင်မဟုတ်သော နာမ်အားဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ daṇḍi kulaṃ ၌ ရဿပြုရန် ဖြစ်၏။

67. Gossāgasihinaṃsu gāvagavā.

၆၇. ဂ၊ သိ၊ ဟိ၊ နံ ဝိဘတ်တို့မှတစ်ပါးသော ဝိဘတ်တို့နှောင်းသော် ဂေါသဒ္ဒါအား ဂါဝ၊ ဂဝ ပြု၏။

Gasihinaṃvajjitāsu vibhattīsu gosaddassa gāvagavā honti. (Gāvaṃ, gavaṃ), gāvo, gavo, gāvena, gavena, gāvassa, gavassa, gāvasmā, gavasmā, gāve, gave. Agasihinaṃsūti kiṃ? Bho go, go tiṭṭhati, gohi, gonaṃ.

ဂ၊ သိ၊ ဟိ၊ နံ ဝိဘတ်တို့ကို ဖယ်၍ ကြွင်းသော ဝိဘတ်တို့နှောင်းသော် ဂေါသဒ္ဒါအား ဂါဝ၊ ဂဝ ပြု၏။ ပုံစံကား gāvaṃ၊ gavaṃ၊ gāvo၊ gavo၊ gāvena၊ gavena၊ gāvassa၊ gavassa၊ gāvasmā၊ gavasmā၊ gāve၊ gave ဟူ၍တည်း။ ဂ၊ သိ၊ ဟိ၊ နံ ဝိဘတ်တို့မှတစ်ပါးသော ဝိဘတ်တို့၌ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ bho go၊ go tiṭṭhati၊ gohi၊ gonaṃ တို့၌ ဂါဝ၊ ဂဝ မပြုရန် ဖြစ်၏။

68. Sumhi vā.

၆၈. သုဝိဘတ်နှောင်းသော် ဂေါသဒ္ဒါအား အလိုအလျောက် ဂါဝ၊ ဂဝ ပြု၏။

Gossa sumhi gāvagavā honti vā. Gāvesu, gavesu, gosu.

သုဝိဘတ်နှောင်းသော် ဂေါသဒ္ဒါအား အလိုအလျောက် ဂါဝ၊ ဂဝ ပြု၏။ ပုံစံကား gāvesu၊ gavesu၊ gosu ဟူ၍တည်း။

69. Gavaṃ sena.

၆၉. သဝိဘတ်နှင့်တကွ ဂေါသဒ္ဒါအား ဂဝံပြု၏။

Gossa [Pg.88] se vā gavaṃ hoti saha sena. Gavaṃ, gāvassa, gavassa.

သဝိဘတ်နှောင်းသော် သဝိဘတ်နှင့်တကွ ဂေါသဒ္ဒါအား အလိုအလျောက် ဂဝံပြု၏။ ပုံစံကား gavaṃ၊ gāvassa၊ gavassa ဟူ၍တည်း။

70. Gunnaṃ ca naṃnā.

၇၀. နံဝိဘတ်နှင့်တကွ ဂေါသဒ္ဒါအား ဂုန္နံလည်းကောင်း၊ ဂဝံလည်းကောင်း ပြု၏။

Naṃvacanena saha gossa gunnaṃ hoti gavaṃca vā. Gunnaṃ, gavaṃ, gonaṃ.

နံဝိဘတ်နှင့်တကွ ဂေါသဒ္ဒါအား အလိုအလျောက် ဂုန္နံလည်းကောင်း၊ ဂဝံလည်းကောင်း ပြု၏။ ပုံစံကား gunnaṃ၊ gavaṃ၊ gonaṃ ဟူ၍တည်း။

71. Nāssā.

၇၁. ဂေါသဒ္ဒါ၏ နောက်၌ရှိသော နာဝိဘတ်အား အလိုအလျောက် အာပြု၏။

Goto nāssa ā hoti vā. Gāvā, gavā, gāvena, gavena.

ဂေါသဒ္ဒါ၏ နောက်၌ရှိသော နာဝိဘတ်အား အလိုအလျောက် အာပြု၏။ ပုံစံကား gāvā၊ gavā၊ gāvena၊ gavena ဟူ၍တည်း။

72. Gāvumhi.

၇၂. အံဝိဘတ်နှောင်းသော် ဂေါသဒ္ဒါအား ဂါဝပြု၏။

Aṃvacane gossa gāvha vā hoti. Vāvhaṃ, gāvaṃ, gavaṃ. Gossa goṇādeso na kato… saddantarattā.

အံဝိဘတ်နှောင်းသော် ဂေါသဒ္ဒါအား အလိုအလျောက် ဂါဝပြု၏။ ပုံစံကား vāvhaṃ၊ gāvaṃ၊ gavaṃ ဟူ၍တည်း။ ဂေါသဒ္ဒါအား ဂေါဏအာဒေသကို မပြုရခြင်းကား သဒ္ဒါကွဲပြားခြားနားသောကြောင့်တည်း။

73. Yaṃ pīto.

၇၃. ပီသညာရှိသော နာမ်နောက်၌ရှိသော အံဝိဘတ်အား အလိုအလျောက် ယံပြု၏။

Pasaññīto aṃvacanassa yaṃ vā hoti. Itthiyaṃ, itthiṃ. Pītoti kiṃ? Daṇḍiṃ, rattiṃ.

ပီသညာရှိသော နာမ်နောက်၌ရှိသော အံဝိဘတ်အား အလိုအလျောက် ယံပြု၏။ ပုံစံကား itthiyaṃ၊ itthiṃ ဟူ၍တည်း။ ပီသညာရှိသော နာမ်နောက်၌ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ daṇḍiṃ၊ rattiṃ တို့၌ ယံမပြုရန် ဖြစ်၏။

74. Naṃ jhīto.

၇၄. ဈသညာရှိသော နာမ်နောက်၌ရှိသော အံဝိဘတ်အား အလိုအလျောက် နံပြု၏။

Jhasaññīto aṃvacanassa naṃ vā hoti. Daṇḍinaṃ, daṇḍiṃ. Kathaṃ ‘buddhaṃ ādiccabandhuna’nti? Yogavibhāvā. Jhāti kiṃ? Itthiṃ. Īti kiṃ? Aggiṃ.

ဈသညာရှိသော နာမ်နောက်၌ရှိသော အံဝိဘတ်အား အလိုအလျောက် နံပြု၏။ ပုံစံကား daṇḍinaṃ၊ daṇḍiṃ ဟူ၍တည်း။ buddhaṃ ādiccabandhunaṃ ဟု အဘယ်သို့ ပြီးသနည်း။ ယောဂဝိဘာဂပြုခြင်းကြောင့်တည်း။ ဈသညာရှိသောဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ itthiṃ ၌ နံမပြုရန် ဖြစ်၏။ အီသရနောက်၌ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ aggiṃ ၌ နံမပြုရန် ဖြစ်၏။

75. Yonaṃ none pume.

၇၅. ပုလ္လိင်၌ ဈသညာရှိသော နာမ်နောက်၌ရှိသော ယိုဝိဘတ်တို့အား အစဉ်အတိုင်း အလိုအလျောက် နို၊ နေ ပြု၏။

Jhīto [Pg.89] yonaṃ none vā honti yathākkamaṃ pulliṅge. Daṇḍīno, daṇḍine, daṇḍī, jhīto tveva? Itthiyo, pumeti kiṃ? Daṇḍīni kulāni.

ပုလ္လိင်၌ ဈသညာရှိသော နာမ်နောက်၌ရှိသော ယိုဝိဘတ်တို့အား အစဉ်အတိုင်း အလိုအလျောက် နို၊ နေ ပြု၏။ ပုံစံကား daṇḍīno၊ daṇḍine၊ daṇḍī ဟူ၍တည်း။ ဈသညာရှိသော နာမ်နောက်၌သာဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ itthiyo ၌ နို၊ နေ မပြုရန် ဖြစ်၏။ ပုလ္လိင်၌ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ daṇḍīni kulāni ၌ နို၊ နေ မပြုရန် ဖြစ်၏။

76. No.

၇၆. ပုလ္လိင်၌ ဈသညာရှိသော နာမ်နောက်၌ရှိသော ယိုဝိဘတ်တို့အား အလိုအလျောက် နိုပြု၏။

Jhīto yonaṃ no vā hoti pulliṅge. Daṇḍino tiṭṭhanti, daṇḍino passa, daṇḍī vā.

ပုလ္လိင်၌ ဈသညာရှိသော နာမ်နောက်၌ရှိသော ယိုဝိဘတ်တို့အား အလိုအလျောက် နိုပြု၏။ ပုံစံကား daṇḍino tiṭṭhanti၊ daṇḍino passa၊ daṇḍī vā ဟူ၍တည်း။

77. Smino ni.

၇၇. သ္မိံဝိဘတ်၏ ‘နိ’ အပြု ဖြစ်၏။

Jhīto smiṃvacanassa ni hoti vā, daṇḍini, daṇḍismiṃ, jhīto tveva? Aggismiṃ.

ဈီ (ဤကာရန်) ၏ နောင်မှ သ္မိံဝိဘတ်၏ ‘နိ’ အပြုသည် ဝါ ဖြစ်၏။ (သာဓက) daṇḍini, daṇḍismiṃ။ ‘ဈီတော’ ဟုသာလော။ (သာဓက) aggismiṃ။

78. Ambvādīhi.

၇၈. အမ္ဗုအစရှိသော ပုဒ်တို့၏ နောင်မှလည်း။

Ambuādīhi sminoni hoti vā, phalaṃ patati ambuni, pupphaṃ yathā paṃsuni ātape kataṃ, vātveva? Ambumhi, paṃsumhi.

အမ္ဗုအစရှိသော ပုဒ်တို့၏ နောင်မှ သ္မိံဝိဘတ်၏ ‘နိ’ အပြုသည် ဝါ ဖြစ်၏။ (သာဓက) phalaṃ patati ambuni, pupphaṃ yathā paṃsuni ātape kataṃ။ ‘ဝါ’ ဟုသာလော။ (သာဓက) ambumhi, paṃsumhi။

79. Kammādito.

၇၉. ကမ္မအစရှိသော ပုဒ်တို့၏ နောင်မှ။

Kammādito smino ni hoti vā. Kammani kamme. Kamma, camma, vesma, bhasma (asma), brahma, atta, ātuma, ghamma, muddha. Kammāditoti kiṃ? Buddhe.

ကမ္မအစရှိသော ပုဒ်တို့၏ နောင်မှ သ္မိံဝိဘတ်၏ ‘နိ’ အပြုသည် ဝါ ဖြစ်၏။ (သာဓက) kammani, kamme။ ကမ္မ၊ စမ္မ၊ ဝေသ္မ၊ ဘသ္မ (အသ္မ)၊ ဗြဟ္မ၊ အတ္တ၊ အာတုမ၊ ဃမ္မ၊ မုဒ္ဓ။ ‘ကမ္မာဒိတော’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ Buddhe။

80. Nāsseno.

၈၀. နာဝိဘတ်၏ ‘ဧနော’ အပြု ဖြစ်၏။

Kammādito nāvacanassa eno vā hoti. Kammena, kammanā, cammena, cammanā, kammāditotveva? Buddhena.

ကမ္မအစရှိသော ပုဒ်တို့၏ နောင်မှ နာဝိဘတ်၏ ‘ဧနော’ အပြုသည် ဝါ ဖြစ်၏။ (သာဓက) kammena, kammanā, cammena, cammanā။ ‘ကမ္မာဒိတော’ ဟုသာလော။ (သာဓက) Buddhena။

81. Jhalā sassa no.

၈၁. ဈ၊ လ-အက္ခရာတို့၏ နောင်မှ သဝိဘတ်၏ ‘နော’ အပြု ဖြစ်၏။

Jhalato [Pg.90] sassa no vā hoti. Aggino aggissa, daṇḍino daṇḍissa, bhikkhuno bhikkhussa, sayambhuno sayambhussa,

ဈ၊ လ-အက္ခရာတို့၏ နောင်မှ သဝိဘတ်၏ ‘နော’ အပြုသည် ဝါ ဖြစ်၏။ (သာဓက) aggino aggissa, daṇḍino daṇḍissa, bhikkhuno bhikkhussa, sayambhuno sayambhussa။

Kathaṃ ‘yo ca sisso mahāmune’ ti? (3) ‘‘Ito kvaci sassa ṭānubandho’’ti brahmādīsu pāṭhā sassa e ṭānubandho.

‘yo ca sisso mahāmune’ ဟူသော ပါဌ်သည် အဘယ်သို့နည်း။ ‘Ito kvaci sassa ṭānubandho’ ဟူသော ဗြဟ္မအစရှိသော သုတ်တို့၌ ပါဌ်ရှိသဖြင့် သဝိဘတ်အား ဋအနုဗန္ဓ်ရှိသော ‘ဧ’ အပြု ဖြစ်၏။

82. Nā smāssa.

၈၂. သ္မာဝိဘတ်၏ ‘နာ’ အပြု ဖြစ်၏။

Jhalato smāssa nā hoti vā. Agginā aggismā, daṇḍinā daṇḍismā, bhikkhunā bhikkhusmā, sayambhunā sayambhusmā.

ဈ၊ လ-အက္ခရာတို့၏ နောင်မှ သ္မာဝိဘတ်၏ ‘နာ’ အပြုသည် ဝါ ဖြစ်၏။ (သာဓက) agginā aggismā, daṇḍinā daṇḍismā, bhikkhunā bhikkhusmā, sayambhunā sayambhusmā။

83. Lā yo naṃ vo pume.

၈၃. ပုလ္လိင်၌ လ-အက္ခရာ၏ နောင်မှ ယောဝိဘတ်၏ ‘ဝေါ’ အပြု ဖြစ်၏။

Lato yonaṃ vo hoti vā pulliṅge. Bhikkhavo bhikkhū, sayambhuvo sayambhūpumeti kiṃ? Āyūni.

ပုလ္လိင်၌ လ-အက္ခရာ၏ နောင်မှ ယောဝိဘတ်၏ ‘ဝေါ’ အပြုသည် ဝါ ဖြစ်၏။ (သာဓက) bhikkhavo bhikkhū, sayambhuvo sayambhū။ ‘ပုမေ’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ āyūni။

84. Jantvādito no ca.

၈၄. ဇန္တုအစရှိသော ပုဒ်တို့၏ နောင်မှ (ယောဝိဘတ်၏) ‘နော’ အပြုနှင့် ‘ဝေါ’ အပြုလည်း ဖြစ်၏။

Jantvādito yonaṃ no hoti vo ca vā pulliṅge. Jantuno, jantavo jantuyo, gotrabhuno, gotrabhuvo gotrabhū. Sahabhuno, sahabhuvo sahabhū.

ပုလ္လိင်၌ ဇန္တုအစရှိသော ပုဒ်တို့၏ နောင်မှ ယောဝိဘတ်၏ ‘နော’ အပြုသည်လည်းကောင်း၊ ‘ဝေါ’ အပြုသည်လည်းကောင်း ဝါ ဖြစ်၏။ (သာဓက) jantuno, jantavo, jantuyo; gotrabhuno, gotrabhuvo, gotrabhū; sahabhuno, sahabhuvo, sahabhū။

85. Kūto.

၈၅. ကူပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်၏ နောင်မှ။

Kūpaccayantato yonaṃ no vā hoti pulliṅge, viduno vidū, viññuno viññū, sabbaññuno sabbaññū.

ပုလ္လိင်၌ ကူပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်၏ နောင်မှ ယောဝိဘတ်၏ ‘နော’ အပြုသည် ဝါ ဖြစ်၏။ (သာဓက) viduno vidū, viññuno viññū, sabbaññuno sabbaññū။

86. Dhalāpo-musmā.

၈၆. အမုသဒ္ဒါ၏ နောင်မှ ယောဝိဘတ်ကို ချေခြင်း (လောပ) ဖြစ်၏။

Amusaddato yonaṃ lopova hoti pulliṅge, amū, pumetveva? Amuyo amūni. Vopavādoyaṃ.

ပုလ္လိင်၌ အမုသဒ္ဒါ၏ နောင်မှ ယောဝိဘတ်၏ ချေခြင်း (လောပ) သာလျှင် ဖြစ်၏။ (သာဓက) amū။ ‘ပုမေ’ ဟုသာလော။ (သာဓက) amuyo, amūni။ ဤသုတ်သည် ‘ဝေါ’ အပြုကို မြစ်ပယ်သော သုတ် ဖြစ်၏။

87. Na no sassa.

၈၇. သဝိဘတ်၏ ‘နော’ အပြုသည် မဖြစ်။

Amusmā [Pg.91] sassa no na hoti, amussa, noti kiṃ? Amuyā.

အမုသဒ္ဒါ၏ နောင်မှ သဝိဘတ်၏ ‘နော’ အပြုသည် မဖြစ်။ (သာဓက) amussa။ ‘နော’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ amuyā။

88. Yolopanisu dīgho.

၈၈. ယောဝိဘတ်ကို ချေရာ၌လည်းကောင်း၊ နိ၊ သု-ဝိဘတ်တို့၌လည်းကောင်း (ရှေ့သရကို) ဒီဃပြုခြင်း ဖြစ်၏။

Yonaṃ lope nisu ca dīgho hoti, aṭṭhī aṭṭhīni, yolopanisūti kiṃ? Rattiyo.

ယောဝိဘတ်ကို ချေရာ၌လည်းကောင်း၊ နိ၊ သု-ဝိဘတ်တို့၌လည်းကောင်း ဒီဃဖြစ်၏။ (သာဓက) aṭṭhī, aṭṭhīni။ ‘ယောလောပနိသု’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ rattiyo။

89. Sunaṃhisu.

၈၉. သု၊ ဏံ၊ ဟိ-ဝိဘတ်တို့၌။

Esu nāmassa dīgho hoti. Aggīsu, aggīnaṃ, aggīhi.

ထို (သု၊ ဏံ၊ ဟိ) ဝိဘတ်တို့၌ နာမ်၏အဆုံးသရကို ဒီဃပြုခြင်း ဖြစ်၏။ (သာဓက) aggīsu, aggīnaṃ, aggīhi။

90. Pañcādīnaṃ cuddasannama.

၉၀. ပဉ္စအစရှိသော တစ်ဆယ့်လေးခုသော သဒ္ဒါတို့၏ အဆုံးသရကို ‘အ’ ပြုခြင်း ဖြစ်၏။

Pañcādīnaṃ cuddasannaṃ sunaṃhisva hoti. Pañcasu, pañcannaṃ, pañcahi, chasu, channaṃ, chahi, evaṃ yāva aṭṭharasā.

ပဉ္စအစရှိသော တစ်ဆယ့်လေးခုသော သဒ္ဒါတို့၏ အဆုံးသရကို သု၊ ဏံ၊ ဟိ-ဝိဘတ်တို့၌ ‘အ’ အပြုသည် ဖြစ်၏။ (သာဓက) pañcasu, pañcannaṃ, pañcahi, chasu, channaṃ, chahi။ ဤသို့ တစ်ဆယ့်ရှစ်တိုင်အောင် ဖြစ်၏။

91. Yvādo ntussa.

၉၁. ယောဝိဘတ်၊ အာဝိဘတ် အစရှိသည်တို့၌ ‘န္တ’ ပစ္စည်း၏ အဆုံးသရကို ‘အ’ ပြုခြင်း ဖြစ်၏။

Yvādīsu ntussa a hoti. Guṇavantā, guṇavantaṃ, guṇavante, guṇavantena iccādi, yvā-doti kiṃ? Guṇavā tiṭṭhati.

ယောဝိဘတ်၊ အာဝိဘတ် အစရှိသည်တို့၌ ‘န္တ’ ပစ္စည်း၏ ‘အ’ အပြုသည် ဖြစ်၏။ (သာဓက) guṇavantā, guṇavantaṃ, guṇavante, guṇavantena အစရှိသည်တို့ ဖြစ်၏။ ‘ယွာဒေါ’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ guṇavā tiṭṭhati။

92. Ntassa ca ṭa vaṃse.

၉၂. အံဝိဘတ်၊ သဝိဘတ်တို့၌ ‘န္တ’ ပစ္စည်းအားလည်းကောင်း၊ ‘န္တ’ အားလည်းကောင်း ‘ဋ’ အပြု ဖြစ်၏။

Aṃsesu ntappaccayassa ṭa hoti vā ntussa ca. Yaṃ yaṃ hi rāja bhajati santaṃvāyadi vā asaṃ, kiccā-nakubbassa kareyya kiccaṃ, himavaṃva pabbataṃ, sujātimantopi ajātimassa. Yogavibhāgenāññatrāpi. Cakkhumā andhitā honti, vaggumudātīriyā pana bhikkhū vaṇṇavā honti.

အံဝိဘတ်၊ သဝိဘတ်တို့၌ ‘န္တ’ ပစ္စည်းအားလည်းကောင်း၊ ‘န္တ’ အားလည်းကောင်း ‘ဋ’ အပြုသည် ဝါ ဖြစ်၏။ (သာဓက) yaṃ yaṃ hi rāja bhajati santaṃ vā yadi vā asaṃ, kiccānakubbassa kareyya kiccaṃ, himavaṃ va pabbataṃ, sujātimanto pi ajātimassa။ ယောဂဝိဘာဂ (သုတ်ကို ခွဲခြားခြင်း) အားဖြင့် အခြားသော နေရာတို့၌လည်း ဖြစ်၏။ (သာဓက) cakkhumā andhitā honti, vaggumudātīriyā pana bhikkhū vaṇṇavā honti။

93. Yosu jhissa pume.

၉၃. ပုလ္လိင်၌ ယောဝိဘတ်တို့၌ ဈသညာရှိသော ‘ဣ’ သရအား ‘ယ’ အပြု ဖြစ်၏။

Jhasaññassa [Pg.92] issa yosu vā ṭa hoti pulliṅge. Aggayo aggī, jhaggahaṇaṃ kiṃ? Ikārantasamudāyassa ṭa mā siyābhi, rattiyo, iggahaṇaṃ kiṃ? Daṇḍino, pumeti kiṃ? Aṭṭhīni.

ပုလ္လိင်၌ ယောဝိဘတ်တို့၌ ဈသညာရှိသော ‘ဣ’ သရအား ‘ယ’ အပြုသည် ဝါ ဖြစ်၏။ (သာဓက) aggayo, aggī။ ‘ဈ’ ကို အဘယ်ကြောင့် ယူသနည်း။ ဣကာရန်ရှိသော အခြားအစု (ဣတ္ထိလ္လိင်) အား ‘ယ’ အပြု မဖြစ်စေရန် ဖြစ်၏။ (သာဓက) rattiyo။ ‘ဣ’ ကို အဘယ်ကြောင့် ယူသနည်း။ (သာဓက) daṇḍino။ ‘ပုမေ’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ (သာဓက) aṭṭhīni။

94. Vevosu lussa.

၉၄. ဝေ၊ ဝေါ-ဝိဘတ်တို့၌ လသညာရှိသော ‘ဥ’ သရအား ‘အဝ’ အပြု ဖြစ်၏။

Lasaññassa ussa vevosu ṭa hoti. Bhikkhave, bhikkhavo, vevosūti kiṃ? Jantuyo, uggahaṇaṃ kiṃ? Sayambhuvo.

လသညာရှိသော ‘ဥ’ သရအား ဝေ၊ ဝေါ-ဝိဘတ်တို့၌ ‘အဝ’ အပြုသည် ဖြစ်၏။ (သာဓက) bhikkhave, bhikkhavo။ ‘ဝေဝေါသု’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ jantuyo။ ‘ဥ’ ကို အဘယ်ကြောင့် ယူသနည်း။ sayambhuvo။

95. Yomhi vā kvaci.

၉၅. ယောဝိဘတ်၌ အချို့သော နေရာတို့၌ ‘ဝါ’ (အချို့) ဖြစ်၏။

Yomhi kvaci lasaññassa ussa vā ṭa hoti. Hetayo, nandanti taṃ kurayo dassanena, ajjeva taṃ kurayo pāpayatu. Vāti kiṃ? Hetuyo.

ယောဝိဘတ်၌ အချို့သော နေရာတို့၌ လသညာရှိသော ‘ဥ’ သရအား ‘အယ’ အပြုသည် ဝါ ဖြစ်၏။ (သာဓက) hetayo, nandanti taṃ kurayo dassanena, ajjeva taṃ kurayo pāpayatu။ ‘ဝါ’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ hetuyo။

96. Pumālapane vevo.

၉၆. ပုလ္လိင် အာလပန၌ ‘ဝေ’ နှင့် ‘ဝေါ’ အပြုတို့ ဖြစ်၏။

Lasaññato uto yossālapane vevo honti vā pulliṅge. Bhikkhave, bhikkhavo bhikkhū, pumeti kiṃ āyūni, ālapaneti kiṃ? Jantuyo tiṭṭhanti, lutotveva? Dhenuyo, sayambhuvo.

‘လ’ သညာရှိသော၊ ‘ဥ’ အဆုံးရှိသော ပုလ္လိင်နာမ်မှ ‘ယော’ ဝိဘတ်၊ ‘အာလပန’ ဝိဘတ်တို့သည် ‘ဝေ၊ ဝေါ’ ဖြစ်ကုန်၏ (သို့မဟုတ် ‘ဝေ၊ ဝေါ’ အာဒေသ ဖြစ်ကုန်၏)။ ဘိက္ခဝေ၊ ဘိက္ခဝေါ၊ ဘိက္ခု။ ‘ပုမေ’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ အာယူနိ (နပုသ်၌ မဖြစ်စေရန်)။ ‘အာလပနေ’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ဇန္တုယော တิဋ္ဌန္တိ (သာမန် ပထမာယောဝိဘတ်၌ မဖြစ်စေရန်)။ ‘လုတော’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ဓေနုယော၊ သယမ္ဘုဝေါ (ဣတ္ထိလိင် ဓေနုသဒ္ဒါနှင့် ‘လ’ သညာမရှိသော သယမ္ဘူသဒ္ဒါ၌ မဖြစ်စေရန်)။

97. Smāhismiṃ naṃ mhābhimhi.

၉၇. သ္မာ၊ ဟိ၊ သ္မိံ ဝိဘတ်တို့သည် မ်ဟာ၊ ဘိ၊ မ်ဟိ ဖြစ်ကုန်၏။

Nāmasmā paresaṃ smāhisminnaṃ mhā bhimhi vā honti yathākkamaṃ. Buddhamhā buddhasmā, buddhebhi buddhehi, buddhamhi buddhasmiṃ, bahulādhikārāapavādavisayepi, dasasahassimhi dhātuyā.

နာမ်မှ နောင်၌ရှိကုန်သော သ္မာ၊ ဟိ၊ သ္မိံ ဝိဘတ်တို့၏ အရပ်၌ မ်ဟာ၊ ဘိ၊ မ်ဟိ တို့သည် အစဉ်အတိုင်း အပြောင်းအလဲ (အာဒေသ) ဖြစ်ကုန်၏။ (ဥပမာ) ဗုဒ္ဓမှာ၊ ဗုဒ္ဓသ္မာ။ ဗုဒ္ဓေဘိ၊ ဗုဒ္ဓေဟိ။ ဗုဒ္ဓမှိ၊ ဗုဒ္ဓသ္မိံ။ ဗဟုလာဓိကာရကြောင့် အပဝါဒအရပ်၌လည်း ဖြစ်၏ (ဥပမာ) ဒသသဟဿီမှိ ဓာတုယာ။

98. Suhisvasse.

၉၈. သု၊ ဟိ ဝိဘတ်တို့၌ အကာရန္တ၏ အဆုံး ‘အ’ ကို ‘ဧ’ ပြု၏။

Akārantassa [Pg.93] suhisve hoti. Buddhesu buddhehi.

အကာရန္တနာမ်၏ အဆုံး ‘အ’ အက္ခရာသည် သု၊ ဟိ ဝိဘတ်တို့၌ ‘ဧ’ ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) ဗုဒ္ဓေသု၊ ဗုဒ္ဓေဟိ။

99. Sabbādīnaṃ naṃmhīca.

၉၉. သဗ္ဗာဒိသဒ္ဒါတို့၏ ‘အ’ ကို နံဝိဘတ်၌လည်းကောင်း၊ သု၊ ဟိ ဝိဘတ်တို့၌လည်းကောင်း ‘ဧ’ ပြု၏။

Akārantānaṃ sabbādīnaṃ e hoti naṃmhi suhisu ca. Sabbesaṃ, sabbesu, sabbehi, sabbādīnanti kiṃ? Buddhānaṃ, assetveva? Amūsaṃ. Sabba katara katama ubhaya itara añña aññatara aññatama (4) ‘‘pubbaparā-varadakkhiṇuttarā-dharāni vavatthāyamasaññāyaṃ’’ (pā,1,1,34) ya tya ta eta ima amu kiṃ eka tumha amha.

အကာရန္တဖြစ်ကုန်သော သဗ္ဗာဒိသဒ္ဒါတို့၏ ‘အ’ ကို နံဝိဘတ်၌လည်းကောင်း၊ သု၊ ဟိ ဝိဘတ်တို့၌လည်းကောင်း ‘ဧ’ ပြု၏။ (ဥပမာ) သဗ္ဗေသံ၊ သဗ္ဗေသု၊ သဗ္ဗေဟိ။ ‘သဗ္ဗာဒီနံ’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ဗုဒ္ဓါနံ (သဗ္ဗာဒိမဟုတ်သော သဒ္ဒါ၌ မဖြစ်စေရန်)။ ‘အဿ’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ အမူသံ (အကာရန္တမဟုတ်သော သဒ္ဒါ၌ မဖြစ်စေရန်)။ သဗ္ဗ၊ ကတရ၊ ကတမ၊ ဥဘယ၊ ဣတရ၊ အည၊ အညတရ၊ အညတမ (၄-ခု)၊ ‘ပုဗ္ဗပရာဝရဒက္ခိဏုတ္တရာဓရာနိ ဝဝတ္ထာယမသညာယံ’ ဟူသော သုတ်အရ ပုဗ္ဗ၊ ပရ၊ အဝရ၊ ဒက္ခိဏ၊ ဥတ္တရ၊ အဓရ၊ ယ၊ တျ၊ တ၊ ဧတ၊ ဣမ၊ အမု၊ ကိံ၊ ဧက၊ တုမှ၊ အမှ တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

100. Saṃsānaṃ.

၁၀၀. နံဝိဘတ်ကို ‘သံ၊ သာနံ’ ပြု၏။

Sabbādito naṃvacanassa saṃsānaṃ honti. Sabbesaṃ, sabbesānaṃ.

သဗ္ဗာဒိသဒ္ဒါမှ နံဝိဘတ်၏ အရပ်၌ ‘သံ၊ သာနံ’ အာဒေသတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ (ဥပမာ) သဗ္ဗေသံ၊ သဗ္ဗေသာနံ။

101. Ghapā sassa ssā vā.

၁၀၁. ဃ၊ ပါ သညာရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ နောင် သဝိဘတ်၏ ‘ဿာ’ ပြု၏။

Sabbādīnaṃ ghapato sassa ssā vā hoti, sabbassā sabbāya, paggahaṇamuttaratthaṃ.

သဗ္ဗာဒိသဒ္ဒါဖြစ်ကုန်သော ဃ၊ ပါ သညာရှိသော နာမ်တို့မှ နောက်၌ရှိသော သဝိဘတ်၏ အရပ်၌ ‘ဿာ’ သည် ဝိကပ်ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) သဗ္ဗဿာ၊ သဗ္ဗာယ။ ‘ဃပါ’ ဟု နှုတ်ယူခြင်းသည် နောင်သုတ်၌ အကျိုးရှိစေရန် ဖြစ်သည်။

102. Smino ssaṃ.

၁၀၂. သ္မိံဝိဘတ်၏ ‘ဿံ’ ပြု၏။

Sabbādīnaṃ ghapato smino ssaṃ vā hoti, sabbassaṃ sabbāya, amussaṃ amuyā.

သဗ္ဗာ加ဒိသဒ္ဒါဖြစ်ကုန်သော ဃ၊ ပါ သညာရှိသော နာမ်တို့မှ နောက်၌ရှိသော သ္မိံဝိဘတ်၏ အရပ်၌ ‘ဿံ’ သည် ဝိကပ်ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) သဗ္ဗဿံ၊ သဗ္ဗာယ။ အမုဿံ၊ အမုယာ။

103. Yaṃ.

၁၀၃. ‘ယံ’ ပြု၏။

Ghapato smino yaṃ vā hoti, kaññāyaṃ kaññāya, rattiyaṃ rattiyā, vadhuyaṃ vadhuyā, sabbāyaṃ sabbāya, amuyaṃ amuyā.

ဃ၊ ပါ သညာရှိသော နာမ်တို့မှ နောက်၌ရှိသော သ္မိံဝိဘတ်၏ အရပ်၌ ‘ယံ’ သည် ဝိကပ်ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) ကညာယံ၊ ကညာယ။ ရတ္တိယံ၊ ရတ္တိယာ။ ဝဓုယံ၊ ဝဓုယာ။ သဗ္ဗာယံ၊ သဗ္ဗာယ။ အမုယံ၊ အမုယာ။

104. Tiṃ sabhāparisāya.

၁၀၄. သဘာ၊ ပရိသာ သဒ္ဒါတို့မှ သ္မိံဝိဘတ်၏ ‘တိံ’ ပြု၏။

Sabhāparisāhi [Pg.94] smino tiṃ vā hoti, sabhatiṃ sabhāya, parisatiṃ parisāya.

သဘာ၊ ပရိသာ သဒ္ဒါတို့မှ နောက်၌ရှိသော သ္မိံဝိဘတ်၏ အရပ်၌ ‘တိံ’ သည် ဝိကပ်ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) သဘတိံ၊ သဘာယ။ ပရိသတိံ၊ ပရိသာယ။

105. Padādīhi si.

၁၀၅. ပဒ အစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ သ္မိံဝိဘတ်၏ ‘သိ’ ပြု၏။

Ehi smino si hoti vā, padasi padasmiṃ, bilasi bilasmiṃ.

ဤ ပဒ အစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ နောက်၌ရှိသော သ္မိံဝိဘတ်၏ အရပ်၌ ‘သိ’ သည် ဝိကပ်ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) ပဒသိ၊ ပဒသ္မိံ။ ဗိလသိ၊ ဗိလသ္မိံ။

106. Nāssa sā.

၁၀၆. နာဝိဘတ်၏ ‘သာ’ ပြု၏။

Padādīhi nāssa sā hoti vā, padasā padena, bilasā bilena.

ပဒ အစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ နောက်၌ရှိသော နာဝိဘတ်၏ အရပ်၌ ‘သာ’ သည် ဝိကပ်ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) ပဒသာ၊ ပဒေန။ ဗိလသာ၊ ဗိလေန။

107. Kodhādīhi.

၁၀၇. ကောဓ အစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှလည်း နာဝိဘတ်၏ ‘သာ’ ပြု၏။

Ehi nāssa sā hoti vā, kodhasā kodhena, atthasā atthena.

ဤ ကောဓ အစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ နောက်၌ရှိသော နာဝိဘတ်၏ အရပ်၌ ‘သာ’ သည် ဝိကပ်ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) ကောဓသာ၊ ကောဓေန။ အတ္ထသာ၊ အတ္ထေန။

108. Atena.

၁၀၈. အကာရန္တမှ နာဝိဘတ်ကို ‘ဧန’ ပြု၏။

Akārantato parassa nāvacanassa enādeso hoti, buddhena, atoti kiṃ? Agginā.

အကာရန္တနာမ်မှ နောက်၌ရှိသော နာဝိဘတ်၏ အရပ်၌ ‘ဧန’ အာဒေသဖြစ်၏။ (ဥပမာ) ဗုဒ္ဓေန။ ‘အတော’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ အဂ္ဂိနာ (အကာရန္တမဟုတ်သော သဒ္ဒါ၌ မဖြစ်စေရန်)။

109. Sisso.

၁၀၉. အကာရန္တမှ သိဝိဘတ်ကို ‘ဩ’ ပြု၏။

Akārantato nāmasmā sissa o hoti, buddho, atotveva? Aggi.

အကာရန္တဖြစ်သော နာမ်မှ သိဝိဘတ်၏ အရပ်၌ ‘ဩ’ ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) ဗုဒ္ဓေါ။ ‘အတော’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ အဂ္ဂိ (အကာရန္တမဟုတ်သော သဒ္ဒါ၌ မဖြစ်စေရန်)။

110. Kvace vā.

၁၁၀. အချို့သောအရပ်၌ သိဝိဘတ်ကို ‘ဧ’ ပြု၏။

Akārantato nāmasmā sissa e hoti vā kvaci, vanappagumbe yathā phussitagge. Apavādavisayepi bahulaṃvīdhānā-sukhe dukkhe[Pg.95]. Vāti kiṃ? Vanappagumbo kvacīti kiṃ? Pakkhe sabbattha mā hotu.

အကာရန္တဖြစ်သော နာမ်မှ သိဝိဘတ်၏ အရပ်၌ ‘ဧ’ သည် အချို့သောအရပ်၌ ဝိကပ်ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) ဝနပ္ပဂုမ္ဗေ ယထာ ဖုဿိတဂ္ဂေ။ အပဝါဒအရပ်၌လည်း ဗဟုလဝိဓာန်ကြောင့် ‘သုခေ ဒုက္ခေ’ စသည် ဖြစ်၏။ ‘ဝါ’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ဝနပ္ပဂုမ္ဗော။ ‘ကွစိ’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ အခြား တစ်ဖက်သော အရပ်အားလုံး၌ မဖြစ်စေရန်တည်း။

111. Aṃ napuṃsake.

၁၁၁. နပုံသကလိင်၌ သိဝိဘတ်ကို ‘အံ’ ပြု၏။

Akārantato nāmasmā sissa aṃ hoti napuṃsakaliṅge. Rūpaṃ.

အကာရန္တဖြစ်သော နာမ်မှ သိဝိဘတ်၏ အရပ်၌ နပုံသကလိင်၌ ‘အံ’ ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) Rūpaṃ (ရူပံ)။

112. Yonaṃ ni.

၁၁၂. နပုံသကလိင်၌ ယောဝိဘတ်တို့ကို ‘နိ’ ပြု၏။

Akārantato nāmasmā yonaṃ ni hoti napuṃsake. Sabbāni rūpāni, niccavidhāne phalaṃ ekaccādisabbādīnaṃ paṭhamāyaṃ.

အကာရန္တဖြစ်သော နာမ်မှ နောက်၌ရှိကုန်သော ယောဝိဘတ်တို့၏ အရပ်၌ နပုံသကလိင်၌ ‘နိ’ ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) သဗ္ဗာနိ၊ ရူပါနိ။ အမြဲပြုခြင်း (နိစ္စဝိဓာန်) ၌ အကျိုးကား ဧကစ္စ အစရှိသော သဗ္ဗာဒိသဒ္ဒါတို့၏ ပထမာဝိဘတ်၌ ဖြစ်ခြင်းတည်း။

113. Jhalā vā.

၁၁၃. ဈ၊ လ သညာရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ ယောဝိဘတ်တို့ကို ‘နိ’ ဝိကပ်ပြု၏။

Jhalato yonaṃ ni hoti vā napuṃsake, aṭṭhīni aṭṭhī, āyūni āyū.

ဈ၊ လ သညာရှိသော နာမ်တို့မှ နောက်၌ရှိကုန်သော ယောဝိဘတ်တို့၏ အရပ်၌ နပုံသကလိင်၌ ‘နိ’ သည် ဝိကပ်ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) အဋ္ဌီနိ၊ အဋ္ဌီ။ အာယူနိ၊ အာယူ။

114. Lopo.

၁၁၄. ချေခြင်း (လောပ) ဖြစ်၏။

Jhalato yonaṃ lopo hoti, aṭṭhī, āyū, aggī, bhikkhū, jhalātveva? Aggayo. Pageva kasmā na hoti? Antaraṅgattā akārassa.

ဈ၊ လ သညာရှိသော နာမ်တို့မှ နောက်၌ရှိကုန်သော ယောဝိဘတ်တို့၏ ချေခြင်း (လောပ) သည် ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) အဋ္ဌီ၊ အာယူ၊ အဂ္ဂီ၊ ဘိက္ခူ။ ‘ဈလ’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ အဂ္ဂယော (ဈ၊ လ သညာမရမီ၌ မဖြစ်စေရန်)။ ရှေးဦးစွာ အဘယ်ကြောင့် မချေနိုင်သနည်း။ ‘အ’ ကာရ ပြုခြင်းသည် အတွင်းအင်္ဂါ (အန္တရင်္ဂ) ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။

115. Jantuhetvīghapehi vā.

၁၁၅. ဇန္တု၊ ဟေတု သဒ္ဒါတို့မှလည်းကောင်း၊ ဤကာရန္တတို့မှလည်းကောင်း၊ ဃ၊ ပါ သညာရှိသော သဒ္ဒါတို့မှလည်းကောင်း ယောဝိဘတ်တို့၏ ချေခြင်းသည် ဝိကပ်ဖြစ်၏။

Jantuhetūhi īkārantehi ghapa saññehi ca paresaṃ yonaṃ vā lopo hoti, jantū jantuyo, hetū hetuyo, daṇḍī daṇḍiyo, kaññā kaññāyo, rattī rattiyo, itthī itthiyo, dhenū dhenuyo, vadhū vadhuyo.

ဇန္တု၊ ဟေတု သဒ္ဒါတို့မှလည်းကောင်း၊ ဤကာရန္တတို့မှလည်းကောင်း၊ ဃ၊ ပါ သညာရှိသော သဒ္ဒါတို့မှလည်းကောင်း နောက်၌ရှိကုန်သော ယောဝိဘတ်တို့၏ ချေခြင်း (လောပ) သည် ဝိကပ်ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) ဇန္တူ၊ ဇန္တုယော။ ဟေတူ၊ ဟေတုယော။ ဒဏ္ဍီ၊ ဒဏ္ဍိယော။ ကညာ၊ ကညာယော။ ရတ္တီ၊ ရတ္တိယော။ ဣတ္ထီ၊ ဣတ္ထိယော။ ဓေနူ၊ ဓေနုယော။ ဝဓူ၊ ဝဓုယော။

116. Ye passivaṇṇassa.

၁၁၆. ယကာရ နောက်ရှိသော် ပသီသညာရှိသော ဣဝဏ် (ဣ၊ ဤ) ၏...

Pasaññassa [Pg.96] ivaṇṇassa lopo hoti vā yakāre, ratyo ratyā, ratyaṃ, pokkharañño, pokkharaññā, pokkharaññaṃ, vā tveva? Rattiyo, passāti kiṃ? Daṇḍiyo, ivaṇṇassāti kiṃ? Dhenuyo vadhuyo. Kathaṃ ‘anuññāto ahaṃ matyā’ti? ‘Ye passā’ti yogavibhāgā.

သံယုဂ် (နှလုံးဆင့်) ရှိသော ဣဝဏ် (ဣ၊ ဤ) ၏ ချေခြင်းသည် ယကာရ (ယ) နောင်၌ ရှိသောအခါ အချို့ (ဝါ) ဖြစ်၏။ (ပုံစံ) ratyo, ratyā, ratyaṃ, pokkharañño, pokkharaññā, pokkharaññaṃ။ 'ဝါ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? Rattiyo။ 'ပသညဿ (သံယုဂ်ရှိသော)' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? Daṇḍiyo။ 'ဣဝဏ္ဏဿ (ဣဝဏ်၏)' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? Dhenuyo, vadhuyo။ 'anuññāto ahaṃ matyā' ဟူသော သုံးနှုန်းပုံသည် အဘယ်သို့ ပြီးသနည်း? 'Ye passā' ဟူသော သုတ်ခွဲ (ယောဂဝိဘာဂ) ဖြင့် ပြီး၏။

117. Gasīnaṃ.

၁၁၇. ဂသီနံ။

Nāmasmā gasīnaṃ lopo hoti vijjhantarābhāve, bho purisa, ayaṃ, daṇḍī.

နာမ်မှ နောက်၌ရှိသော ဂ-နှင့် သီ-ဝိဘတ်တို့၏ ချေခြင်းသည် အကြား၌ ကွဲပြားခြားနားမှု မရှိသောအခါ ဖြစ်၏။ (ပုံစံ) bho purisa, ayaṃ, daṇḍī။

118. Asaṅkhyehi sabbāsaṃ.

၁၁၈. အသင်္ချေဟိ သဗ္ဗာသံ။

Avijjamānasaṅkhyehi parāsaṃ sabbāsaṃ vibhattīnaṃ lopo hoti, ca vā eva evaṃ, etasmāyeva liṅgā asaṅkhyehi syādyuppatti anumīyate.

မထင်ရှားသော သင်္ချာရှိသော (သင်္ချာမဲ့သော) ပုဒ်တို့မှ နောက်၌ရှိသော ခပ်သိမ်းသော ဝိဘတ်တို့၏ ချေခြင်းသည် ဖြစ်၏။ (ပုံစံ) ca, vā, eva, evaṃ။ ဤသို့ လိင် (ပုဒ်) မျှဖြင့်သာလျှင် သင်္ချာမရှိသော ပုဒ်တို့မှ သီစသော ဝိဘတ်တို့ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကို မှန်းဆအပ်၏။

119. Ekatthatāyaṃ.

၁၁၉. ဧကတ္ထတာယံ။

Ekatthībhāve sabbāsaṃ vibhattīnaṃ lopo hoti bahulaṃ, puttīyati, rājapuriso, vāsiṭṭho, kvaci na hoti bahulaṃ vidhānā-parantapo, bhagandaro, parassapadaṃ, attanopadaṃ, gavampati, devānaṃpiyatisso, antevāsī, janesuto mamattaṃ māmako.

တစ်ဦးတည်းသော အနက်ရှိသည်၏ အဖြစ် (ဧကတ္ထီဘော) ၌ ခပ်သိမ်းသော ဝိဘတ်တို့၏ ချေခြင်းသည် အများအားဖြင့် ဖြစ်၏။ (ပုံစံ) puttīyati, rājapuriso, vāsiṭṭho။ 'ဗဟုလံ' ဟု စီရင်ထားသောကြောင့် အချို့သော နေရာ၌ မဖြစ်ပေ။ (ပုံစံ) parantapo, bhagandaro, parassapadaṃ, attanopadaṃ, gavampati, devānaṃpiyatisso, antevāsī, janesuto, mamattaṃ, māmako။

120. Pubbasmāmādito.

၁၂၀. ပုဗ္ဗသ္မာမာဒိတော။

Amādekatthā pubbaṃ yadekatthaṃ tato parāsaṃ sabbāsaṃ vibhattīnaṃ lopo hoti. Adhitthi. Idha na hoti bahulaṃ

အံ-ဝိဘတ်နှင့်တကွ တစ်ခုတည်းသောအနက်ရှိသော အရာထက် ရှေးဦးဖြစ်သော တစ်ခုတည်းသောအနက်ရှိသော ပုဒ်မှ နောက်၌ရှိသော ခပ်သိမ်းသော ဝိဘတ်တို့၏ ချေခြင်းသည် ဖြစ်၏။ (ပုံစံ) Adhitthi။ ဤသုတ်၌ 'ဗဟုလံ' ဟူသော စကားကြောင့် မဖြစ်သည်လည်း ရှိ၏။

Vidhānā [Pg.97] yathāpatthīyā, yathāparisāya, pubbasmāti kiṃ? Gāmagato.

ထိုစီရင်ချက်ကြောင့် yathāpatthīyā, yathāparisāya ဟူသော ပုံစံတို့၌ ဝိဘတ်ချေခြင်း မဖြစ်ပေ။ 'ပုဗ္ဗသ္မာ (ရှေးပုဒ်မှ)' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? Gāmagato။

121. Nātoma pañcamiyā.

၁၂၁. နာတောမ ပဉ္စမိယာ။

Amādekatthā pubbaṃ yadekatthamakārantaṃ, tato parāsaṃ sabbāsaṃ vibhattīnaṃ lopo na hoti, antu, bhavatyapañcamyā, upakumbhaṃ, apañcamiyāti kiṃ? Upakumbhā ānaya.

အံ-ဝိဘတ်နှင့်တကွ တစ်ခုတည်းသောအနက်ရှိသော အရာထက် ရှေးဦးဖြစ်သော တစ်ခုတည်းသောအနက်ရှိသော အကာရန္တပုဒ်မှ နောက်၌ရှိသော ခပ်သိမ်းသော ဝိဘတ်တို့၏ ချေခြင်းသည် မဖြစ်ပေ။ ထိုဝိဘတ်သည် ပဉ္စမီဝိဘတ်ကို ဖယ်၍ အံ-ဝိဘတ် ဖြစ်၏။ (ပုံစံ) upakumbhaṃ။ 'အပဉ္စမိယာ (ပဉ္စမီဝိဘတ်ကို ဖယ်၍)' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? Upakumbhā ānaya။

122. Vā tatiyāsattaminaṃ.

၁၂၂. ဝါ တတိယာသတ္တမိနံ။

Amādekatthā pubbaṃ yadekatthamakārantaṃ, tato parāsaṃ tatiyāsatthamīnaṃ vā aṃ hoti, upakumbhena kataṃ, upakumbhaṃ kataṃ, upakumte nidhehi, upakumbhaṃ nidhehi.

အံ-ဝိဘတ်နှင့်တကွ တစ်ခုတည်းသောအနက်ရှိသော အရာထက် ရှေးဦးဖြစ်သော တစ်ခုတည်းသောအနက်ရှိသော အကာရန္တပုဒ်မှ နောက်၌ရှိသော တတိယာနှင့် သတ္တမီဝိဘတ်တို့အား အချို့ (ဝါ) အံ-ဝိဘတ် ဖြစ်၏။ (ပုံစံ) upakumbhena kataṃ, upakumbhaṃ kataṃ, upakumbhe nidhehi, upakumbhaṃ nidhehi။

123. Rājasī nāmhi.

၁၂၃. ရာဇသီ နာမှိ။

Nāmhi rājassi vā hoti, sabbadattena rājinā, vātveva? Raññā.

နာ-ဝိဘတ်နောင်၌ ရာဇ-သဒ္ဒါ၏ ရာဇိ-အာဒေသသည် အချို့ (ဝါ) ဖြစ်၏။ (ပုံစံ) sabbadattena rājinā။ 'ဝါ' ဟု သာလျှင် အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? Raññā။

124. Sunaṃhisū.

၁၂၄. သုနံဟိသူ။

Rājassa ū hoti vā sunaṃhisu, rājūsu rājesu, rājūnaṃ raññaṃ, rājūhi rājehi.

သု၊ နံ၊ ဟိ ဝိဘတ်တို့နောင်၌ ရာဇ-သဒ္ဒါ၏ ဥ-အာဒေသသည် အချို့ (ဝါ) ဖြစ်၏။ (ပုံစံ) rājūsu rājesu, rājūnaṃ raññaṃ, rājūhi rājehi။

125. Imassāditthiyaṃṭe.

၁၂၅. ဣမဿာဒိတ္ထိယံဋေ။

Imasaddassānitthiyaṃ ṭe hoti vā sunaṃhisu, esu imesu, esaṃ imesaṃ, esi imehi, anitthiyanti kiṃ? Imāsu, imāsaṃ, imāhi.

ဣတ္ထိလိင်မဟုတ်သော ဣမ-သဒ္ဒါ၏ (အစအက္ခရာအား) ဧ- (သို့မဟုတ် ဋေ-) အာဒေသသည် သု၊ နံ၊ ဟိ ဝိဘတ်တို့နောင်၌ အချို့ (ဝါ) ဖြစ်၏။ (ပုံစံ) esu imesu, esaṃ imesaṃ, esi imehi။ 'အနိတ္ထိယံ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? Imāsu, imāsaṃ, imāhi။

126. Nāmha nimi.

၁၂၆. နာမှ နိမိ။

Imasaddassānitthiyaṃ [Pg.98] nāmhi anaimiiccādesā honti, anena imīnā, anitthiyaṃtveva? Imāya.

ဣတ္ထိလိင်မဟုတ်သော ဣမ-သဒ္ဒါ၏ နာ-ဝိဘတ်နောင်၌ အန၊ ဣမိ ဟူသော အာဒေသတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ (ပုံစံ) anena, imīnā။ 'အနိတ္ထိယံ' ဟု သာလျှင် အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? Imāya။

127. Simha napuṃsakassāyaṃ.

၁၂၇. သိမှ နပုံသကဿာယံ။

Imasaddassānapuṃsakassa ayaṃ hoti simhi, ayaṃ puriso, ayaṃ itthī, anapuṃsakassāti kiṃ? Imaṃ.

နပုံသကလိင်မဟုတ်သော ဣမ-သဒ္ဒါ၏ သီ-ဝိဘတ်နောင်၌ အယံ-အာဒေသသည် ဖြစ်၏။ (ပုံစံ) ayaṃ puriso, ayaṃ itthī။ 'အနပုံသကဿ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? Imaṃ။

128. Tyatetānaṃ tassa so.

၁၂၈. တျတေတာနံ တဿ သော။

Tyatetānamanapuṃsakānaṃ tassa so hoti simhi, syo puriso, syā itthī, evaṃ so, sā, eso, esā, anapuṃsakassetveva? Tyaṃ, taṃ, etaṃ.

နပုံသကလိင်မဟုတ်ကုန်သော တျ၊ တ၊ ဧတ သဒ္ဒါတို့၏ တ-ကာရအား သီ-ဝိဘတ်နောင်၌ သော-အာဒေသသည် ဖြစ်၏။ (ပုံစံ) syo puriso, syā itthī။ ဤနည်းတူစွာ so, sā, eso, esā။ 'အနပုံသကဿ' ဟု သာလျှင် အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? Tyaṃ, taṃ, etaṃ။

129. Massāmussa.

၁၂၉. မဿာမုဿ။

Anapuṃsakassāmussa makārassa so hoti simhi, asu puriso, asu itthī.

နပုံသကလိင်မဟုတ်သော အမု-သဒ္ဒါ၏ မ-ကာရအား သီ-ဝိဘတ်နောင်၌ သော-အာဒေသသည် ဖြစ်၏။ (ပုံစံ) asu puriso, asu itthī။

130. Ke vā.

၁၃၀. ကေ ဝါ။

Amussa massa ke vā so hoti, asuko amuko, asukā amukā, asukaṃ amukaṃ, asukāni amukāni.

အမု-သဒ္ဒါ၏ မ-ကာရအား က-အက္ခရာနောင်၌ သော-အာဒေသသည် အချို့ (ဝါ) ဖြစ်၏။ (ပုံစံ) asuko amuko, asukā amukā, asukaṃ amukaṃ, asukāni amukāni။

131. Tatassa no tabbāsu.

၁၃၁. တတဿ နော တဗ္ဗာသု။

Tasaddassa tassa no vā hoti sabbāsu vibhattīsu, ne te nāyo tāyo, naṃ taṃ, nāni tāni iccādi.

တ-သဒ္ဒါ၏ တ-ကာရအား ခပ်သိမ်းသော ဝိဘတ်တို့၌ နော (န-) အာဒေသသည် အချို့ (ဝါ) ဖြစ်၏။ (ပုံစံ) ne te, nāyo tāyo, naṃ taṃ, nāni tāni စသည်တို့တည်း။

132. Ṭa sasmāsmiṃssāyassaṃssāsaṃmhāmhisvi massa ca.

၁၃၂. ဋ သသ္မာသ္မိံဿာယဿံဿာသံမှာမှိသ္ဝိ မဿ စ။

Sādīsvimassa [Pg.99] tatassa ca ṭo vā hoti, assa imassa, asmā imasmā, asmiṃ imasmiṃ, assāya imissāya, assaṃ imissaṃ, assā imissā, āsaṃ imāsaṃ, amhā imamhā, amhi imamhi, assa tassa, asmā tasmā, asmiṃ tasmiṃ, assāya tassāya, assaṃ tassaṃ, assā tassā, āsaṃ tāsaṃ, amhā tamhā, amhi tamhi, ssāyādiggahaṇamādesantare mā hotūti.

သ-စသော ဝိဘတ်တို့၌ ဣမ-သဒ္ဒါနှင့် တ-သဒ္ဒါတို့၏ အစအက္ခရာအား အ- (သို့မဟုတ် ဋ-) အာဒေသသည် အချို့ (ဝါ) ဖြစ်၏။ (ပုံစံ) assa (imassa), asmā (imasmā), asmiṃ (imasmiṃ), assāya (imissāya), assaṃ (imissaṃ), assā (imissā), āsaṃ (imāsaṃ), amhā (imamhā), amhi (imamhi)။ (တ-သဒ္ဒါပုံစံ) assa (tassa), asmā (tasmā), asmiṃ (tasmiṃ), assāya (tassāya), assaṃ (tassaṃ), assā (tassā), āsaṃ (tāsaṃ), amhā (tamhā), amhi (tamhi)။ 'ဿာယ' စသည်တို့ကို သိမ်းယူခြင်းသည် အခြားသော အာဒေသများ မဖြစ်စေရန် ဖြစ်၏။

133. Ṭe sissisismā.

၁၃၃. ဋေ သိဿိသိသ္မာ။

Isismā sissa ṭe vā hoti, ‘yo nvajja vinaye kaṅkhaṃ, atthadhammavidū ise’, vātveva? Isi.

ဣသိ-သဒ္ဒါမှ နောက်၌ရှိသော သီ-ဝိဘတ်၏ ဋေ-အာဒေသသည် အချို့ (ဝါ) ဖြစ်၏။ 'yo nvajja vinaye kaṅkhaṃ, atthadhammavidū ise' ဟူသည် ပုံစံတည်း။ 'ဝါ' ဟု သာလျှင် အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? Isi။

134. Dutiyassa yossa.

၁၃၄. ဒုတိယဿ ယောဿ။

Isismā parassa dutiyāyossa ṭe vā hoti, ‘samaṇe brāhmaṇe vande, sampannacaraṇe ise’, vātveva? Isayo passa, dutiyassāti kiṃ? Isayo tiṭṭhanti.

ဣသိ-သဒ္ဒါမှ နောက်၌ရှိသော ဒုတိယဝိဘတ်၏ ယော-ဝိဘတ်အား ဋေ-အာဒေသသည် အချို့ (ဝါ) ဖြစ်၏။ 'samaṇe brāhmaṇe vande, sampannacaraṇe ise' ဟူသည် ပုံစံတည်း။ 'ဝါ' ဟု သာလျှင် အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? Isayo passa။ 'ဒုတိယဿ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? Isayo tiṭṭhanti။

135. Ekaccādīha to.

၁၃၅. ဧကစ္စာဒီဟ တော။

Akārantehi ekaccādīhi yonaṃ ṭe hoti, ekacce tiṭṭhanti, ekace passa, atoti kiṃ? Ekaccāyo, evaṃ esa sa paṭhama.

အကာရန္တဖြစ်ကုန်သော ဧကစ္စ-စသော ပုဒ်တို့မှ နောက်၌ရှိသော ယော-ဝိဘတ်တို့အား ဋေ-အာဒေသသည် ဖြစ်၏။ (ပုံစံ) ekacce tiṭṭhanti, ekacce passa။ 'အတော' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? Ekaccāyo။ ဤနည်းတူစွာ esa, sa, paṭhama စသည်တို့၌လည်း ဖြစ်၏။

136. Na nissa ṭā.

၁၃၆. နိ၊ သ၊ တာ ဝိဘတ်တို့သည် (သဗ္ဗာဒိကိစ္စ) မဖြစ်ကုန်။

Ekaccādīhi parassa nissa ṭā na hoti, ekaccāni.

ဧကစ္စ-စသော ပုဒ်တို့မှ နောက်၌ရှိသော နိ၊ သ၊ တာ ဝိဘတ်တို့အား (သဗ္ဗာဒိကိစ္စ) မဖြစ်၊ (သာဓက) ဧကစ္စာနိ။

137. Sabbādīhī[Pg.100].

၁၃၇. သဗ္ဗ-စသော ပုဒ်တို့မှလည်း။

Sabbādīhi parassa nissa ṭā na hoti, sabbāni.

သဗ္ဗ-စသော ပုဒ်တို့မှ နောက်၌ရှိသော နိ၊ သ၊ တာ ဝိဘတ်တို့အား (သဗ္ဗာဒိကိစ္စ) မဖြစ်၊ (သာဓက) သဗ္ဗာနိ။

138. Yonameṭa.

၁၃၈. ယောဝိဘတ်တို့အား ဧ-အာဒေသ ဖြစ်၏။

Akārantehi sabbādīhi yonameṭa hoti, sabbe tiṭṭhanti, sabbe passa, atotveva? Sabbāyo.

အကာရန်ရှိသော သဗ္ဗ-စသော ပုဒ်တို့မှ နောက်၌ရှိသော ယောဝိဘတ်တို့အား ဧ-အာဒေသ ဖြစ်၏၊ (သာဓက) သဗ္ဗေ တိဋ္ဌန္တိ၊ သဗ္ဗေ ပဿ။ "အကာရန်ရှိသော" ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? သဗ္ဗာယော။

139. Nāññaṃ canāmappadhānā.

၁၃၉. နာမ်အဖြစ်သို့ ရောက်သော ပုဒ်တို့မှလည်းကောင်း၊ အပဓာနဖြစ်သော ပုဒ်တို့မှလည်းကောင်း အခြားသော သဗ္ဗာဒိကိစ္စသည် မဖြစ်။

Nāmabhūtehī appadhānehi ca sabbādīhi yaṃ vuttaṃ, yañcāññaṃ sabbādikāriyaṃ, taṃ na hoti, te sabbā, te piyasabbā, te atisabbā.

နာမ်အဖြစ်သို့ ရောက်ကုန်သောလည်းကောင်း၊ အပဓာနဖြစ်ကုန်သောလည်းကောင်း သဗ္ဗ-စသော ပုဒ်တို့မှ ဆိုအပ်ပြီးသော ကိစ္စသည်လည်းကောင်း၊ အခြားသော သဗ္ဗာဒိကိစ္စသည်လည်းကောင်း မဖြစ်၊ (သာဓက) တေ သဗ္ဗာ၊ တေ ပိယသဗ္ဗာ၊ တေ အတိသဗ္ဗာ။

140. Tatiyatthayoge.

၁၄၀. တေတ္တိယတ္ထယှဉ်ခြင်း၌။

Tatiyatthena yoge sabbādīhi yaṃ vuttaṃ, yañcāññaṃ sabbādi kāriyaṃ, taṃ na hoti, māsena pubbānaṃ māsapubbānaṃ.

တတိယဝိဘတ်၏ အနက်နှင့် ယှဉ်ခြင်းရှိသော် သဗ္ဗ-စသော ပုဒ်တို့မှ ဆိုအပ်ပြီးသော ကိစ္စသည်လည်းကောင်း၊ အခြားသော သဗ္ဗာဒိကိစ္စသည်လည်းကောင်း မဖြစ်၊ (သာဓက) မာသေန ပုဗ္ဗာနံ = မာသပုဗ္ဗာနံ။

141. Catthasamāse.

၁၄၁. စ-အနက်ရှိသော သမတ်၌။

Catthasamāsavisaye sabbādīhi yaṃ vuttaṃ, yañcāññaṃ sabbādikāriyaṃ, taṃ na hoti, ikkhiṇuttarapubbānaṃ, samāseti kiṃ? Amusañca tesañca dehi.

စ-အနက်ရှိသော သမတ်၏ အရာ၌ သဗ္ဗ-စသော ပုဒ်တို့မှ ဆိုအပ်ပြီးသော ကိစ္စသည်လည်းကောင်း၊ အခြားသော သဗ္ဗာဒိကိစ္စသည်လည်းကောင်း မဖြစ်၊ (သာဓက) ဒက္ခိဏုတ္တရပုဗ္ဗာနံ။ "သမတ်၌" ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? အမုသဉ္စ တေသဉ္စ ဒေဟိ။

142. Veṭa.

၁၄၂. ဧ-အာဒေသသည် ဝိကပ် ဖြစ်၏။

Etthasamāsavisadhaya sabbādīhi yadhassaṭa vutto, tassa vā hoti, pugguttare, pubbuttarā.

ဤသမတ်အရာ၌ သဗ္ဗ-စသော ပုဒ်တို့မှ ဆိုအပ်ပြီးသော ဧ-အာဒေသသည် ဝိကပ် ဖြစ်၏၊ (သာဓက) ပုဗ္ဗုတ္တရေ၊ ပုဗ္ဗုတ္တရာ။

143. Pubbādīhi chahī.

၁၄၃. ပုဗ္ဗ-စသော ခြောက်ခုသော ပုဒ်တို့မှလည်းကောင်း။

Etehi [Pg.101] pubbādīhi chahi savisaye eṭa vā hoti, pubbe pubbā, pare parā, apare aparā, dakkhiṇe dakkhiṇā, uttare uttarā, adhare adharā, chahitikiṃ? Ye.

ဤပုဗ္ဗ-စသော ခြောက်ခုသော ပုဒ်တို့မှ မိမိတို့၏ အရာ၌ ဧ-အာဒေသသည် ဝိကပ် ဖြစ်၏၊ (သာဓက) ပုဗ္ဗေ - ပုဗ္ဗာ၊ ပရေ - ပရာ၊ အပရေ - အပရာ၊ ဒက္ခိဏေ - ဒက္ခိဏာ၊ ဥတ္တရေ - ဥတ္တရာ၊ အဓရေ - အဓရာ။ "ခြောက်ခုသော" ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ယေ။

144. Manādīhi smiṃsaṃnāsmānaṃ sisoosāsā.

၁၄၄. မန-စသော ပုဒ်တို့မှ သ္မိံ၊ သ၊ နာ၊ သ္မာ ဝိဘတ်တို့အား သိ၊ သော၊ သာ၊ သာ တို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏။

Manādīhi smimādīnaṃ sisoosāsā vā honti yathākkamaṃ, manasi manasmiṃ, manaso manassa, mano manaṃ, manasā manena, manasā manasmā, kathaṃ ‘putto jāto acetaso, hitvā yāti sumedhaso, suddhuttaravāsasā, hemakappanavāsase’ti? Sakattheṇatthā. Manatama tapa teja sira ura vaca oja rajayasa paya (6) ‘‘saravayā-yavāsacetā jalāsayākkhayalohapaṭamanesu’’.

မန-စသော ပုဒ်တို့မှ သ္မိံ-စသော ဝိဘတ်တို့အား သိ၊ သော၊ သာ၊ သာ အာဒေသတို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဝိကပ် ဖြစ်ကုန်၏၊ (သာဓက) မနသိ - မနသ္မိံ၊ မနသော - မနဿ၊ မနော - မနံ၊ မနသာ - မနေန၊ မနသာ - မနသ္မာ။ "putto jāto acetaso, hitvā yāti sumedhaso, suddhuttaravāsasā, hemakappanavāsase" ဟူသော သာဓကတို့သည် အဘယ်သို့ ဖြစ်သနည်း? သကတ္ထ၌ ဏ-ပစ္စည်း သက်ခြင်းကြောင့်တည်း။ မန၊ တမ၊ တပ၊ တေဇ၊ သိရ၊ ဥရ၊ ဝစ၊ ဩဇ၊ ရဇ၊ ယသ၊ ပယ-ဟူသော (ဂိုဏ်းဝင်ပုဒ်များ)။ (၆) ‘‘သရဝယာ-ယဝါသစေတာ ဇလာသယာက္ခယလောဟပဋမနေသု’’။

145. Sato saba bhe.

၁၄၅. သန္တသဒ္ဒါ၏ သဗ-အာဒေသသည် ဘ-ကာရရှိသော် ဖြစ်၏။

Santhasaddassa saba bhavati bhakāre, sabbhi.

သန္တသဒ္ဒါ၏ သဗ-အာဒေသသည် ဘ-ကာရရှိသော် ဖြစ်၏၊ (သာဓက) သဗ္ဘိ။

146. Bhavato vā bhonto gayonāse.

၁၄၆. ဘဝန္တသဒ္ဒါအား ဂ၊ ယော၊ နာ၊ သ ဝိဘတ်တို့၌ ဘောန္တ-အာဒေသသည် ဝိကပ် ဖြစ်၏။

Bhavantasaddassa bhontādeso vā hoti gayonāse, bhonta bhavaṃ, bhonto bhavanto, bhotā bhavatā, bhoto bhavato, bho iti āmantaṇe nipāto ‘kuto nu āgacchatha bho tayo janā’, evaṃ bhavantati, bhaddeti saddantharena siddhaṃ, saddhanthaiti dassa dvibhāvena.

ဘဝန္တသဒ္ဒါ၏ ဘောန္တ-အာဒေသသည် ဂ၊ ယော၊ နာ၊ သ ဝိဘတ်တို့၌ ဝိကပ် ဖြစ်၏၊ (သာဓက) ဘောန္တ - ဘဝံ၊ ဘောန္တော - ဘဝန္တော၊ ဘောတာ - ဘဝတာ၊ ဘောတော - ဘဝတော။ "ဘော" ဟူသည် အာမန္တန (ခေါ်တောက်ခြင်း) အနက်၌ နိပါတ်ဖြစ်၏၊ "ကုတော နု အာဂစ္ဆထ ဘော တယော ဇနာ"၊ ဤသို့ ဘဝန္တ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဘဒ္ဒေ ဟူ၍လည်းကောင်း အခြားသဒ္ဒါဖြင့် ပြီး၏၊ အခြားသဒ္ဒါဖြင့် ပြီးခြင်းသည် ဒ-ကာရကို နှစ်ခွပြုခြင်းဖြင့် ဖြစ်၏။

147. Sissāggito ni.

၁၄၇. အဂ္ဂိသဒ္ဒါမှ သ္မိံဝိဘတ်၏ နိ-အာဒေသ ဖြစ်၏။

Aggismā sissa ni yoti vā, aggini aggi.

အဂ္ဂိသဒ္ဒါမှ သ္မိံဝိဘတ်၏ နိ-အာဒေသသည် ဝိကပ် ဖြစ်၏၊ (သာဓက) အဂ္ဂိနိ၊ အဂ္ဂိ။

148. Ntassaṃ.

၁၄၈. န္တ-ပစ္စည်း၏ အံ-အာဒေသ ဖြစ်၏။

Simhi [Pg.102] ntappaccayassa aṃ hoti vā, gacchaṃ gacchanto.

သိဝိဘတ်၌ န္တ-ပစ္စည်း၏ အံ-အာဒေသသည် ဝိကပ် ဖြစ်၏၊ (သာဓက) ဂစ္ဆံ၊ ဂစ္ဆန္တော။

149. Bhūto.

၁၄၉. ဘူ-ဓာတ်မှ (န္တ-ပစ္စည်းအား)။

Bhūdhātuto ntassa aṃ hoti simhi niccaṃ punabbidhānā, bhavaṃ.

ဘူ-ဓာတ်မှ ဖြစ်သော န္တ-ပစ္စည်း၏ အံ-အာဒေသသည် သိဝိဘတ်၌ အမြဲ ဖြစ်၏၊ (သာဓက) ဘဝံ။ (တစ်ဖန် ပြဋ္ဌာန်းခြင်းကြောင့်တည်း)။

150. Mahantārahantānaṃ ṭā vā.

၁၅၀. မဟန္တ၊ အရဟန္တ သဒ္ဒါတို့၏ (န္တ-ပစ္စည်းအား) အာ-အာဒေသသည် ဝိကပ် ဖြစ်၏။

Simhi mahantārahantānaṃ ntassa ṭā vā hoti, mahā mahaṃ, arahā arahaṃ.

သိဝိဘတ်၌ မဟန္တ၊ အရဟန္တ သဒ္ဒါတို့၏ န္တ-ပစ္စည်းအား အာ-အာဒေသသည် ဝိကပ် ဖြစ်၏၊ (သာဓက) မဟာ၊ မဟံ၊ အရဟာ၊ အရဟံ။

151. Ntussa.

၁၅၁. န္တု-ပစ္စည်း၏ (အာ-အာဒေသ ဖြစ်၏)။

Simhi ntussa ṭā hoti, guṇavā.

သိဝိဘတ်၌ န္တု-ပစ္စည်း၏ အာ-အာဒေသ ဖြစ်၏၊ (သာဓက) ဂုဏဝါ။

152. Aṃṅaṃ napuṃsake.

၁၅၂. နပုံလိင်၌ အံ-အာဒေသ ဖြစ်၏။

Ntussa aṃṅaṃ honti simhi napuṃsake, guṇavaṃ kulaṃ, guṇavantaṃ kulaṃ, napuṃsaketiṃ kiṃ? Sīlavā bhikkhu.

နပုံလိင်၌ သိဝိဘတ်ရှိသော် န္တု-ပစ္စည်းအား အံ-အာဒေသ ဖြစ်၏၊ (သာဓက) ဂုဏဝံ ကုလံ၊ ဂုဏဝန္တံ ကုလံ။ "နပုံလိင်၌" ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? သီလဝါ ဘိက္ခု။

153. Himavato vā o.

၁၅၃. ဟိမဝန္တသဒ္ဒါ၏ (န္တု-ပစ္စည်းအား) ဩ-အာဒေသသည် ဝိကပ် ဖြစ်၏။

Himavato simhī ntussa o vā hoti, himavanto himavā.

ဟိမဝန္တသဒ္ဒါမှ သိဝိဘတ်၌ န္တု-ပစ္စည်းအား ဩ-အာဒေသသည် ဝိကပ် ဖြစ်၏၊ (သာဓက) ဟိမဝန်တော၊ ဟိမဝါ။

154. Rājādiyuvāditvā.

၁၅၄. ရာဇ-စသော ပုဒ်တို့မှလည်းကောင်း၊ ယုဝ-စသော ပုဒ်တို့မှလည်းကောင်း (သိဝိဘတ်၏) အာ-အာဒေသ ဖြစ်၏။

Rājādīhiyuvādīhi ca sissa ā hoti, rājā, yuvā. Rāja brahma sakha atta ātuma (7) ‘‘dhammo vāññatthe’’ daḷhadhammā, asma, (8) ‘‘imo bhāve’’ aṇimā, (mahimā, garimā) laghimā, yuva sā suvā maghava puma vattaha.

ရာဇ-စသော ပုဒ်တို့မှလည်းကောင်း၊ ယုဝ-စသော ပုဒ်တို့မှလည်းကောင်း သိဝိဘတ်၏ အာ-အာဒေသ ဖြစ်၏၊ (သာဓက) ရာဇာ၊ ယုဝါ။ ရာဇ၊ ဗြဟ္မ၊ သခ၊ အတ္တ၊ အာတုမ (၇) ‘‘ဓမ္မော ဝါညတ္ထေ’’ ဒဠှဓမ္မာ၊ အသ္မ၊ (၈) ‘‘ဣမော ဘာဝေ’’ အဏိမာ (မဟိမာ၊ ဂရိမာ) လဃိမာ၊ ယုဝ၊ သာ၊ သုဝါ၊ မဃဝ၊ ပုမ၊ ဝတ္တဟ။

155. Vāmhānaṅa.

၁၅၅. အံဝိဘတ်၌ အာနင်္-အာဒေသသည် ဝိကပ် ဖြစ်၏။

Rājādīnaṃ [Pg.103] yuvādīnaṃ ca ānaṅa hoti vā aṃmhi, rājānaṃ rājaṃ, yuvānaṃ yuvaṃ.

ရာဇ-စသော ပုဒ်တို့၏လည်းကောင်း၊ ယုဝ-စသော ပုဒ်တို့၏လည်းကောင်း အံဝိဘတ်၌ အာနင်္-အာဒေသသည် ဝိကပ် ဖြစ်၏၊ (သာဓက) ရာဇာနံ - ရာဇံ၊ ယုဝါနံ - ယုဝံ။

156. Yonamāno.

၁၅၆. ယိုဝိဘတ်တို့သည် အာနော ဖြစ်ကုန်၏။ (ယောနမာနောသုတ်)

Rājādīhi yuvādīhi ca yonaṃ āno vā hoti, rājāno yuvāno, vā tveva? Rājā rāje, yuvā yuve.

ရာဇာအစရှိသော ပုဒ်တို့မှလည်းကောင်း၊ ယုဝါအစရှိသော ပုဒ်တို့မှလည်းကောင်း ယိုဝိဘတ်တို့သည် ‘အာနော’ ဝါ ဖြစ်ကုန်၏။ (ဥပမာ) ရာဇာနော၊ ယုဝါနော။ ‘ဝါ’ ဟူသော သုတ်ကြောင့်သာလျှင် (အခြားပုံစံဖြစ်သော်) ရာဇာ၊ ရာဇေ၊ ယုဝါ၊ ယုဝေ (လည်း ဖြစ်နိုင်၏)။

157. Āyono ca sakhā.

၁၅၇. သခါသဒ္ဒါမှ (ယိုဝိဘတ်တို့သည်) အာယော၊ နော ဖြစ်ကုန်၏။ (အာယောနော စ သခါသုတ်)

Sakhato yona māyo no honti vā āno ca, sakhāyo, sakhino, sakhāno, vā tveva? Sakhā, sakhe.

သခါသဒ္ဒါမှ ယိုဝိဘတ်တို့သည် ‘အာယော’ ‘နော’ ‘အာနော’ တို့ ဝါ ဖြစ်ကုန်၏။ (ဥပမာ) သခါယော၊ သခိနော၊ သခါနော။ ‘ဝါ’ ဟူသော သုတ်ကြောင့်သာလျှင် (အခြားပုံစံဖြစ်သော်) သခါ၊ သခေ (လည်း ဖြစ်နိုင်၏)။

158. Ṭe smino.

၁၅၈. သမိန်ဝိဘတ်သည် တေ ဖြစ်၏။ (တေ သ္မိနောသုတ်)

Sakhato smino ṭe hoti, sakhe, niccattho-yamārambho.

သခါသဒ္ဒါမှ သမိန်ဝိဘတ်သည် ‘တေ’ ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) သခေ။ ဤအစပြုခြင်းသည် အမြဲဖြစ်ခြင်း အကျိုးရှိ၏။

159. Nonāsesvi.

၁၅၉. နော၊ နာ၊ သ ဝိဘတ်တို့၌ (သခါသဒ္ဒါ၏ အဆုံးသည်) ဣ ဖြစ်၏။ (နောနာသေသုဣသုတ်)

Sakhassa i hoti nonāsesu, sakhino, sakhinā, sakhissa.

နော၊ နာ၊ သ ဝိဘတ်တို့၌ သခါသဒ္ဒါ၏ (အဆုံးအက္ခရာကို) ‘ဣ’ ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) သခိနော၊ သခိနာ၊ သခိဿ။

160. Smānaṃsu vā.

၁၆၀. သ္မာ၊ နံ၊ သု ဝိဘတ်တို့၌ (ဣအပြုသည်) ဝါ ဖြစ်၏။ (သ္မာနံသု ဝါသုတ်)

Sakhassa i vā hoti smānaṃsu, sakhismā sakhasmā, sakhīnaṃ sakhānaṃ.

သ္မာ၊ နံ၊ သု ဝိဘတ်တို့၌ သခါသဒ္ဒါ၏ (အဆုံးအက္ခရာကို) ‘ဣ’ အပြုသည် ဝါ ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) သခိသ္မာ၊ သခသ္မာ၊ သခီနံ၊ သခါနံ။

161. Yosvaṃhisu cāraṅa.

၁၆၁. ယို၊ သု၊ အံ၊ ဟိ ဝိဘတ်တို့၌လည်းကောင်း၊ သ္မာ၊ နံ ဝိဘတ်တို့၌လည်းကောင်း (သခါသဒ္ဒါသည်) အာရ ဖြစ်၏။ (ယောသွံဟိသု စာရဏသုတ်)

Sakhassa āraṅa vā hoti yosvaṃhisu smānaṃsu ca, sakhāro sakhāyo, sakhāresu sakhesu, sakhāraṃ sakhaṃ, sakhārehi sakhehi, sakhārā sakhā, sakhasmā, sakhārānaṃ sakhānaṃ.

ယို၊ သု၊ အံ၊ ဟိ ဝိဘတ်တို့၌လည်းကောင်း၊ သ္မာ၊ နံ ဝိဘတ်တို့၌လည်းကောင်း သခါသဒ္ဒါ၏ (အဆုံးအက္ခရာကို) ‘အာရ’ အပြုသည် ဝါ ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) သခါရော၊ သခါယော၊ သခါရေသု၊ သခေသု၊ သခါရံ၊ သခံ၊ သခါရေဟိ၊ သခေဟိ၊ သခါရာ၊ သခါ၊ သခသ္မာ၊ သခါရာနံ၊ သခါနံ။

162. Lthupitādīnamase.

၁၆၂. လတုပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့နှင့် ပိတာအစရှိသော ပုဒ်တို့၏ (အာရအပြုသည်) သဝိဘတ်မှတစ်ပါးသော ဝိဘတ်တို့၌ ဖြစ်၏။ (လတုပိတာဒီနမသေသုတ်)

Ltuppaccayantānaṃ [Pg.104] pitādīnaṃ ca āraṅa hotī sato-ññatra, kattāro, pitaro, kattāraṃ, pitaraṃ, kattārā, pitarā, kattari, pitari, aseti kiṃ? Kattuno, pituno.

လတုပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့နှင့် ပိတာအစရှိသော ပုဒ်တို့၏ ‘အာရ’ အပြုသည် ‘သ’ ဝိဘတ်မှတစ်ပါးသော ဝိဘတ်တို့၌ ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) ကတ္တာရော၊ ပိတရော၊ ကတ္တာရံ၊ ပိတရံ၊ ကတ္တာရာ၊ ပိတရာ၊ ကတ္တရိ၊ ပိတရိ။ ‘အသေ’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ကတ္တုနော၊ ပိတုနော (ဟူသော ပုံစံတို့၌ အာရအပြု မဖြစ်စေရန် ဖြစ်၏)။

163. Namhi vā.

၁၆၃. နံဝိဘတ်၌ (အာနအပြုသည်) ဝါ ဖြစ်၏။ (နမှိ ဝါသုတ်)

Namhi ltupitādīnumānaṅa vā hoti, kattārānaṃ kattūnaṃ, ditarānaṃ pitunnaṃ.

နံဝိဘတ်၌ လတုပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့နှင့် ပိတာအစရှိသော ပုဒ်တို့၏ (အဆုံးအက္ခရာကို) ‘အာန’ အပြုသည် ဝါ ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) ကတ္တာရာနံ၊ ကတ္တုနံ၊ ဒိတရာနံ၊ ပိတုန္နံ။

164. Ā.

၁၆၄. နံဝိဘတ်၌ ‘အာ’ အပြုသည် ဖြစ်၏။ (အာသုတ်)

Namhi ltupitādīnamā vā hotī, kattānaṃ kattūnaṃ, pītānaṃ pitunnaṃ.

နံဝိဘတ်၌ လတုပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့နှင့် ပိတာအစရှိသော ပုဒ်တို့၏ (အဆုံးအက္ခရာကို) ‘အာ’ အပြုသည် ဝါ ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) ကတ္တာနံ၊ ကတ္တုနံ၊ ပီတာနံ၊ ပိတုန္နံ။

165. Salopo.

၁၆၅. သဝိဘတ်ကို ချေခြင်း ဖြစ်၏။ (သလောပေါသုတ်)

Ltupitādihi sassa lopo vā hoti, katthu katthuno, sakamantātu sakamandhātuno, pītu pituno.

လတုပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့နှင့် ပိတာအစရှိသည်တို့မှ ‘သ’ ဝိဘတ်၏ ချေခြင်းသည် ဝါ ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) ကတ္တု၊ ကတ္တုနော၊ သကမန္ဓာတု၊ သကမန္ဓာတုနော၊ ပိတု၊ ပိတုနော။

166. Suhisvāraṅ.

၁၆၆. သု၊ ဟိ ဝိဘတ်တို့၌ ‘အာရ’ အပြု ဖြစ်၏။ (သုဟိသွာရံသုတ်)

Suhisu ltupitādīnamāraṅa vā hoti, kattāresu kattūsu, pitaresu pitūsu, kattārehi kattūhi, pitarehi pītūhī.

သု၊ ဟိ ဝိဘတ်တို့၌ လတုပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့နှင့် ပိတာအစရှိသည်တို့၏ (အဆုံးအက္ခရာကို) ‘အာရ’ အပြုသည် ဝါ ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) ကတ္တာရေသု၊ ကတ္တူသု၊ ပိတရေသု၊ ပိတူသု၊ ကတ္တာရေဟိ၊ ကတ္တူဟိ၊ ပိတရေဟိ၊ ပိတူဟိ။

167. Najjāyosmāma.

၁၆၇. နဒီသဒ္ဒါမှ ယိုဝိဘတ်သည် အာမ ဖြစ်၏။ (နဇ္ဇာယောသ္မာမသုတ်)

Yosu nadisaddassa āma vā hoti, najjāyo nadiyo.

ယိုဝိဘတ်တို့၌ နဒီသဒ္ဒါ၏ (ယိုဝိဘတ်သည်) ‘အာမ’ အပြုသည် ဝါ ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) နဇ္ဇာယော၊ နဒိယော။

168. Ṭi katimhā.

၁၆၈. ကတိသဒ္ဒါမှ (ယိုဝိဘတ်တို့သည်) တိ ဖြစ်ကုန်၏။ (တိ ကတိမှာသုတ်)

Katimhā dhayānaṃ ṭi hoti, kati tiṭṭhanti, kati passa.

ကတိသဒ္ဒါမှ ယိုဝိဘတ်တို့သည် ‘တိ’ (ဣ) ဖြစ်ကုန်၏။ (ဥပမာ) ကတိ တိဋ္ဌန္တိ၊ ကတိ ပဿ။

169. Ṭa pañcādīhi cuddasahi.

၁၆၉. ပဉ္စအစရှိသော တစ်ဆယ့်လေးခုသော (သင်္ချာ) တို့မှ (ယိုဝိဘတ်တို့သည်) တ ဖြစ်ကုန်၏။ (တ ပဉ္စာဒီဟိ စုဒ္ဒသဟိသုတ်)

Pañcādīhi [Pg.105] cuddasahi saṃkhyāhi yonaṃ ṭo hoti pañca, pañca, evaṃ yāva aṭṭhārasā. Pañcādīhīti kiṃ? Dve, tayo, cattāro, cuddhasahīti kiṃ? Dve visatiyo.

ပဉ္စအစရှိသော တစ်ဆယ့်လေးခုသော သင်္ချာတို့မှ ယိုဝိဘတ်တို့သည် ‘တ’ (ချေခြင်း) ဖြစ်ကုန်၏။ (ဥပမာ) ပဉ္စ၊ ပဉ္စ။ ဤနည်းအတိုင်း တစ်ဆယ့်ရှစ် (အဋ္ဌာရသ) အထိ ဖြစ်၏။ ‘ပဉ္စအစရှိသော’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ဒွေ၊ တယော၊ စတ္တာရော (ဟူသော ပုံစံတို့၌ ယိုဝိဘတ် မချေရန် ဖြစ်၏)။ ‘တစ်ဆယ့်လေးခုသော’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ဒွေးဝီသတိယော (ဟူသော ပုံစံတို့၌ ယိုဝိဘတ် မချေရန် ဖြစ်၏)။

170. Ubhagohi ṭo.

၁၇၀. ဥဘ၊ ဂေါ သဒ္ဒါတို့မှ (ယိုဝိဘတ်တို့သည်) တော ဖြစ်ကုန်၏။ (ဥဘဂေါဟိ တောသုတ်)

Ubhagohi yonaṃ ṭo hoti, ubho, ubho, gāvo, gāvo, kathaṃ ‘imekaratthiṃ ubhayo vasāmā’ti? Ṭomhi yakārāgamo.

ဥဘ၊ ဂေါ သဒ္ဒါတို့မှ ယိုဝိဘတ်တို့သည် ‘တော’ (ဩ) ဖြစ်ကုန်၏။ (ဥပမာ) ဥဘော၊ ဥဘော၊ ဂါဝေါ၊ ဂါဝေါ။ ‘ဣမေကရတ္ထိံ ဥဘယော ဝသာမ’ ဟူသော ပုံစံသည် အဘယ်သို့ ဖြစ်သနည်း? တော အပြု၌ ယကာရလာဘ် (ယအက္ခရာလာခြင်း) ကြောင့် ဖြစ်၏။

171. Āraṅa smā.

၁၇၁. အာရ အပြုမှ (ယိုဝိဘတ်တို့သည်) တော ဖြစ်ကုန်၏။ (အာရဏ သ္မာသုတ်)

Āravādesato yonaṃ ṭo hoti, sakhāro, kattāro, pitaro.

အာရ အပြုမှ ယိုဝိဘတ်တို့သည် ‘တော’ (ဩ) ဖြစ်ကုန်၏။ (ဥပမာ) သခါရော၊ ကတ္တာရော၊ ပိတရော။

172. Ṭoṭe vā.

၁၇၂. တော၊ တေ တို့သည် ဝါ ဖြစ်ကုန်၏။ (တောတေ ဝါသုတ်)

Āravādesamhā yonaṃ ṭoṭe vā honti yathākkamaṃ, sakhāro, sakhāre sakhāyo, ṭoggahaṇaṃ lāghavatthaṃ.

အာရ အပြုမှ ယိုဝိဘတ်တို့သည် ‘တော’ ‘တေ’ တို့ အစဉ်အတိုင်း ဝါ ဖြစ်ကုန်၏။ (ဥပမာ) သခါရော၊ သခါရေ၊ သခါယော။ ‘တော’ ဟု ဂြဟဏ် ပြုခြင်းသည် လဟု (ရွတ်ဖတ်ရ လွယ်ကူခြင်း) အကျိုးရှိ၏။

173. Ṭā nāsmānaṃ.

၁၇၃. နာ၊ သ္မာ ဝိဘတ်တို့သည် တာ ဖြစ်ကုန်၏။ (တာ နာသ္မာနံသုတ်)

Āravādesamhā nāsmānaṃ ṭā hoti, kattārā, kattarā. Kūci vā hoti bayulādhikārā, etādisā sakhāramhā.

အာရ အပြုမှ နာ၊ သ္မာ ဝိဘတ်တို့သည် ‘တာ’ (အာ) ဖြစ်ကုန်၏။ (ဥပမာ) ကတ္တာရာ၊ ကတ္တရာ။ ဗဟုလ အာဏာကြောင့် အချို့သော နေရာတို့၌ ဝါ ဖြစ်၏။ သခါသဒ္ဒါမှ ဤသို့သော ပုံစံမျိုး ဖြစ်၏။

174. Ṭi smino.

၁၇၄. သမိန်ဝိဘတ်သည် တိ ဖြစ်၏။ (တိ သ္မိနောသုတ်)

Āravādesamhā smino ṭi hoti, kattari, vitari.

အာရ အပြုမှ သမိန်ဝိဘတ်သည် ‘တိ’ (ဣ) ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) ကတ္တရိ၊ ဝိတရိ။

175. Divādito.

၁၇၅. ဒိဝုအစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ (သမိန်ဝိဘတ်သည် တိ ဖြစ်၏)။ (ဒိဝါဒိတောသုတ်)

Divādīhi [Pg.106] nāmehi smino ṭi hoti, divi, bhuvi. Niccaṃ vakārāgamo.

ဒိဝုအစရှိသော နာမ်တို့မှ သမိန်ဝိဘတ်သည် ‘တိ’ (ဣ) ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) ဒိဝိ၊ ဘုဝိ။ ဝကာရလာဘ်သည် အမြဲဖြစ်၏။

176. Rassāraṅa.

၁၇၆. ရဿာရၚ်သုတ်။

Smimhi āro rasso hoti, kattari, nattari.

သ္မိံဝိဘတ်၌ (ကတ္တု၊ နတ္တု သဒ္ဒါတို့၏) ‘အာရ’ အပြုသည် ရဿဖြစ်၏၊ ကတ္တရိ၊ နတ္တရိ။

177. Pitādīnamanatvādīnaṃ.

၁၇၇. ပိတာဒီနမနတွာဒီနံသုတ်။

Natvādivajjitānaṃ pitādīnamāro rasso hoti sabbāsu vibhattīsu, pitaro, pitaraṃ, anutvādīnanti kiṃ? Nattāro.

နတ္တုအစရှိသော သဒ္ဒါတို့ကို ကြဉ်းအပ်ကုန်သော ပိတုအစရှိသော သဒ္ဒါတို့၏ ‘အာရ’ အပြုသည် အလုံးစုံသော ဝိဘတ်တို့၌ ရဿဖြစ်၏၊ ပိတရော၊ ပိတရံ။ ‘အနတွာဒီနံ’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? နတ္တာရော။

178. Yuvādīnaṃ suhisvānaṅa.

၁၇၈. ယုဝါဒီနံ သုဟိသွာနၚ်သုတ်။

Suhisu yuvādīnaṃ ānaṅa hoti, yuvānesu, yuvānehi.

သု၊ ဟိ ဝိဘတ်တို့၌ ယုဝအစရှိသော သဒ္ဒါတို့အား ‘အာနၚ်’ အပြုဖြစ်၏၊ ယုဝါနေသု၊ ယုဝါနေဟိ။

179. Nonānesvā.

၁၇၉. နောနာနေသွာသုတ်။

Esu yuvādīnamā hoti, yuvāno, yuvānā, yuvāne.

ဤ (နော၊ နာ၊ နေ) ဝိဘတ်တို့၌ ယုဝအစရှိသော သဒ္ဒါတို့၏ (အဆုံးအက္ခရာသည်) ‘အာ’ ဖြစ်၏၊ ယုဝါနော၊ ယုဝါနာ၊ ယုဝါနေ။

180. Smāsminnaṃ nāne.

၁၈၀. သ္မာသ္မိန္နံ နာနေသုတ်။

Yuvādīhi smāsminnaṃ nāne honti yathākkamaṃ, yuvānā, yuvāne.

ယုဝအစရှိသော သဒ္ဒါတို့ထက် (ပရဖြစ်ကုန်သော) သ္မာ၊ သ္မိံ ဝိဘတ်တို့အား အစဉ်အတိုင်း ‘နာ’ ‘နေ’ အပြုတို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ ယုဝါနာ၊ ယုဝါနေ။

181. Yonaṃ none vā.

၁၈၁. ယောနံ နောနေ ဝါသုတ်။

Yuvādīhi yonaṃ none vā honti yathākkamaṃ, yuvāno, yuvāne, vāti kiṃ? Yuve passa, noggahaṇaṃ lāghavatthaṃ.

ယုဝအစရှိသော သဒ္ဒါတို့ထက် (ပရဖြစ်ကုန်သော) ယောဝိဘတ်တို့အား ‘နော’ ‘နေ’ တို့သည် အစဉ်အတိုင်း အလိုအလျောက် ဖြစ်ကုန်၏၊ ယုဝါနော၊ ယုဝါနေ။ ‘ဝါ’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ယုဝေ ပဿ။ ‘န’အက္ခရာကို ယူခြင်းသည် လာဃဝတ္ထ (ပေါ့ပါးလွယ်ကူစေရန်) အကျိုးငှာတည်း။

182. Ito ññatthe pume.

၁၈၂. ဣတောညတ္ထေ ပုမေသုတ်။

Aññapadatthe [Pg.107] vattamānā ikārantato nāmasmā yonaṃ none vā honti yathākkamaṃ pulliṅge, tomaraṅkusapāṇino, tomaraṅkusapāṇine, vātveva? Tomaraṅkusapāṇayo, aññattheti kiṃ? Pāṇayo.

အခြားပုဒ်၏ အနက်၌ ဖြစ်သော၊ ဣကာရန္တရှိသော နာမ်သဒ္ဒါထက် (ပရဖြစ်ကုန်သော) ယောဝိဘတ်တို့အား ပုလ္လိင်၌ ‘နော’ ‘နေ’ တို့သည် အစဉ်အတိုင်း အလိုအလျောက် ဖြစ်ကုန်၏၊ တောမရၚ္ကုသပါဏိနော၊ တောမရၚ္ကုသပါဏိနေ။ ‘ဝါ’ ဟု ဆက်၍ လိုက်သဖြင့်သာလျှင် တောမရၚ္ကုသပါဏယော။ ‘အညတ္ထေ’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ပါဏယော။

183. Ne smino kvaci.

၁၈၃. နေ သ္မိနော ကွာစိသုတ်။

Aññapadatthe vatthamānā ikārantato nāmasmā smino ne hoti vā kvaci pulliṅge, kataññumhi ca posamhi, sīlavante ariya vuttine, vātveva? Ariyavuttimhi, pumetveva? Ariyavuttiyā.

အခြားပုဒ်၏ အနက်၌ ဖြစ်သော၊ ဣကာရန္တရှိသော နာမ်သဒ္ဒါထက် (ပရဖြစ်သော) သ္မိံဝိဘတ်အား ပုလ္လိင်၌ ‘နေ’ အပြုသည် အချို့သော အရပ်၌ အလိုအလျောက် ဖြစ်၏၊ ကတညုမှိ စ ပေါသမှိ၊ သီလဝန္တေ အရိယဝုတ္တိနေ။ ‘ဝါ’ ဟု ဆက်၍ လိုက်သဖြင့်သာလျှင် အရိယဝုတ္တိမှိ။ ‘ပုမေ’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? အရိယဝုတ္တိယာ။

184. Pumā.

၁၈၄. ပုမာသုတ်။

Pumasaddato smino yaṃ vuttaṃ, taṃ vā hoti, pumāne pume.

ပုမသဒ္ဒါထက် (ပရဖြစ်သော) သ္မိံဝိဘတ်အား (ရှေ့သုတ်တို့၌) ဆိုအပ်ပြီးသော အပြုသည် အလိုအလျောက် ဖြစ်၏၊ ပုမာနေ၊ ပုမေ။

185. Nāmhi.

၁၈၅. နာမှိသုတ်။

Pumassa nāmhi yaṃ vuttaṃ, taṃ vā hoti, pumānā pumena.

ပုမသဒ္ဒါအား နာဝိဘတ်၌ (ရှေ့၌) ဆိုအပ်ပြီးသော အပြုသည် အလိုအလျောက် ဖြစ်၏၊ ပုမာနာ၊ ပုမေန။

186. Sumhā ca.

၁၈၆. သုမှာ စသုတ်။

Pumassa sumhi yaṃ vuttaṃ, taṃ ā ca vā hoti, pumānesu, pumāsu pumesuṃ.

ပုမသဒ္ဒါအား သုဝိဘတ်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အပြုသည်လည်းကောင်း၊ ‘အာ’ အပြုသည်လည်းကောင်း အလိုအလျောက် ဖြစ်ကုန်၏၊ ပုမာနေသု၊ ပုမာသု၊ ပုမေသုံ။

187. Gassaṃ.

၁၈၇. ဂဿံသုတ်။

Pumasaddato gassa aṃ vā hoti, bho pumaṃ bho puma, bho ittipumaṃ bho itthipuma.

ပုမသဒ္ဒါထက် (ပရဖြစ်သော) ဂဝိဘတ်အား ‘အံ’ အပြုသည် အလိုအလျောက် ဖြစ်၏၊ ဘော ပုမံ၊ ဘော ပုမ၊ ဘော ဣတ္ထိပုမံ၊ ဘော ဣတ္ထိပုမ။

188. Sāssaṃse cānaṅa.

၁၈၈. သာဿံသေ စာနၚ်သုတ်။

Sāsaddassa [Pg.108] ānaṅa hoti aṃse ge ca, sānaṃ, sānassa, cabhā sāna.

သာသဒ္ဒါ၏ ‘အာနၚ်’ အပြုသည် ‘အံသ’ဝိဘတ်၌လည်းကောင်း၊ ‘ဂ’ဝိဘတ်၌လည်းကောင်း ဖြစ်၏၊ သာနံ၊ သာနဿ။ ‘စ’သဒ္ဒါကြောင့် သာန။

189. Vattahā sanaṃnaṃ nonānaṃ.

၁၈၉. ဝတ္တဟာ သနံနံ နောနာနံသုတ်။

Vattahā sanaṃnaṃ nonānaṃ honti yathākkamaṃ, vattahāno, vattahānānaṃ.

ဝတ္တဟသဒ္ဒါထက် (ပရဖြစ်ကုန်သော) သ၊ နံ ဝိဘတ်တို့အား ‘နော’ ‘နာနံ’ အပြုတို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏၊ ဝတ္တဟာနော၊ ဝတ္တဟာနာနံ။

190. Brahmassu vā.

၁၉၀. ဗြဟ္မဿု ဝါသုတ်။

Brahmassa u vā hoti sanaṃsu, brahmuno brahmassa, brahmūnaṃ brahmānaṃ.

ဗြဟ္မာသဒ္ဒါ၏ (အဆုံးအက္ခရာအား) ‘ဥ’ အပြုသည် သ၊ နံ၊ သု ဝိဘတ်တို့၌ အလိုအလျောက် ဖြစ်၏၊ ဗြဟ္မုနော၊ ဗြဟ္မဿ၊ ဗြဟ္မူနံ၊ ဗြဟ္မာနံ။

191. Nāmhi.

၁၉၁. နာမှိသုတ်။

Brahmassa u hoti nāmhi, brahmunā.

ဗြဟ္မာသဒ္ဒါ၏ (အဆုံးအက္ခရာအား) ‘ဥ’ အပြုသည် နာဝိဘတ်၌ ဖြစ်၏၊ ဗြဟ္မုနာ။

192. Pumakammathāmaddhānaṃ vā sasmāsu ca.

၁၉၂. ပုမကမ္မထာမဒ္ဓာနံ ဝါ သသ္မာသု စသုတ်။

Pumādinamu hoti vā sasmāsu nāmhi ca, pumuno pumassa, pumunā pumānā, pumunā pumānā, kammuno kammassa, kammunā kammasmā, kammunā kammanā, thāmuno thāmassa, thāmunā thāmasmā, thāmunā thāmena, addhuno addhassa, addhunā addhasmā, addhunā addhanā.

ပုမအစရှိသော သဒ္ဒါတို့၏ (အဆုံးအက္ခရာအား) ‘ဥ’ အပြုသည် သ၊ သ္မာ၊ သု ဝိဘတ်တို့၌လည်းကောင်း၊ နာဝိဘတ်၌လည်းကောင်း အလိုအလျောက် ဖြစ်၏။ ပုမုနော၊ ပုမဿ။ ပုမုနာ၊ ပုမာနာ။ ပုမုနာ၊ ပုမာနာ။ ကမ္မုနော၊ ကမ္မဿ။ ကမ္မုနာ၊ ကမ္မသ္မာ။ ကမ္မုနာ၊ ကမ္မနာ။ ထာမုနော၊ ထာမဿ။ ထာမုနာ၊ ထာမသ္မာ။ ထာမုနာ၊ ထာမေန။ အဒ္ဓုနော၊ အဒ္ဓဿ။ အဒ္ဓုနာ၊ အဒ္ဓသ္မာ။ အဒ္ဓုနာ၊ အဒ္ဓနာ။

193. Yuvā sassino.

၁၉၃. ယုဝါ သဿိနောသုတ်။

Yuvā sassa vā ino hoti, yuvino yuvassa.

ယုဝသဒ္ဒါ၏ သဝိဘတ်၌ ‘ဣနော’ အပြုသည် အလိုအလျောက် ဖြစ်၏၊ ယုဝိနော၊ ယုဝဿ။

194. No-ttātumā.

၁၉၄. နော-တ္တာတုမာသုတ်။

Attātumehi [Pg.109] sassa no hoti vā, attano attassa, ātumano ātumassa.

အတ္တ၊ အာတုမ သဒ္ဒါတို့ထက် (ပရဖြစ်သော) သဝိဘတ်အား ‘နော’ အပြုသည် အလိုအလျောက် ဖြစ်၏၊ အတ္တနော၊ အတ္တဿ၊ အာတုမနော၊ အာတုမဿ။

195. Suhīsu naka.

၁၉၅. သုဟီသု နကသုတ်။

Attaātumānaṃ suhisu vā naka hoti, attanesu attesu ātumanesu ātumesu, attanehi attehi ātumanehi ātumehi, kathaṃ ‘verinesu’ti? ‘Naka’ iti yogavibhāgā.

အတ္တ၊ အာတုမ သဒ္ဒါတို့၏ သု၊ ဟိ ဝိဘတ်တို့၌ ‘နက’ အပြုသည် အလိုအလျောက် ဖြစ်၏၊ အတ္တနေသု၊ အတ္တေသု၊ အာတုမနေသု၊ အာတုမေသု၊ အတ္တနေhi၊ အတ္တေဟိ၊ အာတုမနေဟိ၊ အာတုမေဟိ။ ‘ဝေရိနေသု’ ဟူသော ပုဒ်သည် အဘယ်သို့ ပြီးသနည်း? ‘နက’ ဟူသော ပုဒ်ကို ယောဂဝိဘာဂ ပြုခြင်းကြောင့် ပြီး၏။

196. Smāssa nā brahmā ca.

၁၉၆. သ္မာဝိဘတ်၏ ‘နာ’ အာဒေသသည် ဖြစ်၏၊ ဗြဟ္မသဒ္ဒါ၌လည်း ဖြစ်၏။

Brahmā attaātumehi ca svāssa nā hoti, brahmunā, attanā, ātumanā.

ဗြဟ္မ၊ အတ္တ၊ အာတုမ သဒ္ဒါတို့နောက်မှလည်း သ္မာဝိဘတ်၏ ‘နာ’ အာဒေသသည် ဖြစ်၏။ (ပုံစံ-) ဗြဟ္မုနာ၊ အတ္တနာ၊ အာတုမနာ။

197. Imetānamenānvādese dutiyāyaṃ.

၁၉၇. အနွါဒေသ (နောက်ထပ်ညွှန်းဆိုခြင်း) အရာ၌ ဒုတိယါဝိဘတ်တွင် ဣမ၊ ဧတ သဒ္ဒါတို့၏ ‘ဧန’ အာဒေသသည် ဖြစ်၏။

Imaetasaddānaṃ kathitānukathanavisaye dutiyāyamenādeso hoti, imaṃ bhikkhuṃ vinayamajjhāpaya, atho enaṃ dhammamajjhāpaya, ime bhikkhū vinayamajjhāpaya, atho ene dhammamajjhāpaya, evametassa ca yojaniyaṃ.

ပြောဆိုပြီးသည်ကို ထပ်မံပြောဆိုခြင်းအရာ၌ ဒုတိယါဝိဘတ်တွင် ဣမ၊ ဧတ သဒ္ဒါတို့၏ ‘ဧန’ အာဒေသသည် ဖြစ်၏။ (ပုံစံ-) ဣမံ ဘိက္ခုံ ဝိနယမဇ္ဈာပယ၊ အထော ဧနံ ဓမ္မမဇ္ဈာပယ။ ဣမေ ဘိက္ခူ ဝိနယမဇ္ဈာပယ၊ အထော ဧနေ ဓမ္မမဇ္ဈာပယ။ ဤအတူပင် ဧတသဒ္ဒါ၌လည်း ယှဉ်စပ်အပ်၏။

198. Kissa ko sabbāsu.

၁၉၈. ဝိဘတ်အားလုံးတို့၌ ‘ကိ’ သဒ္ဒါ၏ ‘ကော’ အာဒေသသည် ဖြစ်၏။

Sabbāsu vibhattisu kissa ko hoti, ko, eka, kā, kāyo, kaṃ, kāni, keneccāmi.

ဝိဘတ်အားလုံးတို့၌ ‘ကိ’ သဒ္ဒါ၏ ‘ကော’ အာဒေသသည် ဖြစ်၏။ (ပုံစံ-) ကော၊ ဧက၊ ကာ၊ ကာယော၊ ကံ၊ ကာနိ၊ ကေန စသည်တို့ ဖြစ်သည်။

199. Ki sasmiṃsu vānitthiyaṃ.

၁၉၉. ဣတ္ထိလိင်မဟုတ်သော လိင်၌ သ၊ သ္မိံ ဝိဘတ်တို့တွင် ‘ကိ’ သဒ္ဒါ၏ ‘ကိ’ (သို့မဟုတ် က) အာဒေသသည် ဝါ (အချို့) ဖြစ်၏။

Anitthiyaṃ [Pg.110] kissa ki vā hoti sasmiṃsu, kissa kassa, kismiṃ kasmiṃ, anitthiyanti kiṃ? Kassā, kassaṃ.

ဣတ္ထိလိင်မဟုတ်သော လိင်၌ သ၊ သ္မိံ ဝိဘတ်တို့တွင် ‘ကိ’ သဒ္ဒါ၏ ‘ကိ’ အာဒေသသည် ဝါ ဖြစ်၏။ (ပုံစံ-) ကိဿ၊ ကဿ၊ ကိသ္မိံ၊ ကသ္မိံ။ ‘ဣတ္ထိလိင်မဟုတ်သည်၌’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ကဿာ၊ ကဿံ။

200. Kimaṃsisu saha napuṃsake.

၂၀၀. နပုံသကလိင်၌ အံ၊ သိ ဝိဘတ်တို့နှင့်တကွ ‘ကိ’ သဒ္ဒါ၏ ‘ကိံ’ အာဒေသသည် ဖြစ်၏။

Aṃsisu saha tehi kiṃsaddassa kiṃ hoti napuṃsake. Kiṃ, kiṃ, napuṃsaketi kiṃ? Ko, kaṃ.

အံ၊ သိ ဝိဘတ်တို့နှင့်တကွ ထိုဝိဘတ်တို့နှင့်အတူ နပုံသကလိင်၌ ‘ကိံ’ သဒ္ဒါ၏ ‘ကိံ’ အာဒေသသည် ဖြစ်၏။ (ပုံစံ-) ကိံ၊ ကိံ။ ‘နပုံသကလိင်၌’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ကော၊ ကံ။

201. Imassidaṃ vā.

၂၀၁. နပုံသကလိင်၌ အံ၊ သိ ဝိဘတ်တို့နှင့်တကွ ‘ဣမ’ သဒ္ဒါ၏ ‘ဣဒံ’ အာဒေသသည် ဝါ ဖြစ်၏။

Aṃsisu saha teti imassa idaṃ hoti vā napuṃsake, idaṃ imaṃ, idaṃ imaṃ.

အံ၊ သိ ဝိဘတ်တို့နှင့်တကွ ထိုဝိဘတ်တို့နှင့်အတူ နပုံသကလိင်၌ ‘ဣမ’ သဒ္ဒါ၏ ‘ဣဒံ’ အာဒေသသည် ဝါ ဖြစ်၏။ (ပုံစံ-) ဣဒံ၊ ဣမံ၊ ဣဒံ၊ ဣမံ။

202. Amussāduṃ.

၂၀၂. နပုံသကလိင်၌ အံ၊ သိ ဝိဘတ်တို့နှင့်တကွ ‘အမု’ သဒ္ဒါ၏ ‘အဒုံ’ အာဒေသသည် ဖြစ်၏။

Aṃsisu saha tehi amussa aduṃ hoti vā napuṃsake, aduṃ amuṃ, aduṃ amuṃ.

အံ၊ သိ ဝိဘတ်တို့နှင့်တကွ ထိုဝိဘတ်တို့နှင့်အတူ နပုံသကလိင်၌ ‘အမု’ သဒ္ဒါ၏ ‘အဒုံ’ အာဒေသသည် ဝါ ဖြစ်၏။ (ပုံစံ-) အဒုံ၊ အမုံ၊ အဒုံ၊ အမုံ။

203. Sumhāmussāsmā.

၂၀၃. သုဝိဘတ်၌ ‘အမှ’ သဒ္ဒါ၏ ‘အသ္မာ’ အာဒေသသည် ဝါ ဖြစ်၏။

Amhassa asmā hoti vā sumhi, bhattirasmāsu yā tava, vā tveva? Amhesu.

သုဝိဘတ်၌ ‘အမှ’ သဒ္ဒါ၏ ‘အသ္မာ’ အာဒေသသည် ဝါ ဖြစ်၏။ ‘ဘတ္တိရသ္မာသု ယာ တဝ’ (သင့်အား ဖြစ်သော ထိုဝိဘတ်ကြောင့်)။ ‘ဝါ’ ဟူသော အနုဝတ္တိကြောင့် အဘယ်နည်း။ အမှေသု။

204. Naṃmhi ticatunnamitthiyaṃ tissacatassā.

၂၀၄. ဏံဝိဘတ်၌ ဣတ္ထိလိင်တွင် တိ၊ စတု သဒ္ဒါတို့၏ ‘တိဿ’၊ ‘စတဿ’ အာဒေသတို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏။

Naṃmhi ticatunnaṃ tissacatassā honti itthiyaṃ yathākkamaṃ, tissannaṃ catassannaṃ, itthiyanti kiṃ? Tiṇṇaṃ catunnaṃ.

ဏံဝိဘတ်၌ ဣတ္ထိလိင်တွင် တိ၊ စတု သဒ္ဒါတို့၏ ‘တိဿ’၊ ‘စတဿ’ အာဒေသတို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏။ (ပုံစံ-) တိဿန္နံ၊ စတဿန္နံ။ ‘ဣတ္ထိလိင်၌’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ တိဏ္ဏံ၊ စတုန္နံ။

205. Tissocatasso yomhi savibhattīnaṃ.

၂၀၅. ယောဝိဘတ်၌ ဝိဘတ်နှင့်တကွဖြစ်သော တိ၊ စတု သဒ္ဒါတို့၏ ‘တိဿော’၊ ‘စတဿော’ အာဒေသတို့သည် ဣတ္ထိလိင်၌ အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏။

Vibhattisahitānaṃ ticatunnaṃ yomhi tisso catasso honti itthiyaṃ yathākkamaṃ, tisso catasso.

ယောဝိဘတ်၌ ဝိဘတ်နှင့်တကွဖြစ်သော တိ၊ စတု သဒ္ဒါတို့၏ ‘တိဿော’၊ ‘စတဿော’ အာဒေသတို့သည် ဣတ္ထိလိင်၌ အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏။ (ပုံစံ-) တိဿော၊ စတဿော။

206. Tīṇicattāri napuṃsake.

၂၀၆. နပုံသကလိင်၌ ယောဝိဘတ်၌ ဝိဘတ်နှင့်တကွဖြစ်သော တိ၊ စတု သဒ္ဒါတို့၏ ‘တီးဏိ’၊ ‘စတ္တာရိ’ အာဒေသတို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏။

Yomhi [Pg.111] savibhattīnaṃ ticatunnaṃ yathākkamaṃ tīṇicattāri honti napuṃsake, tīṇi. Cattāri.

ယောဝိဘတ်၌ ဝိဘတ်နှင့်တကွဖြစ်သော တိ၊ စတု သဒ္ဒါတို့၏ ‘တီးဏိ’၊ ‘စတ္တာရိ’ အာဒေသတို့သည် နပုံသကလိင်၌ အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏။ (ပုံစံ-) တီးဏိ၊ စတ္တာရိ။

207. Pume tayo cattāro.

၂၀၇. ပုလ္လိင်၌ ယောဝိဘတ်၌ ဝိဘတ်နှင့်တကွဖြစ်သော တိ၊ စတု သဒ္ဒါတို့၏ ‘တယော’၊ ‘စတ္တာရော’ အာဒေသတို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏။

Yomhi savibhattīnaṃ ticatunnaṃ tayocattāro honti yathākkamaṃ pulliṅge, tayo, cattāro.

ယောဝိဘတ်၌ ဝိဘတ်နှင့်တကွဖြစ်သော တိ၊ စတု သဒ္ဒါတို့၏ ‘တယော’၊ ‘စတ္တာရော’ အာဒေသတို့သည် ပုလ္လိင်၌ အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏။ (ပုံစံ-) တယော၊ စတ္တာရော။

208. Caturo vā catussa.

၂၀၈. ယောဝိဘတ်၌ ဝိဘတ်နှင့်တကွဖြစ်သော စတုသဒ္ဒါ၏ ‘စတုရော’ အာဒေသသည် ပုလ္လိင်၌ ဝါ ဖြစ်၏။

Catusaddassa savibhattissa yomhi caturo vā hoti pulliṅge, caturo janā saṃvidhāya, kathaṃ ‘caturo nimitte nāddassāsi’nti? Liṅgavipallāsā.

ယောဝိဘတ်၌ ဝိဘတ်နှင့်တကွဖြစ်သော စတုသဒ္ဒါ၏ ‘စတုရော’ အာဒေသသည် ပုလ္လိင်၌ ဝါ ဖြစ်၏။ (ပုံစံ-) စတုရော ဇနာ သံဝိဓာယ။ ‘စတုရော နိမိတ္တေ နာဒ္ဒဿာသိ’ ဟူ၍ အဘယ်ကြောင့် ဖြစ်သနည်း။ လိင်္ဂဝိပလ္လာသ (လိင်ဖောက်ပြန်ခြင်း) ကြောင့် ဖြစ်သည်။

209. Mayamasmāmhassa.

၂၀၉. ယောဝိဘတ်တို့၌ ဝိဘတ်နှင့်တကွဖြစ်သော အမှသဒ္ဒါ၏ ‘မယံ’၊ ‘အသ္မာ’ အာဒေသတို့သည် ဝါ အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏။

Yosvamhassa savibhattissa mayamasmā vā honti yathākkamaṃ, mayaṃ, asmā, amhe.

ယောဝိဘတ်တို့၌ ဝိဘတ်နှင့်တကွဖြစ်သော အမှသဒ္ဒါ၏ ‘မယံ’၊ ‘အသ္မာ’ အာဒေသတို့သည် ဝါ အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏။ (ပုံစံ-) မယံ၊ အသ္မာ၊ အမှေ။

210. Naṃsesvasmākaṃmamaṃ.

၂၁၀. ဏံ၊ သ ဝိဘတ်တို့၌ ဝိဘတ်နှင့်တကွဖြစ်သော အမှသဒ္ဒါ၏ ‘အသ္မာကံ’၊ ‘မမံ’ အာဒေသတို့သည် ဝါ အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏။

Naṃsesvamussa savibhattissa asmākaṃ mamaṃ honti vā yathākkamaṃ, asmākaṃ, amhākaṃ, mamaṃ mama.

ဏံ၊ သ ဝိဘတ်တို့၌ ဝိဘတ်နှင့်တကွဖြစ်သော အမှသဒ္ဒါ၏ ‘အသ္မာကံ’၊ ‘မမံ’ အာဒေသတို့သည် ဝါ အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏။ (ပုံစံ-) အသ္မာကံ၊ အမှာကံ၊ မမံ၊ မမ။

211. Simha-haṃ.

၂၁၁. သိဝိဘတ်၌ ဝိဘတ်နှင့်တကွဖြစ်သော အမှသဒ္ဒါ၏ ‘အဟံ’ အာဒေသသည် ဖြစ်၏။

Simhi amhassa savibhattissa ahaṃ hoti, ahaṃ.

သိဝိဘတ်၌ ဝိဘတ်နှင့်တကွဖြစ်သော အမှသဒ္ဒါ၏ ‘အဟံ’ အာဒေသသည် ဖြစ်၏။ (ပုံစံ-) အဟံ။

212. Tumhassa tuvaṃtvamamhi ca.

၂၁၂. အံဝိဘတ်နှင့် သိဝိဘတ်၌ ဝိဘတ်နှင့်တကွဖြစ်သော တုမှသဒ္ဒါ၏ ‘တုဝံ’၊ ‘တွံ’ အာဒေသတို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏။

Aṃmhi simhi ca tumhassa savibhattissa tuvaṃtvaṃ honti yathākkamaṃ, tuvaṃ, tvaṃ.

အံဝိဘတ်၌လည်းကောင်း၊ သိဝိဘတ်၌လည်းကောင်း ဝိဘတ်နှင့်တကွဖြစ်သော တုမှသဒ္ဒါ၏ ‘တုဝံ’၊ ‘တွံ’ အာဒေသတို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏။ (ပုံစံ-) တုဝံ၊ တွံ။

213. Tayātayīnaṃ tva vā tassa.

၂၁၃. တုမှသဒ္ဒါ၏ ‘တယာ’၊ ‘တယိ’ တို့၌ တကာရ၏ ‘တွ’ အာဒေသသည် ဝါ ဖြစ်၏။

Tumhassa [Pg.112] tayātayīnaṃ takārassa tva hoti vā, tvayā tayā, tvayi tayi.

တုမှသဒ္ဒါ၏ ‘တယာ’၊ ‘တယိ’ တို့၌ တကာရ၏ ‘တွ’ အာဒေသသည် ဝါ ဖြစ်၏။ (ပုံစံ-) တွယာ၊ တယာ၊ တွယိ၊ တယိ။

214. Smāmhi tvamhā.

၂၁၄. သ္မာဝိဘတ်၌ ဝိဘတ်နှင့်တကွဖြစ်သော တုမှသဒ္ဒါ၏ ‘တွမှာ’ အာဒေသသည် ဝါ ဖြစ်၏။

Svāmhi tumhassa savibhattissa tvamhā hoti vā, pattā nissaṃ sayaṃ tvamhā, vā tveva? Tvayā.

သ္မာဝိဘတ်၌ ဝိဘတ်နှင့်တကွဖြစ်သော တုမှသဒ္ဒါ၏ ‘တွမှာ’ အာဒေသသည် ဝါ ဖြစ်၏။ (ပုံစံ-) ပတ္တာ နိဿံ သယံ တွမှာ။ ‘ဝါ’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ တွယာ။

215. Ntantūnaṃntoyomhī paṭhame.

၂၁၅. ပထမယောဝိဘတ်၌ ‘န္တ’၊ ‘တု’ အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါတို့၏ ဝိဘတ်နှင့်တကွ ‘န္တော’ အာဒေသသည် ဝါ ဖြစ်၏။

Paṭhame yomhi ntantūnaṃ savibhattīnaṃ ntoiccādeso vā hoti, gacchanto, gacchantā, guṇavanto guṇavantā.

ပထမယောဝိဘတ်၌ ‘န္တ’၊ ‘တု’ အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါတို့၏ ဝိဘတ်နှင့်တကွ ‘န္တော’ အာဒေသသည် ဝါ ဖြစ်၏။ (ပုံစံ-) ဂစ္ဆန္တော၊ ဂစ္ဆန္တာ၊ ဂုဏဝန္တော၊ ဂုဏဝန္တာ။

216. Taṃ naṃmhi.

၂၁၆. နံဝိဘတ်နှောင်းသော် 'တံ' အာဒေသ ဖြစ်၏။

Naṃmhi ntantūnaṃ savibhatthīnaṃ taṃ vā hoti, gacchataṃ gacchantānaṃ, guṇavataṃ guṇavantānaṃ.

နံဝိဘတ်နှောင်းသောအခါ န္တုအဆုံးရှိသော သဗ္ဗနာမ်တို့၏ ဝိဘတ်နှင့်တကွသော အစုအား 'တံ' အာဒေသသည် ဝိကပ္ပအားဖြင့် ဖြစ်၏၊ ဂစ္ဆတံ၊ ဂစ္ဆန္တာနံ၊ ဂုဏဝတံ၊ ဂုဏဝန္တာနံ။

217. Totātitā sasmāsmiṃnāsu.

၂၁၇. သ၊ သ္မာ၊ သ္မိံ၊ နာ ဝိဘတ်တို့နှောင်းသော် 'တော၊ တာ၊ တိ၊ တာ' အာဒေသတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Sādīsu ntantūnaṃ savibhattīnaṃ totātitā honti vā yathākkamaṃ, gacchato gacchantassa, guṇavato guṇavantassa, gacchatā gacchantamhā, guṇavatā guṇavanthamhā, gacchati gacchante, guṇavati guṇavante, gacchatā gacchantena, guṇavatā guṇavantena.

သ-အစရှိသော ဝိဘတ်တို့နှောင်းသောအခါ န္တုအဆုံးရှိသော သဗ္ဗနာမ်တို့၏ ဝိဘတ်နှင့်တကွသော အစုတို့အား 'တော၊ တာ၊ တိ၊ တာ' အာဒေသတို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဝိကပ္ပအားဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏၊ ဂစ္ဆတော၊ ဂစ္ဆန္တဿ၊ ဂုဏဝတော၊ ဂုဏဝန္တဿ၊ ဂစ္ဆတာ၊ ဂစ္ဆန္တမှာ၊ ဂုဏဝတာ၊ ဂုဏဝန္တမှာ၊ ဂစ္ဆတိ၊ ဂစ္ဆန္တေ၊ ဂုဏဝတိ၊ ဂုဏဝန္တေ၊ ဂစ္ဆတာ၊ ဂစ္ဆန္တေန၊ ဂုဏဝတာ၊ ဂုဏဝန္တေန။

218. Ṭaṭāaṃ ge.

၂၁၈. ဂေ (အာလပုဒ် သိဝိဘတ်) နှောင်းသော် 'ဋ၊ ဋာ၊ အံ' အာဒေသတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Ge pare ntantūnaṃ savibhattīnaṃ ṭaṭāaṃ iccādesā honti, bho gaccha, bho gacchā, bho gacchaṃ, to guṇava, bho guṇavā, bho guṇavaṃ.

ဂေဝိဘတ်သည် နောက်၌ရှိသော် န္တုအဆုံးရှိသော သဗ္ဗနာမ်တို့၏ ဝိဘတ်နှင့်တကွသော အစုတို့အား 'ဋ၊ ဋာ၊ အံ' ဟူသော ဤအာဒေသတို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ ဘော ဂစ္ဆ၊ ဘော ဂစ္ဆာ၊ ဘော ဂစ္ဆံ၊ ဘော ဂုဏဝ၊ ဘော ဂုဏဝါ၊ ဘော ဂုဏဝံ။

219. Yomhi dvinnaṃ duvedve.

၂၁၉. ယောဝိဘတ်နှောင်းသော် ဒွိသဒ္ဒါတို့၏ ဝိဘတ်နှင့်တကွသော အစုအား 'ဒုဝေ၊ ဒွေ' အာဒေသတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Yomhī [Pg.113] dvīssa savibhattissa duvedve honti paccekaṃ, duve, dve.

ယောဝိဘတ်နှောင်းသောအခါ ဝိဘတ်နှင့်တကွသော ဒွိသဒ္ဒါအား 'ဒုဝေ၊ ဒွေ' အာဒေသတို့သည် တစ်ခုစီ ဖြစ်ကုန်၏၊ ဒုဝေ၊ ဒွေ။

220. Duvinnaṃ naṃmhi vā. Naṃmhi dvissa savibhattissa duvinnaṃ hoti vā, duvinnaṃ, dvinnaṃ.

၂၂၀. နံဝိဘတ်နှောင်းသော် 'ဒုဝိန္နံ' အာဒေသသည် ဝိကပ္ပအားဖြင့် ဖြစ်၏။ နံဝိဘတ်နှောင်းသောအခါ ဝိဘတ်နှင့်တကွသော ဒွိသဒ္ဒါအား 'ဒုဝိန္နံ' အာဒေသသည် ဝိကပ္ပအားဖြင့် ဖြစ်၏၊ ဒုဝိန္နံ၊ ဒွိန္နံ။

221. Rājassa raññaṃ. Naṃmhi rājassa savibhattissa raññaṃ hoti vā, raññaṃ rājānaṃ.

၂၂၁. နံဝိဘတ်နှောင်းသော် ရာဇသဒ္ဒါ၏ ဝိဘတ်နှင့်တကွသော အစုအား 'ရညံ' အာဒေသ ဖြစ်၏။ နံဝိဘတ်နှောင်းသောအခါ ရာဇသဒ္ဒါ၏ ဝိဘတ်နှင့်တကွသော အစုအား 'ရညံ' အာဒေသသည် ဝိကပ္ပအားဖြင့် ဖြစ်၏၊ ရညံ၊ ရာဇာနံ။

222. Nāsmāsu raññā. Nāsmāsu rājassa savibhattissa raññā hoti, raññā kataṃ, raññā nissaṭaṃ.

၂၂၂. နာ၊ သ္မာ ဝိဘတ်တို့နှောင်းသော် 'ရညာ' အာဒေသ ဖြစ်၏။ နာ၊ သ္မာ ဝိဘတ်တို့နှောင်းသောအခါ ရာဇသဒ္ဒါ၏ ဝိဘတ်နှင့်တကွသော အစုအား 'ရညာ' အာဒေသ ဖြစ်၏၊ ရညာ ကတံ၊ ရညာ နိဿဋံ။

223. Rañño raññassa rājino se. Se rājassa savibhattissa rañño raññassa rājino honti, rañño, raññassa, rājino.

၂၂၃. သဝိဘတ်နှောင်းသော် 'ရညော၊ ရညဿ၊ ရာဇိနော' အာဒေသတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ သဝိဘတ်နှောင်းသောအခါ ရာဇသဒ္ဒါ၏ ဝိဘတ်နှင့်တကွသော အစုအား 'ရညော၊ ရညဿ၊ ရာဇိနော' အာဒေသတို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ ရညော၊ ရညဿ၊ ရာဇိနော။

224. Smimhi raññerājini. Smimhi rājassa savibhattissa raññe rājini honti, raññe, rājini.

၂၂၄. သ္မိံဝိဘတ်နှောင်းသော် 'ရညေ၊ ရာဇိနိ' အာဒေသတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ သ္မိံဝိဘတ်နှောင်းသောအခါ ရာဇသဒ္ဒါ၏ ဝိဘတ်နှင့်တကွသော အစုအား 'ရညေ၊ ရာဇိနိ' အာဒေသတို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ ရညေ၊ ရာဇိနိ။

225. Samāse vā. Samāsavisaye ete ādesā rājassa vā honti, kāsiraññā kāsirājena, kāsiraññā kāsirājasmā, kāsirañño kāsirājassa, kāsiraññe kāsirāje.

၂၂၅. သမာသ်၌ ဝိကပ္ပအားဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏။ သမာသ်အရာ၌ ဤအာဒေသတို့သည် ရာဇသဒ္ဒါအား ဝိကပ္ပအားဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏၊ ကာသိရညာ၊ ကာသိရာဇေန၊ ကာသိရညာ၊ ကာသိရာဇသ္မာ၊ ကာသိရညော၊ ကာသိရာဇဿ၊ ကာသိရညေ၊ ကာသိရာဇေ။

226. Smimhi tumhāmhānaṃ tayimayi. Smimhi tumhaamusaddānaṃ savibhattīnaṃ tayimayi honti yathākkamaṃ, tayi, mayi.

၂၂၆. သ္မိံဝိဘတ်နှောင်းသော် တုမှ၊ အမှသဒ္ဒါတို့၏ ဝိဘတ်နှင့်တကွသော အစုတို့အား 'တယိ၊ မယိ' အာဒေသတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ သ္မိံဝိဘတ်နှောင်းသောအခါ တုမှ၊ အမှသဒ္ဒါတို့၏ ဝိဘတ်နှင့်တကွသော အစုတို့အား 'တယိ၊ မယိ' အာဒေသတို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏၊ တယိ၊ မယိ။

227. Aṃmhi taṃ maṃ tavaṃ mamaṃ.

၂၂၇. အံဝိဘတ်နှောင်းသော် 'တံ၊ မံ၊ တဝံ၊ မမံ' အာဒေသတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Aṃmhi [Pg.114] tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ taṃ maṃ tavaṃ mamaṃ honti yathākkamaṃ, taṃ, maṃ, tavaṃ, mamaṃ,

အံဝိဘတ်နှောင်းသောအခါ တုမှ၊ အမှသဒ္ဒါတို့၏ ဝိဘတ်နှင့်တကွသော အစုတို့အား 'တံ၊ မံ၊ တဝံ၊ မမံ' အာဒေသတို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏၊ တံ၊ မံ၊ တဝံ၊ မမံ။

228. Nāsmāsu tayāmayā.

၂၂၈. နာ၊ သ္မာ ဝိဘတ်တို့နှောင်းသော် 'တယာ၊ မယာ' အာဒေသတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Nāsmāsu tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ tayāmayā honti yathākkamaṃ, tayā kataṃ, mayā kataṃ, tayā nissaṭaṃ, mayā nissaṭaṃ.

နာ၊ သ္မာ ဝိဘတ်တို့နှောင်းသောအခါ တုမှ၊ အမှသဒ္ဒါတို့၏ ဝိဘတ်နှင့်တကွသော အစုတို့အား 'တယာ၊ မယာ' အာဒေသတို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏၊ တယာ ကတံ၊ မယာ ကတံ၊ တယာ နိဿဋံ၊ မယာ နိဿဋံ။

229. Tava mama tuyhaṃ mayhaṃ se.

၂၂၉. သဝိဘတ်နှောင်းသော် 'တဝ၊ မမ၊ တုယှံ၊ မယှံ' အာဒေသတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Se tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ tava mama tuyhaṃ mayhaṃ honti yathākkamaṃ, tava, tuyhaṃ, mama, mayhaṃ.

သဝိဘတ်နှောင်းသောအခါ တုမှ၊ အမှသဒ္ဒါတို့၏ ဝိဘတ်နှင့်တကွသော အစုတို့အား 'တဝ၊ တုယှံ၊ မမ၊ မယှံ' အာဒေသတို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏၊ တဝ၊ တုယှံ၊ မမ၊ မယှံ။

230. Ṅaṃṅākaṃ naṃmhi.

၂၃၀. နံဝိဘတ်နှောင်းသော် 'နှံ၊ နှာကံ' အာဒေသတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Naṃmhi tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ ṅaṃṅākaṃ honti paccekaṃ, tumhaṃ, tumhākaṃ, amhaṃ, amhākaṃ, yathāsaṅkhyamatra na vivacchate.

နံဝိဘတ်နှောင်းသောအခါ တုမှ၊ အမှသဒ္ဒါတို့၏ ဝိဘတ်နှင့်တကွသော အစုတို့အား 'နှံ၊ နှာကံ' အာဒေသတို့သည် တစ်ခုစီ ဖြစ်ကုန်၏၊ တုမှံ၊ တုမှာကံ၊ အမှံ၊ အမှာကံ၊ ဤသုတ်၌ အစဉ်အတိုင်း အလိုရှိအပ်သည်မဟုတ်။

231. Dutiye yomhi vā.

၂၃၁. ဒုတိယမြောက် ယောဝိဘတ်နှောင်းသော် 'နှံ၊ နှာကံ' အာဒေသတို့သည် ဝိကပ္ပအားဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏။

Tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ paccekaṃ ṅaṃṅākaṃ vā honti yomhi dutiye, tumhaṃ, tumhākaṃ, tumhe, amhaṃ, amhākaṃ, amhe.

ဒုတိယမြောက် ယောဝိဘတ်နှောင်းသောအခါ တုမှ၊ အမှသဒ္ဒါတို့၏ ဝိဘတ်နှင့်တကွသော အစုတို့အား တစ်ခုစီ 'နှံ၊ နှာကံ' အာဒေသတို့သည် ဝိကပ္ပအားဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏၊ တုမှံ၊ တုမှာကံ၊ တုမှေ၊ အမှံ၊ အမှာကံ၊ အမှေ။

232. Apādādo padatekavākye.

၂၃၂. ဂါထာ၏အစ၌ မဟုတ်သည်လည်းဖြစ်၍၊ ပုဒ်၏နောက်၌လည်းဖြစ်၍၊ တစ်ခုတည်းသော ဝါကျ၌လည်း ဖြစ်သော တုမှ၊ အမှသဒ္ဒါတို့၏ ဝိဘတ်နှင့်တကွသော အစုတို့အား အာဒေသတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Idamadhikataṃ veditabbaṃ. Pajjate-nenatthoti padaṃ-syādyantaṃ tyādyantaṃ ca, padasamūho vākyaṃ.

ဤသုတ်ကို အခွင့်ပြုအပ်သောသုတ် (အဓိကာရသုတ်) ဟု သိအပ်၏။ နက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဤပုဒ်ဖြင့် သိအပ်၏ဟူသော အနက်ကြောင့် 'ပုဒ်' မည်၏၊ ထိုပုဒ်သည် သိဝိဘတ်အဆုံးရှိသည်လည်းကောင်း၊ တိဝိဘတ်အဆုံးရှိသည်လည်းကောင်း ဖြစ်၏၊ ပုဒ်တို့၏ အစုသည် 'ဝါကျ' မည်၏။

233. Yonaṃhisvapañcamyā vono.

၂၃၃. ပဉ္စမီဝိဘတ်မှတစ်ပါးသော ယော၊ နံ၊ ဟိ၊ သု ဝိဘတ်တို့နှောင်းသော် 'ဝေါ၊ နော' အာဒေသတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Apañcamiyā [Pg.115] yonaṃhisvapādādo vattamānānaṃ padasmā paresaṃ ekavākye ṭhitānaṃ tumhāmhasaddānaṃ savibhattīnaṃ vono honti vā yathākkamaṃ, tiṭṭhatha vo, tiṭṭhatha tumhe, tiṭṭhāma no, tiṭṭhāma mayaṃ, passati vo, passati tumhe, passati no, passati amhe, dīyate vo, dīyate tumhaṃ, dīyate no, dīyate amhaṃ, dhanaṃ vo, dhanaṃ tumhaṃ, dhanaṃ no dhanaṃ amhaṃ, kataṃ vo, kataṃ tumhehi, kataṃ no, kataṃ amhehi, apañcamyāti kiṃ? Nissaṭaṃ tumhehi, nissaṭaṃ amhehi, apādādotveva? ‘Balañca bhikkhūnamanuppadinnaṃ, tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappakaṃ’, padatotveva? Tumhe tiṭṭhatha, ekavākyetveva? Devadatto tiṭṭhati gāme, tumhe tiṭṭhatha nagare, savibhattīnaṃtveva? Arahati dhammo tumhādisānaṃ, arahati dhammo amhādisānaṃ.

ပဉ္စမီဝိဘတ်မှတစ်ပါးသော ယော၊ နံ၊ ဟိ၊ သု ဝိဘတ်တို့နှောင်းသောအခါ ဂါထာ၏အစ၌ မဟုတ်သည်ဖြစ်၍ ဖြစ်ဆဲဖြစ်သော၊ ပုဒ်၏နောက်၌ရှိကုန်သော၊ တစ်ခုတည်းသော ဝါကျ၌ တည်ကုန်သော တုမှ၊ အမှသဒ္ဒါတို့၏ ဝိဘတ်နှင့်တကွသော အစုတို့အား 'ဝေါ၊ နော' အာဒေသတို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဝိကပ္ပအားဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏၊ တိဋ္ဌထ ဝေါ၊ တိဋ္ဌထ တုမှေ၊ တိဋ္ဌာမ နော၊ တိဋ္ဌာမ မယံ၊ ပဿတိ ဝေါ၊ ပဿတိ တုမှေ၊ ပဿတိ နော၊ ပဿတိ အမှေ၊ ဒီယတေ ဝေါ၊ ဒီယတေ တုမှံ၊ ဒီယတေ นော၊ ဒီယတေ အမှံ၊ ဓနံ ဝေါ၊ ဓနံ တုမှံ၊ ဓနံ နော၊ ဓနံ အမှံ၊ ကတံ ဝေါ၊ ကတံ တုမှေဟိ၊ ကတံ နော၊ ကတံ အမှေဟိ။ အပဉ္စမျာ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? နိဿဋံ တုမှေဟိ၊ နိဿဋံ အမှေဟိ။ အပါဒါဒေါ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? 'ဗလဉ္စ ဘိက္ခူနမနုပ္ပဒိန္နံ၊ တုမှေဟိ ပုညံ ပသုတံ အနပ္ပကံ'။ ပဒတော ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? တုမှေ တိဋ္ဌထ။ ဧကဝါကျေ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ဒေဝဒတ္တော တိဋ္ဌတိ ဂါမေ၊ တုမှေ တိဋ္ဌထ နဂရေ။ သဝိဘတ္တီနံ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? အရဟတိ ဓမ္မော တုမှာဒိသာနံ၊ အရဟတိ ဓမ္မော အမှာဒိသာနံ။

234. Teme nāse.

၂၃၄. နာ၊ သ ဝိဘတ်တို့နှောင်းသော် 'တေ၊ မေ' အာဒေသတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Nāmhi se ca apādādo vattamānānaṃ padasmā paresaṃ ekavākye ṭhitānaṃ tumhāmhasaddānaṃ savibhattīnaṃ teme vā honti yathākkamaṃ, kataṃ te, kataṃ tayā, kataṃ me, kataṃ mayā, dīyate te, dīyate tava dīyate me, dīyate mama, dhanaṃ te, dhanaṃ tava, dhanaṃ me, dhanaṃ mama.

နာဝိဘတ်၊ သဝိဘတ်နှောင်းသောအခါ ဂါထာ၏အစ၌ မဟုတ်သည်ဖြစ်၍ ဖြစ်ဆဲဖြစ်သော၊ ပုဒ်၏နောက်၌ရှိကုန်သော၊ တစ်ခုတည်းသော ဝါကျ၌ တည်ကုန်သော တုမှ၊ အမှသဒ္ဒါတို့၏ ဝိဘတ်နှင့်တကွသော အစုတို့အား 'တေ၊ မေ' အာဒေသတို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဝိကပ္ပအားဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏၊ ကတံ တေ၊ ကတံ တယာ၊ ကတံ မေ၊ ကတံ မယာ၊ ဒီယတေ တေ၊ ဒီယတေ တဝ၊ ဒီယတေ မေ၊ ဒီယတေ မမ၊ ဓနံ တေ၊ ဓနံ တဝ၊ ဓနံ မေ၊ ဓနံ မမ။

235. Anvādese.

၂၃၅. အနွာဒေသ (တစ်ဖန်ပြန်၍ ဟောဆိုအပ်သောအရာ) ၌ (တုမှ၊ အမှသဒ္ဒါတို့၏ အာဒေသတို့သည် အမြဲ ဖြစ်ကုန်၏)။

Kathitānukathanavisaye tumhaamha-saddānamādesā niccaṃ bhavanti punabbidhānā, gāmo tumhaṃ pariggaho, atho janapado vo pariggaho.

ပြောဆိုအပ်ပြီးသော စကားကို ထပ်မံ၍ ပြောဆိုခြင်းအရာ၌ တုမှ၊ အမှသဒ္ဒါတို့၏ အာဒေသတို့သည် တစ်ဖန် ပြန်လည်၍ ဝိဓိပြုခြင်းကြောင့် အမြဲ ဖြစ်ကုန်၏၊ ဂါမော တုမှံ ပရိဂ္ဂဟော၊ အထော ဇနပဒေါ ဝေါ ပရိဂ္ဂဟော။

236. Sapubbā paṭhamantā vā.

၂၃၆. ရှေ့၌ရှိသောပုဒ်နှင့်တကွဖြစ်၍ ပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်၏နောက်၌ရှိကုန်သော တုမှ၊ အမှသဒ္ဒါတို့၏ အာဒေသတို့သည် ဝိကပ္ပအားဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏။

Vijjamānapubbasmā [Pg.116] paṭhamantā paresaṃ tumhaamhasaddānamādesā vā honti anvādesepi, gāme paṭo tumhākaṃ, atho nagare kambalo vo, atho nagare kambalo tumhākaṃ, sapubbāti kiṃ? Paṭo tumhākaṃ, atho kambalo vo, paṭhamantāti ki? Paṭo nāgare tumhākaṃ, atho kambalo gāme vo.

ထင်ရှားရှိသော ရှေ့ပုဒ်နှင့်တကွဖြစ်၍ ပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်၏နောက်၌ရှိကုန်သော တုမှ၊ အမှသဒ္ဒါတို့၏ အာဒေသတို့သည် အနွာဒေသဖြစ်သော်လည်း ဝိကပ္ပအားဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏၊ ဂါမေ ပဋော တုမှာကံ၊ အထော နဂရေ ကမ္ဗလော ဝေါ၊ အထော နဂရေ ကမ္ဗလော တုမှာကံ။ သပုဗ္ဗာ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ပဋော တုမှာကံ၊ အထော ကမ္ဗလော ဝေါ။ ပဌမန္တာ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ပဋော နာဂရေ တုမှာကံ၊ အထော ကမ္ဗလော ဂါမေ ဝေါ။

237. Na ca vā hā hevayoge.

၂၃၇. စ၊ ဝါ၊ ဟာ၊ ဟ၊ ဧဝ သဒ္ဒါတို့နှင့် ယှဉ်စပ်သောအခါ တုမှ၊ အမှသဒ္ဒါတို့၏ အာဒေသတို့သည် မဖြစ်ကုန်။

Cādīhi yoge tumhaamhasaddānamādesā na honti, gāmo tava ca pariggaho, mama ca pariggaho, gāmo tava vā pariggaho, mama vā pariggaho, gāmo tava ha pariggaho, mama ha pariggaho, gāmo tavāha pariggaho, mamāha pariggaho, gāmo taveva pariggaho, mameva pariggaho, evaṃ sabbattha udāharitabbaṃ, yogeti kiṃ? Gāmo ca te pariggaho, nagarañca me pariggaho.

စ-အစရှိသော သဒ္ဒါတို့နှင့် ယှဉ်စပ်သောအခါ တုမှ၊ အမှသဒ္ဒါတို့၏ အာဒေသတို့သည် မဖြစ်ကုန်၊ ဂါမော တဝ စ ပရိဂ္ဂဟော၊ မမ စ ပရိဂ္ဂဟော၊ ဂါမော တဝ ဝါ ပရိဂ္ဂဟော၊ မမ ဝါ ပရိဂ္ဂဟော၊ ဂါမော တဝ ဟ ပရိဂ္ဂဟော၊ မမ ဟ ပရိဂ္ဂဟော၊ ဂါမော တဝါဟ ပရိဂ္ဂဟော၊ မမာဟ ပရိဂ္ဂဟော၊ ဂါမော တဝေဝ ပရိဂ္ဂဟော၊ မမေဝ ပရိဂ္ဂဟော၊ ဤသို့ ခပ်သိမ်းသောအရပ်၌ ဥဒါဟရုဏ် ပြအပ်၏။ ယောဂေ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ဂါမော စ တေ ပရိဂ္ဂဟော၊ နဂရဉ္စ မေ ပရိဂ္ဂဟော။

238. Dassanatthe nālocane.

၂၃၈. မျက်မှောက်ပြုခြင်းကို ကြဉ်၍ မြင်ခြင်းအနက်ရှိသော ဓာတ်တို့နှင့် ယှဉ်စပ်သောအခါ တုမှ၊ အမှသဒ္ဒါတို့၏ အာဒေသတို့သည် မဖြစ်ကုန်။

Dassanatthesu ālocanavajjitesu payujjamānesu tumhaamhasaddānamādesā na honti, gāmo tumhe uddissāgato, gāmo amhe uddissāgato, anālocaneti kiṃ? Gāmo vo āloceti, gāmo no āloceti.

မျက်မှောက်ပြုခြင်းကို ကြဉ်ကုန်သော မြင်ခြင်းအနက်ရှိသော ဓာတ်တို့ကို သုံးစွဲအပ်သောအခါ တုမှ၊ အမှသဒ္ဒါတို့၏ အာဒေသတို့သည် မဖြစ်ကုန်၊ ဂါမော တုမှေ ဥဒ္ဒိဿာဂတော၊ ဂါမော အမှေ ဥဒ္ဒိဿာဂတော။ အနာလောစနေ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ဂါမော ဝေါ အာလောစေတိ၊ ဂါမော နော အာလောစေတိ။

293. Āmantaṇaṃ pubbamasantaṃva. Āmantaṇaṃ pubbamavijjamānaṃ viya hoti tumhāmhasaddānamādesavisaye, devadatta tava pariggaho, āmantaṇanti kiṃ? Kambalo te pariggaho, pubbamiti kiṃ? ‘Mayetaṃ sabbamakkhātaṃ, tumhākaṃ dvijapuṅgavā[Pg.117], parassa hi avijjamānatte ‘apādādo’ti paṭisedho na siyā. Ivāti kiṃ? Savanaṃ yathā siyā.

၂၉၃. ရှေ့၌ရှိသော အာလပုဒ်သည် မရှိသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ တုမှ၊ အမှသဒ္ဒါတို့၏ အာဒေသပြုရာအရာ၌ ရှေ့၌ရှိသော အာလပုဒ်သည် မရှိသကဲ့သို့ ဖြစ်၏၊ ဒေဝဒတ္တ တဝ ပရိဂ္ဂဟော။ အာမန္တဏံ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ကမ္ဗလော တေ ပရိဂ္ဂဟော။ ပုဗ္ဗံ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? 'မယေတံ သဗ္ဗမက္ခာတံ၊ တုမှာကံ ဒွိဇပုင်္ဂဝါ'၊ အကယ်၍ နောက်၌ရှိသော ထိုအာလပုဒ်အား မရှိသကဲ့သို့ မပြုပါက 'အပါဒါဒေါ' ဟူသော တားမြစ်ချက်သည် မဖြစ်ရာ။ ဣဝ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ကြားနာခြင်းသည် ဖြစ်ရာသကဲ့သို့ ဖြစ်စေရန်တည်း။

240. Na sāmaññavacanamekatthe.

၂၄၀. ဧကတ္ထ (အနက်တစ်ခုတည်းရှိသည်) ဖြစ်သော် သာမညဝစနသည် (မရှိသကဲ့သို့) မဖြစ်။

Samānādhikaraṇe parato sāmaññavacanamāmantaṇamasantaṃ viya na hoti, māṇavaka jaṭilaka te pariggaho. Parassāvijjamānattepi pubbarūpamupādāyādeso hoti, sāmaññavacananti kiṃ? Devadatta māṇavaka tava pariggaho, ekattheti kiṃ? Devadatta yaññadatta tumhaṃ pariggaho.

သမာနာဓိကရဏဖြစ်သော အခြားပုဒ်၏နောက်၌ သာမညဝစနဖြစ်သော အာမန္တနသည် မရှိသကဲ့သို့ မဖြစ်၊ “māṇavaka jaṭilaka te pariggaho” (လုလင် ဇဋိလ၊ သင်၏ သိမ်းဆည်းခြင်း)။ နောက်ပုဒ်သည် မရှိသကဲ့သို့ ဖြစ်သော်လည်း ရှေးရုပ်ကို အမှီပြု၍ အာဒေသဖြစ်၏။ “သာမညဝစန” ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ “Devadatta māṇavaka tava pariggaho” ဟူသော သာဓက၌ မရှိသကဲ့သို့ မဖြစ်စေရန်တည်း။ “ဧကတ္ထ” ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ “Devadatta yaññadatta tumhaṃ pariggaho” (ဒေဝဒတ်၊ ယညဒတ်၊ သင်တို့၏ သိမ်းဆည်းခြင်း) ဟူသော သာဓက၌ မရှိသကဲ့သို့ မဖြစ်စေရန်တည်း။

241. Bahūsu vā.

၂၄၁. သို့မဟုတ် များစွာသော အနက်တို့၌။

Bahūsu vattamānamāmantaṇaṃ sāmaññavacanamekatthe avijjamānaṃ viya vā na hoti, brāhmaṇā guṇavanto tumhākaṃ pariggaho, brāhmaṇā guṇavanto vo pariggaho.

များစွာသော အနက်တို့၌ ဖြစ်သော သာမညဝစနဖြစ်သည့် အာမန္တနသည် အနက်တစ်ခုတည်းရှိသောအခါ မရှိသကဲ့သို့ ဝိကပ်အားဖြင့် မဖြစ်၊ “brāhmaṇā guṇavanto tumhākaṃ pariggaho” (ဂုဏ်နှင့်ပြည့်စုံသော ပုဏ္ဏားတို့၊ သင်တို့၏ သိမ်းဆည်းခြင်း)၊ “brāhmaṇā guṇavanto vo pariggaho”။

Iti moggallāne byākaraṇe vuttiyaṃ

ဤသည်ကား မောဂ္ဂလ္လာန်ဗျာကရုဏ်း ဝုတ္တိ၌ (လာရှိသော စကားတည်း)။

Syādikaṇḍo dutiyo.

ဒုတိယမြောက် သျာဒိကဏ်းပြီး၏။

(3) Tatiyo kaṇḍo (samāso)

(၃) တတိယကဏ်း (သမာသ်)။

1. Syādi syādinekatthaṃ.

၁. သျာဒိပုဒ်သည် သျာဒိပုဒ်နှင့်တကွ အနက်တစ်ခုတည်းရှိသည် (သမာသ်) ဖြစ်၏။

Syādyantaṃ syādyantena sahekatthaṃ hotīti idamadhikataṃ veditabbaṃ, so ca bhinnatthānamekatthībhāvo samāsoti vuccate.

သျာဒိဝိဘတ်အဆုံးရှိသောပုဒ်သည် သျာဒိဝိဘတ်အဆုံးရှိသောပုဒ်နှင့်တကွ အနက်တစ်ခုတည်းရှိသည် ဖြစ်၏ဟူသော ဤအနက်ကို လိုက်ရာ (အဓိကာရ) ဟု သိအပ်၏။ ထိုသို့ ကွဲပြားသော အနက်ရှိသောပုဒ်တို့ တစ်ခုတည်းသော အနက်ရှိသော အဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းကို “သမာသ်” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။

2. Asaṅkhyaṃvibhatti sampatti samīpa sākalyābhāva yathā pacchāyugapadatthe.

၂. ဝိဘတ်၊ သမ္ပတ္တိ၊ သမီပ၊ သာကလျ၊ အဘာဝ၊ ယထာ၊ ပစ္ဆာ၊ ယုဂပဒ အနက်တို့၌ ဖြစ်သော အသချင်္ယ (အဝျယီဘာဝ) သမာသ်ပုဒ်သည် (သျာဒိပုဒ်နှင့်တကွ အနက်တစ်ခုတည်း ဖြစ်၏)။

Asaṅkhyaṃ[Pg.118], syādyantaṃ vibhatyādīnamatthe vattamānaṃ syādyantena sahekatthaṃ bhavati, tattha vibhatyatthe tāva itthīsu kathā pavattā adhitthi. Sampatti dvidhā attasampatti samiddhi ca, sampannaṃ brahmaṃ sabrahmaṃ licchavīnaṃ, samiddhi bhikkhānaṃ subhikkhaṃ. Samīpe kumbhassa samīpamupakumbhaṃ. Sākalyesatiṇamajjhoharati, sāgyadhīte. Abhāvo sambandhibhedā bahuvidho, tatra iddhābhāve-vigatā iddhi saddikānaṃ dussaddikaṃ, atthābhāve-abhāvo makkhikānaṃ nimmakkhikaṃ, ahikkamābhāve-atigatāni tiṇāni nittiṇaṃ, sampatyābhāve-atigataṃ lahupāvuraṇaṃ atilahupāvuraṇaṃ, lahupāvuraṇassa nāyamupabhogakāloti attho. Yathā etthā-nekavidho, tatra yoggatāyaṃ-anurūpaṃ surūpovahati, vicchāyaṃ-anvaddhamāsaṃ, atthānativattiyaṃ-yathāsatti, sadisatte, sadiso kikhiyā sakikhi, ānupubbiye-anujeṭṭhaṃ, pacchādattheanurathaṃ, yugapadatthe-sacakkaṃ nidhehi.

အသချင်္ယ (ဝိဘတ်မပြောင်းလဲသော အဝျယ) ဖြစ်၍ ဝိဘတ်စသည်တို့၏ အနက်၌ ဖြစ်သော သျာဒိဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်သည် သျာဒိပုဒ်နှင့်တကွ အနက်တစ်ခုတည်း ဖြစ်၏။ ထိုသမာသ်တို့တွင် ဝိဘတ်အနက်၌ကား- မိန်းမတို့၌ ဖြစ်သော စကားသည် “အဓိတ္ထိ” (adhitthi)။ သမ္ပတ္တိသည် အတ္တသမ္ပတ္တိနှင့် သမိဒ္ဓိ ဟု နှစ်ပါးရှိ၏။ ဗြဟ္မာ့ဂုဏ်နှင့် ပြည့်စုံခြင်းသည် “သဗြဟ္မ” (sabrahma) (လိစ္ဆဝီမင်းတို့၏ အတ္တသမ္ပတ္တိ)၊ ဆွမ်းအာဟာရ ပြည့်စုံကြွယ်ဝခြင်းသည် “သုဘိက္ခ” (subhikkha) (သမိဒ္ဓိအနက်)။ သမီပ (အနီး) အနက်၌ အိုး၏အနီးသည် “ဥပကုမ္ဘ” (upakumbha)။ သာကလျ (အကြွင်းမဲ့) အနက်၌ မြက်ပင်မှစ၍ မျိုချ၏ “သတိဏမဇ္ဈောဟရတိ” (satiṇamajjhoharati)၊ ကျမ်းစာအားလုံးကို သင်ယူပြီး၏ “သာဂျဓီတေ” (sāgyadhīte)။ အဘာဝ (မရှိခြင်း) အနက်သည် ဆက်စပ်မှုအပြားအားဖြင့် များစွာရှိ၏။ ထိုအဘာဝ၌- တန်ခိုးမရှိခြင်း (ဣဒ္ဓါဘာဝ) ၌ “ဒုဿဒ္ဒိက” (dussaddika)၊ ပစ္စည်းမရှိခြင်း (အတ္ထာဘာဝ) ယင်ကောင်မရှိခြင်း၌ “နိမ္မက္ခိက” (nimmakkhika)၊ လွန်မြောက်၍ မရှိခြင်း (အတိက္ကမာဘာဝ) မြက်ပင်တို့ကို ကျော်လွန်၍ မြက်မရှိခြင်း၌ “နိတ္တိဏ” (nittiṇa)၊ သမ္ပတ္တိမရှိခြင်း (သမ္ပတ္တျာဘာဝ) ပေါ့ပါးသောခြုံထည်ကို လွန်မြောက်ခြင်း၌ “အတိလဟုပါဝုရဏ” (atilahupāvuraṇa)၊ ပေါ့ပါးသော ခြုံထည်ကို သုံးဆောင်ရမည့် အချိန်မဟုတ်တော့ဟု အနက်ရ၏။ ယထာအနက်သည်လည်း ဤသမာသ်၌ အပြားများစွာရှိ၏။ ယောဂ္ဂတာ (လျောက်ပတ်ခြင်း) ၌- မိမိနှင့်လျောက်ပတ်သော အဆင်းရှိသောနွားသည် လှည်းကိုရုန်း၏ “အနုရူပံ သုရူပေါဝဟတိ” (anurūpaṃ surūpovahati)၊ ဝိစ္ဆာ (ထပ်တလဲလဲဖြစ်ခြင်း) ၌- လခွဲတိုင်း လခွဲတိုင်း “အနွဍ္ဎမာသံ” (anvaddhamāsaṃ)၊ အတ္ထာနတိဝတ္တိ (အနက်ကို မကျော်လွန်ခြင်း) ၌- မိမိစွမ်းအားရှိသမျှ “ယထာသတ္တိ” (yathāsatti)၊ သဒိသတ္တ (တူညီခြင်း) ၌- ကိကိငှက်နှင့် တူသောငှက် “သကိခိ” (sakikhi)၊ အာနုပုဗ္ဗိယ (အစဉ်အတိုင်းဖြစ်ခြင်း) ၌- အငယ်ဆုံးသောသူမှစ၍ အစဉ်အတိုင်း “အနုဇေဋ္ဌံ” (anujeṭṭhaṃ)၊ ပစ္ဆာဒတ္ထ (နောက်၌ဖြစ်ခြင်း) ၌- ရထား၏နောက်၌ “အနုရထံ” (anurathaṃ)၊ ယုဂပဒတ္ထ (တစ်ပြိုင်နက်ဖြစ်ခြင်း) ၌- စက်နှင့်တကွ ထားလော့ “သစက္ကံ နိဓေဟိ” (sacakkaṃ nidhehi)။

3. Yathā na tulye.

၃. ယထာသဒ္ဒါသည် တူညီခြင်း (တုလျ) အနက်၌ (သမာသ်မဖြစ်)။

Yathāsaddo tulyatthe vattamāno syādyantena sahekattho na bhavati, yathā devadatto tathā yaññadatto.

တူညီခြင်း (တုလျ) အနက်၌ ဖြစ်သော ယထာသဒ္ဒါသည် သျာဒိပုဒ်နှင့်တကွ အနက်တစ်ခုတည်းရှိသည် (သမာသ်) မဖြစ်၊ “yathā devadatto tathā yaññadatto” (ဒေဝဒတ်သည် အဘယ်သို့နည်း၊ ယညဒတ်သည်လည်း ထိုသို့တည်း) ဟူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

4. Yāvāvadhāraṇe.

၄. ယာဝသဒ္ဒါသည် ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်း (အဝဓာရဏ) အနက်၌ (သမာသ်ဖြစ်၏)။

Yāvasaddo-vadhāraṇe vattamāno syādyantena sahekattho bhavati, avadhāraṇa mettakatā paricchedo, yāvāmattaṃ brāhmaṇe āmantaya, yāvajīvaṃ, avadhāraṇeti kiṃ? Yāva dinnaṃ tāva bhuttaṃ, nāvadhārayāmi kittakaṃ mayā bhuttanti.

အဝဓာရဏ (သတ်မှတ်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်သော ယာဝသဒ္ဒါသည် သျာဒိပုဒ်နှင့်တကွ အနက်တစ်ခုတည်း ဖြစ်၏။ အဝဓာရဏဟူသည် ဤမျှလောက်သော အတိုင်းအတာဖြင့် ပိုင်းခြားခြင်းတည်း။ “yāvāmattaṃ brāhmaṇe āmantaya” (ရှိသမျှသော ပုဏ္ဏားတို့ကို ပင့်ဖိတ်လော့)၊ “yāvajīvaṃ” (အသက်ထက်ဆုံး)။ “အဝဓာရဏ၌” ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ “yāva dinnaṃ tāva bhuttaṃ” (ပေးသမျှလောက်ကို စားအပ်ပြီ၊ ငါအဘယ်မျှလောက် စားပြီးသည်ကို မသတ်မှတ်ပါ) ဟူသော နေရာ၌ သမာသ်မဖြစ်စေရန်တည်း။

5. Payyapā [Pg.119] bahi tiro pure pacchā vā pañcamyā.

၅. ပရိ၊ အပ၊ အာ၊ ဗဟိ၊ တိရော၊ ပုရေ၊ ပစ္ဆာ သဒ္ဒါတို့သည် ပဉ္စမီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်နှင့်တကွ ဝိကပ်အားဖြင့် (သမာသ်) ဖြစ်ကုန်၏။

Pariādayo pañcamyantena sahekatthā honti vā, paripabbataṃ vassi devo paripabbatā, apapabbataṃ vassi devo apapabbatā, āpāṭaliputtaṃ vassi devo āpāṭaliputtā, bahigāmaṃ bahi gāmā, tiropabbataṃ tiropabbatā, purebhattaṃ purebhattā, pacchābhattaṃ pacchābhattā, vetādhikāro.

ပရိအစရှိသော သဒ္ဒါတို့သည် ပဉ္စမီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်နှင့်တကွ အနက်တစ်ခုတည်းရှိသည် ဝိကပ်အားဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏။ “paripabbataṃ vassi devo” သို့မဟုတ် “paripabbatā” (တောင်ပတ်လည်၌ မိုးရွာ၏)၊ “apapabbataṃ vassi devo” သို့မဟုတ် “apapabbatā” (တောင်မှကင်းရာ၌ မိုးရွာ၏)၊ “āpāṭaliputtaṃ vassi devo” သို့မဟုတ် “āpāṭaliputtā” (ပါဋလိပုတ်ပြည်တိုင်အောင် မိုးရွာ၏)၊ “bahigāmaṃ” သို့မဟုတ် “bahi gāmā” (ရွာ၏အပြင်ဘက်၌)၊ “tiropabbataṃ” သို့မဟုတ် “tiropabbatā” (တောင်၏အခြားတစ်ဖက်၌)၊ “purebhattaṃ” သို့မဟုတ် “purebhattā” (ဆွမ်းမစားမီ)၊ “pacchābhattaṃ” သို့မဟုတ် “pacchābhattā” (ဆွမ်းစားပြီးနောက်)။ ဤသည်ကား ‘ဝါ’ (ဝိကပ်) အခွင့်အာဏာတည်း။

6. Samīpāyāmesvanu.

၆. အနုသဒ္ဒါသည် အနီး (သမီပ) နှင့် အလျား (အာယာမ) အနက်တို့၌ (ပဉ္စမီပုဒ်နှင့်တကွ သမာသ်ဖြစ်၏)။

Anusaddo sāmīpye āyāme ca vattamāno syādyantena sahekattho hoti vā, anuvanamasani gatā, anugaṅgaṃ bārāṇasī, samīpāyāmesvīti kiṃ? Rakkhamanuvijjotate vijju.

အနုသဒ္ဒါသည် အနီး (သာမီပျ) နှင့် အလျား (အာယာမ) အနက်တို့၌ ဖြစ်သော် သျာဒိပုဒ်နှင့်တကွ အနက်တစ်ခုတည်း ဝိကပ်အားဖြင့် ဖြစ်၏။ “anuvanamasani gatā” (တော၏အနီး၌ မိုးကြိုးကျ၏)၊ “anugaṅgaṃ bārāṇasī” (ဂင်္ဂါမြစ်၏အလျားအတိုင်း ဗာရာဏသီပြည် တည်၏)။ “အနီးနှင့် အလျားအနက်တို့၌” ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ “rakkhamanuvijjotate vijju” (သစ်ပင်ကို အမှီပြု၍ လျှပ်စစ်ပြက်၏) ဟူသော နေရာ၌ သမာသ်မဖြစ်စေရန်တည်း။

7. Tiṭṭhagvādīni.

၇. တိဋ္ဌဂုအစရှိသော ပုဒ်တို့သည် (အဝျယီဘာဝသမာသ်၌ နိပါတအားဖြင့် ပြီးကုန်၏)။

Tiṭṭhaguppabhutīni ekatthībhāvavisaye nipātīyante, tiṭṭhantī gāvo yasmiṃ kāle tiṭṭhagu kālo, vahaggu kālo. Āyatīgavaṃ, khaleyavaṃ, lūnayavaṃ lūyamānayavamiccādi, cyanto pettha kesā kesi, daṇḍā daṇḍi, tathā velāppabhāvanatthopi, pāto nahānaṃ pātarahānaṃ, sāyaṃ nayānaṃ sāyanahānaṃ, pātakālaṃ sāyakālaṃ, pātameghaṃ sāyameghaṃ, pātamaggaṃ sāyamaggaṃ.

တိဋ္ဌဂုအစရှိသော ပုဒ်တို့ကို အနက်တစ်ခုတည်းရှိသော သမာသ်နယ်ပယ်၌ အထူးပြီးစေအပ်ကုန်၏ (နိပါတ)။ နွားတို့ မတ်တတ်ရပ်နေသော အချိန်သည် “tiṭṭhagu kālo” (နွားရပ်ချိန်)၊ “vahaggu kālo” (နွားရုန်းချိန်)၊ “āyatīgavaṃ” (နွားပြန်ချိန်)၊ “khaleyavaṃ” (ကောက်နယ်တလင်း၌ မုယောစပါးရှိချိန်)၊ “lūnayavaṃ” (မုယောရိတ်သိမ်းချိန်)၊ “lūyamānayavaṃ” စသည်တို့တည်း။ ဤ၌ စိပစ္စယုပ္ပတ္တိရှိသော ပုဒ်တို့လည်း ပါဝင်၏၊ “kesā kesi” (ဆံပင်ချင်းဆွဲ၍ သတ်ပုတ်ခြင်း)၊ “daṇḍā daṇḍi” (တုတ်ချင်းရိုက်၍ တိုက်ခိုက်ခြင်း)၊ ထို့ပြင် အချိန်ကာလကို ဖော်ပြသော အနက်တို့၌လည်း ဖြစ်၏၊ နံနက်၌ ရေချိုးခြင်းသည် “pātarahānaṃ”၊ ညဦး၌ ရေချိုးခြင်းသည် “sāyanahānaṃ”၊ “pātakālaṃ” (နံနက်ကာလ)၊ “sāyakālaṃ” (ညဦးကာလ)၊ “pātameghaṃ” (နံနက်မိုးတိမ်)၊ “sāyameghaṃ” (ညဦးမိုးတိမ်)၊ “pātamaggaṃ” (နံနက်ခရီး)၊ “sāyamaggaṃ” (ညဦးခရီး)။

8. Ore pari paṭi pāre majjhe heṭṭhuddhādho-ntovāchaṭṭhiyā. Orādayo saddā chaṭṭhiyantena sahekatthā vā honti, ekārantattaṃ nipātanato, oregaṅgaṃ, parisikharaṃ, paṭisotaṃ, pāreyamunaṃ, majjhegaṅgaṃ, heṭṭhāpāsādaṃ, uddhagaṅgaṃ, adhogaṅgaṃ, anthopāsādaṃ, puna vāvidhānā ‘gaṅgāora’ miccādīpi honti.

၈. ဩရ၊ ပရိ၊ ပဋိ၊ ပါရ၊ မဇ္ဈေ၊ ဟေဋ္ဌာ၊ ဥဒ္ဓံ၊ အဓော၊ အန္တော သဒ္ဒါတို့သည် ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်နှင့်တကွ ဝိကပ်အားဖြင့် (သမာသ်) ဖြစ်ကုန်၏။ ဩရအစရှိသော သဒ္ဒါတို့သည် ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်နှင့်တကွ အနက်တစ်ခုတည်း ဝိကပ်အားဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏။ နိပါတပြုခြင်းကြောင့် ဧကာရန္တ ဖြစ်ရ၏။ “oregaṅgaṃ” (ဂင်္ဂါမြစ်၏ဤဘက်ကမ်း)၊ “parisikharaṃ” (တောင်ထိပ်ပတ်လည်)၊ “paṭisotaṃ” (ရေဆန်)၊ “pāreyamunaṃ” (ယမုနာမြစ်၏ဟိုဘက်ကမ်း)၊ “majjhegaṅgaṃ” (ဂင်္ဂါမြစ်လယ်)၊ “heṭṭhāpāsādaṃ” (ပြာသာဒ်အောက်)၊ “uddhagaṅgaṃ” (ဂင်္ဂါမြစ်အထက်)၊ “adhogaṅgaṃ” (ဂင်္ဂါမြစ်အောက်)၊ “anthopāsādaṃ” (ပြာသာဒ်အတွင်း)။ တစ်ဖန် ‘ဝါ’ ဟူသော ဝိကပ်ပြုခြင်းကြောင့် “gaṅgāora” စသော ပုဒ်တို့လည်း ဖြစ်ကုန်၏။

9. Taṃ napuṃsakaṃ.

၉. ထို (အဝျယီဘာဝ) သမာသ်သည် နပုလ္လိင် ဖြစ်၏။

Yadetamatikkantamekatthaṃ[Pg.120], taṃ napuṃsakaliṅgaṃ veditabbaṃ, tathā cevodāhaṭaṃ, vā kvaci bahulādhikārā, yathāparisaṃ yathāparisāya, sakāya sakāya parisāyāti attho.

လွန်ခဲ့ပြီးသော အနက်တစ်ခုတည်းရှိသော ထိုသမာသ်ကို နပုလ္လိင်ဟု သိအပ်၏၊ ထိုသို့လည်း သာဓကပြခဲ့ပြီ။ ဗဟုလာဓိကာရ (အဖန်တလဲလဲကျယ်ဝန်းစွာ ယူခြင်း) ကြောင့် အချို့နေရာ၌ ဝိကပ်ဖြစ်၏။ “yathāparisaṃ” သို့မဟုတ် “yathāparisāya” (မိမိ မိမိ၏ ပရိသတ်အားလျော်စွာ ဟု အနက်ရ၏)။

10. Amādi.

၁၀. အံ (ဒုတိယဝိဘတ်) အစရှိသော သျာဒိပုဒ်သည် (သျာဒိပုဒ်နှင့်တကွ သမာသ်ဖြစ်၏)။

Amādi syādyantaṃ syādyantena saha bahulamekatthaṃ hoti gāmaṃ gato gāmagato, muhuttaṃ sukhaṃ muhuttasukhaṃ, vuttiyevopapadasamāse kumbhakāro, sapāko, tantavāyo, varāharo. Ntamānaktavantūti vākyameva, dhammaṃ suṇanto, dhammaṃ suṇamāno, odanaṃ bhuttavā.

အံ (ဒုတိယဝိဘတ်) အစရှိသော သျာဒိဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်သည် သျာဒိပုဒ်နှင့်တကွ အနက်တစ်ခုတည်း ဗဟုလ (များစွာသောနည်း) အားဖြင့် ဖြစ်၏။ “gāmaṃ gato” သည် “gāmagato” (ရွာသို့သွားသောသူ)၊ “muhuttaṃ sukhaṃ” သည် “muhuttasukhaṃ” (ခဏတာချမ်းသာခြင်း)။ ဥပပဒသမာသ်၌ကား သမာသ်ဝုတ္တိသာ ဖြစ်၏၊ “kumbhakāro” (အိုးထိန်းသည်)၊ “sapāko” (ခွေးသားချက်စားသူ)၊ “tantavāyo” (ရက်ကန်းသမား)၊ “varāharo” (မြတ်သော အစာကို ဆောင်သူ)။ အန္တ၊ မာန၊ က္တဝန္တု ပစ္စည်းတို့၌ ဝါကျမျှသာဖြစ်၍ သမာသ်မဖြစ်၊ “dhammaṃ suṇanto” (တရားနာနေသောသူ)၊ “dhammaṃ suṇamāno” (တရားနာနေသောသူ)၊ “odanaṃ bhuttavā” (ထမင်းစားပြီးသောသူ)။

Raññā hato rājahato, asinā chinno asicchinno, pitusadiso, pitusamo, sukhasahagataṃ, dadhinā upasittaṃ bhojanaṃ dadhibhojanaṃ, guḷena misso odano guḷodano, vuttipadenevopasittādikiriyāyākhyāpanato natthāyuttatthatā. Kvaci vuttiyeva urago, pādapo. Kvaci vākyameva pharasunā chinnavā, dassanena pahātabbā.

တတိယဝိဘတ်အနက်၌ “raññā hato” သည် “rājahato” (မင်းသတ်အပ်သောသူ)၊ “asinā chinno” သည် “asicchinno” (ဓားဖြင့် ဖြတ်အပ်သောသူ)၊ “pitusadiso” (အဘနှင့်တူသောသူ)၊ “pitusamo” (အဘနှင့်တူသောသူ)၊ “sukhasahagataṃ” (ချမ်းသာနှင့်ယှဉ်သော)။ ဒိန်ချဉ်ဖြင့် ဆွတ်ဖျန်းအပ်သော ဘောဇဉ်သည် “dadhibhojanaṃ” (ဒိန်ချဉ်ဆွမ်း)၊ တင်လဲဖြင့် ရောအပ်သော ထမင်းသည် “guḷodano” (တင်လဲထမင်း)၊ သမာသ်ပုဒ်ဖြင့်ပင် ဆွတ်ဖျန်းခြင်းစသော ကိရိယာကို ဖော်ပြသောကြောင့် ကွယ်ပျောက်သော အနက်တို့နှင့် ယှဉ်ခြင်းမရှိ။ အချို့နေရာ၌ သမာသ်ဝုတ္တိသာ ဖြစ်၏၊ “urago” (ရင်ဘတ်ဖြင့် သွားတတ်သော မြွေ)၊ “pādapo” (ခြေထောက်ဖြင့် ရေသောက်တတ်သော သစ်ပင်)။ အချို့နေရာ၌ ဝါကျသာဖြစ်၏၊ “pharasunā chinnavā” (ပုဆိန်ဖြင့် ဖြတ်ဖူးသောသူ)၊ “dassanena pahātabbā” (မဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်ကုန်သော တရားတို့)။

Buddhassa deyyaṃ buddhadeyyaṃ, yūpāya dāru yūpādāru, rajanāya doṇi rajanadoṇi. Idha na hoti saṅghassa dātabbaṃ. Kathaṃ ‘etadattho etadatthā etadattha’nti? Aññapadatthe bhavissati.

စတုတ္ထီဝိဘတ်အနက်၌ “buddhassa deyyaṃ” သည် “buddhadeyyaṃ” (မြတ်စွာဘုရားအား လှူအပ်သောဝတ္ထု)၊ “yūpāya dāru” သည် “yūpādāru” (တိုင်ပြုလုပ်ရန် သစ်သား)၊ “rajanāya doṇi” သည် “rajanadoṇi” (ဆိုးဆေးထည့်ရန် စည်)။ ဤ “saṅghassa dātabbaṃ” (သံဃာအား ပေးအပ်သောဝတ္ထု) ဟူသော နေရာ၌ သမာသ်မဖြစ်။ “etadattho”၊ “etadatthā”၊ “etadatthaṃ” ဟု အဘယ်သို့ ပြီးသနည်း။ တပါးသောပုဒ်၏အနက် (အညပဒတ္ထ) ၌ ဗဟုဗ္ဗီဟိသမာသ်ဖြင့် ဖြစ်လတ္တံ့။

Savarehi bhayaṃ savarabhayaṃ, gāmaniggato, methunāpeto, kvaci vuttiyeva kammajaṃ, cittajaṃ, idha na hoti rukkhā patito.

ပဉ္စမီဝိဘတ်အနက်၌ “savarehi bhayaṃ” သည် “savarabhayaṃ” (တောသားတို့မှ ဘေးဖြစ်ခြင်း)၊ “gāmaniggato” (ရွာမှ ထွက်သွားသောသူ)၊ “methunāpeto” (မေထုန်မှ ကင်းသောသူ)။ အချို့နေရာ၌ သမာသ်ဝုတ္တိသာ ဖြစ်၏၊ “kammajaṃ” (ကံကြောင့်ဖြစ်သော ရုပ်)၊ “cittajaṃ” (စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော ရုပ်)။ ဤ “rukkhā patito” (သစ်ပင်မှ ကျသောသူ) ဟူသော နေရာ၌ သမာသ်မဖြစ်။

Rañño [Pg.121] puriso rājapuriso. Bahulādhikārā ntamānaniddhāriyapūraṇabhāvatittatthehi na hoti-mamānukubbaṃ, mamānukurumāno, gunnaṃ kaṇhā sampannakhīratamā, sissānaṃ pañcamo, paṭassa sukkatā, kvaci hoteva-vattamānasāmīpyaṃ, kathaṃ ‘brāhmaṇassa sukkā dantā’ti? Sāpekkhatāya na hoti. Idha pana hoteva ‘candanagandho, nadighoso, kaññārūpaṃ, kāyasamphasso, phalaraso’ti, phalānaṃ titto, phalānamāsito, phasānaṃ suhito.

ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အနက်၌ “rañño puriso” သည် “rājapuriso” (မင်း၏လုလင်)။ ဗဟုလာဓိကာရကြောင့် အန္တ၊ မာန၊ နိဒ္ဓါရဏ၊ ပူရဏ၊ ဘာဝ၊ တိတ္တ (တင်းတိမ်ခြင်း) အနက်တို့နှင့် သမာသ်မဖြစ်၊ ဥပမာ- “mamānukubbaṃ” (ငါ့အား အတုပြုလုပ်သောသူ)၊ “mamānukurumāno” (ငါ့အား အတုပြုလုပ်သောသူ)၊ “gunnaṃ kaṇhā sampannakhīratamā” (နွားတို့တွင် အနက်မသည် နို့ရည်အများဆုံး ထွက်၏)၊ “sissānaṃ pañcamo” (တပည့်တို့တွင် ငါးယောက်မြောက်သောသူ)၊ “paṭassa sukkatā” (အဝတ်၏ ဖြူသောအဖြစ်)။ အချို့နေရာ၌ကား သမာသ်ဖြစ်သည်သာ၊ “vattamānasāmīpyaṃ” (ပစ္စုပ္ပန်၏ အနီး)။ “brāhmaṇassa sukkā dantā” (ပုဏ္ဏား၏ ဖြူသော သွားတို့) ဟူသော နေရာ၌ အဘယ်ကြောင့် သမာသ်မဖြစ်သနည်း။ စောင့်ဆိုင်းခြင်း (သာပေက္ခတာ) ရှိသောကြောင့် မဖြစ်။ ဤနေရာတို့၌ကား သမာသ်ဖြစ်သည်သာ၊ “candanagandho” (စန္ဒကူးနံ့)၊ “nadighoso” (မြစ်သံ)၊ “kaññārūpaṃ” (သတို့သမီး၏ အဆင်း)၊ “kāyasamphasso” (ကိုယ်တွေ့အတွေ့)၊ “phalaraso” (သစ်သီးရည်)။ “phalānaṃ titto” (သစ်သီးတို့ဖြင့် တင်းတိမ်သောသူ)၊ “phalānamāsito” (သစ်သီးတို့ကို မှီဝဲသောသူ)၊ “phalānaṃ suhito” (သစ်သီးတို့ဖြင့် ဝလင်သောသူ)။

Brāhmaṇassa uccaṃ gehanti sāpekkhatāya na hoti, ‘rañño pāṭaliputtakassa dhana’nti dhanasambandhe chaṭṭhīti pāṭaliputtakena sambandhābhāvā na hessati, ‘rañño go ca asso ca puriso cā’ti bhinnatthatāya vākyameva, ‘rañño gavāssapurisā rājagavāssapurisā’ti vutti hotevekattibhāve.

“ပုဏ္ဏား၏ မြင့်သောအိမ်” (ဗြာဟ္မဏဿ ဥစ္စံ ဂေဟံ) ဟူရာ၌ (အိမ်သည် မြင့်ခြင်းသို့) ငဲ့ကွက်ရသောကြောင့် သမတ်မဖြစ်။ “ပါဋလိပုတ်ပြည်သားဖြစ်သော မင်း၏ဥစ္စာ” (ရညော ပါဋလိပုတ္တကဿ ဓနံ) ဟူရာ၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ်သည် ဥစ္စာ (ဓန) နှင့်သာ ပတ်သက်၍ ပါဋလိပုတ်ပြည်သားနှင့် ပတ်သက်မှု မရှိသောကြောင့် သမတ် မဖြစ်နိုင်။ “မင်း၏ နွားလည်းကောင်း၊ မြင်းလည်းကောင်း၊ ယောက်ျားလည်းကောင်း” (ရညော ဂေါ စ အဿော စ ပုရိသော စ) ဟူရာ၌ အနက် ကွဲပြားခြားနားသောကြောင့် ဝါကျသာလျှင် ဖြစ်၏။ “မင်း၏ နွား၊ မြင်း၊ ယောက်ျားတို့” ဟူသော အနက် တစ်ခုတည်းဖြစ်ခြင်း (ဧကတ္တိဘောင်) သို့ ရောက်သောအခါ “ရာဇဂဝါဿပုရိသာ” ဟု သမတ် ဖြစ်သည်သာတည်း။

Dāne soṇḍo dānasoṇḍo, dhammarato, dānābhirato. Kvaci vuttiyeva kucchisayo, thalaṭṭho, paṅkajaṃ, saroruhaṃ. Idha na hoti bhojane mattaññutā, indriyesu guttadvāratā, āsane nisinno, āsane nisīditabbaṃ.

ပေးကမ်းလှူဒါန်းခြင်း၌ လွန်စွာ ဝါသနာပါသူသည် “ဒါနသောဏ္ဍ” မည်၏။ တရား၌ မွေ့လျော်သူသည် “ဓမ္မရတ” မည်၏။ လှူဒါန်းခြင်း၌ လွန်စွာ မွေ့လျော်သူသည် “ဒါနာဘိရတ” မည်၏။ အချို့သောနေရာ၌ (ဝါကျမရှိဘဲ) သမတ်သက်သက်သာ ဖြစ်၏၊ (၎င်းတို့မှာ-) ဝမ်း၌ အိပ်တတ်သူ “ကုစ္ဆိသယော”၊ ကုန်း၌ တည်သူ “ထလဋ္ဌော”၊ ညွန်၌ ဖြစ်သောကြာ “ပက္ကဇံ”၊ အိုင်၌ ဖြစ်သောကြာ “သရောရုဟံ” တို့ ဖြစ်သည်။ ဤ (သမတ်) ၌ “ဘောဇနေ မတ္တညုတာ” (စားဖွယ်၌ အတိုင်းအရှည်ကို သိခြင်း)၊ “ဣန္ဒြိယေသု ဂုတ္တဒွါရတာ” (ဣန္ဒြေတို့၌ စောင့်စည်းအပ်သော တံခါးရှိခြင်း)၊ “အာသနေ နိသိန္နော” (နေရာ၌ ထိုင်နေသူ)၊ “အာသနေ နိသီဒိတဗ္ဗံ” (နေရာ၌ ထိုင်အပ်သော အရာ) တို့တွင် သမတ်မဖြစ်ပေ။

11. Visesanamekatthena.

၁၁. ဝိသေသနပုဒ်သည် (ဝိသေသျပုဒ်နှင့်) တစ်ခုတည်းသော အနက်၌ (သမတ် ဖြစ်၏)။

Visesanaṃ syāntaṃ visessena syādyantena samānādhikaraṇena sahekatthaṃ hoti, nīlañca taṃ uppalañceti nīluppalaṃ, chinnañca taṃ paruḷhañceti chinnaparaḷhaṃ, satthīva satthī, satthī ca sā sāmā ceti satthisāmā, sīhova sīho, muni ca so sīho ceti munisīho, sīlameva dhanaṃ sīladhanaṃ.

သိဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ဝိသေသနပုဒ်သည် တူညီသောအနက် (အာဓာရ) ရှိသော သိဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ဝိသေသျပုဒ်နှင့်အတူ တစ်ခုတည်းသော အနက် (သမတ်) ဖြစ်၏။ “ထိုအရာသည် ညိုလည်းညို၏ ကြာလည်းဖြစ်၏” ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုသဖြင့် “နီလုပ္ပလံ” (ညိုသောကြာ)၊ “ထိုအရာသည် ပြတ်လည်းပြတ်၏ ပေါက်လည်းပေါက်၏” ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုသဖြင့် “ဆိန္နပရုဠှံ” (ပြတ်ပြီးမှ ပြန်ပေါက်သော သစ်ပင်စသည်)၊ “ဆန်ခါနှင့်တူသော ဆန်ခါ ဖြစ်၍ ၎င်းသည် ညိုမည်းသောအဆင်းရှိ၏” ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုသဖြင့် “သတ္ထိသာမာ” (ညိုမည်းသော ပေါင်ရှိသော မိန်းမ)၊ “ခြင်္သေ့နှင့်တူသော ခြင်္သေ့ဖြစ်၍ ထိုသူသည် မုနိလည်းဖြစ်၏ ခြင်္သေ့လည်းဖြစ်၏” ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုသဖြင့် “မုနိသီဟော” (မုနိခြင်္သေ့)၊ “သီလသည်သာလျှင် ဥစ္စာဖြစ်၏” ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုသဖြင့် “သီလဓနံ” (သီလတည်းဟူသော ဥစ္စာ) ဟု ဖြစ်၏။

Kvaci [Pg.122] vākyameva puṇṇo mantāṇiputto, citto gahapati. Kvaci vuttiyeva kaṇhasappo, lohitasāli, visesananti kiṃ? Tacchako sappo, ekattheneti kiṃ? Kāḷamhā añño. Kathaṃ ‘pattajīviko, āpannajīviko, māsajāto’ti? Aññapadatthe bhavissati.

အချို့သောနေရာ၌ (သမတ်မဖြစ်ဘဲ) ဝါကျသက်သက်သာ ဖြစ်၏၊ (၎င်းတို့မှာ-) “ပုဏ္ဏော မန္တာဏိပုတ္တော” (မန္တာဏီပုတ္တဖြစ်သော ပုဏ္ဏမထေရ်)၊ “စိတ္တော ဂဟပတိ” (စိတ္တသူဌေး) တို့ ဖြစ်သည်။ အချို့သောနေရာ၌ (ဝါကျမရှိဘဲ) သမတ်သက်သက်သာ ဖြစ်၏၊ (၎င်းတို့မှာ-) “ကဏှသပ္ပေါ” (မြွေဟောက်)၊ “လောဟိတသာလိ” (စပါးနီ) တို့ ဖြစ်သည်။ “ဝိသေသန” ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? (ဝိသေသန မဟုတ်လျှင် သမတ်မဖြစ်ကြောင်း ပြရန် ဖြစ်၏၊ ပုံစံ-) “တစ္ဆကော သပ္ပေါ” (လက်သမားနှင့် မြွေ - သမတ်မဖြစ်)။ “ဧကတ္ထေန” (တစ်ခုတည်းသောအနက်ရှိသော) ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? “ကာဠမှာ အညော” (မည်းသောအရာမှ တစ်ပါးသောသူ - သမတ်မဖြစ်)။ “ပတ္တဇီဝိကော” (အသက်မွေးမှုကို ရပြီးသောသူ)၊ “အာပန္နဇီဝိကော” (ဘေးဥပဒ်သို့ ရောက်သော အသက်မွေးမှုရှိသူ)၊ “မာသဇာတော” (တစ်လရှိသော ကလေး) ဟူသော ပုဒ်တို့ကား အဘယ်သို့ သမတ်ဖြစ်သနည်း? အညပဒတ္ထ (ဗဟုဗ္ဗီဟိသမတ်) အနက်၌ သမတ် ဖြစ်လိမ့်မည်။

12. Naña.

၁၂. နဉ်သဒ္ဒါသည်လည်းကောင်း (သမတ် ဖြစ်၏)။

Nañiccetaṃ syādyantaṃ syādyantena sahekatthaṃ hoti, na brāhmaṇo abrāhmaṇo, bahulādhikārato asamatthatthehi, kehici hoti ‘apunageyyā gāthā, anokāsaṃ kāretvā, amūlā mūlaṃ gantvā. Īsaṃkaḷāro, īsaṃpiṅgaloti ‘syādi syādine’ti samāso, vākyameva vātippasaṅgābhāvā.

“နဉ်” ဟူသော ဝိဘတ်အဆုံးရှိသောပုဒ်သည် ဝိဘတ်အဆုံးရှိသောပုဒ်နှင့်အတူ တစ်ခုတည်းသော အနက် (သမတ်) ဖြစ်၏။ ပုဏ္ဏားမဟုတ်သောသူသည် “အဗြာဟ္မဏော” မည်၏။ “ဗဟုလ” အခွင့်အာဏာရှိသောကြောင့် စွမ်းရည်မရှိသော (အနက်မဆက်စပ်သော) အချို့သော ပုဒ်တို့၌လည်း သမတ်ဖြစ်၏၊ (ပုံစံ-) “အပုနဂေယျာ ဂါထာ”၊ “အနောကာသံ ကာရေတွာ”၊ “အမူလာ မူလံ ဂန္တွာ” တို့ ဖြစ်သည်။ “ဤသံကဠာရော” (အနည်းငယ်မျှ ညိုမည်းသောသူ)၊ “ဤသံပိင်္ဂလော” (အနည်းငယ်မျှ ဝါရွှေသောသူ) ဟူရာ၌ “သျာဒိ သျာဒိနာ” သုတ်ဖြင့် သမတ် ဖြစ်၏။ အလွန်လွန်ကဲ၍ ဖြစ်ခြင်းကို တားမြစ်သောကြောင့် ဝါကျလည်း ဖြစ်နိုင်၏။

13. Kupādayo niccamasyādividhimhi.

၁၃. ကုသဒ္ဒါနှင့် ပအစရှိသောပုဒ်တို့သည် သိဝိဘတ်စသည်ကို ပြုလုပ်ခြင်းမှတစ်ပါးသော အရာ၌ အမြဲတစေ (သမတ်) ဖြစ်ကုန်၏။

Kusaddo pādayo ca syādyantena sahekatthā honti niccaṃ syādividhivisayato-ñattha, kucchito brāhmaṇo kubrāhmaṇo, īsakaṃ uṇhaṃ kaduṇhaṃ, panāyako, abhiseko, pakaritvā, pakataṃ, duppuriso, dukkaṭaṃ, supuriso, sukataṃ, abhitthutaṃ, atitthutaṃ, ākaḷāro, ābaddho.

ကုသဒ္ဒါသည်လည်းကောင်း၊ ပအစရှိသောပုဒ်တို့သည်လည်းကောင်း ဝိဘတ်အဆုံးရှိသောပုဒ်နှင့်အတူ သိဝိဘတ်စသည်ကို ပြုလုပ်ခြင်းမှတစ်ပါးသော အရာ၌ အမြဲတစေ တစ်ခုတည်းသောအနက် (သမတ်) ဖြစ်ကုန်၏။ စက်ဆုပ်အပ်သော ပုဏ္ဏားသည် “ကုဗြာဟ္မဏော”၊ အနည်းငယ် ပူသောရေသည် “ကဒုဏှံ”၊ ညွှန်ကြားပြသသူသည် “ပနာယကော”၊ ဘိသိက်သွန်းခြင်းသည် “အဘိသေကော”၊ အလွန်ပြု၍သည် “ပကရိတွာ”၊ အလွန်ပြုအပ်သောအရာသည် “ပကတံ”၊ ယုတ်မာသော ယောက်ျားသည် “ဒုပ္ပုရိသော”၊ မကောင်းသဖြင့် ပြုအပ်သော အမှုသည် “ဒုက္ကဋံ”၊ ကောင်းသော ယောက်ျားသည် “သုပုရိသော”၊ ကောင်းစွာ ပြုအပ်သော အမှုသည် “သုကတံ”၊ အလွန် ချီးမွမ်းအပ်သောသူသည် “အဘိတ္ထုတံ”၊ လွန်စွာ ချီးမွမ်းအပ်သောသူသည် “အတိတ္ထုတံ”၊ အနည်းငယ် ညိုမည်းသောသူသည် “အာကဠာရော”၊ နှောင်ဖွဲ့အပ်သောသူသည် “အာဗဒ္ဓေါ” ဟု ဖြစ်၏။

(9) ‘‘Pādayo gatādyatthe paṭhamāya’’. Pagato ācariyo pācariyo, pantevāsī.

(၉) “ပအစရှိသောပုဒ်တို့သည် ဖဲသွားခြင်း စသော အနက်၌ ပထမာဝိဘတ်နှင့် သမတ် ဖြစ်ကုန်၏။” လွန်စွာ သွားသော (မြတ်သော) ဆရာသည် “ပါစရိယော” (ပါမောက္ခဆရာ)၊ လွန်စွာ သွားသော တပည့်သည် “ပန္တေဝါသီ” (အနီး၌ နေသောတပည့်) ဟု ဖြစ်၏။

(10) ‘‘Accādayo kantādyatthe dutiyāya’’. Atikkanto mañcamatimañco, atimālo.

(၁၀) “အတိအစရှိသောပုဒ်တို့သည် လွန်မြောက်ခြင်း စသော အနက်၌ ဒုတိယာဝိဘတ်နှင့် သမတ် ဖြစ်ကုန်၏။” ညောင်စောင်းကို လွန်သောသူသည် “အတိမဉ္စော”၊ ပန်းကုံးကို လွန်သောသူသည် “အတိမာလော” ဟု ဖြစ်၏။

(11) ‘‘Avādayo [Pg.123] kuṭṭhādyatthe tatiyāya’’. Avakuṭṭhaṃ kokilāya vanaṃ avakokilaṃ, avamayūraṃ.

(၁၁) “အဝအစရှိသောပုဒ်တို့သည် တွန်မြည်ခြင်း စသော အနက်၌ တတိယာဝိဘတ်နှင့် သမတ် ဖြစ်ကုန်၏။” ဥဩငှက် တွန်မြည်အပ်သော တောသည် “အဝကောကိလံ”၊ ဒေါင်း တွန်မြည်အပ်သော တောသည် “အဝမယူရံ” ဟု ဖြစ်၏။

(12) ‘‘Pariyādayo gilānādyatthe catutthiyā’’. Parigilāno ajjhenāya pariyajjheno.

(၁၂) “ပရိအစရှိသောပုဒ်တို့သည် ပင်ပန်းနွမ်းနယ်ခြင်း စသော အနက်၌ စတုတ္ထီဝိဘတ်နှင့် သမတ် ဖြစ်ကုန်၏။” စာပေသင်ကြားခြင်းငှာ လွန်စွာ ပင်ပန်းသောသူသည် “ပရိယဇ္ဈေနော” ဟု ဖြစ်၏။

(13) ‘‘Nyādayo kantādyatthe pañcamiyā’’.

(၁၃) “နိအစရှိသောပုဒ်တို့သည် ထွက်ခွာခြင်း စသော အနက်၌ ပဉ္စမီဝိဘတ်နှင့် သမတ် ဖြစ်ကုန်၏။”

Nikkhanto kosambiyā nikkosampi, asyādividhimhīti kiṃ? Rukkhaṃ pati vijjotate.

ကောသမ္ဗီပြည်မှ ထွက်ခွာသွားသောသူသည် “နိက္ကောသမ္ပိ” ဟု ဖြစ်၏။ “သိဝိဘတ်စသည်ကို ပြုလုပ်ခြင်းမှတစ်ပါးသော အရာ၌” ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? (ထိုသို့မဟုတ်လျှင် သမတ်မဖြစ်ကြောင်း ပြရန် ဖြစ်၏၊ ပုံစံ-) “ရုက္ခံ ပတိ ဝိဇ္ဇောတတေ” (သစ်ပင်သို့ ဦးတည်၍ တောက်ပ၏၊ ဤ၌ သမတ်မဖြစ်)။

14. Cī kriyatthehi.

၁၄. စီပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့သည် ကြိယာအနက်ရှိသော ဝိဘတ်အဆုံးရှိသောပုဒ်တို့နှင့်အတူ တစ်ခုတည်းသောအနက် (သမတ်) ဖြစ်ကုန်၏။

Cīppaccayanto kiriyatthehi syādyantehi sahekattho hoti, malinīkariya.

စီပစ္စည်းအဆုံးရှိသောပုဒ်သည် ကြိယာအနက်ရှိသော ဝိဘတ်အဆုံးရှိသောပုဒ်တို့နှင့်အတူ တစ်ခုတည်းသောအနက် ဖြစ်၏၊ (ပုံစံ-) ညစ်နွမ်းအောင် ပြု၍ “မလိနီကရိယ” ဟု ဖြစ်၏။

15. Bhūsanādarānādaresvalaṃsāsā.

၁၅. တန်ဆာဆင်ခြင်း၊ ရိုသေခြင်း၊ မရိုသေခြင်း အနက်တို့၌ အလံသဒ္ဒါ၊ သာသဒ္ဒါတို့သည် (သမတ် ဖြစ်ကုန်၏)။

Bhūsanādisvatthe svalamādayo saddā kiriyatthehi syādyantehi sahekatthā honti, alaṃkariya, sakkacca, asakkacca. Bhūsanādīsūti kiṃ? Alaṃbhutvā gato, sakkatvā gato, asakkatvā gato, pariyattaṃ sobhanamasobhananti attho.

တန်ဆာဆင်ခြင်းစသော အနက်တို့၌ သာသဒ္ဒါ၊ အလံသဒ္ဒါ အစရှိသော သဒ္ဒါတို့သည် ကြိယာအနက်ရှိသော ဝိဘတ်အဆုံးရှိသောပုဒ်တို့နှင့်အတူ တစ်ခုတည်းသောအနက် ဖြစ်ကုန်၏၊ (ပုံစံ-) တန်ဆာဆင်၍ “အလင်္ကရိယ”၊ ရိုသေစွာပြု၍ “သက္ကစ္စ”၊ မရိုသေစွာပြု၍ “အသက္ကစ္စ” ဟု ဖြစ်၏။ “တန်ဆာဆင်ခြင်း စသည်တို့၌” ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? (ထိုသို့မဟုတ်လျှင် သမတ်မဖြစ်ကြောင်း ပြရန် ဖြစ်၏၊ ပုံစံ-) ဝလင်စွာစား၍ သွား၏ “အလံဘုတွာ ဂတော”၊ ပူဇော်၍ သွား၏ “သက္ကတွာ ဂတော”၊ မပူဇော်ဘဲ သွား၏ “အသက္ကတွာ ဂတော” ဟူရာ၌ (သမတ်မဖြစ်)၊ (ဤ၌ အလံသည်) ပြီးပြည့်စုံခြင်း၊ ကောင်းခြင်း၊ မကောင်းခြင်း အနက်တို့ ရှိသောကြောင့်တည်း။

16. Aññe ca.

၁၆. တစ်ပါးသော ပုဒ်တို့သည်လည်း (သမတ် ဖြစ်ကုန်၏)။

Aññe ca saddā kiriyatthehi syādyantehi saha bahulamekatthā bhavanti, purobhūya, tirobhūya, tirokariya, urasikariya, manasikariya, majjhekariya, tuṇhībhūya.

တစ်ပါးသော သဒ္ဒါတို့သည်လည်း ကြိယာအနက်ရှိသော ဝိဘတ်အဆုံးရှိသောပုဒ်တို့နှင့်အတူ အလွန်များပြားစွာ တစ်ခုတည်းသောအနက် (သမတ်) ဖြစ်ကုန်၏၊ (ပုံစံ-) ရှေ့၌ဖြစ်၍ “ပုရောဘူယ”၊ ဖုံးကွယ်၍ (မျက်ကွယ်ပြု၍) ဖြစ်၍ “တိရောဘူယ”၊ ဖုံးကွယ်၍ “တိရောကရိယ”၊ ရင်ခွင်၌ထား၍ “ဥရသိကရိယ”၊ နှလုံးသွင်း၍ (နှလုံးသားထဲ၌ ထား၍) “မနသိကရိယ”၊ အလယ်၌ထား၍ “မဇ္ဈေကရိယ”၊ ဆိတ်ဆိတ်နေ၍ “တုဏှီဘူယ” ဟု ဖြစ်၏။

17. Vānekaññatthe.

၁၇. များစွာသောပုဒ်တို့သည် တစ်ပါးသောပုဒ်၏ အနက်၌ တစ်ခုတည်းသောအနက် (သမတ်) ဖြစ်၏။

Anekaṃ [Pg.124] syādyantamaññassa padassatthe ekatthaṃ vā hoti, bahūni dhanāni yassa so bahudhano, lambā kaṇṇā yassa so lambakaṇṇo, vajiraṃ pāṇimhi yassa soyaṃ vajirapāṇi, mattā bahavo mātaṅgā ettha mattabahumātaṅgaṃ vanaṃ, āruḷho vānaro yaṃ rukkhaṃ so āruḷhavānaro, jitāni indriyāni yena so jitindriyo, dinnaṃ bhojanaṃ yassa so dinnabhojano, apagataṃ kāḷakaṃ yasmā paṭā so-yamapagatakāḷako, upagatā dasa yesaṃ te upadasā, āsannadasā, adūradasā, adhikadasā, tayo dasa parimāṇamesaṃ tidasā, kathaṃ dasasaddo saṅkhyāne vattate? Parimāṇasaddasannidhānā, yathā pañca parimāṇamesaṃ pañcakā sakunāti, dve vā tayo vā parimāṇamesaṃ dvattayo vāsaddatthe vā dve vā tayo vā dvattayo.

များစွာသော ဝိဘတ်အဆုံးရှိသောပုဒ်တို့သည် တစ်ပါးသောပုဒ်၏ အနက်၌ တစ်ခုတည်းသောအနက် (သမတ်) ဖြစ်၏၊ (ပုံစံ-) များစွာသော ဥစ္စာရှိသောသူသည် “ဗဟုဓနော”၊ တွဲကျသော နားရွက်ရှိသောသူသည် “လမ္ဗကဏ္ဏော”၊ လက်၌ ဝရဇိန်လက်နက်ရှိသောသူသည် “ဝဇိရပါဏိ”၊ ဆူဖြိုးသော ဆင်များစွာရှိသော တောသည် “မတ္တဗဟုမာတင်္ဂံ (ဝနံ)”၊ မျောက်တက်နေသော သစ်ပင်သည် “အာရုဠှဝါနရော (ရုက္ခော)”၊ အောင်အပ်သော ဣန္ဒြေရှိသောသူသည် “ဇိတိန္ဒြိယော”၊ ပေးအပ်သော ဘောဇဉ်ရှိသောသူသည် “ဒိန္နဘောဇနော”၊ အမည်းစက် ကင်းစင်သော အဝတ်သည် “အပဂတကာဠကော (ပဋော)”၊ တစ်ဆယ်သို့ ကပ်ကုန်သော (ကိုးဦးခန့်ရှိသော) သူတို့သည် “ဥပဒသာ”၊ တစ်ဆယ်သို့ နီးကပ်ကုန်သော သူတို့သည် “အာသန္နဒသာ”၊ တစ်ဆယ်နှင့် မဝေးသော သူတို့သည် “အဒူရဒသာ”၊ တစ်ဆယ်ထက် လွန်သောသူတို့သည် “အဓိကဒသာ”၊ သုံးခုသော တစ်ဆယ် (သုံးဆယ်) ပမာဏရှိသော နတ်တို့သည် “တိဒသာ”။ အဘယ်ကြောင့် “ဒသ” သဒ္ဒါသည် အရေအတွက်၌ ဝတ္တတေ (ဟောခြင်း) ဖြစ်သနည်း? ပမာဏသဒ္ဒါနှင့် နီးစပ်သောကြောင့်တည်း။ ဥပမာ- ငါးခု ပမာဏရှိသော ငှက်တို့သည် “ပဉ္စကာ သကုဏာ” ဟု ဖြစ်သကဲ့သို့တည်း။ နှစ်ခု သို့မဟုတ် သုံးခု ပမာဏရှိသောသူတို့သည် “ဒွတ္တယော”၊ သို့မဟုတ် “ဝါ” သဒ္ဒါ၏အနက် (ဝိကပ်) ၌ “နှစ်ခု သို့မဟုတ် သုံးခု” သည် “ဒွတ္တယော” ဟု ဖြစ်၏။

Dakkhiṇassā ca pubbassā ca disāya yadantarāḷaṃ dakkhiṇapubbā disā, dakkhiṇā ca sā pubbā cāti vā, saha puttenāgato saputto, salomako vijjamānalomakoti attho, evaṃ sapakkhako, atthī khīrā brāhmaṇīti atthisaddo vijjamānatthe nipāto, kvaci gatatthatāya padantarānamappayogo, kaṇṭhaṭṭhā kāḷā assa kaṇṭhekāḷo, oṭṭhassa mukhamiva mukhamassa oṭṭhamukho, kesasaṅghāto cūḷā assa kesacūḷo, suvaṇṇavikāro alaṅkāro assa suvaṇṇālaṅkāro, papatitaṃ paṇṇamassa papatitapaṇṇo, papaṇṇo, avijjamānā puttā assa avijjamānaputto, na santi puttā assa aputte, kvaci na hoti pañca bhuttavanto assa bhātuno putto assa atthīti bahulādhikārato.

တောင်အရပ်နှင့် အရှေ့အရပ်တို့၏ အလယ်ကြားအရပ်သည် “ဒက္ခိဏပုဗ္ဗာ” (တောင်အရှေ့အရပ်) မည်၏၊ သို့မဟုတ် “တောင်ဘက်လည်းဖြစ်၍ အရှေ့ဘက်လည်းဖြစ်သော အရပ်” ဟုလည်း ဝိဂြိုဟ်ပြုနိုင်သည်။ သားနှင့်တကွ လာသောသူသည် “သပုတ္တော”၊ အမွေးရှိသောသူသည် “သလောမကော” (ထင်ရှားရှိသော အမွေးရှိသူ ဟု အနက်ရ၏)။ ထို့အတူ “သပက္ခကော” (အတောင်ပံရှိသောသူ)၊ နို့ရည်ရှိသော ပုဏ္ဏေးမသည် “အတ္ထိခီရာ ဗြာဟ္မဏီ”၊ ဤ၌ “အတ္ထိ” သဒ္ဒါသည် ထင်ရှားရှိခြင်းအနက်ရှိသော နိပါတ် ဖြစ်၏။ အချို့သောနေရာ၌ အနက်ပြီးမြောက်ပြီး ဖြစ်သောကြောင့် တစ်ပါးသောပုဒ်တို့ကို အသုံးမပြုခြင်း (လုပ္ပဒဗဟုဗ္ဗီဟိ) ရှိ၏၊ (ပုံစံ-) လည်ပင်း၌ တည်သော အမည်းစက်ရှိသောသူသည် “ကဏ္ဌေကာဠော”၊ ကုလားအုတ်၏ နှုတ်ခမ်းနှင့်တူသော မျက်နှာရှိသောသူသည် “ဩဋ္ဌမုခေါ”၊ ဆံပင်အစုတည်းဟူသော သျှောင်ရှိသောသူသည် “ကေသစူဠော”၊ ရွှေဖြင့်ပြီးသော တန်ဆာရှိသောသူသည် “သုဝဏ္ဏာလင်္ကာရော”၊ ကြွေကျသော သစ်ရွက်ရှိသော သစ်ပင်သည် “ပပတိတပဏ္ဏော” သို့မဟုတ် “ပပဏ္ဏော”၊ မရှိသော သားရှိသောသူသည် “အဝိဇ္ဇမာနပုတ္တော”၊ သားမရှိသောသူသည် “အပုတ္တော” ဟု ဖြစ်၏။ အချို့သောနေရာ၌ (ဗဟုလအာဏာကြောင့်) “ပဉ္စ ဘုတ္တဝန္တော” (ငါးယောက် စားပြီးသောသူ)၊ “အဿ ဘာတုနော ပုတ္တော အဿ အတ္ထိ” (သူ့ညီ၏သားသည် သူ့အား ရှိ၏) တို့၌ သမတ် မဖြစ်ပေ။

18. Tattha gahetvā tena paharitvā yuddhe sarūpaṃ.

၁၈. ထိုအရာ၌ ကိုင်ဆွဲ၍လည်းကောင်း၊ ထိုလက်နက်ဖြင့် ရိုက်ပုတ်၍လည်းကောင်း တိုက်ခိုက်သော စစ်ပွဲ၌ တူညီသော ရူပရှိသော (ပုဒ်တို့သည် သမတ် ဖြစ်ကုန်၏)။

Sattamyantaṃ [Pg.125] tatiyantañca sarūpamanekaṃ tattha gahetvā tena paharitvā yuddhe-ññapadatthe ekatthaṃ vā hoti, kesesu ca kesesu ca gahetvā yuddhaṃ pavattaṃ kesākesi, daṇḍehi ca daṇḍehi ca paharitvā yuddhaṃ pavattaṃ daṇḍādaṇḍi, muṭṭhāmuṭṭhi, ‘‘ci vītiyāre’’ (3-51) ti ci samāsanto, ‘‘cismiṃ’’ (3.66) ti akāro. Tattha teneti kiṃ? Kāyañca kāyañca gahetvā yuddhaṃ pavattaṃ. Gahetvā paharitvāti kiṃ? Rathe ca rathe ca ṭhatvā yuddhaṃ pavatti. Yuddheti kiṃ? Hatthe ca hatthe ca gahetvā sakhyaṃ pavattaṃ. Sarūpanti kiṃ? Daṇḍehi ca musalehi ca paharitvā yuddha pavattaṃ.

သတ္တမီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်နှင့် တတိယာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်သည် တူညီသောရူပရှိကုန်လျက်၊ “ထိုကိုယ်အင်္ဂါ၌ ကိုင်ဆွဲ၍” သို့မဟုတ် “ထိုလက်နက်ဖြင့် ရိုက်ပုတ်၍” တိုက်ခိုက်သော စစ်ပွဲဟူသော အခြားပုဒ်၏ အနက် (အညပဒတ္ထ) ၌ တစ်ခုတည်းသောအနက် (သမတ်) ဖြစ်၏၊ (ပုံစံ-) ဆံပင်တို့၌လည်းကောင်း၊ ဆံပင်တို့၌လည်းကောင်း ကိုင်ဆွဲ၍ ဖြစ်သော တိုက်ပွဲသည် “ကေသာကေသိ” (ဆံပင်ချင်း ဆွဲ၍ တိုက်ပွဲ)၊ တုတ်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ တုတ်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း ရိုက်ပုတ်၍ ဖြစ်သော တိုက်ပွဲသည် “ဒဏ္ဍာဒဏ္ဍိ” (တုတ်ချင်း ရိုက်ပွဲ)၊ လက်သီးချင်း သတ်ပွဲသည် “မုဋ္ဌာမုဋ္ဌိ” ဟု ဖြစ်၏။ “စိ ဝီတိယာရေ” သုတ်ဖြင့် “စိ” ပစ္စည်း သမသန္တပြု၍၊ “စသ္မိံ” သုတ်ဖြင့် အကာရပြု၏။ “ထိုအရာ၌၊ ထိုလက်နက်ဖြင့်” ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? (ထိုသို့မဟုတ်လျှင် သမတ်မဖြစ်ကြောင်း ပြရန် ဖြစ်၏၊ ပုံစံ-) ကိုယ်ချင်းလည်းကောင်း၊ ကိုယ်ချင်းလည်းကောင်း ဆုပ်ကိုင်၍ ဖြစ်သော တိုက်ပွဲ (သမတ်မဖြစ်)။ “ကိုင်ဆွဲ၍၊ ရိုက်ပုတ်၍” ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? (ပုံစံ-) ရထား၌လည်းကောင်း၊ ရထား၌လည်းကောင်း တည်၍ ဖြစ်သော တိုက်ပွဲ (သမတ်မဖြစ်)။ “စစ်ပွဲ၌” ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? (ပုံစံ-) လက်ချင်းလည်းကောင်း၊ လက်ချင်းလည်းကောင်း ကိုင်၍ ဖြစ်သော အဆွေခင်ပွန်းအဖြစ် (သမတ်မဖြစ်)။ “တူညီသောရူပရှိသော” ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? (ပုံစံ-) တုတ်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကျည်ပွေ့တို့ဖြင့်လည်းကောင်း ရိုက်ပုတ်၍ ဖြစ်သော တိုက်ပွဲ (သမတ်မဖြစ်)။

19. Catthe.

၁၉. “စ” သဒ္ဒါ၏ အနက်၌လည်းကောင်း (သမတ် ဖြစ်၏)။

Anekaṃ syādyantaṃ catthe ekatthaṃ vā bhavati. Samuccayonvācayo itarītarayogo samāhāro ca ca saddatthā, tattha samuccayānvācayesu nekatthībhāvo sambhavati, tesu hi samuccayo aññamaññanirapekkhā namattappadhānānaṃ katthaci kiriyāvisese cīyamānatā, yathā ‘dhave ca khadire ca palāse ca chindā’ti. Anvācayo ca yattheko padhānabhāvena vidhīyate aparo ca guṇabhāvena, yathā ‘bhikkhañcara gāvo cānaye’ti. Itaradvaye tu sambhavati, tesu hi aññamaññasāpekkhānamavayavabhadānugato itarītarayogo, yathā ‘sāriputtamoggallānā’ti, assāvayavappadhānattā bahuvacanameva. Aññamaññasāpekkhānameva tirohitāvayavabhedo samudāyappadhāno samāhāro, yathā ‘chattupāhana’nti, assa pana samudāyappadhānattā ekavacanameva.

‘စ’ သဒ္ဒါ၏ အနက်ရှိရာ၌ များစွာသော သိဗျတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့သည် တစ်ခုတည်းသော အနက်ရှိသည် (ဧကတ္ထီဘာဝ) ဖြစ်ကုန်၏။ သမုစ္စယ၊ အနွာစယ၊ ဣတရီတရယောဂ၊ သမာဟာရ တို့သည် ‘စ’ သဒ္ဒါ၏ အနက်တို့တည်း။ ထိုအနက်တို့တွင် သမုစ္စယနှင့် အနွာစယတို့၌ တစ်ခုတည်းသောအနက်ရှိသည်ဖြစ်ခြင်း (ဧကတ္ထီဘာဝ = သမာသ်ဖြစ်ခြင်း) မရှိနိုင်။ အကြောင်းမူကား ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် သမုစ္စယဟူသည် အချင်းချင်း မငဲ့ကွက်ဘဲ နာမ်အနက်သာလျှင် အဓိကရှိကြကုန်သော ပုဒ်တို့အား တစ်စုံတစ်ခုသော ကိရိယာထူး၌ စုပေါင်းပြုလုပ်ခြင်းဖြစ်၏။ ပုံစံ - ‘သစ်ခေါက်ပင်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ရှားပင်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ပေါက်ပင်တို့ကိုလည်းကောင်း ခုတ်လော့’ ဟူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ အနွာစယဟူသည် တစ်ခုကို အဓိကအားဖြင့် ပြဋ္ဌာန်း၍ အခြားတစ်ခုကို အရန် (ဂုဏ်) အားဖြင့် ပြဋ္ဌာန်းရာဖြစ်၏။ ပုံစံ - ‘ဆွမ်းခံလှည့်လော့၊ နွားတို့ကိုလည်း မောင်းခဲ့လော့’ ဟူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ကြွင်းသော နှစ်ပါး (ဣတရီတရယောဂနှင့် သမာဟာရ) တို့၌မူကား (ဧကတ္ထီဘာဝ) ဖြစ်နိုင်၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် အချင်းချင်း ငဲ့ကွက်ခြင်းရှိကုန်လျက် အစိတ်အစိတ် ကွဲပြားခြင်းသို့ လိုက်သော ပေါင်းစပ်ခြင်းသည် ဣတရီတရယောဂ မည်၏။ ပုံစံ - ‘သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာနာ’ (သာရိပုတ္တရာနှင့် မောဂ္ဂလာန်တို့) ဟူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ဤဣတရီတရယောဂ၌ အစိတ်အစိတ်ဖြစ်သော ပုဒ်တို့သည် အဓိကဖြစ်သောကြောင့် ဗဟုဝစန (အများကိန်း) သာ ဖြစ်၏။ အချင်းချင်း ငဲ့ကွက်ခြင်းရှိကုန်သည်သာဖြစ်၍ အစိတ်အစိတ် ကွဲပြားခြင်းကို ဖုံးကွယ်လျက် အစုအပေါင်း အဓိကရှိသော ပေါင်းစပ်ခြင်းသည် သမာဟာရ မည်၏။ ပုံစံ - ‘ဆတ္တုပါဟနံ’ (ထီးနှင့်ဖိနပ်) ဟူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ဤသမာဟာရ၌မူကား အစုအပေါင်းသည် အဓိကဖြစ်သောကြောင့် ဧကဝစန (တစ်နည်းကိန်း) သာ ဖြစ်၏။

Te [Pg.126] ca samāhārītarītarayogā bahulaṃ vidhānā niyatavisayāyeva honti, tatrāyaṃ visayavibhāgo nirutthipiṭakāgato-pāṇitūriyayoggasenaṅgānaṃ, niccaverīnaṃ, saṅkhyāparimāṇa-saññānaṃ, khuddajantukānaṃ, pacanacaṇḍālānaṃ, caraṇasādhāraṇānaṃ, ekajjhāyanapāvacanānaṃ, liṅgavisesānaṃ, vividhaviruddhānaṃ disānaṃ, nadīnañca niccaṃ samāhārekattaṃ bhavati, tiṇarukkhapasusakunadhanadhaññabyañjanajanappadānaṃ vā, aññesamitarītarayogova.

ထိုသမာဟာရနှင့် ဣတရီတရယောဂတို့သည် များစွာသော ဝိဓိ (စီရင်ထုံး) ရှိကုန်သည်ဖြစ်၍ သတ်မှတ်အပ်သော အရာရှိကုန်သည်သာ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထိုအရာ၌ နိရုတ္တိပိဋကတ်ကျမ်းမှ လာသော အရာဝေဖန်ခြင်းကား ဤသို့တည်း - လက်ခြေအင်္ဂါ (ပါဏင်္ဂ)၊ တူရိယာအင်္ဂါ (တုရိယင်္ဂ)၊ ကုန်းရထားအင်္ဂါ (ယောဂ္ဂင်္ဂ)၊ စစ်အင်္ဂါ (သေနင်္ဂ)၊ အမြဲရန်ဘက်ဖြစ်သော သတ္တဝါ (နိစ္စဝေရီ)၊ သင်္ချာပမာဏသညာ၊ သတ္တဝါငယ် (ခုဒ္ဒဇန္တုက)၊ ချက်ပြုတ်သောသူနှင့် စဏ္ဍာလ (ပစနစဏ္ဍာလ)၊ အကျင့်တူသူ (စရဏသာဓာရဏ)၊ တစ်ခုတည်းသော စာပေကျမ်းဂန်ရှိသူ (ဧကဇ္ဈာယနပါဝစန)၊ လိင်မတူကွဲပြားသူ (လိင်္ဂဝိသေသ)၊ အမျိုးမျိုး ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သောအရာ (ဝိဝိဓဝိရုဒ္ဓ)၊ အရပ်မျက်နှာ (ဒိသာ)၊ မြစ် (နဒီ) တို့အား အမြဲတစေ သမာဟာရ ဧကဝစန ဖြစ်၏။ မြက်၊ သစ်ပင်၊ တိရစ္ဆာန်၊ ငှက်၊ ရွှေငွေဥစ္စာ၊ ကောက်ပဲသီးနှံ၊ ဟင်းလျာ (ဗျဉ္ဇန)၊ တိုင်းပြည် (ဇနပဒ) တို့အား ဝိကပ္ပအားဖြင့် (သမာဟာရ သို့မဟုတ် ဣတရီတရယောဂ) ဖြစ်၏။ အခြားသော အရာတို့အား ဣတရီတရယောဂသာ ဖြစ်၏။

Pāṇyaṅgānaṃ-cakkhusotaṃ, mukhanāsikaṃ, hanugīvaṃ, chavimaṃsalohitaṃ, nāmarūpaṃ, jarāmaraṇaṃ. Turiyaṅgānaṃ-alasatālambaraṃ, murajagomukhaṃ, saṅkhadeṇḍimaṃ, maddavikapāṇavikaṃ, gītavāditaṃ, sammatālaṃ. Yoggaṅgānaṃ phālapācanaṃ, yuganaṅgalaṃ. Senaṅgānaṃ-asisattitomarapiṇḍaṃ, asicammaṃ, dhanukalāpaṃ, paharaṇāvaraṇaṃ. Niccaverīnaṃ-ahinakulaṃ, bīḷālamūsikaṃ, kākolūkaṃ, nāgasupaṇṇaṃ. Saṅkhyāparimāṇa saññānaṃ-ekakadukaṃ, dukatikaṃ, tikacatukkaṃ, catukkapañcakaṃ, dasekādasakaṃ. Khuddajantukānaṃ kīṭapaṭaṅgaṃ, kunthakipillikaṃ, ḍaṃsamakasaṃ, makkhikakipillikaṃ. Pacanacaṇḍālānaṃ-orabbhikasūkarikaṃ, sākunti kamāgavikaṃ, sapākacaṇḍālaṃ, venarathakāraṃ, pukkusa chavaḍāhakaṃ. Caraṇasādhāraṇānaṃ-atisabhāradvājaṃ, kaṭhakalāpaṃ, sīlapaññāṇaṃ, samathavipassanaṃ, vijjācaraṇaṃ. Ekajjhāyanapāvacanānaṃ dīghamajjhimaṃ, ekuttarasaṃyuttakaṃ, khandhakavibhaṅgaṃ. Liṅgavisesānaṃ-itthipukhaṃ, dāsidāsaṃ, cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhāraṃ, tiṇakaṭṭhasākhāpalāsaṃ, ‘lābhī hoti cīvarapiṇḍapātasenā- sanagilānappaccayabhesajjaparikkhārāna’ntipi dissati. Vividhaviruddhānaṃ kusalākusalaṃ[Pg.127], sāvajjānavajjaṃ, hīnappaṇītaṃ, kaṇhasukkaṃ, chekapāpakaṃ. Disānaṃ pubbāparaṃ, dakkhiṇuttaraṃ, pubbadakkhiṇaṃ, pubbuttaraṃ, adharuttaraṃ, aparadakkhiṇaṃ, aparuttaraṃ. Nadīnaṃ-gaṅgāyamunaṃ, mahisarabhu.

လက်ခြေအင်္ဂါ (ပါဏင်္ဂ) တို့တွင် - စက္ခုသောတံ (မျက်စိနှင့်နား)၊ မုခနာသိကံ (မျက်နှာနှင့်နှာခေါင်း)၊ ဟနုဂီဝံ (မေးစေ့နှင့်လည်ပင်း)၊ ဆဝိမံသလောဟိတံ (အရေ၊ အသားနှင့်သွေး)၊ နာမရူပံ (နာမ်နှင့်ရုပ်)၊ ဇရာမရဏံ (အိုခြင်းနှင့်သေခြင်း) တို့ ဖြစ်၏။ တူရိယာအင်္ဂါ (တုရိယင်္ဂ) တို့တွင် - အလသတာလမ္ဗရံ (စောင်းတိုနှင့် ပတ်သာ)၊ မုရဇဂေါမုခံ (ပတ်မနှင့် ဦးချိုတံပိုး)၊ သင်္ခဒေဏ္ဍိမံ (ခရုသင်းနှင့် မောင်း)၊ မဒ္ဒဝိကပါဏဝိကံ (စည်ကြီးနှင့် စည်ငယ်)၊ ဂီတဝါဒိတံ (သီချင်းဆိုခြင်းနှင့် တီးမှုတ်ခြင်း)၊ သမ္မတာလံ (ကွင်းနှင့် လင်းကွင်း) တို့ ဖြစ်၏။ ကုန်းရထားအင်္ဂါ (ယောဂ္ဂင်္ဂ) တို့တွင် - ဖာလပါစနံ (ထွန်သွားနှင့် ကြာဆူး)၊ ယုဂနင်္ဂလံ (ထမ်းပိုးနှင့် ထွန်တုံး) တို့ ဖြစ်၏။ စစ်အင်္ဂါ (သေနင်္ဂ) တို့တွင် - အသိသတ္တိတောမရပိဏ္ဍံ (ဓား၊ လှံ၊ ကန်တော့မြှားအစု)၊ အသိစမ္မံ (ဓားနှင့် ဒိုင်းလွှား)၊ ဓနုကလာပံ (လေးနှင့် မြားတောင့်)၊ ပဟရဏာဝရဏံ (လက်နက်နှင့် အကာအကွယ်) တို့ ဖြစ်၏။ အမြဲရန်ဘက်ဖြစ်သော သတ္တဝါ (နိစ္စဝေရီ) တို့တွင် - အဟိနကုလံ (မြွေနှင့် မြွေပါ)၊ ဗီဠာလမူသိကံ (ကြောင်နှင့် ကြွက်)၊ ကာကောလူကံ (ကျီးနှင့် ဇီးကွက်)၊ နာဂသုပဏ္ဏံ (နဂါးနှင့် ဂဠုန်) တို့ ဖြစ်၏။ သင်္ချာပမာဏသညာတို့တွင် - ဧကကဒုကံ (တစ်ခုနှင့်နှစ်ခုအစု)၊ ဒုကတိကံ (နှစ်ခုနှင့်သုံးခုအစု)၊ တိကစတုက္ကံ (သုံးခုနှင့်လေးခုအစု)၊ စတုက္ကပဉ္စကံ (လေးခုနှင့်ငါးခုအစု)၊ ဒသေကာဒသကံ (တစ်ဆယ်နှင့်တစ်ဆယ့်တစ်ခုအစု) တို့ ဖြစ်၏။ သတ္တဝါငယ် (ခုဒ္ဒဇန္တုက) တို့တွင် - ကီဋပဋင်္ဂံ (ပိုးကောင်နှင့် နှံကောင်)၊ ကုန္ထကိပိလ္လိကံ (ခြင်ရွှေနှင့် ပုရွက်ဆိတ်)၊ ဍံသမကသံ (မှက်နှင့် ခြင်)၊ မက္ခိကကိပိလ္လိကံ (ယင်ကောင်နှင့် ပုရွက်ဆိတ်) တို့ ဖြစ်၏။ ချက်ပြုတ်သောသူနှင့် စဏ္ဍာလ (ပစနစဏ္ဍာလ) တို့တွင် - သိုးသတ်သမားနှင့် ဝက်သတ်သမား (သြရဗ္ဘိကသူကရိကံ)၊ ငှက်သတ်သမားနှင့် မုဆိုး (သာကုန္တိကမာဂဝိကံ)၊ ခွေးစားစဏ္ဍာလ (သပါကစဏ္ဍာလံ)၊ ဝါးသမားနှင့် ရထားသမား (ဝေဏရထကာရံ)၊ အမှိုက်သွန်သမားနှင့် အလောင်းရှို့သမား (ပုက္ကုသဆဝဍာဟကံ) တို့ ဖြစ်၏။ အကျင့်တူသူ (စရဏသာဓာရဏ) တို့တွင် - အတိသဘာရဒွါဇံ (အတိနှင့် ဘာရဒွါဇ နွယ်ဝင်တို့)၊ ကဌကလာပံ (ကဌနှင့် ကလာပကျမ်းတတ်တို့)၊ သီလပညာဏံ (သီလနှင့် ပညာ)၊ သမထဝိပဿနံ (သမထနှင့် ဝိပဿနာ)၊ ဝိဇ္ဇာစရဏံ (ဝိဇ္ဇာနှင့် စရဏ) တို့ ဖြစ်၏။ တစ်ခုတည်းသော စာပေကျမ်းဂန်ရှိသူ (ဧကဇ္ဈာယနပါဝစန) တို့တွင် - ဒီဃမဇ္ဈိမံ (ဒီဃနိကာယ်နှင့် မဇ္ဈိမနိကာယ်)၊ ဧကုတ္တရသံယုတ္တကံ (အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်နှင့် သံယုတ္တနိကာယ်)၊ ခန္ဓကဝိဘင်္ဂံ (ခန္ဓကနှင့် ဝိဘင်း) တို့ ဖြစ်၏။ လိင်မတူကွဲပြားသူ (လိင်္ဂဝိသေသ) တို့တွင် - ဣတ္ထိပုခံ (မိန်းမနှင့်ယောင်္ကျား)၊ ဒါသိဒါသံ (ကျွန်မနှင့်ကျွန်)၊ စီဝရပိဏ္ဍပါတသေနာသနဂိလာနပ္ပစ္စယဘေသဇ္ဇပရိက္ခာရံ (သင်္ကန်း၊ ဆွမ်း၊ ကျောင်း၊ ဆေး ပစ္စည်းအစု)၊ တိဏကဋ္ဌသာခါပလာသံ (မြက်၊ ထင်း၊ သစ်ကိုင်း၊ သစ်ရွက်) တို့ ဖြစ်၏။ ‘လာဘီ ဟောတိ စီဝရပိဏ္ဍပါတသေနာသနဂိလာနပ္ပစ္စယဘေသဇ္ဇပရိက္ခာရာနံ’ ဟူ၍လည်း တွေ့ရ၏။ အမျိုးမျိုး ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သောအရာ (ဝိဝိဓဝိရုဒ္ဓ) တို့တွင် - ကုသလာကုသလံ (ကုသိုလ်နှင့် အကုသိုလ်)၊ သာဝဇ္ဇာနဝဇ္ဇံ (အပြစ်ရှိသောအရာနှင့် အပြစ်မရှိသောအရာ)၊ ဟီနပ္ပဏီတံ (ညံ့ဖျင်းသောအရာနှင့် မွန်မြတ်သောအရာ)၊ ကဏှသုက္ကံ (အမည်းနှင့် အဖြူ)၊ ဆေကပါပကံ (လိမ္မာသူနှင့် လူမိုက်) တို့ ဖြစ်၏။ အရပ်မျက်နှာ (ဒိသာ) တို့တွင် - ပုဗ္ဗာပရံ (အရှေ့နှင့်အနောက်)၊ ဒက္ခိဏုတ္တရံ (တောင်နှင့်မြောက်)၊ ပုဗ္ဗဒက္ခိဏံ (အရှေ့တောင်)၊ ပုဗ္ဗုတ္တရံ (အရှေ့မြောက်)၊ အဓရုတ္တရံ (အောက်နှင့်အထက်)၊ အပရဒက္ခိဏံ (အနောက်တောင်)၊ အပရုတ္တရံ (အနောက်မြောက်) တို့ ဖြစ်၏။ မြစ် (နဒီ) တို့တွင် - ဂင်္ဂါယမုနံ (ဂင်္ဂါနှင့် ယမုနာမြစ်)၊ မဟိသရဘူ (မဟီနှင့် သရဘူမြစ်) တို့ ဖြစ်၏။

Tiṇavisesānaṃ-kāsakusaṃ kāsakusā, usīrabīraṇaṃ usīrabīraṇā, muñjapabbajaṃ muñjapabbajaṃ muñjapabbajā. Rukkhavisesānaṃ khadirapalāsaṃ khadirapalāsā, vossakaṇṇaṃ dhavāssakaṇṇā, pilakkhanigrodhaṃ pilakkhanigrodhā, assatthakapitthanaṃ assatthakapitthanā, sākasālaṃ sākasālā. Pasuvisesānaṃ-gajagavajaṃ gajagavajā, gomahisaṃ gomahisā, eṇeyyagomahisaṃ eṇeyyagomahisā, eṇeyyavarāhaṃ eṇeyyavarāhā, ajeḷakaṃ ajeḷakā, kukkurasūkaraṃ kukkurasūkarā, hatthigavāssavaḷavaṃ hatthigavāssavaḷavā. Sakunavisesānaṃ-haṃsabalāvaṃ haṃsabalāvā, kāraṇḍavacakkavākaṃ kāraṇḍavacakkavākā, bakabalākaṃ bakabalākā. Dhanānaṃ-hiraññasuvaṇṇaṃ hiraññasuvaṇṇā, maṇisaṅkhamuttāveḷuriyaṃ maṇisaṅkhamuttāveḷuriyā, jātarūparajataṃ jātarūparajatā. Dhaññānaṃ-sāliyavakaṃ sāliyavakā, tilamuggamāsaṃ tilamuggamāsā, nipphāvakulatthaṃ nipphāvakulatthā. Byañjanānaṃ-sākasuvaṃ sākasuvā, gabyamāhisaṃ gabyamāhisā, eṇeyyavārāhaṃ eṇeyyavārāhā, migamāyūraṃ migamāyūrā. Janapadānaṃ-kāsikosalaṃ kāsikosalā, vajjimallaṃ vajjimallā, cetivaṃsaṃ cetivaṃsā, macchasūrasenaṃ macchasūrasenā, kurupañcālaṃ kurupañcālā. Itarītarayogo yathā-candimasūriyā, samaṇabrāhmaṇā mātāpitaro iccādi.

မြက်အထူးတို့တွင် - ကာသကုသံ သို့မဟုတ် ကာသကုသာ (သက်ကယ်မြက်နှင့် သမန်းမြက်)၊ ဥသီရဗီရဏံ သို့မဟုတ် ဥသီရဗီရဏာ (ပန်းရင်းမြက်နှင့် ဖျံမြက်)၊ မုဉ္ဇပဗ္ဗဇံ သို့မဟုတ် မုဉ္ဇပဗ္ဗဇာ (ဖြူဆံမြက်နှင့် သက်ကယ်ညွန့်) တို့ ဖြစ်၏။ သစ်ပင်အထူးတို့တွင် - ခဒိရပလာသံ သို့မဟုတ် ခဒိရပလာသာ (ရှားပင်နှင့် ပေါက်ပင်)၊ ဓဝါဿကဏ္ဏံ သို့မဟုတ် ဓဝါဿကဏ္ဏာ (သစ်မင်းပင်နှင့် ကတောက်ပင်)၊ ပိလက္ခနိဂြောဓံ သို့မဟုတ် ပိလက္ခနိဂြောဓာ (ညောင်ကြပ်ပင်နှင့် ညောင်ဗုဒ္ဓဟေပင်)၊ အဿတ္ထကပိတ္ထနံ သို့မဟုတ် အဿတ္ထကပိတ္ထနာ (ညောင်ဗောဓိပင်နှင့် သီးပင်)၊ သာကသာလံ သို့မဟုတ် သာကသာလာ (ကျွန်းပင်နှင့် အင်ကြင်းပင်) တို့ ဖြစ်၏။ တိရစ္ဆာန်အထူးတို့တွင် - ဂဇဂဝဇံ သို့မဟုတ် ဂဇဂဝဇာ (ဆင်နှင့် ပြောင်)၊ ဂေါမဟိသံ သို့မဟုတ် ဂေါမဟိသာ (နွားနှင့် ကျွဲ)၊ ဧဏေယျဂေါမဟိသံ သို့မဟုတ် ဧဏေယျဂေါမဟိသာ (ရွှေသမင်၊ နွားနှင့် ကျွဲ)၊ ဧဏေယျဝရာဟံ သို့မဟုတ် ဧဏေယျဝရာဟာ (ရွှေသမင်နှင့် တောဝက်)၊ အဇေဠကံ သို့မဟုတ် အဇေဠကာ (ဆိတ်နှင့် သိုး)၊ ကုက္ကုရသူကရံ သို့မဟုတ် ကုက္ကုရသူကရာ (ခွေးနှင့် ဝက်)၊ ဟတ္ထိဂဝါဿဝဠဝံ သို့မဟုတ် ဟတ္ထိဂဝါဿဝဠဝါ (ဆင်၊ နွား၊ မြင်းနှင့် မြင်းမ) တို့ ဖြစ်၏။ ငှက်အထူးတို့တွင် - ဟံသဗလာဝံ သို့မဟုတ် ဟံသဗလာဝါ (ဟင်္သာနှင့် ဗျိုင်းမ)၊ ကာရဏ္ဍဝစက္ကဝါကံ သို့မဟုတ် ကာရဏ္ဍဝစက္ကဝါကာ (ဘဲရွှေဝါနှင့် စက္ကဝက်ငှက်)၊ ဗကဗလာကံ သို့မဟုတ် ဗကဗလာကာ (ဗျိုင်းနှင့် ဗျိုင်းမ) တို့ ဖြစ်၏။ ရွှေငွေဥစ္စာ (ဓန) တို့တွင် - ဟိရညသုဝဏ္ဏံ သို့မဟုတ် ဟိရညသုဝဏ္ဏာ (ရွှေမပြားနှင့် ရွှေသန့်)၊ မဏိသင်္ခမုတ္တာဝေဠုရိယံ သို့မဟုတ် မဏိsegment_not_found (ပတ္တမြား၊ ခရုသင်း၊ ပုလဲနှင့် ကြောင်မျက်ရွဲ)၊ ဇာတရူပရဇတံ သို့မဟုတ် ဇာတရူပရဇတာ (ရွှေနှင့် ငွေ) တို့ ဖြစ်၏။ ကောက်ပဲသီးနှံ (ဓည) တို့တွင် - သာလိယဝကံ သို့မဟုတ် သာလိယဝကာ (သလေးစပါးနှင့် မုယောစပါး)၊ တိလမုဂ္ဂမာသံ သို့မဟုတ် တိလမုဂ္ဂမာသာ (နှမ်း၊ ပဲနောက်နှင့် ပဲတီစိမ်း)၊ နိပ္ဖါဝကုလတ္ထံ သို့မဟုတ် နိပ္ဖါဝကုလတ္ထာ (ပဲကြီးနှင့် ပဲနောက်) တို့ ဖြစ်၏။ ဟင်းလျာ (ဗျဉ္ဇန) တို့တွင် - သာကသုဝံ သို့မဟုတ် သာကသုဝါ (ဟင်းသီးဟင်းရွက်နှင့် ဆားဟင်းလျာ)၊ ဂဗျမာဟိသံ သို့မဟုတ် ဂဗျမာဟိသာ (နွားနို့နှင့် ကျွဲနို့)၊ ဧဏေယျဝါရာဟံ သို့မဟုတ် ဧဏေယျဝါရာဟာ (ရွှေသမင်သားနှင့် ဝက်သား)၊ မိဂမာယူရံ သို့မဟုတ် မိဂမာယူရာ (သမင်သားနှင့် ဥဒေါင်းသား) တို့ ဖြစ်၏။ တိုင်းပြည် (ဇနပဒ) တို့တွင် - ကာသိကောသလံ သို့မဟုတ် ကာသိကောသလာ (ကာသိတိုင်းနှင့် ကောသလတိုင်း)၊ ဝဇ္ဇိမလ္လံ သို့မဟုတ် ဝဇ္ဇိမလ္လာ (ဝဇ္ဇီတိုင်းနှင့် မလ္လတိုင်း)၊ စေတိဝံသံ သို့မဟုတ် စေတိဝံသာ (စေတိတိုင်းနှင့် ဝံသတိုင်း)၊ မစ္ဆသူရသေနံ သို့မဟုတ် မစ္ဆသူရသေနာ (မစ္ဆတိုင်းနှင့် သူရသေနတိုင်း)၊ ကုရုပဉ္စာလံ သို့မဟုတ် ကုရုပဉ္စာလာ (ကုရုတိုင်းနှင့် ပဉ္စာလတိုင်း) တို့ ဖြစ်၏။ ဣတရီတရယောဂ၏ ပုံစံကား - စန္ဒိမသူရိယာ (လနှင့် နေတို့)၊ သမဏဗြာဟ္မဏာ (သမဏနှင့် ဗြာဟ္မဏတို့)၊ မာတာပိတရော (မိဘနှစ်ပါးတို့) စသည်တို့ ဖြစ်၏။

Etasmiṃ [Pg.128] ekatthībhāvakaṇḍe yaṃ vuttaṃ pubbaṃ, tadeva pubbaṃ nipatati kamātikkame payojanābhāvā. Kvaci vipallāsopi hoti bahulādhikārato, dantānaṃ rājā rājadanto, katthaci kamaṃ paccānādarā pubbakālassāpi paranipāto, littavāsito, naggamusito, sittasammaṭṭho, bhaṭṭhaluñcito. Catthe yadekatthaṃ tattha keci pubbapadaṃ bahudhā niyamenti, tadiha byabhicāradassāna na vuttanti daṭṭhabbaṃ.

ဤဧကတ္ထီဘာဝကဏ္ဍ၌ ရှေးဦးစွာ ဆိုအပ်ပြီးသော ပုဒ်သည်သာလျှင် ရှေ့၌ ကျ၏။ အစဉ်ကို လွန်ကျူးရာ၌ အကျိုးထူးမရှိသောကြောင့်တည်း။ ‘ဗဟုလံ’ အာဏာကြောင့် အချို့အရပ်၌ ပြောင်းပြန်ဖြစ်ခြင်း (ဝိပလ္လာသ) လည်း ဖြစ်၏။ ပုံစံ - သွားတို့၏မင်းသည် ရာဇဒန္တော (မင်းသွား = အရှေ့သွားထူး) မည်၏။ အချို့အရပ်၌ အစဉ်ကို မရိုသေခြင်းကြောင့် ရှေးဦးစွာ ဖြစ်သော ကာလရှိသော ပုဒ်၏ နောက်၌ ကျခြင်းလည်း ဖြစ်၏။ ပုံစံ - လိတ္တဝါသိတော (လိမ်းကျံအပ်၊ နံ့သာစိမ်အပ်သော)၊ နဂ္ဂမုသိတော (လုယက်ဖျက်ဆီးအပ်သဖြင့် အဝတ်မရှိသော)၊ သိတ္တသမ္မဋ္ဌော (ရေဖျန်းအပ်၊ တံမြက်လှည်းအပ်သော)၊ ဘဋ္ဌလုဉ္စိတော (ကြော်လှော်အပ်၊ နှုတ်အပ်သော) ဟူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ‘စ’ သဒ္ဒါ၏ အနက်ရှိရာ၌ ဧကတ္ထဖြစ်သော သမာသ်၌ အချို့သော ဆရာတို့သည် ရှေ့ပုဒ်ကို များစွာသော နည်းဖြင့် သတ်မှတ်ကြကုန်၏။ ထိုသတ်မှတ်ချက်သည် ဤနေရာ၌ ဖောက်ပြန်မှု (ဗျဘိစာရ) ကို မြင်ရသောကြောင့် မဆိုအပ်ဟု မှတ်အပ်၏။

20. Samāhāre napuṃsakaṃ.

၂၀. သမာဟာရသမာသ်သည် နပုံသကလိင် ဖြစ်၏။

Catthe samāhāre yadekatthaṃ, taṃ napuṃsakaliṅgaṃ bhavati, tathācevodāhaṭaṃ, katthaci na hoti ‘sabhāparisāyā’ti ñāpakā, ādhipaccaparivāro, chandapārisuddhi, paṭisandhipavattiyaṃ.

‘စ’ သဒ္ဒါ၏ အနက်ဖြစ်သော သမာဟာရ၌ ဧကတ္ထဖြစ်သော ပုဒ်သည် နပုံသကလိင် ဖြစ်၏။ ရှေး၌ ဥပမာပြခဲ့သည့်အတိုင်း ဖြစ်၏။ ‘သဘာပရိသာယ’ ဟူသော သာဓက (ဉာပက) ကြောင့် အချို့သော အရပ်၌ နပုံသကလိင် မဖြစ်ပေ။ ပုံစံ - အာဓိပစ္စပရိဝါရော (အစိုးရခြင်းနှင့် အခြံအရံ)၊ ဆန္ဒပါရိသုဒ္ဓိ (ဆန္ဒနှင့် ပါရိသုဒ္ဓိ)၊ ပဋိသန္ဓိပဝတ္တိယံ (ပဋိသန္ဓေနှင့် ပဝတ္တိ၌) ဟူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

21. Saṅkhyādi.

၂၁. သင်္ချာရှေ့ရှိသော သမာသ် (ဒိဂုသမာသ်) စသည်သည်လည်း (သမာဟာရ၌ နပုံသကလိင် ဖြစ်၏)။

Ekatthe samāhāre saṅkhyādi napuṃsakaliṅgaṃ bhavati, pañcagavaṃ, catuppathaṃ, samāhārassekattā ekavacanameva hoti, samāhāretveva pañcakāpālo pūvo, tiputto.

ဧကတ္ထဖြစ်သော သမာဟာရ၌ သင်္ချာရှေ့ရှိသော သမာသ် (ဒိဂုသမာသ်) စသည်သည် နပုံသကလိင် ဖြစ်၏။ ပုံစံ - ပဉ္စဂဝံ (နွားငါးကောင်အစု)၊ စတုပ္ပထံ (လမ်းလေးခွဆုံ)။ သမာဟာရသည် တစ်ခုတည်းသော အနက်ရှိသောကြောင့် ဧကဝစန (တစ်နည်းကိန်း) သာ ဖြစ်၏။ သမာဟာရ၌သာလျှင်ဖြစ်၍ အသမာဟာရ၌မူကား ပဉ္စကာပါလော ပူဝေါ (အိုးခြမ်းကွဲငါးခု၌ ချက်အပ်သော မုန့်)၊ တိပုတ္တော (သားသုံးယောက်ရှိသောသူ) ဟူ၍ ဖြစ်၏။

22. Kvacekattañca chaṭṭhiyā.

၂၂. အချို့အရပ်၌ ဆဋ္ဌီပုဒ်နှင့် စပ်လျဉ်း၍လည်း ဧကဝစန (တစ်နည်းကိန်း) သာ ဖြစ်၏။

Chaṭṭhiyekatthe kvaci napuṃsakattaṃ hotekatthañca, salabhānaṃ chāyā salabhacchāyaṃ, evaṃ sakuntānaṃ chāyā sakuntacchāyaṃ, pāsādacchāyaṃ pāsādacchāyā, gharacchāyaṃ gharacchāyā, amanussasabhāya napuṃsakekattaṃ bhavati brahmasabhaṃ, devasabhaṃ, indasabhaṃ, yakkhasabhaṃ, sarabhasabhaṃ, manussasabhāyaṃ pana khattiyasabhā, rājasabhā iccevamādi, kvacīti kiṃ rājapuriso.

ဆဋ္ဌီတပုဒ်နှင့် ဧကဝုစ်၌ အချို့သော (ဆဋ္ဌီတပုဒ်သည်) နပုန်းလိင်အဖြစ်နှင့် ဧကဝုစ်အဖြစ်သည် ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) 'salabhānaṃ chāyā = salabhacchāyaṃ' (ဖလံကောင်တို့၏ အရိပ်)၊ ဤနည်းတူ 'sakuntānaṃ chāyā = sakuntacchāyaṃ' (ငှက်တို့၏ အရိပ်)၊ 'pāsādacchāyaṃ' သို့မဟုတ် 'pāsādacchāyā' (ပြာသာဒ်၏ အရိပ်)၊ 'gharacchāyaṃ' သို့မဟုတ် 'gharacchāyā' (အိမ်၏ အရိပ်) ဖြစ်၏။ လူမဟုတ်သော သဘင် (အစည်းအဝေး) သဒ္ဒါ၌ နပုန်းလိင် ဧကဝုစ်ဖြစ်၏ - 'brahmasabhaṃ' (ဗြဟ္မာသဘင်)၊ 'devasabhaṃ' (နတ်သဘင်)၊ 'indasabhaṃ' (သိကြားသဘင်)၊ 'yakkhasabhaṃ' (ဘီလူးသဘင်)၊ 'sarabhasabhaṃ' (သရဘသဘင်)။ လူသဘင်၌မူကား 'khattiyasabhā' (မင်းမျိုးသဘင်)၊ 'rājasabhā' (မင်းသဘင်) စသည်ဖြင့် ဖြစ်၏။ 'kvaci' (အချို့) ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? 'rājapuriso' (မင်း၏လုလင်) ဟု ဖြစ်ရန် ဖြစ်၏ (ဤ၌ နပုန်းလိင် ဧကဝုစ်မဖြစ်)။

23. Syādīsu rasso.

၂၃. သိအစရှိသော ဝိဘတ်တို့သည် နောက်၌ ရှိကုန်သော် (သရကို) ရဿပြုရမည်။

Napuṃsake [Pg.129] vattamānassa rasso hoti syādīsu. Salabhacchāyaṃ, syādīsūti kiṃ? Salabhacchāye.

နပုန်းလိင်၌ ဖြစ်ဆဲရှိသော (သရ၏) ရဿသည် သိအစရှိသော ဝိဘတ်တို့သည် နောက်၌ ရှိကုန်သော် ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) 'salabhacchāyaṃ'။ 'syādīsu' (သိအစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌) ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? 'salabhacchāye' (ဤ၌ ရဿမဖြစ်တည်း။)

24. Ghapassantassāppadhānassa.

၂၄. ဃ-သဒ္ဒါ၊ ပ-သဒ္ဒါ အဆုံးရှိသော၊ အဓိကမဟုတ်သော (ပုဒ်)၏ အဆုံးသရကို (ရဿပြုရမည်)။

Antabhūtassa appadhānassa ghapassa syādīsu rasso hoti. Bahumālo poso, nikkosambi, ativāmoru, antassāti kiṃ? Rājā kaññāpiyo, appadhānassāti kiṃ? Rājakumārī brahmabandhū.

အဆုံး၌ဖြစ်သော၊ အဓိကမဟုတ်သော ဃ-သဒ္ဒါ၊ ပ-သဒ္ဒါ၏ သိအစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌ ရဿဖြစ်၏။ (ဥပမာ) 'bahumālo poso'၊ 'nikkosambi'၊ 'ativāmoru'။ 'antassāti' (အဆုံးသရ၏) ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? 'rājā kaññāpiyo'။ 'appadhānassa' (အဓိကမဟုတ်သော) ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? 'rājakumārī'၊ 'brahmabandhū'။

25. Gossu.

၂၅. ဂေါသဒ္ဒါ၏ (အဆုံး၌) ဥ ဖြစ်၏။

Antabhūtassa appadhānassa gossa syādīsu u hoti. Cittagu, appadhānassātveva? Sugo, antassātveva? Gokulaṃ.

အဆုံး၌ဖြစ်သော၊ အဓိကမဟုတ်သော ဂေါသဒ္ဒါ၏ သိအစရှိသော ဝိဘတ်တို့သည် နောက်၌ ရှိကုန်သော် ဥ ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) 'cittagu'။ 'appadhānassa' (အဓိကမဟုတ်သော) ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? 'sugo'။ 'antassa' (အဆုံး၌ဖြစ်သော) ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? 'gokulaṃ'။

26. Itthiyamatvā.

၂၆. ဣတ္ထိလိင်၌ အကာရန္တမှ အာ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Itthiyaṃ vattamānato akārantato nāmasmā āpaccayo hoti. Dhammadinnā.

ဣတ္ထိလိင်၌ ဖြစ်ဆဲရှိသော အကာရန္တ နာမ်သဒ္ဒါမှ အာ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) 'dhammadinnā'။

37. Nadādito vī.

၃၇. နဒီအစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ ဝီ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Nadādīhi itthiyaṃ vīppaccayo hoti. Nadī, mahī, kumārī, taruṇī, vāruṇī, gotamī. (14) ‘‘Gotovā’’ gāvī go, ākatigaṇo-yaṃ, koro ‘‘ntantūnaṃ vīmhi to vā’’ (3-36) ti visesanattho.

နဒီအစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ ဣတ္ထိလိင်၌ ဝီ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) 'nadī'၊ 'mahī'၊ 'kumārī'၊ 'taruṇī'၊ 'vāruṇī'၊ 'gotamī'။ (၁၄) 'gotovā' သုတ်ဖြင့် 'gāvī'၊ 'go' ဟု ဖြစ်၏။ ဤသည်ကား အာကတိဂိုဏ်း ဖြစ်၏။ 'က' အက္ခရာသည် 'ntantūnaṃ vīmhi to vā' (၃-၃၆) သုတ်၌ ထူးခြားသော အနက်ကို ပြရန်ဖြစ်၏။

28. Yakkhāditinī ca.

၂၈. ယက္ခအစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှလည်း အိနီ ပစ္စည်းနှင့် ဝီ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Yakkhādito [Pg.130] itthiyaṃ inī hoti vīca. Yakkhinī yakkhī, nāginī nāgī, sīhinī sīhī.

ယက္ခအစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ ဣတ္ထိလိင်၌ အိနီ ပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ဝီ ပစ္စည်းလည်း ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) 'yakkhinī' သို့မဟုတ် 'yakkhī'၊ 'nāginī' သို့မဟုတ် 'nāgī'၊ 'sīhinī' သို့မဟုတ် 'sīhī'။

26. Ārāmikādīhi.

၂၆. အာရာမိကအစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ (အိနီ ပစ္စည်း ဖြစ်၏)။

Ārāmikādito inī hotitthiyaṃ. Ārāmikinī, anantarāyikinī, rājinī (15) ‘‘saññāyaṃ mānuso’’ mānusinī, aññatra mānusī.

အာရာမိကအစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ ဣတ္ထိလိင်၌ အိနီ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) 'ārāmikinī'၊ 'anantarāyikinī'၊ 'rājinī'။ (၁၅) အမည် (သညာ) အနက်၌ 'mānuso' သဒ္ဒါမှ 'mānusinī' ဖြစ်၏၊ အခြားအနက်၌မူ 'mānusī' ဟု ဖြစ်၏။

30. Yuvaṇṇehi nī.

၃၀. ယဝဏ္ဏ (ဣဝဏ္ဏ၊ ဥဝဏ္ဏ) တို့မှ နီ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Itthiyamivaṇṇuvaṇṇantehi nī hoti bahulaṃ. Sadāpayatapāṇinī, daṇḍinī, bhikkhunī, khattabandhunī, paracittavidunī, mātuādito kasmā na hoti? Itthippaccayaṃ vināpi itthattābhidhānato.

ဣတ္ထိလိင်၌ ဣဝဏ္ဏ၊ ဥဝဏ္ဏ အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ နီ ပစ္စည်းသည် အများအားဖြင့် ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) 'sadāpayatapāṇinī'၊ 'daṇḍinī'၊ 'bhikkhunī'၊ 'khattabandhunī'၊ 'paracittavidunī'။ 'mātu' အစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ အဘယ်ကြောင့် မဖြစ်သနည်း? ဣတ္ထိပစ္စည်း မပါဘဲလျက်လည်း ဣတ္ထိလိင်အနက်ကို ဟောနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်၏။

31. Ktimhāññatthe.

၃၁. တ္တိပစ္စည်း (တိပစ္စည်း) အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါမှ အခြားသော အနက်၌ (နီ ပစ္စည်း ဖြစ်၏)။

Ktimhāññattheyeva itthiyaṃ nī hoti bahulaṃ. Sāhaṃ ahiṃ sāratinī, tassā muṭṭhassatiniyā, sā gāvī vacchagiddhinī, aññattheti kiṃ? Dhammarati.

တ္တိပစ္စည်း (တိပစ္စည်း) အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါမှ အခြားသော အနက်၌သာလျှင် ဣတ္ထိလိင်၌ နီ ပစ္စည်းသည် အများအားဖြင့် ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) 'sāhaṃ ahiṃ sāratinī'၊ 'tassā muṭṭhassatiniyā'၊ 'sā gāvī vacchagiddhinī'။ 'aññatthe' (အခြားသော အနက်၌) ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? 'dhammarati'။

32. Gharaṇyādayo.

၃၂. ဃရဏီအစရှိသော သဒ္ဒါတို့သည် (နီပစ္စည်းအဆုံးရှိကုန်လျက် ပြီးစီးကုန်၏)။

Gharaṇippabhutayo nīppaccantāsādhavo bhavanti. Gharaṇī, pokkharaṇī, īssa-ttaṃ nipātanā, (16) ‘‘ācariyā vā ya-lopo ca’’ ācarinī, ācariyā.

ဃရဏီ အစရှိသော သဒ္ဒါတို့သည် နီ ပစ္စည်း အဆုံးရှိကုန်သည် ဖြစ်၍ ပြီးစီးကုန်၏။ (ဥပမာ) 'gharaṇī'၊ 'pokkharaṇī'၊ ဣသရ၏ ဤသရဖြစ်ခြင်းသည် နိပါတနကြောင့် ဖြစ်၏။ (၁၆) 'ācariyā vā ya-lopo ca' သုတ်ဖြင့် 'ācarinī' သို့မဟုတ် 'ācariyā' ဟု ဖြစ်၏။

33. Mātulāditvānī bhariyāyaṃ.

၃၃. မာတုလအစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ မယားအနက်၌ အာနီ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Mātulādito [Pg.131] bhariyāyamānī hoti. Mātulānī, vāruṇānī, gahapatānī, ācariyānī, (17) ‘‘abhariyāyaṃ khattiyā vā’’ khattiyānī khattiyā, nadādipāṭhā bhariyāyantu khattiyī.

မာတုလအစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ မယားအနက်၌ အာနီ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) 'mātulānī'၊ 'vāruṇānī'၊ 'gahapatānī'၊ 'ācariyānī'။ (၁၇) မယားမဟုတ်သော အနက်၌ 'khattiyā vā' သုတ်အရ 'khattiyānī' သို့မဟုတ် 'khattiyā' ဟု ဖြစ်၏။ နဒါဒိဂိုဏ်း၌ ဖတ်ရွတ်အပ်သောကြောင့် မယားအနက်၌မူ 'khattiyī' ဟု ဖြစ်၏။

34. Upamāsaṃhita sahita saññata saha saphavāma lakkhaṇāditūrutū.

၃၄. ဥပမာ၊ သံဟိတ၊ သဟိတ၊ သညတ၊ သဟ၊ သဖ၊ ဝါမ၊ လက္ခဏ အစရှိသော ပုဒ်တို့သည် ရှေ့က ရှိကုန်သော 'ဥရု' သဒ္ဒါမှ ဣတ္ထိလိင်၌ ဦး ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Ūrusaddā upamānādipubbā ittiyamū hoti. Karabhorū, saṃhitorū, sahitorū, saññatorū, sahorū, saphorū, vāmorū, lakkhaṇorū, ūtiyogavibhāgā ū brahmabandhū.

ဥပမာ အစရှိသည်တို့သည် ရှေ့၌ရှိသော 'ဥရု' သဒ္ဒါမှ ဣတ္ထိလိင်၌ ဦး ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) 'karabhorū'၊ 'saṃhitorū'၊ 'sahitorū'၊ 'saññatorū'၊ 'sahorū'၊ 'saphorū'၊ 'vāmorū'၊ 'lakkhaṇorū'။ 'ဦး' ဟု ယောဂဝိဘာဂ ပြုခြင်းကြောင့် 'brahmabandhū' (၌ ဦးပစ္စည်း ဖြစ်၏)။

35. Yuvā ti.

၃၅. ယုဝသဒ္ဒါမှ တိ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Yuvasaddato ti hotitthiyaṃ. Yuvati.

ယုဝသဒ္ဒါမှ ဣတ္ထိလိင်၌ တိ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) 'yuvati'။

36. Ntantūnaṃ vīmhito vā.

၃၆. ဝီပစ္စည်း နောက်၌ ရှိသော် န္တ၊ န္တု အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါတို့၏ (န္တ၊ န္တု တို့အား) တ သည် အချို့သော နေရာ၌ ဖြစ်၏။

Vīmhi ntantūnaṃ to vā hoti. Gacchatī gacchantī, sīlavatī sīlavantī.

ဝီပစ္စည်း နောက်၌ ရှိသော် န္တ၊ န္တု အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါတို့၏ (န္တ၊ န္တု တို့အား) တ သည် အချို့သော နေရာ၌ ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) 'gacchatī' သို့မဟုတ် 'gacchantī'၊ 'sīlavatī' သို့မဟုတ် 'sīlavantī'။

37. Bhavato bhoto.

၃၇. ဝီပစ္စည်း နောက်၌ ရှိသော် ဘဝန္တသဒ္ဒါအား ဘောတ အာဒေသ ဖြစ်၏။

Vīmhi bhavato bhotādeso hoti vā. Bhotī bhavantī.

ဝီပစ္စည်း နောက်၌ ရှိသော် ဘဝန္တသဒ္ဒါအား ဘောတ အာဒေသသည် အချို့သော နေရာ၌ ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) 'bhotī' သို့မဟုတ် 'bhavantī'။

38. Gossāvaṅa.

၃၈. ဂေါသဒ္ဒါအား အာဝဏ ဖြစ်၏။

Gosaddassa vīmhāvaṅa hoti. Gāvī.

ဝီပစ္စည်း နောက်၌ ရှိသော် ဂေါသဒ္ဒါအား အာဝဏ ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) 'gāvī'။

39. Puthussa pathavaputhavā.

၃၉. ပုထုသဒ္ဒါအား ပထဝ၊ ပုထဝ အာဒေသ ဖြစ်ကုန်၏။

Vīmhi [Pg.132] puthussa pathavaputhavā honti. Pathavī, puthavī, ṭhe pathavī.

ဝီပစ္စည်း နောက်၌ ရှိသော် ပုထုသဒ္ဒါအား ပထဝ၊ ပုထဝ အာဒေသ ဖြစ်ကုန်၏။ (ဥပမာ) 'pathavī'၊ 'puthavī'၊ ကျမ်းဂန်အချို့၌ 'pathavī' (ပထဝီ) ဟုလည်း ရှိ၏။

40. Samāsantva.

၄၀. သမာသန္တ (သမာသ်၏ အဆုံး၌ ဖြစ်သော အာဒေသစသည်) တို့သည် (ဖြစ်ကုန်၏)။

Samāsantva iti cādhikarīyati.

'Samāsantva' ဟူသော ဤပုဒ်သည် (နောက်သုတ်တို့၌) လိုက်ရာ (အဓိကာရ) ဖြစ်၏။

41. Pāpādīhi bhūmiyā.

၄၁. ပါပအစရှိသော သဒ္ဒါတို့ထက် နောက်၌ရှိသော ဘူမိသဒ္ဒါအား (သမာသန္တအဖြစ်ဖြင့် 'အ' ဖြစ်၏)။

Pāpādīhī parā yā bhūmi tassā samāsanto a hoti. Pāpabhūmaṃ, jātibhūmaṃ.

ပါပအစရှိသော သဒ္ဒါတို့ထက် နောက်၌ရှိသော 'ဘူမိ' သဒ္ဒါအား သမာသ်၏ အဆုံးဖြစ်သော 'အ' သည် ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) 'pāpabhūmaṃ'၊ 'jātibhūmaṃ'။

42. Saṅkhyāhi.

၄၂. သင်္ချာသဒ္ဒါတို့မှ (နောက်၌ရှိသော ဘူမိသဒ္ဒါအား သမာသန္တ 'အ' ဖြစ်၏)။

Saṅkhyāhi parā yā bhūmi tassā samāsanto a hoti. Dvibhūmaṃ, tibhūmaṃ.

သင်္ချာတို့၏ နောက်၌ဖြစ်သော ဘူမိသဒ္ဒါ၏ အဆုံး၌ သမာသန္တ 'အ' ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ပုံစံ - ဒွိဘူမံ၊ တိဘူမံ။

43. Nadīgodāvarīnaṃ.

၄၃. နဒီသဒ္ဒါ၊ ဂေါဒါဝရီသဒ္ဒါတို့၏ (အဆုံး၌လည်း သမာသန္တ 'အ' ပစ္စည်း ဖြစ်၏)။

Saṅkhyāhi parāsaṃ nadīgodāvarīnaṃ samāsanto a hoti, pañcanadaṃ, sattagodāvaraṃ, saṅkhyāhitveva? Mahānadī, nadīgodāvarīnanti kiṃ? Dasitthi.

သင်္ချာတို့၏ နောက်၌ဖြစ်ကုန်သော နဒီသဒ္ဒါ၊ ဂေါဒါဝရီသဒ္ဒါတို့၏ အဆုံး၌ သမာသန္တ 'အ' ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ပုံစံ - ပဉ္စနဒံ၊ သတ္တဂေါဒါဝရံ။ 'သင်္ချာတို့၏နောက်၌' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ မဟာနဒီ (၌ မဖြစ်စေရန်)။ 'နဒီ၊ ဂေါဒါဝရီ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ဒသိတ္ထိ (၌ မဖြစ်စေရန်)။

44. Asaṅkhyehi cāṅgulyānaññāsaṅkhyatthesu.

၄၄. အသင်္ချာ (သင်္ချာမဟုတ်သောသဒ္ဒါ) နှင့် သင်္ချာတို့၏နောက်၌ဖြစ်သော အင်္ဂုလိသဒ္ဒါ၏အဆုံး၌ အခြားပုဒ်၏အနက် (အညပဒတ္ထ) နှင့် အသင်္ချာအနက်တို့၌ မဟုတ်လျှင် (သမာသန္တ 'အ' ပစ္စည်း ဖြစ်၏)။

Asaṅkhyehi saṅkhyāhi ca parāya aṅgulyā samāsanto a hoti no ce aññapadatthe asaṅkhyatthe ca samāso vattate. Niggatamaṅgulīhi niraṅgulaṃ, accaṅgulaṃ, dve aṅguliyo samāhaṭā dvaṅgulaṃ, anaññāsaṅkhyatthesūti kiṃ? Pañcaṅguli hattho, upaṅguli, kathaṃ [Pg.133] ‘dve aṅgulīmānamassāti dvaṅgula’nti? Nātra samāsoññapadatthe vihito mattādīnaṃ lope kate tattha vattate. Aṅgulasaddo vā pamāṇavāci saddantaraṃ, yathā ‘senaṅgulappamāṇena aṅgulānaṃ sataṃ puṇṇaṃ catuddasa vā aṅgulānī’ti.

အသင်္ချာသဒ္ဒါနှင့် သင်္ချာသဒ္ဒါတို့၏နောက်၌ရှိသော အင်္ဂုလိသဒ္ဒါ၏ အဆုံး၌ သမာသန္တ 'အ' ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ အကယ်၍ အခြားပုဒ်၏အနက် (အညပဒတ္ထ) ၌လည်းကောင်း၊ အသင်္ချာအနက်၌လည်းကောင်း သမာသ်မဖြစ်ပါမူ။ ပုံစံ - နိဂ္ဂတမင်္ဂုလီဟိ နိရင်္ဂုလံ၊ အစ္စင်္ဂုလံ၊ ဒွေ အင်္ဂုလိယော သမာဟဋာ ဒွင်္ဂုလံ။ 'အခြားပုဒ်၏အနက်နှင့် အသင်္ချာအနက်တို့၌ မဟုတ်လျှင်' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ပဉ္စင်္ဂုလိ ဟတ္ထော၊ ဥပင်္ဂုလိ။ သို့ဖြစ်လျှင် 'ဒွေ အင်္ဂုလီ မာနမဿာတိ ဒွင်္ဂုလံ' ဟူ၍ အဘယ်သို့ ပြီးသနည်း။ ဤ၌ အခြားပုဒ်၏အနက်၌ သမာသ်ကို မစီရင်အပ်၊ 'မတ္တ' စသည်တို့ကို ချေဖျက်အပ်သဖြင့် ထိုအနက်၌ ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ်လျှင် အင်္ဂုလိသဒ္ဒါသည် 'သေနင်္ဂုလပ္ပမာဏေန အင်္ဂုလာနံ သတံ ပုဏ္ဏံ စတုဒ္ဒသ ဝါ အင်္ဂုလာနိ' ဟူသကဲ့သို့ အတိုင်းအတာကို ဟောသော အခြားသဒ္ဒါတစ်မျိုး ဖြစ်၏။

45. Dīghāhovassekadesehi ca rattyā.

၄၅. ဒီဃသဒ္ဒါ၊ အဟသဒ္ဒါ၊ ဝဿသဒ္ဒါ၊ ဧကဒေသသဒ္ဒါတို့နှင့် အသင်္ချာ၊ သင်္ချာတို့၏နောက်၌ရှိသော ရတ္တိသဒ္ဒါ၏အဆုံး၌ (သမာသန္တ 'အ' ပစ္စည်း ဖြစ်၏)။

Dīghādīhi asaṅkhyehi saṅkhyāhi ca paramasmā rattiyā samāsanto a hoti. Dīgharattaṃ, ahorattaṃ (tto), vassārattaṃ (tto), pubbarattaṃ, apararattaṃ, aḍḍhurattaṃ, atikkanto rattiṃ atiratto, dverattī samāhaṭā dirattaṃ (tto), vā kvaci bahulādhikārā ekarattaṃ (tto), ekaratti, anaññāsaṅkhyatthesutveva? Dīgharattihemanto, uparatti, kvaci hoteva bahulaṃ vidhānāyathārattaṃ.

ဒီဃအစရှိသော အသင်္ချာသဒ္ဒါနှင့် သင်္ချာသဒ္ဒါတို့၏နောက်၌ရှိသော ရတ္တိသဒ္ဒါ၏အဆုံး၌ သမာသန္တ 'အ' ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ပုံစံ - ဒီဃရတ္တံ၊ အဟောရတ္တံ (အဟောရတ္တော)၊ ဝဿာရတ္တံ (ဝဿာရတ္တော)၊ ပုဗ္ဗရတ္တံ၊ အပရရတ္တံ၊ အဍ္ဎုရတ္တံ၊ အတိက္ကန္တော ရတ္တိံ အတိရတ္တော၊ ဒွေရတ္တီ သမာဟဋာ ဒိရတ္တံ (ဒိရတ္တော)။ 'ဗဟုလ' အာဏာကြောင့် အချို့နေရာ၌ ရွေးချယ်နိုင်ခွင့်ရှိသဖြင့် ဧကရတ္တံ (ဧကရတ္တော)၊ ဧကရတ္တိ။ 'အခြားပုဒ်၏အနက်နှင့် အသင်္ချာအနက်တို့၌ မဟုတ်လျှင်' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ဒီဃရတ္တိဟေမန္တော၊ ဥပရတ္တိ။ 'ဗဟုလ' ဝိဓာနကြောင့် အချို့နေရာ၌ မုချဖြစ်၏၊ ပုံစံ - ယထာရတ္တံ။

46. Gotvacatthe cālope.

၄၆. မချေဖျက်အပ်သော အရာ၌ဖြစ်သော ဂေါသဒ္ဒါ၏အဆုံး၌ သမာသန္တ 'အ' ပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ စ၏အနက် (စတ္ထ) သမာသ်၌ မဟုတ်လျှင်လည်းကောင်း၊ အခြားပုဒ်၏အနက် (အညပဒတ္ထ) နှင့် အသင်္ချာအနက်တို့၌ မဟုတ်လျှင်လည်းကောင်း (သမာသန္တ 'အ' ပစ္စည်း ဖြစ်၏)။

Gosaddā alopavisayā samāsanto a hoti na ce catthe samāso aññapadatthe asaṅkhyatthe ca, rājagavo, paramagavo, pañcagavadhano, dasagavaṃ, alopeti kiṃ? Pañcahi gohi kīto pañcagu, acattheti ki? Ajassagāvo, anaññāsaṅkhyatthesutveva? Cittagu, upagu.

မချေအပ်သော အရာ၌ဖြစ်သော ဂေါသဒ္ဒါ၏အဆုံး၌ သမာသန္တ 'အ' ပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ စ၏အနက် (စတ္ထ) သမာသ်၌လည်းကောင်း၊ အခြားပုဒ်၏အနက် (အညပဒတ္ထ) နှင့် အသင်္ချာအနက်တို့၌လည်းကောင်း သမာသ်မဖြစ်ပါမူ။ ပုံစံ - ရာဇဂဝေါ၊ ပရမဂဝေါ၊ ပဉ္စဂဝဓနော၊ ဒသဂဝံ။ 'မချေအပ်သောရာ၌' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ပဉ္စဟိ ဂေါဟိ ကီတော ပဉ္စဂု။ 'စ၏အနက်မဟုတ်လျှင်' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ အဇဿဂါဝေါ။ 'အခြားပုဒ်၏အနက်နှင့် အသင်္ချာအနက်တို့၌ မဟုတ်လျှင်' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ စိတ္တဂု၊ ဥပဂု။

47. Rattindivadāragavacaturassā.

၄၇. ရတ္တိန္ဒိဝ၊ ဒါရဂဝ၊ စတုရဿ ဤသဒ္ဒါတို့သည် 'အ' အဆုံးရှိကုန်လျက် ပြီးကုန်၏။

Ete saddā aantā nipaccante. Ratto ca divā ca rattindivaṃ, ratti ca divā ca rattindivaṃ, dārā ca gāvo ca dāragavaṃ, catasso assiyo assa caturasso.

ဤသဒ္ဒါတို့သည် 'အ' အဆုံးရှိကုန်လျက် နိပါတနအဖြစ်ဖြင့် ပြီးကုန်၏။ ပုံစံ - ရတ္တော စ ဒိဝါ စ ရတ္တိန္ဒိဝံ၊ ရတ္တိ စ ဒိဝါ စ ရတ္တိန္ဒိဝံ၊ ဒါရာ စ ဂါဝေါ စ ဒါရဂဝံ၊ စတဿော အဿိယော အဿ စတုရဿော။

48. Āyāmenugavaṃ.

၄၈. အလျား (အတိုင်းအရှည်) အနက်၌ 'အနုဂဝံ' ဟု နိပါတန ပြီး၏။

Anugavanti [Pg.134] nipaccate āyāme gamyamāne. Anugavaṃ sakaṭaṃ, āyāmeti kiṃ? Gunnaṃ pañchā anugu.

အလျားအနက်ကို သိစေအပ်သော် 'အနုဂဝံ' ဟူ၍ နိပါတနအဖြစ် ပြီး၏။ ပုံစံ - အနုဂဝံ သကဋံ။ 'အလျားအနက်၌' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ဂုန္နံ ပစ္ဆာ အနုဂု။

49. Akkhismāññatthe. Akkhismā samāsanto a hoti aññatthe ce samādhasā. Visālakkho, visālakkhī.

၄၉. အက္ခိသဒ္ဒါ၏အဆုံး၌ အခြားပုဒ်၏အနက် (အညပဒတ္ထ) ၌ သမာသ်ဖြစ်ပါက သမာသန္တ 'အ' ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ပုံစံ - ဝိသာလက္ခော၊ ဝိသာလက္ခီ။

50. Dārumyaṅgulyā.

၅၀. သစ်သား (ဒါရု) အနက်၌ဖြစ်သော အင်္ဂုလိသဒ္ဒါအဆုံးရှိသော အခြားပုဒ်၏အနက်၌ (သမာသန္တ 'အ' ပစ္စည်း ဖြစ်၏)။

Aṅgulantā aññapadatthe dārumhi samāsanto a hoti. Dvaṅgulaṃdāru, pañcaṅgulaṃ, aṅgulisadisāvayavaṃ dhaññādīnaṃ vikkhepakaṃ dāruṃ vuccate, pamāṇe tu pubbe viya siddhaṃ sakharājasaddā akārantāva, sissopi na dissati, gāṇḍī vadhanvāti pakatantarena siddhaṃ.

အင်္ဂုလိသဒ္ဒါအဆုံးရှိသော အခြားပုဒ်၏အနက်ဟော သမာသ်၌ သစ်သား (ဒါရု) ဖြစ်ပါမူ သမာသန္တ 'အ' ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ပုံစံ - ဒွင်္ဂုလံ ဒါရု၊ ပဉ္စင်္ဂုလံ။ (ဤ၌) အင်္ဂုလိနှင့်တူသော အစိတ်အပိုင်းရှိ၍ စပါးစသည်တို့ကို ကောက်ယူကျဲဖြန့်တတ်သော သစ်သား (ခက်ရင်းကဲ့သို့သော ကိရိယာ) ကို ဆိုလိုသည်။ အတိုင်းအတာ၌မူကား ရှေးနည်းတူ ပြီးပြီးသားဖြစ်၏။ သခရာဇသဒ္ဒါသည် 'အ' ကာရန္တသက်သက်သာ ဖြစ်၏၊ 'သိဿ' ဟူ၍လည်း မတွေ့ရ၊ ဂါဏ္ဍီ ဝဓနွ-ဟူသော သဒ္ဒါအပြားဖြင့် ပြီး၏။

51. Ci vītihāre.

၅၁. လွန်ကျူးခြင်း၊ လဲလှယ်ခြင်း (ဝီတိဟာရ) အနက်ကို သိစေအပ်သော် အခြားပုဒ်၏အနက် (အညပဒတ္ထ) ၌ဖြစ်သော သဒ္ဒါမှ 'စိ' ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Oghābyatihāre gamyamāne aññapadatthe vattamānato ci hoti. Kesākesi daṇḍādaṇḍi, cakāro ‘‘cismi’’nti (3.66) visesanattho, sugandhi, duggantīti payogo na dissate.

အချင်းချင်း လွန်ကျူးခြင်း (ဝီတိဟာရ) အနက်ကို သိစေအပ်သော် အခြားပုဒ်၏အနက်၌ ဖြစ်သော သဒ္ဒါမှ 'စိ' ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ပုံစံ - ကေသာကေသိ၊ ဒဏ္ဍာဒဏ္ဍိ။ 'စ' စာလုံးသည် 'စိသ္မိံ' ဟူသော သုတ်၌ ဝိသေသနအနက်ကို ပြရန်ဖြစ်၏။ သုဂန္ဓိ၊ ဒုဂ္ဂန္တိ ဟူသော ပုံစံကိုမူ မတွေ့ရပေ။

52. Ltvitthiyūhi ko.

၅၂. တုပစ္စည်းအဆုံးရှိသော သဒ္ဒါတို့နှင့် ဣတ္ထိလိင် 'ဤ' ကာရန္တ၊ 'ဦး' ကာရန္တသဒ္ဒါတို့၏နောက်၌ အခြားပုဒ်၏အနက် (အညပဒတ္ထ) ၌ 'က' ပစ္စည်းသည် အများအားဖြင့် (ဗဟုလံ) ဖြစ်၏။

Ltuppaccayantehi, itthiyamīkārūkārantehi ca bahulaṃ kappaccayo hoti aññapadatthe. Bahukattuko, bahukumāriko, bahubrahmabandhuko, bahulaṃtveva? Subbhū.

တုပစ္စည်းအဆုံးရှိသော သဒ္ဒါတို့နှင့် ဣတ္ထိလိင် ဤကာရန္တ၊ ဦးကာရန္တတို့၏နောက်၌ အခြားပုဒ်၏အနက် (အညပဒတ္ထ) ၌ 'က' ပစ္စည်းသည် အများအားဖြင့် ဖြစ်၏။ ပုံစံ - ဗဟုကတ္တုကော၊ ဗဟုကုမာရိကော၊ ဗဟုဗြဟ္မဗန္ဓုကော။ 'အများအားဖြင့်' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ သုဗ္ဘူ။

53. Vāññato.

၅၃. အခြားသောသဒ္ဒါတို့၏နောက်၌ အခြားပုဒ်၏အနက်၌ 'က' ပစ္စည်းသည် အများအားဖြင့် (သို့မဟုတ်) အချို့ ဝိဘာသာအားဖြင့် ဖြစ်၏။

Aññehi [Pg.135] aññapadatthe ko vā bahulaṃ hoti. Bahumālako, bahumālo.

အခြားသောသဒ္ဒါတို့၏နောက်၌ အခြားပုဒ်၏အနက်၌ 'က' ပစ္စည်းသည် အများအားဖြင့် (သို့မဟုတ်) အချို့ ဝိဘာသာအားဖြင့် ဖြစ်၏။ ပုံစံ - ဗဟုမာလကော၊ ဗဟုမာလော။

54. Uttarapade. Etamadhikataṃ veditabbaṃ.

၅၄. ဥတ္တရပုဒ်၌။ ဤသုတ်ကို အခွင့်ရသော (လိုက်ပါသော) သုတ်အဖြစ် သိအပ်၏။

55. Imassidaṃ.

၅၅. ဤဣမသဒ္ဒါ၏အရာ၌ 'ဣဒံ' ဖြစ်၏ (ဥတ္တရပုဒ်နောက်၌ ရှိသော်)။

Uttarapade parato imassa idaṃ hoti. Idamaṭṭhitā, idappaccayatā, niggahītalopo passa ca dvibhāvo.

ဥတ္တရပုဒ်သည် နောက်၌ရှိသော် ဣမသဒ္ဒါ၏အရာ၌ 'ဣဒံ' ဖြစ်၏။ ပုံစံ - ဣဒမဋ္ဌိတာ၊ ဣဒပ္ပစ္စယတာ။ (ဤ၌) နိဂ္ဂဟိတ်ကို ချေခြင်းနှင့် 'ပ' ကာရကို ကပ်၍ ဒွေးဘော်ပြုခြင်းတို့ ဖြစ်၏။

56. Puṃ pumassa vā. Pumassa puṃ hotuttarapade vibhāsā. Pulliṅgaṃ, pumaliṅgaṃ.

၅၆. ပုမသဒ္ဒါ၏အရာ၌ 'ပုံ' သည် ဥတ္တရပုဒ်နောက်၌ ရှိသော် ဝိဘာသာ (ရွေးချယ်နိုင်ခွင့်) ဖြစ်၏။ ပုံစံ - ပုလ္လိင်္ဂံ၊ ပုမလိင်္ဂံ။

57. Ṭantantūnaṃ.

၅၇. ထို (တ၊ အန္တ၊ တု) အစရှိကုန်သော သဒ္ဒါတို့၏အရာ၌ ဥတ္တရပုဒ်နောက်၌ ရှိသော် အချို့အရာ၌ 'ဋ' ဖြစ်၏။

Esaṃ ṭa hotuttarapade kvaci vā. Bhavampatiṭṭhāmayaṃ, bhagavaṃmūlakā no dhammā, bahulādhikārā tarādīsu ca pageva mahattarī, rattaññumahattaṃ.

ဤသဒ္ဒါတို့၏အရာ၌ ဥတ္တရပုဒ်နောက်၌ ရှိသော် အချို့အရာ၌ 'ဋ' ဖြစ်၏။ ပုံစံ - ဘဝမ္ပတိဋ္ဌာမယံ၊ ဘဂဝမ္မူလကာ နော ဓမ္မာ။ 'ဗဟုလ' အာဏာကြောင့် တရပစ္စည်းစသည်တို့၌လည်းကောင်း၊ အထူးသဖြင့် မဟတ္တရီ၊ ရတ္တညုမဟတ္တံ စသည်တို့၌လည်း ဖြစ်၏။

58. A. Esaṃ a hotuttarapade. Guṇavantapatiṭṭho-smi.

၅၈. ဤသဒ္ဒါတို့၏အရာ၌ ဥတ္တရပုဒ်နောက်၌ ရှိသော် 'အ' ဖြစ်၏။ ပုံစံ - ဂုဏဝန္တပတိဋ္ဌောသ္မိ။

59. Manādyāpādīnamo maye ca. Manādīnamāpādīnaṃ ca o hotuttarapade maye ca. Manoseṭṭhā, manomayā, rajojallaṃ, rajomayaṃ, āpogataṃ, āpomayaṃ, anuyanti disodisaṃ.

၅၉. မနအစရှိသော သဒ္ဒါတို့နှင့် အာပအစရှိသော သဒ္ဒါတို့၏အရာ၌ ဥတ္တရပုဒ်နောက်၌ ရှိသော်လည်းကောင်း၊ မယပစ္စည်းနောက်၌ ရှိသော်လည်းကောင်း 'အော' ဖြစ်၏။ ပုံစံ - မနောသေဋ္ဌာ၊ မနောမယာ၊ ရဇောဇလ္လံ၊ ရဇောမယံ၊ အာပေါဂတံ၊ အာပေါမယံ၊ အနုယန္တိ ဒိသောဒိသံ။

60. Parassa saṅkhyāsu.

၆၀. သင်္ချာသဒ္ဒါတို့သည် ဥတ္တရပုဒ်၌ ရှိသော် ပရသဒ္ဒါ၏အရာ၌ 'အော' ဖြစ်၏။

Saṅkhyāsuttarapadesu [Pg.136] parassa o hoti. Parosataṃ, parosahassaṃ, saṅkhyāsūti kiṃ? Paradattūpajīvino.

သင်္ချာသဒ္ဒါတို့သည် ဥတ္တရပုဒ်၌ ဖြစ်ကုန်သော် ပရသဒ္ဒါ၏အရာ၌ 'အော' ဖြစ်၏။ ပုံစံ - ပရောသတံ၊ ပရောသဟဿံ။ 'သင်္ချာသဒ္ဒါတို့၌' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ပရဒတ္တူပဇီဝိနော။

61. Jane puthassu.

၆၁. ဇနသဒ္ဒါသည် ဥတ္တရပုဒ်၌ ရှိသော် ပုထုသဒ္ဒါ၏အရာ၌ 'ဥ' ဖြစ်၏။

Jane uttarapade puthassa u hoti. Ariyehi puthagevāyaṃ janoti puthujjano.

ဇနသဒ္ဒါသည် ဥတ္တရပုဒ်၌ ရှိသော် ပုထုသဒ္ဒါ၏အရာ၌ 'ဥ' ဖြစ်၏။ 'အရိယာတို့မှ သီးခြားဖြစ်သော လူဖြစ်သောကြောင့် ပုထုဇ္ဇန' ဟု ဆိုအပ်၏။

62. So chassāhāyatane vā.

၆၂. အဟသဒ္ဒါ၊ အာယတနသဒ္ဒါတို့သည် ဥတ္တရပုဒ်၌ ရှိသော် ဆသဒ္ဒါ၏အရာ၌ 'သော' သည် ဝိဘာသာ (ရွေးချယ်နိုင်ခွင့်) အားဖြင့် ဖြစ်၏။

Ahe āyatane cuttarapade chassa so vā hoti. Sāhaṃ chāhaṃ, saḷāyatanaṃ, chaḷāyatanaṃ.

အဟသဒ္ဒါ၊ အာယတနသဒ္ဒါတို့သည် ဥတ္တရပုဒ်၌ ရှိသော် ဆသဒ္ဒါ၏အရာ၌ 'သော' သည် ဝိဘာသာအားဖြင့် ဖြစ်၏။ ပုံစံ - သာဟံ၊ ဆာဟံ၊ သဠာယတနံ၊ ဆဠာယတနံ။

63. Ltupitādīnamāraṅaraṅa.

၆၃. တုပစ္စည်းအဆုံးရှိသော သဒ္ဒါတို့နှင့် ပိတုအစရှိသော သဒ္ဒါတို့၏အရာ၌ ဥတ္တရပုဒ်နောက်၌ ရှိသော် အစီအစဉ်အတိုင်း 'အာရ'၊ 'အရ' တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။

Ltuppaccayantānaṃ pitādīnañca yathākkamamāraṅaraṅa vā hontuttarapade, satthāradassanaṃ, kattāraniddeso, mātarapitaro, vātveva? Satthudassanaṃ, mātāpitaro.

တုပစ္စည်းအဆုံးရှိသော သဒ္ဒါတို့နှင့် ပိတုအစရှိသော သဒ္ဒါတို့၏အရာ၌ ဥတ္တရပုဒ်နောက်၌ ရှိသော် အစီအစဉ်အတိုင်း 'အာရ'၊ 'အရ' တို့သည် ဝိဘာသာအားဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏။ ပုံစံ - သတ္ထာရဒဿနံ၊ ကတ္တာရနိဒ္ဒေသော၊ မာတရပိတရော။ 'ဝိဘာသာအားဖြင့်' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ သတ္ထုဒဿနံ၊ မာတာပိတရော။

64. Vijjāyonisambandhānamā tatra catthe.

၆၄. အတတ်ပညာနှင့်လည်းကောင်း၊ အမျိုးအနွယ် (မွေးဖွားခြင်း) နှင့်လည်းကောင်း စပ်လျဉ်းသော သဒ္ဒါတို့၏အရာ၌ ထိုသဒ္ဒါတို့၌သာလျှင် စ၏အနက် (စတ္ထ) ၌ 'အာ' ဖြစ်၏။

Ltupitādīnaṃ vijjāsambandhīnaṃ yonisambandhīnaṃ ca tesveva ltupitādīsu vijjāyonisambandhisuttarapadesu catthavisaye ā hoti. Hotāpotaro mātāpitaro, ltupitādīnaṃ tveva? Puttabhātaro, tatreti kiṃ? Pitupitāmahā, cattheti kiṃ? Mātubhātā, vijjāyonisambandhānanti kiṃ? Dātubhattāro.

အတတ်ပညာနှင့်လည်းကောင်း၊ အမျိုးအနွယ်နှင့်လည်းကောင်း စပ်လျဉ်းသော တုပစ္စည်းအဆုံးရှိကုန်သော ပိတုအစရှိကုန်သော သဒ္ဒါတို့၏အရာ၌ ထိုတုပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပိတုအစရှိသော ပညာနှင့် အမျိုးအနွယ်စပ်လျဉ်းသော ဥတ္တရပုဒ်တို့နောက်၌ စ၏အနက်အရာ၌ 'အာ' ဖြစ်၏။ ပုံစံ - ဟောတာပေါတရော၊ မာတာပိတရော။ 'တုပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပိတုအစရှိသည်တို့၏သာ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ပုတ္တဘာတရော။ 'ထိုဥတ္တရပုဒ်တို့၌သာ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ပိတုပိတာမဟာ။ 'စ၏အနက်၌' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ မာတုဘာတာ။ 'ပညာနှင့် အမျိုးအနွယ်စပ်လျဉ်းသော သဒ္ဒါတို့၏' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ဒါတုဘတ္တာရော။

65. Putte.

၆၅. ပုတ္တ-သဒ္ဒါ နောက်ရှိသော်။

Putte [Pg.137] uttarapade catthavisaye ltupitādīnaṃ vijjāyoni sambandhānamā hoti. Pitāputtā, mātāputtā.

ပုတ္တသဒ္ဒါ နောက်ပုဒ်ဖြစ်လတ်သော် စ-သဒ္ဒါ၏ အနက်အရာ၌ ပညာဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ဇာစ်မြစ် (အမိအဖ) ဖြင့်သော်လည်းကောင်း စပ်ယှဉ်မှုရှိသော မာတုပိတုစသည်တို့၏ အဆုံးသရကို 'အာ' ပြု၏။ ပိတာပုတ္တာ၊ မာတာပုတ္တာ။

66. Cismiṃ.

၆၆. စိ-ပစ္စည်း နောင်ရှိသော်။

Cippaccayante uttarapade ā hoti. Kesākesi, muṭṭhāmuṭṭhi.

စိ-ပစ္စည်း အဆုံးရှိသော နောက်ပုဒ်ဖြစ်လတ်သော် 'အာ' အာဒေသ ဖြစ်၏။ ကေသာကေသိ၊ မုဋ္ဌာမုဋ္ဌိ။

67. Itthiyambhāsitapumitthī pumevekatthe.

၆၇. ဣတ္ထိယမ္ဘာသိတပုမိတ္ထီ ပုမေဝေကတ္ထေ။

Itthiyaṃ vattamāne ekatthe samānādhikaraṇe uttarapade pare bhāsitapumā itthī pumeva hoti. Kumārabhariyo, dīghajaṅgho, yuvajāyo, itthiyanti kiṃ? Kalyāṇī padhānamesaṃ kalyāṇippadhānā, bhāsitapumeti kiṃ? Kaññābhariyo, itthīti kiṃ? Gāmaṇikulaṃ diṭṭhi assa gāmaṇidiṭṭhi, ekattheti kiṃ? Kalyāṇiyā mātā kalyāṇimātā.

ဣတ္ထိလိင်၌ ဖြစ်လတ်သော၊ တစ်ခုတည်းသော အနက်ရှိသော သမာနာဓိကရဏနောက်ပုဒ်သည် နောက်၌ရှိလတ်သော် ဟောအပ်ဖူးသော ပုလ္လိင်ရှိသော ဣတ္ထိလိင်ပုဒ်သည် ပုလ္လိင်ကဲ့သို့သာ ဖြစ်၏။ ကုမာရဘရိယော၊ ဒီဃဇင်္ဃော၊ ယုဝဇာယော။ 'ဣတ္ထိယံ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ကလျာဏီ ပဓာနမေသာ ကလျာဏိပ္ပဓာနာ။ 'ဘာသိတပုမာ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ကညာဘရိယော။ 'ဣတ္ထီ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ဂါမဏိကုလံ ဒိဋ္ဌိ အဿ ဂါမဏိဒိဋ္ဌိ။ 'ဧကတ္ထေ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ကလျာဏိယာ မာတာ ကလျာဏိမာတာ။

68. Kvaci paccaye.

၆၈. ပစ္စည်းနောင်ရှိသော် အချို့၌ (ပုလ္လိင်ကဲ့သို့ ဖြစ်၏)။

Bhāsitapumitthī paccaye kvaci pumeva moti. Byattatarā, byattatamā.

ဟောအပ်ဖူးသော ပုလ္လိင်ရှိသော ဣတ္ထိလိင်ပုဒ်သည် ပစ္စည်းနောင်ရှိသော် အချို့၌ ပုလ္လိင်ကဲ့သို့သာ ဖြစ်၏။ ဗျတ္တတရာ၊ ဗျတ္တတမာ။

69. Sabbādayo vuttimatte.

၆၉. သဗ္ဗစသော သဒ္ဒါတို့သည် ဝတ္တိမတ်၌ (ပုလ္လိင်ကဲ့သို့ ဖြစ်ကုန်၏)။

Itthivācakā sabbādayo vuttimatte pumeva honti. Tassā mukhaṃ tammukhaṃ, tassaṃ tatra, tāya tato, tassaṃ velāyaṃ tadā.

ဣတ္ထိလိင်ကို ဟောတတ်သော သဗ္ဗစသော သဒ္ဒါတို့သည် ဝတ္တိမတ်၌ ပုလ္လိင်ကဲ့သို့သာ ဖြစ်ကုန်၏။ တဿာ မုခံ တမ္မုခံ၊ တဿံ တတြ၊ တာယ တတော၊ တဿံ ဝေလာယံ တဒါ။

70. Jāyāya jayaṃ patimhi.

၇၀. ပတိ-သဒ္ဒါ နောက်ရှိသော် ဇာယာ-သဒ္ဒါကို ဇယ-ပြု၏။

Patimhi pare jāyāya jayaṃ hoti, jayampatī, ‘jānipatī’ti pakatantarena siddhaṃ, tathā ‘dampatī, jampatī’ti.

ပတိ-သဒ္ဒါ နောက်ရှိသော် ဇာယာ-သဒ္ဒါအား ဇယ-အာဒေသ ဖြစ်၏။ ဇယမ္ပတီ။ 'ဇာနိပတီ' ဟူသော ပုဒ်သည် အခြားသော သဘာဝအားဖြင့် ပြီး၏။ ထို့အတူ 'ဒမ္ပတီ၊ ဇမ္ပတီ' ဟူ၍လည်း ဖြစ်၏။

71. Saññāyamudodakassa.

၇၁. အမည်ဟောရာ၌ ဥဒက-သဒ္ဒါကို ဥဒ-ပြု၏။

Saññāyamudakassuttarapade [Pg.138] udādeso hoti. Udadhi, udapānaṃ.

အမည်ဟောရာ၌ နောက်ပုဒ်ရှိသော် ဥဒက-သဒ္ဒါအား ဥဒ-အာဒေသ ဖြစ်၏။ ဥဒဓိ၊ ဥဒပါနံ။

72. Kumbhādīsu vā.

၇၂. ကုမ္ဘစသော ပုဒ်တို့ နောင်ရှိသော် အချို့၌ (ဥဒ-ပြု၏)။

Kumbhādīsuttarapadesu udakassa udādeso vā hoti. Udakumbho udakakumbho, udapatto udakapatto, udabindhu udakabindhu, ākatigaṇo-yaṃ.

ကုမ္ဘစသော နောက်ပုဒ်တို့ရှိသော် ဥဒက-သဒ္ဒါအား ဥဒ-အာဒေသသည် အလိုအလျောက် ဖြစ်၏။ ဥဒကုမ္ဘော (ဥဒကကုမ္ဘော)၊ ဥဒပတ္တော (ဥဒကပတ္တော)၊ ဥဒဗိန္ဒု (ဥဒကဗိန္ဒု)။ ဤသည်ကား အာကတိဂိုဏ်း ဖြစ်၏။

73. Sotādīsūlopo.

၇၃. သောတစသော ပုဒ်တို့ နောင်ရှိသော် (ဥဒက၏ 'ဥ' ကို) ချေ၏။

Sotādīsuttarapadesu udakassa ussa lopo hoti. Dakasotaṃ, dakarakkhaso.

သောတစသော နောက်ပုဒ်တို့ရှိသော် ဥဒက-သဒ္ဒါ၏ ဥ-အက္ခရာကို ချေခြင်း ဖြစ်၏။ ဒကသောတံ၊ ဒကရက္ခသော။

74. Ṭa naña ssa.

၇၄. နဉ့်သဒ္ဒါအား 'အ' ဖြစ်၏။

Uttarapade naña saddassa ṭa hoti. Abrāhmaṇo, ñakāro kiṃ? Kevalassa mā hotu pāmanaputto.

နောက်ပုဒ်ရှိသော် နဉ့်သဒ္ဒါအား 'အ' ပြုခြင်း ဖြစ်၏။ အဗြာဟ္မဏော။ ဉ-သတ်သည် အဘယ်ကြောင့်နည်း။ သာမန် 'န' သဒ္ဒါမျှသာ ဖြစ်သော 'ပါမနပုတ္တော' ၌ မဖြစ်စေရန် ဖြစ်၏။

75. Ana sare.

၇၅. သရနောက်ရှိသော် အန-ပြု၏။

Sarādo uttarapade naña saddassa ana hoti. Anakkhātaṃ.

သရအစရှိသော နောက်ပုဒ်ရှိသော် နဉ့်သဒ္ဒါအား 'အန' အာဒေသ ဖြစ်၏။ အနက္ခာတံ။

76. Nakhādayo.

၇၆. နခစသော ပုဒ်တို့သည် (နိပါတ်အဖြစ် ပြီးကုန်၏)။

Nakhādayo saddā anana ṭādesā nipaccante. Nāssa khamatthīti nakho, akhamaññaṃ, saññāsaddesu ca nipphattimattaṃ yathākathañci kattabbaṃnāssa kulamathīti nakulo, akulamaññaṃ, nakha nakula napuṃsakanakkhatta nāka evamādi.

နခစသော သဒ္ဒါတို့သည် 'အန' နှင့် 'အ' အာဒေသ မပြုဘဲ (ထူးခြားသော နိပါတ်အဖြစ်ဖြင့်) ပြီးကုန်၏။ 'နဿ ခမတ္ထီတိ နခေါ' (သည်းခံခြင်း မရှိသဖြင့် လက်သည်းခြေသည်းကို နခ ဟု ခေါ်၏)၊ သည်းမခံအပ်သောအရာ။ အမည်သဒ္ဒါတို့၌လည်း ပြီးရုံမျှကို တစ်နည်းနည်းဖြင့် ပြုအပ်၏။ 'နဿ ကုလမတ္ထီတိ နကုလော' (အမျိုးမရှိသဖြင့် မြွေပါးကို နကုလ ဟု ခေါ်၏)၊ အမျိုးမရှိသောအရာ။ နခ၊ နကုလ၊ နပုံသက၊ နက္ခတ္တ၊ နာက စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

77. Nago vāppāṇini.

၇၇. သက်မဲ့ဟောရာ၌ နဂ-သဒ္ဒါသည် အလိုအလျောက် (နိပါတ်အဖြစ် ပြီး၏)။

Nagaiccappāṇini [Pg.139] vā nipaccate. Nago rukkho, nago pabbato, ago rukkho, ago pabbato, appāṇinīti kiṃ? Ago vasalo sītena.

သက်မဲ့ဟောရာ၌ 'နဂ' ဟူသော သဒ္ဒါသည် အလိုအလျောက် (နိပါတ်အဖြစ်) ပြီး၏။ နဂေါ ရုက္ခော၊ နဂေါ ပဗ္ဗတော၊ အဂေါ ရုက္ခော၊ အဂေါ ပဗ္ဗတော။ 'အပါဏိနိ' (သက်မဲ့) ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ 'အဂေါ ဝသလော သီတေန' (ချမ်းသဖြင့် မလှုပ်ရှားနိုင်သော သူဆင်းရဲ) ၌ သက်ရှိဖြစ်သောကြောင့် မရ။

78. Sahassa so-ññatthe.

၇၈. အခြားသော အနက်ရှိသော် သဟ-သဒ္ဒါအား သ-အာဒေသ ဖြစ်၏။

Aññapadatthavutthimhi samāse uttarapade pare sahassa so vā hoti. Saputto, sahaputto, aññattheti kiṃ? Saha katvā, saha yujjhitvā.

အခြားသော ပုဒ်၏ အနက်ကို ဟောသော သမာ်းဝတ္တိ၌ နောက်ပုဒ်ရှိသော် သဟ-သဒ္ဒါအား 'သ' အာဒေသသည် အလိုအလျောက် ဖြစ်၏။ သပုတ္တော၊ သဟပုတ္တော။ 'အညတ္ထေ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ သဟ ကတွာ၊ သဟ ယုဇ္ဈိတွာ။

79. Saññāyaṃ.

၇၉. အမည်ဟောရာ၌လည်းကောင်း။

Sahassuttarapade so hoti saññāyaṃ. Sāssatthaṃ, sapalāsaṃ.

အမည်ဟောရာ၌ နောက်ပုဒ်ရှိသော် သဟ-သဒ္ဒါအား 'သ' အာဒေသ ဖြစ်၏။ သာဿတ္ထံ၊ သပလာသံ။

80. Appaccakkhe.

၈၀. မျက်ကွယ်ကို သိစေလိုသော်လည်းကောင်း။

Appaccakkhe gamyamāne sahassa so hotuttarapade, sāggi kapoto, sapisācā vātamaṇḍalikā.

မျက်ကွယ်ကို သိစေလိုသော် နောက်ပုဒ်ရှိသော် သဟ-သဒ္ဒါအား 'သ' အာဒေသ ဖြစ်၏။ သာဂ္ဂိ ကပေါတော၊ သပိသာစာ ဝါတမဏ္ဍလိကာ။

81. Akāle sakatthe.

၈၁. ကာလမှတစ်ပါးသော ပုဒ်တို့ နောင်ရှိသော် မိမိအနက်၌ (သ-ပြု၏)။

Sakatthappadhānassa sahasaddassa akāle uttarapade so hoti. Sampannaṃ brahmaṃ sabrahmaṃ, sacakkaṃ nidhehi, sadhuraṃ pājehi, akāleti kiṃ? Saha pubbaṇhaṃ, sahāparaṇhaṃ.

မိမိအနက်သာ အဓိကရှိသော သဟ-သဒ္ဒါအား ကာလမှတစ်ပါးသော နောက်ပုဒ်ရှိသော် 'သ' အာဒေသ ဖြစ်၏။ သမ္ပန္နံ ဗြဟ္မံ သဗြဟ္မံ၊ သစက္ကံ နိဓေဟိ၊ သဓုရံ ပါဇေဟိ။ 'အကာလေ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ သဟ ပုဗ္ဗဏှံ၊ သဟာပရဏှံ။

82. Ganthantādhikye.

၈၂. ကျမ်း၏အဆုံးနှင့် အလွန်အကဲ ဖြစ်ခြင်းတို့၌လည်းကောင်း။

Ganthante [Pg.140] ādhikye ca vattamānassa sahassa so hotuttarapade. Sakalaṃ jotimadhīte samuhuttaṃ, kālattho ārambho, ādhikye-sadoṇā khārī, samāsako kahāpaṇo, niccatthoyamārambho.

ကျမ်း၏အဆုံးနှင့် အလွန်အကဲ ဖြစ်ခြင်းတို့၌ ဖြစ်သော သဟ-သဒ္ဒါအား နောက်ပုဒ်ရှိသော် 'သ' အာဒေသ ဖြစ်၏။ သကလံ ဇောတိမဓီတေ သမုဟုတ္တံ (ဤ၌ သမုဟုတ္တံ သည် ကျမ်းအဆုံးကို ပြသဖြင့် ကာလ၌ သ-ပြုခွင့် ရ၏)၊ ဤသည်ကား ကာလအနက်၌ အစပျိုးခြင်းတည်း။ အလွန်အကဲ၌မူ - သဒေါဏာ ခါရီ၊ သမာသကော ကဟာပဏော။ ဤအစပျိုးခြင်းသည် အမြဲရှိသောအနက် ရှိ၏။

83. Samānassa pakkhādīsu vā.

၈၃. ပက္ခစသော ပုဒ်တို့ နောင်ရှိသော် သမာန-သဒ္ဒါအား အလိုအလျောက် (သ-ပြု၏)။

Pakkhādīsuttarapadesu samānassa so hoti vā. Sapakkho samānapakkho, sajoti samānajoti, pakkhādīsūti kiṃ? Samānasīlo, pakkha, joti, janapada, ratti, pattinī, pattī, nābhi, bandhu brahmacārī, nāma, gotta, rūpa, ṭhāna, vaṇṇa, vayo, vacana, dhamma, jātiya, ghacca.

ပက္ခစသော နောက်ပုဒ်တို့ရှိသော် သမာန-သဒ္ဒါအား 'သ' အာဒေသသည် အလိုအလျောက် ဖြစ်၏။ သပက္ခော (သမာနပက္ခော)၊ သဇောတိ (သမာနဇောတိ)။ 'ပက္ခာဒီသု' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ သမာနသီလော။ (ပက္ခစသော အစု၌) ပက္ခ၊ ဇောတိ၊ ဇနပဒ၊ ရတ္တိ၊ ပတ္တိနီ၊ ပတ္တီ၊ နာဘိ၊ ဗန္ဓု၊ ဗြဟ္မစာရီ၊ နာမ၊ ဂေါတ္တ၊ ရူပ၊ ဌာန၊ ဝဏ္ဏ၊ ဝယော၊ ဝစန၊ ဓမ္မ၊ ဇာတိယ၊ ဃစ္စ တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

84. Udare iye.

၈၄. ဣယ-ပစ္စည်း နောက်ရှိသော ဥဒရ-သဒ္ဒါ နောင်ရှိသော်လည်းကောင်း။

Udare iye pare parato samānassa so vā hoti. Sodariyo, samānodariyo, iyeti kiṃ? Samānodaratā.

ဣယ-ပစ္စည်း နောက်၌ ရှိသော ဥဒရ-သဒ္ဒါသည် နောင်၌ ရှိလတ်သော် ရှေ့၌ရှိသော သမာန-သဒ္ဒါအား 'သ' အာဒေသသည် အလိုအလျောက် ဖြစ်၏။ သောဒရိယော (သမာနောဒရိယော)။ 'ဣယေ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ သမာနောဒရတာ။

85. Rīrikkhakesu.

၈၅. ရီ၊ ရိက္ခ၊ က ပစ္စည်းတို့သည် နောက်၌ ရှိကုန်သော်။

Etesu samānassa so hoti. Sarī, sarikkho, sariso.

ထို (ပစ္စည်း) တို့နောက်၌ ရှိကုန်သော် သမာနသဒ္ဒါအား 'သ' ပြု၏။ သရီ၊ သရိက္ခော၊ သရိသော။

86. Sabbādīnamā.

၈၆. ရီ၊ ရိက္ခ၊ က ပစ္စည်းတို့ နောက်၌ ရှိကုန်သော် သဗ္ဗအစရှိသော သဒ္ဒါတို့အား 'အာ' ပြု၏။

Rīrikkhakesu sabbādīnamā hoti. Yādī, yādikkho, yādiso.

ရီ၊ ရိက္ခ၊ က ပစ္စည်းတို့ နောက်၌ ရှိကုန်သော် သဗ္ဗအစရှိသော သဒ္ဒါတို့အား 'အာ' ဖြစ်၏။ ယာဒီ၊ ယာဒိက္ခော၊ ယာဒိသော။

87. Ntakimimānaṃ ṭākīṭī.

၈၇. န္တ၊ ကိံ၊ ဣမ သဒ္ဒါတို့အား (အစဉ်အတိုင်း) 'ဌာ'၊ 'ကီ'၊ 'ဤ' ပြု၏။

Rīrikkhakesu [Pg.141] ntasadda kiṃsadda imasaddānaṃ ṭākīṭī honti yathākkamaṃ. Bhavādī, bhavādikkho, bhavādiso, kīdī, kīdikkho, kīdiso, īdī, īdikkho, īdiso.

ရီ၊ ရိက္ခ၊ က ပစ္စည်းတို့ နောက်၌ ရှိကုန်သော် န္တသဒ္ဒါ၊ ကိံသဒ္ဒါ၊ ဣမသဒ္ဒါတို့အား အစဉ်အတိုင်း 'ဌာ'၊ 'ကီ'၊ 'ဤ' ဖြစ်ကုန်၏။ ဘဝါဒီ၊ ဘဝါဒိက္ခော၊ ဘဝါဒိသော၊ ကီဒီ၊ ကီဒိက္ခော၊ ကီဒိသော၊ ဤဒီ၊ ဤဒိက္ခော၊ ဤဒိသော။

88. Tumhāmhānaṃ tāmekasmiṃ.

၈၈. တစ်ခုသော အဖြစ်၌ (ရီ၊ ရိက္ခ၊ က ပစ္စည်းတို့ နောက်၌ ရှိကုန်သော်) တုမှ၊ အမှ သဒ္ဒါတို့အား အစဉ်အတိုင်း 'တာ'၊ 'မာ' ဖြစ်ကုန်၏။

Rīrikkhakesu tumhāmhānaṃ tāmā hontekasmiṃ yathākkamaṃ. Tādī, tādikkho, tādiso, mādī, mādikkho, mādiso. Ekasminti kiṃ? Tumhādī, amhādī, tumhādikkho, amhādikkho, tumhādiso, amhādiso.

ရီ၊ ရိက္ခ၊ က ပစ္စည်းတို့ နောက်၌ ရှိကုန်သော် တုမှ၊ အမှ သဒ္ဒါတို့အား တစ်ခုသော အဖြစ်၌ အစဉ်အတိုင်း 'တာ'၊ 'မာ' ဖြစ်ကုန်၏။ တာဒီ၊ တာဒိက္ခော၊ တာဒိသော၊ မာဒီ၊ မာဒိက္ခော၊ မာဒိသော။ 'ဧကသ္မိံ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? တုမှာဒီ၊ အမှာဒီ၊ တုမှာဒိက္ခော၊ အမှာဒိက္ခော၊ တုမှာဒိသော၊ အမှာဒိသော။

89. Taṃ mamaññatra.

၈၉. အခြားသော ဥတ္တရပုဒ် နောက်၌ ရှိသော် တစ်ခုသော အဖြစ်၌ တုမှ၊ အမှ သဒ္ဒါတို့အား အစဉ်အတိုင်း 'တံ'၊ 'မံ' ဖြစ်ကုန်၏။

Rīrikkhakantato aññasmiṃ uttarapade tumhāmhānamekasmiṃ taṃmaṃ honti yathākkamaṃ, tandīpā, mandīpā, taṃsaraṇā, maṃsaraṇā, tayyogo, mayyogoti bindulopo.

ရီ၊ ရိက္ခ၊ က အဆုံးရှိသော ပုဒ်မှတစ်ပါး အခြားသော ဥတ္တရပုဒ် နောက်၌ ရှိသော် တစ်ခုသော အဖြစ်၌ တုမှ၊ အမှ သဒ္ဒါတို့အား အစဉ်အတိုင်း 'တံ'၊ 'မံ' ဖြစ်ကုန်၏။ တန္ဒီပါ၊ မန္ဒီပါ၊ တံသရဏာ၊ မံသရဏာ၊ တယျောဂေါ၊ မယျောဂေါ ဟု နိဂ္ဂဟိတကျေ၏။

90. Vetasseṭa.

၉၀. ရီ၊ ရိက္ခ၊ က ပစ္စည်းတို့ နောက်၌ ရှိကုန်သော် ဧတသဒ္ဒါအား 'ဧ' ပြုခြင်းသည် အလိုအလျောက် ဖြစ်၏။

Rīrikkhakesvetasseṭa vā hoti, edī, etādī, edikkho, etādikkho, ediso, etādiso.

ရီ၊ ရိက္ခ၊ က ပစ္စည်းတို့ နောက်၌ ရှိကုန်သော် ဧတသဒ္ဒါအား 'ဧ' သည် အလိုအလျောက် ဖြစ်၏။ ဧဒီ၊ ဧတာဒီ၊ ဧဒိက္ခော၊ ဧတာဒိက္ခော၊ ဧဒိသော၊ ဧတာဒိသော။

91. Vidhādīsu dvissa du.

၉၁. ဝိဓာ အစရှိသော ပုဒ်တို့ နောက်၌ ရှိကုန်သော် ဒွိသဒ္ဒါအား 'ဒု' ဖြစ်၏။

Dvissa du hoti vidhādīsu, duvidho, dupaṭṭaṃ evamādi.

ဝိဓာ အစရှိသော ပုဒ်တို့ နောက်၌ ရှိကုန်သော် ဒွိသဒ္ဒါအား 'ဒု' ဖြစ်၏။ ဒုဝိဓေါ၊ ဒုပဋ္ဌံ ဤသို့အစရှိသည်တို့တည်း။

92. Di guṇādīsu.

၉၂. ဂုဏ အစရှိသော ပုဒ်တို့ နောက်၌ ရှိကုန်သော် ဒွိသဒ္ဒါအား 'ဒိ' ဖြစ်၏။

Guṇādīsu dvissa di hoti, dviguṇaṃ, diratti, digu evamādi.

ဂုဏ အစရှိသော ပုဒ်တို့ နောက်၌ ရှိကုန်သော် ဒွိသဒ္ဒါအား 'ဒိ' ဖြစ်၏။ ဒွိဂုဏံ၊ ဒိရတ္တိ၊ ဒိဂု ဤသို့အစရှိသည်တို့တည်း။

93. Tīsva.

၉၃. တိ သဒ္ဒါ နောက်၌ ရှိကုန်သော် ဒွိသဒ္ဒါအား 'အ' ဖြစ်၏။

Tīsu [Pg.142] dvissa ahoti. Dvattikkhattuṃ, dvittipattapurā.

တိ သဒ္ဒါ နောက်၌ ရှိကုန်သော် ဒွိသဒ္ဒါအား 'အ' ဖြစ်၏။ ဒွတ္တိက္ခတ္တုံ၊ ဒွိတ္တိပတ္တပုရာ။

94. Ā saṅkhyāyāsatādo-naññatthe.

၉၄. တစ်ပါးသော အနက်၌ မဟုတ်ဘဲ၊ ရာဂဏန်း အစရှိသည်တို့မှတစ်ပါး သင်္ချာပုဒ် နောက်၌ ရှိသော် ဒွိသဒ္ဒါအား 'အာ' ဖြစ်၏။

Saṅkhyāyamuttarapade dvissa ā hoti asatādo anaññadhattha. Dvādasa, dvāvīsati dvattiṃsa, saṅkhyāyanti kiṃ? Dirattaṃ, asatādoti kiṃ? Disataṃ, disahassaṃ. Anaññattheti kiṃ? Dvidasā.

တစ်ပါးသော အနက်၌ မဟုတ်ဘဲ၊ ရာဂဏန်း အစရှိသည်တို့မှတစ်ပါး သင်္ချာဥတ္တရပုဒ် နောက်၌ ရှိသော် ဒွိသဒ္ဒါအား 'အာ' ဖြစ်၏။ ဒွါဒသ၊ ဒွါဝီသတိ၊ ဒွတ္တိံသ။ 'သင်္ချာယံ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ဒိရတ္တံ။ 'အသတာဒေါ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ဒိသတံ၊ ဒိသဟဿံ။ 'အနညတ္ထေ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ဒွိဒသာ။

95. Tisse.

၉၅. တိသဒ္ဒါအား 'ဧ' ပြု၏။

Saṅkhyāyamuttarapade tissa e hoti asatādo anaññatthe, terasa, tevīsa, tettiṃsa, saṅkhyāyaṃtveva? Tirattaṃ, asatādotveva? Tisataṃ, anaññatthetveva? Ticatukā.

တစ်ပါးသော အနက်၌ မဟုတ်ဘဲ၊ ရာဂဏန်း အစရှိသည်တို့မှတစ်ပါး သင်္ချာဥတ္တရပုဒ် နောက်၌ ရှိသော် တိသဒ္ဒါအား 'ဧ' ဖြစ်၏။ တေရသ၊ တေဝီသ၊ တေတ္တိံသ။ 'သင်္ချာယံ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? တိရတ္တံ။ 'အသတာဒေါ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? တိသတံ။ 'အနညတ္ထေ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? တိစတုကာ။

96. Cattālīsādo vā.

၉၆. စတ္တာလီသ အစရှိသော သဒ္ဒါတို့နောက်၌ တိသဒ္ဒါအား 'ဧ' ပြုခြင်းသည် အလိုအလျောက် ဖြစ်၏။

Tisse vā hoti cattālīsādo, tecattālāsaṃ ticattālīsaṃ, tepaññāsaṃ tipaññāsaṃ, tesaṭṭhi tisaṭṭhi, tesattati tisattati, teasīti tiyāsīti, tenavuti tinavuti, asatādotveva? Tisataṃ.

စတ္တာလီသ အစရှိသော သဒ္ဒါတို့နောက်၌ တိသဒ္ဒါအား 'ဧ' သည် အလိုအလျောက် ဖြစ်၏။ တေစတ္တာလာသံ၊ တိစတ္တာလီသံ၊ တေပညာသံ၊ တိပညာသံ၊ တေသဋ္ဌိ၊ တိသဋ္ဌိ၊ တေသတ္တတိ၊ တိသတ္တတိ၊ တေအသီတိ၊ တိယာသီတိ၊ တေနဝုတိ၊ တိနဝုတိ။ 'အသတာဒေါ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? တိသတံ။

97. Dvissā ca.

၉၇. ဒွိသဒ္ဒါအားလည်း 'အာ' ဖြစ်၏။

Asatādo-naññatthe cattālīsādo dvisse vā hoti ā ca. Dvecattālīsaṃ, dvācattālīsaṃ dvicattālīsaṃ, dvepaññāsaṃ, dvāpaññāsaṃ dvipaññāsaṃ iccādi.

တစ်ပါးသော အနက်၌ မဟုတ်ဘဲ၊ ရာဂဏန်း အစရှိသည်တို့မှတစ်ပါး စတ္တာလီသ အစရှိသော သဒ္ဒါတို့နောက်၌ ဒွိသဒ္ဒါအား 'ဒွေ' နှင့် 'ဒွါ' လည်း အလိုအလျောက် ဖြစ်ကုန်၏။ ဒွေစတ္တာလီသံ၊ ဒွါစတ္တာလီသံ၊ ဒွိစတ္တာလီသံ၊ ဒွေပညာသံ၊ ဒွါပညာသံ၊ ဒွိပညာသံ ဤသို့အစရှိသည်တို့တည်း။

98. Bācattālīsādo.

၉၈. စတ္တာလီသ အစရှိသည်တို့မှတစ်ပါးသော ပုဒ်တို့နောက်၌ ဒွိသဒ္ဒါအား 'ဗာ' အလိုအလျောက် ဖြစ်၏။

Dvissa [Pg.143] bā vā hoti acattālīsādo-naññatthe. Bārasa dvādasa, bāvīsati dvāvīsati, battiṃsa dvattiṃsa, acattālīsādoti kiṃ? Dvicattālīsaṃ.

တစ်ပါးသော အနက်၌ မဟုတ်ဘဲ၊ စတ္တာလီသ အစရှိသည်တို့မှတစ်ပါးသော ပုဒ်တို့နောက်၌ ဒွိသဒ္ဒါအား 'ဗာ' သည် အလိုအလျောက် ဖြစ်၏။ ဗာရသ၊ ဒွါဒသ၊ ဗာဝီသတိ၊ ဒွါဝီသတိ၊ ဗတ္တိံသ၊ ဒွတ္တိံသ။ 'အစတ္တာလီသာဒေါ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ဒွိစတ္တာလီသံ။

99. Vīsatidasesu pañcassa paṇṇapannā.

၉၉. ဝီသတိ၊ ဒသ သဒ္ဒါတို့ နောက်၌ ရှိကုန်သော် ပဉ္စသဒ္ဒါအား 'ပဏ္ဏ'၊ 'ပန္န' ဖြစ်ကုန်၏။

Vīsatidasesu paresu pañcassa paṇṇapannā honti vā yathākkamaṃ. Paṇṇavīsati pañcavīsati, pannarasva pañcadasa.

ဝီသတိ၊ ဒသ သဒ္ဒါတို့ နောက်၌ ရှိကုန်သော် ပဉ္စသဒ္ဒါအား 'ပဏ္ဏ'၊ 'ပန္န' တို့သည် အစဉ်အတိုင်း အလိုအလျောက် ဖြစ်ကုန်၏။ ပဏ္ဏဝီသတိ၊ ပဉ္စဝီသတိ၊ ပန္နရသ၊ ပဉ္စဒသ။

100. Catussa cuco dase.

၁၀၀. ဒသသဒ္ဒါ နောက်၌ ရှိသော် စတုသဒ္ဒါအား 'စု'၊ 'စော' ဖြစ်ကုန်၏။

Catussa cuco honti vā dasasadde pare. Cuddasa, coddasa, catuddasa.

ဒသသဒ္ဒါ နောက်၌ ရှိသော် စတုသဒ္ဒါအား 'စု'၊ 'စော' တို့သည် အလိုအလျောက် ဖြစ်ကုန်၏။ စုဒ္ဒသ၊ စောဒ္ဒသ၊ စတုဒ္ဒသ။

101. Chassa so.

၁၀၁. ဒသသဒ္ဒါ နောက်၌ ရှိသော် ဆသဒ္ဒါအား 'သော' ဖြစ်၏။

Chassa soiccayamādeso hoti dasasadde pare. Soḷasa.

ဒသသဒ္ဒါ နောက်၌ ရှိသော် ဆသဒ္ဒါအား 'သော' ဟူသော ဤအပြုသည် ဖြစ်၏။ သောဠသ။

102. Ekaṭṭhānamā.

၁၀၂. ဒသသဒ္ဒါ နောက်၌ ရှိသော် ဧက၊ အဋ္ဌ သဒ္ဒါတို့အား 'အာ' ဖြစ်၏။

Ekaaṭṭhānaṃ ā hoti dase pare. Ekādasa, aṭṭhārasa.

ဒသသဒ္ဒါ နောက်၌ ရှိသော် ဧက၊ အဋ္ဌ သဒ္ဒါတို့အား 'အာ' ဖြစ်၏။ ဧကာဒသ၊ အဋ္ဌာရသ။

103. Ra saṅkhyāto vā.

၁၀၃. သင်္ချာသဒ္ဒါ၏ နောက်၌ ရှိသော ဒသသဒ္ဒါအား 'ရ' သည် အလိုအလျောက် ဖြစ်၏။

Saṅkhyāto parassa dasassa ra hoti vibhāsā. Ekārasa ekādasa, bārasa dvādasa, pannarasa pañcadasa, sattarasa sattadasa, aṭṭhārasa aṭṭhādasa, pannabādesesu niccaṃ, idha na hoti catuddasa.

သင်္ချာသဒ္ဒါ၏ နောက်၌ ရှိသော ဒသသဒ္ဒါအား 'ရ' သည် အလိုအလျောက် ဖြစ်၏။ ဧကာရသ၊ ဧကာဒသ၊ ဗာရသ၊ ဒွါဒသ၊ ပန္နရသ၊ ပဉ္စဒသ၊ သတ္တရသ၊ သတ္တဒသ၊ အဋ္ဌာရသ၊ အဋ္ဌာဒသ။ ပန္န၊ ဗာ အပြုတို့၌ အမြဲဖြစ်၍ ဤ (စတုဒ္ဒသ) ပုဒ်၌ မဖြစ်ပေ။

104. Chatīhi ḷo ca.

၁၀၄. ဆ၊ တိ သဒ္ဒါတို့၏ နောက်၌ ရှိသော ဒသသဒ္ဒါအား 'ဠ' နှင့် 'ရ' လည်း ဖြစ်ကုန်၏။

Chatīhi [Pg.144] parassa dasassa ḷo hoti ro ca, soḷasa sorasa, teḷasa terasa.

ဆ၊ တိ သဒ္ဒါတို့၏ နောက်၌ ရှိသော ဒသသဒ္ဒါအား 'ဠ' လည်းကောင်း၊ 'ရ' လည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏။ သောဠသ၊ သောရသ၊ တေဠသ၊ တေရသ။

105. Catuttha tatiyāna maḍḍhuḍḍhatiyā.

၁၀၅. catuttha နှင့် tatiya သဒ္ဒါတို့၏ နေရာ၌ အသီးသီး aḍḍhuḍḍha နှင့် aḍḍhatiya တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Aḍḍhā paresaṃ catutthatatiyānaṃ uḍḍhatiyā honti yathākkamaṃ. Aḍḍhena catuttho aḍḍhuḍḍho, aḍḍhena tatiyo aḍḍhatiyo, kathaṃ aḍḍhateyyoti? Sakatthe ṇye uttarapadavuḍḍhi.

aḍḍha သဒ္ဒါ၏ နောက်၌ ရှိကုန်သော catuttha, tatiya သဒ္ဒါတို့၏ နေရာ၌ အသီးသီး uḍḍha, utiya တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ aḍḍhena (ထက်ဝက်ဖြင့်) catuttho (၄-ခုမြောက်) သည် aḍḍhuḍḍho (၃ ခွဲ) မည်၏။ aḍḍhena (ထက်ဝက်ဖြင့်) tatiyo (၃-ခုမြောက်) သည် aḍḍhatiyo (၂ ခွဲ) မည်၏။ aḍḍhateyyo ဟု အဘယ်သို့ ဖြစ်သနည်းဟူမူ - ကိုယ်ပိုင်အနက် (sakattha) ၌ ဏျ ပစ္စည်း သက်၍ နောက်ပုဒ်ကို ဝုဒ္ဓိပြုခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။

106. Dutiyassa saha diyaḍḍhadivaḍḍhā.

၁၀၆. dutiya သဒ္ဒါ၏ နေရာ၌ (aḍḍha သဒ္ဒါနှင့်) တကွ diyaḍḍha, divaḍḍha တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Aḍḍhā parassa dutiyassa saha aḍḍhasaddena diyaḍḍhadivaḍḍhā honti. Aḍḍhena dutiyo diyaḍḍho, divaḍḍho vā.

aḍḍha သဒ္ဒါ၏ နောက်၌ ရှိသော dutiya သဒ္ဒါ၏ နေရာ၌ aḍḍha သဒ္ဒါနှင့်တကွ diyaḍḍha, divaḍḍha တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ aḍḍhena (ထက်ဝက်ဖြင့်) dutiyo (၂-ခုမြောက်) သည် diyaḍḍho (သို့မဟုတ်) divaḍḍho (၁ ခွဲ) မည်၏။

107. Sare kada kussuttaratthe.

၁၀၇. သရနောင်သော် နောက်ပုဒ်အနက်ရှိသော ku သဒ္ဒါ၏ နေရာ၌ kada ဖြစ်၏။

Kussuttarapadatthe vattamānassa sarādo uttarapade kadādeso hoti. Kadannaṃ, kadasanaṃ, sareti kiṃ? Kuputto, uttarattheti kiṃ? Kuoḍḍho rājā.

နောက်ပုဒ်အနက်၌ ဖြစ်သော ku သဒ္ဒါ၏ နေရာ၌ သရအစရှိသော နောက်ပုဒ်နောင်သော် kada အပြု ဖြစ်၏။ Kadannaṃ၊ kadasanaṃ။ sare ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? Kuputto။ uttaratthe ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? Kuoḍḍho rājā။

108. Kāppatthe.

၁၀၈. နည်းငယ်သောအနက်၌ (ku သဒ္ဒါ၏ နေရာ၌) kā ဖြစ်၏။

Appatthe vattamānassa kussa kā hoti uttarapadatthe, appakaṃ lavaṇaṃ kālavaṇaṃ.

နည်းငယ်သောအနက်၌ ဖြစ်သော ku သဒ္ဒါ၏ နေရာ၌ နောက်ပုဒ်အနက်ရှိသော် kā ဖြစ်၏။ နည်းငယ်သော ဆားသည် kālavaṇaṃ မည်၏။

109. Purise vā.

၁၀၉. purisa သဒ္ဒါနောင်သော် (ku ၏ နေရာ၌ kā) အဆန်း ဖြစ်၏။

Kussa purise kā hoti vā. Kāpuriso kupuriso, ayamappattavibhāsā, appatthe tu pubbena niccaṃ hoti īsaṃ puriso kāpuriso.

purisa သဒ္ဒါနောင်သော် ku သဒ္ဒါ၏ နေရာ၌ kā အပြုသည် အဆန်း ဖြစ်၏။ Kāpuriso, kupuriso။ ဤသည်ကား နည်းငယ်သော အနက်၌ ဝိကပ် (ဝိဘာသာ) ဖြစ်၏။ နည်းငယ်သောအနက်၌မူ ရှေးသုတ်ဖြင့် အမြဲ ဖြစ်၏။ နည်းငယ်သော ယောက်ျားသည် kāpuriso မည်၏။

110. Pubbāparajjasāyamajjhehāhassa ṇho.

၁၁၀. pubba၊ apara၊ ajja၊ sāya၊ majjha သဒ္ဒါတို့၏ နောက်၌ ရှိသော aha သဒ္ဒါ၏ နေရာ၌ ṇha ဖြစ်၏။

Pubbādīhuttarapadassa [Pg.145] ahassa ṇhādeso hoti, pubbaṇho, aparaṇho, ajjaṇho, sāyaṇho, majjhaṇho (paṇho).

pubba အစရှိသော သဒ္ဒါတို့၏ နောက်၌ ရှိသော aha သဒ္ဒါ၏ နေရာ၌ ṇha အပြု ဖြစ်၏။ pubbaṇho၊ aparaṇho၊ ajjaṇho၊ sāyaṇho၊ majjhaṇho။

Iti moggallāne byākaraṇe vuttiyaṃ

ဤသို့ မောဂ္ဂလ္လာန်ဗျာကရုဏ်း ဝုတ္တိ၌-

Samāsakaṇḍo tatiyo.

တတိယမြောက် သမာသကဏ္ဍ ပြီး၏။

4. Catuttho kaṇḍo (ṇādi)

၄. စတုတ္ထကဏ္ဍ (ဏာဒိကဏ္ဍ)။

1. Ṇo vā pacce.

၁. apacca (သားမြေးအနွယ်) အနက်၌ ဏ ပစ္စည်းသည် အဆန်း ဖြစ်၏။

Chaṭṭhiyantā nāmasmā vā ṇappaccayo hoti apacce-bhidheyye, ṇakāro vuddhyattho, evamaññattāpi, vasiṭṭhassāpaccaṃ vāsiṭṭho, vāsiṭṭhī vā, opagavo, opagavī vā, veti vākyasamāsavikappanatthaṃ, tassādhikāro sakatthāvadhi.

ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော နာမ်သဒ္ဒါမှ သားမြေး (apacca) အနက်ကို ပြောဆိုအပ်သော် ဏ ပစ္စည်းသည် အဆန်း ဖြစ်၏။ ဏကာရသည် ဝုဒ္ဓိအနက်ရှိ၏။ ဤသို့ အခြားသော နေရာ၌လည်း ဖြစ်၏။ ဝသိဋ္ဌ၏ သားမြေးသည် vāsiṭṭho သို့မဟုတ် vāsiṭṭhī မည်၏။ ဥပဂု၏ သားမြေးသည် opagavo သို့မဟုတ် opagavī မည်၏။ vā သဒ္ဒါသည် ဝါကျနှင့် သမာသကို ဝိကပ်ပြုရန် ဖြစ်၏။ ထို vā သဒ္ဒါ၏ အာဏာသည် သကတ္ထ (မိမိအနက်) အထိ တည်၏။

2. Vacchādito ṇānaṇāyanā.

၂. vaccha အစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ ဏာန၊ ဏာယန ပစ္စည်းတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။

Vacchādīhi apaccappaccayantehi gottādīhi ca saddehi ṇānaṇāyanappaccayā vā honti apacce, vacchāno vacchāyano, kaccāno kaccāyano, yāgame kātiyāno, moggallāno moggallāyano, sākaṭāno sākaṭāyano, kaṇhāno kaṇhāyano iccādi.

သားမြေးအနက်ရှိသော ပစ္စည်းအဆုံးရှိကုန်သော vaccha အစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှလည်းကောင်း၊ ဂေါတ္တအစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှလည်းကောင်း သားမြေးအနက်၌ ဏာန၊ ဏာယန ပစ္စည်းတို့သည် အဆန်း ဖြစ်ကုန်၏။ vacchāno, vacchāyano၊ kaccāno, kaccāyano၊ ယကာရလာသော် kātiyāno၊ moggallāno, moggallāyano၊ sākaṭāno, sākaṭāyano၊ kaṇhāno, kaṇhāyano စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

3. Kattikāvidhavādīhi ṇeyyaṇerā.

၃. kattikā အစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှလည်းကောင်း၊ vidhavā အစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှလည်းကောင်း အသီးသီး ဏေယျ၊ ဏေရ ပစ္စည်းတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။

Kattikādīhi vidhavādīhi ca ṇeyyaṇerā vā yathākkamaṃ honti apacce, kattikeyyo, venateyyo, bhāgineyyo iccādi[Pg.146], vedhavero, bandhakero, nālikero, sāmaṇero iccādi.

kattikā အစရှိသည်တို့မှလည်းကောင်း၊ vidhavā အစရှိသည်တို့မှလည်းကောင်း သားမြေးအနက်၌ အသီးသီး ဏေယျ၊ ဏေရ ပစ္စည်းတို့သည် အဆန်း ဖြစ်ကုန်၏။ kattikeyyo၊ venateyyo၊ bhāgineyyo စသည်တို့နှင့် vedhavero၊ bandhakero၊ nālikero၊ sāmaṇero စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

4. Ṇyadiccādīhi.

၄. diti အစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ ဏျ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Ditippabhutihi ṇyo vā hoti apacce, decco, ādicco, koṇḍañño, gaggyo, bhātabbo iccādi.

diti အစရှိသည်တို့မှ သားမြေးအနက်၌ ဏျ ပစ္စည်းသည် အဆန်း ဖြစ်၏။ decco၊ ādicco၊ koṇḍañño၊ gaggyo၊ bhātabbo စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

5. Ā ṇi.

၅. အကာရန္တသဒ္ဒါမှ ဏိ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Akārantato ṇi vā hoti apacce, dakkhi, datthi, doṇi. Vāsavi, vāruṇi iccādi.

အကာရန္တသဒ္ဒါမှ သားမြေးအနက်၌ ဏိ ပစ္စည်းသည် အဆန်း ဖြစ်၏။ dakkhi၊ datthi၊ doṇi။ vāsavi၊ vāruṇi စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

6. Rājato ñño jātiyaṃ.

၆. rāja သဒ္ဒါမှ ဇာတ် (အမျိုး) အနက်၌ ညော ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Rājasaddato ñño vā hoti apacce jātiyaṃ gamyamānāyaṃ, rājañño, jātiyanti kiṃ? Rājāpaccaṃ.

ဇာတ်အမျိုးကို သိစေအပ်သော် rāja သဒ္ဒါမှ သားမြေးအနက်၌ ညော ပစ္စည်းသည် အဆန်း ဖြစ်၏။ rājañño (မင်းမျိုး)။ jātiyaṃ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? Rājāpaccaṃ (မင်း၏သားမြေး)။

7. Khattā yiyā.

၇. khatta သဒ္ဒါမှ ယ၊ ဣယ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Khattasaddā yaiyā honti apacce jātiyaṃ, khatyo, khattiyo, jātiyaṃtveva? Khatti.

khatta သဒ္ဒါမှ ဇာတ်အမျိုးကို သိစေအပ်သော် သားမြေးအနက်၌ ယ၊ ဣယ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ khatyo၊ khattiyo (မင်းမျိုး)။ ဇာတ်အမျိုး၌သာလျှင်လော? Khatti (မင်းသမီး)။

8. Manuto ssasaṇa.

၈. manu သဒ္ဒါမှ ဿ၊ သဏ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Manusaddato jātiyaṃ ssasaṇa honti apacce, manusso, mānuso, itthiyaṃ manussā, mānusī, jātiyaṃtveva? Mānavo.

manu သဒ္ဒါမှ ဇာတ်အမျိုးကို သိစေအပ်သော် သားမြေးအနက်၌ ဿ၊ သဏ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ manusso၊ mānuso။ ဣတ္ထိလိင်၌ manussā၊ mānusī။ ဇာတ်အမျိုး၌သာလျှင်လော? Mānavo (လုလင်)။

9. Janapadanāmasmā khattiyā raññe ca ṇo.

၉. ဇနပုဒ်အမည်ရှိသော သဒ္ဒါမှ ခတ္တိယအနွယ်အနက်နှင့် မင်းအနက်၌ ဏ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Janapadassa yaṃ nāmaṃ, tannāmasmā khattiyā apacce raññe ca ṇo hoti, pañcālo, kosalo, māgadho, okkāko, janapadanāmasmāti [Pg.147] kiṃ? Dāsarathi, khattiyāti kiṃ? Pañcālassa brāhmaṇassa apaccaṃ pañcāli.

ဇနပုဒ်၏ အမည်ဖြစ်သော သဒ္ဒါမှ ခတ္တိယ၏ သားမြေးအနက်၌လည်းကောင်း၊ မင်းအနက်၌လည်းကောင်း ဏ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ pañcālo၊ kosalo၊ māgadho၊ okkāko။ janapadanāmasmā ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? Dāsarathi။ khattiyā ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ပဉ္စာလတိုင်းသား ပုဏ္ဏား၏ သားမြေးဖြစ်သောကြောင့် pañcāli ဟု ဖြစ်၏။

10. Ṇya kurusivīhi.

၁၀. kuru, sivi သဒ္ဒါတို့မှ ဏျ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Kurusivīhi apacce raññe ca ṇyo hoti. Korabyo, sebyo.

kuru, sivi သဒ္ဒါတို့မှ သားမြေးအနက်၌လည်းကောင်း၊ မင်းအနက်၌လည်းကောင်း ဏျ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ korabyo၊ sebyo။

11. Ṇa rāgā tena rattaṃ.

၁၁. ဆိုးဆေးပြသော တတိယန္တသဒ္ဒါမှ 'ထိုဆိုးဆေးဖြင့် ဆိုးအပ်သော' ဟူသော အနက်၌ ဏ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Rāgavācitatiyantato rattamicchetasmiṃ atthe ṇo hoti, kasāvena rattaṃ kāsāvaṃ, kosumbhaṃ, yāliddaṃ, rāgāti kiṃ? Devadattena rattaṃ vatthaṃ, idha kasmā na hoti? ‘Nīlaṃ pīta’nti, guṇavacanattā vināpi ṇena ṇatthassābhidhānato.

ဆိုးဆေးကို ပြဆိုသော တတိယန္တသဒ္ဒါမှ 'ဆိုးအပ်သော အဝတ်' ဟူသော ဤအနက်၌ ဏ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ kasāvena rattaṃ (ဖန်ရည်ဖြင့် ဆိုးအပ်သော အဝတ်သည်) kāsāvaṃ မည်၏။ kosumbhaṃ၊ yāliddaṃ။ rāgā ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? Devadattena rattaṃ vatthaṃ (ဒေဝဒတ် ဆိုးအပ်သော အဝတ်)။ ဤနေရာ၌ 'nīla (အပြာ)၊ pīta (အဝါ)' စသည်တို့၌ အဘယ်ကြောင့် ဏ ပစ္စည်း မဖြစ်သနည်း? ဂုဏ်ပြသဒ္ဒါ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဏ ပစ္စည်းမပါဘဲလည်း ဏပစ္စည်း၏ အနက်ကို ဖော်ပြနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်၏။

12. Nakkhatteninduyuttena kāle.

၁၂. စန်းနှင့် ယှဉ်သော နက္ခတ်ကို ပြသော တတိယန္တသဒ္ဒါမှ 'ထိုနက္ခတ်ဖြင့် မှတ်အပ်သော' ကာလအနက်၌ ဏ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Tatiyantato nakkhattā tena lakkhite kāle ṇo hoti, tañce nakkhattaminduyuttaṃ hoti, phussī ratti, phussaṃ ahaṃ, nakkhatteneti kiṃ? Gurunā lakkhitā ratti. Induyutteneti kiṃ? Katthikāya lakkhito muhutto, kāleti kiṃ? Phussena lakkhitā atthasiddhi, ajjakattikāti kattikāyutte cande kattikāsaddo vattate.

တတိယန္တသဒ္ဒါ ဖြစ်သော နက္ခတ်သဒ္ဒါမှ ထိုနက္ခတ်ဖြင့် မှတ်အပ်သော ကာလအနက်၌ ဏ ပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ထိုနက္ခတ်သည် စန်း (လ) နှင့် ယှဉ်သည် ဖြစ်အံ့။ phussī ratti၊ phussaṃ ahaṃ။ nakkhattena ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ကြာသပတေးဂြိုဟ်ဖြင့် မှတ်အပ်သော ည (gurunā lakkhitā ratti)။ induyuttena ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ကတ္တိကာနက္ခတ်ဖြင့် မှတ်အပ်သော မုဟုတ် (katthikāya lakkhito muhutto)။ kāle ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ဖုသျှနက္ခတ်ဖြင့် မှတ်အပ်သော အကျိုးပြီးစီးခြင်း (phussena lakkhitā atthasiddhi)။ ajjakattikā ဟူရာ၌ ကတ္တိကာနက္ခတ်နှင့် ယှဉ်သော စန်း (လ) ၌ ကတ္တိကာသဒ္ဒါသည် ဖြစ်၏။

13. Sā-ssa devatā puṇṇamāsī.

၁၃. ၎င်းသည် ဤသူ၏ ကိုးကွယ်ရာနတ် ဖြစ်၏၊ သို့မဟုတ် ၎င်းသည် ဤလ၏ လပြည့်နေ့ ဖြစ်၏ (ဟူသော အနက်တို့၌ ဏ ပစ္စည်း ဖြစ်၏)။

Seti paṭhamantā assāti chaṭṭhyatthe ṇo bhavati, yaṃ paṭhamantaṃ, sā ce devatā puṇṇamāsīvā, sugato devatā assābhi [Pg.148] sogato, māhindo, yāmo, vāruṇo, phussī puṇṇamāsī assa sambandhinīti phusso, māso, māyo, phagguno, citto, vesākho. Jeṭṭhamūlo, āsaḷho, sāvaṇo, poṭṭhapādo, assayujo, kattiko, māgasiro, puṇṇamāsīti kiṃ? Phussī pañcamī assa, puṇṇamāsī ca bhatakamāsasambandhinī na hoti… puṇṇo mā assanti nibbacanā, ato eva nipātanā ṇo sāgamo ca, māsasutiyāva na pañcadasa rattādo vidhi.

‘သေတိ’ သုတ်ဖြင့် ပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်မှ ‘၎င်း၏...’ ဟူသော ဆဋ္ဌီအနက်၌ ဏ-ပစ္စည်း သက်၏။ အကြင် ပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်သည် နတ်သော်လည်းကောင်း၊ လပြည့်သော်လည်းကောင်း ဖြစ်အံ့။ သုဂတော နတ်မင်းသည် ၎င်း၏ ကိုးကွယ်ရာနတ် ဖြစ်၏ဟူသောအနက်၌ 'သောဂတော'၊ မာဟိန္ဒော၊ ယာမော၊ ဝါရုဏော။ ဖုဿီလပြည့်သည် ၎င်းနှင့် စပ်ယှဉ်၏ဟူသောအနက်၌ 'ဖုဿော' (ပြာသိုလ)၊ 'မာယော'၊ 'ဖဂ္ဂုဏော'၊ 'စိတ္တော'၊ 'ဝေသာခေါ'။ 'ဇေဋ္ဌမူလော'၊ 'အာသဠှော'၊ 'သာဝဏော'၊ 'ပေါဋ္ဌပါဒေါ'၊ 'အဿယုဇော'၊ 'ကတ္တိကော'၊ 'မာဂသိရော'။ 'လပြည့်' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ဖုဿီငါးရက်မြောက်နေ့သည် ၎င်းနှင့် စပ်ယှဉ်၏ဟူသော အရပ်၌ မဖြစ်စေရန်အတွက် ဖြစ်၏။ လပြည့်သည်လည်း လစာစားသော လနှင့် စပ်ယှဉ်သည် မဟုတ်... ပြည့်သော လသည် ၎င်းအား ရှိ၏ဟူသော ဝိဂြိုဟ်ကြောင့် 'ပုဏ္ဏမာ' ဟု ဖြစ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းကြောင့်ပင် နိပါတ်အဖြစ်ဖြင့် ဏ-ပစ္စည်းနှင့် သ-အာဂမ် သက်၏။ လဟူသော အသံအားဖြင့်သာ ဤစည်းကမ်းဖြစ်၏၊ တစ်ဆယ့်ငါးရက်မြောက်သော ညစသည်တို့၌ မဖြစ်။

14. Tamadhīte taṃ jānāti kaṇikā ca.

၁၄. ၎င်းကျမ်းကို သင်အံတတ်၏၊ ၎င်းကျမ်းကို သိတတ်၏ဟူသောအနက်၌ ကဏပစ္စည်းနှင့် ဏိကပစ္စည်းတို့ သက်ကုန်၏။

Dutiyantato tamadhīte taṃ jānātīti etesvatthesu ṇo hoti ṇo ṇiko ca, byākaraṇamadhīte jānāti vā veyyākaraṇo, chandaso, kamako, padako, venayiko, suttantiko, dvitaggahaṇaṃ puthageva vidhānatthaṃ jānanassa ca ajjhenavisayabhāvadassanatthaṃ pasiddhūpasaṅgahatthaṃ ca.

ဒုတိယာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်မှ '၎င်းကျမ်းကို သင်အံတတ်၏၊ ၎င်းကျမ်းကို သိတတ်၏' ဟူသော ဤအနက်တို့၌ ဏ-ပစ္စည်းနှင့် ဏိက-ပစ္စည်းတို့ သက်ကုန်၏။ ဗျာကရုဏ်းကျမ်းကို သင်အံတတ်၏ သို့မဟုတ် သိတတ်၏ ဟူသောအနက်၌ 'ဝေယျာကရဏော'၊ ဆန်းကျမ်းကို... 'ဆန္ဒသော'၊ ကမ္မဝါစာကို... 'ကမကော'၊ ပဒဗျူဟာကို... 'ပဒကော'၊ ဝိနည်းကို... 'ဝေနယိကော'၊ သုတ္တန်ကို... 'သုတ္တန္တိကော'။ 'တံ' ဟု နှစ်ကြိမ်တိုင်တိုင် ယူခြင်းသည် သီးခြားစီ စည်းကမ်းသတ်မှတ်ရန်အတွက်လည်းကောင်း၊ သိခြင်းသည် သင်အံခြင်း၏ အာရုံဖြစ်သည်ကို ပြသရန်အတွက်လည်းကောင်း၊ ထင်ရှားကျော်စောသော အသုံးအနှုန်းများကို သိမ်းကျုံးယူရန်အတွက်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။

15. Tassa visaye dese.

၁၅. ၎င်း၏ ကျက်စားရာဒေသဖြစ်သော အရပ်ဟူသောအနက်၌ [ဏ-ပစ္စည်း သက်၏]။

Chaṭṭhiyantā visaye desarūpe ṇo hoti, vasātīnaṃ visayo deso vāsāto, deseti kiṃ? Cakkhussa visayo rūpaṃ, devadattassa visayo-nuvāko.

ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်မှ ဒေသသဘောရှိသော ကျက်စားရာအနက်၌ ဏ-ပစ္စည်း သက်၏။ ဝသတတိုင်းသားတို့၏ ကျက်စားရာ ဒေသဖြစ်သော အရပ်ဟူသောအနက်၌ 'ဝါသာတော'။ 'ဒေသ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ မျက်စိ၏ ကျက်စားရာ အာရုံသည် ရူပါရုံဖြစ်၏ (ဤ၌ မသက်စေရန်)၊ ဒေဝဒတ်၏ ကျက်စားရာသည် အနုဝါကဖြစ်၏ (ဤ၌ မသက်စေရန်)။

16. Nivāse tannāme.

၁၆. နေထိုင်ရာ ဒေသ၏ အမည်ဖြစ်သောအနက်၌ [ဏ-ပစ္စည်း သက်၏]။

Chaṭṭhiyantā nivāse dese tannāme ṇo hoti, sivīnaṃ nivāso deso sebyo, vāsāto.

ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်မှ ထိုအရပ်၏ အမည်ဖြစ်သော နေထိုင်ရာဒေသအနက်၌ ဏ-ပစ္စည်း သက်၏။ သိဝိမင်းတို့၏ နေထိုင်ရာ ဒေသဖြစ်သော အရပ်ဟူသောအနက်၌ 'သေဗျော'၊ 'ဝါသာတော'။

17. Adūrabhave.

၁၇. မဝေးသောအရပ်၌ ဖြစ်သောအနက်၌ [ဏ-ပစ္စည်း သက်၏]။

Chaṭṭhiyantā [Pg.149] adūrabhave dese tannāme ṇo hoti, vidisāya adūrabhavaṃ vedisaṃ.

ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်မှ ထိုအရပ်၏ အမည်ဖြစ်သော မဝေးသောအရပ်၌ ဖြစ်သောအနက်၌ ဏ-ပစ္စည်း သက်၏။ ဝိဒိသာပြည်နှင့် မဝေးသောအရပ်၌ ဖြစ်သောအနက်၌ 'ဝေဒိသံ'။

18. Tena nibbatte.

၁၈. ထိုအရာဖြင့် ဖြစ်ထွန်းအပ်သော ဒေသအမည်ဖြစ်သောအနက်၌ [ဏ-ပစ္စည်း သက်၏]။

Tatiyantā nibbatte dese tannāme ṇo hoti, kusambena nibbattā kosambhī nagarī, kākandī, mākandī, sahassena nibbattā sāhassī parīkhā, hotumhi kattari karaṇe ca yathāyogaṃ tatiyā.

တတိယာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်မှ ထိုအရပ်၏ အမည်ဖြစ်သော ဖြစ်ထွန်းအပ်ရာ ဒေသအနက်၌ ဏ-ပစ္စည်း သက်၏။ ကုသမ္ဗမင်းကြီး တည်ထောင်အပ်သော မြို့ဟူသောအနက်၌ 'ကောသမ္ဗီ' မြို့၊ 'ကာကန္ဒီ'၊ 'မာကန္ဒီ'။ အသပြာတစ်ထောင်ဖြင့် တူးလုပ်အပ်သော ကျုံးဟူသောအနက်၌ 'သာဟဿီ' ကျုံး။ ဖြစ်ထွန်းစေတတ်သော ကတ္တားနှင့် ကရဏတို့၌ သင့်လျော်သလို တတိယာဝိဘတ် သက်၏။

19. Tamīdhatthi.

၁၉. ထိုအရာသည် ဤအရပ်၌ ရှိ၏ဟူသောအနက်၌ [ဏ-ပစ္စည်း သက်၏]။

Tanti paṭhamantā idhāti sattamyatthe dese tannāme ṇo hoti, yantaṃ paṭhamantamatthi ce, udumbarā asmiṃ dese santīti odumbaro, bādaro, babbajo.

‘တံ’ ဟု ဆိုအပ်သော ပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်မှ ‘ဣဓ’ ဟု ဆိုအပ်သော သတ္တမီအနက်ရှိသော ဒေသအမည်၌ ဏ-ပစ္စည်း သက်၏၊ ပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်သည် ရှိနေအံ့။ သဖန်းသီးတို့သည် ဤအရပ်၌ ရှိကုန်၏ ဟူသောအနက်၌ 'ဩဒုမ္ဗရော'၊ 'ဗာဒရော'၊ 'ဗဗ္ဗဇော'။

20. Tatra bhave.

၂၀. ထိုအရပ်၌ ဖြစ်သောအနက်၌ [ဏ-ပစ္စည်း သက်၏]။

Sattamyantā bhavatthe ṇo hoti, udake bhavo odako, oraso, jānapado, māgadho, kāpilavatthavo, kosambo.

သတ္တမီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်မှ ဖြစ်ခြင်းအနက်၌ ဏ-ပစ္စည်း သက်၏။ ရေ၌ ဖြစ်သောအနက်၌ 'ဩဒကော'၊ ရင်၌ ဖြစ်သောသားဟူသောအနက်၌ 'ဩရသော'၊ ဇနပုဒ်၌ ဖြစ်သော 'ဇာနပဒေါ'၊ မဂဓတိုင်း၌ ဖြစ်သော 'မာဂဓေါ'၊ ကပိလဝတ်ပြည်၌ ဖြစ်သော 'ကာပိလဝတ္ထဝေါ'၊ ကောသမ္ဗီပြည်၌ ဖြစ်သော 'ကောသမ္ဗော'။

21. Ajjādīhi tano.

၂၁. အဇ္ဇအစရှိသော ပုဒ်တို့မှ [ဖြစ်ခြင်းအနက်၌] တန-ပစ္စည်း သက်၏။

Bhavatthe ajjādīhi tano hoti, ajja bhavo ajjatano, svātano, hiyyattano.

ဖြစ်ခြင်းအနက်၌ အဇ္ဇအစရှိသော ပုဒ်တို့မှ တန-ပစ္စည်း သက်၏။ ယနေ့၌ ဖြစ်သော 'အဇ္ဇတနော'၊ နက်ဖြန်၌ ဖြစ်သော 'သွာတနော'၊ မနေ့က ဖြစ်သော 'ဟိယျတ္တနော'။

22. Purāto ṇo ca.

၂၂. ပုရာပုဒ်မှ [ဖြစ်ခြင်းအနက်၌] ဏ-ပစ္စည်းလည်းကောင်း၊ တန-ပစ္စည်းလည်းကောင်း သက်ကုန်၏။

Purāiccasmā bhavatthe ṇo hoti tano ca, purāṇo, purātano.

‘ပုရာ’ ဟူသော ပုဒ်မှ ဖြစ်ခြင်းအနက်၌ ဏ-ပစ္စည်းလည်းကောင်း၊ တန-ပစ္စည်းလည်းကောင်း သက်ကုန်၏။ ရှေး၌ ဖြစ်သော 'ပုရာဏော'၊ 'ပုရာတနော'။

23. Amātvacco.

၂၃. အမာပုဒ်မှ [ဖြစ်ခြင်းအနက်၌] တစ္စ-ပစ္စည်း သက်၏။

Amāsaddato [Pg.150] acco hoti bhavatthe, amacco.

အမာသဒ္ဒါမှ ဖြစ်ခြင်းအနက်၌ တစ္စ-ပစ္စည်း (အစ္စ) သက်၏။ အတူတကွ နေလေ့ရှိသောသူဟူသောအနက်၌ 'အမစ္စော'။

24. Majjhāditvimo.

၂၄. မဇ္ဈအစရှိသော ပုဒ်တို့မှ [သတ္တမီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ဖြစ်ခြင်းအနက်၌] ဣမ-ပစ္စည်း သက်၏။

Majjhādīhi sattamyantehi bhavatte imo hoti, majjhimo, antimo. Majjha, anta, heṭṭhā, upari, ora, pāra, pacchā, abbhantara, paccanta (puratthā, bāhira).

သတ္တမီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော မဇ္ဈအစရှိသော ပုဒ်တို့မှ ဖြစ်ခြင်းအနက်၌ ဣမ-ပစ္စည်း သက်၏။ အလယ်၌ ဖြစ်သော 'မဇ္ဈိမော'၊ အဆုံး၌ ဖြစ်သော 'အန္တိမော'။ မဇ္ဈ၊ အန္တ၊ ဟေဋ္ဌာ၊ ဥပရိ၊ ဩရ၊ ပါရ၊ ပစ္ဆာ၊ အဗ္ဘန္တရ၊ ပစ္စန္တ၊ (ပုရတ္ထာ၊ ဗာဟိရ) တို့တည်း။

25. Kaṇaṇeyyaṇeyyakayiyā.

၂၅. သတ္တမီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့မှ ဖြစ်ခြင်းအနက်၌ ကဏ၊ ဏေယျ၊ ဏေယျက၊ ယ၊ ဣယ ပစ္စည်းတို့ သက်ကုန်၏။

Sattamyantā ete paccayā honti bhavatthe, kaṇa-kusinā rāyaṃ bhavo kosinārako, māgadhako, āraññako vihāro. Ṇeyya-gaṅgeyyo, pabbateyyo, vāneyyo. Ṇeyyaka-koleyyako, bārāṇaseyyako, campeyyako, mithileyyakoti eyyako. Ya-gammo, dibbo. Iyagāmiyo, udari-yo, diviyo, pañcāliyo, bodhipakkhiyo, lokiyo.

သတ္တမီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့မှ ဖြစ်ခြင်းအနက်၌ ဤပစ္စည်းတို့ သက်ကုန်၏။ ကဏ-ပစ္စည်း - ကုသိနာရုံပြည်၌ ဖြစ်သော 'ကောသိနာရကော'၊ 'မာဂဓကော'၊ တော၌ဖြစ်သောကျောင်း 'အာရညကော' ဝိဟာရော။ ဏေယျ-ပစ္စည်း - ဂင်္ဂါမြစ်၌ ဖြစ်သော 'ဂင်္ဂေယျော'၊ တောင်၌ဖြစ်သော 'ပဗ္ဗတေယျော'၊ တော၌ဖြစ်သော 'ဝါဏေယျော'။ ဏေယျက-ပစ္စည်း - ကောလိယမင်းတို့၏ အရပ်၌ ဖြစ်သော 'ကောလေယျကော'၊ ဗာရာဏသီ၌ ဖြစ်သော 'ဗာရာဏသေယျကော'၊ စမ္ပါပြည်၌ ဖြစ်သော 'စမ္ပေယျကော'၊ မိထိလာပြည်၌ ဖြစ်သော 'မိထိလေယျကော' ဟူ၍ ဧယျက-ပစ္စည်းလည်း ရှိ၏။ ယ-ပစ္စည်း - ရွာ၌ ဖြစ်သော 'ဂမ္မော'၊ နတ်ပြည်၌ ဖြစ်သော 'ဒိဗ္ဗော'။ ဣယ-ပစ္စည်း - ရွာ၌ ဖြစ်သော 'ဂါမိယော'၊ ဝမ်း၌ ဖြစ်သော 'ဥဒရိယော'၊ နတ်ပြည်၌ ဖြစ်သော 'ဒိဝိယော'၊ ပဉ္စာလတိုင်း၌ ဖြစ်သော 'ပဉ္စာလိယော'၊ ဗောဓိ၏ အဖို့၌ ဖြစ်သော 'ဗောဓိပက္ခိယော'၊ လောက၌ ဖြစ်သော 'လောကိယော'။

26. Ṇiko.

၂၆. သတ္တမီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်မှ ဖြစ်ခြင်းအနက်၌ ဏိက-ပစ္စည်း သက်၏။

Sattamyantā bhavatthe ṇiko hoti, sāradiko divaso, sāradikā ratti.

သတ္တမီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်မှ ဖြစ်ခြင်းအနက်၌ ဏိက-ပစ္စည်း သက်၏။ ဆောင်းဦးကာလ၌ ဖြစ်သောနေ့ 'သာရဒိကော' ဒိဝသော၊ ဆောင်းဦးကာလ၌ ဖြစ်သောည 'သာရဒိကာ' ရတ္တိ။

27. Tamassa sippaṃ sīlaṃ paṇyaṃ paharaṇaṃ payojanaṃ.

၂၇. ပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော အတတ်ပညာစသည်ကို ပြသောပုဒ်မှ '၎င်း၏...' ဟူသော ဆဋ္ဌီအနက်၌ ဏိက-ပစ္စည်း သက်၏။

Paṭhamantā sippādivācakā assetichaṭṭhiyattheṇiko hoti, vīṇāvādanaṃ sippamassa veṇiko, modaṅgiko, vaṃsiko, paṃsukū- ladhāraṇaṃ [Pg.151] sīlamassa paṃsukūliko, tecīvarikeva, gandhopaṇyamassa gandhiko, teliko, goḷiko, cāpo paharaṇamassa cāpiko, tomariko, muggariko, upadhippayojanamassa opadhikaṃ, sātikaṃ, sāhassikaṃ.

ပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော အတတ်ပညာအစရှိသည်တို့ကို ဟောတတ်သော ပုဒ်တို့မှ '၎င်း၏...' ဟူသော ဆဋ္ဌီအနက်၌ ဏိက-ပစ္စည်း သက်၏။ စောင်းတီးခြင်းသည် ၎င်း၏ အတတ်ပညာဖြစ်၏ ဟူသောအနက်၌ 'ဝေဏိကော'၊ 'မောဒင်္ဂิကော'၊ 'ဝံသိကော'။ ပံသုကူသင်္ကန်း ဆောင်ခြင်းသည် ၎င်း၏ အလေ့အကျင့်ဖြစ်၏ ဟူသောအနက်၌ 'ပံသုကူလိကော'၊ 'တေစီဝရိကော' ကဲ့သို့ပင်တည်း။ နံ့သာသည် ၎င်း၏ ကုန်စည်ဖြစ်၏ ဟူသောအနက်၌ 'ဂန္ဓိကော'၊ 'တေလိကော'၊ 'ဂေါဠိကော'။ လေးသည် ၎င်း၏ လက်နက်ဖြစ်၏ ဟူသောအနက်၌ 'စာပိကော'၊ 'တောမရိကော'၊ 'မုဂ္ဂရိကော'။ ဥပဓိသည် ၎င်း၏ အကျိုးကျေးဇူးဖြစ်၏ ဟူသောအနက်၌ 'ဩပဓိကံ'၊ 'သာတိကံ'၊ 'သာဟဿိကံ'။

28. Taṃ hantarahati gacchatuñchati carati.

၂၈. ဒုတိယာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်မှ 'သတ်တတ်၏' အစရှိသော ဤအနက်တို့၌ ဏိက-ပစ္စည်း သက်၏။

Dutiyantā hantīti evamādīsvatthesu ṇīko hoti. Pakkhīhipakkhino hantīti pakkhiko, sākuniko, māyūriko. Macchehi-macchiko, meniko. Migehi-māgaviko hāriṇiko, ‘sūkariko’ti iko. Satamarahatīti sātikaṃ, sandiṭṭhiko, ehipassavidhiṃ arahatīti ehipassiko, sāhassiko, ‘sahassiyo’ti iyo. Paradāraṃ gacchatīti pāradāriko, maggiko, paññāsayojaniko. Badare uñchatīti bādariko, sāmākiko. Dhammaṃ caratīti dhammiko, adhammiko.

ဒုတိယာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်မှ 'သတ်တတ်၏' အစရှိသော ဤအနက်တို့၌ ဏိက-ပစ္စည်း သက်၏။ ငှက်တို့ကို သတ်တတ်သောကြောင့် 'ပက္ခိကော'၊ 'သာကုနိကော'၊ 'မာယူရိကော'။ ငါးတို့ကို သတ်တတ်သောကြောင့် 'မစ္ဆိကော'၊ 'မေနိကော'။ သမင်တို့ကို သတ်တတ်သောကြောင့် 'မာဂဝိကော'၊ 'ဟာရိဏိကော'၊ 'သူကရိကော' ဟူရာ၌ ဣက-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ အသပြာတစ်ရာနှင့် ထိုက်တန်သောကြောင့် 'သာတိကံ'၊ 'သန္ဒိဋ္ဌိကော'၊ 'လာလှည့် ရှုလှည့်ဟူသော နည်းစနစ်နှင့် ထိုက်တန်သောကြောင့် 'ဧဟိပဿိကော'၊ 'သာဟဿိကံ'၊ 'သဟဿိယော' ဟူရာ၌ ဣယ-ပစ္စည်း သက်၏။ သူတစ်ပါးမယားထံ သွားတတ်သောကြောင့် 'ပါရဒါရိကော'၊ ခရီးသို့ သွားတတ်သောကြောင့် 'မဂ္ဂိကော'၊ ယူဇနာငါးဆယ် ခရီးသို့ သွားတတ်သောကြောင့် 'ပညာသယောဇနိကော'။ ဆီးသီးတို့ကို ကောက်ယူရှာဖွေတတ်သောကြောင့် 'ဗာဒရိကော'၊ ဟပ်စပါးတို့ကို... 'သာမာကိကော'။ တရားကို ကျင့်တတ်သောကြောင့် 'ဓမ္မိကော'၊ တရားမဟုတ်သည်ကို ကျင့်တတ်သောကြောင့် 'အဓမ္မိကော'။

29. Tena kataṃ kītaṃ baddhamabhisaṅkhataṃ saṃsaṭṭhaṃ hataṃ hanti jitaṃ jayati dibbati khaṇati tarati carati vahati jīvati.

၂၉. တတိယာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်မှ 'ပြုအပ်၏' အစရှိသော အနက်တို့၌ ဏိက-ပစ္စည်း သက်၏။

Tatiyantā katādisvatthesu ṇiko hoti. Kāyena kataṃ kāyikaṃ, vācasikaṃ, mānasikaṃ, vātena kato ābādho vātiko. Satena kītaṃ sātikaṃ, sāhassikaṃ, mūlatova, devadatena kītanti na hoti tadatthāppatītiyā. Varattāya baddho vārattiko, āyasiko, pāsiko. Ghatena abhisaṅkhataṃ saṃsaṭṭhaṃ vā ghātikaṃ, goḷikaṃ, dādhikaṃ, māricikaṃ. Jālena hato hantīti vā jāliko, bālīsiko. Akkhehi jitamakkhikaṃ, sālākikaṃ. Akkhehi jayati dibbatīti vā akkhiko. Khaṇittiyā [Pg.152] khaṇatīti khāṇittiko, kuddāliko, devadattena jitaṃ, aṅgulyā khaṇatīti na hoti tadatthānavagamā. Uḷumpena taratīti oḷumpiko, ‘uḷumpiko’ti iko gopucchiko, nāviko. Sakaṭena caratīti sākaṭiko, ‘rathiko, parappiko’ti iko. Khandhena vahatīti khandhiko, aṃsiko, ‘sīsiko’ti iko. Vetanena jīvatīti vetaniko, ‘bhatiko, kayiko, vikkayiko, kayavikkayiko’ti iko.

တတိယာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်မှ 'ပြုအပ်၏' အစရှိသော အနက်တို့၌ ဏိက-ပစ္စည်း သက်၏။ ကိုယ်ဖြင့် ပြုအပ်သောကြောင့် 'ကာယိကံ'၊ 'ဝါစသိကံ'၊ 'မာနသိကံ'၊ လေကြောင့် ဖြစ်အပ်သော အနာ 'ဝါတိကော'။ အသပြာတစ်ရာဖြင့် ဝယ်အပ်သောကြောင့် 'သာတိကံ'၊ 'သာဟဿိကံ'၊ အရင်းအတိုင်းပင်တည်း၊ ဒေဝဒတ် ဝယ်အပ်၏ဟူသောအနက်၌ ဏိက-ပစ္စည်းမသက်၊ ထိုအနက်ကို မသိသာသောကြောင့်တည်း။ သားရေလွန်ဖြင့် ဖွဲ့အပ်သောကြောင့် 'ဝါရတ္တိကော'၊ သံကြိုးဖြင့် ဖွဲ့အပ်သော 'အာယသိကော'၊ ကျော့ကွင်းဖြင့် 'ပါသိကော'။ ထောပတ်ဖြင့် ပြင်ဆင်အပ်သော သို့မဟုတ် ရောနှောအပ်သောကြောင့် 'ဃာတိကံ'၊ 'ဂေါဠိကံ'၊ 'ဒါဓိကံ'၊ 'မာရိစိကံ'။ ပိုက်ကွန်ဖြင့် သတ်အပ်သော သို့မဟုတ် သတ်တတ်သောကြောင့် 'ဇာလိကော'၊ မျှားဖြင့် 'ဗာလီသိကော'။ အံစာတို့ဖြင့် အောင်အပ်သော 'အက္ခိကံ'၊ 'သာလာကိကံ'။ အံစာတို့ဖြင့် နိုင်တတ်သော သို့မဟုတ် ကစားတတ်သောကြောင့် 'အက္ခိကော'။ တူးရွင်းဖြင့် တူးတတ်သောကြောင့် 'ခါဏိတ္တိကော'၊ ပေါက်တူးဖြင့် 'ကုဒ္ဒါလိကော'၊ ဒေဝဒတ် အောင်အပ်၏၊ လက်ညှိုးဖြင့် တူးတတ်၏ ဟူသောအနက်၌ ထိုအနက်ကို မသိနိုင်သောကြောင့် ဏိက-ပစ္စည်းမသက်။ ဖောင်ဖြင့် ကူးတတ်သောကြောင့် 'ဩဠုမ္ပိကော'၊ 'ဥဠုမ္ပိကော' ဟူရာ၌ ဣက-ပစ္စည်း သက်၏၊ 'ဂေါပုစ္ဆicော'၊ 'နာဝိကော'။ လှည်းဖြင့် သွားတတ်သောကြောင့် 'သာကဋိကော'၊ 'ရထိကော'၊ 'ပရပ္ပိကော' ဟူရာ၌ ဣက-ပစ္စည်း သက်၏။ ပခုံးဖြင့် ရွက်ဆောင်တတ်သောကြောင့် 'ခန္ဓိကော'၊ 'အံသိကော'၊ 'သီသိကော' ဟူရာ၌ ဣက-ပစ္စည်း သက်၏။ အခဖြင့် အသက်မွေးတတ်သောကြောင့် 'ဝေတနိကော'၊ 'ဘတိကော'၊ 'ကယိကော'၊ 'ဝိက္ကယိကော'၊ 'ကယဝိက္ကယိကော' ဟူရာ၌ ဣက-ပစ္စည်း သက်၏။

30. Tassa saṃvattati.

၃၀. စတုတ္ထီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်မှ '၎င်းအကျိုးငှာ ဖြစ်၏' ဟူသောအနက်၌ ဏိက-ပစ္စည်း သက်၏။

Catutthiyantā saṃvattatīti asmiṃ atthe ṇiko hoti, punabbhavāya saṃvattatīti ponobhaviko, itthiyaṃ pono bhavikā, lokāya saṃvattatīti lokiko suṭṭhu aggoti saggo, saggāya saṃvattatīti sovaggiko, sassovaka tadaminādipāṭhā, dhanāya saṃvattatīti dhaññaṃ, yo.

စတုတ္ထီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်မှ '၎င်းအကျိုးငှာ ဖြစ်၏' ဟူသော ဤအနက်၌ ဏိက-ပစ္စည်း သက်၏။ ဘဝသစ်ဖြစ်ခြင်းငှာ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် 'ပေါနောဗ္ဘဝိကော'၊ ဣတ္ထိလိင်၌ 'ပေါနောဗ္ဘဝိကာ'၊ လောကအကျိုးငှာ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် 'လောကိကော'။ ကောင်းစွာ မြတ်သောကြောင့် 'သဂ္ဂေါ'၊ နတ်ပြည်သို့ ရောက်ခြင်းငှာ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် 'သောဝဂ္ဂိကော'။ 'သဿောဝက တဒမိနာ' အစရှိသော ပါဌ်ကြောင့်တည်း။ စပါးအကျိုးငှာ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် 'ဓညံ'၊ ယ-ပစ္စည်း သက်၏။

31. Tato sambhūtamāgataṃ.

၃၁. ထိုအရာမှ ဖြစ်ပေါ်လာအပ်သော သို့မဟုတ် လာအပ်သော အနက်၌ [ဏိက-ပစ္စည်း သက်၏]။

Pañcamyantā sambhūtamāgatanti etesvatthesu ṇiko hoti, mātiko sambhūtamāgataṃ vā mattikaṃ, pettikaṃ, ṇyariyaṇa -yāpi dissanti, surabhito sambhūtaṃ sorabhyaṃ, thanato sambhūtaṃ thaññaṃ, pitito sambhūto pettiyo, mātiyo, mattiyo, macco vā.

ပဉ္စမီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့မှ "ဖြစ်ပေါ်လာသော (sambhūta)" သို့မဟုတ် "ရောက်လာသော (āgata)" ဟူသော ဤအနက်တို့၌ ဏိက (ṇika) ပစ္စည်း သက်၏။ မိခင်မှ ဖြစ်ပေါ်လာသော သို့မဟုတ် ရောက်လာသောအရာသည် - မာတိက (mātika) သို့မဟုတ် မတ္တိက (mattika)။ ဖခင်မှ ဖြစ်ပေါ်လာသော သို့မဟုတ် ရောက်လာသောအရာသည် - ပေတ္တိက (pettika)။ ဏျ (ṇya)၊ အရိယဏ (ariyaṇa)၊ ယ (ya) ပစ္စည်းတို့သည်လည်း ရှိသည်ကို တွေ့ရကုန်၏။ မွှေးကြိုင်သောအရာ (သုရဘိ) မှ ဖြစ်ပေါ်လာသောအရာသည် - သောရဘျ (sorabhya)။ နို့ (ထန) မှ ဖြစ်ပေါ်လာသောအရာသည် - ထည (thañña - နို့ရည်)။ ဖခင် (ပိတု) မှ ဖြစ်ပေါ်လာသောသူသည် - ပေတ္တိယ (pettiyo)၊ မာတိယ (mātiyo)၊ မတ္တိယ (mattiyo) သို့မဟုတ် မစ္စ (macco)။

32. Tattha vasati vidito bhatto niyutto.

၃၂. "ထိုအရပ်၌ နေတတ်၏၊ ထင်ရှား၏၊ ဆည်းကပ်အပ်၏၊ ခန့်အပ်အပ်၏" ဟူသော အနက်တို့၌ (ပစ္စည်းသက်၏)။

Sattamyantā tattha vasatītvevamādīsvatthesu ṇiko hoti. Rukkhamūle vasatīti rukkhamūliko, āraññiko, sosāniko. Loke vidito lokiko. Catumahārājesu bhattā cātummahārājikā[Pg.153]. Dvāre niyutto dovāriko dassoka tadaminādipāṭhā, bhaṇḍāgāriko, iko-navakammiko, kiyojātikiyo, andhakiyo.

သတ္တမီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့မှ "ထိုအရပ်၌ နေတတ်၏" စသည်တို့ဟူသော အနက်တို့၌ ဏိက (ṇika) ပစ္စည်း သက်၏။ သစ်ပင်ရင်း၌ နေတတ်၏ဟူ၍ ရုက္ခမူလိက (rukkhamūliko)၊ တော၌ နေတတ်သူဟူ၍ အာရညိက (āraññiko)၊ သုသာန်၌ နေတတ်သူဟူ၍ သောသာနိက (sosāniko)။ လောက၌ ထင်ရှားသူဟူ၍ လောကိက (lokiko)။ စတုမဟာရာဇ်နတ်မင်းတို့၌ ဆည်းကပ်တတ်သူ (သက်ဝင်ယုံကြည်သူ) တို့ဟူ၍ စာတုမ္မဟာရာဇိက (cātummahārājikā)။ တံခါး၌ ခန့်အပ်အပ်သူဟူ၍ ဒေါဝါရိက (dovāriko)၊ (တဒမိနာဒိ ပါဌ်ကြောင့် အပြောင်းအလဲရှိသည်)၊ ဘဏ္ဍာတိုက်၌ ခန့်အပ်အပ်သူဟူ၍ ဘဏ္ဍာဂါရိက (bhaṇḍāgāriko)။ ဣက (ika) ပစ္စည်းဖြင့် - နဝကမ္မိက (navakammiko)။ ကိယ (kiya) ပစ္စည်းဖြင့် - ဇာတိကိယ (jātikiyo)၊ အန္ဓကိယ (andhakiyo)။

33. Tassidaṃ.

၃၃. "ဤသည်မှာ ထိုသူ၏ ဥစ္စာဖြစ်၏" ဟူသော အနက်၌ (ပစ္စည်းသက်၏)။

Chaṭṭhiyantā idamiccasmiṃ atthe ṇiko hoti, saṅghassa idaṃ saṅghikaṃ, puggalikaṃ, sakyaputtiko, nātiputtiko, jenadattiko, kiye-sakiyo, parakiyo, niye-attaniyaṃ, ke- sako rājakaṃ bhaṇḍaṃ.

ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့မှ "ဤသည်မှာ ထိုသူ၏ ဥစ္စာဖြစ်၏" ဟူသော ဤအနက်၌ ဏိက (ṇika) ပစ္စည်း သက်၏။ သံဃာ၏ ဥစ္စာဟူ၍ သံဃိက (saṅghikaṃ)၊ ပုဂ္ဂိုလ်၏ ဥစ္စာဟူ၍ ပုဂ္ဂလိက (puggalikaṃ)၊ သာကီဝင်မင်းသား၏ သားဟူ၍ သကျပုတ္တိက (sakyaputtiko)၊ ဆွေမျိုးသားဟူ၍ နာတိပုတ္တိက (nātiputtiko)၊ ဇေနဒတ္တ၏ သားဟူ၍ ဇေနဒတ္တိက (jenadattiko)။ ကိယ (kiya) ပစ္စည်းဖြင့် - သကိယ (sakiyo)၊ ပရကိယ (parakiyo)။ နိယ (niya) ပစ္စည်းဖြင့် - အတ္တနိယ (attaniyaṃ)။ က (ka) ပစ္စည်းဖြင့် - သက (sako)၊ ရာဇက ဘဏ္ဍာ (rājakaṃ bhaṇḍaṃ - မင်း၏ ဘဏ္ဍာ)။

34. Ṇo.

၃၄. "ဏ" (ṇo) ပစ္စည်း သက်၏။

Chaṭṭhiyantā idamiccasmiṃ atthe ṇo hoti, kaccāyanassa idaṃ kaccāyanaṃ byākaraṇaṃ, sogataṃ sāsanaṃ, māhisaṃ maṃsādi.

ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့မှ "ဤသည်မှာ ထိုသူ၏ ဥစ္စာ/အရာဖြစ်၏" ဟူသော ဤအနက်၌ ဏ (ṇo) ပစ္စည်း သက်၏။ ကစ္စည်း၏ ကျမ်းသည် - ကစ္စည်းသဒ္ဒါကျမ်း (kaccāyanaṃ byākaraṇaṃ)၊ ဘုရားရှင်၏ သာသနာတော်သည် - သောဂတသာသနာ (sogataṃ sāsanaṃ)၊ ကျွဲ၏ အသားစသည်သည် - မာဟိသ အသားစသည် (māhisaṃ maṃsādi)။

35. Gavādīhi yo.

၃၅. ဂေါအစရှိသော ပုဒ်တို့မှ "ယ" ပစ္စည်း သက်၏။

Gavādīhi chaṭṭhiyantehi idamiccasmiṃ atthe yo hoti, gunnaṃ idaṃ gabyaṃ maṃsādi, kabyaṃ, dabbaṃ.

ဂေါအစရှိသော ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့မှ "ဤသည်မှာ ထိုသူ၏ ဥစ္စာဖြစ်၏" ဟူသော ဤအနက်၌ ယ (yo) ပစ္စည်း သက်၏။ နွားတို့၏ အသားစသည်သည် - ဂဗျ အသားစသည် (gabyaṃ maṃsādi)၊ ကဝိ (ပညာရှိ) ၏ အရာသည် - ကဗျ (kabyaṃ - ကဗျာ)၊ သစ်သားစသည်နှင့်ဆိုင်သောအရာသည် - ဒဗ္ဗ (dabbaṃ - ဒြပ်ဝတ္ထု)။

36. Pitito bhātari reyyaṇa.

၃၆. ဖခင်ဟူသော သဒ္ဒါမှ ၎င်း၏ ညီနောင် (ဦးရီး၊ ဘကြီး) အနက်၌ "ရေယျဏ" ပစ္စည်း သက်၏။

Pitusaddā tassa bhātari reyyaṇa hoti, pitu bhātā petteyyo.

ပိတုသဒ္ဒါမှ ထိုဖခင်၏ ညီနောင်ဟူသော အနက်၌ ရေယျဏ (reyyaṇa) ပစ္စည်း သက်၏။ ဖခင်၏ ညီနောင် (ဘကြီး၊ ဦးရီး) သည် - ပေတ္တေယျ (petteyyo)။

37. Mātito ca bhaginiyaṃ cho.

၃၇. မိခင်နှင့် ဖခင်ဟူသော သဒ္ဒါတို့မှ ၎င်းတို့၏ ညီမ၊ အစ်မ (အဒေါ်) အနက်၌ "ဆ" (cho) ပစ္စည်း သက်၏။

Mātito pitito ca tesaṃ bhaginiyaṃ cho hoti, mātu bhaginī mātucchā, pitu bhaginī pitucchā, kathaṃ ‘mātulo’ti ‘‘mātulāditvānī’’ti nipātanā.

မိခင်နှင့် ဖခင်သဒ္ဒါတို့မှ ထိုမိခင်ဖခင်တို့၏ ညီမ သို့မဟုတ် အစ်မဟူသော အနက်၌ ဆ (cho) ပစ္စည်း သက်၏။ မိခင်၏ ညီမ သို့မဟုတ် အစ်မသည် - မာတုစ္ဆာ (mātucchā - မိထွေး၊ ကြီးဒေါ်)၊ ဖခင်၏ ညီမ သို့မဟုတ် အစ်မသည် - ပိတုစ္ဆာ (pitucchā - အရီး)။ "မာတုလ" (mātulo - ဦးလေး) ဟူသော ပုဒ်သည် မည်သို့ ပြီးသနည်းဟူမူ - "မတုလာဒိတွာနီ" ဟူသော သုတ်ဖြင့် နိပါတန (အတည်ပြုပြီးသားပုဒ်) အဖြစ် ပြီး၏။

38. Mātāpitūsvāmaho.

၃၈. မိခင်နှင့် ဖခင်သဒ္ဒါတို့မှ ၎င်းတို့၏ မိဘတို့ဟူသော အနက်၌ "အာမဟ" ပစ္စည်း သက်၏။

Mātāpitūhi [Pg.154] tesaṃ mātāpitūsu āmaho hoti, mātu mātā mātāmahī, mātu pitā mātāmaho, pitu mātā pitāmahī, pitu pitā pitāmaho, na yathāsaṅkhyaṃ, paccekābhi sambandhā.

မိခင်နှင့် ဖခင်သဒ္ဒါတို့မှ ထိုမိခင်ဖခင်တို့၏ မိခင်ဖခင်တို့ဟူသော အနက်၌ အာမဟ (āmaho) ပစ္စည်း သက်၏။ မိခင်၏ မိခင်သည် - မာတာမဟီ (mātāmahī - အဘွား)၊ မိခင်၏ ဖခင်သည် - မာတာမဟ (mātāmaho - အဘိုး)၊ ဖခင်၏ မိခင်သည် - ပိတာမဟီ (pitāmahī - အဘွား)၊ ဖခင်၏ ဖခင်သည် - ပိတာမဟ (pitāmaho - အဘိုး) ဟူ၍ ဖြစ်၏။ (ဤ၌) အစဉ်အတိုင်း သက်သည်မဟုတ်ဘဲ တစ်ခုချင်း စပ်ယှဉ်မှုရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။

39. Hite reyyaṇa.

၃၉. အကျိုးရှိသော (ဟိတ) အနက်၌ "ရေယျဏ" ပစ္စည်း သက်၏။

Mātāpitūhi hite reyyaṇa hoti, matteyyo, petteyyo.

မိခင် ဖခင်သဒ္ဒါတို့မှ အကျိုးပြုသူ (လုပ်ကျွေးတတ်သူ) ဟူသော အနက်၌ ရေယျဏ (reyyaṇa) ပစ္စည်း သက်၏။ မိခင်အား လုပ်ကျွေးတတ်သူသည် - မတ်တေယျ (matteyyo)၊ ဖခင်အား လုပ်ကျွေးတတ်သူသည် - ပေတ္တေယျ (petteyyo)။

40. Nindāññātappapaṭibhāgarassadayāsaññāsu ko.

၄၀. ကဲ့ရဲ့ခြင်း၊ မသိအပ်ခြင်း၊ นည်းပါးခြင်း၊ တူခြင်း၊ ငယ်ခြင်း၊ သနားခြင်း၊ အမှတ်သညာပြုခြင်း ဟူသော အနက်တို့၌ "က" (ko) ပစ္စည်း သက်၏။

Nindādīsvattheyu nāmasmā ko hoti, nindāyaṃ-muṇḍako, samaṇako. Aññāte-kassāyaṃ assoti assako, payogasāmatthiyā sambandhivisesānavagamovagamyate. Appatthetelakaṃ, ghatakaṃ. Paṭibhāgatthe-hatthī viya hatthiko, assako, balībaddako. Rasse-mānusako, rukkhako, pilakkhako. Dayāyaṃ-puttako, vacchako. Saññāyaṃ-moro viya morako.

ကဲ့ရဲ့ခြင်း စသော အနက်တို့၌ နာမ်သဒ္ဒါမှ က (ko) ပစ္စည်း သက်၏။ ကဲ့ရဲ့ခြင်းအနက်၌ - မုဏ္ဍက (muṇḍako - ကတုံးတုံးထားသောသူ)၊ သမဏက (samaṇako - ကဲ့ရဲ့အပ်သောရဟန်း)။ မသိအပ်သောအနက်၌ - "ဤမြင်းသည် ဘယ်သူ့မြင်းလဲ" ဟူသော အနက်ဖြင့် အဿက (assako)၊ ဝါကျအသုံးအနှုန်း၏ စွမ်းရည်ကြောင့် ဆက်စပ်မှုအထူးကို မသိရသော်လည်း သိရှိနိုင်သည်။ နည်းပါးခြင်းအနက်၌ - တေလက (telakaṃ - ဆီအနည်းငယ်)၊ ဃတက (ghatakaṃ - ထောပတ်အနည်းငယ်)။ တူခြင်းအနက်၌ - ဆင်ကဲ့သို့သော ဆင်ရုပ်ဟူ၍ ဟတ္ထိက (hatthiko)၊ မြင်းရုပ်ဟူ၍ အဿက (assako)၊ နွားရုပ်ဟူ၍ ဗလီဗဒ္ဒက (balībaddako)။ ငယ်ခြင်းအနက်၌ - မာနုသက (mānusako - လူပုလေး)၊ ရုက္ခက (rukkhako - သစ်ပင်ငယ်)၊ ပိလက္ခက (pilakkhako - ညောင်ပင်ငယ်)။ သနားခြင်းအနက်၌ - ပုတ္တက (puttako - သားငယ်လေး)၊ ဝစ္ဆက (vacchako - နွားကလေး)။ အမှတ်သညာပြုခြင်းအနက်၌ - ဥဒေါင်းကဲ့သို့သော ဥဒေါင်းရုပ်ဟူ၍ မောရက (morako)။

41. Tamassaparimāṇaṃ ṇiko ca.

၄၁. "ထိုအရာသည် ထိုသူ၏ အတိုင်းအဆ (ပမာဏ) ဖြစ်၏" ဟူသော အနက်၌ ပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်မှ "ဏိက" (ṇika) နှင့် "က" (ka) ပစ္စည်း သက်ကုန်၏။

Paṭhamantā asseti asmiṃ atthe ṇiko hoti ko ca tañce paṭhamantaṃ parimāṇaṃ bhavati, parimīyate neneti parimāṇaṃ, doṇo parimāṇamassa doṇiko vīhi, khārasatiko, khārasahassiko āsītiko vayo, upaḍḍhakāyikaṃ bimbohanaṃ, pañcakaṃ, chakkaṃ.

ပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်မှ "၎င်း၏ အတိုင်းအဆဖြစ်၏" ဟူသော ဤအနက်၌ ဏိက (ṇika) ပစ္စည်းနှင့် က (ka) ပစ္စည်း သက်ကုန်၏၊ အကယ်၍ ထိုပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်သည် အတိုင်းအဆ (ပမာဏ) ဖြစ်ပါကတည်း။ (ဤအရာဖြင့် တိုင်းတာအပ်သောကြောင့် ပမာဏဟု ခေါ်၏)။ ဒေါဏ (ခြင်တွယ်ခွက်) သည် ၎င်း၏ အတိုင်းအဆဖြစ်သော စပါးဟူ၍ ဒေါဏိက စပါး (doṇiko vīhi)၊ ခါရီတစ်ရာ အတိုင်းအဆရှိသောအရာဟူ၍ ခါရသတိက (khārasatiko)၊ ခါရီတစ်ထောင် အတိုင်းအဆရှိသောအရာဟူ၍ ခါရသဟဿိက (khārasahassiko)၊ ရှစ်ဆယ်ပမာဏရှိသော အသက်အရွယ်ဟူ၍ အာသီတိက အရွယ် (āsītiko vayo)၊ ကိုယ်တစ်ဝက် ပမာဏရှိသော ခေါင်းအုံးဟူ၍ ဥပဍ္ဎကာယိက ခေါင်းအုံး (upaḍḍhakāyikaṃ bimbohanaṃ)၊ ငါးခုပမာဏရှိသောအရာဟူ၍ ပဉ္စက (pañcakaṃ)၊ ခြောက်ခုပမာဏရှိသောအရာဟူ၍ ဆက္က (chakkaṃ)။

42. Yatetehi ttako.

၄၂. ယ၊ တ၊ ဧတ သဒ္ဒါတို့မှ "တ္တက" (ttako) ပစ္စည်း သက်၏။

Yādīhi [Pg.155] paṭhamantehī asseti chaṭṭhiyatthe ttako hoti, tañce paṭhamantaṃ parimāṇaṃ bhavati, yaṃ parimāṇamassa yattakaṃ, tattakaṃ, ettakaṃ, āvatake yāvatako, tāvatako (etāvatako).

ယအစရှိသော ပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့မှ "၎င်း၏ (အတိုင်းအဆ) ဖြစ်၏" ဟူသော ဆဋ္ဌီအနက်၌ တ္တက (ttako) ပစ္စည်း သက်၏၊ အကယ်၍ ထိုပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်သည် အတိုင်းအဆ ဖြစ်ပါကတည်း။ အကြင်မျှ အတိုင်းအဆရှိသောအရာသည် - ယတ္တက (yattakaṃ)၊ ထိုမျှ အတိုင်းအဆရှိသောအရာသည် - တတ္တက (tattakaṃ)၊ ဤမျှ အတိုင်းအဆရှိသောအရာသည် - ဧတ္တက (ettakaṃ)။ အာဝတု ပစ္စည်း၌မူ - ယာဝတက (yāvatako)၊ တာဝတက (tāvatako) သို့မဟုတ် ဧတာဝတက (etāvatako)။

43. Sabbā cāvantu.

၄၃. သဗ္ဗသဒ္ဒါမှလည်းကောင်း၊ (ယစသော သဒ္ဒါတို့မှလည်းကောင်း) "အာဝန္တု" (āvantu) ပစ္စည်း သက်၏။

Sabbato paṭhamantehi yādīhi ca asseti chaṭṭhiyatthe āvantu hoti, tañce paṭhamantaṃ parimāṇaṃ bhavati. Sabbaṃ parimāṇamassa sabbāvantaṃ, yāvantaṃ, tāvantaṃ, etāvantaṃ.

သဗ္ဗသဒ္ဒါ ပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်နှင့် ယအစရှိသော ပုဒ်တို့မှ "၎င်း၏ အတိုင်းအဆဖြစ်၏" ဟူသော ဆဋ္ဌီအနက်၌ အာဝန္တု (āvantu) ပစ္စည်း သက်၏၊ အကယ်၍ ထိုပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်သည် အတိုင်းအဆ ဖြစ်ပါကတည်း။ အားလုံး အတိုင်းအဆရှိသောအရာသည် - သဗ္ဗာဝန္တ (sabbāvantaṃ)၊ အကြင်မျှ အတိုင်းအဆရှိသောအရာသည် - ယာဝန္တ (yāvantaṃ)၊ ထိုမျှ အတိုင်းအဆရှိသောအရာသည် - တာဝန္တ (tāvantaṃ)၊ ဤမျှ အတိုင်းအဆရှိသောအရာသည် - ဧတာဝန္တ (etāvantaṃ)။

44. Kimhā ratirīvarīvatakarittakā.

၄၄. ကိံသဒ္ဒါမှ "ရတိ၊ ရီဝ၊ ရီဝတက၊ ရိတ္တက" ပစ္စည်းတို့ သက်ကုန်၏။

Kimhā paṭhamantā asseti chaṭṭhiyatthe ratirīvarīvatakarittakā honti, tañce paṭhamantaṃ parimāṇaṃ bhavati, kiṃ saṅkhyānaṃ parimāṇamesaṃ kati ete, kīva, kīvatakaṃ, kittakaṃ. Rīvanto sabhāvato asaṅkhyo.

ကိံသဒ္ဒါ ပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်မှ "၎င်း၏ အတိုင်းအဆဖြစ်၏" ဟူသော ဆဋ္ဌီအနက်၌ ရတိ၊ ရီဝ၊ ရီဝတက၊ ရိတ္တက ပစ္စည်းတို့ သက်ကုန်၏၊ အကယ်၍ ထိုပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်သည် အတိုင်းအဆဖြစ်ပါကတည်း။ ၎င်းတို့၏ ရေတွက်ခြင်း အတိုင်းအဆသည် အဘယ်နည်းဟူ၍ ကတိ (kati - ဘယ်နှစ်ခုလဲ)၊ ကီဝ (kīva - ဘယ်လောက်လဲ)၊ ကီဝတက (kīvatakaṃ - ဘယ်လောက် အတိုင်းအဆလဲ)၊ ကိတ္တက (kittakaṃ - ဘယ်လောက်လဲ)။ ရီဝ (rīva) အဆုံးရှိသော ပုဒ်သည် သဘာဝအားဖြင့် အရေအတွက်မရှိသော (ရေတွက်၍မရသော) အနက်ကို ဟော၏။

45. Sañjātaṃ tārakāditvito.

၄၅. တာရကာအစရှိသော ပုဒ်တို့မှ "ဖြစ်ပေါ်လာသော (sañjāta)" ဟူသော အနက်၌ "ဣတ" (ito) ပစ္စည်း သက်၏။

Tārakādīhi paṭhamantehi asseti chaṭṭhiyatthe ito hoti, te ce sañjātā honti, tārakā sañjātā assa tārakitaṃ gaganaṃ, pupphito rukkho, pallavitā latā.

တာရကာအစရှိသော ပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့မှ "၎င်း၏ ဖြစ်ပေါ်လာသော အရာရှိ၏" ဟူသော ဆဋ္ဌီအနက်၌ ဣတ (ito) ပစ္စည်း သက်၏၊ အကယ်၍ ထိုအရာတို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်ပါကတည်း။ ကြယ်တို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်သော ကောင်းကင်ဟူ၍ တာရကိတ ကောင်းကင် (tārakitaṃ gaganaṃ)၊ ပန်းပွင့်သော သစ်ပင်ဟူ၍ ပုပ္ဖိတ သစ်ပင် (pupphito rukkho)၊ ညွန့်သစ်ထွက်သော နွယ်ပင်ဟူ၍ ပလ္လဝိတ နွယ်ပင် (pallavitā latā)။

46. Māne matto.

၄၆. တိုင်းတာခြင်း (မာန) အနက်၌ "မတ္တ" (matto) ပစ္စည်း သက်၏။

Paṭhamantā mānavuttito asseti asmiṃatthe matto hoti, palaṃ ummānamassa palamattaṃ, hattho pamāṇamassa hatthamattaṃ [Pg.156] sataṃ mānamassa satamattaṃ, doṇo parimāṇamassa doṇamattaṃ, abhedopacārā doṇotipi hoti.

ပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော တိုင်းတာခြင်းအနက်ကိုဟောသော ပုဒ်မှ "၎င်း၏ အတိုင်းအဆဖြစ်၏" ဟူသော ဤအနက်၌ မတ္တ (matto) ပစ္စည်း သက်၏။ ပလ (အလေးချိန်) သည် ၎င်း၏ အလေးချိန်ဖြစ်သောအရာဟူ၍ ပလမတ္တ (palamattaṃ - တစ်ပလမျှ)၊ အတောင် (ဟတ္ထ) သည် ၎င်း၏ အတိုင်းအဆဖြစ်သောအရာဟူ၍ ဟတ္ထမတ္တ (hatthamattaṃ - တစ်တောင်မျှ)၊ တစ်ရာသည် ၎င်း၏ တိုင်းတာခြင်းဖြစ်သောအရာဟူ၍ သတမတ္တ (satamattaṃ - တစ်ရာမျှ)၊ ဒေါဏ (ခွက်) သည် ၎င်း၏ အတိုင်းအဆဖြစ်သောအရာဟူ၍ ဒေါဏမတ္တ (doṇamattaṃ - တစ်ဒေါဏမျှ)၊ ခွဲခြားမှုမရှိသော ဥပစာ (အဘေဒေါပစာရ) အားဖြင့် "ဒေါဏ" ဟုလည်း သုံးနိုင်၏။

47. Taggho cuddhaṃ.

၄၇. အထက်သို့ တိုင်းတာခြင်း အနက်၌ "တဂ္ဃ" (taggho) ပစ္စည်း သက်၏။

Uddhamānavuttiho asseti chaṭṭhiyatthe taggho hoti matto ca, jaṇṇutagghaṃ, jaṇṇumattaṃ.

အထက်သို့ တိုင်းတာခြင်းအနက်ကို ဟောသော ပုဒ်မှ "၎င်း၏ အတိုင်းအဆဖြစ်၏" ဟူသော ဆဋ္ဌီအနက်၌ တဂ္ဃ (taggho) ပစ္စည်းနှင့် မတ္တ (matto) ပစ္စည်းတို့ သက်ကုန်၏။ ဒူးဆစ်တိုင်အောင် အတိုင်းအဆရှိသောအရာဟူ၍ ဇဏ္ဏုတဂ္ဃ (jaṇṇutagghaṃ)၊ ဇဏ္ဏုမတ္တ (jaṇṇumattaṃ)။

48. Ṇo ca purisā.

၄၈. ပုရိသသဒ္ဒါမှ "ဏ" (ṇo) ပစ္စည်းနှင့် မတ္တ စသော ပစ္စည်းတို့လည်း သက်ကုန်၏။

Purisā paṭhamantā uddhamānavuttito ṇo hoti mattādayo ca, porisaṃ, purisamattaṃ, purisatagghaṃ.

ပုရိသ (ယောက်ျား) ဟူသော ပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော အထက်သို့ တိုင်းတာခြင်းအနက်ကို ဟောသော ပုဒ်မှ ဏ (ṇo) ပစ္စည်း သက်၏၊ မတ္တ စသည်တို့လည်း သက်ကုန်၏။ ယောက်ျားတစ်ရပ် အတိုင်းအဆရှိသောအရာဟူ၍ ပေါရိသ (porisaṃ)၊ ပုရိသမတ္တ (purisamattaṃ)၊ ပုရိသတဂ္ဃ (purisatagghaṃ)။

49. Ayūbhadvitīhaṃse.

၄၉. ဥဘ၊ ဒွိ၊ တိ သဒ္ဒါတို့မှ အစိတ်အပိုင်း (အံသ) အနက်၌ "အယ" (ayo) ပစ္စည်း သက်၏။

Ubhadvitīhi avayavavuttīti paṭhamantehi asseti chaṭṭhiyatthe ayo hoti. Ubho aṃsā assa ubhayaṃ, dvayaṃ, tayaṃ.

ဥဘ၊ ဒွိ၊ တိ ဟူသော အစိတ်အပိုင်းကို ဟောသော ပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့မှ "၎င်း၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်၏" ဟူသော ဆဋ္ဌီအနက်၌ အယ (ayo) ပစ္စည်း သက်၏။ အစိတ်အပိုင်း နှစ်ခုလုံးရှိသောအရာဟူ၍ ဥဘယ (ubhayaṃ - နှစ်ခုလုံး)၊ အစိတ်အပိုင်း နှစ်ခုရှိသောအရာဟူ၍ ဒွယ (dvayaṃ - နှစ်ခုအစု)၊ အစိတ်အပိုင်း သုံးခုရှိသောအရာဟူ၍ တယ (tayaṃ - သုံးခုအစု)။

50. Saṅkhyāya saccutīsāsadasantāyādhikāsmiṃ savasahasse ḍo.

၅၀. "တိ" (ဝီသတိ) အဆုံးရှိသော၊ "တိ" (နဝုတိ) အဆုံးရှိသော၊ "ဤသ" (စတ္တာလီသ) အဆုံးရှိသော၊ "အာသ" (ပညာသ) အဆုံးရှိသော၊ "ဒသ" (ဒသန္တ) အဆုံးရှိသော ဂဏန်းပုဒ်တို့မှ "၎င်းထက် ပိုလွန်သော" အနက်၌ ရာ၊ ထောင်၊ သောင်း စသည်တို့၌ "ဍ" (ḍo) ပစ္စည်း သက်၏။

Satyantāya utyantāya īsantāya āsantāya dasantāya ca saṅkhyāya paṭhamantāya asminti sattamyatthe ḍo hoti, sā ce saṅkhyā adhikā hoti, yadasminti tañce sataṃ sahassaṃ satasahassaṃ vā hoti, vīsati adhikā asmiṃ sateti vīsaṃ sataṃ, ekavīsaṃ sataṃ, sahassaṃ, satasahassaṃ vā, tiṃsaṃ sataṃ, ekatiṃsaṃ sataṃ. Utyantāya-navutaṃ sataṃ sahassaṃ satasahassaṃ vā. Īsantāya cattālīsaṃ sataṃ, sahassaṃ, satasahassaṃ vā. Āsantāya [Pg.157] paññāsaṃ sataṃ, sahassaṃ, satasahassaṃ vā. Dasantāyaekādasaṃ sataṃ, sahassaṃ, satasahassaṃ vā. Saccutīsāsadasantāyāti kiṃ? Chādhikā asmiṃsate. Adhiketi kiṃ? Pañcadasahīnā asmiṃsate, asminti kiṃ? Vīsatyadhikā etasmā satā, satasahasseti kiṃ? Ekādasa adhikā assaṃ vīsatiyaṃ.

တိ (သတျန္တ)၊ တိ (ဥတျန္တ)၊ ဤသ (ဤသန္တ)၊ အာသ (อာသန္တ)၊ ဒသ (ဒသန္တ) အဆုံးရှိသော ပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ဂဏန်းပုဒ်တို့မှ "ထိုအရာ၌" ဟူသော သတ္တမီအနက်၌ ဍ (ḍo) ပစ္စည်း သက်၏၊ အကယ်၍ ထိုဂဏန်းသည် ပိုလွန်သည် ဖြစ်ပါက၊ ထိုပိုလွန်ရာအရာသည် ရာ၊ ထောင် သို့မဟုတ် သိန်း ဖြစ်ပါကတည်း။ ရာ၌ နှစ်ဆယ် ပိုလွန်သည်ဟူ၍ ဝီသံ သတ (vīsaṃ sataṃ - တစ်ရာ့နှစ်ဆယ်)၊ ဧကဝီသံ သတ (ekavīsaṃ sataṃ - တစ်ရာ့နှစ်ဆယ့်တစ်)၊ ထောင်၌ သော်လည်းကောင်း၊ သိန်း၌ သော်လည်းကောင်း ထိုနည်းတူ ဖြစ်၏။ တိံသံ သတ (tiṃsaṃ sataṃ - တစ်ရာ့သုံးဆယ်)၊ ဧကတိံသံ သတ (ekatiṃsaṃ sataṃ - တစ်ရာ့သုံးဆယ့်တစ်)။ ဥတျန္တ (နဝုတိ) အဆုံးရှိသဖြင့် - နဝုတံ သတ (navutaṃ sataṃ - တစ်ရာ့ကိုးဆယ်) သို့မဟုတ် ထောင်၊ သိန်း၌ ထိုနည်းတူ။ ဤသန္တ (စတ္တာလီသ) အဆုံးရှိသဖြင့် - စတ္တာလီသံ သတ (cattālīsaṃ sataṃ - တစ်ရာ့လေးဆယ်) သို့မဟုတ် ထောင်၊ သိန်း၌ ထိုနည်းတူ။ အာသန္တ (ပညာသ) အဆုံးရှိသဖြင့် - ပညာသံ သတ (paññāsaṃ sataṃ - တစ်ရာ့ငါးဆယ်) သို့မဟုတ် ထောင်၊ သိန်း၌ ထိုနည်းတူ။ ဒသန္တ (ဧကာဒသ) အဆုံးရှိသဖြင့် - ဧကာဒသံ သတ (ekādasaṃ sataṃ - တစ်ရာ့တစ်ဆယ်) သို့မဟုတ် ထောင်၊ သိန်း၌ ထိုနည်းတူ။ "သတျုတီသါသဒသန္တာယ" ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ရာ၌ ခြောက်ခု ပိုလွန်သောအနက်၌ မသက်စေရန် (chādhikā asmiṃ sate)။ "အဓိက" ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ရာ၌ တစ်ဆယ့်ငါးခု ယုတ်လျော့သောအနက်၌ မသက်စေရန် (pañcadasahīnā asmiṃ sate)။ "အသ္မိံ" ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ဤရာမှ နှစ်ဆယ် ပိုလွန်သောအနက်၌ မသက်စေရန် (vīsatyadhikā etasmā satā)။ "သတ၊ သဟဿ" ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ နှစ်ဆယ်၌ တစ်ဆယ့်တစ် ပိုလွန်သောအနက်၌ မသက်စေရန် (ekādasa adhikā assaṃ vīsatiyaṃ)။

51. Tassa pūraṇekādasādito vā.

၅၁. "၎င်း၏ ပြည့်ကြောင်း (ပူရဏ)" ဟူသော အနက်၌ ဧကာဒသအစရှိသော ပုဒ်တို့မှ (ပစ္စည်းသည်) အချို့ ဝိကပ်အားဖြင့် သက်၏။

Chaṭṭhiyanthāyekādasādikāya saṅkhyāya ḍo hoti (tassa) pūraṇatthe vibhāsā, sā saṅkhyā pūrīyate yena taṃ pūraṇaṃ, ekādasannaṃ pūraṇo ekādaso. Ekādasamo, vīso, vīsatimo, tiṃso, tiṃsatimo, cattālīso, paññāso.

(ပြည့်ကြောင်းအနက်၌) ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ဧကာဒသအစရှိသော သင်္ချာပုဒ်နောက်မှ ဍပစ္စည်းသည် ဝိဘာသာ (အလိုအလျောက်) ဖြစ်၏။ ထိုသင်္ချာသည် အကြင်အရာဖြင့် ပြည့်စုံအပ်၏၊ ထိုအရာသည် ပူရဏ (ပြည့်ကြောင်း) မည်၏။ ဆယ့်တစ်တို့၏ ပြည့်ကြောင်းဖြစ်သော တရားသည် ‘ဧကာဒသော’ (သို့မဟုတ်) ‘ဧကာဒသမော’ (ဆယ့်တစ်မြောက်)။ ‘ဝီသော’၊ ‘ဝီသတိမော’ (အနှစ်နှစ်ဆယ်မြောက်)။ ‘တိံသော’၊ ‘တိံသတိမော’ (အသုံးဆယ်မြောက်)။ ‘စတ္တာလီသော’ (အလေးဆယ်မြောက်)။ ‘ပညာသော’ (အငါးဆယ်မြောက်)။

52. Ma pañcādikatihi.

၅၂. ငါးအစရှိသော သင်္ချာနှင့် ကတိသဒ္ဒါတို့နောက်မှ မပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Chaṭṭhiyantāya pañcādikāya saṅkhyāya katismā ca mo hoti (tassa) pūraṇatthe, pañcamo, sattamo, aṭṭhamo, katimo, katimī.

ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ငါးအစရှိသော သင်္ချာပုဒ်နှင့် ကတိသဒ္ဒါနောက်မှ ပူရဏအနက်၌ မပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ပဉ္စမော (ငါးခုမြောက်)၊ သတ္တမော (ခုနစ်ခုမြောက်)၊ အဋ္ဌမော (ရှစ်ခုမြောက်)၊ ကတိမော၊ ကတိမီ (ဘယ်နှစ်ခုမြောက်)။

53. Satādīnamica. Satādikāya saṅkhyāya chaṭṭhiyantāya (tassa) pūraṇatthe mohoti satādīnamicāntādeso, satimo, sahassimo.

၅၃. ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော သတအစရှိသော သင်္ချာပုဒ်နောက်မှ ပူရဏအနက်၌ မပစ္စည်းဖြစ်၍ သတအစရှိသော သဒ္ဒါတို့၏ အဆုံးအက္ခရာကို ‘အိ’ အာဒေသပြု၏။ သတိမော (တစ်ရာမြောက်)၊ သဟဿိမော (တစ်ထောင်မြောက်)။

54. Chā ṭṭhaṭṭhamā.

၅၄. ဆသဒ္ဒါနောက်မှ ဋ္ဌနှင့် ဋ္ဌမပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Chasaddā ṭṭhaṭṭhamā honti tassa pūraṇatthe, chaṭṭho, chaṭṭhamo, itthiyaṃ chaṭṭhī, chaṭṭhamī, kathaṃ ‘dutiyaṃ catuttha’nti? ‘‘Dutiyassa, catuttha tatiyāna’’nti nipātanā.

ဆသဒ္ဒါနောက်မှ ပူရဏအနက်၌ ဋ္ဌနှင့် ဋ္ဌမပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဆဋ္ဌော၊ ဆဋ္ဌမော (ခြောက်ခုမြောက်)။ ဣတ္ထိလိင်၌ ‘ဆဋ္ဌီ’၊ ‘ဆဋ္ဌမီ’။ ‘ဒုတိယံ’၊ ‘စတုတ္ထံ’ ဟူသော ပုဒ်တို့သည် မည်သို့ ပြီးသနည်း။ “ဒုတိယဿ၊ စတုတ္ထ တတိယာနံ” ဟူသော သုတ်ဖြင့် နိပါတန (အထူးပြီးစေအပ်သောနည်း) အားဖြင့် ပြီး၏။

55. Ekā kākyasahāye.

၅၅. အဖော်မရှိခြင်း (တစ်ဦးတည်းဖြစ်ခြင်း) အနက်၌ ဧကသဒ္ဒါနောက်မှ ကပစ္စည်းနှင့် အာကိပစ္စည်းတို့ ဝိဘာသာ ဖြစ်ကုန်၏။

Ekasmā [Pg.158] asahāyatthe kaākī honti vā, ekako, ekākī, eko.

ဧကသဒ္ဒါနောက်မှ အဖော်မရှိခြင်း (တစ်ဦးတည်းဖြစ်ခြင်း) အနက်၌ ကပစ္စည်းနှင့် အာကီပစ္စည်းတို့ ဝိဘာသာ ဖြစ်ကုန်၏။ ဧကကော၊ ဧကာကီ၊ ဧကော (တစ်ဦးတည်းသောသူ)။

56. Vacchādīhi tanutte taro.

၅၆. ဝစ္ဆအစရှိသော သဒ္ဒါတို့နောက်မှ ကိုယ်ပိုင်သဘာဝ၏ ယုတ်လျော့ခြင်း (သို့မဟုတ်) သေးငယ်ခြင်းအနက်ကို သိစေအပ်သည်ရှိသော် တရပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Vacchādīnaṃ sabhāvassa tanutte gamyamāne taro hoti, susuttassa tanutte vacchataro, itthiyaṃ vacchatarī, yobbanassa tanutte okkhataro, assabhāvassa tanutte assataro, sāmatthiyassa tanutte usabhataro.

ဝစ္ဆအစရှိသော သဒ္ဒါတို့၏ ကိုယ်ပိုင်သဘာဝ၏ ယုတ်လျော့ခြင်းအနက်ကို သိစေအပ်သည်ရှိသော် တရပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ငယ်ရွယ်နုပျိုခြင်း (နို့စို့အရွယ်လွန်ခြင်း) အနက်၌ ‘ဝစ္ဆတရော’ (နွားငယ်)။ ဣတ္ထိလိင်၌ ‘ဝစ္ဆတရီ’။ နွားတို့၏ ပျိုရွယ်ခြင်း ယုတ်လျော့သောအရွယ်၌ ‘ဥက္ခတရော’။ မြင်း၏ သဘာဝထက် ယုတ်လျော့သောသဘာဝ၌ ‘အဿတရော’ (လားမြည်း)။ စွမ်းရည်သတ္တိ ယုတ်လျော့ခြင်းအနက်၌ ‘ဥသဘတရော’။

57. Kimhā niddhāraṇe ratara ratamā. Kiṃsaddā niddhāraṇe ratara ratamā honti, kataro bhavataṃ devadatto, kataro bhavataṃ kaṭho, katamo bhavataṃ devadatto, katamo bhavataṃ kaṭho, bhāradvājānaṃ katamosi brahme.

၅၇. ကိံသဒ္ဒါနောက်မှ အများထဲမှ ရွေးထုတ်ခြင်း (နိဒ္ဓါရဏ) အနက်၌ ရတရနှင့် ရတမပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ အရှင်တို့အနက် ဘယ်သူသည် ဒေဝဒတ်ဖြစ်သနည်း ဟူသောအနက်၌ ‘ကတရော ဘဝတံ ဒေဝဒတ္တော’၊ ‘ကတရော ဘဝတံ ကဌော’၊ ‘ကတမော ဘဝတံ ဒေဝဒတ္တော’၊ ‘ကတမော ဘဝတံ ကဌော’၊ “အို ဗြာဟ္မဏ... ဘာရဒွါဇဂိုဏ်းဝင်တို့တွင် အသင်သည် ဘယ်သူဖြစ်သနည်း” ဟူသောအနက်၌ ‘ဘာရဒွါဇာနံ ကတမောသိ ဗြဟ္မေ’။

58. Tena datte liyā.

၅၈. ‘ထိုသူသည် ပေးအပ်သော’ ဟူသော အနက်ကို ဟောအပ်သည်ရှိသော် တတိယောဝိဘတ်အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါနောက်မှ လပစ္စည်းနှင့် ဣယပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Tatiyantā datte-bhidheyye laiyā honti, devena datto devalo, deviyo, brahmalo, brahmiyo, sivā sīvalo, sīviyo, sissa dīgho.

တတိယောဝိဘတ်အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါနောက်မှ ‘ပေးအပ်သော’ ဟူသော အနက်၌ လပစ္စည်းနှင့် ဣယပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ နတ်မင်းသည် ပေးအပ်သောသူဟူသောအနက်၌ ‘ဒေဝလော’၊ ‘ဒေဝိယော’။ ဗြဟ္မာသည် ပေးအပ်သောသူဟူသောအနက်၌ ‘ဗြဟ္မလော’၊ ‘ဗြဟ္မိယော’။ သိဝသဒ္ဒါမှ ‘သီဝလော’၊ ‘သီဝိယော’ ဟုဖြစ်ရာ ‘သိဝ’၏ အစအက္ခရာ သရကို ဒီဃပြု၏။

59. Tassa bhāvakammesu ttatāttanaṇyaṇeyyaṇiyaṇiyā.

၅၉. ‘ထိုသူ၏အဖြစ် သို့မဟုတ် ထိုသူ၏အမှု’ ဟူသော အနက်၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါနောက်မှ တ္တ၊ တာ၊ တ္တန၊ ဏျ၊ ဏေယျ၊ ဏ၊ ဣယ၊ ဏိယပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Chaṭṭhiyantā bhāve kamme ca ttādayo honti bahulaṃ, na ca sabbe sabbato honti aññatra ttatāhi, bhavanti etasmā buddhisaddābhi bhāvo saddassa pavattinimittaṃ, nīlassa paṭassa bhāvo nīlattaṃ [Pg.159] nīlatābhi guṇo bhāvo, nīlassa guṇassa bhāvo nīlattaṃ nīlatābhi nīlaguṇajāti, gottaṃ gotāti gojāti, pācakattaṃ, daṇḍittaṃ, visāṇittaṃ, rājapurisattanti kriyādisambandhittaṃ, devadattattaṃ, candattaṃ, sūriyattanti tadavatthāvisesasāmaññaṃ, ākāsattaṃ, abhāvattanti upacaritabhedasāmaññaṃ. Ttana-puthujjanattanaṃ, vedanattanaṃ, jāyattanaṃ, jārattanaṃ. Ṇya-ālasyaṃ, brahmaññaṃ, cāpalyaṃ, nepuññaṃ, pesuññaṃ, rajjaṃ, ādhipaccaṃ, dāyajjaṃ, vesammaṃ ‘vesama’nti, keci, sakhyaṃ, vāṇijjaṃ. Ṇeyya-soceyyaṃ, ādhipateyyaṃ. Ṇagāravaṃ, pāṭavaṃ, ajjavaṃ, maddavaṃ. Iya-adhipatiyaṃ, paṇḍitiyaṃ, bahussutiyaṃ, naggiyaṃ, sūriyaṃ. Ṇiya-ālasiyaṃ, kāḷusiyaṃ, mandiyaṃdakkhiyaṃ, porohitiyaṃ, veyyattiyaṃ. Kathaṃ ‘rāmaṇīyaka’nti? Sakatthe kantā ṇena siddhaṃ. Kammaṃ kiriyā, tattha alasassa kammaṃ alasattaṃ’ alasatā, alasattanaṃ, ālasyaṃ, ālasiyaṃ vā, ‘‘sakatthe’ (4.122) ti sakatthepi, yathābhuccaṃ, kāruññaṃ, pattakallaṃ, ākāsānañcaṃ, kāyapāguññatā.

ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါတို့နောက်မှ ဘာဝ (အဖြစ်) အနက်နှင့် ကမ္မ (အမှု) အနက်တို့၌ တ္တအစရှိသော ပစ္စည်းတို့သည် ဗဟုလံ (အများအားဖြင့်) ဖြစ်ကုန်၏။ တ္တနှင့် တာပစ္စည်းတို့မှတစ်ပါး အလုံးစုံသော ပစ္စည်းတို့သည် အလုံးစုံသော သဒ္ဒါတို့နောက်မှ မဖြစ်ကုန်။ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းသည် စိတ်ဖြင့် သိအပ်သော သဒ္ဒါ၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းအကြောင်း (ပဝတ္တိနိမိတ္တ) သည် ဘာဝမည်၏။ ညိုသော အဝတ်၏အဖြစ်သည် ‘နီလတ္တံ’၊ ‘နီလတာ’ (ဤ၌ ဂုဏ်သည် ဘာဝမည်၏)။ ညိုသောဂုဏ်၏အဖြစ်သည် ‘နီလတ္တံ’၊ ‘နီလတာ’ (ဤ၌ ဂုဏ်၏အမျိုးအစားသည် ဘာဝမည်၏)။ นွား၏အဖြစ်သည် ‘ဂေါတ္တံ’၊ ‘ဂေါတာ’ (နွားအမျိုးအစား)။ ချက်တတ်သူ၏အဖြစ်သည် ‘ပါစကတ္တံ’။ တုတ်ရှိသူ၏အဖြစ်သည် ‘ဒဏ္ဍိတ္တံ’။ ဦးချိုရှိသူ၏အဖြစ်သည် ‘ဝိသာဏိတ္တံ’။ မင်းချင်း၏အဖြစ်သည် ‘ရာဇပုရိသတ္တံ’ (ဤသည်တို့ကား လုပ်ဆောင်ချက်နှင့် စပ်ဆိုင်သောအဖြစ်များတည်း)။ ဒေဝဒတ်၏အဖြစ်သည် ‘ဒေဝဒတ္တံ’။ လ၏အဖြစ်သည် ‘စန္ဒတ္တံ’။ နေ၏အဖြစ်သည် ‘သူရိယတ္တံ’ (ဤသည်တို့ကား အခြေအနေထူး၏ ယေဘုယျသဘာဝတည်း)။ ကောင်းကင်၏အဖြစ်သည် ‘အာကာသတ္တံ’။ မရှိခြင်း၏အဖြစ်သည် ‘အဘာဝတ္တံ’ (ဤသည်တို့ကား တင်စားထားသော ယေဘုယျသဘာဝတည်း)။ တ္တနပစ္စည်းဖြင့် - ပုထုဇ္ဇနတ္တနံ၊ ဝေဒနတ္တနံ၊ ဇာယတ္တနံ၊ ဇာရတ္တနံ။ ဏျပစ္စည်းဖြင့် - အာလသျံ၊ ဗြဟ္မညံ၊ စာပလျံ၊ နေပုညံ၊ ပေသုညံ၊ ရဇ္ဇံ၊ အာဓိပစ္စံ၊ ဒါယဇ္ဇံ၊ ဝေသာမံ (အချို့က ‘ဝေသမံ’ ဟုလည်း ဆိုကြ၏)၊ သချံ၊ ဝါဏိဇ္ဇံ။ ဏေယျပစ္စည်းဖြင့် - သောစေယျံ၊ အာဓိပတေယျံ။ ဏပစ္စည်းဖြင့် - ဂါရဝံ၊ ပါဋဝံ၊ အဇ္ဇဝံ၊ မဒ္ဒဝံ။ ဣယပစ္စည်းဖြင့် - အဓိပတိယံ၊ ပဏ္ဍိတိယံ၊ ဗဟုဿုတိယံ၊ နဂ္ဂိယံ၊ သူရိယံ။ ဏိယပစ္စည်းဖြင့် - အာလသိယံ၊ ကာဠုသိယံ၊ မန္ဒိယံ၊ ဒက္ခိယံ၊ ပေါရောဟိတိယံ၊ ဝေယျတ္တိယံ။ ‘ရာမဏီယကံ’ ဟူသော ပုဒ်သည် မည်သို့ ပြီးသနည်း။ သကတ္ထ (မိမိကိုယ်တိုင်၏အနက်) ၌ ကပစ္စည်းနောက်မှ ဏပစ္စည်းဖြင့် ပြီး၏။ ကမ္မသည် အမှုတည်း။ ထိုအမှု၌ ပျင်းရိသောသူ၏ အမှုသည် ‘အလသတ္တံ’၊ ‘အလသတာ’၊ ‘အလသတ္တနံ’၊ ‘အာလသျံ’ သို့မဟုတ် ‘အာလသိယံ’။ ‘သကတ္ထေ’ သုတ်ဖြင့် သကတ္ထအနက်၌လည်း ဖြစ်၏။ ယထာဘုစ္စံ၊ ကာရုညံ၊ ပတ္တကလ္လံ၊ အာကာသာနဉ္စံ၊ ကာယပါဂုညတာ (အစရှိသည်တို့တည်း)။

60. Bya vaddhadāsā vā.

၆၀. ဝဒ္ဓသဒ္ဒါနှင့် ဒါသသဒ္ဒါတို့နောက်မှ ဘာဝအနက်နှင့် ကမ္မအနက်တို့၌ ဗျပစ္စည်းသည် ဝိဘာသာ (အလိုအလျောက်) ဖြစ်၏။

Chaṭṭhiyantā vaddhā dāsā ca byo vā hoti bhāvakammesu, vaddhabyaṃ vaddhatā, dāsabyaṃ dāsatā, kathaṃ ‘vaddhava’nti? Ṇe vāgamo.

ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ဝဒ္ဓသဒ္ဒါနှင့် ဒါသသဒ္ဒါတို့နောက်မှ ဘာဝအနက်နှင့် ကမ္မအနက်တို့၌ ဗျပစ္စည်းသည် ဝိဘာသာ ဖြစ်၏။ ဝဒ္ဓဗျံ၊ ဝဒ္ဓတာ (ကြီးရင့်သူ၏အဖြစ်)။ ဒါသဗျံ၊ ဒါသတာ (ကျွန်၏အဖြစ်)။ ‘ဝဒ္ဓဝံ’ ဟူသော ပုဒ်သည် မည်သို့ ပြီးသနည်း။ ဏပစ္စည်း၌ ဝအက္ခရာ လာ (ဝါဂမ) သဖြင့် ပြီး၏။

61. Naṇa yuvā bo ca vassa.

၆၁. ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ယုဝသဒ္ဒါနောက်မှ ဘာဝအနက်နှင့် ကမ္မအနက်တို့၌ နဏပစ္စည်းသည် ဝိဘာသာဖြစ်၍ ထိုယုဝသဒ္ဒါ၏ ဝအက္ခရာကို ဗအက္ခရာ ပြု၏။

Chaṭṭhiyantā yuvasaddā bhāvakammesu naṇa vā hoti tassa bo ca, yobbanaṃ, vātveva? Yuvattaṃ, yuvatā.

ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ယုဝသဒ္ဒါနောက်မှ ဘာဝအနက်နှင့် ကမ္မအနက်တို့၌ နဏပစ္စည်းသည် ဝိဘာသာဖြစ်၍ ထိုယုဝသဒ္ဒါ၏ ဝအက္ခရာကို ဗအက္ခရာ ပြု၏။ ယောဗ္ဗနံ (ပျိုရွယ်သူ၏အဖြစ်)။ ဝိဘာသာ (ဝါ) ဟု ဆိုသောကြောင့် ကား အဘယ်နည်း။ ယုဝတ္တံ၊ ယုဝတာ။

62. Aṇvāditvimo.

၆၂. အဏုအစရှိသော ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါတို့နောက်မှ ဘာဝအနက်၌ ဣမပစ္စည်းသည် ဝိဘာသာ ဖြစ်၏။

Aṇuādīhi [Pg.160] chaṭṭhiyantehi bhāve vā imo hoti, aṇimā, laghimā, mahimā, (garimā), kasimā, vātveva? Aṇuttaṃ aṇutā.

အဏုအစရှိသော ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါတို့နောက်မှ ဘာဝအနက်၌ ဣမပစ္စည်းသည် ဝိဘာသာ ဖြစ်၏။ အဏိမာ (သေးငယ်သောအဖြစ်)၊ လဃိမာ (ပေါ့ပါးသောအဖြစ်)၊ မဟိမာ (ကြီးမြတ်သောအဖြစ်)၊ ဂရိမာ (လေးလံသောအဖြစ်)၊ ကသိမာ (ပိန်လှီသောအဖြစ်)။ ဝိဘာသာ (ဝါ) ဟု ဆိုသောကြောင့် ကား အဘယ်နည်း။ အဏုတ္တံ၊ အဏုတာ။

63. Bhāvā tena nibbatte.

၆၃. ဘာဝကို ဟောတတ်သော သဒ္ဒါနောက်မှ ‘ထိုအရာဖြင့် ပြီးအပ်သော သို့မဟုတ် ဖြစ်ပေါ်အပ်သော’ ဟူသော အနက်၌ ဣမပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Bhāvavācakā saddā tena nibbatte-bhidheyye imo hoti, pākena nibbatta pāṇimaṃ, sekimaṃ.

ဘာဝဝါစကသဒ္ဒါတို့နောက်မှ ‘ထိုအရာဖြင့် ပြီးအပ်သော သို့မဟုတ် ဖြစ်ပေါ်အပ်သော’ ဟူသော အနက်၌ ဣမပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ချက်ခြင်း (ပါက) ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်အပ်သော အရာသည် ‘ပါဏိမံ’။ သွန်းလောင်းခြင်း (သေက) ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်အပ်သော အရာသည် ‘သေကိမံ’။

64. Taratamissikiyiṭṭhātisaye.

၆၄. လွန်ကဲခြင်း (အတိသယ) အနက်၌ တရ၊ တမ၊ ဣဿိက၊ ဣယ၊ ဣဋ္ဌပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Atisaye vattamānato hontete paccayā, atisayena pāpo pāpataro, pāpatamo, pāpissiko, pāpiyo, pāpiṭṭho, itthiyaṃ pāpatarā. Atisayantāpi atisayappaccayo, atisayena pāpiṭṭho pāpiṭṭhataro.

လွန်ကဲခြင်းအနက်၌ ဖြစ်သော သဒ္ဒါတို့နောက်မှ ဤပစ္စည်းတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ အလွန်ယုတ်မာသောသူဟူသောအနက်၌ ‘ပါပတရော’၊ ‘ပါပတမော’၊ ‘ပါပိဿิကော’၊ ‘ပါပိယော’၊ ‘ပါပိဋ္ဌော’။ ဣတ္ထိလိင်၌ ‘ပါပတရာ’။ လွန်ကဲခြင်းအနက်ရှိသော ပုဒ်နောက်မှလည်း လွန်ကဲခြင်းအနက်၌ ပစ္စည်း ဖြစ်ပြန်၏၊ အလွန်အမင်း ယုတ်မာသောသူဟူသောအနက်၌ ‘ပါပိဋ္ဌတရော’။

65. Tannissite llo.

၆၅. ဒုတိယောဝိဘတ်အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါနောက်မှ မှီရာအနက် (နိဿိတအနက်) ၌ လ္လပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Dutiyantā llappaccayo hoti nissitatthe, vedaṃ nissitaṃ vedallaṃ, duṭṭhu nissitaṃ duṭṭhullaṃ. Ille-saṅkhārillaṃ.

ဒုတိယောဝိဘတ်အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါနောက်မှ မှီရာအနက်၌ လ္လပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဝေဒကို မှီသောအရာသည် ‘ဝေဒလ္လံ’။ မကောင်းသဖြင့် မှီသောအရာသည် ‘ဒုဋ္ဌုလ္လံ’။ ဣလ္လပစ္စည်းဖြင့် - ‘သင်္ခါရိလ္လံ’။

66. Tassa vikārāvayavesu ṇa ṇika ṇeyyamayā.

၆၆. ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော နာမ်သဒ္ဒါနောက်မှ ဝိကာရ (ပြောင်းလဲခြင်း) အနက်နှင့် အဝယဝ (အစိတ်အပိုင်း) အနက်တို့၌ ဏ၊ ဏိက၊ ဏေယျ၊ မယပစ္စည်းတို့သည် ဗဟုလံ ဖြစ်ကုန်၏။

Pakatiyā uttaramavatthantaraṃ vikāro, chaṭṭhiyantā nāmasmā vikāre-vayave ca ṇādayo honti bahulaṃ, ṇa-āyasaṃ bandhanaṃ, odumbaraṃ, paṇṇaṃ, odumbaraṃ bhasmaṃ, kāpotaṃ maṃsaṃ, kāpotaṃ satthi. Ṇika-kappāsikaṃ vatthaṃ. Ṇeyya-eṇeyyaṃ maṃsaṃ, eṇeyyaṃ satthi[Pg.161]. Koseyyaṃ vatthaṃ. Maya-tiṇamayaṃ, dārumayaṃ, naḷamayaṃ, mattikāmayaṃ. ‘‘Aññasmi’’nti (4.121) gunnaṃ karīsepi mayo, gomayaṃ.

မူလသဘာဝ၏ အခြားတစ်ပါးသော အသွင်အပြင်သို့ ပြောင်းလဲခြင်းသည် ဝိကာရ မည်၏။ ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော နာမ်သဒ္ဒါနောက်မှ ဝိကာရအနက်နှင့် အဝယဝအနက်တို့၌ ဏအစရှိသော ပစ္စည်းတို့သည် ဗဟုလံ ဖြစ်ကုန်၏။ ဏပစ္စည်းဖြင့် - သံဖြင့်ပြီးသော အနှောင်အဖွဲ့သည် ‘အာယသံ ဗန္ဓနံ’၊ ရေသဖန်းသီး၏ အရွက်သည် ‘ဩဒုမ္ဗရံ ပဏ္ဏံ’၊ ရေသဖန်းသား ပြာသည် ‘ဩဒုမ္ဗရံ ဘသ္မံ’၊ ခိုသားသည် ‘ကာပေါတံ မံသံ’၊ ခို၏ ပေါင်သည် ‘ကာပေါတံ သတ္ထိ’။ ဏိကပစ္စည်းဖြင့် - ဝါဂွမ်းဖြင့်ပြီးသော အဝတ်သည် ‘ကပ္ပါသိကံ ဝတ္ထံ’။ ဏေယျပစ္စည်းဖြင့် - သမင်သားသည် ‘ဧဏေယျံ မံသံ’၊ သမင်၏ ပေါင်သည် ‘ဧဏေယျံ သတ္ထိ’၊ ပိုးအိမ်ဖြင့်ပြီးသော အဝတ်သည် ‘ကောသေယျံ ဝတ္ထံ’။ မယပစ္စည်းဖြင့် - မြက်ဖြင့်ပြီးသော ‘တိဏမယံ’၊ သစ်သားဖြင့်ပြီးသော ‘ဒါရုမယံ’၊ ကျူဖြင့်ပြီးသော ‘နဠမယံ’၊ မြေညက်ဖြင့်ပြီးသော ‘မတ္တိကာမယံ’။ “အညသ္မိံ” ဟူသော သုတ်ဖြင့် နွား၏ ကျင်ကြီး၌လည်း မယပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ‘ဂေါမယံ’ (နွားချေး)။

67. Jatuto saṇa vā.

၆၇. ဇတု (ချိပ်) သဒ္ဒါနောက်မှ ဝိကာရနှင့် အဝယဝအနက်တို့၌ သဏပစ္စည်းသည် ဝိဘာသာ ဖြစ်၏။

Chaṭṭhiyantā nāmasmā jatuto vikārāvayavesu saṇa vā hoti. Jatuno vikāro jātusaṃ jatumayaṃ. ‘‘Lopo’’ti (4.123) bahulaṃ paccayalopopi phalapupphamūlesu vikārāvayavesu, piyālassa phalāni piyālāni, mallikāya pupphāni mallikā, usirassa mūlaṃ usīraṃ, taṃ saddena vā tadabhidhānaṃ.

ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ဇတုသဒ္ဒါနောက်မှ ဝိကာရနှင့် အဝယဝအနက်တို့၌ သဏပစ္စည်းသည် ဝိဘာသာ ဖြစ်၏။ ချိပ်၏ ဝိကာရသည် ‘ဇာတုသံ’ (သို့မဟုတ်) ‘ဇတုမယံ’။ “လောပေါ” ဟူသော သုတ်ဖြင့် အသီး၊ အပွင့်၊ အမြစ်ဟူသော ဝိကာရ၊ အဝယဝအနက်တို့၌ ပစ္စည်းကို ဗဟုလံ ချေ (လောပ) ရ၏။ ပိယာလပင်၏ အသီးတို့သည် ‘ပိယာလာနိ’၊ စံပယ်ပန်းတို့သည် ‘မလ္လိကာ’၊ ဖက်သက်မြစ်သည် ‘ဥသီရံ’။ ထိုသဒ္ဒါဖြင့်ပင် ထိုပစ္စည်းကို ဟောခြင်းဖြစ်၏။

68. Samūhe kaṇa ṇa ṇikā.

၆၈. ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါတို့နောက်မှ အပေါင်း (သမူဟ) အနက်၌ ကဏ၊ ဏ၊ ဏိကပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Chaṭṭhiyantā samūhe kaṇa ṇa ṇikā honti gottappaccayantā. Kaṇa-rājaññakaṃ, mānussakaṃ, ukkhādīhi-okkhakaṃ, oṭṭhakaṃ, orabbhakaṃ, rājakaṃ, rājaputtakaṃ, hatthikaṃ, dhenukaṃ. Ṇa-kākaṃ, bhikkhaṃ. Acittā ṇika-āpūpikaṃ, saṃkulikaṃ.

ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ဂေါတြပစ္စည်းအဆုံးရှိသော သဒ္ဒါတို့နောက်မှ အပေါင်းအနက်၌ ကဏ၊ ဏ၊ ဏိကပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ကဏပစ္စည်းဖြင့် - မင်းတို့၏အပေါင်းသည် ‘ရာဇညကံ’၊ လူတို့၏အပေါင်းသည် ‘မာနုဿကံ’။ ဥက္ခအစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ - ‘ဥက္ခကံ’ (နွားတို့၏အပေါင်း)၊ ‘ဩဋ္ဌကံ’ (ကုလားအုတ်တို့၏အပေါင်း)၊ ‘ဩရဗ္ဘကံ’ (သိုးတို့၏အပေါင်း)၊ ‘ရာဇကံ’ (မင်းတို့၏အပေါင်း)၊ ‘ရာဇပုတ္တကံ’ (မင်းသားတို့၏အပေါင်း)၊ ‘ဟတ္ถี่ကံ’ (ဆင်တို့၏အပေါင်း)၊ ‘ဓေနုကံ’ (နွားမတို့၏အပေါင်း)။ ဏပစ္စည်းဖြင့် - ကျီးတို့၏အပေါင်းသည် ‘ကာကံ’၊ ဖုန်းပေးတောင်းခံသူတို့၏အပေါင်းသည် ‘ဘိက္ခံ’။ သက်မဲ့ (အစိတ္တက) သဒ္ဒါတို့နောက်မှ ဏိကပစ္စည်းဖြင့် - မုန့်စုသည် ‘အာပူပိကံ’၊ ‘သံကုလိကံ’။

69. Janādīhi tā.

၆၉. ဇနအစရှိသော ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါတို့နောက်မှ အပေါင်းအနက်၌ တာပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Janādīhi chaṭṭhiyantehi samūhe tā hoti. Janatā, gajatā, bandhutā, gāmatā, sahāyatā, nāgaratā. Tāntā sabhāvato itthiliṅgā, ‘madanīya’nti karaṇe-dhikaraṇe vā anīyena siddhaṃ. ‘Dhūmāyitatta’nti ktāntā nāmadhātuto ktena siddhaṃ.

ဇနအစရှိသော ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါတို့နောက်မှ အပေါင်းအနက်၌ တာပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဇနတာ (လူအပေါင်း)၊ ဂဇတာ (ဆင်အပေါင်း)၊ ဗန္ဓုတာ (ဆွေမျိုးအပေါင်း)၊ ဂါမတာ (ရွာအပေါင်း)၊ သဟာယတာ (အဆွေခင်ပွန်းအပေါင်း)၊ နာဂရတာ (မြို့သူမြို့သားအပေါင်း)။ တာပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့သည် ပင်ကိုယ်သဘာဝအားဖြင့် ဣတ္ထိလိင် ဖြစ်ကုန်၏။ ‘မဒနီယံ’ ဟူသော ပုဒ်သည် ကရဏအနက် သို့မဟုတ် အဓိကရဏအနက်၌ အနီယပစ္စည်းဖြင့် ပြီး၏။ ‘ဓူမာယိတတ္တံ’ ဟူသော ပုဒ်သည် နာမဓာတ်မှ တပစ္စည်း (က္တပစ္စည်း) ဆုံးသော ပုဒ်၌ တ္တပစ္စည်းဖြင့် ပြီး၏။

70. Iyo hite.

၇၀. စတုတ္ထီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါနောက်မှ အကျိုးစီးပွားဖြစ်ခြင်း (ဟိတ) အနက်၌ ဣယပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Chaṭṭhiyantā hite iyo hoti. Upādāniyaṃ, aññatrāpi samānodare sayito sodariyo.

ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်မှ ‘အကျိုးရှိသည်/ထိုက်သည်’ (ဟိတ) ဟူသော အနက်၌ ‘အိယ’ (iyo) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဥပမာ- ဥပါဒါနိယံ (ဥပါဒါန်၏ အကျိုးရှိသောတရား)။ အခြားအရာ၌လည်း (ဤပစ္စည်း ဖြစ်၏၊) တစ်ခုတည်းသော ဝမ်းတိုက်၌ အတူအိပ်ဖော်ဖြစ်သောသူသည် သောဒရိယ (ညီအစ်ကိုရင်း) မည်၏။

71. Cakkhvādito sso.

၇၁. စက္ခုအစရှိသော ပုဒ်တို့မှ ‘ဿ’ (sso) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Chaṭṭhiyantehi [Pg.162] cakkhuādīhi hite sso hoti, cakkhussaṃ, āyussaṃ.

ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော စက္ခုအစရှိသော ပုဒ်တို့မှ ‘အကျိုးရှိသည်’ (ဟိတ) ဟူသော အနက်၌ ‘ဿ’ (sso) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဥပမာ- စက္ခုဿံ (မျက်စိအား အကျိုးရှိသောတရား)၊ အာယုဿံ (အသက်အား အကျိုးရှိသောတရား)။

72. Ṇyo tattha sādhu.

၇၂. ‘ထိုအရပ်၌ ကောင်း၏/တော်၏’ (တတ္ထ သာဓု) ဟူသော အနက်၌ ‘ဏျ’ (ṇyo) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Sattamyantā tattha sādhūti asmiṃ atthe ṇyo hoti. Sabbho, pārisajjo. Sādhūti kusalo yoggo hito vā. Aññatrāpi rathaṃ vahatīti racchā.

သတ္တမီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်မှ ‘ထိုအရပ်၌ ကောင်း၏/တော်၏’ (တတ္ထ သာဓု) ဟူသော ဤအနက်၌ ‘ဏျ’ (ṇyo) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဥပမာ- သဗ္ဘော (သဘင်၌ တော်သောသူ)၊ ပါရိသဇ္ဇော (ပရိသတ်၌ တော်သောသူ)။ ‘သာဓု’ ဟူသည်မှာ လိမ္မာကျွမ်းကျင်ခြင်း (ကုသလ)၊ သင့်လျော်ခြင်း (ယုဂ္ဂ) သို့မဟုတ် အကျိုးရှိခြင်း (ဟိတ) ဟူလို။ အခြားအရာ၌လည်း (ဤပစ္စည်း ဖြစ်၏၊) ရထားကို ဆွဲဆောင်တတ်သောကြောင့် ရစ္ဆာ (ရထားလမ်း သို့မဟုတ် ရထားဆွဲသော နွား/မြင်း) ဟု ဆိုအပ်၏။

73. Kammā niya ññā.

၇၃. ကမ္မသဒ္ဒါမှ ‘နိယ’ (niya) နှင့် ‘ည’ (ññā) ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Sattamyantā kammasaddā tattha sādhūbhi asmiṃ atthe niya ññā honti. Kamme sādhu kammaniyaṃ, kammaññaṃ.

သတ္တမီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ကမ္မသဒ္ဒါမှ ‘ထိုအမှု၌ တော်၏’ (တတ္ထ သာဓု) ဟူသော ဤအနက်၌ ‘နိယ’ နှင့် ‘ည’ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ အမှု၌ တော်သည်ဖြစ်၍ ကမ္မနိယံ သို့မဟုတ် ကမ္မညံ (အမှု၌ သင့်လျော်သော၊ အလုပ်လုပ်ရန် သင့်တော်သော)။

74. Kathāditviko.

၇၄. ကထာအစရှိသော ပုဒ်တို့မှ ‘ဣက’ (iko) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Kathādīhi sattamyantehi tattha sādhūti asmiṃ atthe iko hoti. Kathiko, dhammakathiko, saṅgāmiko pavāsiko, upavāsiko.

သတ္တမီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ကထာအစရှိသော ပုဒ်တို့မှ ‘ထိုအရာ၌ ကောင်းစွာတတ်မြောက်သူ/တော်သူ’ (တတ္ထ သာဓု) ဟူသော ဤအနက်၌ ‘ဣက’ (iko) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဥပမာ- ကထိကော (စကားပြောကောင်းသူ)၊ ဓမ္မကထိကော (တရားဟောကောင်းသူ)၊ သင်္ဂါမိကော (စစ်ထိုးကောင်းသူ)၊ ပဝါသိကော (အဝေး၌ နေလေ့ရှိသူ)၊ ဥပဝါသိကော (ဥပုသ်စောင့်လေ့ရှိသူ)။

75. Pathādīhi ṇeyyo.

၇၅. ပထအစရှိသော ပုဒ်တို့မှ ‘ဏေယျ’ (ṇeyyo) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Pathādīhi sattamyantehi tattha sādhūti asmiṃ atthe ṇe-yyo hoti, pātheyyaṃ sāpateyyaṃ (ātitheyyaṃ).

သတ္တမီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပထအစရှိသော ပုဒ်တို့မှ ‘ထိုအရာ၌ ကောင်း၏/သင့်၏’ (တတ္ထ သာဓု) ဟူသော ဤအနက်၌ ‘ဏေယျ’ (ṇeyyo) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဥပမာ- ပါထေယျံ (ခရီးလမ်း၌ အသုံးဝင်သော ရိက္ခာ)၊ သာပတေယျံ (မိမိပိုင်ဆိုင်ရာ၌ အသုံးဝင်သော ဥစ္စာ)၊ အာတိထေယျံ (ဧည့်သည်တို့အား ပြုအပ်သော ဧည့်ဝတ်ပြုခြင်း)။

76. Dakkhiṇāyārahe.

၇၆. ဒက္ခိဏသဒ္ဒါမှ ‘ထိုက်တန်သည်’ (အရဟ) ဟူသော အနက်၌ ‘ဏေယျ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Dakkhiṇāsaddato arahatthe ṇeyyo hoti, dakkhiṇaṃ arahatīti dakkhiṇeyyo.

ဒက္ခိဏသဒ္ဒါမှ ‘ထိုက်တန်သည်’ (အရဟ) ဟူသော အနက်၌ ‘ဏေယျ’ (ṇeyyo) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ အလှူဝတ္ထုကို ခံယူထိုက်သောကြောင့် ဒက္ခိဏေယျော (အလှူခံထိုက်သောသူ) မည်၏။

77. Rāyo tumantā.

၇၇. တုမန္တ (တုံပစ္စည်းအဆုံးရှိသော) ပုဒ်မှ ‘ထိုက်တန်သည်’ (အရဟ) ဟူသော အနက်၌ ‘ရာယ’ (rāyo) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Tumantato [Pg.163] arahatthe rāyo hoti. Ghātetāyaṃ vā ghātetuṃ, jāpetāyaṃ vā jāpetuṃ, pabbājetāyaṃ vā pabbājetuṃ.

တုံပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်မှ ‘ထိုက်တန်သည်’ (အရဟ) ဟူသော အနက်၌ ‘ရာယ’ (rāyo) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဥပမာ- သတ်ခြင်းငှာ ထိုက်သောကြောင့် သတ်အပ်သည် သို့မဟုတ် သတ်ရန် (ဃာတေတာယံ သို့မဟုတ် ဃာတေတုံ)၊ အရှုံးပေးစေခြင်းငှာ ထိုက်သောကြောင့် (ဇာပေတာယံ သို့မဟုတ် ဇာပေတုံ)၊ နှင်ထုတ်ခြင်းငှာ ထိုက်သောကြောင့် (ပဗ္ဗာဇေတာယံ သို့မဟုတ် ပဗ္ဗာဇေတုံ)။

78. Tametthassatthīti mantu.

၇၈. ‘ထိုတရားသည် ဤအရပ်၌ ရှိ၏ သို့မဟုတ် ဤသူအား ရှိ၏’ (တံ ဧတ္ထ အဿ အတ္ထိ) ဟူသော အနက်၌ ‘မန္တု’ (mantu) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Paṭhamantā ettha assa atthīti etesvatthesu mantu hoti. Gāvo ettha dese, assa vā purisassa santīti gomā. Atthīti vattamānakālopādānato bhūtāhi bhavissantīhi vā gohi na gomā. Kathaṃ ‘gomā āsi, gomā bhavissatī’ti? Tadāpi vattamānāhiyeva gohi gomā, āsi bhavissatīti padantarā kālantaraṃ, itikaraṇato visayaniyamo –

ပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်မှ ‘ဤအရပ်၌ ရှိ၏၊ သို့မဟုတ် ဤသူအား ရှိ၏’ ဟူသော ဤအနက်တို့၌ ‘မန္တု’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ နွားတို့သည် ဤအရပ်၌ ရှိကုန်၏ သို့မဟုတ် ဤယောက်ျားအား ရှိကုန်၏ဟု ဂေါမာ (နွားရှင်)။ ‘အတ္ထိ’ (ရှိ၏) ဟု ပစ္စုပ္ပန်ကာလကို ယူခြင်းကြောင့် အတိတ်၌ ဖြစ်ကုန်သော သို့မဟုတ် အနာဂတ်၌ ဖြစ်လတ္တံ့သော နွားတို့ဖြင့် ဂေါမာ မဖြစ်နိုင်။ ‘ဂေါမာ အာသိ’ (နွားရှင် ဖြစ်ခဲ့ဖူး၏)၊ ‘ဂေါမာ ဘဝိဿတိ’ (နွားရှင် ဖြစ်လတ္တံ့) ဟူ၍ အဘယ်သို့ သုံးသနည်း? ထိုအခါ၌လည်း ပစ္စုပ္ပန်၌ ရှိသော နွားတို့ကြောင့်သာ ဂေါမာ ဖြစ်၏၊ ‘အာသိ’ ‘ဘဝိဿတိ’ ဟူသော အခြားပုဒ်တို့ကြောင့် အခြားသော ကာလသို့ ညွှန်းခြင်း ဖြစ်၏၊ ‘ဤတိ’ သဒ္ဒါကြောင့် အနက်နယ်ပယ်၏ အတိုင်းအတာကို သတ်မှတ်ခြင်း ဖြစ်၏—

Pahūte ca pasaṃsāyaṃ, nindāyañcātisāyane;

Niccayoge ca saṃsagge, hontime mantuādayo.

များပြားခြင်း (ဗဟုတ)၊ ချီးမွမ်းခြင်း (ပသံသာ)၊ ကဲ့ရဲ့ခြင်း (နိန္ဒာ)၊ လွန်ကဲခြင်း (အတိသာယန)၊ အမြဲစပ်ယှဉ်ခြင်း (နိစ္စယောဂ) နှင့် ရောနှောခြင်း (သံသဂ္ဂ) ဟူသော အနက်တို့၌ ဤ မန္တု အစရှိသော ပစ္စည်းတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။

Go assoti jātisaddānaṃ dabbābhidhānasāmatthiyā mantvādayo na honti, tathā guṇasaddānaṃ ‘seto paṭo’ti, yesantu guṇasaddānaṃ dabbābhidhānasāmatthiyaṃ natthi, tehi honteva ‘buddhimā, rūpavā, rasavā, gandhavā, phassavā, saddavā, rasī, rasiko, rūpī, rūpiko, gandhī, gandhiko’ti.

‘နွား၊ မြင်း’ ဟူသော ဇာတိသဒ္ဒါတို့သည် ဒြပ်ကို ကိုယ်တိုင်ဟောနိုင်စွမ်း ရှိသောကြောင့် မန္တုအစရှိသော ပစ္စည်းတို့ မဖြစ်ကုန်။ ထို့အတူ ‘ဖြူသော ပုဆိုး’ (သေတော ပဋော) ဟူသော အရောင်ပြဂုဏ်သဒ္ဒါတို့၌လည်း မဖြစ်ကုန်။ သို့သော် ဒြပ်ကို ကိုယ်တိုင်ဟောနိုင်စွမ်းမရှိသော ဂုဏ်သဒ္ဒါတို့မှမူ ‘ဗုဒ္ဓိမာ (ဉာဏ်ရှိသူ)၊ ရူပဝါ (အဆင်းရှိသူ)၊ ရသဝါ၊ ဂန္ဓဝါ၊ ဖဿဝါ၊ သဒ္ဒဝါ၊ ရသီ၊ ရသိကော၊ ရူပီ၊ ရူပိကော၊ ဂန္ဓီ၊ ဂန္ဓိကော’ ဟု (မန္တု အစရှိသော ပစ္စည်းတို့) မလွဲမသွေ ဖြစ်ကုန်၏။

79. Vantvāvaṇṇā.

၇၉. အဝဏ္ဏ (အ၊ အာ) အဆုံးရှိသော ပုဒ်မှ ‘ဝန္တု’ (vantu) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Paṭhamantato avaṇṇantā mantvātthe vantu hoti. Sīlavā, paññavā, avaṇṇāti kiṃ? Satimā bandhumā.

ပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ‘အ၊ အာ’ (အဝဏ္ဏ) အဆုံးရှိသော ပုဒ်မှ ‘မန္တု’ ပစ္စည်း၏ အနက်၌ ‘ဝန္တု’ (vantu) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဥပမာ- သီလဝါ (သီလရှိသူ)၊ ပညာဝါ (ပညာရှိသူ)။ ‘အဝဏ္ဏ’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? သတိမာ (သတိရှိသူ)၊ ဗန္ဓုမာ (ဆွေမျိုးရှိသူ) တို့၌ မဖြစ်စေရန် ဖြစ်၏။

80. Daṇḍāditvikaī vā.

၈၀. ဒဏ္ဍအစရှိသော ပုဒ်တို့မှ မန္တုပစ္စည်း၏ အနက်၌ ‘ဤက’ (ika) နှင့် ‘ဤ’ (ī) ပစ္စည်းတို့သည် အချို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Daṇḍādīhi [Pg.164] ika ī honti vā mantvātthe. Bahulaṃ vidhānā kutoci dve honti, kutocekamekaṃva daṇḍiko daṇḍī daṇḍavā, gandhiko gandhī gandhavā, rūpiko rūpī rūpavā. (28) ‘‘Uttamīṇeva dhanā iko’’, dhaniko, dhanī dhanavā añño. (29) ‘‘Asannihite atthā’’, atthiko atthī, aññatra atthavā. (30) ‘‘Tadantā ca’’, puññatthiko, puññatthī, (31) ‘‘vaṇṇantā īyeva’’ brahmavaṇṇī, devavaṇṇī, (32) ‘‘hatthadantehi jātiyaṃ’’, hatthī, dantī, aññatra hatthavā dantavā. (33) ‘‘Vaṇṇato brahmacārimhi’’, vaṇṇī brahmacārī, vaṇṇavā añño. (34) ‘‘Pokkharādito dese’’, pokkharaṇī, uppalinī, kumudinī, bhisinī, muḷālinī, sālukinī, kvacādesepi padumipi paduminī paṇṇaṃ. Aññatra pokkharavā hatthī, (35) ‘‘nāvāyiko’’, nāviko. (36) ‘‘Sukhadukkhā ī’’, sukhī, dukkhī. (37) ‘‘Sikhādīhi vā’’, sikhī, sikhāvā, mālī, mālāvā, sīlī, sīlavā, balī, balavā. (38) ‘‘Balā bāhūrupubbā ca’’, bāhubalī, ūrubalī.

ဒဏ္ဍအစရှိသော ပုဒ်တို့မှ မန္တုပစ္စည်း၏ အနက်၌ ‘ဤက’၊ ‘ဤ’ ပစ္စည်းတို့သည် အချို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ‘ဗဟုလံ’ (အမျိုးမျိုးသော နည်းဥပဒေ) ကို ပြုခြင်းကြောင့် အချို့သော ပုဒ်မှ ပစ္စည်းနှစ်ခု ဖြစ်၏၊ အချို့မှ တစ်ခုစီသာ ဖြစ်၏။ ဥပမာ- ဒဏ္ဍိကော၊ ဒဏ္ဍီ၊ ဒဏ္ဍဝါ (တုတ်ရှိသူ)၊ ဂန္ဓိကော၊ ဂန္ဓီ၊ ဂန္ဓဝါ (ရနံ့ရှိသူ)၊ ရူပိကော၊ ရူပီ၊ ရူပဝါ (အဆင်းရှိသူ)။ (၂၈) ငွေချေးသူ (ဥတ္တမဏ္ဏ) ဟူသော အနက်၌ ဓနသဒ္ဒါမှ ‘ဤက’ ပစ္စည်း ဖြစ်၍ ‘ဓနိကော’ (မြွေးရှင်) ဟု ဖြစ်၏၊ အခြားအရပ်၌မူ ဓနီ၊ ဓနဝါ (သူဌေး) ဖြစ်၏။ (၂၉) ‘မနီးမဝေး၌ ရှိသော အကျိုးစီးပွား’ ဟူသော အနက်၌ အတ္ထသဒ္ဒါမှ ‘ဤက’ နှင့် ‘ဤ’ ဖြစ်၍ အတ္ထိကော၊ အတ္ထီ (အကျိုးကို အလိုရှိသူ) ဟု ဖြစ်၏၊ အခြားအရပ်၌ အတ္ထဝါ ဖြစ်၏။ (၃၀) ‘ထိုအကျိုးကို အဆုံးရှိသော ပုဒ်’ တို့မှလည်း ဖြစ်ကုန်၏၊ ပုညတ္ထိကော၊ ပုညတ္ထီ (បុណ្យကို အလိုရှိသူ)။ (၃၁) အဝဏ္ဏ (အ၊ အာ) အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့မှ ‘ဤ’ ပစ္စည်းသာ ဖြစ်၏၊ ဗြဟ္မဝဏ္ဏီ၊ ဒေဝဝဏ္ဏီ။ (၃၂) ဇာတိကို ပြရာ၌ ဟတ္ထသဒ္ဒါနှင့် ဒန္တသဒ္ဒါတို့မှ ‘ဤ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ဟတ္ထီ (ဆင်)၊ ဒန္တီ (စွယ်စုံဆင်)၊ အခြားအရပ်၌ ဟတ္ထဝါ (လက်ရှိသူ)၊ ဒန္တဝါ (သွားရှိသူ) ဖြစ်၏။ (၃၃) ဗြဟ္မစာရီပုဂ္ဂိုလ်ကို ပြရာ၌ ဝဏ္ဏသဒ္ဒါမှ ‘ဤ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ဝဏ္ဏီ (မြတ်သောအကျင့်ကို ကျင့်သူ)၊ အခြားအရပ်၌ ဝဏ္ဏဝါ (အဆင်းရှိသူ) ဖြစ်၏။ (၃၄) အရပ်ဒေသကို ပြရာ၌ ပေါက္ခရအစရှိသော ပုဒ်တို့မှ (ဤ ပစ္စည်း ဖြစ်၏)၊ ပေါက္ခရဏီ (ကြာကန်)၊ ဥပ္ပလိနီ၊ ကုမုဒိနီ၊ ဘိသိနီ၊ မုဠာလိနီ၊ သာလုကိနီ၊ အချို့အရပ်၌ ပဒုမိပိ သို့မဟုတ် ပဒုမိနီ ဟုလည်း ဖြစ်၏၊ အရွက်ကို ပြရာ၌လည်း ထို့အတူ ဖြစ်၏။ အခြားအရပ်၌မူ ပေါက္ခရဝါ (ပြောက်ပြောက်ကျားကျားရှိသော) ဆင်ဟု ဖြစ်၏။ (၃၅) ‘လှေလှော်သူ’ ဟူသော အနက်၌ နာဝါသဒ္ဒါမှ ‘ဤက’ ဖြစ်၍ နာဝိကော (ရေလုပ်သား)။ (၃၆) သုခနှင့် ဒုက္ခသဒ္ဒါတို့မှ ‘ဤ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ သုခီ (ချမ်းသာရှိသူ)၊ ဒုက္ခီ (ဆင်းရဲရှိသူ)။ (၃) သိခါအစရှိသော ပုဒ်တို့မှ အချို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ သိခီ၊ သိခါဝါ (အမောက်ရှိသူ)၊ မာလီ၊ မာလာဝါ (ပန်းကုံးရှိသူ)၊ သီလီ၊ သီလဝါ (သီလရှိသူ)၊ ဗလီ၊ ဗလဝါ (ခွန်အားရှိသူ)။ (၃၈) ‘ဗာဟု’ သို့မဟုတ် ‘ဥရု’ ရှေ့ရှိသော ဗလသဒ္ဒါမှလည်း ‘ဤ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ဗာဟုဗလီ (လက်ရုံးအားရှိသူ)၊ ဥရုဗလီ (ပေါင်အားရှိသူ)။

81. Tapādīhi ssī. Tapādito mantvatthe vā ssī hoti. Tapassī, yasassī, tejassī, manassī, payassī. Vātveva? Yasavā.

၈၁. တပအစရှိသော ပုဒ်တို့မှ မန္တုပစ္စည်း၏ အနက်၌ ‘ဿီ’ (ssī) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ တပအစရှိသော ပုဒ်မှ မန္တုပစ္စည်း၏ အနက်၌ အချို့ ‘ဿီ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဥပမာ- တပဿီ (အကျင့်ရှိသူ)၊ ယသဿီ (အခြံအရံရှိသူ)၊ တေဇဿီ (တန်ခိုးရှိသူ)၊ မနဿီ (စိတ်ဆန္ဒရှိသူ)၊ ပယဿီ (နို့ရည်ရှိသူ)။ ‘ဝါ’ (အချို့) ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ယသဝါ ဟုလည်း ဖြစ်နိုင်စေရန် ဖြစ်၏။

82. Mukhādito ro. Mukhādīhi mantvatthero hoti. Mukharo, susiro, ūsaro, madhuro, kharo, kuñjaro, nagaraṃ, (39) ‘‘dantassu ca unnabhadante’’, danturo.

၈၂. မုခအစရှိသော ပုဒ်တို့မှ ‘ရ’ (ro) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ မုခအစရှိသော ပုဒ်တို့မှ မန္တုပစ္စည်း၏ အနက်၌ ‘ရ’ (ro) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဥပမာ- မုခရော (နှုတ်ခမ်းသန်သူ/စကားများသူ)၊ သုသိရော (အပေါက်ရှိသော/ခေါင်းပွ)၊ ဦသရော (ဆားငန်မြေ)၊ မဓုရော (ချိုမြိန်သောအရသာရှိသော)၊ ခရော (ကြမ်းတမ်းသော)၊ ကုဉ္ဇရော (ဆင်ပြောင်)၊ နဂရံ (မြို့)။ (၃၉) ‘သွားပေါ်သောသူ’ ဟူသော အနက်၌ ဒန္တသဒ္ဒါမှ ‘ဥရ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၍ ‘ဒန္တုရော’ (သွားဖုရှိသူ)။

83. Tundyādīhi bho.

၈၃. တုန္ဒိအစရှိသော ပုဒ်တို့မှ ‘ဘ’ (bho) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Tundiādīhi [Pg.165] mantvatthe bho vā hoti. Tundibho, vaṭibho, valibho. Vātveva? Tundimā.

တုန္ဒိအစရှိသော ပုဒ်တို့မှ မန္တုပစ္စည်း၏ အနက်၌ ‘ဘ’ (bho) ပစ္စည်းသည် အချို့ ဖြစ်၏။ ဥပမာ- တုန္ဒိဘော (ချက်ကြီးသောသူ)၊ ဝဋိဘော၊ ဝလိဘော (အရေတွန့်လိပ်သောသူ)။ ‘ဝါ’ (အချို့) ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? တုန္ဒိမာ ဟုလည်း ဖြစ်နိုင်စေရန် ဖြစ်၏။

84. Saddhāditvā.

၈၄. သဒ္ဓါအစရှိသော ပုဒ်တို့မှ ‘အ’ (a) ပစ္စည်းသည် အချို့ ဖြစ်၏။

Saddhādīhi mantvatthea hoti vā. Saddho, pañño, itthiyaṃ saddhā. Vātveva? Paññavā.

သဒ္ဓါအစရှိသော ပုဒ်တို့မှ မန္တုပစ္စည်း၏ အနက်၌ ‘အ’ (a) ပစ္စည်းသည် အချို့ ဖြစ်၏။ ဥပမာ- သဒ္ဓေါ (သဒ္ဓါတရားရှိသူ)၊ ပညော (ပညာရှိသူ)၊ ဣတ္ထိလိင်၌ ‘သဒ္ဓါ’ ဟု ဖြစ်၏။ ‘ဝါ’ (အချို့) ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ပညာဝါ ဟုလည်း ဖြစ်နိုင်စေရန် ဖြစ်၏။

85. Ṇo tapā.

၈၅. တပသဒ္ဒါမှ ‘ဏ’ (ṇo) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Tapā ṇo hoti mantvatthe. Tāpaso, itthiyaṃ tāpasī.

တပသဒ္ဒါမှ မန္တုပစ္စည်း၏ အနက်၌ ‘ဏ’ (ṇo) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဥပမာ- တာပသော (အကျင့်ရှိသော ရသေ့)၊ ဣတ္ထိလိင်၌ တာပသီ။

86. Ālvabhijjhādīhi.

၈၆. အဘိဇ္ဈာအစရှိသော ပုဒ်တို့မှ ‘အာလူ’ (ālu) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Abhijjhādīhi ālu hoti mantvatthe, abhijjhālu, sītālu, dhajālu, dayālu. Vātveva? Dayāvā.

အဘိဇ္ဈာအစရှိသော ပုဒ်တို့မှ မန္တုပစ္စည်း၏ အနက်၌ ‘အာလူ’ (ālu) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဥပမာ- အဘိဇ္ဈာလူ (လောဘကြီးသူ)၊ သီတာလူ (အအေးကြောက်တတ်သူ)၊ ဓဇာလူ (အလံများစွာ ရှိသောအရပ်)၊ ဒယာလူ (သနားတတ်သူ)။ ‘ဝါ’ (အချို့) ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ဒယာဝါ ဟုလည်း ဖြစ်နိုင်စေရန် ဖြစ်၏။

87. Picchāditvilo.

၈၇. ပိစ္ဆအစရှိသော ပုဒ်တို့မှ ‘ဣလ’ (ilo) ပစ္စည်းသည် အချို့ ဖြစ်၏။

Picchādīhi ilo hoti vā mantvatthe. Picchilo picchavā, phenilo phenavā, jaṭilo jaṭāvā. Kathaṃ ‘vācālo’ti? Nindāyamilassādilope ‘‘paro kvacī’’ti (1-27).

ပိစ္ဆအစရှိသော ပုဒ်တို့မှ မန္တုပစ္စည်း၏ အနက်၌ ‘ဣလ’ (ilo) ပစ္စည်းသည် အချို့ ဖြစ်၏။ ဥပမာ- ပိစ္ဆိလော သို့မဟုတ် ပိစ္ဆဝါ (အဆီအကျိရှိသူ)၊ ဖေဏိလော သို့မဟုတ် ဖေဏဝါ (အမြှုပ်ရှိသော)၊ ဇဋိလော သို့မဟုတ် ဇဋာဝါ (ဆံထုံးရှိသောရသေ့)။ ‘ဝါစာလော’ (စကားများသူ) ဟူသည် အဘယ်သို့နည်း? ကဲ့ရဲ့ခြင်းအနက်၌ ‘ဣလ’ ပစ္စည်း၏ အစအက္ခရာကို ချေပြီးနောက် “ပရော ကွစိ” သုတ်ဖြင့် (ဗျည်းကို ပြောင်းလဲခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏)။

88. Sīlādito vo.

၈၈. သီလအစရှိသော ပုဒ်တို့မှ ‘ဝ’ (vo) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Sīlādīhi vo hoti vā mantvatthe. Sīlavo sīlavā, kesavo kesavā, (40) ‘‘aṇṇā niccaṃ’’ aṇṇavo. (41) Gāṇḍī rājīhi saññāyaṃ’’ gāṇḍīvaṃ dhanu, rājīvaṃ paṅkajaṃ.

သီလအစရှိသော ပုဒ်တို့မှ မန္တုပစ္စည်း၏ အနက်၌ ‘ဝ’ (vo) ပစ္စည်းသည် အချို့ ဖြစ်၏။ ဥပမာ- သီလဝေါ သို့မဟုတ် သီလဝါ (သီလရှိသူ)၊ ကေသဝေါ သို့မဟုတ် ကေသဝါ (ဆံပင်ကောင်းသူ)။ (၄၀) အဏ္ဏသဒ္ဒါမှ အမြဲ ‘ဝ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၍ ‘အဏ္ဏဝေါ’ (သမုဒ္ဒရာ) ဟု ဖြစ်၏။ (၄၁) အမည်နာမ (သညာ) ကို ပြရာ၌ ကဏ္ဍီသဒ္ဒါနှင့် ရာဇီသဒ္ဒါတို့မှ ဖြစ်ကုန်၏၊ ကဏ္ဍီဝံ (လေးတော်)၊ ရာဇီဝံ (ကြာပန်း)။

89. Māyā medhāhi vī.

၈၉. မာယာနှင့် မေဓာ သဒ္ဒါတို့မှ ‘ဝီ’ (vī) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Etehi [Pg.166] dvīhi vī hoti mantvatthe. Māyāvī, medhāvī.

ဤသဒ္ဒါနှစ်ခုတို့မှ မန္တုပစ္စည်း၏ အနက်၌ ‘ဝီ’ (vī) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဥပမာ- မာယာဝီ (လှည့်ပတ်တတ်သူ)၊ မေဓာဝီ (ပညာရှိသူ)။

90. Sissare āmyuvāmī. Sasaddā āmyuvāmī honti issare-bhidhāyye mantvatthe. Samassatthīti sāmī, suvāmī.

၉၀. သသဒ္ဒါမှ စိုးပိုင်သူ (အရှင်) ကို ဟောသော မန္တုပစ္စည်း၏ အနက်၌ ‘အာမိ’၊ ‘ဥဝါမိ’ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ မိမိပိုင်ဆိုင်ရာကို အုပ်စိုးသောကြောင့် သာမီ သို့မဟုတ် သုဝါမီ (အရှင်သခင်) မည်၏။

91. Lakkhyā ṇo a ca. Lakkhīsaddā ṇo hoti mantvatthe a cāntassa. Ṇakārovayavo, lakkhaṇo.

၉၁. လက္ခီသဒ္ဒါမှ မန္တုတ္ထ၌ (ပိုင်ဆိုင်ခြင်းအနက်၌) ဏောပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ထိုသဒ္ဒါ၏ အဆုံး၌ အကာရလည်း ဖြစ်၏။ ဏကာရသည် အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်၏၊ လက္ခဏော (အမှတ်အသားရှိသူ)။

92. Aṅgā no kalyāṇe.

၉၂. အင်္ဂသဒ္ဒါမှ ကောင်းသော အင်္ဂါရှိသည်ဟူသော အနက်၌ နောပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Kalyāṇe gamyamāne aṅgasmā no hoti mantvatthe. Aṅganā.

ကောင်းသော အင်္ဂါရှိခြင်းအနက်ကို သိစေအပ်သည်ရှိသော် အင်္ဂသဒ္ဒါမှ မန္တုတ္ထ၌ နောပစ္စည်း ဖြစ်၏။ အင်္ဂနာ (တင့်တယ်သော အင်္ဂါရှိသော မိန်းမ)။

93. So lomā.

၉၃. လောမသဒ္ဒါမှ သောပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Lomā so hoti mantvatthe. Lomaso, itthiyaṃ, lomasā.

လောမသဒ္ဒါမှ မန္တုတ္ထ၌ သောပစ္စည်း ဖြစ်၏။ လောမသော (အမွှေးရှိသူ)၊ ဣတ္ထိလိင်၌ လောမသာ (အမွှေးရှိသော မိန်းမ) ဟု ဖြစ်၏။

94. Imiyā.

၉၄. ဣမပစ္စည်း၊ ဣယပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Mantvatthe ima iyā honti bahulaṃ. Puttimo, kittimo, puttiyo, kappiyo, jaṭiyo, hānabhāgiyo, seniyo.

မန္တုတ္ထ၌ ဣမပစ္စည်း၊ ဣယပစ္စည်းတို့သည် အများအားဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏။ ပုတ္တိမော၊ ကိတ္တိမော၊ ပုတ္တိယော၊ ကပ္ပိယော၊ ဇဋိယော၊ ဟာနဘာဂိယော၊ သေနိယော။

95. To pañcamyā. Pañcamyantā bahulaṃ to hoti vā. Gāmato āgacchati gāmasmā āgacchati, corato bhāyati corehi bhāyati, satthato parihīno satthā parihīno.

၉၅. ပဉ္စမီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါမှ တောပစ္စည်းသည် အများအားဖြင့် သော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ဂါမတော အာဂစ္ဆတိ - ဂါမသ္မာ အာဂစ္ဆတိ၊ စောရတော ဘာယတိ - စောရေဟိ ဘာယတိ၊ သတ္ထတော ပရိဟီနော - သတ္ထာ ပရိဟီနော။

96. Ito-tetto kuto.

၉၆. ဣတော၊ တေတ္တော၊ ကုတော ဟူသော ပုဒ်တို့သည် ပြီးကုန်၏။

Tomhi [Pg.167] imassa ṭi nipaccate, etassa ṭa eta, kiṃsaddassa kuttañca. Ito imasmā, ato etto etasmā, kuto kasmā.

တောပစ္စည်းနောင်ပါး၌ ဣမသဒ္ဒါ၏ 'ဣ'ကို 'ဣတ'ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဧတသဒ္ဒါ၏ 'ဧတ'ကို 'ဧတ္တ'ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ကိံသဒ္ဒါ၏ 'ကိံ'ကို 'ကု'ဟူ၍လည်းကောင်း ကောင်းစွာ ပြုအပ်၏။ ဣတော - ဣမသ္မာ၊ အတော - ဧတ္တော - ဧတသ္မာ၊ ကုတော - ကသ္မာ။

97. Abhyādīhi. Abhiādīhi to hoti. Abhito, parito, pacchato heṭṭhato.

၉၇. အဘိ အစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ တောပစ္စည်း ဖြစ်၏။ အဘိတော၊ ပရိတော၊ ပစ္ဆတော၊ ဟေဋ္ဌတော။

98. Ādyādīhi. Ādippabhutīhi to vā hoti, ādo ādito, majjhato antato, piṭṭhito, passato, mukhato, yatodakaṃ tadādittaṃ, yaṃ udakaṃ tadevādittanti attho.

၉၈. အာဒိ အစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ တောပစ္စည်းသည် အနည်းငယ် သော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏၊ အာဒေါ - အာဒိတော၊ မဇ္ဈတော၊ အန္တတော၊ ပိဋ္ဌိတော၊ ပဿတော၊ မုခတော၊ ယတောဒကံ တဒါဒိတ္တံ ဟူရာ၌ 'ယံ ဥဒကံ တဒေဝါဒိတ္တံ' (အကြင်ရေသည် ထိုရေသည်ပင် တောက်လောင်အပ်၏) ဟု အနက်ရ၏။

99. Sabbādito sattamyā trattā. Sabbādīhi sattamyantehi tratthā vā honti. Sabbatra sabba. Sabbasmiṃ, yatra yattha yasmiṃ. Bahulādhikārā na tumhāmhehi.

၉၉. သတ္တမီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော သဗ္ဗအစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ တွ၊ တ္ထ ပစ္စည်းတို့သည် သော်လည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏။ သဗ္ဗတြ၊ သဗ္ဗတ္ထ - သဗ္ဗသ္မိံ၊ ယတြ၊ ယတ္ထ - ယသ္မိံ။ ဗဟုလအဓိကာရကြောင့် တုမှ၊ အမှ သဒ္ဒါတို့မှ မဖြစ်ကုန်။

100. Katthettha kutrātra kvehidha.

၁၀၀. ကတ္ထ၊ ဧတ္ထ၊ ကုတြ၊ အတြ၊ ကွ၊ ဣဟ၊ ဣဓ ဟူသော ပုဒ်တို့သည် ပြီးကုန်၏။

Etesaddā nipaccante. Kasmiṃ kattha, kutra, kva, etasmiṃ, ettha, atra, asmiṃ iha, idha.

ဤသဒ္ဒါတို့ကို ကောင်းစွာ ပြုအပ်ကုန်၏။ ကသ္မိံ - ကတ္ထ၊ ကုတြ၊ ကွ၊ ဧတသ္မိံ - ဧတ္ထ၊ အတြ၊ အသ္မိံ - ဣဟ၊ ဣဓ။

101. Dhi sabbā vā. Sattamyantato sabbasmā dhi vā hoti. Sabbadhi, sabbattha.

၁၀၁. သတ္တမီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော သဗ္ဗသဒ္ဒါမှ ဓိပစ္စည်းသည် သော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ သဗ္ဗဓိ၊ သဗ္ဗတ္ထ။

102. Yā hiṃ. Sattamyantato yato hiṃ vā hoti. Yahiṃ yatra.

၁၀၂. သတ္တမီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ယသဒ္ဒါမှ - ဟိံပစ္စည်းသည် သော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ယဟိံ၊ ယတြ။

103. Tā haṃ ca.

၁၀၃. တသဒ္ဒါမှ ဟံပစ္စည်းလည်း ဖြစ်၏။

Sattamyantato [Pg.168] tato vā haṃ hoti hiṃ ca. Tahaṃ, tahiṃ, tatra.

သတ္တမီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော တသဒ္ဒါမှ ဟံပစ္စည်းသည် သော်လည်းကောင်း၊ ဟိံပစ္စည်းသည်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ တဟံ၊ တဟိံ၊ တတြ။

104. Kuhiṃ kahaṃ.

၁၀၄. ကုဟိံ၊ ကဟံ ဟူသော ပုဒ်တို့သည် ပြီးကုန်၏။

Kiṃsaddā sattamyantā hiṃ haṃ nipaccante kissa kukā ca. Kuhiṃ, kahaṃ. Kathaṃ ‘kuhiñcana’nti? ‘Canaṃ’ iti nipātantaraṃ ‘kuhiñcī’ti ettha cisaddo viya.

ကိံသဒ္ဒါ သတ္တမီဝိဘတ်အဆုံးမှ ဟိံ၊ ဟံ ပစ္စည်းတို့ကို၎င်း၊ ကိံသဒ္ဒါ၏ ကိံကို ကု၊ က အဖြစ်သို့၎င်း ကောင်းစွာ ပြုအပ်ကုန်၏။ ကုဟိံ၊ ကဟံ။ 'ကုဟိဉ္စနံ' ဟု အဘယ်သို့ ပြီးသနည်း? 'စနံ' ဟူသည် အခြားသော နိပါတ်ဖြစ်၏၊ 'ကုဟိဉ္စိ' ဟူသော နေရာ၌ 'စိ'သဒ္ဒါ ကဲ့သို့တည်း။

105. Sabbekaññayatehi kāle dā. Etehi sattamyantehi kāle dā hoti. Sabbasmiṃ kāle sabbadā, ekadā, aññadā, yadā, tadā. Kāleti kiṃ? Sabbattha dese.

၁၀၅. သတ္တမီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော သဗ္ဗ၊ ဧက၊ အည၊ ယ၊ တ သဒ္ဒါတို့မှ ကာလအနက်၌ ဒါပစ္စည်း ဖြစ်၏။ သဗ္ဗသ္မိံ ကာလေ - သဗ္ဗဒါ၊ ဧကဒါ၊ အညဒါ၊ ယဒါ၊ တဒါ။ 'ကာလေ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? သဗ္ဗတ္ထ ဒေသ၌ မဖြစ်စေရန် ဖြစ်၏။

106. Kadā kudā sadā dhunedāni.

၁၀၆. ကဒါ၊ ကုဒါ၊ သဒါ၊ အဓုနာ၊ ဣဒါနိ ဟူသော ပုဒ်တို့သည် ပြီးကုန်၏။

Ete saddā nipaccante. Kasmiṃ kāle kadā, kudā, sabbasmiṃ kāle sadā, imasmiṃ kāle adhunā, idāni.

ဤသဒ္ဒါတို့ကို ကောင်းစွာ ပြုအပ်ကုန်၏။ ကသ္မိံ ကာလေ - ကဒါ၊ ကုဒါ၊ သဗ္ဗသ္မိံ ကာလေ - သဒါ၊ ဣမသ္မိံ ကာလေ - အဓုနာ၊ ဣဒါနိ။

107. Ajja sajjvaparajjvetarahi karahā.

၁၀၇. အဇ္ဇ၊ သဇ္ဇု၊ အပရဇ္ဇု၊ ဧတရဟိ၊ ကရဟာ ဟူသော ပုဒ်တို့သည် ပြီးကုန်၏။

Etesaddā nipaccante. Pakatippaccayo ādeso kālavisesoti sabbametaṃ nipātanā labbhati, imassa ṭo jjo jāhani nipaccate, asmiṃ ahani ajja. Samānassa sabhāvo jju cāhani, samāne ahani sajju. Aparasmā jju, aparasmiṃ ahani aparajju. Imasseto kāle rahi ca, imasmiṃ kāle etarahi. Kiṃsaddassa ko raha cānajjatane, kasmiṃ kāle karaha.

ဤသဒ္ဒါတို့ကို ကောင်းစွာ ပြုအပ်ကုန်၏။ ပကတိ၊ ပစ္စည်း၊ အာဒေသ၊ ထူးခြားသော ကာလဟူသော ဤအားလုံးကို နိပါတနဖြင့် ရအပ်၏။ ဣမသဒ္ဒါ၏ အစိတ်အပိုင်းကို ဇ္ဇပြု၍ အဟနိသဒ္ဒါ၌ ကောင်းစွာ ပြုအပ်၏ - အသ္မိံ အဟနိ - အဇ္ဇ။ သမာနသဒ္ဒါကို သပြု၍ ဇ္ဇုပစ္စည်း ဖြစ်ကာ အဟနိသဒ္ဒါ၌ - သမာနေ အဟနိ - သဇ္ဇု။ အပရသဒ္ဒါမှ ဇ္ဇုပစ္စည်း ဖြစ်၍ - အပရသ္မိံ အဟနိ - အပရဇ္ဇု။ ဣမသဒ္ဒါကို ဧတပြု၍ ကာလ၌ ရဟိပစ္စည်း ဖြစ်၏ - ဣမသ္မိံ ကာလေ - ဧတရဟိ။ ကိံသဒ္ဒါ၏ ကိံကို ကပြု၍ အနဇ္ဇတန၌ ရဟပစ္စည်း ဖြစ်၏ - ကသ္မိံ ကာလေ - ကရဟ။

108. Sabbādīhi payāre thā.

၁၀၈. သဗ္ဗ အစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ ပြားသောအပြား (အခြင်းအရာ) အနက်၌ သာပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Sāmaññassa [Pg.169] bhedako viseso pakāro, tattha vattamānehi sabbādīhi thā hoti. Sabbena pakārena sabbathā, yathā, tathā.

ယေဘုယျသဘောကို ခွဲခြားတတ်သော အထူးသဘောသည် ပြားသောအပြား (အခြင်းအရာ) မည်၏၊ ထိုအနက်၌ ဖြစ်ကုန်သော သဗ္ဗအစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ သာပစ္စည်း ဖြစ်၏။ သဗ္ဗေန ပကာရေန - သဗ္ဗထာ၊ ယထာ၊ တထာ။

109. Kathamitthaṃ.

၁၀၉. ကထံ၊ ဣတ္ထံ ဟူသော ပုဒ်တို့သည် ပြီးကုန်၏။

Ete saddā nipaccante pakāre. Kimimehi thaṃ paccayo, kaita ca tesaṃ yathākkamaṃ, kathaṃ, itthaṃ.

ဤသဒ္ဒါတို့ကို အခြင်းအရာအနက်၌ ကောင်းစွာ ပြုအပ်ကုန်၏။ ကိံ၊ ဣမ သဒ္ဒါတို့မှ သံပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ထိုသဒ္ဒါတို့၏ ကိံကို က၊ ဣမကို ဣ အစဉ်အတိုင်း ပြု၍ ကထံ၊ ဣတ္ထံ။

110. Dhā saṅkhyāhi.

၁၁၀. သင်္ချာဝါစကသဒ္ဒါတို့မှ အခြင်းအရာအနက်၌ ဓာပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Saṅkhyāvācīhi pakāre dhā parā hoti. Dvīhi pakārehi, dve vā pakāre karoti dvidhā karoti, bahudhā karoti, ekaṃ rāsiṃ pañcappakāraṃ karoti pañcadhā karoti, pañcappakāramekappakāraṃ karoti ekadhā karoti.

သင်္ချာဝါစကသဒ္ဒါတို့၏ နောက်မှ အခြင်းအရာအနက်၌ ဓာပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဒွီဟိ ပကာရေဟိ သို့မဟုတ် နှစ်ပါးသော အခြင်းအရာတို့ကို ပြု၏ - ဒွိဓာ ကရောတိ၊ ဗဟုဓာ ကရောတိ၊ တစ်ခုသော အစုကို ငါးပါးသောအပြား ပြု၏ - ပဉ္စဓာ ကရောတိ၊ ငါးပါးသောအပြားကို တစ်ခုသောအပြား ပြု၏ - ဧကဓာ ကရောတိ။

111. Vekā jjhaṃ.

၁၁၁. ဧကသဒ္ဒါမှ အခြင်းအရာအနက်၌ ဇ္ဈံပစ္စည်းသည် သော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။

Ekasmā pakare jjhaṃ vā hoti. Ekajjhaṃ karoti, ekadhā, karoti.

ဧကသဒ္ဒါမှ အခြင်းအရာအနက်၌ ဇ္ဈံပစ္စည်းသည် သော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ဧကဇ္ဈံ ကရောတိ၊ ဧကဓာ ကရောတိ။

112. Dvitīhedhā.

၁၁၂. ဒွိ၊ တိ သဒ္ဒါတို့မှ အခြင်းအရာအနက်၌ ဧဓာပစ္စည်းသည် သော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။

Dvitīhi pakāre edhā vā hoti. Dvedhā, tedhā, dvidhā, tidhā.

ဒွိ၊ တိ သဒ္ဒါတို့မှ အခြင်းအရာအနက်၌ ဧဓာပစ္စည်းသည် သော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ဒွေဓာ၊ တေဓာ၊ ဒွိဓာ၊ တိဓာ။

113. Tabbati jātiyo.

၁၁၃. ထိုအခြင်းအရာရှိသော သဒ္ဒါ၏ ယေဘုယျသဘောကို ဟောသော သဒ္ဒါမှ ဇာတိယပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Pakāravati taṃsāmaññavācakā saddā jātiyo hoti, paṭujātiyo, mudujātiyo.

အခြင်းအရာရှိသော ထိုသဒ္ဒါ၏ ယေဘုယျသဘောကို ဟောသော သဒ္ဒါမှ ဇာတိယပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ပဋုဇာတိယော၊ မုဒုဇာတိယော။

114. Vārasaṅkhyāya kkhattuṃ.

၁၁၄. အကြိမ်အရေအတွက်နှင့် စပ်လျဉ်းသော သင်္ချာသဒ္ဒါမှ က္ခတ္တုံပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Vārasambandhiniyā [Pg.170] saṅkhyāya kkhattuṃ hoti. Dve vāre bhuñjati dvikkhattuṃ divasassa bhuñjati. Vāraggahaṇaṃ kiṃ? Pañca bhuñjati. Saṅkhyāyāti kiṃ? Pahūte vāre bhuñjati.

အကြိမ်အရေအတွက်နှင့် စပ်လျဉ်းသော သင်္ချာသဒ္ဒါမှ က္ခတ္တုံပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဒွေ ဝါရေ ဘုဉ္ဇတိ - ဒွိက္ခတ္တုံ ဒိဝသဿ ဘုဉ္ဇတိ။ 'ဝါရ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ပဉ္စ ဘုဉ္ဇတိ။ 'သင်္ချာယ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ပဟူတေ ဝါရေ ဘုဉ္ဇတိ။

115. Katimhā.

၁၁၅. ကတိသဒ္ဒါမှ (က္ခတ္တုံပစ္စည်း ဖြစ်၏)။

Vārasambandhiniyā katisaṅkhyāya kkhattuṃ hoti, kati vāre, bhuñjathi, katikkhattuṃ bhuñjati.

အကြိမ်နှင့် စပ်ယှဉ်သော ကတိသင်္ချာနောင်တွင် က္ခတ္တုံပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 'kati vāre, bhuñjati' ဟူသော အနက်၌ 'katikkhattuṃ bhuñjati' (ဘယ်နှစ်ကြိမ် စားသနည်း) ဟု ဖြစ်၏။

116. Bahumhā dhā ca paccāsattiyaṃ.

၁၁၆. အနီးအပါးဖြစ်ခြင်း (အကြိမ်စိပ်ခြင်း) အနက်၌ ဗဟုသဒ္ဒါနောင်တွင် ဓာပစ္စည်းလည်းကောင်း (က္ခတ္တုံပစ္စည်းလည်းကောင်း) ဖြစ်၏။

Vārasambandhiniyā bahusaṅkhyāya dhā hoti kkhatthuṃ ca, vārānañce paccāsatti hoti, bahudhā divasassa bhuñjati bahukkhattuṃ bhuñjati. Paccāsattiyanti kiṃ? Bahuvāre māsassa bhuñjati.

အကြိမ်နှင့် စပ်ယှဉ်သော ဗဟုသင်္ချာနောင်တွင် ဓာပစ္စည်းနှင့် က္ခတ္တုံပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ အကယ်၍ အကြိမ်တို့၏ အနီးအပါးဖြစ်ခြင်း (အကြိမ်စိပ်ခြင်း) ရှိပါမူ (ဓာပစ္စည်း၊ က္ခတ္တုံပစ္စည်း ဖြစ်၏)။ 'bahudhā divasassa bhuñjati'၊ 'bahukkhattuṃ bhuñjati' (တစ်နေ့လျှင် အဖန်ဖန် စား၏)။ 'အနီးအပါးဖြစ်ခြင်း၌' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? 'bahuvāre māsassa bhuñjati' (တစ်လလျှင် အကြိမ်များစွာ စား၏)။

117. Sakiṃ vā.

၁၁၇. ဧကသဒ္ဒါ၏ အနက်၌ (ဧကသဒ္ဒါကို) သကိံ ဟု အချို့ ပြု၏။

Ekaṃ vāramiccasmiṃ atthe sakinti vā nipaccate. Ekavāraṃ bhuñjati sakiṃ bhuñjati, vāti kiṃ? Ekakkhattuṃ bhuñjati.

'ekaṃ vāraṃ' (တစ်ကြိမ်) ဟူသော ဤအနက်၌ 'sakiṃ' ဟု အချို့ သတ်မှတ်အပ်၏။ 'ekavāraṃ bhuñjati' သည် 'sakiṃ bhuñjati' (တစ်ကြိမ် စား၏) ဟု ဖြစ်၏။ 'ဝါ (အချို့)' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? 'ekakkhattuṃ bhuñjati' (တစ်ကြိမ် စား၏) ဟုလည်း ရှိနိုင်သောကြောင့်တည်း။

118. So vīcchappakāresu.

၁၁၈. အဖန်တလဲလဲဖြစ်ခြင်း (ဝီစ္ဆာ) နှင့် အပြား (ပကာရ) အနက်တို့၌ သောပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Vīcchāyaṃ pakāre ca so hoti bahulaṃ. Vīcchāyaṃ-khaṇḍaso, bilaso. Pakāre-puthuso, sabbaso.

အဖန်တလဲလဲဖြစ်ခြင်း (ဝီစ္ဆာ) ၌လည်းကောင်း၊ အပြား (ပကာရ) ၌လည်းကောင်း သောပစ္စည်းသည် အများအားဖြင့် ဖြစ်၏။ ဝီစ္ဆာအနက်၌ - 'khaṇḍaso' (တစ်ပိုင်းစီ တစ်ပိုင်းစီ)၊ 'bilaso' (တစ်တွင်းစီ တစ်တွင်းစီ)။ ပကာရအနက်၌ - 'puthuso' (အထူးထူး အပြားပြားအားဖြင့်)၊ 'sabbaso' (ခပ်သိမ်းသော အပြားအားဖြင့်)။

119. Abhūtatabbhāve karāsabhūyoge vikārā cī.

၁၁၉. အဖြစ်ဖူးရာမှ ထိုသို့ ဖြစ်လာခြင်း (အဘူတတဗ္ဘာဝ) အနက်၌ ကရ၊ အသ၊ ဘူဓာတ်တို့နှင့် ယှဉ်လျှင် အပြောင်းအလဲ (ဝိကာရ) ပြသော သဒ္ဒါနောင်၌ စီပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Avatthāvato-vatthantarenābhūtassa tāyāvatthāya bhāvekarāsabhūhi sambandhe sati vikāravācakā cī hoti, adhavalaṃ dhavalaṃ [Pg.171] karoti dhavalī karoti, adhavalo dhavalo siyā dhavalī siyā, adhavalo dhavalo bhavati dhavalī bhavati. Abhūta tabbhāveti kiṃ? Ghaṭaṃ karoti, dadhi atthi, ghaṭo bhavati. Karāsabhūyogeti kiṃ? Adhavalodhavalo jāyate. Vikārāti kiṃ? Pakatiyā māhotu, suvaṇṇaṃ kuṇḍalaṃ karoti.

တစ်ပါးသော အခြေအနေဖြင့် မဖြစ်ဖူးသော ဝတ္ထု၏ ထိုအခြေအနေသို့ ရောက်ခြင်း၌ ကရ၊ အသ၊ ဘူဓာတ်တို့နှင့် စပ်ယှဉ်မှု ရှိသော် ဝိကာရကို ဟောတတ်သော သဒ္ဒါနောင်၌ စီပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 'adhavalaṃ dhavalaṃ karoti' ကို 'dhavalī karoti' (မဖြူသောအရာကို ဖြူအောင်ပြု၏)၊ 'adhavalo dhavalo siyā' ကို 'dhavalī siyā' (မဖြူသောအရာသည် ဖြူရာ၏)၊ 'adhavalo dhavalo bhavati' ကို 'dhavalī bhavati' (မဖြူသောအရာသည် ဖြူ၏) ဟု ဖြစ်၏။ 'အဘူတတဗ္ဘာဝ (မဖြစ်ဖူးရာမှ ဖြစ်ခြင်း) ၌' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? 'ghaṭaṃ karoti' (အိုးကို ပြု၏)၊ 'dadhi atthi' (ဒိန်ချဉ် ရှိ၏)၊ 'ghaṭo bhavati' (အိုး ဖြစ်၏)။ 'ကရ၊ အသ၊ ဘူဓာတ်တို့နှင့် ယှဉ်လျှင်' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? 'adhavalo dhavalo jāyate' (မဖြူသောသူသည် ဖြူစင်စွာ မွေးဖွားလာ၏)။ 'အပြောင်းအလဲ (ဝိကာရ) ပြသော သဒ္ဒါနောင်၌' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ပကတိအတိုင်း မဖြစ်စေရန်တည်း၊ 'suvaṇṇaṃ kuṇḍalaṃ karoti' (ရွှေကို နားတောင်း ပြု၏)။

120. Dissantaññepi paccayā.

၁၂၀. အခြားသော ပစ္စည်းတို့သည်လည်း ထင်ရှားကုန်၏။

Vuttato-ññepi paccayā dissanti vuttāvuttatthesu. Vividhā mātaro vimātaro, tāsaṃ puttā vemātikā-rikaṇa. Pathaṃ gacchatīti pathāvino-āvī. Issā assa atthīti issukī-ukī. Dhuraṃ vahatīti dhorayho- yhaṇa.

ပြဆိုခဲ့ပြီးသော အနက်၊ မပြဆိုအပ်သေးသော အနက်တို့၌ ဆိုအပ်ပြီးသည်မှတစ်ပါး အခြားသော ပစ္စည်းတို့သည်လည်း ထင်ရှားကုန်၏။ 'vividhā mātaro' သည် 'vimātaro'၊ 'tāsaṃ puttā' သည် 'vemātikā' (မိခင်ကွဲသော ညီအစ်ကိုများ - ရိကဏပစ္စည်း)။ 'pathaṃ gacchati' ဟူသော အနက်၌ 'pathāvino' (ခရီးသွားသောသူ - အာဝီပစ္စည်း)။ 'issā assa atthi' ဟူသော အနက်၌ 'issukī' (မနာလိုဝန်တိုတတ်သူ - ဥကီပစ္စည်း)။ 'dhuraṃ vahati' ဟူသော အနက်၌ 'dhorayho' (ဝန်ကိုဆောင်သောနွား - ယှဏပစ္စည်း)။

121. Aññasmiṃ.

၁၂၁. အခြားသော အနက်၌လည်း (ပြဆိုအပ်ပြီးသော ပစ္စည်းတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏)။

Vuttato-ññasmimpi atthe vuttappaccayā dissanti. Magadhānaṃ issaro māgadho-dhaṇā. Kāsīti sahassaṃ, tamagghatīti kāsiyo iyo.

ပြဆိုခဲ့ပြီးသော အနက်မှ တစ်ပါးသော အနက်၌လည်း ပြဆိုခဲ့ပြီးသော ပစ္စည်းတို့သည် ဖြစ်သည်ကို တွေ့ရ၏။ 'magadhānaṃ issaro' (မဂဓတိုင်းသားတို့၏ အရှင်) ဟူသော အနက်၌ 'māgadho' (မဂဓမင်း - ဓဏပစ္စည်း)။ 'kāsī' ဆိုသည်မှာ တစ်ထောင်၊ 'taṃ agghati' (ထိုအဖိုးထိုက်တန်၏) ဟူသော အနက်၌ 'kāsiyo' (တစ်ထောင်တန်သော အဝတ် - ဣယပစ္စည်း)။

122. Sakatthe.

၁၂၂. မိမိအနက် (သကတ္ထ) ၌လည်း (ပစ္စည်းတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏)။

Sakatthepi paccayā dissanti. Hīnako, potako, kiccayaṃ.

မိမိအနက် (ပကတိအနက်) ၌လည်း ပစ္စည်းတို့သည် ဖြစ်သည်ကို တွေ့ရ၏။ 'hīnako'၊ 'potako'၊ 'kiccayaṃ'။

123. Lopo.

၁၂၃. ပစ္စည်းတို့ကို ချေခြင်း (လောပ) သည်လည်း ဖြစ်၏။

Paccayānaṃ lopopi dissati. Buddhe ratanaṃ paṇītaṃ, cakkhuṃ suññaṃ attena vā attariyena vāti bhāvappaccayalopo.

ပစ္စည်းတို့ကို ချေခြင်းသည်လည်း ထင်ရှား၏။ 'Buddhe ratanaṃ paṇītaṃ'၊ 'cakkhuṃ suññaṃ attena vā attariyena vā' ဟူသော နေရာတို့၌ ဘာဝပစ္စည်းကို ချေအပ်၏။

124. Sarānamādissāyuvaṇṇassāeo ṇānubandhe.

၁၂၄. ဏသတ်ပစ္စည်း (ဏအနုဗန္ဓ) ရှိသော် သရတို့၏ အစဖြစ်သော အ၊ ဣ၊ ဥ တို့ကို အစဉ်အတိုင်း အာ၊ အေ၊ အို ပြု၏။

Sarānamādibhūtā [Pg.172] ye akārivaṇṇuvaṇṇā, tesaṃ āeo honti yathākkamaṃṇānubandhe. Rāghavo, venateyyo, meniko, oḷumpiko, dobhaggaṃ. Ṇānubandheti kiṃ? Purātano.

ဏသတ်ပစ္စည်း ရှိသော် သရတို့၏ အစဖြစ်ကုန်သော အ၊ ဣဝဏ္ဏ၊ ဥဝဏ္ဏတို့၏ အရာ၌ အစဉ်အတိုင်း အာ၊ အေ၊ အို တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ 'rāghavo'၊ 'venateyyo'၊ 'meniko'၊ 'oḷumpiko'၊ 'dobhaggaṃ'။ 'ဏသတ်ပစ္စည်းရှိသော်' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? 'purātano'။

125. Saṃyoge kvaci.

၁၂၅. ဗျည်းဆင့် (သံယောဂ) ရှိလျှင် အချို့သော အရာ၌လည်း (ဝုဒ္ဓိပြု၏)။

Sarānamādibhūtā ye ayuvaṇṇā, tesaṃ āeo honti kvacideva saṃyogavisaye ṇānubandhe. Decco, koṇḍañño. Kvacīti kiṃ? Kattikeyyo.

ဏသတ်ပစ္စည်း ရှိသော် သံယောဂအရာ၌ အချို့သော နေရာ၌သာ သရတို့၏ အစဖြစ်ကုန်သော အ၊ ဣ၊ ဥ ဝဏ္ဏတို့အား အစဉ်အတိုင်း အာ၊ အေ၊ အို ပြု၏။ 'decco'၊ 'koṇḍañño'။ 'အချို့သောနေရာ၌' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? 'kattikeyyo'။

126. Majjhe.

၁၂၆. အလယ်၌ရှိသော သရကိုလည်း (ဝုဒ္ဓိပြု၏)။

Majjhe vattamānānampi ayuvaṇṇānaṃ ā e o honti kvaci. Aḍḍhateyyo, vāseṭṭho.

ပုဒ်၏ အလယ်၌ တည်ရှိကုန်သော အ၊ ဣ၊ ဥ ဝဏ္ဏတို့အားလည်း အချို့သော နေရာ၌ အာ၊ အေ၊ အို တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ 'aḍḍhateyyo'၊ 'vāseṭṭho'။

127. Kosajjājjava pārisajja sohajja maddavārissāsabhājaññatheyya bāhusaccā.

၁၂၇. ကောသဇ္ဇ၊ အဇ္ဇဝ၊ ပါရိသဇ္ဇ၊ သောဟဇ္ဇ၊ မဒ္ဒဝ၊ အာရိဿ၊ အာသဘ၊ အာဇည၊ ထေယျ၊ ဗာဟုသစ္စ ဟူသော ဤသဒ္ဒါတို့ကို အထူးသတ်မှတ်အပ် (နိပါတနပြုအပ်) ၏။

Etesaddā nipaccanteṇānubandhe. Kusī tassa bhāvokosajjaṃ, ujuno bhāvo ajjavaṃ, parisāsu sādhu pārisajjo, suhadayova suhajjo, tassa pana bhāvo sohajjaṃ, muduno bhāvo maddavaṃ, isino idaṃ bhāvo vā ārissaṃ, usabhassa idaṃ bhāvo [Pg.173] vā āsabhaṃ, ājānīyassa bhāvo so eva vā ājaññaṃ, thenassa bhāvo kammaṃ vā theyyaṃ, bahussatassa bhāvo bāhusaccaṃ, etesu yamalakkhaṇikaṃ, taṃ nipātanā.

ဏသတ်ပစ္စည်း ရှိသော် ဤသဒ္ဒါတို့ကို နိပါတနပြုအပ်၏။ 'kusī tassa bhāvo' သည် 'kosajjaṃ' (ပျင်းရိခြင်း)။ 'ujuno bhāvo' သည် 'ajjavaṃ' (ဖြောင့်မတ်ခြင်း)။ 'parisāsu sādhu' သည် 'pārisajjo' (ပရိသတ်၌ တင့်တယ်သောသူ)။ 'suhadayo' ကို 'suhajjo' ဟု ပြု၏၊ ထိုသူ၏ အဖြစ်သည် 'sohajjaṃ' (မိတ်ဆွေကောင်းအဖြစ်)။ 'muduno bhāvo' သည် 'maddavaṃ' (နူးညံ့ခြင်း)။ 'isino idaṃ bhāvo vā' သည် 'ārissaṃ' (ရသေ့၏ အလေ့အကျင့် သို့မဟုတ် အဖြစ်)။ 'usabhassa idaṃ bhāvo vā' သည် 'āsabhaṃ' (ဥသဘနွားကဲ့သို့ မြတ်သော အဖြစ်)။ 'ājānīyassa bhāvo' သို့မဟုတ် ထိုအဖြစ်သည်ပင် 'ājaññaṃ' (အာဇာနည်အဖြစ်)။ 'thenassa bhāvo kammaṃ vā' သည် 'theyyaṃ' (ခိုးသူ၏ အဖြစ် သို့မဟုတ် အမှု)။ 'bahussatassa bhāvo' သည် 'bāhusaccaṃ' (အကြားအမြင်များခြင်း)။ ဤသဒ္ဒါတို့၌ ယကာအက္ခရာကို ဆင့်ခြင်း စသော လက္ခဏာတို့သည် နိပါတနပြုခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။

128. Manādīnaṃ saka.

၁၂၈. မနသ်အစရှိသော ပုဒ်တို့အား ဏသတ်ပစ္စည်းရှိသော် သက-အက္ခရာသည် ဖြစ်၏။

Manādīnaṃ saka hoti ṇānubandhe. Manasi bhavaṃ mānasaṃ, dummanaso bhāvo domanassaṃ, somanassaṃ.

ဏသတ်ပစ္စည်းရှိသော် မနသ်အစရှိသော ပုဒ်တို့အား သက-အက္ခရာသည် ဖြစ်၏။ 'manasi bhavaṃ' သည် 'mānasaṃ' (စိတ်၌ဖြစ်သော စိတ်)။ 'dummanaso bhāvo' သည် 'domanassaṃ' (မကောင်းသော စိတ်ရှိသူ၏ အဖြစ်)၊ 'somanassaṃ' (ကောင်းသော စိတ်ရှိသူ၏ အဖြစ်)။

129. Uvaṇṇassāvaṅa sare.

၁၂၉. သရနောင်၌ ဥဝဏ္ဏကို အဝေါင် (အဝ) ပြု၏။

Sarādo ṇānubandhe uvaṇṇassāvaṅa hoti. Rāghavo, jambavaṃ.

သရအစရှိသော ဏသတ်ပစ္စည်းရှိသော် ဥဝဏ္ဏကို အဝေါင်ပြု၏။ 'rāghavo'၊ 'jambavaṃ'။

130. Yamhi gossa ca.

၁၃၀. ယကာရပစ္စည်း ရှိသော် ဂေါသဒ္ဒါအားလည်းကောင်း (အဝေါင်ပြု၏)။

Yakārādo paccaye gossuvaṇṇassa ca avaṅa hoti. Gabyaṃ, bhātabyo.

ယကာရအစရှိသော ပစ္စည်းရှိသော် ဂေါသဒ္ဒါနှင့် ဥဝဏ္ဏအားလည်းကောင်း အဝေါင်ပြု၏။ 'gabyaṃ'၊ 'bhātabyo'။

131. Lopo-vaṇṇivaṇṇānaṃ.

၁၃၁. အဝဏ္ဏ၊ ဣဝဏ္ဏတို့ကို ချေ၏။

Yakārādo paccaye avaṇṇivaṇṇānaṃ lopo hoti. Dāyajjaṃ, kāruññaṃ, ādhipaccaṃ, deppaṃ. Bahulaṃvidhānā kvaci na hoti kiccayaṃ.

ယကာရအစရှိသော ပစ္စည်းရှိသော် အဝဏ္ဏနှင့် ဣဝဏ္ဏတို့ကို ချေ၏။ 'dāyajjaṃ'၊ 'kāruññaṃ'၊ 'ādhipaccaṃ'၊ 'deppaṃ'။ အများအားဖြင့် ပြုလုပ်သော စည်းကမ်းချက်ကြောင့် အချို့နေရာ၌ မချေအပ်၊ 'kiccayaṃ'။

132. Rānubandhe-nta sarādissa.

၁၃၂. ရသတ်ပစ္စည်း (ရအနုဗန္ဓ) ရှိသော် အဆုံးသရ အစရှိသော အစိတ်အပိုင်းကို ချေ၏။

Anto saro ādimhi yassāvayavassa, tassa lopo hoti rānubandhe. Kittakaṃ, petteyyaṃ.

ရသတ်ပစ္စည်း ရှိသော် အဆုံးသရကို အစပြုသော အစိတ်အပိုင်း၏ ချေခြင်းသည် ဖြစ်၏။ 'kittakaṃ'၊ 'petteyyaṃ'။

133. Kisamahatamime kasa mahā.

၁၃၃. ကိသသဒ္ဒါ၊ မဟတ္တသဒ္ဒါတို့နောင်၌ ဣမပစ္စည်း ဖြစ်သော် ၎င်းတို့ကို အစဉ်အတိုင်း ကသ၊ မဟာ ဟု ပြု၏။

Kisassa mahato ime kasamahā honti yathākkamaṃ, kasimā, mahimā.

ကိသသဒ္ဒါ၊ မဟတ္တသဒ္ဒါတို့နောင်၌ ဣမပစ္စည်း ဖြစ်သော် ကိသသဒ္ဒါကို 'ကသ'၊ မဟတ္တသဒ္ဒါကို 'မဟာ' ဟု အစဉ်အတိုင်း ပြု၏။ 'kasimā'၊ 'mahimā'။

134. Āyussāyasa mantumhi.

၁၃၄. မန္တုပစ္စည်းနောင်၌ အာယုသဒ္ဒါကို အာယသ ပြု၏။

Āyussa [Pg.174] āyasādeso hoti mantumhi. Āyasmā.

မန္တုပစ္စည်းနောင်၌ အာယုသဒ္ဒါအား အာယသအာဒေသ ဖြစ်၏။ 'āyasmā'။

135. Jo vuddhassiyiṭṭhesu.

၁၃၅. iy, iṭṭha ပစ္စည်းတို့သည် နောက်၌ရှိကုန်သော် vuddha-သဗ္ဒါ၏ နေရာ၌ jo-အပြုသည် ဖြစ်၏။

Vuddhassa jo hoti iyaiṭṭhesu, jeyyo, jeṭṭho.

iy, iṭṭha ပစ္စည်းတို့သည် နောက်၌ရှိကုန်သော် vuddha-သဗ္ဒါ၏ (နေရာ၌) jo-အပြုသည် ဖြစ်၏၊ jeyyo၊ jeṭṭho ဟူ၍ ဖြစ်၏။

136. Bāḷhantikapasatthānaṃ sādha neda sā.

၁၃၆. iy, iṭṭha ပစ္စည်းတို့သည် နောက်၌ရှိကုန်သော် bāḷhha, antika, pasattha သဗ္ဒါတို့၏ နေရာ၌ sādha, neda, sā အပြုတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။

Iyaiṭṭhesu bāḷhantikapasatthānaṃ sādha neda sā honti yathākkamaṃ. Sādhiyo, sādhiṭṭho, nediyo, nediṭṭho, seyyo, seṭṭho.

iy, iṭṭha ပစ္စည်းတို့သည် နောက်၌ရှိကုန်သော် bāḷha, antika, pasattha သဗ္ဒါတို့၏ နေရာ၌ sādha, neda, sā အပြုတို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏။ sādhiyo, sādhiṭṭho, nediyo, nediṭṭho, seyyo, seṭṭho ဟူ၍ ဖြစ်၏။

137. Kaṇakanāppayuvānaṃ.

၁၃၇. iy, iṭṭha ပစ္စည်းတို့သည် နောက်၌ရှိကုန်သော် appa, yuva သဗ္ဒါတို့၏ နေရာ၌ kaṇa, kanā အပြုတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။

Iyaiṭṭhesu appayuvānaṃ kaṇa kanā honti yathākkamaṃ. Kaṇiyo kaṇiṭṭho, kaniyo kaniṭṭho.

iy, iṭṭha ပစ္စည်းတို့သည် နောက်၌ရှိကုန်သော် appa, yuva သဗ္ဒါတို့၏ နေရာ၌ kaṇa, kanā အပြုတို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏။ kaṇiyo kaṇiṭṭho, kaniyo kaniṭṭho ဟူ၍ ဖြစ်၏။

138. Lopo vī mantu vantūnaṃ.

၁၃၈. iy, iṭṭha ပစ္စည်းတို့သည် နောက်၌ရှိကုန်သော် vī, mantu, vantu တို့၏ ချေခြင်းသည် ဖြစ်၏။

Vī mantu vantūnaṃ lopo hoti iyaiṭṭhesu. Atisayena medhāvī medhiyo, medhiṭṭho, atisayena satimā satiyo, satiṭṭho, atisayena guṇavā guṇiyo, guṇiṭṭho.

iy, iṭṭha ပစ္စည်းတို့သည် နောက်၌ရှိကုန်သော် vī, mantu, vantu တို့၏ ချေခြင်းသည် ဖြစ်၏။ အလွန်အမင်း ပညာရှိသောသူဟူသော အနက်၌ medhāvī သဗ္ဒါမှ medhiyo, medhiṭṭho ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အလွန်အမင်း သတိရှိသောသူဟူသော အနက်၌ satimā သဗ္ဒါမှ satiyo, satiṭṭho ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အလွန်အမင်း ဂုဏ်ရှိသောသူဟူသော အနက်၌ guṇavā သဗ္ဒါမှ guṇiyo, guṇiṭṭho ဟူ၍လည်းကောင်း ဖြစ်၏။

139. Ḍe satissa tissa.

၁၃၉. ḍe ပစ္စည်းသည် နောက်၌ရှိသော် sati-သဗ္ဒါ အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့၏ ti-အက္ခရာ၏ ချေခြင်းသည် ဖြစ်၏။

Ḍepare satyantassa tikārassa lopo hoti, vīsaṃ sataṃ, tiṃsaṃ sataṃ.

ḍe ပစ္စည်းသည် နောက်၌ရှိသော် sati-သဗ္ဒါ အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့၏ အဆုံး ti-အက္ခရာ၏ ချေခြင်းသည် ဖြစ်၏။ vīsaṃ sataṃ၊ tiṃsaṃ sataṃ ဟူ၍ ဖြစ်၏။

140. Etasseṭa ttake.

၁၄၀. ttaka ပစ္စည်းသည် နောက်၌ရှိသော် eta-သဗ္ဒါ၏ နေရာ၌ eṭa-အပြုသည် ဖြစ်၏။

Ttake pare etassa eṭa hoti. Ettakaṃ.

ttaka ပစ္စည်းသည် နောက်၌ရှိသော် eta-သဗ္ဒါ၏ နေရာ၌ eṭa-အပြုသည် ဖြစ်၏။ ettakaṃ ဟူ၍ ဖြစ်၏။

141. Ṇikassiyo vā.

၁၄၁. ဝါ (သို့မဟုတ်) အချို့သောအခါ၌ ṇika-ပစ္စည်း၏ နေရာ၌ iyo-အပြုသည် ဖြစ်၏။

Ṇikassa [Pg.175] vā iyo hoti, sakyaputtiyo, sakyaputtiko.

ṇika-ပစ္စည်း၏ (နေရာ၌) iyo-အပြုသည် ဝါ (သို့မဟုတ်) အချို့သောအခါ၌ ဖြစ်၏။ sakyaputtiyo၊ sakyaputtiko ဟူ၍ ဖြစ်၏။

142. Adhātussa kā-syādito ghe-ssi.

၁၄၂. ဓာတ်မဟုတ်သော ပုဒ်၏ က-ကာရ၏ ရှေ့၌ရှိသော၊ သျာဒိမှ မဟုတ်သော (အ-ကာရအား) ဃေ-ပစ္စည်းသည် နောက်၌ရှိသော် ဣ-ကာရသည် ဖြစ်၏။

Ghe pare adhātussa yo kakāro, tato pubbassa akārassa bahulaṃ i hoti sace gho na syādito paro hoti. Bālikā, kārikā, adhātussāti kiṃ? Sakā, keti kiṃ? Nandanā, asyāditoti kiṃ? Bahuparibbājakā mathurā, bahucammikāti kakārena syādino byavahitattā siddhaṃ, gheti kiṃ? Bālako, assāti kiṃ? Bahukattukā sālā.

ghe-ပစ္စည်းသည် နောက်၌ရှိသော် ဓာတ်မဟုတ်သော ပုဒ်၏ အကြင် က-ကာရသည် ရှိ၏၊ ထို က-ကာရ၏ ရှေ့၌ရှိသော အ-ကာရအား အများအားဖြင့် ဣ-ကာရသည် ဖြစ်၏၊ အကယ်၍ ဃ-ပစ္စည်းသည် သျာဒိပစ္စည်း၏ နောက်၌ မဖြစ်ပါမူ။ bālikā၊ kārikā။ adhātussa ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? sakā။ ka ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? nandanā။ asyādito ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? bahuparibbājakā mathurā။ bahucammikā ဟူသော နေရာ၌ က-ကာရဖြင့် သျာဒိပစ္စည်းသည် ခြားအပ်သောကြောင့် ပြီး၏။ ghe ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? bālako။ assa ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? bahukattukā sālā။

Iti moggallāne byākaraṇe vuttiyaṃ

ဤသို့ မောဂ္ဂလ္လာန်ဗျာကရုဏ်း ဝုတ္တိ၌ (လာရှိသတည်း)။

Ṇādikaṇḍo catuttho.

စတုတ္ထမြောက် ဏာဒိကဏ်း ပြီး၏။

5. Pañcamo kaṇḍo (khādi)

၅. ပဉ္စမမြောက်ကဏ်း (ခါဒိကဏ်း)။

1. Tija mānehi kha sā khamā vīmaṃsāsu.

၁. သည်းခံခြင်း၊ စုံစမ်းခြင်းတို့၌ tija, māna ဓာတ်တို့မှ အစဉ်အတိုင်း kha, sa ပစ္စည်းတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။

Khantiyaṃ tijā vīmaṃsāyaṃ mānā ca khasappaccayā honti yathākkamaṃ, titikkhā, vīmaṃsā, titikkhati, vīmaṃsati. Khamāvīmaṃsā, sūti kiṃ? Tejanaṃ, tejo, tejayati, mānanaṃ, mānomāneti.

သည်းခံခြင်း (khanti) အနက်၌ tija ဓာတ်မှလည်းကောင်း၊ စုံစမ်းခြင်း (vīmaṃsā) အနက်၌ māna ဓာတ်မှလည်းကောင်း အသီးသီး အစဉ်အတိုင်း kha, sa ပစ္စည်းတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ titikkhā, vīmaṃsā, titikkhati, vīmaṃsati ဟူ၍ ဖြစ်၏။ khamā vīmaṃsā sū ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? tejanaṃ, tejo, tejayati, mānanaṃ, māno, māneti ဟူသော သာဓကတို့ကြောင့်တည်း။

2. Kitā tikicchāsaṃsayesu cho.

၂. ဆေးကုခြင်း၊ ယုံမှားသံသယဖြစ်ခြင်းတို့၌ kita ဓာတ်မှ cha ပစ္စည်းသည် ဖြစ်၏။

Tikicchāyaṃ saṃsaye ca vattamānā kitā cho hoti. Tikicchā, vicikicchā, tikicchati, vicikicchati. Aññatra niketo, saṃketo, ketanaṃ, keto, ketayati.

ဆေးကုခြင်းနှင့် ယုံမှားသံသယဖြစ်ခြင်းတို့၌ ဖြစ်သော kita ဓာတ်မှ cha ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ tikicchā, vicikicchā, tikicchati, vicikicchati ဟူ၍ ဖြစ်၏။ အခြားသော အနက်တို့၌မူ niketo, saṃketo, ketanaṃ, keto, ketayati ဟူ၍ ဖြစ်၏။

3. Nindāyaṃ gupa badhā bassa bho ca.

၃. ကဲ့ရဲ့ခြင်းအနက်၌ gupa, badha ဓာတ်တို့နောင်၌ cha ပစ္စည်း ဖြစ်၍ ba-အက္ခရာကို bha-အပြုသည်လည်း ဖြစ်၏။

Nindāyaṃ [Pg.176] vattamānehi gupa badhehi cho hoti bassa bho ca. Jigucchā, bībhacchā, jigucchati, bībhacchati, aññatra gopanaṃ, gopo, gopeti, badhako.

ကဲ့ရဲ့ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်ကုန်သော gupa, badha ဓာတ်တို့မှ cha ပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ba-အက္ခရာ၏ နေရာ၌ bha-အပြုသည်လည်း ဖြစ်၏။ jigucchā, bībhacchā, jigucchati, bībhacchati ဟူ၍ ဖြစ်၏။ အခြားသော အနက်တို့၌မူ gopanaṃ, gopo, gopeti, badhako ဟူ၍ ဖြစ်၏။

4. Tuṃsmā lopo cicchāyaṃ te.

၄. tum-ပစ္စည်း၏ နောက်မှ အလိုရှိခြင်းအနက်၌ ထို (kha, sa, cha) ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ tum-ပစ္စည်း၏ ချေခြင်းသည်လည်း ဖြစ်၏။

Tumantato icchāyamatthe te khasachā honti bahulaṃ, lopo ca tuṃpaccayassa hoti sutattā, bubhukkhā, jigīsāṃ, jighacchā, bubhukkhati, jigīsati jighacchati. Idha kasmā na hoti ‘bhottumicchatī’ti? Padantarenābhidhānā. Tuṃsmāti kiṃ? Bhojanamicchati. Icchāyanti kiṃ? Bhuñjituṃ gacchati. Kathaṃ ‘kūlaṃ vipati satī’ti? Yathā kūlaṃ patitu micchatīti vākyaṃ hoti, evaṃ vuttipi hossati. Vākyameva carahi kathaṃ hoti? Lokassa tathā vacanicchāya.

tum-အဆုံးရှိသော ပုဒ်မှ အလိုရှိခြင်းအနက်၌ ထို kha, sa, cha ပစ္စည်းတို့သည် အများအားဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏။ သုတ်၌ ပါရှိသောကြောင့် tum-ပစ္စည်း၏ ချေခြင်းသည်လည်း ဖြစ်၏။ bubhukkhā, jigīsā, jighacchā, bubhukkhati, jigīsati, jighacchati ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ဤအရပ်၌ 'bhottumicchati' ဟု အဘယ်ကြောင့် မဖြစ်သနည်း? အခြားသော ပုဒ်ဖြင့် ဖော်ပြခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ tuṃsmā ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? bhojanamicchati။ icchāyaṃ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? bhuñjituṃ gacchati။ 'kūlaṃ vipati satī' ဟု အဘယ်သို့ ဖြစ်သနည်း? ကမ်းနဖူးသည် ပြိုကျလိုသကဲ့သို့ဟူသော ဝါကျသည် ဖြစ်သကဲ့သို့ ဤဝုတ္တိ၌လည်း ဖြစ်ပေလိမ့်မည်။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် ဝါကျသည်သာ အဘယ်ကြောင့် ဖြစ်သနည်း? လောကသားတို့၏ ထိုကဲ့သို့ ပြောဆိုလိုခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။

5. Īyo kammā.

၅. အလိုရှိအပ်သော ကံပုဒ်မှ အလိုရှိခြင်းအနက်၌ īyo ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Icchākammato icchāyamatthe īyappaccayo hoti. Puttamicchati putthīyati. Kammāti kiṃ? Asinecchati. Idha kasmā na hoti ‘raññoputtamicchatī’ti? Sāpekkhattā, na hi aññamapekkhamāno aññena sahekatthibhāvamanubhavituṃ sakkoti. Idhāpi carahi na siyā ‘attano putta micchatī’ti? Nevettha bhavitabbaṃ, na hi bhavati ‘attano puttīyatī’ti, kathaṃ carahi puttassa attaniyatā-vagamyate[Pg.177]? Aññassāsutattā icchāya ca tabbisayattā.

အလိုရှိအပ်သော ကံပုဒ်မှ အလိုရှိခြင်းအနက်၌ īya-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ puttamicchati -> putthīyati။ kammā ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? asinecchati။ ဤအရပ်၌ 'rañño puttaṃ icchati' ဟု အဘယ်ကြောင့် မဖြစ်သနည်း? စောင့်မျှော်ခြင်း (အခြားပုဒ်ကို ငဲ့ကွက်ခြင်း) ရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အခြားပုဒ်ကို ငဲ့ကွက်သော ပုဒ်သည် အခြားပုဒ်နှင့်အတူ တစ်ခုတည်းသော အနက်ရှိသည်၏ အဖြစ်သို့ မရောက်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် 'attano puttaṃ icchati' ဟူသော နေရာ၌လည်း မဖြစ်ရာသည် မဟုတ်လော? ဤ၌လည်း အကယ်စင်စစ် မဖြစ်သင့်ပေ၊ 'attano puttīyati' ဟု မဖြစ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် သား၏ မိမိနှင့် သက်ဆိုင်သည်ဖြစ်ခြင်းကို အဘယ်သို့ သိနိုင်အံ့နည်း? အခြားသော သားကို မကြားရခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အလိုရှိခြင်းသည် ထိုသားကိုသာ အာရုံပြုခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း သိနိုင်၏။

6. Upamānācāre.

၆. နှိုင်းယှဉ်အပ်သော ကံပုဒ်မှ ကျင့်ခြင်းအနက်၌ īyo ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Kammato upamānā ācāratthe īyo hoti. Puttami-vā-carati puttīyati māṇavakaṃ, upamānāti kiṃ? Puttamācarati.

နှိုင်းယှဉ်အပ်သော ကံပုဒ်မှ ကျင့်ခြင်းအနက်၌ īyo ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ puttami-vā-carati -> puttīyati māṇavakaṃ။ upamānā ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? puttamācarati။

7. Ādhārā.

၇. အာဓာရ (တည်ရာ) ဖြစ်သော နှိုင်းယှဉ်အပ်သော ပုဒ်မှ ကျင့်ခြင်းအနက်၌ īyo ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Ādhāratū-pamānā ācāratthe īyo yoti. Kuṭiyamivā-carati kuṭīyatī pāsāde, pāsādīyati kuṭiyaṃ bhikkhu.

အာဓာရဖြစ်သော နှိုင်းယှဉ်အပ်သော ပုဒ်မှ ကျင့်ခြင်းအနက်၌ īyo ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ kuṭiyamivā-carati -> kuṭīyatī pāsāde၊ pāsādīyati kuṭiyaṃ bhikkhu။

8. Kattutāyo.

၈. နှိုင်းယှဉ်အပ်သော ကတ္တားပုဒ်မှ ကျင့်ခြင်းအနက်၌ āyo ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Kattutū-pamānā ācāratthe āyo hoti. Pabbato ivācarati pabbatāyati.

နှိုင်းယှဉ်အပ်သော ကတ္တားပုဒ်မှ ကျင့်ခြင်းအနက်၌ āyo ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ pabbato ivācarati -> pabbatāyati။

9. Ycatthe.

၉. မဖြစ်ဖူးသည် ဖြစ်ခြင်းအနက်၌ ကတ္တားပုဒ်မှ (āyo ပစ္စည်း) ဖြစ်၏။

Kattuto abhūtatabbhāve āyo hoti bahulaṃ. Bhusāyati, paṭapaṭāyati, lohitāyati, kattutotveva? (Abhusaṃ) bhusaṃ karotīhi, iha kasmā na hoti ‘bhusī bhavatī’ti? Vuttatthatāya.

ကတ္တားပုဒ်မှ မဖြစ်ဖူးသည် ဖြစ်ခြင်းအနက်၌ အများအားဖြင့် āyo ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ bhusāyati, paṭapaṭāyati, lohitāyati။ 'kattuto' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? (abhusaṃ) bhusaṃ karoti ဟူသော သာဓကတို့ကြောင့်တည်း။ ဤအရပ်၌ 'bhusī bhavati' ဟု အဘယ်ကြောင့် မဖြစ်သနည်း? အနက်ကို ဆိုပြီးဖြစ်သောကြောင့်တည်း။

10. Saddādīni karoti.

၁၀. သဒ္ဒအစရှိသော ဒုတိယန္တပုဒ်တို့မှ ပြုလုပ်ခြင်းအနက်၌ āyo ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Saddādīhi dutiyantehi karotīti asmiṃ atthe āyo hoti. Saddāyati, verāyati, kalahāyati, dhūpāyati.

သဒ္ဒအစရှိသော ဒုတိယန္တပုဒ်တို့မှ ပြုလုပ်၏ဟူသော ဤအနက်၌ āyo ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ saddāyati, verāyati, kalahāyati, dhūpāyati ဟူ၍ ဖြစ်၏။

11. Numotva-sso.

၁၁. num-အာဂမ်သည်လည်းကောင်း၊ အ-ကာရသည်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။

Namoiccasmā [Pg.178] karotīti asmiṃ atthe asso hoti. Namassati tathāgtaṃ.

"နမော" ဟူသော သဒ္ဒါမှ "ပြု၏" ဟူသော အနက်၌ "အဿ" ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) "နမဿတိ တထာဂတံ" (မြတ်စွာဘုရားကို ရှိခိုး၏)။

12. Dhātvatthe nāmasmi.

၁၂. နာမ်ပုဒ်၌ ဓာတ်၏ အနက် ရှိလတ်သော်။

Nāmasmā dhātvatthe bahulamihoti. Hatthinā atikkamati atihatthayati, vīṇāya upagāyati upavīṇayati, daḷhaṃ karoti vinayaṃ daḷhayati, visuddhā hoti ratti visuddhayati, kusalaṃ pucchati kusalayati.

ဤကျမ်း၌ ဓာတ်၏အနက်၌ နာမ်သဒ္ဒါမှ ပစ္စည်းသည် အများအားဖြင့် ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) ဆင်ဖြင့် လွန်သွား၏ - "အတိဟတ္ထယတိ"၊ စောင်းဖြင့် သီဆို၏ - "ဥပဝီဏယတိ"၊ မြဲမြံအောင် ပြု၏ (ဝိနည်းကို မြဲမြံစေ၏) - "ဝိနယံ ဒဠှယတိ"၊ ညဉ့်သည် စင်ကြယ်၏ - "ဝိသုဒ္ဓယတိ"၊ သာယာသောစကားကို မေး၏ - "ကုသလယတိ"။

13. Saccādīhāpi.

၁၃. သစ္စာစသော ပုဒ်တို့မှလည်း "အာပိ" ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Saccādīhi dhātvatthe āpi hoti. Saccāpeti, atthāpeti, vedāpeti, sukkhāpeti, sukhāpeti, dukkhāpeti.

သစ္စာစသော နာမ်ပုဒ်တို့မှ ဓာတ်၏အနက်၌ "အာပိ" ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) Saccāpeti (မှန်ကန်စေ၏)၊ atthāpeti (အနက်ကို ပြုစေ၏)၊ vedāpeti (သိစေ၏)၊ sukkhāpeti (ခြောက်သွေ့စေ၏)၊ sukhāpeti (ချမ်းသာစေ၏)၊ dukkhāpeti (ဆင်းရဲစေ၏)။

14. Kriyatthā.

၁၄. ကိရိယာ အနက်ရှိသော ဓာတ်တို့သည်။

Ayamadhikāro āsatthaparisamattiyā. Kriyā attho yassa so kriyattho dhātu.

ဤသည်ကား ကျမ်းပြီးဆုံးသည်အထိ တည်သော အာဏာ (အဓိကာရ) ဖြစ်၏။ ကိရိယာသည် အနက်ရှိသော ဓာတ်သည် "ကိရိယတ္ထ" (ကိရိယာအနက်ရှိသောဓာတ်) မည်၏။

15. Curādito ṇi.

၁၅. စုရာဒိဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်တို့မှ "ဏိ" ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Curādīhi kriyatthehi sakatthe ṇi paro hoti bahulaṃ. Ṇakāro vuddhyattho, evamaññatrāpi, corayati, lāḷayati, kathaṃ ‘rajjaṃ kāretī’ti? Yogavibhāgato.

ကိရိယာအနက်ရှိသော စုရာဒိဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်တို့မှ မိမိအနက် (သကတ္ထ) ၌ "ဏိ" ပစ္စည်းသည် နောက်၌ အများအားဖြင့် ဖြစ်၏။ "ဏ" အက္ခရာသည် ဝုဒ္ဓိပြုခြင်းအကျိုး ရှိ၏။ ဤသို့ အခြားနေရာ၌လည်း ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) corayati (ခိုး၏)၊ lāḷayati (ချော့မြူ၏)။ "ရဇ္ဇံ ကာရေတိ" (မင်းအဖြစ်ကို ပြု၏) ဟု အဘယ်သို့ ပြီးသနည်း? သုတ်ကို ခွဲခြားခြင်း (ယောဂဝိဘာဂ) အားဖြင့် ပြီး၏။

16. Payojakabyāpāre ṇāpi ca.

၁၆. စေခိုင်းသူ (ပယောဇက) ၏ လုပ်ဆောင်မှု (ဗျာပါရ) ၌ "ဏာပိ" ပစ္စည်းလည်း ဖြစ်၏။

Kattāraṃ yo payojayati, tassa byāpāre kriyatthā ṇiṇāpī honti bahulaṃ, kāreti, kārāpeti. Nanu ca kattāpi karaṇādīnaṃ [Pg.179] payojakoti taṃbyāpārepi ṇiṇāpī pāpuṇanti? Payojakaggahaṇasāmatthiyā na bhavissanti curādīhi visuṃ vacanasāmatthiyā ca. Ato bhiyyo ṇāpiyeva, ṇiyevuvaṇṇato, dvayamevaññehi.

ကတ္တားကို စေခိုင်းတတ်သောသူ (ပယောဇက) ၏ လုပ်ဆောင်မှု (ဗျာပါရ) ၌ ကိရိယာအနက်ရှိသော ဓာတ်တို့မှ "ဏိ" နှင့် "ဏာပိ" ပစ္စည်းတို့သည် အများအားဖြင့် ဖြစ်ကြကုန်၏။ (ဥပမာ) kāreti (ပြုစေ၏)၊ kārāpeti (ပြုစေ၏)။ ကတ္တားသည်လည်း ကရိုဏ်း စသည်တို့ကို စေခိုင်းတတ်သူ ဖြစ်သောကြောင့် ၎င်း၏လုပ်ဆောင်မှု၌လည်း "ဏိ" "ဏာပိ" ပစ္စည်းတို့ ကျရောက်ထိုက်သည် မဟုတ်ပါလော? "ပယောဇက" ဟု အထူးယူခြင်း စွမ်းအားကြောင့်၎င်း၊ စုရာဒိဂိုဏ်းမှ သီးခြားစီ ဟောကြားခြင်း စွမ်းအားကြောင့်၎င်း မဖြစ်နိုင်ကုန်။ ထို့ကြောင့် ဤထက်လွန်၍ "ဏာပိ" ပစ္စည်းသာ ဖြစ်၏၊ "ဝဏ္ဏ" ဓာတ်မှ "ဏိ" ပစ္စည်းသာ ဖြစ်၏၊ အခြားသော ဓာတ်တို့မှ ပစ္စည်းနှစ်မျိုးလုံး ဖြစ်၏။

17. Kyo bhāvakammesva-parokkhesu māna nta tyādīsu. Bhāvakammavihitesu parokkhāvajjitesu mānantatyādīsu paresu kyo hoti kriyatthā. Ntaggahaṇamuttaratthaṃ, kakāro avuddhyattho evamuttaratrāpi. Ṭhīyamānaṃ, ṭhīyate, sūyamānaṃ, sūyate, aparokkhesu mānantatyādīsūti kiṃ? Babhūva devadattena, bibhida kusulo. Bhijjate kusulo sayamevāti ‘bhijjate’ti savanā kammatā-vagamyate, ‘sayamevā’ti savanato kattutā, kattutāvacanicchāyantu ‘bhindati kusulo attāna’nti bhavati, evamaññampi yathāgamamanugantabbaṃ. ‘Aparokkhesu mānantatyādīsū’ti ayamadhikāro ā ‘tanāditvo’ti 5.26. Apica ete kyādayo tyādīsu parabhūtesu kattukammabhāva vihitesu kyalādīnaṃ vidhānato tesveva viññāyantīti akammakehi dhātūhi kattubhāvesu, sakammakehi kattukammesu, kammāvacanicchāyaṃ bhāve ca bhavantīti veditabbā. Yassa pana dhātussa kiriyā kammamapekkhate, so sakammako, yassa tu kiriyā kattumattamapekkhate, svākammakoti ñātabbaṃ.

၁၇. ဘာဝ၊ ကမ္မတို့၌ သတ်မှတ်အပ်သော၊ ပရောက္ခာမှ တစ်ပါးသော၊ မာန၊ အန္တ၊ တိ စသော ပစ္စည်းတို့ နောက်၌ ရှိလတ်သော် "ကျော" (kyo) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဘာဝအနက် ကမ္မအနက်တို့၌ သတ်မှတ်အပ်ကုန်သော၊ ပရောက္ခာဝိဘတ်မှ တစ်ပါးကုန်သော၊ မာန၊ အန္တ၊ တိ စသော ပစ္စည်းတို့သည် နောက်၌ ရှိလတ်သော် ကိရိယာအနက်ရှိသော ဓာတ်မှ "ကျော" ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ "အန္တ" (nta) ဟု ယူခြင်းသည် နောင်သုတ်အကျိုးငှာ ဖြစ်၏။ "က" အက္ခရာသည် ဝုဒ္ဓိမပြုရန် အကျိုးရှိ၏၊ ဤသို့ နောင်၌လည်း ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) တည်အပ်သော (ṭhīyamānaṃ)၊ တည်အပ်၏ (ṭhīyate)၊ ကြားအပ်သော (sūyamānaṃ)၊ ကြားအပ်၏ (sūyate)။ "ပရောက္ခာမှ တစ်ပါးသော မာန၊ အန္တ၊ တိ စသည်တို့၌" ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ဒေဝဒတ်သည် ဖြစ်ဖူးပြီ (Babhūva devadattena)၊ စပါးကျီသည် ကွဲဖူးပြီ (bibhida kusulo) ဟူသော နေရာတို့၌ မဖြစ်စေရန် ဖြစ်၏။ "စပါးကျီသည် အလိုအလျောက် ကွဲ၏ (Bhijjate kusulo sayamevā)" ဟူသော နေရာ၌ "bhijjate" ဟု ကြားရခြင်းကြောင့် ကမ္မအဖြစ်ကို သိရ၏။ "အလိုအလျောက် (sayameva)" ဟု ကြားရခြင်းကြောင့် ကတ္တားအဖြစ်ကို သိရ၏။ ကတ္တားအဖြစ်ကို ပြောလိုသောအခါ၌မူ "စပါးကျီသည် မိမိကိုယ်တိုင် ခွဲ၏ (bhindati kusulo attānaṃ)" ဟု ဖြစ်၏။ ဤနည်းတူ အခြားသော သဒ္ဒါကိုလည်း ကျမ်းဂန်လာအတိုင်း လိုက်နာအပ်၏။ "‘Aparokkhesu mānantatyādīsū’" ဟူသော ဤအဓိကာရသုတ်သည် "tanāditvo" (၅.၂၆) သုတ်တိုင်အောင် တည်၏။ တစ်ဖန် ဤ "ကျော" စသော ပစ္စည်းတို့သည် တိ စသော ဝိဘတ်တို့ နောက်၌ ရှိလတ်သော်၊ ကတ္တား၊ ကမ္မ၊ ဘာဝ တို့၌ ကတ္တားပစ္စည်း စသည်တို့ကို သတ်မှတ်ခြင်းကြောင့် ၎င်းတို့၌သာ သိအပ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ကမ္မကင်းသော (အကမ္မက) ဓာတ်တို့မှ ကတ္တားနှင့် ဘာဝအနက်တို့၌၎င်း၊ ကမ္မရှိသော (သကမ္မက) ဓာတ်တို့မှ ကတ္တားနှင့် ကမ္မအနက်တို့၌၎င်း၊ ကမ္မကို မဟောလိုသောအခါ၌ ဘာဝအနက်၌၎င်း ဖြစ်ကုန်၏ဟု သိအပ်ကုန်၏။ အကြင်ဓာတ်၏ ကိရိယာသည် ကံ (ကမ္မ) ကို ငဲ့၏၊ ထိုဓာတ်သည် "သကမ္မက" ဓာတ် မည်၏။ အကြင်ဓာတ်၏ ကိရိယာသည် ကတ္တားမျှကိုသာ ငဲ့၏၊ ထိုဓာတ်သည် "အကမ္မက" ဓာတ် မည်၏ဟု သိအပ်၏။

18. Kattari lo.

၁၈. ကတ္တားအနက်၌ "လ" (lo) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Kriyatthato aparokkhesu kattuvihitamāna ntatyādīsu lo hoti. Lakāro, ‘‘ñilasse’’ti 5-163 visesanattho. Pacamāno, pacanto, pacati.

ကိရိယာအနက်ရှိသော ဓာတ်မှ ပရောက္ခာမှတစ်ပါးသော၊ ကတ္တားအနက်၌ သတ်မှတ်အပ်သော မာန၊ အန္တ၊ တိ စသော ပစ္စည်းတို့ နောက်၌ ရှိလတ်သော် "လ

19. Maṃ ca rudhādīnaṃ.

၁၉. ရုဓာဒိဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်တို့၏နောက်၌ မံ ပစ္စည်းလည်း ဖြစ်၏။

Rudhādito [Pg.180] kattuvihitamānanta tyādīsu lo hoti maṃ ca antasarā paro. Makāro-nubandho, akāro uccāraṇattho. Rundhamāno, rundhanto, rundhati.

ရုဓာဒိဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်၏ နောက်၌ ကတ္တားဟော၌ ပညတ်အပ်ကုန်သော မာန၊ အန္တ၊ တိ စသည်တို့ ရှိလတ်သော် လပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ မံ ပစ္စည်းသည်လည်း အဆုံးသရ၏နောက်၌ ဖြစ်၏။ မကာရသည် အနုဗန္ဓ (အမှတ်အသား) ဖြစ်၏၊ အကာရသည် အသံထွက်ရွတ်ဆိုရန် အကျိုးရှိ၏။ (သာဓက) ရုန္ဓမာနော၊ ရုန္ဓန္တော၊ ရုန္ဓတိ။

20. Ṇiṇāpyāpīhi vā.

၂၀. ဏိ၊ ဏာပေ၊ အာပေ ပစ္စည်းတို့၏နောက်၌ အချို့ လပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Ṇiṇāpyāpīhi kattuvihitamānanta tyādīsu lo hoti vibhāsā, orayanto, corento, kārayanto, kārento, kārāpayanto, kārāpento, saccāpayanto, saccāpento, corayati, coreti, kārayati, kāreti, kārāpayati, kārāpeti, saccāpayati, saccāpeti. Vavatthitavibhāsattho-yaṃ vāsaddo, tena māne niccaṃ, corayamāno, kārayamāno, kārāpayamāno, saccāpayamāno.

ဏိ၊ ဏာပ၊ အာပ ပစ္စည်းတို့၏နောက်၌ ကတ္တားဟော၌ ပညတ်အပ်ကုန်သော မာန၊ အန္တ၊ တိ စသည်တို့ ရှိလတ်သော် လပစ္စည်းသည် ဝိဘာသာ (အချို့) ဖြစ်၏။ (ပုံစံ) သြရယန္တော၊ စောရေန္တော၊ ကာရယန္တော၊ ကာရေန္တော၊ ကာရာပယန္တော၊ ကာရာပေန္တော၊ သစ္စာပယန္တော၊ သစ္စာပေန္တော၊ စောရယတိ၊ စောရေတိ၊ ကာရယတိ၊ ကာရေတိ၊ ကာရာပယတိ၊ ကာရာပေတိ၊ သစ္စာပယတိ၊ သစ္စာပေတိ။ ဤ ဝါ သဒ္ဒါသည် ဝဝတ္ထိတဝိဘာသာ အနက်ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် မာန ပစ္စည်းနောက်၌ အမြဲ (နိစ္စ) ဖြစ်၏။ (ပုံစံ) စောရယမာနော၊ ကာရယမာနော၊ ကာရာပယမာနော၊ သစ္စာပယမာနော။

21. Divādīhi yaka.

၂၁. ဒိဝါဒိဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်တို့၏နောက်၌ ယက ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Divādīhi lavisaye yaka hoti. Dibbanto, dibbati.

ဒိဝါဒိဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်တို့၏နောက်၌ လ ဝိဘတ်အရာ၌ ယက ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ (သာဓက) ဒိဗ္ဗန္တော၊ ဒိဗ္ဗတိ။

22. Tudādīhi ko.

၂၂. တုဒါဒိဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်တို့၏နောက်၌ က ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Tudādīhi lavisaye ko hoti. Tudamāno, tudanto, tudati.

တုဒါဒိဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်တို့၏နောက်၌ လ ဝိဘတ်အရာ၌ က ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ (သာဓက) တုဒမာနော၊ တုဒန္တော၊ တုဒတိ။

23. Jyādīhi knā.

၂၃. ဇျာဒိဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်တို့၏နောက်၌ က္နာ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Jiādīhi lavisaye knā hoti. Jinanto, jināti. Kathaṃ ‘jayanto’ jayatī, ti? Bhūvādipāṭhā.

ဇိ အစရှိသော ဓာတ်တို့၏နောက်၌ လ ဝိဘတ်အရာ၌ က္နာ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ (သာဓက) ဇိနန္တော၊ ဇိနာတိ။ ‘ဇယန္တော’ ‘ဇယတိ’ ဟူ၍ အဘယ်သို့ ဖြစ်သနည်းဟူမူ - ဘူဝါဒိဂိုဏ်း၌ ရွတ်ဖတ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။

24. Kyādīhi kṇā.

၂၄. ကျာဒိဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်တို့၏နောက်၌ က္ဏာ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Kīādīhi [Pg.181] lavisaye kṇā hoti. Kiṇanto, kiṇāti.

ကီ အစရှိသော ဓာတ်တို့၏နောက်၌ လ ဝိဘတ်အရာ၌ က္ဏာ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ (သာဓက) ကိဏန္တော၊ ကိဏာတိ။

25. Svādīhi kṇo.

၂၅. သုအစရှိသော ဓာတ်တို့နောက်၌ ကဏပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Suādīhi lavisaye kṇo hoti. Suṇamāno, suṇanto, suṇoti. Kathaṃ suṇātīti? Kyādipāṭhā.

သုအစရှိသော ဓာတ်တို့နောက်၌ လ-ဝိဘတ်၏ အရာ၌ ကဏပစ္စည်း ဖြစ်၏။ သုဏမာနော၊ သုဏန္တော၊ သုဏောတိ။ 'သုဏာတိ' ဟု အဘယ်သို့ ပြီးသနည်း? ကျာဒိဂိုဏ်း၌ ဖတ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။

26. Tanāditvo.

၂၆. တနအစရှိသော ဓာတ်တို့နောက်၌ ဩပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Tanādito lavisaye o hoti. Tanoti.

တနအစရှိသော ဓာတ်တို့နောက်၌ လ-ဝိဘတ်၏ အရာ၌ ဩပစ္စည်း ဖြစ်၏။ တနောတိ။

27. Bhāvakammesu tabbā-nīyā.

၂၇. ဘာဝအနက် ကမ္မအနက်တို့၌ တဗ္ဗ၊ အနီယပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Tabbaanīyā kriyatthā pare bhāvakammesu bahulaṃ bhavanti. Kattabbaṃ, karaṇīyaṃ, kattabbo kaṭo, karaṇīyo. Bahulādhikārā karaṇādīsupi bhavanti, sinānīyaṃ cuṇṇaṃ, dānīyo brāhmaṇo, sammāvattanīyo guru, pavacanīyo upajjhāyo, upaṭṭhānīyo sisso.

တဗ္ဗ၊ အနီယပစ္စည်းတို့သည် ကြိယာအနက်ရှိသော ဓာတ်တို့၏ နောက်၌ ဘာဝအနက် ကမ္မအနက်တို့၌ အများအားဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏။ ကတ္တဗ္ဗံ၊ ကရဏီယံ၊ ကတ္တဗ္ဗော ကဋော၊ ကရဏီယော။ 'ဗဟုလ' အာဏာပတ်ကြောင့် ကရဏစသော အနက်တို့၌လည်း ဖြစ်ကုန်၏။ သိနာနီယံ စုဏ္ဏံ၊ ဒါနီယော ဗြာဟ္မဏော၊ သမ္မာဝတ္တနီယော ဂုရု၊ ပဝစနီယော ဥပဇ္ဈာယော၊ ဥပဋ္ဌာနီယော သိဿော။

28. Ghyaṇa.

၂၈. ဃျဏပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Bhāvakammesu kriyatthā paro ghyaṇa hoti bahulaṃ. Vākyaṃ, kāriyaṃ, ceyyaṃ, jeyyaṃ.

ဘာဝအနက် ကမ္မအနက်တို့၌ ကြိယာအနက်ရှိသော ဓာတ်၏ နောက်၌ ဃျဏပစ္စည်းသည် အများအားဖြင့် ဖြစ်၏။ ဝါကျံ၊ ကာရိယံ၊ စေယျံ၊ ဇေယျံ။

29. Āsse ca.

၂၉. အာအက္ခရာကို ဧအက္ခရာ ပြုခြင်းလည်း ဖြစ်၏။

Ātoghyaṇa hoti bhāvakammesu, āssa e ca. Deyyaṃ.

ဘာဝအနက် ကမ္မအနက်တို့၌ အာအဆုံးရှိသော ဓာတ်နောက်၌ ဃျဏပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ထိုအာအက္ခရာ၏ ဧအက္ခရာ ဖြစ်ခြင်းသည်လည်း ဖြစ်၏။ ဒေယျံ။

30. Vadādīhi yo.

၃၀. ဝဒအစရှိသော ဓာတ်တို့နောက်၌ ယပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Vadādīhi [Pg.182] kriyatthehi yo hoti bahulaṃ bhāvakammesu. Vajjaṃ, majjaṃ, gammaṃ. (42) ‘‘Bhujānne’’, bhojjo odano, bhojjā yāgu, bhoggamaññaṃ.

ဝဒအစရှိသော ကြိယာအနက်ရှိသော ဓာတ်တို့နောက်၌ ဘာဝအနက် ကမ္မအနက်တို့၌ ယပစ္စည်းသည် အများအားဖြင့် ဖြစ်၏။ ဝဇ္ဇံ၊ မဇ္ဇံ၊ ဂမ္မံ။ (၄၂) 'ဘုဇဓာတ်သည် အစားအစာအနက်၌' (ဟူသော သုတ်ဖြင့်)၊ ဘောဇ္ဇော ဩဒနော၊ ဘောဇ္ဇာ ယာဂု၊ ဘောဂ္ဂမညံ။

31. Kicca ghacca bhacca bhabba leyyā.

၃၁. ကိစ္စ၊ ဃစ္စ၊ ဘစ္စ၊ ဘဗ္ဗ၊ လေယျ ဟူသော သဒ္ဒါတို့သည် (နိပါတနအဖြစ်ဖြင့် ပြီးကုန်၏)။

Ete saddā yappaccayantā nipaccante.

ဤသဒ္ဒါတို့သည် ယပစ္စည်းအဆုံးရှိကုန်လျက် နိပါတနအဖြစ်ဖြင့် ပြီးကုန်၏။

32. Guhādīhi yaka.

၃၂. ဂုဟ-စသော ဓာတ်တို့နောက်၌ ယက-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Gutādīhi kriyattehi bhāvakammesu yaka hoti. Guyhaṃ, duyhaṃ, sisso. Siddhā evete tabbādayo pesātisaggapattakālesupi gamyamānesu sāmaññenavidhānato, tvayā khalu kaṭo kattabbo, karaṇīyo, kāriyo, kicco, evaṃ tvayā kaṭo kattabbo, bhotā kaṭo kattabbo, bhoto hi patto kālo kaṭakaraṇe. Evaṃ uddhamohuttikepi vattamānato pesādīsu siddhā eva. Tathā arahe kattari sattivisiṭṭhe ca patīyamāne āvassakādhamīṇatāvisiṭṭhe ca bhāvādo siddhā, uddhaṃmuhuttato-bhotā kaṭo kattabbo, bhotā rajjaṃ kattabbaṃ. Bhavaṃ araho, bhotā sāro vahitabbo, bhavaṃ sakko, bhotā avassaṃ kaṭo kattabbo, bhotā nikkho dātabbo.

ဂုပ-စသော ဓာတ်တို့နောက်၌ ဘာဝ၊ ကမ္မတို့၌ ယက-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Guyhaṃ, duyhaṃ, sisso (ဤသာဓကတို့တည်း)။ စေခိုင်းခြင်း၊ ခွင့်ပြုခြင်း၊ အချိန်ကျရောက်ခြင်း အနက်တို့ ထင်ရှားရှိသော်လည်း ဤတဗ္ဗစသော ပစ္စည်းတို့သည် သာမညအားဖြင့် ပြဋ္ဌာန်းထားသဖြင့် ပြီးပြီးသားသာ ဖြစ်ကုန်၏။ 'tvayā khalu kaṭo kattabbo, karaṇīyo, kāriyo, kicco' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဤသို့ 'tvayā kaṭo kattabbo, bhotā kaṭo kattabbo, bhoto hi patto kālo kaṭakaraṇe' ဟူ၍လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ဤသို့ နောင်အခါ၌လည်း ဖြစ်ဆဲ (ဝတ္တမာန်) အနက်ကြောင့် စေခိုင်းခြင်း စသည်တို့၌ ပြီးပြီးသားသာ ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့အတူ ထိုက်တန်သော ကတ္တား၌လည်းကောင်း၊ စွမ်းဆောင်နိုင်မှု အထူး ထင်ရှားရှိသော်လည်းကောင်း၊ မချွတ်မလွဲ ပြုအပ်သောအဖြစ်၊ အကြွေးဆပ်ရမည့်အဖြစ် အထူးတို့၌ ဘာဝ စသည်တို့၌ (တဗ္ဗစသော ပစ္စည်းတို့သည်) ပြီးပြီးသား ဖြစ်ကုန်၏။ နောင်အခါ၌ကား 'bhotā kaṭo kattabbo, bhotā rajjaṃ kattabbaṃ'၊ 'Bhavaṃ araho, bhotā sāro vahitabbo'၊ 'bhavaṃ sakko, bhotā avassaṃ kaṭo kattabbo'၊ 'bhotā nikkho dātabbo' စသည်တို့တည်း။

33. Kattari ltuṇakā.

၃၃. ကတ္တား၌ လ္တု၊ ဏက-ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Kattari kārake kriyatthā ltuṇakā honti bahulaṃ. Paṭhitā, pāṭhako. Bahulamitveva? Pādehi harīyatīti pādahā-rako[Pg.183], gale cuppateti galecopako. Siddhova ltu, arahe sīlasādhudhammesu ca sāmaññavihitattā, bhavaṃ khalu kaññāya pariggahitā, bhavametaṃ arahati. Sīlādīsu-khalvapi upādātā kumārake, gantā khelaṃ, muṇḍayitāro sāviṭṭhāyanā vadhuṃ katapariggahaṃ.

ကတ္တားကာရက၌ ဓာတ်တို့နောက်၌ လ္တု၊ ဏက-ပစ္စည်းတို့သည် အများအားဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏။ Paṭhitā, pāṭhako (ဤသာဓကတို့တည်း)။ ဗဟုလ-ပုဒ်သည် အဘယ်ကြောင့်နည်း? Pādehi harīyatīti pādahārako, gale cuppateti galecopako စသည်တို့၌ ကတ္တားမှတစ်ပါးသော ကာရကတို့၌လည်း ဖြစ်စေရန်တည်း။ သီလ၊ သာဓုဓမ္မ စသည်တို့၌ သာမညအားဖြင့် ပြဋ္ဌာန်းထားသဖြင့် 'လ္တု' ပစ္စည်းသည် ထိုက်တန်သော အနက်၌ ပြီးပြီးသားသာ ဖြစ်၏။ (သာဓက -) 'bhavaṃ khalu kaññāya pariggahitā, bhavametaṃ arahati'။ သီလ စသည်တို့၌လည်းကောင်း - 'upādātā kumārake', 'gantā khelaṃ', 'muṇḍayitāro sāviṭṭhāyanā vadhuṃ katapariggahaṃ' စသည်တို့တည်း။

34. Āvī.

၃၄. အာဝီ-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Kriyatthā āvī hoti bahulaṃ kattari. Bhayadassāvī. Appavisayataññāpanatthaṃ bhinnayogakaraṇaṃ, sāmaññavihitattā sīlā dīsu ca hoteva.

ကတ္တား၌ ဓာတ်တို့နောက်၌ အာဝီ-ပစ္စည်းသည် အများအားဖြင့် ဖြစ်၏။ Bhayadassāvī (ဘေးကို ရှုလေ့ရှိသူ)။ ဤသုတ်၌ သီးခြားသုတ်ခွဲ၍ ပြုခြင်းသည် အာဏာစက် အနည်းငယ်ကို သိစေခြင်းငှာ ဖြစ်၏။ သာမညအားဖြင့် ပြဋ္ဌာန်းထားသဖြင့် သီလစသောအနက်တို့၌လည်း ဖြစ်သည်သာတည်း။

35. Āsiṃsāyamako.

၃၅. ဆုတောင်းခြင်းအနက်၌ အက-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Āsiṃsāyaṃ gamyamānāyaṃ kriyatthā ako hoti kattari. Jīvatūti jīvako, nandatūti nandako, bhavatūti bhavako.

ဆုတောင်းခြင်းအနက် ထင်ရှားရှိသော် ကတ္တား၌ ဓာတ်တို့နောက်၌ အက-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Jīvatūti jīvako, nandatūti nandako, bhavatūti bhavako စသည်တို့တည်း။

36. Karā ṇano.

၃၆. ကရ်-ဓာတ်နောက်၌ ဏန-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Karato kattari ṇano hoti. Karotīti kāraṇaṃ, kattarīti kiṃ? Karaṇaṃ.

ကရ်-ဓာတ်နောက်၌ ကတ္တား၌ ဏန-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Karotīti kāraṇaṃ။ ကတ္တား၌ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? Karaṇaṃ (ပြုကြောင်းဖြစ်သော ကရုဏ်း၌ မဖြစ်စေရန်တည်း)။

37. Hāto vīhikālesu.

၃၇. ဟာ-ဓာတ်နောက်၌ သလေးစပါးနှင့် ကာလအနက်တို့၌ (ဏန-ပစ္စည်း ဖြစ်၏)။

Hāto vīhismiṃ kāle ca ṇano hoti kattari. Hāyanā nāma vihayo, hāyano saṃvaccharo, vīhikālesūti kiṃ? Hātā.

ဟာ-ဓာတ်နောက်၌ သလေးစပါး၌လည်းကောင်း၊ ကာလ၌လည်းကောင်း ကတ္တား၌ ဏန-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Hāyanā nāma vihayo, hāyano saṃvaccharo။ 'သလေးစပါးနှင့် ကာလတို့၌' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? Hātā (ဆုတ်ယုတ်သောသူ)။

38. Vidā kū.

၃၈. ဝိဒ်-ဓာတ်နောက်၌ ကူ-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Vidasmā kū hoti kattari. Vidū, lokavidū.

ဝိဒ်-ဓာတ်နောက်၌ ကတ္တား၌ ကူ-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Vidū, lokavidū။

39. Vito ñāto.

၃၉. ဝိ-ပုဒ် ရှေ့ရှိသော ဉာ-ဓာတ်နောက်၌ (ကူ-ပစ္စည်း ဖြစ်၏)။

Vipubbā [Pg.184] ñāiccasmā kū hoti kattari. Viññū. Vitoti kiṃ? Paññā.

ဝိ-သဗ္ဗဒါ ရှေ့ရှိသော ဉာ-ဓာတ်နောက်၌ ကတ္တား၌ ကူ-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Viññū။ 'ဝိ-ပုဒ် ရှေ့ရှိသော' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? Paññā (ပညာ - ဤ၌ မဖြစ်စေရန်တည်း)။

40. Kammā.

၄၀. ကမ္မပုဒ်နောက်၌ ရှိသော (ဉာ-ဓာတ်နောက်၌ ကူ-ပစ္စည်း ဖြစ်၏)။

Kammato parā ñāiccasmā kū hoti kattari. Sabbaññū, kālaññū.

ကမ္မပုဒ်၏နောက်၌ ရှိသော ဉာ-ဓာတ်နောက်၌ ကတ္တား၌ ကူ-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Sabbaññū, kālaññū။

41. Kvacaṇa.

၄၁. ကမ္မပုဒ်နောက်၌ အချို့သော ဓာတ်တို့နောက်၌ အဏ-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Kammato parā kriyatthā kvaci aṇa hoti kattari. Kumbhakāro, saralāvo, mantajjhāyo, bahulādhikārā idha na hoti ādiccaṃ passati, himavantaṃ suṇoti, gāmaṃ gacchati. Kvacīti kiṃ? Kammakaro.

ကမ္မပုဒ်၏နောက်၌ ရှိသော အချို့သော ဓာတ်တို့နောက်၌ ကတ္တား၌ အဏ-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Kumbhakāro, saralāvo, mantajjhāyo။ ဗဟုလ-အာဏာစက်ကြောင့် ဤသာဓကတို့၌ မဖြစ်ပေ - 'ādiccaṃ passati', 'himavantaṃ suṇoti', 'gāmaṃ gacchati'။ 'အချို့' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? Kammakaro။

42. Gamā rū.

၄၂. ဂမ်-ဓာတ်နောက်၌ ရူ-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Kammato parā gamā rū hoti kattari. Vedagū pāragū.

ကမ္မပုဒ်၏နောက်၌ ရှိသော ဂမ်-ဓာတ်နောက်၌ ကတ္တား၌ ရူ-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Vedagū, pāragū။

43. Samānañña bhavanta yāditū-pamānā disā kamme rīrikkhakā.

၄၃. သမာန၊ အည၊ ဘဝန္တ၊ ယာဒိ စသော ဥပမာနပုဒ်တို့နောက်ရှိ ဒိသ်-ဓာတ်နောက်၌ ကမ္မကာရက၌ ရီ၊ ရိက္ခ၊ က-ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Samānādīhi yādīhi copamānehi parā disā kammakārake rīrikkhakā honti. Samāno viya dissatīti sadī sadikkho sadiso. Aññādī aññādikkho aññādiso. Bhavādī bhavādikkho bhavādiso. Yādī yādikkho yādiso. Tyādī tyādikkho tyādiso. Samānādīhīti kiṃ? Rukkho viya dissati. Upamānāti kiṃ? So dissati. Kammeti kiṃ? So [Pg.185] viya passati. Rakārā antasarādilopatthā, kakāro ekārābhāvattho.

သမာန-စသော၊ ယာဒိ-စသော ဥပမာနပုဒ်တို့၏နောက်၌ ရှိသော ဒိသ်-ဓာတ်နောက်၌ ကမ္မကာရက၌ ရီ၊ ရိက္ခ၊ က-ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ Samāno viya dissatīti sadī, sadikkho, sadiso။ Aññādī, aññādikkho, aññādiso။ Bhavādī, bhavādikkho, bhavādiso။ Yādī, yādikkho, yādiso။ Tyādī, tyādikkho, tyādiso။ 'သမာနစသော ပုဒ်တို့နောက်၌' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? Rukkho viya dissati။ 'ဥပမာနပုဒ်တို့နောက်၌' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? So dissati။ 'ကမ္မကာရက၌' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? So viya passati။ ရ-အက္ခရာသည် အဆုံးသရနှင့် အစအက္ခရာတို့ကို ချေခြင်းအကျိုးရှိ၏၊ က-အက္ခရာသည် ဧ-ကာရ မဖြစ်စေခြင်းအကျိုးရှိ၏။

44. Bhāvakārakesva-ghaṇa ghakā.

၄၄. ဘာဝနှင့် ကာရကတို့၌ အ၊ ဃဏ၊ ဃ၊ က-ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Bhāve kārake ca kriyatthā a ghaṇa gha kā honti bahulaṃ. A-paggaho, niggaho, karo, garo, cayo, jayo, ravo, bhavo, paco, vaco, annado, purindado, īsakkaro, dukkaro, sukaro. Ghaṇa-bhāve pāko, cāgo, bhāvo, kārakepi saññāyaṃ tāva pajjatenenāti pādo, rujatīti rogo, visatīti veso, sarati kālantaranti sāro thiraṃso, darīyante etehīti dārā, jīrayati etenāti jāro, asaññāyampi dāyo datto, lābho laddho, gha-vako, nipako, ka-piyo, khipo, bhujo, āyudhaṃ.

ဘာဝ၌လည်းကောင်း၊ ကာရက၌လည်းကောင်း ဓာတ်တို့နောက်၌ အ၊ ဃဏ၊ ဃ၊ က-ပစ္စည်းတို့သည် အများအားဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏။ အ-ပစ္စည်း - paggaho, niggaho, karo, garo, cayo, jayo, ravo, bhavo, paco, vaco, annado, purindado, īsakkaro, dukkaro, sukaro။ ဃဏ-ပစ္စည်း ဘာဝ၌ - pāko, cāgo, bhāvo။ ကာရက၌ သညာအနက်၌ ဦးစွာ - pajjatenenāti pādo, rujatīti rogo, visatīti veso, sarati kālantaranti sāro thiraṃso, darīyante etehīti dārā, jīrayati etenāti jāro။ သညာမဟုတ်သော အနက်၌လည်း - dāyo datto, lābho laddho။ ဃ-ပစ္စည်း - vako, nipako။ က-ပစ္စည်း - piyo, khipo, bhujo, āyudhaṃ။

45. Dādhātvi.

၄၅. ဒါ-ဓာတ်နှင့် ဓာ-ဓာတ်တို့နောက်၌ ဣ-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Dādhāhi bahulami hoti bhāvakārakesu. Ādi, nidhi, vālami.

ဒါ-ဓာတ်၊ ဓာ-ဓာတ်တို့နောက်၌ ဘာဝနှင့် ကာရကတို့၌ ဣ-ပစ္စည်းသည် အများအားဖြင့် ဖြစ်၏။ Ādi, nidhi, vālami။

46. Vamādīyyathu.

၄၆. ဝမ်-စသော ဓာတ်တို့နောက်၌ အထု-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Vamādīhi bhāvakārakesvathu hoti. Vamathu, vepathu, (avathu, sayathu).

ဝမ်-စသော ဓာတ်တို့နောက်၌ ဘာဝနှင့် ကာရကတို့၌ အထု-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Vamathu, vepathu, (avathu, sayathu)။

47. Kvi.

၄၇. ကွိ-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Kriyatthā [Pg.186] kvi hoti bahulaṃ bhāvakārakesu. Kakāro kānubandhakāriyattho, abhibhū, sayambhū, bhattaggaṃ, (dānaggaṃ) salākaggaṃ, sabhā, pabhā.

ဓာတ်တို့နောက်၌ ဘာဝနှင့် ကာရကတို့၌ ကွိ-ပစ္စည်းသည် အများအားဖြင့် ဖြစ်၏။ က-အက္ခရာသည် က-အနုဗန္ဓဖြင့် ပြုအပ်သော အကျိုးရှိ၏။ Abhibhū, sayambhū, bhattaggaṃ, (dānaggaṃ) salākaggaṃ, sabhā, pabhā။

48. Ano.

၄၈. အန-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Kriyattā bhāvakārakesvano hoti. Gamanaṃ, dānaṃ, sampadānaṃ, apādānaṃ, adhikaraṇaṃ, calano, jalano, kodhano, kopano, maṇḍano, bhūsano.

ဓာတ်တို့နောက်၌ ဘာဝနှင့် ကာရကတို့၌ အန-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Gamanaṃ, dānaṃ, sampadānaṃ, apādānaṃ, adhikaraṇaṃ, calano, jalano, kodhano, kopano, maṇḍano, bhūsano။

49. Itthiyamaṇa tti ka yaka yā ca.

၄၉. ဣတ္ထိလိင်၌ အ၊ ဏ၊ တ္တိ၊ က၊ ယက၊ ယာ ပစ္စည်းတို့နှင့် အန-ပစ္စည်းတို့လည်း ဖြစ်ကုန်၏။

Itthiliṅge bhāve kārake ca kriyatthā aādayo honti ano ca bahulaṃ. A titikkhā, vīmaṃsā, jigucchā, pipāsā, puttiyā īhā bhikkhā, āpadā, medhā, godhā, ṇakārā, hārā, tārā, dhārā, ārā, kti-iṭṭhi, siṭṭhi, bhitti, bhatti, tanti bhūti, ka-guhā, rujā, mudā, yaka-vijjā, ijjā, ya-seyyā, samajjā, pabbajjā, paricariyā, jāgariyā, anakāraṇā, hāraṇā, vedanā, vandanā, upāsanā.

ဣတ္ထိလိင်၌ ဘာဝနှင့် ကာရကတို့၌ ဓာတ်တို့နောက်၌ အ-စသော ပစ္စည်းတို့သည်လည်းကောင်း၊ အန-ပစ္စည်းသည်လည်းကောင်း အများအားဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏။ အ-ပစ္စည်း - titikkhā, vīmaṃsā, jigucchā, pipāsā, puttiyā īhā bhikkhā, āpadā, medhā, godhā။ ဏ-ပစ္စည်း - kārā, hārā, tārā, dhārā, ārā။ တ္တိ-ပစ္စည်း - iṭṭhi, siṭṭhi, bhitti, bhatti, tanti bhūti။ က-ပစ္စည်း - guhā, rujā, mudā။ ယက-ပစ္စည်း - vijjā, ijjā။ ယာ-ပစ္စည်း - seyyā, samajjā, pabbajjā, paricariyā, jāgariyā။ အန-ပစ္စည်း - kāraṇā, hāraṇā, vedanā, vandanā, upāsanā။

50. Jāhāhi ni.

၅၀. ဇာ-ဓာတ်၊ ဟာ-ဓာတ်တို့နောက်၌ နိ-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Jāhāiccetehi ni hotitthiyaṃ. Jāni, hāni.

ဇာ၊ ဟာ ဟူသော ဤဓာတ်တို့နောက်၌ ဣတ္ထိလိင်၌ နိ-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Jāni, hāni။

51. Karā ririyo.

၅၁. ကရ်-ဓာတ်နောက်၌ ရိရိယ-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Karato ririyo hotitthiyaṃ. Karaṇaṃ kiriyā. Kathaṃ ‘kriyā’ti? ‘‘Kriyāyaṃ’’ti nipātanā.

ကရ်-ဓာတ်နောက်၌ ဣတ္ထိလိင်၌ ရိရိယ-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Karaṇaṃ kiriyā။ 'kriyā' ဟု အဘယ်သို့ ဖြစ်သနည်း? 'Kriyāyaṃ' ဟူ၍ နိပါတနပြုခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။

52. Ikitī sarūpe.

၅၂. သရူပ (ကိုယ်တိုင်) အနက်၌ ဣကိတိပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Kriyatthassa [Pg.187] sarūpe-bhidheyye kriyatthā pare ikitī honti, vaci, yudhi, pacati, ‘akāro kakāro’ti ādīsu kārasaddena samāso, yathā evakāroti.

ကြိယာအနက်ရှိသော သဒ္ဒါ၏ ကိုယ်တိုင်ဟောအပ်သော အနက်၌ ကြိယာဓာတ်တို့၏ နောက်၌ ဣကိတိပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဝစိ၊ ဝိယုဓိ၊ ပစတိ ဟူ၍ ဖြစ်၏။ 'အကာရော ကကာရော' စသည်တို့၌ ကာရသဒ္ဒါဖြင့် သမတ်စပ်ခြင်းသည် ဧဝကာရောဟူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

53. Sīlābhikkhaññā-vassakesu ṇī.

၅၃. သီလ၊ အဘိက္ခည၊ အဝဿက အနက်တို့၌ ဏီပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Kriyatthā ṇī hoti sīlādīsu patīyamānesu, uṇhabhojī, khīrapāyī, avassakārī, satandāyī.

သီလစသည်တို့ကို သိအပ်သည်ရှိသော် ကြိယာဓာတ်၏ နောက်၌ ဏီပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဥဏှဘောဇီ၊ ခီရပါယီ၊ အဝဿကာရီ၊ သတန္ဒာယီ။

54. Thāvarittara bhaṅgura bhidura bhāsura bhassarā.

၅၄. ဌာဝရ၊ ဣတ္တရ၊ ဘင်္ဂုရ၊ ဘိဒုရ၊ ဘာသုရ၊ ဘဿရ သဒ္ဒါတို့သည် (နိပါတနအဖြစ်ဖြင့် ပြီးကုန်၏)။

Ete saddā nipaccante sīle gamyamāne.

သီလအနက်ကို သိအပ်သည်ရှိသော် ဤသဒ္ဒါတို့ကို နိပါတနအဖြစ်ဖြင့် ပြီးစေအပ်ကုန်၏။

55. Kattari bhūte ktavantu ktāvī.

၅၅. အတိတ်အနက်ရှိသော ကတ္တားဟော၌ တဝန္တု၊ တာဝီ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Bhūte-tthe vattamānato kriyatthā ktavantuttāvī honti kattari. Vijitavā, vijitāvī, bhūteti adhikāro yāva ‘‘āhāratthā’’ti (5-60).

အတိတ်အနက်၌ ဖြစ်သော ကြိယာဓာတ်၏ နောက်၌ ကတ္တားဟော၌ တဝန္တု၊ တာဝီ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဝိဇိတဝါ၊ ဝိဇိတာဝီ။ 'ဘူတေ' ဟူသော အာဏာသည် 'အာဟာရတ္ထာ' သုတ်တိုင်အောင် တည်၏။

56. Ktobhāvakammesu.

၅၆. ဘာဝ၊ ကမ္မအနက်တို့၌ တပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Bhāve kamme ca bhūte kto hoti. Āsitaṃ bhavatā. Kato kaṭo bhavatā.

အတိတ်အနက်၌ ဘာဝအနက်၌လည်းကောင်း၊ ကမ္မအနက်၌လည်းကောင်း တပစ္စည်း ဖြစ်၏။ အာသိတံ ဘဝတာ။ ကတော ကဋော ဘဝတာ။

57. Kattari cārambhe.

၅၇. ကြိယာ၏ အစပြုခြင်း အနက်ရှိသော ကတ္တားဟော၌လည်းကောင်း တပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Kriyārambhe kattari kto hoti yathāpattañca. Pakato bhavaṃ kaṭaṃ, pakato kaṭo bhavatā, pasutto bhavaṃ, pasuttaṃ bhavatā.

ကြိယာကို အစပြုခြင်း၌ ကတ္တားဟော၌ တပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ထိုက်သည်အားလျော်စွာလည်း ဖြစ်၏။ ပကတော ဘဝံ ကဋံ၊ ပကတော ကဋော ဘဝတာ၊ ပသုတ္တော ဘဝံ၊ ပသုတ္တံ ဘဝတာ။

58. Ṭhā-sa vasa silisa sī ruha jara janīhi.

၅၈. ဌာ၊ သ၊ ဝသ၊ သိလိသ၊ သီ၊ ရုဟ၊ ဇရ၊ ဇနီ ဓာတ်တို့၏ နောက်၌ (တပစ္စည်း ဖြစ်၏)။

Ṭhādīhi [Pg.188] kattari kto hoti yathāpattañca. Upaṭṭhito guruṃ bhavaṃ, upaṭṭhito guru bhotā, upāsito guruṃ bhavaṃ, upāsito guru bhotā, anuvusito guruṃ bhavaṃ, anuvusito guru bhotā, āsiliṭṭho guruṃ bhavaṃ, āsiliṭṭho guru bhotā, adhissito khaṭopikaṃ bhavaṃ, adhissitā khaṭopikā bhotā, āraḷho rukkhaṃ bhavaṃ, āruḷho rukkho bhotā, anujiṇṇo vasaliṃ devadatto, anujiṇṇā vasalī devadattena, anujāto māṇavako māṇavikaṃ, anujātā māṇavikā māṇavakena.

ဌာဓာတ်စသည်တို့၏ နောက်၌ ကတ္တားဟော၌ တပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ထိုက်သည်အားလျော်စွာလည်း ဖြစ်၏။ ဥပဋ္ဌိတော ဂုရုံ ဘဝံ၊ ဥပဋ္ဌိတော ဂုရု ဘောတာ၊ ဥပါသိတော ဂုရုံ ဘဝံ၊ ဥပါသိတော ဂုရု ဘောတာ၊ အနုဝုသိတော ဂုရုံ ဘဝံ၊ အနုဝုသိတော ဂုရု ဘောတာ၊ အာသိလိဋ္ဌော ဂုရုံ ဘဝံ၊ အာသိလိဋ္ဌော ဂုရု ဘောတာ၊ အဓိဿိတော ခဋောပိကံ ဘဝံ၊ အဓိဿိတာ ခဋောပိကာ ဘောတာ၊ အာရူဠှော ရုက္ခံ ဘဝံ၊ အာရူဠှော ရုက္ခော ဘောတာ၊ အနုဇိဏ္ဏော ဝသလိံ ဒေဝဒတ္တော၊ အနုဇိဏ္ဏာ ဝသလီ ဒေဝဒတ္တေန၊ အနုဇာတော မာဏဝကော မာဏဝိကံ၊ အနုဇာတာ မာဏဝိကာ မာဏဝကေန။

59. Gamanatthākammakādhāre ca.

၅၉. သွားခြင်းအနက်ရှိသော ဓာတ်၊ အကမ္မကဓာတ်တို့၏ နောက်၌ အာဓာရအနက်၌လည်းကောင်း (တပစ္စည်း ဖြစ်၏)။

Gamanatthato akammakato ca kriyatthā ādhāre kto hoti kattari ca yathāpattañca, idamesaṃ yātaṃ, iha te yātā, iha tehi yātaṃ, ayaṃ tehi yāto patho, idamesamāsitaṃ, iha te āsitā, ihatehi āsitaṃ, ‘devo ce vuṭṭho sampannā sālayo’ti kāraṇasāmaggīsampatti etthābhimatā.

သွားခြင်းအနက်ရှိသော ဓာတ်၊ အကမ္မကဓာတ်တို့၏ နောက်၌ အာဓာရအနက်၌လည်းကောင်း၊ ကတ္တားအနက်၌လည်းကောင်း၊ ထိုက်သည်အားလျော်စွာလည်း တပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဣဒမေသံ ယာတံ၊ ဣဟ တေ ယာတာ၊ ဣဟ တေဟိ ယာတံ၊ အယံ တေဟိ ယာတော ပထော၊ ဣဒမေသမာသိတံ၊ ဣဟ တေ အာသိတာ၊ ဣဟတေဟိ အာသိတံ။ 'ဒေဝေါ စေ ဝုဋ္ဌော သမ္ပန္နာ သာလယော' ဟူရာ၌ အကြောင်းတရားတို့ ညီညွတ်ခြင်း၏ ပြည့်စုံခြင်းကို ဤနေရာ၌ အလိုရှိအပ်၏။

60. Āhāratthā.

၆၀. စားခြင်းအနက်ရှိသော ဓာတ်တို့၏ နောက်၌ (တပစ္စည်း ဖြစ်၏)။

Ajjhohāratthā ādhāre kto hoti yathāpattañca, idamesaṃ bhuttaṃ, idamesaṃ pītaṃ, iha tehi bhuttaṃ, iha tehi pītaṃ, odano tehi bhutto pītamudakaṃ, akattattho yogavibhāgo, kathaṃ ‘pītā gāvo’ti? Pītamesaṃ vijjatīti pītā, bāhulakā vā, ‘passinno’ti yā ettha bhūtakālatā, tatra tto, evaṃ raññaṃ mato raññaṃ iṭṭho, raññaṃ buddho, raññaṃ pūjito, evaṃ [Pg.189] sīlito, rakkhito, khanto, ākuṭṭho, ruṭṭho, rusito, abhibyāhaṭo, dayiyo, haṭṭho, kantā, saṃyato, amato, ‘kaṭṭha’nti bhūtatāyameva hetuno, phalaṃ tvatra bhāvi.

မျိုချခြင်း (စားခြင်း) အနက်ရှိသော ဓာတ်တို့၏ နောက်၌ အာဓာရအနက်၌ တပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ထိုက်သည်အားလျော်စွာလည်း ဖြစ်၏။ ဣဒမေသံ ဘုတ္တံ၊ ဣဒမေသံ ပီတံ၊ ဣဟ တေဟိ ဘုတ္တံ၊ ဣဟ တေဟိ ပီတံ၊ ဩဒနော တေဟိ ဘုတ္တော ပီတမုဒကံ။ ကတ္တားအနက် မဟုတ်သောကြောင့် သုတ်ကို ပိုင်းခြား၍ ကြံစည်အပ်၏။ 'ပီတာ ဂါဝေါ' ဟု အဘယ်သို့ ပြီးသနည်း။ ပီတမေသံ ဝိဇ္ဇတီတိ ပီတာ (သောက်အပ်ပြီးသော ရေရှိသော နွားမတို့သည် ပီတာမည်ကုန်၏) သို့မဟုတ် ဗာဟုလကနည်းဖြင့် ပြီး၏။ 'ပဿိန္နော' ဟူရာ၌ အကြင် အတိတ်ကာလရှိ၏၊ ထိုအတိတ်ကာလ၌ တပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဤနည်းတူ ရညံ မတော၊ ရညံ ဣဋ္ဌော၊ ရညံ ဗုဒ္ဓေါ၊ ရညံ ပူဇိတော၊ ဤနည်းတူ သီလိတော၊ ရက္ခိတော၊ ခန္တော၊ အာကုဋ္ဌော၊ ရုဋ္ဌော၊ ရုသိတော၊ အဘိဗျာဟဋော၊ ဒယိယော၊ ဟဋ္ဌော၊ ကန္တာ၊ သံယတော၊ အမတော ဟူ၍ ဖြစ်၏။ 'ကဋ္ဌံ' ဟူသော သဒ္ဒါ၌ အတိတ်အနက်၌သာလျှင် အကြောင်းဖြစ်၏၊ အကျိုးကား ဤနေရာ၌ နောင်အခါ ဖြစ်လတ္တံ့သောအရာ ဖြစ်၏။

61. Tuṃ tāye tave bhāve bhavissati kriyāyaṃ tadatthāya.

၆၁. နောင်အခါဖြစ်လတ္တံ့သော (အနာဂတ်) အနက်၌ ရှိသော ကြိယာ၏ နောက်၌ ထိုအနက်ကို ပြီးစေခြင်းငှာ ကြိယာရှိလတ်သော် ဘာဝအနက်၌ တုံ၊ တာယေ၊ တဝေ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Bhavissati atthe vattamānato kriyatthā bhāve tuṃ tāye tave honti kriyāyaṃ tadatthāyaṃ patīyamānāyaṃ. Kātuṃ gacchati, kattāye gacchati, kātave gacchati, icchati bhottuṃ kāmeti bhottunti imīnāva siddhaṃ, punabbidhāne tvihāpi siyā ‘icchanto karotī’ti, evaṃ sakkoti bhottuṃ, jānāti bhottuṃ, gilāyati bhottuṃ, ghaṭate bhottuṃ, ārabhate bhottuṃ, labhate bhottuṃ, pakkamati bhottuṃ, ussahati bhottuṃ, arahati bhottuṃ, atthi bhottuṃ, vijjati bhottuṃ, vaṭṭa tibhottuṃ, kappati bhottunti. Tathā pārayati bhottuṃ, pahu bhottuṃ, samattho bhottuṃ, pariyatto bhottuṃ, alaṃ bhottunti bhavatissa sabbattha sambhavā. Tathā kālo bhottuṃ. Samayo bhotuṃ, velā bhotunti, yathā bhottuṃmano, sottuṃ soto, daṭṭhuṃ cakkhu, yujjhituṃ dhanu, vattuṃ jaḷo, gantumano, kattumalasoti, uccāraṇantu vattāyattaṃ. Bhāveti kiṃ? Karissāmīti gacchati, kriyāyanti kiṃ? Bhikkhissaṃ iccassa jaṭā, tadatthāyanti kiṃ? Gacchissato te bhavissati bhattaṃ bhojanāya.

အနာဂတ်အနက်၌ ဖြစ်သော ကြိယာဓာတ်တို့၏ နောက်၌ ထိုအနက်ကို ရည်ရွယ်သော ကြိယာကို သိအပ်သည်ရှိသော် ဘာဝအနက်၌ တုံ၊ တာယေ၊ တဝေ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ကာတုံ ဂစ္ဆတိ၊ ကတ္တာယေ ဂစ္ဆတိ၊ ကာတဝေ ဂစ္ဆတိ။ ဣစ္ဆတိ ဘောတ္တုံ၊ ကာမေတိ ဘောတ္တုံ ဟူသော ဤသုတ်ဖြင့်သာလျှင် ပြီး၏။ တစ်ဖန် ပြဋ္ဌာန်းခြင်း၌မူကား 'ဣစ္ဆန္တော ကရောတိ' ဟူရာ၌လည်း ဖြစ်ရာ၏။ ဤနည်းတူ သက္ကောတိ ဘောတ္တုံ၊ ဇာနာတိ ဘောတ္တုံ၊ ဂိလာယတိ ဘောတ္တုံ၊ ဃဋတေ ဘောတ္တုံ၊ အာရဘတေ ဘောတ္တုံ၊ Lဘတေ ဘောတ္တုံ၊ ပက္ကမတိ ဘောတ္တုံ၊ ဥဿဟတိ ဘောတ္တုံ၊ အရဟတိ ဘောတ္တုံ၊ အတ္ထိ ဘောတ္တုံ၊ ဝိဇ္ဇတိ ဘောတ္တုံ၊ ဝဋ္ဋတိ ဘောတ္တုံ၊ ကပ္ပတိ ဘောတ္တုံ ဟု ဖြစ်၏။ ထို့ပြင် ပါရယတိ ဘောတ္တုံ၊ ပဟု ဘောတ္တုံ၊ သမတ္ထော ဘောတ္တုံ၊ ပရိယတ္တော ဘောတ္တုံ၊ အလံ ဘောတ္တုံ ဟူ၍လည်း ဖြစ်၏၊ ဖြစ်ခြင်းအနက်ရှိသော ဓာတ်သည် ခပ်သိမ်းသောနေရာ၌ ဖြစ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ပြင် ကာလော ဘောတ္တုံ၊ သမယော ဘောတ္တုံ၊ ဝေလာ ဘောတ္တုံ ဟုလည်းကောင်း၊ ဘောတ္တုံမနော၊ သောတ္တုံ သောတံ၊ ဒဋ္ဌုံ စက္ခု၊ ယုဇ္ဈိတုံ ဓနု၊ ဝတ္တုံ ဇဠော၊ ဂန္တုမနော၊ ကတ္တုမလသော ဟုလည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ရွတ်ဆိုခြင်းကား ပြောဆိုသူ၏ အလိုအတိုင်း ဖြစ်၏။ ဘာဝေ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ကရိဿာမီတိ ဂစ္ဆတိ။ ကြိယာယံ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ဘိက္ခိဿံ ဣစ္စဿ ဇဋာ။ တဒတ္ထာယ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ဂစ္ဆိဿတော တေ ဘဝိဿတိ ဘတ္တံ ဘောဇနာယ။

62. Paṭisedhe-laṃkhalūnaṃ tuna tvāna tvā vā.

၆၂. တားမြစ်ခြင်းအနက်ရှိသော အလံ၊ ခလု သဒ္ဒါတို့နှင့် ယှဉ်လတ်သော် ဘာဝအနက်၌ တုန၊ တွာန၊ တွာ ပစ္စည်းတို့သည် အချို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Alaṃ [Pg.190] khalusaddānaṃ paṭisedhatthānaṃ payoge tunādayo vā honti bhāve. Alaṃ sotuna, khalu sotuna, alaṃ sutvāna, dhalu sutvāna, alaṃ sutvā, khalu sutvā, alaṃ sutena, khalu sotena, alaṃ khalūnanti kiṃ? Mā hotu, paṭisedheti kiṃ? Alaṅkāro.

တားမြစ်ခြင်းအနက်ရှိသော အလံ၊ ခလု သဒ္ဒါတို့နှင့် ယှဉ်ခြင်းရှိလတ်သော် ဘာဝအနက်၌ တုနစသော ပစ္စည်းတို့သည် အချို့ ဖြစ်ကုန်၏။ အလံ သောတုန၊ ခလု သောတုန၊ အလံ သုတွာန၊ ခလု သုတွာန၊ အလံ သုတွာ၊ ခလု သုတွာ၊ အလံ သုတေန၊ ခလု သောတေန။ အလံ ခလူနံ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ မာ ဟောတု။ ပဋိသေဓေ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ အလင်္ကာရော။

63. Pubbekakatthukānaṃ.

၆၃. တစ်ဦးတည်းသော ကတ္တားရှိကုန်သော ကြိယာတို့တွင် ရှေးဦးစွာ ဖြစ်သော ကြိယာ၏ နောက်၌ (တုနစသော ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏)။

Eko kattā yesaṃ byāpārānaṃ, tesu yo pubbo, tadatthato kriyatthā tunādayo honti bhāve, sotuna yāti, sutvāna, sutvā vā, ekakattukānantikiṃ? Bhuttasmiṃ devadatte yaññadatto vajati, pubbāti kiṃ? Bhuñjabhi ca pacati ca. ‘Appatvā nadiṃ pabbato atikkamma pabbataṃ nadī’ti bhūdhātussa sabbattha sambhavā ekakattukatā pubbakālatā ca gamyate. ‘Bhutvā bhutvā gacchatīti’ imināva siddhaṃ ābhikkhaññantu dvibbacanāvagamyate. Kathaṃ ‘jīvaggāhaṃ agāhayi, kāyappacālakaṃ gacchantī’ti ādi? Ghaṇantena kriyāvisesanena siddhaṃ yathā ‘odanapākaṃ sayatī’ti.

အကြင် လုပ်ဆောင်မှုတို့အား ကတ္တားသည် တစ်ဦးတည်း ဖြစ်၏၊ ထိုလုပ်ဆောင်မှုတို့တွင် အကြင် ရှေးဦးစွာ ဖြစ်သော ကြိယာသည် ရှိ၏၊ ထိုရှေးဦးစွာဖြစ်သော ကြိယာဓာတ်၏ နောက်၌ ဘာဝအနက်၌ တုနစသော ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ သောတုန ယာတိ၊ သုတွာန၊ သုတွာ ဝါ။ ဧကကတ္တုကာနံ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ဘုတ္တသ္မိံ ဒေဝဒတ္တေ ယညဒတ္တော ဝဇတိ။ ပုဗ္ဗာ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ဘုဉ္ဇတိ စ ပစတိ စ။ 'အပ္ပတွာ နဒိံ ပဗ္ဗတော၊ အတိက္ကမ္မ ပဗ္ဗတံ နဒီ' ဟူရာ၌ ဖြစ်ခြင်းအနက်ရှိသော ဘူဓာတ်သည် ခပ်သိမ်းသောအရပ်၌ ဖြစ်နိုင်သောကြောင့် တစ်ဦးတည်းသော ကတ္တားရှိသည်အဖြစ်နှင့် ရှေးဦးကာလဖြစ်သည်အဖြစ်ကို သိအပ်၏။ 'ဘုတွာ ဘုတွာ ဂစ္ဆတိ' ဟူသော ဤသုတ်ဖြင့်သာလျှင် ပြီး၏၊ အဖန်တလဲလဲဖြစ်ခြင်းကိုမူကား နှစ်ကြိမ်ရွတ်ဆိုခြင်းဖြင့် သိအပ်၏။ 'ဇီဝဂ္ဂါဟံ အဂါဟယိ၊ ကာယပ္ပစာလကံ ဂစ္ဆန္တိ' စသည်တို့သည် အဘယ်သို့ ပြီးသနည်း။ 'ဩဒနပါကံ သယတိ' ဟူသကဲ့သို့ ဏမူပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ကြိယာဝိသေသနဖြင့် ပြီး၏။

64. Nto katthari vattamāne.

၆၄. ပစ္စုပ္ပန်အနက်၌ ဖြစ်သော ဓာတ်၏ နောက်၌ ကတ္တားဟော၌ အန္တပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Vattamānatthe vattamānato kriyattā nto ho ti kattari, tiṭṭhanto.

ပစ္စုပ္ပန်အနက်၌ ဖြစ်သော ကြိယာဓာတ်၏ နောက်၌ ကတ္တားဟော၌ အန္တပစ္စည်း ဖြစ်၏။ တိဋ္ဌန္တော။

65. Māno.

၆၅. (ပစ္စုပ္ပန်အနက်၌ ကတ္တားဟော၌) မာနပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Vattamānatthe vattamānato kriyatthā māno hoti, kattari. Tiṭṭhamāno.

ပစ္စုပ္ပန်အနက်၌ ဖြစ်သော ကြိယာဓာတ်၏ နောက်၌ ကတ္တားဟော၌ မာနပစ္စည်း ဖြစ်၏။ တိဋ္ဌမာနော။

66. Bhāvakammesu.

၆၆. ဘာဝ၊ ကမ္မအနက်တို့၌လည်းကောင်း (မာနပစ္စည်း ဖြစ်၏)။

Vattamānatthe [Pg.191] vattamānato kriṃyatthā bhāve kammeca māno hoti. Ṭhīyamānaṃ, paccamāno odano.

ပစ္စုပ္ပန်အနက်၌ ဖြစ်သော ကြိယာဓာတ်၏ နောက်၌ ဘာဝအနက်၌လည်းကောင်း၊ ကမ္မအနက်၌လည်းကောင်း မာနပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဌီယမာနံ၊ ပစ္စမာနော ဩဒနော။

67. Te ssapubbānāgate.

၆၇. အနာဂတ်အနက်၌ သသ (ဿ) ရှေ့ရှိသော ထိုအန္တ၊ မာနပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Anāgatatthe vattamānato kriyatthā tentamānā ssapubbā honti. Ṭhassanto, ṭhassamāno, ṭhīyissamānaṃ, paccissamāno odano.

အနာဂတ်အနက်၌ ဖြစ်သော ကြိယာဓာတ်တို့၏ နောက်၌ ဿ-ရှေ့ရှိသော ထိုအန္တ၊ မာနပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဌဿန္တော၊ ဌဿမာနော၊ ဌီယိဿမာနံ၊ ပစ္စိဿမာနော ဩဒနော။

68. Ṇvādayo.

၆၈. (ဓာတ်တို့၏ နောက်၌) ဏွု စသော ပစ္စည်းတို့သည် အများအားဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏။

Kriyatthā pare bahulaṃ ṇvādayo honti. Cāru, dāru.

ကြိယာဓာတ်တို့၏ နောက်၌ ဏွု စသော ပစ္စည်းတို့သည် အများအားဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏။ စာရု၊ ဒါရု။

69. Khachasāna mekassarodi dve.

၆၉. ခ၊ ဆ၊ သ ပစ္စည်း အဆုံးရှိသော ဓာတ်တို့၏ တစ်ခုတည်းသော သရရှိသော ရှေးဦးအက္ခရာအုပ်စုကို နှစ်ကြိမ် (ဒွေးဖော်) ပြုအပ်၏။

Khachasappaccayantānaṃ kriyatthānaṃ paṭhamekassaraṃ saddarūpaṃ dve bhavati. Titikkhā, jigucchā, vīmaṃsā.

ခ၊ ဆ၊ သ ပစ္စည်း အဆုံးရှိကုန်သော ကြိယာဓာတ်တို့၏ ပထမတစ်ခုတည်းသော သရရှိသော သဒ္ဒါပုံသဏ္ဌာန်သည် နှစ်ကြိမ် ဖြစ်၏။ တိတိက္ခာ၊ ဇိဂုစ္ဆာ၊ ဝီမံသာ။

70. Parokkhāyañca.

၇၀. ပရောက္ခာဝိဘတ်၌လည်းကောင်း (ဒွေးဖော်ပြုခြင်း ဖြစ်၏)။

Parokkhāyaṃ paṭhamekassaraṃ saddarūpaṃ dve bhavati. Jagāma, cakāro anuttasamuccayattho, tenaññatrāpi yathāgamaṃ, jahāti, jahitabbaṃ, jahituṃ, daddallati, caṅkamati. ‘Lolupo, momūhoti ottaṃ tadaminādipāṭhā.

ပရောက္ခာဝိဘတ်၌ ရှေးဦးစွာသော ဧကဿရရှိသော သဒ္ဒါရုပ်သည် နှစ်ခုဖြစ်၏။ (ဥပမာ) Jagāma။ စကာရသည် မဟောအပ်သော သမုစ္စယအနက်ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် အခြားသော နေရာတို့၌လည်း အာဂမသဘောအတိုင်း (ဒွေးဘော်ဖြစ်၏)။ Jahāti, jahitabbaṃ, jahituṃ, daddallati, caṅkamati။ ‘Lolupo, momūho’ ဟူသည်ကား ‘တဒမိနာဒိ’ ပါဌ်ဖြင့် သြတ္တသို့ ရောက်ခြင်းဖြစ်၏။

71. Ādismā sarā.

၇၁. အစရှိသော သရမှ (ဒွေးဘော်ဖြစ်၏)။

Ādibhūtā sarā paramekassaraṃ dve hoti, asisisati, ādismāti kiṃ? Jajagāra, sarāti kiṃ? Papāca.

အစဖြစ်သော သရမှ နောက်၌ရှိသော ဧကဿရသဒ္ဒါသည် နှစ်ခုဖြစ်၏။ (ဥပမာ) Asisisati။ ‘ādismā’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ Jajagāra ဟု ရှိသောကြောင့်တည်း။ ‘sarā’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ Papāca ဟု ရှိသောကြောင့်တည်း။

72. Na puna.

၇၂. တစ်ဖန် (ဒွေးဘော်မဖြစ်)။

Yaṃ [Pg.192] dvibhūtaṃ, na taṃ puna dvittamāpajjate, titikkhisati, jigucchisati.

အကြင်သဒ္ဒါသည် ဒွေးဘော်ဖြစ်ပြီး၏၊ ထိုသဒ္ဒါသည် တစ်ဖန် ဒွေးဘော်သို့ မရောက်။ (ဥပမာ) Titikkhisati, jigucchisati။

73. Yathiṭṭhaṃ syādino.

၇၃. သိ-အစရှိသော ပစ္စည်းရှိသော သဒ္ဒါသည် အလိုရှိသလို (ဒွေးဘော်ဖြစ်၏)။

Syādyantassa yathiṭṭhamekassaramādibhūtamaññaṃ vā yathāgamaṃ dvittapajjate, puputtīyisati, putittīyisati, puttīyiyisati.

သိ-အစရှိသော ပစ္စည်း အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါ၏ အလိုရှိအပ်သော အစဦးဖြစ်သော ဧကဿရသည် သော်လည်းကောင်း၊ အခြားသော ဧကဿရသည် သော်လည်းကောင်း အာဂမသဘောအတိုင်း ဒွေးဘော်သို့ ရောက်၏။ (ဥပမာ) Puputtīyisati, putittīyisati, puttīyiyisati။

74. Rasso pubbassa.

၇၄. ရှေ့အက္ခရာ၏ (သရသည်) ရဿဖြစ်၏။

Dvitte pubbassa saro rasso hoti. Dadāti.

ဒွေးဘော်ဖြစ်လတ်သော် ရှေ့ဖြစ်သော အက္ခရာ၏ သရသည် ရဿဖြစ်၏။ (ဥပမာ) Dadāti။

75. Lopo-nādibyañjanassa.

၇၅. အစမဟုတ်သော ဗျည်းကို ချေခြင်း (ဖြစ်၏)။

Dvitte pubbassādito-ññassa byañjanassa lopo hoti. Asisisati.

ဒွေးဘော်ဖြစ်လတ်သော် ရှေ့အက္ခရာ၏ အစမှတပါးသော အခြားဗျည်းကို ချေခြင်းဖြစ်၏။ (ဥပမာ) Asisisati။

76. Khachasesvassi.

၇၆. ခ၊ ဆ၊ သ ပစ္စည်းတို့ ရောက်လတ်သော် (ရှေ့အက္ခရာ၏) ‘အ’ သရသည် ‘ဣ’ ဖြစ်၏။

Dvitte pubbassa assa i hoti khachasesu. Pipāsati, jighaṃsati, khachasesūti kiṃ? Jahāti, assāti kiṃ? Bubhukkhati.

ဒွေးဘော်ဖြစ်လတ်သော် ခ၊ ဆ၊ သ ပစ္စည်းတို့၌ ရှေ့အက္ခရာ၏ ‘အ’သရသည် ‘ဣ’သရ ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) Pipāsati, jighaṃsati။ ‘khachasesu’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ Jahāti ဟု ရှိသောကြောင့်တည်း။ ‘assa’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ Bubhukkhati ဟု ရှိသောကြောင့်တည်း။

77. Gupissussa.

၇၇. ဂုပ္ဓာတ်၏ (ဥ သရသည် ဣ သရ ဖြစ်၏)။

Dvitte pubbassa gupissa ussa i hoti khachasesu, jigucchati.

ဒွေးဘော်ဖြစ်လတ်သော် ခ၊ ဆ၊ သ ပစ္စည်းတို့၌ ရှေ့အက္ခရာဖြစ်သော ဂုပ္ဓာတ်၏ ‘ဥ’သရသည် ‘ဣ’သရ ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) Jigucchati။

78. Catutthadutiyānaṃ tatiyapaṭhamā.

၇၈. စတုတ္ထနှင့် ဒုတိယအက္ခရာတို့၏ နေရာ၌ တတိယနှင့် ပထမအက္ခရာတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Dvitte pubesaṃ catutthadutiyānaṃ tatiyapaṭhamā honti. Bubhukkhati, ciccheda.

ဒွေးဘော်ဖြစ်လတ်သော် ရှေ့အက္ခရာဖြစ်သော စတုတ္ထနှင့် ဒုတိယအက္ခရာတို့၏ နေရာ၌ တတိယနှင့် ပထမအက္ခရာတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ (ဥပမာ) Bubhukkhati, ciccheda။

79. Kavaggahānaṃ cavaggajā.

၇၉. ကဝဂ်နှင့် ဟကာရတို့၏ နေရာ၌ စဝဂ်ဖြစ်ကုန်သော အက္ခရာတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Dvitte [Pg.193] pubbesaṃ kavaggahānaṃ cavaggajā honti yathākkamaṃ. Cukopa, jahāti.

ဒွေးဘော်ဖြစ်လတ်သော် ရှေ့အက္ခရာဖြစ်သော ကဝဂ်နှင့် ဟကာရတို့၏ နေရာ၌ စဝဂ်ဖြစ်ကုန်သော အက္ခရာတို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏။ (ဥပမာ) Cukopa, jahāti။

80. Mānassa vī parassa ca maṃ.

၈၀. မာနဓာတ်၏ ရှေ့အက္ခရာ၌ ‘ဝီ’ ဖြစ်၏၊ နောက်အက္ခရာ၌ ‘မံ’ ဖြစ်၏။

Dvitte pubbassa mānassa vī hoti parassa ca maṃ, vīmaṃsati.

ဒွေးဘော်ဖြစ်လတ်သော် မာနဓာတ်၏ ရှေ့အက္ခရာ၌ ‘ဝီ’ ဖြစ်၏၊ နောက်အက္ခရာ၌လည်း ‘မံ’ ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) Vīmaṃsati။

81. Kitassāsaṃsaye ti vā.

၈၁. သံသယမရှိသော အနက်၌ ကိတ္ဓာတ်၏ (ရှေ့အက္ခရာ၌) ‘တိ’ သည် ဝိကပ်အားဖြင့် ဖြစ်၏။

Saṃsayaso-ññasmiṃ vattamānassa dvitte pubbassa kitassa vā ti hoti. Tikicchati, cikicchati, asaṃsayeti kiṃ? Vicikicchati.

သံသယမှတစ်ပါးသော အနက်၌ ဖြစ်သော၊ ဒွေးဘော်ရှိသော ကိတ္ဓာတ်၏ ရှေ့အက္ခရာ၌ ‘တိ’ သည် ဝိကပ်အားဖြင့် ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) Tikicchati, cikicchati။ ‘asaṃsaye’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ Vicikicchati ဟု ရှိသောကြောင့်တည်း။

82. Yuvaṇṇānameo paccaye.

၈၂. ပစ္စည်းရောက်လတ်သော် ယုဝဏ္ဏ (ဣ၊ ဤ၊ ဥ၊ ဦ) တို့၏ နေရာ၌ ‘ဧ’ နှင့် ‘ဩ’ တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Ivaṇṇuvaṇṇantānaṃ kriyatthānaṃ eohonti yathākkamaṃ paccaye. Cetabbaṃ, netabbaṃ, sotabbaṃ, bhavitabbaṃ.

ပစ္စည်းရောက်လတ်သော် ဣဝဏ္ဏ၊ ဥဝဏ္ဏ အဆုံးရှိသော ကရိယာအနက်ရှိသော ဓာတ်တို့၏ ‘ဧ’ နှင့် ‘ဩ’ တို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏။ (ဥပမာ) Cetabbaṃ, netabbaṃ, sotabbaṃ, bhavitabbaṃ။

83. Lahussupantassa.

၈၃. ပေါ့ပါးသော ဥပဓာ (အဆုံးဗျည်း၏ ရှေ့အက္ခရာ) ၏ (ယုဝဏ္ဏ၌ ဧ၊ ဩ ဖြစ်ကုန်၏)။

Lahubhūtassa upantassa yuvaṇṇassa eo honti yathākkamaṃ. Esitabbaṃ, kositabbaṃ, lahussāti kiṃ? Dhūpitā, upantassāti kiṃ? Rundhati.

ပေါ့ပါးသော အဆုံးဗျည်း၏ ရှေ့၌ရှိသော ယုဝဏ္ဏ (ဣ၊ ဥ) ၏ နေရာ၌ ‘ဧ’ နှင့် ‘ဩ’ တို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏။ (ဥပမာ) Esitabbaṃ, kositabbaṃ။ ‘lahussa’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ Dhūpitā ဟု ရှိသောကြောင့်တည်း။ ‘upantassa’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ Rundhati ဟု ရှိသောကြောင့်တည်း။

84. Assā ṇānubandhe.

၈၄. ဏသတ်သော ပစ္စည်းရောက်လတ်သော် (ရှေ့အက္ခရာဖြစ်သော) ‘အ’ သရ၏ ‘အာ’ ဖြစ်၏။

Ṇakārānubandhe paccaye pare upantassa akārassa ā hoti. Kārako.

ဏကာရသတ်သော ပစ္စည်းသည် နောက်၌ရှိလတ်သော် ရှေ့ဖြစ်သော ‘အ’သရ၏ ‘အာ’ ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) Kārako။

85. Na te kānubandhanāgamesu.

၈၅. ကသတ်သော ပစ္စည်း၌လည်းကောင်း၊ နု အာဂမ၌လည်းကောင်း ထို (ဧ၊ ဩ၊ အာ) တို့သည် မဖြစ်ကုန်။

Te [Pg.194] eoā kānubandhe nāgame ca na honti. Cito, suto, diṭṭho, puṭṭho, nāgame ‘vanā’dinā (1.45) cinitabbaṃ, cinituṃ, suṇitabbaṃ, suṇituṃ pāpuṇitabbaṃ, pāpuṇituṃ, dhunitabbaṃ, dhunituṃ, dhunanaṃ, dhunayitabbaṃ, dhunāpetabbaṃ, dhunayituṃ dhunāpetuṃ, dhunayanaṃ, dhunāpanaṃ, dhunayati, dhunāpeti, pīnetabbaṃ, pīnayituṃ, pīnanaṃ, pīnituṃ, pīnayati, sunoti, sinoti, dunoti, hinoti, pahiṇithabbaṃ, pahiṇituṃ, pahiṇanaṃ.

ထို ဧ၊ ဩ၊ အာ တို့သည် ကသတ်သော ပစ္စည်း၌လည်းကောင်း၊ နု အာဂမ၌လည်းကောင်း မဖြစ်ကုန်။ (ဥပမာ) Cito, suto, diṭṭho, puṭṭho။ နုအာဂမ၌ ‘ဝနာ’ စသည်ဖြင့် (၁.၄၅) cinitabbaṃ, cinituṃ, suṇitabbaṃ, suṇituṃ pāpuṇitabbaṃ, pāpuṇituṃ, dhunitabbaṃ, dhunituṃ, dhunanaṃ, dhunayitabbaṃ, dhunāpetabbaṃ, dhunayituṃ dhunāpetuṃ, dhunayanaṃ, dhunāpanaṃ, dhunayati, dhunāpeti, pīnetabbaṃ, pīnayituṃ, pīnanaṃ, pīnituṃ, pīnayati, sunoti, sinoti, dunoti, hinoti, pahiṇithabbaṃ, pahiṇituṃ, pahiṇanaṃ။

86. Vā kvaci.

၈၆. အချို့သော နေရာ၌ ဝိကပ်အားဖြင့် (မဖြစ်ကုန်)။

Te kvaci vā na honti kānubandhanāgamesu. Mudito, ruditaṃ, roditaṃ.

ထို (ဧ၊ ဩ၊ အာ) တို့သည် အချို့သော နေရာ၌ ကသတ်သော ပစ္စည်းနှင့် နုအာဂမတို့၌ ဝိကပ်အားဖြင့် မဖြစ်ကုန်။ (ဥပမာ) Mudito, ruditaṃ, roditaṃ။

87. Aññatrāpi.

၈၇. အခြားသော နေရာ၌လည်း (မဖြစ်ကုန်)။

Kānubandhanāgamato-ññasmimpi te kvaci, nu honti. Khipako, panūdanaṃ, vadhako.

ကသတ်သော ပစ္စည်းနှင့် နုအာဂမမှ တစ်ပါးသော အခြားအရာ၌လည်း ထို (ဧ၊ ဩ၊ အာ) တို့သည် အချို့သော နေရာ၌ မဖြစ်ကုန်။ (ဥပမာ) Khipako, panūdanaṃ, vadhako။

88. Pye sissā.

၈၈. ပျ ပစ္စည်း ရောက်လတ်သော် ‘သိ’ဓာတ်၏ ‘အာ’ ဖြစ်၏။

Sissa ā hoti pyādese, nissāya.

ပျ အာဒေသ ရောက်လတ်သော် ‘သိ’ဓာတ်၏ သရသည် ‘အာ’ ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) Nissāya။

89. Eonamayavā sare.

၈၉. သရ နောက်၌ရှိလတ်သော် ‘ဧ’ နှင့် ‘ဩ’ တို့၏ နေရာ၌ ‘အယ’ နှင့် ‘အဝ’ တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Sare pare eonaṃ ayaavā honti. Jayo, bhavo, sarati kiṃ? Jeti, anubhoti.

သရသည် နောက်၌ရှိလတ်သော် ‘ဧ’ နှင့် ‘ဩ’ တို့၏ နေရာ၌ ‘အယ’ နှင့် ‘အဝ’ တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ (ဥပမာ) Jayo, bhavo။ ‘sare’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ Jeti, anubhoti ဟု ရှိသောကြောင့်တည်း။

90. Āyāvā ṇānubandhe.

၉၀. ဏသတ်သော ပစ္စည်းရောက်လတ်သော် (ဧ၊ ဩ တို့၏ နေရာ၌) ‘အာယ’ နှင့် ‘အာဝ’ တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Eonaṃ [Pg.195] āyāvā honti sarādo ṇānubandhe. Nāyayati, bhāvayati, ‘sayāpetvā’tiādīsu rassattaṃ.

ဏအနုဗန္ဓရှိသော၊ သရလျှင် အစရှိသော ပစ္စည်းတို့၌ (ဓာတ်တို့၏) ဧ၊ ဩ တို့အား အာယ၊ အာဝ အာဒေသတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 'နာယယတိ'၊ 'ဘာဝယတိ'၊ 'သယာပေတွာ' စသည်တို့၌ ရဿဖြစ်ခြင်း ဖြစ်၏။

91. Āssāṇāpimhi yuka.

၉၁. ဏာပိပစ္စည်းမှတစ်ပါးသော (ဏအနုဗန္ဓရှိသော ပစ္စည်း)၌ အာကာရန်ဓာတ်အား ယုကလာဘ် ဖြစ်၏။

Ākārantassa kriyatthassa yuka hoti ṇāpito-ññasmiṃ ṇānubandhe. Dāyako, ṇānubandhetveva? Dānaṃ, aṇāpimhīti kiṃ? Dāpayati.

ဏာပိပစ္စည်းမှတစ်ပါးသော ဏအနုဗန္ဓရှိသော ပစ္စည်း၌ အာကာရန်ရှိသော ဓာတ်အား ယုကလာဘ် ဖြစ်၏။ 'ဒါယကော'၊ ဏအနုဗန္ဓ၌သာလော? 'ဒါနံ'၊ ဏာပိပစ္စည်းမှတစ်ပါးသော ပစ္စည်း၌ဟု အဘယ်ကြောင့်ဆိုသနည်း? 'ဒါပယတိ'။

92. Padādīnaṃ kvaci.

၉၂. ပဒဓာတ်အစရှိသည်တို့အား အချို့သောနေရာ၌ (ယုကလာဘ် ဖြစ်၏)။

Padādīnaṃ yuka hoti kvaci. Nipajjitabbaṃ, nipajjituṃ nipajjanaṃ, pamajjitabbaṃ, pamajjituṃ, pamajjanaṃ, kvacīti kiṃ? Pādo.

ပဒဓာတ်အစရှိသည်တို့အား အချို့သောနေရာ၌ ယုကလာဘ် ဖြစ်၏။ 'နိပဇ္ဇိတဗ္ဗံ'၊ 'နိပဇ္ဇိတုံ'၊ 'နိပဇ္ဇနံ'၊ 'ပမဇ္ဇိတဗ္ဗံ'၊ 'ပမဇ္ဇိတုံ'၊ 'ပမဇ္ဇနံ'၊ 'အချို့သောနေရာ၌' ဟု အဘယ်ကြောင့်ဆိုသနည်း? 'ပါဒေါ'။

93. Maṃ vā rudhādīnaṃ.

၉၃. ရုဓဓာတ်အစရှိသည်တို့အား အချို့သောနေရာ၌ 'မံ' အာဒေသသည် ဝိကပ် ဖြစ်၏။

Rudhādīnaṃ kvaci maṃ vā hoti. Rundhituṃ, rujjhituṃ, kvacitveva? Nirodho.

ရုဓဓာတ်အစရှိသည်တို့အား အချို့သောနေရာ၌ 'မံ' အာဒေသသည် ဝိကပ် ဖြစ်၏။ 'ရုန္ဓိတုံ'၊ 'ရုဇ္ဈိတုံ'၊ 'အချို့သောနေရာ၌သာ' လော? 'နိရောဓော'။

94. Kvimhi lopo-ntabyañjanassa.

၉၄. ကွိပစ္စည်း၌ အဆုံးဗျည်းကို ချေခြင်း ဖြစ်၏။

Antabyañjanassa lopo hoti kvimhi. Bhattaṃ gasanti gaṇhanti vā etthāti bhattaggaṃ.

ကွိပစ္စည်း၌ (ဓာတ်၏) အဆုံးဗျည်းကို ချေခြင်း ဖြစ်၏။ 'ဘတ္တံ ဂသန္တိ ဂဏှန္တိ ဝါ ဧတ္ထာတိ ဘတ္တဂ္ဂံ' (ဆွမ်းကို စားရာ သို့မဟုတ် ယူရာ ဤနေရာသည် ဆွမ်းတင်းကုပ် မည်၏)။

95. Pararūpamayakāre byañjane.

၉၅. ယကာရမှတစ်ပါးသော ဗျည်းနောက်၌ (ဓာတ်၏အဆုံးဗျည်းသည်) ပရရူပ ဖြစ်၏။

Kriyatthānamantabyañjanassa pararūpaṃ hoti yakārato-ññasmiṃ byañjane. Bhettabbaṃ, byañjaneti kiṃ? Bhinditabbaṃ, ayakāreti kiṃ? Bhijjati.

ယကာရမှတစ်ပါးသော ဗျည်းနောက်၌ ဓာတ်တို့၏ အဆုံးဗျည်းသည် ပရရူပ (နောက်ဗျည်းနှင့် တူသောပုံစံ) ဖြစ်၏။ 'ဘေတ္တဗ္ဗံ'၊ 'ဗျည်းနောက်၌' ဟု အဘယ်ကြောင့်ဆိုသနည်း? 'ဘိန္ဒိတဗ္ဗံ'၊ 'ယကာရမှတစ်ပါးသော' ဟု အဘယ်ကြောင့်ဆိုသနည်း? 'ဘိဇ္ဇတိ'။

96. Manānaṃ niggahītaṃ.

၉၆. မကာရ၊ နကာရ အဆုံးရှိသော ဓာတ်တို့အား (ယကာရမှတစ်ပါးသော ဗျည်း၌ နိဂ္ဂဟိတ် ဖြစ်၏)။

Makāranakārantānaṃ [Pg.196] kriyatthānaṃ niggahītaṃ hoti ayakāre byañjane. Gantabbaṃ, jaṅghā, byañjanetveva? Gamanaṃ, ayakāretveva? Gamyate.

မကာရ၊ နကာရ အဆုံးရှိသော ဓာတ်တို့အား ယကာရမှတစ်ပါးသော ဗျည်း၌ နိဂ္ဂဟိတ် ဖြစ်၏။ 'ဂန္တဗ္ဗံ'၊ 'ဇင်္ဃာ'၊ 'ဗျည်း၌သာ' လော? 'ဂမနံ'၊ 'ယကာရမှတစ်ပါးသော' ဟု အဘယ်ကြောင့်ဆိုသနည်း? 'ဂမျတေ'။

97. Na brūsso.

၉၇. ဗျည်းနောက်၌ ဗြူဓာတ်၏ (ဥ) အား ဩ ဖြစ်ခြင်း မဖြစ်။

Brūssa o na hoti byañjane. Brūmi, byañjanetveva? Abravi.

ဗျည်းနောက်၌ ဗြူဓာတ်၏ (ဥ) အား ဩ ဖြစ်ခြင်း မဖြစ်။ 'ဗြူမိ'၊ 'ဗျည်းနောက်၌သာ' လော? 'အဗြဝိ'။

98. Kagā cajānaṃ ghānubandhe.

၉၈. ဃအနုဗန္ဓရှိသော ပစ္စည်း၌ စကာရ၊ ဇကာရ အဆုံးရှိသော ဓာတ်တို့အား ကကာရ၊ ဂကာရတို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏။

Ghānubandhe cakārajakārantānaṃ kriyatthānaṃ kagā honti yathākkamaṃ. Vākyaṃ, bhāgyaṃ.

ဃအနုဗန္ဓရှိသော ပစ္စည်း၌ စကာရ၊ ဇကာရ အဆုံးရှိသော ဓာတ်တို့အား ကကာရ၊ ဂကာရတို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏။ 'ဝါကျံ'၊ 'ဘာဂျံ'။

99. Hanassa ghāto ṇānubandhe.

၉၉. ဏအနုဗန္ဓရှိသော ပစ္စည်း၌ ဟနဓာတ်အား 'ဃာတ' အာဒေသ ဖြစ်၏။

Hanassa ghāto hoti ṇānubandhe. Āghāto.

ဏအနုဗန္ဓရှိသော ပစ္စည်း၌ ဟနဓာတ်အား 'ဃာတ' အာဒေသ ဖြစ်၏။ 'အာဃာတော'။

100. Kvimhi gho paripacca-samohi.

၁၀၀. ပရိ၊ ပဋိ၊ စ၊ သံ တို့၏ နောက်၌ရှိသော ဟနဓာတ်အား ကွိပစ္စည်း၌ 'ဃ' အာဒေသ ဖြစ်၏။

Payyādīhi parassa hanassa gho hoti kvimhi. Paligho, paṭigho, aghaṃ rassattaṃ nipātanā, saṅgho, ogho.

ပရိ အစရှိသော ပုဒ်တို့၏ နောက်၌ရှိသော ဟနဓာတ်အား ကွိပစ္စည်း၌ 'ဃ' အာဒေသ ဖြစ်၏။ 'ပလိဃော'၊ 'ပဋိဃော'၊ 'အဃံ' (နိပါတနအားဖြင့် ရဿဖြစ်ခြင်း)၊ 'သံဃော'၊ 'ဩဃော'။

101. Parassa ghaṃ se.

၁၀၁. သပစ္စည်းရှိလျှင်၊ ဒွိတ္တဖြစ်ပြီးသော နောက်၌ရှိသော ဟနဓာတ်အား 'ဃံ' အာဒေသ ဖြစ်၏။

Dvitte parassa hanassa ghaṃ hoti se. Jighaṃsā.

သပစ္စည်းရှိလျှင်၊ ဒွိတ္တဖြစ်ပြီးသော နောက်ဟနဓာတ်အား 'ဃံ' အာဒေသ ဖြစ်၏။ 'ဇိဃံသာ'။

102. Jiharānaṃ gī.

၁၀၂. သပစ္စည်းရှိလျှင်၊ ဒွိတ္တဖြစ်ပြီးသော ဇိဓာတ်၊ ဟရဓာတ်တို့၏ နောက်၌ရှိသော ဓာတ်တို့အား 'ဂီ' အာဒေသ ဖြစ်၏။

Dvitte paresaṃ jitarānaṃ gī hoti se. Vijigīsā, jigīsā.

သပစ္စည်းရှိလျှင်၊ ဒွိတ္တဖြစ်ပြီးသော ဇိဓာတ်၊ ဟရဓာတ်တို့၏ နောက်၌ရှိသော ဓာတ်တို့အား 'ဂီ' အာဒေသ ဖြစ်၏။ 'ဝိဇိဂီသာ'၊ 'ဇိဂီသာ'။

103. Dhāssa ho.

၁၀၃. ဒွိတ္တဖြစ်ပြီးသော နောက်၌ရှိသော ဓာဓာတ်အား 'ဟ' ဖြစ်၏။

Dvitte [Pg.197] parassa dhāssa ha hoti. Dahati.

ဒွိတ္တဖြစ်ပြီးသော နောက်၌ရှိသော ဓာဓာတ်အား 'ဟ' ဖြစ်၏။ 'ဒဟတိ'။

104. Ṇimhi dīgho dusassa.

၁၀၄. ဏိပစ္စည်း၌ ဒုသဓာတ်အား ဒီဃ ဖြစ်၏။

Dusassa dīgho hoti ṇimhi. Dusito. Ṇimhīti kiṃ? Duṭṭho.

ဏိပစ္စည်း၌ ဒုသဓာတ်အား ဒီဃ ဖြစ်၏။ 'ဒူသိတော'၊ 'ဏိပစ္စည်း၌' ဟု အဘယ်ကြောင့်ဆိုသနည်း? 'ဒုဋ္ဌော'။

105. Guhissa sare.

၁၀၅. သရနောက်၌ ဂုဟဓာတ်အား ဒီဃ ဖြစ်၏။

Guhissa dīgho hoti sare. Nigūhanaṃ sareti kiṃ? Guyhaṃ.

သရနောက်၌ ဂုဟဓာတ်အား ဒီဃ ဖြစ်၏။ 'နိဂူဟနံ'၊ 'သရနောက်၌' ဟု အဘယ်ကြောင့်ဆိုသနည်း? 'ဂုယှံ'။

106. Muhabahānañca te kānubandhe-tve.

၁၀၆. တကာရအစရှိသော၊ တွါ၊ တွါနပစ္စည်းတို့မှ တစ်ပါးသော၊ ကအနုဗန္ဓရှိသော ပစ္စည်းတို့၌ မုဟဓာတ်၊ ဗဟဓာတ်နှင့် ဂုဟဓာတ်တို့အား ဒီဃ ဖြစ်၏။

Muhabahānaṃ guhissa ca dīgho hoti takārādo kānubandhe tvānatvāvajjite, mūḷho, bāḷho, gūḷho, teti kiṃ? Muyhati, kānubandheti-kiṃ? Muyhitabbaṃ, atveti kiṃ? Muyhitvāna, muyhitvā, ‘te kānubandhe-tve’ti ayamadhikāro yāva ‘‘sāsassa sisve’’ti -117.

မုဟဓာတ်၊ ဗဟဓာတ်နှင့် ဂုဟဓာတ်တို့အား တကာရအစရှိသော၊ တွါန၊ တွါပစ္စည်းတို့မှတစ်ပါးသော၊ ကအနုဗန္ဓရှိသော ပစ္စည်း၌ ဒီဃ ဖြစ်၏။ 'မူဠှော'၊ 'ဗာဠှော'၊ 'ဂူဠှော'၊ 'တကာရအစရှိသော ပစ္စည်း၌' ဟု အဘယ်ကြောင့်ဆိုသနည်း? 'မုယှတိ'၊ 'ကအနုဗန္ဓရှိသော ပစ္စည်း၌' ဟု အဘယ်ကြောင့်ဆိုသနည်း? 'မုယှိတဗ္ဗံ'၊ 'တွါန၊ တွါပစ္စည်းတို့မှတစ်ပါးသော' ဟု အဘယ်ကြောင့်ဆိုသနည်း? 'မုယှိတွာန'၊ 'မုယှိတွာ'၊ 'တေ ကာနုဗန္ဓေတွေ' ဟူသော ဤအဓိကာရသည် 'သာသဿ သိသွေ' ဟူသော သုတ်တိုင်အောင် ပတ်သက်၏။

107. Vahassussa.

၁၀၇. ဝဟဓာတ်၏ ဝကာရအား ဥ ဖြစ်၏။

Vahassa ussa dīgho hoti te kānubandhe tvānatvāvajjite. Vuṭṭho.

ဝဟဓာတ်၏ ဝကာရအား တကာရအစရှိသော၊ တွါန၊ တွါပစ္စည်းတို့မှ တစ်ပါးသော၊ ကအနုဗန္ဓရှိသော ပစ္စည်း၌ ဥ ဖြစ်၏။ 'ဝုဋ္ဌော'။

108. Dhāssa hi.

၁၀၈. ဓာဓာတ်အား ဟိ ဖြစ်၏။

Dhā=dhāraṇetīmassa hi hoti te kānubandhe tvānatvāvajjite. Nihito, nihitavā.

ဆောင်ခြင်းအနက်ရှိသော ဓာဓာတ်အား တကာရအစရှိသော၊ တွါန၊ တွါပစ္စည်းတို့မှ တစ်ပါးသော၊ ကအနုဗန္ဓရှိသော ပစ္စည်း၌ 'ဟိ' အာဒေသ ဖြစ်၏။ 'နိဟိတော'၊ 'နိဟိတဝါ'။

109. Gamādirānaṃ lopo-ntassa.

၁၀၉. ဂမ်ဓာတ်အစရှိသည်တို့နှင့် ရကာရအဆုံးရှိသော ဓာတ်တို့၏ အဆုံးဗျည်းကို ချေခြင်း ဖြစ်၏။

Gamādīnaṃ [Pg.198] rakārantānaṃ ca antassa lopo hoti te kānubandhe tvānatvāvajjite. Gato, khato, hato, mato, tato, saññato, rato, kato, tetveva? Gamyate, kānubandhetveva? Gantabbaṃ, atvetveva? Gantvāna, gantvā.

ဂမ်ဓာတ်အစရှိသည်တို့နှင့် ရကာရအဆုံးရှိသော ဓာတ်တို့၏ အဆုံးဗျည်းကို ချေခြင်းသည် တကာရအစရှိသော၊ တွါန၊ တွါပစ္စည်းတို့မှ တစ်ပါးသော၊ ကအနုဗန္ဓရှိသော ပစ္စည်း၌ ဖြစ်၏။ 'ဂတော'၊ 'ခတော'၊ 'ဟတော'၊ 'မတော'၊ 'တတော'၊ 'သညတော'၊ 'ရတော'၊ 'ကတော'၊ 'တကာရအစရှိသော ပစ္စည်း၌သာ' လော? 'ဂမျတေ'၊ 'ကအနုဗန္ဓ၌သာ' လော? 'ဂန္တဗ္ဗံ'၊ 'တွါန၊ တွါပစ္စည်းတို့မှတစ်ပါးသောပစ္စည်း၌သာ' လော? 'ဂန္တွာန'၊ 'ဂန္တွာ'။

110. Vacādīnaṃ vassuṭa vā.

၁၁၀. တပစ္စည်း၌ ဝစဓာတ်အစရှိသည်တို့၏ ဝကာရအား ဥ ဖြစ်ခြင်းသည် ဝိကပ် ဖြစ်၏။

Vacādīnaṃ vassa vā uṭa hoti kānubandhe-tve. Uttaṃ, vuttaṃ, uṭṭhaṃ, vuṭṭhaṃ, ‘atvetveva? Vatvāna, vatvā.

ဝစအစရှိသော ဓာတ်တို့၏ 'ဝ' အက္ခရာသည် ကအနုဗန္ဓရှိသော ပစ္စည်း၊ 'တဝေ' ပစ္စည်းတို့၌ (သော်လည်းကောင်း) 'ဥ' လည်းကောင်း၊ 'ဥဋ' လည်းကောင်း အလိုအလျောက် ဖြစ်၏။ ဥတ္တံ၊ ဝုတ္တံ၊ ဥဋ္ဌံ၊ ဝုဋ္ဌံ။ 'တဝေ' ပစ္စည်းမဟုတ်သည်၌သာလော? ဝတွာန၊ ဝတွာ။

111. Assu.

၁၁၁. အ အက္ခရာသည် 'ဥ' ဖြစ်၏။

Vacādīnamassa u hoti kānubandhe-sve. Vuttaṃ, vuṭṭhaṃ.

ဝစအစရှိသော ဓာတ်တို့၏ 'အ' အက္ခရာသည် ကအနုဗန္ဓရှိသော ပစ္စည်း၊ သုပစ္စည်းတို့၌ 'ဥ' ဖြစ်၏။ ဝုတ္တံ၊ ဝုဋ္ဌံ။

112. Vaddhassa vā.

၁၁၂. ဝဒ္ဓဓာတ်၏ (အသည် ဥ) အလိုအလျောက် ဖြစ်၏။

Vaddhassa assa vā u hoti kānubandhe tve. Vuddho. Vaddho. Atvetveva? Vaddhitvāna, vaddhitvā, kathaṃ ‘vuttī’ti? ‘‘Vuttīmatte’’ti 3-69. nipātanā, ‘vattī’ti hoteva yathālakkhaṇaṃ.

ဝဒ္ဓဓာတ်၏ ‘အ’ အက္ခရာသည် ကအနုဗန္ဓရှိသော ပစ္စည်း၊ ‘တဝေ’ ပစ္စည်းတို့၌ အလိုအလျောက် ‘ဥ’ ဖြစ်၏။ ဝုဒ္ဓေါ၊ ဝဒ္ဓေါ။ ‘တဝေ’ ပစ္စည်းမဟုတ်သည်၌သာလော? ဝဒ္ဓိတွာန၊ ဝဒ္ဓိတွာ။ ‘ဝုတ္တိ’ ဟု အဘယ်သို့ ဖြစ်သနည်း? (၃-၆၉ သုတ်၌) ‘ဝုတ္တိမတ္တေ’ ဟု နิပါတန (အတုပြုလုပ်ခြင်း) ကြောင့် ဖြစ်၏၊ သဘောအတိုင်းမူ ‘ဝတ္တိ’ ဟုသာ ဖြစ်၏။

113. Yajassa yassa ṭiyī.

၁၁၃. ယဇဓာတ်၏ ‘ယ’ အက္ခရာသည် ‘ဌိယ’ ဖြစ်၏။

Yajassa [Pg.199] yassa ṭiyī honti kānubandhe-tve. Iṭṭhaṃ, yiṭṭhaṃ, atvetveva? Yajitvāna, yajitvā.

ယဇဓာတ်၏ ‘ယ’ အက္ခရာသည် ကအနုဗန္ဓရှိသော ပစ္စည်း၊ ‘တဝေ’ ပစ္စည်းတို့၌ ‘ဌိယ’ ဖြစ်၏။ ဣဋ္ဌံ၊ ယိဋ္ဌံ။ ‘တဝေ’ ပစ္စည်းမဟုတ်သည်၌သာလော? ယဇိတွာန၊ ယဇိတွာ။

114. Ṭhāssi.

၁၁၄. ဌာဓာတ်၏ (အာသည်) ‘ဣ’ ဖြစ်၏။

Ṭhāssi hoti kānubandhe-tve. Ṭhito, atvetveva? Ṭhatvāna, ṭhatvā.

ဌာဓာတ်၏ (အာအက္ခရာသည်) ကအနုဗန္ဓရှိသော ပစ္စည်း၊ ‘တဝေ’ ပစ္စည်းတို့၌ ‘ဣ’ ဖြစ်၏။ ဌိတော။ ‘တဝေ’ ပစ္စည်းမဟုတ်သည်၌သာလော? ဌတွာန၊ ဌတွာ။

115. Gāpānamī.

၁၁၅. ဂါဓာတ်၊ ပါဓာတ်တို့၏ (အာသည်) ‘ဤ’ ဖြစ်၏။

Gāpānamī hoti kānabandhe-tve. Gītaṃ, pītaṃ, atvetveva? Gāyitvā niccaṃ yāgamo, pāssa tu pītvāti bahulādhikārā.

ဂါဓာတ်၊ ပါဓာတ်တို့၏ (အာအက္ခရာသည်) ကအနုဗန္ဓရှိသော ပစ္စည်း၊ ‘တဝေ’ ပစ္စည်းတို့၌ ‘ဤ’ ဖြစ်၏။ ဂီတံ၊ ပီတံ။ ‘တဝေ’ ပစ္စည်းမဟုတ်သည်၌သာလော? ဂါယိတွာ (၌) ‘ယ’ လာခြင်းသည် အမြဲဖြစ်၏၊ ‘ပါ’ ဓာတ်၌မူ ‘ပီတွာ’ ဟု ဖြစ်ခြင်းသည် ဗဟုလအာဏာကြောင့်တည်း။

116. Janissā.

၁၁၆. ဇနဓာတ်၏ (အသည်) ‘အာ’ ဖြစ်၏။

Janissa ā hoti kānubandhe-tve. Jāto. Atvetveva? Janitvā.

ဇနဓာတ်၏ (အအက္ခရာသည်) ကအနုဗန္ဓရှိသော ပစ္စည်း၊ ‘တဝေ’ ပစ္စည်းတို့၌ ‘အာ’ ဖြစ်၏။ ဇာတော။ ‘တဝေ’ ပစ္စည်းမဟုတ်သည်၌သာလော? ဇနိတွာ။

117. Sāsassa sisa vā.

၁၁၇. သာသဓာတ်၏ (သာသသည်) ‘သိသ’ အလိုအလျောက် ဖြစ်၏။

Sāsassa sisa vā hoti kānubandhe-tve. Siṭṭhaṃ, satthaṃ, sisso, sāsiyo atvetveva? Anusāsitvāna.

သာသဓာတ်၏ (သာသသည်) ကအနုဗန္ဓရှိသော ပစ္စည်း၊ ‘တဝေ’ ပစ္စည်းတို့၌ အလိုအလျောက် ‘သိသ’ ဖြစ်၏။ သိဋ္ဌံ၊ သတ္ထံ၊ သိဿော၊ သာသိယော။ ‘တဝေ’ ပစ္စည်းမဟုတ်သည်၌သာလော? အနုသာသိတွာန။

118. Karassā tave.

၁၁၈. ကရဓာတ်၏ (အသည်) ‘တဝေ’ ပစ္စည်း၌ ‘အာ’ ဖြစ်၏။

Karassa ā hoti tave. Kātave.

ကရဓာတ်၏ (အအက္ခရာသည်) ‘တဝေ’ ပစ္စည်း၌ ‘အာ’ ဖြစ်၏။ ကာတဝေ။

119. Tuṃtunatabbesu vā.

၁၁၉. တုံ၊ တုန၊ တဗ္ဗ ပစ္စည်းတို့၌ အလိုအလျောက် (အာ) ဖြစ်၏။

Tumādīsu vā karassā hoti. Kātuṃ kattuṃ, kātuna kattuna, kātabbaṃ kattabbaṃ.

တုံအစရှိသော ပစ္စည်းတို့၌ ကရဓာတ်၏ (အသည်) အလိုအလျောက် ‘အာ’ ဖြစ်၏။ ကာတုံ၊ ကတ္တုံ၊ ကာတုန၊ ကတ္တုန၊ ကာတဗ္ဗံ၊ ကတ္တဗ္ဗံ။

120. Ñāssa ne jā.

၁၂၀. ဉာဓာတ်၏ ‘နေ’ ပစ္စည်း၌ ‘ဇာ’ ဖြစ်၏။

Ñādhātussa [Pg.200] jā hoti nakāre. Jānituṃ, jānanto, neti kiṃ? Ñāto.

ဉာဓာတ်၏ (ဉာသည်) ‘န’ ကာရ (သို့မဟုတ် နေပစ္စည်း) ၌ ‘ဇာ’ ဖြစ်၏။ ဇာနိတုံ၊ ဇာနန္တော။ ‘နေ’ ၌သာလော? ဉာတော။

121. Sakāpānaṃ kukakū ṇe.

၁၂၁. သကဓာတ်၊ အာပဓာတ်တို့၏ ‘ဏ’ ပစ္စည်း၌ ‘ကုက’၊ ‘ကူ’ အာဂမ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Sakaāpānaṃ kukakuiccete āgamā honti ṇakāre. Sakkuṇanto, pāpuṇanto, sakkuṇoti, pāpuṇoti, ṇeti kiṃ? Sakkoti, pāpeti.

သကဓာတ်၊ အာပဓာတ်တို့၏ ‘ဏ’ ကာရ၌ ‘ကုက’၊ ‘ကူ’ ဟူသော ဤအာဂမ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ သက္ကုဏန္တော၊ ပါပုဏန္တော၊ သက္ကုဏောတိ၊ ပါပုဏောတိ။ ‘ဏ’ ၌သာလော? သက္ကောတိ၊ ပါပေတိ။

122. Nito cissa cho.

၁၂၂. နိ (ဥပသာ်) မှ နောင်သော ‘စိ’ ၏ ‘ဆ’ ဖြစ်၏။

Nismā parassa cissa cho hoti. Nicchayo.

နိ (ဥပသာ်) မှ နောင်သော ‘စိ’ ဓာတ်၏ ‘ဆ’ ဖြစ်၏။ နိစ္ဆယော။

123. Jarasadānamīma vā.

၁၂၃. ဇရဓာတ်၊ သဒဓာတ်တို့၏ အဆုံးသရမှနောင်၌ ‘ဤမ’ သည် အလိုအလျောက် ဖြစ်၏။

Jarasadānamantasarā paro īma hoti vibhāsā. Jīraṇaṃ, jīrati, jīrāpeti, nisīditabbaṃ, nisīdanaṃ, nisīdituṃ, nisīdati, vāti kiṃ? Jarā, nisajjā, ‘īma vā’ti yogavibhāgā aññesampi, ahīratha, saṃyogādi lopotthassa.

ဇရဓာတ်၊ သဒဓာတ်တို့၏ အဆုံးသရမှနောင်၌ ‘ဤမ’ သည် အလိုအလျောက် ဖြစ်၏။ ဇီရဏံ၊ ဇီရတိ၊ ဇီရာပေတိ၊ နိသီဒိတဗ္ဗံ၊ နိသီဒနံ၊ နိသီဒိတုံ၊ နိသီဒတိ။ ‘ဝါ’ (အလိုအလျောက်) ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ဇရာ၊ နိသဇ္ဇာ။ ‘ဤမ ဝါ’ ဟု သုတ်ကိုခွဲခြားခြင်း (ယောဂဝိဘာဂ) ပြုသဖြင့် အခြားသော ဓာတ်တို့၌လည်း ဖြစ်၏၊ အဟီရထ၊ ဤသည်ကား သံယောဂအစရှိသော အက္ခရာကို ချေဖျက်ခြင်းအကျိုးရှိ၏။

124. Disassa passa dassa dasa da dakkhā.

၁၂၄. ဒိသဓာတ်၏ ‘ပဿ’၊ ‘ဒဿ’၊ ‘ဒသ’၊ ‘ဒ’၊ ‘ဒက္ခ’ တို့သည် (အလိုအလျောက်) ဖြစ်ကုန်၏။

Disassa passādayo honti vibhāsā. Vipassanā, vipassituṃ, vipassati, sudassī, piyadassī, dhammadassī, sudassaṃ, dassanaṃ, dasseti, daṭṭhabbaṃ. Daṭṭhā, daṭṭhuṃ, duddaso, addasa, addā, addaṃ, addakkhi, dakkhissati, vātveva? Dissanti bālā.

ဒိသဓာတ်၏ ‘ပဿ’ အစရှိသည်တို့သည် အလိုအလျောက် ဖြစ်ကုန်၏။ ဝိပဿနာ၊ ဝိပဿိတုံ၊ ဝိပဿတိ၊ သုဒဿီ၊ ပိယဒဿီ၊ ဓမ္မဒဿီ၊ သုဒဿံ၊ Dassanaṃ၊ Dasseti၊ Daṭṭhabbaṃ။ Daṭṭhā၊ Daṭṭhuṃ၊ Duddaso၊ Addasa၊ Addā၊ Addaṃ၊ Addakkhi၊ Dakkhissati။ ‘ဝါ’ ၌သာလော? Dissanti bālā။

125. Samānā ro rīrikkhakesu.

၁၂၅. သမာနပုဒ်မှနောင်၌ ‘ဒိသ’ ၏ ‘ရ’ သည် ရီ၊ ရိက္ခက တို့၌ (အလိုအလျောက်) ဖြစ်၏။

Samānasaddato [Pg.201] parassa disassa ra hoti vā rīvikkhakesu. Sarī, sadī, sarikkho, sadikkho, sariso, sadiso.

သမာနသဒ္ဒါမှနောင်သော ‘ဒိသ’ ၏ ‘ရ’ အက္ခရာသည် ‘ရီ’၊ ‘ဝိက္ခက’ တို့၌ အလိုအလျောက် ဖြစ်၏။ သရီ၊ သဒီ၊ သရိက္ခော၊ သဒိက္ခော၊ သရိသော၊ သဒိသော။

126. Dahassa dassa ḍo.

၁၂၆. ဒဟဓာတ်၏ ‘ဒ’ အက္ခရာသည် ‘ဍ’ ဖြစ်၏။

Dahassa dassa ḍo hoti vā. Ḍāho, dāho, ḍahati, dahati.

ဒဟဓာတ်၏ ‘ဒ’ အက္ခရာသည် အလိုအလျောက် ‘ဍ’ ဖြစ်၏။ ဍာဟော၊ ဒါဟော၊ ဍဟတိ၊ ဒဟတိ။

127. Anaghaṇa svāparīhi ḷo.

၁၂၇. အ၊ ဃဏ မဟုတ်သော၊ အာ၊ ပရိ တို့မှနောင်၌ ‘ဠ’ ဖြစ်၏။

Āparīhi parassa dahassa dassa ḷo hoti anaghaṇasu. Āḷahanaṃ, pariḷāho.

အာ၊ ပရိ တို့မှနောင်သော ဒဟဓာတ်၏ ‘ဒ’ အက္ခရာသည် ‘အဃဏ’ မဟုတ်သော ပစ္စည်းတို့၌ ‘ဠ’ ဖြစ်၏။ အာဠဟနံ၊ ပရိဠာဟော။

128. Atyādintesvatthissa bhū.

၁၂၈. တိအစရှိသော အန္တပစ္စည်းတို့မှကင်းသော ပစ္စည်းတို့၌ ‘အတ္ထိ’ ၏ ‘ဘူ’ ဖြစ်၏။

Tyādintavajjitesu paccayesu ‘asa=bhuvi’iccassa bhū hoti. Bhavitabbaṃ. Ādesavidhānamasassāppayogatthametasmiṃ visaye, etena katthaci kassaci dhātussa appayogāpi ñāpito hoti. Atyādintesūti kiṃ? Atthi, santo, atthissāti kiṃ? Assatissa mā hotu.

တိအစရှိသော အန္တပစ္စည်းတို့မှကင်းသော ပစ္စည်းတို့၌ ‘အသ = ဖြစ်ခြင်း၌’ ဟူသော ဓာတ်၏ ‘ဘူ’ ဖြစ်၏။ ဘဝိတဗ္ဗံ။ ဤအရာ၌ ‘အသ’ ဓာတ်၏ မသုံးစွဲခြင်းအကျိုးအတွက် အစားထိုးခြင်း (အာဒေသ) ကို ပြု၏၊ ဤသို့ဖြင့် အချို့သောအရပ်၌ အချို့သောဓာတ်၏ မသုံးစွဲခြင်းကိုလည်း သိအပ်၏။ ‘တိအစရှိသော အန္တပစ္စည်းတို့မှကင်းသော ပစ္စည်းတို့၌’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? အတ္ထိ၊ သန္တော။ ‘အတ္ထိ၏’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? အသတိစသည်၌ မဖြစ်စေရန်တည်း။

129. Aāssāādīsu.

၁၂၉. အ၊ အာ၊ ဿာ အစရှိသည်တို့၌ (အတ္ထိ၏ ဘူ ဖြစ်၏)။

Aādo, āādo, ssādo ca atthissa bhū hoti. Babhūva, abhavā, abhavissā, bhavissati.

‘အ’ အစရှိသော၊ ‘အာ’ အစရှိသော၊ ‘ဿာ’ အစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌လည်း အတ္ထိဓာတ်၏ ‘ဘူ’ ဖြစ်၏။ ဗဘူဝ၊ အဘဝါ၊ အဘဝိဿာ၊ ဘဝိဿတိ။

130. Ntamānantiyiyuṃsvādilopo. Ntādisūtthissādilopo hoti. Santo, samāno, santi, santu, siyā, siyuṃ, etesvīti kiṃ? Atthi.

၁၃၀. န္တ၊ မာန၊ အန္တိ၊ ယိ၊ ယုုံ အစရှိသော ဝိဘတ်ပစ္စည်းတို့၌ (အတ္ထိ၏) အစအက္ခရာကို ချေ၏။ သန္တော၊ သမာနော၊ သန္တိ၊ သန္တု၊ သိယာ၊ သိယုံ။ ‘ဤပစ္စည်းတို့၌’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? အတ္ထိ။

131. Pādito ṭhāssa vā ṭhaho kvaci.

၁၃၁. ပ-အစရှိသော ဥပသာရတို့၏နောက်၌ ဌာဓာတ်၏ 'ဌာ'ကို အချို့သောနေရာ၌ 'ဌဟ' ပြု၏။

Pādīhi [Pg.202] kiriyāvisesajotakehi saddehi parassa ṭhāssa kvaci ṭhaho vā hoti. Saṇṭhahanto santiṭṭhanto. Saṇṭhahati, santiṭṭhati. Pa parā apa saṃ anu ava o ni du vi adhi api atisu u abhi pati pari upa ā pādī. Kvacīti kiṃ? Saṇṭhiti.

ကိရိယာ၏ ထူးခြားပုံကို ပြတတ်ကုန်သော ပ-အစရှိသော ဥပသာရပုဒ်တို့၏ နောက်၌ ဖြစ်သော ဌာဓာတ်၏ 'ဌာ' သည် အချို့သောနေရာ၌ 'ဌဟ' ဖြစ်၏။ သဏ္ဌဟန္တော၊ သန္တိဋ္ဌန္တော။ သဏ္ဌဟတိ၊ သန္တိဋ္ဌတိ။ ပ၊ ပရာ၊ အပ၊ သံ၊ အနု၊ အဝ၊ သြ၊ နိ၊ ဒု၊ ဝိ၊ အဓိ၊ အပိ၊ အတိ၊ သု၊ ဥ၊ အဘိ၊ ပတိ၊ ပရိ၊ ဥပ၊ အာ ဟူသည်ကား ပ-အစရှိသော ဥပသာရတို့တည်း။ 'ကွစိ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? သဏ္ဌိတိ။

132. Dāssiyaṅa.

၁၃၂. ဒါဓာတ်၏ 'ဒါ'ကို အချို့သောနေရာ၌ 'ဣယင်' ပြု၏။

Pādito parassa dāssa iyaṅa hoti kvaci. Anādiyitvā, samādiyati, kvacitveva? Ādāya.

ပ-အစရှိသော ဥပသာရတို့၏နောက်၌ ဖြစ်သော ဒါဓာတ်၏ 'ဒါ' သည် အချို့သောနေရာ၌ 'ဣယင်' ဖြစ်၏။ အနာဒိယိတွာ၊ သမာဒိယတိ။ 'ကွစိ' ဟုသာ အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? အာဒါယ။

133. Karotissa kho.

၁၃၃. ကရောတိ (ကရ) ဓာတ်၏ 'ကရ'ကို အချို့သောနေရာ၌ 'ခ' ပြု၏။

Pādito parassa karassa kvaci kha hoti. Saṅkhāro, saṅkharīyati, karassāti avatvā karotissāti vacanaṃ timhi ca vikaraṇuppattiñāpetuṃ.

ပ-အစရှိသော ဥပသာရတို့၏နောက်၌ ဖြစ်သော ကရဓာတ်၏ 'ကရ' သည် အချို့သောနေရာ၌ 'ခ' ဖြစ်၏။ သင်္ခါရော၊ သင်္ခရီယတိ။ 'ကရဿ' ဟု မဆိုဘဲ 'ကရောတိဿ' ဟု ဆိုခြင်းကား တိဝိဘတ်၌လည်းကောင်း၊ ဝိကရိုဏ်းပစ္စည်း သက်ခြင်းကို သိစေခြင်းငှာလည်းကောင်း ဖြစ်၏။

134. Purāsmā.

၁၃၄. ပုရာနိပါတ်၏ နောက်၌ ဖြစ်သော ကရဓာတ်၏ 'ကရ'ကို 'ခ' ပြု၏။

Purā iccasmā nipātā parassa karassa kha hoti. Purakkhatvā, purekkhāro-ettaṃ tadaminādipāṭhā.

ပုရာ ဟူသော နိပါတ်၏နောက်၌ ဖြစ်သော ကရဓာတ်၏ 'ကရ' သည် 'ခ' ဖြစ်၏။ ပုရက္ခတွာ၊ ပုရေက္ခာရော - ဤ (ပုရေက္ခာရော၌) ဧ-အက္ခရာ ဖြစ်ခြင်းကား 'တဒမိနာဒိ'သုတ် သရဖတ်နည်းကြောင့် ဖြစ်၏။

135. Nito kamassa.

၁၃၅. နိဥပသာရ၏ နောက်၌ ဖြစ်သော ကမဓာတ်၏ 'ကမ'ကို အချို့သောနေရာ၌ 'ခ' ပြု၏။

Nismā parassa kamassa kvaci kha hoti, nikkhamati, kvacitveva? Nikkamo.

နိဥပသာရ၏နောက်၌ ဖြစ်သော ကမဓာတ်၏ 'ကမ' သည် အချို့သောနေရာ၌ 'ခ' ဖြစ်၏။ နိက္ခမတိ။ 'ကွစိ' ဟုသာ အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? နိက္ကမော။

136. Yuvaṇṇānamiyaṅuvaṅa sare.

၁၃၆. သရကြောင့် ဣဝဏ်၊ ဥဝဏ်တို့၏ နေရာ၌ အချို့သောနေရာ၌ 'ဣယင်'၊ 'ဥဝင်' ပြုကုန်၏။

Ivaṇṇuvaṇṇattānaṃ kriyatthānamiyaṅuvaṅa hoti sare kvaci. Vediyati, bruvanti, sareti kiṃ? Nivedeti, brūti, kvacitveva? Jayati, bhavati.

သရကြောင့် ဣဝဏ်၊ ဥဝဏ်အဆုံးရှိကုန်သော ကိရိယာဝါစက (ဓာတ်) တို့၏ နေရာ၌ အချို့သောနေရာ၌ 'ဣယင်'၊ 'ဥဝင်' ဖြစ်ကုန်၏။ ဝေဒိယတိ၊ ဗြုဝန္တိ။ 'သရေ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? นိဝေဒေတိ၊ ဗြူတိ။ 'ကွစိ' ဟုသာ အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ဇယတိ၊ ဘဝတိ။

137. Aññādissāssī kye.

၁၃၇. ကျပစ္စည်းကြောင့် ဉာဓာတ်မှတစ်ပါးသော အာကာရန္တဓာတ်၏ 'အာ'ကို 'ဤ' ပြု၏။

Ñādito-ññassa [Pg.203] ākārantassa kriyatthassa ī hoti kye. Dīyati, aññādissāti kiṃ? Ñāyati, tāyatiṃ.

ကျပစ္စည်းကြောင့် ဉာဓာတ်မှတစ်ပါးသော အာကာရန္တကိရိယာဝါစက (ဓာတ်) ၏ 'အာ' သည် 'ဤ' ဖြစ်၏။ ဒီယတိ။ 'အညာဒိဿ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ညာယတိ၊ တာယတိံ။

138. Tanassā vā.

၁၃၈. ကျပစ္စည်းကြောင့် တနဓာတ်၏ 'အ'ကို အချို့သောနေရာ၌ 'အာ' ပြု၏။

Tanassa ā hoti vā kye. Tāyate, taññate.

ကျပစ္စည်းကြောင့် တနဓာတ်၏ 'အ' သည် အချို့သောနေရာ၌ 'အာ' ဖြစ်၏။ တာယတေ၊ တညတေ။

139. Dīgho sarassa.

၁၃၉. ကျပစ္စည်းကြောင့် သရအဆုံးရှိသော ဓာတ်၏ သရကို ဒီဃပြု၏။

Sarantassa kriyatthassa dīgho hoti kye, cīyate, sūyate.

ကျပစ္စည်းကြောင့် သရအဆုံးရှိသော ကိရိယာဝါစက (ဓာတ်) ၏ သရသည် ဒီဃ ဖြစ်၏။ စီယတေ၊ သူယတေ။

140. Sānantarassa tassa ṭho.

၁၄၀. သ-အက္ခရာအဆုံးရှိသော ဓာတ်၏နောက်၌ ခြားနားခြင်းမရှိသော တကာရကို 'ဌ' ပြု၏။

Sakārantato kriyatthā parassā-nantarassa takārassa ṭha hoti. Tuṭṭho, tuṭṭhavā, tuṭṭhabbaṃ, tuṭṭhi, anantarassāti kiṃ? Tussitvā.

သ-အက္ခရာအဆုံးရှိသော ကိရိယာဝါစက (ဓာတ်) ၏နောက်၌ ခြားနားခြင်းမရှိသော တကာရသည် 'ဌ' ဖြစ်၏။ တုဋ္ဌော၊ တုဋ္ဌဝါ၊ တုဋ္ဌဗ္ဗံ၊ တုဋ္ဌိ။ 'အနန္တရဿ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? တုဿိတွာ။

141. Kasassima ca vā.

၁၄၁. ကသဓာတ်၏နောက်၌ ခြားနားခြင်းမရှိသော တကာရကို 'ဌ' ပြု၏၊ ကသဓာတ်၏ 'အ'ကိုလည်း အချို့သောနေရာ၌ 'ဣမ' ပြု၏။

Kasasmā parassānantarassa tassa ṭha hoti kasassa vā ima ca. Kiṭṭhaṃ, kaṭṭhaṃ, anantarassātveva? Kasitabbaṃ.

ကသဓာတ်၏နောက်၌ ခြားနားခြင်းမရှိသော တကာရသည် 'ဌ' ဖြစ်၏၊ ကသဓာတ်၏ 'အ'ကိုလည်း အချို့သောနေရာ၌ 'ဣမ' ဖြစ်၏။ ကိဋ္ဌံ၊ ကဋ္ဌံ။ 'အနန္တရဿ' ဟုသာ အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ကသိတဗ္ဗံ။

142. Dhastotrastā.

၁၄၂. ဓသ္တ၊ ဥတြသ္တ ဟူသော ပုဒ်တို့ကို အပြီးအစီး ပြီးစေအပ်ကုန်၏ (နိပါတနနည်းဖြင့် ပြီးစေ၏)။

Ete saddā nipaccante.

ဤပုဒ်တို့ကို နိပါတနနည်းဖြင့် ပြီးစေအပ်ကုန်၏။

143. Pucchādito.

၁၄၃. ပုစ္ဆအစရှိသော ဓာတ်တို့၏နောက်၌ ခြားနားခြင်းမရှိသော တကာရကို 'ဌ' ပြု၏။

Pucchādīhi [Pg.204] kriyatthehi parassānantarassa takārassa ṭha hoti. Puṭṭho, bhaṭṭho, yiṭṭho, anantarassātveva? Pucchitvā.

ပုစ္ဆအစရှိသော ကိရိယာဝါစက (ဓာတ်) တို့၏နောက်၌ ခြားနားခြင်းမရှိသော တကာရသည် 'ဌ' ဖြစ်၏။ ပုဋ္ဌော၊ ဘဋ္ဌော၊ ယိဋ္ဌော။ 'အနန္တရဿ' ဟုသာ အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ပုစ္ဆိတွာ။

144. Sāsa vasa saṃsa sasā tho.

၁၄၄. သာသ၊ ဝသ၊ သံသ၊ သသ ဓာတ်တို့၏နောက်၌ ခြားနားခြင်းမရှိသော တကာရကို 'ထ' ပြု၏။

Etehi parassānantarassa tassa tha hoti, satthaṃ, vatthaṃ, pasatthaṃ, satthaṃ. Kathamanusiṭṭho (vuṭṭho) ti? ‘Tathanarānaṃ ṭaṭṭhaṇalā’ 1-52 ti ṭṭho, anantarassātveva? Sāsituṃ.

ဤဓာတ်တို့၏နောက်၌ ခြားနားခြင်းမရှိသော တကာရသည် 'ထ' ဖြစ်၏။ သတ္ထံ၊ ဝတ္ထံ၊ ပသတ္ထံ၊ သတ္ထံ။ 'အနုသိဋ္ဌော (ဝုဋ္ဌော)' ဟု အဘယ်သို့ ပြီးသနည်း? 'တထနရာနံ ဋဋ္ဌဏလာ' သုတ်ဖြင့် 'ဋ္ဌ' ဖြစ်၏။ 'အနန္တရဿ' ဟုသာ အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? သာသိတုံ။

145. Dho dhahabhehi.

၁၄၅. ဓကာရ၊ ဟကာရ၊ ဘကာရ အဆုံးရှိသော ဓာတ်တို့၏နောက်၌ ခြားနားခြင်းမရှိသော တကာရကို 'ဓ' ပြု၏။

Dhakārahakārabhakārantehi kriyatthehi parassānantarassa tassa dha hoti. Vuddho, duddhaṃ, laddhaṃ.

ဓကာရ၊ ဟကာရ၊ ဘကာရ အဆုံးရှိသော ကိရိယာဝါစက (ဓာတ်) တို့၏နောက်၌ ခြားနားခြင်းမရှိသော တကာရသည် 'ဓ' ဖြစ်၏။ ဝုဒ္ဓေါ၊ ဒုဒ္ဓံ၊ လဒ္ဓံ။

146. Dahā ḍho.

၁၄၆. ဒဟဓာတ်၏နောက်၌ ခြားနားခြင်းမရှိသော တကာရကို 'ឍ' ပြု၏။

Dahā parassānantarassa tassa ḍha hoti. Daḍḍho.

ဒဟဓာတ်၏နောက်၌ ခြားနားခြင်းမရှိသော တကာရသည် 'ឍ' ဖြစ်၏။ ဒဍ္ဎော။

147. Bahassuma ca.

၁၄၇. ဗဟဓာတ်၏နောက်၌ ခြားနားခြင်းမရှိသော တကာရကို 'ឍ' ပြု၏၊ 'ឍ'ပြုခြင်းနှင့်တကွ ဗဟဓာတ်၏ 'အ'ကိုလည်း 'ဥ' ပြု၏။

Bahā parassānantarassa tassa ḍho hoti, bahassuma ca ḍhasanniyogena. Buḍḍho.

ဗဟဓာတ်၏နောက်၌ ခြားနားခြင်းမရှိသော တကာရသည် 'ឍ' ဖြစ်၏၊ 'ឍ'ပြုခြင်းနှင့်စပ်၍ ဗဟဓာတ်၏ 'အ'ကိုလည်း 'ဥ' ဖြစ်၏။ ဗုဒ္ဎော။

148. Ruhādīhi ho ḷa ca.

၁၄၈. ရုဟအစရှိသော ဓာတ်တို့၏နောက်၌ ခြားနားခြင်းမရှိသော တကာရကို 'ဟ' ပြု၏၊ ဓာတ်၏အဆုံးအက္ခရာကိုလည်း 'ဠ' ပြု၏။

Rahādīhi parassānantarassa tassa ha hoti ḷo cāntassa. Āruḷho, gūḷho, vūḷho, bāḷho, (ogāḷho), anantarassātveva? Ārohituṃ.

ရဟာဒိဓာတ်တို့၏နောက်၌ ခြားနားခြင်းမရှိသော တကာရသည် 'ဟ' ဖြစ်၏၊ အဆုံးအက္ခရာကိုလည်း 'ဠ' ဖြစ်၏။ အာရုဠှော၊ ဂူဠှော၊ ဝူဠှော၊ ဗာဠှော၊ (ဩဂါဠှော)။ 'အနန္တရဿ' ဟုသာ အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? အာရောဟိတုံ။

149. Muhā vā.

၁၄၉. မုဟဓာတ်၏နောက်၌ ခြားနားခြင်းမရှိသော တကာရကို အချို့သောနေရာ၌ 'ဟ' ပြု၏၊ ဓာတ်၏အဆုံးအက္ခရာကိုလည်း 'ဠ' ပြု၏။

Muhā [Pg.205] parassānantarassa tassa ha hoti vā ḷo cāntassa hasanniyogena. Mūḷho, muddho.

မုဟဓာတ်၏နောက်၌ ခြားနားခြင်းမရှိသော တကာရသည် အချို့သောနေရာ၌ 'ဟ' ဖြစ်၏၊ 'ဟ'ပြုခြင်းနှင့်စပ်၍ အဆုံးအက္ခရာကိုလည်း 'ဠ' ဖြစ်၏။ မူဠှော၊ မုဒ္ဓေါ။

150. Bhidādito no ktaktavantūnaṃ.

၁၅၀. ဘိဒအစရှိသော ဓာတ်တို့၏နောက်၌ ဖြစ်ကုန်သော က္တ၊ က္တဝန္တု ပစ္စည်းတို့၏ တကာရကို 'န' ပြု၏။

Bhidādito paresaṃ ktaktavantūnaṃ tassa no hoti. Bhinno bhinnavā, chinno chinnavā, channo channavā, chinno khinnavā, uppanno uppannavā, sinno, sinnavā, sanno sannavā, pīno pīnavā, sūno sūnavā, dīno dīnavā, ḍīno ḍīnavā, līno līnavā, lūno lūnavā, ktaktavantūnanti kiṃ? Bhitti, chitti, bhettuṃ, chettuṃ.

ဘိဒအစရှိသော ဓာတ်တို့၏နောက်၌ ဖြစ်ကုန်သော က္တ၊ က္တဝန္တု ပစ္စည်းတို့၏ တကာရသည် 'န' ဖြစ်၏။ ဘိန္နော၊ ဘိန္နဝါ၊ ဆိန္နော၊ ဆိန္နဝါ၊ ဆန္နော၊ ဆန္နဝါ၊ ဆိန္နော၊ ခိန္နဝါ၊ ဥပ္ပန္နော၊ ဥပ္ပန္နဝါ၊ သိန္နော၊ သိန္နဝါ၊ သန္နော၊ သန္နဝါ၊ ပီနော၊ ပီနဝါ၊ သူနော၊ သူနဝါ၊ ဒီနော၊ ဒီနဝါ၊ ဍီနော၊ ဍီနဝါ၊ လီနော၊ လီနဝါ၊ လူနော၊ လူနဝါ။ 'က္တက္တဝန္တူနံ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ဘိတ္တိ၊ ဆိတ္တိ၊ ဘေတ္တုံ၊ ဆေတ္တုံ။

151. Dātvinno.

၁၅၁. ဒါဓာတ်မှ နောင်လာသော တ, တဝန္တုပစ္စည်းတို့၏ တကို ဣန္န ပြု၏။

Dāto paresaṃ ktaktavantūnaṃ tassa inno hoti. Dinno, dinnavā.

ဒါဓာတ်မှ နောင်လာကုန်သော တ၊ တဝန္တုပစ္စည်းတို့၏ တအက္ခရာကို ဣန္နပြု၏။ ဒိန္နော၊ ဒိန္နဝါ။

152. Kirādīhi ṇo.

၁၅၂. ကိရစသော ဓာတ်တို့မှ နောင်လာသော တ၊ တဝန္တုပစ္စည်းတို့၏ တကို ဏ ပြု၏။

Kirādīhi paresaṃ ktaktavantūnaṃ tassānantarassa ṇa hoti, kiṇṇo kiṇṇavā, puṇṇo puṇṇavā, khīṇo khīṇavā.

ကိရစသော ဓာတ်တို့မှ နောင်လာကုန်သော တ၊ တဝန္တုပစ္စည်းတို့၏ ထိုဓာတ်၏နောက်၌ အခြားမရှိသော တအက္ခရာကို ဏပြု၏။ ကိဏ္ဏော၊ ကိဏ္ဏဝါ၊ ပုဏ္ဏော၊ ပုဏ္ဏဝါ၊ ခီဏော၊ ခီဏဝါ။

153. Tarādīhi riṇṇo.

၁၅၃. တရစသော ဓာတ်တို့မှ နောင်လာသော တ၊ တဝန္တုပစ္စည်းတို့၏ တကို ရိဏ္ဏ ပြု၏။

Tarādīhi paresaṃ ktaktavantūnaṃ tassa riṇṇo hoti. Tiṇṇo tiṇṇavā, jiṇṇo jiṇṇavā, ciṇṇo ciṇṇavā.

တရစသော ဓာတ်တို့မှ နောင်လာကုန်သော တ၊ တဝန္တုပစ္စည်းတို့၏ ထိုတအက္ခရာကို ရိဏ္ဏပြု၏။ တိဏ္ဏော၊ တိဏ္ဏဝါ၊ ဇိဏ္ဏော၊ ဇိဏ္ဏဝါ၊ စိဏ္ဏော၊ စိဏ္ဏဝါ။

154. Go sanjādīhi.

၁၅၄. ဘဉ္ဇစသော ဓာတ်တို့မှ နောင်လာသော တ၊ တဝန္တုပစ္စည်းတို့၏ တကို ဂ ပြု၏။

Bhanjādīhi paresaṃ ktaktavantūnaṃ tassānantarassa ga hoti. Bhaggo bhaggavā, laggo laggavā, nimuggo nimuggavā, saṃviggo saṃviggavā.

ဘဉ္ဇစသော ဓာတ်တို့မှ နောင်လာကုန်သော တ၊ တဝန္တုပစ္စည်းတို့၏ ထိုဓာတ်၏နောက်၌ အခြားမရှိသော တအက္ခရာကို ဂပြု၏။ ဘဂ္ဂေါ၊ ဘဂ္ဂဝါ၊ လဂ္ဂေါ၊ လဂ္ဂဝါ၊ နိမုဂ္ဂေါ၊ နိမုဂ္ဂဝါ၊ သံဝိဂ္ဂေါ၊ သံဝိဂ္ဂဝါ။

155. Susā kho.

၁၅၅. သုသဓာတ်မှ နောင်လာသော တ၊ တဝန္တုပစ္စည်းတို့၏ တကို ခ ပြု၏။

Susā [Pg.206] paresaṃ ktaktavantūnaṃ tassa kho hoti. Sukkho sukkhavā.

သုသဓာတ်မှ နောင်လာကုန်သော တ၊ တဝန္တုပစ္စည်းတို့၏ ထိုတအက္ခရာကို ခပြု၏။ သုက္ခော၊ သုက္ခဝါ။

156. Pacā ko.

၁၅၆. ပစဓာတ်မှ နောင်လာသော တ၊ တဝန္တုပစ္စည်းတို့၏ တကို က ပြု၏။

Pacā paresaṃ ktaktavantūnaṃ tassa ko hoti. Pakko pakkavā.

ပစဓာတ်မှ နောင်လာကုန်သော တ၊ တဝန္တုပစ္စည်းတို့၏ ထိုတအက္ခရာကို ကပြု၏။ ပက္ကော၊ ပက္ကဝါ။

157. Mucā vā.

၁၅၇. မုစဓာတ်မှ နောင်လာသော တ၊ တဝန္တုပစ္စည်းတို့၏ တကို ကပြုခြင်းသည် ဝါ (အချို့လည်း) ဖြစ်၏။

Mucā paresaṃ ktaktavantūnaṃ tassa ko vā hoti. Mukko mutto, mukkavā muttavā. ‘Sakko’ti ṇvādīsu siddhaṃ, ktaktavantūsu satto, sattāvātveva hoti.

မုစဓာတ်မှ နောင်လာကုန်သော တ၊ တဝန္တုပစ္စည်းတို့၏ ထိုတအက္ခရာကို ကပြုခြင်းသည် ဝါ (အချို့လည်း) ဖြစ်၏။ မုက္ကော၊ မုတ္တော၊ မုက္ကဝါ၊ မုတ္တဝါ။ ‘သက္ကော’ ဟူသည်ကို ဏွစသောပစ္စည်းတို့၌ ပြီးစေအပ်ပြီ၊ တ၊ တဝန္တုပစ္စည်းတို့၌မူ ‘သတ္တော၊ သတ္တာဝါ’ ဟူ၍သာ ဖြစ်၏။

158. Lopo vaḍḍhā ktissa.

၁၅၈. ဝဍ္ဎဓာတ်မှ နောင်လာသော တိပစ္စည်း၏ ချေခြင်း ဖြစ်၏။

Vaḍḍhā parassa ktissa tassa lopo hoti. Vaḍḍhi.

ဝဍ္ဎဓာတ်မှ နောင်လာသော တိပစ္စည်း၏ ထိုတိပစ္စည်းကို ချေခြင်းသည် ဖြစ်၏။ ဝဍ္ဎိ။

159. Kvissa.

၁၅၉. ကွိပစ္စည်းကို ချေခြင်း ဖြစ်၏။

Kriyatthā parassa kvissa lopo hoti, abhibhū.

ကြိယာနက်ရှိသော ဓာတ်တို့မှ နောင်လာသော ကွိပစ္စည်းကို ချေခြင်းသည် ဖြစ်၏။ အဘိဘူ။

160. Ṇiṇāpīnaṃ tesu.

၁၆၀. ထို ဏိ၊ ဏာပေ ပစ္စည်းတို့၌ ဏိ၊ ဏာပေ ပစ္စည်းတို့ကို ချေခြင်း ဖြစ်၏။

Ṇiṇāpīnaṃ lopo hoti tesu ṇiṇāpīsu. Kārentaṃ payojayati kāreti kārāpayati.

ထို ဏိ၊ ဏာပေပစ္စည်းတို့၌ ဏိ၊ ဏာပေပစ္စည်းတို့ကို ချေခြင်းသည် ဖြစ်၏။ ကာရေန္တံ ပယောဇယတိ- ကာရေတိ၊ ကာရာပယေတိ။

161. Kvaci vikaraṇānaṃ.

၁၆၁. ဝိကရုဏ်ပစ္စည်းတို့ကို အချို့နေရာ၌ ချေခြင်း ဖြစ်၏။

Vikaraṇānaṃ kvaci lopo hoti. Udapādi, hanti.

ဝိကရုဏ်ပစ္စည်းတို့ကို အချို့နေရာ၌ ချေခြင်းသည် ဖြစ်၏။ ဥဒပါဒိ၊ ဟန္တိ။

162. Mānassa massa.

၁၆၂. မာနပစ္စည်း၏ မအက္ခရာကို ချေခြင်း ဖြစ်၏။

Kriyatthā [Pg.207] parassa mānassa makārassa lopo hoti kvaci. Karāṇo, kvacīti kiṃ? Kurumāno.

ကြိယာနက်ရှိသော ဓာတ်မှ နောင်လာသော မာနပစ္စည်း၏ မအက္ခရာကို အချို့နေရာ၌ ချေခြင်းသည် ဖြစ်၏။ ကရာဏော။ ‘ကွစိ’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ကုရုမာနော။

163. Ūlasse.

၁၆၃. ဣ၊ လာတို့၏ ဧအပြုသည် ဖြစ်၏။

Ñilāname hoti kvaci. Gahetvā, adenti, kvacitveva? Vapitvā.

ဣ၊ လာပစ္စည်းတို့၏ ဧအက္ခရာအပြုသည် အချို့နေရာ၌ ဖြစ်၏။ ဂဟေတွာ၊ အဒေန္တိ။ ‘ကွစိ’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ဝပိတွာ။

164. Pyo vā tvāssa samāse.

၁၆၄. သမာသ်၌ တွာပစ္စည်း၏ ပျအပြုသည် ဝါ ဖြစ်၏။

Tvāssa vā pyo hoti samāse. Pakāro ‘‘pye sissā’’ ti 5-88 visesanattho. Abhibhūya, abhibhavitvā, samāseti kiṃ? Patvā, kvacāsamāsepi bahulādhikārā ‘lataṃ dantehi chindiya’.

သမာသ်၌ တွာပစ္စည်း၏ ပျအပြုသည် ဝါ (အချို့လည်း) ဖြစ်၏။ ပအက္ခရာသည် ‘ပျေ သိဿာ’ (၅-၈၈) သုတ်၌ ထူးခြားသော နက်ကို ပြခြင်းအကျိုးရှိ၏။ အဘိဘူယျ၊ အဘိဘဝိတွာ။ ‘သမာသေ’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ပတွာ။ ဗဟုလာဓိကာရကြောင့် သမာသ်မဟုတ်သော နေရာ၌လည်း ‘လတံ ဒန္တေဟိ ဆိန္ဒိယ’ စသည်၌ ဖြစ်၏။

165. Tuṃyānā.

၁၆၅. သမာသ်၌ တွာပစ္စည်း၏ တုံ၊ ယာန အပြုတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။

Ktvāssa vā tuṃyānā honti samāse kvacci. Abhihaṭṭhuṃ abhiharitvā, anumodiyāna anumoditvā, asamāsepi bahulādhi kārā, daṭṭhuṃ disvā, esamappavisayatāñāpanattho yogavibhāgo.

သမာသ်၌ တွာပစ္စည်း၏ တုံ၊ ယာန အပြုတို့သည် အချို့နေရာ၌ ဝါ (အချို့လည်း) ဖြစ်ကုန်၏။ အဘိဟဋ္ဌုံ၊ အဘိဟရိတွာ၊ အနုမောဒိယာန၊ အနုမောဒိတွာ။ ဗဟုလာဓိကာရကြောင့် သမာသ်မဟုတ်သော နေရာ၌လည်း ဖြစ်ကုန်၏။ ဒဋ္ဌုံ၊ ဒိသွာ။ ဤသို့ သီးခြားသုတ်ခွဲခြင်း (ယောဂဝိဘာဂ) သည် ဤအရာ၌ မဖြစ်ထိုက်သော အနက်ကို သိစေခြင်း အကျိုးရှိ၏။

166. Hanā racco.

၁၆၆. ဟန်ဓာတ်မှ နောင်လာသော တွာပစ္စည်း၏ ရစ္စအပြုသည် ဖြစ်၏။

Hanasmā parassa ktvāssa racco vā hoti samāse. Āhacca, āhanitvā.

ဟန်ဓာတ်မှ နောင်လာသော တွာပစ္စည်း၏ ရစ္စအပြုသည် သမာသ်၌ ဝါ (အချို့လည်း) ဖြစ်၏။ အာဟစ္စ၊ အာဟနိတွာ။

167. Sāsādhikarā cacariccā.

၁၆၇. သာသ၊ အဓိ-စသော ရှေ့၌ရှိကုန်သော ကရဓာတ်မှ နောင်လာသော တွာပစ္စည်း၏ စစ၊ ရိစ္စ အပြုတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။

Sāsādhīhi parā karā parassa ktvassa cacariccā honti yathākkamaṃ. Sakkacca sakkaritvā, asakkacca asakkaritvā, adhikicca adhikaritvā.

သာသ၊ အဓိ-စသော ရှေ့၌ရှိကုန်သော ကရဓာတ်မှ နောင်လာသော တွာပစ္စည်း၏ စစ၊ ရိစ္စ အပြုတို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏။ သက္ကစ္စ၊ သက္ကရိတွာ၊ အသက္ကစ္စ၊ အသက္ကရိတွာ၊ အဓိကိစ္စ၊ အဓိကရိတွာ။

168. Ito cco.

၁၆၈. ဣအက္ခရာမှ နောင်လာသော တွာပစ္စည်း၏ စ္စအပြုသည် ဖြစ်၏။

Iiccasmā [Pg.208] parassa ktvāssa cco vā hoti. Adhicca adhīyitvā, samecca sametvā.

ဣအက္ခရာမှ နောင်လာသော တွာပစ္စည်း၏ စ္စအပြုသည် ဝါ (အချို့လည်း) ဖြစ်၏။ အဓိစ္စ၊ အဓီယိတွာ၊ သမေစ္စ၊ သမေတွာ။

169. Disā vānavā sa ca.

၁၆၉. ဒိသ်ဓာတ်မှ နောင်လာသော တွာပစ္စည်း၏ ဝါန၊ ဝါ အပြုတို့သည်လည်းကောင်း၊ ထိုနှင့်အတူ ဒိသ်ဓာတ်၏ သအပြုသည်လည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏။

Disato ktvāssa vānavā honti vā disassa ca sa kāro taṃsanniyogena. Sassa savidhānaṃ pararūpabādhanatthaṃ. Disvāna, disvā passitvā, kathaṃ ‘nādaṭṭhā parato dosa’nti? Ñāpakā tvāssa valopo, evaṃ ‘laddhā dhana’nti ādīsu.

ဒိသ်ဓာတ်မှ နောင်လာသော တွာပစ္စည်း၏ ဝါန၊ ဝါ အပြုတို့သည် ဝါ (အချို့လည်း) ဖြစ်ကုန်၏။ ဒိသ်ဓာတ်၏ သအက္ခရာအပြုသည်လည်း ထိုအပြုနှင့်အတူ ဖြစ်၏။ သအက္ခရာကို ပြုခြင်းသည် ပရရုပ်ပြုခြင်းကို တားမြစ်ခြင်း အကျိုးရှိ၏။ ဒိသွာန၊ ဒိသွာ၊ ပဿိတွာ။ ‘နာဒဋ္ဌာ ပရတော ဒေါသံ’ စသည်၌ အဘယ်သို့ ပြီးသနည်း။ သာဓကပြုသောကြောင့် တွာပစ္စည်း၏ ဝအက္ခရာကို ချေခြင်း ဖြစ်၏။ ဤနည်းတူ ‘လဒ္ဓာ ဓနံ’ စသည်တို့၌လည်း ဖြစ်၏။

170. Ñi byañjanassa.

၁၇၀. ဗျည်းအစရှိသော ပစ္စည်း၏ ရှေ့၌ ဣလာဘ်သည် ဖြစ်၏။

Kriyatthā parassa byañjanādippaccayassa ñi vā hoti. Bhuñjituṃ bhottuṃ, byañjanassāti kiṃ? Pācako.

ကြိယာနက်ရှိသော ဓာတ်မှ နောင်လာသော ဗျည်းအစရှိသော ပစ္စည်း၏ ရှေ့၌ ဣလာဘ် (ဣအက္ခရာ) သည် ဝါ (အချို့လည်း) ဖြစ်၏။ ဘုဉ္ဇိတုံ၊ ဘောတ္တုံ။ ‘ဗျဉ္ဇနဿ’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ပါစကော။

171. Rā nassa ṇo.

၁၇၁. ရ-အက္ခရာမှ နောက်၌ရှိသော န-အက္ခရာ၏ ဏ-အက္ခရာ ဖြစ်၏။

Rantato kriyatthā parassa paccayanakārassa ṇo hoti. Araṇaṃ, saraṇaṃ.

ရ-အက္ခရာ အဆုံးရှိသော ဓာတ်မှ နောက်၌ရှိသော ပစ္စည်း၏ န-အက္ခရာ၏ ဏ-အက္ခရာ ဖြစ်၏။ ဥပမာ - အရဏံ၊ သရဏံ။

172. Na ntamānatyādīnaṃ.

၁၇၂. အန္တ၊ မာန စသည်တို့၏ န-အက္ခရာသည် ဏ-အက္ခရာ မဖြစ်။

Rantato paresaṃ ntamānatyādīnaṃ nassa ṇo na hoti, karonto, kurumāno, karonti.

ရ-အက္ခရာ အဆုံးရှိသော ဓာတ်တို့မှ နောက်၌ရှိသော အန္တ၊ မာန စသော ပစ္စည်းတို့၏ န-အက္ခရာ၏ ဏ-အက္ခရာသည် မဖြစ်။ ဥပမာ - ကရောန္တော၊ ကုရုမာနော၊ ကရောန္တိ။

173. Gamayamisāsadisānaṃ vā cchaṅa.

၁၇၃. ဂမ်၊ ယမ်၊ ဣသ် စသော ဓာတ်တို့အား "စ္ဆ" အပြုသည် အချို့ ဖြစ်၏။

Etesaṃ vā cchaṅa hoti ntamānatyādīsu. Gacchanto gacchamāno gacchati, yacchanno yacchamāno yacchati, icchanto icchamāno icchati [Pg.209] acchanto acchamāno acchati, dicchanto dicchamāno dicchati, vāti kiṃ? Gamissati, vavatthitavibhāsā-yaṃ, tenāññesu ca kvaci-icchitabbaṃ icchā icchituṃ, acchitabbaṃ acchatuṃ, aññesañca yogavibhāgā-pavecchati.

ဤဓာတ်တို့၏ အန္တ၊ မာန စသည်တို့၌ "စ္ဆ" အပြုသည် အချို့ ဖြစ်၏။ ဂစ္ဆန္တော၊ ဂစ္ဆမာနော၊ ဂစ္ဆတိ၊ ယစ္ဆန္တော၊ ယစ္ဆမာနော၊ ယစ္ဆတိ၊ ဣစ္ဆန္တော၊ ဣစ္ဆမာနော၊ ဣစ္ဆတိ၊ အစ္ဆန္တော၊ အစ္ဆမာနော၊ အစ္ဆတိ၊ ဒိစ္ဆန္တော၊ ဒိစ္ဆမာနော၊ ဒိစ္ဆတိ။ "ဝါ" ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ဂမိဿတိ။ ဤဝိဘာသာသည် ဝဝတ္ထိတဝိဘာသာ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် အခြားသော ပစ္စည်းတို့၌လည်း အချို့နေရာ၌ ဖြစ်ထိုက်၏။ ဥပမာ - ဣစ္ဆိတဗ္ဗံ၊ ဣစ္ဆာ၊ ဣစ္ဆိတုံ၊ အစ္ဆိတဗ္ဗံ၊ အစ္ဆတုံ။ အခြားသော ဓာတ်တို့၏လည်း ယောဂဝိဘာဂအားဖြင့် "ပဝေစ္ဆတိ" ဟု ဖြစ်၏။

174. Jaramarānamīyaṅa.

၁၇၄. ဇရ၊ မရ ဓာတ်တို့၏ "ဤယ" အပြုသည် ဖြစ်၏။

Etesamīyaṅa vā hoti ntamānatyādīsu. Jīyanto jīranto, jīyamāno jīramāno, jīyati jīrati, mīyanto maranto, mīyamāno maramāno, mīyati marati.

ဤဓာတ်တို့၏ အန္တ၊ မာန စသည်တို့၌ "ဤယ" အပြုသည် အချို့ ဖြစ်၏။ ဇီယန္တော၊ ဇီရန္တော၊ ဇီယမာနော၊ ဇီရမာနော၊ ဇီယတိ၊ ဇီရတိ၊ မီယန္တော၊ မရန္တော၊ မီယမာနော၊ မရမာနော၊ မီယတိ၊ မရတိ။

175. Ṭhāpānaṃ tiṭṭha pivā.

၁၇၅. ဌာ၊ ပါ ဓာတ်တို့၏ တိဋ္ဌ၊ ပိဝ အပြုတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။

Ṭhāpānaṃ tiṭṭhapivā honti ntamānatyādīsu. Tiṭṭhanto, tiṭṭhamāno, tiṭṭhati, pivanto, pivamāno, pivati, vātvevi? Ṭhāti, pāti.

ဌာ၊ ပါ ဓာတ်တို့၏ အန္တ၊ မာန စသည်တို့၌ တိဋ္ဌ၊ ပိဝ အပြုတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ တိဋ္ဌန္တော၊ တိဋ္ဌမာနော၊ တိဋ္ဌတိ၊ ပိဝန္တော၊ ပိဝမာနော၊ ပိဝတိ။ "ဝါ" ဟု လိုက်သဖြင့် (မပြုသည်လည်း ရှိသေးသလော) ဌာတိ၊ ပါတိ။

176. Gamavadadānaṃ ghammavajjadajjā.

၁၇၆. ဂမ်၊ ဝဒ်၊ ဒါ ဓာတ်တို့၏ ဃမ္မ၊ ဝဇ္ဇ၊ ဒဇ္ဇ အပြုတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။

Gamādīnaṃ ghammādayo vā honti ntamānatyādīsu. Ghammanto, gacchanto, vajjanto vadanto, dajjanto dadanto.

ဂမ် စသော ဓာတ်တို့၏ အန္တ၊ မာန စသည်တို့၌ ဃမ္မ စသော အပြုတို့သည် အချို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဃမ္မန္တော၊ ဂစ္ဆန္တော၊ ဝဇ္ဇန္တော၊ ဝဒန္တော၊ ဒဇ္ဇန္တော၊ ဒဒန္တော။

177. Karassa sossa kubbakurukayirā.

၁၇၇. ကရဓာတ်၏ (သဥက္ကာရနှင့်တကွ) ကုဗ္ဗ၊ ကုရု၊ ကယိရ အပြုတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။

Karassa saokārassa kubbādayo vā honti ntamānatyādīsu. Kubbanto kayiranto karonto, kubbamāno kurumāno kayiramāno, karāṇo, kubbati kayirati karoti, kubbate kurute, kayirate, vavatthitavibhāsattā vādhikārassa bhiyyo mānaparacchakkesu kuru, kvacideva pubbachakke ‘agghaṃ kurutu, no bhavaṃ, sossāti vuttattā kattariyevime.

သဥက္ကာရ (သ-အက္ခရာ၊ ဥ-အက္ခရာနှင့်တကွ) ဖြစ်သော ကရဓာတ်၏ အန္တ၊ မာန စသည်တို့၌ ကုဗ္ဗ စသော အပြုတို့သည် အချို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ကုဗ္ဗန္တော၊ ကယိရန္တော၊ ကရောန္တော၊ ကုဗ္ဗမာနော၊ ကုရုမာနော၊ ကယိရမာနော၊ ကရာဏော၊ ကုဗ္ဗတိ၊ ကယိရတိ၊ ကရောတိ၊ ကုဗ္ဗတေ၊ ကုရုတေ၊ ကယိရတေ။ "ဝါ" အာဏာကို ဝဝတ္ထိတဝိဘာသာ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် မာနပစ္စည်းနှင့် ပရဿပုဒ် ခြောက်လုံးတို့၌ "ကုရု" အပြုသည် များစွာ ဖြစ်၏။ ရှေ့ခြောက်လုံးတို့၌မူ အချို့နေရာ၌သာ ဖြစ်၏။ ဥပမာ - "အဂ္ဃံ ကုရုတု၊ နော ဘဝံ"၊ "သောဿာတိ" ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် ဤအပြုတို့သည် ကတ္တုကာရက၌သာ ဖြစ်ကုန်၏။

178. Gahassa gheppo.

၁၇၈. ဂဟဓာတ်၏ "ဃေပ္ပ" အပြုသည် ဖြစ်၏။

Gahassa [Pg.210] vā gheppo hoti ntamānatyādīsu. Gheppanto, gheppamāno, gheppati, vātveva? Gaṇhati.

ဂဟဓာတ်၏ အန္တ၊ မာန စသည်တို့၌ "ဃေပ္ပ" အပြုသည် အချို့ ဖြစ်၏။ ဃေပ္ပန္တော၊ ဃေပ္ပမာနော၊ ဃေပ္ပတိ။ "ဝါ" ဟု လိုက်သဖြင့် (မပြုသည်လည်း ရှိသေးသလော) ဂဏှာတိ။

179. Ṇo niggahītassa.

၁၇၉. နိဂ္ဂဟိတ်၏ "ဏ" အပြုသည် ဖြစ်၏။

Gahassa niggahītassa ṇo hoti. Gaṇhitabbaṃ, gaṇhituṃ, gaṇhanto.

ဂဟဓာတ်၏ နိဂ္ဂဟိတ်၏ ဏ-ကာရသည် ဖြစ်၏။ ဂဏှိတဗ္ဗံ၊ ဂဏှိတုံ၊ ဂဏှန္တော။

Itimoggallāne byākaraṇe vuttiyaṃ

မောဂ္ဂလ္လာန်ဗျာကရုဏ်း ဝုတ္တိ၌ ဤသို့ (ပြီး၏)။

Khādikaṇḍo pañcamo.

ငါးခုမြောက်ဖြစ်သော ခါဒိကဏ္ဍ ပြီး၏။

6. Chaṭṭho kaṇḍo (tyādi)

၆. ခြောက်ခုမြောက်ဖြစ်သော (တျာဒိ) ကဏ္ဍ။

1. Vattamāne ti anti si tha mi ma te ante se vhe e mhe.

၁. ပစ္စုပ္ပန် (ဝတ္တမာန) ကာလ၌ တိ၊ အန္တိ၊ သိ၊ ထ၊ မိ၊ မ၊ တေ၊ အန္တေ၊ သေ၊ ဝှေ၊ ဧ၊ မှေ ဝိဘတ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။

Vattamāne āraddhāparisamatte atthe vattamānato kriyatthā tyādayo honti. Gacchati, gacchanti, gacchasi gacchatha, gacchāmi gacchāma, gacchate gacchante, gacchase gacchavhe, gacche gacchāmhe. Kathaṃ ‘pure adhammo dippati, purā marāmī’ti? Vattamānassevavattumiṭṭhattā taṃsamīpassa taggahaṇena gahaṇā, purepurāsaddehi vā anāgatattāvagame tadā tassa vattamānattā, kālabyattayo vā eso, bhavanteva hi kālantarepi tyādayo bāhulakā ‘santesu parigūhāmi, mā ca kiñca ito adaṃ’ ‘kāyassa bhedā abhisamparāyaṃ, sahabyataṃ gacchati vāsavassa, ‘anekajātisaṃsāraṃ sandhāvissaṃ’ ativelaṃ na massissa’nti.

ပစ္စုပ္ပန်ဖြစ်သော စတင်အပ်သော်လည်း မပြီးဆုံးသေးသော အနက်၌ ဝတ္တမာနကာလမှ ကြိယာဝိဘတ် တျာဒိ (တိ စသော) ဝိဘတ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ ဂစ္ဆတိ၊ ဂစ္ဆန္တိ၊ ဂစ္ဆသိ၊ ဂစ္ဆထ၊ ဂစ္ဆာမိ၊ ဂစ္ဆာမ၊ ဂစ္ဆတေ၊ ဂစ္ဆန္တေ၊ ဂစ္ဆသေ၊ ဂစ္ဆဝှေ၊ ဂစ္ဆေ၊ ဂစ္ဆာမှေ။ "ပုရေ အဓမ္မော ဒိပ္ပတိ၊ ပုရာ မရာမိ" ဟူသော နေရာ၌ အဘယ်သို့ ဖြစ်သနည်း? ပစ္စုပ္ပန်ကာလကိုသာ ပြောဆိုလိုသောကြောင့် ထိုပစ္စုပ္ပန်နှင့် နီးစပ်သော အနာဂတ်ကာလကိုလည်း ၎င်း၏အနက်အဖြစ် ယူအပ်၏။ သို့မဟုတ် ပုရေ၊ ပုရာ သဒ္ဒါတို့ဖြင့် အနာဂတ်အနက်ကို သိရသော်လည်း ထိုအခါ၌ ပစ္စုပ္ပန်သဘော ရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် ကာလဖောက်ပြန်ခြင်း (ကာလဗျတ္တယ) ဖြစ်၏။ ဗာဟုလကနည်းအားဖြင့် အခြားကာလတို့၌လည်း တျာဒိဝိဘတ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်သည်သာတည်း။ ဥပမာ - "သန္တေသု ပရိဂူဟာမိ၊ မာ စ ကိဉ္စ ဣတော အဒံ"၊ "ကာယဿ ဘေဒါ အဘိသမ္ပရာယံ၊ သဟဗျတံ ဂစ္ဆတိ ဝါသဝဿ"၊ "အနေကဇာတိသံသာရံ သန္ဓာဝိဿံ"၊ "အတိဝေလံ န မဿိဿံ" စသည်တို့ကဲ့သို့တည်း။

2. Bhavissati [Pg.211] ssati ssanti ssasi ssatha ssāmi ssāma ssate ssante ssase ssavhe ssaṃ ssāmhe.

၂. အနာဂတ် (ဘဝိဿန္တိ) ကာလ၌ ဿတိ၊ ဿန္တိ၊ ဿသိ၊ ဿထ၊ ဿာမိ၊ ဿာမ၊ ဿတေ၊ ဿန္တေ၊ ဿသေ၊ ဿဝှေ၊ ဿံ၊ ဿာမှေ ဝိဘတ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။

Bhavissati anāraddhe atthe vattamānato kriyatthā ssatyādayo honti. Gamissati gamissanti, gamissasi gamissatha, gamissāmi gamissāma, gamissate gamissante, gamissase gamissavhe, gamissaṃ gamissāmhe.

အနာဂတ်ဖြစ်သော မစတင်ရသေးသော အနက်၌ ဝတ္တမာနကာလမှ ကြိယာဝိဘတ် ဿတျာဒိ (ဿတိ စသော) ဝိဘတ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ ဂမိဿတိ၊ ဂမိဿန္တိ၊ ဂမိဿသိ၊ ဂမိဿထ၊ ဂမိဿာမိ၊ ဂမိဿာမ၊ ဂမိဿတေ၊ ဂမိဿန္တေ၊ ဂမိဿသေ၊ ဂမိဿဝှေ၊ ဂမိဿံ၊ ဂမိဿာမှေ။

3. Nāme garahāvimhayesu.

၃. နာမသဒ္ဒါရှိလတ်သော် ကဲ့ရဲ့ခြင်း (ဂရဟာ) နှင့် အံ့ဩခြင်း (ဝိမှယ) တို့၌ (ဿတျာဒိ ဝိဘတ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏)။

Nāmasadde nipāte sati garahāyaṃ vimhaye ca gamyamāne ssatyādayo honti. Ime hi nāma kalyāṇadhammā paṭijānissanti, na hi nāma bhikkhave tassa moghapurisassa pāṇesu anuddayā bhavissati, kathaṃ hi nāma so bhikkhave moghapuriso sabbamattikāmayaṃ kuṭikaṃ karissati? Tattha nāma tvaṃ moghapurisa mayā virāgāya dhamme desite sarāgāya cetessasi? Atthi nāma tāta sudinna ābhidosikaṃ kummāsaṃ paribhuñjissasi, atthiyevihāpi nindāvagamo. Vimuye-acchariyaṃ vata bho abbhutaṃ vata bho santena vata bho pabbajitā vihārena viharanti, yatra hi nāma saññī samāno jāgaro pañcamattāni sakaṭasatāni nissāya nissāya abhikkantāni neva dakkhati na pana saddaṃ sossati, acchariyaṃ andho nāma pabbatamārohissati, badhiro nāma saddaṃ sossati.

နာမဟူသော နိပါတ်သဒ္ဒါရှိသော် ကဲ့ရဲ့ခြင်းနှင့် အံ့ဩခြင်းအနက်ကို သိစေအပ်သည်ရှိသော် ဿတျာဒိဝိဘတ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ "ဣမေ ဟိ နာမ ကလျာဏဓမ္မာ ပဋိဇာနိဿန္တိ"၊ "န ဟိ နာမ ဘိက္ခဝေ တဿ မောဃပုရိသဿ ပါဏေသု အနုဒ္ဒယာ ဘဝိဿတိ"၊ "ကထံ ဟိ နာမ သော ဘိက္ခဝေ မောဃပုရိသော သဗ္ဗမတ္တိကာမယံ ကုဋိကံ ကရိဿတိ?"၊ "တတ္ထ နာမ တွံ မောဃပုရိသ မယာ ဝိရာဂါယ ဓမ္မေ ဒေသိတေ သရာဂါယ စေတေဿသိ?"၊ "အတ္ထိ နာမ တာတ သုဒိန္န အာဘိဒေါသိကံ ကုမ္မာသံ ပရိဘုဉ္ဇိဿသိ" ဤ၌လည်း ကဲ့ရဲ့ခြင်းကို သိအပ်သည်သာတည်း။ အံ့ဩခြင်း (ဝိမှယ) ၌ - "အစ္ဆရိယံ ဝတ ဘော အဗ္ဘုတံ ဝတ ဘော သန္တေန ဝတ ဘော ပဗ္ဗဇိတာ ဝိဟာရေန ဝိဟရန္တိ၊ ယတြ ဟိ နာမ သညီ သမာနော ဇာဂရော ပဉ္စမတ္တာနိ သကဋသတာနိ နိဿာယ နိဿာယ အဘိက္ကန္တာနိ နေဝ ဒက္ခတိ န ပန သဒ္ဒံ သောဿတိ"၊ "အစ္ဆရိယံ အန္ဓော နာမ ပဗ္ဗတမာရောဟိဿတိ"၊ "ဗဓိရော နာမ သဒ္ဒံ သောဿတိ"။

4. Bhūte īuṃ ottha iṃ mhā ā ū se vhaṃ a mhe.

၄. အတိတ် (ဘူတ) ကာလ၌ ဤ၊ အုံ၊ အော၊ တ္ထ၊ အိံ၊ မှာ၊ အာ၊ ဦ၊ သေ၊ ဝှံ၊ အ၊ မှေ (အဇ္ဇတနီ) ဝိဘတ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။

Bhūte parisamatte atthe vattamānato kriyatthā ī ādayo honti. Agamī agamuṃ, agamo agamittha, agamiṃ agamimhā[Pg.212], agamā agamū, agamise agamivhaṃ, agama agamimhe. Bhūtasāmaññavacanicchāyamanajjatanepi ‘suvo ahosi ānando’.

ပြီးဆုံးပြီးသော အတိတ်အနက်၌ ဝတ္တမာနကာလမှ ကြိယာဝိဘတ် ဤအစရှိသော ဝိဘတ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ အဂမီ၊ အဂမုံ၊ အဂမော၊ အဂမိတ္ထ၊ အဂမိံ၊ အဂမိမှာ၊ အဂမာ၊ အဂမူ၊ အဂမိသေ၊ အဂမိဝှံ၊ အဂမ၊ အဂမိမှေ။ အတိတ်အနက် အထွေထွေကို ပြောဆိုလိုသောကြောင့် ယနေ့နှင့် မဆိုင်သော အတိတ် (အနဇ္ဇတန) ၌လည်း ဖြစ်၏။ ဥပမာ - "သုဝေါ အဟောသိ အာနန္ဒော"။

5. Anajjatane ā ū o ttha a mhā ttha tthuṃ se vhaṃ iṃ mhase.

၅. ယနေ့နှင့် မဆိုင်သော အတိတ် (အနဇ္ဇတန - ဟီယျတ္တနီ) ကာလ၌ အာ၊ ဦ၊ အော၊ တ္ထ၊ အ၊ မှာ၊ တ္ထ၊ တ္ထုံ၊ သေ၊ ဝှံ၊ အိံ၊ မှသေ ဝိဘတ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။

Avijjamānajjatane bhūte-tthe vattamānato kriyatthā āādayo honti.

လက်ရှိဖြစ်ဆဲနေ့ မဟုတ်သော အတိတ်အနက်၌ ဝတ္တမာနကာလမှ ကြိယာဝိဘတ် အာ အစရှိသော ဝိဘတ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။

Āñāyyā ca uṭṭhānā, āñāyyā ca saṃvesanā;

Esajjatano kālo, aharubhataḍḍharattaṃ vā.

နိုးထရာမှ စ၍လည်းကောင်း၊ အိပ်ပျော်ရာသို့တိုင်အောင်လည်းကောင်း၊ ဤသည်ကား ယနေ့ကာလ (အဇ္ဇတန) တည်း။ သို့မဟုတ် တစ်နေ့တစ်ညဉ့်၏ တစ်ဝက် (တစ်နေ့တစ်ညဉ့်ခွဲ) ကာလသည်လည်းကောင်း အဇ္ဇတနကာလ မည်၏။

Agamā agamū, agamo, agamattha, agama agamamhā, agamattha agamatthuṃ, agamase agamavhaṃ, agamiṃ agamamhase. Aññapadattho kiṃ? Ajja hiyyo vā agamāsi.

အဂမာ၊ အဂမူ၊ အဂမော၊ အဂမတ္ထ၊ အဂမ၊ အဂမမှာ၊ အဂမတ္ထ၊ အဂမတ္ထုံ၊ အဂမသေ၊ အဂမဝှံ၊ အဂမိံ၊ အဂမမှသေ။ အခြား (အနဇ္ဇတန မဟုတ်သော) အနက်ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? "အဇ္ဇ ဟိယျော ဝါ အဂမာသိ" (ယနေ့သော်လည်းကောင်း၊ မနေ့ကသော်လည်းကောင်း သွားခဲ့ပြီ)။

6. Parokkhe a u e ttha a mha ttha re ttho vho i mhe.

၆. မျက်မှောက်မဟုတ်သော အတိတ် (ပရောက္ခာ) ကာလ၌ အ၊ ဥ၊ ဧ၊ တ္ထ၊ အ၊ မှ၊ တ္ထ၊ ရေ၊ တ္ထော၊ ဝှော၊ အိ၊ မှေ ဝိဘတ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။

Apaccakkhe bhūtānajjatane-tthe vuttamānato kriyātthā a ādayo honti. Jagāma jagamu, jagame jagapittha, jagama jagamimha, jagamittha jagamire, jagamittho jagamivho, jagami jagamimhe. Mūḷhavikkhittabyāsattacittena attanāpi kriyākatābhinibbattitakāle-nupaladdhā samānā phalenā-numīyamānā parokkhāva vatthuto, tenuttamavisayepi payogasamavo.

မျက်မှောက်မဟုတ်သော ယနေ့မဟုတ်သော အတိတ်အနက်၌ ဝတ္တမာနကာလမှ ကြိယာဝိဘတ် အ အစရှိသော ဝိဘတ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ ဇဂါမ၊ ဇဂမု၊ ဇဂမေ၊ ဇဂပိတ္ထ၊ ဇဂမ၊ ဇဂမိမှ၊ ဇဂမိတ္ထ၊ ဇဂမိရေ၊ ဇဂမိတ္ထော၊ ဇဂမိဝှော၊ ဇဂမိ၊ ဇဂမိမှေ။ တွေဝေခြင်း၊ ပျံ့လွင့်ခြင်း၊ စိတ်ရှုပ်ထွေးခြင်းတို့ကြောင့် မိမိကိုယ်တိုင် ပြုလုပ်ပြီးစီးသော အခါ၌ မသိမမြင်ရဘဲ အကျိုးရလဒ်အားဖြင့်သာ ခန့်မှန်းအပ်သော အရာသည် ပကတိအားဖြင့် ပရောက္ခာ (မျက်ကွယ်) ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဥတ္တမပုရိသ၌လည်း ဤဝိဘတ်တို့ကို သုံးစွဲခြင်းသည် သင့်လျော်၏။

7. Eyyādo vātipattiyaṃ ssā ssaṃ su sse ssatha ssaṃ ssāmhā ssatha ssiṃsu sasse ssavhe ssiṃ ssāmhase.

၇. ဧယျာဒိ (သတ္တမီ) နှင့် ကာလာတိပတ္တိ ကာလတို့၌ ဿာ၊ ဿံ၊ သု၊ ဿေ၊ ဿထ၊ ဿံ၊ ဿာမှာ၊ ဿထ၊ ဿိံသု၊ သဿေ၊ ဿဝှေ၊ ဿိံ၊ ဿာမှသေ ဝိဘတ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။

Eyyādo [Pg.213] visaye kriyātipattiyaṃ ssādayo honti vibhāsā. Vidhurappaccayopanipātato kāraṇavekallato vā kriyāyātipatanamanipphatti kriyātipatti, ete ca ssādayo sāmatthiyātītānāgatesveva honti na vattamāne tatra… kriyātipatyasambhavā, sace paṭhamavaye pabbajjaṃ alabhissā arahā abhavissā, dakkhiṇena ce agamissā na sakaṭaṃ pariyā bhavissā, dakkhiṇena ce agamissaṃsu, agamisse agamissatha, agamissaṃ agamissāmhā, agamissatha agamissiṃsu, agamissase agamissavhe, agamissiṃ agamissāmhase, na sakaṭaṃ pariyābhavissā, vātikiṃ? Dakkhiṇe na ce gamissati na sakaṭaṃ pariyā bhavissati.

eyya အစရှိသော ဝိဘတ်တို့၏ အရာဖြစ်သော ကိရိယာတိပတ္တိ၌ ssā အစရှိသော ဝိဘတ်တို့သည် ဝိဘာသာ (ဝိကပ်အားဖြင့်) ဖြစ်ကုန်၏။ ကိရိယာ၏ အထမမြောက်ခြင်း (ကိရိယာတိပတ္တိ) ဟူသည် အဆီးအတားဖြစ်သော အကြောင်းနှင့် တွေ့ဆုံခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ အကြောင်းတရား ချို့တဲ့ခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း ကိရိယာ၏ လွန်သွားခြင်း အထမမြောက်ခြင်း ဖြစ်၏။ ထို ssā အစရှိသော ဝိဘတ်တို့သည်လည်း စွမ်းနိုင်သည်၏အဖြစ်ကြောင့် အတိတ်၊ အနာဂတ်ကာလတို့၌သာ ဖြစ်ကုန်၏၊ ပစ္စုပ္ပန်ကာလ၌ မဖြစ်ကုန်၊ ထိုပစ္စုပ္ပန်ကာလ၌ ကိရိယာတိပတ္တိ မဖြစ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ 'သစေ ပဌမဝယေ ပဗ္ဗဇ္ဇံ အလဘိဿာ အရဟာ အဘဝိဿာ' (အကယ်၍ ပထမအရွယ်၌ ရဟန်းအဖြစ်ကို ရခဲ့အံ့၊ ရဟန္တာ ဖြစ်ခဲ့လေရာ၏)၊ 'ဒက္ခိဏေန စေ အဂမိဿာ န သကဋံ ပရိယာ ဘဝိဿာ' (အကယ်၍ တောင်ဘက်ခရီးဖြင့် သွားခဲ့အံ့၊ လှည်းသည် မမှောက်ဘဲ ရှိခဲ့လေရာ၏)၊ ဒက္ခိဏေန စေ အဂမိဿံသု၊ အဂမိဿေ အဂမိဿထ၊ အဂမိဿံ အဂမိဿာမှာ၊ အဂမိဿထ အဂမိဿိံသု၊ အဂမိဿသေ အဂမိဿဝှေ၊ အဂမိဿိံ အဂမိဿာမှသေ၊ န သကဋံ ပရိယာဘဝိဿာ။ ဝါဟူသည် အဘယ်ကြောင့်နည်း? 'ဒက္ခိဏေန စေ ဂမိဿတိ န သကဋံ ပရိယာ ဘဝိဿတိ' (တောင်ဘက်ခရီးဖြင့် သွားအံ့၊ လှည်းသည် မမှောက်လတ္တံ့။)

8. Hetuphalesveyya eyyuṃ eyyāsi eyyātha eyyāmi eyyāma etha eraṃ etho eyyavho eyyaṃ eyyāmhe.

၈. အကြောင်းနှင့် အကျိုးတို့၌ eyya, eyyuṃ, eyyāsi, eyyātha, eyyāmi, eyyāma, etha, eraṃ, etho, eyyavho, eyyaṃ, eyyāmhe ဟူသော ဝိဘတ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။

Hetubhūtāyaṃ elabhūtāyañca kriyāyaṃ vattamānato kriyatthā eyyādayo vā honti, sace saṅkhārā niccā bhaveyyuṃ na nirujjheyyuṃ, dakkhiṇena ce gaccheyya na sakaṭaṃ pariyābhaveyya, dakkhiṇena ce gaccheyyuṃ, gaccheyyāsi gaccheyyātha, gaccheyyāmi gaccheyyāma, gacchetha gaccheraṃ, gacchetho gaccheyyavho, gaccheyyaṃ gaccheyyāmhe, na sakaṭaṃ pariyyābhaveyya, bhavanaṃ gamanaṃ ca hetu, anirujjhanaṃ apariyābhavanaṃ ca phalaṃ, iha kasmā na hoti ‘hantīhi palāyati, vassatīti dhāvati, hanissatīti palāyissatī’ti? Iti saddeneva hetuhetumantatāya jotitattā, vāti kiṃ? Dakkhiṇena ce gamissati na sakaṭaṃ pariyābhavissati.

အကြောင်းဖြစ်သော ကိရိယာနှင့် အကျိုးဖြစ်သော ကိရိယာ၌ ပစ္စုပ္ပန်ကာလမှစ၍ ကိရိယာ၏ အနက်ရှိသော eyya အစရှိသော ဝိဘတ်တို့သည် ဝါ (အလိုအလျောက်) ဖြစ်ကုန်၏။ 'သစေ သင်္ခါရာ နိစ္စာ ဘဝေယျုံ န နိရုဇ္ဈေယျုံ' (အကယ်၍ သင်္ခါရတရားတို့သည် မြဲကုန်ရာအံ့၊ ချုပ်ငြိမ်းကြကုန်ရာမဟုတ်)၊ 'ဒက္ခိဏေန စေ ဂစ္ဆေယျ န သကဋံ ပရိယာဘဝေယျ' (အကယ်၍ တောင်ဘက်ခရီးဖြင့် သွားရာအံ့၊ လှည်းသည် မမှောက်ရာ)၊ ဒက္ခိဏေန စေ ဂစ္ဆေယျုံ၊ ဂစ္ဆေယျာသိ ဂစ္ဆေယျာထ၊ ဂစ္ဆေယျာမိ ဂစ္ဆေယျာမ၊ ဂစ္ဆေထ ဂစ္ဆေရံ၊ ဂစ္ဆေထော ဂစ္ဆေယျဝှေ၊ ဂစ္ဆေယျံ ဂစ္ဆေယျာမှေ၊ น သကဋံ ပရိယာဘဝေယျ။ ဖြစ်ခြင်းနှင့် သွားခြင်းသည် အကြောင်းတည်း၊ မချုပ်ငြိမ်းခြင်းနှင့် မမှောက်ခြင်းသည် အကျိုးတည်း။ ဤနေရာ၌ 'ဟန္တီဟိ ပလာယတိ' (သတ်အံ့ဟု ပြေး၏)၊ 'ဝဿတီတိ ဓာဝတိ' (မိုးရွာအံ့ဟု ပြေး၏)၊ 'ဟနိဿတီတိ ပလာယိဿတိ' (သတ်လတ္တံ့ဟု ပြေးလတ္တံ့) ဟူသော ဥပမာတို့၌ အဘယ်ကြောင့် ဤဝိဘတ်တို့ မဖြစ်သနည်း? 'ဣတိ'သဒ္ဒါဖြင့်သာလျှင် အကြောင်းနှင့် အကျိုးရှိသည်၏အဖြစ်ကို ပြအပ်ပြီးသောကြောင့်တည်း။ ဝါဟူသည် အဘယ်ကြောင့်နည်း? 'ဒက္ခိဏေန စေ ဂမိဿတိ န သကဋံ ပရိယာဘဝိဿတိ' (တောင်ဘက်ခရီးဖြင့် သွားအံ့၊ လှည်းသည် မမှောက်လတ္တံ့။)

9. Pañhapatthanāvidhīsu.

၉. အမေး၊ ဆုတောင်းခြင်း၊ စေခိုင်းခြင်း အနက်တို့၌ (eyya အစရှိသော ဝိဘတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏)။

Pañho=sampucchanaṃ [Pg.214] sampadhāraṇaṃ nirūpaṇaṃ kāriyānicchayanaṃ patthanā=yācanaṃ iṭṭhāsiṃ bhanañca, vidhi=vidhānaṃ niyojanaṃ kriyāsu byāpāraṇā, sā ca duvidhāva sādarānādaravasena… visayabhedena bhinnāyapi tadubhayānativattanato, etesu pañhādīsu kriyatthato eyyodayo honti, pañhe - kimāyasmā vinayaṃ pariyāpuṇeyya? Udāhu dhammaṃ, gaccheyyaṃ vāhaṃ uposathaṃ na vā gaccheyyaṃ, patthanāyaṃ-labheyyā-haṃ bhante bhagavato santike pabbajjaṃ labheyyaṃ upasampadaṃ, passeyyaṃ taṃ vassasataṃ arogaṃ, vidhimhi-bhavaṃ pattaṃ paceyya, bhavaṃ puññaṃ kareyya, iha bhavaṃ bhuñjeyya, iha bhavaṃ nisīdeyya, māṇavakaṃ bhavaṃ ajjhāpeyya, anuññāpattakālesupi siddhāva… tatthāpi vidhippatītito, anuññāyaṃ-evaṃ kareyyāsi, pattakāle-kaṭaṃ kareyyāsi, patto te kālo kaṭakaraṇe, yadi saṅghassa pattakallaṃ saṅgho uposathaṃ kareyya, etassa bhagavā kālo etassa sugata kālo yaṃ bhagavā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññapeyya, pesanepicchanti ‘gāmaṃ tvaṃ bhaṇe gaccheyyāsi’.

အမေး (ပဉှ) ဟူသည် ကောင်းစွာ မေးမြန်းခြင်း၊ နှိုင်းယှဉ်ဆင်ခြင်ခြင်း၊ စူးစမ်းရှာဖွေခြင်း၊ ပြုဖွယ်ကိစ္စကို ဆုံးဖြတ်ခြင်းတည်း။ ဆုတောင်းခြင်း (ပတ္ထနာ) ဟူသည် တောင်းပန်ခြင်းနှင့် အလိုရှိအပ်သော အကျိုးကို တောင့်တခြင်းတည်း။ စေခိုင်းခြင်း (ဝိဓိ) ဟူသည် စီရင်ခြင်း၊ တိုက်တွန်းခြင်း၊ ကိရိယာတို့၌ လုံ့လပြုစေခြင်းတည်း။ ထိုစေခိုင်းခြင်းသည်လည်း ရိုသေခြင်း၊ မရိုသေခြင်း အစွမ်းဖြင့် နှစ်ပါးသာလျှင် ဖြစ်၏၊ အရာဌာန၏ ကွဲပြားခြင်းကြောင့် ကွဲပြားသော်လည်း ထိုနှစ်ပါးသော အနက်မှ မကျော်လွန်သောကြောင့်တည်း။ ထိုအမေးအစရှိသော အနက်တို့၌ ကိရိယာ၏ အနက်ကြောင့် eyya အစရှိသော ဝိဘတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ အမေး၌ - 'ကိမာယသ္မာ ဝိနယံ ပရိယာပုဏေယျ? ဥဒါဟု ဓမ္မံ' (အသက်ရှည်သော ရှင်သည် ဝိနည်းကို သင်ယူရာသလော? သို့မဟုတ် တရားကို သင်ယူရာသလော?)၊ 'gacceyyaṃ vāhaṃ uposathaṃ na vā gaccheyyaṃ' (ငါသည် ဥပုသ်သို့ သွားရာသလော သို့မဟုတ် မသွားရာသလော?)။ ဆုတောင်းခြင်း၌ - 'လဘေယျာဟံ ဘန္တေ ဘဂဝတော သန္တိကေ ပဗ္ဗဇ္ဇံ လဘေယျံ ဥပသမ္ပဒံ' (အရှင်ဘုရား၊ အကျွန်ုပ်သည် မြတ်စွာဘုရား၏ ထံတော်ပါး၌ ရှင်အဖြစ်ကို ရလိုပါ၏၊ ရဟန်းအဖြစ်ကို ရလိုပါ၏)၊ 'ပဿေယျံ တံ ဝဿသတံ အရောဂံ' (သင့်ကို အနာရောဂါကင်းလျက် အနှစ်တစ်ရာပတ်လုံး မြင်လိုပါ၏)။ စေခိုင်းခြင်း၌ - 'ဘဝံ ပတ္တံ ပစိယျ' (အရှင်သည် ဆွမ်းကို ချက်ရာ၏)၊ 'ဘဝံ ပုညံ ကရေယျ' (အရှင်သည် ကောင်းမှုကို ပြုရာ၏)၊ 'ဣဟ ဘဝံ ဘုဉ္ဇေယျ' (ဤနေရာ၌ အရှင်သည် စားရာ၏)၊ 'ဣဟ ဘဝံ နိသီဒေယျ' (ဤနေရာ၌ အရှင်သည် ထိုင်ရာ၏)၊ 'မာဏဝကံ ဘဝံ အဇ္ဈာပေယျ' (လုလင်ကို အရှင်သည် သင်ကြားပေးရာ၏)။ ခွင့်ပြုခြင်း၊ အခွင့်သင့်ခြင်း ကာလတို့၌လည်း ပြီးသည်သာတည်း၊ ထိုအရပ်၌လည်း စေခိုင်းခြင်း အနက်ကို သိရသောကြောင့်တည်း။ ခွင့်ပြုခြင်း၌ - 'ဧဝံ ကရေယျာသိ' (ဤသို့ ပြုရာ၏)။ အခွင့်သင့်သော ကာလ၌ - 'ကဋံ ကရေယျာသိ' (ဖျာကို ပြုရာ၏၊ ဖျာပြုရန် သင့်တော်သော အချိန်ရောက်ပြီ)၊ 'ယဒိ သံဃဿ ပတ္တကလ္လံ သံဃော ဥပေါသထံ ကရေယျ' (အကယ်၍ သံဃာအား အခွင့်သင့်အံ့၊ သံဃာသည် ဥပုသ်ပြုရာ၏)၊ 'ဧတဿ ဘဂဝါ ကာလော ဧတဿ သုဂတ ကာလော ယံ ဘဂဝါ သာဝကာနံ သိက္ခာပဒံ ပညပေယျ' (မြတ်စွာဘုရား၊ မြတ်စွာဘုရားသည် တပည့်သားတို့အား သိက္ခာပုဒ် ပညတ်တော်မူရန် ဤအချိန်သည် အခါတော် ဖြစ်ပါ၏)။ စေလွှတ်ခြင်း၌လည်း 'gāmaṃ tvaṃ bhaṇe gaccheyyāsi' (အချင်း၊ သင်သည် ရွာသို့ သွားရာ၏) ဟု အလိုရှိကုန်၏။

10. Tu antu hi tha mi ma taṃ antaṃ ssu vho e āmase.

၁၀. tu, antu, hi, tha, mi, ma, taṃ, antaṃ, ssu, vho, e, āmase ဟူသော (ပဉ္စမီဝိဘတ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏)။

Pañhādīsvete honti kriyatthato. Gacchatu gacchantu, gacchāhi gacchatha, gacchāmi gacchāma, gacchataṃ gacchantaṃ, gacchassu gacchavho, gacche, gacchāmase, pañhe-kinnu khalu bho byākaraṇamadhīyassu, patthanāyaṃ-dadāhi me, jīvatu bhavaṃ, vidhimhi-kaṭaṃ karotu bhavaṃ, puññaṃ karotu [Pg.215] bhavaṃ, iha bhavaṃ bhuñjatu, iha bhavaṃ nisīdatu, uddisatu bhante bhagavā bhikkhūnaṃ pātimokkhaṃ, pesane-gaccha bhaṇe gāmaṃ, anumatiyaṃ - evaṃ karohi, pattakāle-kālo-yaṃ te mahāvīra uppajja mātukucchiyaṃ.

အမေး အစရှိသော အနက်တို့၌ ဤဝိဘတ်တို့သည် ကိရိယာ၏ အနက်ကြောင့် ဖြစ်ကုန်၏။ ဂစ္ဆတု၊ ဂစ္ဆန္တု၊ ဂစ္ဆာဟိ၊ ဂစ္ဆထ၊ ဂစ္ဆာမိ၊ ဂစ္ဆာမ၊ ဂစ္ဆတံ၊ ဂစ္ဆန္တံ၊ ဂစ္ဆဿု၊ ဂစ္ဆဝှေ၊ ဂစ္ဆေ၊ ဂစ္ဆာမသေ။ အမေး၌ - 'ကိန္နု ခလု ဘော ဗျာကရဏမဓီယဿု' (အချင်း၊ သင်သည် သဒ္ဒါကျမ်းကို သင်အံ့လော)။ ဆုတောင်းခြင်း၌ - 'ဒဒါဟိ မေ' (ငါ့အား ပေးပါလော့)၊ 'ဇီဝတု ဘဝံ' (အရှင်သည် အသက်ရှည်ပါစေသတည်း)။ စေခိုင်းခြင်း၌ - 'ကဋံ ကရောတု ဘဝံ' (အရှင်သည် ဖျာကို ပြုပါစေ)၊ 'ပုညံ ကရောတု ဘဝံ' (အရှင်သည် ကောင်းမှုကို ပြုပါစေ)၊ 'ဣဟ ဘဝံ ဘုဉ္ဇတု' (ဤနေရာ၌ အရှင်သည် စားပါစေ)၊ 'ဣဟ ဘဝံ နိသီဒတု' (ဤနေရာ၌ အရှင်သည် ထိုင်ပါစေ)၊ 'ဥဒ္ဒိသတု ဘန္တေ ဘဂဝါ ဘိက္ခူနံ ပါတိမောက္ခံ' (အရှင်ဘုရား၊ မြတ်စွာဘုရားသည် ရဟန်းတို့အား ပါတိမောက်ကို ပြသတော်မူပါလော့)။ စေလွှတ်ခြင်း၌ - 'ဂစ္ဆ ဘဏေ ဂါမံ' (အချင်း၊ ရွာသို့ သွားလော့)။ ခွင့်ပြုခြင်း၌ - 'ဧဝံ ကရောဟိ' (ဤသို့ ပြုလော့)။ အခွင့်သင့်သော ကာလ၌ - 'ကာလောယံ တေ မဟာဝီရ ဥပ္ပဇ္ဇ မာတုကုစ္ဆိယံ' (ကြီးမြတ်သော ရဲစွမ်းသတ္တိရှိတော်မူသော အရှင်ဘုရား၊ အမိဝမ်းတိုက်၌ ပဋိသန္ဓေနေတော်မူရန် ဤအချိန်သည် အခါတော် ဖြစ်ပါ၏)။

11. Satyarahesveyyādī.

၁၁. စွမ်းနိုင်ခြင်း၊ ထိုက်တန်ခြင်း အနက်တို့၌ eyya အစရှိသော ဝိဘတ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။

Sattiyaṃ ara hatthe ca kriyatthā eyyādayo honti. Bhavaṃ khalu rajjaṃ kareyya, bhavaṃ satto araho.

စွမ်းနိုင်ခြင်း အနက်နှင့် ထိုက်တန်ခြင်း အနက်တို့၌ ကိရိယာ၏ အနက်ရှိသော eyya အစရှိသော ဝိဘတ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ 'ဘဝံ ခလု ရဇ္ဇံ ကရေယျ' (အရှင်သည် မင်းအဖြစ်ကို ပြုနိုင်ရာ၏ / ပြုထိုက်၏)၊ အရှင်သည် စွမ်းနိုင်သူ၊ ထိုက်တန်သူ ဖြစ်၏။

12. Sambhāvane vā.

၁၂. မြတ်နိုးချီးမွမ်းခြင်း (သမ္ဘာဝန) အနက်၌ (ထိုဝိဘတ်တို့သည်) ဝါ (အလိုအလျောက် ဖြစ်ကုန်၏)။

Sambhāvane gamyamāne dhātunā vuccamāne ca eyyādayo honti vibhāsā. Api pabbataṃ sirasā bhindeyya, kriyātipattiyantu ssādī-asaniyāpi hato nāpatissā, sambhāvemi saddahāmi avakappemi bhuñjeyya bhavaṃ bhuñjissati bhavaṃ abhuñji bhavaṃ, kriyātipattiyantu ssādī-sambhāvemi nābhuñjissā bhavaṃ.

မြတ်နိုးချီးမွမ်းခြင်း အနက်ကို သိအပ်သည်ရှိသော် ဓာတ်ဖြင့် ဟောအပ်သည်ရှိသော်လည်း eyya အစရှိသော ဝိဘတ်တို့သည် ဝိဘာသာ (ဝိကပ်အားဖြင့်) ဖြစ်ကုန်၏။ 'အပိ ပဗ္ဗတံ သိရသာ ဘိန္ဒေယျ' (ဦးခေါင်းဖြင့် တောင်ကိုပင် သော်လည်း ဖြိုခွဲနိုင်ရာ၏)။ ကိရိယာတိပတ္တိ၌မူကား ssā အစရှိသော ဝိဘတ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏ - 'အသနိယာပိ ဟတော နာပတိဿာ' (မိုးကြိုးဖြင့် မှန်သော်လည်း မလဲကျရာ)။ 'သမ္ဘာဝေမိ သဒ္ဒဟာမိ အဝကပ္ပေမိ ဘုဉ္ဇေယျ ဘဝံ၊ ဘုဉ္ဇိဿတိ ဘဝံ၊ အဘုဉ္ဇိ ဘဝံ' (အရှင်သည် စားရာ၏ / စားလတ္တံ့ / စားပြီဟု ငါသည် ချီးမွမ်း၏၊ ယုံကြည်၏၊ သက်ဝင်၏)။ ကိရိယာတိပတ္တိ၌မူကား ssā အစရှိသော ဝိဘတ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏ - 'သမ္ဘာဝေမိ နာဘုဉ္ဇိဿာ ဘဝံ' (အရှင်သည် မစားခဲ့ရာဟု ငါသည် ချီးမွမ်း၏)။

13. Māyoge īāādī.

၁၃. mā သဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်သည်ရှိသော် ī အစရှိသော ဝိဘတ်တို့နှင့် ā အစရှိသော ဝိဘတ်တို့သည် ဝါ (အလိုအလျောက်) ဖြစ်ကုန်၏။

Mā yoge sati īādayo āādayo ca vā honti. Mā su punapi evarūpamakāsi, mā bhavaṃ agamā vanaṃ, vātveva? Mā te kāmaguṇe bhamassu cittaṃ, mā tvaṃ karissasi, mā tvaṃ kareyyāsi, asakakālatthoyamārambho, buddho bhavissatīti padantarasambandhenānāgatakālatā patīyate, evaṃ kato kaṭo sve bhavissati, bhāvi kiccamāsīti.

mā သဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်ခြင်း ရှိလတ်သော် ī အစရှိသော ဝိဘတ်တို့နှင့် ā အစရှိသော ဝိဘတ်တို့သည် ဝါ (အလိုအလျောက်) ဖြစ်ကုန်၏။ 'မာ သု ပုနပိ ဧဝရူပမကာသိ' (ဤကဲ့သို့သော အမှုမျိုးကို နောက်တစ်ဖန် မပြုပါလင့်)၊ 'မာ ဘဝံ အဂမာ ဝနံ' (အရှင်သည် တောသို့ မသွားပါလင့်)။ ဝါဟူသည် အဘယ်ကြောင့်နည်း? 'မာ တေ ကာမဂုဏေ ဘမဿု စိတ္တံ' (သင့်စိတ်သည် ကာမဂုဏ်တို့၌ မလည်ပတ်ပါစေလင့်)၊ 'မာ တွံ ကရိဿသိ' (သင်သည် မပြုလတ္တံ့)၊ 'မာ တွံ ကရေယျာသိ' (သင်သည် မပြုရာ)။ ဤကာလပရိတ်သတ်ကို အစပြုခြင်းသည် မိမိ၏ ကာလအနက်မဟုတ်ဘဲ ဖြစ်၏။ 'ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿတိ' (ဘုရားဖြစ်လတ္တံ့) ဟု အခြားပုဒ်၏ ဆက်စပ်ခြင်းဖြင့် အနာဂတ်ကာလ၏ အဖြစ်ကို သိအပ်၏။ ဤသို့ 'ကတော ကဋော သွေ ဘဝိဿတိ' (ပြုအပ်သော ဖျာသည် နက်ဖြန် ဖြစ်လတ္တံ့)၊ 'ဘာဝိ ကိစ္စမာသိ' (ဖြစ်လတ္တံ့သော ကိစ္စသည် ဖြစ်ခဲ့ပြီ) ဟု ဖြစ်၏။

Lunāhi [Pg.216] lunāhitvevāyaṃ lunāti, lunassu lunassutvevāyaṃ lunā-tīti tvādīnamevetaṃ majjhimapurisekavacanānamābhikkhaññe dvibbavacanaṃ, idaṃ vuttaṃ hoti ‘eva mesa turito aññepi niyojentoviya kiriyaṃ karotī’ti, evaṃ lunātha lunāthatvevāyaṃ lunāti, lunavho lunavhotvevāyaṃ lunāti, tathā kālantaresupi lunāhi lunāhitvevāyaṃ aluni, alunā, lulāva, lunissatīti, evaṃ ssumhi ca yojanīyaṃ, tathā samuccayepi maṭhamaṭa, vihāramaṭetvevāyamaṭati, maṭhamaṭassu, vihāramaṭassutvevāyamaṭati, byāpārabhede tusāmaññavacanasseva byāpakattā anuppayogo bhavati, odanaṃ bhuñja, yāguṃ piva, dhānā khādetvevāya-majjhoharati.

'လုနာဟိ လုနာဟိ' ဟူ၍သာလျှင် ဤသူသည် ရိတ်ဖြတ်၏၊ 'လုဏဿု လုဏဿု' ဟူ၍သာလျှင် ဤသူသည် ရိတ်ဖြတ်၏ဟူ၍ မဇ္ဈိမပုရိသ ဧကဝုစ်ဖြစ်သော hi အစရှိသော ဝိဘတ်တို့၏သာလျှင် အဖန်ဖန်ဖြစ်ခြင်း (အာဘိက္ခည) အနက်၌ နှစ်ကြိမ်ရွတ်ဆိုခြင်း ဖြစ်၏။ ဤဆိုအပ်သည်ကား 'ဤသို့ လျှင်မြန်စွာ ပြုလုပ်သော ဤသူသည် သူတစ်ပါးတို့ကိုလည်း စေခိုင်းသကဲ့သို့ ကိရိယာကို ပြု၏' ဟူလို။ ဤနည်းတူ 'လုနာထ လုနာထ' ဟူ၍သာလျှင် ဤသူသည် ရိတ်ဖြတ်၏၊ 'လုနဝှေ လုနဝှေ' ဟူ၍သာလျှင် ဤသူသည် ရိတ်ဖြတ်၏။ ထို့အတူ အခြားသော ကာလတို့၌လည်း 'လုနာဟိ လုနာဟိ' ဟူ၍သာလျှင် ဤသူသည် ရိတ်ဖြတ်ခဲ့ပြီ၊ ရိတ်ဖြတ်လတ္တံ့ စသည်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ssu ဝိဘတ်၌လည်းကောင်း ယှဉ်အပ်၏။ ထို့အတူ ပေါင်းစည်းခြင်း (သမုစ္စယ) အနက်၌လည်း 'မဌ မဌ၊ ဝိဟာရမဌ' (လည်ပတ်လော့ လည်ပတ်လော့၊ ကျောင်း၌ လည်ပတ်လော့) ဟူ၍သာလျှင် လည်ပတ်၏၊ 'မဌမဌဿု၊ ဝိဟာရမဌဿု' ဟူ၍သာလျှင် လည်ပတ်၏။ လုံ့လပြုခြင်း ကွဲပြားသောအခါ၌ ယေဘုယျအားဖြင့် ဟောသော သဒ္ဒါ၏သာလျှင် လွှမ်းမိုးသောကြောင့် (အနုပ္ပယောဂ) ဖြစ်၏။ 'ဆွမ်းကို စားလော့၊ ယာဂုကို သောက်လော့၊ မုန့်ကို ခဲလော့' ဟူ၍သာလျှင် ဤသူသည် မျိုချ၏။

14. Pubbaparacchakkānamekānekesu tumhāmhasesesu dve dve majjhimuttamapaṭhamā.

၁၄. ရှေ့ခြောက်လုံး (ပရဿပုဒ်)၊ နောက်ခြောက်လုံး (အတ္တနောပုဒ်) တို့၏ တစ်ခု (ဧကဝုစ်)၊ များစွာသော (ဗဟုဝုစ်) အနက်တို့၌လည်းကောင်း၊ tumha, amha နှင့် အကြွင်းရှိသော ပုဒ်တို့ ယှဉ်အပ်သည်ရှိသော် နှစ်ခုစီ နှစ်ခုစီသော မဇ္ဈိမပုရိသ၊ ဥတ္တမပုရိသ၊ ပထမပုရိသတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။

Ekānekesu tumhāmhasaddavacanīyesu tadaññasaddavacanīyesu ca kārakesu pubbacchakkānaṃ paracchakkānaṃ majjhimuttamapaṭhamā dve dve honti yathākkamaṃ kriyatthā, uttamasaddo-yaṃ sabhāvato tatiyaduke ruḷho, tvaṃ gacchasi, tumhe gacchatha, tvaṃ gacchase, tumhe gacchavhe, ahaṃ gacchāmi, mayaṃ gacchāma, ahaṃ gacche, mayaṃ gacchāmhe, so gacchati, te gacchanti, so gacchate, te gacchante, sāmatthiyā laddhattā appayujjamānesupi tumhāmhasesesu bhavanti. Gacchasi, gacchatha, gacchase, gacchavhe, gacchāmi, gacchāma, gacche, gacchāmhe, gacchati, gacchanti, gacchate, gacchante.

ဧကဝုစ် ဗဟုဝုစ်ရှိကုန်သော တုမှသဒ္ဒါ၊ အမှသဒ္ဒါတို့ဖြင့် ပြောဆိုအပ်ကုန်သော ကာရကတို့၌လည်းကောင်း၊ ထိုမှတပါးသော သဒ္ဒါတို့ဖြင့် ပြောဆိုအပ်ကုန်သော ကာရကတို့၌လည်းကောင်း ရှေးခြောက်ခုတို့၏လည်းကောင်း၊ နောက်ခြောက်ခုတို့၏လည်းကောင်း မဇ္ဈိမပုရုသ၊ ဥတ္တမပုရုသ၊ ပထမပုရုသတို့သည် နှစ်ခုနှစ်ခုစီ အစဉ်အတိုင်း ကရိယာ၏ အနက်ရှိကုန်သည် ဖြစ်ကုန်၏။ ဤ ဥတ္တမသဒ္ဒါသည် သဘောအားဖြင့် တတိယအစုံ၌ ရုဠှီအားဖြင့် တည်၏။ သာဓကများမှာ tvaṃ gacchasi, tumhe gacchatha, tvaṃ gacchase, tumhe gacchavhe, ahaṃ gacchāmi, mayaṃ gacchāma, ahaṃ gacche, mayaṃ gacchāmhe, so gacchati, te gacchanti, so gacchate, te gacchante တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ အနက်သတ္တိအားဖြင့် ရအပ်သောကြောင့် တုမှ၊ အမှ နှင့် ကြွင်းသော ကတ္တားတို့ကို မသုံးစွဲအပ်သော်လည်း ကရိယာပုဒ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ Gacchasi, gacchatha, gacchase, gacchavhe, gacchāmi, gacchāma, gacche, gacchāmhe, gacchati, gacchanti, gacchate, gacchante ဟူ၍ ဖြစ်၏။

15. Āīssādīsvaña vā.

၁၅. အာ၊ ဤ၊ ဿ အစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌ အဉ ကရိယာပစ္စည်းသည် ဝါ ဖြစ်၏။

Āādo [Pg.217] īādo ssā ādo ca kriyatthassa vā aña hoti. Ñakāro-nubandho, agamā, gamā, agamī, gamī, agamissā, gamissā.

အာအစရှိသော ဝိဘတ်၊ ဤအစရှိသော ဝိဘတ်၊ ဿာ အစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌ ကရိယာ၏ နောင်၌ အဉ ပစ္စည်းသည် ဝါ ဖြစ်၏။ ဉ အက္ခရာသည် အနုဗန္ဓ ဖြစ်၏။ သာဓကများမှာ agamā, gamā, agamī, gamī, agamissā, gamissā တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

16. Aādīsvāho brūssa.

၁၆. အ အစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌ ဗြူဓာတ်အား အာဟ ဖြစ်၏။

Brūssa āho hoti aādīsu. Āha, āhu.

အ အစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌ ဗြူဓာတ်အား အာဟ အပြု ဖြစ်၏။ သာဓကများမှာ āha, āhu တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

17. Bhūssa vuka.

၁၇. ဘူဓာတ်အား ဝုက ဖြစ်၏။

Aādīsu bhūssa vuka hoti. Kakāro-nubandho, ukāro uccāraṇattho, babhūva.

အ အစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌ ဘူဓာတ်အား ဝုက ဖြစ်၏။ ကအက္ခရာသည် အနုဗန္ဓ ဖြစ်၏။ ဥအက္ခရာသည် အသံထွက်ရုံမျှ အကျိုးရှိ၏။ babhūva ဟူ၍ ဖြစ်၏။

18. Pubbassa a.

၁၈. ရှေးဓာတ်အား အ ဖြစ်၏။

Aādīsu dvitte pubbassa bhūssa a hoti, babhūva.

အ အစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌ ဒွိတ္ထရှိသော် ရှေးဖြစ်သော ဘူဓာတ်၏ ဥအား အ ဖြစ်၏။ babhūva ဟူ၍ ဖြစ်၏။

19. Ussaṃsvāhā vā.

၁၉. ဥသ်၊ အံသု ဝိဘတ်တို့၌ အာဟ၏ နောင်၌ ဝါ ဖြစ်၏။

Āhādesā parassa ussa aṃsuvā hoti. Ahaṃsu, āhu.

အာဟအပြု၏ နောင်၌ရှိသော ဥသ်ဝိဘတ်အား အံသု အပြုသည် ဝါ ဖြစ်၏။ သာဓကများမှာ ahaṃsu, āhu တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

20. Tyantīnaṃ ṭaṭū.

၂၀. တိ၊ အန္တိ ဝိဘတ်တို့အား ဌ၊ ဌု ဖြစ်ကုန်၏။

Āhā paresaṃ tiantīnaṃ ṭaṭū honti. Ṭakārā sabbādesatthā, āha, āhu, atoyeva ca ñāpakā tiantīsu ca brūssā-ho.

အာဟဓာတ်၏ နောင်၌ရှိကုန်သော တိ၊ အန္တိ ဝိဘတ်တို့အား ဌ၊ ဌု အပြုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဌအက္ခရာတို့သည် သဗ္ဗာဒေသ အကျိုးရှိကုန်၏။ သာဓကများမှာ āha, āhu တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤအကြောင်းကြောင့်ပင်လျှင် တိ၊ အန္တိ ဝိဘတ်တို့၌လည်း ဗြူဓာတ်အား အာဟ အပြုဖြစ်ကြောင်း သိစေအပ်၏။

21. Īādo vacassoma.

၂၁. ဤ အစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌ ဝစဓာတ်အား ဩမ ဖြစ်၏။

Īādīsu vacassa oma hoti. Makāro-nubandho, avoca, īādoti kiṃ? Avacā.

ဤ အစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌ ဝစဓာတ်အား ဩမ အပြု ဖြစ်၏။ မအက္ခရာသည် အနုဗန္ဓ ဖြစ်၏။ သာဓကမှာ avoca ဖြစ်၏။ 'ဤအစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ avacā (၌ မဖြစ်စေရန်) ဖြစ်၏။

22. Dāssa daṃ vā mimesvadvitte.

၂၂. ဒွိတ္ထမဖြစ်သော် မိ၊ မ ဝိဘတ်တို့၌ ဒါဓာတ်အား ဒံ အပြုသည် ဝါ ဖြစ်၏။

Advite [Pg.218] vattamānassa dāssa daṃ vā hoti mimesu. Dammi demi, damma dema, advitteti kiṃ? Dadādhi dadāma.

ဒွိတ္ထမရှိဘဲ တည်ဆဲဖြစ်သော ဒါဓာတ်အား မိ၊ မ ဝိဘတ်တို့၌ ဒံ အပြုသည် ဝါ ဖြစ်၏။ သာဓကများမှာ dammi (သို့မဟုတ်) demi, damma (သို့မဟုတ်) dema တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 'ဒွိတ္ထမဖြစ်သော်' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ dadādhi, dadāma တို့၌ မဖြစ်စေရန် ဖြစ်၏။

23. Karassa sossa kuṃ.

၂၃. သ ပစ္စည်းနှင့်တကွဖြစ်သော ကရဓာတ်အား ကုံ ဖြစ်၏။

Karassa saokārassa kuṃ vā hoti mimesu. Kummi kumma, karomi karoma.

သပစ္စည်း၊ ဩကာရတို့နှင့်တကွဖြစ်သော ကရဓာတ်အား မိ၊ မ ဝိဘတ်တို့၌ ကုံ အပြုသည် ဝါ ဖြစ်၏။ သာဓကများမှာ kummi, kumma, karomi, karoma တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

24. Kā īādīsu.

၂၄. ဤ အစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌ ကာ ဖြစ်၏။

Karassa saokārassa kā hoti vā īādīsu. Akāsi akari, akaṃsu akariṃsu, akā akarā.

သပစ္စည်း၊ ဩကာရတို့နှင့်တကွဖြစ်သော ကရဓာတ်အား ဤ အစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌ ကာ အပြုသည် ဝါ ဖြစ်၏။ သာဓကများမှာ akāsi, akari, akaṃsu, akariṃsu, akā, akarā တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

25. Hāssa, cāhaṅa ssena.

၂၅. ဟာဓာတ်အားလည်းကောင်း၊ ကရဓာတ်အားလည်းကောင်း ဿ ပစ္စည်းနှင့်တကွ အာဟဉ ဖြစ်၏။

Karassa sossa hāssa ca āhaṅa vā hoti ssena saha. Kāhati karissati, akāhā akarissā, hāhati hāyissati, ahāhā ahāyissā.

သပစ္စည်းနှင့်တကွဖြစ်သော ကရဓာတ်အားလည်းကောင်း၊ ဟာဓာတ်အားလည်းကောင်း ဿပစ္စည်းနှင့်တကွ အာဟဉ အပြုသည် ဝါ ဖြစ်၏။ သာဓကများမှာ kāhati, karissati, akāhā, akarissā, hāhati, hāyissati, ahāhā, ahāyissā တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

26. Labhavasacchidabhidarudānaṃ cchaṅa.

၂၆. လဘ်၊ ဝသ်၊ ဆိဒ်၊ ဘိဒ်၊ ရုဒ် ဓာတ်တို့အား ဆဉ ဖြစ်၏။

Labhādīnaṃ cchaṅa vā hoti ssenasaha. Alacchā alabhissā, lacchati labhissāti, avacchā avasissā, vacchati vasissati, acchecchā acchindissā, checchati chindissati, abhecchā abhindissā, bhecchati bhindissati, arucchā arodissā, rucchati rodissatī[Pg.219], aññasmimpi chidassa vā cchaṅa yogavibhāgā, acchecchuṃ acchantiṃsu, aññesañca gacchaṃ gacchissaṃ.

လဘဓာတ်အစရှိသည်တို့အား ဿပစ္စည်းနှင့်တကွ ဆဉ အပြုသည် ဝါ ဖြစ်၏။ သာဓကများမှာ alacchā, alabhissā, lacchati, labhissati, avacchā, avasissā, vacchati, vasissati, acchecchā, acchindissā, checchati, chindissati, abhecchā, abhindissā, bhecchati, bhindissati, arucchā, arodissā, rucchati, rodissati ဟူ၍ ဖြစ်၏။ သုတ္တဝိဘာဂအားဖြင့် အခြားအရာ၌လည်း ဆိဒဓာတ်အား ဆဉ ဖြစ်၏၊ သာဓကမှာ acchecchuṃ, acchantiṃsu ဖြစ်၏။ အခြားဓာတ်တို့အားလည်း (ဆဉဖြစ်သည်) သာဓကမှာ gacchaṃ, gacchissaṃ ဖြစ်၏။

27. Bhuja muca vaca visānaṃ kkhaṅa.

၂၇. ဘုဇ်၊ မုစ်၊ ဝစ်၊ ဝိသ် ဓာတ်တို့အား က္ခဉ ဖြစ်၏။

Bhujādīnaṃ kkhaṅa vā hoti ssena saha. Abhokkhā abhuñjissā, bhokkhati bhuñjissati, amokkhā amuñcissā, mokkhatimuñcissati, avakkhā avacissā, vakkhati vaccissati, pāvekkhā pāvisissā, pavekkhati pavisissati, visassā-ññasmimpi vā kkhaṅa yogavibhāgā pāvekkhi, pāvisi.

ဘုဇဓာတ်အစရှိသည်တို့အား ဿပစ္စည်းနှင့်တကွ က္ခဉ အပြုသည် ဝါ ဖြစ်၏။ သာဓကများမှာ abhokkhā, abhuñjissā, bhokkhati, bhuñjissati, amokkhā, amuñcissā, mokkhati, muñcissati, avakkhā, avacissā, vakkhati, vaccissati, pāvekkhā, pāvisissā, pavekkhati, pavisissati တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ သုတ္တဝိဘာဂအားဖြင့် ဝိသဓာတ်အား အခြားအရာ၌လည်း က္ခဉ အပြုသည် ဝါ ဖြစ်၏၊ သာဓကများမှာ pāvekkhi, pāvisi တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

28. Āīādīsu harassā.

၂၈. အာ၊ ဤ အစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌ ဟရဓာတ်အား အာ ဖြစ်၏။

Āādo īādo a harassa ā hoti vā. Ahā aharā, ahāsi ahari.

အာအစရှိသော ဝိဘတ်၊ ဤအစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌ ဟရဓာတ်၏ အား အာ အပြုသည် ဝါ ဖြစ်၏။ သာဓကများမှာ ahā, aharā, ahāsi, ahari တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

29. Gamissa.

၂၉. ဂမိဓာတ်အားလည်း အာ ဖြစ်၏။

Āādo īādo a gamissa ā hoti vā. Agā agamā, agā agamī.

အာအစရှိသော ဝိဘတ်၊ ဤအစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌ ဂမိဓာတ်၏ အား အာ အပြုသည် ဝါ ဖြစ်၏။ သာဓကများမှာ agā, agamā, agā, agamī တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

30. Ḍaṃsassa ca chaṅa.

၃၀. ဒံသဓာတ်အားလည်းကောင်း၊ ဂမိဓာတ်အားလည်းကောင်း ဆဉ ဖြစ်၏။

Ḍaṃsassa gamissa ca chaṅa vā hoti āīādīsu. Aḍañchā aḍaṃsā, aḍañchi aḍaṃsī, agañchā agacchā, agañchi agacchī.

ဒံသဓာတ်အားလည်းကောင်း၊ ဂမိဓာတ်အားလည်းကောင်း အာ၊ ဤ အစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌ ဆဉ အပြုသည် ဝါ ဖြစ်၏။ သာဓကများမှာ aḍañchā, aḍaṃsā, aḍañchi, aḍaṃsī, agañchā, acchā, agañchi, acchī တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

31. Hūssa hehehihohi ssatyādo.

၃၁. ဿတိ အစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌ ဟူဓာတ်အား ဟေ၊ ဟေဟိ၊ ဟောဟိ ဖြစ်ကုန်၏။

Hūssa heādayo honti ssatyādo. Hessati, hehissati, hohissati.

ဿတိ အစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌ ဟူဓာတ်အား ဟေ အစရှိသော အပြုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ သာဓကများမှာ hessati, hehissati, hohissati တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

32. Ṇānāsu rasso.

၃၂. ဏာ၊ နာ ပစ္စည်းတို့၌ ရဿ ဖြစ်၏။

Kṇāknāsu [Pg.220] kriyatthassa rasso hoti. Kiṇāti, dhunāti.

ဏာ၊ နာ ပစ္စည်းတို့၌ ကရိယာ၏ အဆုံးအက္ခရာအား ရဿ ဖြစ်၏။ သာဓကများမှာ kiṇāti, dhunāti တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

33. Ā ī ñu mhā ssā ssamhānaṃ vā.

၃၃. အာ၊ ဤ၊ ဉု၊ မှာ၊ ဿာ၊ ဿမှာ ဝိဘတ်တို့အား ဝါ ရဿ ဖြစ်၏။

Esaṃ vā rasso hoti. Gama gamā, gami gamī, gamu gamū, gamimha gamimhā, gamissa gamissā, gamissamha gamissamhā.

ဤဝိဘတ်တို့၏ အဆုံးအက္ခရာတို့အား ရဿသည် ဝါ ဖြစ်၏။ သာဓကများမှာ gama, gamā, gami, gamī, gamu, gamū, gamimha, gamimhā, gamissa, gamissā, gamissamha, gamissamhā တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

34. Kusaruhehīssa chi.

၃၄. ကုသ၊ ရုဟဓာတ်တို့၏ နောင်၌ရှိသော ဤဝိဘတ်အား ဆိ အပြု ဖြစ်၏။

Kusā ruhā ca parassa īssa chi vā hoti. Akkocchi akkosi, abhirucchi abhiruhi.

Kus ဓာတ်၊ Ruh ဓာတ်တို့၏ နောက်၌ရှိသော ဤဝိဘတ်အား 'ဆိ' အပြုသည် ဝါ (အချို့) ဖြစ်၏။ Akkocchi၊ akkosi၊ abhirucchi၊ abhiruhi။

35. A ī ssāādīnaṃ byañjanassiña.

၃၅. အ၊ ဤ၊ ဿာ စသည်တို့၏ ဗျည်းအား 'ဣည' (iña) အပြု ဖြစ်၏။

Kriyatthā paresaṃ aādīnaṃ īādīnaṃ ssaādīnañca-byañjanassa iña hoti vibhāsā. Babhuvittha, abhavitthā, anubhavissā, anubhavissati anubhossati harisati hassati, etesanti kiṃ? Bhavati, byañjanassāti kiṃ? Babhūva.

ကရိယာတ္ထ (ဓာတ်) တို့၏ နောက်၌ရှိကုန်သော 'အ' စသည်တို့အားလည်းကောင်း၊ 'ဤ' စသည်တို့အားလည်းကောင်း၊ 'ဿာ' စသည်တို့အားလည်းကောင်း (နောက်၌ရှိသော) ဗျည်းအား 'ဣည' (iña) သည် ဝါ (အချို့) ဖြစ်၏။ Babhuvittha၊ abhavitthā၊ anubhavissā၊ anubhavissati၊ anubhossati၊ harisati၊ hassati။ "etesanti kiṃ" ဟူသည် အဘယ်ကြောင့်နည်း? Bhavati။ "byañjanassāti kiṃ" ဟူသည် အဘယ်ကြောင့်နည်း? Babhūva။

36. Brūto tissīña.

၃၆. Brū ဓာတ်၏ နောက်၌ရှိသော တိ (ti) ဝိဘတ်အား 'ဤည' (īña) အပြု ဖြစ်၏။

Brūto parassa tissa īña vā hoti. Bravīti, brūti.

Brū ဓာတ်၏ နောက်၌ရှိသော တိ (ti) ဝိဘတ်အား 'ဤည' (īña) သည် ဝါ (အချို့) ဖြစ်၏။ Bravīti၊ brūti။

37. Kyassa.

၃၇. ကျ (kya) ပစ္စည်း၏ (နောက်၌ရှိသော ဝိဘတ်အားလည်း ဤည ဖြစ်၏)။

Kriyatthā parassa kyassa īña vā hoti. Pacīyati, paccati.

ကရိယာတ္ထ (ဓာတ်) ၏ နောက်၌ရှိသော ကျ (kya) ပစ္စည်း၏ (နောက်၌ရှိသော ဝိဘတ်အား) 'ဤည' (īña) သည် ဝါ (အချို့) ဖြစ်၏။ Pacīyati၊ paccati။

38. Eyyātha sse a ā īthānaṃ o, a, aṃ, ttha, ttho, vhoka.

၃၈. 'ဧယျာထ'၊ 'ဿေ'၊ 'အ'၊ 'အာ'၊ 'ဤ'၊ 'ထ' တို့၏ နေရာ၌ 'အို'၊ 'အ'၊ 'အံ'၊ 'တ္ထ'၊ 'တ္ထော'၊ 'ဝှော' တို့သည် အသီးသီး ဖြစ်ကုန်၏။

Eyyāthādīnaṃ oādayo vā honti yathākkamaṃ. Tumhe bhaveyyātho bhaveyyātha, tvaṃ abhavissa abhavisse, ahaṃ abhavaṃ [Pg.221] abhava, so abhavittha abhavā, so abhavittho, abhavī, tumhe bhavathavho bhavatha, āsahacaritova akāro gayhate, tho pana-nte niddesā tvādisambandhīyeva, tasseva vā nissitattā, nissayakaraṇampi hi suttakārāciṇṇaṃ.

'ဧယျာထ' စသည်တို့၏ နေရာ၌ 'အို' စသည်တို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဝါ (အချို့) ဖြစ်ကုန်၏။ Tumhe bhaveyyātho၊ bhaveyyātha၊ tvaṃ abhavissa၊ abhavisse၊ ahaṃ abhavaṃ၊ abhava၊ so abhavittha၊ abhavā၊ so abhavittho၊ abhavī၊ tumhe bhavathavho၊ bhavatha။ (အာ နှင့် တွဲဖက်၍ ဖြစ်သော အကာရကိုသာ ယူအပ်၏၊ 'ထော' ဟူသည်ကား 'တေ' အနက်ညွှန်ပြချက်၌ တုံသဒ္ဒါစသည်နှင့် စပ်ဆိုင်သည်သာတည်း၊ ထို 'တေ' ကိုပင် မှီသောကြောင့် ဖြစ်၏၊ မှီရာကို ပြုခြင်းသည်လည်း သုတ်ဆရာတို့၏ အလေ့အထ ဖြစ်၏။)

39. Uṃssiṃ svaṃsu.

၃၉. 'ဥံ' (uṃ) ဝိဘတ်အား 'ဣံသု' (iṃsu)၊ 'အံသု' (aṃsu) တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Umīccassa iṃsu aṃsu vā honti. Agamiṃsu, agamaṃsu, agamuṃ.

'ဥံ' (uṃ) ဟူသော ဝိဘတ်အား 'ဣံသု' (iṃsu) သို့မဟုတ် 'အံသု' (aṃsu) တို့သည် ဝါ (အချို့) ဖြစ်ကုန်၏။ Agamiṃsu၊ agamaṃsu၊ agamuṃ။

40. Eottā suṃ.

၄၀. 'ဧ' အပြု၊ 'အို' အပြုတို့၏ နောက်၌ရှိသော ဥံ-ဝိဘတ်အား 'သုံ' (suṃ) ဖြစ်၏။

Eādesato oādesato ca parassa umiccassa suṃ vā hoti. Nesuṃ, nayiṃsu, assosuṃ, assuṃ, ādesattākhyāpanatthaṃttaggahaṇaṃ.

'ဧ' အပြု၏ နောက်မှလည်းကောင်း၊ 'အို' အပြု၏ နောက်မှလည်းကောင်း ဖြစ်သော 'ဥံ' (uṃ) ဝိဘတ်အား 'သုံ' (suṃ) သည် ဝါ (အချို့) ဖြစ်၏။ Nesuṃ၊ nayiṃsu၊ assosuṃ၊ assuṃ။ အပြုအဖြစ်ကို သိစေခြင်းငှာ 'တ' အက္ခရာကို ယူအပ်၏။

41. Hūto resuṃ.

၄၁. Hū ဓာတ်၏ နောက်၌ရှိသော ဥံ-ဝိဘတ်အား 'ရေသုံ' (resuṃ) ဖြစ်၏။

Hūto parassa umiccassa resuṃ vā hoti. Ahesuṃ, ahavuṃ.

Hū ဓာတ်၏ နောက်၌ရှိသော 'ဥံ' (uṃ) ဝိဘတ်အား 'ရေသုံ' (resuṃ) သည် ဝါ (အချို့) ဖြစ်၏။ Ahesuṃ၊ ahavuṃ။

42. Ossa a i ttha ttho.

၄၂. 'အို' (o) ဝိဘတ်အား 'အ'၊ 'ဣ'၊ 'တ္ထ'၊ 'တ္ထော' တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Ossa aādayo vā honti. Tvaṃ abhava, abhavi, abhavittha, abhavittho abhavo.

'အို' (o) ဝိဘတ်အား 'အ' စသည်တို့သည် ဝါ (အချို့) ဖြစ်ကုန်၏။ Tvaṃ abhava၊ abhavi၊ abhavittha၊ abhavittho၊ abhavo။

43. Si.

၄၃. 'သိ' (si) အပြု ဖြစ်၏။

Ossa si vā hoti. Ahosi tvaṃ ahuvo.

'အို' (o) ဝိဘတ်အား 'သိ' (si) သည် ဝါ (အချို့) ဖြစ်၏။ Ahosi၊ tvaṃ ahuvo။

44. Dīghā īssa.

၄၄. ဒီဃ (အက္ခရာ) ၏ နောက်၌ရှိသော 'ဤ' (ī) ဝိဘတ်အား 'သိ' (si) ဖြစ်၏။

Dīghato parassa īssa si vā hoti. Akāsi akā, adāsi adā.

ဒီဃ (အသံရှည်) ၏ နောက်၌ရှိသော 'ဤ' (ī) ဝိဘတ်အား 'သိ' (si) သည် ဝါ (အချို့) ဖြစ်၏။ Akāsi၊ akā၊ adāsi၊ adā။

45. Mhātthānamuña.

၄၅. မ္ဟာ (mhā) နှင့် တ္ထ (ttha) ဝိဘတ်တို့၏ နေရာ၌ 'မုည' (muña) [သို့မဟုတ် မ္ဟည] ဖြစ်၏။

Mhātthānamhaña [Pg.222] vā hoti. Agamhamhā agamimhā, agamuttha agamittha.

မ္ဟာ (mhā) နှင့် တ္ထ (ttha) တို့အား 'မ္ဟည' (mhaña) သည် ဝါ (အချို့) ဖြစ်၏။ Agamhamhā၊ agamimhā၊ agamuttha၊ agamittha။

46. Iṃssa ca siña.

၄၆. 'ဣံ' (iṃ) ဝိဘတ်အားလည်း 'သိည' (siña) ဖြစ်၏။

Imiccassa siña vā toti mhātthānañca bahulaṃ. Akāsiṃ akariṃ, akāsimhā akarimhā akāsittha akarittha.

'ဣံ' (iṃ) ဟူသော ဝိဘတ်အား 'သိည' (siña) သည်လည်းကောင်း၊ မ္ဟာ နှင့် တ္ထ ဝိဘတ်တို့အား (မ္ဟည အပြု) သည်လည်းကောင်း အများအားဖြင့် ဝါ (အချို့) ဖြစ်၏။ Akāsiṃ၊ akariṃ၊ akāsimhā၊ akarimhā၊ akāsittha၊ akarittha။

47. Eyyuṃssuṃ.

၄၇. 'ဧယျုံ' (eyyuṃ) ဝိဘတ်အား 'သုံ' (suṃ) ဖြစ်၏။

Eyyumiccassa ñaṃ vā hoti. Gacchuṃ gaccheyyuṃ.

'ဧယျုံ' (eyyuṃ) ဟူသော ဝိဘတ်အား 'ဥံ' (uṃ) [သို့မဟုတ် 'ဉံ' (ñaṃ)] သည် ဝါ (အချို့) ဖြစ်၏။ Gacchuṃ၊ gaccheyyuṃ။

48. Hissa-to lopo.

၄၈. 'အ' အက္ခရာ၏ နောက်မှ 'ဟိ' ဝိဘတ်အား ချေခြင်း (လောပ) ဖြစ်၏။

Ato parassa hissa lopo vā hoti. Gaccha gacchāhi, atoti kiṃ? Karohi.

'အ' အက္ခရာ၏ နောက်၌ရှိသော 'ဟိ' ဝိဘတ်အား ချေခြင်း (လောပ) သည် ဝါ (အချို့) ဖြစ်၏။ Gaccha၊ gacchāhi။ "atoti kiṃ" ဟူသည် အဘယ်ကြောင့်နည်း? Karohi။

49. Kyassa sse.

၄၉. 'ဿေ' (sse) ဝိဘတ်၏ ရှေ့၌ 'ကျ' (kya) ပစ္စည်းအား (ချေခြင်း) ဖြစ်၏။

Kyassa vā lopo hoti sse. Anvabhavissā anvabhūyissā, anubhavissati anuchūyissati.

'ဿေ' (sse) ဝိဘတ်၏ ရှေ့၌ 'ကျ' (kya) ပစ္စည်းအား ချေခြင်းသည် ဝါ (အချို့) ဖြစ်၏။ Anvabhavissā၊ anvabhūyissā၊ anubhavissati၊ anuchūyissati။

50. Atthiteyyādicchannaṃ sa su sa satha saṃ sāma.

၅၀. အသ် (As) ဓာတ်၏ နောက်၌ရှိကုန်သော 'ဧယျ' စသော ခြောက်ခုသော ဝိဘတ်တို့အား 'သ'၊ 'သု'၊ 'သ'၊ 'သထ'၊ 'သံ'၊ 'သာမ' တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Asa=bhuviccasmā paresaṃ eyyādicchannaṃ sādayo honti yathākkamaṃ. Assa, assu, assa, assatha, assaṃ, assāma.

အသ် (တည်ခြင်း၊ ဖြစ်ခြင်းအနက်ရှိသော) ဓာတ်၏ နောက်၌ရှိကုန်သော 'ဧယျ' စသော ဝိဘတ်တို့အား 'သ' စသည်တို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏။ Assa၊ assu၊ assa၊ assatha၊ assaṃ၊ assāma။

51. Ādidvinnamiyāiyuṃ.

၅၁. အစဖြစ်ကုန်သော ဝိဘတ်နှစ်ပါးတို့အား 'ဣယာ' (iyā) နှင့် 'ဣယုံ' (iyuṃ) တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Atthiteyyādicchannaṃ ādibhūtānaṃ dvinnaṃ iyā iyuṃ honti yathākkamaṃ. Siyā, siyuṃ.

အသ် (As) ဓာတ်၏ နောက်၌ရှိကုန်သော 'ဧယျ' စသည်တို့တွင် အစဖြစ်ကုန်သော ဝိဘတ်နှစ်ပါးတို့အား 'ဣယာ' (iyā) နှင့် 'ဣယုံ' (iyuṃ) တို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏။ Siyā၊ siyuṃ။

52. Tassa tho.

၅၂. 'တ' (ta) ဝိဘတ်အား 'ထော' (tho) [သို့မဟုတ် 'ထ' အက္ခရာ] ဖြစ်၏။

Atthito [Pg.223] parassa takārassa tho hoti. Atthi, atthu.

အသ် (As) ဓာတ်၏ နောက်၌ရှိသော တကာရ (တ-ဝိဘတ်) အား 'ထ' (tho) [သို့မဟုတ် 'ထု' စသည်] ဖြစ်၏။ Atthi၊ atthu။

53. Sihisvaṭa.

၅၃. 'သိ'၊ 'ဟိ' ဝိဘတ်တို့၏ ရှေ့၌ အသ် (As) ဓာတ်အား 'အဋ' (aṭa) အပြု ဖြစ်၏။

Atthissa aṭa hoti sihisu, ṭo sabbādesattho. Asi ahi.

'သိ'၊ 'ဟိ' ဝိဘတ်တို့၏ ရှေ့၌ အသ် (As) ဓာတ်အား 'အဋ' (aṭa) အပြု ဖြစ်၏။ 'ဋ' အက္ခရာကို တစ်ဓာတ်လုံး အစားထိုးခြင်း (သဗ္ဗာဒေသ) အကျိုးငှာ ထည့်သွင်းထားခြင်း ဖြစ်၏။ Asi၊ ahi။

54. Mimānaṃ vā mhimhā ca.

၅၄. 'မိ'၊ 'မ' ဝိဘတ်တို့အား 'မ္ဟိ' (mhi)၊ 'မ္ဟာ' (mhā) တို့လည်း ဝါ (အချို့) ဖြစ်ကုန်၏။

Atthismā paresaṃ mimānaṃ mhimhā vā honti, taṃsanniyogenaatthissa aṭa ca. Amhi asmi, amha asma.

အတ္ထိဓာတ်မှ နောက်ဖြစ်ကုန်သော မိ၊ မ ဝိဘတ်တို့ကို ဝါ (အလှည့်ကျ) မှိ၊ မှ ပြုကုန်၏၊ ထို (မှိ၊ မှ) ပြုခြင်းနှင့်အတူ အတ္ထိဓာတ်၏ (အတ်) ကိုလည်း (အ) ပြု၏။ အမှိ၊ အသ္မိ၊ အမှ၊ အသ္မ။

55. Esu si.

၅၅. ထို (မိ၊ မ) ဝိဘတ်တို့သည် ရှိလတ်သော် (အတ္ထိဓာတ်၏ တကာရကို) သကာရ ပြု၏။

Esu mimesu atthissa sakāro hoti. Asmi asma, pararūpabādhanatthaṃ.

ထို မိ၊ မ ဝိဘတ်တို့သည် ရှိလတ်သော် အတ္ထိဓာတ်၏ (တကာရ) ကို သကာရ ပြု၏။ အသ္မိ၊ အသ္မ (ဟူ၍ ဖြစ်၏)။ နောက်ပုံသဏ္ဌာန်ပြုခြင်း (ပရရူပ) ကို တားမြစ်ခြင်း အကျိုးရှိ၏။

56. Īādo dīgho.

၅၆. ဤအစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌ (ရှေ့အက္ခရာကို) ဒီဃပြု၏။

Atthissa dīgho hoti īādimhi. Āsi, āsuṃ, āsi, āsittha, āsiṃ, āsiṃ mhā.

ဤအစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌ အတ္ထိဓာတ်၏ (ရှေ့အက္ခရာကို) ဒီဃပြု၏။ အာသိ၊ အာသုံ၊ အာသိ၊ အာသိတ္ထ၊ အာသိံ၊ အာသိမှာ။

57. Himimesvassa.

၅၇. ဟိ၊ မိ၊ မ ဝိဘတ်တို့၌ (ရှေ့) အကာရကို ဒီဃပြု၏။

Akārassa dīgho hoti himimesu. Pacāhi, pacāmi, pacāma, muyhāmi.

ဟိ၊ မိ၊ မ ဝိဘတ်တို့၌ အကာရကို ဒီဃပြု၏။ ပစာဟိ၊ ပစာမိ၊ ပစာမ၊ မုယှာမိ။

58. Sakā ṇāssa kha īādo.

၅၈. သကဓာတ်မှ နောက်ဖြစ်သော ဏာပစ္စည်း၏ (ဏာ) ကို ဤအစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌ (ခ) ပြု၏။

Sakasmā kṇāssakhohoti īādīsu. Asakkhi, asakkhiṃsu.

သကဓာတ်မှ နောက်ဖြစ်သော ဏာပစ္စည်း၏ (ဏာ) ကို ဤအစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌ (ခ) ပြု၏။ အသက္ခိ၊ အသက္ခိံသု။

59. Sse vā.

၅၉. သ္သ ဝိဘတ်သည် ရှိလတ်သော် (ဏာပစ္စည်းကို ခ) ဝါ (အလှည့်ကျ) ပြု၏။

Sakasmā [Pg.224] kṇassakho vā hoti sse. Sakkhissā sakkuṇissā, sakkhissati, sakkuṇissati.

သကဓာတ်မှ နောက်ဖြစ်သော ဏာပစ္စည်း၏ (ဏာ) ကို သ္သ ဝိဘတ်၌ ဝါ (အလှည့်ကျ) (ခ) ပြု၏။ သက္ခိဿာ၊ သက္ကုဏိဿာ၊ သက္ခိဿတိ၊ သက္ကုဏိဿတိ။

60. Tesu suto kṇokṇānaṃ roṭa.

၆၀. ထို (ဤအစရှိသော) ဝိဘတ်တို့၌ သုဓာတ်မှ နောက်ဖြစ်ကုန်သော ဏော-ဏာ ပစ္စည်းတို့၏ (ဏော-ဏာ) ကို ဝါ (အလှည့်ကျ) ရော ပြု၏။

Tesu īādissesu suto paresaṃ kṇokṇānaṃ roṭa vā hoti. Assosi asuṇi, assossā asuṇissā, sossati suṇissati.

ထို ဤအစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌ သုဓာတ်မှ နောက်ဖြစ်ကုန်သော ဏော-ဏာ ပစ္စည်းတို့၏ (ဏော-ဏာ) ကို ဝါ (အလှည့်ကျ) ရော ပြု၏။ အဿောသိ၊ အသုဏိ၊ အဿောဿာ၊ အသုဏိဿာ၊ သောဿတိ၊ သုဏိဿတိ။

61. Ñāssa sanāssa nāyo timhi. Sanāssa ñāssa nāyo vā hoti timhi. Nāyati, jānāti.

၆၁. တိဝိဘတ်သည် ရှိလတ်သော် နာပစ္စည်းနှင့်တကွဖြစ်သော ဉာဓာတ်၏ (ဉာ) ကို ဝါ (အလှည့်ကျ) နာယ ပြု၏။ နာယတိ၊ ဇာနာတိ။

62. Ñāmhi jaṃ.

၆၂. ဉာအပြု (ဝိဘတ်) သည် ရှိလတ်သော် (နာပစ္စည်းနှင့်တကွဖြစ်သော ဉာဓာတ်ကို) ဇံ ပြု၏။

Ñādese sanāssa ñāssa jaṃ (vā) hoti. Jaññā (jāneyya).

ဉာအပြုဝိဘတ်၌ နာပစ္စည်းနှင့်တကွဖြစ်သော ဉာဓာတ်၏ (ဉာ) ကို ဝါ (အလှည့်ကျ) ဇံ ပြု၏။ ဇည္ဉာ (ဇာနေယျ)။

63. Eyyāssiyāñā vā.

၆၃. ဉာဓာတ်မှ နောက်ဖြစ်သော ဧယျာဝိဘတ်၏ (ဧယျာ) ကို ဝါ (အလှည့်ကျ) အိယာ၊ ဉာ ပြုကုန်၏။

Ñāto eyyāssa iyāñā honti vā. Jāniyā, jaññā jāneyya.

ဉာဓာတ်မှ နောက်ဖြစ်သော ဧယျာဝိဘတ်၏ (ဧယျာ) ကို ဝါ (အလှည့်ကျ) အိယာ၊ ဉာ ပြုကုန်၏။ ဇာနိယာ၊ ဇည္ဉာ၊ ဇာနေယျ။

64. Īssatyādīsu knālopo.

၆၄. ဤအစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌လည်းကောင်း၊ သ္သတိအစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌လည်းကောင်း ဉာဓာတ်မှ နောက်ဖြစ်သော နာပစ္စည်းကို ဝါ (အလှည့်ကျ) ချေ၏။

Īādo ssatyādo ca ñāto knālopo vā hoti. Aññāsi ajāni, ñassati jānissati.

ဤအစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌လည်းကောင်း၊ သ္သတိအစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌လည်းကောင်း ဉာဓာတ်မှ နောက်ဖြစ်သော နာပစ္စည်းကို ဝါ (အလှည့်ကျ) ချေ၏။ အည္ဉာသိ၊ အဇာနိ၊ ဉဿတိ၊ ဇာနိဿတိ။

65. Ssassa hi kamme.

၆၅. ကမ္မကံအနက်၌ သ္သဝိဘတ်၏ (သ္သ) ကို ဝါ (အလှည့်ကျ) ဟိ ပြု၏။

Ñāto parassa ssassa hi vā hoti kamme. Paññāyihiti paññāyissati.

ဉာဓာတ်မှ နောက်ဖြစ်သော သ္သဝိဘတ်၏ (သ္သ) ကို ကမ္မကံအနက်၌ ဝါ (အလှည့်ကျ) ဟိ ပြု၏။ ပညာယိဟိတိ၊ ပညာယိဿတိ။

66. Etismā.

၆၆. ဣဓာတ်မှလည်း နောက်ဖြစ်သော သ္သဝိဘတ်၏ (သ္သ) ကို ဝါ (အလှည့်ကျ) ဟိ ပြု၏။

Etismā [Pg.225] parassa ssassa hi hoti vā. Ehiti essati.

ဣဓာတ်မှ နောက်ဖြစ်သော သ္သဝိဘတ်၏ (သ္သ) ကို ဝါ (အလှည့်ကျ) ဟိ ပြု၏။ ဧဟိတိ၊ ဧဿတိ။

67. Hanā chakhā.

၆၇. ဟနဓာတ်မှ နောက်ဖြစ်သော သ္သဝိဘတ်၏ (သ္သ) ကို ဝါ (အလှည့်ကျ) ဆ၊ ခ ပြုကုန်၏။

Hanā ssassa chakhā vā honti. Hañchāmi hanissāmi, paṭihaṅkhāmi paṭihanissāmi.

ဟနဓာတ်မှ နောက်ဖြစ်သော သ္သဝိဘတ်၏ (သ္သ) ကို ဝါ (အလှည့်ကျ) ဆ၊ ခ ပြုကုန်၏။ ဟဉ္ဆာမိ၊ ဟနိဿာမိ၊ ပဋိဟင်္ခါမိ၊ ပဋိဟနိဿာမိ။

68. Hāto ha.

၆၈. ဟာဓာတ်မှ နောက်ဖြစ်သော သ္သဝိဘတ်၏ (သ္သ) ကို ဝါ (အလှည့်ကျ) ဟ ပြု၏။

Hāto parassa ssassa ha hoti vā. Hāhati jahissati.

ဟာဓာတ်မှ နောက်ဖြစ်သော သ္သဝိဘတ်၏ (သ္သ) ကို ဝါ (အလှည့်ကျ) ဟ ပြု၏။ ဟာဟတိ၊ ဇဟိဿတိ။

69. Dakkha kha hehi hohīhi lopo.

၆၉. ဒက္ခ၊ ခ၊ ဟေဟိ၊ ဟောဟိ အပြုတို့မှ နောက်ဖြစ်သော သ္သဝိဘတ်၏ (သ္သ) ကို ဝါ (အလှည့်ကျ) ချေ၏။

Dakkhādīhi ādesehi parassa ssassa lopo vā hoti. Dakkhati dakkhissati, sakkhati sakkhissati, hehiti hehissatihohiti hohissati.

ဒက္ခအစရှိသော အပြုတို့မှ နောက်ဖြစ်သော သ္သဝိဘတ်၏ (သ္သ) ကို ဝါ (အလှည့်ကျ) ချေ၏။ ဒက္ခတိ၊ ဒက္ခိဿတိ၊ သက္ခတိ၊ သက္ခိဿတိ၊ ဟေဟိတိ၊ ဟေဟိဿတိ၊ ဟောဟိတိ၊ ဟောဟိဿတိ။

70. Kayireyyasseyyumādīnaṃ.

၇၀. ကယိရဓာတ်မှ နောက်ဖြစ်ကုန်သော ဧယျုံအစရှိသော ဝိဘတ်တို့၏ ဧယျကို ချေ၏။

Kayirā parassa eyyumādīnaṃ eyyassa lopo hoti. Kayiruṃ, kayirāsi, kayirātha, kahirāmi, kayirāma.

ကယိရဓာတ်မှ နောက်ဖြစ်ကုန်သော ဧယျုံအစရှိသော ဝိဘတ်တို့၏ ဧယျကို ချေ၏။ ကယိရုံ၊ ကယိရာသိ၊ ကယိရာထ၊ ကဟိရာမိ၊ ကယိရာမ။

71. Ṭā.

၇၁. ကယိရဓာတ်မှ နောက်ဖြစ်သော ဧယျဝိဘတ်၏ (ဧယျ) ကို ဋာ ပြု၏။

Kayirā parassa eyyassa ṭā hoti. So kayirā.

ကယိရဓာတ်မှ နောက်ဖြစ်သော ဧယျဝိဘတ်၏ (ဧယျ) ကို ဋာ ပြု၏။ သော ကယိရာ။

72. Ethassā.

၇၂. ကယိရဓာတ်မှ နောက်ဖြစ်သော ဧထဝိဘတ်၏ (ဧထ) ကို အာ ပြု၏။

Kayirā parassa ethassa ā hoti. Kayirātha.

ကယိရဓာတ်မှ နောက်ဖြစ်သော ဧထဝိဘတ်၏ (ဧထ) ကို အာ ပြု၏။ ကယိရာထ။

73. Labhā iṃ īnaṃ thaṃ thā vā.

၇၃. လဘဓာတ်မှ နောက်ဖြစ်ကုန်သော အိံ၊ ဤ ဝိဘတ်တို့၏ (အိံ၊ ဤ) ကို ဝါ (အလှည့်ကျ) ထံ၊ ထာ ပြုကုန်၏။

Labhasmā [Pg.226] iṃīiccesaṃ thaṃthā honti vā. Alatthaṃ alabhiṃ, alattha alabhi.

လဘဓာတ်မှ နောက်ဖြစ်ကုန်သော အိံ၊ ဤ ဝိဘတ်တို့၏ (အိံ၊ ဤ) ကို ဝါ (အလှည့်ကျ) ထံ၊ ထာ ပြုကုန်၏။ အလတ္ထံ၊ အလဘိံ၊ အလတ္ထ၊ အလဘိ။

74. Gurupubbā rassā re ntentīnaṃ.

၇၄. ဂရုရှေ့ရှိသော ရဿအက္ခရာမှ နောက်ဖြစ်ကုန်သော န္တေ၊ န္တိ ဝိဘတ်တို့၏ (န္တေ၊ န္တိ) ကို ဝါ (အလှည့်ကျ) ရေ ပြု၏။

Gurupubbasmā rassā paresaṃ ntentīnaṃ re vā hoti. Gacchare gacchanti, gacchare gacchante, gamissare gamissanti, gamissare gamissante, gurupubbāti kiṃ? Paca, rassati kiṃ? Honti.

ဂရုရှေ့ရှိသော ရဿအက္ခရာမှ နောက်ဖြစ်ကုန်သော န္တေ၊ န္တိ ဝိဘတ်တို့၏ (န္တေ၊ န္တိ) ကို ဝါ (အလှည့်ကျ) ရေ ပြု၏။ ဂစ္ဆရေ၊ ဂစ္ဆန္တိ၊ ဂစ္ဆရေ၊ ဂစ္ဆန္တေ၊ ဂမိဿရေ၊ ဂမိဿန္တိ၊ ဂမိဿရေ၊ ဂမိဿန္တေ။ ဂရုပုဗ္ဗာ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ပစ (၌ မပြုလိုသောကြောင့် ဖြစ်၏)။ ရဿာ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ဟောန္တိ (၌ မပြုလိုသောကြောင့် ဖြစ်၏)။

75. Eyyeyyāseyyannaṃ ṭe.

၇၅. ေယျ၊ ေယျာသိ၊ ေယျံ တို့၏ နေရာ၌ ေဋ သို့ သက်ရောက်/ဖြစ်၏။

Eyyādīnaṃ ṭe vā hoti. So kare kareyya, tvaṃ kare kareyyāsi, ahaṃ kare kareyyaṃ.

ေယျအစရှိသည်တို့၏ နေရာ၌ ေဋသည် အချို့ (ဝါ) အားဖြင့် ဖြစ်၏။ (သာဓက) သော ကရေ ကရေယျ (ထိုသူသည် ပြုရာ၏)၊ တွံ ကရေ ကရေယျာသိ (သင်သည် ပြုရာ၏)၊ အဟံ ကရေ ကရေယျံ (ငါသည် ပြုရာ၏)။

76. Ovikaraṇassu paracchakke.

၇၆. ပရပုဒ် ခြောက်ခု နောက်၌ ရှိသောအခါ ဩဝိကရုဏ်းပစ္စည်း၏ နေရာ၌ ဥ ဖြစ်၏။

Ovikaraṇassa u hoti paracchakke visaye. Tanute.

ပရပုဒ် ခြောက်ခု အရာ၌ ဩဝိကရုဏ်းပစ္စည်း၏ နေရာ၌ ဥ ဖြစ်၏။ (သာဓက) တနုတေ။

77. Pubbacchakke vā kvaci.

၇၇. ပုဗ္ဗဆက္က (အတ္တနောပုဒ် ခြောက်ခု) နောက်၌ ရှိသောအခါ၌လည်း အချို့ (ဝါ) အားဖြင့် ဖြစ်၏။

Ovikaraṇassa u hoti vā kvaci pubbacchakke. Vanuti vanoti.

ပုဗ္ဗဆက္ကနောက်၌ ရှိသောအခါ၌လည်း ဩဝိကရုဏ်းပစ္စည်း၏ နေရာ၌ ဥသည် အချို့ (ဝါ) အားဖြင့် ဖြစ်၏။ (သာဓက) ဝနုတိ၊ ဝနောတိ။

78. Eyyāmassemu ca.

၇၈. ေယျာမ၏ နေရာ၌ ေမှူ လည်းကောင်း၊ ဥ လည်းကောင်း ဖြစ်၏။

Eyyāmassemu vā hoti u ca. Bhavemha, bhaveyyāmu bhaveyyāma.

ေယျာမ၏ နေရာ၌ ေမှူသည် အချို့ (ဝါ) အားဖြင့် ဖြစ်၏၊ ဥ လည်း ဖြစ်၏။ (သာဓက) ဘဝေမှာ၊ ဘဝေယျာမု၊ ဘဝေယျာမ။

Iti moggallāne byākaraṇe vuttiyaṃ

ဤသည်ကား မောဂ္ဂလ္လာန်ဗျာကရုဏ်းကျမ်း၏ ဝုတ္တိ၌

Tyādikaṇḍo chaṭṭho.

တျာဒိကဏ္ဍသည် ဆဋ္ဌမမြောက် (ခြောက်ခုမြောက် အခန်း) ဖြစ်၏။

7. Sattamo kaṇḍo (ṇvādi)

၇. သတ္တမမြောက်အခန်း (ဏွာဒိကဏ္ဍ)။

‘‘Bahulaṃ’’ [Pg.227] (1.58) ‘‘kriyatthā’’ti (5.14) ca sabbattha vatthate.

‘‘ဗဟုလံ’’ (၁.၅၈) ဟူသော သုတ်နှင့် ‘‘ကြိယတ္ထာ’’ (၅.၁၄) ဟူသော သုတ်တို့သည် ခပ်သိမ်းသော အရာဌာနတို့၌ သက်ရောက်ကုန်၏။

1. Cara dara kara raha jana sana tala sāda sādha kasāsa caṭāya vāhi ṇu.

၁. စရ၊ ဒရ၊ ကရ၊ ရဟ၊ ဇန၊ သန၊ တလ၊ သာဒ၊ သာဓ၊ ကသ၊ အသ၊ စဋ၊ အယ၊ ဝါ တို့၏ နောက်၌ ဏု ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Cara-gatibhakkhaṇesu, dara-daraṇe, kara-karaṇe, raha-cāge, jana-janane, sana-sambhattiyaṃ, tala-patiṭṭhāyaṃ, sāda-assādane, sādha-saṃsiddhiyaṃ, kasa-vilekhane, asa-khepane, caṭa-bhedane, aya-iti gamanattho daṇḍako dhātu, vā-gatigandhanesu, etehi kriyatthehi bahulaṃ ṇu hoti. ‘‘Assā ṇānubandhe’’ti (5.84) upantassa assa ā, carati hadaye manuññabhāvenāti cāru=sobhanaṃ. Darīyatīti dāra=kaṭṭhaṃ. Karotīti kāru=sippī, magha vā, visukammo ca. Rahati candādīnaṃ sobhāvisesaṃ nāsetīti rāhu=asurindo. Jāyati gamanāgamanaṃ anenātijānu=jaṅghorūnaṃ sandhi. Saneti attani bhattiṃ uppādetīti sānu=girippadeso. Talanti patiṭṭhahanti ettha dantāti tālu=vadanekadeso. Sā dīyati assādīyatīti sādu=madhuraṃ. Sādheti attaparahitanti sādhu=sajjano. Kasīyatīti kāsu=āvāṭo, asati sīghabhāvena pavattatīti āsu=sīghaṃ. Caṭati bhindati amanuññabhāvanti cāṭu=manuñño. Ayanti pavattanti sattā etenāti āyu=jīvitaṃ. ‘‘Assā ṇāpimhi yuka’’ iti (5.91) yuka- vāti gacchatīti vāyu-vāto.

သွားခြင်း စားခြင်းအနက်၌ ‘စရ’ဓာတ်၊ ဖောက်ခွဲခြင်းအနက်၌ ‘ဒရ’ဓာတ်၊ ပြုလုပ်ခြင်းအနက်၌ ‘ကရ’ဓာတ်၊ စွန့်လွှတ်ခြင်းအနက်၌ ‘ရဟ’ဓာတ်၊ ဖြစ်ပွားခြင်းအနက်၌ ‘ဇန’ဓာတ်၊ ဆည်းကပ် ကိုးကွယ်ခြင်းအနက်၌ ‘သန’ဓာတ်၊ တည်ရာအနက်၌ ‘တလ’ဓာတ်၊ အရသာ ခံစားခြင်းအနက်၌ ‘သာဒ’ဓာတ်၊ ပြီးမြောက်ခြင်းအနက်၌ ‘သာဓ’ဓာတ်၊ ထွန်ယက် ရေးခြစ်ခြင်းအနက်၌ ‘ကသ’ဓာတ်၊ ပစ်ချခြင်းအနက်၌ ‘အသ’ဓာတ်၊ ဖျက်ဆီးခြင်းအနက်၌ ‘စဋ’ဓာတ်၊ ‘အယ’ဟူသော သွားခြင်းအနက်ရှိသော ဒဏ္ဍကဓာတ်၊ သွားခြင်း နံသာခြယ်ခြင်းအနက်၌ ‘ဝါ’ဓာတ်၊ ဤဆိုအပ်ပြီးသော ကြိယာအနက်ရှိသော ဓာတ်တို့၏ နောက်၌ ဏုပစ္စည်းသည် အများအားဖြင့် (ဗဟုလံ) ဖြစ်၏။ 'အဿာ ဏာနုဗန္ဓေ' သုတ်ဖြင့် ဥပဓာ 'အ' ကို 'အာ' ပြု၏။ နှလုံးသား၌ နှစ်သက်ဖွယ် အဖြစ်ဖြင့် သွားလာတတ်သောကြောင့် 'စာရု' (တင့်တယ်လှပသော) ဟု ခေါ်၏။ ဖောက်ခွဲအပ်သောကြောင့် 'ဒါရ' (ထင်း၊ သစ်သား) ဟု ခေါ်၏။ ပြုလုပ်တတ်သောကြောင့် 'ကာရု' (လက်မှုပညာသည်၊ သို့မဟုတ် တန်ဆာဆင်သူ၊ သို့မဟုတ် ဝိသကြုံနတ်သား) ဟု ခေါ်၏။ လ၊ နေ စသည်တို့၏ တင့်တယ်မှုကို ပျက်စီးစေတတ်သောကြောင့် 'ရာဟု' (ရာဟုအသူရိန်မင်း) ဟု ခေါ်၏။ ၎င်းဖြင့် သွားလာလှုပ်ရှားခြင်းသည် ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် 'ဇာနု' (ဒူးဆစ်) ဟု ခေါ်၏။ မိမိ၌ သက်ဝင်ယုံကြည်မှုကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် 'သာနု' (တောင်ကုန်း) ဟု ခေါ်၏။ ဤအရပ်၌ သွားတို့သည် တည်ကုန်၏ဟူ၍ 'တာလု' (အာခေါင်) ဟု ခေါ်၏။ သာယာအပ်၊ အရသာခံအပ်သောကြောင့် 'သာဒု' (ချိုမြိန်သော) ဟု ခေါ်၏။ မိမိနှင့် သူတစ်ပါး၏ အကျိုးကို ပြီးမြောက်စေတတ်သောကြောင့် 'သာဓု' (သူတော်ကောင်း) ဟု ခေါ်၏။ တူးဆွအပ်သောကြောင့် 'ကာသု' (တွင်း) ဟု ခေါ်၏။ လျင်မြန်စွာ ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် 'အာသု' (လျင်မြန်စွာ) ဟု ခေါ်၏။ မနှစ်သက်ဖွယ် အဖြစ်ကို ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့် 'စာတု' (နှစ်သက်ဖွယ်စကား) ဟု ခေါ်၏။ သတ္တဝါတို့သည် ၎င်းဖြင့် တည်ရှိလှုပ်ရှားကြသောကြောင့် 'အာယု' (အသက်) ဟု ခေါ်၏။ 'အဿာ ဏာပိမှိ ယုက' သုတ်အရ ယုက-လာ၍၊ သွားတတ်သောကြောင့် 'ဝါယု' (လေ) ဟု ခေါ်၏။

2. Bhara [Pg.228] mara cara tara ara gara hana tana mana bhama kita dhana baṃha kambamba cakkha bhikkha saṃkindanda yaja paṭāṇāsa vasa pasa paṃsa bandhā u.

၂. ဘရ၊ မရ၊ စရ၊ တရ၊ အရ၊ ဂရ၊ ဟန၊ တန၊ မန၊ ဘမ၊ ကိတ၊ ဓန၊ ဗံဟ၊ ကမ္ဗ၊ အမ္ဗ၊ စက္ခ၊ ဘိက္ခ၊ သံက၊ ဣန္ဒ၊ အန္ဒ၊ ယဇ၊ ပဋ၊ အဏ၊ အသ၊ ဝသ၊ ပသ၊ ပံသ၊ ဗန္ဓ တို့၏ နောက်၌ ဥ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Bhara-bharaṇe, mara-pāṇacāge, cara-gatibhakkhaṇesu, tara taraṇe, ara-gamane, gara ghara-secane, girāti vā nipātanā akāro, hana-hiṃ sāyaṃ, tana-vittāre, mana-ñāṇe, bhama-anavaṭṭhāne, kita-nivāse, dhana-sadde, baṃha braha brūha-vuddhiyaṃ, kamba-saṃvaraṇe, amba-sadde, cakkha ikkha dassane, bhikkha-yācane, saṃkasaṅkāyaṃ, inda-paramissariye, anda-bandhane, yaja-devapūjāyaṃ, aṭa paṭa-gamanathā, aṇa-saddattho, asa-khepane, vasa-nivāse, pasabādhane, paṃsa-nāsane, bandha-bandhane, etehi kriyatthehi u hoti. Bharatīti bhara=bhattā. Marati rūpakāyena sahevāti maru=devo, nijjaladeso ca. Carīyati bhakkhīyatīti caru=habyapā ko. Taranti anenāti taru=rukkho. Arati sūnabhāvena uddhaṃ gacchatīti aru=vaṇo. Garati siñcati, girati vamati vā sissesu sinehanti garu=ācariyo. Hanati odanādīsu vaṇṇavisesaṃ nāsetīti hanu=vadanekadeso. Tanoti saṃsāra dukkhanti tanu-sarīraṃ. Maññati sattānaṃ hitāhitanti manu=pajāpati. Bhamati calatīti bhamu=nayano patiṭṭhānaṃ. Ketati uddhaṃ gacchati, upari nivasatīti vā ketu=dhajo. Dhanati saddaṃ karotīti dhanu=cāpo. Baṃha iti niddesā umhi niccaṃ niggahītalopo, baṃhati vuddhiṃ gacchatīti bahu=anappakaṃ. Kambati saṃvaraṃ karotīthi kambu=valayo, saṅkho [Pg.229] ca. Ambati nādaṃkarotīti ambu=vāri. Cakkhati rūpanti cakkhu=nayanaṃ. Bhikkhatīti bhikkhu=samaṇo. Saṃkiratīti saṃku=sūlaṃ. Indati nakkhattānaṃ paramissariyaṃ pavattetīti indu=cando. Andanti bandhanti sattā etāyāti andu=saṅkhalikā. Yajanti anenāti yaju=vedo. Paṭati byattabhāvaṃ gacchatīti paṭu=vicakkhaṇo. Aṇati sukhumabhāvena pavattatīti aṇu=sukhumo, vīhibhedo ca. Asanti pavattanti sattā etehīti asavo=pāṇā. Sukhaṃ vasantyanenāti vasu=dhanaṃ. Pasīyati bādhīyati sāmikehīti pasu. Catuppado. Paṃsati sobhāvisesaṃ nāsetīti paṃsu=reṇu. Bandhīyati sinehabhāvenāti bandhu=ñāti.

မွေးမြူခြင်းအနက်၌ ‘ဘရ’ဓာတ်၊ အသက်စွန့်ခြင်းအနက်၌ ‘မရ’ဓာတ်၊ သွားခြင်း စားခြင်းအနက်၌ ‘စရ’ဓာတ်၊ ကူးမြောက်ခြင်းအနက်၌ ‘တရ’ဓာတ်၊ သွားခြင်းအနက်၌ ‘အရ’ဓာတ်၊ သွန်းလောင်းခြင်းအနက်၌ ‘ဂရ (ဃရ)’ဓာတ် (ဂိရဓာတ်မှ နိပါတ်အဖြစ်ဖြင့် အက္ခရာကို အ ဖြစ်ပြု၏)၊ ညှဉ်းဆဲခြင်းအနက်၌ ‘ဟန’ဓာတ်၊ ပြန့်ပွားခြင်းအနက်၌ ‘တန’ဓာတ်၊ သိခြင်းအနက်၌ ‘မန’ဓာတ်၊ လည်ပတ်ခြင်း မတည်မငြိမ်ဖြစ်ခြင်းအနက်၌ ‘ဘမ’ဓာတ်၊ နေထိုင်ခြင်းအနက်၌ ‘ကိတ’ဓာတ်၊ အသံပြုခြင်းအနက်၌ ‘ဓန’ဓာတ်၊ ကြီးပွားခြင်းအနက်၌ ‘ဗံဟ၊ ဗြဟ၊ ဗြူဟ’ဓာတ်၊ ပိတ်ဆို့ တားဆီးခြင်းအနက်၌ ‘ကမ္ဗ’ဓာတ်၊ အသံပြုခြင်းအနက်၌ ‘အမ္ဗ’ဓာတ်၊ မြင်ခြင်းအနက်၌ ‘စက္ခ၊ ဣက္ခ’ဓာတ်၊ တောင်းခံခြင်းအနက်၌ ‘ဘိက္ခ’ဓာတ်၊ ယုံမှားသံသယဖြစ်ခြင်းအနက်၌ ‘သံက’ဓာတ်၊ မြတ်သော အစိုးရခြင်းအနက်၌ ‘ဣန္ဒ’ဓာတ်၊ ဖွဲ့နှောင်ခြင်းအနက်၌ ‘အန္ဒ’ဓာတ်၊ နတ်ပူဇော်ခြင်းအနက်၌ ‘ယဇ’ဓာတ်၊ သွားခြင်းအနက်၌ ‘အဋ၊ ပဋ’ဓာတ်၊ အသံပြုခြင်းအနက်၌ ‘အဏ’ဓာတ်၊ ပစ်ချခြင်းအနက်၌ ‘အသ’ဓာတ်၊ နေထိုင်ခြင်းအနက်၌ ‘ဝသ’ဓာတ်၊ ညှဉ်းဆဲခြင်းအနက်၌ ‘ပသ’ဓာတ်၊ ဖျက်ဆီးခြင်းအနက်၌ ‘ပံသ’ဓာတ်၊ ဖွဲ့နှောင်ခြင်းအနက်၌ ‘ဗန္ဓ’ဓာတ်၊ ဤဆိုအပ်ပြီးသော ကြိယာအနက်ရှိသော ဓာတ်တို့၏ နောက်၌ ဥပစ္စည်း ဖြစ်၏။ မွေးမြူတတ်သောကြောင့် 'ဘရု' (လင်၊ အရှင်) ဟု ခေါ်၏။ ရုပ်ကယျဖြင့် အတူတကွ သေဆုံးတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ရေမရှိသော အရပ်ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း 'မရု' (နတ်၊ သို့မဟုတ် ကန္တာရ) ဟု ခေါ်၏။ စားအပ်သောကြောင့် 'စရု' (နတ်ပူဇော်ရာဆွမ်း) ဟု ခေါ်၏။ ၎င်းဖြင့် ကူးမြောက်တတ်သောကြောင့် 'တရု' (သစ်ပင်) ဟု ခေါ်၏။ အထက်သို့ သွားတတ်သောကြောင့် 'အရု' (အနာ) ဟု ခေါ်၏။ သွန်းလောင်းတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ တပည့်တို့အား ချစ်ခင်ခြင်းကို ဖျန်းပက်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း 'ဂရု' (ဆရာ) ဟု ခေါ်၏။ တင့်တယ်သော အရောင်အဆင်းကို ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့် 'ဟနု' (မေးစေ့) ဟု ခေါ်၏။ သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲကို ပြန့်ပွားစေတတ်သောကြောင့် 'တနု' (ခန္ဓာကိုယ်) ဟု ခေါ်၏။ သတ္တဝါတို့၏ အကျိုးစီးပွားကို သိတတ်သောကြောင့် 'မနု' (လူတို့၏ဖခင်၊ မနုမင်း) ဟု ခေါ်၏။ လည်ပတ်လှုပ်ရှားတတ်သောကြောင့် 'ဘမု' (မျက်ခုံး) ဟု ခေါ်၏။ အထက်သို့ တက်သွားတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အထက်၌ တည်ရှိတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း 'ကေတု' (တံခွန်) ဟု ခေါ်၏။ အသံကို ပြုတတ်သောကြောင့် 'ဓနု' (လေး) ဟု ခေါ်၏။ 'ဗံဟ' ဟု ညွှန်ပြချက်အရ ဥပစ္စည်းနောက်၌ နိဂ္ဂဟိတ် အမြဲကျေ၏၊ ကြီးပွားခြင်းသို့ ရောက်တတ်သောကြောင့် 'ဗဟု' (များစွာသော) ဟု ခေါ်၏။ ပိတ်ဆို့ခြင်းကို ပြုတတ်သောကြောင့် 'ကမ္ဗု' (လက်ကောက်၊ သို့မဟုတ် ခရုသင်း) ဟု ခေါ်၏။ အသံကို ပြုတတ်သောကြောင့် 'အမ္ဗု' (ရေ) ဟု ခေါ်၏။ ရူပါရုံကို မြင်တတ်သောကြောင့် 'စက္ခု' (မျက်စိ) ဟု ခေါ်၏။ တောင်းခံတတ်သောကြောင့် 'ဘိက္ခု' (ရဟန်း) ဟု ခေါ်၏။ ထိုးဆွဲ စိုက်ထူအပ်သောကြောင့် 'သံကု' (ငြောင့်၊ တံစို့) ဟု ခေါ်၏။ နက္ခတ်တို့၏ အကြီးအမှူးအဖြစ် အစိုးရခြင်းကို ပြုတတ်သောကြောင့် 'ဣန္ဒု' (လ) ဟု ခေါ်၏။ သတ္တဝါတို့ကို ၎င်းဖြင့် နှောင်ဖွဲ့တတ်သောကြောင့် 'အန္ဒု' (ခြေချင်း) ဟု ခေါ်၏။ ၎င်းဖြင့် ပူဇော်ပသအပ်သောကြောင့် 'ယဇု' (ယဇုဗေဒင်) ဟု ခေါ်၏။ ကျွမ်းကျင်လိမ်မာခြင်းသို့ ရောက်တတ်သောကြောင့် 'ပတု' (လိမ္မာသော) ဟု ခေါ်၏။ သိမ်မွေ့သော အခြင်းအရာဖြင့် ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် 'အဏု' (သိမ်မွေ့သောမြူ၊ သို့မဟုတ် စပါးမျိုး) ဟု ခေါ်၏။ သတ္တဝါတို့သည် ၎င်းတို့ဖြင့် လှုပ်ရှားနေထိုင်ကြသောကြောင့် 'အသဝေါ (အသု)' (အသက်) ဟု ခေါ်၏။ ချမ်းသာစွာ ၎င်းဖြင့် နေထိုင်ကြသောကြောင့် 'ဝသု' (ရတနာ၊ ရွှေငွေဥစ္စာ) ဟု ခေါ်၏။ အရှင်သခင်တို့က ညှဉ်းဆဲ နှိပ်စက်အပ်သောကြောင့် 'ပသု' (တိရစ္ဆာန်) ဟု ခေါ်၏။ တင့်တယ်လှပမှုကို ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့် 'ပံသု' (မြေမှုန့်) ဟု ခေါ်၏။ ချစ်ခင်မြတ်နိုးမှုဖြင့် နှောင်ဖွဲ့အပ်သောကြောင့် 'ဗန္ဓု' (ဆွေမျိုး) ဟု ခေါ်၏။

3. Bandhā ū vadho ca.

၃. ဗန္ဓဓာတ်၏ နောက်၌ ဦ ပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ဗန္ဓဓာတ်ကို ဝဓ အပြုလည်း ဖြစ်၏။

Bandha-bandhane timasmā ū hoti, bandhassa vadhādeso ca. Pañcahi kāmaguṇehi attani satthe bandhatīti vadhū-suṇisā, itthīca.

ဖွဲ့နှောင်ခြင်းအနက်ရှိသော ဗန္ဓဓာတ်၏ နောက်၌ ဦပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ဗန္ဓဓာတ်၏ နေရာ၌ ဝဓအပြု ဖြစ်၏။ ငါးပါးသော ကာမဂုဏ်တို့ဖြင့် မိမိသန္တာန်၌ သတ္တဝါတို့ကို နှောင်ဖွဲ့တတ်သောကြောင့် 'ဝဓူ' (ချွေးမ၊ သို့မဟုတ် မိန်းမ) ဟု ခေါ်၏။

4. Jambādayo.

၄. ဇမ္ဗူအစရှိသော ပုဒ်တို့သည်။

Jambūādayo saddāūpaccayantā nipaccante, nipātanaṃ appattassa pāpanaṃ pattassa paṭisedho ca. Janismā ū, bukāgamo, ‘‘manānaṃ niggahīta’’nti (5.96) nassa niggahītaṃ, ‘‘vagge vagganto’’ti (1.41) niggahītassa mo, jāyati, janīyatī vā jambū=rukkho. Bhamissa amalopo, bhamati kampatīti bhū=bhamu. Karotismā ū, tassa kandhuña ca, ‘‘pararūpamayakāre byañjane’’ti (5.95) dhātvantassa byañjanassa pararūpattaṃ, rudhiruppādaṃ karotīti kakkandhū=badarī. Lamba-avasaṃsane[Pg.230], āpubbo, saṃyogādilopadīgharassā, ālambati avasaṃsatīti alābū=tumbi. Sara-gati hiṃsācintāsu, ūmhi abhuka abuka ca, sarati gacchatīti sarabhū=ekā mahānadī. Sarati pāṇe hiṃsatīti sarabū=khuddajantukaviseso. Camaadane, camati bhakkhati nivāpanti camū=senā. Tana-vitthāre, tanoti saṃsāradukkhanti tanu=sarīraṃ, evamaññepi payogato daṭṭhabbā.

ဇမ္ဗူအစရှိသော စကားလုံးတို့သည် ဦပစ္စည်းအဆုံးရှိကုန်လျက် နိပါတ်အဖြစ်ဖြင့် ပြီးကုန်၏။ နိပါတ်ပြုခြင်းဟူသည် မရသေးသော အရာကို ရစေခြင်း၊ ရပြီးသော အရာကို တားမြစ်ခြင်းလည်း ဖြစ်၏။ ဇနဓာတ်၏ နောက်၌ ဦပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ဗုက်အာဂမ် လာ၏၊ 'မနာနံ နိဂ္ဂဟီတံ' သုတ်ဖြင့် န-ကို နိဂ္ဂဟိတ်ပြု၏၊ 'ဝဂ္ဂေ ဝဂ္ဂန္တော' သုတ်ဖြင့် နိဂ္ဂဟိတ်ကို မ-ပြု၏၊ ပေါက်ရောက်တတ်သောကြောင့် 'ဇမ္ဗူ' (ဇမ္ဗုသပြေပင်) ဟု ခေါ်၏။ ဘမဓာတ်၏ အ-နှင့် မ-ကို ချေ၏၊ လည်ပတ်လှုပ်ရှားတတ်သောကြောင့် 'ဘူ' (မျက်ခုံး) ဟု ခေါ်၏။ ကရဓာတ်၏နောက်၌ ဦပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ကရဓာတ်၏ နေရာ၌ ကန္ဓု အပြု ဖြစ်၏၊ 'ပရရူပမယကာရေ ဗျဉ္ဇနေ' သုတ်ဖြင့် ဓာတ်အဆုံး ဗျည်းကို ပရရူပ ပြု၏၊ သွေးထွက်သံယိုဖြစ်ခြင်းကို ပြုတတ်သောကြောင့် 'ကက္ကန္ဓူ' (ဆီးသီးပင်) ဟု ခေါ်၏။ တွဲလဲကျခြင်းအနက်ရှိသော ‘လမ္ဗ’ဓာတ်၏ ရှေ့၌ ‘အာ’ဝိဘတ်ထား၍ သံယုတ်အစကို ချေလျက် အာ-ကို အ-ဟု ရုဿပြု၏၊ အောက်သို့ တွဲလဲကျတတ်သောကြောင့် 'အလာဗူ' (ဗူးသီး) ဟု ခေါ်၏။ သွားခြင်း၊ ညှဉ်းဆဲခြင်း၊ ကြံစည်ခြင်းအနက်ရှိသော ‘သရ’ဓာတ်၏ နောက်၌ ဦပစ္စည်းရှိသော် အဘုက်၊ အဗုက် အာဂမ်လာ၏၊ စီးဆင်းသွားတတ်သောကြောင့် 'သရဘူ' (မြစ်ကြီးတစ်စင်း) ဟု ခေါ်၏။ သတ္တဝါတို့ကို ညှဉ်းဆဲတတ်သောကြောင့် 'သရဗူ' (အိမ်မြှောင် သို့မဟုတ် အိမ်မြှောင်ကဲ့သို့သော သတ္တဝါငယ်) ဟု ခေါ်၏။ စားခြင်းအနက်ရှိသော ‘စမ’ဓာတ်၊ အစာကို စားတတ်သောကြောင့် 'စမူ' (စစ်တပ်) ဟု ခေါ်၏။ ပြန့်ပွားခြင်းအနက်ရှိသော ‘တန’ဓာတ်၊ သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲကို ပြန့်ပွားစေတတ်သောကြောင့် 'တနု' (ခန္ဓာကိုယ်) ဟု ခေါ်၏။ ဤနည်းတူစွာ အခြားသော ပုဒ်တို့ကိုလည်း သုံးစွဲပုံ အားလျော်စွာ ရှုအပ်ကုန်၏။

5. Tapusa vi dha kura putha mudā ku.

၅. တပ၊ ဥသ၊ ဝိ၊ ဓာ၊ ကုရ၊ ပုထ၊ မုဒ တို့၏ နောက်၌ ကု ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Tapa-santāpe, usa-dāhe, vidha-vedhane, kura-sadde, putha patha-vitthāre, muda-tose, etehi ku, hoti. Kakāronubandho ‘‘na te kānubandhanāgamesū’’ti (5.85) eonamabhāvattho. Tapa iti niddesatova assa ittaṃ, tāpīyatīti tipu=lohaviseso. Usati dāhaṃ karotīti usu=saro. Vedhati raṃsīhi timiranti vidhu=cando. Kurati kiccākiccaṃ vadatīti kuru=rājā, kuravo=janapado. Puthati mahanthabhāvena patthiratīti puthu=vitthiṇṇo, modanaṃ, mudīyatīti vā mudu=athaddho.

တပ-သန္တာပေ (ပူပန်စေခြင်း)၊ ဥသ-ဒါဟေ (ပူလောင်စေခြင်း)၊ ဝိဓ-ဝေဓနေ (ထိုးဖောက်ခြင်း)၊ ကုရ-သဒ္ဒေ (မြည်ခြင်း)၊ ပုထ ပထ-ဝိတ္ထာရေ (ပြန့်ပြောခြင်း)၊ မုဒ-တောသေ (ဝမ်းမြောက်ခြင်း) အစရှိသော ဓာတ်တို့နောက်၌ ကု-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ က-အက္ခရာ အနုဗန္ဓသည် 'န တေ ကာနုဗန္ဓနာဂမေသု' (၅.၈၅) ဟူသော သုတ်ဖြင့် ဧ-အက္ခရာ၊ ဩ-အက္ခရာ ဖြစ်ခြင်း၊ ဝုဒ္ဓိဖြစ်ခြင်း စသည်တို့ မဖြစ်စေရန် အကျိုးရှိ၏။ 'တပ' ဟု သီးခြားညွှန်ပြခြင်းကြောင့်သာလျှင် 'တ' ၏ 'အ' သည် 'ဣ' ဖြစ်၏။ (တပီယတိ - ပူပန်စေအပ်၏) ဟု 'တိပု' = သံဖြူ (သတ္တုထူး)။ (ဥသတိ ဒါဟံ ကရောတိ - ပူလောင်ခြင်းကို ပြုတတ်၏) ဟု 'ဥသု' = မြား။ (ဝေဓတိ ရံသီဟိ တိမိရံ - ရောင်ခြည်တို့ဖြင့် မှောင်မိုက်ကို ဖောက်ခွဲတတ်၏) ဟု 'ဝိဓု' = လ။ (ကုရတိ ကိစ္စာကိစ္စံ ဝဒတိ - ပြုဖွယ် မပြုဖွယ်ကို ပြောဆိုတတ်၏) ဟု 'ကုရု' = ကုရုမင်း၊ 'ကုရဝေါ' = ကုရုတိုင်း။ (ပုထတိ မဟန္တဘာဝေန ပတ္ထိရတိ - ကြီးမြတ်သော အဖြစ်ဖြင့် ပြန့်ပြောတတ်၏) ဟု 'ပုထု' = ပြန့်ပြောသော၊ ကျယ်ပြန့်သော။ (မောဒနံ - ဝမ်းမြောက်ခြင်း၊ မုဒီယတိ ဝါ - ဝမ်းမြောက်အပ်၏) ဟု 'မုဒု' = မခက်ထန်သော၊ နူးညံ့သော။

6. Sindhādayo.

၆. သိန္ဓာဒယော။

Sindhu ādayo kupaccayantā nipaccante. Sanda-passavane, assa ittaṃ, dhocāntā deso nipātanā, sandati passavatīti sindhu=nadi, vahisupantassa dīghādibatte, bādhissa vāntahatte ca, vahantyanenāti bāhu, bādhati upaddave vāretī ti vā bāhu=bhujo. Raṃgha-gamane, niggahītalopo, raṅghati pavattahi rājadhammeti raghu=rājā. Vida-lābhe, nakārāgamo, vassa bo, vindatyanena nandananti bindu=kaṇikā. Mana-ñāṇe, nassa dho, maññati ñāyati [Pg.231] madhuranti madhu=madhukarīhi katamadhu, rapa lapa japa jappa-vacane, assaittaṃ, rapati jappati mantantī ripu=paccāmitto. Sasa-gati hiṃ sāpāṇanesu, assa uttaṃ, sasati jīvatīti susu=yuvā. Ara gamane, assautta mūttañca, arati mahantabhāvaṃ gacchatīti uru=mahā, aratinenāti ūru-satthi. Khaṇa-avadāraṇe, ā pubbo analopo, ākhanatīti ākhu=undūro. Tarataraṇe, tassa tho, taratīti tharu=khaggāvayavo. Laṃgha-gati sosanesu ghassa vā hattaṃ, niggahītalopo ca, laṅghati pavattati laghubhāvenāti laghu lahū ekatthā, (bhaṃja-omaddane, pa-pubbo, jassa gattaṃ, pabhañjati visesenāti pabhaṅgu=bhaṅguro.) Ṭhā-gatinivattiyaṃ, supubbo, ṭhāti pavattati sundarabhāvenāti suṭṭhu=sobhanaṃ, dupubbo ṭhāti pavattati asundarabhāvenāti duṭṭhu=asobhanaṃ. Evamaññepi viññeyyā.

သိန္ဓုအစရှိသော ကုပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့ကို နိပါတ်အဖြစ် ပြီးစေအပ်ကုန်၏။ 'သန္ဒ-ပဿဝနေ' (ယိုစီးခြင်း) ဓာတ်၌၊ 'အ' ကို 'ဣ' ပြု၊ ဓာတ်အဆုံး 'ဒ' ကို 'ဓ' ပြုခြင်းသည် နိပါတနကြောင့် ဖြစ်၏၊ (သန္ဒတိ ပဿဝတိ - ယိုစီးတတ်၏) ဟု 'သိန္ဓု' = မြစ်။ 'ဝဟီ' ဓာတ်၊ 'သု' ပစ္စည်း၌ အစရှိသည်ကို ဒီဃပြုခြင်းစသည်ဖြင့် လည်းကောင်း၊ 'ဗာဓိ' ဓာတ်၌ အဆုံး 'ဓ' ကို 'ဟ' ပြုခြင်းဖြင့် လည်းကောင်း (ဝဟန္တိ အနေန - ဤလက်မောင်းဖြင့် ဆောင်ယူတတ်ကုန်၏) ဟု 'ဗာဟု'။ သို့မဟုတ် (ဗာဓတိ ဥပဒ္ဒဝေ ဝါရေတိ - ဘေးဥပဒ်တို့ကို တားမြစ်တတ်၏) ဟု 'ဗာဟု' = လက်မောင်း။ 'ရံဃ-ဂမနေ' (သွားခြင်း) ဓာတ်၌၊ နိဂ္ဂဟိတ်ချေ၊ (ရံဃတိ ပဝတ္တတိ ရာဇဓမ္မေ - မင်းကျင့်တရား၌ ဖြစ်တတ်၏) ဟု 'ရဃု' = မင်း။ 'ဝိဒ-လာဘေ' (ရခြင်း) ဓာတ်၌၊ 'န' အာဂမ်သက်၊ 'ဝ' ကို 'ဗ' ပြု၊ (ဝိန္ဒတိ အနေန နန္ဒနံ - ဤစက်ပြောက်ဖြင့် နှစ်သက်ခြင်းကို ရစေတတ်၏) ဟု 'ဗိန္ဒု' = စက်ပြောက်၊ ရေစက်။ 'မန-ဉာဏေ' (သိခြင်း) ဓာတ်၌၊ 'န' ကို 'ဓ' ပြု၊ (မညတိ ဉာယတိ မဓုရံ - ချိုမြိန်စွာ သိအပ်၏၊ ထင်ရှား၏) ဟု 'မဓု' = ပျားရည်။ 'ရပ လပ ဇပ ဇပ္ပ-ဝစနေ' (ပြောဆိုခြင်း) ဓာတ်တို့၌၊ 'အ' ကို 'ဣ' ပြု၊ (ရပတိ ဇပ္ပတိ မန္တံ - မန္တန်ကို ရွတ်ဆိုတတ်၏၊ တီးတိုးပြောတတ်၏) ဟု 'ရိပု' = ရန်သူ။ 'သသ-ဂတိ ဟိံသာပါဏေသု' (သွားခြင်း၊ ညှဉ်းဆဲခြင်း၊ အသက်ရှင်ခြင်း) ဓာတ်၌၊ 'အ' ကို 'ဥ' ပြု၊ (သသတိ ဇီဝတိ - အသက်ရှင်တတ်၏) ဟု 'သုသု' = လူငယ်။ 'အရ-ဂမနေ' (သွားခြင်း) ဓာတ်၌၊ 'အ' ကို 'ဥ' လည်းကောင်း၊ 'ဦ' လည်းကောင်း ပြု၊ (အရတိ မဟန္တဘာဝံ ဂစ္ဆတိ - ကြီးမြတ်သော အဖြစ်သို့ သွားတတ်၏) ဟု 'ဥရု' = ကြီးမြတ်သော။ (အရတိ အနေန - ဤပေါင်ဖြင့် သွားတတ်၏) ဟု 'ဦရု' = ပေါင်။ 'ခဏ-အဝဒါရဏေ' (တူးခြင်း) ဓာတ်၌၊ 'အာ' ရှေ့ရှိ၍ 'န' ကို ချေ၊ (အာခနတိ - တူးဆွတတ်၏) ဟု 'အာခု' = ကြွက်။ 'တရ-တရဏေ' (ကူးမြောက်ခြင်း) ဓာတ်၌၊ 'တ' ကို 'ထ' ပြု၊ (တရတိ - ကူးမြောက်တတ်၏) ဟု 'ထရု' = သန်လျက်လက်ကိုင်။ 'လံဃ-ဂတိ သောသနေသု' (သွားခြင်း၊ ခြောက်သွေ့ခြင်း) ဓာတ်၌၊ 'ဃ' ကို 'ဟ' သို့မဟုတ် 'ဂ' ပြု၊ နိဂ္ဂဟိတ်ကိုလည်း ချေ၊ (လံဃတိ ပဝတ္တတိ လဟုဘာဝေန - ပေါ့ပါးသော အဖြစ်ဖြင့် ဖြစ်တတ်၏) ဟု 'လဟု'၊ 'လဟူ' (အနက်တူတည်း)။ ('ဘဉ္ဇ-ဩမဒ္ဒနေ' ညှဉ်းဆဲခြင်းဓာတ်၌၊ 'ပ' ရှေ့ရှိ၍၊ 'ဇ' ကို 'ဂ' ပြု၊ 'ပဘဉ္ဇတိ ဝိသေသေန - ထူးခြားစွာ ဖျက်ဆီးတတ်၏) ဟု 'ပဘင်္ဂု' = ပျက်စီးလွယ်သော။ 'ဌာ-ဂတိနိဝတ္တိယံ' (ရပ်ခြင်း) ဓာတ်၌၊ 'သု' ရှေ့ရှိ၍၊ (ဌာတိ ပဝတ္တတိ သုန္ဒရဘာဝေန - ကောင်းသော အဖြစ်ဖြင့် တည်တံ့ဖြစ်ပွားတတ်၏) ဟု 'သုဋ္ဌု' = ကောင်းစွာ။ 'ဒု' ရှေ့ရှိ၍၊ (ဌာတိ ပဝတ္တတိ အသုန္ဒရဘာဝေန - မကောင်းသော အဖြစ်ဖြင့် ဖြစ်တတ်၏) ဟု 'ဒုဋ္ဌု' = မကောင်းစွာ။ ဤအတူ အခြားသော ပုဒ်တို့ကိုလည်း သိအပ်ကုန်၏။

7. I.

၇. ဣ။

Kriyatthā bahulaṃ i hoti, abha-khepane, asīyati khipīyatīti asi=khaggo. Kasa-vilekhane, kasīyate kasi=kasanaṃ. Masa-āmasane, masīyatīti masi=meḷā. Ku-sadde o avādesā, kavati kathebhīti kavi=kabbakāro. Rusadde, ravati gajjatīti ravi=ādicco. Sappa-gamane, sappati pavattatīti sappi=ghataṃ. Gantha-ganthane, ‘‘ta tha na rānaṃ ṭa ṭha ṇalā’’ti (1.25) nathānaṃ ṇaṭhā, ganthetīti gaṇṭhi=pabbo, gaṇṭhica. Rāja-dittiyaṃ, rājati pavattatīti rāji=pāḷi. Kala-saṅkhyāne, kalīyati parimīyatīti kali=pāpaṃ. Bala-pāṇane, balanti jīvanti [Pg.232] anenāti bali=karo. Dhana-sadde, dhanati nadatīti dhani=saddo. Acca añca-pūjāyaṃ, accīyati pūjīyatīti acci=jālā. Vala valla-saṃvaraṇe, valanaṃ saṃkocanaṃ vali=udarādīsu pali, vallīyanti saṃvarīyanti sattā etāyāti valli=latā. Vimhi valī vallītipi hoti, soyevattho, evamaññepi.

ကရိယာအနက်ရှိသော ဓာတ်တို့နောက်၌ ဣ-ပစ္စည်းသည် များစွာဖြစ်၏။ 'အဘ-ခေပနေ' (ပစ်လွှတ်ခြင်း) ဓာတ်၌၊ (အသီယတိ ခိပီယတိ - ပစ်လွှတ်အပ်၏) ဟု 'အသိ' = သန်လျက်၊ ဓား။ 'ကသ-ဝိလေခနေ' (ထွန်ယက်ခြင်း) ဓာတ်၌၊ (ကသီယတေ - ထွန်ယက်အပ်၏) ဟု 'ကသိ' = ထွန်ယက်ခြင်း။ 'မသ-အာမသနေ' (သုံးသပ်ခြင်း) ဓာတ်၌၊ (မသီယတိ - သုံးသပ်အပ်၏) ဟု 'မသိ' = မှင်။ 'ကု-သဒ္ဒေ' (မြည်ခြင်း) ဓာတ်၌၊ 'ဥ' ကို 'ဩ' ပြု၍ 'အဝ' အာဒေသပြု၊ (ကဝတိ ကထေတိ - ရွတ်ဆို စပ်ဆိုတတ်၏) ဟု 'ကဝိ' = ကဗျာဆရာ။ 'ရု-သဒ္ဒေ' (မြည်ခြင်း) ဓာတ်၌၊ (ရဝတိ ဂဇ္ဇတိ - ဟစ်အော် မြည်တတ်၏) ဟု 'ရဝိ' = နေမင်း။ 'သပ္ပ-ဂမနေ' (သွားခြင်း) ဓာတ်၌၊ (သပ္ပတိ ပဝတ္တတိ - သွားတတ်၏၊ ဖြစ်တတ်၏) ဟု 'သပ္ပိ' = ထောပတ်။ 'ဂန္ထ-ဂန္ထနေ' (သီကုံးခြင်း) ဓာတ်၌၊ 'တ ထ န ရာနံ ဋ ဋ္ဌ ဏလာ' (၁.၂၅) သုတ်ဖြင့် 'န, သ' တို့ကို 'ဏ, ဌ' ပြု၊ (ဂန္ထေတိ - သီကုံးတတ်၏) ဟု 'ဂဏ္ဌိ' = အဆစ် (ဂဏ္ဌိလည်း ဖြစ်၏)။ 'ရာဇ-ဒိတ္တိယံ' (တောက်ပခြင်း) ဓာတ်၌၊ (ရာဇတိ ပဝတ္တတိ - တောက်ပထွန်းလင်းတတ်၏) ဟု 'ရာဇိ' = အတန်း၊ အစဉ်။ 'ကလ-သင်္ချာနေ' (ရေတွက်ခြင်း) ဓာတ်၌၊ (ကလီယတိ ပရိမီယတိ - တိုင်းတာ ရေတွက်အပ်၏) ဟု 'ကလိ' = ငရဲ၊ အပြစ်။ 'ဗလ-ပါဏနေ' (အသက်မွေးခြင်း) ဓာတ်၌၊ (ဗလန္တိ ဇီဝန္တိ အနေန - ဤအခွန်ဖြင့် အသက်မွေးကြကုန်၏) ဟု 'ဗလိ' = အခွန်၊ ပူဇော်သက္ကာရ။ 'ဓန-သဒ္ဒေ' (မြည်ခြင်း) ဓာတ်၌၊ (ဓနတိ နဒတိ - မြည်တတ်၏) ဟု 'ဓနိ' = အသံ။ 'အစ္စ အဉ္စ-ပူဇာယံ' (ပူဇော်ခြင်း) ဓာတ်တို့၌၊ (အစ္စိယတိ ပူဇိယတိ - ပူဇော်အပ်၏) ဟု 'အစ္စိ' = မီးလျှံ။ 'ဝလ ဝလ္လ-သံဝရဏေ' (ဖုံးကွယ်ခြင်း၊ တွန့်လိပ်ခြင်း) ဓာတ်တို့၌၊ (ဝလနံ သံကောစနံ - တွန့်လိပ်ခြင်း) ဟု 'ဝလိ' = ဝမ်းပိုက်စသည်၌ တွန့်လိပ်သော အရေးအကြောင်း။ (ဝလ္လီယန္တိ သံဝရီယန္တိ သတ္တာ ဧတာယ - သတ္တဝါတို့သည် ဤနွယ်ပင်ဖြင့် ဖုံးကွယ် ချည်နှောင်အပ်ကုန်၏) ဟု 'ဝလ္လိ' = နွယ်ပင်။ 'ဝိ' ရှေ့ရှိသောအခါ 'ဝလိ'၊ 'ဝလ္လိ' ဟုလည်း ဖြစ်၏၊ ထိုအနက်ပင်တည်း၊ ဤအတူ အခြားသော ပုဒ်တို့ကိုလည်း သိအပ်ကုန်၏။

8. Dajhādayo.

၈. ဒဇ္ဈာဒယော။

Dadhiādayo saddā ipaccayantā nipaccante. Dhā-dhāraṇe, dvibhāvo nipātanā, ghatamādadhātīti dadhi=gora saviseso. Aṃha-gamane, niggahītalopo, aṃhati gacchatīti ahi=sappo. Kampa calane, saṃyogādilopo, kampati calatīti kapi=vānaro. Mana-ñāṇe, assa uttaṃ, manati jānātīti muni=samaṇo. Nassa ṇattaṃ, manati mahagghabhāvaṃ gacchatītī maṇi=ratanaṃ. Ikkha cakkha-dassane, issa attaṃ ikkhati anenāti akkhi=nayanaṃ. Kamapavikkhepe, assa ittaṃ, kamati yātīti kimi=khuddajantukaviseso. Tara taraṇe, tittirādeso, turito tarati yātīti tittiri=pakkhiviseso. Kīḷa-vihāre, īssa ettaṃ, kīḷanaṃ keḷi=kīḷā. Usismā issa khaluña, usati dahatī ukkhali=bhājanaṃ, evamaññepi.

ဒဓိအစရှိသော သဒ္ဒါတို့ကို ဣ-ပစ္စည်းအဆုံးရှိကုန်သော ပုဒ်တို့အဖြစ် နိပါတ်ပြုအပ်ကုန်၏။ 'ဓာ-ဓာရဏေ' (ဆောင်ခြင်း) ဓာတ်၌၊ 'ဓာ' ကို ဒွေဘော် (နှစ်ခွန်း) ပြုခြင်းသည် နိပါတနကြောင့် ဖြစ်၏၊ (ဃတမာဒဓာတိ - ထောပတ်ကို ဆောင်တတ်၏) ဟု 'ဒဓိ' = နို့ချဉ်။ 'အံဟ-ဂမနေ' (သွားခြင်း) ဓာတ်၌၊ နိဂ္ဂဟိတ်ချေ၊ (အံဟတိ ဂစ္ဆတိ - သွားတတ်၏) ဟု 'အဟိ' = မြွေ။ 'ကမ္ပ-စလနေ' (တုန်လှုပ်ခြင်း) ဓာတ်၌၊ သံယုတ်အစ 'မ' ကို ချေ၊ (ကမ္ပတိ စလတိ - လှုပ်ရှားတတ်၏) ဟု 'ကပိ' = မျောက်။ 'မန-ဉာဏေ' (သိခြင်း) ဓာတ်၌၊ 'အ' ကို 'ဥ' ပြု၊ (မနတိ ဇာနာတိ - သိတတ်၏) ဟု 'မုနိ' = ရဟန်း။ 'န' ကို 'ဏ' ပြု၊ (မနတိ မဟဂ္ဃဘာဝံ ဂစ္ဆတိ - အဖိုးတန်သော အဖြစ်သို့ ရောက်တတ်၏) ဟု 'မဏိ' = ပတ္တမြား။ '၁က္ခ စက္ခ-ဒဿနေ' (မြင်ခြင်း) ဓာတ်တို့၌၊ 'ဣ' ကို 'အ' ပြု၊ (ဣက္ခတိ အနေန - ဤမျက်စိဖြင့် မြင်တတ်၏) ဟု 'အက္ခိ' = မျက်စိ။ 'ကမ-ပဝိက္ခေပေ' (ခြေလှမ်းခြင်း၊ ပျံ့လွင့်ခြင်း) ဓာတ်၌၊ 'အ' ကို 'ဣ' ပြု၊ (ကမတိ ယာတိ - သွားတတ်၏) ဟု 'ကိမိ' = ပိုးကောင်ငယ်။ 'တရ-တရဏေ' (ကူးမြောက်ခြင်း) ဓာတ်၌၊ 'တရ' ကို 'တိတ္တိရ' အာဒေသပြု၊ (တုရိတော တရတိ ယာတိ - လျင်မြန်စွာ ကူးမြောက်သွားတတ်၏) ဟု 'တိတ္တိရိ' = ခါငှက်။ 'ကီဠ-ဝိဟာရေ' (ကစားခြင်း) ဓာတ်၌၊ 'ဤ' ကို 'ဧ' ပြု၊ (ကီဠနံ - ကစားခြင်း) ဟု 'ကေဠိ' = ကစားခြင်း။ 'ဥသ' ဓာတ်မှ 'ဣ' ပစ္စည်း၊ 'ခလုဉ' အာဒေသပြု၊ (ဥသတိ ဒဟတိ - ပူလောင်စေတတ်၏) ဟု 'ဥက္ခလိ' = အိုး၊ ဤအတူ အခြားသော ပုဒ်တို့ကိုလည်း သိအပ်ကုန်၏။

9. Yuvaṇṇupantā ki.

၉. ယုဝဏ္ဏုပန္တာ ကိ။

Ivaṇṇupantehi ca uvaṇṇupantehi ca kriyatthehi bahulaṃ ki hoti. Kakāro-nubandho, isa sisa-icchāyaṃ, sivaṃ icchatīti isi=tapassī. Gira-nigiraṇe, girati pasavati chavimaṃsasārabhūtaṃ bhesajjādinti giri=selo. Suca-socane. Socanaṃ [Pg.233] suci=soceyyaṃ, ruca-abhilāse rucanti etāyāti ruci=ābhilāso, evamaññepi.

ဣဝဏ္ဏုပန္တ (ဣ၊ ဤ အဆုံးရှိသော) ဓာတ်တို့နှင့် ဥဝဏ္ဏုပန္တ (ဥ၊ ဦ အဆုံးရှိသော) ကရိယာအနက်ရှိသော ဓာတ်တို့နောက်၌ ကိ-ပစ္စည်းသည် များစွာဖြစ်၏။ က-အက္ခရာသည် အနုဗန္ဓ (ဝုဒ္ဓိမရှိစေရန်) ဖြစ်၏။ 'ဣသ သိသ-ဣစ္ဆာယံ' (အလိုရှိခြင်း) ဓာတ်တို့၌၊ (သိဝံ ဣစ္ဆတိ - ဘေးကင်းခြင်း၊ နိဗ္ဗာန်ကို အလိုရှိတတ်၏) ဟု 'ဣသိ' = ရသေ့၊ တပသီ။ 'ဂိရ-နိဂိရဏေ' (မျိုခြင်း) ဓာတ်၌၊ (ဂိရတိ ပသဝတိ ဆဝိမံသသာရဘူတံ ဘေသဇ္ဇာဒိံ - အရေ၊ အသား၊ အဆီတည်းဟူသော ဆေးဝါးစသည်တို့ကို စုပ်ယူ စီးထွက်စေတတ်၏) ဟု 'ဂိရိ' = တောင်။ 'သုစ-သောစနေ' (စိုးရိမ်ခြင်း၊ သန့်ရှင်းခြင်း) ဓာတ်၌၊ (သောစနံ - သန့်ရှင်းခြင်း) ဟု 'သုစိ' = သန့်ရှင်းစင်ကြယ်ခြင်း။ 'ရုစ-အဘိလာသေ' (နှစ်သက်ခြင်း) ဓာတ်၌၊ (ရုစန္တိ ဧတာယ - ဤအလိုဆန္ဒဖြင့် နှစ်သက်တတ်ကုန်၏) ဟု 'ရုစိ' = အလိုဆန္ဒ၊ နှစ်သက်ခြင်း၊ ဤအတူ အခြားသော ပုဒ်တို့ကိုလည်း သိအပ်ကုန်၏။

10. Vapa vara vasa rasa nabha hara hana paṇā iṇa.

၁၀. ဝပ ဝရ ဝသ ရသ နဘ ဟရ ဟန ပဏာ ဣဏ။

Vapa-bījanikkhepe, vara-varaṇasambhattīsu, vasa-nivāse, rasa-assādane, nabha-hiṃsāyaṃ, hara haraṇe, hana hiṃsāyaṃ, paṇa-byavahārathutisu, etehi iṇa hoti. Vapanti etāyāti vāpi=jalāsayo. Vārenti etenāti vāri=jalaṃ. Vasanti etāyāti vāsi=tacchaka bhaṇḍaṃ. Rasīyati assādanavasena samo sarīyatīti rāsi=samūho. Nabhati hiṃsatīti nābhi=sarīrāvayavo. Hāretīti hāri=manuññaṃ. ‘‘Hanassa ghāto ṇānubandhe’’ (5.99) ti hanassa ghāto, hananti etenāti ghāti=paharaṇaṃ, paṇati voharatīti pāṇi, paṇati voharati etenāti vā pāṇi=karo.

ဝပ-ဗီဇနိက္ခေပေ (မျိုးစေ့ချခြင်း)၊ ဝရ-ဝရဏသမ္ဘတ္တီသု (တားမြစ်ခြင်း၊ ပူဇော်ခြင်း)၊ ဝသ-နိဝါသေ (နေထိုင်ခြင်း)၊ ရသ-အဿာဒနေ (သာယာခြင်း)၊ นဘ-ဟိံသာယံ (ညှဉ်းဆဲခြင်း)၊ ဟရ-ဟရဏေ (ဆောင်ယူခြင်း)၊ ဟန-ဟိံသာယံ (သတ်ဖြတ်ညှဉ်းဆဲခြင်း)၊ ပဏ-ဗျဝဟာရထုတီသု (ရောင်းဝယ်ခြင်း၊ ချီးမွမ်းခြင်း) အစရှိသော ဓာတ်တို့နောက်၌ ဣဏ-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ (ဝပန္တိ ဧတာယ - ဤရေကန်၌ စိုက်ပျိုးအပ်သော မျိုးစေ့တို့ကို ချတတ်ကုန်၏) ဟု 'ဝါပိ' = ရေကန်။ (ဝါရန်တိ ဧတေန - ဤရေဖြင့် ဖုံးကွယ်တားမြစ်တတ်ကုန်၏) ဟု 'ဝါရိ' = ရေ။ (ဝသန္တိ ဧတာယ - ဤတန်ဆာဖြင့် နေထိုင်တတ်ကုန်၏) ဟု 'ဝါသိ' = ဆောက်။ (ရသီယတိ အဿာဒနဝသေန သမော သရီယတိ - သာယာအပ်သော အားဖြင့် စုဝေးအပ်၏) ဟု 'ရာသိ' = အစုအပုံ။ (နဘတိ ဟิံသတိ - ညှဉ်းဆဲ ဖောက်ခွဲတတ်၏) ဟု 'နာဘိ' = ချက် (ကိုယ်အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်း)။ (ဟာရေတိ - စိတ်ကို ဆောင်ယူတတ်၏) ဟု 'ဟာရိ' = နှစ်သက်ဖွယ်သော။ 'ဟနဿ ဃာတော ဏာနုဗန္ဓေ' (၅.၉၉) သုတ်ဖြင့် 'ဟန' ဓာတ်ကို 'ဃာတ' အာဒေသပြု၊ (ဟနန္တိ ဧတေန - ဤလက်နက်ဖြင့် သတ်ဖြတ်တတ်ကုန်၏) ဟု 'ဃာတိ' = လက်နက်။ (ပဏတိ ဝေါဟရတိ - ရောင်းဝယ်တတ်၏) သို့မဟုတ် (ပဏတိ ဝေါဟရတိ ဧတေန - ဤလက်ဖြင့် ရောင်းဝယ်တတ်၏) ဟု 'ပါဏိ' = လက်ဖဝါး၊ လက်။

11. Bhūgamā īṇa.

၁၁. ဘူဂမာ ဤဏ။

Bhū-sattāyaṃ, ama gama-gamane etehi īṇa hoti bhavissati kāle. Bhavissatīti bhāvī=bhavissamāno. Gamissatīti gāmī=gamissāmāno.

ဘူ-သတ္တာယံ (ဖြစ်ခြင်း)၊ အမ ဂမ-ဂမနေ (သွားခြင်း) ဓာတ်တို့နောက်၌ အနာဂတ်ကာလ၌ ဤဏ-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ (ဘဝိဿတိ - ဖြစ်လတ္တံ့) ဟု 'ဘာဝီ' = ဖြစ်လတ္တံ့သောသူ။ (ဂမိဿတိ - သွားလတ္တံ့) ဟု 'ဂါမီ' = သွားလတ္တံ့သောသူ။

12. Tandalakkhā ī.

၁၂. တန္ဒလက္ခာ ဤ။

Tanda-ālasiye, lakkha-dassanaṅkesu, etehi ī hoti. Tandanaṃ tandī=ālasyaṃ, lakkhīyanti sattā etāyāti lakkhī=sirī.

တန္ဒ-အာလသိယေ (ပျင်းရိခြင်း)၊ လက္ခ-ဒဿနင်္ဂေသု (မြင်ခြင်း၊ မှတ်သားခြင်း) ဓာတ်တို့နောက်၌ ဤ-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ (တန္ဒနံ - ပျင်းရိခြင်း) ဟု 'တန္ဒီ' = ပျင်းရိခြင်း။ (လက္ခီယန္တိ သတ္တာ ဧတာယ - သတ္တဝါတို့သည် ဤအဆင်းဖြင့် မှတ်သားအပ်ကုန်၏) ဟု 'လက္ခီ' = ကျက်သရေ။

13. Gamā ro.

၁၃. ဂမာ ရော။

Gamismā [Pg.234] ro hoti. ‘‘Rānubandhentasarādissā’’ti (4.132) amalopo, gacchatīti go=pasu.

ဂမဓာတ်မှ ရော-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 'ရာနုဗန္ဓေန္တသရာဒိဿာ' (၄.၁၃၂) သုတ်ဖြင့် 'အမ' အက္ခရာကို ချေ၊ (ဂစ္ဆတိ - သွားတတ်၏) ဟု 'ဂေါ' = နွား။

(Iti sarapaccayavidhānaṃ).

(ဤသို့ သရပစ္စည်းစီရင်ပုံ ပြီး၏။)

14. I bhī kā karāra vaka saka vāhi ko.

၁၄. ဣ ဘီ ကာ ကရာရ ဝက သက ဝါဟိ ကော။

I-ajjhena gatīsu, bhī-bhaye, kā gā-sadde, kara-karaṇe, ara-gamane, kuka vaka-ādāne, saka-sattiyaṃ, vā-gatibandhanesu, etehi kapaccayo hoti. Eti pavattatīti eto=asahāyo. Bhāyanti etasmāti bheko=maṇḍūko. Kāyati saddaṃ karotīti kāko=vāyaso. Karoti vaṇṇakanti kakko=vaṇṇaviseso, pisitadabbañca. Arati yātīti akko=sūro, viṭapiviseso ca. Vakati odanaṃ ādadātīti vakkaṃ=dehakoṭṭhāsaviseso, sakkatīti sakko-devindo, samattho ca. Vāti bandhati etenāti vāko=vakkalaṃ.

ဣ-အဇ္ဈေန ဂတီသု (သင်ယူခြင်း၊ သွားခြင်းနက်၌)၊ ဘီ-ဘယေ (ကြောက်ခြင်းနက်၌)၊ ကာ ဂါ-သဒ္ဒေ (အသံပြုခြင်းနက်၌)၊ ကရ-ကရဏေ (ပြုခြင်းနက်၌)၊ အရ-ဂမနေ (သွားခြင်းနက်၌)၊ ကုက ဝက-အာဒါနေ (ယူခြင်းနက်၌)၊ သက-သတ္တိယံ (စွမ်းနိုင်ခြင်းနက်၌)၊ ဝါ-ဂတိဗန္ဓနေသု (သွားခြင်း၊ နှောင်ဖွဲ့ခြင်းနက်တို့၌)၊ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ က-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Eti pavattatīti eto = အဖော်မရှိသောသူ (ဧတ)။ Bhāyanti etasmāti bheko = ဖား (ဘေက)။ Kāyati saddaṃ karotīti kāko = ကျီးကန်း (ကာက)။ Karoti vaṇṇakanti kakko = အကြမ်းမှုန့်၊ နံ့သာရည် (ကက္က)။ Arati yātīti akko = နေမင်း၊ စမုန်နက်ပင် (အက္က)။ Vakati odanaṃ ādadātīti vakkaṃ = ကျောက်ကပ် (ဝက္က)။ Sakkatīti sakko = သိကြားမင်း၊ စွမ်းဆောင်နိုင်သူ (သက္က)။ Vāti bandhati etenāti vāko = လျှော်တေသင်္ကန်း (ဝါက)။

15. Ñukādayo.

၁၅. ဉုကာအစရှိသော ပုဒ်တို့သည်။

Ñukādayo kapaccayantā nipaccante. Ūha-vitakke, halopo nipātanā ūhīyati vicinīyatīti ūkā-okodanī. Unda kiledane, saṃyogādi lopo, aka ca. Undati dravaṃ karotīti udakaṃ=jalaṃ. Bhī-bhaye, ettābhāvo, bhāyanti etasmāti bhīko=bhīru. Saka-sattiyaṃ, upantassi, sakkoti dhāretunti sikkā=upakaraṇaviseso. Hā-cāge, hīyati sādhūhi jahīyatīti hāko=kodho. Samba-maṇḍane, kassa uña[Pg.235], sambati udakaṃ maṇḍetīti sambuko=jalajantuvisebho. Putha patha-vitthāre, ottābhāvo, kassa uña, puthati pattharati attano bālabhāvanti puthuko=bālo. Suca-soke, socanti etenāti sukkaṃ=sambhavo, setañca. Ci-caye, upapubbo, ettābhāvo, upacinantīti upacikā=vammika kārā. Kampa-calane, kampissa paṃ, kampati calatīti paṅko=kaddamo. Usa-dāhe, usatīti ukkā=jālā. Kassa muña, usati dahatībhi ummukaṃ=alātaṃ. Vama-uggiraṇe, kassa miña, vamīyatīti vammiko=upacikākato cayo, masa-āmasane, sassa tthaṅa, masīyati pemenāti matthakaṃ=sīsaṃ, evamaññepi.

ဉုကာအစရှိသော က-ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့သည် နိပါတနနည်းဖြင့် ပြီးကြကုန်၏။ ဦဟ-ဝိတက္ကေ (ကြံစည်ခြင်းနက်၌) ဓာတ်၌၊ နိပါတနနည်းဖြင့် ဟ-အက္ခရာကျေ၍၊ ဦဟီယတိ ဝိစိနီယတီတိ ဉုကာ = သန်း (ဉုကာ)။ ဥန္ဒ-ကိလေဒနေ (စိုစွတ်စေခြင်းနက်၌) ဓာတ်၌၊ ဗျည်းအစုံ၏ ရှေ့အက္ခရာကျေ၍ အက-ပစ္စည်းလည်း ဖြစ်၏။ Undati dravaṃ karotīti udakaṃ = ရေ (ဥဒက)။ ဘီ-ဘယေ (ကြောက်ခြင်းနက်၌) ဓာတ်၌၊ ဧ-အဖြစ်မရှိ။ Bhāyanti etasmāti bhīko = ကြောက်တတ်သောသူ (ဘီက)။ သက-သတ္တိယံ (စွမ်းနိုင်ခြင်းနက်၌) ဓာတ်၌၊ အနီးဆုံးသရသည် အိ-အဖြစ်သို့ ရောက်၍၊ Sakkoti dhāretunti sikkā = ထမ်းပိုးကြိုး၊ ကွန်ချာကြိုး (သိက္ကာ)။ ဟာ-စာဂေ (စွန့်လွှတ်ခြင်းနက်၌) ဓာတ်၌၊ Hīyati sādhūhi jahīyatīti hāko = အမျက်ဒေါသ (ဟာက)။ သမ္ဗ-မဏ္ဍနေ (တန်ဆာဆင်ခြင်းနက်၌) ဓာတ်၌၊ က-ပစ္စည်း၏ ဥ-အက္ခရာအဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းသည် ဖြစ်၏၊ Sambati udakaṃ maṇḍetīti sambuko = ခရု (သမ္ဗုက)။ ပုထ ပထ-ဝိတ္ထာရေ (ပြန့်ပြောခြင်းနက်၌) ဓာတ်၌၊ ဩ-အဖြစ်မရှိ၊ က-ပစ္စည်း၏ ဥ-အဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းသည် ဖြစ်၏၊ Puthati pattharati attano bālabhāvanti puthuko = သူငယ် (ပုထုက)။ သုစ-စောကေ (စိုးရိမ်ခြင်းနက်၌) ဓာတ်၌၊ Socanti etenāti sukkaṃ = သုက်ပိုး၊ အဖြူရောင် (သုက္က)။ စိ-စယေ (ဆည်းပူးခြင်းနက်၌) ဓာတ်၌ ဥပ-ပုဒ်ရှေ့ရှိ၍ ဧ-အဖြစ်မရှိ၊ Upacinantīti upacikā = ခြကောင် (ဥပစိကာ)။ ကမ္ပ-စလနေ (တုန်လှုပ်ခြင်းနက်၌) ဓာတ်၌ ကမ္ပ၏ ပံ-အဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းသည် ဖြစ်၏၊ Kampati calatīti paṅko = ညွန်ပျောင်း (ပံက)။ ဥသ-ဒါဟေ (ပူလောင်စေခြင်းနက်၌) ဓာတ်၌၊ Usatīti ukkā = မီးတုံး၊ ကောင်းကင်ကြယ်ပျံ (ဥက္ကာ)။ က-ပစ္စည်း၏ မု-အဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းသည် ဖြစ်၏၊ Usati dahatībhi ummukaṃ = မီးစ (ဥမ္မုက)။ ဝမ-ဥဂ္ဂိရဏေ (အန်ထုတ်ခြင်းနက်၌) ဓာတ်၌ က-ပစ္စည်း၏ မိ-အဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းသည် ဖြစ်၏၊ Vamīyatīti vammiko = တောင်ပို့ (ဝမ္မိက)။ မသ-အာမသနေ (သုံးသပ်ကိုင်တွယ်ခြင်းနက်၌) ဓာတ်၌ သ-အက္ခရာ၏ တ္ထ-အဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းသည် ဖြစ်၏၊ Masīyati pemenāti matthakaṃ = ဦးခေါင်း (မတ္ထက)။ ဤသို့ အခြားသော ပုဒ်တို့၌လည်း သိအပ်၏။

16. Bhītvā nako.

၁၆. ဘီဓာတ်မှ အာနကပစ္စည်း (သို့မဟုတ် နကပစ္စည်း) ဖြစ်၏။

Bhī-bhaye tīmasmā ānako hoti. Bhāyanti etasmāki bhayānako=bhayajanako.

ဘီ-ဘယေ (ကြောက်ခြင်းနက်၌) ဟူသော ဓာတ်မှ အာနကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Bhāyanti etasmāti bhayānako = ဘေးရန်ကို ဖြစ်စေတတ်သောသူ (ဘယာနက)။

17. Siṅghā āṇikāṭakā.

၁၇. သိင်္ဃဓာတ်မှ အာဏိက၊ အာဋကပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Siṅgha-ghāyanetīmasmā āṇika āṭakā honti. ‘‘Itthiyamatvā’’ti 93.260 ā, siṅghayati passavatīti siṅghāṇikā=nāsāssavo. Siṅghati ekībhāvaṃ yātīti siṅghāṭakaṃ=vīthicatukkaṃ.

သိင်္ဃ-ဃာယနေ (အနံ့ခံခြင်းနက်၌) ဟူသော ဓာတ်မှ အာဏိက၊ အာဋကပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ "ဣတ္ထိယမတု" (သို့မဟုတ် "ဣတ္ထိယမတော") ဟူသော သုတ်ဖြင့် အာ-ပစ္စည်းဖြစ်၍၊ Siṅghayati passavatīti siṅghāṇikā = နှပ် (သိင်္ဃာဏိကာ)။ Siṅghati ekībhāvaṃ yātīti siṅghāṭakaṃ = လမ်းလေးခွဆုံ (သိင်္ဃာဋက)။

18. Karāditvako.

၁၈. ကရအစရှိသော ဓာတ်တို့မှ အကပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Kara-karaṇe, sara-gatihiṃsācintāsu, nara-naye, tarataraṇe, vara-varaṇa sambhattīsu, jana-janane, kara-ditti gatikantīsu, kaṭa-mandane, kura-sadde, thu-abhitthave, evamādīhi ako [Pg.236] hoti. Karīyatīti karako=kamaṇḍalu. Karotīti karakā=vassopalā. Sarati udakametthāti sarako=pānabhājanaṃ. Naranti pāpuṇanti sattā etthāti narako=nirayo. Tarantyanenāti tarako=taraṇaṃ. Vāretītivarako=varaṇo, dhaññaviseso ca. Janetīti janako=pitā. Kanati dibbatīti kanakaṃ=suvaṇṇaṃ. Kaṭati maddati ripavoti kaṭakaṃ=nagaraṃ. Kuratīti korako=kalikā. Thavīyatīti thavako-guccho.

ကရ-ကရဏေ (ပြုခြင်းနက်၌)၊ သရ-ဂတိဟိံသာစိန္တာသု (သွားခြင်း၊ ညှဉ်းဆဲခြင်း၊ ကြံစည်ခြင်းနက်တို့၌)၊ နရ-နယေ (ဆောင်ယူခြင်းနက်၌)၊ တရ-တရဏေ (ကူးမြောက်ခြင်းနက်၌)၊ ဝရ-ဝရဏ သမ္ဘတ္တီသု (ပိတ်ပင်ခြင်း၊ ပူဇော်ခြင်းနက်တို့၌)၊ ဇန-ဇနနေ (ဖြစ်ပွားစေခြင်းနက်၌)၊ ကရ (ကန)-ဒိတ္တိ ဂတိကန္တီသု (တောက်ပခြင်း၊ သွားခြင်း၊ လိုလားခြင်းနက်တို့၌)၊ ကဋ-မန္ဒနေ (တန်ဆာဆင်ခြင်းနက်၌)၊ ကုရ-သဒ္ဒေ (အသံပြုခြင်းနက်၌)၊ ထု-အဘိတ္ထဝေ (ချီးမွမ်းခြင်းနက်၌) အစရှိသော ဓာတ်တို့မှ အကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Karīyatīti karako = ရေကရား (ကရက)။ Karotīti karakā = မိုးသီး (ကရကာ)။ Sarati udakametthāti sarako = ဖလား (သရက)။ Naranti pāpuṇanti sattā etthāti narako = ငရဲ (နရက)။ Tarantyanenāti tarako = ကူးမြောက်ကြောင်းဖောင် (တရက)။ Vāretītivarako = ပဲတစ်မျိုး၊ ကုက္ကိုပင် (ဝရက)။ Janetīti janako = အဘ (ဇနက)။ Kanati dibbatīti kanakaṃ = ရွှေ (ကနက)။ Kaṭati maddati ripavoti kaṭakaṃ = မြို့ပြ၊ မြို့ကွက် (ကဋက)။ Kuratīti korako = အဖူး (ကောရက)။ Thavīyatīti thavako = ပန်းခိုင် (ထဝက)။

19. Bala patehyāko.

၁၉. ဗလ၊ ပတဓာတ်တို့မှ အာကပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Bala-pāṇane, pata patha-gamane, etehi āko hoti. Balati jīvatīti balākā=pakkhiviseso. Patati yātīti patākā=dhajo.

ဗလ-ပါဏနေ (အသက်ရှင်ခြင်းနက်၌)၊ ပတ ပထ-ဂမနေ (သွားခြင်းနက်၌) ဟူသော ဓာတ်တို့မှ အာကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Balati jīvatīti balākā = ဗျိုင်း (ဗလာကာ)။ Patati yātīti patākā = တံခွန် (ပတာကာ)။

20. Sāmākādayo.

၂၀. သာမာကအစရှိသော ပုဒ်တို့သည်။

Sāmākaādayo ākantā nipaccante. Sā-tanu karaṇāvasānesu, sāssa muka, sāti dehaṃ ta nuṃ karotīti sāmāko=tiṇadhaññaṃ. Pā-pāne, inaṅa, pivati rattanti pināko=mahissaradhanu. Gu-sadde, ‘‘yuvaṇṇāna miyaṅuvaṅa sare’’ti (5.136) uvaṅa, gavati nadati etenāti guvako=pūgaphalaṃ. Aṭa paṭa-gamanatthā, paṭati yātīti paṭākā=vejayantī. Sala pila pala hula-gamanatthā, salati yātīti salākā=vejjopakaraṇadabbaṃ. Vida-ñāṇe, vidati jānātīti vidāko=vidvā. Paṇabyavahārathutīsu assa ittaṃ, ūka ca, paṇīyati voharīyatīti piññāko=tilakakko, evamaññepi.

သာမာကအစရှိသော အာကပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့သည် နိပါတနနည်းဖြင့် ပြီးကြကုန်၏။ သာ-တနု ကရဏာဝသာနေသု (သေးငယ်စေခြင်း၊ ဆုံးခန်းတိုင်စေခြင်းနက်၌) ဓာတ်၌၊ ထို သာဓာတ်၏ မုကာ (မက)-ပစ္စည်းသို့ ရောက်ခြင်းဖြစ်၍၊ Sāti dehaṃ ta nuṃ karotīti sāmāko = လုလင်ကျော်စပါး၊ မြက်သီးစပါး (သာမာက)။ ပါ-ပါနေ (သောက်ခြင်းနက်၌) ဓာတ်၌၊ အိန-အာဂုံ ဖြစ်၍၊ Pivati rattanti pināko = မြတ်စွာဘုရား၏ လေးတော် (ပိနာက)။ ဂု-သဒ္ဒေ (အသံပြုခြင်းနက်၌) ဓာတ်၌၊ "ယုဝဏ္ဏာန မိယင်္ဥဝံ သရေ" သုတ်ဖြင့် ဥဝံ-အမိန့်ရောက်၍၊ Gavati nadati etenāti guvako = ကွမ်းသီးပင် (ဂုဝက)။ အဋ ပဋ-ဂမနတ္ထာ (သွားခြင်းနက်၌) ဓာတ်တို့၌၊ Paṭati yātīti paṭākā = တံခွန်စိုက်၊ အလံ (ပတာကာ)။ သလ ပိလ ပလ ဟုလ-ဂမနတ္ထာ (သွားခြင်းနက်၌) ဓာတ်တို့၌၊ Salati yātīti salākā = စာရေးတံ၊ ဆေးခလုတ် (သလာကာ)။ ဝိဒ-ဉာဏေ (သိခြင်းနက်၌) ဓာတ်၌၊ Vidati jānātīti vidāko = ပညာရှိ (ဝိဒါက)။ ပဏ-ဗျဝဟာရထုတီသု (ရောင်းဝယ်ခြင်း၊ ချီးမွမ်းခြင်းနက်၌) ဓာတ်၌၊ ထိုဓာတ်၏ အသရသည် အိ-အဖြစ်သို့ ရောက်၍ ဦက-ပစ္စည်းလည်း ဖြစ်၏၊ Paṇīyati voharīyatīti piññāko = နှမ်းဖတ် (ပိညာက)။ ဤသို့ အခြားသော ပုဒ်တို့၌လည်း သိအပ်၏။

21. Vicchālagamamusā kiko.

၂၁. ဝိစ္ဆ၊ အလ၊ ဂမု၊ မုသ ဓာတ်တို့မှ ကိကပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Vicchā-gamane[Pg.237], ala=bandhane, ama gama-gamane, musa-theyye, etehi kiko hoti. Vicchati yātīti vicchiko=kīṭo. Alati bandhati etenāti alikaṃ=asaccaṃ. Gacchatīti gamiko=gantā. Musāti niddesā dīgho, musati thenetīti mūsiko=undūro.

ဝိစ္ဆာ-ဂမနေ (သွားခြင်းနက်၌)၊ အလ-ဗန္ဓနေ (ချည်နှောင်ခြင်းနက်၌)၊ အမ ဂမ-ဂမနေ (သွားခြင်းနက်၌)၊ မုသ-ထေယျေ (ခိုးခြင်းနက်၌) ဟူသော ဓာတ်တို့မှ ကိကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Vicchati yātīti vicchiko = ကင်းမြီးကောက် (ဝိစ္ဆိက)။ Alati bandhati etenāti alikaṃ = မမှန်သောစကား၊ လျှပ်ပေါ်လော်လည်သောစကား (အလိက)။ Gacchatīti gamiko = ခရီးသွားသောသူ (ဂမိက)။ မုသ-ဓာတ်ကို အထူးညွှန်ပြသောကြောင့် သရရှည်၍၊ Musati thenetīti mūsiko = ကြွက် (မူသိက)။

22. Kiṃkaṇikādayo.

၂၂. ကိင်္ကဏိကာအစရှိသော ပုဒ်တို့သည်။

Kiṃkaṇikādayo saddā kikantā nipaccante. Kaṇaiti daṇḍako dhātu saddattho, kassa dvittaṃ, assa ittaṃ, niggahītāgamo ca, kaṇati saddaṃ karotī kiṃkaṇikā=ghaṇḍikā. Muda-tose, dassa dvittaṃ, mudanti etamayāti muddikā=aṅguliyāveṭṭhanaṃ, phalaviseso a. Mahīyati pūjīyatīti mahikā=himaṃ. Kala-saṅkhyāne, kalīyati parimītayatīti kalikā=korako. Sappa-gamane, assa ittaṃ. Sappati gacchatīti sippikā=jalajantuviseso, evamaññepi.

ကိင်္ကဏိကာအစရှိသော ကိကပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့သည် နိပါတနနည်းဖြင့် ပြီးကြကုန်၏။ ကဏ-သဒ္ဒတ္ထောဟူသော ဒဏ္ဍကဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်၌၊ က-အက္ခရာနှစ်ခုထပ်၍၊ အသရသည် အိ-အဖြစ်သို့ ရောက်ပြီး နိဂ္ဂဟိတအာဂုံလည်း ဖြစ်၏၊ Kaṇati saddaṃ karotīti kiṃkaṇikā = ဆွဲလဲ (ကိင်္ကဏိကာ)။ မုဒ-တောသေ (ဝမ်းမြောက်ခြင်းနက်၌) ဓာတ်၌၊ ဒ-အက္ခရာနှစ်ခုထပ်၍၊ Mudanti etāyāti muddikā = လက်စွပ်၊ စပျစ်သီး (မုဒ္ဒိကာ)။ Mahīyati pūjīyatīti mahikā = ဆီးနှင်း (မဟိကာ)။ ကလ-သင်္ချာနေ (ရေတွက်ခြင်းနက်၌) ဓာတ်၌၊ Kalīyati parimītayatīti kalikā = အဖူး (ကလိကာ)။ သပ္ပ-ဂမနေ (သွားခြင်းနက်၌) ဓာတ်၌၊ အသရသည် အိ-အဖြစ်သို့ ရောက်၍၊ Sappati gacchatīti sippikā = ယောက်သွား (သိပ္ပိကာ)။ ဤသို့ အခြားသော ပုဒ်တို့၌လည်း သိအပ်၏။

23. Isā kīko.

၂၃. ဣသဓာတ်မှ ကီကပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Isa siṃsa-icchāyaṃ, iccasmā kīko hoti. Icchīyatīti isīkā=tūlanissayo.

ဣသ သိံသ-ဣစ္ဆာယံ (အလိုရှိခြင်းနက်၌) ဟူသော ဓာတ်မှ ကီကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Icchīyatīti isīkā = သက္ကလတ်ရောင်၊ ဖျာမြက်၊ စုတ်တံ (ဣသီကာ)။

24. Kamapadā ṇuko.

၂၄. ကမ၊ ပဒဓာတ်တို့မှ ဏုကပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Kama-icchāyaṃ, pada-gamane, etehi ṇuko hoti. ‘‘Ṇiṇāpīna’’nti (5.160) yogavibhāgā ṇilopo. Kāmetīti kāmuko=kāmayitā[Pg.238]. Pajjati yāti etāyāti pādukā=pādopakaraṇaṃ.

ကမ-ဣစ္ဆာယံ (အလိုရှိခြင်းနက်၌)၊ ပဒ-ဂမနေ (သွားခြင်းနက်၌) ဟူသော ဓာတ်တို့မှ ဏုကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ "ဏိဏာပီနံ" ဟူသော သုတ်၏ ယောဂဝိဘာဂအရ ဏိ-ချေခြင်း ဖြစ်၏။ Kāmetīti kāmuko = လိုချင်တပ်မက်သောသူ (ကာမုက)။ Pajjati yāti etāyāti pādukā = ခြေနင်း (ပါဒုကာ)။

25. Maṇḍasalā ṇūko.

၂၅. မဏ္ဍ၊ သလဓာတ်တို့မှ ဏူကပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Maṇḍa-bhūsane, sala-gamanattho daṇḍako dhātu, etehi ṇūko hoti. Maṇḍeti jalaṃ bhūsetīti maṇḍūko=bheko, salati gocaratta mupayātīti sālūkaṃ=uppalakaṇḍo.

မဏ္ဍ-ဘူသနေ (တန်ဆာဆင်ခြင်းနက်၌)၊ သလ-ဂမနတ္ထောဟူသော ဒဏ္ဍကဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်တို့မှ ဏူကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Maṇḍeti jalaṃ bhūsetīti maṇḍūko = ဖား (မဏ္ဍူက)။ Salati gocaratta mupayātīti sālūkaṃ = ကြာစွယ်ကြာဥ (သာလူက)။

26. Ulūkādayo.

၂၆. ဥလူကအစရှိသော ပုဒ်တို့သည်။

Ulūkādayo saddā ṇūkantā nipaccante. Ula-gavesane, ottābhāvo nipātanā, ulati gavesatīti ulūko=kosiyo. Mana=ñāṇe, nassa dhattaṃ, maññatīti madhūko=rukkho. Jala-dittiyaṃ, jalatīti jalūkā=lohitapo, evamaññepi.

ဥလူကအစရှိသော ဏူကပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့သည် နိပါတနနည်းဖြင့် ပြီးကြကုန်၏။ ဥလ-ဂဝေသနေ (ရှာဖွေခြင်းနက်၌) ဓာတ်၌၊ နိပါတနနည်းဖြင့် ဩ-အဖြစ်မရှိ၊ Ulati gavesatīti ulūko = ဇီးကွက် (ဥလူက)။ မန-ဉာဏေ (သိခြင်းနက်၌) ဓာတ်၌၊ န-အက္ခရာ၏ ဓ-အဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းဖြစ်၍၊ Maññatīti madhūko = ကညင်ပင်၊ ကတက္ကပင် (မဓူက)။ ဇလ-ဒိတ္တိယံ (တောက်ပခြင်းနက်၌) ဓာတ်၌၊ Jalatīti jalūkā = မျှော့ (ဇလူကာ)။ ဤသို့ အခြားသော ပုဒ်တို့၌လည်း သိအပ်၏။

27. Kasā sako.

၂၇. Kasa (ထွန်ယက်ခြင်းနက်၌) ဓာတ်မှ သကပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Kasa-vilekhanetīmasmā sako hoti. Kasatīti kassako=kasikammakāro.

ကသ-ဝိလေခနေ (ထွန်ယက်ခြင်းနက်၌) ဟူသော ဓာတ်မှ သကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Kasatīti kassako = လယ်သမား (ကဿက)။

28. Karā tiko.

၂၈. ကရဓာတ်မှ တိကပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Karotismā tiko hoti. Karonti kīḷaṃ etthāti kattiko=bāhulo.

ကရောတိ ဟူသော ဓာတ်မှ တိကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Karonti kīḷaṃ etthāti kattiko = တန်ဆောင်မုန်းလ (ကတ္တိက)။

29. Isā ṭhakana.

၂၉. ဣသဓာတ်မှ ဌကနပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Isa siṃsa-icchāyaṃ, iccasmā ṭhakana hoti. Icchīyatīti iṭṭhakā=mattikāvikāro.

ဣသ သိံသ-ဣစ္ဆာယံ (အလိုရှိခြင်းနက်၌) ဟူသော ဓာတ်မှ ဌကနပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Icchīyatīti iṭṭhakā = အုတ်ခဲ (ဣဋ္ဌကာ)။

30. Samā kho.

၃၀. သမဓာတ်မှ ခေါပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Sama-upasamakhedesu[Pg.239], etasmā kho hoti. Sameti upasametīti saṅkho=kambu.

သမ-ဥပသမခေဒေသု (ငြိမ်းအေးစေခြင်း၊ ပင်ပန်းခြင်းနက်၌) ဟူသော ဓာတ်မှ ခေါပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Sameti upasametīti saṅkho = ခရုသင်း (သင်္ခ)။

31. Mukhā dayo.

၃၁. မုခအစရှိသော ပုဒ်တို့သည်။

Mukha ādayo khantā nipaccante. Mu-bandhane, ottābhāvo nipātanā, munanti bandhanti etenāti mukhaṃ=lapanaṃ. Si-sevāyaṃ, ettā bhāvo nipātanā, sayanti ettha ūkā kusuma-dayo cāti sikhā=cūḷā. Vipubbassa sissa, visatissa vā, visesena sayanti ettha, pavisantīti visikhā=racchā. Kana-dītti gati kantīsu, nipubbo, anabhāgalopo, kanati dibbatīti nikkho=suvaṇṇavikāro. Mayaiti gamanattho daṇḍako dhātu, khassa ūña, mayati yātīti mayūkho-kiraṇo. Lū-chedane, otthābhāvo, lunāti chindati sobhanti lūkho=asiniddho. Ara-gamane, aranti yanti etenāti akkho=sakaṭāvayavā, pāsako ca. Yasa-payatane, yassati payatati balimāharaṇatthāyāti yakkho=amanusso, ruha-janane, ruhati jāyatīti rukkho=pādapo, usa-dāhe, usati dahati kāmaggināti ukkho=balībaddo. Saha-marisane ‘halopo, sahati attani katāparādhaṃ khamatīti sakhā=sahāyo, evamaññepi.

မုခ-အစရှိသော (ခ-သတ်) စကားလုံးတို့ကို အထူးပြုပြင်၍ ပြီးစေအပ်ကုန်၏။ ချည်နှောင်ခြင်းအနက်၌ ‘မု’ ဓာတ်၊ ‘ဥ’ကို ‘ဩ’ ပြုခြင်းမရှိခြင်းသည် နိပါတန (အထူးပြုပြင်မှု) ဖြစ်၏၊ ဤအင်္ဂါဖြင့် ချည်နှောင်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘မုခ’ (မျက်နှာ၊ နှုတ်ခမ်း) မည်၏။ မှီဝဲခြင်းအနက်၌ ‘သိ’ ဓာတ်၊ ‘ဣ’ကို ‘ဧ’ ပြုခြင်းသည် နိပါတန ဖြစ်၏၊ ဤဦးခေါင်း၌ သန်း၊ ပန်း-အစရှိသည်တို့သည် မှီဝဲ၍ နေကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘သိခါ’ (ဆံပင်စု၊ အထွတ်) မည်၏။ ‘ဝိ’ ရှေ့ရှိသော ‘သိ’ ဓာတ်၊ သို့မဟုတ် ‘ဝိသ’ ဓာတ်ဖြစ်၏၊ ဤလမ်း၌ ထူးခြားစွာ သွားလာကုန်၏၊ သို့မဟုတ် ဝင်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဝိသိခါ’ (လမ်းငယ်၊ လမ်းကြား) မည်၏။ တောက်ပခြင်း၊ သွားခြင်း၊ နှစ်သက်ခြင်းအနက်တို့၌ ‘နိ’ ရှေ့ရှိသော ‘ကန’ ဓာတ်၊ ‘အန’ အပိုင်း ကျေ၏၊ တောက်ပတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘နိက္ခ’ (ရွှေအသပြာ၊ ရွှေတန်ဆာ) မည်၏။ သွားခြင်းအနက်၌ ‘မယ’ ဓာတ်၊ ‘ခ’ကို ‘ဦ’ ပြု၏၊ သွားတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘မယူခ’ (ရောင်ခြည်) မည်၏။ ဖြတ်တောက်ခြင်းအနက်၌ ‘လူ’ ဓာတ်၊ ‘ဥ’ကို ‘ဩ’ ပြုခြင်းမရှိ၊ ဖြတ်တောက်တတ်၏၊ သို့မဟုတ် အလှအပကို ဖျက်ဆီးတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘လူခ’ (ကြမ်းတမ်းသော၊ မပြောင်ပြောင်တင်းတင်းမရှိသော) မည်၏။ သွားခြင်းအနက်၌ ‘အရ’ ဓာတ်၊ ဤအင်္ဂါဖြင့် သွားတတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘အက္ခ’ (လှည်းသံကူ၊ ဖဲအန်) မည်၏။ ကြိုးစားအားထုတ်ခြင်းအနက်၌ ‘ယသ’ ဓာတ်၊ ပူဇော်သက္ကာရကို ဆောင်ယူခြင်းငှာ ကြိုးစားအားထုတ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ယက္ခ’ (ဘီလူး၊ နတ်ဘီလူး) မည်၏။ ဖြစ်ပွားခြင်းအနက်၌ ‘ရုဟ’ ဓာတ်၊ ပေါက်ရောက်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ရုက္ခ’ (သစ်ပင်) မည်၏။ ပူလောင်စေခြင်းအနက်၌ ‘ဥသ’ ဓာတ်၊ ကာမမီးဖြင့် ပူလောင်စေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဥက္ခ’ (နွားလားဥဿဘ) မည်၏။ သည်းခံခြင်းအနက်၌ ‘သဟ’ ဓာတ်၊ ‘ဟ’ ကျေ၏၊ မိမိအပေါ်၌ ပြုအပ်သော အပြစ်ကို သည်းခံတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘သခါ’ (အဆွေခင်ပွန်း) မည်၏။ ဤအတူ အခြားသော စကားလုံးတို့ကိုလည်း သိအပ်၏။

32. Aja vaja muda gada gamā gaka.

၃၂. အဇ၊ ဝဇ၊ မုဒ၊ ဂဒ၊ ဂမ ဓာတ်တို့နောက်၌ ‘ဂက’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Aja vaja-gamane, muda-tose, gada-vacane, ama gama-gamane, etehi gaka hoti. Ajati gacchati seṭṭhabhāvanti aggo-seṭṭho[Pg.240]. Vajati samūhattaṃ gacchatīti vaggo=samūho. Mudanti etenāti muggo=dhaññaviseso. Gadatīti gaggo=isi. ‘‘Manānaṃ niggahīta’’nti (5.96) massa niggahītaṃ, gacchatīti gaṅgā=surāpagā.

သွားခြင်းအနက်၌ ‘အဇ’ ဓာတ်၊ ‘ဝဇ’ ဓာတ်၊ နှစ်သက်ခြင်းအနက်၌ ‘မုဒ’ ဓာတ်၊ ပြောဆိုခြင်းအနက်၌ ‘ဂဒ’ ဓာတ်၊ သွားခြင်းအနက်၌ ‘ဂမ’ ဓာတ်၊ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ ‘ဂက’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ မြတ်သောသဘောသို့ ရောက်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘အဂ္ဂ’ (အမြတ်ဆုံး) မည်၏။ အစုအဝေးအဖြစ်သို့ သွားတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဝဂ္ဂ’ (အစု၊ အသင်း) မည်၏။ ဤဆန်စပါးဖြင့် နှစ်သက်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘မုဂ္ဂ’ (ပဲနောက်) မည်၏။ ပြောဆိုတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဂဂ္ဂ’ (ဂဂ္ဂရသေ့) မည်၏။ ‘မနာနံ နိဂ္ဂဟီတံ’ သုတ်ဖြင့် ‘ဂမ’ ဓာတ်၏ ‘မ’ကို နိဂ္ဂဟိတ်ပြု၏၊ သွားတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဂင်္ဂါ’ (ဂင်္ဂါမြစ်၊ နတ်ပြည်မှ စီးဆင်းသောမြစ်) မည်၏။

33. Siṅgādayo.

၃၃. သိင်္ဂ-အစရှိသော စကားလုံးတို့သည်။

Siṅgaādayo saddā gakaantā nipaccante. Sī-saye, niggahītāgamo, rassattañca, sayati pavattati matthaketi siṅgaṃ=visāṇaṃ. Phura-calane, limuṅa, phurati calatīti puliṅgo=jalitaṅgā rāvayavo. Cala-kampane, upubbo, calassa cāliṃ, uccalati kampatīti uccāliṅgo=sukkakīṭo, kala-sadde, imuka, kalati abhinādaṃ karoti bahurajjatāyā ti kaliṅgo=dakkhiṇāpatho. Bhama-anavaṭṭhāne, assa ittaṃ, bhamatīti bhiṅgo=bhamaro. Paṭa aṭa-gamane, paṭissa amuka, aka ca. Paṭati patanto gacchatīti paṭaṅgo, paṭago=salabho, evamaññepi.

သိင်္ဂ-အစရှိသော ‘ဂက’ ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော စကားလုံးတို့ကို အထူးပြုပြင်၍ ပြီးစေအပ်ကုန်၏။ အိပ်ခြင်း (တည်ခြင်း) အနက်၌ ‘သီ’ ဓာတ်၊ နိဂ္ဂဟိတ်လာ၏၊ အသံတို (ရုဿ) ပြု၏၊ ဦးခေါင်း၌ တည်ရှိတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘သိင်္ဂ’ (ဦးချို) မည်၏။ တုန်လှုပ်ခြင်းအနက်၌ ‘ဖုရ’ ဓာတ်၊ ‘ဖုရ’ကို ‘ပုလ’ ပြု၏၊ ‘ဣင်္ဂ’ ပစ္စည်း သက်၏၊ တုန်လှုပ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ပုလိင်္ဂ’ (မီးကျီးစု) မည်၏။ တုန်လှုပ်ခြင်းအနက်၌ ‘ဥ’ ရှေ့ရှိသော ‘စလ’ ဓာတ်၊ ‘စလ’၏ ‘လ’ကို ‘လိ’ ပြု၏၊ ပြင်းစွာ လှုပ်ရှားတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဥစ္စာလိင်္ဂ’ (မြေပိုးကောင်ဖြူ၊ ကောင်းကင်ပိုး) မည်၏။ အသံပြုခြင်းအနက်၌ ‘ကလ’ ဓာတ်၊ ‘ဣင်္ဂ’ ပစ္စည်း သက်၏၊ သာယာသောအသံကို ပြုတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ကလိင်္ဂ’ (ကလိင်္ဂတိုင်း၊ တောင်ပိုင်းပြည်) မည်၏။ မတည်မငြိမ် လည်ပတ်ခြင်းအနက်၌ ‘ဘမ’ ဓာတ်၊ ‘ဘ’၏ ‘အ’ကို ‘ဣ’ ပြု၏၊ လည်ပတ်ပျံသန်းတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဘိင်္ဂ’ (ပိတုန်း) မည်၏။ သွားခြင်းအနက်၌ ‘ပဋ’ ဓာတ်၊ ‘အဋ’ ဓာတ်၊ ‘ပဋ’ ဓာတ်၌ ‘အင်္ဂ’ ပစ္စည်းနှင့် ‘အဂ’ ပစ္စည်း သက်၏။ ပျံသန်းလျက် သွားတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ပဋင်္ဂ’ သို့မဟုတ် ‘ပဋဂ’ (ကျိုင်းကောင်) မည်၏။ ဤအတူ အခြားသော စကားလုံးတို့ကိုလည်း သိအပ်၏။

34. Agā gi.

၃၄. ‘အဂ’ ဓာတ်နောက်၌ ‘ဂိ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Aga-kuṭilagamanetīmasmā gi hoti. Agati kuṭilo hutvā gacchatīti aggi=pāvako.

ကောက်ကွေ့စွာ သွားခြင်းအနက်၌ ‘အဂ’ ဓာတ်နောက်၌ ‘ဂိ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ကောက်ကွေ့သော လမ်းကြောင်းဖြင့် သွားတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘အဂ္ဂိ’ (မီး) မည်၏။

35. Yāvalā gu.

၃၅. ‘ယာ’ ဓာတ်၊ ‘ဝလ’ ဓာတ်တို့နောက်၌ ‘ဂု’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Yā-pāpuṇane, vala valla-saṃvaraṇe, etehi gu hoti. Yātīti yāgu=peyyā. Valīyati saṃvarīyatīti vaggu=manuñño.

ရောက်ခြင်းအနက်၌ ‘ယာ’ ဓာတ်၊ ဖုံးကွယ်ခြင်းအနက်၌ ‘ဝလ၊ ဝလ္လ’ ဓာတ်တို့နောက်၌ ‘ဂု’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ သောက်သုံးသူထံသို့ ရောက်တတ်၏ (သို့မဟုတ် သွားတတ်၏)၊ ထို့ကြောင့် ‘ယာဂု’ (ယာဂုဆွမ်း) မည်၏။ ဖုံးကွယ်အပ်၏၊ သို့မဟုတ် စိတ်နှလုံးကို သိမ်းကျုံးယူတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဝဂ္ဂု’ (သာယာသော၊ နှစ်သက်ဖွယ်သော) မည်၏။

36. Pheggādayo.

၃၆. ဖေဂ္ဂု-အစရှိသော စကားလုံးတို့သည်။

Pheggu [Pg.241] ādayo guantā nipaccante. Phala-nipphattiyaṃ, assa ettaṃ, phalati niṭṭhānaṃ gacchatīti pheggu=asāro. Bhara-bharaṇe, ralopo. Bharatīti bhagu=isi. Hi-gatīyaṃ, niggahītāgamo, hino ti pavattatīti hiṅgu=rāmaṭhajaṃ. Kama-icchāyaṃ, kāmīyatīti kaṅgu=dhaññaviseso, evamaññepi.

ဖေဂ္ဂု-အစရှိသော ‘ဂု’ ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော စကားလုံးတို့ကို အထူးပြုပြင်၍ ပြီးစေအပ်ကုန်၏။ ပြီးမြောက်ခြင်းအနက်၌ ‘ဖလ’ ဓာတ်၊ ‘ဖ’၏ ‘အ’ကို ‘ဧ’ ပြု၏၊ အဆုံးသို့ ရောက်တတ်၏ (အနှစ်မရှိသော အကာဖြစ်၏)၊ ထို့ကြောင့် ‘ဖေဂ္ဂု’ (အကာ၊ အနှစ်မရှိသောတရား) မည်၏။ မွေးမြူခြင်းအနက်၌ ‘ဘရ’ ဓာတ်၊ ‘ရ’ ကျေ၏၊ မွေးမြူတတ်၏ (မိမိကိုယ်ကို စောင့်ရှောက်တတ်၏)၊ ထို့ကြောင့် ‘ဘဂု’ (ဘဂုရသေ့) မည်၏။ သွားခြင်းအနက်၌ ‘ဟိ’ ဓာတ်၊ နိဂ္ဂဟိတ်လာ၏၊ ဟိန်းဟောင်းသောအနံ့ဖြင့် သွားတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဟိင်္ဂု’ (ရှိန်းခို) မည်၏။ အလိုရှိခြင်းအနက်၌ ‘ကမ’ ဓာတ်၊ အလိုရှိအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ကင်္ဂု’ (ပြောင်းဆန်၊ ဆပ်ဆန်) မည်၏။ ဤအတူ အခြားသော စကားလုံးတို့ကိုလည်း သိအပ်၏။

37. Janā gho.

၃၇. ‘ဇန’ ဓာတ်နောက်၌ ‘ဃော’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Jana-jananetīmasmā gho hoti. ‘‘Manānaṃ niggahīta’’nti (5.96) nassa niggahītaṃ, jāyati gamanametāyāti jaṅghā=pāṇyaṅgaviseso.

ဖြစ်ပွားခြင်းအနက်၌ ‘ဇန’ ဓာတ်နောက်၌ ‘ဃော’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ‘မနာနံ နိဂ္ဂဟီတံ’ သုတ်ဖြင့် ‘ဇန’၏ ‘န’ကို နိဂ္ဂဟိတ်ပြု၏၊ ဤအင်္ဂါဖြင့် သွားခြင်းသည် ဖြစ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဇင်္ဃာ’ (ခြေသလုံး) မည်၏။

38. Meghādayo.

၃၈. မေဃ-အစရှိသော စကားလုံးတို့သည်။

Meghaādayo ghantā nipaccante. Miha-secane, halopo, mehati siñcatīti megho=ambudo. Muha-mucchāyaṃ, halopo, muyhanti sattā etthāti mogho=tuccho. Sī-saye, ettābhāvo, seti lahu hutvā pavattatīti sīghaṃ=āsu. Aha-bhasmīkaraṇe, nipubbo, halopadīghā, nidahatīti nidāgho=gimho. Mahīssa halopo, mahīyati pūjīyatīti maghā=nakkhattaṃ, evamaññepi.

မေဃ-အစရှိသော ‘ဃ’ ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော စကားလုံးတို့ကို အထူးပြုပြင်၍ ပြီးစေအပ်ကုန်၏။ သွန်းလောင်းခြင်းအနက်၌ ‘မိဟ’ ဓာတ်၊ ဗျည်း (ဟ) ကျေ၏၊ သွန်းလောင်းတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘မေဃ’ (မိုးတိမ်) မည်၏။ တွေဝေခြင်းအနက်၌ ‘မုဟ’ ဓာတ်၊ ဗျည်း (ဟ) ကျေ၏၊ သတ္တဝါတို့သည် ဤအရာ၌ တွေဝေကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘မောဃ’ (အချည်းနှီးသော) မည်၏။ အိပ်ခြင်း (မှီဝဲခြင်း) အနက်၌ ‘သီ’ ဓာတ်၊ ‘သီ’၏ ‘ဣ’ကို ‘ဧ’ ပြုခြင်း မရှိ၊ လျင်မြန်စွာ ဖြစ်ပေါ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘သီghaṃ’ (လျင်မြန်စွာ) မည်၏။ ပြာချခြင်းအနက်၌ ‘နိ’ ရှေ့ရှိသော ‘အဟ’ ဓာတ်၊ ဗျည်းကျေ၍ အသံရှည် (ဒီဃ) ပြု၏။ ပြင်းစွာ ပူလောင်စေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘နိဒါဃ’ (နွေဥတု) မည်၏။ ပူဇော်ခြင်းအနက်၌ ‘မဟီ’ ဓာတ်၊ ဗျည်းကျေ၏၊ ပူဇော်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘မဃာ’ (မဃနက္ခတ်) မည်၏။ ဤအတူ အခြားသော စကားလုံးတို့ကိုလည်း သိအပ်၏။

(Iti kavaggapaccayavidhānaṃ).

(ဤသို့ ကဝဂ်ပစ္စည်းများကို ပြဌာန်းခြင်း ပြီး၏။)

39. Cusaravarā co.

၃၉. ‘စု’ ဓာတ်၊ ‘သရ’ ဓာတ်၊ ‘ဝရ’ ဓာတ်တို့နောက်၌ ‘စော’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Cu-cavane, sara-gati hiṃsā cintāsu, vara-varaṇa sambhattīsu, eyehi co hoti. Cavati rukkhāti cocaṃ=upabhuttaphala- viseso[Pg.242]. Sarati āyatiṃ dukkhaṃ hiṃsatīti saccaṃ=avitathaṃ. Vāreti sukhanti vaccaṃ=gūtho.

ရွေ့လျောခြင်းအနက်၌ ‘စု’ ဓာတ်၊ သွားခြင်း၊ ညှဉ်းဆဲခြင်း၊ ကြံစည်ခြင်းအနက်တို့၌ ‘သရ’ ဓာတ်၊ တားမြစ်ခြင်း၊ မြတ်နိုးခြင်းအနက်တို့၌ ‘ဝရ’ ဓာတ်တို့နောက်၌ ‘စော’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ သစ်ပင်မှ ကြွေကျတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘စောစ’ (ငှက်ပျောသီး-အစရှိသော စားအပ်သော သစ်သီး) မည်၏။ နောင်လာလတ္တံ့သော ဆင်းရဲကို ဖျက်ဆီးတတ်၏ (သို့မဟုတ် မှန်ကန်စွာ သွားတတ်၏)၊ ထို့ကြောင့် ‘သစ္စာ’ (သစ္စာတရား၊ မှန်ကန်သောအရာ) မည်၏။ ချမ်းသာကို ပိတ်ပင်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဝစ္စ’ (ကျင်ကြီး၊ မစင်) မည်၏။

40. Marā cuīcī ca.

၄၀. ‘မရ’ ဓာတ်နောက်၌ ‘စု’ ပစ္စည်း၊ ‘ဤစိ’ ပစ္စည်းနှင့် ‘စော’ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Mara-pāṇacāge tīmasmā cuīcī honti co ca. Maraṇaṃ maccu=maraṇaṃ. Māreti andhakāraṃ vināsetīti marīci=raṃsi, migataṇhikā ca. Maratīti macco=satto.

အသက်စွန့်ခြင်းအနက်၌ ‘မရ’ ဓာတ်နောက်၌ ‘စု’ ပစ္စည်း၊ ‘ဤစိ’ ပစ္စည်းနှင့် ‘စော’ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ သေခြင်းသည် ‘မစ္စု’ (သေမင်း၊ သေခြင်း) မည်၏။ မှောင်မိုက်ကို ဖျက်ဆီးတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘မရီစိ’ (ရောင်ခြည်၊ တံလျှပ်) မည်၏။ သေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘မစ္စ’ (သတ္တဝါ၊ လူ) မည်၏။

41. Kusa pasā chika.

၄၁. ‘ကုသ’ ဓာတ်၊ ‘ပသ’ ဓာတ်တို့နောက်၌ ‘ဆိက’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Kusa-akkose, pasa-bādhane, etehi chika hoti. Kusīyati akkosīyatīti kucchi=udaraṃ. Pasīyati bādhīyati etthāti pacchi=bhājanaviseso.

ဆဲရေးခြင်းအနက်၌ ‘ကုသ’ ဓာတ်၊ နှိပ်စက်ခြင်းအနက်၌ ‘ပသ’ ဓာတ်တို့နောက်၌ ‘ဆိက’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ စက်ဆုပ်အပ်၏၊ သို့မဟုတ် ကဲ့ရဲ့အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ကုစ္ဆိ’ (ဝမ်းဗိုက်) မည်၏။ ဤအထဲ၌ ထည့်သွင်း၍ နှိပ်စက်အပ် (သိုလှောင်အပ်) ၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ပစ္ဆိ’ (တောင်း၊ ခြင်းတောင်း) မည်၏။

42. Kasa usā chuka.

၄၂. ‘ကသ’ ဓာတ်၊ ‘ဥသ’ ဓာတ်တို့နောက်၌ ‘ဆုက’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Kasa-vilekhane, usa-dāhe, etehi chuka hoti. Kasanti vilekhanti etthāti kacchu=pāmaṃ. Usati dahati santāpanti ucchu=rasālo.

ကုတ်ခြစ်ခြင်းအနက်၌ ‘ကသ’ ဓာတ်၊ ပူလောင်စေခြင်းအနက်၌ ‘ဥသ’ ဓာတ်တို့နောက်၌ ‘ဆုက’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဤယားယံသောနေရာကို ကုတ်ခြစ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ကစ္ဆု’ (ဝဲခြောက်၊ ယားနာ) မည်၏။ ပြင်းစွာသော ပူလောင်မှုကို ပေးတတ်၏ (သို့မဟုတ် ချိုသောအရသာကို ပေးတတ်၏)၊ ထို့ကြောင့် ‘ဥစ္ဆု’ (ကြံ) မည်၏။

43. Asa masa vada kuca kacā cho.

၄၃. ‘အသ’ ဓာတ်၊ ‘မသ’ ဓာတ်၊ ‘ဝဒ’ ဓာတ်၊ ‘ကုစ’ ဓာတ်၊ ‘ကစ’ ဓာတ်တို့နောက်၌ ‘ဆော’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Asa-khipane, masa-āmasane, vada-vacane, kuca-saṃkocane, kaca-bandhane, etehi cho hoti. Asati chipatīti accho=bhallūko. Masati jalanti maccho=mīno. Vadatīti vaccho=nelako. Kucīyati saṃkocīyatīti koccho=bhaddapīṭṭhaṃ. Kacīyati bandhīyatīti kaccho=tanupadeso, anūpo ca.

ပစ်ချခြင်းအနက်၌ ‘အသ’ ဓာတ်၊ သုံးသပ်ခြင်းအနက်၌ ‘မသ’ ဓာတ်၊ ပြောဆိုခြင်းအနက်၌ ‘ဝဒ’ ဓာတ်၊ ကျုံ့ခြင်းအနက်၌ ‘ကုစ’ ဓာတ်၊ ချည်နှောင်ခြင်းအနက်၌ ‘ကစ’ ဓာတ်တို့နောက်၌ ‘ဆော’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ လွှင့်ပစ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘အစ္ဆ’ (ဝံမင်း) မည်၏။ ရေကို သုံးသပ်တတ်၏ (ရေ၌ ကျက်စားတတ်၏)၊ ထို့ကြောင့် ‘မစ္ဆ’ (ငါး) မည်၏။ အော်မြည်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဝစ္ဆ’ (နွားငယ်) မည်၏။ ကျုံ့ဝင်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ကောစ္ဆ’ (အင်းပျဉ်၊ ဘဒ္ဒပလ္လင်) မည်၏။ ချည်နှောင်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ကစ္ဆ’ (ချိုင်းကြား၊ ရေဝပ်သောအရပ်) မည်၏။

44. Gucchādayo.

၄၄. ဂုစ္ဆ-အစရှိသော စကားလုံးတို့သည်။

Gucchaādayo [Pg.243] chantā nipaccante. Gupa-gopane, ottābhāvo, gopīyatīti guccho=thavako. Tusa-tuṭṭhimhī, tusanti etenāti tucchaṃ=musā. Pusa-posane, posanti tanumanenāti puccho=vāladhi, evamaññepi.

ဂုစ္ဆ-အစရှိသော ‘ဆ’ ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော စကားလုံးတို့ကို အထူးပြုပြင်၍ ပြီးစေအပ်ကုန်၏။ စောင့်ရှောက်ခြင်းအနက်၌ ‘ဂုပ’ ဓာတ်၊ ‘ဥ’ကို ‘ဩ’ ပြုခြင်းမရှိ၊ ဝန်းရံစောင့်ရှောက်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဂုစ္ဆ’ (ပန်းခိုင်) မည်၏။ နှစ်သက်ခြင်းအနက်၌ ‘တုသ’ ဓာတ်၊ ဤအရာဖြင့် နှစ်သက်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘တုစ္ဆ’ (အချည်းနှီးသော၊ မုသား) မည်၏။ မွေးမြူခြင်းအနက်၌ ‘ပုသ’ ဓာတ်၊ ဤအင်္ဂါဖြင့် ခန္ဓာကိုယ်ကို စောင့်ရှောက်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ပုစ္ဆ’ (အမြီး) မည်၏။ ဤအတူ အခြားသော စကားလုံးတို့ကိုလည်း သိအပ်၏။

45. Arā ju ñaṭa ca.

၄၅. ‘အရ’ ဓာတ်နောက်၌ ‘ဇု’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ‘အရ’၏ နေရာ၌ ‘ဥဋ’ အစားထိုး၏။

Ara-gamanetīmasmā ju hoti, arissa uṭa ca. Ṭakāro sabbādesattho, arati akuṭilabhāvena pavattatīti uju=avaṅko.

သွားခြင်းအနက်၌ ‘အရ’ ဓာတ်နောက်၌ ‘ဇု’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ‘အရ’၏ နေရာ၌ ‘ဥဋ’ အစားထိုး၏။ ‘ဋ’ က္ခရာသည် အလုံးစုံကို အစားထိုးရန် ဖြစ်၏၊ မကောက်မကွေ့ဘဲ ဖြောင့်မတ်စွာ သွားတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဥဇု’ (မကောက်သော၊ ဖြောင့်မတ်သော) မည်၏။

46. Rajjādayo.

၄၆. ရဇ္ဇု-အစရှိသော စကားလုံးတို့သည်။

Rajjuādayo juantā nipaccante. Rudha-āvaraṇe, ussa attaṃ, rundhanti etenāti rujju-yottaṃ. Mana-ñāṇe, amaññitthāti mañju=mañjulaṃ, evamaññepi.

ရဇ္ဇု-အစရှိသော ‘ဇု’ ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော စကားလုံးတို့ကို အထူးပြုပြင်၍ ပြီးစေအပ်ကုန်၏။ ပိတ်ပင်ခြင်းအနက်၌ ‘ရုဓ’ ဓာတ်၊ ‘ဥ’ကို ‘အ’ ပြု၏၊ ဤကြိုးဖြင့် ပိတ်ပင်တားဆီးကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ရဇ္ဇု’ (ကြိုး) မည်၏။ သိခြင်းအနက်၌ ‘မန’ ဓာတ်၊ သိအပ်၏ (နှစ်သက်ဖွယ်အဖြစ် သိအပ်၏)၊ ထို့ကြောင့် ‘မဉ္ဇု’ (သာယာသော၊ လှပသော) မည်၏။ ဤအတူ အခြားသော စကားလုံးတို့ကိုလည်း သိအပ်၏။

47. Gidhā jhaka.

၄၇. ‘ဂိဓ’ ဓာတ်နောက်၌ ‘ဈက’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Gidha-abhikaṅkhāyamiccasmā jhaka hoti. Gedhatīti gijjho=pakkhiviseso.

အလွန်အလိုရှိခြင်းအနက်၌ ‘ဂိဓ’ ဓာတ်နောက်၌ ‘ဈက’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ အလွန်လိုချင်တပ်မက်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဂိဇ္ဈ’ (လင်းတ) မည်၏။

48. Vañjhādayo.

၄၈. ဝဉ္ဈ-အစရှိသော စကားလုံးတို့သည်။

Vañcyādayo jhaka antā nipaccante. Vana-yācane, vanoti attānaṃ anubhavituṃ yācatīti vañjho=aphalarukkho, vañjhā=apasavā itthī, assa ittaṃ viñjho=pabbato, saṃja-saṅge, niggahītalopo, sañjiyatīti sajjhaṃ=rajataṃ, evamaññepi.

ဝဉ္ဈ-အစရှိသော ‘ဈက’ ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော စကားလုံးတို့ကို အထူးပြုပြင်၍ ပြီးစေအပ်ကုန်၏။ တောင်းခံခြင်းအနက်၌ ‘ဝန’ ဓာတ်၊ မိမိကိုယ်ကို ခံစားရန် တောင်းခံတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဝဉ္ဈ’ (အသီးမသီးသောသစ်ပင်)၊ ‘ဝဉ္ဈာ’ (သားမမွေးသောမိန်းမ၊ မြုံသောမိန်းမ) မည်၏။ ‘ဝန’ ဓာတ်၏ ‘ဝ’၌ ‘အ’ကို ‘ဣ’ ပြုသော် ‘ဝိဉ္ဈ’ (ဝိန္ဓုတောင်) မည်၏။ ကပ်ညှိခြင်းအနက်၌ ‘သဉ္ဇ’ ဓာတ်၊ နိဂ္ဂဟိတ်ကျေ၏၊ ကပ်ညှိတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘သဇ္ဈ’ (ငွေ) မည်၏။ ဤအတူ အခြားသော စကားလုံးတို့ကိုလည်း သိအပ်၏။

49. Kamayajā ño.

၄၉. ‘ကမ’ ဓာတ်၊ ‘ယဇ’ ဓာတ်တို့နောက်၌ ‘ညော’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Kama-icchāyaṃ[Pg.244], yaja-devapūjāsaṅgatikaraṇadānesu, etehi ño hoti, massa niggahītavaggantā, kāmīyatīti kaññā=kumārī. Jassa pararūpattaṃ, yajantyanenāti yañño=yāgo.

အလိုရှိခြင်းအနက်၌ ကမဓာတ်၊ နတ်ပူဇော်ခြင်း စသည်တို့၌ ယဇဓာတ်တို့နောက်၌ ညပစ္စည်း ဖြစ်၏။ မကာရကို နိဂ္ဂဟိတ်ဝဂ္ဂန္တပြု၍ 'ကညာ' (သတို့သမီး) ဟု ပြီး၏။ ဇကာရကို ပရရူပပြု၍ 'ယည' (ယဇ်ပူဇော်ခြင်း) ဟု ပြီး၏။

50. Puññaṃ.

၅၀. ပုညံ (ကောင်းမှု)။

Punāti puṇatismā vā ñoottābhāvo ca nipaccante. Punāti, puṇati sundarattaṃ karotīti vā puññaṃ=kusalaṃ.

ပုဓာတ် သို့မဟုတ် ပုဏဓာတ်တို့နောက်၌ ညပစ္စည်းဖြစ်၍ ဥကာရကို ဩကာရမပြုဘဲ 'ပုည' (ကောင်းမှု ကုသိုလ်) ဟု နိပါတ်အဖြစ် ပြီး၏။ မိမိကို စင်ကြယ်စေတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကောင်းမြတ်သည်ကို ပြုတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ပုည မည်၏။

51. Ara hāñño hāssa hira ca.

၅၁. အရဓာတ်၊ ဟာဓာတ်တို့နောက်၌ ညပစ္စည်းဖြစ်၍ ဟာဓာတ်၏ ‘ဟာ’ ကို ‘ဟိရ’ ပြု၏။

Ara-gamane, vā-cāge, etehi añño hoti, hāssa hirañcādeso. Arīyate gamyateti araññaṃ=vanaṃ. Jahāti sattānaṃ hīnattanti hiraññaṃ=dhanaṃ, suvaṇṇañca.

သွားခြင်းအနက်၌ အရဓာတ်၊ စွန့်ခြင်းအနက်၌ ဟာဓာတ်၊ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ ညပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဟာဓာတ်ကို ‘ဟိရ’ ဟု ပြောင်းလဲ၏။ သွားအပ်သောကြောင့် ‘အရည’ (တော) မည်၏။ သတ္တဝါတို့၏ ယုတ်ညံ့သော အဖြစ်ကို စွန့်ပယ်စေတတ်သောကြောင့် ‘ဟိရည’ (ရွှေ၊ ငွေ၊ ရတနာ) မည်၏။

(Iti cavaggapaccayavidhānaṃ).

(ဤသည်ကား စဝဂ်ပစ္စည်း ဝိဓာန် ပြီး၏။)

52. Kira tarā kīṭo.

၅၂. ကိရဓာတ်၊ တရဓာတ်တို့နောက်၌ ကီဋပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Kira-vikiraṇe, tara-taraṇe, etehi, kīṭo hoti. Sobhetumettha ratanāni vikirīyantīti kirīṭaṃ=makuṭaṃ. Taraiti niddesā assa ittaṃ, taranti yanti surūpatta manenāti tirīṭaṃ=veṭṭhanaṃ.

ကြဲဖြန့်ခြင်းအနက်၌ ကိရဓာတ်၊ ကူးမြောက်ခြင်းအနက်၌ တရဓာတ်၊ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ ကီဋပစ္စည်း ဖြစ်၏။ တင့်တယ်စေခြင်းငှာ ဤရတနာတို့ကို ကြဲဖြန့်ထားအပ်သောကြောင့် ‘ကိရီဋ’ (ဥသျှောင်၊ မကုဋ်) မည်၏။ ‘တရ’ ဟူသော ညွှန်ပြချက်ကြောင့် အကာရကို အိကာရပြု၍ ‘တိရီဋ’ (ခေါင်းပေါင်း၊ ဥသျှောင်ရစ်) မည်၏။

53. Sakādīhyaṭo.

၅၃. သကဓာတ်အစရှိသည်တို့နောက်၌ အဋပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Saka-sattiyaṃ, kasa-gamane, kara-karaṇe, makka iti suttiyo dhātu, deva-devane, kama-icchāyaṃ, evamādihi aṭo hoti. Saṇṇoti bhāraṃ vahitunti sakaṭo=yānaṃ. Akasi nirojattaṃ agamīti kasaṭaṃ=nirojaṃ. Karoti amanāpanti karaṭo=kāko[Pg.245]. Makkati calatīti makkaṭo=vānaro. Devīyati pūjīyatīti devaṭo=isi. Kamati icchati ārohatthanti kamaṭo=vāmano.

စွမ်းနိုင်ခြင်းအနက်၌ သကဓာတ်၊ သွားခြင်းအနက်၌ ကသဓာတ်၊ ပြုခြင်းအနက်၌ ကရဓာတ်၊ လှုပ်ရှားခြင်းအနက်၌ မက္ကဓာတ်၊ ကစားခြင်းအနက်၌ ဒေဝဓာတ်၊ အလိုရှိခြင်းအနက်၌ ကမဓာတ်၊ ဤသို့စသော ဓာတ်တို့နောက်၌ အဋပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဝန်ကို ဆောင်ခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်သောကြောင့် ‘သကဋ’ (လှည်း) မည်၏။ အနှစ်မရှိခြင်းသို့ သွားတတ်သောကြောင့် ‘ကသဋ’ (အနှစ်မရှိသော အကာ) မည်၏။ မနှစ်သက်ဖွယ်ကို ပြုတတ်သောကြောင့် ‘ကရဋ’ (ကျီးကန်း) မည်၏။ လှုပ်ရှားတတ်သောကြောင့် ‘မက္ကဋ’ (မျောက်) မည်၏။ ပူဇော်အပ်သောကြောင့် ‘ဒေဝဋ’ (ရသေ့) မည်၏။ တက်မြောက်ခြင်းကို အလိုရှိတတ်သောကြောင့် ‘ကမဋ’ (ပုကွသောသူ) မည်၏။

54. Makuṭāvāṭa kavāṭa kukkuṭā.

၅၄. မကုဋ၊ အာဝါဋ၊ ကဝါဋ၊ ကုက္ကုဋ ဟူသော ပုဒ်တို့သည် နိပါတ်အဖြစ်ဖြင့် ပြီးကုန်၏။

Ete saddā nipaccante. Maṃkismā uṭo, niggahītalopo ca, maṃketi sobhetīti makuṭaṃ=kirīṭaṃ. Avatismā āṭaṇa, avyate khaññateti āvāṭo=kāsu. Ku-saddetīmasmā āṭo, oavādesā yathāyogaṃ, kavati ravatīti kavāṭaṃ=dvārapidhānaṃ. Kuka vaka-ādānetīmasmā kuṭaka, kukati gocaramādadātīti kukkuṭo=tambacūḷo.

ဤပုဒ်တို့သည် နိပါတ်အဖြစ် ပြီးကုန်၏။ မင်္ကဓာတ်နောက်၌ ဥဋပစ္စည်း ဖြစ်၍ နိဂ္ဂဟိတ်ချေခြင်းကြောင့် ‘မကုဋ’ (ဥသျှောင်) မည်၏။ အဝဓာတ်နောက်၌ အာဋပစ္စည်း ဖြစ်၍ တူးဆွအပ်သောကြောင့် ‘အာဝါဋ’ (တွင်း) မည်၏။ အသံပြုခြင်းအနက်ရှိသော ကုဓာတ်နောက်၌ အာဋပစ္စည်း ဖြစ်၍ သင့်လျော်သလို ဩကာရပြုခြင်းကြောင့် ‘ကဝါဋ’ (တံခါးရွက်) မည်၏။ စစားကျက်ကို ယူတတ်သောကြောင့် ‘ကုက္ကုဋ’ (ကြက်) မည်၏။

55. Kamusa kusa kasā ṭho.

၅၅. ကမဓာတ်၊ ဥသဓာတ်၊ ကုသဓာတ်၊ ကသဓာတ်တို့နောက်၌ ဌပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Kama-icchāyaṃ, usa-dāhe, kusa-akkose, kasa-gamane, etehiṭho hoti, niggahītavaggantā, odanādīni kāmetīti kaṇṭho=galo. Okkapararūpādīni, odanādīsu uṇhena usīyatī ti oṭṭho=dantacchado, karabho ca. Kusīyati akkosīyatīti koṭṭho=dhaññanilayo. Kasati yāti vināsanti kaṭṭhaṃ=dāru.

အလိုရှိခြင်းအနက်၌ ကမဓာတ်၊ ပူလောင်ခြင်းအနက်၌ ဥသဓာတ်၊ ဆဲရေးခြင်းအနက်၌ ကုသဓာတ်၊ သွားခြင်းအနက်၌ ကသဓာတ်၊ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ ဌပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဆွမ်းစသည်ကို အလိုရှိတတ်သောကြောင့် ‘ကဏ္ဌ’ (လည်ပင်း) မည်၏။ ဥသဓာတ်၏ ဥကာရကို ဩကာရပြု၍ ‘ဩဋ္ဌ’ (နှုတ်ခမ်း သို့မဟုတ် ကုလားအုတ်ငယ်) မည်၏။ ‘ကောဋ္ဌ’ (စပါးကျီ) မည်၏။ ပျက်စီးခြင်းသို့ သွားတတ်သောကြောင့် ‘ကဋ္ဌ’ (ထင်း) မည်၏။

56. Kuṭṭhādayo.

၅၆. ကုဋ္ဌ အစရှိသော ပုဒ်တို့သည် ဌပစ္စည်းအဆုံးရှိကုန်လျက် နိပါတ်အဖြစ်ဖြင့် ပြီးကုန်၏။

Kuṭṭhaādayo saddā ṭhantā nipaccante. Kusismā ṭho, ottābhāvo ca, kusīyati akkosīyatīti kuṭṭhaṃ=chavirogo. Kuṇa-sadde, pararūpābhāvo ottābhāvo ca, kuṇati nadatīti kuṇṭho=atikhiṇo, kuṇīyati akkosīyatīti kuṇṭho= chinnahatthapādādiko[Pg.246]. Daṃsissa dā, daṃsati etāyāti dāṭhā=dantaviseso. Kamissa aka ca. Kāmīyāti dīnetīti kamaṭho=bhikkhābhājanaṃ, vāmano, kummo ca. Phassissa phuṭo, phassīyatīti phuṭṭho=phasso, evamaññepi.

ကုဋ္ဌ အစရှိသော စကားလုံးတို့သည် ဌပစ္စည်းအဆုံးရှိကုန်လျက် နိပါတ်အဖြစ် ပြီးကုန်၏။ ကုသဓာတ်နောက်၌ ဌပစ္စည်းဖြစ်၍ ဩကာရမဖြစ်ဘဲ ‘ကုဋ္ဌ’ (နူနာရောဂါ) မည်၏။ ကုဏဓာတ်နောက်၌ ဌပစ္စည်းဖြစ်၍ ပရရူပမရှိ ဩကာရမဖြစ်ဘဲ ‘ကုဏ္ဌ’ (တုံးသော၊ လက်ခြေပြတ်သောသူ) မည်၏။ ဒံသဓာတ်၏ ဒံသကို ဒါ ပြု၍ ‘ဒါဌာ’ (စွယ်တော်) မည်၏။ ကမိဓာတ်နောက်၌ ဌပစ္စည်းဖြစ်၍ အကအာဒေသပြုခြင်းကြောင့် ‘ကမဌ’ (သပိတ် သို့မဟုတ် လိပ် သို့မဟုတ် ပုကွသောသူ) မည်၏။ ဖဿဓာတ်နောက်၌ ဌပစ္စည်းဖြစ်၍ ‘ဖုဋ္ဌ’ (အတွေ့) မည်၏။ ဤသို့စသည်ဖြင့် အခြားသောပုဒ်များကိုလည်း သိအပ်၏။

57. Vara karā aṇḍo.

၅၇. ဝရဓာတ်၊ ကရဓာတ်တို့နောက်၌ အဏ္ဍပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Vara-varaṇe, kara-karaṇe, etehi aṇḍo hoti. Attani pephaṃ vārayatīti varaṇḍo=mukharogo. Karīyatīti karaṇḍo=bhaṇḍaviseso.

တားမြစ်ခြင်းအနက်၌ ဝရဓာတ်၊ ပြုခြင်းအနက်၌ ကရဓာတ်၊ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ အဏ္ဍပစ္စည်း ဖြစ်၏။ မိမိ၌ တံတွေးကို တားမြစ်တတ်သောကြောင့် ‘ဝရဏ္ဍ’ (မျက်နှာ၌ဖြစ်သော အဖုအပိမ့်) မည်၏။ ပြုအပ်သောကြောင့် ‘ကရဏ္ဍ’ (ပစ္စည်းထည့်စရာ ခြင်း၊ ဂျပ်သေတ္တာ) မည်၏။

58. Manantā ḍo.

၅၈. မကာရ၊ နကာရ အဆုံးရှိသော ဓာတ်တို့နောက်၌ ဍပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Makāra nakārantehi kriyatthehi bahulaṃ ḍappaccayo hoti. Sama-upasame, samanaṃ saṇḍaṃ=samūho. Kama-padavikkhepe, kamati yātīti kaṇḍo=saro, paricchedo ca, dama-damane, damantvyanenāti daṇḍo=niggaho. Ama gama-gamane, amanti uppajjanti etthāti aṇḍo=pakkhipasavo, koso ca. Gacchati sūnabhāvanti gaṇḍo=byādhi, vadanekadeso ca. Ramu-kīḷāyaṃ, ramanti etthāti ruṇḍā=vidhavā. Mana-ñāṇe, maññanti etenāti maṇḍo=odanādinissāvo. Khana khaṇa=avadāraṇe, khaññatīti khaṇḍo=ucchuvikāra viseso. Lama-hiṃsāyaṃ, lamati hiṃsati sucibhāvanti laṇḍo=vaccaṃ, evamaññepi.

မကာရ၊ နကာရ အဆုံးရှိသော ဓာတ်တို့နောက်၌ ဍပစ္စည်း အများအပြား ဖြစ်၏။ ငြိမ်းအေးခြင်းအနက်ရှိသော သမဓာတ်နောက်၌ 'သဏ္ဍ' (အစုအဝေး)၊ သွားခြင်းအနက်ရှိသော ကမဓာတ်နောက်၌ 'ကဏ္ဍ' (မြှား သို့မဟုတ် အပိုင်းအခြား)၊ ဆုံးမခြင်းအနက်ရှိသော ဒမဓာတ်နောက်၌ 'ဒဏ္ဍ' (တုတ် သို့မဟုတ် နှိပ်စက်ခြင်း)၊ သွားခြင်းအနက်ရှိသော အမဓာတ်နောက်၌ 'အဏ္ဍ' (ဥ သို့မဟုတ် အခွံ)၊ သွားခြင်းအနက်ရှိသော ဂမဓာတ်နောက်၌ 'ဂဏ္ဍ' (အဖုအကျိတ် သို့မဟုတ် ပါးစပ်၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသ)၊ မွေ့လျော်ခြင်းအနက်ရှိသော ရမုဓာတ်နောက်၌ 'ရုဏ္ဍာ' (မုဆိုးမ)၊ သိခြင်းအနက်ရှိသော မနဓာတ်နောက်၌ 'မဏ္ဍ' (ယာဂုရည်၊ ဆွမ်းရည်)၊ တူးခြင်းအနက်ရှိသော ခနဓာတ်နောက်၌ 'ခဏ္ဍ' (ကြံသကာ သို့မဟုတ် အပိုင်းအစ)၊ ညစ်ညမ်းစေခြင်းအနက်ရှိသော လမဓာတ်နောက်၌ 'လဏ္ဍ' (ကျင်ကြီး၊ မစင်) ဟု ပြီး၏။ ဤသို့စသည်ဖြင့် အခြားသောပုဒ်များကိုလည်း သိအပ်၏။

59. Kuṇḍā dayo.

၅၉. ကုဏ္ဍ အစရှိသော ပုဒ်တို့သည် ဍပစ္စည်းအဆုံးရှိကုန်လျက် နိပါတ်အဖြစ် ပြီးကုန်၏။

Kuṇḍaādayo ḍantā nipaccante. Kama mana tanānaṃ assa uttaṃ, kāmīyatīti kuṇḍaṃ=bhājanaṃ. Maññati hitāhitanti muṇḍo= chinnakeso[Pg.247]. Tanoti etenāti tuṇḍaṃ=lapanaṃ. Īra-khepe, eraṃādeso. Īrati kampatīti eraṇḍo=byagghapuccho, si-sevāyaṃ, sissa khamuka, sugandhaṃ sevatīti sikhaṇḍo=cūḷā, evamaññepi.

ကုဏ္ဍ အစရှိသော ဍပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့သည် နိပါတ်အဖြစ် ပြီးကုန်၏။ ကမ၊ မန၊ တန ဓာတ်တို့၏ အကာရကို ဥကာရပြု၍ ‘ကုဏ္ဍ’ (ရေအိုး သို့မဟုတ် ခွက်)၊ ‘မုဏ္ဍ’ (ဦးပြည်း)၊ ‘တုဏ္ဍ’ (နှုတ်သီး) ဟု ပြီး၏။ လွှတ်ခြင်းအနက်ရှိသော ဤရဓာတ်နောက်၌ ဧရအာဒေသပြု၍ ‘ဧရဏ္ဍ’ (ကြက်ဆူပင်) မည်၏။ မှီဝဲခြင်းအနက်ရှိသော သိဓာတ်ကို ‘သိခဏ္ဍ’ (သျှောင်ထုံး) ဟု ပြီး၏။ ဤသို့စသည်ဖြင့် အခြားသောပုဒ်များကိုလည်း သိအပ်၏။

60. Tija kasa tasa dakkhā kiṇo jassa kho ca.

၆၀. တိဇဓာတ်၊ ကသဓာတ်၊ တသဓာတ်၊ ဒက္ခဓာတ်တို့နောက်၌ ကိဏပစ္စည်း ဖြစ်၍ ဇကာရကို ခကာရ ပြု၏။

Tija-nisāne, kasa-gamane, tasa-pipāsāyaṃ, dakkha-vuddhiyaṃ, etehi kiṇo hoti, jassa kho ca, tejayitthāti tikhiṇaṃ=nisitaṃ. Kasati pavattatīti kasiṇaṃ=asesaṃ. Tasanaṃ tasiṇā=taṇhā. Dakkhati vuddhiṃ gacchati etāyāti dakkhīṇā=kusalaṃ.

ထက်မြက်ခြင်းအနက်၌ တိဇဓာတ်၊ သွားခြင်းအနက်၌ ကသဓာတ်၊ ဆာလောင်မွတ်သိပ်ခြင်းအနက်၌ တသဓာတ်၊ ကြီးပွားခြင်းအနက်၌ ဒက္ခဓာတ်၊ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ ကိဏပစ္စည်း ဖြစ်၍ ဇကာရကို ခကာရ ပြု၏။ ထက်မြက်သောကြောင့် ‘တိခိဏ’ (ထက်လှစွာသော) မည်၏။ အကြွင်းမဲ့ဖြစ်တတ်သောကြောင့် ‘ကသိဏ’ (အလုံးစုံ) မည်၏။ တောင့်တခြင်းသည် ‘တသိဏာ’ (တဏှာ) မည်၏။ ဤအလှူဖြင့် ကောင်းမှုတိုးပွားတတ်သောကြောင့် ‘ဒက္ခိဏာ’ (အလှူဝတ္ထု သို့မဟုတ် ကုသိုလ်) မည်၏။

61. Vīādito ṇi.

၆၁. ဝီဓာတ်အစရှိသည်တို့နောက်၌ ဏိပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Vī-tantasantāne, si-sevāsaṃ, sū-passavane, du-gamane, kī-dabbavinīmaye, sā-tanukaraṇāvasānesu, evamādīhi ṇi hoti. Vīyatīti veṇi=kesakalāpo. Sevanaṃ seṇi=sajātīnaṃ kārūnaṃ samūho. Nipubbo, nisevīyatīti niseṇi=sopānaṃ. Savati passavatīti soṇi=kaṭi. Davati vahatīti doṇi=kaṭṭhambuvāhanī, nāvā ca. Nadādipāṭhā vimhi soṇī doṇī tipi hoti. Kayanaṃ, kīyate etāyāti vā keṇi=kayo sāti dukkhaṃ tanuṃ karotīti sāṇi=tirokaraṇī, evamaññepi.

ယက်လုပ်ခြင်းအနက်၌ ဝီဓာတ်၊ မှီဝဲခြင်းအနက်၌ သိဓာတ်၊ ယိုစီးခြင်းအနက်၌ သူဓာတ်၊ သွားခြင်းအနက်၌ ဒုဓာတ်၊ လဲလှယ်ခြင်းအနက်၌ ကီဓာတ်၊ ပါးလျားစေခြင်းအနက်၌ သာဓာတ်၊ ဤသို့စသော ဓာတ်တို့နောက်၌ ဏိပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ယက်လုပ်အပ်သောကြောင့် ‘ဝေဏိ’ (ဆံစု၊ ဆံထုံး) မည်၏။ မှီဝဲအပ်သောကြောင့် ‘သေဏိ’ (အတတ်တူသူတို့၏ အစုအဝေး) မည်၏။ နိပုဗ္ဗပုဒ်ရှိ၍ မှီဝဲအပ်သောကြောင့် ‘နိသေဏိ’ (လှေကား) မည်၏။ ယိုစီးတတ်သောကြောင့် ‘သောဏိ’ (တင်ပါး) မည်၏။ သွားတတ်သောကြောင့် ‘ဒေါဏိ’ (လှေ သို့မဟုတ် ရေစည်) မည်၏။ နဒါဒိဂိုဏ်း၌ ဖတ်ခြင်းကြောင့် ဣတ္ထိလိင်၌ ‘သောဏီ’ ‘ဒေါဏီ’ ဟုလည်း ဖြစ်၏။ ဝယ်ယူခြင်းအနက်ရှိသော ‘ကေဏိ’ (ဝယ်ယူခြင်း) မည်၏။ ဆင်းရဲကို ပါးလျားစေတတ်သောကြောင့် ‘သာဏိ’ (တင်းတိမ်၊ ကန့်လန့်ကာ) မည်၏။ ဤသို့စသည်ဖြင့် အခြားသောပုဒ်များကိုလည်း သိအပ်၏။

62. Gahādīhyaṇi.

၆၂. ဂဟဓာတ်အစရှိသည်တို့နောက်၌ အဏိပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Gaha-upādāne, ara-gamane, dhara-dhāraṇe, sara-gatiyiṃsā cintāsu, tara-taraṇe, evamādīhi aṇippaccayo hoti. Gaṇhātīti gahaṇi=asitādipācako aggi. Arīyati gamīyatīti araṇi=aggimanthanakaṭṭhaṃ[Pg.248]. Dhāretīti dharaṇi=mahī. Sarīyati gamīyatīti bharaṇi=maggo. Tarantyanenāti taraṇi=nāvā, sūriyo ca.

ယူခြင်းအနက်၌ ဂဟဓာတ်၊ သွားခြင်းအနက်၌ အရဓာတ်၊ ဆောင်ခြင်းအနက်၌ ဓရဓာတ်၊ သွားခြင်း ညှဉ်းဆဲခြင်း ကြံစည်ခြင်းအနက်၌ သရဓာတ်၊ ကူးမြောက်ခြင်းအနက်၌ တရဓာတ်၊ ဤသို့စသော ဓာတ်တို့နောက်၌ အဏိပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ချက်တတ်သောကြောင့် ‘ဂဟဏီ’ (အစာချက်တတ်သော မီး) မည်၏။ ပွတ်တိုက်အပ်သောကြောင့် ‘အရဏိ’ (မီးပွတ်ခုံသစ်သား) မည်၏။ ဆောင်တတ်သောကြောင့် ‘ဓရဏီ’ (မြေကြီး) မည်၏။ သွားအပ်သောကြောင့် ‘ဘရဏီ’ (ခရီးလမ်း) မည်၏။ ဤယဉ်ဖြင့် ကူးမြောက်တတ်သောကြောင့် ‘တရဏီ’ (လှေ သို့မဟုတ် နေမင်း) မည်၏။

63. Rīvībhāhi ṇu.

၆၃. ရီဓာတ်၊ ဝီဓာတ် (သို့မဟုတ် ဝါဓာတ်)၊ ဘာဓာတ်တို့နောက်၌ ဏုပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Rī-passavane, vī vā-gamane, bhā-dittiyaṃ, etehiṇu hoti. Rīyati passavatīti reṇu=rajo. Veti pavattatīti veṇu=veḷu. Bhāti dibbatīti bhāṇu=raṃsi.

ယိုစီးခြင်းအနက်၌ ရီဓာတ်၊ သွားခြင်းအနက်၌ ဝီဓာတ် (သို့မဟုတ် ဝါဓာတ်)၊ တောက်ပခြင်းအနက်၌ ဘာဓာတ်၊ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ ဏုပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ယိုစီးတတ်သောကြောင့် ‘ရေဏု’ (မြူ၊ ဝတ်မှုန်) မည်၏။ သွားတတ် ဖြစ်ပွားတတ်သောကြောင့် ‘ဝေဏု’ (ဝါး) မည်၏။ တောက်ပတတ်သောကြောင့် ‘ဘာဏု’ (ရောင်ခြည်) မည်၏။

64. Khāṇvā dayo.

၆၄. ခါဏု အစရှိသော ပုဒ်တို့သည် ဏုပစ္စည်းအဆုံးရှိကုန်လျက် နိပါတ်အဖြစ် ပြီးကုန်၏။

Khāṇuādayo ṇuantā nipaccante. Khaṇa khana-avadāraṇe, ṇassa ā, khaññati avadārīyatīti khāṇu=chinnasākho rukkho. Jana-janane, nassa vā āttaṃ, jāyati gamana manenāti jāṇu, jaṇṇu=jaṅghorūnaṃ sandhi. Hara-haraṇe, eka, harīyatīti hareṇu=gandhadabba, evamaññepi.

ခါဏု အစရှိသော ဏုပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့သည် နိပါတ်အဖြစ် ပြီးကုန်၏။ တူးဆွခြင်းအနက်ရှိသော ခနဓာတ်နောက်၌ ဏုပစ္စည်းဖြစ်၍ အကာရကို အာကာရပြုကာ ‘ခါဏု’ (သစ်ငုတ်) မည်၏။ ဖြစ်ပွားခြင်းအနက်ရှိသော ဇနဓာတ်နောက်၌ နကာရကို အာကာရပြု၍ ‘ဇာဏု’ သို့မဟုတ် ‘ဇဏ္ဏု’ (ပုဆစ်ဒူး) မည်၏။ ဆောင်ယူခြင်းအနက်ရှိသော ဟရဓာတ်နောက်၌ ‘ဟရေဏု’ (နံ့သာမျိုး) မည်၏။ ဤသို့စသည်ဖြင့် အခြားသောပုဒ်များကိုလည်း သိအပ်၏။

65. Kvādito ṇo.

၆၅. ကွဓာတ်အစရှိသည်တို့နောက်၌ ဏောပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Ku-sadde, su-savane, du-gamane, vara-varaṇe, kara-karaṇe, paṇa-byavahārathutisu, tā-pālane, lī-nilīyane, evamādīhi ṇo hoti. Kavati nadati etthāti koṇo=assi, vīṇādivādanadaṇḍo ca. Suṇotīti soṇo=sunakho, naro ca. Davati pavattatīti doṇo=parimāṇaviseso. Virūpatta vāretīti vaṇṇo=nīlādi. Savanaṃ karotīti kaṇṇo=savanaṃ. Paṇīyati voharīyatīti paṇṇo=palāso. Lāyatīti tāṇaṃ=rakkhā. Nilīyanti etthāti leṇaṃ=nilīyanaṭṭhānaṃ.

အသံပြုခြင်းအနက်ရှိသော ကုဓာတ်၊ ကြားခြင်းအနက်ရှိသော သုဓာတ်၊ သွားခြင်းအနက်ရှိသော ဒုဓာတ်၊ တားမြစ်ခြင်းအနက်ရှိသော ဝရဓာတ်၊ ပြုခြင်းအနက်ရှိသော ကရဓာတ်၊ ဝယ်ယူရောင်းချခြင်းနှင့် ချီးမွမ်းခြင်းအနက်ရှိသော ပဏဓာတ်၊ စောင့်ရှောက်ခြင်းအနက်ရှိသော တာဓာတ်၊ ပုန်းအောင်းခြင်းအနက်ရှိသော လီဓာတ် စသည်တို့နောက်၌ ဏောပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဤအရပ်၌ အသံမြည်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ကိုဏ (ဓားမြှောင် သို့မဟုတ် စောင်းတီးသောတံ) မည်၏။ ကြားတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် သောဏ (ခွေး သို့မဟုတ် လူ) မည်၏။ ပြေးသွားတတ် ဖြစ်ပွားတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဒေါဏ (ခြင်တွယ်စရာ တောင်း/တင်း) မည်၏။ ဖောက်ပြန်သော အဆင်းရှိသည်ကို တားမြစ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဝဏ္ဏ (ညိုသော အဆင်းစသည်) မည်၏။ ကြားခြင်းကို ပြုတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ကဏ္ဏ (နား) မည်၏။ ဝယ်ယူရောင်းချအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ပဏ္ဏ (သစ်ရွက်) မည်၏။ စောင့်ရှောက်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် တာဏ (အစောင့်အရှောက်) မည်၏။ ဤအရပ်၌ ပုန်းအောင်းတတ်ကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် လေဏ (ခိုအောင်းရာ လိုဏ်ဂူ) မည်၏။

66. Suvīhi ṇaka.

၆၆. သုဓာတ်၊ ဝီဓာတ်တို့နောက်၌ ဏကပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Su-savane[Pg.249], vī-tantasantāne, etehi ṇaka hoti. Suṇotīti suṇo=sunakho. Vīyatīti vīṇā=vallakī.

ကြားခြင်းအနက်ရှိသော သုဓာတ်၊ စောင်းညှို့စသည်ကို တပ်ဆင်ခြင်းအနက်ရှိသော ဝီဓာတ်၊ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ ဏကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ကြားတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် သုဏ (ခွေး) မည်၏။ စပ်ချည်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဝီဏာ (စောင်း) မည်၏။

67. Tiṇādayo.

၆၇. တိဏစသော ပုဒ်တို့သည် ပြီးကုန်၏။

Tiṇaādayo ṇakantā nipaccante. Tija-tejane, jalopo, tejeti etenāti tiṇaṃ=bīraṇādi. Lī liha sāda kledānaṃ lo lavā, līyati rasato sabbattha allīyatīti loṇaṃ lavaṇaṃ, lehīyatīti loṇaṃ lavaṇaṃ, sādīyatīti loṇaṃ lavaṇaṃ, kledayatīti loṇaṃ lavaṇaṃ, gamissa o, gacchatīti goṇo=go. Hara-haraṇe, ṇassañji, harīyatīti hariṇo=migo. Īra-kampane, rassattaṃ, ṇassa ñica, attano lūkhabhāve sampatte īrati kampatīti iriṇaṃ=ūsaraṃ. Thu-abhitthave, dīgho, abhitthavīyatīti thūṇaṃ=nagaraṃ, thūṇo=gharatthambho, evamaññepi.

တိဏစသော ပုဒ်တို့သည် ဏကပစ္စည်း အဆုံးရှိကုန်လျက် နိပါတ်အဖြစ်ဖြင့် ပြီးကုန်၏။ ထက်မြက်စေခြင်းအနက်ရှိသော တိဇဓာတ်၊ ဇအက္ခရာကျေ၏၊ ဤမြက်ဖြင့် ထက်မြက်စေတတ်၏ (စူးရှတတ်၏)၊ ထို့ကြောင့် တိဏ (သက်ကယ်မြက်စသည်) မည်၏။ လီဓာတ်၊ လိဟဓာတ်၊ သာဒဓာတ်၊ က္လေဒဓာတ်တို့၏ 'လော' အမိန့် သို့မဟုတ် 'လဝ' အမိန့်ဖြစ်၏။ အရသာဖြင့် အလုံးစုံသော အစာ၌ ကပ်ငြိတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် လောဏ (ဆား) မည်၏။ လျက်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် လောဏ (ဆား) မည်၏။ မြည်းစမ်းအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် လောဏ (ဆား) မည်၏။ စိုစွတ်စေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် လောဏ (ဆား) မည်၏။ ဂမုဓာတ်၏ အက္ခရာကို 'ဩ' ပြု၏။ သွားတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဂေါဏ (နွား) မည်၏။ ဆောင်ယူခြင်းအနက်ရှိသော ဟရဓာတ်၊ ဏပစ္စည်းကို ညအက္ခရာ ပြု၏။ (စိတ်ကို) ဆောင်ယူတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဟရိဏ (သမင်) မည်၏။ တုန်လှုပ်ခြင်းအနက်ရှိသော ဤရဓာတ်၊ ရဿပြု၏၊ ဏပစ္စည်းကို ညိ ပြု၏။ မိမိ၏ ဖုန်ထူပူပြင်းသော အဖြစ်သို့ ရောက်သော် လှုပ်ရှားတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဣရိဏ (ဆားပေါက်မြေ/မြေကန္တာရ) မည်၏။ ချီးမွမ်းခြင်းအနက်ရှိသော ထုဓာတ်၊ သရကို ဒီဃပြု၏။ ချီးမွမ်းအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထူဏ (မြို့) မည်၏။ ထူဏော (အိမ်တိုင်) မည်၏။ ဤသို့စသည်ဖြင့် အခြားသောပုဒ်တို့ကိုလည်း သိအပ်၏။

68. Ravaṇa varaṇa pūraṇā dayo.

၆၈. ရဝဏ၊ ဝရဏ၊ ပူရဏစသော ပုဒ်တို့သည် ပြီးကုန်၏။

Ravaṇa varaṇa pūraṇā dayo aṇappaccayena siddhā. Ravatīti ravaṇo=kokilo. Vāretīti varaṇo=pākāro. Pūrīyate anenāti pūraṇo=paripūrī.

ရဝဏ၊ ဝရဏ၊ ပူရဏစသော ပုဒ်တို့သည် အဏပစ္စည်းဖြင့် ပြီးကုန်၏။ မြည်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ရဝဏ (ဥဩငှက်) မည်၏။ တားဆီးတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဝရဏ (မြို့ရိုး) မည်၏။ ဤတရားဖြင့် ပြည့်စုံအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ပူရဏ (ပြည့်စုံခြင်း) မည်၏။

(Iti ṭavaggapaccayavidhānaṃ).

(ဤသည်ကား ဋဝဂ်ပစ္စည်းများကို ပြဋ္ဌာန်းခြင်း ဖြစ်၏။)

69. Pāvasā ati.

၆၉. ပါဓာတ်၊ ဝသဓာတ်တို့နောက်၌ အတိပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Pā-rakkhaṇe, vasa-nivāse, eteti ati hoti. Pubbasaralopo, pāti rakkhatīti pati=sāmī, vasanti etthāti vasati=gehaṃ.

စောင့်ရှောက်ခြင်းအနက်ရှိသော ပါဓာတ်၊ နေခြင်းအနက်ရှိသော ဝသဓာတ်၊ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ အတိပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ရှေ့သရကျေ၏။ စောင့်ရှောက်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ပတိ (အရှင် သို့မဟုတ် လင်) မည်၏။ ဤအရပ်၌ နေတတ်ကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ဝသတိ (အိမ်) မည်၏။

70. Dhā hi si tana jana jara gama sacā tu.

၇၀. ဓာဓာတ်၊ ဟိဓာတ်၊ သိဓာတ်၊ တနဓာတ်၊ ဇနဓာတ်၊ ဇရဓာတ်၊ ဂမုဓာတ်၊ သစဓာတ်တို့နောက်၌ တုပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Dhā-dhāraṇe[Pg.250], hi-gatiyaṃ, tana-vitthāre, jana-janane, jara-vayo-hāniyaṃ, ama gama-gamane, saca-samavāye, etehi tu hoti. Dhāretīti dhātu=gerukādi. Hinoti pavattāti phalaṃ etenāti hetu=kāraṇaṃ, sevīyati janehīti setu=bandhati (paddhati). Taññateti tantu=suttaṃ. Janīyate kammakilesehīti jantu, jāyati kammakilehīti vā jantu=satto. Jīratīti jattu=aṃsasandhi. Gacchatīti gantu=gamiko, sacati sametīti sattu=yavādicuṇṇaṃ.

ဆောင်ခြင်းအနက်ရှိသော ဓာဓာတ်၊ သွားခြင်းအနက်ရှိသော ဟိဓာတ်၊ (မှီဝဲခြင်းအနက်ရှိသော သိဓာတ်)၊ ပြန့်ပွားခြင်းအနက်ရှိသော တနဓာတ်၊ ဖြစ်ပွားခြင်းအနက်ရှိသော ဇနဓာတ်၊ အိုမင်းခြင်းအနက်ရှိသော ဇရဓာတ်၊ သွားခြင်းအနက်ရှိသော ဂမုဓာတ်၊ ပေါင်းစည်းခြင်းအနက်ရှိသော သစဓာတ်၊ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ တုပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဆောင်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဓာတု (မြေနီစသော ဓာတ်သတ္တု) မည်၏။ ဤအကြောင်းကြောင့် အကျိုးတရားသည် ဖြစ်ပွားတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဟေတု (အကြောင်း) မည်၏။ လူတို့သည် မှီဝဲအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် သေတု (တံတား သို့မဟုတ် လမ်း) မည်၏။ ပြန့်ပွားစေအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် တန္တု (အပ်ချည်ကြိုး) မည်၏။ ကံကိလေသာတို့ကြောင့် ဖြစ်ပွားအပ်၏၊ သို့မဟုတ် ကံကိလေသာတို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဇန္တု (သတ္တဝါ) မည်၏။ ဆွေးမြေ့တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဇတ္တု (ညှပ်ရိုး/ပခုံးဆစ်) မည်၏။ သွားတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဂန္တု (ခရီးသွား) မည်၏။ ပေါင်းစပ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် သတ္တု (မုယောစသော မုန့်ညက်) မည်၏။

71. Arissuṭa ca.

၇၁. အရဓာတ်နောက်၌ တုပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ အရဓာတ်ကိုလည်း ဥဋအမိန့် ပြု၏။

Ara-gamanetīmasmā tu hoti, arissa uṭa ādesoca. Arati pavattatīti utu=hemantādi,

သွားခြင်းအနက်ရှိသော အရဓာတ်မှ တုပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ အရဓာတ်၏ 'ဥဋ' အမိန့်လည်း ဖြစ်၏။ ဖြစ်ပွားတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဥတု (ဆောင်းဥတုစသည်) မည်၏။

72. Pitvādayo.

၇၂. ပိတုစသော ပုဒ်တို့သည် တုပစ္စည်းအဆုံးရှိကုန်လျက် ပြီးကုန်၏။

Pituādayo saddā tuantā nipaccante. Pā-rakkhaṇe, āssa ittaṃ, pāti rakkhatīti pitā=janako. Pātissevādissa mo, pāyetīti mātā=jananī. Bhā-dittiyaṃ, bhātīti bhātā=sodariyo. Dhā-dhāraṇe, āssa īttaṃ, dhārīyatīti dhītā=puttī. Duha-papūraṇe, ottābhāvo, tussa ñchica. Duhati pasave papūretīti duhitā=puttī. Jana-janane, assa āttaṃ, mā cāntādeso. Paputte janetīti jāmātā=duhitupati. Naha-bandhane, nahīyati bandhīyati pemenāti nattā-paputto. Hu-havane, havati pūjetīti hotā=yaññako. Pū-pavane, punāti [Pg.251] āyatiṃ bhavaṃ pavittaṃ karotīti potā=soyeva.

ပိတုစသော ပုဒ်တို့သည် တုပစ္စည်း အဆုံးရှိကုန်လျက် နိပါတ်အဖြစ်ဖြင့် ပြီးကုန်၏။ စောင့်ရှောက်ခြင်းအနက်ရှိသော ပါဓာတ်၊ အာသရကို ဣပြု၏၊ စောင့်ရှောက်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ပိတာ (ဖခင်) မည်၏။ ပါဓာတ်၏ နေရာ၌ 'မာ' ပြု၏၊ (နို့ရည်ကို) တိုက်ကျွေးတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် မာတာ (မိခင်) မည်၏။ တောက်ပခြင်းအနက်ရှိသော ဘာဓာတ်၊ တောက်ပတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဘာတာ (ညီအစ်ကို မောင်နှမ) မည်၏။ ဆောင်ခြင်းအနက်ရှိသော ဓာဓာတ်၊ အာသရကို ဤပြု၏၊ ဆောင်အပ် (မွေးမြူအပ်) ၏၊ ထို့ကြောင့် ဓီတာ (သမီး) မည်၏။ ပြည့်စုံစေခြင်းအနက်ရှိသော ဒုဟဓာတ်၊ ဩတ္တ (ဩပြုခြင်း) မရှိ၊ တုပစ္စည်းကို ဟိ ပြု၏။ သားသမီးကို ဖြစ်ပွားစေလျက် ပြည့်စုံစေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဒုဟိတာ (သမီး) မည်၏။ ဖြစ်ပွားခြင်းအနက်ရှိသော ဇနဓာတ်၊ အသရကို အာပြု၏၊ အဆုံး၌ 'မာ' အမိန့်ပြု၏။ မြေးကို ဖြစ်ပွားစေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဇာမာတာ (သမက်) မည်၏။ ဖွဲ့နှောင်ခြင်းအနက်ရှိသော นဟဓာတ်၊ ချစ်ခြင်းမေတ္တာဖြင့် ဖွဲ့နှောင်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် နတ္တာ (မြေး) မည်၏။ ပူဇော်ခြင်းအနက်ရှိသော ဟုဓာတ်၊ ပူဇော်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဟောတာ (ယဇ်ပူဇော်သူ) မည်၏။ သုတ်သင်ခြင်းအနက်ရှိသော ပူဓာတ်၊ နောင်ဘဝကို သန့်ရှင်းစေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ပေါတာ (သန့်ရှင်းစေတတ်သော ယဇ်ပူဇော်သူ သို့မဟုတ် မြေးပင်တည်း) မည်၏။

73. Jana karā ratu.

၇၃. ဇနဓာတ်၊ ကရဓာတ်တို့နောက်၌ ရတုပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Jana-janane, kara-karaṇe, etehi ratu hoti, rakāro antasarādilopattho. Jāyatīti jatu=lākhā. Karīyatīti katu=sayūpo yañño.

ဖြစ်ပွားခြင်းအနက်ရှိသော ဇနဓာတ်၊ ပြုခြင်းအနက်ရှိသော ကရဓာတ်၊ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ ရတုပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ရအက္ခရာသည် အဆုံးသရစသည်ကို ချေရန် အကျိုးရှိ၏။ ဖြစ်ပေါ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဇတု (ချိပ်) မည်၏။ ပြုအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ကတု (ယဇ်တိုင်နှင့်တကွသော ယဇ်ပူဇော်ခြင်း) မည်၏။

74. Sakā unto.

၇၄. သကဓာတ်နောက်၌ ဥန္တပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Saka-sattiyamiccasmā unto hoti. Sakkotīti sakunto=pakkhī.

စွမ်းနိုင်ခြင်းအနက်ရှိသော သကဓာတ်မှ ဥန္တပစ္စည်း ဖြစ်၏။ စွမ်းနိုင်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် သကုဏ္တ (ငှက်) မည်၏။

75. Kapā oto.

၇၅. ကပဓာတ်နောက်၌ ဩတပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Kapa-acchādane iccasmā oto hoti. Kapatīti kapoto=pārevato. Ṭo tassa vā hoti kapoṭo=soyeva.

ဖုံးလွှမ်းခြင်းအနက်ရှိသော ကပဓာတ်မှ ဩတပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဖုံးလွှမ်းတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ကပေါတ (ခိုးလှိုင်း/ခို) မည်၏။ တအက္ခရာကို ဝိကပ်အားဖြင့် ဋအက္ခရာပြု၍ ကပေါဋ ဟူ၍လည်းကောင်း ထိုခိုပင် မည်၏။

76. Vasādīhyanto.

၇၆. ဝသဓာတ်စသည်တို့နောက်၌ အန္တပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Vasa-nivāse, ruha-janane, bhadda-kalyāṇe, nanda-samiddhiyaṃ, jīva-pāṇadhāraṇe, evamādīti anto hohi. Vasanti etasmiṃ kāle kīḷāpasutāti vasanto=utu. Ruhati jāyatīti ruhanto=rukkho, evaṃnāmako migarājā ca. Bhaddissa saṃyogādilopo, bhajati kalyāṇadhammanti bhadanto=pabbajito. Nandati etāyāti nandantī=sakhī, nadādipāṭhā vī, evamupari ca. Jīvanti etā- yāti [Pg.252] jīvantī=osadhi. Savatīti savantī=nadī. Rodāpetīti rodantī=osadhi. Avati rakkhatīti avantī=janapado.

နေခြင်းအနက်ရှိသော ဝသဓာတ်၊ ဖြစ်ပွားခြင်းအနက်ရှိသော ရုဟဓာတ်၊ ကောင်းမြတ်ခြင်းအနက်ရှိသော ဘဒ္ဒဓာတ်၊ ပြည့်စုံခြင်းအနက်ရှိသော နန္ဒဓာတ်၊ အသက်ကို ဆောင်ခြင်းအနက်ရှိသော ဇီဝဓာတ် စသည်တို့နောက်၌ အန္တပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဤအခါ၌ ပျော်ပါးခြင်း၌ စပ်ယှက်သူတို့သည် နေတတ်ကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ဝသန္တ (နွေဦးပေါက်ဥတု) မည်၏။ ကြီးပွားတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ရုဟန္တ (သစ်ပင် သို့မဟုတ် ထိုအမည်ရှိသော သမင်မင်း) မည်၏။ ဘဒ္ဒဓာတ်၏ သံယုတ်အစကို ချေ၏၊ ကောင်းမြတ်သောတရားကို မှီဝဲတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဘဒန္တ (ရဟန်း) မည်၏။ ဤသူမဖြင့် နှစ်သက်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် နန္ဒန္တီ (မိတ်ဆွေမိန်းမ) မည်၏။ နဒါဒိဂိုဏ်း၌ ဖတ်သဖြင့် ဤပစ္စည်းလည်း ဖြစ်၏၊ နောင်၌လည်း ထိုအတူတည်း။ ဤဆေးပင်ဖြင့် အသက်ရှင်ကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ဇီဝန္တီ (ဆေးပင်) မည်၏။ စီးဆင်းတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် သဝန္တီ (မြစ်) မည်၏။ ငိုကြွေးစေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ရောဒန္တီ (ဆေးပင်) မည်၏။ စောင့်ရှောက်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် အဝန္တီ (အဝန္တိတိုင်း) မည်၏။

77. Hisīnaṃ muka ca.

၇၇. ဟိဓာတ်၊ သီဓာတ်တို့နောက်၌ အန္တပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ မုကလည်း အဆုံးဆွဲ ဖြစ်၏။

Hi-gatiya, sī-saye, etehi anto hoti muka ca. Kakāro antāvayavattho, himaṃ hinoti pavattati etasminti hemanto=utu, sayanti ettha ūkā kusumādayo cāti sīmanto=kesamaggo.

သွားခြင်းအနက်ရှိသော ဟိဓာတ်၊ အိပ်စက်ခြင်းအနက်ရှိသော သီဓာတ်၊ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ အန္တပစ္စည်းနှင့် မုကအမိန့် ဖြစ်၏။ ကအက္ခရာသည် အဆုံး၏ အစိတ်အပိုင်းအနက်ရှိ၏။ ဤဥတု၌ နှင်းသည် သွားလာဖြစ်ပွားတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဟေမန္တ (ဆောင်းဥတု) မည်၏။ ဤနေရာ၌ သန်းစသည်တို့လည်းကောင်း ပန်းစသည်တို့လည်းကောင်း တည်ရှိတတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် သီမန္တ (ဆံထုံးလမ်း/ဆံရစ်) မည်၏။

78. Hara ruha kulā ito.

၇၈. ဟရဓာတ်၊ ရုဟဓာတ်၊ ကုလဓာတ်တို့နောက်၌ ဣတပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Hara-haraṇe, ruha-janane, kula-patthāre, eteti ito hoti. Attano sinehaṃ haratīti harito=vaṇṇaviseso. Ruhatīti rohito=macchaviseso. Ruhati sarīre byāpanavasenāti rohitaṃ, rassa latte lohitaṃ=rudhiraṃ. Attano guṇaṃ kulati pattharatīti kolito=dutiyaggasāvako, evaṃ nāmako maru ca.

ဆောင်ယူခြင်းအနက်ရှိသော ဟရဓာတ်၊ ဖြစ်ပွားခြင်းအနက်ရှိသော ရုဟဓာတ်၊ ပြန့်ပွားခြင်းအနက်ရှိသော ကုလဓာတ်၊ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ ဣတပစ္စည်း ဖြစ်၏။ မိမိ၏ အဆီအအိမ့်ကို ဆောင်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဟရိတ (စိမ်းသော အဆင်းထူး) မည်၏။ ကြီးပွားတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ရောဟိတ (ငါးမြစ်ချင်း) မည်၏။ ကိုယ်ခန္ဓာ၌ ပြန့်နှံ့ခြင်းအားဖြင့် တိုးပွားတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ရောဟိတ သို့မဟုတ် ရအက္ခရာကို လပြု၍ လောဟိတ (သွေး) မည်၏။ မိမိ၏ ဂုဏ်ကို ပြန့်ပွားစေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ကောလိတ (ဒုတိယအဂ္ဂသာဝက ရှင်မောဂ္ဂလာန် သို့မဟုတ် ထိုအမည်ရှိသော နတ်သား) မည်၏။

79. Bharādīhyato.

၇၉. ဘရဓာတ်စသည်တို့နောက်၌ အတပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Bhara raṃja yaja paca evamādīhi ato hoti. Bharatīti bharato=naṭo. Niggahītalopo, rañjanti etthāhi rajataṃ=sajjhaṃ. Yajitabboti yajato=aggi. Pacatīti pacato=sūpakāro.

ဘရဓာတ်၊ ရဉ္ဇဓာတ်၊ ယဇဓာတ်၊ ပစဓာတ် စသည်တို့နောက်၌ အတပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဆောင်တတ် (ကျွေးမွေးတတ်) ၏၊ ထို့ကြောင့် ဘရတ (ကချေသည်) မည်၏။ နိဂ္ဂဟိတ်ကျေ၏၊ ဤအရာ၌ မွေ့လျော်တတ်ကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ရဇတ (ငွေ) မည်၏။ ပူဇော်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ယဇတ (မီး) မည်၏။ ချက်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ပစတ (ဖိုခနောက် သို့မဟုတ် စားဖိုသည်) မည်၏။

80. Kirā dīhyātaka.

၈၀. ကိရဓာတ်စသည်တို့နောက်၌ အာတကပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Kira-vikiraṇe, ala-bandhane, cila-vasane, evamādīhi ātaka hoti, kiratīti kirāto=savaro, rassa lakke ki- lāto=sova[Pg.253]. Alatīti alātaṃ=ummukaṃ. Cilatīti cilāto=malacchajāti.

ကြဲဖြန့်ခြင်းအနက်ရှိသော ကိရဓာတ်၊ ဖွဲ့နှောင်ခြင်းအနက်ရှိသော အလဓာတ်၊ ဝတ်ရုံခြင်းအနက်ရှိသော စိလဓာတ် စသည်တို့နောက်၌ အာတကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ (တော၌) လှည့်လည်ကြဲဖြန့်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ကိရာတ (တောလိုက်မုဆိုး) မည်၏။ ရအက္ခရာကို လပြုသော် ကိလာတ ဟူ၍လည်း ထိုသူပင် မည်၏။ ဆီးတားဖွဲ့နှောင်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် အလာတ (မီးစ) မည်၏။ ဝတ်ရုံတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် စိလာတ (အရိုင်းအစိုင်းအနွယ်) မည်၏။

81. Amādīhyatto.

၈၁. အမဓာတ်စသည်တို့နောက်၌ အတ္တပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Ama mā vara kalādīhi atto hoti. Amati kālantaraṃ pavattatīti amattaṃ=bhājanaṃ. Pubbasaralopo, mānaṃ mattaṃ=pamāṇaṃ paricchedo ca. Varantunenāti varattā=yottaṃ. Kalati paricchindatīti kalattaṃ=bhariyā.

အမဓာတ်၊ မာဓာတ်၊ ဝရဓာတ်၊ ကလဓာတ် စသည်တို့နောက်၌ အတ္တပစ္စည်း ဖြစ်၏။ အချိန်ကြာမြင့်စွာ တည်တံ့ဖြစ်ပွားတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် အမတ္တ (အိုးခွက်/ခွက်ယောက်) မည်၏။ ရှေ့သရကျေ၏၊ တိုင်းတာခြင်းသည် မတ္တ (အတိုင်းအရှည် သို့မဟုတ် အပိုင်းအခြား) မည်၏။ ဤကြိုးဖြင့် နှောင်ဖွဲ့တားဆီးအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဝရတ္တာ (သားရေကြိုး) မည်၏။ စီမံပိုင်းခြားတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ကလတ္တ (ဇနီးမယား) မည်၏။

82. Vādīhi to.

၈၂. ဝါဓာတ်စသည်တို့နောက်၌ တပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Vā-gamane, tā-pālane, tana-vitthāre, dama-upasame, a-magamane, si-sevāyaṃ, su-savane, pū pavane, gupa-govane, yuja-saṃyame, gaha-upādāne, ata-sātaccagamāna, khipa-peraṇe, evamādīhi to hoti. Vāyatīti vāto=vāyu. Tāyatīti tāto=pitā. Tanuteti tantaṃ=tantavo. Damatīti anto=dasano. Amati yātīti anto=osānaṃ, koṭṭhāsasamīpāvayavā ca. Sevīyatīti seto=dhavalo. Suṇantunenāti sotaṃ=savanaṃ. Savatīti soto=jalappavāho. Punīyatīti poto=bālo. Gopīyatīti gotthaṃ=kalādi. Yojantyanenāti yottaṃ=rajju. Mamāyantehi gayhatīti gattaṃ=sarīraṃ. Abādhaṃ nirantaraṃ atati pavattatīti attā=manādi. Khipīyati etthāti khettaṃ=kedāraṃ.

သွားခြင်းအနက်၌ ဝါဓာတ်၊ စောင့်ရှောက်ခြင်းအနက်၌ တာဓာတ်၊ ပြန့်ပြောစေခြင်းအနက်၌ တနုဓာတ်၊ ငြိမ်းအေးခြင်းအနက်၌ ဒမဓာတ်၊ သွားခြင်းအနက်၌ အမဓာတ်၊ မှီဝဲခြင်းအနက်၌ သိဓာတ်၊ ကြားခြင်းအနက်၌ သုဓာတ်၊ စင်ကြယ်စေခြင်းအနက်၌ ပူဓာတ်၊ ဝှက်ကွယ်ခြင်းအနက်၌ ဂုပဓာတ်၊ ချည်နှောင်ခြင်းအနက်၌ ယုဇဓာတ်၊ ယူခြင်းအနက်၌ ဂဟဓာတ်၊ အမြဲမပြတ်သွားခြင်းအနက်၌ အတဓာတ်၊ ပစ်ခြင်းအနက်၌ ခိပဓာတ် စသည်တို့နောက်၌ တော (တ) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဝါယတီတိ ဝါတော = လေ။ တာယတီတိ တာတော = ဖခင်။ တနုတေတိ တန္တံ = ရက်ကန်းကြိုး။ ဒမတီတိ အန္တော = သွား။ အမတိ ယာတီတိ အန္တော = အဆုံး၊ အစု၊ အနီးနှင့် အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်း။ သေဝီယတီတိ သေတော = ဖြူသောအရောင်။ သုဏန္တုနေနာတိ သောတံ = နား။ သဝတီတိ သောတော = ရေအလျဉ်။ ပုနီယတီတိ ပေါတော = သူငယ်။ ဂေါပီယတီတိ ဂေါတ္ထံ = အနွယ်စသည်။ ယောဇန္တျနေနာတိ ယောတ္တံ = ကြိုး။ မမာယန္တေဟိ ဂယှတီတိ ဂတ္တံ = ကိုယ်ခန္ဓာ။ အဗာဓံ နိရန္တရံ အတတိ ပဝတ္တတီတိ အတ္တာ = စိတ်စသည်။ ခိပီယတိ ဧတ္ထာတိ ခေတ္တံ = လယ်ကွင်း။

83. Gharādīhi taka.

၈၃. ဃရဓာတ်စသည်တို့နောက်၌ တကပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Gara ghara-secane, si-sevāyaṃ, dū-paritāpane, mida-sinehe, cita-sañcetane, pusa-posane, vida-lābhe, evamādīhi taka [Pg.254]4 hoti, gharati siñcatīti ghataṃ=sappi. Sevīyatīti sito=seto. Dubbacattā dūyati paritāpetīti dūto=pesarakāro. Mijjati sinehatīti mitto=suhadayo. Cintetīti cittaṃ=viññāṇaṃ cittakammādi ca. Posīyatīti putto=attajo. Vindanti pīti manenāti vittaṃ=dhanaṃ. Vara-varaṇasambhattīsu, varaṇaṃ vattaṃ=brahmacariyādi.

သွန်းလောင်းခြင်းအနက်၌ ဂရ (ဃရ) ဓာတ်၊ မှီဝဲခြင်းအနက်၌ သိဓာတ်၊ ပူပန်စေခြင်းအနက်၌ ဒူဓာတ်၊ ချစ်ခင်ခြင်းအနက်၌ မိဒဓာတ်၊ ကြံစည်ခြင်းအနက်၌ စိတဓာတ်၊ မွေးမြူခြင်းအနက်၌ ပုသဓာတ်၊ ရခြင်းအနက်၌ ဝိဒဓာတ် စသည်တို့နောက်၌ တကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဃရတိ သိဉ္စတီတိ ဃတံ = ထောပတ်။ သေဝီယတီတိ သိတော = ဖြူသော။ ဒုဗ္ဗစတ္တာ ဒူယတိ ပရိတာပေတီတိ ဒူတော = တမန်။ မိဇ္ဇတိ သိနေဟတီတိ မိတ္တော = မိတ်ဆွေ။ စိန္တေတီတိ စိတ္တံ = ဝိညာဉ်စိတ်၊ ဆန်းကြယ်သောအမှု စသည်။ ပေါသီယတီတိ ပုတ္တော = သား။ ဝိန္ဒန္တိ ပီတိ မနေနာတိ ဝိတ္တံ = ဥစ္စာ။ တားမြစ်ခြင်း၊ ဆည်းကပ်ခြင်းအနက်၌ ဝရဓာတ်၊ ဝရဏံ ဝတ္တံ = အကျင့်၊ ဗြဟ္မစရိယစသည်။

84. Nettādayo.

၈၄. နေတ္တစသော ပုဒ်တို့သည်။

Nettaādayo taka parā nipaccante. Nī-pāpane, ettaṃ, tuka ca nipātanā. Nayati pāpetīti nettaṃ=nayanaṃ, netā ca. Kara-kara-ṇe, assu, karaṇaṃ kuttaṃ=kiriyā. Kamissa assu, kamati yātīti kunto=āvudhaviseso. Rama-kīḷāyaṃ, supubbo, sussaniccaṃ dīgho. Suṭṭhu ramaṇaṃ, suṭṭhu ramatīti vā sūrato=sukhasaṃvāso. Mihissaissu, mihati siñcatīti muttaṃ=passāvo. Pāla=rakkhaṇe āssa rassattaṃ, ñica. Pālīyatīti palitaṃ=kesalomānaṃ jarāya kataṃ setattaṃ, saddhādittā akāre taṃ yassa atthi so palito=pumā, palitā=itthī. Mhissa si, mihi ca, mhayanaṃ sitaṃ=mandahasitaṃ, mhayanaṃ mihitaṃ=tadeva, kusa-akkose tassa īña, kusīyati akkosīyatīti kusīto=alaso, si=bandhane, dīgho, senti bandhanti gharāvāsaṃ etāyāti sītā=naṅgalalekhā, evamaññepi.

နေတ္တစသော ပုဒ်တို့ကို တကပစ္စည်းနောက်၌ ထူးခြားစွာ (နိပါတနနည်းဖြင့်) ပြီးစေအပ်ကုန်၏။ ဆောင်ယူခြင်းအနက်၌ ဏီဓာတ်၊ ဧတ္တပြုခြင်းနှင့် တုကလာခြင်းတို့သည် နိပါတနနည်းဖြင့် ဖြစ်၏။ နယတိ ပါပေတီတိ နေတ္တံ = မျက်စိ၊ ရှေ့ဆောင်သူ။ ပြုခြင်းအနက်၌ ကရဓာတ်၊ ဓာတ်၏ အက္ခရာကို ဥပြု၏၊ ကရဏံ ကုတ္တံ = ပြုလုပ်ခြင်း (ကိရိယာ)။ ကမဓာတ်၏ အက္ခရာကို ဥပြု၏၊ ကမတိ ယာတီတိ ကုန္တော = လက်နက်ထူး။ ကစားခြင်းအနက်၌ ရမဓာတ်၊ သု-ပုဗ္ဗဝတ် ရှိသောအခါ သု-၏ ဥကို အမြဲ ဒီဃပြု၏၊ သုဋ္ဌု ရမဏံ၊ သုဋ္ဌု ရမတီတိ ဝါ သူရတော = ချမ်းသာစွာ အတူနေခြင်း။ မိဟဓာတ်၏ ဣကို ဥပြု၏၊ မိဟတိ သိဉ္စတီတိ မုတ္တံ = ဆီး။ စောင့်ရှောက်ခြင်းအနက်၌ ပါလဓာတ်၊ အာကို ရဿပြု၍ ဏိပစ္စည်းသက်၏၊ ပါလီယတီတိ ပလိတံ = ဆံပင် မွေးညင်းတို့ ဇရာကြောင့် ဖြူခြင်း၊ သဒ္ဓါစသည်ရှိသောကြောင့် ထိုဖြူခြင်းရှိသောသူသည် ပလိတော = ယောကျ်ား၊ ပလိတာ = မိန်းမ။ မှိဓာတ်ကို သိ-နှင့် မိဟိ-ပြု၏၊ မ္ဟယနံ သိတံ = ပြုံးရယ်ခြင်း၊ မ္ဟယနံ မိဟိတံ = ထိုပြုံးရယ်ခြင်းပင် ဖြစ်၏။ ဆဲရေးခြင်းအနက်၌ ကုသဓာတ်၊ ကုသဓာတ်ကို ဤညပြု၏၊ ကုသီယတိ အက္ကောသီယတီတိ ကုသီတော = ပျင်းရိသူ။ ချည်နှောင်ခြင်းအနက်၌ သိဓာတ်၊ ဒီဃပြု၏၊ သေန္တိ ဗန္ဓန္တိ ဃရာဝါသံ ဧတာယာတိ သီတာ = ထွန်ကြောင်း၊ ဤသို့ အခြားပုဒ်တို့ကိုလည်း ပြီးစေအပ်ကုန်၏။

85. Samādīhyatho.

၈၅. သမဓာတ်စသည်တို့နောက်၌ အထောပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Sama-upasame[Pg.255], dara-daraṇe, dama-upasame, kilama klama-gelaññe, sapa-akkose, vasa-nivāse, āpubbo, evamādīhi atho hoti. Sametīti samatho=samādhi. Daraṇaṃ daratho=pīḷā. Damanaṃ damatho=damo. Kilamanaṃ kilamatho=parissamo. Sapanaṃ sapatho=saccakaraṇaṃ. Āvasanti etthāti āvasatho=gharaṃ.

ငြိမ်းအေးခြင်းအနက်၌ သမဓာတ်၊ ကြောက်လန့်ခြင်းအနက်၌ ဒရဓာတ်၊ ဆုံးမခြင်းအနက်၌ ဒမဓာတ်၊ ပင်ပန်းခြင်းအနက်၌ ကိလမ (က္လမ) ဓာတ်၊ ကျိန်ဆိုခြင်းအနက်၌ သပဓာတ်၊ နေခြင်းအနက်၌ အာ-သမ္ဗန္ဓရှိသော ဝသဓာတ် စသည်တို့နောက်၌ အထောပစ္စည်း ဖြစ်၏။ သမေတီတိ သမထော = သမာဓိ။ ဒရဏံ ဒရထော = ပူပန်ခြင်း (နှိပ်စက်ခြင်း)။ ဒမနံ ဒမထော = ဆုံးမခြင်း။ ကိလမနံ ကိလမထော = ပင်ပန်းခြင်း။ သပနံ သပထော = သစ္စာပြုခြင်း။ အာဝသန္တိ ဧတ္ထာတိ အာဝသထော = အိမ်။

86. Upavasā vassoṭa ca.

၈၆. ဥပ-ပုဗ္ဗ ဝသဓာတ်နောက်၌ အထောပစ္စည်းဖြစ်၍ ဝသဓာတ်ကို ဩဋအာဒေသပြု၏။

Upapubbā vasatismā atho hoti, vassa oṭa cādeso. Upavasanti etthāti uposatho=tithiviseso, navamahatthi kulañca.

ဥပရှေ့ရှိသော ဝသဓာတ်မှ အထောပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ဝသကို ဩဋအာဒေသလည်း ပြု၏။ ဥပဝသန္တိ ဧတ္ထာတိ ဥပေါသထော = ဥပုသ်နေ့၊ ကိုးခုမြောက်သော ဆင်မျိုးလည်း ဖြစ်၏။

87. Ramā thaka.

၈၇. ရမဓာတ်နောက်၌ ထကပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Ramatismā thaka hoti, kānubandhakaraṇasāmatthiyā ata kārādopi malopo. Ramanti kīḷanti etenāti ratho=sandano.

ရမဓာတ်မှ ထကပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ က-အနုဗန္ဓပြုခြင်း စွမ်းအားကြောင့် အကာရာဒိ၌လည်း မ-အက္ခရာ ကျေ၏။ ရမန္တိ ကီဠန္တိ ဧတေနာတိ ရထော = ရထား။

88. Titthādayo.

၈၈. တိတ္ထစသော ပုဒ်တို့သည်။

Titthaādayo thakaparā nipaccante. Tara-taraṇe, assa ittaṃ, pararūpādi, tarantyanenāti titthaṃ=najjādiṃ yenāvataranti taṃ. Sica-rakkhaṇe, secatīti sittaṃ=madhucchiṭṭhaṃ. Hasa-hasane, hasantyanenāti hattho=karo, nakkhattāñca. Gāyatīti gāthā=pajjaviseso. Aranti pavattantyanenāti attho=dhanaṃ. Rogaṃ tudati pīḷetīti tutthaṃ=osadhaṃ. Yu-missane, dīgho, yavatīti yū- tho=sajātikānaṃ [Pg.256] tiracchānānaṃsamūho. Gupa-gopane, dīgho, palopo, paṭikūlattā gopīyatīti gūtho=vaccaṃ, evamaññepi.

တိတ္ထစသော ပုဒ်တို့ကို ထကပစ္စည်းနောက်၌ ထူးခြားစွာ ပြီးစေအပ်ကုန်၏။ ကူးခြင်းအနက်၌ တရဓာတ်၊ အား ဣပြုခြင်း၊ ပရရူပပြုခြင်းစသည်တို့ဖြင့်၊ တရန္တျနေနာတိ တိတ္ထံ = ဆိပ်ဦး (မြစ်စသည်သို့ သက်ဆင်းရာအရပ်)။ သွန်းလောင်းခြင်းအနက်၌ သိစဓာတ်၊ သေစတီတိ သိတ္တံ = ပျားဖယောင်း။ ရယ်ခြင်းအနက်၌ ဟသဓာတ်၊ ဟသန္တျနေနာတိ ဟတ္ထော = လက်၊ နက္ခတ်လည်း ဖြစ်၏။ ဂါယတီတိ ဂါထာ = ဂါထာ (လင်္ကာထူး)။ အရန္တိ ပဝတ္တန္တျနေနာတိ အတ္ထော = စည်းစိမ်ဥစ္စာ။ ရောဂါကို နှိပ်စက်တတ်၏ဟု တုတ္ထံ = ဆေး။ ရောနှောခြင်းအနက်၌ ယုဓာတ်၊ ဒီဃပြု၏၊ ယဝတီတိ ယူထော = အမျိုးတူ တိရစ္ဆာန်အုပ်စု။ စောင့်ရှောက်ခြင်းအနက်၌ ဂုပဓာတ်၊ ဒီဃပြု၍ ပ-ကျေ၏၊ စက်ဆုပ်ဖွယ်ဖြစ်၍ ဝှက်အပ်၏ဟု ဂူထော = ကျင်ကြီး၊ ဤသို့ အခြားပုဒ်တို့ကိုလည်း ပြီးစေအပ်ကုန်၏။

89. Vasa masa kusā thu.

၈၉. ဝသဓာတ်၊ မသဓာတ်၊ ကုသဓာတ်တို့နောက်၌ ထုပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Vasa-nivāse, masa-āmasane, kusa-akkose, etehi thu hoti. Vasanti etthāti vatthu=padattho. Dadhiṃ āmasatīti matthu=dadhimaṇḍo. Kusīyati akkosīyati bhera vanādattāti kotthu=sigālo.

နေခြင်းအနက်၌ ဝသဓာတ်၊ ကိုင်တွယ်ခြင်းအနက်၌ မသဓာတ်၊ ဆဲရေးအော်ဟစ်ခြင်းအနက်၌ ကုသဓာတ်တို့နောက်၌ ထုပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဝသန္တိ ဧတ္ထာတိ ဝတ္ထု = တည်ရာဝတ္ထု။ ဒိန်ချဉ်ကို ကိုင်တွယ်တတ်၏ (ဒိန်ချဉ်မှ ဖြစ်၏) ဟု မတ္ထု = ဒိန်ချဉ်ရေ။ ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော တောအုပ်၌ အော်ဟစ်တတ်၏ဟု ကောတ္ထု = မြေခွေး။

90. Saka vasā thi.

၉၀. သကဓာတ်၊ ဝသဓာတ်တို့နောက်၌ ထိပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Saka-sattiyaṃ, vasa-nivāse, etehi thi hoti. Sakkoti gantumanenāti satthi=ūru. Vasīyati acchādīyatīti vatthi=nābhiyā adho.

စွမ်းနိုင်ခြင်းအနက်၌ သကဓာတ်၊ နေခြင်းအနက်၌ ဝသဓာတ်တို့နောက်၌ ထိပစ္စည်း ဖြစ်၏။ သက္ကောတိ ဂန္တုမနေနာတိ သတ္ထိ = ပေါင်။ ဝသီယတိ အစ္ဆာဒီယတီတိ ဝတ္ထိ = ဆီးအိမ် (ချက်အောက်အရပ်)။

91. Vīto thika.

၉၁. ဝီဓာတ်မှ ထိကပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Vī vā-gamanetīmasmā thika hoti. Vīyanti gacchanti etāyāti vīthi=āvali.

သွားခြင်းအနက်၌ ဝီ (ဝါ) ဓာတ်မှ ထိကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဝီယန္တိ ဂစ္ဆန္တိ ဧတာယာတိ ဝီထိ = လမ်း၊ တန်း။

92. Sārismā rati.

၉၂. သရဓာတ်မှ ရထိပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Sārismā ṇyantā rathi hoti. Sāretīti sārathi=ratha-vāho.

ဏျန္တအဆုံးရှိသော သရဓာတ်မှ ရထိပစ္စည်း ဖြစ်၏။ သာရေတီတိ သာရထိ = ရထားထိန်း။

93. Tā-tā ithi.

၉၃. တာဓာတ်၊ အတဓာတ်တို့နောက်၌ ဣထိပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Tā-pālane, ata-sātaccagamane, etehi ithi hoti. Tāyati pāletīti tithi=paṭipadādi, atati gacchatīti atithi=abbhāgato.

စောင့်ရှောက်ခြင်းအနက်၌ တာဓာတ်၊ အမြဲမပြတ်သွားခြင်းအနက်၌ အတဓာတ်တို့နောက်၌ ဣထိပစ္စည်း ဖြစ်၏။ တာယတိ ပါလေတီတိ တိထိ = တိထီ (ပဋိပတ်စသည်)။ အတတိ ဂစ္ဆတီတိ အတိထိ = ဧည့်သည်။

94. Isā thī.

၉၄. ဣသဓာတ်မှ ထီပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Isatismā [Pg.257] thī hoti. Icchati icchīyatīti vā itthī=nārī.

ဣသဓာတ်မှ ထီပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဣစ္ဆတိ ဣစ္ဆီယတီတိ ဝါ ဣတ္ထီ = မိန်းမ။

95. Ruda khuda muda mada chida sūda sapa kamā daka.

၉၅. ရုဒဓာတ်၊ ခုဒဓာတ်၊ မုဒဓာတ်၊ မဒဓာတ်၊ ဆိဒဓာတ်၊ သူဒဓာတ်၊ သပဓာတ်၊ ကမဓာတ်တို့နောက်၌ ဒကပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Etehi daka hoti. Rudatīti ruddo=umāpati. Rassa latte luddo=nesādo. Khudati asahatīti khuddo=nīco. Modanti etāyāti muddā=sakkharamaṅguliyaṃ. Majjanti asminti maddo=janapado. Chijjatīti chiddaṃ=randhaṃ. Ūssa rassattaṃ, sūdati sāmikehi bhatiṃ pakkharatīti suddo=vasalo. Sapantunenāti saddo=sotavisayo. Kāmīyatīti kando=mūlaviseso.

ဤဓာတ်တို့နောက်၌ ဒကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ရုဒတီတိ ရုဒ္ဒေါ = သီဝနတ်မင်း၊ ရဿကို လပြုသော် လုဒ္ဒေါ = မုဆိုး။ ခုဒတိ အသဟတီတိ ခုဒ္ဒေါ = ယုတ်ညံ့သူ။ မောဒန္တိ ဧတာယာတိ မုဒ္ဒါ = တံဆိပ်လက်စွပ်။ မဇ္ဇန္တိ အသ္မိန္တိ မဒ္ဒေါ = တိုင်းနိုင်ငံ။ ဆိဇ္ဇတီတိ ဆိဒ္ဒံ = အပေါက်။ ဦကို ရဿပြု၏၊ သူဒတိ သာမိကေဟိ ဘတ္တံ ပက္ခရတီတိ သုဒ္ဒေါ = သုဒြ္ဒ။ သပန္တုနေနာတိ သဒ္ဒေါ = အသံ။ ကာမီယတီတိ ကန္ဒော = သစ်ဥ။

96. Kundādayo.

၉၆. ကုန္ဒစသော ပုဒ်တို့သည်။

Kundaādayo dakaantā nipaccante. Kamissa assu, kāmīyatīti kundo=pupphavidhasaso, maṇissa mana, maññateti mando=jaḷo. Vuṇātissa buna, vuṇīyati saṃvarīyatīti bundo=mūlappadeso. Ninda-garahāyaṃ, nalopo, nindīyatīti niddā=soppaṃ. Unda-kiledane, nalopo, undati kiledatīti uddo=jalabiḷālo. Saṃpubbassa undissa ca, sammā undati kiledatīti samuddo=sāgaro. Pula-mahattahiṃ sāñāṇesu, imuña, pulati hiṃsatīti pulindo=savaro. Evaṃ-maññepi.

ကုန္ဒစသော ဒကပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့ကို ထူးခြားစွာ ပြီးစေအပ်ကုန်၏။ ကမဓာတ်၏ အက္ခရာကို ဥပြု၏၊ ကာမီယတီတိ ကုန္ဒော = ပန်းတစ်မျိုး။ မနဓာတ်၏ မနကို မန္ဒပြု၏၊ မညတေတိ မန္ဒော = မိုက်မဲသူ။ ဝုဏဓာတ်ကို ဗုန္ဒပြု၏၊ ဝုဏီယတိ သံဝရီယတီတိ ဗုန္ဒော = အမြစ်တွယ်ရာအရပ် (အောက်ခြေ)။ ကဲ့ရဲ့ခြင်းအနက်၌ နိန္ဒဓာတ်၊ န-ကျေ၏၊ နိန္ဒီယတီတိ နိဒ္ဒါ = အိပ်ပျော်ခြင်း။ စိုစွတ်ခြင်းအနက်၌ ဥန္ဒဓာတ်၊ န-ကျေ၏၊ ဥန္ဒတိ ကိလေဒတီတိ ဥဒ္ဒေါ = ဖျံ။ သံ-ပုဗ္ဗ ဥန္ဒဓာတ်၌လည်း န-ကျေ၏၊ သမ္မာ ဥန္ဒတိ ကိလေဒတီတိ သမုဒ္ဒေါ = သမုဒ္ဒရာ။ ကြီးမြတ်ခြင်း၊ ညှဉ်းဆဲခြင်း၊ သိခြင်းအနက်၌ ပုလဓာတ်၊ ဣမုဉပြု၏၊ ပုလတိ ဟိံသတီတိ ပုလိန္ဒော = တောသား၊ ဤသို့ အခြားပုဒ်တို့ကိုလည်း ပြီးစေအပ်ကုန်၏။

97. Dadā du.

၉၇. ဒဒဓာတ်မှ ဒုပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Dada-dānetīmasmā du hoti. Dukkhaṃ dadātīhi daddu=kuṭṭhaviseso.

ပေးလှူခြင်းအနက်၌ ဒဒဓာတ်မှ ဒုပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဒုက္ခကို ပေးတတ်၏ဟု ဒဒ္ဒု = ဝဲခြောက်နာထူး။

98. Khanāna dama ramā dho.

၉၈. ခနဓာတ်၊ ဒမဓာတ်၊ ရမဓာတ်တို့နောက်၌ ဓောပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Khana [Pg.258] khaṇa-avadāraṇe, ana-pāṇane, dama-upasame, rama-kīḷāyaṃ, etehi dho hoti. Ñāṇena dhaññateti khandho=rāsi. Anati jīvati etenāti andho=acakkhuko. Dametabboti dandho=jaḷo, ramanti ettha sappādayoti randhaṃ=chiddaṃ.

ခန-ဓာတ်သည် အဖန်တလဲလဲ ဖောက်ထွင်းခြင်း၌လည်းကောင်း၊ အသက်ရှူခြင်း၌လည်းကောင်း၊ ဒမ-ဓာတ်သည် ငြိမ်းအေးစေခြင်း၌လည်းကောင်း၊ ရမ-ဓာတ်သည် ကစားခြင်း၌လည်းကောင်း ဖြစ်၏၊ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ ဓ-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဉာဏ်ဖြင့် ကြီးပွားတတ်သောကြောင့် ခန္ဓော = အစု။ ၎င်းဖြင့် အသက်ရှင်တတ်သောကြောင့် အန္ဓော = မျက်စိမမြင်သောသူ။ ဆုံးမအပ်သောကြောင့် ဒန္ဓော = ဖျင်းအသောသူ။ ထိုအပေါက်၌ မြွေစသည်တို့ မွေ့လျော်တတ်သောကြောင့် ရန္ဓံ = အပေါက်။

99. Muddhā dayo.

၉၉. မုဒ္ဓါ အစရှိသော ပုဒ်တို့သည်။

Muddhaādayo dhantā nipaccante. Muda-tose, ottābhāvo, modanti ettha ūkāti muddhā=matthako. Ara-gamane, aranti yanti etthāti addhā=maggo, kālo ca, addhaṃ=upaddhaṃ. Gidha-abhi kaṅkhāyaṃ, issa attaṃ, gedhatīti gaddho=gijjho. Vidha-vedhane, ettābhāvo, parivajjhatīti viddhaṃ=vimalaṃ, evamaññepi.

မုဒ္ဓါ အစရှိသော ဓ-အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့ကို နိပါတ်အဖြစ် ပြီးစေအပ်ကုန်၏။ မုဒ-ဓာတ်သည် နှစ်သက်ခြင်း၌ ဖြစ်၏၊ သြ-သို့ ပြောင်းလဲခြင်း မရှိ။ ထိုဦးခေါင်း၌ သန်းတို့သည် မွေ့လျော်တတ်ကုန်၏ ထို့ကြောင့် မုဒ္ဓါ = ဦးခေါင်း။ အရ-ဓာတ်သည် သွားခြင်း၌ ဖြစ်၏၊ ထို၌ သွားတတ်ကုန်၏ ထို့ကြောင့် အဒ္ဓါ = ခရီးလမ်း၊ ကာလလည်း ဖြစ်၏။ အဒ္ဓံ = ထက်ဝက်။ ဂိဓ-ဓာတ်သည် လွန်စွာ တောင့်တခြင်း၌ ဖြစ်၏၊ ဣ ကို အ သို့ ပြု၏၊ လွန်စွာ တောင့်တတတ်သောကြောင့် ဂဒ္ဓေါ = လင်းတ။ ဝိဓ-ဓာတ်သည် ထိုးခြင်း၌ ဖြစ်၏၊ ဧ-သို့ ပြောင်းလဲခြင်း မရှိ၊ ကောင်းစွာ ဖောက်ထွင်းအပ်သောကြောင့် ဝိဒ္ဓံ = စင်ကြယ်ခြင်း။ ဤသို့ အခြားသော ပုဒ်တို့ကိုလည်း သိအပ်၏။

100. Sīto dhuka.

၁၀၀. သီ ဓာတ်နောက်၌ ဓုက ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Setismā dhuka hoti. Sayanti etāyāti sīdhu=surāviseso.

သီ-ဓာတ်မှ ဓုက ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ထိုသေရည်ဖြင့် အိပ်စက်တတ်ကုန်၏ ထို့ကြောင့် သီဓု = သေရည်အထူး။

101. Varārakarataradarayamaajjamithasakā kuno.

၁၀၁. ဝရ၊ အရ၊ ကရ၊ တရ၊ ดရ၊ ယမ၊ အဇ္ဇ၊ မိထ၊ သက ဓာတ်တို့နောက်၌ ကုနု ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Vara-varaṇasambhattīsu, ara-gamane, kara-karaṇe, tara-tara-ṇe dara-vidāraṇe, yama-uparame, ajja sajja-ajjane, mitha-saṅgame, saka-sattiyaṃ, etehi kuno hoti. ‘‘Rā nassa ṇo’’ti (5-171) nassa ṇattaṃ, vāretīti varuṇo=evaṃnāmako isi, devarājā, pādapo ca. Arati gacchatīti aruṇo=sūriyo, tassa [Pg.259] sārathi ca. Paradukkhe sati sādhūnaṃ hadayakammanaṃ karotīti karuṇā=dayā. Bālabhāvaṃ atarīti taruṇo=yuvā. ‘‘Ṇiṇāpina’’nti (5.160) yogavibhāgā ṇilopo, vidāretīti dāruṇo=kakkhaḷo. Yameti pāvaṃ nāsetīti yamunā=ekā mahānadī. Ajjati dhanasañcayaṃ karotīti ajjuno=rājā, rukkhaviseso ca. Mitho saṅgamo mithunaṃ=pumitthiyugaḷaṃ. Sakkotīti sakuno=pakkhī. Nadādipāṭhā vīmhi=sakunī. ‘‘Tathanarānaṃṭaṭṭhaṇalā’’ti (1-27) vā ṇatte=sakuṇo, sakuṇi.

ဝရ-ဓာတ်သည် တားမြစ်ခြင်းနှင့် ဆည်းကပ်ခြင်းတို့၌လည်းကောင်း၊ အရ-ဓာတ်သည် သွားခြင်း၌လည်းကောင်း၊ ကရ-ဓာတ်သည် ပြုခြင်း၌လည်းကောင်း၊ တရ-ဓာတ်သည် ကူးမြောက်ခြင်း၌လည်းကောင်း၊ ဒရ-ဓာတ်သည် ဖောက်ခွဲခြင်း၌လည်းကောင်း၊ ယမ-ဓာတ်သည် ငြိမ်းအေးခြင်း၌လည်းကောင်း၊ အဇ္ဇ-ဓာတ်သည် စုဆောင်းခြင်း၌လည်းကောင်း၊ မိထ-ဓာတ်သည် ပေါင်းဖော်ခြင်း၌လည်းကောင်း၊ သက-ဓာတ်သည် စွမ်းနိုင်ခြင်း၌လည်းကောင်း ဖြစ်၏၊ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ ကုနု-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 'ရာ နဿ ဏော' သုတ်ဖြင့် န ကို ဏ ပြု၏။ တားမြစ်တတ်သောကြောင့် ဝရုဏော = ထိုအမည်ရှိသော ရသေ့၊ နတ်မင်း၊ သစ်ပင်လည်း မည်၏။ သွားတတ်သောကြောင့် အရုဏော = နေမင်း၊ ၎င်း၏ ရထားထိန်းလည်း မည်၏။ သူတစ်ပါး ဆင်းရဲခြင်း၌ သူတော်ကောင်းတို့၏ နှလုံးသားကို တုန်လှုပ်စေတတ်သောကြောင့် ကရုဏာ = သနားခြင်း။ ငယ်ရွယ်သော အဖြစ်ကို ကူးမြောက်တတ်သောကြောင့် တရုဏော = ပျိုသောသူ။ 'ဏိဏာပိနံ' သုတ်ကို အပိုင်းခြား ဖြတ်ခြင်းအားဖြင့် ဏိ ကို ချေ၏၊ ပြင်းစွာ ဖောက်ခွဲတတ်သောကြောင့် ဒါရုဏော = ကြမ်းတမ်းသောသူ။ မကောင်းမှုကို တားမြစ်တတ်သောကြောင့် ယမုနာ = မြစ်ကြီးတစ်စင်း။ ဥစ္စာကို စုဆောင်းတတ်သောကြောင့် အဇ္ဇုနော = မင်း၊ သစ်ပင်အထူးလည်း မည်၏။ အချင်းချင်း ပေါင်းဖော်ခြင်းသည် မိထုနံ = ယောက်ျား မိန်းမ အစုံ။ စွမ်းနိုင်တတ်သောကြောင့် သကုနော = ငှက်။ နဒါဒိဂိုဏ်း၌ ဖတ်သောကြောင့် ဣ ပစ္စည်း သက်၍ သကုနီ ဖြစ်၏။ 'တထနရာနံ...' သုတ်ဖြင့် ဏ ပြုရာ၌ သကုဏော၊ သကုဏီ မည်၏။

102. Ajā ino.

၁၀၂. အဇ ဓာတ်နောက်၌ ဣနော ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Aja vaja-gamane tīmasmā ino hoti. Ajati vikkayaṃ yātīti ajinaṃ=cammaṃ.

အဇ (ဝဇ) သွားခြင်းအနက်ရှိသော ဓာတ်မှ ဣနော ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ရောင်းချခြင်းသို့ ရောက်တတ်သောကြောင့် အဇိနံ = သားရေ။

103. Vipinādayo.

၁၀၃. ဝိပိန စသော ပုဒ်တို့သည်။

Vipinaādayo inantā nipaccante. Vapa-bījanikkhepe, assa ittaṃ, vapanti etthāti vipinaṃ=vanaṃ. Supa-saye, supanti etenāti supinaṃ=niddā, supantena diṭṭhañca. Tuda-byathane, dassa ho, tudati satte pīḷetīti tuhinaṃ=himaṃ. Kappa-sāmatthiye, kappati ripavo vijetuṃ samatthetīti kappino=rājā. Kama-padavikkhepe, assa uttaṃ, kamanti ettha mīnādayo pavisantīti kuminaṃ=macchabandhanopakaraṇaviseso. Dā-dāne, denti etasminti dinaṃ=divaso, evamaññepi.

ဝိပိန အစရှိသော ဣန အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့ကို နိပါတ်အဖြစ် ပြီးစေအပ်ကုန်၏။ ဝပ-ဓာတ်သည် မျိုးစေ့ချခြင်း၌ ဖြစ်၏၊ အ ကို ဣ ပြု၏၊ ထိုတော၌ မျိုးစေ့ကို ကြဲချတတ်ကုန်၏ ထို့ကြောင့် ဝိပိနံ = တော။ သုပ-ဓာတ်သည် အိပ်ခြင်း၌ ဖြစ်၏၊ ၎င်းဖြင့် အိပ်စက်တတ်ကုန်၏ ထို့ကြောင့် သုပိနံ = အိပ်မက်၊ (အိပ်ပျော်သောသူ မြင်အပ်သောအရာလည်း ဖြစ်၏)။ တုဒ-ဓာတ်သည် ထိုးဆွခြင်း၌ ဖြစ်၏၊ ဒ ကို ဟ ပြု၏၊ သတ္တဝါတို့ကို ညှဉ်းဆဲတတ်သောကြောင့် တုဟိနံ = နှင်း။ ကပ္ပ-ဓာတ်သည် စွမ်းနိုင်ခြင်း၌ ဖြစ်၏၊ ရန်သူတို့ကို အောင်နိုင်ခြင်းငှါ စွမ်းဆောင်နိုင်သောကြောင့် ကပ္ပိနော = မင်း။ ကမ-ဓာတ်သည် ခြေလှမ်းလှမ်းခြင်း၌ ဖြစ်၏၊ အ ကို ဥ ပြု၏၊ ထို၌ ငါးစသည်တို့ ဝင်ရောက်တတ်ကုန်၏ ထို့ကြောင့် ကုမိနံ = ငါးဖမ်းကိရိယာအထူး။ ဒါ-ဓာတ်သည် ပေးခြင်း၌ ဖြစ်၏၊ ထို၌ ပေးတတ်ကုန်၏ ထို့ကြောင့် ดိနံ = နေ့။ ဤသို့ အခြားသော ပုဒ်တို့ကိုလည်း သိအပ်၏။

104. Kirā kano.

၁၀၄. ကိရ ဓာတ်နောက်၌ ကနော ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Kiratismā [Pg.260] kano hoti. Nassa ṇo, kiranti vikirantīti kiraṇā=raṃsiyo.

ကိရ ဓာတ်မှ ကနော ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ န ကို ဏ ပြု၏၊ ပျံ့လွင့်တတ်သောကြောင့် ကိရဏာ = ရောင်ခြည်တို့။

105. Dī jiimīhi naka.

၁၀၅. ဒီ၊ ဇိ၊ ဣ၊ မီ ဓာတ်တို့နောက်၌ နက ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Dī-khaye, ji-jaye, i-ajjhenagatīsu, mī-hiṃsāyaṃ, etehi naka hoti. Adesi khayamagamāsīti dīno=niddhano. Pañcamāre ajinīti jino=buddho. Esi issarattamagamāsīti ino=sāmī. Mīyate hiṃsīyateti mīno=maccho.

ဒီ-ပျက်စီးခြင်း၊ ဇိ-အောင်နိုင်ခြင်း၊ ဣ-သင်ကြားခြင်း သွားခြင်း၊ မီ-ညှဉ်းဆဲခြင်း အနက်ရှိသော ဤဓာတ်တို့နောက်၌ နက ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်သောကြောင့် ဒီနော = ဆင်းရဲသောသူ။ မာရ်ငါးပါးကို အောင်တော်မူသောကြောင့် ဇိနော = မြတ်စွာဘုရား။ အစိုးရသောအဖြစ်သို့ ရောက်သောကြောင့် ဣနော = အရှင်သခင်။ ညှဉ်းဆဲအပ်သောကြောင့် မီနော = ငါး။

106. Sidhāvīvāhi no.

၁၀၆. သိ၊ ဓာ၊ ဝီ၊ ဝါ ဓာတ်တို့နောက်၌ နော ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Si-bandhane, dhā-dhāraṇe, vī vā-gamane, etehi no hoti. Seti bandhatīti seno=sasādano senā=camū. Dhāretīti dhānā=bhajjitayavo. Veti pavattatīti veno=hīnajāti. Sattesu vāti pavattatīti vānaṃ=taṇhā.

သိ-ချည်နှောင်ခြင်း၊ ဓာ-ဆောင်ခြင်း၊ ဝီ-သွားခြင်း၊ ဝါ-သွားခြင်း အနက်ရှိသော ဤဓာတ်တို့နောက်၌ နော ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ချည်နှောင်တတ်သောကြောင့် သေနော = သိမ်းငှက်။ သေနာ = စစ်သည်ဗိုလ်ခြေ။ ဆောင်တတ်သောကြောင့် ဓာနာ = လှော်ထားသော မုယောစပါး။ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် ဝေနော = ယုတ်သောဇာတ်ရှိသူ။ သတ္တဝါတို့၌ တိုက်ခတ်တတ်သောကြောင့် ဝါနံ = တဏှာ။

107. Ūnādayo.

၁၀၇. ဦန စသော ပုဒ်တို့သည်။

Ūnaādayo nantā nīpaccante. Ūha-vitakke, halopo, ūhanaṃ ūno=apuṇṇo. Hi-gatiyaṃ, dīghattaṃ, hesi hīnattamagamīti hīno=nihīno. Ci-caye, dīghattaṃ, cayanti ettha ratanānīti cīno=janapado. Hanissa jagho, haññatīti jaghanaṃ=kaṭi. Ṭhāssa the ṭhāti pavattatīti theno=coro. Undissa odo, undīyatīti odano=annaṃ. Annaṃ. Raṃjissa niggahītalopo, aka ca, raṃjate anenāti rajanaṃ=rāgo. Rañjanti etthāti rajanī=ratti. Padissa junuka[Pg.261], pajjati gacchatīti pajjunno=indo, megho ca. Gamissa gaṅa, gacchanti ettha vihaṅgādayoti gaganaṃ=antalikkhaṃ, evamaññepi.

ဦန အစရှိသော န အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့ကို နိပါတ်အဖြစ် ပြီးစေအပ်ကုန်၏။ ဦဟ-ဓာတ်သည် ကြံစည်ခြင်း၌ ဖြစ်၏၊ ဟ ကို ချေ၏၊ ကြံစည်ခြင်းသည် ဦနော = မပြည့်စုံသောသူ။ ဟိ-ဓာတ်သည် သွားခြင်း၌ ဖြစ်၏၊ သရကို ဒီဃပြု၏၊ ယုတ်ညံ့သော အဖြစ်သို့ ရောက်သောကြောင့် ဟီနော = ယုတ်ညံ့သောသူ။ စိ-ဓာတ်သည် ဆည်းပူးခြင်း၌ ဖြစ်၏၊ သရကို ဒီဃပြု၏၊ ထိုအရပ်၌ ရတနာတို့ကို ဆည်းပူးအပ်ကုန်၏ ထို့ကြောင့် စီနော = တရုတ်ပြည်။ ဟန ဓာတ်၏ ဟ ကို ဇဃ ပြု၏၊ သတ်အပ်သောကြောင့် ဇဃနံ = တင်ပါး။ ဌာ ဓာတ်ကို ထေ ပြု၏၊ ခိုးယူခြင်းကို ပြုတတ်သောကြောင့် ထေနော = ခိုးသူ။ ဥန္ဒ ဓာတ်ကို သြဒ ပြု၏၊ စိုစွတ်စေအပ်သောကြောင့် သြဒနော = ထမင်း။ ရဉ္ဇ ဓာတ်၏ နဂ္ဂဟိတ်ကို ချေ၍ အက ပစ္စည်းလည်း ဖြစ်၏၊ ၎င်းဖြင့် စွဲလမ်းတတ်သောကြောင့် ရဇနံ = ဆိုးဆေး။ ထို၌ စွဲလမ်းတတ်ကုန်၏ ထို့ကြောင့် ရဇနီ = ညဉ့်။ ပဒ ဓာတ်ကို ဇုန္နုက ပြု၏၊ သွားတတ်သောကြောင့် ပဇ္ဇုန္နော = သိကြားမင်း၊ မိုးတိမ်လည်း ဖြစ်၏။ ဂမ ဓာတ်ကို ဂင ပြု၏၊ ထို၌ ငှက်စသည်တို့ သွားတတ်ကုန်၏ ထို့ကြောင့် ဂဂနံ = ကောင်းကင်။ ဤသို့ အခြားသော ပုဒ်တို့ကိုလည်း သိအပ်၏။

108. Vī patā tano.

၁၀၈. ဝီ၊ ပတ ဓာတ်တို့နောက်၌ တနော ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Vī vā-gamane, pata patha-gamane, etehi tano hoti. Veti pavattati etenāti vetanaṃ=bhati. Patanti etthāti pattanaṃ=nagaraṃ.

ဝီ (ဝါ) သွားခြင်း၊ ပတ (ပထ) သွားခြင်း အနက်ရှိသော ဤဓာတ်တို့နောက်၌ တနော ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ၎င်းဖြင့် အသက်မွေးမှု ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် ဝေတနံ = အခ (လစာ)။ ထိုအရပ်သို့ သွားရောက်အပ်သောကြောင့် ပတ္တနံ = မြို့။

109. Ramā tanaka.

၁၀၉. ရမ ဓာတ်နောက်၌ တနက ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Rama kīḷāyamicasmā tanaka hoti. ‘‘Gamādirānaṃ lopontassā’’ti (5.109) malopo, ramanti etthāti ratanaṃ=maṇi ādī, hatthamattañca.

ကစားခြင်းအနက်ရှိသော ရမ ဓာတ်မှ တနက ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 'get_num' (ဂမာဒိရာနံ လောပေါန္တဿ) သုတ်ဖြင့် အဆုံးမ ကို ချေ၏၊ ထို၌ မွေ့လျော်တတ်ကုန်၏ ထို့ကြောင့် ရတနံ = ရတနာ၊ အတောင်လည်း မည်၏။

110., Sū bhāhi nuka,

၁၁၀., သူ၊ ဘာ ဓာတ်တို့နောက်၌ နုက ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Sū-pasave, bhā-dittiyaṃ, etehi nuka hoti. Pasavīyatīti sūnu=putto. Bhāti dibbatīti bhānu=sūriyo.

သူ-သားဖွားခြင်း၊ ဘာ-တောက်ပခြင်း အနက်ရှိသော ဤဓာတ်တို့နောက်၌ နုက ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဖွားမြင်အပ်သောကြောင့် သူနု = သား။ တောက်ပတတ်သောကြောင့် ဘာနု = နေမင်း။

111. Dhāsse ca.

၁၁၁. ဓာ ဓာတ်နောက်၌လည်း နုက ပစ္စည်း ဖြစ်၍ ဓာ ၏ အာ ကို ဧ လည်း ပြု၏။

Dhā-dhāraṇetīmasmā nuka hoti, dhāssa e ca. Dhāretīti dhenu=gāvī.

ဆောင်ခြင်းအနက်ရှိသော ဓာ ဓာတ်မှ နုက ပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ဓာ ၏ အာ ကို ဧ လည်း ပြု၏။ နို့ရည်ကို ဆောင်တတ်သောကြောင့် ဓေနု = နို့ညှစ်နွားမ။

112. Vattā ṭāva dhamāsehyani.

၁၁၂. ဝတ္တ၊ အဋ၊ အဝ၊ ဓမ၊ အသ ဓာတ်တို့နောက်၌ အနိ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Vatta-vattane, aṭa-gamanattho, ava-rakkhaṇe, dhama-sadde, asa-khepane, etehi ani hoti. Vattanti etenāti vattani=tasaradaṇḍaṃ. Vīmhi vattanī=pantho. Aṭate gammateti aṭani= mañcaṅgo[Pg.262]. Satte avati rakkhatīti avani=mahī. Dhamanti etena vīṇādayoti dhamani=sīrā. Daṇḍatthāya asīyate khipīyateti asani=kulisaṃ.

ဝတ္တ-လည်ခြင်း၊ အဋ-သွားခြင်း၊ အဝ-စောင့်ရှောက်ခြင်း၊ ဓမ-အသံပြုခြင်း၊ အသ-ပစ်ခြင်း အနက်ရှိသော ဤဓာတ်တို့နောက်၌ အနိ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ၎င်းဖြင့် လည်တတ်သောကြောင့် ဝတ္တနီ = ရက်ကန်းလွန်းရိုး။ ဝီ ပစ္စည်း သက်ရာ၌ ဝတ္တနီ = ခရီးလမ်း။ သွားအပ်သောကြောင့် အဋနီ = ညောင်စောင်း၏ အင်္ဂါ။ သတ္တဝါတို့ကို စောင့်ရှောက်တတ်သောကြောင့် အဝနီ = မြေကြီး။ ၎င်းဖြင့် စောင်းစသည်တို့ကို မှုတ်တီးတတ်ကုန်၏ ထို့ကြောင့် ဓမနီ = အကြော။ ဒဏ်ခတ်ရန် ပစ်လွှတ်အပ်သောကြောင့် အသနီ = မိုးကြိုး။

113. Yuto ni.

၁၁၃. ယု ဓာတ်နောက်၌ နိ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Yu-missanetīmasmā ni hoti. Yavanti sattā anena etībhāvaṃ gacchantīti yoni=bhagaṃ, aṇḍajādiyoni ca.

ရောနှောခြင်းအနက်ရှိသော ယု ဓာတ်မှ နိ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ သတ္တဝါတို့သည် ၎င်းဖြင့် ပေါင်းစပ်ခြင်းသို့ ရောက်တတ်ကုန်၏ ထို့ကြောင့် ယောနိ = အင်္ဂါဇာတ်၊ အဏ္ဍဇစသော ပဋိသန္ဓေတည်ရာလည်း ဖြစ်၏။

(Iti tavaggapaccayavidhānaṃ).

(ဤသို့ တဝဂ်ပစ္စည်း ဝိဓာန် ပြီး၏။)

114. Camāpa pā vapā po.

၁၁၄. စမ၊ အပ၊ ပါ၊ ဝပ ဓာတ်တို့နောက်၌ ပေါ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Cama-adane, apa-pāpuṇane, pā-rakkhaṇe, vapa-bījanikkhepe, etehi po hoti. Camanti adanti etthāti campā=nagaraṃ, apesi īsakamattamagamāsīti appaṃ=abahu. Apāyaṃ pāti rakkhatīti pāpaṃ-kibbisaṃ. Vapanti etthāti vappo=kedāraṃ.

စမ-စားခြင်း၊ အပ-ရောက်ခြင်း၊ ပါ-စောင့်ရှောက်ခြင်း၊ ဝပ-မျိုးစေ့ချခြင်း အနက်ရှိသော ဤဓာတ်တို့နောက်၌ ပေါ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ထိုအရပ်၌ စားသောက်တတ်ကုန်၏ ထို့ကြောင့် စမ္ပါ = စမ္ပါပြည်။ နည်းငယ်မျှသာ ရောက်သောကြောင့် အပ္ပံ = နည်းသော။ အပါယ်ဘေးမှ စောင့်ရှောက်တတ်သောကြောင့် ပါပံ = မကောင်းမှု။ ထိုအရပ်၌ စပါးကို စိုက်ပျိုးတတ်ကုန်၏ ထို့ကြောင့် ဝပ္ပေါ = လယ်ကွင်း။

115. Yu thu kūnaṃ dīgho ca.

၁၁၅. ယု၊ ထု၊ ကု ဓာတ်တို့နောက်၌ ပေါ ပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ သရကို ဒီဃလည်း ပြု၏။

Yu-missane, thu-abhitthave, ku-sadde, etehi po hoti, etesaṃ dīgho ca. Dīghavidhānasāmatthiyā ottābhāvo. Yavanti saha vattanti etthāti yūpo=yaññayaṭṭhi, pāsādo ca. Thavīyatīti thūpo=cetiyaṃ. Kavanti nadanti etthāti kūpo=udapāno.

ယု-ရောနှောခြင်း၊ ထု-ချီးမွမ်းခြင်း၊ ကု-အသံပြုခြင်း အနက်ရှိသော ဤဓာတ်တို့နောက်၌ ပေါ ပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ထိုဓာတ်တို့၏ သရကို ဒီဃလည်း ပြု၏။ ဒီဃပြုရခြင်း၏ စွမ်းရည်ကြောင့် သြ ဖြစ်ခြင်း မရှိပေ။ ထိုတိုင်၌ အတူတကွ ပေါင်းစည်း၍ တည်ရှိတတ်ကုန်၏ ထို့ကြောင့် ယူပေါ = ယဇ်တိုင်၊ ပြာသာဒ်လည်း ဖြစ်၏။ ချီးမွမ်းအပ်သောကြောင့် ထူပေါ = စေတီ။ ထိုတွင်း၌ ရေတိုးသံ ပြုတတ်ကုန်၏ ထို့ကြောင့် ကူပေါ = ရေတွင်း။

116. Khipa supa nīsū pūhi paka.

၁၁၆. ခိပ၊ သုပ၊ နီ၊ သု၊ ပူ ဓာတ်တို့နောက်၌ ပက ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Khipa-peraṇe, supa-saye, nī-naye, sū-pasave, pū-pavane, etehi paka hoti. Khapati khayaṃ gacchatīti khippaṃ=sīghaṃ. Supanti [Pg.263] ettha sunakhādayoti suppaṃ=papphoṭanaṃ. Nayanti etasmā phalanti nipo=rakkho. Savati ruciṃ janetīti sūpo=byañjanaviseso. Pavīyati maricajīrakādīhi pavittaṃ karīyatīti pūpaṃ=khajjakaṃ.

khipa (စေလွှတ်ခြင်း၌)၊ supa (အိပ်စက်ခြင်း၌)၊ nī (ဆောင်ယူခြင်း၌)၊ sū (ဖြစ်ပွားစေခြင်း၌)၊ pū (စင်ကြယ်စေခြင်း၌)၊ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ paka ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ကုန်ခြင်းသို့ ရောက်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် khippa = လျင်မြန်စွာ (sīgha)။ ဤစပါးခွံ စသည်၌ ခွေးစသည်တို့သည် အိပ်တတ်ကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် suppa = စကော (papphoṭana)။ ဤသူမှ အကျိုးတရားကို ဆောင်ယူတတ်ကုန်၏ (သို့မဟုတ် ဤသူသည် ဘေးမှ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်တတ်၏)၊ ထို့ကြောင့် nipa = စောင့်ရှောက်သူ (rakkho)။ အလိုဆန္ဒကို ဖြစ်စေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် sūpa = ဟင်းလျာထူး (byañjanaviseso)။ ငရုတ် ဇီရာ စသည်တို့ဖြင့် သန့်ရှင်းစင်ကြယ်အောင် ပြုအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် pūpa = မုန့် (khajjaka)။

117. Sippādayo.

၁၁၇. Sippa အစရှိသော ပုဒ်တို့သည်။

Sippaādayo pakaantā nipaccante. Sapissa assaittaṃ, sapati anenāti sippaṃ=kalā. Vapissa assi, vijjaṃ vapatīti vippo=brāhmaṇo. Vassa bo, vapati bahi nikkhamati hadayaṅgatasokenāti bappaṃ=assu. Chupa-samphasse, usse, chupati anenāti cheppaṃ=naṅguṭṭhaṃ. Rupa=ruppane, palopa dīghā, ruppati vikāramāpajjatīti rūpaṃ-bhūtabhūtikaṃ, evamaññepi.

Sippa အစရှိသော paka ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့ကို သီးခြားပြီးစီးပုံ (နိပါတ) အားဖြင့် ပြီးစေအပ်ကုန်၏။ sap ဓာတ်၏ a ကို i ပြု၊ ဤအတတ်ဖြင့် ကျိန်ဆိုအပ်၏ (သို့မဟုတ် သိအပ်၏)၊ ထို့ကြောင့် sippa = အတတ်ပညာ (kalā)။ vap ဓာတ်၏ a ကို i ပြု၊ အတတ်ပညာကို ကြဲချတတ်၏ (သင်ကြားပေးတတ်၏)၊ ထို့ကြောင့် vippo = ပုဏ္ဏား (brāhmaṇo)။ v ကို b ပြု၊ နှလုံး၌ ဖြစ်သော စိုးရိမ်ပူပန်မှုကြောင့် ပြင်ပသို့ စီးထွက်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် bappa = မျက်ရည် (assu)။ chupa (တွေ့ထိခြင်း၌) u ကို e ပြု၊ ဤအင်္ဂါဖြင့် တွေ့ထိတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် cheppa = အမြီး (naṅguṭṭha)။ rup (ဖောက်ပြန်ခြင်း၌) a ချေ၍ dīgha ပြု၊ ဖောက်ပြန်ခြင်းသို့ ရောက်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် rūpa = ရုပ်ဓာတ် (bhūtabhūtika = မဟာဘုတ်နှင့် ဥပါဒါရုပ်)။ ဤသို့စသည်ဖြင့် အခြားပုဒ်တို့ကိုလည်း ပြီးစေအပ်ကုန်၏။

118. Sāsā apo.

၁၁၈. Sās ဓာတ်နောက်၌ apo ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Sāsa anusiṭṭhiyamiccasmā apo hoti. Sāsīyanti etenāti sāsapo=vīhiviseso.

ဆုံးမခြင်းအနက်ရှိသော Sāsa ဓာတ်နောက်၌ apo ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဤစေ့ဖြင့် ဆုံးမအပ် (သိမှတ်အပ်) ၏၊ ထို့ကြောင့် sāsapo = မုန်ညင်း (vīhiviseso = မျိုးစေ့ထူး)။

119. Viṭapādayo.

၁၁၉. Viṭapa အစရှိသော ပုဒ်တို့သည်။

Viṭapaādayo apantā nipaccante. Vaṭa-veṭṭhane, assa ittaṃ, vaṭati veṭṭhati etenātiviṭapo=gumbaviseso, kutha-pūtibhāve, thassa ṇo, akuthi pūtibhāvamagamīti kuṇapo=matako. Maṇḍa=bhūsane, maṇḍeti janaṃ, maṇḍīyati janehīti vā maṇḍapo=janālayo, evamaññepi.

Viṭapa အစရှိသော apa ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့ကို သီးခြားပြီးစီးပုံ (နိပါတ) အားဖြင့် ပြီးစေအပ်ကုန်၏။ vaṭa (ရစ်ပတ်ခြင်း၌) a ကို i ပြု၊ ဤအရာဖြင့် ရစ်ပတ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် viṭapo = ချုံပုတ်တော (gumbaviseso)။ kutha (ပုပ်သိုးခြင်း၌) th ကို ṇ ပြု၊ ပုပ်သိုးခြင်းသို့ ရောက်ပြီ၊ ထို့ကြောင့် kuṇapo = အလောင်း/အကောင်ပုပ် (matako)။ maṇḍa (တန်ဆာဆင်ခြင်း၌) လူတို့ကို တန်ဆာဆင်တတ်၏ သို့မဟုတ် လူတို့သည် တန်ဆာဆင်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် maṇḍapo = မဏ္ဍပ်/ဇရပ် (janālayo)။ ဤသို့စသည်ဖြင့် အခြားပုဒ်တို့ကိုလည်း ပြီးစေအပ်ကုန်၏။

120. Gupā pho.

၁၂၀. Gup ဓာတ်နောက်၌ pho ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Gupismā pho hoti. Gopīyatīti goppho=caraṇagaṇṭhi.

Gup ဓာတ်နောက်၌ pho ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ကွယ်ကာအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် goppho = ခြေဖမျက် (caraṇagaṇṭhi)။

121. Garasarādīhi bo.

၁၂၁. Gar, Sar အစရှိသော ဓာတ်တို့နောက်၌ bo ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Garasarādīhi [Pg.264] bo hoti. Garati aññe anena pīḷetīti gabbo=abhimāno. Sarati pavattatīti sabbo=sakalo. Phalakāmehi janehi amīyati gamīyatīti ambo=cūto. Puttena amīyati gamīyatīti ambā=mātā.

Gar, Sar အစရှိသော ဓာတ်တို့နောက်၌ bo ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဤစိတ်ဖြင့် သူတစ်ပါးတို့ကို ညှဉ်းဆဲတတ်၏ (သို့မဟုတ် ဝါကြွားတတ်၏)၊ ထို့ကြောင့် gabbo = ထောင်လွှားခြင်း/မာန်မာန (abhimāno)။ ဖြစ်ပွားတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် sabbo = အလုံးစုံ (sakalo)။ အသီးကို အလိုရှိသော သူတို့သည် ဆည်းကပ်အပ် (သွားအပ်) ၏၊ ထို့ကြောင့် ambo = သရက်ပင် (cūto)။ သားသမီးတို့သည် ဆည်းကပ်အပ် (သွားအပ်) ၏၊ ထို့ကြောင့် ambā = မိခင် (mātā)။

122. Nimbādayo.

၁၂၂. Nimba အစရှိသော ပုဒ်တို့သည်။

Nimbaādayo bantā nipaccante. Namissa assi, namati phalabhārenāti nimbo=ariṭṭho. Vamissa vassa bittaṃ. Pittādayo vamati uggiratīti bimbaṃ=sarīraṃ. Kusissa amuka, tittena kusīyati akkosīyatīti kosambo=rukkho. Kadatissa amuka, kadanti etena dvārādīnīti kadambo=rukkho. Kuṭissa umuka, janehi koṭīyati pavattīyatīti kuṭumbaṃ=catuppado, khettaṃ, gharaṃ, kalattaṃ, dāsā ca. Kaṇḍissa kuḍu. Taṇḍulādayo anena kaṇḍanti paricchindantīti kuḍubo=mānaṃ, evamaññepi.

Nimba အစရှိသော bo ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့ကို သီးခြားပြီးစီးပုံ (နိပါတ) အားဖြင့် ပြီးစေအပ်ကုန်၏။ nam ဓာတ်၏ a ကို i ပြု၊ အသီးတို့၏ အလေးချိန်ကြောင့် ကိုင်းညွတ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် nimbo = တမာပင် (ariṭṭho)။ vam ဓာတ်၏ v ကို b ပြု၊ သည်းခြေစသည်တို့ကို အန်ထုတ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် bimbaṃ = ခန္ဓာကိုယ် (sarīraṃ)။ kus ဓာတ်၏ u ကို am ပြု၊ ခါးသောအရသာကြောင့် ဆဲရေးကဲ့ရဲ့အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် kosambo = ဖျောက်ဆိပ်ပင်/ကုသမ္ဗပင် (rukkho)။ kadat ဓာတ်၏ a ကို am ပြု၊ ဤသစ်သားဖြင့် တံခါးစသည်တို့ကို ပြုလုပ်ကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် kadambo = ရေတမာပင် (rukkho)။ kuṭ ဓာတ်၏ u ကို um ပြု၊ လူတို့သည် သိမ်းဆည်းပိုင်ဆိုင်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် kuṭumbaṃ = အိမ်ထောင်စု/ဥစ္စာပစ္စည်း (catuppado = ခြေလေးကောင်တိရစ္ဆာန်၊ khettaṃ = လယ်ယာ၊ gharaṃ = အိမ်၊ kalattaṃ = ဇနီးမယား၊ dāsā ca = အစေခံကျွန်များလည်း ဖြစ်၏)။ kaṇḍ ဓာတ်ကို kuḍu ဟု ပြောင်းလဲ၊ ဤကိရိယာဖြင့် ဆန်စသည်တို့ကို ခြင်တွယ်ပိုင်းခြားတတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် kuḍubo = ကူတုတ်/ခြင်တွယ်စရာ ကိရိယာ (mānaṃ)။ ဤသို့စသည်ဖြင့် အခြားပုဒ်တို့ကိုလည်း ပြီးစေအပ်ကုန်၏။

123. Darā bi.

၁၂၃. Dar ဓာတ်နောက်၌ bi ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Dara vidāraṇetīmasmā bi hoti. Odanādīni dārenti jatāyāti dabbi=kaṭacchu, vīmhi dabbī.

ဖောက်ခွဲဖျက်ဆီးခြင်း အနက်ရှိသော Dara ဓာတ်နောက်၌ bi ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဤကိရိယာဖြင့် ထမင်းစသည်တို့ကို ခွဲခြမ်းခပ်ယူအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် dabbi = ယောက်မ (kaṭacchu)၊ ဣတ္ထိလိင်၌ dabbī ဟု ရှိ၏။

124. Kara sara sala kala valla vasā abho.

၁၂၄. Kara၊ sara၊ sala၊ kala၊ valla၊ vasa ဓာတ်တို့နောက်၌ abho ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Kara-karaṇe, sara-gati hiṃsācintāsu, sala-gamanattho, kala-saṅkhyāne, vala valla-saṃvaraṇe, vasa-nivāse, etehi abho hoti. Karotīti karabho=oṭṭhā, pāṇippadeso ca. Sarati gacchatīti sarabho=migaviseso. Salati gacchatīti salabho=paṭaṅgo[Pg.265]. Kalīyati parimīyati vayasāti kalabho=hatthipotako. Tadaminādipāṭhā ḷatte kaḷabho=sova. Valleti saṃvaraṇaṃ karotīti vallabho=piyo. Vasantyanenāti vasabho=puṅgavo.

kara (ပြုခြင်း၌)၊ sara (သွားခြင်း၊ ညှဉ်းဆဲခြင်း၊ ကြံစည်ခြင်း၌)၊ sala (သွားခြင်းအနက်ရှိသော)၊ kala (ရေတွက်ခြင်း၌)၊ vala valla (ပိတ်ဆို့ဖုံးကွယ်ခြင်း၌)၊ vasa (နေထိုင်ခြင်း၌)၊ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ abho ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ အလုပ်လုပ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် karabho = ကုလားအုတ် (oṭṭhā) သို့မဟုတ် လက်ဖမိုးပြင် (pāṇippadeso ca)။ ပြေးသွားတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် sarabho = သမင်ထူး/သရဘ (migaviseso)။ ပျံသန်းသွားတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် salabho = ပိုးဖလံ (paṭaṅgo)။ အသက်အရွယ်အားဖြင့် တိုင်းတာအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် kalabho = ဆင်ပေါက် (hatthipotako)၊ 'တဒမိနာဒိ'သုတ်အရ l ကို ḷ ပြုသော် kaḷabho ဟုလည်း ဖြစ်၏။ ချစ်ခင်မြတ်နိုးမှုကို ပိတ်ဆို့စောင့်ရှောက်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် vallabho = ချစ်အပ်သောသူ (piyo)။ ဤနွားဖြင့် နေထိုင်ကြကုန်၏ (သို့မဟုတ် စွမ်းအားရှိ၏)၊ ထို့ကြောင့် vasabho = နွားလားဥသဘ (puṅgavo)။

125. Gadā rabho.

၁၂၅. Gad ဓာတ်နောက်၌ rabho ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Gadatismā rabho hoti. Gadatīti gadrabho=kharo.

Gad ဓာတ်နောက်၌ rabho ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ အော်ဟစ်မြည်တမ်းတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် gadrabho = မြည်း (kharo)။

126. Usarāsā kabho.

၁၂၆. Usa၊ rāsa ဓာတ်တို့နောက်၌ kabho ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Usa-dāhe, rāsa-sadde, etehi kabho hoti. Usati paṭipakkhe dahatīti usabho=seṭṭho. Rāsati nadatīti rāsabho=gadrabho.

usa (ပူလောင်ခြင်း/ဖျက်ဆီးခြင်း၌)၊ rāsa (မြည်ခြင်း၌)၊ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ kabho ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဆန့်ကျင်ဘက်ရန်သူတို့ကို ပူလောင်စေတတ် (ဖျက်ဆီးတတ်) ၏၊ ထို့ကြောင့် usabho = မြတ်သောသူ (seṭṭho) သို့မဟုတ် နွားလားဥသဘ။ အော်ဟစ်မြည်တမ်းတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် rāsabho = မြည်း (gadrabho)။

127. Ito bhaka.

၁၂၇. I ဓာတ်နောက်၌ bhaka ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

I itismā bhaka hoti. Eti gacchatīti ibho=hatthī.

သွားခြင်းအနက်ရှိသော I ဓာတ်နောက်၌ bhaka ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ သွားတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ibho = ဆင် (hatthī)။

128. Garāvā bho.

၁၂၈. Gar, Av ဓာတ်တို့နောက်၌ bho ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Gara ghara-secane, ava-rakkhane, etehi bho hoti. Garati bahi nikkhamanavasena siñcatīti gabbho=pasavo, ovarako ca. Avati satte rakkhatīti abbhaṃ=megho.

gar (ဖြန်းခြင်း၊ ယိုစီးခြင်း၌)၊ ava (စောင့်ရှောက်ခြင်း၌)၊ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ bho ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ပြင်ပသို့ ထွက်ပေါ်လာခြင်းအားဖြင့် ယိုစီးတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် gabbho = ပဋိသန္ဓေ သို့မဟုတ် အခန်း (pasavo = မွေးဖွားခြင်း၊ ovarako ca = အခန်း)။ သတ္တဝါတို့ကို မိုးရေဖြင့် စောင့်ရှောက်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် abbhaṃ = မိုးတိမ် (megho)။

129. Sobbhādayo.

၁၂၉. Sobbha အစရှိသော ပုဒ်တို့သည်။

Sobbhaādayo bhantā nipaccante. Sadatissa assa ottaṃ, sīdanti etthāti sobbhaṃ=vivaraṃ, sobbho=jalāsayaviseso. Kamissa assu, kāmīyatīti kumbho=dasambaṇamatto, ghaṭo [Pg.266] ca. (Kena jalena umbhīyati pūrīyatīti vā kumbho=ghaṭo.) Kusissa umuka, kusati avhāyatīti kusumbhaṃ=mahārajanaṃ. Kusumbho=kanakaṃ, evamaññepi.

Sobbha အစရှိသော bho ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့ကို သီးခြားပြီးစီးပုံ (နိပါတ) အားဖြင့် ပြီးစေအပ်ကုန်၏။ sad ဓာတ်၏ a ကို o ပြု၊ ဤနေရာ၌ နစ်မြုပ်တတ်ကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် sobbhaṃ = အပေါက်/တွင်း (vivaraṃ)၊ sobbho = ရေအိုင်ထူး (jalāsayaviseso)။ kam ဓာတ်၏ a ကို u ပြu၊ နှစ်သက်မြတ်နိုးအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် kumbho = ဆယ်ပြည်ဝင်အိုး သို့မဟုတ် ရေအိုး (ghaṭo)။ (သို့မဟုတ် ရေဖြင့် ပြည့်စေအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် kumbho = ရေအိုး)။ kus ဓာတ်၏ u ကို um ပြု၊ ခေါ်ယူဆွဲဆောင်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် kusumbhaṃ = လန်းပန်းပွင့်/ရွှေပန်းပွင့် (mahārajanaṃ)။ kusumbho = ရွှေ (kanakaṃ)၊ ဤသို့စသည်ဖြင့် အခြားပုဒ်တို့ကိုလည်း ပြီးစေအပ်ကုန်၏။

130. Usa kusa pada sukhā kumo.

၁၃၀. Usa၊ kusa၊ pada၊ sukha ဓာတ်တို့နောက်၌ kumo ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Usādīhi kumo hoti. Usati dahatīti usumaṃ=uṇhaṃ. Kusati avhāyatīti sukumaṃ=pupphaṃ. Pajjati devapūjādiṃ yātīti padumaṃ=paṅkajaṃ. Sukhayatīti sukhuma=aṇu.

Usa အစရှိသော ဓာတ်တို့နောက်၌ kumo ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ပူလောင်စေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် usumaṃ = အပူ/အငွေ့ (uṇhaṃ)။ ခေါ်ယူဆွဲဆောင်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် sukumaṃ = ပန်း (pupphaṃ) (သို့မဟုတ် နူးညံ့သိမ်မွေ့သော)။ နတ်ပူဇော်ခြင်းစသည်သို့ ရောက်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် padumaṃ = ကြာပန်း (paṅkajaṃ)။ ချမ်းသာကို ဖြစ်စေတတ်၏ (သို့မဟုတ် သိမ်မွေ့စေတတ်၏)၊ ထို့ကြောင့် sukhuma = သိမ်မွေ့သော/သေးငယ်သော မြူမှုန် (aṇu)။

131. Vaṭumādayo.

၁၃၁. Vaṭuma အစရှိသော ပုဒ်တို့သည်။

Vaṭumaādayo kumantā nipaccanthe. Vajissa-ntassa ṭo, vajanti etthāti vaṭumaṃ=patho. Silisassa lisse, silissatīti silesupaṃ=semhaṃ. Kamissa kuṅkādeso, kāmīyatīti kuṅkamaṃ=kasmīrajaṃ, evamaññepi.

Vaṭuma အစရှိသော kumo ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့ကို သီးခြားပြီးစီးပုံ (နိပါတ) အားဖြင့် ပြီးစေအပ်ကုန်၏။ vaj ဓာတ်၏ အဆုံးကို ṭ ပြု၊ ဤလမ်းဖြင့် သွားကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် vaṭumaṃ = လမ်းခရီး (patho)။ silis ဓာတ်ကို liss ပြု၊ ကပ်ငြိတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် silesupaṃ = သလိပ် (semhaṃ)။ kam ဓာတ်ကို kuṅkama အစားထိုးပြု၊ နှစ်သက်မြတ်နိုးအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် kuṅkamaṃ = ကုങ്കုမံ/ကသ္မီရတိုင်းဖြစ် နံ့သာရည် (kasmīrajaṃ)။ ဤသို့စသည်ဖြင့် အခြားပုဒ်တို့ကိုလည်း ပြီးစေအပ်ကုန်၏။

132. Gudhā umo.

၁၃၂. Gudh ဓာတ်နောက်၌ umo ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Gudha pariveṭṭhanetīmasmā umo hoti. Gudhati pariveṭṭhatīti godhumo=dhaññaviseso.

ရစ်ပတ်ဖုံးလွှမ်းခြင်း အနက်ရှိသော Gudha ဓာတ်နောက်၌ umo ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ရစ်ပတ်ဖုံးအုပ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် godhumo = ဂျုံစပါး (dhaññaviseso)။

133. Paṭha carā amimā.

၁၃၃. Paṭha၊ cara ဓာတ်တို့နောက်၌ အစဉ်အတိုင်း ama, imā ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Paṭhaticaratismā ama imā honti yathākkamaṃ. Paṭṭhīyati uccārīyati uttamabhāvenāti paṭhamaṃ=seṭṭhaṃ. Carati hīnattaṃ yātīti carimaṃ=pacchimaṃ.

Paṭha၊ cara ဓာတ်တို့နောက်၌ အစဉ်အတိုင်း ama, imā ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ မြတ်သော အဖြစ်ဖြင့် ရွတ်ဆိုအပ်၏ (သို့မဟုတ် အစပြုအပ်၏)၊ ထို့ကြောင့် paṭhamaṃ = ပထမ/မြတ်သော (seṭṭhaṃ)။ ယုတ်လျော့သော (သို့မဟုတ် အဆုံးသတ်) အဖြစ်သို့ ရောက်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် carimaṃ = နောက်ဆုံး (pacchimaṃ)။

134. Hidhūhi maka.

၁၃၄. Hi, Dhū ဓာတ်တို့နောက်၌ maka ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Hi-gatiyaṃ[Pg.267], dhū-kampane, etehi maka hoti. Hinoti pavattahīti himaṃ=tuhinaṃ. Dhunāti kampatīti dhūmo=aggipasavo.

Hi (သွားခြင်း၌)၊ dhū (တုန်လှုပ်ခြင်း၌)၊ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ maka ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ စီးဆင်းကျဆင်းတတ်၏ (သို့မဟုတ် ရွေ့လျားတတ်၏)၊ ထို့ကြောင့် himaṃ = ဆီးနှင်း (tuhinaṃ)။ တုန်လှုပ်လွင့်ပါးတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် dhūmo = မီးခိုး (aggipasavo = မီးကြောင့် ဖြစ်ပွားသောအရာ)။

135. Bhīto rīsano ca.

၁၃၅. Bhī ဓာတ်နောက်၌ rīsano ပစ္စည်းနှင့် maka ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Bhī-bhayetīmasmā rīsano hoti makaca. Antasarādilopo, bhāyanti etasmāti bhīsano=bhayānako. Bhīmo=sova.

ကြောက်ရွံ့ခြင်း အနက်ရှိသော Bhī ဓာတ်နောက်၌ rīsano ပစ္စည်းနှင့် maka ပစ္စည်း ဖြစ်ကုန်၏။ အဆုံးသရစသည်ကို ချေ၍၊ ဤသူမှ ကြောက်ရွံ့တတ်ကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် bhīsano = ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော (bhayānako)။ bhīmo ဟူသည်လည်း ထိုအတူပင် ဖြစ်၏။

136. Khī su vī yā gāhi sā lū khu hu mara dhara ghara jamāma samā mo.

၁၃၆. Khī၊ su၊ vī၊ yā၊ gā၊ hi၊ sā၊ lū၊ khu၊ hu၊ mar၊ dhar၊ ghar၊ jam၊ am၊ sam ဓာတ်တို့နောက်၌ mo ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Khī-khaye. Su-savane, vī-tantasantāne, yā-pāpuṇane, gā-sadde, hi-gatiyaṃ, sā-tanukaraṇāvasānesu, lū-chedane, khu-sadde, hu-havane, mara-pāṇacāge, dhara-dhāraṇe, kara-karaṇe, ghara-secane, jama-adane, ama gama-gamane, sama-upame, etehi dhātūhi mo hoti. Khepanaṃ nirupaddavakaraṇatāya khemo=nirupaddavo. Sunotīti somo=cando. Vāyanti etenāti vemo=tantavāyopakaraṇaṃ. Yātīti yāmo=dinassa chaṭṭho bhāgo, aṭṭhamo vā. Gāyanti etthāti gāmo=saṃvasatho. Hinoti pavattatīti hemaṃ=suvaṇṇaṃ. Sāti sundarattaṃ tanuṃ karotīti sāmo=kāḷo. Lūyateti lomaṃ=tanuruhaṃ. Khūyate uttamabhāvenāti khomaṃ=atasi. Havanaṃ, hūyate vā homaṃ=huti. Marantyanenāti mambaṃ=yasmiṃ tāḷite na jīvati taṃ. Attānaṃ dhārente apāye vaṭṭadukkhe ca apatamāne katvā dhāretīti dhammo=pariyatyādi[Pg.268]. Karaṇaṃ, karīyatīti vā kammaṃ=sukhadukkhaphalādi. Sedo paggharati anenāti ghammo=nidāgho. Jameti abhakkhi tabbaṃ adatīti jammo=nihīno, anisammakārī ca. Ameti pemena puttakesu pavattatīti ammā=mātā. Samenti anenāti sammā=piyasamudācāro.

ခီ-ကုန်ခြင်း၌၊ သု-ကြားခြင်း၌၊ ဝီ-ရက်ကန်းဖြန့်ခြင်း၌၊ ယာ-ရောက်ခြင်း၌၊ ဂါ-အသံ၌၊ ဟိ-သွားခြင်း၌၊ သာ-သေးငယ်အောင်ပြုခြင်းနှင့် ပြီးဆုံးခြင်း၌၊ လူ-ဖြတ်ခြင်း၌၊ ခု-အသံ၌၊ ဟု-ပူဇော်ခြင်း၌၊ မရ-အသက်စွန့်ခြင်း၌၊ ဓရ-ဆောင်ခြင်း၌၊ ကရ-ပြုခြင်း၌၊ ဃရ-သွန်းလောင်းခြင်း၌၊ ဇမ-စားခြင်း၌၊ အမနှင့် ဂမ-သွားခြင်း၌၊ သမ-နှိုင်းယှဉ်ခြင်း၌၊ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ မောပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဘေးရန်မရှိအောင် ပြုတတ်သောကြောင့် ခေမ မည်၏ (ခေမော = ဘေးရန်ကင်းသောအရပ်)။ ကြားအပ်သော ဂုဏ်ရှိသောကြောင့် သောမ မည်၏ (သောမော = လမင်း)။ ၎င်းဖြင့် ရက်ကန်းဖြန့်တတ်သောကြောင့် ဝေမ မည်၏ (ဝေမော = ရက်ကန်းလွန်း)။ သွားတတ်သောကြောင့် (ကုန်လွန်တတ်သောကြောင့်) ယာမ မည်၏ (ယာမော = နေ့ သို့မဟုတ် ညဉ့်၏ ယာမ်)။ ဤ၌ နေထိုင်ကြသောကြောင့် ဂါမ မည်၏ (gāmo = ရွာ)။ ဖြစ်တတ် သွားတတ်သောကြောင့် ဟေမ မည်၏ (ဟေမံ = ရွှေ)။ ကောင်းသော အဆင်းကို သေးငယ်စေတတ် (ညိုမှိုင်းစေတတ်) သောကြောင့် သာမ မည်၏ (သာမော = မည်းညိုသောအဆင်း)။ ဖြတ်အပ်သောကြောင့် လောမ မည်၏ (လောမံ = မွေးညှင်း)။ မြတ်သော အဖြစ်ဖြင့် ချီးမွမ်းအပ်သောကြောင့် ခေါမ မည်၏ (ခေါမံ = ပိုက်ဆန်လျှော်တေ)။ ပူဇော်ခြင်းသည်၎င်း၊ ပူဇော်အပ်သည်ဖြစ်စေ ဟောမ မည်၏ (ဟောမံ = မီးပူဇော်ခြင်း)။ ၎င်းဖြင့် သေစေတတ်သောကြောင့် မမ္မ မည်၏ (မမ္မံ = ရိုက်ခတ်အပ်သော် မရှင်နိုင်သော အင်္ဂါရပ်/နှလုံးသားစသည်)။ မိမိကို ဆောင်သောသူတို့ကို အပါယ်နှင့် ဝဋ်ဆင်းရဲ၌ မကျအောင် ပြု၍ ဆောင်တတ်သောကြောင့် ဓမ္မ မည်၏ (ဓမ္မော = ပရိယတ်တရားစသည်)။ ပြုခြင်းသည်၎င်း၊ ပြုအပ်သည်ဖြစ်စေ ကမ္မ မည်၏ (ကမ္မံ = သုခ ဒုက္ခ အကျိုးပေးတတ်သော ကံစသည်)။ ၎င်းကြောင့် ချွေးယိုထွက်တတ်သောကြောင့် ဃမ္မ မည်၏ (ဃမ္မော = အပူရှိန်/နွေဥတု)။ မစားအပ်သော အရာကို စားတတ်သောကြောင့် ဇမ္မ မည်၏ (ဇမ္မော = ယုတ်ညံ့သောသူ၊ မဆင်မခြင် ပြုတတ်သောသူ)။ ချစ်ခြင်းဖြင့် သားငယ်တို့အပေါ်၌ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် အမ္မာ မည်၏ (အမ္မာ = မိခင်)။ ၎င်းဖြင့် ငြိမ်းစေတတ်သောကြောင့် သမ္မာ မည်၏ (သမ္မာ = ကောင်းစွာ၊ ချစ်ဖွယ်သော ကျင့်ဝတ်)။

137. Asmādayo.

၁၃၇. အသ္မာ အစရှိသော ပုဒ်တို့သည်။

Asmaādayo mantā nipaccante, pararūpādīnamabhāvo nipātanā. Asa-khepane, assateti asmā=pāsāṇo. Bhasa-bhasmīkaraṇe, bhasati pakkharatīti bhasmā=chārikā. Usa-dāhe, usati dahatīti usmā=tejodhātu. Visa-pavisane, pavisanti etthāti vesmaṃ=gharaṃ. Bhī-bhaye, massa suña, bhāyanti etasmāti bhesmā=bhayānako. Asatissa dhaṅa, assati janehi cajīyatīti adhamo=nihīno. Karotissa assa uttaṃ, karotīti kummo=kacchapo. Evamaññepi.

အသ္မ အစရှိသော မ-အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့ကို နိပါတ်အဖြစ် ပြီးစေအပ်ကုန်၏။ ပရရူပစသည်တို့ မဖြစ်ခြင်းသည် နိပါတန မည်၏။ အသ-ပစ်ချခြင်း၌၊ ပစ်ချအပ်သောကြောင့် အသ္မာ မည်၏ (အသ္မာ = ကျောက်ခဲ)။ ဘသ-ပြာချခြင်း၌၊ ပြာကျတတ်သောကြောင့် ဘသ္မာ မည်၏ (ဘသ္မာ = ပြာ)။ ဥသ-ပူလောင်ခြင်း၌၊ ပူလောင်စေတတ်သောကြောင့် ဥသ္မာ မည်၏ (ဥသ္မာ = အပူရှိန်)။ ဝိသ-ဝင်ခြင်း၌၊ ဤ၌ ဝင်တတ်သောကြောင့် ဝေသ္မ မည်၏ (ဝေသ္မံ = အိမ်)။ ဘီ-ကြောက်ခြင်း၌၊ မ၏နောက်၌ သုညပြု၍၊ ၎င်းကြောင့် ကြောက်တတ်သောကြောင့် ဘေသ္မာ မည်၏ (ဘေသ္မာ = ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသောသူ)။ အသဓာတ်၏ အာဒေသအဖြစ် ဓ-ပြု၍၊ လူတို့ စွန့်ပစ်အပ်သောကြောင့် အဓမ မည်၏ (အဓမော = ယုတ်ညံ့သောသူ)။ ကရဓာတ်၏ အ-ကို ဥ-ပြု၍၊ ပြုတတ်သောကြောင့် ကုမ္မ မည်၏ (ကုမ္မော = လိပ်)။ ဤသို့ အခြားသော ပုဒ်တို့ကိုလည်း ပြီးစေအပ်၏။

138. Nīto mi.

၁၃၈. နီဓာတ်နောက်၌ မိပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Nayatismā mi hoti. Nayatīti nemi=cakkantaṃ.

နီဓာတ်နောက်၌ မိပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဆောင်တတ်သောကြောင့် နေမိ မည်၏ (နေမိ = စက်ဝန်း၊ လှည်းဘီးနှုတ်ခမ်း)။

139. Ūmi bhūminimi rasmi.

၁၃၉. ဦမိ၊ ဘူမိ၊ နိမိ၊ ရသ္မိ ဟူသော ပုဒ်တို့သည်။

Etesaddā miantā nipaccante. Ūha-vitakke, halopo, ūhanti vitakkenti etenāti ūmi=taraṅgo. Bhū-sattāyaṃ ottābhāvo, bhavanti etthāti bhūmi=mahī. Ni-pāpane, ettābhāvo, sugatiṃ neti pāpetīti nimi=rājā. Rasa-assādane, pararūpābhāvo, rasanti sattā etāyāti rasmi=rajju.

ဤ မိအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့ကို နိပါတ်အဖြစ် ပြီးစေအပ်ကုန်၏။ ဦဟ-ကြံစည်ခြင်း၌၊ ဟကျေ၍၊ ၎င်းဖြင့် ကြံစည်တတ်သောကြောင့် ဦမိ မည်၏ (ဦမိ = လှိုင်းတံပိုး)။ ဘူ-ထင်ရှားရှိခြင်း၌၊ ဩတ္တမရှိဘဲ၊ ဤ၌ သတ္တဝါတို့ ဖြစ်ကြသောကြောင့် ဘူမိ မည်၏ (ဘူမိ = မြေကြီး)။ နိ-ရောက်စေခြင်း၌၊ ဧတ္တမရှိဘဲ၊ သုဂတိသို့ ဆောင်တတ် ရောက်စေတတ်သောကြောင့် နိမိ မည်၏ (နိမိ = နိမိမင်း)။ ရသ-သာယာခြင်း၌၊ ပရရူပမရှိဘဲ၊ သတ္တဝါတို့သည် ၎င်းဖြင့် မြည်တွန်တတ်ကြသောကြောင့် (သို့မဟုတ် ၎င်းဖြင့် ဆွဲငင်တတ်သောကြောင့်) ရသ္မိ မည်၏ (ရသ္မိ = ကြိုး၊ အရောင်ခြည်)။

(Iti pavaggapaccayavidhānaṃ).

(ဤကား ပဝဂ်ပစ္စည်း ဝိဓာန်တည်း။)

140. Māchāhi yo.

၁၄၀. မာဓာတ်၊ ဆာဓာတ်တို့နောက်၌ ယောပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Mā-māne-chā-chādane[Pg.269], etehi yo hoti. Meti parimeti aññena uttamena guṇena attano aguṇanti māyā=santadosa paṭicchādana lakkhaṇā. Cheti chindati saṃsayanti chāyā=paṭibimbaṃ.

မာ-တိုင်းတာခြင်း၌၊ ဆာ-ဖုံးလွှမ်းခြင်း၌၊ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ ယောပစ္စည်း ဖြစ်၏။ အခြားသော ကောင်းသောဂုဏ်ဖြင့် မိမိ၏ မကောင်းသောဂုဏ် (အပြစ်) ကို ဖုံးကွယ်တတ်သောကြောင့် မာယာ မည်၏ (မာယာ = ထင်ရှားရှိသော အပြစ်ကို ဖုံးကွယ်ခြင်း လက္ခဏာရှိသော မာယာတရား)။ ယုံမှားခြင်းကို ဖြတ်တတ်သောကြောင့် ဆာယာ မည်၏ (ဆာယာ = အရိပ်၊ ပုံရိပ်)။

141. Janissa jā ca.

၁၄၁. ဇနဓာတ်နောက်၌ ယောပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ဇနကို ဇာလည်း ပြု၏။

Janismā yo hoti, janissa jā ca, janetīti jāyā=bhariyā.

ဇနဓာတ်နောက်၌ ယောပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ဇနကို ဇာပြု၏။ (သားသမီးကို) ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် ဇာယာ မည်၏ (ဇာယာ = မယား)။

142. Hadayā dayo.

၁၄၂. ဟဒယ အစရှိသော ပုဒ်တို့သည်။

Hadayaādayo yantā nipaccante. Harissa daṅa, haratīti hadayaṃ=cittaṃ, manodhātu manoviññāṇadhātu nissayo ca, tanissaaka, attani pemaṃ tanotīti tanayo=putto. Saratissa suri, sarati gacchatīti sūriyo=ādicco. Haratissa mmiṅa, sukhamāharatīti hammiyaṃ=muṇḍacchadanapāsādo. Kasa-gamane, kasassa alaka, assa i ca, kasati vuddhiṃ yātīti kisalayaṃ=pallavaṃ, evamaññepi.

ဟဒယ အစရှိသော ယ-အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့ကို နိပါတ်အဖြစ် ပြီးစေအပ်ကုန်၏။ ဟရဓာတ်၏ ဟ-နောက်၌ ဒ-အက္ခရာကို ပြု၍၊ ဆောင်တတ်သောကြောင့် ဟဒယ မည်၏ (ဟဒယံ = နှလုံးသား၊ စိတ်နှင့် မနောဓာတ် မနောဝိညာဏဓာတ်တို့၏ မှီရာ)။ တနဓာတ်ကို အက-ပြု၍၊ မိမိ၌ ချစ်ခြင်းကို ပြန့်ပွားစေတတ်သောကြောင့် တနယ မည်၏ (တနယော = သား)။ သရဓာတ်ကို သူရိ-ပြု၍၊ သွားတတ်သောကြောင့် သူရိယ မည်၏ (သူရိယော = နေမင်း)။ ဟရဓာတ်ကို မ္မိယ-ပြု၍၊ ချမ်းသာကို ဆောင်တတ်သောကြောင့် ဟမ္မိယ မည်၏ (ဟမ္မိယံ = ပြာသာဒ်အထွတ်)။ ကသ-သွားခြင်း၌၊ ကသကို အလက-ပြု၍၊ အ-ကို အိ-ပြု၍၊ ကြီးပွားခြင်းသို့ ရောက်တတ်သောကြောင့် ကိသလယ မည်၏ (ကိသလယံ = ညွန့်သစ်၊ ရွက်နု)။ ဤသို့ အခြားသော ပုဒ်တို့ကိုလည်း ပြီးစေအပ်၏။

143. Khī si si nī sī su vī kusūhi raka.

၁၄၃. ခီဓာတ်၊ သိဓာတ် (မှီဝဲခြင်း၌)၊ သိဓာတ် (ဖွဲ့နှောင်ခြင်း၌)၊ နီဓာတ်၊ သီဓာတ်၊ သုဓာတ်၊ ဝီဓာတ်၊ ကုဓာတ်၊ သူဓာတ်တို့နောက်၌ ရကပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Khī-khaye, si-sevāyaṃ, si-bandhane, nī-pāpane, sī-saye, su-savane, vī vā-gamane, ku-sadde, sū-pasave, etehi raka hoti. Khayati duhanenāti khīraṃ=payo. Kusumādīhi sevīyatīti siro=muddhā. Seti sarīraṃ bandhatīti sirā=dehabandhanī. Neti, parehivānīyatīti nīraṃ=jalaṃ. Sayatīti sīro=halaṃ. Aniṭṭhaphala- dāyakattaṃ [Pg.270] savatīti surā=madirā. Suṇoti uttamagītādinti suro=devo. Veti uttamabhāvaṃ yātīti vīro=vikkanto. Kavati nadatīti kuraṃ=bhattaṃ. Bhayaṭṭitānaṃ paṭhamakappiyānaṃ sūrattaṃ pasavatīti sūro=sūriyo, vikkanto ca.

ခီ-ကုန်ခြင်း၌၊ သိ-မှီဝဲခြင်း၌၊ သိ-ဖွဲ့နှောင်ခြင်း၌၊ နီ-ရောက်စေခြင်း၌၊ သီ-အိပ်ခြင်း၌၊ သု-ကြားခြင်း၌၊ ဝီနှင့် ဝါ-သွားခြင်း၌၊ ကု-အသံ၌၊ သူ-သားဖွားခြင်း (ဖြစ်စေခြင်း) ၌၊ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ ရကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ညှစ်ခြင်းဖြင့် ကုန်တတ်သောကြောင့် ခီရ မည်၏ (ခီရံ = နို့ရည်)။ ပန်းစသည်တို့ဖြင့် မှီဝဲအပ်သောကြောင့် သိရ မည်၏ (သိရော = ဦးခေါင်း)။ တည်ရှိ၍ ကိုယ်ကို ဖွဲ့နှောင်တတ်သောကြောင့် သိရာ မည်၏ (သိရာ = အကြော)။ ဆောင်တတ်သောကြောင့်၊ သူတစ်ပါးတို့သည် ဆောင်ယူအပ်သောကြောင့် နီရ မည်၏ (နီရံ = ရေ)။ အိပ်တတ်သောကြောင့် (မြေပေါ်၌ လျောင်းတတ်သောကြောင့်) သီရ မည်၏ (သီရော = ထွန်တုံး)။ မလိုလားအပ်သော အကျိုးကို ပေးတတ်သော အဖြစ်သို့ စီးဆင်းစေတတ်သောကြောင့် သုရာ မည်၏ (သုရာ = သေရည်)။ မြတ်သော သီချင်းစသည်ကို ကြားတတ်သောကြောင့် သုရ မည်၏ (သုရော = နတ်မင်း)။ မြတ်သော အဖြစ်သို့ ရောက်တတ်သောကြောင့် ဝီရ မည်၏ (ဝီရော = ရဲရင့်သောသူ)။ အသံပြုတတ်သောကြောင့် ကုရ မည်၏ (ကုရံ = ဆွမ်း၊ ထမင်း)။ ဘေးကြောင့် ထိတ်လန့်ကုန်သော ကမ္ဘာဦးသူတို့အား ရဲရင့်သောအဖြစ်ကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် သူရ မည်၏ (သူရော = နေမင်း၊ ရဲရင့်သောသူ)။

144. Hi ci du minaṃ dīgho ca.

၁၄၄. ဟိဓာတ်၊ စိဓာတ်၊ ဒုဓာတ်၊ မိဓာတ်တို့နောက်၌ ရကပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ အဆုံးအက္ခရာကိုလည်း အသံရှည် (ဒီဃ) ပြု၏။

Hi-gatiyaṃ, ci-caye, du-gatiyaṃ, mi-pakkhepane, etehi raka hoti, dīgho cāntassa. Hinoti pavattatīti hīraṃ=tālahīrādi. Cayatīti cīraṃ=vakkalaṃ. Dūyati dukkhena gamīyatīti dūraṃ=anāsannaṃ. Mīyate pakkhīpīyateti mīro=samuddo.

ဟိ-သွားခြင်း၌၊ စိ-ဆည်းပူးခြင်း၌၊ ဒု-သွားခြင်း၌၊ မိ-သွင်းချခြင်း၌၊ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ ရကပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ဓာတ်၏ အဆုံးအက္ခရာကိုလည်း ဒီဃပြု၏။ သွားတတ်သောကြောင့် (ဖြစ်တတ်သောကြောင့်) ဟီရ မည်၏ (ဟီရံ = ထန်းရွက်ခြမ်း စသည်)။ ဆည်းပူးတတ်သောကြောင့် (ရစ်ပတ်အပ်သောကြောင့်) စီရ မည်၏ (စီရံ = သစ်ခေါက်လျှော်တေ)။ ဆင်းရဲစွာ သွားအပ်သောကြောင့် ဒူရ မည်၏ (ဒူရံ = ဝေးသောအရပ်)။ (မြစ်ရေတို့ကို) ထည့်သွင်းအပ်သောကြောင့် မီရ မည်၏ (မီရော = သမုဒ္ဒရာ)။

145. Dhā tānamī ca.

၁၄၅. ဓာဓာတ်၊ တာဓာတ်တို့နောက်၌ ရကပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ အဆုံးကိုလည်း ဤပြု၏။

Dhā-dhāraṇe, tā-pālane, etehi raka hoti, ī cāntādeso. Dhāretītidhīro=dhitimā. Jalaṃ tāyatīti tīraṃ=taṭaṃ.

ဓာ-ဆောင်ခြင်း၌၊ တာ-စောင့်ရှောက်ခြင်း၌၊ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ ရကပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ဓာတ်အဆုံးအက္ခရာကို ဤ-အာဒေသ ပြု၏။ (ပညာကို၎င်း၊ မိမိကိုယ်ကို၎င်း) ဆောင်တတ်သောကြောင့် ဓီရ မည်၏ (ဓီရော = ပညာရှိသောသူ၊ တည်ကြည်သောသူ)။ ရေကို စောင့်ရှောက်တတ်သောကြောင့် (ဆီးတားတတ်သောကြောင့်) တီရ မည်၏ (တီရံ = ကမ်းနား)။

146. Bhadrāyo.

၁၄၆. ဘဒြ အစရှိသော ပုဒ်တို့သည်။

Bhadraādayo rakaantā nipaccante. Bhadda-kalyāṇe, dalopo pararūpābhāvo, bhajīyatīti bhadraṃ=kalyāṇaṃ. Bhī-bhaye, nadādipāṭhā vī, bhāyanti etāyāti bherī=dundubhi. Cita-sañcetane, vipubbo, vicintitabbanti vicitraṃ=nānākāraṃ, yā-pāpuṇane, rassa tuña, gamanaṃ yātrā=yānaṃ. Gupa-gopane, ussa o, passa tañca gopīyatīti gotraṃ=kulādi, bhasa-bhasmīkaraṇe, rassa tuña, bhasati bhakkhaṃ karoti toyāti bhastā-kammāragaggarī. Usa=dāhe, salopo, sokena tāḷite usati dahatīti uro=sarīrekadeso, evamaññepi.

ဘဒြ အစရှိသော ရကပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့ကို နိပါတ်အဖြစ် ပြီးစေအပ်ကုန်၏။ ဘဒ္ဒ-ကောင်းခြင်း၌၊ ဒ-ကျေ၍ ပရရူပမရှိဘဲ၊ မှီဝဲအပ်သောကြောင့် ဘဒြ မည်၏ (ဘဒြံ = ကောင်းမြတ်သော ကောင်းကျိုး)။ ဘီ-ကြောက်ခြင်း၌၊ နဒါဒိနည်းအရ ဤ-ပြု၍၊ ၎င်းကြောင့် ကြောက်တတ်သောကြောင့် ဘေရီ မည်၏ (ဘေရီ = စည်ကြီး)။ ဝိ-ပုဒ်ရှေ့ရှိသော စိတ-ကြံစည်ခြင်း၌၊ ထူးဆန်းစွာ ကြံစည်အပ်သောကြောင့် ဝိစိတြ မည်၏ (ဝိစိတြံ = အဆန်းတကြယ်ဖြစ်သောအရာ)။ ယာ-ရောက်ခြင်း၌၊ ရ-နောက်၌ တု-ပြု၍၊ သွားခြင်းသည် ယာတြာ မည်၏ (ယာတြာ = သွားခြင်း၊ ယဉ်)။ ဂုပ-စောင့်ရှောက်ခြင်း၌၊ ဥ-ကို ဩ-ပြု၍၊ ပ-ကို တ-ပြုကာ၊ စောင့်ရှောက်အပ်သောကြောင့် ဂေါတြ မည်၏ (ဂေါတြံ = အမျိုးအနွယ်စသည်)။ ဘသ-ပြာချခြင်း၌၊ ရ-နောက်၌ တု-ပြု၍၊ ရေကို စားတတ်သောကြောင့် ဘသ္တာ မည်၏ (ဘသ္တာ = ပန်းပဲဖို သားရေဖူး)။ ဥသ-ပူလောင်ခြင်း၌၊ သ-ကျေ၍၊ စိုးရိမ်ခြင်းဖြင့် ရိုက်ခတ်အပ်သော် ပူလောင်တတ်သောကြောင့် ဥရ မည်၏ (ဥရော = ရင်ဘတ်)။ ဤသို့ အခြားသော ပုဒ်တို့ကိုလည်း ပြီးစေအပ်၏။

147. Mandaṅka sasāsa matha catā uro.

၁၄၇. မန္ဒဓာတ်၊ အင်္ဂါဓာတ်၊ သသဓာတ်၊ အသဓာတ်၊ မထဓာတ်၊ စတဓာတ်တို့နောက်၌ ဥရပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Manda-jaḷatte[Pg.271], aṅka-lakkhaṇe, sasa-gatihiṃsāpāṇanesu, asa-khepane, matha mantha-viloḷane, cata-yācane, etehi uro hoti. Amandi asundarattā jaḷatthamagamīti mandurā=vājisālā. Aṅkīyati lakkhīyatīti aṅkuro=bījapasavo. Sasati hiṃsatīti sasuro=jayampatīnaṃ pitā. Asīyitthāti asuro=dānavo, arīhi mathīyati āloḷīyatīti mathurā=nagaraṃ. Catīyatīti caturo=dakkho.

မန္ဒ-တွေဝေခြင်း၌၊ အင်္ဂါ-မှတ်သားခြင်း၌၊ သသ-သွားခြင်း၊ ညှဉ်းဆဲခြင်း၊ အသက်ရှင်ခြင်းတို့၌၊ အသ-ပစ်ချခြင်း၌၊ မထ သို့မဟုတ် မန္ထ-မွှေနှောက်ခြင်း၌၊ စတ-တောင်းခံခြင်း၌၊ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ ဥရပစ္စည်း ဖြစ်၏။ မကောင်းသောကြောင့် တွေဝေသော အဖြစ်သို့ ရောက်တတ်သောကြောင့် မန္ဒုရာ မည်၏ (မန္ဒုရာ = မြင်းတင်းကုပ်)။ မှတ်သားအပ်သောကြောင့် အင်္ဂုရ မည်၏ (အင်္ဂုရော = အညှောက်၊ မျိုးစေ့မှ ပေါက်ဖွားသောအရာ)။ ညှဉ်းဆဲတတ်သောကြောင့် သသုရ မည်၏ (သသုရော = ယောက်ခမ)။ ပစ်ချအပ်သောကြောင့် အသုရ မည်၏ (အသုရော = အသူရာ၊ ပြိတ္တာ)။ ရန်သူတို့သည် မွှေနှောက်ဖျက်ဆီးအပ်သောကြောင့် မထုရာ မည်၏ (မထုရာ = မဓုရာပြည်)။ တောင်းခံအပ်သောကြောင့် (လိမ္မာစွာ ပြုအပ်သောကြောင့်) စတုရ မည်၏ (စတုရော = လိမ္မာကျွမ်းကျင်သောသူ)။

148. Vidhurādayo.

၁၄၈. ဝိဓုရ အစရှိသော ပုဒ်တို့သည်။

Vidhuraādayo urantā nipaccante. Vidha-vedhane, ettābhāvo, vedhati hiṃsatīti vidhuro=viruddho. Unda-kiledane, undati kiledatīti unduro=ākhu. Maṃka-maṇḍane, niggahītalopo, maṅkati anena attānaṃ alaṅkarotīti makuro=ādāso, ratho, kakko, maccho ca. Kuka vaka-ādāne, kassa dvittaṃ. Kukati salādayo ādadātīti kukkuro=sā. Maṅga-maṅgalye, amaṅgi pasatthamagamīti maṅguro=macchaviseso, evamaññepi.

Vidhura အစရှိသော ပုဒ်တို့သည် ura ပစ္စည်းအဆုံးရှိကုန်လျက် ပြီးစီးကုန်၏။ Vidha ဓာတ်သည် ညှဉ်းဆဲခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏၊ ဧတ္တ (ဧအဖြစ်) မရှိခြင်း ဖြစ်၏။ ညှဉ်းဆဲတတ်၏ဟု Vidhuro မည်၏။ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သောသူ (ရန်သူ)။ Unda ဓာတ်သည် စိုစွတ်စေခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏၊ စိုစွတ်စေတတ်၏ဟု unduro မည်၏။ ကြွက်။ Maṃka ဓာတ်သည် တန်ဆာဆင်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏၊ နိဂ္ဂဟိတကျေခြင်း ဖြစ်၏။ ဤမှန်ဖြင့် မိမိကိုယ်ကို တန်ဆာဆင်တတ်၏ဟု makuro မည်၏။ မှန်၊ ရထား၊ သစ်စေး (ကုက္ကု)၊ ငါး လည်း ဖြစ်၏။ Kuka ဓာတ်, vaka ဓာတ်တို့သည် ယူခြင်းအနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏၊ က အက္ခရာ ဒွေးဘော်ဖြစ်ခြင်း ဖြစ်၏။ တံတွေးစသည်တို့ကို လျက်တတ် (ယူတတ်) ၏ဟု kukkuro မည်၏။ ခွေး။ Maṅga ဓာတ်သည် မင်္ဂလာပြုခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏၊ ချီးမွမ်းအပ်သော လမ်းသို့ ရောက်ပြီဟု maṅguro မည်၏။ ငါးခူ (သို့မဟုတ် ငါးတစ်မျိုး)။ ဤသို့စသည်ဖြင့် အခြားသောပုဒ်တို့ကိုလည်း သိအပ်ကုန်၏။

149. Tima ruha rudha badha mada manda vajāja ruca kasā kiro.

၁၄၉. Tima, ruha, rudha, badha, mada, manda, vaja, aja, ruca, kasa ဓာတ်တို့နောက်၌ kira ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Tima-temane, ruha-janane, rudha-āvaraṇe, badha-bādhane, madaummāde, manda-modanathutijaḷattesu, vaja aja-gamane, ruca-dittiyaṃ, kasa-gamane, etehi kiro hoti. Temetīti timiraṃ=andhakāraṃ, āpo ca. Ruhati pavattatīti ruhiraṃ=lohitaṃ. Jīvitaṃ rundhatīti rudhiraṃ=tadeva. Bādhīyatīti badhiro=sotavikalo. Janā majjanti etāyāti madirā=surā. Modanti etthāti mandiraṃ= gharaṃ[Pg.272]. Vajatīti vajiraṃ=kulisuṃ. Ajanti gacchantī etthāti ajiraṃ=aṅgaṇaṃ gharavisayokāso ca. Rocatīti ruciraṃ=manuññaṃ. Kasīyati dukkhena gamīyatīti kasiraṃ=kicchaṃ.

Tima ဓာတ်သည် စိုစွတ်စေခြင်းအနက်၌၎င်း၊ ruha ဓာတ်သည် ဖြစ်ထွန်းခြင်းအနက်၌၎င်း၊ rudha ဓာတ်သည် ပိတ်ပင်ခြင်းအနက်၌၎င်း၊ badha ဓာတ်သည် ညှဉ်းဆဲခြင်းအနက်၌၎င်း၊ mada ဓာတ်သည် မူးယစ်ခြင်းအနက်၌၎င်း၊ manda ဓာတ်သည် ဝမ်းမြောက်ခြင်း၊ ချီးမွမ်းခြင်း၊ မိုက်မဲခြင်းအနက်တို့၌၎င်း၊ vaja ဓာတ်, aja ဓာတ်တို့သည် သွားခြင်းအနက်၌၎င်း၊ ruca ဓာတ်သည် တောက်ပခြင်းအနက်၌၎င်း၊ kasa ဓာတ်သည် သွားခြင်းအနက်၌၎င်း ဖြစ်ကုန်၏၊ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ kira ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ စိုစွတ်စေတတ်၏ဟု timiraṃ မည်၏။ အမိုက်မှောင်၊ ရေလည်း မည်၏။ ဖြစ်ထွန်းတတ်၏ဟု ruhiraṃ မည်၏။ အသွေး။ အသက်ကို ပိတ်ပင်တတ်၏ဟု rudhiraṃ မည်၏။ ထိုအသွေးပင်တည်း။ ညှဉ်းဆဲအပ်၏ဟု badhiro မည်၏။ နားပင်းသောသူ။ လူတို့သည် ဤသေရည်ကြောင့် မူးယစ်တတ်ကုန်၏ဟု madirā မည်၏။ သေရည်။ ဤအိမ်၌ ဝမ်းမြောက်တတ်ကုန်၏ဟု mandiraṃ မည်၏။ အိမ်။ သွားတတ်၏ဟု vajiraṃ မည်၏။ ဝဇီရစိန်လက်နက်။ ဤရင်ပြင်၌ သွားလာတတ်ကုန်၏ဟု ajiraṃ မည်၏။ ရင်ပြင်၊ အိမ်ရာ၏အတွင်းလဟာပြင်လည်း မည်၏။ တောက်ပတတ်၏ဟု ruciraṃ မည်၏။ သာယာအပ်သော (နှစ်သက်ဖွယ်)။ ဆင်းရဲစွာ သွားအပ်၏ဟု kasiraṃ မည်၏။ ပင်ပန်းခြင်း (ခဲယဉ်းခြင်း)။

150. Thirādayo.

၁၅၀. Thira အစရှိသော ပုဒ်တို့။

Thiraādayo kirantā nipaccante. Ṭhā-gatinivattiyaṃ, ṭhassa thattaṃ, ṭhāti pavattatīti thiraṃ=ciraṭṭhāyī. Isa siṃsa-icchāyaṃ, niggahītalopo, icchīyatīti sisiro=utuviseso. Ada khāda-bhakkhane, āssa rassatthaṃ, khādīyati pāṇakehīti khadiro=dantadhāvano, evamaññepi.

Thira အစရှိသော ပုဒ်တို့သည် kira ပစ္စည်းအဆုံးရှိကုန်လျက် ပြီးစီးကုန်၏။ Ṭhā ဓာတ်သည် သွားခြင်းမှတားမြစ်ခြင်း (တည်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏၊ ဌ အား ထ အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲ၏၊ တည်တတ်၏ဟု thiraṃ မည်၏။ ရှည်မြန်စွာတည်တတ်သောသူ (ခိုင်ခံ့သော)။ Isa ဓာတ်, siṃsa ဓာတ်တို့သည် အလိုရှိခြင်းအနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏၊ နိဂ္ဂဟိတကျေခြင်း ဖြစ်၏။ တောင့်တအပ်၏ဟု sisiro မည်၏။ ဆောင်းဥတု။ Ada ဓာတ်, khāda ဓာတ်တို့သည် စစားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏၊ အာ သရကို ရသပြုခြင်း ဖြစ်၏။ ပိုးမွှားတို့သည် ကိုက်ခဲအပ်၏ဟု khadiro မည်၏။ ရှားပင်။ ဤသို့စသည်ဖြင့် အခြားသောပုဒ်တို့ကိုလည်း သိအပ်ကုန်၏။

151. Dada garehi durabharā.

၁၅၁. Dada ဓာတ်, gara ဓာတ်တို့နောက်၌ dura, bhara ပစ္စည်းတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။

Dada-dāne, gara ghara-secane, etehi yathākkamaṃ durabharā honti. Antānaṃ dadātīti dadduro=bheko. Garati siñcatīti gabbharaṃ=guhā.

Dada ဓာတ်သည် ပေးခြင်းအနက်၌၎င်း၊ gara ဓာတ်, ghara ဓာတ်သည် သွန်းလောင်းခြင်းအနက်၌၎င်း ဖြစ်၏၊ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ အစဉ်အတိုင်း dura, bhara ပစ္စည်းတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ အသံတို့ကို ပေးတတ်၏ဟု dadduro မည်၏။ ဖား။ သွန်းလောင်းတတ်၏ဟု gabbharaṃ မည်၏။ လှိုဏ်ဂူ။

152. Cara dara jara gara marehi te.

၁၅၂. Cara, dara, jara, gara, mara ဓာတ်တို့နောက်၌ te ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Carādīhi dhātūhi te carādayo honti yathākkamaṃ. Caragatibhakkhanesu caranti etthāti caccaraṃ=vīthicatukkaṃ, aṅgaṇañca, dara-vidāraṇe, darīyatīti daddaraṃ=vādittaṃ, bherī ca. Jara-vayohāniyaṃ, ajarīti jajjaro=jiṇṇo. Gara ghara-secane, garati siñcatīti gaggaro=bhinnassaro, haṃsassaro ca. Mara-pāṇacāge, maratīti mammaro=sukkhapaṇṇaṃ, patthapaṇṇānaṃ saddo ca.

Cara အစရှိသော ဓာတ်တို့နောက်၌ ထိုတေ (စသည်) ပစ္စည်းတို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏။ Cara ဓာတ်သည် သွားခြင်း၊ စားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏၊ လူတို့သည် ဤလမ်း၌ သွားလာတတ်ကုန်၏ဟု caccaraṃ မည်၏။ လမ်းလေးခွ၊ ရင်ပြင်လည်း မည်၏။ Dara ဓာတ်သည် ခွဲခြမ်းခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏၊ ခွဲခြမ်းအပ်၏ဟု daddaraṃ မည်၏။ တူရိယာ၊ စည်လည်း မည်၏။ Jara ဓာတ်သည် အရွယ်ယုတ်လျော့ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏၊ အရွယ်မပျက်စီးတတ် (ဆွေးမြည့်တတ်) ၏ဟု jajjaro မည်၏။ ဆွေးမြည့်သော။ Gara ဓာတ်, ghara ဓာတ်သည် သွန်းလောင်းခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏၊ သွန်းလောင်းတတ်၏ဟု gaggaro မည်၏။ အက်ကွဲသောအသံ၊ ဟင်္သာမင်း၏အသံလည်း မည်၏။ Mara ဓာတ်သည် အသက်စွန့်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏၊ သေဆုံးတတ် (ခြောက်သွေ့တတ်) ၏ဟု mammaro မည်၏။ သစ်ရွက်ခြောက်၊ သစ်ရွက်ခြောက်တို့၏ အသံလည်း မည်၏။

153. Pīto kvaro.

၁၅၃. Pī ဓာတ်နောက်၌ kvara ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Pī-tappanetīmasmā [Pg.273] kvaro hoti. Appiṇīti pīvaraṃ=thūlaṃ.

နှစ်သက်စေခြင်းအနက်ရှိသော Pī ဓာတ်နောက်၌ kvara ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ နှစ်သက်စေတတ်၏ (ဝဖြိုးစေတတ်၏) ဟု pīvaraṃ မည်၏။ ဆူဖြိုးသော။

154. Cīvarādayo.

၁၅၄. Cīvara အစရှိသော ပုဒ်တို့။

Cīvaraādayo kvarantā nipaccante. Cinātissa dīghattaṃ. Cīyatīti cīvaraṃ=kāsāvaṃ. Sama-upasame, nadādittā vī, pariḷāhaṃ sametīti saṃvarī=ratti. Dhāssa ī, jālakuminādīni dhāretīti dhīvaro=koṭṭo, tāyatissa ī, yena kenaci attānaṃ tāyatīti tīvaro=hīnajāti. Nayatissī, nayanti ettha sattāti nīvaraṃ=gharaṃ, evamaññepi.

Cīvara အစရှိသော ပုဒ်တို့သည် kvara ပစ္စည်းအဆုံးရှိကုန်လျက် ပြီးစီးကုန်၏။ Ci ဓာတ်၏ အသံကို ရှည် (ဒီဃ) ပြုခြင်း ဖြစ်၏။ ဆည်းပူးအပ်၏ဟု cīvaraṃ မည်၏။ ဖန်ရည်ဆိုးသောအဝတ် (သင်္ကန်း)။ Sama ဓာတ်သည် ငြိမ်းအေးစေခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏၊ Nadādi သုတ်ဖြင့် vī ပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ပူပန်ခြင်းကို ငြိမ်းအေးစေတတ်၏ဟု saṃvarī မည်၏။ ညဉ့်။ Dhā ဓာတ်၏ အာ ကို ဣ (ī) အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲ၏၊ ပိုက်ကွန်စသည်တို့ကို ဆောင်ထားတတ်၏ဟု dhīvaro မည်၏။ တံငါသည်။ Tā ဓာတ်၏ အာ ကို ဣ (ī) အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲ၏၊ မိမိကိုယ်ကို စောင့်ရှောက်တတ်၏ဟု tīvaro မည်၏။ ယုတ်ညံ့သော အမျိုးသား။ Nī ဓာတ်၏ (သို့မဟုတ် naya ဓာတ်၏) အား ဣ (ī) သို့ ပြောင်းလဲ၏၊ သတ္တဝါတို့သည် ဤအိမ်သို့ ဆောင်ယူအပ်ကုန်၏ဟု nīvaraṃ မည်၏။ အိမ်။ ဤသို့စသည်ဖြင့် အခြားသောပုဒ်တို့ကိုလည်း သိအပ်ကုန်၏။

155. Kuto kriro.

၁၅၅. Ku ဓာတ်နောက်၌ krira ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Ku-saddetīmasmā kriro hoti. Kavati nadatīti kuraro=pakkhī, itthiyaṃ vīmhi kurarī.

အသံပြုခြင်းအနက်ရှိသော Ku ဓာတ်နောက်၌ krira ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ အသံပြုတတ်၏ဟု kuraro မည်၏။ သိမ်းငှက်၊ ဣတ္ထိလိင်၌ vī ပစ္စည်းသက်သော် kurarī ဟု ဖြစ်၏။

156. Vasāsā charo.

၁၅၆. Vasa ဓာတ်, asa ဓာတ်တို့နောက်၌ chara ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Vasa-nivāse, asa-khepane, etehi charo hoti. Vasanti etthāti vaccharo=vasso. Saṃpubbo, saṃvasanti etthāti saṃvaccharo=sova. Asati vissajjetīti accharā=devakaññā, aṅguliphoṭanañca.

Vasa ဓာတ်သည် နေထိုင်ခြင်းအနက်၌၎င်း၊ asa ဓာတ်သည် ပစ်လွှတ်ခြင်းအနက်၌၎င်း ဖြစ်၏၊ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ chara ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဤကာလ၌ နေထိုင်ကြကုန်၏ဟု vaccharo မည်၏။ နှစ်။ Saṃ ရှေ့ရှိသောအခါ၌၊ အတူတကွ နေထိုင်ကြကုန်၏ဟု saṃvaccharo မည်၏။ ထိုနှစ်ပင်တည်း။ ပစ်လွှတ်အပ်၏ဟု accharā မည်၏။ နတ်သမီး၊ လက်ဖျစ်တီးခြင်းလည်း မည်၏။

157. Masā chero ca.

၁၅၇. Masa ဓာတ်နောက်၌ chera ပစ္စည်း၎င်း၊ chara ပစ္စည်း၎င်း ဖြစ်၏။

Masa-amasanetīmasmā chero hoti charo ca. Taṇhāya parāmasanaṃ maccheraṃ=sakasampattiniguhanaṃ, maccharaṃ=tadeva.

သုံးသပ်ခြင်းအနက်ရှိသော Masa ဓာတ်နောက်၌ chera ပစ္စည်း၎င်း၊ chara ပစ္စည်း၎င်း ဖြစ်၏။ တဏှာဖြင့် သုံးသပ်ခြင်းသည် maccheraṃ မည်၏။ မိမိ၏ စည်းစိမ်ဥစ္စာကို ဝှက်ထားခြင်း (ဝန်တိုခြင်း)။ Maccharaṃ ဟူသည်လည်း ထိုဝန်တိုခြင်းပင် ဖြစ်၏။

158. Dhū vāto saro.

၁၅၈. Dhū ဓာတ်, vā ဓာတ်တို့နောက်၌ sara ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Dhunāti [Pg.274] vātīhi saro hoti. Dhunātīti dhūsaro=lūkho īsaṃpaṇḍu ca. Vāti gacchatīti vāsaro=divaso.

တုန်လှုပ်စေတတ်သော Dhū ဓာတ်၊ တိုက်ခတ်တတ်သော Vā ဓာတ်တို့နောက်၌ sara ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ခါထုတ်တတ်၏ဟု dhūsaro မည်၏။ ကြမ်းတမ်းသော (မွဲပြာသောအရောင်ရှိသော)။ တိုက်ခတ်တတ်၏ဟု vāsaro မည်၏။ နေ့ရက်။

159. Bhamādīhyaro.

၁၅၉. Bhama အစရှိသော ဓာတ်တို့နောက်၌ ara ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Bhama tasa manda kandādīhi aro hoti. Bhamatīti bhamaro=madhukaro. Tasati tantaṃ gaṇhātīti tasaro=suttaveṭṭhano. Mandanti modanti etthāti mandaro=pabbato. Kandati avhāyatīti kandaro=darī. Divassa ettaṃ, devanti kīḷanti etenāti devaro=patiro bhātā.

Bhama, tasa, manda, kanda အစရှိသော ဓာတ်တို့နောက်၌ ara ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ပျံဝဲလှည့်ပတ်တတ်၏ဟု bhamaro မည်၏။ ပျားပိတုန်း။ ကြောက်ရွံ့တတ်၏၊ ချည်မျှင်ကို ယူတတ်၏ဟု tasaro မည်၏။ လွန်း။ ဤတောင်၌ ဝမ်းမြောက်တတ်ကုန်၏ဟု mandaro မည်၏။ မန္ဒရတောင်။ ဟစ်အော်တတ်၏ဟု kandaro မည်၏။ လှိုဏ်ဂူ (တောင်ကြားချောက်)။ Div ဓာတ်၏ ဣ ကို ဧ ပြုခြင်း ဖြစ်၏၊ ဤသူနှင့်အတူ ကစားတတ်ကုန်၏ဟု devaro မည်၏။ လင်၏ညီ (မတ်)။

160. Vadissa badaca.

၁၆၀. Vada ဓာတ်နောက်၌ ara ပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ Vada အား bada ဟု အာဒေသပြုခြင်း ဖြစ်၏။

Vadatismā aro yoti, vadatissa badādeso ca. Vadanti etenāti badaro=kakkandhūphalaṃ. Vīmhi badarī=kakkandhū.

Vada ဓာတ်နောက်၌ ara ပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ Vada အား bada ဟု အာဒေသပြုခြင်းလည်း ဖြစ်၏။ ဤအသီးဖြင့် ပြောဆိုအပ်၏ဟု badaro မည်၏။ ဆီးသီး။ ဣတ္ထိလိင်၌ vī ပစ္စည်းသက်သော် badarī ဟု ဖြစ်၏။ ဆီးပင်။

161. Vada janānaṃ ṭhaṅaca.

၁၆၁. Vada ဓာတ်, jana ဓာတ်တို့နောက်၌ ara ပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ အဆုံးကို ṭhaṅa ပြုခြင်းလည်း ဖြစ်၏။

Vada janehi aro hoti, ṭhaṅa cāntādeso. Vadatīti vaṭharo=mūḷo vaṭharaṃ=thūlaṃ. Jāyatīti jaṭharaṃ=udaraṃ.

Vada ဓာတ်, jana ဓာတ်တို့နောက်၌ ara ပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ အဆုံးအက္ခရာကို ṭhaṅa ပြုခြင်းလည်း ဖြစ်၏။ ပြောဆိုတတ်၏ဟု vaṭharo မည်၏။ လူမိုက်၊ vaṭharaṃ ဟု သုံးလျှင် ဆူဖြိုးသော။ ဖြစ်ပေါ်တတ်၏ဟု jaṭharaṃ မည်၏။ ဝမ်းဗိုက်။

162. Pacissiṭhaṅaca.

၁၆၂. Paci ဓာတ်နောက်၌ ara ပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ အဆုံးကို iṭhaṅa ပြုခြင်းလည်း ဖြစ်၏။

Pacatismā aro hoti iṭhaṅacāntādaso. Pacanti etenāti piṭharo=thālī.

Paca ဓာတ်နောက်၌ ara ပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ အဆုံးအက္ခရာကို iṭhaṅa ပြုခြင်း ဖြစ်၏။ ဤအိုးဖြင့် ချက်ပြုတ်တတ်ကုန်၏ဟု piṭharo မည်၏။ အိုး။

163. Vakā araṇa.

၁၆၃. Vaka ဓာတ်နောက်၌ araṇa ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Vaka kuka-ādānetimasmā araṇahoti. Vaketi ādadāti etāyāti vākarā=migabandhanī.

ယူခြင်းအနက်ရှိသော Vaka ဓာတ်နောက်၌ araṇa ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဤကျော့ကွင်းဖြင့် ဖမ်းယူတတ်၏ဟု vākarā မည်၏။ သားကောင်ဖမ်းသော ကျော့ကွင်း။

164. Siṅgyaṅgāga majjakalālā āro.

၁၆၄. Siṅgi, aṅga, aga, majja, kala, ala ဓာတ်တို့နောက်၌ āra ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Siṅgiiti [Pg.275] nāmadhātu, aṅga-gamanattho, aga-kuṭilagamane, majjasaṃsuddhiyaṃ, kala-saṅkhyāne, ala-bandhane, etehi āro hoti. Vijjhanatthena siṅgaṃ viya siṅgaṃ=nāgarikabhāvasaṅkhātassa kilesasiṅgassetaṃ nāmaṃ, taṃkaroti siṅgaṃ vā payuttaṃ, taṃ karoti rāgīsu pabhavatīti vā, ‘‘dhātvatthe nānāmasmī’’ti (5.12) i, pubba saralopo, siṅgi, tato āro, ‘‘sarolopo sare’’ti (1.26) ilopo, pubbe ‘‘vippaṭisedhe’’ti (1.22) aniṭṭhappaṭisedho, ettha hi ārato aññattha sāvakāsapubbasaralopova, ipaccayato aññattha ca, siṅgāro=kilesasiṅgakaraṇaṃ, vilāsoti vuttaṃ hoti. Aṅgati vināsaṃ gacchatīti aṅgāro=daḍḍhakaṭṭhaṃ. Aganti gacchanti etthāti agāraṃ=gharaṃ. Līhanena attano sarīraṃ majjati nimmalattaṃ karotīti majjāro=biḷāro. Kalāti niddesā lassa ḷattaṃ, etena guṇaṃ kalīyati parimīyatīti kaḷāro=piṅgalo. Dīghattaṃ alati bandhatīti aḷāro=vaṅko visālo ca.

Siṅgi သည် နာမဓာတ်တည်း။ Aṅga ဓာတ်သည် သွားခြင်းအနက်၊ aga ဓာတ်သည် ကောက်ကွေ့စွာ သွားခြင်းအနက်၊ majja ဓာတ်သည် စင်ကြယ်စေခြင်းအနက်၊ kala ဓာတ်သည် ရေတွက်ခြင်းအနက်၊ ala ဓာတ်သည် ဖွဲ့နှောင်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏၊ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ āra ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ထိုးဆွဲတတ်သောအနက်ဖြင့် ဦးချိုနှင့်တူသောကြောင့် ကိလေသာဦးချိုဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော မြို့ပြသားတို့၏ သဘောတရားကို siṅga ဟု ခေါ်၏။ ထိုသူသည် ကိလေသာဦးချိုကို ပြုတတ်၏၊ သို့မဟုတ် ကိလေသာဦးချိုနှင့် ယှဉ်တတ်၏၊ သို့မဟုတ် ရာဂရှိသောသူတို့၌ ဖြစ်ပွားစေတတ်၏။ “dhātvatthe nānāmasmī” သုတ်ဖြင့် i သက်၍ ရှေ့သရကျေခြင်းကြောင့် siṅgi ဟု ဖြစ်၏။ ထို siṅgi နောက်၌ āra သက်၍ “sarolopo sare” သုတ်ဖြင့် i ကျေ၏။ ရှေး၌ “vippaṭisedhe” သုတ်ဖြင့် မလိုလားအပ်သောအရာကို တားမြစ်ခြင်းဖြစ်၏။ ဤ၌ āra ပစ္စည်းမှတစ်ပါးသော နေရာ၌သာ ရှေ့သရကျေခြင်းသည် အခွင့်ရှိ၏၊ i ပစ္စည်းမှတစ်ပါးသော နေရာ၌လည်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် siṅgāro မည်၏။ ကိလေသာဦးချိုကို ပြုခြင်း၊ တင့်တယ်လှပစွာ ဝတ်စားဆင်ယင်ခြင်းဟု ဆိုလိုသည်။ ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်တတ်၏ဟု aṅgāro မည်၏။ မီးသွေး။ ဤအိမ်သို့ သွားလာတတ်ကုန်၏ဟု agāraṃ မည်၏။ အိမ်။ လျှာဖြင့် လျက်ခြင်းဖြင့် မိမိကိုယ်ကို စင်ကြယ်စေတတ်၏ဟု majjāro မည်၏။ ကြောင်။ Kala ဟု ညွှန်ပြချက်အရ လ ကို ဠ ပြု၏။ ဤမျက်စိဖြင့် အရည်အသွေးကို သိအပ်၏ဟု kaḷāro မည်၏။ ဝါရွှေသော (နီညိုရောင်ရှိသော)။ အသံရှည်ပြုခြင်း ဖြစ်၏၊ ဖွဲ့နှောင်တတ်၏ဟု aḷāro မည်၏။ ကောက်သော၊ ကျယ်ပြန့်သောလည်း ဖြစ်၏။

165. Kamissassu ca.

၁၆၅. Kama ဓာတ်နောက်၌ āra ပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ထိုဓာတ်၏ အ ကို ဥ သို့၎င်း ပြောင်းလဲ၏။

Kama-icchāyamiccasmā āro hoti, assa u ca. Kāmīyatīti kumāro=bālo.

အလိုရှိခြင်းအနက်ရှိသော Kama ဓာတ်နောက်၌ āra ပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ထိုဓာတ်၏ အ ကို ဥ သို့၎င်း ပြု၏။ ချစ်မြတ်နိုးအပ်၏ဟု kumāro မည်၏။ သူငယ် (ကလေးငယ်)။

166. Bhiṅgārādayo.

၁၆၆. Bhiṅgāra အစရှိသော ပုဒ်တို့။

Bhiṅgārappabhutayo ārantā nipaccante. Bhara=bharaṇe, bharaṇaṃ dhāraṇaṃ posanañca, dhāraṇatthassa bharatissa bhiṅgādeso, bharati [Pg.276] dadhāti udakanti bhiṅgāro=hemabhājanaṃ. Kleda klida-alla bhāve, la lopo, kledayatīti kedāraṃ=khettaṃ, (ke jale sati dāro vidāraṇamassāti vā kedāraṃ=tadeva, bahulādhikārā sattamiyā na lopo.) Vida-lābhetīmasmā kupubbā āro dassa ḷattaṃ issa ettābhāvo samāse kussa o ca nipaccante, kuṃ pathaviṃ vindati tatruppannatāyāti koviḷāro=diguṇapatto.

ဘိင်္ဂါရ အစရှိသော ပုဒ်တို့သည် အာရ ပစ္စည်းအဆုံးရှိကုန်လျက် နိပါတ်အဖြစ်ဖြင့် ပြီးကုန်၏။ ဘရဓာတ်သည် ဆောင်ခြင်း၊ မွေးမြူခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဆောင်ခြင်း၊ မွေးမြူခြင်းတည်း။ ဆောင်ခြင်းအနက်ရှိသော ဘရဓာတ်၏ ‘ဘိင်္ဂါ’ ဟူသော အာဒေသပြုခြင်း ဖြစ်၏၊ ရေကို ဆောင်တတ်၏ (ထိန်းထားတတ်၏) ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ဘိင်္ဂါရ’ = ရွှေကရား (သို့မဟုတ် ရွှေခွက်)။ က္လေဒ၊ က္လိဒဓာတ်တို့သည် စိုစွတ်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏၊ ‘လ’ကျေ၏၊ စိုစွတ်စေတတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ကေဒါရ’ = လယ်မြေ။ (သို့မဟုတ် ‘ကေ’ ရေရှိလတ်သော် ထွန်ခြင်း ‘ဒါရ’ ရှိ၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ကေဒါရ’ = ထိုလယ်ကွင်းပင်တည်း၊ ဗဟုလာဓိကာရ သုတ်ကြောင့် သတ္တမီဝိဘတ် မချေ။) လာဘအနက်ရှိသော ဝိဒဓာတ်၏ ရှေ့၌ ‘ကု’ သဗ္ဗနာမ်ရှိသော် ‘အာရ’ ပစ္စည်း သက်၏၊ ‘ဒ’ကို ‘ဠ’ ပြု၏၊ ‘ဣ’ကို ‘ဧ’ မပြု၊ သမတ်၌ ‘ကု’ကို ‘ဩ’ ပြု၏၊ ဤသို့ နိပါတ်အဖြစ်ဖြင့် ပြီးကုန်၏။ ထိုအရပ်၌ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် မြေကြီး ‘ကု’ကို ရတတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ကောဝိဠာရ’ = ကသစ်ပင် (ရွက်မွှာနှစ်ခုရှိသော သစ်ပင်)။

167. Karā māro.

၁၆၇. ကရဓာတ်မှ ‘မာရ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Karotismā māro hoti. Lohakiccaṃ karotīti kammāro=lohakāro.

ကရဓာတ်မှ ‘မာရ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ သံအလုပ်ကို လုပ်တတ်၏ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ကမ္မာရ’ = ပန်းပဲသမား (သံတေသမား)။

168. Pusa sarehi kharo.

၁၆၈. ပုသဓာတ်၊ သရဓာတ်တို့မှ ‘ခရ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Pusa sarehi kharo hoti. Posīyati jalenāti pokkharaṃ=padumaṃ. Sarati vikāraṃ gacchatīti sakkharā=ucchuvikāro.

ပုသဓာတ်၊ သရဓာတ်တို့မှ ‘ခရ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ရေဖြင့် မွေးမြူအပ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ပေါက္ခရ’ = ကြာပန်း။ ဖောက်ပြန်ပြောင်းလဲခြင်းသို့ ရောက်တတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘သက္ခရာ’ = သကြား (ကြံသကာ)။

169. Sara vasa kalā kīro vassuṭa ca.

၁၆၉. သရဓာတ်၊ ဝသဓာတ်၊ ကလဓာတ်တို့မှ ‘ကီရ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ဝသဓာတ်၏ ‘ဝ’ကို ‘ဥ’ ပြု၍၊ ‘တ’ လည်း သက်၏။

Etehi kīro hoti vassa uṭa ca. Sarīyatīti sarīraṃ=deho. Vasanti vāsaṃ karonti etenāti usīraṃ=bīraṇamūlaṃ. Anena thūlādi kalīyati parimīyatiti kaliro=aṅkuro.

ဤဓာတ်တို့မှ ‘ကီရ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ဝသဓာတ်၏ ‘ဝ’ကို ‘ဥ’ ပြု၍ ‘တ’ လည်း ဖြစ်၏။ ပျက်စီးတတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘သရီရ’ = ကိုယ်ခန္ဓာ။ ဤအမြစ်ဖြင့် နေထိုင်ခြင်းကို ပြုတတ်ကုန်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ဥသီရ’ = ပန်းရင်းမြစ် (ဗီရဏမြက်မြစ်)။ ဤအညှောက်ဖြင့် ကြီးသည်၏အဖြစ် စသည်ကို တိုင်းတာအပ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ကလိရ’ = မျှစ် (သစ်ညှောက်)။

170. Gambhīrādayo.

၁၇၀. ဂမ္ဘီရ အစရှိသော ပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Gambhīraādayo kīrantā nipaccante. Gamissa bhuka, malopo vā, pathaviṃ, bhinditvā gacchati pavattatīti gambhīro, gabhīro= agādho[Pg.277], kulissa lassa ḷo, pāde kulati pattharatīti kuḷīro=kakkaṭo, evamaññepi.

ဂမ္ဘီရ အစရှိသော ပုဒ်တို့သည် ‘ကီရ’ ပစ္စည်းအဆုံးရှိကုန်လျက် နိပါတ်အဖြစ်ဖြင့် ပြီးကုန်၏။ ဂမုဓာတ်၏ ‘မ’ကို ‘ဘု’ ပြု၍ ‘မ’ကျေခြင်းလည်း ဖြစ်၏၊ မြေကြီးကို ဖောက်ခွဲ၍ သွားတတ် ဖြစ်ပွားတတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ဂမ္ဘီရ’၊ ‘ဂဘီရ’ = နက်ရှိုင်းသော အရပ်။ ကုလဓာတ်၏ ‘လ’ကို ‘ဠ’ ပြု၏၊ ခြေတို့ကို ဖြန့်တတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ကုဠီရ’ = လယ်ကဏန်း၊ ဤသို့ အခြားပုဒ်တို့လည်း ရှိကုန်သေး၏။

171. Khajja valla masā ūro.

၁၇၁. ခဇ္ဇဓာတ်၊ ဝလ္လဓာတ်၊ မသဓာတ်တို့မှ ‘ဦရ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Khajja-majjane, vala valla-saṃvaraṇe, sama-āmasane, etehi ūro hoti, khajjīyatīti khajjūro, vīmhi khajjūrī=rukkhaviseso. Vallīyati saṃvarīyatīti vallūro=sukkhamaṃso. Masīyatīti masūro=vīhiviseso.

ခဇ္ဇဓာတ်သည် ပြာဆင်ခြင်း (သုတ်သင်ခြင်း) အနက်၌၎င်း၊ ဝလ၊ ဝလ္လဓာတ်သည် ပိတ်ဆို့ဖုံးကွယ်ခြင်းအနက်၌၎င်း၊ သမဓာတ်သည် သုံးသပ်ခြင်းအနက်၌၎င်း ဖြစ်၏၊ ဤဓာတ်တို့မှ ‘ဦရ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ စားအပ် (သုတ်သင်အပ်) ၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ခဇ္ဇူရ’ = စွန်ပလွန်သီးပင်၊ ဣတ္ထိလိင် ‘ဤ’ ပစ္စည်း၌ ‘ခဇ္ဇူရီ’ = စွန်ပလွန်ပင်။ ဖုံးကွယ်အပ် (ခြောက်သွေ့အောင် ပြုအပ်) ၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ဝလ္လူရ’ = အမဲခြောက်။ သုံးသပ်အပ် (ကြိတ်အပ်) ၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘မသူရ’ = ပဲရာဇာ (သို့မဟုတ် စပါးထူးတစ်မျိုး)။

172. Kappūrādayo.

၁၇၂. ကပ္ပူရ အစရှိသော ပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Kappūraādayo ūrantā nipaccante. Tuṭṭhimuppādetuṃ kappati sakkotīti kappūraṃ=ghanasāro. Karotissa assu, kibbisaṃ karotīti kurūro=pāpakārī. Pasa-bādhane, pasati pīḷetīti pasūro=duṭṭho, byañjanaṃ, evaṃnāmako ca, evamaññepi.

ကပ္ပူရ အစရှိသော ပုဒ်တို့သည် ‘ဦရ’ ပစ္စည်းအဆုံးရှိကုန်လျက် နိပါတ်အဖြစ်ဖြင့် ပြီးကုန်၏။ နှစ်သက်မှုကို ဖြစ်စေခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ကပ္ပူရ’ = ပရုတ်။ ကရဓာတ်၏ ‘အ’ကို ‘ဥ’ ပြု၏၊ အပြစ်ကို ပြုတတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ကုရူရ’ = ယုတ်မာသောသူ (ညှဉ်းဆဲတတ်သူ)။ ပသဓာတ်သည် ညှဉ်းဆဲခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏၊ ညှဉ်းဆဲတတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ပသူရ’ = ကြမ်းတမ်းသောသူ၊ ဟင်းလျာ၊ ထိုသို့သောအမည်ရှိသောသူ၊ ဤသို့ အခြားပုဒ်တို့လည်း ရှိကုန်သေး၏။

173. Kaṭha cakā oro.

၁၇၃. ကဌဓာတ်၊ စကဓာတ်တို့မှ ‘ဩရ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Kaṭha-kicchajīvane, caka-parivitakkane, etehi oro hoti. Kaṭhati kicchena jīvatīti kaṭhoro=thaddho. Cakati parivitakketīti cakoro=pakkhiviseso.

ကဌဓာတ်သည် ဆင်းရဲစွာ အသက်မွေးခြင်းအနက်၌၎င်း၊ စကဓာတ်သည် ကြံစည်ခြင်းအနက်၌၎င်း ဖြစ်၏၊ ဤဓာတ်တို့မှ ‘ဩရ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဆင်းရဲစွာ အသက်မွေးတတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ကဌောရ’ = ခက်ထန်သော (ကြမ်းတမ်းသော)။ ကြံစည်တတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘စကောရ’ = စကောရငှက်။

174. Morādayo.

၁၇၄. မောရ အစရှိသော ပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Moraādayo orantā nipaccante. Mī-hiṃsāyaṃ, īlopo, mayati hiṃsatīti moro=mayūro. Kasa-gamane, assi[Pg.278], kasati gacchatīti kisoro=paṭhamavayo asso. Mahīyati pūjīyatīti mahoro=vammiko, evamaññepi.

မောရ အစရှိသော ပုဒ်တို့သည် ‘ဩရ’ ပစ္စည်းအဆုံးရှိကုန်လျက် နိပါတ်အဖြစ်ဖြင့် ပြီးကုန်၏။ မီဓာတ်သည် ညှဉ်းဆဲခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏၊ ‘ဤ’ကျေ၏၊ ညှဉ်းဆဲတတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘မောရ’ = ဥဒေါင်း။ ကသဓာတ်သည် သွားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏၊ ‘အ’ကို ‘ဣ’ ပြု၏၊ သွားတတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ကိသောရ’ = မြင်းငယ် (အရွယ်ဦးမြင်း)။ ပူဇော်အပ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘မဟောရ’ = တောင်ပို့၊ ဤသို့ အခြားပုဒ်တို့လည်း ရှိကုန်သေး၏။

175. Kuto eraka.

၁၇၅. ‘ကု’ သဗ္ဗနာမ်မှ ‘ဧရက’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Ku-saddetīmasmā eraka hoti. ‘‘Yuvaṇṇānamiyaṅuvaṅa sare’’ti (5.136) uvaṅa, kavati nadatīti kuvero=vessavaṇo.

အသံပြုခြင်းအနက်ရှိသော ‘ကု’ သဗ္ဗနာမ်မှ ‘ဧရက’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ‘ယုဝဏ္ဏာနမိယၚုဝၚ သရေ’ သုတ်ဖြင့် ‘ဥဝၚ’ ပြု၏၊ မြည်တမ်းတတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ကုဝေရ’ = ကုဝေရနတ်မင်း (ဝေဿဝဏ်နတ်မင်း)။

176. Bhū sūhi rika.

၁၇၆. ဘူဓာတ်၊ သူဓာတ်တို့မှ ‘ရိက’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Bhūsattāyaṃ, sū-pasavane, etehi rika hoti. Bhavatīti bhūri=pahūtaṃ, ṅīmhi bhūrī=medhā. Savati hitaṃ pasavatīti sūri=vicakkhaṇo.

ဘူဓာတ်သည် ထင်ရှားရှိခြင်းအနက်၌၎င်း၊ သူဓာတ်သည် ဖြစ်ပွားစေခြင်းအနက်၌၎င်း ဖြစ်၏၊ ဤဓာတ်တို့မှ ‘ရိက’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဖြစ်တတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ဘူရိ’ = များစွာသော၊ ဣတ္ထိလိင် ‘ငီ’ ပစ္စည်း၌ ‘ဘူရီ’ = ပညာ။ စီးပွားကို ဖြစ်ထွန်းစေတတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘သူရိ’ = ပညာရှိ။

177. Mī kasī nīhi ru.

၁၇၇. မီဓာတ်၊ ရှေ့၌ ‘က’ ရှိသော သီဓာတ်၊ နီဓာတ်တို့မှ ‘ရု’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Mī-hiṃsāyamiccasmā, kapubbā sayatismā, nayatismā ca ru hoti. Raṃsīhi andhakāraṃ mīyati hiṃsatīti meru=sireru, ke jale sayati pavattatīti kaseru=tiṇaviseso. Attanissite sundarattaṃ neti pāpetīti neru=pabbato.

ညှဉ်းဆဲခြင်းအနက်ရှိသော မီဓာတ်မှ၎င်း၊ ‘က’ ရှေ့၌ရှိသော သီ (သယတိ) ဓာတ်မှ၎င်း၊ နီ (နယတိ) ဓာတ်မှ၎င်း ‘ရု’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ရောင်ခြည်တို့ဖြင့် အမိုက်မှောင်ကို ပယ်ဖျက်တတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘မေရု’ = မြင်းမိုရ်တောင်။ ‘ကေ’ ရေ၌ အိပ်တတ် ဖြစ်ပွားတတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ကသေရု’ = မြက်ပင်တစ်မျိုး။ မိမိကို မှီကုန်သောသူတို့ကို ကောင်းမြတ်သော အဆင်းသို့ ရောက်စေတတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘နေရု’ = နေရုတောင်။

178. Sinā eru.

၁၇၈. သိနာဓာတ်မှ ‘ဧရု’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Sinā-soceyyetīmasmā eru hoti. Sināti suciṃ karotīti sineru=pabbatarājā.

စင်ကြယ်ခြင်းအနက်ရှိသော သိနာဓာတ်မှ ‘ဧရု’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ စင်ကြယ်အောင် ပြုတတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘သိနေရု’ = မြင်းမိုရ်တောင်မင်း။

179. Bhī ruhi ruka.

၁၇၉. ဘီဓာတ်၊ ရုဓာတ်တို့မှ ‘ရုက’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Bhī-saye, ru-sadde, etehi ruka hoti. Bhāyanti etasmāti bhīru=bhayānako. Ravatīti ruru=migo.

ဘီဓာတ်သည် ကြောက်ခြင်းအနက်၌၎င်း၊ ရုဓာတ်သည် အသံပြုခြင်းအနက်၌၎င်း ဖြစ်၏၊ ဤဓာတ်တို့မှ ‘ရုက’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဤသူမှ ကြောက်တတ်ကုန်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ဘီရု’ = ကြောက်တတ်သောသူ (သို့မဟုတ် ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော)။ အော်မြည်တတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ရုရု’ = ရုရုသမင်။

180. Tamā būlo.

၁၈၀. တမဓာတ်မှ ‘ဗူလ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Tama-bhūsanetīmasmā [Pg.279] būlo hoti. Mukhaṃ tameti bhūsetīti tambūlaṃ=mukhabhūsanaṃ.

တန်ဆာဆင်ခြင်းအနက်ရှိသော တမဓာတ်မှ ‘ဗူလ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ မျက်နှာကို တန်ဆာဆင်တတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘တမ္ဗူလ’ = ကွမ်း (မျက်နှာ၏ တန်ဆာ)။

181. Sito lakavālā.

၁၈၁. သိဓာတ်မှ ‘လ’၊ ‘က’၊ ‘ဝါလ’ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Si-sevāyamiccasmā lakavālaiccete paccayā honti. Sattehi sevīyatīti silā=pāsāṇo, selo=pabbato. Jalaṃ sevatīti sevālo=jalatiṇaṃ.

မှီဝဲခြင်းအနက်ရှိသော သိဓာတ်မှ ‘လ’၊ ‘က’၊ ‘ဝါလ’ ဤပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ သတ္တဝါတို့သည် မှီဝဲအပ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘သိလာ’ = ကျောက်ဖျာ၊ ‘သေလ’ = ကျောက်တောင်။ ရေကို မှီဝဲတတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘သေဝါလ’ = ရေမှော် (ရေမြက်)။

182. Maṅga kama samba saba saka vasa pisa keva kala palla kaṭha paṭa kuṇḍa maṇḍā alo.

၁၈၂. မင်္ဂဓာတ်၊ ကမဓာတ်၊ သမ္ဗဓာတ်၊ သဗဓာတ်၊ သကဓာတ်၊ ဝသဓာတ်၊ ပိသဓာတ်၊ ကေဝဓာတ်၊ ကလဓာတ်၊ ပလ္လဓာတ်၊ ကဌဓာတ်၊ ပဋဓာတ်၊ ကုဏ္ဍဓာတ်၊ မဏ္ဍဓာတ်တို့မှ ‘အလ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Maṅga-maṅgalye, kama-icchāyaṃ, samba-maṇḍane, sabaiti asseva katamalopassa niddeso, saka-sattiya, vasa-nivāse, pisagamane, keva-sevane, kala-saṅkhyāne, palla-gamane, kaṭha kicchajīvane, paṭa-gamanattho, kuṇḍa-dāhe, maṇḍa-bhūsane, etehi alo hoti. Maṅganti sattā etena vuddhiṃ gacchantīti maṅgalaṃ=pasatthaṃ. Kāmīyatīti kamalaṃ-paṅkajaṃ. Sampati maṇḍetīti sambalaṃ=pātheyyaṃ. Sabalaṃ=visabhāga vaṇṇavantaṃ. Sakkoti vattunti sakalaṃ=sabbaṃ. Vasatīti vasalo=suddo. Piyabhāvaṃ pisati gacchatīti pesalo=piyasīlo. Kevati pavattatīti kevalaṃ=sakalaṃ. Kalīyati parimīyati udakametenāti kalalaṃ=apatthinnaṃ, pallati āgacchati udakametasmāti pallalaṃ=appodako saro. Kaṭhanti ettha dukkhena yantīti kaṭhalaṃ=kapālakhaṇḍaṃ, paṭati vuddhiṃ gacchatīti paṭalaṃ=samū- ho[Pg.280]. Ghaṃsena kuṇḍati dahatīti kuṇḍalaṃ=kaṇṇābharaṇaṃ. Maṇḍīyati paricchedakaraṇavasena bhūsīyatīti maṇḍalaṃ=samantato paricchinnaṃ.

မင်္ဂဓာတ်သည် ကြီးပွားခြင်းအနက်၌၎င်း၊ ကမဓာတ်သည် အလိုရှိခြင်းအနက်၌၎င်း၊ သမ္ဗဓာတ်သည် တန်ဆာဆင်ခြင်းအနက်၌၎င်း၊ သဗဓာတ်ဟူသည် အသဓာတ်၏ ‘တ’ကျေခြင်းကို ညွှန်ပြခြင်းဖြစ်၏၊ သကဓာတ်သည် စွမ်းနိုင်ခြင်းအနက်၌၎င်း၊ ဝသဓာတ်သည် နေထိုင်ခြင်းအနက်၌၎င်း၊ ပိသဓာတ်သည် သွားခြင်းအနက်၌၎င်း၊ ကေဝဓာတ်သည် မှီဝဲခြင်းအနက်၌၎င်း၊ ကလဓာတ်သည် ရေတွက်ခြင်းအနက်၌၎င်း၊ ပလ္လဓာတ်သည် သွားခြင်းအနက်၌၎င်း၊ ကဌဓာတ်သည် ဆင်းရဲစွာ အသက်မွေးခြင်းအနက်၌၎င်း၊ ပဋဓာတ်သည် သွားခြင်းအနက်၌၎င်း၊ ကုဏ္ဍဓာတ်သည် ပူလောင်ခြင်းအနက်၌၎င်း၊ မဏ္ဍဓာတ်သည် တန်ဆာဆင်ခြင်းအနက်၌၎င်း ဖြစ်ကုန်၏၊ ဤဓာတ်တို့မှ ‘အလ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ သတ္တဝါတို့သည် ဤအကြောင်းကြောင့် ကြီးပွားခြင်းသို့ ရောက်တတ်ကုန်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘မင်္ဂလ’ = ချီးမွမ်းအပ်သော မင်္ဂလာတရား။ အလိုရှိအပ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ကမလ’ = ကြာပန်း။ ကောင်းစွာ တန်ဆာဆင်တတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘သမ္ဗလ’ = ခရီးရိက္ခာ။ ‘သဗလ’ = ဆန်းကြယ်သော အဆင်းရှိသော (ပြောက်ကျားသော)။ ပြောဆိုခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘သကလ’ = အလုံးစုံ။ နေတတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ဝသလ’ = ဖုတ်ကောင် (အမျိုးယုတ်)။ ချစ်ခင်ဖွယ်ကောင်းသော အဖြစ်သို့ ရောက်တတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ပေသလ’ = ချစ်ဖွယ်သော သီလရှိသော (ပြေပြစ်သော)။ ဖြစ်ပွားတတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ကေဝလ’ = အလုံးစုံ။ ရေကို ဤအရာဖြင့် တိုင်းတာအပ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ကလလ’ = ညွန် (မပျစ်မချွဲသော ရွှံ့ညွန်)။ ဤအရာမှ ရေသည် လာတတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ပလ္လလ’ = ရေနည်းသော အိုင်။ ဤအရပ်၌ ဆင်းရဲစွာ သွားတတ်ကုန်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ကဌလ’ = အိုးခြမ်းကွဲ။ ကြီးပွားခြင်းသို့ ရောက်တတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ပဋလ’ = အစုအဝေး။ ပွတ်တိုက်ခြင်းဖြင့် ပူလောင်တတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ကုဏ္ဍလ’ = နားတောင်း။ ပိုင်းခြားခြင်းကို ပြုခြင်းအားဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘မဏ္ဍလ’ = အဝိုင်း (အဝန်း)။

183. Musā kalo.

၁၈၃. မုသဓာတ်မှ ‘ကလ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Musatismā kalo hoti. Musati etenāti musalo=ayoggo.

မုသဓာတ်မှ ‘ကလ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဤကျည်ပွေ့ဖြင့် ညှဉ်းဆဲတတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘မုသလ’ = ကျည်ပွေ့။

184. Thalādayo.

၁၈၄. ထလ အစရှိသော ပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Thalaādayo kalantā nipaccante. Ṭhassa tho, pubbasaralopo, tiṭṭhanti etthāti thalaṃ=unnatappadeso. Pā-pāne, upubbo, dvibhāvasaralopā, udakaṃ pivatīti uppalaṃ=kuvalayaṃ. Patissa pāṭaṃ, patati gacchati paripākanti pāṭalaṃ=phalaṃ, tambavaṇṇaṃ kusumañca. Baṃhissa niggahītalopo, baṃhati vuddhiṃ gacchatīti bahalaṃ=ghanaṃ. Cupissa ussa attaṃ, cupati ekattha na tiṭṭhatīti capalo=anavaṭṭhito, evamaññepi.

ထလ အစရှိသော ပုဒ်တို့သည် ‘ကလ’ ပစ္စည်းအဆုံးရှိကုန်လျက် နိပါတ်အဖြစ်ဖြင့် ပြီးကုန်၏။ ‘ဌာ’ဓာတ်၏ ‘ဌ’ကို ‘ထ’ ပြု၏၊ ရှေ့သရကျေ၏၊ ဤအရပ်၌ တည်တတ်ကုန်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ထလ’ = ကုန်းမြေ။ ‘ဥ’ ရှေ့ရှိသော သောက်ခြင်းအနက်ရှိသော ပါဓာတ်၌ နှစ်ဆပြုခြင်း၊ သရကျေခြင်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ ရေကို သောက်တတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ဥပ္ပလ’ = ကြာညို။ ပတဓာတ်၏ ‘ပတ’ကို ‘ပါဋ’ ပြု၏၊ ရင့်ကျက်ခြင်းသို့ ရောက်တတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ပါဋလ’ = သစ်သီး သို့မဟုတ် နီဝါရောင်ပန်း။ ဗံဟဓာတ်၏ နိဂ္ဂဟိတကျေ၏၊ ကြီးပွားခြင်းသို့ ရောက်တတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ဗဟလ’ = ထူထပ်သော။ စုပဓာတ်၏ ‘ဥ’ကို ‘အ’ ပြု၏၊ တစ်နေရာတည်း၌ မတည်တတ် (လှုပ်ရှားတတ်) ၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘စပလ’ = လျှပ်ပေါ်သော (မတည်ကြည်သော)၊ ဤသို့ အခြားပုဒ်တို့လည်း ရှိကုန်သေး၏။

185. Kulā kālo ca.

၁၈၅. ကုလဓာတ်မှ ‘ကာလ’ ပစ္စည်း၎င်း၊ ‘ကလ’ ပစ္စည်း၎င်း ဖြစ်၏။

Kula-patthāretīmasmā kālo hoti kalo ca. Kulati attano sippaṃ pattharatīti kulālo=kumbhakāro. Kulati pakkhe pasāretīti kulalo=pakkhijāti.

ပြန့်ပြောခြင်းအနက်ရှိသော ကုလဓာတ်မှ ‘ကာလ’ ပစ္စည်း၎င်း၊ ‘ကလ’ ပစ္စည်း၎င်း ဖြစ်၏။ မိမိ၏ အတတ်ပညာကို ပြန့်ပြောစေတတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ကုလာလ’ = အိုးထိန်းသည်။ အတောင်တို့ကို ဖြန့်တတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ကုလလ’ = သိန်းငှက် (စွန်ငှက်)။

186. Muḷālādayo.

၁၈၆. မုဠာလ အစရှိသော ပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Muḷālaādayo kālantā nipaccante. Mīla-nimīlane, uttaḷatāni, uddhaṭamatte nimīlatīti muḷālaṃ=bhisaṃ. Bala-pāṇane, itta- ḷattāni[Pg.281], mūsikādikhādanena balati jīvatīti biḷālo=majjāro. Kappissa saṃyogādilopo, kappanti jīvikaṃ etenāti kapālaṃ=ghaṭādikhaṇḍaṃ. Pī tappane. ‘‘Yuvaṇṇānamiyaṅuvaṅa sare’’ti (5.136) iyaṅa, attano phalena satte santappetīti piyālo-rukkho. Kuṇa-sadde, vātasamuṭṭhitā vīcimālā ettha kuṇanti nadantīti kuṇālo=eko mahāsaro. Visa-pavisane, pavisanti etthāti visālo=vitthiṇṇo. Pala-gamane, vātena palati gacchatīti palālaṃ=sassānamupanītadhaññānaṃ nāḷapattāni. Saratissa sigo, sasādayo sarati hiṃsatīti sigālo=kotthu, evamaññepi.

မုဠာလအစရှိသော က-အစရှိသောဗျည်း နောက်ဆုံးရှိသော အာလ-အဆုံးရှိသောပုဒ်တို့ကို နိပါတ်ပြုအပ်ကုန်၏။ မီလဓာတ်သည် မျက်စိမှိတ်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဥတ်-ရှေ့ရှိသော တဠဓာတ်လည်း ရှိ၏။ နှုတ်ယူကာမျှ၌ မျက်စိမှိတ် (ညှိုးနွမ်း) သကဲ့သို့ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် 'မုဠာလ' (ကြာစွယ်) မည်၏။ ဗလဓာတ်သည် အသက်မွေးခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဣ-ရှေ့ရှိသော တဠဓာတ်လည်း ရှိ၏။ ကြွက်စသည်တို့ကို စားခြင်းဖြင့် အသက်မွေးတတ်သောကြောင့် 'ဗိဠာလ' (ကြောင်) မည်၏။ ကပ္ပဓာတ်၏ ဗျည်းဆင့်အစကို ချေခြင်းဖြစ်၏။ ဤအိုးခြမ်းဖြင့် အသက်မွေးမှုကို ပြုတတ်ကုန်၏ဟု 'ကပါလ' (အိုးခြမ်းကွဲစသည်) မည်၏။ ပီဓာတ်သည် နှစ်သက်စေခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ “ယုဝဏ္ဏာနမိယငုဝင သရေ”သုတ်ဖြင့် အိယင် (iyaṅ) အပြုဖြစ်၍၊ မိမိ၏ အသီးဖြင့် သတ္တဝါတို့ကို နှစ်သက်စေတတ်သောကြောင့် 'ပိယာလ' (ပိယာလ်ပင်) မည်၏။ ကုဏဓာတ်သည် အသံပြုခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ လေကြောင့် ထကြွသော လှိုင်းတံပိုးတို့သည် ဤအိုင်၌ မြည်တတ်ကုန်၏ဟု 'ကုဏာလ' (မဟာအိုင်ကြီးတစ်ခု) မည်၏။ ဝိသဓာတ်သည် ဝင်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဤ၌ (လူအများ) ဝင်ဆံ့ကုန်၏ဟု 'ဝိသာလ' (ကျယ်ဝန်းသော) မည်၏။ ပလဓာတ်သည် သွားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ လေဖြင့် လွင့်ပါးသွားတတ်သောကြောင့် 'ပလာလ' (ကောက်ရိုး - စပါးနှံတို့ကို ဆောင်ယူပြီးသော အပင်၏ အညှာအရွက်တို့) မည်၏။ သရဓာတ်၏ 'သိဂ' အပြုဖြစ်၏။ ယုန်စသည်တို့ကို ညှဉ်းဆဲသတ်ဖြတ်တတ်သောကြောင့် 'သိဂါလ' (မြေခွေး) မည်၏။ ဤသို့ စသည်ဖြင့် အခြားသောပုဒ်တို့ကိုလည်း သိအပ်၏။

187. Caṇḍa patā ṇālo.

၁၈၇. စဏ္ဍ၊ ပတ ဓာတ်တို့နောက်၌ ဏာလပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Caṇḍa-caṇḍikye, pata patha-gamane, etehi ṇālo hoti. Caṇḍeti pīḷetīti caṇḍālo=mātaṅgo, patati adhogacchatīti pātālaṃ=rasātalaṃ.

စဏ္ဍဓာတ်သည် ကြမ်းတမ်းခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ပတဓာတ်သည် လမ်းခရီးသို့ သွားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ ဏာလပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ညှဉ်းဆဲတတ်သောကြောင့် 'စဏ္ဍာလ' (စဏ္ဍာလလူမျိုး) မည်၏။ အောက်သို့ ကျတတ် (သွားတတ်) သောကြောင့် 'ပါတာလ' (မြေအောက်အပါယ်ဘုံ၊ သမုဒ္ဒရာရေနက်ရာအရပ်) မည်၏။

188. Mādito lo.

၁၈၈. မာ အစရှိသော ဓာတ်တို့နောက်၌ လပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Mā-māne, i-ajjhenagatīsu, pī-tappane, dū-paritāpe, evamādīhi lo hoti. Mīyati parimīyatīti mālā=panti. Eti gacchatīti elā=sukhumelā. Piṇeti tappeti etthāti pelā=āsittakūpadhānaṃ. Dūyati paritāpetīti dolā=kīḷanayānakaṃ. Kalasaṅkhyāne, kalanaṃ kallaṃ=yuttaṃ.

မာဓာတ်သည် တိုင်းတာခြင်းအနက်၌၊ ဣဓာတ်သည် စာသင်ခြင်း၊ သွားခြင်းအနက်၌၊ ပီဓာတ်သည် နှစ်သက်စေခြင်းအနက်၌၊ ဒူဓာတ်သည် ပူပန်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဤသို့ စသည်တို့နောက်၌ လပစ္စည်း ဖြစ်၏။ တိုင်းတာအပ် (သီကုံးအပ်) သောကြောင့် 'မာလာ' (ပန်းကုံး၊ အတန်း) မည်၏။ သွားတတ် (ပျံ့လွင့်တတ်) သောကြောင့် 'ဧလာ' (ဖာလာစေ့) မည်၏။ ဤ၌ နှစ်သက်စေတတ်၏ဟု 'ပေလာ' (သေတ္တာ၊ ကွမ်းအစ်စသည်) မည်၏။ ပူပန်စေတတ် (တုန်လှုပ်စေတတ်) သောကြောင့် 'ဒေါလာ' (လွှဲယက်၊ ကြိုးပုခက်) မည်၏။ ကလဓာတ်သည် ရေတွက်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ရေတွက်ခြင်းသည် 'ကလ္လ' (သင့်လျော်သော၊ အပ်စပ်သော) မည်၏။

189. Ana sala kala kuka saṭha mahā ilo.

၁၈၉. အန၊ သလ၊ ကလ၊ ကုက၊ သဌ၊ မဟ ဓာတ်တို့နောက်၌ ဣလပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Ana-pāṇane, sala-gamane, kala-saṅkhyāne, kuka vaka-ādane, saṭha-kitave, araha maha-pūjāyaṃ, etehi ilo hoti. Anati [Pg.282] pavattatītianilo=māluto. Salati gacchatīti salilaṃ=jalaṃ. Kalati pavattatīti kalilaṃ=gahanaṃ. Kukati attano nādena sattānaṃ manaṃ gaṇhātīti kokilo=parapuṇḍo. Saṭhati vañcetīti saṭhilo=saṭho. Mahīyati pūjīyatīti mayilā=itthī.

အနဓာတ်သည် အသက်ရှူခြင်းအနက်၌၊ သလဓာတ်သည် သွားခြင်းအနက်၌၊ ကလဓာတ်သည် ရေတွက်ခြင်းအနက်၌၊ ကုကဓာတ်သည် ကောက်ကွေးခြင်း၊ စားခြင်းအနက်၌၊ သဌဓာတ်သည် လှည့်ပတ်ခြင်းအနက်၌၊ မဟဓာတ်သည် ပူဇော်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ ဣလပစ္စည်း ဖြစ်၏။ တည်တံ့ဆဲဖြစ်တတ်သောကြောင့် 'အနိလ' (လေ) မည်၏။ စီးသွားတတ်သောကြောင့် 'သလိလ' (ရေ) မည်၏။ ရေတွက်အပ်သောကြောင့် 'ကလိလ' (တောအုပ်၊ ရှုပ်ထွေးသောအရပ်) မည်၏။ မိမိအသံဖြင့် သတ္တဝါတို့၏ စိတ်ကို ယူတတ်သောကြောင့် 'ကောကိလ' (ဥဩငှက်) မည်၏။ လှည့်ပတ်တတ်သောကြောင့် 'သဌိလ' (လှည့်ပတ်တတ်သောသူ) မည်၏။ ပူဇော်အပ်သောကြောင့် 'မယိလာ' (အမျိုးသမီး) မည်၏။

190. Kuṭā kilo.

၁၉၀. ကုဋဓာတ်နောက်၌ ကိလပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Kuṭa-koṭilyetīmasmā kilo hoti. Akuṭi kuṭilattamagamīti kuṭilo=vaṅko.

ကောက်ကွေးခြင်းအနက်၌ ရှိသော ကုဋဓာတ်နောက်၌ ကိလပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ကောက်ကွေးခြင်းသို့ ရောက်တတ်သောကြောင့် 'ကုဋိလ' (ကောက်သော) မည်၏။

191. Sithilādayo.

၁၉၁. သိထိလ အစရှိသော 'ကိလ' အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့ကို နိပါတ်ပြုအပ်ကုန်၏။

Sithilaādayo kilantā nipaccante. Saha khamāyaṃ, sahissa sithattaṃ, sahitumalanti sithilaṃ=adaḷhaṃ. Kampissa saṃyogādilopo, paradukkhe sati kampatīti kapilo=isi. Kaba-vaṇṇe, bassa po, akabi nīlādivaṇṇattamagamīti kapilo=vaṇṇaviseso. Mathissa mitho, mathīyatīti mithilā=pūrī, evamaññepi.

သိထိလအစရှိသော ကိလပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့ကို နိပါတ်ပြုအပ်ကုန်၏။ သဟဓာတ်သည် သည်းခံခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ 'သဟ' ၏ 'သိထ' အပြုဖြစ်၏။ သည်းခံခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်၏ဟု 'သိထိလ' (လျော့ရဲသော၊ မမြဲမြံသော) မည်၏။ ကမ္ပဓာတ်၏ ဗျည်းဆင့်အစကို ချေခြင်းဖြစ်၏။ သူတစ်ပါးဆင်းရဲခြင်း၌ တုန်လှုပ်တတ်သောကြောင့် 'ကပိလ' (ကပိလရသေ့) မည်၏။ ကဗဓာတ်သည် အဆင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ 'ဗ' ၏ 'ပ' အပြုဖြစ်၏။ ညိုသော အဆင်းစသည်သို့ ရောက်တတ်သောကြောင့် 'ကပိလ' (နီဝါသောအဆင်းထူး) မည်၏။ မထဓာတ်၏ 'မိထ' အပြုဖြစ်၏။ မွှေနှောက်အပ်သောကြောင့် 'မိထိလာ' (မိထိလာပြည်) မည်၏။ ဤသို့ စသည်ဖြင့် အခြားသောပုဒ်တို့ကိုလည်း သိအပ်၏။

192. Caṭa kaṇḍa vaṭṭa puthā kulo.

၁၉၂. စဋ၊ ကဏ္ဍ၊ ဝဋ္ဋ၊ ပုထ ဓာတ်တို့နောက်၌ ကုလပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Caṭa-bhedane, kaṇḍa-chedane, vaṭṭa-vattane, putha patha-vitthāre, etehi kulo hoti. Caṭati mitte bhindatīti caṭulo=cāṭukārī. Kaṇḍīyati chindīyatīti kaṇḍulo=rukkho. Vaṭṭatīti vaṭṭulo=parimaṇḍalo. Apattharīti puthulo=vitthāro.

စဋဓာတ်သည် ဖျက်ဆီးခြင်းအနက်၌၊ ကဏ္ဍဓာတ်သည် ဖြတ်တောက်ခြင်းအနက်၌၊ ဝဋ္ဋဓာတ်သည် လည်ခြင်းအနက်၌၊ ပုထဓာတ် (သို့မဟုတ် ပထဓာတ်) သည် ပြန့်ပြောခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ ကုလပစ္စည်း ဖြစ်၏။ အဆွေခင်ပွန်းတို့ကို ဖျက်ဆီးတတ် (ချော့မော့တတ်) သောကြောင့် 'စဋုလ' (မျက်နှာလိုမျက်နှာရ ပြုတတ်သောသူ) မည်၏။ ဖြတ်တောက်အပ်သောကြောင့် 'ကဏ္ဍုလ' (ကဏ္ဍုလပင်) မည်၏။ လည်တတ်သောကြောင့် 'ဝဋ္ဋုလ' (ဝိုင်းဝန်းသော) မည်၏။ ပြန့်ပြောတတ်သောကြောင့် 'ပုထုလ' (ကျယ်ပြန့်သော) မည်၏။

193. Tumulādayo.

၁၉၃. တုမုလ အစရှိသော 'ကုလ' အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့ကို နိပါတ်ပြုအပ်ကုန်၏။

Tumulaādayo kulantā nipaccante. Tama khedane, assu, atami vitthiṇṇattamagamīti tumulo=patthaṭo. Tamissa ḍuka, tamīyati [Pg.283] vikāramāpādīyatīti taṇḍulo=vīhisāro. Nipubbassa cinātissa ilopo, atthikehi nicīyateti niculo=hijjalo, evamaññepi.

တုမုလအစရှိသော ကုလပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့ကို နိပါတ်ပြုအပ်ကုန်၏။ တမဓာတ်သည် ပင်ပန်းခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ထိုတမဓာတ်၏ 'အ' သည် 'ဥ' ဖြစ်၏။ ပြန့်ပြောခြင်းသို့ ရောက်တတ်သောကြောင့် 'တုမုလ' (ထူထပ်သော၊ ပြန့်ပြောသော) မည်၏။ တမဓာတ်၏ 'ဏ္ဍု' (သို့မဟုတ် 'ဍုက') အပြုဖြစ်၏။ ဖောက်ပြန်ခြင်းသို့ ရောက်တတ်သောကြောင့် 'တဏ္ဍုလ' (ဆန်) မည်၏။ 'နိ' ရှေ့ရှိသော စိဓာတ်၏ 'ဣ' ကို ချေခြင်းဖြစ်၏။ အလိုရှိအပ်သူတို့ ဆည်းပူးအပ်သောကြောင့် 'နိစုလ' (ရေကြည်ပင်) မည်၏။ ဤသို့ စသည်ဖြင့် အခြားသောပုဒ်တို့ကိုလည်း သိအပ်၏။

194. Kalla kapa takka paṭā olo.

၁၉၄. ကလ္လ၊ ကပ၊ တက္က၊ ပဋ ဓာတ်တို့နောက်၌ ဩလပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Kalla-sadde, kapa-acchādane, takka-vitakke, paṭa-gamane, etehi olo hoti. Vātavegena samuddato uṭṭhahitvā kallati nadatīti kallolo=mahāvīci. Kapati dante acchādatīti kapolo=vadanekadeso. Takkīyatīti takkolaṃ=kolakaṃ. Paṭati byādhimetena gacchatīti paṭolo=tittako.

ကလ္လဓာတ်သည် အသံပြုခြင်းအနက်၌၊ ကပဓာတ်သည် ဖုံးလွှမ်းခြင်းအနက်၌၊ တက္ကဓာတ်သည် ကြံစည်ခြင်းအနက်၌၊ ပဋဓာတ်သည် သွားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ ဩလပစ္စည်း ဖြစ်၏။ လေအရှိန်ကြောင့် သမုဒ္ဒရာမှ ထလျက် မြည်တတ်သောကြောင့် 'ကလ္လောလ' (လှိုင်းတံပိုးကြီး) မည်၏။ သွားတို့ကို ဖုံးလွှမ်းတတ်သောကြောင့် 'ကပေါလ' (ပါးပြင်) မည်၏။ ကြံစည်အပ်သောကြောင့် 'တက္ကောလ' (တက္ကောလသီး) မည်၏။ ဤဆေးဖြင့် နာကျင်ခြင်း ရောဂါသည် ပြေးသွားတတ်သောကြောင့် 'ပဋောလ' (ပဲလင်းမြွေသီးစသည်) မည်၏။

195. Aṅgā ulolī.

၁၉၅. အင်္ဂဓာတ်နောက်၌ ဥလ၊ ဥလီ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Aṅga-gamanattho, etasmā ulaulī honti. Aṅganti etena jānantīti aṅgulaṃ=pamāṇaṃ. Aṅgati uggacchatīti aṅgali=karasākhā.

အင်္ဂဓာတ်သည် သွားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဤဓာတ်နောက်၌ ဥလ၊ ဥလီ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤအင်္ဂုလိဖြင့် အတိုင်းအရှည်ကို သိတတ်ကုန်၏ဟု 'အင်္ဂုလ' (လက်သစ်အတိုင်းအရှည်) မည်၏။ အထက်သို့ တက်တတ်သောကြောင့် 'အင်္ဂုလိ' (လက်ချောင်း) မည်၏။

196. Añjāli.

၁၉၆. အဉ္ဇဓာတ်နောက်၌ အလိပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Añja-byatti makkhana gati kantīsu, etasmā ali hoti. Añjeti bhattimanena pakāsetīti añjali=karapuṭo.

အဉ္ဇဓာတ်သည် ထင်ရှားစေခြင်း၊ လိမ်းကျံခြင်း၊ သွားခြင်း၊ နှစ်သက်ခြင်းအနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ဤဓာတ်နောက်၌ အလိပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဤလက်အုပ်ချီခြင်းဖြင့် ရိုသေမှုကို ထင်ရှားစေတတ်သောကြောင့် 'အဉ္ဇလိ' (လက်အုပ်) မည်၏။

197. Chadā li.

၁၉၇. ဆဒဓာတ်နောက်၌ လိပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Chada-saṃvaraṇe, etasmā li hoti. Chādetīti challī=sakalikā.

ဆဒဓာတ်သည် ဖုံးလွှမ်းခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဤဓာတ်နောက်၌ လိပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဖုံးလွှမ်းတတ်သောကြောင့် 'ဆလ္လိ' (သစ်ခေါက်၊ အခွံ) မည်၏။

198. Allyādayo.

၁၉၈. အလ္လိ အစရှိသော 'လိ' အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့ကို နိပါတ်ပြုအပ်ကုန်၏။

Alliādayo liantā nipaccante. Ara-gamane, arati pavattatīti alli=rukkho. Nayatissa ettābhāvo, attikehi nīyatīti [Pg.284]4 nīli, ṅīmhi nīlī=gacchajāti. ‘‘Saramhā dve’’ti (1.34) lassa dvibhāve rassatte ca nillītipi hoti. Pālissa pā, pāleti rakkhatīti pāli, ṅīmhi pālī=panti. Pālissa palo, pāleti rakkhatīti palli=kuṭi. Cuda-codane, ottābhāvo, codīyatīti culli=uddhanaṃ, evamaññepi.

အလ္လိအစရှိသော လိပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့ကို နိပါတ်ပြုအပ်ကုန်၏။ အရဓာတ်သည် သွားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် 'အလ္လိ' (သစ်ပင်တစ်မျိုး) မည်၏။ နယဓာတ်၏ 'ဧ' အပြုမရှိခြင်း ဖြစ်၏။ အလိုရှိသူတို့ ဆောင်ယူအပ်သောကြောင့် 'နီလိ' (မဲနယ်ပင်) မည်၏။ ငီပစ္စည်း (ṅī) ကြောင့် 'နီလီ' လည်း ဖြစ်၏။ 'လ' ကို ကုန်း (ဗျည်းဆင့်) ပြု၍ ရသပြုသော် 'နိလ္လိ' ဟုလည်း ဖြစ်၏။ ပါလိပုဒ်၏ 'ပါ' ဖြစ်၏၊ ထိန်းသိမ်းတတ်သောကြောင့် 'ပါလိ' မည်၏။ ငီပစ္စည်းကြောင့် 'ပါလီ' (အတန်း၊ စာပေ) လည်း ဖြစ်၏။ ပါလိပုဒ်၏ 'ပလ' ဖြစ်၏၊ ထိန်းသိမ်းတတ်သောကြောင့် 'ပလ္လိ' (တဲ၊ ရွာငယ်) မည်၏။ စုဒဓာတ်သည် တိုက်တွန်းခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ 'ဥ' ၏ 'ဩ' အပြုမရှိခြင်း ဖြစ်၏။ တိုက်တွန်းအပ် (မီးတောက်စေအပ်) သောကြောင့် 'စုလ္လိ' (မီးဖို) မည်၏။ ဤသို့ စသည်ဖြင့် အခြားသောပုဒ်တို့ကိုလည်း သိအပ်၏။

199. Pilādīhyavo.

၁၉၉. ပိလ အစရှိသော ဓာတ်တို့နောက်၌ အဝပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Pila-vattane, palla-gamane, paṇa-byavahārathutīsu, evamādīhi avo hoti. Pilyateti pelavo=lahu. Pallatīti pallavo=kisalayaṃ. Paṇīyatīti paṇavo=mudaṅgo. Evamaññepi.

ပိလဓာတ်သည် လည်ခြင်းအနက်၌၊ ပလ္လဓာတ်သည် သွားခြင်းအနက်၌၊ ပဏဓာတ်သည် ရောင်းဝယ်ခြင်း၊ ချီးမွမ်းခြင်းအနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ဤသို့ စသည်တို့နောက်၌ အဝပစ္စည်း ဖြစ်၏။ လည်တတ်သောကြောင့် 'ပေလဝ' (ပေါ့ပါးသော) မည်၏။ လွင့်ပါးသွားတတ်သောကြောင့် 'ပလ္လဝ' (သစ်ညွန့်) မည်၏။ ချီးမွမ်းအပ်သောကြောင့် 'ပဏဝ' (ပတ်သာ၊ စည်ငယ်) မည်၏။ ဤသို့ စသည်ဖြင့် အခြားသောပုဒ်တို့ကိုလည်း သိအပ်၏။

200. Sāḷavādayo.

၂၀၀. သာဠဝ အစရှိသော 'အဝ' အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့ကို နိပါတ်ပြုအပ်ကုန်၏။

Sāḷavaādayo avantā nipaccante. Sala-gamanattho, upantassa dīgho ḷattañca nipātanā. Salati pavattatīti sāḷa vo=abhisaṅkhataṃ badarādiphalakhādanīyaṃ. Kita-nivāse, ettābhāvo, ketatīti kitavo=jūtakāro, coro ca. Mū-bandhane, ūssa rassattaṃ, tuña cāvassa, munāti bandhatīti mutavo=caṇḍālo. Vala valla-saṃvaraṇe, ḷattaṃ, valati, valyateti vā vaḷavā=turaṅgakantā. Mura-saṃveḷane, murīyatīti muravo=mudaṅgo, evamaññepi.

သာဠဝအစရှိသော အဝပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့ကို နိပါတ်ပြုအပ်ကုန်၏။ သလဓာတ်သည် သွားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ နိပါတ်ပြုခြင်းကြောင့် ရှေ့စာလုံးကို ရသမှ ဒီဃပြုခြင်းနှင့် 'လ' ကို 'ဠ' ပြုခြင်းဖြစ်၏။ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် 'သာဠဝ' (ဆီးသီးစသည်ဖြင့် စီရင်အပ်သော စားဖွယ်) မည်၏။ ကိတဓာတ်သည် နေခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ 'ဧ' အပြုမရှိခြင်း ဖြစ်၏။ နေတတ်သောကြောင့် 'ကိတဝ' (လောင်းကစားသမား၊ သူခိုး) မည်၏။ မူဓာတ်သည် ဖွဲ့နှောင်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ 'ဦ' ကို ရသပြုခြင်း၊ 'တု' လာခြင်းနှင့် 'ဝ' အက္ခရာဖြစ်ခြင်းတို့ ဖြစ်၏။ နှောင်ဖွဲ့တတ်သောကြောင့် 'မုတဝ' (စဏ္ဍာလလူမျိုး) မည်၏။ ဝလ (သို့မဟုတ်) ဝလ္လဓာတ်သည် ဖုံးလွှမ်းခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ 'လ' ကို 'ဠ' ပြုခြင်းဖြစ်၏။ ဖုံးလွှမ်းတတ်သောကြောင့် 'ဝဠဝါ' (မြင်းမ) မည်၏။ မုရဓာတ်သည် ပတ်ဖွဲ့ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ပတ်ဖွဲ့အပ်သောကြောင့် 'မုရဝ' (စည်ကြီး၊ ပတ်သာ) မည်၏။ ဤသို့ စသည်ဖြင့် အခြားသောပုဒ်တို့ကိုလည်း သိအပ်၏။

201. Sarā āvo.

၂၀၁. သရဓာတ်နောက်၌ အာဝပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Saratismā āvo hoti. Sarati pavattatīti sarāvo=bhājanaviseso.

သရဓာတ်နောက်၌ အာဝပစ္စည်း ဖြစ်၏။ သွားတတ်သောကြောင့် 'သရာဝ' (ခွက်၊ ပန်းကန်ပြားစသော အိုးခွက်ထူး) မည်၏။

202. Ala mala bilā ṇuvo.

၂၀၂. အလ၊ မလ၊ ဗိလ ဓာတ်တို့နောက်၌ ဏုဝပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Ala-bandhane[Pg.285], mala malla-dhāraṇe, bila-bhedane, etehi ṇuvo hoti. Latāhi alīyatīti āluvo=gacchajāti. Malati dhāretīti māluvo=pattalatā. Bilati bhindatīti beluvo=rukkho.

အလဓာတ်သည် နှောင်ဖွဲ့ခြင်းအနက်၌၊ မလ (သို့မဟုတ် မလ္လ) ဓာတ်သည် ဆောင်ထားခြင်းအနက်၌၊ ဗိလဓာတ်သည် ဖျက်ဆီးခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ ဏုဝပစ္စည်း ဖြစ်၏။ နွယ်တို့ဖြင့် နှောင်ဖွဲ့အပ်သောကြောင့် 'အာလုဝ' (အာလူး၊ ကန်စွန်းစသော သစ်ဥပင်တစ်မျိုး) မည်၏။ ဆောင်ထားတတ်သောကြောင့် 'မာလုဝ' (နွယ်ပင်တစ်မျိုး) မည်၏။ ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့် 'ဗေလုဝ' (ဥသျှစ်ပင်) မည်၏။

203. Gātvī vo.

၂၀၃. ဂါဓာတ်နောက်၌ အီဝပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Kā gā-saddetīmasmā īvo hoti. Gāyanti etāyāti gīvā=galo.

အသံပြုခြင်းအနက်၌ ရှိသော ဂါဓာတ်နောက်၌ အီဝပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဤလည်ပင်းဖြင့် သီဆိုတတ်ကုန်၏ဟု 'ဂီဝါ' (လည်ပင်း) မည်၏။

204. Suto kvatvā.

၂၀၄. သုဓာတ်နောက်၌ ကွ၊ ကွာ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Su-savanetīmasmā kva kvā honti. Suṇātīti suvo=kīro. Suvā=suṇo.

ကြားခြင်းအနက်၌ ရှိသော သုဓာတ်နောက်၌ ကွ၊ ကွာ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ကြားတတ်သောကြောင့် 'သုဝ' (ကျေးတောငှက်) မည်၏။ 'သုဝါ' (ခွေး) ဟုလည်း ဖြစ်၏။

205. Vidvā.

၂၀၅. ဝိဒွါ ပုဒ် ဖြစ်၏။

Vidatismā kvā pararūpābhāvo a nipaccante. Vidati jānātīti vidvā=vidū.

ဝိဒဓာတ်နောက်၌ ကွာပစ္စည်း ဖြစ်၍၊ ပရရူပမရှိခြင်း၊ 'အ' အက္ခရာဖြစ်ခြင်းတို့ကို နိပါတ်ပြုအပ်ကုန်၏။ သိတတ်သောကြောင့် 'ဝိဒွါ' (ပညာရှိ) မည်၏။

206. Thuto revo.

၂၀၆. ထုဓာတ်နောက်၌ ရေဝပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Thu-abhitthave, etasmā revo hoti. Thavati siñcatīti thevo=phusitaṃ.

သူ-အဘိတ္ထဝေ (ချီးမွမ်းခြင်း၊ သွန်းလောင်းခြင်း) ဓာတ်မှ ရေဝပစ္စည်း သက်၏။ သဝတိ သိဉ္စတီတိ ထေဝေါ = ဖုသိတံ (သွန်းလောင်းတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထေဝ မည်၏။ မိုးရေစက်။)

207. Samā rivo.

၂၀၇. သမဓာတ်မှ ရိဝပစ္စည်း သက်၏။

Sama-upasame, etasmā rivo hoti. Sameti upasametīti sivo=umāpati, sivā=sigālo, sivaṃ=santi.

သမ-ဥပသမေ (ငြိမ်းအေးစေခြင်း) ဓာတ်မှ ရိဝပစ္စည်း သက်၏။ သမေတိ ဥပသမေတီတိ သိဝေါ = ဥမာပတိ (ငြိမ်းအေးစေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် သိဝ မည်၏။ သီဝနတ်မင်း။)၊ သိဝါ = သိင်္ဂါလော (မြေခွေးမ။)၊ သိဝံ = သန္တိ (ငြိမ်းအေးရာ နိဗ္ဗာန်။)

208. Chadā ravi.

၂၀၈. ဆဒဓာတ်မှ ရဝိပစ္စည်း သက်၏။

Chada-saṃvaraṇe[Pg.286], etasmā ravi hoti. Chādetīti chavi=juti.

ဆဒ-သံဝရဏေ (ဖုံးလွှမ်းခြင်း) ဓာတ်မှ ရဝိပစ္စည်း သက်၏။ ဆာဒေတီတိ ဆဝိ = ဇုတိ (ဖုံးလွှမ်းတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဆဝိ မည်၏။ အရေ၊ ကိုယ်ရောင်။)

209. Pūra timā kiso rasso ca.

၂၀၉. ပူရဓာတ်၊ တိမဓာတ်တို့မှ ကိသပစ္စည်း သက်၏၊ သရသည်လည်း အသံတို (ရုဿ) ဖြစ်၏။

Pūra-pūraṇe, tima-temane, etehi kiso hoti ūssa rasso ca. Pūretīti puriso=pumā. (Pure uccaṭṭhāne seti pavattatīti vā puriso=sova.) Temetīti timisaṃ=tamo.

ပူရ-ပူရဏေ (ပြည့်စေခြင်း)၊ တိမ-တေမနေ (စိုစွတ်စေခြင်း) ဓာတ်တို့မှ ကိသပစ္စည်း သက်၏၊ (ပူရဓာတ်၏) ဦသရသည်လည်း အသံတို (ဥ) ဖြစ်၏။ ပူရေတီတိ ပုရိသော = ပုမာ (ပြည့်စေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ပုရိသ မည်၏။ ယောက်ျား။) (သို့မဟုတ် - မြင့်မြတ်သောအရပ်၌ နေတတ်ဖြစ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ပုရိသ မည်၏။) တေမေတီတိ တိမိသံ = တမော (စိုစွတ်စေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် တိမိသ မည်၏။ အမိုက်မှောင်။)

210. Karā īso.

၂၁၀. ကရဓာတ်မှ ဤသပစ္စည်း သက်၏။

Karotismā īso hoti. Karīyatīti karīsaṃ=gūthaṃ.

ကရဓာတ်မှ ဤသပစ္စည်း သက်၏။ ကရီယတီတိ ကရီသံ = ဂူထံ (စွန့်ပစ်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ကရီသ မည်၏။ ကျင်ကြီး၊ မစင်။)

211. Sirīsādayo.

၂၁၁. သိရီသ အစရှိသော ပုဒ်တို့သည်။

Sirīsaādayo īsantā nipaccante. Saratissa assi, sappadaṭṭhakālādīsu sarīyatīti sirīso=rukkho. Pūrissa rassattaṃ, pūretīti purīsaṃ=gūthaṃ. Talissa dīgho, talati sattānaṃ patiṭṭhānaṃ bhavatīti tālīsaṃ=osadhiviseso, evamaññepi.

သိရီသ အစရှိသော ပုဒ်တို့သည် ဤသပစ္စည်းအဆုံးရှိကုန်လျက် ပြီးစီးအပ်ကုန်၏။ သရဓာတ်၏ အသရကို အိသရပြု၏၊ မြွေကိုက်သောအခါစသည်၌ အမှီပြုအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် သိရီသော = ရုက္ခော (သိရီသပင်၊ ကုက္ကိုပင်။) ပူရဓာတ်၏ သရကို အသံတိုပြု၏၊ ပြည့်စေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ပုရီသံ = ဂူထံ (မစင်။) တလဓာတ်၏ သရကို အသံရှည်ပြု၏၊ သတ္တဝါတို့၏ တည်ရာဖြစ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် တာလီသံ = ဆေးပင်ထူးတစ်မျိုး။ ဤသို့ အခြားပုဒ်တို့ကိုလည်း ကြည့်ရှုအပ်ကုန်၏။

212. Karā ribbiso.

၂၁၂. ကရဓာတ်မှ ရိဗ္ဗိသပစ္စည်း သက်၏။

Karotismā ribbiso hoti. Karīyatīti kibbisaṃ=pāpaṃ.

ကရဓာတ်မှ ရိဗ္ဗိသပစ္စည်း သက်၏။ ကရီယတီတိ ကိဗ္ဗိသံ = ပါပံ (ယုတ်မာသူတို့ ပြုအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ကိဗ္ဗိသ မည်၏။ အကုသိုလ်၊ အပြစ်။)

213. Sasāsa vasa visa hana vana manāna kamā so.

၂၁၃. သသ၊ အသ၊ ဝသ၊ ဝိသ၊ ဟန၊ ဝန၊ မန၊ အန၊ ကမဓာတ်တို့မှ သပစ္စည်း သက်၏။

Sasa-gati hiṃsā vissasa pāṇanesu, asa-khepane, vasa-nivāse, visa-pavisane, hana-hiṃ sāyaṃ, vana sana-sambhattiyaṃ, mana-ñāṇe, ana-pāṇane, kama-icchāyaṃ, etehi so hoti, sasanti jīvanti sattā etenāti sassaṃ=kalamādi, asati khipatīti asso=hayo[Pg.287]. Vasanti etthāti vassaṃ=saṃvaccharo. Visatīti vesso=tatiyavaṇṇo. Haññateti haṃso=sitacchado. Vanoti pattharatīti vaṃso=santāno, veḷu ca. Maññateti maṃsaṃ=pisitaṃ, anati jīvati etenāti aṃso=ekāṭṭhāso, bhujasiro ca. Kāmīyatīti kaṃso=parimāṇaṃ.

သသ-ဂတိ ဟိံသာ ဝိဿသ ပါဏနေသု (သွားခြင်း၊ ညှဉ်းဆဲခြင်း၊ အကျွမ်းဝင်ခြင်း၊ အသက်ရှင်ခြင်း)၊ အသ-ခေပနေ (ပစ်ချခြင်း)၊ ဝသ-နိဝါသေ (နေခြင်း)၊ ဝိသ-ပဝိသနေ (ဝင်ခြင်း)၊ ဟန-ဟိံသာယံ (ညှဉ်းဆဲခြင်း)၊ ဝန-သမ္ဘတ္တိယံ (မှီဝဲခြင်း)၊ မန-ဉာဏေ (သိခြင်း)၊ အန-ပါဏနေ (အသက်ရှူခြင်း)၊ ကမ-ဣစ္ဆာယံ (အလိုရှိခြင်း) ဓာတ်တို့မှ သပစ္စည်း သက်၏။ သသန္တိ ဇီဝန္တိ သတ္တာ ဧတေနာတိ သဿံ = ကလမာဒိ (သတ္တဝါတို့သည် ဤကောက်ပဲသီးနှံဖြင့် အသက်မွေးကြ၏၊ ထို့ကြောင့် သဿ မည်၏။ စပါးစသည်။)၊ အသတိ ခိပတီတိ အဿော = ဟယော (အပြေးမြန်၏၊ ခြေကို ပစ်လှန်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် အဿ မည်၏။ မြင်း။)၊ ဝသန္တိ ဧတ္ထာတိ ဝဿံ = သံဝစ္ဆရော (ဤအခါ၌ နေကြ၏၊ ထို့ကြောင့် ဝဿ မည်၏။ နှစ်၊ မိုးဥတု။)၊ ဝိသတီတိ ဝေဿော = တတိယဝဏ္ဏော (ကုန်သွယ်မှု၌ ဝင်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဝေဿ မည်၏။ ပြာတ်အနွယ်။)၊ ဟညတေတိ ဟံသော = သိတစ္ဆဒေါ (သွားတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဟံသ မည်၏။ ဟင်္သာ။)၊ ဝနောတိ ပတ္ထရティーတိ ဝံသော = သန္တာနော၊ ဝေဠု စ (ပွားများတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဝံသ မည်၏။ အမျိုးအနွယ်၊ ဝါးပင်။)၊ မညတေတိ မံသံ = ပိသိတံ (အမွန်အမြတ်ဟု ထင်မှတ်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် မံသ မည်၏။ အသား။)၊ အနတိ ဇီဝတိ ဧတေနာတိ အံသော = ဧကာဋ္ဌာသော၊ ဘုဇသိရော စ (ဤအင်္ဂါဖြင့် အသက်ရှင်လှုပ်ရှား၏၊ ထို့ကြောင့် အံသ မည်၏။ အဖို့အစု၊ ပခုံး။)၊ ကာမီယတီတိ ကံသော = ပရိမာဏံ (အလိုရှိအပ် တိုင်းတာအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ကံသ မည်၏။ ကြေးခွက်၊ အတိုင်းအတာ။)

214. Āmi thu ku sīto saka.

၂၁၄. အာ-ရှေ့ရှိသော မိဓာတ်၊ ထုဓာတ်၊ ကုဓာတ်၊ သီဓာတ်တို့မှ သကပစ္စည်း သက်၏။

Āpubbo mi-pakkhepe, thu-abhitthave ku-sadde, sī-saye, etehi saka hoti. Āmīyati anto pakkhipīyatīti āmisaṃ=bhakkhaṃ. Thavīyatīti thuso=vīhitaco. Kavati vātena nadatīti kuso=tiṇaviseso. Sayanti ettha ūkāti sīsaṃ=muddhā, kālatipu ca.

အာ-ရှေ့ရှိသော မိ-ပက္ခေပေ (ထည့်သွင်းခြင်း)၊ ထု-အဘိတ္ထဝေ (ချီးမွမ်းခြင်း)၊ ကု-သဒ္ဒေ (မြည်ခြင်း)၊ သီ-သယေ (အိပ်ခြင်း) ဓာတ်တို့မှ သကပစ္စည်း သက်၏။ အာမီယတိ အန္တော ပက္ခိပီယတီတိ အာမိသံ = ဘက္ခံ (အတွင်းသို့ ထည့်သွင်းစားသောက်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် အာမိသ မည်၏။ အာမိသ၊ ခဲဖွယ်စားဖွယ်။)၊ ထဝီယတီတိ ထုသော = ဝီဟိတစော (သုတ်သင်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထုသ မည်၏။ ဖွဲ။)၊ ကဝတိ ဝါတေန နဒတီတိ ကုသော = တိဏဝိသေသော (လေတိုက်သဖြင့် မြည်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ကုသ မည်၏။ သက္ကရင်မြက်။)၊ သယန္တိ ဧတ္ထ ဦကာတိ သီသံ = မုဒ္ဓာ၊ ကာလတိပု စ (ဦးသန်းတို့သည် ဤ၌ ကပ်ငြိအိပ်စက်တတ်ကြ၏၊ ထို့ကြောင့် သီသ မည်၏။ ဦးခေါင်း၊ ခဲပုပ်။)

215. Phassādayo.

၂၁၅. ဖဿ အစရှိသော ပုဒ်တို့သည်။

Phassaādayo sakaantā nipaccante. Phusa-samphasse, ussatthaṃ, phusatīti phasso=kāyaviññāṇavisayo. Phusso=nakkhattaṃ. Pusa posane, posīyatīti pussaṃ=phalaviseso. Bhū-sattāyaṃ, bhūssa rasso, abhavīti bhusaṃ=tucchadhaññaṃ, aṃkissa uka, aṅketi anena aññeti aṅkuso=gajapatodo. Phāya-vuddhiyaṃ, papubbo, yalopo, phāyati vuddhiṃ gacchatīti papphāsaṃ=dehakoṭṭhāsaviseso. Kalismā sassa māña, kulismā ca, kalīyati parimīyatīti kammāso=sabalo, kammāsaṃ=pāpaṃ. Kulati pattharatīti kummāso=bhakkhaviseso. Manissa jūka, maññati sadhanattaṃ etāyāti mañjūsā=kaṭṭhapeḷā. Pīssa yūka, piṇetīti pīyūsaṃ=amataṃ. Kula-saṃvaraṇe, ika, kulīyati saṃvarīyatīti kulisaṃ=vajiraṃ[Pg.288]. Bala-saṃvaraṇe, ika, lassa ḷattañca, balati etena macche gaṇhātīti baḷiso=macchavedhanaṃ. Mahissa eka, mahīyatīti mahesī=katābhisekā padhānitthī, evamaññepi.

ဖဿအစရှိသော ပုဒ်တို့သည် သကပစ္စည်းအဆုံးရှိကုန်လျက် ပြီးစီးအပ်ကုန်၏။ ဖုသ-သမ္ဖဿေ (တွေ့ထိခြင်း) ဓာတ်၌ ဥကို အပြု၏၊ တွေ့ထိတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဖဿော = ကာယဝိညာဏဝိသယော (အတွေ့အထိ၊ ဖဿ။)၊ ဖုဿော = นက္ခတ္တံ (ဖုသျှနက္ခတ်။)။ ပုသ-ပေါသနေ (မွေးမြူခြင်း) ဓာတ်၊ မွေးမြူအပ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ပုဿံ = ဖလဝိသေသော (ပုဿမည်သော သစ်သီးထူး။)။ ဘူ-သတ္တာယံ (ဖြစ်ခြင်း) ဓာတ်၊ ဘူ၏ ဦကို အသံတိုပြု၏၊ ဖြစ်ဖူးပြီ၊ ထို့ကြောင့် ဘုသံ = တုစ္ဆဓညံ (ဖွဲနု၊ ဆန်ကွဲ။)။ အင်္ဂိဓာတ်၌ ဥကပစ္စည်းသက်၏၊ ဤဆူးချွန်ဖြင့် ဆွဲချိတ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် အင်္ဂုသော = ဂဇပတောဒေါ (ချွန်းတောင်း။)။ ဖာယ-ဝုဒ္ဓိယံ (ကြီးပွားခြင်း) ဓာတ်၊ ပ-ရှေ့ရှိ၏၊ ယ-ကျေ၏၊ ကြီးပွားပွေ့ပွါးတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ပပ္ဖါသံ = ဒေဟကောဋ္ဌာသဝိသေသော (အဆုတ်။)။ ကလိဓာတ်မှ သကို မာပြု၏၊ ကုလိဓာတ်မှလည်း ဖြစ်၏၊ တိုင်းတာအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ကမ္မာသော = သဗလော (ပြောက်ကျားသော။)၊ ကမ္မာသံ = ပါပံ (အပြစ်။)။ ကုလတိ ပတ္ထရတီတိ ကုမ္မာသော = ဘက္ခဝိသေသော (ပျံ့နှံ့တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ကုမ္မာသ မည်၏။ မုန့်ဆန်း။)။ မနိဓာတ်၌ ဇူကပစ္စည်းသက်၏၊ ဥစ္စာရှိသည်ဟု အောက်မေ့အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် မဉ္ဇူသာ = ကဋ္ဌပေဠာ (သေတ္တာ။)။ ပီဓာတ်၌ ယူကပစ္စည်းသက်၏၊ အားရစေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ပီယူသံ = အမတံ (နတ်သုဓာ၊ နို့ရည်။)။ ကုလ-သံဝရဏေ (ပိတ်ဆို့ခြင်း) ဓာတ်၌ ဣကပစ္စည်းသက်၏၊ ပိတ်ဆို့အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ကုလိသံ = ဝဇိရံ (စိန်လက်နက်။)။ ဗလ-သံဝရဏေ (ဖုံးလွှမ်းခြင်း) ဓာတ်၌ ဣကပစ္စည်းသက်၏၊ လကို ဠပြု၏၊ ငါးတို့ကို ဖမ်းယူတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဗဠိသော = မစ္ဆဝေဓနံ (ငါးမျှားချိတ်။)။ မဟိဓာတ်၌ ဧကပစ္စည်းသက်၏၊ ပူဇော်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် မဟေသီ = ကတာဘိသေကာ ပဓာနိတ္ထီ (မိဖုရားကြီး။)။ ဤသို့ အခြားပုဒ်တို့ကိုလည်း ကြည့်ရှုအပ်ကုန်၏။

216. Suto ṇisaka.

၂၁၆. သုဓာတ်မှ ဏိသကပစ္စည်း သက်၏။

Suṇātismā ṇisaka hoti. Suṇātīti suṇisā=puttabhariyā.

သုဓာတ်မှ ဏိသကပစ္စည်း သက်၏။ သုဏာတီတိ သုဏိသာ = ပုတ္တဘရိယာ (နားထောင်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် သုဏိသာ မည်၏။ ချွေးမ။)

217. Vetāta yu panāla kala camā aso.

၂၁၇. ဝေတ၊ အတ၊ ယု၊ ပန၊ အလ၊ ကလ၊ စမဓာတ်တို့မှ အသောပစ္စည်း သက်၏။

Veta-suttiyo dhātu, ata-sātaccagamane, yu-missane, panathutiyaṃ, ala-bandhane, kala-saṅkhyāne, cama-adane, etehi aso hoti. Vetati pavattatīti vetaso=vānīro. Atati vāterito niccaṃ vedhattaṃ yātīti ataso=vanappativiseso vīmhi abhasī=gacchaviseso. Yavīyati missīyatīti yavaso=pasughāso. Paññate thavīyateti panaso=kaṇḍaṇīphalo. Alīyati bandhiyatīti alaso=mandakārī. Kalīyatīti kalaso=kumbho. Camati adati anenāti camaso=homabhājanaṃ.

ဝေတဓာတ်သည် သုတ္တိ (စေ့ဆော်ခြင်း) ၌ ဖြစ်၏၊ အတ-သာတစ္စဂမနေ (အမြဲသွားခြင်း)၊ ယု-မိဿနေ (ရောနှောခြင်း)၊ ပန-ထုတိယံ (ချီးမွမ်းခြင်း)၊ အလ-ဗန္ဓနေ (ချည်နှောင်ခြင်း)၊ ကလ-သင်္ချာနေ (ရေတွက်ခြင်း)၊ စမ-အဒနေ (စားခြင်း) ဓာတ်တို့မှ အသောပစ္စည်း သက်၏။ ဝေတတိ ပဝတ္တတီတိ ဝေတသော = ဝါနီရော (ရေနား၌ ဖြစ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဝေတသ မည်၏။ ကြိမ်ပင်။)၊ အတတိ ဝါတေရိတော နိစ္စံ ဝေဓတ္တံ ယာတီတိ အတသော = ဝနပ္ပတိဝိသေသော၊ ဝီမှိ အဘသီ = ဂစ္ဆဝိသေသော (လေတိုက်သဖြင့် အမြဲတုန်လှုပ်ခြင်းသို့ ရောက်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် အတသ မည်၏။ ပိုက်ဆံလျှော်ပင် သို့မဟုတ် ချုံပင်။)၊ ယဝီယတိ မိဿီယတီတိ ယဝသော = ပသုဃာသော (ရောနှောကျွေးအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ယဝသ မည်၏။ တိရစ္ဆာန်အစာ မြက်ခြောက်။)၊ ပညာတေ ထဝီယတေတိ ပနသော = ကဏ္ဍဏီဖလော (ထင်ရှားချီးမွမ်းအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ပနသ မည်၏။ ပိန္နဲပင်။)၊ အလီယတိ ဗန္ဓိယတီတိ အလသော = မန္ဒကာရီ (တွယ်ကပ်ပျင်းရိတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် အလသ မည်၏။ ပျင်းရိသူ။)၊ ကလီယတီတိ ကလသော = ကုမ္ဘော (ရေတွက်တိုင်းတာအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ကလသ မည်၏။ ရေအိုး။)၊ စမတိ အဒတိ အနေနာတိ စမသော = ဟောမဘာဇနံ (ဤခွက်ဖြင့် စားသောက် ပူဇော်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် စမသ မည်၏။ ယဇ်ခွက်။)

218. Vaya diva kara karehyasaṇasakapāsakasā.

၂၁၈. ဝယ၊ ဒိဝ၊ ကရ၊ ကရဓာတ်တို့မှ အသဏ၊ အသက၊ ပါသ၊ ကသာပစ္စည်းတို့သည် အစဉ်အတိုင်း သက်ကုန်၏။

Vayatyādīhi asaṇaādayo honti yathākkamaṃ. Vayati gacchatīti vāyaso=kāko. Dibbanti etthāti divaso=dinaṃ. Karīyatīti kappāso=suttasambhavo. Kibbisaṃ karotīti kakkaso=pharuso.

ဝယစသော ဓာတ်တို့မှ အသဏစသော ပစ္စည်းတို့သည် အစဉ်အတိုင်း သက်ကုန်၏။ ဝယတိ ဂစ္ဆတီတိ ဝါယသော = ကာကော (ပျံသွားတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဝါယသ မည်၏။ ကျီးကန်း။)၊ ဒိဗ္ဗန္တိ ဧတ္ထာတိ ဒိဝသော = ဒိနံ (ဤအခါ၌ ကစားကြ၏ ထွန်းလင်းတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဒိဝသ မည်၏။ နေ့။)၊ ကရီယတီတိ ကပ္ပါသော = သုတ္တသမ္ဘဝေါ (ဝတ်ဆင်ရန် ပြုအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ကပ္ပါသ မည်၏။ ဝါဂွမ်း။)၊ ကိဗ္ဗိသံ ကရောတီတိ ကက္ကသော = ဖရုသော (ကြမ်းတမ်းသောအပြစ်ကို ပြုတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ကက္ကသ မည်၏။ ကြမ်းတမ်းသော။)

219. Sasa masa daṃsāsā su.

၂၁၉. သသ၊ မသ၊ ဒံသ၊ အသဓာတ်တို့မှ သုပစ္စည်း သက်၏။

Sasādīhi [Pg.289] su hoti. Sasati jīvatīti sassu=jayampatīnaṃ mātā. Masīyatīti massu=purisamukhe pavaddhalomāni. ‘‘Lopo’’ti (1.39) niggahītalopo, daṃsīyati bandhamanenāti dassu=coro. Asīyati khipīyatīti assu=bappo.

သသစသော ဓာတ်တို့မှ သုပစ္စည်း သက်၏။ သသတိ ဇီဝတီတိ သဿု = ဇယမ္ပတီနံ မာတာ (အသက်ရှူတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် သဿု မည်၏။ ယောက္ခမမင်းသမီး၊ လင် သို့မဟုတ် မယား၏ မိခင်။)၊ မသီယတီတိ မဿု = ပုရိသမုခေ ပဝဒ္ဓလောမာနိ (သုံးသပ်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် မဿု မည်၏။ မုတ်ဆိတ်မွေး နှုတ်ခမ်းမွေး။)၊ 'လောပေါ' သုတ်ဖြင့် နိဂ္ဂဟိတ်ကျေ၏၊ နှိပ်စက်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဒဿု = စောရော (ခိုးသူ၊ ဓားပြ။)၊ အသီယတိ ခိပီယတီတိ အဿု = ဗပ္ပေါ (မျက်စိမှ စွန့်ထုတ်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် အဿု မည်၏။ မျက်ရည်။)

220. Vidā dasuka.

၂၂၀. ဝိဒဓာတ်မှ ဒသုကပစ္စည်း သက်၏။

Vidismā dasuka hoti. Vidati jānātīti viddasu=vidvā.

ဝိဒဓာတ်မှ ဒသုကပစ္စည်း သက်၏။ ဝိဒတိ ဇာနာတီတိ ဝိဒ္ဒသူ = ဝိဒွါ (သိတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဝိဒ္ဒသု မည်၏။ ပညာရှိ။)

221. Sasā rīho.

၂၂၁. သသဓာတ်မှ ရီဟပစ္စည်း သက်၏။

Sasatismā rīho hoti. Sasati hiṃsatīti sīho=kesarī.

သသဓာတ်မှ ရီဟပစ္စည်း သက်၏။ သသတိ ဟိံသတီတိ သီဟော = ကေသာရီ (ညှဉ်းဆဲသတ်ဖြတ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် သီဟ မည်၏။ ခြင်္သေ့။)

222. Jīvāmā ho vamā ca.

၂၂၂. ဇီဝဓာတ်၊ အမဓာတ်တို့မှ ဟပစ္စည်း သက်၏၊ (ဓာတ်တို့၏ အဆုံးကို) ဝနှင့် မ အဖြစ်သို့ အစဉ်အတိုင်း ပြု၏။

Jīva-pāṇadhāraṇe, ama-gamane, etehī ho hoti, vamā cāntādesā yathākkamaṃ, ādesavidhānaṃ pana pararūpabādhanatthaṃ. ‘‘Byañjane dīgharassā’’ti (1.39) rassattaṃ, jīvanti etāyāti jivhā=rasanā. Amati pavattatīti amhaṃ=asmā. Papubbe amati pavattatīti pamhaṃ=pakhumaṃ.

ဇီဝ-ပါဏဓာရဏေ (အသက်ကို ဆောင်ခြင်း)၊ အမ-ဂမနေ (သွားခြင်း၊ ဖြစ်ခြင်း) ဓာတ်တို့မှ ဟပစ္စည်း သက်၏၊ (ဓာတ်တို့၏) အဆုံးသရတို့ကို ဝနှင့် မ အဖြစ်သို့ အစဉ်အတိုင်း ပြု၏။ ပြုခြင်းအစီအရင်ကား နောက်ပုံသဏ္ဌာန်ကို တားမြစ်ရန် ဖြစ်၏။ 'ဗျဉ္ဇနေ ဒီဃရဿာ' သုတ်ဖြင့် အသံတိုပြု၏၊ ဤအင်္ဂါဖြင့် အသက်ရှင်လှုပ်ရှားကြ၏ (သို့မဟုတ်) အရသာကို သိကြ၏၊ ထို့ကြောင့် ဇိဝှါ = ရသနာ (လျှာ။)။ အမတိ ပဝတ္တတီတိ အမှံ = အသ္မာ (တည်တံ့တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် အမှ မည်၏။ ကျောက်ခဲ။)၊ ပ-ရှေ့ရှိသော အမဓာတ်၊ ဖြစ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ပမှံ = ပခုမံ (မျက်တောင်။)

223. Taṇhādayo.

၂၂၃. တဏှာ အစရှိသော ပုဒ်တို့သည်။

Taṇhaādayo hantā nipaccante. Tasa-pipāsāyaṃ, sassa ṇattaṃ, evamupari ca, tasati pātumicchati etāyāti taṇhā=lo bho. Kasa-vilekhane, kasatīti kaṇho=kāḷo. Juta-dittiyaṃ, tassa ṇattaṃ, ottābhāvo ca, jotetīti juṇhā=canda- pabhā[Pg.290]. Mīlissa ḷo, nimīlantyanena akkhīnīti mīḷhaṃ-gūthaṃ. Gāhissa ḷo, gayhatīti gāḷhaṃ, dahissa ḷo, dahatīti daḷhaṃ, bahissa ḷo, dīgho ca, bahati vuddhiṃ vacchatīti bāḷhaṃ, ete tayo daḷhatthā. Gamissa assi, gacchatīti gimho-nidāgho. Paṭakalānaṃ aka ca, paṭati yātīti paṭaho=bheriviseso. Kalīyati parimīyati anena sūrabhāvoti kalaho=vivādo. Kaṭavarānaṃ āka, kaṭanti ettha osadhādiṃ maddantīti kaṭāho=bhājanaviseso. Varīyatīti varāho=sūkaro. Lunātissa o, lunāti etenāti lohaṃ=ayādi. Evamaññepi.

တဏှာအစရှိသော ပုဒ်တို့သည် ဟပစ္စည်းအဆုံးရှိကုန်လျက် ပြီးစီးအပ်ကုန်၏။ တသ-ပိပါသာယံ (ဆာလောင်ခြင်း) ဓာတ်၌ သကို ဏပြု၏၊ နောင်၌လည်း ထို့အတူ ဖြစ်၏၊ တောင့်တအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် တဏှာ = လောဘော (လောဘ၊ တဏှာ။)။ ကသ-ဝိလေခနေ (ရေးခြစ်ထွန်ယက်ခြင်း) ဓာတ်၊ သကို ဏပြု၏၊ ရေးခြစ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ကဏှော = ကာဠော (မည်းသောသူ။)။ ဇုတ-ဒိတ္တိယံ (ထွန်းလင်းခြင်း) ဓာတ်၊ တကို ဏပြု၏၊ အုသရသည် ဩသရမဖြစ်၊ ထွန်းလင်းစေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဇုဏှာ = စန္ဒပဘာ (လရောင်၊ လဆန်းပက္ခ။)။ မီလိဓာတ်၌ ဠပစ္စည်းသက်၏၊ ဤအရာကြောင့် မျက်စိတို့ကို မှိတ်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် မိဠှံ = ဂူထံ (မစင်။)။ ဂါဟိဓာတ်၌ ဠပစ္စည်းသက်၏၊ ယူအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဂါဠှံ (ပြင်းစွာ။)၊ ဒဟိဓာတ်၌ ဠပစ္စည်းသက်၏၊ တည်တံ့စေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဒဠှံ (မြဲမြံစွာ။)၊ ဗဟိဓာတ်၌ ဠပစ္စည်းသက်၏၊ အသရကို အသံရှည်ပြု၏၊ ပွားများတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဗာဠှံ (လွန်စွာ။)၊ ဤသုံးပုဒ်လုံး မြဲမြံပြင်းထန်ခြင်းအနက်ရှိကုန်၏။ ဂမိဓာတ်၌ အဿိပစ္စည်းသက်၏၊ ရောက်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဂိမှော = နိဒါဃော (နွေဥတု။)။ ပဋဓာတ်၊ ကလဓာတ်တို့၌ အကပစ္စည်းသက်၏၊ သွားတတ်မြည်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ပဋဟော = ဘေရိဝိသေသော (ပတ်သာ။)၊ ဤခိုက်ရန်ဖြစ်ခြင်းဖြင့် ရဲရင့်သူရဲကောင်းဖြစ်ခြင်းကို တိုင်းတာအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ကလဟော = ဝိဝါဒေါ (ရန်ပွဲ၊ ခိုက်ရန်။)။ ကဋဓာတ်၊ ဝရဓာတ်တို့၌ အာကပစ္စည်းသက်၏၊ ဤအိုး၌ ဆေးစသည်တို့ကို ချက်ပြုတ်နှိပ်နယ်တတ်ကြ၏၊ ထို့ကြောင့် ကဋာဟော = ဘာဇနဝိသေသော (ဒယ်အိုး။)၊ တားမြစ်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဝရာဟော = သူကရော (ဝက်။)။ လုနာတိ (လု-ဖြတ်ခြင်း) ဓာတ်၌ ဥကို ဩပြု၏၊ ဤသတ္တုဖြင့် ဖြတ်တောက်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် လောဟံ = အယာဒိ (သံ၊ ရွှေ၊ ကြေးစသော သတ္တု။)။ ဤသို့ အခြားပုဒ်တို့ကိုလည်း ကြည့်ရှုအပ်ကုန်၏။

224. Paṇussahā hihī ṇoḷaṅa ca.

၂၂၄. ပဏုဿဟစသော ဓာတ်တို့မှ ဟိဟိပစ္စည်းသက်၍ ဏ၊ ဠ၊ င အက္ခရာတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။

Paṇā upubbasahā ca hihī honti yathākkamaṃ, ṇaoḷaṅa cāntādesā, ādesavidhānasāmatthiyā pararūpābhāvo, paṇīyati voharīyatīti paṇhi=pādassa pacchābhāgo. Ussahatīti ussāḷhī-vīriyaṃ.

‘ပဏ’ ဓာတ်နှင့်တကွ ဥပသဒ်ရှိသော ‘သဟ’ နှင့် ‘သဟ’ သဒ္ဒါတို့သည် အစဉ်အတိုင်း ‘ဟိ’၊ ‘ဟိ’ အမိန့် (အာဒေသ) တို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ ဏ၊ ဩ၊ ဠ၊ င တို့သည် အဆုံးအမိန့် (အန္တာဒေသ) တို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ အာဒေသပြုခြင်း၏ စွမ်းအားကြောင့် ပရရူပ မဖြစ်ခြင်း ဖြစ်၏၊ paṇīyati voharīyatīti paṇhi = ဖနောင့် (ခြေဖနောင့်)၊ Ussahatīti ussāḷhī = လုံ့လ (ဝီရိယ)။

225. Khī mi pī cu mā vākāhi ḷo ussa vā dīgho ca.

၂၂၅. ခီ၊ မိ၊ ပီ၊ စု၊ မာ၊ ဝါ၊ ကာ တို့မှ ဠောပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ဥကာရကိုလည်း အလိုအလျောက် (ဝါ) ဒီဃပြု၏။

Khī-khaye, mi-pakkhepe, pī-tappane, cu-cavane, mā-māne, vī vā-gamane, kā gā-sadde, etehi ḷo hoti, ukārassa vā dīgho ca. Khīyatīti khelo=lālā. Mīyati pakkhipīyatīti meḷā=masi. Piṇetīti peḷā=bhājanaviseso. Cavatīti cūḷā=sikhā. Coḷo=pilotiko. Mīyati parimīyatīti māḷo=ekakūṭasaṅgahito anekakoṇavanto paṭissayaviseso. Vāti gacchatīti vāḷo=caṇḍamigo. Kāyati pharusaṃ vadatīti kāḷo=kaṇho, vīmhi kāḷī=kaṇhā.

ခီ-ကုန်ခြင်း၌၊ မိ-သွင်းခြင်း၌၊ ပီ-နှစ်သက်စေခြင်း၌၊ စု-ရွေ့လျောခြင်း၌၊ မာ-တိုင်းထွာခြင်း၌၊ ဝီ-ဝါ-သွားခြင်း၌၊ ကာ-ဂါ-အသံပြုခြင်း၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤဓာတ်တို့မှ ဠောပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ဥကာရကိုလည်း အလိုအလျောက် ဒီဃပြု၏။ Khīyatīti khelo = တံတွေး။ Mīyati pakkhipīyatīti meḷā = မှင်။ Piṇetīti peḷā = တောင်း၊ ခြင်းစသော တန်ဆာ (အိုးခွက်အထူး)။ Cavatīti cūḷā = သျှောင် (သျှောင်ထုံး)။ Coḷo = အဝတ်စုတ်။ Mīyati parimīyatīti māḷo = အမိုးတစ်ခုတည်းရှိ၍ ထောင့်များစွာရှိသော ဇရပ်အဆောက်အဦးထူး။ Vāti gacchatīti vāḷo = ကြမ်းတမ်းသော သားရဲ။ Kāyati pharusaṃ vadatīti kāḷo = မည်းသောသူ၊ ဣတ္ထိလိင်၌ kāḷī = မည်းသောမိန်းမ။

226. Guto ḷaka ca.

၂၂၆. ဂုဓာတ်မှ ဠကပစ္စည်းနှင့် ဠောပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Gu-saddetīmasmā [Pg.291] ḷaka hoti ḷo ca. Gavati pavattati etenāti guḷo=ucchuvikāro. Goḷo=lakuṇḍako.

အသံပြုခြင်းအနက်ရှိသော ‘ဂု’ ဓာတ်မှ ဠကပစ္စည်းလည်းကောင်း၊ ဠောပစ္စည်းလည်းကောင်း ဖြစ်၏။ Gavati pavattati etenāti guḷo = ကြံရည်ကျို (ထန်းလျက်)။ Goḷo = ဂေါ်လီလုံး (သို့မဟုတ်) လူပု၊ တုံးလုံး။

227. Paṅguḷādayo.

၂၂၇. ပင်္ဂုဠအစရှိသော ပုဒ်တို့သည်။

Paṅguḷaādayo ḷaka antā nipaccante. Khañja-gativekalle, paṅguādeso, akhañji gativekallamāpajjīti paṅgaḷo=pīṭhasappī. Karotismā ḷassa khaña, kibbisaṃ karotīti kakkhaḷo=kurūro. Kukatissa kuka, kukyati pāpakārīhi ādīyatīti kukkuḷaṃ=saṅku saṃkiṇṇo sobbho. Kukkuḷo=thusaggī. Maṃkissa uka, bindu lopo ca, maṃketi vanaṃ maṇḍetīti makuḷo=avikasitakusumaṃ.

ပင်္ဂုဠအစရှိသော ပုဒ်တို့၌ ဠကပစ္စည်းသည် အဆုံး၌ နိပါတ်အဖြစ်ဖြင့် ပြီး၏။ သွားခြင်း ပျက်စီးခြင်းအနက်ရှိသော ‘ခဉ္ဇ’ ဓာတ်ကို ပင်္ဂုအမိန့်ပြု၍၊ akhañji gativekallamāpajjīti paṅgaḷo = ခြေခွင်သောသူ။ ‘ကရ’ ဓာတ်မှ ဠပစ္စည်းကို ‘ခည’ ပြု၍၊ kibbisaṃ karotīti kakkhaḷo = ကြမ်းတမ်းခက်ထန်သောသူ။ ကကတိအား ကကပြု၍၊ kukyati pāpakārīhi ādīyatīti kukkuḷaṃ = ငြောင့်စူးသော တွင်းပျက်၊ Kukkuḷo = ဖွဲမီး။ မကိဓာတ်မှ ဥကပစ္စည်းဖြစ်၍ နိဂ္ဂဟိတကျေ၏၊ maṃketi vanaṃ maṇḍetīti makuḷo = မပွင့်သေးသောပန်း (ပန်းငုံ)။

228. Pāto ḷi.

၂၂၈. ပါဓာတ်မှ ဠိပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Pātismā ḷi hoti. Atthaṃ pāti rakkhatīti pāḷi=tanti.

‘ပါ’ ဓာတ်မှ ဠိပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Atthaṃ pāti rakkhatīti pāḷi = ပါဠိတော် (ကျမ်းစာ၊ အနက်ကို စောင့်ရှောက်တတ်သော တန္တိစာပေ)။

229. Vīto ḷu.

၂၂၉. ဝီဓာတ်မှ ဠုပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Vītismā ḷu hoti. Veti pavattatīti veḷu=veṇu.

‘ဝီ’ ဓာတ်မှ ဠုပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Veti pavattatīti veḷu = ဝါး။

(Iti avaggapaccayavidhānaṃ).

(ဤကား အဝဂ်ပစ္စည်းနည်း ပြီး၏။)

Iti moggallāne byākaraṇe vuttiyaṃ

ဤသို့ မောဂ္ဂလ္လာန်သဒ္ဒါကျမ်း ဝုတ္တိ၌

Ṇvādikaṇḍo sattamo.

သတ္တမမြောက် ဖြစ်သော ဏွာဒိကဏ်။

Suttaṃ dhātu gaṇo ṇvādi, nāmaliṅgānusāsanaṃ;

Yassa tiṭṭhati jīvhagge, sa byākaraṇakesarī.

သုတ်၊ ဓာတ်၊ ဂိုဏ်း၊ ဏွာဒိပစ္စည်း၊ နာမလိင်္ဂါနုသာသနတို့သည် အကြင်သူ၏ လျှာဖျား၌ တည်ကုန်၏၊ ထိုသူသည် သဒ္ဒါကျမ်းအရပ်၌ ခြင်္သေ့ကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

Samattā cāyaṃ moggallānavutti

ဤမောဂ္ဂလ္လာန်ဝုတ္တိသည် ပြီးဆုံးခြင်းသို့ ရောက်၏။

Sattahi bhāṇavārehi.

ခုနစ်ခုသော ဘာဏဝါရတို့ဖြင့်။

၁။

Yassa [Pg.292] rañño pabhāvena, bhāvitattayamākulaṃ;

Anākulaṃ duladdhīhi, pāpabhikkhūhi sabbaso.

အကြင်မင်းတရား၏ တန်ခိုးတော်ကြောင့်၊ မိစ္ဆာအယူရှိသော ရဟန်းဆိုးတို့ကြောင့် အလုံးစုံ ရှုပ်ထွေးခဲ့သော သာသနာတော်သည် အရပ်ရပ်မှ ကင်းရှင်းစင်ကြယ်လာခဲ့ရ၏။

၂။

Laṅkāya munirājassa, sāsanaṃ sādhu saṇṭhikaṃ;

Puṇṇacandasamāyogā, vāridhīva vivaddhate.

လင်္ကာကျွန်း၌ မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သာသနာတော်သည် ကောင်းစွာတည်တံ့လျက်၊ လပြည့်ဝန်းနှင့် စုဆုံရသော သမုဒ္ဒရာရေပြင်ကဲ့သို့ အလွန်တရာ တိုးပွားစည်ပင်လာခဲ့၏။

၃။

Parakkamabhuje tasmiṃ, saddhābuddhiguṇodite;

Manuvaṃsaddhajākāre, laṅkādīpaṃ pasāsati.

သဒ္ဓါ၊ ပညာ၊ ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ဖြင့် ထွန်းပလျက်၊ မနုမင်းမျိုးနွယ်၏ တံခွန်ကဲ့သို့ ဖြစ်သော ထိုပရက္ကမဗာဟု မင်းကြီးသည် လင်္ကာကျွန်းကို အုပ်စိုးတော်မူစဉ်အခါ၌။

၄။

Moggallānena therena, dhīmatā sucivuttinā;

Racitaṃ yaṃ suviññeyya-masandiddha’manākulaṃ.

ဉာဏ်ပညာရှိ၍ စင်ကြယ်သော အကျင့်ရှိသော မောဂ္ဂလ္လာန်မထေရ်မြတ်သည် လွယ်ကူစွာ သိသာနိုင်သော၊ ယုံမှားသံသယ ကင်းသော၊ မရှုပ်ထွေးသော အကြင်သဒ္ဒါကျမ်းကို ပြုစုတော်မူအပ်၏။

၅။

Asesavisayabyāpi, jinabyappatha nissayaṃ;

Saddhasattha’manāyāsa-sādhiyaṃ buddhivaddhanaṃ.

အကြွင်းမဲ့သော အရာဝတ္ထုအားလုံးသို့ ပျံ့နှံ့လျက် ဘုရားရှင်၏ တရားတော်ကို အမှီပြုသော၊ မပင်မပန်းဘဲ ပြီးမြောက်နိုင်သော၊ ပညာကို တိုးပွားစေတတ်သော ထိုသဒ္ဒါကျမ်းကို။

၆။

Tassa vutti samāsena, vipulatthapakāsanī;

Racitā puna teneva, sāsanujjotakārināti.

ကျယ်ပြန့်သော အနက်ကို ထင်ရှားစေတတ်သော ထိုကျမ်း၏ ‘ဝုတ္တိ’ ကိုလည်း သာသနာတော်ကို ထွန်းလင်းတောက်ပစေတတ်သော ထိုမောဂ္ဂလ္လာန်မထေရ်သည်ပင်လျှင် အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့် တစ်ဖန် ပြုစုတော်မူအပ်သတည်း။

Moggallānabyākaraṇaṃ niṭṭhitaṃ.

မောဂ္ဂလ္လာန်သဒ္ဒါကျမ်း ပြီးဆုံးပါပြီ။

বাংলা
পালি	অট্ঠকথা	টীকা	অন্ন
1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি	1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা	1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩	1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি	2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা	2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি	3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা	3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)	4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)	4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি	5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা	5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি	6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা	6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫	7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা	7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利	義註	複註	藏外典籍
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Pali Canon	Commentaries	Sub-commentaries	Other
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon Pali	Commentaires	Sous-commentaires	Autres
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-Kanon	Kommentare	Subkommentare	Sonstige
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैनन	कमेंट्री	उप-टिप्पणियाँ	अन्य
1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि	1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3	1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि	2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5	7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon Pali	Komentar	Sub-komentar	Lainnya
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典	註釈書	副註釈書	その他
1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ	1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター	1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3	1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ	2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター	2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ	3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター	3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ）	4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ）	4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ）
5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ	5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター	5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ	6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター	6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5	7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター	7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលី	អដ្ឋកថា	ដីកា	ផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ	1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា	1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣	1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ	2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា	2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ	3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា	3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)	4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)	4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ	5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា	5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ	6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា	6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥	7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា	7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경	주석서	부주석서	기타
1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리	1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타	1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3	1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리	2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타	2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리	3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타	3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)	4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)	4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리	5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타	5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리	6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타	6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5	7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타	7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີ	ອັດຖະກະຖາ	ຏີກາ	ອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ	1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ	1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3	1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ	2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ	2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ	3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ	3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)	4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)	4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ	5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ	5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ	6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5	7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळी	अट्ठकथा	टीका	अन्य
1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी	1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३	1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी	2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५	7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်	အဋ္ဌကထာ	ဋီကာ	အခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ	1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ	1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃	1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ	2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ	2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ	3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ	3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)	4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)	4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ	5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ	5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ	6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ	6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅	7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ	7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ
1 ? Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa ? ပူဇော်အထူးကို ခံတော်မူထိုက်သော၊ (အလုံးစုံသောတရားတို့ကို) ကိုယ်တိုင် မှန်ကန်စွာ သိတော်မူသော ထိုမြတ်စွာဘုရားအား ရှိခိုးပါ၏။ Moggallānasuttapāṭho မောဂ္ဂလ္လာနသုတ်ပါဌ် (1) Paṭhamo kaṇḍo (saññādi) (၁) ပထမကဏ္ဍ (သညာစသည်) 1. Aādayo [Pg.1] titālīsa vaṇṇā. ၁. အ အစရှိသော အက္ခရာတို့သည် လေးဆယ့်သုံးလုံး ဖြစ်ကုန်၏။ 2. Dasā-do sarā. ၂. အစ၌ရှိသော အက္ခရာဆယ်လုံးတို့သည် သရမည်ကုန်၏။ 3. Dvedve savaṇṇā. ၃. နှစ်လုံးစီ နှစ်လုံးစီတို့သည် သဝဏ် (အသံတူအက္ခရာ) မည်ကုန်၏။ 4. Pubbo rasso. ၄. ရှေ့အက္ခရာသည် ရဿမည်၏။ 5. Paro dīgho. ၅. နောက်အက္ခရာသည် ဒီဃမည်၏။ 6. Kādayo byañjanā. ၆. က အစရှိသော အက္ခရာတို့သည် ဗျည်းမည်ကုန်၏။ 7. Pañca pañcakā vaggā. ၇. ငါးလုံးစီရှိသော အစုငါးစုတို့သည် ဝဂ်မည်ကုန်၏။ 8. Bindu niggahītaṃ. ၈. အပြောက် (ဗိန္ဒု) သည် နိဂ္ဂဟိတ်မည်၏။ 9. Iyuvaṇṇā jhalā nāmassante. ၉. နာမ်၏အဆုံး၌ရှိသော ဣဝဏ် ဥဝဏ်တို့သည် ဈ၊ လ မည်ကုန်၏။ 10. Pitthiyaṃ. ၁၀. ဣတ္ထိလိင်၌လည်း (ဈ၊ လ မည်ကုန်၏)။ 11. Ghā. ၁၁. အာ-အက္ခရာသည် (ဣတ္ထိလိင်၌) ဃာမည်၏။ 12. Go syālapane. ၁၂. ဂေါသဒ္ဒါသည် သိဝိဘတ်နှင့် အာလပနဝိဘတ်တို့၌ (ဃာမည်၏)။ (Saññā) (သညာ) 13. Vidhibbisesanantassa. ၁၃. စည်းကမ်း (ဝိဓိ) သည် ဝိသေသနပြုအပ်သော သဒ္ဒါ၏အဆုံးရှိသော အနက်အား ဖြစ်၏။ 14. Sattamiyaṃ pubbassa. ၁၄. သတ္တမီဝိဘတ်ဖြင့် ညွှန်ပြအပ်သော ကိစ္စသည် ရှေ့အက္ခရာအား ဖြစ်၏။ 15. Pañcamiyaṃ parassa. ၁၅. ပဉ္စမီဝိဘတ်ဖြင့် ညွှန်ပြအပ်သော ကိစ္စသည် နောက်အက္ခရာအား ဖြစ်၏။ 16. Ādissa[Pg.2]. ၁၆. (နောက်အက္ခရာ၏) အစအက္ခရာအား ဖြစ်၏။ 17. Chaṭṭhiyantassa. ၁၇. ဆဋ္ဌီဝိဘတ်ဖြင့် ညွှန်ပြအပ်သော ကိစ္စသည် (ညွှန်ပြအပ်သော သဒ္ဒါ၏) အဆုံးအက္ခရာအား ဖြစ်၏။ 18. Vānubandho. ၁၈. ဝ-အနုဗန္ဓရှိသော ကိစ္စသည် ဝိကပ် (ရွေးချယ်နိုင်ခွင့်) ဖြစ်၏။ 19. Ṭānubandhā-nekavaṇṇā sabbassa. ၁၉. ဋ-အနုဗန္ဓရှိသော အက္ခရာနှင့် အက္ခရာများစွာရှိသော အာဒေသတို့သည် အလုံးစုံသော သဒ္ဒါ၏ကိုယ်စား ဖြစ်ကုန်၏။ 20. Ñakānubandhādyantā. ၂၀. ဉ-အနုဗန္ဓ၊ က-အနုဗန္ဓ ရှိကုန်သော အက္ခရာတို့သည် အစနှင့် အဆုံး၌ ဖြစ်ကုန်၏။ 21. Mānubandho sarānamantā paro. ၂၁. မ-အနုဗန္ဓရှိသော အက္ခရာသည် သရတို့၏ အဆုံးသရ၏ နောက်၌ ဖြစ်၏။ 22. Vippaṭisedhe. ၂၂. စည်းကမ်းနှစ်ခု ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သောအခါ (နောက်စည်းကမ်းသည် အားရှိ၏)။ 23. Saṅketo-navayavo-nubandho. ၂၃. အနုဗန္ဓသည် အမှတ်သင်္ကေတမျှသာ ဖြစ်၍ အစိတ်အပိုင်း မဟုတ်ပေ။ 24. Vaṇṇaparena savaṇṇo-pi. ၂၄. ဝဏ္ဏသဒ္ဒါ နောက်၌ရှိသော အက္ခရာသည် သဝဏ်ကိုလည်း ယူအပ်၏။ 25. Ntu vantumantvāvantutavantusambandhī. ၂၅. န္တု-သဒ္ဒါသည် ဝန္တု၊ မန္တု၊ အာဝန္တု၊ တဝန္တု သဒ္ဒါတို့နှင့် စပ်ဆိုင်၏။ Paribhāsā (ပရိဘာသာ) 26. Saro lopo sare. ၂၆. သရသည် နောက်သရရှိသော် ချေခြင်းသို့ ရောက်၏။ 27. Paro kvaci. ၂၇. နောက်သရသည် အချို့သောနေရာ၌ (ချေခြင်းသို့ ရောက်၏)။ 28. Na dve vā. ၂၈. (သရကို ချေသောအခါ) နှစ်လုံးဆင့်ခြင်းသည် မဖြစ်၊ သို့မဟုတ် ဝိကပ် ဖြစ်၏။ 29. Yuvaṇṇānameo luttā. ၂၉. ဣဝဏ် ဥဝဏ်တို့သည် (ရှေ့သရကို) ချေအပ်သည်ရှိသော် ဧ၊ ဩ ဖြစ်ကုန်၏။ 30. Yavā sare. ၃၀. သရရှိသော် (ဣဝဏ် ဥဝဏ်တို့သည်) ယ၊ ဝ ဖြစ်ကုန်၏။ 31. Eonaṃ. ၃၁. ဧ၊ ဩ တို့သည်လည်း (သရရှိသော် ယ၊ ဝ ဖြစ်ကုန်၏)။ 32. Gossāvaṅa. ၃၂. ဂေါသဒ္ဒါ၏ (ဩသည် သရရှိသော်) အဝ ဖြစ်၏။ 33. Byañjane dīgharassā. ၃၃. ဗျည်းရှိသော် ဒီဃနှင့် ရဿတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 34. Saramhā dve. ၃၄. သရ၏နောက်၌ (ဗျည်းသည်) နှစ်လုံးဆင့် ဖြစ်၏။ 35. Catutthadutiyesvesaṃ tatiyapaṭhamā. ၃၅. စတုတ္ထနှင့် ဒုတိယဗျည်းတို့ နှစ်လုံးဆင့်ရာ၌ ထိုဗျည်းတို့၏ ရှေ့မှ တတိယနှင့် ပထမဗျည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 36. Vī-tisse-ve [Pg.3] vo. ၃၆. ဝီ၊ တိ၊ သေ၊ ဝေ-သရတို့၏ နောက်၌ ဝ-အက္ခရာ ဖြစ်၏။ 37. Eonama vaṇṇe. ၃၇. ဧ၊ ဩ တို့ကို အဝဏ္ဏသရ ဖြစ်စေ၏။ 38. Niggahītaṃ. ၃၈. နိဂ္ဂဟိတ် ဖြစ်၏။ 39. Lopo. ၃၉. ချေခြင်း ဖြစ်၏။ 40. Parasarassa. ၄၀. နောက်သရ၏ ချေခြင်း ဖြစ်၏။ 41. Vagge vagganto. ၄၁. ဝဂ်၌ ဝဂ်အဆုံးအက္ခရာ ဖြစ်၏။ 42. Yevahisu ño. ၄၂. ယေ၊ ဝှေ၊ ဟိ တို့၌ ည-အက္ခရာ ဖြစ်၏။ 43. Ye saṃssa. ၄၃. ယေ-၌ သ-အက္ခရာ ဖြစ်၏။ 44. Mayadā sare. ၄၄. သရ၏ ရှေ့၌ မ၊ ယ၊ ဒ အက္ခရာတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 45. Vanataragā cā-gamā. ၄၅. ဝ၊ န၊ တ၊ ရ၊ ဂ နှင့် စ-အက္ခရာတို့သည် အာဂုံ ဖြစ်ကုန်၏။ 46. Chā ḷo. ၄၆. ဆ-အက္ခရာ နောက်၌ ဠ-အက္ခရာ ဖြစ်၏။ 47. Tadaminādīni. ၄၇. တဒမိနာဒိ အစရှိသည်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ 48. Tavaggavaraṇānaṃ ye cavaggabayañā. ၄၈. တဝဂ်၊ ဝ၊ ရ တို့၏ 'ယ' အက္ခရာ နောက်၌ စဝဂ်၊ ဗ၊ ယ၊ ည တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 49. Vaggalasehi te. ၄၉. ဝဂ်၊ လ၊ သ တို့၏ နောက်၌ ထို (စဝဂ် စသည်) တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 50. Hassa vipallāso. ၅၀. ဟ-အက္ခရာ၏ ရှေ့နောက် ပြောင်းလဲခြင်း ဖြစ်၏။ 51. Ve vā. ၅၁. ဝေ-အက္ခရာ နောက်၌ ဝါ ဖြစ်၏။ 52. Tathanarānaṃ ṭaṭhaṇalā. ၅၂. တ၊ ထ၊ န၊ ရ တို့၏ ဋ၊ ဌ၊ ဏ၊ လ တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 53. Saṃyogādilopo. ၅၃. နှလုံးဆင့် (သံယောဂ) ၏ အစအက္ခရာကို ချေခြင်း ဖြစ်၏။ 54. Vicchābhikkhaññesu dve. ၅၄. ထပ်တလဲလဲ အနက် (ဝိစ္ဆာ)၊ အဖန်ဖန် အနက် (အဘိက္ခည) တို့၌ နှစ်ခု ဖြစ်၏။ 55. Syādilopo pubbasse-kassa. ၅၅. သျာဒိဝိဘတ်ကို ချေခြင်း၊ ရှေ့သရကို ဧ-ပြုခြင်း ဖြစ်၏။ 56. Sabbādīnaṃ vītihāre. ၅၆. အပြန်အလှန် အနက် (ဝီတိဟာရ) ၌ သဗ္ဗ-အစရှိသော ပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 57. Yāvabodhaṃ [Pg.4] sambhame. ၅၇. ထိတ်လန့်ခြင်း (သမ္ဘမ) အနက်၌ 'ယာဝဗောဓံ' ပုဒ် ဖြစ်၏။ 58. Bahulaṃ. ၅၈. အမျိုးမျိုး (ဗဟုလံ) ဖြစ်၏။ Iti moggallāne byākaraṇe saññādikaṇḍo paṭhamo. ဤသို့ မောဂ္ဂလ္လာန်ဗျာကရုဏ်းကျမ်း၌ သညာဒိကဏ္ဍ ဟုခေါ်သော ပထမအခဏ်းသည် ပြီး၏။ (2) Dutiyo kaṇḍo (syādi) (၂) ဒုတိယအခဏ်း (သျာဒိကဏ္ဍ) 1. Dve dvekā-nekesu nāmasmā si yo, aṃ yo, nā hi, sa naṃ, smā hi, sa naṃ, smiṃ su. ၁. နှစ်ခု နှစ်ခုတို့၌ တစ်ခု သို့မဟုတ် များစွာသော အနက်၌ နာမ်၏ နောက်မှ သိ၊ ယို၊ အံ၊ ယို၊ နာ၊ ဟိ၊ သ၊ နံ၊ သ္မာ၊ ဟိ၊ သ၊ နံ၊ သ္မိံ၊ သု ဝိဘတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 2. Kamme dutiyā. ၂. ကံအနက်၌ ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။ 3. Kāladdhānamaccantasaṃyoge. ၃. ကာလနှင့် ခရီးလမ်း၌ အလွန် စပ်စပ်မိမိ ရှိသည်ရှိသော် ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။ 4. Gatibodhāhārasaddatthākammakabhajjādīnaṃ payojje. ၄. သွားခြင်း၊ သိခြင်း၊ စားခြင်း၊ အသံအနက်ရှိသော ဓာတ်၊ အကမ္မကဓာတ်၊ ဘဇ္ဇဓာတ် အစရှိသည်တို့၏ စေခိုင်းအပ်သော ကတ္တား၌ ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။ 5. Harādīnaṃ vā. ၅. ဟရဓာတ် အစရှိသည်တို့၏ စေခိုင်းအပ်သော ကတ္တား၌ ဝါ ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။ 6. Na khādādīnaṃ. ၆. ခါဒဓာတ် အစရှိသည်တို့၏ စေခိုင်းအပ်သော ကတ္တား၌ ဒုတိယဝိဘတ် မဖြစ်။ 1. Vahissā-niyantuke (gaṇa). ၁. မောင်းနှင်သူ မဟုတ်သော ဝဟဓာတ်၏ စေခိုင်းအပ်သော ကတ္တား၌ ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။ 2. Bhakkhissāhiṃsāyaṃ (gaṇa). ၂. ညှဉ်းဆဲခြင်း မဟုတ်သော ဘက္ခဓာတ်၏ စေခိုင်းအပ်သော ကတ္တား၌ ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။ 7. Dhyādīhi yuttā. ၇. အဓိ အစရှိသည်တို့နှင့် ယှဉ်သော် ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။ 8. Lakkhaṇittambhūtavicchāsvabhinā. ၈. မှတ်ကြောင်း၊ ထိုသို့သော သဘောရှိသည်၊ အဖန်ဖန် အနက်တို့၌ အဘိ-ပုဒ်နှင့် ယှဉ်လျှင် ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။ 9. Patiparīhi bhāge ca. ၉. ပတိ၊ ပရိ ပုဒ်တို့နှင့် ယှဉ်လျှင် ဖို့စုအနက်၌ လည်းကောင်း ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။ 10. Anunā. ၁၀. အနု-ပုဒ်နှင့် ယှဉ်သော်လည်း ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။ 11. Sahatthe. ၁၁. တူတကွရှိခြင်း (သဟ) အနက်၌ ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။ 12. Hīne. ၁၂. ယုတ်ညံ့ခြင်း (ဟီန) အနက်၌ ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။ 13. Upena. ၁၃. ဥပ-ပုဒ်နှင့် ယှဉ်သော်လည်း ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။ 14. Sattamyādhikye. ၁၄. အလွန်အကဲ (အဓိက) အနက်၌ သတ္တမီဝိဘတ် သက်၏။ 15. Sāmitte-dhinā[Pg.5]. ၁၅. အဓိပုဒ်နှင့် ယှဉ်သော် သာမိ (အရှင်) အနက်၌ သတ္တမီဝိဘတ် သက်၏။ 16. Kattukaraṇesu tatiyā. ၁၆. ကတ္တားနှင့် ကရဏတို့၌ တတိယာဝိဘတ် သက်၏။ 17. Sahatthena. ၁၇. သဟသဒ္ဒါ၏ အနက်နှင့် တူသော အနက်ရှိသော ပုဒ်နှင့် ယှဉ်သော် တတိယာဝိဘတ် သက်၏။ 18. Lakkhaṇe. ၁၈. အမှတ်အသား (လက္ခဏ) အနက်၌ တတိယာဝိဘတ် သက်၏။ 19. Hetumhi. ၁၉. အကြောင်း (ဟေတု) အနက်၌ တတိယာဝိဘတ် သက်၏။ 20. Pañcamīṇe vā. ၂၀. ဟေတု (အကြောင်း) အနက်၌ ပဉ္စမီဝိဘတ်လည်း အချို့ သက်၏။ 21. Guṇe. ၂၁. ဂုဏ်ပုဒ်နှင့် ယှဉ်သော် ပဉ္စမီဝိဘတ် သက်၏။ 22. Chaṭṭhī hetvatthehi. ၂၂. ဟေတုသဒ္ဒါနှင့်လည်းကောင်း၊ ဟေတုအနက်ရှိသော သဒ္ဒါတို့နှင့်လည်းကောင်း ယှဉ်သော် ဆဋ္ဌီဝိဘတ် သက်၏။ 23. Sabbādito sabbā. ၂၃. ဟေတုသဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်သော် သဗ္ဗသဒ္ဒါအစရှိသည်တို့၏ နောက်၌ ခပ်သိမ်းသော ဝိဘတ်တို့ သက်ကုန်၏။ 24. Catutthī sampadāne. ၂၄. သမ္ပဒါန်အနက်၌ စတုတ္ထီဝိဘတ် သက်၏။ 25. Tādatthye. ၂၅. ထိုအကျိုးငှာ ဖြစ်သော (တာဒတ္ထျ) အနက်၌ စတုတ္ထီဝိဘတ် သက်၏။ 26. Pañcamyavadhismā. ၂၆. အပိုင်းအခြား (အဝဓိ) အနက်၌ ပဉ္စမီဝိဘတ် သက်၏။ 27. Apaparīhi vajjane. ၂၇. ကြဉ်ခြင်း (ဝဇ္ဇန) အနက်၌ 'အပ'၊ 'ပရိ' သဒ္ဒါတို့နှင့် ယှဉ်သော် ပဉ္စမီဝိဘတ် သက်၏။ 28. Paṭinidhipaṭidānesu patinā. ၂၈. ကိုယ်စားပြုခြင်း (ပဋိနိဓိ) နှင့် ပြန်ပေးခြင်း (ပဋိဒါန) တို့၌ 'ပတိ' သဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်သော် ပဉ္စမီဝိဘတ် သက်၏။ 29. Rite dutiyā ca. ၂၉. 'ရိတေ' သဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်သော် ဒုတိယာဝိဘတ်လည်း သက်၏။ 30. Vinā-ññatra tatiyā ca. ၃၀. 'ဝိနာ'၊ 'အညတြ' သဒ္ဒါတို့နှင့် ယှဉ်သော် တတိယာဝိဘတ်လည်း သက်၏။ 31. Puthanānāhi. ၃၁. 'ပုထု'၊ 'နာနာ' သဒ္ဒါတို့နှင့် ယှဉ်သော် တတိယာဝိဘတ်လည်း သက်၏။ 32. Sattamyādhāre. ၃၂. အာဓာရ (တည်ရာ) အနက်၌ သတ္တမီဝိဘတ် သက်၏။ 33. Nimitte. ၃၃. အကြောင်းရင်း (နိမိတ္တ) အနက်၌ သတ္တမီဝိဘတ် သက်၏။ 34. Yabbhovo bhāvalakkhaṇaṃ. ၃၄. အကြင် ကရိယာ၏ ထင်ရှားဖြစ်ခြင်းသည် အခြားကရိယာကို မှတ်ကြောင်း (ဘာဝလက္ခဏ) ဖြစ်၏။ 35. Chaṭṭhī cā-nādare. ၃၅. မရိုသေခြင်း (အနာဒရ) အနက်၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ်လည်း သက်၏။ 36. Yato [Pg.6] niddhāraṇaṃ. ၃၆. အကြင်ပုဒ်မှ ထုတ်နုတ်ခြင်း (နိဒ္ဓါရဏ) ပြု၏၊ (ထိုပုဒ်မှ ဆဋ္ဌီ၊ သတ္တမီဝိဘတ် သက်၏။) 37. Paṭhamā-tthamatte. ၃၇. အနက်မျှ (လိင်္ဂတ္ထမတ္တ) ၌ ပထမာဝိဘတ် သက်၏။ 38. Āmantaṇe. ၃၈. အာမန္တန (ခေါ်ခြင်း) အနက်၌ ပထမာဝိဘတ် သက်၏။ 39. Chaṭṭhī sambandhe. ၃၉. သမ္ဗန္ဓ (ပတ်သက်စပ်သွယ်ခြင်း) အနက်၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ် သက်၏။ 40. Tulyatthena vā tatiyā. ၄၀. တူသောအနက် (တုလျတ္ထ) ရှိသော ပုဒ်နှင့် ယှဉ်သော် တတိယာဝိဘတ်လည်း အချို့ သက်၏။ 41. Ato yonaṃ ṭāṭe. ၄၁. အကာရန္တ၏နောက်၌ ယောဝိဘတ်တို့သည် ဠာ၊ ဠေ ဖြစ်ကုန်၏။ 42. Ninaṃ vā. ၄၂. နိ နှင့် နံ တို့သည် အချို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 43. Smāsminnaṃ. ၄၃. သ္မာ နှင့် သ္မိံ ဝိဘတ်တို့သည်... 44. Sassā-ya catutthiyā. ၄၄. စတုတ္ထီဝိဘတ်၏ 'သ' ဝိဘတ်သည် 'သာယ' ဖြစ်၏။ 45. Ghapate-kasmiṃ nādīnaṃ yayā. ၄၅. ဃ၊ ပ၊ တ အက္ခရာတို့၏နောက် ဧကဝုစ်၌ နာအစရှိသော ဝိဘတ်တို့သည် ယာ ဖြစ်ကုန်၏။ 46. Ssā vā te-ti-māmūhi. ၄၆. တေ၊ တိ၊ မာ၊ မူ သဒ္ဒါတို့၏နောက်၌ သ္မာဝိဘတ်သည် အချို့ ဖြစ်၏။ 47. Namhi nuka dvādīnaṃ sattarasannaṃ. ၄၇. နံဝိဘတ်၌ ဒွိအစရှိသော တစ်ဆယ့်ခုနစ်လုံးသော သင်္ချာတို့၏ နုလာဘ် ဖြစ်၏။ 48. Bahukatinnaṃ. ၄၈. ဗဟု နှင့် ကတိ သဒ္ဒါတို့၏လည်း (နုလာဘ် ဖြစ်၏)။ 49. Ṇṇaṃṇṇannaṃ tito jhā. ၄၉. တိသဒ္ဒါမှ ဣတ္ထိလိင်၌ ဏ္ဏံ နှင့် ဏ္ဏန္နံ ဖြစ်ကုန်၏။ 50. Ubhinnaṃ. ၅၀. ဥဘောသဒ္ဒါ၏ ဥဘိန္နံ ဖြစ်၏။ 51. Suu sassa. ၅၁. သုဝိဘတ်၌ သဝိဘတ်သည် 'ဥ' ဖြစ်၏။ 52. Ssaṃssāssāyesvitarekaññetimānami. ၅၂. ဣတရ၊ ဧက၊ အည၊ ဣမ သဒ္ဒါတို့၏ ဣတ္ထိလိင်၌ သံ၊ သာ၊ သာယေ သို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 53. Tāya vā. ၅၃. တာယလည်း အချို့ ဖြစ်၏။ 54. Tetimāto sassa ssāya. ၅၄. တေ၊ တိ၊ ဣမ သဗ္ဗနာမ်တို့နောက်မှ သဝိဘတ်၏ 'ဿာယ' အာဒေသ ဖြစ်၏။ 55. Rattyādīhi ṭo smino. ၅၅. ရတ္တိအစရှိသော ပုဒ်တို့နောက်မှ သ္မိံဝိဘတ်၏ 'ဋော' အာဒေသ ဖြစ်၏။ 56. Suhisu-bhasso. ၅၆. သု၊ ဟိ ဝိဘတ်တို့နောက်၌ ဘ ဖြစ်၏။ 57. Ltupitādīna [Pg.7] mā simhi. ၅၇. လတု၊ ပိတု အစရှိသည်တို့၏ သိဝိဘတ်၌ 'အာ' ဖြစ်၏။ 58. Ge a ca. ၅၈. ဂေ ဝိဘတ်၌လည်းကောင်း 'အ' ဖြစ်၏။ 59. Ayūnaṃ vā dīgho. ၅၉. အ၊ ယု တို့၏ သရသည် အချို့၌ ဒီဃ ဖြစ်၏။ 60. Gha brahmādite. ၆၀. ဃ အမည်ရှိသော သရနှင့် ဗြဟ္မအစရှိသော ပုဒ်တို့နောက်မှ... 61. Nā-mmādīhi. ၆၁. နမ္မ အစရှိသည်တို့နောက်မှ... 62. Rasso vā. ၆၂. အချို့သောအရပ်၌ ရဿ ဖြစ်၏။ 63. Gho ssaṃssāssāyaṃtiṃsu. ၆၃. ဃ အမည်ရှိသော သရ၏ ဿံ၊ ဿာ၊ ဿာယံ၊ တိံ ဝိဘတ်တို့နောက်၌... 64. Ekavacanayosvaghonaṃ. ၆၄. ဧကဝုစ်၊ ယော ဝိဘတ်တို့၌ ဃ အမည်မရှိသော သရတို့၏... 65. Ge vā. ၆၅. ဂေ ဝိဘတ်၌ အချို့ ရဿ ဖြစ်၏။ 66. Sismiṃnā-napuṃsakassa. ၆၆. နပုံသကလိင် မဟုတ်သော ပုဒ်၏ သိ၊ သ္မိံ၊ နာ ဝိဘတ်တို့၌... 67. Gossāgasihinaṃsu gāvagavā. ၆၇. ဂေါသဒ္ဒါ၏ သ၊ အာ၊ ဂ၊ သိ၊ ဟိ၊ နံ၊ သု ဝိဘတ်တို့၌ 'ဂါဝ'၊ 'ဂဝ' အာဒေသ ဖြစ်ကုန်၏။ 68. Sumhi vā. ၆၈. သု ဝိဘတ်၌ အချို့ ဖြစ်၏။ 69. Gavaṃ sena. ၆၉. သ ဝိဘတ်နှင့်တကွ 'ဂဝံ' ဖြစ်၏။ 70. Gunnaṃ ca naṃnā. ၇၀. နံ ဝိဘတ်နှင့်တကွ 'ဂုန္နံ' လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ 71. Nāssā. ၇၁. နာ ဝိဘတ်၌ 'အာ' ဖြစ်၏။ 72. Gāvumhi. ၇၂. 'ဂါဝု' အာဒေသ ဖြစ်၏။ 73. Yaṃ pīto. ၇၃. ပီတု သဒ္ဒါမှ ယံ ဝိဘတ်၌... 74. Naṃjhīto. ၇၄. ဈီတု သဒ္ဒါမှ နံ ဝိဘတ်၌... 75. Yonaṃ none pume. ၇၅. ပုလ္လိင်၌ ယောဝိဘတ်တို့၏ 'နော'၊ 'နေ' အာဒေသ ဖြစ်ကုန်၏။ 76. No. ၇၆. 'နော' ဖြစ်၏။ 77. Smiṃno ni. ၇၇. သ္မိံဝိဘတ်၏ 'နိ' ဖြစ်၏။ 78. Ambvādīhi[Pg.8]. ၇၈. အမ္ဗု အစရှိသည်တို့မှ... 79. Kammādito. ၇၉. ကမ္မ အစရှိသည်တို့မှ... 80. Nāsse-no. ၈၀. နာ၊ သ ဝိဘတ်တို့၏ 'ဧ'၊ 'နော' ဖြစ်ကုန်၏။ 81. Jhalā sassa no. ၈၁. ဈ၊ လ အမည်ရှိသော သရတို့နောက်မှ သဝိဘတ်၏ 'နော' ဖြစ်၏။ 3. Ito kvaci sassa ṭānubandho (gaṇa). ၃. ဣကာရနောက်မှ သဝိဘတ်၏ အချို့၌ ဋ အနုဗန္ဓုရှိသော အာဒေသ ဖြစ်၏။ 82. Nā smāssa. ၈၂. နာ၊ သ္မာ၊ သ ဝိဘတ်တို့၏... 83. Lā yonaṃ vo pume. ၈၃. လ အမည်ရှိသော သရနောက်မှ ပုလ္လိင်၌ ယောဝိဘတ်တို့၏ 'ဝေါ' ဖြစ်၏။ 84. Jantvādito no ca. ၈၄. ဇန္တု အစရှိသည်တို့နောက်မှ 'နော' လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ 85. Kūto. ၈၅. ကူ သဒ္ဒါမှ... 86. Lopo-musmā. ၈၆. မု သဒ္ဒါမှ (ဝိဘတ်၏) ချေခြင်း ဖြစ်၏။ 87. Na no sassa. ၈၇. သဝိဘတ်၏ န၊ နော မဖြစ်။ 88. Yolopanisu dīgho. ၈၈. ယောဝိဘတ် ချေခြင်း၊ နိဝိဘတ်တို့၌ ဒီဃ ဖြစ်၏။ 89. Sunaṃhisu. ၈၉. သု၊ နံ၊ ဟိ ဝိဘတ်တို့၌... 90. Pañcādīnaṃ cuddasannama. ၉၀. ပဉ္စ အစရှိသော တစ်ဆယ့်လေးခုသော သင်္ချာတို့၏ နောက်၌ 'အ' ဖြစ်၏။ 91. Yvādo ntussa. ၉၁. ယောဝိဘတ် အစရှိသည်တို့၌ န္တ ပစ္စယန္တ၏... 92. Ntassa ca ṭa vaṃse. ၉၂. န္တ ပစ္စယန္တ၏ လည်းကောင်း၊ ဝံသ သဒ္ဒါ၌... 93. Yosu jhissa pume. ၉၃. ပုလ္လိင်၌ ယောဝိဘတ်တို့ကြောင့် ဈသညာရှိသော ဣ, ဥ တို့သည် အသီးသီး အ, အော သို့ ရောက်ကုန်၏။ 94. Vevosu lussa. ၉၄. ဝေ, ဝေါ ဟူသော ယောဝိဘတ်တို့၌ လသညာရှိသော ဣ, ဥ တို့သည် အသီးသီး အ, အော သို့ ရောက်ကုန်၏။ 95. Yomhi vā kvaci. ၉၅. ယောဝိဘတ်၌ အချို့သောအရပ်၌ ဝိကပ္ပဖြင့် (အ, အော သို့) ရောက်ကုန်၏။ 96. Pumā-lapane vevo. ၉၆. ပုလ္လိင် အာလပနဝိဘတ်၌ ဈသညာရှိသော ဣ, ဥ တို့သည် ဝေ, ဝေါ သို့ ရောက်ကုန်၏။ 97. Smāhisminnaṃ mhābhimhi. ၉၇. သ္မာ, ဟိ, သ္မိန် ဝိဘတ်တို့သည် မှာ, ဘိ, မှိ သို့ ရောက်ကုန်၏။ 98. Suhisvasse[Pg.9]. ၉၈. သု, ဟိ ဝိဘတ်တို့၌ (ရှေ့အက္ခရာသည်) အ, ဧ သို့ ရောက်၏။ 99. Sabbādīnaṃ naṃmhi ca. ၉၉. နံဝိဘတ်၌လည်း သဗ္ဗစသော သဗ္ဗနာမ်တို့သည် (ဧ သို့) ရောက်ကုန်၏။ 4. Pubbaparāvaradakkhiṇuttarādharāni vavatthāyamasaññāyaṃ (gaṇa). ၄. အမည်သညာမဟုတ်ဘဲ အပိုင်းအခြားကို ပြရာ၌ ပုဗ္ဗ, ပရ, အဝရ, ဒက္ခိဏ, ဥတ္တရ, အဓရ သဒ္ဒါတို့သည် သဗ္ဗနာမ်ကဲ့သို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 100. Saṃsānaṃ. ၁၀၀. နံဝိဘတ်သည် သံ, သာနံ သို့ ရောက်၏။ 101. Ghapā sassa ssā vā. ၁၀၁. ဃသညာ, ပါသညာရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ (နောက်၌ရှိသော) သဝိဘတ်သည် ဿာ သို့ ဝိကပ္ပဖြင့် ရောက်၏။ 102. Smino ssaṃ. ၁၀၂. ဃသညာ, ပါသညာရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ (နောက်၌ရှိသော) သ္မိန်ဝိဘတ်သည် ဿံ သို့ ရောက်၏။ 103. Yaṃ. ၁၀၃. (ဃသညာ, ပါသညာရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ နောက်၌ရှိသော သ္မိန်ဝိဘတ်သည်) ယံ သို့ ရောက်၏။ 104. Tiṃsabhāparisāya. ၁၀၄. တိံသ, ဘာ, ပရိသာ သဒ္ဒါတို့မှ နောက်၌ရှိသော သ္မိန်ဝိဘတ်သည် ယ သို့ ရောက်၏။ 105. Padādīhi si. ၁၀၅. ပဒစသော သဒ္ဒါတို့မှ နောက်၌ရှိသော သိဝိဘတ်သည် (ချေခြင်းသို့ ရောက်၏)။ 106. Nāssa sā. ၁၀၆. နသညာရှိသော သဒ္ဒါ၏ သဝိဘတ်သည် သာ သို့ ရောက်၏။ 107. Kodhādīhi. ၁၀၇. ကောဓစသော သဒ္ဒါတို့မှ (နောက်၌ရှိသော သဝိဘတ်သည် သာ သို့ ဝိကပ္ပဖြင့် ရောက်၏)။ 108. Atena. ၁၀၈. တအက္ခရာ မရှိသော (ကောဓစသော) သဒ္ဒါမှ... 109. Sisso. ၁၀၉. သိဝိဘတ်သည် သော သို့ ရောက်၏။ 110. Kvace vā. ၁၁၀. အချို့သောအရပ်၌လည်း ဝိကပ္ပဖြင့် (ဧ သို့ ရောက်ခြင်းသည်) ဖြစ်၏။ 111. Aṃ napuṃsake. ၁၁၁. နပုံသကလိင်၌ (သိဝိဘတ်သည်) အံ သို့ ရောက်၏။ 112. Yonaṃ ni. ၁၁၂. ယောဝိဘတ်တို့သည် နိ သို့ ရောက်ကုန်၏။ 113. Jhalā vā. ၁၁၃. ဈသညာ, လသညာရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ နောက်၌ရှိသော ယောဝိဘတ်တို့သည် နိ သို့ ဝိကပ္ပဖြင့် ရောက်ကုန်၏။ 114. Lopo. ၁၁၄. (ဝိဘတ်ကို) ချေခြင်းသည် ဖြစ်၏။ 115. Jantuhetvīghapehi vā. ၁၁၅. ဇန္တု, ဟေတု, ဣ, ဥ, ဃ, ပ သဒ္ဒါတို့မှ နောက်၌ရှိသော ယောဝိဘတ်ကို ဝိကပ္ပဖြင့် ချေ၏။ 116. Ye passivaṇṇassa. ၁၁၆. ယေဝိဘတ်၌ ဣဝဏ်၏ ပ ပြုခြင်းသည် ဖြစ်၏။ 117. Gasīnaṃ[Pg.10]. ၁၁၇. ဂသညာရှိသော သဒ္ဒါတို့၏ သီဝိဘတ်တို့သည် (အ သို့ ရောက်ကုန်၏)။ 118. Asaṅkhyehi sabbāsaṃ. ၁၁၈. သင်္ချာမဟုတ်သော သဒ္ဒါတို့မှ နောက်၌ရှိသော သဗ္ဗဝိဘတ်တို့သည် (ချေခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏)။ 119. Ekatthatāyaṃ. ၁၁၉. တစ်ခုတည်းသော အနက်ရှိသည်၏ အဖြစ်၌ (သဗ္ဗဝိဘတ်တို့ကို ချေ၏)။ 120. Pubbasmā mādito. ၁၂၀. ရှေ့သဒ္ဒါမှ အစအက္ခရာသည် မ သို့ ရောက်၏။ 121. Nā-to-mapañcamiyā. ၁၂၁. ပဉ္စမီဝိဘတ်မှတစ်ပါးသော ဝိဘတ်တို့၏ နာ သို့ ရောက်ခြင်းသည် ဖြစ်၏။ 122. Vā tatiyāsattamīnaṃ. ၁၂၂. တတိယာဝိဘတ်, သတ္တမီဝိဘတ်တို့၏ (နာ သို့ ရောက်ခြင်းသည်) ဝိကပ္ပဖြင့် ဖြစ်၏။ 123. Rājassi nāmhi. ၁၂၃. နာဝိဘတ်၌ ရာဇသဒ္ဒါ၏ (အဆုံးအက္ခရာသည်) ဣ သို့ ရောက်၏။ 124 Sunaṃhisū. ၁၂၄ သု, နံ, ဟိ ဝိဘတ်တို့၌ (ရာဇသဒ္ဒါ၏ အဆုံးအက္ခရာသည် အော သို့ ရောက်၏)။ 125. Imassānitthiyaṃ ṭe. ၁၂၅. ဣတ္ထိလိင်မဟုတ်သည်၌ ဣမသဒ္ဒါ၏ (အစအက္ခရာကို) ဋေ သို့ ရောက်စေ၏။ 126. Nāmha-nimi. ၁၂၆. နာ, မှာ, နိ, မိ ဝိဘတ်တို့၌ (ဣမသဒ္ဒါ၏ အစအက္ခရာကို ဋေ သို့ ရောက်စေ၏)။ 127. Simha-napuṃsakassāyaṃ. ၁၂၇. နပုံသကလိင်၌ သိဝိဘတ်၌ (ဣမသဒ္ဒါသည်) အယံ သို့ ရောက်၏။ 128. Tyatetānaṃ tassa so. ၁၂၈. တျ, ဧတ သဒ္ဒါတို့၏ တသဒ္ဒါသည် သော သို့ ရောက်၏။ 129. Massā-mussa. ၁၂၉. မသဒ္ဒါ၏ (အစအက္ခရာသည်) မုဿ သို့ ရောက်၏။ 130. Ke vā. ၁၃၀. ကေဝိဘတ်၌ ဝိကပ္ပဖြင့် ဖြစ်၏။ 131. Tatassa no sabbāsu. ၁၃၁. သဗ္ဗဝိဘတ်တို့၌ တသဒ္ဒါသည် နော သို့ ရောက်၏။ 132. Ṭa sasmāsmiṃssāyassaṃssāsaṃmhāmhisvimassa ca. ၁၃၂. သ၊ သ္မာ၊ သ္မိံ၊ ဿာ၊ ယ၊ ဿံ၊ ဿာ၊ သံ၊ မှာ၊ မှိ၊ သ္ဝိ ဝိဘတ်တို့ နောက်၌ ရှိသောအခါ ဣမသဗ္ဗနာမ်ကို 'ဋ' အက္ခရာ ပြုအပ်၏။ 133. Ṭe sissisismā. ၁၃၃. သိ၊ သိ၊ သိ၊ သ္မာ ဝိဘတ်တို့ နောက်၌ ရှိသောအခါ ဣမသဗ္ဗနာမ်ကို 'ဋေ' ပြုအပ်၏။ 134. Dutiyassa yossa. ၁၃၄. ဒုတိယအကြိမ် ပြုအပ်သော ဋေ-ကို ယောဝိဘတ် နောက်၌ ရှိသောအခါ 'ယ' ပြုအပ်၏။ 135. Ekaccādīha-to. ၁၃၅. ဧကစ္စ အစရှိသော သဗ္ဗနာမ်တို့၏ နောက်၌ 'တော' ပစ္စည်းသည် ဖြစ်၏။ 136. Na nissa ṭā. ၁၃၆. နိ နောက်၌ 'ဋာ' ပြုခြင်း မဖြစ်။ 137. Sabbādīhi. ၁၃၇. သဗ္ဗ အစရှိသော သဗ္ဗနာမ်တို့မှ... 138. Yonameṭa[Pg.11]. ၁၃၈. ယောဝိဘတ်တို့အား 'ဧ' နှင့် 'အ' ပြုအပ်ကုန်၏။ 139. Nāññaṃ-ca nāmappadhānā. ၁၃၉. နာမ်လျှင် အဓိကရှိသော ပုဒ်တို့မှတစ်ပါး တစ်ပါးသော ပုဒ်တို့အား မပြုအပ်။ 140. Tatiyatthayoge. ၁၄၀. တတိယဝိဘတ်၏ အနက်နှင့် ယှဉ်ခြင်း၌... 141. Catthasamāse. ၁၄၁. စ-အနက်ရှိသော သမာသ်၌... 142. Veṭa. ၁၄၂. 'ဧ' နှင့် 'အ' ပြုခြင်းသည် ဝါ ဖြစ်၏။ 143. Pubbādīhi chahi. ၁၄၃. ပုဗ္ဗ အစရှိသော ခြောက်ခုသော ပုဒ်တို့မှ... 144. Manādīhi smiṃsaṃnāsmānaṃ sisoosāsā. ၁၄၄. မန အစရှိသော ပုဒ်တို့မှ နောက်ရှိသော သ္မိံ၊ သံ၊ နာ၊ သ္မာ ဝိဘတ်တို့အား အစဉ်အတိုင်း သိ၊ သော၊ ဥ၊ သာ၊ သာ ပြုအပ်ကုန်၏။ 5. Sumedhādīna mavuddhica (gaṇa). ၅. သုမေဓ အစရှိသော ပုဒ်တို့အား ဝုဒ္ဓိမဖြစ်ခြင်းလည်း ဖြစ်၏။ 6. Saravayāyavāsacetā jalāsayakkhayalohapaṭamanesu (gaṇa). ၆. သရ၊ ဝယ၊ အာယု၊ ဝါသ၊ စေတ၊ ဇလာသယ၊ ခယ၊ လောဟ၊ ပဋ၊ မန ပုဒ်တို့၌... 145. Satosababhe. ၁၄၅. ဘ-ဝိဘတ်မှတစ်ပါးသော ဝိဘတ် နောက်၌ရှိသော် သတ-သဒ္ဒါ၏... 146. Bhavato vā bhonto gayonāse. ၁၄၆. ဘဝန္တသဒ္ဒါ၏ ဂ၊ ယော၊ နာ၊ သ ဝိဘတ်တို့၌ 'ဘောန္တ' သို့ ဝါ ပြုအပ်၏။ 147. Sissaggito ni. ၁၄၇. ဣ၊ ဥ အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့မှ နောက်ရှိသော သိဝိဘတ်ကို 'နိ' ပြုအပ်၏။ 148. Ntassaṃ. ၁၄၈. န္တ-အဆုံးရှိသော ပုဒ်၏ အံဝိဘတ် နောက်၌ရှိသောအခါ... 149. Bhūto. ၁၄၉. ဘူ-သဒ္ဒါမှ နောက်၌ 'တော' ပစ္စည်းသည် ဖြစ်၏။ 150. Mahantārahantānaṃ ṭā vā. ၁၅၀. မဟန္တ၊ အရဟန္တ ပုဒ်တို့၏ သိဝိဘတ်ကို 'ဋာ' သို့ ဝါ ပြုအပ်၏။ 151. Ntussa. ၁၅၁. န္တု-အဆုံးရှိသော ပုဒ်၏... 152. Aṃṅaṃ napuṃsake. ၁၅၂. နပုံသကလိင်၌ အံဝိဘတ်ကို အံ ပြုအပ်၏။ 153. Himavato vā o. ၁၅၃. ဟိမဝန္တသဒ္ဒါအား 'အို' ပြုခြင်းသည် ဝါ ဖြစ်၏။ 154. Rājādiyuvāditvā. ၁၅၄. ရာဇအစရှိသည်တို့မှလည်းကောင်း၊ ယုဝအစရှိသည်တို့မှလည်းကောင်း... 7. Dhammo vā-ññatthe (gaṇa). ၇. တစ်ပါးသော အနက်၌ ဓမ္မသဒ္ဒါသည် ဝါ ဖြစ်၏။ 8. Imo [Pg.12] bhāve (gaṇa). ၈. ဘာဝအနက်၌ ဣမပစ္စည်းသည် ဖြစ်၏။ 155. Vā-mhānaṅa. ၁၅၅. မှာ၊ န၊ ဏ ပစ္စည်းတို့သည် ဝါ ဖြစ်ကုန်၏။ 156. Yonamāno. ၁၅၆. ယော၊ နာ ဝိဘတ်တို့အား 'အာန' ပြုအပ်၏။ 157. Āyono ca sakhā. ၁၅၇. သခိသဒ္ဒါ၏ နောက်ရှိသော ယောဝိဘတ်အား 'အာ' ပြုခြင်းလည်း ဖြစ်၏။ 158. Ṭe smino. ၁၅၈. သ္မိံဝိဘတ်ကို 'ဋေ' ပြုအပ်၏။ 159. Nonāsesvi. ၁၅၉. နာ၊ သ၊ သ္ဝိ ဝိဘတ်တို့ကြောင့် 'နော' ဖြစ်၏။ 160 Smānaṃsu vā. ၁၆၀ သ္မာ၊ နံ၊ သု ဝိဘတ်တို့၌ ဝါ ဖြစ်၏။ 161. Yosvaṃhisu cāraṅa. ၁၆၁. ယော၊ သု၊ အံ၊ ဟိ ဝိဘတ်တို့၌ 'အာရ' ပြုခြင်းလည်း ဖြစ်၏။ 162. Ltupitādīnamase. ၁၆၂. လတု၊ ပိတု အစရှိသော ပုဒ်တို့၏... 163. Naṃmhi vā. ၁၆၃. နံဝိဘတ်၌ ဝါ ဖြစ်၏။ 164. Ā. ၁၆၄. 'အာ' ပြုခြင်းသည် ဖြစ်၏။ 165. Salopo. ၁၆၅. သ-ဝိဘတ် ချေခြင်း ဖြစ်၏။ 166. Suhisvāraṅ. ၁၆၆. သု၊ ဟိ ဝိဘတ်တို့၌ 'အာရံ' ပြုခြင်းသည် ဖြစ်၏။ 167. Najjāyosvāma. ၁၆၇. နဒီအစရှိသော ပုဒ်တို့၏ ယော၊ သု ဝိဘတ်တို့၌ 'အာမ' ပြုခြင်းသည် ဖြစ်၏။ 168. Ṭi katimhā. ၁၆၈. ကတိသဒ္ဒါမှ နောက်၌ (ယောဝိဘတ်အား) ဋိအပြု ဖြစ်၏။ 169. Ṭa pañcādīhi cuddasahi. ၁၆၉. ပဉ္စအစရှိသော တစ်ဆယ့်လေးခုသော သဒ္ဒါတို့မှ နောက်၌ (ယောဝိဘတ်အား) ဋအပြု ဖြစ်၏။ 170. Ubhagohi ṭo. ၁၇၀. ဥဘသဒ္ဒါ၊ ဒွိသဒ္ဒါတို့မှ နောက်၌ (ယောဝိဘတ်အား) ဋောအပြု ဖြစ်၏။ 171. Āraṅasmā. ၁၇၁. အသ္မသဒ္ဒါမှ နောက်၌ (ဝိဘတ်အား) အာရံအပြု ဖြစ်၏။ 172. Ṭoṭe vā. ၁၇၂. (တသဒ္ဒါမှ နောက်၌ သ္မာဝိဘတ်၊ သ္မိံဝိဘတ်တို့အား) ဋော၊ ဋေ အပြုတို့သည် အချို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 173. Ṭā nāsmānaṃ. ၁၇၃. (တသဒ္ဒါမှ နောက်၌) နာဝိဘတ်၊ သ္မာဝိဘတ်တို့အား ဋာအပြု ဖြစ်၏။ 174. Ṭi smino. ၁၇၄. (တသဒ္ဒါမှ နောက်၌) သ္မိံဝိဘတ်အား ဋိအပြု ဖြစ်၏။ 175. Divādito[Pg.13]. ၁၇၅. ဒိဝအစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ နောက်၌ (သ္မာဝိဘတ်အား ဋောအပြု) ဖြစ်၏။ 176. Rassāraṅa. ၁၇၆. အာရံအပြုအား ရဿ ဖြစ်၏။ 177. Pitādīnamanatvādīnaṃ. ၁၇၇. ပိတုအစရှိသော သဒ္ဒါတို့၏ (အဆုံးဗျည်းအား) အနအပြုစသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 178. Yuvādīnaṃ suhisvānaṅa. ၁၇၈. ယုဝအစရှိသော သဒ္ဒါတို့၏ (အဆုံးဗျည်းအား) သု၊ ဟိ ဝိဘတ်တို့၌ အာနံအပြု ဖြစ်၏။ 179. Nonānesvā. ၁၇၉. (အန၊ အာနံ အပြုတို့မှ နောက်၌) သု၊ ဟိ၊ သု ဝိဘတ်တို့၌ နော၊ နာ၊ နေ တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 180. Smāsmiṃnaṃ nāne. ၁၈၀. သ္မာဝိဘတ်၊ သ္မိံဝိဘတ်တို့အား နာ၊ နေ အပြုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 181. Yonaṃ none vā. ၁၈၁. ယောဝိဘတ်တို့အား နော၊ နေ အပြုတို့သည် အချို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 182. Ito-ññatthe pume. ၁၈၂. ဤ (ပုရိသသဒ္ဒါ) မှ တစ်ပါးသော အနက်ရှိသော ပုလ္လိင်၌။ 183. Ne smino kvaci. ၁၈၃. သ္မိံဝိဘတ်အား နေအပြုသည် အချို့ ဖြစ်၏။ 184. Pumā. ၁၈၄. ပုမသဒ္ဒါမှ နောက်၌ (ပထမာဝိဘတ်အား) အာအပြု ဖြစ်၏။ 185. Nāmhi. ၁၈၅. နာဝိဘတ်၌။ 186. Sumhā ca. ၁၈၆. သုဝိဘတ်၌လည်းကောင်း။ 187. Gassaṃ. ၁၈၇. ဃသညကဝိဘတ်အား သံအပြု ဖြစ်၏။ 188. Sāssaṃ se cānaṅa. ၁၈၈. (ဃသညကဝိဘတ်၌) သာ၊ အဿံ၊ သေ တို့လည်းကောင်း၊ အာနံ အပြုလည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏။ 189. Vattahā sanannaṃ nonānaṃ. ၁၈၉. ဝတ္တု၊ ဟတ္ထု သဒ္ဒါတို့မှ နောက်၌ သဝိဘတ်၊ နံဝိဘတ်တို့အား နော၊ နာနံ အပြုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 190. Brahmassu vā. ၁၉၀. ဗြဟ္မသဒ္ဒါမှ နောက်၌ သုဝိဘတ်၌ (ဥအပြုသည်) အချို့ ဖြစ်၏။ 191. Nāmhi. ၁၉၁. နာဝိဘတ်၌။ 192. Pumakammathāmaddhānaṃ vā sasmāsu ca. ၁၉၂. ပုမ၊ ကမ္မ၊ ထာမ၊ အဒ္ဓါ သဒ္ဒါတို့၏ (အဆုံးဗျည်းအား) သ၊ သ္မာ၊ သု ဝိဘတ်တို့၌ အချို့ (ချေခြင်း) ဖြစ်၏။ 193. Yuvā sassino. ၁၉၃. ယုဝသဒ္ဒါ၏ သ၊ သ္မိံ ဝိဘတ်တို့၌။ 194. No-ttātumā. ၁၉၄. အတ္တ၊ တုမ သဒ္ဒါတို့မှ နောက်၌ (နာဝိဘတ်အား) နောအပြု ဖြစ်၏။ 195. Suhisu naka. ၁၉၅. သု၊ ဟိ ဝိဘတ်တို့၌ န၊ က အပြုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 196. Smāssa [Pg.14] nā brahmā ca. ၁၉၆. သ္မာဝိဘတ်အား နာအပြု ဖြစ်၏၊ ဗြဟ္မသဒ္ဒါမှလည်း ဖြစ်၏။ 197. Imetānamenā-nvādese dutiyāyaṃ. ၁၉၇. အနွာဒေသ၌ ဒုတိယာဝိဘတ်၌ ဣမ၊ ဧတ သဒ္ဒါတို့အား ဧနအပြု ဖြစ်၏။ 198. Kissa ko sabbāsu. ၁၉၈. ကိံသဒ္ဒါအား ခပ်သိမ်းသော ဝိဘတ်တို့၌ ကောအပြု ဖြစ်၏။ 199. Ki sasmiṃsu vā-nitthiyaṃ. ၁၉၉. ဣတ္ထိလိင်မဟုတ်သည်၌ သ၊ သ္မိံ ဝိဘတ်တို့၌ ကိံသဒ္ဒါအား ကိအပြုသည် အချို့ ဖြစ်၏။ 200. Kimaṃsisu saha napuṃsake. ၂၀၀. နပုံသကလိင်နှင့်တကွ အံ၊ သိ ဝိဘတ်တို့၌ ကိံသဒ္ဒါအား ကိံအပြု ဖြစ်၏။ 201. Imassidaṃ vā. ၂၀၁. ဣမသဒ္ဒါအား ဣဒံအပြုသည် အချို့ ဖြစ်၏။ 202. Amussāduṃ. ၂၀၂. အမုသဒ္ဒါအား (နပုံသကလိင်၌ သိဝိဘတ်၌) အဒုံအပြု ဖြစ်၏။ 203. Sumhā-mussā-smā. ၂၀၃. သုဝိဘတ်၌ အမုသဒ္ဒါအား အသ္မာအပြု ဖြစ်၏။ 204. Naṃmhi ticatunnamitthiyaṃ tissacatassā. ၂၀၄. နံဝိဘတ်၌ တိ၊ စတု သဒ္ဒါတို့အား ဣတ္ထိလိင်၌ တိဿ၊ စတဿ အပြုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 205. Tisso catasso yomhi savibhattīnaṃ. ၂၀၅. ယောဝိဘတ်၌ ဝိဘတ်နှင့်တကွသော (တိ၊ စတု သဒ္ဒါ) တို့အား တိဿော၊ စတဿော အပြုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 206. Tīṇicattāri napuṃsake. ၂၀၆. နပုံသကလိင်၌ တီဏိ၊ စတ္တာရိ အပြုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 207. Pume tayocattāro. ၂၀၇. ပုလ္လိင်၌ တယော၊ စတ္တာရော အပြုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 208. Caturo vā catussa. ၂၀၈. စတုသဒ္ဒါ၏ သဝိဘတ်၌ စတုရောအပြုသည် ဝါ (အချို့) ဖြစ်၏။ 209. Mayamasmā-mhāssa. ၂၀၉. ယောဝိဘတ်၌ အမှသဒ္ဒါ၏ မယံ အပြုလည်းကောင်း၊ သ္မာဝိဘတ်၌ အသ္မာ၊ မှာ အပြုတို့လည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏။ 210. Naṃsesva-smākaṃmamaṃ. ၂၁၀. နံဝိဘတ်၊ သုဝိဘတ်တို့၌ အမှသဒ္ဒါ၏ အသ္မာကံ၊ မမံ အပြုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 211. Simha-haṃ. ၂၁၁. သိဝိဘတ်၌ အမှသဒ္ဒါ၏ အဟံ အပြု ဖြစ်၏။ 212. Tumhassa tuvaṃ tvamamhi ca. ၂၁၂. အံဝိဘတ်၌ တုမှသဒ္ဒါ၏ တုဝံ၊ တွံ အပြုတို့သည်လည်း ဖြစ်ကုန်၏။ 213. Tayātayīnaṃ tva vā tassa. ၂၁၃. တုမှသဒ္ဒါ၏ တယာ၊ တယီနံ၊ တွ အပြုတို့သည် ဝါ (အချို့) ဖြစ်ကုန်၏။ 214. Smāmhi tvamhā. ၂၁၄. သ္မာဝိဘတ်၌ တုမှသဒ္ဒါ၏ တွမှာ အပြု ဖြစ်၏။ 215. Ntantūnaṃ nto yomhi paṭhame. ၂၁၅. ပထမာ ယောဝိဘတ်၌ န္တ၊ န္တု အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါတို့၏ န္တော အပြု ဖြစ်၏။ 216. Taṃ naṃmhi. ၂၁၆. နံဝိဘတ်၌ တံ အပြု ဖြစ်၏။ 217. Totātitā [Pg.15] sasmāsmiṃnāsu. ၂၁၇. သ၊ သ္မာ၊ သ္မိံ၊ နာ ဝိဘတ်တို့၌ တော၊ တာ၊ တိ၊ တာ အပြုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 218. Ṭaṭāaṃ ge. ၂၁၈. ဂိဝိဘတ်၌ ဋ၊ ဋာ၊ အံ အပြုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 219. Yomhi dvinnaṃ duve dve. ၂၁၉. ယောဝိဘတ်၌ ဒွိသဒ္ဒါ၏ ဒုဝေ၊ ဒွေ အပြုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 220. Duvinnaṃ naṃmhi vā. ၂၂၀. နံဝိဘတ်၌ ဒွိသဒ္ဒါ၏ ဒုဝိန္နံ အပြုသည် ဝါ (အချို့) ဖြစ်၏။ 221. Rājassa raññaṃ. ၂၂၁. နံဝိဘတ်၌ ရာဇသဒ္ဒါ၏ ရညံ အပြု ဖြစ်၏။ 222. Nāsmāsu raññā. ၂၂၂. နာဝိဘတ်၊ သ္မာဝိဘတ်တို့၌ ရာဇသဒ္ဒါ၏ ရညာ အပြု ဖြစ်၏။ 223. Raññoraññassarājino se. ၂၂၃. သဝိဘတ်၌ ရာဇသဒ္ဒါ၏ ရညော၊ ရညဿ၊ ရာဇိနော အပြုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 224. Smiṃmhi raññerājini. ၂၂၄. သ္မိံဝိဘတ်၌ ရာဇသဒ္ဒါ၏ ရညေ၊ ရာဇိနိ အပြုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 225. Samāse vā. ၂၂၅. သမာသ်၌ ဝါ (အချို့) ဖြစ်၏။ 226. Smiṃmhi tumhamhānaṃ tayimayi. ၂၂၆. သ္မိံဝိဘတ်၌ တုမှသဒ္ဒါ၊ အမှသဒ္ဒါတို့၏ တယိ၊ မယိ အပြုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 227. Aṃmhi taṃ maṃ tavaṃ mamaṃ. ၂၂၇. အံဝိဘတ်၌ တုမှသဒ္ဒါ၊ အမှသဒ္ဒါတို့၏ တံ၊ မံ၊ တဝံ၊ မမံ အပြုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 228. Nāsmāsu tayāmayā. ၂၂၈. နာဝိဘတ်၊ သ္မာဝိဘတ်တို့၌ တုမှသဒ္ဒါ၊ အမှသဒ္ဒါတို့၏ တယာ၊ မယာ အပြုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 229. Tava mama tuyhaṃ mayhaṃ se. ၂၂၉. သဝိဘတ်၌ တုမှသဒ္ဒါ၊ အမှသဒ္ဒါတို့၏ တဝ၊ မမ၊ တုယှံ၊ မယှံ အပြုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 230. Vaṃvākaṃ naṃmhi. ၂၃၀. နံဝိဘတ်၌ တုမှသဒ္ဒါ၊ အမှသဒ္ဒါတို့၏ ဝံ၊ အာကံ အပြုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 231. Dutiye yomhi vā. ၂၃၁. ဒုတိယ ယောဝိဘတ်၌ ဝါ (အချို့) ဖြစ်၏။ 232. Apādādo padatekavākye. ၂၃၂. ဂါထာ၏ အစပါဒ မဟုတ်သော၊ တစ်ခုသော ဝါကျ၌ရှိသော ပုဒ်၏ နောက်၌။ 233. Yonaṃhisma-pañcamyā vono. ၂၃၃. ယော၊ နံ၊ ဟိ၊ သ္မာ ဝိဘတ်တို့နှင့်တကွ ပဉ္စမီဝိဘတ်တို့၌ တုမှသဒ္ဒါ၊ အမှသဒ္ဒါတို့၏ ဝေါ၊ နော အပြုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 234. Teme nāse. ၂၃၄. နာဝိဘတ်၊ သဝိဘတ်တို့၌ တုမှသဒ္ဒါ၊ အမှသဒ္ဒါတို့၏ တေ၊ မေ အပြုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 235. Anvādese. ၂၃၅. အနွာဒေသ (ထပ်ဆင့်ညွှန်ပြခြင်း) ရှိသော်။ 236. Sapubbā paṭhamantā vā. ၂၃၆. ရှေ့၌ ရှိသော ပုဒ်နှင့်တကွ ဖြစ်ကုန်သော ပထမာဝိဘတ် အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့သည် ဝါ (အချို့) ဖြစ်ကုန်၏။ 237. Na ca vāhāhevayoge. ၂၃၇. န၊ စ၊ ဝါ၊ ဟ၊ အဟ၊ ဧဝ သဒ္ဒါတို့နှင့် ယှဉ်သော် မဖြစ်ကုန်။ 238. Dassanatte-nālocane[Pg.16]. ၂၃၈. မျက်မှောက်ပြုခြင်း မဟုတ်သော၊ ကြည့်ရှုခြင်း (အာလောစန) အနက်၌။ 239. Āmantaṇaṃ pubbamasantaṃva. ၂၃၉. ရှေ့၌ ရှိသော အာမန္တနပုဒ်သည် မရှိသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ 240. Na sāmaññavacanamekatthe. ၂၄၀. ဧကတ္ထ (အနက်တစ်ခုတည်းရှိခြင်း) ၌ သာမညဝစနပုဒ်သည် မဖြစ်။ 241. Bahūsu vā. ၂၄၁. ဗဟုဝုစ်တို့၌ ဝါ (အချို့) ဖြစ်၏။ Iti moggallāne byākaraṇe syādikaṇḍo dutiyo. ဤသို့ မောဂ္ဂလ္လာန်ဗျာကရုဏ်း၌ သျာဒိကဏ္ဍ မည်သော ဒုတိယအခန်း ပြီး၏။ (3) Tatiyo kaṇḍo (samāso) (၃) တတိယအခန်း (သမာသ်အခန်း) 1. Syādi syādinekatthaṃ. ၁. သျာဒိပုဒ်သည် သျာဒိပုဒ်နှင့် တစ်ခုတည်းသော အနက်ရှိသည် (ဧကတ္ထ) ဖြစ်၏။ 2. Asaṅkhyaṃ vibhattisampattisamīpasākalyā-bhāvayathā pacchāyugapadatthe. ၂. အသင်္ချပုဒ်သည် ဝိဘတ်၊ သမ္ပတ္တိ၊ သမီပ၊ သာကလျ၊ အဘာဝ၊ ယထာ၊ ပစ္ဆာ၊ ယုဂပဒ အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ 3. Yathā na tulye. ၃. ယထာသဒ္ဒါသည် တုလျ (တူမျှခြင်း) အနက်၌ မဖြစ်။ 4. Yāvā-vadhāraṇe. ၄. ယာဝသဒ္ဒါသည် အဝဓာရဏ (ပိုင်းခြားခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ 5. Payyapābahitiropurepacchā vā pañcamyā. ၅. ပရိ၊ အပ၊ အာ၊ ဗဟိ၊ တိရော၊ ပုရေ၊ ပစ္ဆာ သဒ္ဒါတို့သည် ပဉ္စမီဝိဘတ်နှင့် ဝါ သမာသ်ဖြစ်ကုန်၏။ 6. Samīpāyāmesvanu. ၆. အနုသဒ္ဒါသည် အနီးနှင့် အလျားအနက်တို့၌ သမာသ်ဖြစ်၏။ 7. Tiṭṭhagvādīni. ၇. တိဋ္ဌဂု အစရှိသော သမာသ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ 8. Ore pari vati pāre majjhe heṭṭhuddhā dhonto vā chaṭṭhiyā. ၈. ဩရေ၊ ပရိ၊ ဝတိ၊ ပါရေ၊ မဇ္ဈေ၊ ဟေဋ္ဌာ၊ ဥဒ္ဓံ၊ အန္တော သဒ္ဒါတို့သည် ဆဋ္ဌီဝိဘတ်နှင့် ဝါ သမာသ်ဖြစ်ကုန်၏။ 9. Taṃ napuṃsakaṃ. ၉. ထို (အဗျယီဘာဝသမာသ်) သည် နပုံသကလိင် ဖြစ်၏။ 10. Amādi. ၁၀. ထိုသမာသ်၏ အဆုံး၌ အံ အစရှိသော အက္ခရာတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 11. Visesanamekatthena. ၁၁. ဝိသေသနပုဒ်သည် တစ်ခုတည်းသော အနက်ရှိသော ပုဒ်နှင့် သမာသ်ဖြစ်၏။ 12. Nau. ၁၂. န သဒ္ဒါသည် သမာသ်ဖြစ်၏။ 13. Kupādayo [Pg.17] niccamasyādividhimhi. ၁၃. ကု အစရှိသော သဒ္ဒါတို့သည် အသျာဒိဝိဘတ်စသည် ကင်းသော အနက်၌ အမြဲ သမာသ်ဖြစ်ကုန်၏။ 9. Pādayo gatādyatthe paṭhamāya. (Gaṇa) ၉. ပ အစရှိသော သဒ္ဒါတို့သည် သွားခြင်းစသော အနက်၌ ပထမာဝိဘတ်နှင့် သမာသ်ဖြစ်ကုန်၏။ 10. Accādayo kantādyatthe dutiyāya. (Gaṇa) ၁၀. အတိ အစရှိသော သဒ္ဒါတို့သည် လွန်မြောက်ခြင်းစသော အနက်၌ ဒုတိယာဝိဘတ်နှင့် သမာသ်ဖြစ်ကုန်၏။ 11. Avādayo kuṭṭhādyatthe tatiyāya. (Gaṇa) ၁၁. အဝ အစရှိသော သဒ္ဒါတို့သည် အရုပ်ဆိုးခြင်းစသော အနက်၌ တတိယာဝိဘတ်နှင့် သမာသ်ဖြစ်ကုန်၏။ 12. Pariyādayo gilānādyatthe catutthiyā. (Gaṇa) ၁၂. ပရိ အစရှိသော သဒ္ဒါတို့သည် နာကျင်ခြင်းစသော အနက်၌ စတုတ္ထီဝိဘတ်နှင့် သမာသ်ဖြစ်ကုန်၏။ 13. Nyādayo kantādyatthe pañcamiyā. (Gaṇa) ၁၃. နိ အစရှိသော သဒ္ဒါတို့သည် ကင်းဆိတ်ခြင်းစသော အနက်၌ ပဉ္စမီဝိဘတ်နှင့် သမာသ်ဖြစ်ကုန်၏။ 14. Cī kriyatthehi. ၁၄. စီ သဒ္ဒါသည် ကြိယာအနက်ရှိသော သဒ္ဒါတို့နှင့် သမာသ်ဖြစ်၏။ 15. Bhūsanā-darā-nādaresvalaṃsāsā. ၁၅. တန်ဆာဆင်ခြင်း၊ ရိုသေခြင်း၊ မရိုသေခြင်း အနက်တို့၌ အလံသဒ္ဒါ၊ သာသဒ္ဒါတို့သည် သမာသ်ဖြစ်ကုန်၏။ 16. Aññe ca. ၁၆. အခြားသော သဒ္ဒါတို့သည်လည်း သမာသ်ဖြစ်ကုန်၏။ 17. Vā-nekaññatthe. ၁၇. များစွာသော ပုဒ်တို့သည် အခြားသော အနက်၌ ဝါ သမာသ်ဖြစ်ကုန်၏။ 18. Tattha gahetvā tena paharitvā yuddhe sarūpaṃ. ၁၈. ထိုသမာသ်၌ 'ဤအရာကို ကိုင်၍ ဤအရာဖြင့် ရိုက်နှက်လျက် တိုက်ခိုက်ခြင်း' ဟူသော အနက်၌ တူသော ရူပရှိသော ပုဒ်တို့သည် သမာသ်ဖြစ်ကုန်၏။ 19. Catthe. ၁၉. စ-သဒ္ဒါ၏ အနက်၌ သမာသ်ဖြစ်၏။ 20. Samāhāre napuṃsakaṃ. ၂၀. သမာဟာရ (စုပေါင်းခြင်း) အနက်ရှိသော သမာသ်သည် နပုံသကလိင် ဖြစ်၏။ 21. Saṅkhyādi. ၂၁. သင်္ချာစသော သဒ္ဒါတို့သည် နပုံသကလိင် ဖြစ်ကုန်၏။ 22. Kvace-kattañca chaṭṭhiyā. ၂၂. ဆဋ္ဌီသမာသ်၌ အချို့သောအရပ်၌ ဧကဝုစ်အဖြစ်လည်း ဖြစ်၏။ 23. Syādīsu rasso. ၂၃. သျာဒိဝိဘတ်တို့ နောက်၌ ရှိသောအခါ ရဿပြုခြင်း ဖြစ်၏။ 24. Ghapassantassā-ppadhānassa. ၂၄. အပဓာနဖြစ်သော ဃ၊ ပ အဆုံးရှိသော ပုဒ်၏ အဆုံးကို ရဿပြု၏။ 25. Gossu. ၂၅. ဂေါ သဒ္ဒါ၏ အဆုံးကို သျာဒိဝိဘတ်တို့ နောက်၌ ရှိသောအခါ ရဿပြု၏။ 26. Itthiyamatvā. ၂၆. ဣတ္ထိလိင်၌ အာ အဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်း ဖြစ်၏။ 27. Nadādito ṅī. ၂၇. နဒီ အစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ နောက်၌ ဏီ (ဤ) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 14. Goto vā. (Gaṇa) ၁၄. ဂေါ သဒ္ဒါမှ နောက်၌ ဝါ ဏီ (ဤ) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 28. Yakkhāditvinī [Pg.18] ca. ၂၈. ယက္ခ အစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ နောက်၌ ဣနီ ပစ္စည်းလည်း ဖြစ်၏။ 29. Ārāmikādīhi. ၂၉. အာရာမိက အစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ နောက်၌လည်း ဣနီ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 15. Saññāyaṃ mānuso. (Gaṇa) ၁၅. သညာ (အမည်) အနက်၌ မာနုသ သဒ္ဒါမှ နောက်၌ ဏီ (ဤ) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 30. Yuvaṇṇehi nī. ၃၀. ယု၊ ဝဏ္ဏ အက္ခရာအဆုံးရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ နောက်၌ ဏီ (ဤ) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 31. Ktimhā-ññatthe. ၃၁. တိ ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော သဒ္ဒါမှ နောက်၌ အခြားသော အနက်၌ ဏီ (ဤ) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 32. Gharaṇyādayo. ၃၂. ဃရဏီ အစရှိသော ပုဒ်တို့သည် ပြီးကုန်၏။ 16. Ācariyā vā yalopo ca. (Gaṇa) ၁၆. ဆရာတို့၏ အလိုအားဖြင့် ဝါ ဏီပစ္စည်း ဖြစ်၍ ယ-အက္ခရာကို ချေခြင်းလည်း ဖြစ်၏။ 33. Mātulāditvānī bhariyāyaṃ. ၃၃. မယား (ဇနီး) အနက်၌ မာတုလ အစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ နောက်၌ အာနီ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 17. Abhariyāyaṃ khattiyā vā. (Gaṇa) ၁၇. မယားမဟုတ်သော အနက်၌ ခတ္တိယ သဒ္ဒါမှ နောက်၌ ဝါ အာနီ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 18. Punnāmasmā yogā apālakantā. (Gaṇa) ၁၈. ပါလက အဆုံးမရှိသော ယောဂဖြစ်သော ပုလ္လိင်နာမ်မှ နောက်၌ ဣတ္ထိလိင်ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 34. Upamāsaṃhitasahitasaṃyatasahasaphavāmalakkhaṇāditūrutū. ၃၄. ဥပမာ၊ သံဟိတ၊ သဟိတ၊ သံယတ၊ သဟ၊ သဖ၊ ဝါမ၊ လက္ခဏာဒိတို့၏ နောက်၌ ရှိသော ဥရုသဒ္ဒါ၏ ဥကို ဦ ပြု၏။ 35. Yuvā ti. ၃၅. ‘ယုဝါ’ ဟူသည်ကား။ 36. Ntantūnaṃ ṅīmhito vā. ၃၆. နန္တ၊ ဥန္တတို့၏ ဦပစ္စည်းနောင်၌ အချို့ (ဝါ) ဖြစ်၏။ 37. Bhavato bhoto. ၃၇. ဘဝန္တသဒ္ဒါ၏ ‘ဘောတော’ ဖြစ်၏။ 38. Gossā-vaṅa. ၃၈. ဂေါသဒ္ဒါ၏ ‘ဝ’ နှင့် ‘အင်’ ဖြစ်ကုန်၏။ 39. Puthussa pathavaputhavā. ၃၉. ပုထုသဒ္ဒါ၏ ပထဝ၊ ပုထဝါတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 40. Samāsantva. ၄၀. သမာသန္တဖြစ်ခြင်းကား။ 41. Pāpādīhi bhūmiyā. ၄၁. ပါပအစရှိသော ပုဒ်တို့နောင် ဘူမိသဒ္ဒါ၏ (ပြောင်းလဲခြင်း) ဖြစ်၏။ 42. Saṅkhyāhi. ၄၂. သင်္ချာတို့နောင်၌။ 43. Nadīgodāvarīnaṃ. ၄၃. နဒီ၊ ဂေါဒါဝရီ သဒ္ဒါတို့၏။ 44. Asaṅkhyehi cāṅgulyānaññāsaṅkhyatthesu. ၄၄. အသင်္ချေယျ၊ အင်္ဂုလိသဒ္ဒါတို့၏ အခြားသော အသင်္ချေယျအနက်တို့၌လည်းကောင်း။ 45. Dīghāhovassekadesehi [Pg.19] ca rattyā. ၄၅. ဒီဃ၊ အဟ၊ ဝဿ၊ ဧကဒေသသဒ္ဒါတို့နောင် ရတ္တိသဒ္ဒါ၏ (ပြောင်းလဲခြင်း) လည်းကောင်း။ 46. Gotvacatthe cālope. ၄၆. ဂေါသဒ္ဒါ၏ အနက်၌ အချို့ ချေခြင်း မရှိသည်၌လည်းကောင်း။ 47. Rattindivadāragavacaturassā. ၄၇. ရတ္တိန္ဒိဝ၊ ဒါရဂဝ၊ စတုရဿ သဒ္ဒါတို့သည် (ပြီးကုန်၏)။ 48. Āyāme-nugavaṃ. ၄၈. အလျားအနက်၌ အနုဂဝံသဒ္ဒါ ဖြစ်၏။ 49. Akkhismā-ññatthe. ၄၉. အက္ခိသဒ္ဒါနောင် အခြားသောအနက်၌ (အပစ္စည်း) ဖြစ်၏။ 50. Dārumahyaṅgulyā. ၅၀. ဒါရု၊ မဟီ၊ အင်္ဂုလိသဒ္ဒါတို့၏။ 51. Ci vītihāre. ၅၁. ဝီတိဟာရအနက်၌ ‘စိ’ (ပစ္စည်း) ဖြစ်၏။ 52. Ltvitthiyūhi ko. ၅၂. ဣကာရ၊ ဣတ္ထိသဒ္ဒါ၊ ဦကာရတို့နောင် ကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 53. Vā-ññato. ၅၃. အခြားသော ပုဒ်မှ အချို့ (ဝါ) ဖြစ်၏။ 54. Uttarapade. ၅၄. နောင်ပုဒ်၌။ 55. Imassidaṃ. ၅၅. ဣမသဒ္ဒါ၏ ဣဒံ ဖြစ်၏။ 56. Puṃ pumassa vā. ၅၆. ပုဒ်၏ ပုမသဒ္ဒါ ဖြစ်ခြင်းသည် အချို့ (ဝါ) ဖြစ်၏။ 57. Ṭa ntantūnaṃ. ၅၇. နန္တ၊ ဥန္တတို့၏ ဋပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 58. A. ၅၈. အ ဖြစ်၏။ 59. Manādyāpādīna mo mayeca. ၅၉. မနောအစရှိသော ပုဒ်၊ အာပအစရှိသော ပုဒ်တို့၏ မယပစ္စည်းနောင်၌ ဩကာရ ဖြစ်ခြင်းလည်းကောင်း။ 60. Parassa saṅkhyāsu. ၆၀. သင်္ချာတို့၌ နောက်ပုဒ်၏ (အက္ခရာပြောင်းလဲခြင်း) ဖြစ်၏။ 61. Jane puthassu. ၆၁. ဇနသဒ္ဒါနောင်၌ ပုထုသဒ္ဒါ၏ (ပုထ ဖြစ်ခြင်း)။ 62. So chassā-hāyatane vā. ၆၂. အာယတနသဒ္ဒါနောင် ဆသဒ္ဒါ၏ သော ဖြစ်ခြင်းသည် အချို့ (ဝါ) ဖြစ်၏။ 63. Ltupitādīna māraṅgaraṅga. ၆၃. လုသဒ္ဒါ၊ ပိတုအစရှိသော သဒ္ဒါတို့၏ အာရင်္ဂ၊ အရင်္ဂ ဖြစ်ကုန်၏။ 64. Vijjāyonisambandhānamā tatra catthe. ၆၄. ဝိဇ္ဇာ၊ ယောနိ ဆက်စပ်ပတ်သက်သော သဒ္ဒါတို့၏ ထိုအနက်၌လည်းကောင်း၊ စအနက်၌လည်းကောင်း အာကာရဖြစ်၏။ 65. Putte. ၆၅. ပုတ္တသဒ္ဒါနောင်၌။ 66. Cismiṃ. ၆၆. စိပစ္စည်းနောင်၌။ 67. Itthiyaṃ [Pg.20] bhāsitapumitthī pumeve-katthe. ၆၇. ဣတ္ထိလိင်၌ ဖြစ်သော၊ ပုလ္လိင်၌လည်း အနက်တူစွာ အပြောရှိသော ပုဒ်သည် ပုလ္လိင်ကဲ့သို့သာ ဖြစ်၏။ 68. Kvaci paccaye. ၆၈. အချို့သော ပစ္စည်းနောင်၌။ 69. Sabbādayo vuttimatthe. ၆၉. သဗ္ဗအစရှိသော ပုဒ်တို့သည် ဝုတ္တိအနက်၌ (ပုလ္လိင်ကဲ့သို့ ဖြစ်ကုန်၏)။ 70. Jāyāya jayaṃ patimhi. ၇၀. ပတိသဒ္ဒါနောင်၌ ဇာယာသဒ္ဒါ၏ ဇယဖြစ်၏။ 71. Saññāya mudodakassa. ၇၁. သညာအနက်၌ မုဒုသဒ္ဒါ၊ ဥဒကသဒ္ဒါတို့၏ (ပြောင်းလဲခြင်း) ဖြစ်၏။ 72. Kumbhādīsu vā. ၇၂. ကုမ္ဘအစရှိသော သဒ္ဒါတို့နောင်၌ အချို့ (ဝါ) ဖြစ်၏။ 73. Sotādīsū lopo. ၇၃. သောတအစရှိသော သဒ္ဒါတို့နောင်၌ ချေခြင်း ဖြစ်၏။ 74. Ṭa naussa. ၇၄. နုသဒ္ဒါ၏ ဋပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 75. Ana sare. ၇၅. သရနောက်ရှိသော် အန-အပြု ဖြစ်၏။ 76. Nakhādayo. ၇၆. နခအစရှိသော ပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 77. Nago vā-ppāṇini. ၇၇. ပါဏိနိကျမ်း၌ နဂ-သဒ္ဒါသည် ဝိကပ်ဖြစ်၏။ 78. Sahassa soññatthe. ၇၈. သုညအနက်၌ သဟဿသဒ္ဒါ၏ သော-အပြု ဖြစ်၏။ 79. Saññāyaṃ. ၇၉. သညာ (အမည်) အနက်၌ ဖြစ်၏။ 80. Appaccakkhe. ၈၀. အပစ္စက္ခ (မျက်မှောက်မဟုတ်သော) အနက်၌ ဖြစ်၏။ 81. Akāle sakatthe. ၈၁. အခါမဟုတ်သည်၌ မိမိအနက်၌ ဖြစ်၏။ 82. Ganthantā-dhikye. ၈၂. ကျမ်းအဆုံး၌လည်းကောင်း၊ အလွန်အကဲဖြစ်ခြင်း၌လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ 83. Samānassa pakkhādīsu vā. ၈၃. ပက္ခအစရှိသည်တို့နောက်ရှိသော် သမာနသဒ္ဒါ၏ သ-အပြု ဝိကပ်ဖြစ်၏။ 84. Udare iye. ၈၄. ဥဒရသဒ္ဒါ၌ အိယ-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 85. Rīrikkhakesu. ၈၅. ရီ၊ ရိက္ခက သဒ္ဒါတို့၌ ဖြစ်၏။ 86. Sabbādīnamā. ၈၆. သဗ္ဗအစရှိသော သဗ္ဗနာမ်တို့၏ အာ-အပြု ဖြစ်၏။ 87. Ntakimimānaṃ ṭākīṭī. ၈၇. န္တ၊ ကိံ၊ ဣမ သဒ္ဒါတို့၏ ဌာ၊ ကီ၊ ဋီ-အပြုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 88. Tumhā-mhānaṃ tāmekasmiṃ. ၈၈. ဧကဝုစ်၌ တုမှ၊ အမှ သဒ္ဒါတို့၏ တ၊ မ-အပြုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 89. Taṃ [Pg.21] mama-ññatra. ၈၉. အခြားသောဝိဘတ်၌ တံ၊ မမ-အပြုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 90. Ve-tasseṭa. ၉၀. ဝေ-သဒ္ဒါနောက်ရှိသော် တဿသဒ္ဒါ၏ ဧတ-အပြု ဖြစ်၏။ 91. Vidhādīsu dvissa du. ၉၁. ဝိဓာအစရှိသည်တို့နောက်ရှိသော် ဒွိသဒ္ဒါ၏ ဒု-အပြု ဖြစ်၏။ 92. Di guṇādīsu. ၉၂. ဂုဏအစရှိသည်တို့နောက်ရှိသော် ဒွိသဒ္ဒါ၏ ဒိ-အပြု ဖြစ်၏။ 93. Tīsva. ၉၃. တိသဒ္ဒါ၌လည်း ဖြစ်၏။ 94. Ā saṅkhyāyāsatādonaññatthe. ၉၄. တစ်ရာမှတစ်ပါးသော သံချာ၏ အခြားအနက်၌မဟုတ်သော် အာ-အပြု ဖြစ်၏။ 95. Tisse. ၉၅. တိသဒ္ဒါ၏ တိဿ-အပြု ဖြစ်၏။ 96. Cattālīsādo vā. ၉၆. စတ္တာလီသအစရှိသည်တို့နောက်ရှိသော် (အာ-အပြု) ဝိကပ်ဖြစ်၏။ 97. Dvissā ca. ၉၇. ဒွိသဒ္ဒါ၏လည်း အာ-အပြု ဖြစ်၏။ 98. Bācattālīsā do. ၉၈. စတ္တာလီသအစရှိသည်တို့နောက်ရှိသော် ဒွိသဒ္ဒါ၏ ဗာ၊ ဒေါ-အပြုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 99. Vīsatidasesu pañcassa paṇṇapannā. ၉၉. ဝီသတိ၊ ဒသတို့နောက်ရှိသော် ပဉ္စသဒ္ဒါ၏ ပဏ္ဏ၊ ပန္န-အပြုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 100. Catussa cuco dase. ၁၀၀. ဒသသဒ္ဒါနောက်ရှိသော် စတုသဒ္ဒါ၏ စု၊ စော-အပြုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 101. Chassa so. ၁၀၁. ဆသဒ္ဒါ၏ သော-အပြု ဖြစ်၏။ 102. Ekaṭṭhānamā. ၁၀၂. ဧကသဒ္ဒါရှိရာဌာန၌ အာ-အပြု ဖြစ်၏။ 103. Ra saṅkhyāto vā. ၁၀၃. သံချာသဒ္ဒါမှနောက်၌ ရ-အပြု ဝိကပ်ဖြစ်၏။ 104. Chatīhi ḷo ca. ၁၀၄. ဆ၊ တိ သဒ္ဒါတို့၏ ဠ-အပြုလည်း ဖြစ်၏။ 105. Catutthatatiyānamaḍḍhuḍḍhabhiyā. ၁၀၅. စတုတ္ထ၊ တတိယ သဒ္ဒါတို့၏ အဍ္ဎုဍ္ဎ၊ အဘိ-အပြုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 106. Dutiyassa saha diyaḍḍhadivaḍḍhā. ၁၀၆. ဒုတိယသဒ္ဒါ၏ သဟသဒ္ဒါနှင့်တကွ ဒိယဍ္ဎ၊ ဒိဝဍ္ဎ-အပြုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 107. Sare kada kussuttaratthe. ၁၀၇. သရနောက်ရှိသော် ဥတ္တရအနက်၌ ကု-သဒ္ဒါ၏ ကဒ-အပြု ဖြစ်၏။ 108. Kā-ppatthe. ၁၀၈. အပတ္ထ (အလိုမရှိအပ်သော) အနက်၌ ကု-သဒ္ဒါ၏ ကာ-အပြု ဖြစ်၏။ 109. Purise vā. ၁၀၉. ပုရိသသဒ္ဒါနောက်ရှိသော် (ကု-သဒ္ဒါ၏ ကာ-အပြု) ဝိကပ်ဖြစ်၏။ 110. Pubbā-parajjasāyamajjhehā-hassa ṇho. ၁၁၀. ပုဗ္ဗ၊ အပရ၊ အဇ္ဇ၊ သာယ၊ မဇ္ဈ၊ ဣဟ-သဒ္ဒါတို့နောက်ရှိသော် အဟ-သဒ္ဒါ၏ ဏှ-အပြု ဖြစ်၏။ Iti moggallāne byākaraṇe samāsakaṇḍo tatiyo. ဤသို့လျှင် မောဂ္ဂလ္လာန်သဒ္ဒါကျမ်း၌ တတိယမြောက်ဖြစ်သော သမာသကဏ္ဍသည် ပြီး၏။ (4) Catuttho kaṇḍo (ṇādi) (၄) စတုတ္ထမြောက်ဖြစ်သော ဏာဒိကဏ္ဍ။ 1. Ṇo [Pg.22] vā pacce. ၁. ပစ္စသဒ္ဒါနောက်၌ ဏ-ပစ္စည်း ဝိကပ်ဖြစ်၏။ 2. Vacchādito ṇānaṇāyanā. ၂. ဝစ္ဆအစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ ဏ၊ အဏ၊ အာယန-ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 19. Katā ṇiyova. (Gaṇa) ၁၉. ကတသဒ္ဒါမှ စသည်တို့နောက်၌ အပေါင်း (ဂိုဏ်း) အနက်၌ ဏိယပစ္စည်းသာ ဖြစ်၏။ 20. Kaṇho brāhmaṇe. (Gaṇa) ၂၀. ကဏှသဒ္ဒါမှ ပုဏ္ဏားအပေါင်း (ဂိုဏ်း) အနက်၌ (ဏိယပစ္စည်း) ဖြစ်၏။ 3. Kattikāvidhavādīhi ṇeyyaṇerā. ၃. ကတ္တိကာသဒ္ဒါ၊ ဝိဓဝါသဒ္ဒါမှ စသည်တို့နောက်၌ ဏေယျ၊ ဏေရပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 4. Ṇya diccādīhi. ၄. ဒိစ္စသဒ္ဒါမှ စသည်တို့နောက်၌ ဏျပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 5. Ā ṇi. ၅. အာသဒ္ဒါမှ ဏိပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 6. Rājato ñño jātiyaṃ. ၆. ရာဇသဒ္ဒါမှ ဇာတ် (အမျိုး) အနက်၌ ညပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 7. Khattā yiyā. ၇. ခတ္တသဒ္ဒါမှ ယိယပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 8. Manuto ssasaṇa. ၈. မနုသဒ္ဒါမှ ဿသဏပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 9. Janapadanāmasmā khattiyā raññe ca ṇo. ၉. ဇနပုဒ်အမည်ရှိသော သဒ္ဒါမှ မင်းအမျိုး (ခတ္တိယ) အနက်၌လည်းကောင်း၊ မင်း (ရာဇာ) အနက်၌လည်းကောင်း ဏပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 10. Ṇya kurusivīhi. ၁၀. ကုရုသဒ္ဒါ၊ သိဝိသဒ္ဒါတို့နောက်၌ ဏျပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 11. Ṇa rāgā tena rattaṃ. ၁၁. ရာဂသဒ္ဒါမှ 'ထိုဆေးဖြင့် ဆိုးအပ်သော' အနက်၌ ဏပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 12. Nakkhatte-ninduyuttena kāle. ၁၂. လနှင့် ယှဉ်သော နက္ခတ်သဒ္ဒါမှ 'ထိုနက္ခတ်နှင့် ယှဉ်သော ကာလ' အနက်၌ (ဏပစ္စည်း ဖြစ်၏)။ 13. Sā-ssa devatā puṇṇamāsī. ၁၃. 'ထိုသူအား ကိုးကွယ်ရာနတ် ဖြစ်၏' ဟူသော အနက်၌လည်းကောင်း၊ 'လပြည့်' အနက်၌လည်းကောင်း။ 14. Tamadhīte taṃ jānāti kaṇikā ca. ၁၄. 'ထိုကျမ်းကို သင်အံ့တတ်၏၊ သိတတ်၏' ဟူသော အနက်၌လည်းကောင်း၊ 'ကဏိကာ' အနက်၌လည်းကောင်း။ 15. Tassa visaye dese. ၁၅. 'ထိုသူ၏ ကျက်စားရာအရပ်' ဟူသော အနက်၌လည်းကောင်း၊ 'တိုင်းပြည်' အနက်၌လည်းကောင်း။ 16. Nivāse tannāme. ၁၆. 'နေထိုင်ရာအရပ်' ဟူသော အနက်၌လည်းကောင်း၊ 'ထိုအရပ်၏ အမည်ရှိသော' အနက်၌လည်းကောင်း။ 17. Adūrabhave. ၁၇. 'မနီးမဝေး (အနီး) ၌ ဖြစ်သော' အနက်၌။ 18. Tena nibbatte. ၁၈. 'ထိုအရပ်ဖြင့် ဖြစ်ထွန်းအပ်သော' အနက်၌။ 19. Tamīdhatthi[Pg.23]. ၁၉. 'ထိုအရပ်၌ ဤအရာသည် ရှိ၏' ဟူသော အနက်၌။ 20. Tatra bhave. ၂၀. 'ထိုအရပ်၌ ဖြစ်သော' အနက်၌။ 21. Ajjādīhi tano. ၂၁. အဇ္ဇသဒ္ဒါမှ စသည်တို့နောက်၌ တနပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 22. Purāto ṇo ca. ၂၂. ပုရာသဒ္ဒါမှ ဏပစ္စည်းလည်းကောင်း (တနပစ္စည်းလည်းကောင်း) ဖြစ်၏။ 23. Amātvacco. ၂၃. အမာသဒ္ဒါမှ တစ္စပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 24. Majjhāditvimo. ၂၄. မဇ္ဈသဒ္ဒါမှ စသည်တို့နောက်၌ တ္ဝိမပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 25. Kaṇa ṇeyya ṇeyyaka yiyā. ၂၅. ကဏပစ္စည်း၊ ဏေယျပစ္စည်း၊ ဏေယျကပစ္စည်း၊ ယိယပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 26. Ṇiko. ၂၆. ဏိကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 27. Tamassa sippaṃ sīlaṃ paṇyaṃ paharaṇaṃ payojanaṃ. ၂၇. 'ထိုအတတ်သည် ဤသူ၏ အတတ်ဖြစ်၏' (သိပ္ပ)၊ 'သီလ/အလေ့' (သီလ)၊ 'ရောင်းကုန်' (ပဏျ)၊ 'လက်နက်' (ပဟရဏ)၊ 'အကျိုး' (ပယောဇန) ဟူသော အနက်တို့၌။ 28. Taṃ hanta rahati gacchatuñchati carati. ၂၈. 'ထိုအရာကို သတ်တတ်၏' (ဟန္တာ)၊ 'ထိုအရာနှင့် ထိုက်တန်၏' (ရဟတိ)၊ 'ထိုအရပ်သို့ သွားတတ်၏' (ဂစ္ဆတိ)၊ 'ထိုအရာကို ရှာဖွေတတ်၏' (ဥဉ္ဆတိ)၊ 'ထိုအရပ်၌ ကျင့်တတ်၏' (စရတိ) ဟူသော အနက်တို့၌။ 29. Tena kataṃ kītaṃ baddhamabhisaṅkhataṃ saṃsaṭṭhaṃ hataṃ hanti jitaṃ jayati dibbati khaṇati tarati carati vahati jīvati. ၂၉. 'ထိုအရာဖြင့် ပြုအပ်၏' (ကတ)၊ 'ဝယ်အပ်၏' (ကီတ)၊ 'ချည်နှောင်အပ်၏' (ဗဒ္ဓ)၊ 'စီရင်အပ်၏' (အဘိသင်္ခတ)၊ 'ရောနှောအပ်၏' (သံသဋ္ဌ)၊ 'သတ်အပ်၏' (ဟတ)၊ 'သတ်တတ်၏' (ဟန္တိ)၊ 'အောင်အပ်၏' (ဇိတ)၊ 'အောင်တတ်၏' (ဇယတိ)၊ 'ကစားတတ်၏' (ဒိဗ္ဗတိ)၊ 'တူးတတ်၏' (ခဏတိ)၊ 'ကူးတတ်၏' (တရတိ)၊ 'ကျင့်တတ်၏' (စရတိ)၊ 'ရွက်ဆောင်တတ်၏' (ဝဟတိ)၊ 'အသက်မွေးတတ်၏' (ဇီဝတိ) ဟူသော အနက်တို့၌။ 30. Tassa saṃvattati. ၃၀. 'ထိုသူအား ဖြစ်ပေါ်စေတတ်၏' (သံဝတ္တတိ) ဟူသော အနက်၌။ 31. Tato sambhūtamāgataṃ. ၃၁. 'ထိုမှ ဖြစ်ထွန်းအပ်၏' (သမ္ဘူတ)၊ 'ထိုမှ လာအပ်၏' (အာဂတ) ဟူသော အနက်တို့၌။ 32. Tattha vasati vidito bhatto niyutto. ၃၂. 'ထိုအရပ်၌ နေတတ်၏' (ဝသတိ)၊ 'ထိုအရပ်၌ သိအပ်၏' (ဝိဒိတ)၊ 'ထိုအရပ်၌ သက်ဝင်ယုံကြည်အပ်၏' (ဘတ္တ)၊ 'ထိုအရပ်၌ ခန့်အပ်၏' (နိယုတ္တ) ဟူသော အနက်တို့၌။ 33. Tassidaṃ. ၃၃. 'ထိုသူ၏ ဤဥစ္စာဖြစ်၏' ဟူသော အနက်၌။ 34. Ṇo. ၃၄. ဏပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 35. Gavādīhi yo. ၃၅. ဂေါသဒ္ဒါမှ စသည်တို့နောက်၌ ယပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 36. Pitito bhātari reyyaṇa. ၃၆. ပိတုသဒ္ဒါမှ ညီနောင် (ဘာတာ) အနက်၌ ရေယျဏပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 37. Mātito ca bhaginiyaṃ cho. ၃၇. မာတုသဒ္ဒါမှ နှမ (ဘဂိနီ) အနက်၌ ဆပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 38. Mātāpitūsvā-maho. ၃၈. မာတုသဒ္ဒါ၊ ပိတုသဒ္ဒါတို့နောက်၌ အာမဟပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 39. Hite [Pg.24] reyyaṇa. ၃၉. 'အစီးအပွားဖြစ်ခြင်း' (ဟိတ) အနက်၌ ရေယျဏပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 40. Nindā-ññāta-ppapaṭibhāgarassa dayāsaññāsu ko. ၄၀. ကဲ့ရဲ့ခြင်း (နိန္ဒာ)၊ မသိအပ်သေးသော အနက် (အညာတ)၊ အနည်းငယ် (အပ္ပ)၊ ပုံတူ (ပဋိဘာဂ)၊ အတို (ရဿ)၊ သနားခြင်း (ဒယာ)၊ အမှတ်သညာ (သညာ) ဟူသော အနက်တို့၌ ကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 21. Vatthito ivatthe eyyo. (Gaṇa) ၂၁. ဝတ္ထိသဒ္ဒါမှ ဝတ္ထိ၏ အနက်၌ ဧယျပစ္စည်း သက်၏။ (ဂိုဏ်း) 22. Silāya ṇeyyo ca. (Gaṇa) ၂၂. သီလာသဒ္ဒါမှ ဏေယျပစ္စည်းလည်း သက်၏။ (ဂိုဏ်း) 23. Sākhādīhi iyo. (Gaṇa) ၂၃. သာခါအစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ ဣယပစ္စည်း သက်၏။ (ဂိုဏ်း) 24. Mukhādīhi yo. (Gaṇa) ၂၄. မုခအစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ ယပစ္စည်း သက်၏။ (ဂိုဏ်း) 25. Ākasmike bhidheye īyo. (Gaṇa) ၂၅. အမှတ်တမဲ့ဖြစ်သောအနက်ကို ဟောအပ်သည်ရှိသော် ဤယပစ္စည်း သက်၏။ (ဂိုဏ်း) 26. Sakkarādīhi ṇo. (Gaṇa) ၂၆. သက္ကရာအစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ ဏပစ္စည်း သက်၏။ (ဂိုဏ်း) 27. Aṅgulyādīhi ṇiko. (Gaṇa) ၂၇. အင်္ဂုလိအစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ ဏိကပစ္စည်း သက်၏။ (ဂိုဏ်း) 41. Tamassa parimāṇaṃ ṇiko ca. ၄၁. ထိုအရာ၏ အတိုင်းအရှည် ပမာဏအနက်၌ ဏိကပစ္စည်းလည်း သက်၏။ 42. Yate-tehi ttako. ၄၂. ယ၊ တ၊ ဧတ သဒ္ဒါတို့မှ တ္တကပစ္စည်း သက်၏။ 43. Sabbā cā-vanthu. ၄၃. သဗ္ဗသဒ္ဒါမှ အာပြုခြင်းနှင့်တကွ ဝန္တုပစ္စည်း သက်၏။ 44. Kimhā rati rīva rīvataka rittakā. ၄၄. ကိံသဒ္ဒါမှ ရတိ၊ ရီဝ၊ ရီဝတက၊ ရိတ္တက ပစ္စည်းတို့ သက်ကုန်၏။ 45. Sañjātaṃ tārakāditvito. ၄၅. ဖြစ်ပွားပြီးသောအနက်၌ တာရကာအစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ ဣတပစ္စည်း သက်၏။ 46. Māne matto. ၄၆. အတိုင်းအရှည် ပမာဏအနက်၌ မတ္တပစ္စည်း သက်၏။ 47. Taggho cuddhaṃ. ၄၇. အထက်ဟူသောအနက်၌၎င်း တဂ္ဃပစ္စည်း သက်၏။ 48. Ṇo ca purisā. ၄၈. ပုရိသသဒ္ဒါမှ ဏပစ္စည်းလည်း သက်၏။ 49. Ayubhadvitīhaṃse. ၄၉. အာယု၊ ဘ၊ ဒွီဟ၊ တီဟ၊ အံသ သဒ္ဒါတို့မှ (မတ္တပစ္စည်း သက်၏။) 50. Saṅkhyāya saccutīsā-sa, dasantā-dhikā-smiṃ satasahasse ḍo. ၅၀. သင်္ချာနှင့်တကွဖြစ်သော၊ သုံးဆယ် (တိံသ) အစရှိသည် အဆုံးရှိသော၊ ဆယ်ခုလွန်သော သတသဟဿသဒ္ဒါမှ ဍပစ္စည်း သက်၏။ 51. Tassa pūraṇe-kādasādito vā. ၅၁. ထိုသင်္ချာ၏ ပြည့်ကြောင်းအနက်၌ ဧကာဒသအစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ ဝါ-အချို့ ပစ္စည်းသက်၏။ 52. Ma [Pg.25] pañcādikatīhi. ၅၂. ပဉ္စအစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ၎င်း၊ တိသဒ္ဒါမှ၎င်း မပစ္စည်း သက်၏။ 53. Satādīnami ca. ၅၃. သတအစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ၎င်း ဣပစ္စည်းလည်း သက်၏။ 54. Chā ṭṭhaṭṭhamā. ၅၄. ဆသဒ္ဒါမှ ဋ္ဌပစ္စည်း၎င်း၊ ဋ္ဌမပစ္စည်း၎င်း သက်ကုန်၏။ 55. Ekā kākya-sahāye. ၅၅. ဧကသဒ္ဒါမှ အဖော်မရှိခြင်း 'တစ်ယောက်တည်း' ဟူသောအနက်၌ ကပစ္စည်း၎င်း၊ အာကျပစ္စည်း၎င်း သက်ကုန်၏။ 56. Vacchādīhi tanutte taro. ၅၆. ဝစ္ဆအစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ နုပျိုငယ်ရွယ်သော 'တနုတ္တ' အနက်၌ တရပစ္စည်း သက်၏။ 57. Kimhā niddhāraṇe ratara ratamā. ၅၇. ကိံသဒ္ဒါမှ ထုတ်နုတ်ခြင်း 'နိဒ္ဓါရဏ' အနက်၌ ရတရပစ္စည်း၎င်း၊ ရတမပစ္စည်း၎င်း သက်ကုန်၏။ 58. Tena datte liyā. ၅၈. ထိုသူသည် ပေးအပ်သော 'ဒတ္တ' အနက်၌ လိယပစ္စည်း သက်၏။ 59. Tassa bhāvakammesu tta tā ttana ṇya ṇeyyaṇiya ṇiyā. ၅၉. ထိုသူ၏ အဖြစ် 'ဘာဝ' အနက်နှင့် ပြုအပ်သော အမှု 'ကမ္မ' အနက်တို့၌ တ္တ၊ တာ၊ တ္တန၊ ဏျ၊ ဏေယျ၊ ဏိယ၊ ဏိယာ ပစ္စည်းတို့ သက်ကုန်၏။ 60. Bya vaddhadāsā vā. ၆၀. ဗျသဒ္ဒါ၊ ဝဒ္ဓသဒ္ဒါ၊ ဒါသသဒ္ဒါတို့မှ ဝါ-အချို့ ပစ္စည်းသက်၏။ 61. Naṇa yuvā bo ca vassa. ၆၁. ဝဿသဒ္ဒါမှ နဏပစ္စည်း၊ ယုဝပစ္စည်း၊ ဗောပစ္စည်းလည်း သက်ကုန်၏။ 62. Aṇvāditvimo. ၆၂. အဏုအစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ ဣမပစ္စည်း သက်၏။ 63. Bhāvā tena nibbatte. ၆၃. ဘာဝအနက်၌၎င်း၊ ထိုသူဖြစ်စေအပ်သော 'နိဗ္ဗတ္တ' အနက်၌၎င်း သက်၏။ 64. Tara tami-ssikiyiṭṭhātisaye. ၆၄. လွန်ကဲသော 'အတိသယ' အနက်၌ တရ၊ တမ၊ ဣဿိက၊ ဣယ၊ ဣဋ္ဌ ပစ္စည်းတို့ သက်ကုန်၏။ 65. Tannissite llo. ၆၅. ထို၌မှီသော 'တန္နိဿိတ' အနက်၌ လ္လပစ္စည်း သက်၏။ 66. Tassa vikārāvayavesu ṇa ṇika ṇeyya mayā. ၆၆. ထိုအရာ၏ ဖောက်ပြန်ခြင်း 'ဝိကာရ' အနက်နှင့် အစိတ်အပိုင်း 'အဝယဝ' အနက်တို့၌ ဏ၊ ဏိက၊ ဏေယျ၊ မယ ပစ္စည်းတို့ သက်ကုန်၏။ 67. Jatuto ssaṇa vā. ၆၇. ဇတုသဒ္ဒါမှ သ္သဏပစ္စည်း ဝါ-အချို့ သက်၏။ 68. Samūhe kaṇa ṇa ṇikā. ၆၈. အပေါင်း 'သမူဟ' အနက်၌ ကဏ၊ ဏ၊ ဏိက ပစ္စည်းတို့ သက်ကုန်၏။ 69. Janādīhi tā. ၆၉. ဇနအစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ တာပစ္စည်း သက်၏။ 70. Iyo hite. ၇၀. စီးပွားရှိသော 'ဟိတ' အနက်၌ ဣယပစ္စည်း သက်၏။ 71. Cakkhvādito sso. ၇၁. စက္ခုအစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ သ္သပစ္စည်း သက်၏။ 72. Ṇyo tattha sādhu. ၇၂. ထိုအရာ၌ ကောင်းသော 'သာဓု' အနက်၌ ဏျပစ္စည်း သက်၏။ 73. Kammā [Pg.26] niyaññā. ၇၃. ကမ္မသဒ္ဒါမှ ဏိယပစ္စည်း၊ ညပစ္စည်းတို့ သက်ကုန်၏။ 74. Kathāditviko. ၇၄. ကထာစသော ပုဒ်တို့မှ ဣကပစ္စည်း သက်၏။ 75. Pathādīhi ṇeyyo. ၇၅. ပထစသော ပုဒ်တို့မှ ဏေယျပစ္စည်း သက်၏။ 76. Dakkhiṇāyā-rahe. ၇၆. ဒက္ခိဏာပုဒ်မှ အလှူခံထိုက်သောအနက်၌ (ဏေယျပစ္စည်း သက်၏)။ 77. Rāyo tumantā. ၇၇. တုံပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်မှ ရာယပစ္စည်း သက်၏။ 78. Tamettha-ssa-tthīti mantu. ၇၈. ထိုသူအား ဤအရပ်၌ ဤအရာသည် ရှိ၏ဟူသောအနက်၌ မန္တုပစ္စည်း သက်၏။ 79. Vantvavaṇṇā. ၇၉. အဝဏ္ဏ (အ၊ အာ) အဆုံးရှိသော ပုဒ်မှ ဝန္တုပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 80. Daṇḍāditvika ī vā. ၈၀. ဒဏ္ဍစသော ပုဒ်တို့မှ ဣကပစ္စည်း၊ ဤပစ္စည်းတို့သည်လည်း အလှည့်ကျ သက်ကုန်၏။ 28. Uttamīṇe va dhanā iko. (Gaṇa) ၂၈. မြီရှင်အနက်၌ ဓနပုဒ်မှ ဣကပစ္စည်း သက်၏။ (ဂိုဏ်းသုတ်) 29. Asannihite atthā. (Gaṇa) ၂၉. အနီး၌ မရှိအပ်သောအနက်၌ အတ္ထပုဒ်မှ (ဣကပစ္စည်း သက်၏)။ (ဂိုဏ်းသုတ်) 30. Tadantā ca. (Gaṇa) ၃၀. ထို (အတ္ထ) အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့မှလည်း (ဣကပစ္စည်း သက်၏)။ (ဂိုဏ်းသုတ်) 31. Vaṇṇantā īyeva. (Gaṇa) ၃၁. ဝဏ္ဏအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့မှ ဤပစ္စည်းသာ သက်၏။ (ဂိုဏ်းသုတ်) 32. Hattha dantehi jātiyaṃ. (Gaṇa) ၃၂. ဟတ္ထ၊ ဒန္တပုဒ်တို့မှ ဇာတိအနက်၌ (ဤပစ္စည်း သက်၏)။ (ဂိုဏ်းသုတ်) 33. Vaṇṇato brahmacārimhi. (Gaṇa) ၃၃. ဝဏ္ဏပုဒ်မှ ဗြဟ္မစာရီအနက်၌ (ဤပစ္စည်း သက်၏)။ (ဂိုဏ်းသုတ်) 34. Pokkharādito dese. (Gaṇa) ၃၄. ပေါက္ခရစသော ပုဒ်တို့မှ ဒေသအနက်၌ (ဤပစ္စည်း သက်၏)။ (ဂိုဏ်းသုတ်) 35. Nāvāyi-ko. (Gaṇa) ၃၅. နာဝါပုဒ်မှ ဣကပစ္စည်း သက်၏။ (ဂိုဏ်းသုတ်) 36. Sukhadukkhā ī. (Gaṇa) ၃၆. သုခ၊ ဒုက္ခပုဒ်တို့မှ ဤပစ္စည်း သက်၏။ (ဂိုဏ်းသုတ်) 37. Balā bāhūrupubbā ca. (Gaṇa) ၃၇. ဗလပုဒ်မှလည်းကောင်း၊ ဗာဟု၊ ဥရု ရှေးဦးစွာရှိသော ပုဒ်တို့မှလည်းကောင်း (ဤပစ္စည်း သက်၏)။ (ဂိုဏ်းသုတ်) 81. Tapādīhi ssī. ၈၁. တပစသော ပုဒ်တို့မှ ဿီပစ္စည်း သက်၏။ 82. Mukhādito ro. ၈၂. မုခစသော ပုဒ်တို့မှ ရပစ္စည်း သက်၏။ 38. Dantassu ca unnatadante. (Gaṇa) ၃၈. မြင့်သောသွားရှိသောအနက်၌ ဒန္တပုဒ်၏ အဆုံးအက္ခရာသည် ဥ ဖြစ်၏၊ (ရပစ္စည်းလည်း သက်၏)။ (ဂိုဏ်းသုတ်) 83. Tundyādīhi bho. ၈၃. တုန္ဒိစသော ပုဒ်တို့မှ ဘပစ္စည်း သက်၏။ 84. Saddhāditva[Pg.27]. ၈၄. သဒ္ဓါစသော ပုဒ်တို့မှ ဝပစ္စည်း သက်၏။ 85. Ṇo tapā. ၈၅. တပပုဒ်မှ ဏပစ္စည်း သက်၏။ 86. Ālvabhijjhādīhi. ၈၆. အဘိဇ္ဈာစသော ပုဒ်တို့မှ အာလုပစ္စည်း သက်၏။ 87. Picchāditvilo. ၈၇. ပိစ္ဆာစသော ပုဒ်တို့မှ ဣလပစ္စည်း သက်၏။ 88. Sīlādito vo. ၈၈. သီလစသော ပုဒ်တို့မှ ဝပစ္စည်း သက်၏။ 39. Aṇṇā niccaṃ. (Gaṇa) ၃၉. အဏ္ဏပုဒ်မှ အမြဲ (ဝပစ္စည်း သက်၏)။ (ဂိုဏ်းသုတ်) 40. Gāṇḍirājīhi saññāyaṃ. (Gaṇa) ၄၀. ဂဏ္ဍိ၊ ရာဇိပုဒ်တို့မှ သညာအနက်၌ (ဝပစ္စည်း သက်၏)။ (ဂိုဏ်းသုတ်) 89. Māyāmedhāhi vī. ၈၉. မာယာ၊ မေဓာပုဒ်တို့မှ ဝီပစ္စည်း သက်၏။ 90. Sissare āmyuvāmī. ၉၀. သိရီ၊ သရ ပုဒ်တို့မှ အာမိ၊ ဥ၊ ဝါမိ ပစ္စည်းတို့ သက်ကုန်၏။ 91. Lakkhyā ṇo a ca. ၉၁. လက္ခီပုဒ်မှ ဏပစ္စည်းနှင့် အပစ္စည်းတို့ သက်ကုန်၏။ 92. Aṅgā no kalyāṇe. ၉၂. အင်္ဂပုဒ်မှ ကလျာဏအနက်၌ ဏပစ္စည်း သက်၏။ 93. So lomā. ၉၃. လောမပုဒ်မှ သပစ္စည်း သက်၏။ 94. Imiyā. ၉၄. ဣမပုဒ်မှ ဣယပစ္စည်း သက်၏။ 95. To pañcamyā. ၉၅. ပဉ္စမီဝိဘတ်အနက်၌ တောပစ္စည်း သက်၏။ 96. Ito tetto kuto. ၉၆. ဣတော၊ တေတ္တော၊ ကုတော ဟူသော ရုပ်များ ဖြစ်ကုန်၏။ 97. Abhyādīhi. ၉၇. အဘိစသော ပုဒ်တို့မှ (တောပစ္စည်း သက်၏)။ 98. Ādyādīhi. ၉၈. အာဒိစသော ပုဒ်တို့မှ (တောပစ္စည်း သက်၏)။ 99. Sabbādito sattamyā tratthā. ၉၉. သဗ္ဗစသော ပုဒ်တို့မှ သတ္တမီဝိဘတ်အနက်၌ တြ၊ တ္ထ ပစ္စည်းတို့ သက်ကုန်၏။ 100. Katthe-tthakutrā-trakve-hidha. ၁၀၀. ကတ္ထ၊ ဧတ္ထ၊ ကုတြ၊ အတြ၊ ကွ၊ ဣဟ၊ ဣဓ ဟူသော ရုပ်များ ဖြစ်ကုန်၏။ 101. Dhi sabbā vā. ၁၀၁. ခပ်သိမ်းသော သဗ္ဗနာမ်နောင်မှ ‘ဓိ’ ပစ္စည်းသည် အချို့ ဝါ ဖြစ်၏။ 102. Yā hiṃ. ၁၀၂. ယသဗ္ဗနာမ်နောင်မှ ‘ဟိံ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 103. Tā [Pg.28] haṃ ca. ၁၀၃. တသဗ္ဗနာမ်နောင်မှ ‘ဟံ’ ပစ္စည်းလည်း ဖြစ်၏။ 104. Kuhiṃ kahaṃ. ၁၀၄. ကိံသဗ္ဗနာမ်နောင်မှ ‘ဟိံ’၊ ‘ဟံ’ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 105. Sabbe-kañña ya tehi kāle dā. ၁၀၅. သဗ္ဗ၊ ကိံ၊ ဧက၊ ယ၊ တ သဗ္ဗနာမ်တို့နောင်မှ ကာလအနက်၌ ‘ဒါ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 106. Kadā kudā sadā-dhune-dāni. ၁၀၆. ကဒါ၊ ကုဒါ၊ သဒါ၊ အဓုနာ၊ ဣဒါနိ ဟူသော ပုဒ်တို့သည် ပြီးကုန်၏။ 107. Ajjasajjvaparajjve-tarahikarahā. ၁၀၇. အဇ္ဇ၊ သဇ္ဇု၊ အပရဇ္ဇု၊ ဧတရဟိ၊ ကရဟိ ဟူသော ပုဒ်တို့သည် ပြီးကုန်၏။ 108. Sabbādīhi pakāre thā. ၁၀၈. သဗ္ဗအစရှိသော သဗ္ဗနာမ်တို့နောင်မှ အပြားအနက်၌ ‘ထာ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 109. Kathamitthaṃ. ၁၀၉. ကထံ၊ ဣတ္ထံ ဟူသော ပုဒ်တို့သည် ပြီးကုန်၏။ 110. Dhā saṅkhyāhi. ၁၁၀. သင်္ချာပုဒ်တို့နောင်မှ ‘ဓာ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 111. Vekā jjhaṃ. ၁၁၁. ဧကသဒ္ဒါနောင်မှ ‘ဇ္ဈံ’ ပစ္စည်းသည် အချို့ ဝါ ဖြစ်၏။ 112. Dvitīhedhā. ၁၁၂. ဒွိ၊ တိ သဒ္ဒါတို့နောင်မှ ‘ဓာ’ ပစ္စည်း၊ ‘ဧဓာ’ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 113. Tabbati jātiyo. ၁၁၃. တသဗ္ဗနာမ်နောင်မှ ‘ဝတိ’ ပစ္စည်းသည် ဇာတိအနက်၌ ဖြစ်၏။ 114. Vārasaṅkhyāya kkhattuṃ. ၁၁၄. အကြိမ်သင်္ချာနောင်မှ ‘က္ခတ္တုံ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 115. Katimhā. ၁၁၅. ကတိသဒ္ဒါနောင်မှ ‘က္ခတ္တုံ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 116. Bahumhā dhā ca paccāsattiyaṃ. ၁၁၆. ဗဟုသဒ္ဒါနောင်မှ ‘ဓာ’ ပစ္စည်းလည်းကောင်း၊ ဖန်တလဲလဲအနက်၌ ‘က္ခတ္တုံ’ ပစ္စည်းလည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏။ 117. Sakiṃ vā. ၁၁၇. ဧကသဒ္ဒါကို ‘သကိံ’ အပြုသည် အချို့ ဝါ ဖြစ်၏။ 118. So vīcchā pakāresu. ၁၁၈. ‘သ’ ပစ္စည်းသည် အဖန်တလဲလဲဖြစ်ခြင်း (ဝီစ္ဆာ) နှင့် အပြား (ပကာရ) အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ 119. Abhūtatabbhāve karāsabhūyoge vikārā cī. ၁၁၉. မဖြစ်ဖူးသည် ဖြစ်ခြင်း (အဘူတတဗ္ဘဝ) အနက်၌ ကရ၊ အသ၊ ဘူ ဓာတ်တို့နှင့် ယှဉ်သော် ဝိကာရနောင်မှ ‘စီ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 120. Dissantaññepi paccayā. ၁၂၀. အခြားသော ပစ္စည်းတို့ကိုလည်း ထိုက်သည်အားလျော်စွာ မြင်အပ်ကုန်၏။ 121. Aññasmiṃ. ၁၂၁. အခြားသော ပစ္စည်းသည် နောက်၌ ရှိသော်။ 122. Sakatthe. ၁၂၂. မိမိအနက်၌။ 123. Lopo. ၁၂၃. ချေခြင်းသည် ဖြစ်၏။ 124. Sarānamādissā-yuvaṇṇassā [Pg.29] e o ṇānubandhe. ၁၂၄. ဏသတ်ရှိသော ပစ္စည်းသည် နောက်၌ ရှိသော် အစသရတို့အားလည်းကောင်း၊ ဣဝဏ္ဏ ဥဝဏ္ဏတို့ကို ဧ၊ အို အပြုတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ 125. Saṃyoge kvaci. ၁၂၅. သံယုတ်ရှိသော် အချို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 126. Majjhe. ၁၂၆. အလယ်၌။ 127. Kosajjājjava pārisajja sohajja maddavārissāsabhājañña theyya bāhusaccā. ၁၂၇. ကောသဇ္ဇ၊ အာဇ္ဇဝ၊ ပါရိသဇ္ဇ၊ သောဟဇ္ဇ၊ မဒ္ဒဝ၊ အာရိဿ၊ အာသဘာဇည၊ ထေယျ၊ ဗာဟုသစ္စ ဟူသော ပုဒ်တို့သည် ပြီးကုန်၏။ 128. Manādīnaṃ saka. ၁၂၈. မနအစရှိသော သဒ္ဒါတို့၏... 129. Uvaṇṇassā-vaṅa sare. ၁၂၉. သရနောက်၌ ရှိသော် ဥဝဏ္ဏကို ‘အဝ’ အပြုသည် ဖြစ်၏။ 130. Yamhi gossa ca. ၁၃၀. ယပစ္စည်းနောက်၌ ရှိသော် ဂေါသဒ္ဒါအားလည်းကောင်း ‘ဂဝ’ အပြု ဖြစ်၏။ 131. Lopo-vaṇṇivaṇṇānaṃ. ၁၃၁. အဝဏ္ဏ၊ ဣဝဏ္ဏတို့၏ ချေခြင်းသည် ဖြစ်၏။ 132. Rānubandhe-ntasarādissa. ၁၃၂. ရသတ်ရှိသော ပစ္စည်းသည် နောက်၌ ရှိသော် အဆုံးသရအစရှိသည်ကို ချေခြင်းသည် ဖြစ်၏။ 133. Kisamahatamime kasamahā. ၁၃၃. ကိသ၊ မဟတ၊ ဣမ သဒ္ဒါတို့ကို ကိသ၊ မဟာ အပြုတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ 134. Āyussā-yasa mantumhi. ၁၃၄. မန္တုပစ္စည်းနောက်၌ ရှိသော် အာယုသဒ္ဒါကို ‘အယသ’ အပြုသည် ဖြစ်၏။ 135. Jo vuddhassiyiṭṭhesu. ၁၃၅. ဣယ၊ ဣဋ္ဌ ပစ္စည်းတို့နောက်၌ ရှိသော် ဝုဒ္ဓသဒ္ဒါကို ‘ဇ’ အပြုသည် ဖြစ်၏။ 136. Bāḷhantikapasatthānaṃ sādha neda sā. ၁၃၆. ဗာဠှ၊ အန္တိက၊ ပသတ္ထ သဒ္ဒါတို့ကို သာဓ၊ နေဒ၊ သ အပြုတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ 137. Kaṇakanā-ppayuvānaṃ. ၁၃၇. အပ္ပ၊ ယုဝ သဒ္ဒါတို့ကို ကဏိ၊ ကန အပြုတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ 138. Lopo vīmantuvantūnaṃ. ၁၃၈. ဝီ၊ မန္တု၊ ဝန္တု ပစ္စည်းတို့၏ ချေခြင်းသည် ဖြစ်၏။ 139. Ḍe satissa tissa. ၁၃၉. ဍပစ္စည်းနောက်၌ ရှိသော် သတသဒ္ဒါအား ‘တိ’ အပြုသည် ဖြစ်၏။ 140. Etasseṭa ttake. ၁၄၀. တကပစ္စည်းနောက်၌ ရှိသော် ဧတသဒ္ဒါအား ‘ဧတ’ အပြုသည် ဖြစ်၏။ 141. Ṇikassi yo vā. ၁၄၁. 'ဏိက' နောက်ရှိ 'သိ' ဝိဘတ်ကို 'ယော' ပြု၏ (ဝါ)။ 142. Adhātussa ke-syādito ghe-ssi. ၁၄၂. ဓာတ်မဟုတ်သော 'က' အက္ခရာ၊ 'သိ' စသော ဝိဘတ်တို့၏ နောက်၌ ဖြစ်သော 'သိ' ဝိဘတ်ကို 'ဃေ' ပြု၏။ Iti moggallāne byākaraṇe kādikaṇḍo catuttho. ဤသို့ မောဂ္ဂလ္လာန်ဗျာကရုဏ်း၌ စတုတ္ထမြောက် ကာဒိကဏ္ဍ ပြီး၏။ (5) Pañcamo kaṇḍo (khādi) (၅) ပဉ္စမမြောက် ခါဒိကဏ္ဍ။ 1. Tijamānehi [Pg.30] khasā khamāvīmaṃsāsu. ၁. သည်းခံခြင်း၊ စုံစမ်းခြင်း အနက်တို့၌ 'တိဇ'၊ 'မာန' ဓာတ်တို့၏ နောက်၌ 'ခ'၊ 'သ' ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 2. Kitā tikicchāsaṃsayesu cho. ၂. ကုသခြင်း၊ ယုံမှားခြင်း အနက်တို့၌ 'ကိ' ဓာတ်၏ နောက်၌ 'ဆ' ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 3. Nindāyaṃ gupabadhā bassa bhoca. ၃. ကဲ့ရဲ့ခြင်းအနက်၌ 'ဂုပ'၊ 'ဗဓ' ဓာတ်တို့၏ နောက်၌ 'ဆ' ပစ္စည်းဖြစ်၍ ဓာတ်အဆုံးကို 'ဗ' နှင့် 'ဘ' ပြု၏။ 4. Tuṃsmā lopo cicchāyaṃ te. ၄. အလိုရှိခြင်းအနက်၌ 'တုံ' ပစ္စည်း၏ နောက်မှ 'တေ' ပစ္စည်းဖြစ်၍ 'တုံ' ကို ချေ၏။ 5. Īyo kammā. ၅. ကံအနက်၌ 'ဤယ' ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 6. Upamā-nācāre. ၆. နှိုင်းယှဉ်ခြင်း (ဥပမာ) နှင့် အလေ့အကျင့် (အာစာရ) အနက်တို့၌။ 7. Ādhārā. ၇. အာဓာရ (တည်ရာ) အနက်၌။ 8. Kattutā-yo. ၈. ကတ္တုအဖြစ်၌ 'ယ' ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 9. Cyatthe. ၉. 'စျီ' ဖြစ်ခြင်း အနက်၌။ 10. Saddādīni karoti. ၁၀. အသံစသည်တို့ကို ပြုတတ်၏ ဟူသော အနက်၌။ 11. Namotvasso. ၁၁. 'နမော' အစရှိသည်တို့၏ နောက်၌။ 12. Dhātvatthe nāmasmi. ၁၂. နာမ်၌ ဓာတ်၏အနက် ဖြစ်လတ်သော်။ 13. Saccādīhāpi. ၁၃. 'သစ္စ' အစရှိသည်တို့မှလည်း။ 14. Kriyatthā. ၁၄. ကြိယာအနက်ရှိသော (ဓာတ်တို့မှ)။ 15. Curādito ṇi. ၁၅. စူရာဒိဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်တို့၏ နောက်၌ 'ဏိ' ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 16. Payojakabyāpāre kāpi ca. ၁၆. စေခိုင်းခြင်း (ပယောဇကဗျာပါရ) အနက်၌လည်း။ 17. Kyo bhāvakammesvaparokkhesu mānantatyādīsu. ၁၇. 'မာန'၊ 'တန္တ' အစရှိသော ဓာတ်တို့မှတစ်ပါးသော ဓာတ်တို့၏ နောက်၌ မျက်မှောက်မဟုတ်သော (အပရောက္ခ) ဘာဝ၊ ကမ္မတို့၌ 'ကျ' ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 18. Kattari lo. ၁၈. ကတ္တားအနက်၌ 'လ' ဝိဘတ် ဖြစ်၏။ 19. Maṃ ca rudhādīnaṃ. ၁၉. ရုဓာဒိဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်တို့၏ နောက်၌ နိဂ္ဂဟိတ် (မံ) ကိုလည်း သွတ်၏။ 20. Ṇiṇāpyāpīhi vā. ၂၀. 'ဏိ'၊ 'ဏာပေ'၊ 'အာပေ' တို့၏ နောက်၌လည်း (ဝါ)။ 21. Divādīhi [Pg.31] yaka. ၂၁. ဒိဝါဒိဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်တို့၏ နောက်၌ 'ယက' ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 22. Tudādīhi ko. ၂၂. တုဒါဒိဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်တို့၏ နောက်၌ 'က' ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 23. Jyādīhiknā. ၂၃. ဇျာဒိဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်တို့၏ နောက်၌ 'ဏှာ' ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 24. Kyādīhi kṇā. ၂၄. ကျာဒိဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်တို့၏ နောက်၌ 'ဏာ' ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 25. Svādīhi kṇo. ၂၅. သွာဒိဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်တို့၏ နောက်၌ 'ဏု' ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 26. Tanāditvo. ၂၆. တနာဒိဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်တို့၏ နောက်၌ 'ဩ' ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 27. Bhāvakammesu tabbānīyā. ၂၇. ဘာဝ၊ ကမ္မအနက်တို့၌ 'တဗ္ဗ'၊ 'အနီယ' ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 28. Ghyaṇa. ၂၈. 'ဃျ'၊ 'ဏ' ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 29. Āsse ca. ၂၉. 'အာသ' ဓာတ်၏ နောက်၌လည်း။ 30. Vadādīhi yo. ၃၀. ဝဒါဒိဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်တို့၏ နောက်၌ 'ယ' ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 41. Bhujānne. (Gaṇa) ၄၁. စားဖွယ်အနက်၌ 'ဘုဇ' ဓာတ် ဖြစ်၏။ 31. Kicca ghacca bhacca bhabba leyyā. ၃၁. 'ကိစ္စ'၊ 'ဃစ္စ'၊ 'ဘစ္စ'၊ 'ဘဗ္ဗ'၊ 'လေယျ' ပုဒ်တို့သည် ပြီးကုန်၏။ 42. Saññāyaṃ bharā. (Gaṇa) ၄၂. အမည်အနက်၌ 'ဘရ' ဓာတ် ဖြစ်၏။ 32. Guhādīhi yaka. ၃၂. ဂုဟာဒိဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်တို့၏ နောက်၌ 'ယက' ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 33. Kattari ltuṇakā. ၃၃. ကတ္တားအနက်၌ 'တု' (လ္တု)၊ 'ဏက' ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 34. Āvī. ၃၄. 'အာဝီ' ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 35. Āsiṃsāya-mako. ၃၅. တောင့်တခြင်းအနက်၌ မကပစ္စည်း သက်၏။ 36. Karā ṇano. ၃၆. ကရဓာတ်မှ ဏနပစ္စည်း သက်၏။ 37. Hāto vīhikālesu. ၃၇. ဟာဓာတ်မှ သာလိစပါး၊ သီးချိန်အခါဟူသော အနက်တို့၌ တပစ္စည်း သက်၏။ 38. Vidā kū. ၃၈. ဝိဒဓာတ်မှ ကူပစ္စည်း သက်၏။ 39. Vito ñāto. ၃၉. ဝိဓာတ်၊ ဉာဓာတ်တို့မှ တောပစ္စည်း သက်၏။ 40. Kammā[Pg.32]. ၄၀. ကံပုဒ်ရှေ့ရှိသော ဓာတ်တို့မှလည်းကောင်း တောပစ္စည်း သက်၏။ 41. Kva caṇa. ၄၁. ကွပစ္စည်း၊ စဏပစ္စည်းတို့ သက်ကုန်၏။ 42. Gamā rū. ၄၂. ဂမုဓာတ်မှ ရူပစ္စည်း သက်၏။ 43. Samānaññabhavantayāditūpamānā disā kammerīrikkhākā. ၄၃. သမာန၊ အည၊ ဘဝန္တ၊ အယစသော ပုဒ်တို့၏လည်းကောင်း၊ ဥပမာနပုဒ်၏လည်းကောင်း အနက်၌ရှိသော ဒိသဓာတ်မှ က၊ အမ္မ၊ ဧရ၊ ဤရိက္ခ၊ အာက ပစ္စည်းတို့ သက်ကုန်၏။ 44. Bhāvakārake svaghaṇaghakā. ၄၄. ဘာဝအနက်၊ ကမ္မကာရက၊ ကတ္တုကာရကတို့၌ အ၊ ဃ၊ ဏ၊ ဃက ပစ္စည်းတို့ သက်ကုန်၏။ 45. Dādhātvi. ၄၅. ဒါဓာတ်မှ ဣပစ္စည်း သက်၏။ 46. Vamādīhyathu. ၄၆. ဝမုစသော ဓာတ်တို့မှ အထုပစ္စည်း သက်၏။ 47. Kvi. ၄၇. ကွိပစ္စည်း သက်၏။ 48. Ano. ၄၈. အနပစ္စည်း သက်၏။ 49. Itthiyamaṇa tti ka yakayā ca. ၄၉. ဣတ္ထိလိင်၌ အ၊ ဏ၊ တ္တိ၊ က၊ ယ၊ ကယ ပစ္စည်းတို့လည်း သက်ကုန်၏။ 50. Jāhāhi ni. ၅၀. ဇနဓာတ်၊ ဟာဓာတ်တို့မှ နိပစ္စည်း သက်၏။ 51. Karā ririyo. ၅၁. ကရဓာတ်မှ ရိရိယပစ္စည်း သက်၏။ 52. I ki tī sarūpe. ၅၂. ဣ၊ ကိ၊ တိ ပစ္စည်းတို့သည် သရုပ်တူသော အနက်၌ သက်ကုန်၏။ 53. Sīlā-bhikkhaññā-vassakesu ṇī. ၅၃. သီလ၊ ဘိက္ခဏျ၊ အာဝဿက အနက်တို့၌ ဏီပစ္စည်း သက်၏။ 54. Thāvari-ttara, bhaṅgura, bhidura, bhāsura, bhassarā. ၅၄. ထာဝရိတ္တရ၊ ဘင်္ဂုရ၊ ဘိဒုရ၊ ဘာသုရ၊ ဘဿရဟူသော နိပါတ်ပုဒ်တို့သည် ပြီးကုန်၏။ 55. Kattari bhūte ktvantuttāvī. ၅၅. အတိတ်အနက် ကတ္တုကာရက၌ တဝန္တု၊ တာဝီ ပစ္စည်းတို့ သက်ကုန်၏။ 56. Kto bhāvakammesu. ၅၆. ဘာဝအနက်၊ ကမ္မကာရကတို့၌ တပစ္စည်း သက်၏။ 57. Kattari cārambhe. ၅၇. အစပြုခြင်းအနက် ကတ္တုကာရက၌လည်း တပစ္စည်း သက်၏။ 58. Ṭhā-sa, vasa, silisa, sī, ruha, jara, janīhi. ၅၈. ဌာ၊ သသ၊ ဝသ၊ သိလိသ၊ သီ၊ ရုဟ၊ ဇရ၊ ဇန ဓာတ်တို့မှ တပစ္စည်း သက်၏။ 59. Gamanatthā kammakādhāre ca. ၅၉. သွားခြင်းအနက်ရှိသော ဓာတ်တို့မှ ကမ္မကာရက၌လည်းကောင်း၊ အာဓာရ၌လည်းကောင်း တပစ္စည်း သက်၏။ 60. Āhāratthā[Pg.33]. ၆၀. စားခြင်းအနက်ရှိသော ဓာတ်တို့မှလည်း တပစ္စည်း သက်၏။ 61. Tuṃ tāye tave bhāve bhavissati kriyāyaṃ tadatthāyaṃ. ၆၁. နောင်ဖြစ်လတ္တံ့သော ကြိယာအနက်၊ ထိုကြိယာ၏ အကျိုးအနက်၊ ဘာဝအနက်တို့၌ တုံ၊ တာယေ၊ တဝေ ပစ္စည်းတို့ သက်ကုန်၏။ 62. Paṭisedhe-laṃkhalūnaṃ, tunaktvāna, ktvā vā. ၆၂. တားမြစ်ခြင်းအနက်ရှိသော အလံ၊ ခလု ပုဒ်တို့၏ နောက်၌ တုန္၊ အက္တွာန၊ က္တွာ ပစ္စည်းတို့သည် အသီးသီး သက်ကုန်၏။ 63. Pubbe-kakattukānaṃ. ၆၃. ကတ္တားတစ်ခုတည်းရှိသော ကြိယာတို့တွင် ရှေ့ကြိယာ၌ တုန္၊ အက္တွာန၊ က္တွာ ပစ္စည်းတို့ သက်ကုန်၏။ 64. Nto kattari vattamāne. ၆၄. ပစ္စုပ္ပန်အနက် ကတ္တုကာရက၌ အန္တပစ္စည်း သက်၏။ 65. Māno. ၆၅. မာနပစ္စည်းသည်လည်း သက်၏။ 66. Bhāvakammesu. ၆၆. ဘာဝအနက်၊ ကမ္မကာရကတို့၌လည်း မာနပစ္စည်း သက်၏။ 67. Te ssapubbā-nāgate. ၆၇. အနာဂတ်အနက်၌ သဿပုဗ္ဗဖြစ်သော အန္တ၊ မာနပစ္စည်းတို့ သက်ကုန်၏။ 68. Ṇvādayo. ၆၈. ဏွုစသော ပစ္စည်းတို့သည် သက်ကုန်၏။ 69. Khachasānamekassarodi dve. ၆၉. ခ၊ ဆ၊ သ ပစ္စည်းတို့ကြောင့်လည်းကောင်း၊ တစ်ခုသောသရရှိသော ဓာတ်၏လည်းကောင်း အစဖြစ်သော အက္ခရာသည် ဒွေးဘော်ဖြစ်၏။ 70. Parokkhāyañca. ၇၀. ပရောက္ခာဝိဘတ်ကြောင့်လည်းကောင်း အစဖြစ်သော အက္ခရာသည် ဒွေးဘော်ဖြစ်၏။ 71. Ādismā sarā. ၇၁. အစသရ၏ နောင်၌ရှိသော ဗျည်းသည် ဒွေးဘော်ဖြစ်၏။ 72. Na puna. ၇၂. တစ်ဖန် ဒွေးဘော်မဖြစ်။ 73. Yathiṭṭhaṃ syādino. ၇၃. သိစသော ဝိဘတ်ပစ္စည်းတို့၏ ဒွေးဘော်ဖြစ်ခြင်းသည် အလိုရှိတိုင်း ဖြစ်၏။ 74. Rasso pubbassa. ၇၄. ရှေ့အက္ခရာ၏ သရကို ရဿပြုအပ်၏။ 75. Lopo-nādibyañjanassa. ၇၅. အစမဟုတ်သော ဗျည်း၏ ကျေခြင်းသည် ဖြစ်၏။ 76. Khachasesvassi. ၇၆. ခ၊ ဆ၊ သ ပစ္စည်းတို့၌ ရှိသော် ထို (ဓာတ်အဆုံးအက္ခရာ) ၏ ‘ဣ’ ဖြစ်ခြင်းသည် ဖြစ်၏။ 77. Gupissussa. ၇၇. ဂုပ္ဓာတ်၏ (အဆုံးအက္ခရာ) ၏ ‘ဥ’ ဖြစ်ခြင်းသည် ဖြစ်၏။ 78. Catuttha dutiyānaṃ tatiyapaṭhamā. ၇၈. စတုတ္ထဗျည်းနှင့် ဒုတိယဗျည်းတို့၏ အရာ၌ တတိယဗျည်းနှင့် ပထမဗျည်းတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ 79. Kavaggahānaṃ cavaggajā. ၇၉. ကဝဂ်အက္ခရာနှင့် ဟအက္ခရာတို့၏ အရာ၌ စဝဂ်အက္ခရာနှင့် ဇအက္ခရာတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ 80. Mānassa [Pg.34] vī parassa ca maṃ. ၈၀. မာနဓာတ်၏ ‘ဝီ’ ဖြစ်ခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ နောက်ပစ္စည်း၏ ‘မံ’ ဖြစ်ခြင်းသည်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ 81. Kitassā-saṃsaye ti vā. ၈၁. မယုံမှားအပ်သော (အသံသယ) အနက်၌ ကိတဓာတ်၏ ‘တိ’ ဖြစ်ခြင်းသည် ဝိကပ်အားဖြင့် ဖြစ်၏။ 82. Yuvaṇṇāname o paccaye. ၈၂. ပစ္စည်းနောက်၌ ရှိသော် ယ-ဝဏ္ဏ (ဣ၊ ဤ) နှင့် ဝ-ဝဏ္ဏ (ဥ၊ ဦ) တို့၏ ‘ဧ’ နှင့် ‘သြ’ ဖြစ်ခြင်းတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ 83. Lahussupāntassa. ၈၃. လဟုဖြစ်သော ဥပဓာ (အဆုံး၏ ရှေးအက္ခရာ) ၏ ဝုဒ္ဓိဖြစ်ခြင်းသည် ဖြစ်၏။ 84. Assā ṇānubandhe. ၈၄. ဏ-အနုဗန္ဓရှိသော ပစ္စည်းနောက်၌ ရှိသော် ထို (အက္ရာ) ၏ ‘အာ’ ဖြစ်ခြင်းသည် ဖြစ်၏။ 85. Na te kānubandhanāgamesu. ၈၅. က-အနုဗန္ဓရှိသော ပစ္စည်းတို့၌လည်းကောင်း၊ အာဂမတို့၌လည်းကောင်း ထိုဝုဒ္ဓိဖြစ်ခြင်းတို့သည် မဖြစ်ကုန်။ 86. Vā kvaci. ၈၆. အချို့သော နေရာ၌ ဝိကပ်အားဖြင့် ဖြစ်၏။ 87. Aññatrā pi. ၈၇. အခြားသော နေရာ၌လည်း ဖြစ်၏။ 88. Pye sissā. ၈၈. ပိ-၏ ဧ-အက္ခရာ ဖြစ်ခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ သိဿဓာတ် ဖြစ်ခြင်းသည်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ 89. Eonamayavā sare. ၈၉. သရနောက်၌ ရှိသော် ဧ နှင့် သြ တို့၏ အယ နှင့် အဝ ဖြစ်ခြင်းတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ 90. Āyāvā ṇānubandhe. ၉၀. ဏ-အနုဗန္ဓရှိသော ပစ္စည်းနောက်၌ ရှိသော် (ဧ၊ သြ၊ အာ-တို့၏) အာယ၊ အာဝ၊ အာ ဖြစ်ခြင်းတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ 91. Āssā ṇāpimhi yuka. ၉၁. ဏာပိပစ္စည်းနောက်၌ ရှိသော် အာ-သရရှိသော ဓာတ်၏ ယုကာဂမသည် ဖြစ်၏။ 92. Padādīnaṃ kvaci. ၉၂. ပုဒ်၏ အစအက္ခရာတို့၏ ပြောင်းလဲခြင်းသည် အချို့သော နေရာ၌ ဖြစ်၏။ 93. Maṃ vā rudhādīnaṃ. ၉၃. ရုဓာဒိဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်တို့၏ (နိဂ္ဂဟိတ်သည်) ‘မံ’ ဖြစ်ခြင်းသည် ဝိကပ်အားဖြင့် ဖြစ်၏။ 94. Kvimhi lopo-nta byañjanassa. ၉၄. ကွိပစ္စည်းနောက်၌ ရှိသော် အဆုံးဗျည်း၏ ကျေခြင်းသည် ဖြစ်၏။ 95. Pararūpamayakāre byañjane. ၉၅. ယ-ကာရမဟုတ်သော ဗျည်းနောက်၌ ရှိသော် ပရရူပဖြစ်ခြင်းသည် ဖြစ်၏။ 96. Manānaṃ niggahītaṃ. ၉၆. မ-အက္ခရာတို့၏ နိဂ္ဂဟိတ်ဖြစ်ခြင်းသည် ဖြစ်၏။ 97. Na brūsso. ၉၇. ဗြူဓာတ်၏ ‘သြ’ ဖြစ်ခြင်းသည် မဖြစ်။ 98. Kagā cajānaṃ ghānubandhe. ၉၈. ဃ-အနုဗန္ဓရှိသော ပစ္စည်းနောက်၌ ရှိသော် စ-ဇ တို့၏ က-ဂ ဖြစ်ခြင်းတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ 99. Hanassa ghāto ṇānubandhe. ၉၉. ဏ-အနုဗန္ဓရှိသော ပစ္စည်းနောက်၌ ရှိသော် ဟနဓာတ်၏ ‘ဃာတ’ ဖြစ်ခြင်းသည် ဖြစ်၏။ 100. Kvimhi gho paripaccāsamohi. ၁၀၀. ပရိ၊ ပစ္စ၊ သံ-တို့နောက်၌ ရှိသော ကွိပစ္စည်း၌ ‘ဃ’ ဖြစ်ခြင်းသည် ဖြစ်၏။ 101. Parassa [Pg.35] ghaṃse. ၁၀၁. ဃံသဓာတ်၏ နောက်၌ ရှိသော ပစ္စည်း၏ ‘ဃ’ ဖြစ်ခြင်းသည် ဖြစ်၏။ 102. Jiharānaṃ gī. ၁၀၂. ဇိဓာတ်နှင့် ဟရဓာတ်တို့၏ ‘ဂီ’ ဖြစ်ခြင်းသည် ဖြစ်၏။ 103. Dhāssa ho. ၁၀၃. ဓာဓာတ်၏ (အက္ခရာသည်) ‘ဟ’ ဖြစ်ခြင်းသည် ဖြစ်၏။ 104. Ṇimhi dīgho dusassa. ၁၀၄. ဏိပစ္စည်းနောက်၌ ရှိသော် ဒုသဓာတ်၏ (သရသည်) ဒီဃဖြစ်ခြင်းသည် ဖြစ်၏။ 105. Guhissa sare. ၁၀၅. သရနောက်၌ ရှိသော် ဂုဟဓာတ်၏ (ပြောင်းလဲခြင်းသည် ဖြစ်၏)။ 106. Muhabahānañca te kānubandhe tve. ၁၀၆. က-အနုဗန္ဓရှိသော တေပစ္စည်းနောက်၌ ရှိသော် မုဟဓာတ်နှင့် ဗဟဓာတ်တို့၏ (အဆုံးဗျည်းသည်) ‘ဓ’ ဖြစ်၏။ 107. Vahassussa. ၁၀၇. ဝဟဓာတ်၏ ဝ-အက္ခရာ၏ ‘ဥ’ ဖြစ်ခြင်းသည် ဖြစ်၏။ 108. Dhāssa hi. ၁၀၈. ဓာတ်၏ ‘ဟိ’ ဖြစ်ခြင်းသည် ဖြစ်၏။ 109. Gamādirānaṃ lopo-ntassa. ၁၀၉. ဂမဓာတ်အစရှိသည်တို့၏ အဆုံးအက္ခရာ၏ ကျေခြင်းသည် ဖြစ်၏။ 110. Vacādīnaṃ vassuṭa vā. ၁၁၀. တပစ္စည်းနောက်၌ ရှိသော် ဝစာဒိဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်တို့၏ ဝ-အက္ခရာသည် ‘ဥ’ ဖြစ်ခြင်းသည် ဝိကပ်အားဖြင့် ဖြစ်၏။ 111. Assu. ၁၁၁. ထို (ဓာတ်) ၏ ‘ဥ’ ဖြစ်ခြင်းသည် ဖြစ်၏။ 112. Vaddhassa vā. ၁၁၂. ဝဒ္ဓဓာတ်၏ (ပြောင်းလဲခြင်းသည်) ဝိကပ်အားဖြင့် ဖြစ်၏။ 113. Yajassa yassa ṭiyī. ၁၁၃. တပစ္စည်းနောက်၌ ရှိသော် ယဇဓာတ်၏ ယ-အက္ခရာသည် ‘ဣ’ ဖြစ်ခြင်းသည် ဖြစ်၏။ 114. Ṭhāssi. ၁၁၄. ဌာဓာတ်၏ (အဆုံးအက္ခရာ) ၏ ‘ဣ’ ဖြစ်ခြင်းသည် ဖြစ်၏။ 115. Gāpānamī. ၁၁၅. "ဂါ" နှင့် "ပါ" ဓာတ်တို့၏ အဆုံးသရကို "ဤ" ပြု၏။ 116. Janissā. ၁၁၆. "ဇန" ဓာတ်၏ အဆုံးသရကို "အာ" ပြု၏။ 117. Sāsassa sisa vā. ၁၁၇. "သာသ" ဓာတ်၏ အဆုံးသရကို အချို့သောအခါ "သိသ" ပြု၏။ 118. Karassā tave. ၁၁၈. "တဝေ" ပစ္စည်းနောင်သော် "ကရ" ဓာတ်၏ အဆုံးသရကို "အာ" ပြု၏။ 119. Tuṃtunatabbesu vā. ၁၁၉. "တုံ"၊ "တုန"၊ "တဗ္ဗ" ပစ္စည်းတို့နောင်သော် "ကရ" ဓာတ်၏ အဆုံးသရကို အချို့သောအခါ "အာ" ပြု၏။ 120. Ñāssa ne jā. ၁၂၀. "နေ" ပစ္စည်းနောင်သော် "ဉာ" ဓာတ်ကို "ဇာ" ပြု၏။ 121. Sakāpānaṃ kuṇakū ṇe. ၁၂၁. "ဏေ" ပစ္စည်းနောင်သော် "သက" ဓာတ်နှင့် "အပ" ဓာတ်တို့ကို "ကုဏ" နှင့် "ကူ" ပြု၏။ 122. Nito [Pg.36] cissa cho. ၁၂၂. "နိ" ဥပသာရနောက်ရှိသော "စိ" ဓာတ်၏ အဆုံးသရကို "ဆ" ပြု၏။ 123. Jarasadānamīma vā. ၁၂၃. "ဇရ" ဓာတ်နှင့် "သဒ" ဓာတ်တို့၏ အဆုံးသရကို အချို့သောအခါ "ဤ" နှင့် "အမ်" ပြု၏။ 124. Disassa passa dassa dasa da dakkhā. ၁၂၄. "ဒိသ" ဓာတ်ကို "ပဿ"၊ "ဒဿ"၊ "ဒသ"၊ "ဒ"၊ "ဒက္ခ" ပြု၏။ 125. Samānā ro rīrikkhakesu. ၁၂၅. "ရော" နှင့် "ရီရိက္ခက" ပစ္စည်းတို့နောင်သော် "သမာန" ကို ပြုပြင်ခြင်း ဖြစ်၏။ 126. Dahassa dassa ḍo. ၁၂၆. "ဒဟ" ဓာတ်၏ "ဒ" အက္ခရာကို "ဍ 127. Anaghaṇasvāparīhi ḷo. ၁၂၇. အနဃ၊ ဃန၊ သု၊ အပ၊ အရိ တို့၏နောက်၌ လကာရသည် ဠကာရ ဖြစ်၏။ 128. Atyādintesvatthissa bhū. ၁၂၈. အတိ အစရှိသည်တို့ အဆုံး၌ ရှိကုန်သော သဒ္ဒါတို့၌ အတ္ထိဓာတ်၏ ဘူ ဖြစ်၏။ 129. Aāssaādīsu. ၁၂၉. အ၊ အာ တို့၏ အာဒိစသော ပစ္စည်းတို့၌ ဖြစ်၏။ 130. Ntamānāntiyiyuṃ svādilopo. ၁၃၀. န္တ၊ မာန၊ အန္တိ၊ ယိ၊ ယုံ တို့နောက်၌ သုအစရှိသည်တို့၏ ချေခြင်း ဖြစ်၏။ 131. Pādito ṭhāssa vā ṭhaho kvaci. ၁၃၁. ပါ အစရှိသော ဥပသာဂ်နောက်၌ ဌာဓာတ်၏ ဌ သည် အချို့အရပ်၌ ဌဟ ဖြစ်၏။ 132. Dāssi yaṅa. ၁၃၂. ယင်ပစ္စည်းနောက်၌ ဒါဓာတ်၏ ဣ ဖြစ်၏။ 133. Karotissa kho. ၁၃၃. ကရဓာတ်အား ခပစ္စည်းနောက်၌ ခေါ ဖြစ်၏။ 134. Purā smā. ၁၃၄. ပုရာပုဒ်၏နောက်၌ သ္မာဝိဘတ် ဖြစ်၏။ 135. Nito kamassa. ၁၃၅. နိ ဥပသာဂ်နောက်၌ ကမဓာတ်၏ ဖြစ်၏။ 136. Yuvaṇṇānamiyaṅuvaṅa sare. ၁၃၆. ဣဝဏ္ဏ၊ ဥဝဏ္ဏတို့သည် သရနောက်၌ အသီးသီး ဣယင်၊ ဥဝင် ဖြစ်ကုန်၏။ 137. Aññādissāssī kye. ၁၃၇. ကျေ ပစ္စည်းနောက်၌ အညအစရှိသည်တို့၏ အဿီ ဖြစ်၏။ 138. Tanassā vā. ၁၃၈. တနဓာတ်၏ အာသည် အချို့၌ ဖြစ်၏။ 139. Dīgho sarassa. ၁၃၉. သရ၏ ဒီဃ (အသံရှည်) ဖြစ်၏။ 140. Sā-nantarassa tassa ṭho. ၁၄၀. သဝိဘတ်၏နောက်၌ရှိသော တသဗ္ဗနာမ်၏ ဌ ဖြစ်၏။ 141. Kasassima ca vā. ၁၄၁. ကသဓာတ်အား ဣမ လည်းကောင်း၊ အချို့လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ 142. Dhastotrastā. ၁၄၂. ဓသဓာတ်၏နောက်၌ တြသ္တ ဖြစ်၏။ 143. Pucchādito. ၁၄၃. ပုစ္ဆာ အစရှိသော ဓာတ်တို့၏နောက်၌... 144. Sāsa[Pg.37], vasa, saṃsa, sasā tho. ၁၄၄. သာသ၊ ဝသ၊ သံသ၊ သသ ဓာတ်တို့၏နောက်၌ ထ ဖြစ်၏။ 145. Dho dhahabhehi. ၁၄၅. ဒဟ၊ ဟ၊ ဘ တို့၏နောက်၌ ဓ ဖြစ်၏။ 146. Dahā ḍho. ၁၄၆. ဒဟဓာတ်၏နောက်၌ ဎ ဖြစ်၏။ 147. Bahassuma ca. ၁၄၇. ဗဟဓာတ်အား ဥမ လည်း ဖြစ်၏။ 148. Ruhādīhi ho ḷa ca. ၁၄၈. ရုဟအစရှိသော ဓာတ်တို့၏ ဟကာရသည် ဠကာရလည်း ဖြစ်၏။ 149. Muhā vā. ၁၄၉. မုဟဓာတ်၏နောက်၌ အချို့ ဖြစ်၏။ 150. Bhidādito no ktaktavantūnaṃ. ၁၅၀. ဘိဒအစရှိသော ဓာတ်တို့၏နောက်၌ တ၊ တဝန္တုပစ္စည်းတို့၏ န ဖြစ်၏။ 151. Dātvinno. ၁၅၁. ဒါဓာတ်ထက် တပစ္စည်း၏ ဣန္န ဖြစ်၏။ 152. Kirādīhi ṇo. ၁၅၂. ကိရအစရှိသော ဓာတ်တို့ထက် တပစ္စည်း၏ ဏ ဖြစ်၏။ 153. Tarādīhi riṇṇo. ၁၅၃. တရအစရှိသော ဓာတ်တို့ထက် တပစ္စည်း၏ ရိဏ္ဏ ဖြစ်၏။ 154. Go bhanjādīhi. ၁၅၄. ဘဉ္ဇအစရှိသော ဓာတ်တို့ထက် ဂ ဖြစ်၏။ 155. Susā kho. ၁၅၅. သုဓာတု၏ သကို ခပြု၏။ 156. Pacā ko. ၁၅၆. ပစဓာတု၏ စကို ကပြု၏။ 157. Mucā vā. ၁၅၇. မုစဓာတု၏ စကို ဝပြု၏။ 158. Lopo vaḍḍhā ktissa. ၁၅၈. ဝဍ္ဎဓာတုနောင် က္တိပစ္စည်း၏ အက္ခရာကို ချေ၏။ 159. Kvissa. ၁၅၉. ကွိပစ္စည်း၏ အက္ခရာကို ချေ၏။ 160. Ṇiṇāpīnaṃ tesu. ၁၆၀. ထိုပစ္စည်းတို့၌ ဏိပစ္စည်း၊ ဏာပီပစ္စည်းတို့ကို ချေ၏။ 161. Kvaci vikaraṇānaṃ. ၁၆၁. ဝိကရုဏ်းပစ္စည်းတို့ကို အချို့နေရာ၌ ချေ၏။ 162. Mānassa massa. ၁၆၂. မာနပစ္စည်း၏ မကို မပြု၏။ 163. Ñi lasse. ၁၆၃. လသပ္ပဒေသ၌ ဉိပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 164. Pyo vā tvāssa samāse. ၁၆၄. သမတ်၌ တွာပစ္စည်း၏ အစား ပျပြု၏။ 165. Tuṃyānā. ၁၆၅. တုံပစ္စည်း၊ ယာပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 166. Hanā [Pg.38] racco. ၁၆၆. ဟနဓာတုကို ရစ္စပြု၏။ 167. Sāsādhikarā ca ca riccā. ၁၆၇. သာသဓာတု၊ အဓိကရဓာတုတို့မှ ရိစ္စပြု၏။ 168. Ito cco. ၁၆၈. ဣမှ စ္စပြု၏။ 169. Disā vānavāsa ca. ၁၆၉. ဒိသဓာတုကို ဝါန၊ ဝါသ ပြု၏။ 170. Ñi byañjanassa. ၁၇၀. ဗျည်း၏ ရှေ့၌ ဉိပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 171. Rā nassa ṇo. ၁၇၁. ရနောက်ရှိ နကို ဏပြု၏။ 172. Na ntamānatyādīnaṃ. ၁၇၂. အန္တ၊ မာန စသည်တို့၏ နကို ဏမပြု။ 173. Gamayamisāsadisānaṃ vā cchaṅa. ၁၇၃. ဂမ်၊ ယမ်၊ ဣသ်၊ အာဒိသဓာတုတို့၏ အဆုံးကို စ္ဆပြု၏။ 174. Jaramarānamīyaṅa. ၁၇၄. ဇရ၊ မရဓာတုတို့၏ အဆုံးကို ဤယပြု၏။ 175. Ṭhāpānaṃ tiṭṭha pivā. ၁၇၅. ဌာဓာတု၊ ပါဓာတုတို့ကို တိဋ္ဌ၊ ပိဝ ပြု၏။ 176. Gamavadadānaṃ ghamma vajja dajjā. ၁၇၆. ဂမ်၊ ဝဒ်၊ ဒါဓာတုတို့ကို ဃမ္မ၊ ဝဇ္ဇ၊ ဒဇ္ဇာ ပြု၏။ 177. Karassa sossa kubba kuru kayirā. ၁၇၇. ကရဓာတုကို သဿ၊ ကုဗ္ဗ၊ ကုရု၊ ကယိရ ပြု၏။ 178. Gahassa gheppo. ၁၇၈. ဂဟဓာတုကို ဃေပ္ပပြု၏။ 179. Ṇo niggahītassa. ၁၇၉. နိဂ္ဂဟိတ်ကို ဏပြု၏။ Iti moggallāne byākaraṇe khādikaṇḍo pañcamo. ဤသို့ မောဂ္ဂလ္လာန်ဗျာကရုဏ်း၌ ငါးခုမြောက် က္ခာဒိကဏ်း ပြီး၏။ (6) Chaṭṭho kaṇḍo (tyādi) (၆) ခြောက်ခုမြောက်ကဏ်း (တျာဒိကဏ်း) 1. Vattamāne ti anti, si tha, mi ma, te ante, se vhe, e mhe. ၁. ပစ္စုပ္ပန်ကာလ၌ တိ အန္တိ၊ သိ ထ၊ မိ မ၊ တေ အန္တေ၊ သေ ဝှေ၊ ေ၊ မှေ ဝိဘတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 2. Bhavissati ssati ssanti, ssasi ssatha, ssāmi ssāma, ssate ssante, ssase ssavhe, ssaṃ ssāmhe. ၂. အနာဂတ်ကာလ၌ ဿတိ ဿန္တိ၊ ဿသိ ဿထ၊ ဿာမိ ဿာမ၊ ဿတေ ဿန္တေ၊ ဿသေ ဿဝှေ၊ ဿံ ဿာမှေ ဝိဘတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 3. Nāme [Pg.39] garahāvimhayesu. ၃. နာမ်ပုဒ်ရှိသော် ကဲ့ရဲ့ခြင်း၊ အံ့ဩခြင်းတို့၌ (ဘဝိဿန္တီဝိဘတ် ဖြစ်၏)။ 4. Bhūte ī uṃ, o ttha, iṃ mhā, ā ū, se vhaṃ, a mhe. ၄. အတိတ်ကာလ၌ ဤ ဥံ၊ ဩ တ္ထ၊ ဣံ မှာ၊ အာ ဦ၊ သေ ဝှံ၊ အ မှေ ဝိဘတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 5. Anajjatane ā ū, o ttha, a mhā, ttha tthuṃ, se vhaṃ, iṃ muse. ၅. ယနေ့မဟုတ်သော အတိတ်ကာလ၌ အာ ဦ၊ ဩ တ္ထ၊ အ မှာ၊ တ္ထ တ္ထုံ၊ သေ ဝှံ၊ ဣံ မုသေ ဝိဘတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 6. Parokkhe a u, e ttha, a mha, ttha re, ttho vho, i mhe. ၆. မျက်ကွယ်အတိတ်ကာလ၌ အ ဥ၊ ေ တ္ထ၊ အ မှ၊ တ္ထ ရေ၊ တ္ထော ဝှေါ၊ ဣ မှေ ဝိဘတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 7. Eyyādo vā tipattiyaṃ ssā ssaṃsu, sse ssatha, ssaṃ ssāmhā, ssatha ssiṃsu, ssase ssavhe, ssiṃ ssāmhase. ၇. ဧယျာဒိဝိဘတ် ဖြစ်ထိုက်ရာ၌ ဖြစ်စေ၊ ကာလလွန်ဆန်ခြင်း၌ ဖြစ်စေ ဿာ ဿံသု၊ ဿေ ဿထ၊ ဿံ ဿာမှာ၊ ဿထ ဿိံသု၊ ဿသေ ဿဝှေ၊ ဿိံ ဿာမှသေ ဝိဘတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 8. Hetuphalesveyya eyyuṃ, eyyāsi eyyātha, eyyāmi eyyāma, etha eraṃ, etho eyyāvho, eyyaṃ eyyāmhe. ၈. အကြောင်းအကျိုးတို့၌ ေယျ ေယျုံ၊ ေယျာသိ ေယျာထ၊ ေယျာမိ ေယျာမ၊ ေထ ေရံ၊ ေထာ ေယျာဝှေါ၊ ေယျံ ေယျာမှေ ဝိဘတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 9. Pañcapatthanāvidhīsu. ၉. တောင်းပန်ခြင်း၊ စေခိုင်းခြင်း စသော ဝိဓာတ်တို့၌ ပဉ္စမီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ 10. Tu antu, hi tha, mima, taṃ antaṃ, ssu vho, e āmadhasa. ၁၀. တု အန္တု၊ ဟိ ထ၊ မိ မ၊ တံ အန္တံ၊ ဿု ဝှေါ၊ ေ အာမဓသ ဝိဘတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 11. Satyarahesveyyādī. ၁၁. အမှန်ဖြစ်ခြင်း၊ ထိုက်တန်ခြင်းတို့၌ သတ္တမီ (ေယျာဒိ) ဝိဘတ် ဖြစ်ကုန်၏။ 12. Sambhāvane vā. ၁၂. ဆင်ခြင်ခြင်း၌ ဝါ သတ္တမီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ 13. Māyoge īāādī. ၁၃. မာ-နိပါတ်နှင့် ယှဉ်ရာ၌ ဤ၊ အာ စသော ဝိဘတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 14. Pubbāparacchakkāna mekānekesu tumhāmhasesesu dvedve majjhimuttamapaṭhamā. ၁၄. ရှေးနောက် ဖြစ်ကုန်သော ခြောက်ခုစီသော ဝိဘတ်တို့၏ ဧကဝုစ်၊ ဗဟုဝုစ်တို့၌ တုမှသဒ္ဒါ၊ အမှသဒ္ဒါ၊ ကြွင်းသော သဒ္ဒါတို့ ရှိလတ်သော် နှစ်ခုနှစ်ခုစီတို့သည် အစဉ်အတိုင်း မဇ္ဈိမပုရိသ၊ ဥတ္တမပုရိသ၊ ပထမပုရိသတို့ မည်ကုန်၏။ 15. Āīssādīsvau vā. ၁၅. အ၊ ဤ၊ ဿ-စသော ဝိဘတ်တို့နောက်၌ (ဘြူဓာတ်၏ 'ဦ' ကို) 'ဝေါ' အပြုသို့ ဝါ ပြု၏။ 16. Aādīsvāho brūssa. ၁၆. အ-စသော ဝိဘတ်တို့နောက်၌ ဘြူဓာတ်ကို 'အာဟ' အပြုသို့ ပြု၏။ 17. Bhūssa vuka. ၁၇. ဘူဓာတ်၏ (ဦကို) 'ဝုက်' အပြုသို့ ပြု၏။ 18. Pubbassa a. ၁၈. ရှေးဓာတ်၏ (သရကို) 'အ' ပြု၏။ 19. Ussaṃ svāhā vā. ၁၉. သု၊ ဟာ ဝိဘတ်တို့နောက်၌ (ဟူဓာတ်၏) ဥကို 'အံ' ပြု၏ ဝါ။ 20. Tyantīnaṃ ṭaṭū. ၂၀. တိ၊ အန္တိ ဝိဘတ်တို့ကို 'ဋ၊ ဋု' ပြု၏။ 21. Īādo [Pg.40] vacassoma. ၂၁. ဤ-စသော ဝိဘတ်တို့နောက်၌ ဝစဓာတ်ကို 'ဥမ' ပြု၏။ 22. Dāssa daṃ vā mimesvadvitte. ၂၂. မိ၊ မေ ဝိဘတ်တို့နောက်၌ ဒွိဘော်မရှိသော် ဒါဓာတ်၏ အာကို 'အံ' ပြု၏ ဝါ။ 23. Karassa sossa kuṃ. ၂၃. သ-ဝိဘတ်နောက်၌ ရှိသော် ကရဓာတ်ကို (သို့မဟုတ် ကရဓာတ်၏ 'ရ' ကို) 'ကုံ' ပြု၏။ 24. Kā īādīsu. ၂၄. ဤ-စသော ဝိဘတ်တို့နောက်၌ (ကရဓာတ်ကို) 'ကာ' ပြု၏။ 25. Hāssa cāhaṅa ssena. ၂၅. ဿ-ဝိဘတ်နှင့်တကွ ဟာဓာတ်ကို 'စဟင်' ပြု၏။ 26. Labhavasacchidabhidarudānaṃ cchaṅa. ၂၆. လဘ၊ ဝသ၊ ဆိဒ၊ ဘိဒ၊ ရုဒ ဓာတ်တို့၏ နောက်၌ 'ဆင်' (cchaṅa) ပစ္စယော ဖြစ်၏။ 27. Bhuja mūca vaca visānaṃ kkhaṅa. ၂၇. ဘုဇ၊ မုစ၊ ဝစ၊ ဝိသ ဓာတ်တို့၏ နောက်၌ 'ခင်' (kkhaṅa) ပစ္စယော ဖြစ်၏။ 28. Āīādīsu harassā. ၂၈. အာ၊ ဤ-စသော ဝိဘတ်တို့နောက်၌ ဟရဓာတ်ကို 'ဟဿ' ပြု၏။ 29. Gamissa. ၂၉. ဂမိဓာတ်ကိုလည်း (ဟရဓာတ်ကဲ့သို့ ဟဿ) ပြု၏။ 30. Ḍaṃsassa ca chaṅa. ၃၀. ဒံသဓာတ်၏ နောက်၌လည်း 'ဆင်' (chaṅa) ပစ္စယော ဖြစ်၏။ 31. Hūssa he hehi hohī ssatyādo. ၃၁. ဿတိ-စသော ဝိဘတ်တို့နောက်၌ ဟူဓာတ်ကို 'ဟေ၊ ဟေဟိ၊ ဟောဟိ' ပြု၏။ 32. Ṇānāsu rasso. ၃၂. ဏ၊ နာ ပစ္စယောတို့နောက်၌ (ဓာတ်၏သရကို) ရဿပြု၏။ 33. Āīūmhāssāssamhānaṃ vā. ၃၃. အာ၊ ဤ၊ ဦ၊ မှာ၊ ဿ၊ အဿ၊ မှံ ဝိဘတ်တို့ကို ဝါ ပြု၏။ 34. Kusaruhehī-ssa chi. ၃၄. ကုသ၊ ရုဟ ဓာတ်တို့နောက်၌ ဿ-ဝိဘတ်ကို 'ဆိ' ပြု၏။ 35. Aīssaādīnaṃ byañjanassiu. ၃၅. ဗျည်းနောက်၌ အ၊ ဤ၊ ဿ-စသော ဝိဘတ်တို့၏ သရကို 'ဥ' ပြု၏။ 36. Brūto tissīu. ၃၆. ဘြူဓာတ်နောက်၌ တိ၊ သီ ဝိဘတ်တို့၏ သရကို 'ဥ' ပြု၏။ 37. Kyassa. ၃၇. ကိယပစ္စယော၏ သရကိုလည်း 'ဥ' ပြု၏။ 38. Eyyāthasseaāīthānaṃ oaaṃtthatthovhoka. ၃၈. ဧယျာထ၊ ဿ၊ အေ၊ အာ၊ ဤ၊ ထ ဝိဘတ်တို့ကို 'အော၊ အ၊ အံ၊ တ္ထ၊ တ္ထော၊ ဝှေါ' ပြု၏။ 39. Uṃssiṃ svaṃsu. ၃၉. ဥံ၊ သိံ၊ သွံ၊ သု ပြု၏။ 40. Eottā suṃ. ၄၀. ဧ၊ ဩ သရတို့နောက်၌ (သ-ဝိဘတ်ကို) 'သုံ' ပြု၏။ 41. Hūto resuṃ. ၄၁. ဟူဓာတ်နောက်၌ (အုံ-ဝိဘတ်ကို) 'ရေသုံ' ပြု၏။ 42. Ossa aitthattho. ၄၂. ဩ-သရကို 'အ၊ ဣ၊ တ္ထ၊ တ္ထော' ပြု၏။ 43. Si[Pg.41]. ၄၃. သိ-ဝိဘတ်ကိုလည်း (အ၊ ဣ၊ တ္ထ၊ တ္ထော ပြု၏)။ 44. Dīghā īssa. ၄၄. ဒီဃပြုအပ်သော သရနောက်၌ ဤ-ဝိဘတ်ကို ရဿပြု၏။ 45. Mhātthāna mha. ၄၅. မှာ၊ တ္ထာ ဝိဘတ်တို့ကို 'မှ၊ တ္ထ' ပြု၏။ 46. Iṃssa ca siu. ၄၆. ဣံ-ဝိဘတ်ကိုလည်း 'သိ၊ ဥ' ပြု၏။ 47. Eyyuṃssuṃ. ၄၇. ဧယျုံ-ဝိဘတ်ကို 'သုံ' ပြု၏။ 48. Hissa-to lopo. ၄၈. တ-အက္ခရာနောက်၌ ဟိ-ဝိဘတ်ကို ချေ၏။ 49. Kyassa sse. ၄၉. ကိယပစ္စယောကို 'ဿေ' ပြု၏။ 50. Atthiteyyādicchannaṃ sa su sa satha saṃ sāma. ၅၀. အတ္ထိဓာတ်နောက်၌ ဧယျာဒိ ခြောက်ခုတို့ကို 'သ၊ သု၊ သ၊ သထ၊ သံ၊ သာမ' ပြု၏။ 51. Ādidvinnamiyāiyuṃ. ၅၁. အစဖြစ်သော ဝိဘတ်နှစ်ခုတို့ကို 'ဣယာ၊ ဣယုံ' ပြု၏။ 52. Tassa tho. ၅၂. တ-ဝိဘတ်ကို 'ထော' ပြု၏။ 53. Sihisvaṭa. ၅၃. သိ၊ ဟိ ဝိဘတ်တို့နောက်၌ ဓာတ်၏အဆုံးကို 'ဋ' ပြု၏။ 54. Mimānaṃ vā mimhā ca. ၅၄. ‘မိ’၊ ‘မာန်’ တို့၏ ‘မိ’ အပြုသည်လည်းကောင်း၊ ‘မိမှ’ အပြုသည်လည်းကောင်း ဝါ ဖြစ်ကုန်၏။ 55. Esuṅa. ၅၅. ဧသုဝိဘတ်၌ ‘င’ အပြု ဖြစ်၏။ 56. Īādo dīgho. ၅၆. ဤအစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌ ဒီဃ (အသံရှည်) ပြုရမည်။ 57. Himimesvassa. ၅၇. ဟိ၊ မိ၊ မေ ဝိဘတ်တို့၌ ‘အ’ ပြုရမည်။ 58. Sakā ṇāssa kha īādo. ၅၈. သကဓာတ်၏ (ကအက္ခရာကို) ဏဝိဘတ်၌ ‘ခ’ ပြုရမည်၊ ဤအစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌လည်း ဖြစ်၏။ 59. Sse vā. ၅၉. ‘ဿေ’ ဝိဘတ်၌ ဝါ (ဝိကပ်) ပြုရမည်။ 60. Tesu suto kṇokṇānaṃ roṭa. ၆၀. ထိုဝိဘတ်တို့၌ သုဓာတ်၏ ‘ကဏ’၊ ‘ကဏာ’ တို့ကို ‘ရောဋ’ ပြုရမည်။ 61. Ñāssa sanāssa nāyo timhi. ၆၁. တိဝိဘတ်၌ ဉာဓာတ်၊ သနာဓာတ်တို့၏ ‘နာယ’ အပြု ဖြစ်၏။ 62. Ñāmhi jaṃ. ၆၂. ဉာဝိဘတ်၌ ‘ဇံ’ အပြု ဖြစ်၏။ 63. Eyyāssiyāñā vā. ၆၃. ဧယျာ၊ သိယာ၊ ဉာ တို့၌ ဝါ (ဝိကပ်) ဖြစ်၏။ 64. Īssatyādīsu knālopo. ၆၄. ဤဿတိအစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌ ‘က္နာ’ ၏ ချေခြင်း (လောပ) ဖြစ်၏။ 65. Ssassa [Pg.42] hi kamme. ၆၅. ကမ္မကာရက၌ ‘ဿ’ ကို ‘ဟိ’ ပြုရမည်။ 66. Etismā. ၆၆. ဧတိဓာတ်မှ ဖြစ်၏။ 67. Hanā cha khā. ၆၇. ဟန်ဓာတ်မှ ‘ဆ’ နှင့် ‘ခ’ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 68. Hato ha. ၆၈. ဟတမှ ‘ဟ’ အပြု ဖြစ်၏။ 69. Dakkhakhahehi hohīhi lopo. ၆၉. ဒက္ခ၊ ခဟ ဓာတ်တို့နောက်မှ ‘ဟော’ ‘ဟီ’ တို့၏ ချေခြင်း ဖြစ်၏။ 70. Kayireyyasseyyumādīnaṃ. ၇၀. ကယိရေယျ၊ သေယျု အစရှိသည်တို့၏ (အပြု ဖြစ်၏)။ 71. Ṭā. ၇၁. ‘ဋာ’ အပြု ဖြစ်၏။ 72. Ethassā. ၇၂. ဧထဝိဘတ်၏ ‘အာ’ အပြု ဖြစ်၏။ 73. Labhā iṃīnaṃ thaṃthā vā. ၇၃. လဘဓာတ်မှ ဣံ၊ ဤ ဝိဘတ်တို့ကို ‘ထံ’၊ ‘ထာ’ အပြုတို့သည် ဝါ ဖြစ်ကုန်၏။ 74. Gurupubbā rassā re-nte-ntinaṃ. ၇၄. ဂရုသရ ရှေ့ရှိသော ရေ၊ န္တေ၊ န္တိ ဝိဘတ်တို့၏ ရဿပြုခြင်း ဖြစ်၏။ 75. Eyyeyyāseyyannaṃ ṭe. ၇၅. ဧယျ၊ ဧယျာ၊ သေယျန် တို့၏ ‘ဋေ’ အပြု ဖြစ်၏။ 76. Ovikaraṇassu paracchakke. ၇၆. ပရပုဒ်ခြောက်ခုတို့၌ ‘ဩ’ ဝိကရုဏ်း ဖြစ်၏။ 77. Pubbacchakke vā kvaci. ၇၇. ပုဗ္ဗပုဒ်ခြောက်ခုတို့၌ အချို့သောနေရာ၌ ဝါ (ဝိကပ်) ဖြစ်၏။ 78. Eyyāmasse muca. ၇၈. မုစဓာတ်၏ ‘ဧယျာမ’ ဝိဘတ်၌ (အပြု ဖြစ်၏)။ Iti moggallāne byākaraṇe tyādikaṇḍo chaṭṭho. ဤသို့ မောဂ္ဂလ္လာန်ဗျာကရုဏ်းကျမ်း၌ တျာဒိကဏ်းဟူသော ဆဋ္ဌမအခန်း ပြီး၏။ (7) Sattamo kaṇḍo (ṇvādi) (၇) သတ္တမအခန်း (ဏွာဒိကဏ်း) 1. Cara [Pg.43] dara kara raha jana sana tala sāda sādha kasāsa caṭā ya vāhi ṇu. ၁. စရ၊ ဒရ၊ ကရ၊ ရဟ၊ ဇန၊ သန၊ တလ၊ သာဒ၊ သာဓ၊ ကသာသ၊ စဋ၊ ယ၊ ဝါဟိ ဓာတ်တို့နောက်၌ ဏုပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 2. Bhara mara cara tara ara gara hana tana mana bhama kita dhana baṃha kambamba cakkha bhikkha saṃkindanda yaja paṭāṇāsa vasa pasa paṃsa bandhā u. ၂. ဘရ၊ မရ၊ စရ၊ တရ၊ အရ၊ ဂရ၊ ဟန၊ တန၊ မန၊ ဘမ၊ ကိတ၊ ဓန၊ ဗံဟ၊ ကမ္ဗမ္ဗ၊ စက္ခ၊ ဘိက္ခ၊ သံကိန္ဒန္ဒ၊ ယဇ၊ ပဋာဏာသ၊ ဝသ၊ ပသ၊ ပံသ၊ ဗန္ဓ ဓာတ်တို့နောက်၌ ဥပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 3. Bandhā ū vadho ca. ၃. ဗန္ဓဓာတ်နောက်၌ ဦပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ဝဓအပြုလည်း ဖြစ်၏။ 4. Jambādayo. ၄. ဇမ္ဗအစရှိသော သဒ္ဒါတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 5. Tapusa vidha kura putha mudā ku. ၅. တပုသ၊ ဝိဓ၊ ကုရ၊ ပုထ၊ မုဒ ဓာတ်တို့နောက်၌ ကုပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 6. Sindhādayo. ၆. သိန္ဓအစရှိသော သဒ္ဒါတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 7. I. ၇. ဣပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 8. Dadhyādayo. ၈. ဒဓိအစရှိသော သဒ္ဒါတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 9. Yuvaṇṇupantā ki. ၉. ယုဝဏ်ဥပဓာရှိသော ဓာတ်တို့နောက်၌ ကိပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 10. Vapa vara vasa rasa nabha hara hana paṇā īṇa. ၁၀. ဝပ၊ ဝရ၊ ဝသ၊ ရသ၊ นဘ၊ ဟရ၊ ဟန၊ ပဏ ဓာတ်တို့နောက်၌ ဤဏပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 11. Bhū gamā īṇa. ၁၁. ဘူ၊ ဂမ ဓာတ်တို့နောက်၌ ဤဏပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 12. Tanda lakkhā ī. ၁၂. တန္ဒ၊ လက္ခ ဓာတ်တို့နောက်၌ ဤပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 13. Gamā ro. ၁၃. ဂမဓာတ်နောက်၌ ရောပစ္စည်း ဖြစ်၏။ (Iti sarapaccayā) (ဤသို့ သရပစ္စည်းများပြီး၏။) 14. I bhī kā karāra vaka saka vāhi ko. ၁၄. ဣ၊ ဘီ၊ ကာ၊ ကရာရ၊ ဝက၊ သက၊ ဝါဟိ တို့နောင် ကပစ္စည်းသက်၏။ 15. Ūkādako. ၁၅. ဦဓာတ်နောင် ကာဒပစ္စည်းသက်၏။ 16. Bhītvā [Pg.44] nako. ၁၆. ဘီဓာတ်နောင် တွာနကပစ္စည်းသက်၏။ 17. Siṅghā āṇi kāṭakā. ၁၇. သိင်္ဃဓာတ်နောင် အာဏိ၊ ကာဋက ပစ္စည်းတို့သက်ကုန်၏။ 18. Karāditvako. ၁၈. ကရအစရှိသော ဓာတ်တို့နောင် ဣတွကပစ္စည်းသက်၏။ 19. Bala pate hyāko. ၁၉. ဗလ၊ ပတ ဓာတ်တို့နောင် ဟျာကပစ္စည်းသက်၏။ 20. Sāmākādayo. ၂၀. သာမာကအစရှိသော ပုဒ်တို့ဖြစ်ကုန်၏။ 21. Vicchā la gama musā kiko. ၂၁. ဝိစ္ဆ၊ လ၊ ဂမ၊ မုသ ဓာတ်တို့နောင် ကိကပစ္စည်းသက်၏။ 22. Kiṃ kaṇikādayo. ၂၂. ကိင်္ကဏိကအစရှိသော ပုဒ်တို့ဖြစ်ကုန်၏။ 23. I sā kīko. ၂၃. ဣ၊ သာ ဓာတ်တို့နောင် ကီကပစ္စည်းသက်၏။ 24. Kama padā ṇuko. ၂၄. ကမ၊ ပဒ ဓာတ်တို့နောင် ဏုကပစ္စည်းသက်၏။ 25. Maṇḍa salā ṇūko. ၂၅. မဏ္ဍ၊ သလ ဓာတ်တို့နောင် ဏူကပစ္စည်းသက်၏။ 26. Lūkādayo. ၂၆. လူကာအစရှိသော ပုဒ်တို့ဖြစ်ကုန်၏။ 27. Kasā sako. ၂၇. ကသဓာတ်နောင် အာသကပစ္စည်းသက်၏။ 28. Karā tiko. ၂၈. ကရဓာတ်နောင် အာတိကပစ္စည်းသက်၏။ 29. Isā ṭhakana. ၂၉. ဣသဓာတ်နောင် ဌကန်ပစ္စည်းသက်၏။ 30. Samā kho. ၃၀. သမဓာတ်နောင် အာခပစ္စည်းသက်၏။ 31. Mukhādayo. ၃၁. မုခအစရှိသော ပုဒ်တို့ဖြစ်ကုန်၏။ 32. Aja vaja muda gada gamā gaka. ၃၂. အဇ၊ ဝဇ၊ မုဒ၊ ဂဒ၊ ဂမ ဓာတ်တို့နောင် ဂကပစ္စည်းသက်၏။ 33. Siṅgādayo. ၃၃. သိင်္ဂအစရှိသော ပုဒ်တို့ဖြစ်ကုန်၏။ 34. Agā gi. ၃၄. အဂဓာတ်နောင် အာဂိပစ္စည်းသက်၏။ 35. Yāvalā gu. ၃၅. ယာ၊ ဝလ ဓာတ်တို့နောင် ဂုပစ္စည်းသက်၏။ 36. Phegvādayo. ၃၆. ဖေဂ္ဂုအစရှိသော ပုဒ်တို့ဖြစ်ကုန်၏။ 37. Janā gho. ၃၇. ဇနဓာတ်နောင် အာဃပစ္စည်းသက်၏။ 38. Meghādayo[Pg.45]. ၃၈. မေဃအစရှိသော ပုဒ်တို့ဖြစ်ကုန်၏။ (Iti kavaggapaccayā) (ဤသို့ ကဝဂ်ပစ္စည်းများပြီး၏။) 39. Cusara varā co. ၃၉. စု၊ သရ၊ ဝရ ဓာတ်တို့နောင် စပစ္စည်းသက်၏။ 40. Marā cuīcīca. ၄၀. မရဓာတ်နောင် စု၊ ဤစ၊ ဤစ ပစ္စည်းတို့သက်ကုန်၏။ 41. Kusa pasā chika. ၄၁. ကုသ၊ ပသ ဓာတ်တို့နောင် ဆိကပစ္စည်းသက်၏။ 42. Kasausā chuka. ၄၂. ကသ၊ ဥသ ဓာတ်တို့နောင် ဆုကပစ္စည်းသက်၏။ 43. Asa masa vasa kuca kacā cho. ၄၃. အသ၊ မသ၊ ဝသ၊ ကုစ၊ ကစ ဓာတ်တို့နောင် ဆပစ္စည်းသက်၏။ 44. Gucchādayo. ၄၄. ဂုစ္ဆအစရှိသော ပုဒ်တို့ဖြစ်ကုန်၏။ 45. Arā ju uṭa ca. ၄၅. အရဓာတ်နောင် ဇုပစ္စည်းသက်၏၊ ဥဋဓာတ်နောင် စပစ္စည်းသက်၏။ 46. Rajjādayo. ၄၆. ရဇ္ဇအစရှိသော ပုဒ်တို့ဖြစ်ကုန်၏။ 47. Gidhā jhaka. ၄၇. ဂိဓဓာတ်နောင် ဈကပစ္စည်းသက်၏။ 48. Vañcyādayo. ၄၈. ဝဉ္စျအစရှိသော ပုဒ်တို့ဖြစ်ကုန်၏။ 49. Kama yajā ño. ၄၉. ကမ၊ ယဇ ဓာတ်တို့နောင် ဉပစ္စည်းသက်၏။ 50. Puññaṃ. ၅၀. ပုညပုဒ်ဖြစ်၏။ 51. Arahāñño hāssa hira ca. ၅၁. အရဟဓာတ်နောင် ဉပစ္စည်းသက်၏၊ ဟအက္ခရာကိုလည်း ဟိရပြု၏။ (Iti cavaggapaccayā) (ဤသို့ စဝဂ်ပစ္စည်းများ ပြီး၏။) 52. Kira tarā kīṭo. ၅၂. ကိရနှင့် တရဓာတ်တို့နောင် ကီဋပစ္စည်းသက်၏။ 53. Sakādīhyaṭo. ၅၃. သကစသော ဓာတ်တို့နောင် အဋပစ္စည်းသက်၏။ 54. Makuṭāvāṭa kavāṭa kukkuṭā. ၅၄. မကုဋ၊ အာဝါဋ၊ ကဝါဋ၊ ကုက္ကုဋ-ဟူသော ပုဒ်တို့သည် ပြီး၏။ 55. Kamusa kusa kasā ṭho. ၅၅. ကမုသ၊ ကုသနှင့် ကသဓာတ်တို့နောင် ဌပစ္စည်းသက်၏။ 56. Kuṭṭhādayo. ၅၆. ကုဋ္ဌစသော ပုဒ်တို့သည် ပြီး၏။ 57. Vara karā aṇḍo. ၅၇. ဝရနှင့် ကရဓာတ်တို့နောင် အဏ္ဍပစ္စည်းသက်၏။ 58. Manantā ḍo. ၅၈. မန်အဆုံးရှိသော ဓာတ်တို့နောင် ဍပစ္စည်းသက်၏။ 59. Kuṇḍādayo. ၅၉. ကုဏ္ဍစသော ပုဒ်တို့သည် ပြီး၏။ 60. Tija [Pg.46] kasa tasa dakkhā kiṇo jassa kho ca. ၆၀. တိဇ၊ ကသ၊ တသနှင့် ဒက္ခဓာတ်တို့နောင် ကိဏပစ္စည်းသက်၏၊ ဇကိုလည်း ခပြု၏။ 61. Vīādito ṇi. ၆၁. ဝီစသော ဓာတ်တို့နောင် ဏိပစ္စည်းသက်၏။ 62. Gahādīhya ṇi. ၆၂. ဂဟစသော ဓာတ်တို့နောင် ဏိပစ္စည်းသက်၏။ 63. Rīvībhāhi ṇu. ၆၃. ရီ၊ ဝီနှင့် ဘာဓာတ်တို့နောင် ဏုပစ္စည်းသက်၏။ 64. Khāṇvādayo. ၆၄. ခါဏုစသော ပုဒ်တို့သည် ပြီး၏။ 65. Kvāditoṇo. ၆၅. ကွစသော ဓာတ်တို့နောင် ဏပစ္စည်းသက်၏။ 66. Suvīhi ṇaka. ၆၆. သုနှင့် ဝီဓာတ်တို့နောင် ဏကပစ္စည်းသက်၏။ 67. Tiṇādayo. ၆၇. တိဏစသော ပုဒ်တို့သည် ပြီး၏။ 68. Ravaṇa varaṇa pūraṇādayo. ၆၈. ရဝဏ၊ ဝရဏ၊ ပူရဏစသော ပုဒ်တို့သည် ပြီး၏။ (Iti ṭavaggapaccayā) (ဤသို့ ဋဝဂ်ပစ္စည်းများ ပြီး၏။) 69. Pāvasā ati. ၆၉. ပါနှင့် ဝသဓာတ်တို့နောင် အတိပစ္စည်းသက်၏။ 70. Dhāhisi tana jana jara gama sacā tu. ၇၀. ဓာ၊ ဟိသိ၊ တန၊ ဇန၊ ဇရ၊ ဂမုနှင့် သစဓာတ်တို့နောင် တုပစ္စည်းသက်၏။ 71. Arissuṭa ca. ၇၁. ရိသ်နှင့် ဥတ်အာဂမတို့လည်း ဖြစ်ကုန်၏။ 72. Pitvādayo. ၇၂. ပိတုစသော ပုဒ်တို့သည် ပြီး၏။ 73. Jana karā ratu. ၇၃. ဇနနှင့် ကရဓာတ်တို့နောင် ရတုပစ္စည်းသက်၏။ 74. Sakā unto. ၇၄. သကဓာတ်နောင် ဥန္တပစ္စည်းသက်၏။ 75. Kapā oto. ၇၅. ကပဓာတ်နောင် ဩတပစ္စည်းသက်၏။ 76. Vasādīhyanto. ၇၆. ဝသစသော ဓာတ်တို့နောင် အန္တပစ္စည်းသက်၏။ 77. Hisīnaṃ muka ca. ၇၇. ဟိသိဓာတ်တို့အား မုခ်အာဂမလည်း ဖြစ်၏။ 78. Hara ruha kulā ito. ၇၈. ဟရ၊ ရုဟနှင့် ကုလဓာတ်တို့နောင် ဣတပစ္စည်းသက်၏။ 79. Bharādīhyato. ၇၉. ဘရစသော ဓာတ်တို့နောင် အတပစ္စည်းသက်၏။ 80. Kirādīhyā-taka. ၈၀. ကိရစသော ဓာတ်တို့နောင် အာတကပစ္စည်းသက်၏။ 81. Amādīhya-tto. ၈၁. အမစသော ဓာတ်တို့နောင် အတ္တပစ္စည်းသက်၏။ 82. Vādīhi [Pg.47] to. ၈၂. ဝါစသော ဓာတ်တို့နောင် တပစ္စည်းသက်၏။ 83. Gharādīhi taka. ၈၃. ဃရစသော ဓာတ်တို့နောင် တကပစ္စည်းသက်၏။ 84. Nettādayo. ၈၄. နေတ္တစသော ပုဒ်တို့သည် ပြီး၏။ 85. Samādīhyatho. ၈၅. သမစသော ဓာတ်တို့နောင် အထပစ္စည်းသက်၏။ 86. Upavasā vassoṭa ca. ၈၆. ဥပဝသဓာတ်နောင် ဩဋပစ္စည်းသက်၍ ဝဿလည်း ဖြစ်၏။ 87. Ramā thaka. ၈၇. ရမုဓာတ်နောင် ထကပစ္စည်းသက်၏။ 88. Titthādayo. ၈၈. တိတ္ထစသော ပုဒ်တို့သည် ပြီး၏။ 89. Vasa masa kusā thu. ၈၉. ဝသ၊ မသနှင့် ကုသဓာတ်တို့နောင် ထုပစ္စည်းသက်၏။ 90. Saka vasā thi. ၉၀. သက္၊ ဝသ် ဓာတ်တို့နောက်၌ ထိပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 91. Vīto thika. ၉၁. ဝီဓာတ်နောက်၌ ထိကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 92. Sārismā rathi. ၉၂. သာရိသ်ဓာတ်နောက်၌ ရထိပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 93. Tā tā ithi. ၉၃. တာ၊ တသ် ဓာတ်တို့နောက်၌ ဣထိပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 94. Isā thī. ၉၄. ဣသ်ဓာတ်နောက်၌ ထီပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 95. Ruda khuda muda mada chida sūda sapa kamā daka. ၉၅. ရုဒ်၊ ခုဒ်၊ မုဒ်၊ မဒ်၊ ဆိဒ်၊ သူဒ်၊ သပ်၊ ကမ် ဓာတ်တို့နောက်၌ ဒကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 96. Kundādayo. ၉၆. ကုန္ဒအစရှိသော ပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 97. Dadā du. ၉၇. ဒါဓာတ်နောက်၌ ဒုပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 98. Khanāna dama ramā dho. ၉၈. ခန်၊ ဒမ်၊ ရမ် ဓာတ်တို့နောက်၌ ဓေါပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 99. Muddhādayo. ၉၉. မုဒ္ဓအစရှိသော ပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 100. Sīto dhuka. ၁၀၀. သီဓာတ်နောက်၌ ဓုကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 101. Varāra kara tara dara yamaajja mithasakā kuno. ၁၀၁. ဝရ်၊ အရ်၊ ကရ်၊ တရ်၊ ဒရ်၊ ယမ်၊ အဇ်၊ မိထ်၊ သက္ ဓာတ်တို့နောက်၌ ကုနပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 102. Ajā ino. ၁၀၂. အဇ်ဓာတ်နောက်၌ ဣနပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 103. Vipinādayo. ၁၀၃. ဝိပိနအစရှိသော ပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 104. Kirā [Pg.48] kano. ၁၀၄. ကိရ်ဓာတ်နောက်၌ ကနပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 105. Dī ji i mīhi naka. ၁၀၅. ဒီ၊ ဇိ၊ ဣ၊ မီ ဓာတ်တို့နောက်၌ နကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 106. Si dhā vī vāhi no. ၁၀၆. သိ၊ ဓာ၊ ဝီ၊ ဝါ ဓာတ်တို့နောက်၌ နောပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 107. Ūnādayo. ၁၀၇. ဦနအစရှိသော ပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 108. Vīpatā tano. ၁၀၈. ဝီ၊ ပတ် ဓာတ်တို့နောက်၌ တနပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 109. Ramā tanaka. ၁၀၉. ရမ်ဓာတ်နောက်၌ တနကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 110. Sū bhāhi nuka. ၁၁၀. သူ၊ ဘာ ဓာတ်တို့နောက်၌ နုကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 111. Dhāsse ca. ၁၁၁. ဓာဓာတ်၊ အသ်ဓာတ်တို့နောက်၌လည်း နုကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 112. Vattā ṭāva dhamāsehyani. ၁၁၂. ဝတ်၊ ဋာ၊ ဝ၊ ဓ၊ မာ၊ သေဟ် ဓာတ်တို့နောက်၌ အနိပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 113. Yuto ni. ၁၁၃. ယုဓာတ်နောက်၌ နိပစ္စည်း ဖြစ်၏။ (Iti tavaggapaccayā) (ဤသို့ တဝဂ်ပစ္စည်းများ ပြီး၏။) 114. Camāpa pā vapā po. ၁၁၄. စမ်၊ အာပ်၊ ပါ၊ ဝပ် ဓာတ်တို့နောက်၌ ပေါပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 115. Yu thu kunaṃ dīgho ca. ၁၁၅. ယု၊ ထု၊ ကု ဓာတ်တို့နောက်၌ (ပေါပစ္စည်း ဖြစ်၍) အသံကိုလည်း ဒီဃပြု၏။ 116. Khipa supa nī sū pūhi paka. ၁၁၆. ခိပ်၊ သုပ်၊ နီ၊ သူ၊ ပူ ဓာတ်တို့နောက်၌ ပကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 117. Sippādayo. ၁၁၇. သိပ္ပအစရှိသော ပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 118. Sāsā apo. ၁၁၈. သာသ်ဓာတ်နောက်၌ အပေါပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 119. Viṭapādayo. ၁၁၉. ဝိဋပအစရှိသော ပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 120. Gupā pho. ၁၂၀. ဂုပ်ဓာတ်နောက်၌ ဖေါပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 121. Gara sarādīhi bo. ၁၂၁. ဂရ်၊ သရ် အစရှိသော ဓာတ်တို့နောက်၌ ဗောပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 122. Nimbādayo. ၁၂၂. နိမ္ဗအစရှိသော ပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 123. Darā bi. ၁၂၃. ဒရ်ဓာတ်နောက်၌ ဗိပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 124. Kara sara sala kala valla vasā abho. ၁၂၄. ကရ်၊ သရ်၊ သလ်၊ ကလ်၊ ဝလ်၊ ဝသ် ဓာတ်တို့နောက်၌ အဗောပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 125. Gadā rabho. ၁၂၅. ဂဒ်ဓာတ်နောက်၌ ရဗောပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 126. Usarā [Pg.49] sā kato. ၁၂၆. ဥသ်၊ အရ်၊ အသ် ဓာတ်တို့နောက်၌ ကတပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 127. Ito bhaka. ၁၂၇. ဣဓာတ်နောက်၌ ဘကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 128. Garāvā bho. ၁၂၈. ဂရ်၊ ဝါ ဓာတ်တို့နောက်၌ ဘောပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 129. Sobbhādayo. ၁၂၉. သောဗ္ဘ စသည်တို့။ 130. Usa kusa pada sukhā kumo. ၁၃၀. ဥသ၊ ကုသ၊ ပဒ၊ သုခ ဓာတ်တို့နောက်၌ ကုမပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 131. Vaṭumādayo. ၁၃၁. ဝဋုမ စသည်တို့။ 132. Gudhā umo. ၁၃၂. ဂုဓဓာတ်နောက်၌ ဥမပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 133. Paṭha carā amimā. ၁၃၃. ပဌ၊ စရ ဓာတ်တို့နောက်၌ အမိမပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 134. Hi dhūhi maka. ၁၃၄. ဟိ၊ ဓူ ဓာတ်တို့နောက်၌ မကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 135. Tīto rīsano ca. ၁၃၅. တီဓာတ်နောက်၌ ရီသနပစ္စည်းလည်း ဖြစ်၏။ 136. Khī su vī yā gā hi sā lū khu hu mara dhara kara ghara jamā ma sāmā mo. ၁၃၆. ခီ၊ သု၊ ဝီ၊ ယာ၊ ဂါ၊ ဟိ၊ သာ၊ လူ၊ ခု၊ ဟု၊ မရ၊ ဓရ၊ ကရ၊ ဃရ၊ ဇမာ၊ မ၊ သာ ဓာတ်တို့နောက်၌ မပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 137. Asmādayo. ၁၃၇. အသ္မ စသည်တို့။ 138. Nīto mi. ၁၃၈. နီဓာတ်နောက်၌ မိပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 139. Ūmi bhūmi nimi rasmi. ၁၃၉. ဦမိ၊ ဘူမိ၊ နိမိ၊ ရသ္မိ ဟူသော ပုဒ်တို့။ (Iti pavaggapaccayā) (ဤသို့ ပဝဂ်အုပ်စုဝင် ပစ္စည်းတို့ ပြီး၏။) 140. Mā chāhi yo. ၁၄၀. မာ၊ ဆာ ဓာတ်တို့နောက်၌ ယပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 141. Janissa jā ca. ၁၄၁. ဇနိဓာတ်၏ ဇာ-ပြုခြင်းလည်း ဖြစ်၏။ 142. Hadayādayo. ၁၄၂. ဟဒယ စသည်တို့။ 143. Khī si sinī sī su vī ku sū hi raka. ၁၄၃. ခီ၊ သိ၊ သိနီ၊ သီ၊ သု၊ ဝီ၊ ကု၊ သူ၊ ဟိ ဓာတ်တို့နောက်၌ ရကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 144. Hici du minaṃ dīgho ca. ၁၄၄. ဟိ၊ စိ၊ ဒု ဓာတ်တို့နောက်၌ မိန်ပစ္စည်း ဖြစ်၍ အသံရှည် (ဒီဃ) လည်း ဖြစ်၏။ 145. Dhātā namī ca. ၁၄၅. ဓာဓာတ်နောက်၌ နမိပစ္စည်းလည်း ဖြစ်၏။ 146. Bhadrādayo[Pg.50]. ၁၄၆. ဘဒြ စသည်တို့။ 147. Mandaṅka sasā sa ma dha catā uro. ၁၄၇. မန္ဒ၊ အင်္က၊ သသ၊ သ၊ မ၊ ဓ၊ စတ ဓာတ်တို့နောက်၌ ဥရပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 148. Vidhurādayo. ၁၄၈. ဝိဓုရ စသည်တို့။ 149. Timaruharudhabadhamadamandavajā jarucakasā kiro. ၁၄၉. တိမ၊ ရုဟ၊ အရ၊ ရုဓ၊ ဗဓ၊ မဒ၊ အမ၊ အန္ဒ၊ ဝဇ၊ အဇ၊ ရုစ၊ ကသ ဓာတ်တို့နောက်၌ ကိရပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 150. Thirādayo. ၁၅၀. ထိရ စသည်တို့။ 151. Dadagarehi dura bharā. ၁၅၁. ဒဒ၊ ဂရ ဓာတ်တို့နောက်၌ ဒုရ၊ ဘရ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 152. Cara dara jara gara marehite. ၁၅၂. စရ၊ ဒရ၊ ဇရ၊ ဂရ၊ မရ ဓာတ်တို့နောက်၌ ဣတပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 153. Pīto kvaro. ၁၅၃. ပီဓာတ်နောက်၌ ကွရပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 154. Cīvarādayo. ၁၅၄. စီဝရ စသည်တို့။ 155. Kuto kraro. ၁၅၅. ကုဓာတ်နောက်၌ ကြရပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 156. Vasāsā charo. ၁၅၆. ဝသ၊ အာသ ဓာတ်တို့နောက်၌ ဆရပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 157. Masā chero ca. ၁၅၇. မသဓာတ်နောက်၌ ဆေရပစ္စည်းလည်း ဖြစ်၏။ 158. Dhūvāto saro. ၁၅၈. ဓူ၊ ဝါ ဓာတ်တို့နောက်၌ သရပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 159. Bhamādīhyaro. ၁၅၉. ဘမစသော ဓာတ်တို့နောက်၌ အရပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 160. Vadissa bada ca. ၁၆၀. ဝဒဓာတ်ကို ဗဒ-ပြုခြင်းလည်း ဖြစ်၏။ 161. Vadajanānaṃ ṭhaṅa ca. ၁၆၁. ဝဒ၊ ဇန ဓာတ်တို့နောက်၌ ဌင်ပစ္စည်းလည်း ဖြစ်၏။ 162. Pacissiṭhaṅa ca. ၁၆၂. ပစဓာတ်နောက်၌ ဣဌင်ပစ္စည်းလည်း ဖြစ်၏။ 163. Vakā araṇa. ၁၆၃. ဝဓာတ်နောက်၌ အရဏပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 164. Sigyaṅgāga majjakalā lā āro. ၁၆၄. သိဂိ၊ အင်္ဂိ၊ အဂိ၊ မဇ္ဇ၊ ကလ၊ လာလ ဓာတ်တို့နောက်၌ အာရပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 165. Kamissa ssu ca. ၁၆၅. ကမိဓာတ်နောက်၌ သ္သုပစ္စည်းလည်း ဖြစ်၏။ 166. Bhiṅgā (ṅkā) rādayo. ၁၆၆. ဘိင်္ဂါရ (ဘိင်္ကာရ) စသည်တို့။ 167. Karā māro. ၁၆၇. ကရဓာတ်နောက်၌ မာရပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 168. Pusa [Pg.51] sarehi kharo. ၁၆၈. ဖုသ်ဓာတ်၊ သရသဗ္ဒတို့နောင်၌ ခရပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 169. Sara vasa kalā kīro vassuṭa ca. ၁၆၉. သရဓာတ်၊ ဝသ်ဓာတ်၊ ကလ်ဓာတ်တို့နောင်၌ ကီရပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ဝသ်ဓာတ်နောင်၌ ဥတ်အပြုလည်း ဖြစ်၏။ 170. Gabbhīrādayo. ၁၇၀. ဂမ္ဘီရအစရှိသော ပုဒ်တို့သည် (ပြီးကြကုန်၏)။ 171. Khajja valla masā ūro. ၁၇၁. ခဇ္ဇ်ဓာတ်၊ ဝလ္လ်ဓာတ်၊ မသ်ဓာတ်တို့နောင်၌ ဦရပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 172. Kappūrādayo. ၁၇၂. ကပ္ပူရအစရှိသော ပုဒ်တို့သည် (ပြီးကြကုန်၏)။ 173. Kaṭha cakā oro. ၁၇၃. ကဌ်ဓာတ်၊ စက်ဓာတ်တို့နောင်၌ ဩရပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 174. Morādayo. ၁၇၄. မောရအစရှိသော ပုဒ်တို့သည် (ပြီးကြကုန်၏)။ 175. Kuto eraka. ၁၇၅. ကုဓာတ်နောင်၌ ဧရကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 176. Bhūsūhi rika. ၁၇၆. ဘူဓာတ်၊ သူဓာတ်တို့နောင်၌ ရိကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 177. Mīkasīnīhi ru. ၁၇၇. မီဓာတ်၊ ကသီဓာတ်၊ နီဓာတ်တို့နောင်၌ ရုပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 178. Sinā eru. ၁၇၈. သိနာဓာတ်နောင်၌ ဧရုပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 179. Bhīruhi ruka. ၁၇၉. ဘီဓာတ်၊ ရုဓာတ်တို့နောင်၌ ရုကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 180. Tamā būlo. ၁၈၀. တမ်ဓာတ်နောင်၌ ဗူလပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 181. Sito lakavālā. ၁၈၁. သိဓာတ်နောင်၌ လကပစ္စည်း၊ ဝါလပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 182. Maṅga kama samba saba saka vasa visa keva kala palla kaṭha paṭa kuṇḍa maṇḍā alo. ၁၈၂. မင်္ဂဓာတ်၊ ကမ်ဓာတ်၊ သမ္ဗ်ဓာတ်၊ သဗ်ဓာတ်၊ သက်ဓာတ်၊ ဝသ်ဓာတ်၊ ဝိသ်ဓာတ်၊ ကေဝ်ဓာတ်၊ ကလ်ဓာတ်၊ ပလ္လ်ဓာတ်၊ ကဌ်ဓာတ်၊ ပဋ်ဓာတ်၊ ကုဏ္ဍ်ဓာတ်၊ မဏ္ဍ်ဓာတ်တို့နောင်၌ အလပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 183. Musā kalo. ၁၈၃. မုသ်ဓာတ်နောင်၌ ကလပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 184. Thalādayo. ၁၈၄. ထလအစရှိသော ပုဒ်တို့သည် (ပြီးကြကုန်၏)။ 185. Kulā kālo ca. ၁၈၅. ကုလ်ဓာတ်နောင်၌ ကာလပစ္စည်းလည်း ဖြစ်၏။ 186. Muḷālādayo. ၁၈၆. မုဠာလအစရှိသော ပုဒ်တို့သည် (ပြီးကြကုန်၏)။ 187. Caṇḍa patā ṇālo. ၁၈၇. စဏ္ဍ်ဓာတ်၊ ပတ်ဓာတ်တို့နောင်၌ ဏာလပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 188. Mādito lo. ၁၈၈. မဒ်ဓာတ်အစရှိသည်တို့နောင်၌ လပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 189. Ana sana kala kuka saṭha mahā ilo. ၁၈၉. အန်ဓာတ်၊ သန်ဓာတ်၊ ကလ်ဓာတ်၊ ကုက်ဓာတ်၊ သဌ်ဓာတ်၊ မဟ်ဓာတ်တို့နောင်၌ အိလပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 190. Kuṭā [Pg.52] kilo. ၁၉၀. ကုဋ်ဓာတ်နောင်၌ ကိလပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 191. Sithilādayo. ၁၉၁. သိထိလအစရှိသော ပုဒ်တို့သည် (ပြီးကြကုန်၏)။ 192. Caṭa kaṇḍa vaṭṭa puthā kulo. ၁၉၂. စဋ်ဓာတ်၊ ကဏ္ဍ်ဓာတ်၊ ဝဋ္ဋ်ဓာတ်၊ ပုထ်ဓာတ်တို့နောင်၌ ကုလပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 193. Tumulādayo. ၁၉၃. တုမုလအစရှိသော ပုဒ်တို့သည် (ပြီးကြကုန်၏)။ 194. Kalla kapa takka paṭā olo. ၁၉၄. ကလ္လ်ဓာတ်၊ ကပ်ဓာတ်၊ တက်ဓာတ်၊ ပဋ်ဓာတ်တို့နောင်၌ ဩလပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 195. Aṅgā ulo li. ၁၉၅. အင်္ဂ်ဓာတ်နောင်၌ ဥလပစ္စည်း၊ လိပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 196. Añjā li. ၁၉၆. အဉ္ဇ်ဓာတ်နောင်၌ လိပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 197. Chadā li. ၁၉၇. ဆဒ်ဓာတ်နောင်၌ လိပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 198. Alyādayo. ၁၉၈. အလိအစရှိသော ပုဒ်တို့သည် (ပြီးကြကုန်၏)။ 199. Pilādī hya vo. ၁၉၉. ပိလအစရှိသော ဓာတ်တို့နောင်၌ အဝပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 200. Sāḷavādayo. ၂၀၀. သာဠဝအစရှိသော ပုဒ်တို့သည် (ပြီးကြကုန်၏)။ 201. Sarā āvo. ၂၀၁. သရဓာတ်နောင်၌ အာဝပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 202. Ala mala bilā ṇuvo. ၂၀၂. အလ်ဓာတ်၊ မလ်ဓာတ်၊ ဗိလ်ဓာတ်တို့နောင်၌ ဏုဝပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 203. Gātvīvo. ၂၀၃. ဂါဓာတ်နောင်၌ တွီဝပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 204. Suto kva kvā. ၂၀၄. သုဓာတ်နောင်၌ ကွပစ္စည်း၊ ကွာပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 205. Vidvā. ၂၀၅. ဝိဒွါပုဒ်သည် (ပြီး၏)။ 206. Thuto re vo. ၂၀၆. ထုဓာတ်နောင်၌ ရေဝပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 207. Samā rivo. ၂၀၇. သမ်ဓာတ်နောင်၌ ရိဝပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 208. Chadā ravi. ၂၀၈. ဆဒ်ဓာတ်မှ ရဝိပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 209. Pūra timā kiso rasso ca. ၂၀၉. ပူရ်ဓာတ်မှ တိမပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ (ဓာတ်၏သရကို) ရသလည်း ပြု၏။ 210. Karā īso. ၂၁၀. ကရ်ဓာတ်မှ ဤသပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 211. Sirīsādayo. ၂၁၁. သီရီသစသော ပုဒ်တို့သည် (ပြီးကုန်၏)။ 212. Karā [Pg.53] ribbi so. ၂၁၂. ကရ်ဓာတ်မှ ရိဗ္ဗိပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ သော (သပစ္စည်း) လည်း ဖြစ်၏။ 213. Sasāsa vasa visa hana vana manāna kamā so. ၂၁၃. သသ်၊ အသ်၊ ဝသ်၊ ဝိသ်၊ ဟန်၊ ဝန်၊ မန် ဓာတ်တို့မှ အစဉ်အတိုင်း သပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 214. Āmi thu kusīto saka. ၂၁၄. အာမ်၊ ဣ၊ ထု၊ ကု၊ သီ ဓာတ်တို့မှ သကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 215. Phassādayo. ၂၁၅. ဖဿစသော ပုဒ်တို့သည် (ပြီးကုန်၏)။ 216. Suto ṇisaka. ၂၁၆. သုဓာတ်မှ ဏိသကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 217. Ve tā ta yu panā la kala camā aso. ၂၁၇. ဝေ၊ တာ၊ တ၊ ယု၊ ပနာ၊ လ၊ ကလ၊ စမ ဓာတ်တို့မှ အသပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 218. Vaya diva kara kare hya saṇasakapāsa kasā. ၂၁၈. ဝယ၊ ဒိဝ၊ ကရ၊ ကရေ၊ ဟျ ဓာတ်တို့မှ သဏ၊ သက၊ ပါသ၊ ကသ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 219. Sasa masa daṃsā sā su. ၂၁၉. သသ်၊ မသ်၊ ဒံသ် ဓာတ်တို့မှ သုပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 220. Vidā dasuka. ၂၂၀. ဝိဒ်ဓာတ်မှ ဒသုကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 221. Sasā rīho. ၂၂၁. သသ်ဓာတ်မှ ရီဟပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 222. Jīvāmā ho vamā ca. ၂၂၂. ဇီဝ၊ မာ ဓာတ်တို့မှ ဟပစ္စည်းနှင့် ဝမပစ္စည်းတို့လည်း ဖြစ်ကုန်၏။ 223. Taṇhādayo. ၂၂၃. တဏှာစသော ပုဒ်တို့သည် (ပြီးကုန်၏)။ 224. Paṇussahā hīhī ṇolaṅa ca. ၂၂၄. ပဏုဿဟဓာတ်မှ ဟီဟီပစ္စည်းနှင့် ဏောလင်ပစ္စည်းတို့လည်း ဖြစ်ကုန်၏။ 225. Khī mi pī cu mā vā kāhi ḷo ussa vā dīgho ca. ၂၂၅. ခီ၊ မိ၊ ပီ၊ စု၊ မာ၊ ဝါ (စသော ဓာတ်) တို့မှ ဠပစ္စည်း၊ ဥဿပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ (ဓာတ်၏သရကိုလည်း) ဝါ (အချို့) ဒီဃပြု၏။ 226. Guto ḷaka ca. ၂၂၆. ဂုဓာတ်မှ ဠကပစ္စည်းလည်း ဖြစ်၏။ 227. Paṅguḷādayo. ၂၂၇. ပင်္ဂုဠစသော ပုဒ်တို့သည် (ပြီးကုန်၏)။ 228. Pāto ḷi. ၂၂၈. ပါဓာတ်မှ ဠိပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 229. Vīto ḷu. ၂၂၉. ဝီဓာတ်မှ ဠုပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Iti moggallāne byākaraṇe ṇvādikaṇḍo sattamo. ဤသို့လျှင် မောဂ္ဂလ္လာန်ဗျာကရုဏ်း၌ သတ္တမမြောက်ဖြစ်သော ဏွာဒိကဏ်းသည် ပြီး၏။ Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa ထိုမြတ်စွာဘုရား၊ ပူဇော်အထူးကို ခံတော်မူထိုက်သော ဘုရား၊ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားအား ရှိခိုးပါ၏။ Moggallānabyākaraṇaṃ မောဂ္ဂလ္လာန်ဗျာကရုဏ်း 1. Paṭhamo saññādikaṇḍo ၁. ပထမဖြစ်သော သညာဒိကဏ်း Siddhamiddhaguṇaṃ sādhu, namassitvā tathāgataṃ; Sadhammasaṅghaṃ bhāsissaṃ, māgadhaṃ saddalakkhaṇaṃ. ပြီးမြောက်အောင်မြင်အပ်သော ဂုဏ်ရှိတော်မူသော၊ ကောင်းမြတ်တော်မူသော သထာဂတမြတ်စွာဘုရားကိုလည်းကောင်း၊ သူတော်ကောင်းတရားနှင့် သံဃာတော်ကိုလည်းကောင်း ရှိခိုး၍၊ မဂဓဘာသာဖြစ်သော သဒ္ဒါကျမ်းကို ငါဟောကြားပေအံ့။ 1. Aādayo [Pg.54] titālīsa vaṇṇā. ၁. အအစရှိသော အက္ခရာတို့သည် လေးဆယ့်သုံးလုံးသော အက္ခရာ (ဝဏ္ဏ) တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ Akārādayo niggahītantā tecattālīsa-kkharā vaṇṇā nāma honti. A ā i ī u ū e e o o, ka kha ga gha ṅa ca cha ja jha ñña, ṭa ṭha ḍa ḍha ṇa, ta tha da dha na, pa pha ba bha ma, ya ra la va sa ha ḷa aṃ. Tena kvattho? ‘‘E o na mavaṇṇe’’ 1. 37. Titālīsābhi vacanaṃ katthaci vaṇṇalopaṃ ñāpeti. Tena ‘paṭisaṅkhā yoniso’tiādi siddhaṃ. အကာရ အစရှိ၍ နိဂ္ဂဟိတ် အဆုံးရှိသော လေးဆယ့်သုံးလုံးသော အက္ခရာတို့သည် ဝဏ္ဏ (အက္ခရာ) မည်ကုန်၏။ အ၊ အာ၊ ဣ၊ ဤ၊ ဥ၊ ဦ၊ ဧ၊ ဧ၊ ဩ၊ ဩ၊ က၊ ခ၊ ဂ၊ ဃ၊ င၊ စ၊ ဆ၊ ဇ၊ ဈ၊ ည၊ ဋ၊ ဌ၊ ဍ၊ ဎ၊ ဏ၊ တ၊ ထ၊ ဒ၊ ဓ၊ န၊ ပ၊ ဖ၊ ဗ၊ ဘ၊ မ၊ ယ၊ ရ၊ လ၊ ဝ၊ သ၊ ဟ၊ ဠ၊ အံ။ ထိုဝဏ္ဏသညာဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိသနည်း? ‘ဧ ဩ န မဝဏ္ဏေ’ (၁.၃၇) စသော သုတ်တည်း။ လေးဆယ့်သုံးလုံးဟု ပြောဆိုခြင်းသည် အချို့အရပ်၌ အက္ခရာကျေခြင်းကို သိစေ၏။ ထိုကြောင့် ‘ပဋိသင်္ခါ ယောနိသော’ အစရှိသော ပုဒ်သည် ပြီး၏။ 2. Dasādo sarā. ၂. အစ၌ရှိသော ဆယ်လုံးသော အက္ခရာတို့သည် သရမည်ကုန်၏။ Tatthādimhi dasa vaṇṇā sarā nāma honti. Tena kvattho? ‘‘Saro lopo sare’’ 1, 26 iccādi. ထို (အက္ခရာတို့) တွင် အစ၌ရှိသော ဆယ်လုံးသော ဝဏ္ဏ (အက္ခရာ) တို့သည် သရမည်ကုန်၏။ ထိုသရသညာဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိသနည်း? ‘သရော လောပေါ သရေ’ (၁.၂၆) စသည်တို့တည်း။ 3. Dvedve savaṇṇā. Tesu dvedve sarā savaṇṇā nāma honti. Tena kvattho? ‘‘Vaṇṇaparena savaṇṇopi’’ 1, 24. ၃. နှစ်လုံးစီ နှစ်လုံးစီသော သရတို့သည် သဝဏ်မည်ကုန်၏။ ထိုသရတို့တွင် နှစ်လုံးစီ နှစ်လုံးစီသော သရတို့သည် သဝဏ်မည်ကုန်၏။ ထိုသဝဏ်သညာဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိသနည်း? ‘ဝဏ္ဏပရေန သဝဏ္ဏောပိ’ (၁.၂၄) သုတ်တည်း။ 4. Pubbo rasso. ၄. (သဝဏ်ဖြစ်သော သရနှစ်လုံးတို့တွင်) ရှေ့သရသည် ရသမည်၏။ Tesu [Pg.55] dvīsu yo yo pubbo, so so rassasañño hoti. Tesu e.o.saṃyogato pubbāva dissanti. Tena kvattho? ‘‘Rasso vā’’ 2,62 iccādi. ထို (သဝဏ်ဖြစ်သော သရ) နှစ်လုံးတို့တွင် အကြင်အကြင် ရှေ့သရသည် ရှိ၏၊ ထိုထိုသရသည် ရသသညာ ရှိ၏ (ရသမည်၏)။ ထိုသရတို့တွင် ‘ဧ’ နှင့် ‘ဩ’ သရတို့သည် သံယုတ်၏ ရှေ့၌သာလျှင် (ရသအဖြစ်) ထင်ရှားကုန်၏။ ထိုရသသညာဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိသနည်း? ‘ရဿော ဝါ’ (၂.၆၂) စသည်တို့တည်း။ 5. Paro dīgho. ၅. (သဝဏ်ဖြစ်သော သရနှစ်လုံးတို့တွင်) နောက်သရသည် ဒီဃမည်၏။ Te sveva dvīsuyo yo paro, so so dīghasañño hoti. Tena kvattho? ‘‘Yo lo panisu dīgho’’ 2,88 iccādi. ထိုနှစ်လုံးသော သရတို့တွင်ပင် အကြင်အကြင် နောက်သရသည် ရှိ၏၊ ထိုထိုသရသည် ဒီဃသညာ ရှိ၏ (ဒီဃမည်၏)။ ထိုဒီဃသညာဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိသနည်း? ‘ယော လော ပနိသု ဒီဃော’ (၂.၈၈) စသည်တို့တည်း။ 6. Kādayo byañjanā. ၆. ကစသော အက္ခရာတို့သည် ဗျည်းမည်ကုန်၏။ Kakārādayo vaṇṇā niggahītapariyantā byañjanasaññāhonti. Tena kvattho? ‘‘Byañjane dīgharassā’’ 1,33 iccādi. ကကာရ အစရှိ၍ နိဂ္ဂဟိတ် အဆုံးရှိသော အက္ခရာ (ဝဏ္ဏ) တို့သည် ဗျည်းသညာ ရှိကုန်၏ (ဗျည်းမည်ကုန်၏)။ ထိုဗျည်းသညာဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိသနည်း? ‘ဗျဉ္ဇနေ ဒီဃရဿာ’ (၁.၃၃) စသည်တို့တည်း။ 7. Pañca pañcakā vaggā. ၇. ငါးလုံးစီ ငါးလုံးစီသော အက္ခရာအစုတို့သည် ဝဂ်မည်ကုန်၏။ Kādayo pañca pañcakā vagga, nāma honti. Tena kvattho? ‘‘Vagge vagganto’’ 1,41 iccādi. ကစသော ငါးလုံးစီ ငါးလုံးစီသော အက္ခရာအစုတို့သည် ဝဂ်မည်ကုန်၏။ ထိုဝဂ်သညာဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိသနည်း? ‘ဝဂ္ဂေ ဝဂ္ဂန္တော’ (၁.၄၁) စသည်တို့တည်း။ 8. Bindu niggahītaṃ. ၈. ဗိန္ဒုသည် နိဂ္ဂဟိတ်မည်၏။ Yvāyaṃ vaṇṇo bindumatto, so niggahītasañño hoti. Tena kvattho? ‘‘Niggahītaṃ’’ 1,38 icādi. Garusaññākaraṇaṃ anvatthasaññatthaṃ. အပြောက်မျှသာဖြစ်သော အကြင်အက္ခရာသည် ရှိ၏၊ ထိုအက္ခရာသည် နိဂ္ဂဟိတ်အမည်ရှိ၏။ ထိုသို့အမည်ပေးခြင်းဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိသနည်း? “နိဂ္ဂဟီတံ” (၁၊ ၃၈) အစရှိသည်တို့တည်း။ ဂရုသညာ (အသံလေးခြင်း) ပြုခြင်းသည် အနက်နှင့်လျော်သော အမည်အကျိုးရှိစေရန် ဖြစ်သည်။ 9. Iyuvaṇṇā [Pg.56] jhalā nāmassante. ၉. နာမ်၏အဆုံး၌ရှိသော ဣဝဏ် ဥဝဏ်တို့သည် ဈ၊ လ အမည်ရှိကုန်၏။ Nāmaṃ pāṭipadikaṃ, tassaante vattamānā ivaṇṇuvaṇṇā jhalasaññā honti yathākkamaṃ. Tena kvattho? ‘‘Jhalā vā’’ 2,111 iccādi. နာမ်ဟူသည် ပါဋိပဒိက (ပုဒ်၏အခြေခံ) ဖြစ်၏၊ ထိုနာမ်၏ အဆုံး၌ ဖြစ်ကုန်သော ဣဝဏ် ဥဝဏ်တို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဈသညာ၊ လသညာ ရှိကုန်၏။ ထိုသို့အမည်ပေးခြင်းဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိသနည်း? “ဈလာ ဝါ” (၂၊ ၁၁၁) အစရှိသည်တို့တည်း။ 10. Pitthiyaṃ. ၁၀. ဣတ္ထိလိင်၌ ‘ပ’ သညာ ရှိ၏။ Itthiyaṃ vattamānassa nāmassa-nte vattamānā ivaṇṇuvaṇṇā pasaññā honti. Tena kvattho? Ye passivaṇṇassa’’ 2,116 iccādi. ဣတ္ထိလိင်၌ ဖြစ်သော နာမ်၏အဆုံး၌ ဖြစ်ကုန်သော ဣဝဏ် ဥဝဏ်တို့သည် ပသညာ ရှိကုန်၏။ ထိုသို့အမည်ပေးခြင်းဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိသနည်း? “ယေ ပဿိဝဏ္ဏဿ” (၂၊ ၁၁၆) အစရှိသည်တို့တည်း။ 11. Ghā. ၁၁. ‘ဃ’ သညာ ရှိ၏။ Itthiyaṃ vattamānassa nāmassa-nte vatthamāno ākāro ghasañño hoti. Tena kvattho? ‘‘Ghabrahmādite’’ 2,60 iccādi. ဣတ္ထိလိင်၌ ဖြစ်သော နာမ်၏အဆုံး၌ ဖြစ်သော အာကာရသည် ဃသညာ ရှိ၏။ ထိုသို့အမည်ပေးခြင်းဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိသနည်း? “ဃဗြဟ္မာဒိတေ” (၂၊ ၆၀) အစရှိသည်တို့တည်း။ 12. Go syālapane. ၁၂. အာလပန၌ ‘သိ’ ဝိဘတ်သည် ‘ဂ’ သညာ ရှိ၏။ Ālapane si gasañño hoti. အာလပန၌ ‘သိ’ ဝိဘတ်သည် ဂသညာ ဖြစ်၏။ Tena kvattho? ‘‘Gevā’’ 2,65 iccādi. ထိုသို့အမည်ပေးခြင်းဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိသနည်း? “ဂေဝါ” (၂၊ ၆၅) အစရှိသည်တို့တည်း။ (Saññā) (သညာ) 13. Vidhibbisesanantassa. ၁၃. ဝိဓိ (ပြုခြင်း) သည် ဝိသေသန၏ အဆုံးရှိသော ပုဒ်အား ဖြစ်၏။ Yaṃ visesanaṃ, tadantassa vidhi ñātabbo ‘‘ato yonaṃ ṭāṭe’’ 2,41 narānare. အကြင် ဝိသေသနသည် ရှိ၏၊ ထိုဝိသေသန အဆုံးရှိသော ပုဒ်အား ဝိဓိကို သိအပ်၏၊ “အတော့ ယောနံ ဋာဋေ” (၂၊ ၄၁) ဥပမာ- နရာနရေ။ 14. Sattamiyaṃ pubbassa. ၁၄. သတ္တမီဝိဘတ်ဖြင့် ညွှန်ပြအပ်သော် ရှေ့ပုဒ်အား ကိစ္စပြုအပ်၏။ Sattamīniddese [Pg.57] pubbasseva kāriyaṃ ñātabbaṃ ‘‘saro lopo sare’’ 1,26 veḷaggaṃ. ‘Tamaha’ntīdha kasmā na hoti?, Saretopasilesikādhāro tatthetāva vuccate ‘pubbasseva hoti na parassā’ti. သတ္တမီဝိဘတ်ဖြင့် ညွှန်ပြရာ၌ ရှေ့အက္ခရာအားသာလျှင် ကိစ္စပြုအပ်၏ဟု သိအပ်၏၊ “သရော လောပေါ သရေ” (၁၊ ၂၆) ဥပမာ- ဝေဠဂ္ဂံ။ ဤ “တမဟံ” ဟူသော နေရာ၌ အဘယ်ကြောင့် မဖြစ်သနည်း? သရေ (သရ၌) ဟူသော သတ္တမီသည် ဥပသိလေသိက အာဓာရ (ကပ်ငြိရာ) ဖြစ်သောကြောင့် ထိုသုတ်၌ “ရှေ့အက္ခရာအားသာ ဖြစ်၏၊ နောက်အက္ခရာအား မဖြစ်” ဟုသာ ဆိုအပ်၏။ 15. Pañcamiyaṃ parassa. ၁၅. ပဉ္စမီဝိဘတ်ဖြင့် ညွှန်ပြအပ်သော် နောက်ပုဒ်အား ကိစ္စပြုအပ်၏။ Pañcamīniddese parassa kāriyaṃ ñātabbaṃ ‘‘atoyonaṃ ṭāṭe’’ 2,41 narānare. Idha na hotaṃ ‘jantuho anattā’. Idha kasmā na hoti? Osakhyo, anantare katatthatāya na byavahitassa kāriyaṃ. ပဉ္စမီဝိဘတ်ဖြင့် ညွှန်ပြရာ၌ နောက်အက္ခရာအား ကိစ္စပြုအပ်၏ဟု သိအပ်၏၊ “အတော့ ယောနံ ဋာဋေ” (၂၊ ၄၁) ဥပမာ- နရာနရေ။ ဤ “ဇန္တုဟော အနတ္တာ” ဟူသော နေရာ၌ ဤသို့မဖြစ်။ ဤနေရာ၌ အဘယ်ကြောင့် မဖြစ်သနည်း? အနီး၌ရှိသောကြောင့်တည်း၊ အကြားမရှိ (အနီးဆုံး) ၌ ကိစ္စပြီးမြောက်သောကြောင့် အကြားရှိသော (ခြားနားသော) အရာအား ကိစ္စမပြုအပ်။ 16. Ādissa. ၁၆. အစအက္ခရာအား (ပြုအပ်၏)။ Parassa ssissamānaṃ kāriyamādivaṇṇassa ñātabbaṃ ‘‘ra saṅkhyāto vā’’ 3,103 terasa. နောက်အက္ခရာအား ပြုလတ္တံ့သော ကိစ္စသည် အစအက္ခရာအား ဖြစ်၏ဟု သိအပ်၏၊ “ရ သင်္ချာတော ဝါ” (၃၊ ၁၀၃) ဥပမာ- တေရသ။ 17. Chaṭṭhiyantassa. ၁၇. ဆဋ္ဌီဝိဘတ်ဖြင့် ညွှန်ပြအပ်သော ကိစ္စသည် အဆုံးအက္ခရာအား ဖြစ်ထိုက်၏။ Chaṭṭhīniddiṭṭhassa yaṃ kāriyaṃ, tadantassa vaṇṇassa viññeyyaṃ ‘‘rājassi nāmhi’’ 2,23 rājinā. ဆဋ္ဌီဝိဘတ်ဖြင့် ညွှန်ပြအပ်သော အကြင်ကိစ္စသည် ရှိ၏၊ ထိုကိစ္စကို ထိုပုဒ်၏ အဆုံးဖြစ်သော အက္ခရာအား ပြုအပ်၏ဟု သိအပ်၏၊ “ရာဇဿိ နာမှိ” (၂၊ ၂၃) ဥပမာ- ရာဇိနာ။ 18. Ṅānubandho. ၁၈. ‘င’ အနုဗန္ဓရှိသော အက္ခရာသည် အဆုံး၌ ဖြစ်၏။ Ṅakāro anubandho yassa, so antassa hoti ‘‘gossā vaṅa’’ 1,32 gavāssaṃ. ‘င’ အက္ခရာသည် အကြင်အက္ခရာ၏ အနုဗန္ဓဖြစ်၏၊ ထိုအက္ခရာသည် အဆုံးအက္ခရာ၏ နေရာ၌ ဖြစ်၏၊ “ဂေါဿာ ဝင” (၁၊ ၃၂) ဥပမာ- ဂဝါဿံ။ 19. Ṭānubandhānekavaṇṇā sabbassa. ၁၉. ‘ဋ’ အနုဗန္ဓရှိသော အပြုနှင့် အက္ခရာများစွာရှိသော အပြုသည် အလုံးစုံသော ပုဒ်၏ နေရာ၌ ဖြစ်၏။ Ṭakāro-nubandho [Pg.58] yassa, so-nekakkharo cādeso sabbassa hoti ‘‘imassānitthiyaṃ ṭe’’ 2,128 esu, ‘‘nāmha-nimi’’ 2,126 anena. ‘ဋ’ အက္ခရာသည် အကြင်အပြု၏ အနုဗန္ဓဖြစ်၏၊ ထိုအနုဗန္ဓရှိသော အပြုသည်လည်းကောင်း၊ အက္ခရာများစွာရှိသော အပြုသည်လည်းကောင်း အလုံးစုံသောပုဒ်၏ နေရာ၌ ဖြစ်၏၊ “ဣမဿာနိတ္ထိယံ ဋေ” (၂၊ ၁၂၈) ဥပမာ- ဧသု၊ “နာမှာ-နိမိ” (၂၊ ၁၂၆) ဥပမာ- အနေန။ 20. Ñakānubandhādyantā. ၂၀. ‘ဉ’ အနုဗန္ဓနှင့် ‘က’ အနုဗန္ဓရှိသော အပြုတို့သည် အစနှင့် အဆုံး၌ ဖြစ်ကုန်၏။ Chaṭṭhīniddiṭṭhassa ñānubandhakānubandhā ādyantā honti ‘‘brūto tissīña’’ 6,36 bravīti, ‘‘bhūssa vuka’’ 6,17 babhūva. ဆဋ္ဌီဝိဘတ်ဖြင့် ညွှန်ပြအပ်သော ပုဒ်၏ ‘ဉ’ အနုဗန္ဓရှိသော အပြုသည် အစ၌လည်းကောင်း၊ ‘က’ အနုဗန္ဓရှိသော အပြုသည် အဆုံး၌လည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏၊ “ဗြူတော တိဿီည” (၆၊ ၃၆) ဥပမာ- ဗြဝီတိ၊ “ဘူဿ ဝုက” (၆၊ ၁၇) ဥပမာ- ဗဘူဝ။ 21. Mānubandho sarānamantā paro. ၂၁. ‘မ’ အနုဗန္ဓရှိသော အပြုသည် သရတို့တွင် အဆုံးသရ၏ နောက်၌ ဖြစ်၏။ Makāro-nubandho yassa, so sarā namantā sarā paro hoti ‘‘mañca rudhādīnaṃ’’ 5-19 rundhati. ‘မ’ အက္ခရာသည် အကြင်အပြု၏ အနုဗန္ဓဖြစ်၏၊ ထိုအပြုသည် သရတို့တွင် အဆုံးသရ၏ နောက်၌ ဖြစ်၏၊ “မဉ္စ ရုဓာဒီနံ” (၅၊ ၁၉) ဥပမာ- ရုန္ဓတိ။ 22. Vippaṭisedhe. ၂၂. ဝိပ္ပဋိသေဓ (အချင်းချင်း ဆန့်ကျင်ကွဲလွဲခြင်း) ရှိသော် (နောက်သုတ်ကို ပြုအပ်၏)။ Dvinnaṃ sāvakāsānamekatthappasaṅge paro hoti. Yathā dvinnaṃ tiṇṇaṃ vāpurisānaṃ sahappattiyaṃ paro, so ca (gacchati) tvaṃ ca (gacchasi, tumhe) gacchatha. So ca (gacchati,) tvaṃ ca (gacchasi,) ahaṃ ca (gacchāmi, mayaṃ) gacchāma. အခွင့်ရှိကုန်သော ဝိဓိနှစ်ခုတို့သည် တစ်ခုတည်းသော နေရာ၌ ဆိုက်ရောက်ခြင်းရှိသော် နောက်ဝိဓိသည် ဖြစ်၏။ ဥပမာအားဖြင့် ယောက်ျားနှစ်ယောက် သို့မဟုတ် သုံးယောက်တို့သည် အတူတကွ ရောက်ရှိရာ၌ နောက်ပုဒ်သည် ဖြစ်သကဲ့သို့တည်း၊ “သော စ (ဂစ္ဆတိ) တွဉ္စ (ဂစ္ဆသိ၊ တုမှေ) ဂစ္ဆထ”။ “သော စ (ဂစ္ဆတိ၊) တွဉ္စ (ဂစ္ဆသိ၊) အဟဉ္စ (ဂစ္ဆာမိ၊ မယံ) ဂစ္ဆာမ”။ 23. Saṅketo-navayavo-nubandho. ၂၃. အအစိတ်အပိုင်းမဟုတ်ဘဲ အမှတ်အသားမျှသာဖြစ်သော အက္خရာသည် အနုဗန္ဓဖြစ်၏။ Yo navayavabhūtosaṅketo, so-nubandhoti ñātabbo, ‘‘lupitādīnamāsimhi’’ 2-57 kattā. အအစိတ်အပိုင်း မဟုတ်သော အကြင်အမှတ်အသားသည် ရှိ၏၊ ထိုအမှတ်အသားကို အနုဗန္ဓဟု သိအပ်၏၊ “လုပိတာဒီနမာသိမှိ” (၂၊ ၅၇) ဥပမာ- ကတ္တာ။ Saṅketaggahaṇaṃ kiṃ? Pakatiyādisamudāyassānubandhatā mā hotūti, anavayavohi samudāyo… samudāyarūpattāyeva. သင်္ကေတဟူသော စကားကို အဘယ်ကြောင့် ယူသနည်း? ပကတိအစရှိသော အပေါင်း၏ အနုဗန္ဓအဖြစ်ကို တားမြစ်ရန် ဖြစ်၏။ အအစိတ်အပိုင်းမဟုတ်သော အပေါင်းသည် အပေါင်း၏သဘောမျှသာ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ Anavayavaggahaṇaṃ kiṃ? ‘‘Atena’’ 2-108 janena. Imināva lopassāvagatattā nānubandhalopāya vacanamāraddhaṃ. အအစိတ်အပိုင်းမဟုတ်သော ဟု အဘယ်ကြောင့် ယူသနည်း? “အတေန” (၂၊ ၁၀၈) ဥပမာ- ဇနေန။ ဤမျှဖြင့်ပင် ကျေခြင်းကို သိရသောကြောင့် အနုဗန္ဓကျေခြင်းအလို့ငှာ စကားကို မစပြုအပ်။ 24. Vaṇṇaparena savaṇṇopi. ၂၄. ‘ဝဏ္ဏ’ စကားလုံး နောက်၌ရှိသော သရဖြင့် သဝဏ် (အသံတူသရ) ကိုလည်း ယူအပ်၏။ Vaṇṇasaddo [Pg.59] paro yasmā tena savaṇṇopi gayhati saṃca rūpaṃ ‘‘yuvaṇṇānameo luttā’’ 1-29 vākeritaṃ, samonā. ‘ဝဏ္ဏ’ ဟူသော စကားလုံးသည် အကြင်သရ၏ နောက်၌ ရှိ၏၊ ထိုသရဖြင့် သဝဏ် (အသံတူသရ) နှင့် မိမိ၏ ရူပကိုလည်း ယူအပ်၏၊ “ယုဝဏ္ဏာနမေဩ လုတ္တာ” (၁၊ ၂၉) ဥပမာ- ဝါကေရိတံ၊ သမောနာ။ 25. Ntu vantumantvāvantutavantusambandhī. ၂၅. ‘န္တု’ သည် ဝန္တု၊ မန္တု၊ အာဝန္တု၊ တဝန္တု တို့နှင့် ပတ်သက်သော အရာ၌ ဖြစ်၏။ Vantvādisambandhīyevantu gayhati, ‘‘ntantūnaṃ nto yomhi paṭhame’’ 2-215 guṇavanto. ဝန္တု အစရှိသည်တို့နှင့် ပတ်သက်သော ‘န္တု’ သာလျှင် ယူအပ်၏၊ “န္တန္တူနံ န္တော ယောမှိ ပဌမေ” (၂၊ ၂၁၅) ဥပမာ- ဂုဏဝန္တော။ Vantvādisambandhīti kiṃ? Jantū tantū. “ဝန္တုစသည်နှင့် စပ်ယှဉ်သော” ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ဇန္တူ၊ တန္တူ (စသော ပုဒ်တို့၌ မဖြစ်စေရန် ဖြစ်သည်။) (Paribhāsāyo.) (ပရိဘာသာသုတ်များ။) 26. Saro lopo sare. ၂၆. သရနောက်ရှိသော် ရှေ့သရသည် ကျေ၏။ Sare saro lopanīyo hoti. Tatri-me, saddhi-ndriyaṃ, nohe-taṃ, bhikkhuno-vādo, sametā-yasmā, abhibhā-yatanaṃ, puttāma-tthi, asante-ttha. သရနောက်ရှိသော် ရှေ့သရသည် ကျေအပ်၏။ သာဓကများ - တတြိမေ (တတြ + ဣမေ)၊ သဒ္ဓိန္ဒြိယံ (သဒ္ဓါ + ဣန္ဒြိယံ)၊ နောဟေတံ (နော + ဧတံ)၊ ဘိက္ခုနောဝါဒေါ (ဘိက္ခု + သြဝါဒေါ)၊ သမေတာယသ္မာ (သမေတု + အာယသ္မာ)၊ အဘိဘာယတနံ (အဘိဘု + အာယတနံ)၊ ပုတ္တာမတ္ထိ (ပုတ္တော + မေ + အတ္ထိ)၊ အသန္တေတ္ထ (အသန္တိ + ဧတ္ထ)။ 27. Paro kvaci. ၂၇. သရ၏နောက်၌ အချို့သော နောက်သရသည် ကျေ၏။ Saramhā paro saro kvaci lopanīyo hoti. So-pi, sāva, yato-dakaṃ, tato-va. Kvacītikiṃ? Saddhi-ndriyaṃ, ayamadhikāro āparicchedāvasānā, tena nātippasaṅgo. ရှေ့သရ၏နောက်၌ရှိသော နောက်သရသည် အချို့နေရာ၌ ကျေအပ်၏။ သာဓကများ - သောပိ (သော + အပိ)၊ သာဝ (သာ + ဧဝ)၊ ယတောဒကံ (ယတော + ဥဒကံ)၊ တတောဝ (တတော + ဧဝ)။ “ကွစိ - အချို့” ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ သဒ္ဓိန္ဒြိယံ (စသော ပုဒ်တို့၌ မကျေစေရန် ဖြစ်သည်)။ ဤ (ကွစိ) အာဏာသည် အပိုင်းအခြား ကုန်ဆုံးသည်အထိ တည်၏။ ထိုသို့ တည်သောကြောင့် အလွန်အကျွံ ဖြစ်ခြင်းမှ ကင်းဝေးစေသည်။ 28. Na dvevā. ၂၈. ရှေ့နောက်သရ နှစ်ခုလုံးတို့သည်လည်း အချို့နေရာ၌ မကျေကြကုန်။ Pubbaparasarā dvepi vā kvaci na lupyante, latā iva, late-va, latā-va. ရှေ့သရ နောက်သရ နှစ်ခုလုံးတို့သည်လည်း အချို့နေရာ၌ မကျေကြကုန်။ သာဓကများ - လတာ ဣဝ၊ လတေဝ၊ လတာဝ။ 29. Yuvaṇṇānameo luttā. ၂၉. ရှေ့သရကျေပြီးနောက် ကျန်ရစ်သော နောက် ဣဝဏ္ဏ၊ ဥဝဏ္ဏတို့သည် ဧ၊ အို ဖြစ်ကုန်၏။ Luttā [Pg.60] sarā paresaṃ ivaṇṇuvaṇṇānaṃ eo honti vā yathākkamaṃ. ရှေ့သရကျေပြီးနောက် ကျန်ရစ်သော နောက် ဣဝဏ္ဏ (ဣ၊ ဤ) နှင့် ဥဝဏ္ဏ (ဥ၊ ဦ) တို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဧ နှင့် အို ဖြစ်ကုန်၏။ Tasse-daṃ, vāte-ritaṃ, no-peti, vāmo-rū, ate-vaññehi, vo-dakaṃ. Kathaṃ ‘‘paccorasmi’’nti? Yogavibhāgā. Vātveva? Tassidaṃ. သာဓကများ - တဿေဒံ (တဿ + ဣဒံ)၊ ဝါတေရိတံ (ဝါတ + ဤရိတံ)၊ နောပေတိ (န + ဥပေတိ)၊ ဝါမောရူ (ဝါမ + ဦရူ)၊ အတေဝညေဟိ (အတိ + ဣဝ + အညေဟိ)၊ ဝေါဒကံ (ဝ + ဥဒကံ)။ “ပစ္စောရသ္မိံ” ဟု အဘယ်သို့ ပြီးသနည်း။ သုတ်ကို ခွဲခြားခြင်း (ယောဂဝိဘာဂ) အားဖြင့် ပြီး၏။ “ဝါ - အချို့” ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ တဿိဒံ (ဧ-အို မဖြစ်သော သာဓက)။ Lutteti kiṃ? Latā iva. “လုတ္တာ - သရကျေပြီးနောက်” ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ လတာ ဣဝ (၌ မဖြစ်စေရန် ဖြစ်သည်)။ 30. Yavā sare. ၃၀. သရနောက်ရှိသော် ဣဝဏ္ဏ၊ ဥဝဏ္ဏတို့သည် ယ၊ ဝ ဖြစ်ကုန်၏။ Sare pare ivaṇṇuvaṇṇānaṃ yakāravakārā honti vā yathākkamaṃ. Byākato, iccassa, ajjhiṇamutto, svāgataṃ, svāpanalānilaṃ, vātveva? Iti-ssa. Kvacitveva? Yānī-dha, sū-paṭṭhitaṃ. သရနောက်ရှိသော် ဣဝဏ္ဏ (ဣ၊ ဤ)၊ ဥဝဏ္ဏ (ဥ၊ ဦ) တို့သည် အစဉ်အတိုင်း ယကာရ၊ ဝကာရတို့သည် အချို့ ဖြစ်ကုန်၏။ သာဓကများ - ဗျာကတော (ဝိ + အာကတော)၊ ဣစ္စဿ (ဣတိ + အဿ)၊ အဇ္ဈိဏမုတ္တော (အဓိ + ဣဏမုတ္တော)၊ သွာဂတံ (သု + အာဂတံ)၊ သွာပနလာနိလံ (သု + အာပနလ + အနိလံ)။ “ဝါ - အချို့” ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ဣတိဿ။ “ကွစိ” ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ယာနီဓ၊ သူပဋ္ဌိတံ။ 31. Eonaṃ. ၃၁. ဧ၊ အို တို့သည် ယ၊ ဝ ဖြစ်ကုန်၏။ Eonaṃyavāyonti vā sare yathākkamaṃ. Tyajja te-jja, svāhaṃ so-haṃ. Kvacitveva? Puttāma-tthi, asante-ttha. သရနောက်ရှိသော် ဧ၊ အို တို့သည် အစဉ်အတိုင်း ယကာရ၊ ဝကာရတို့သည် အချို့ ဖြစ်ကုန်၏။ သာဓကများ - တျဇ္ဇ (တေ + အဇ္ဇ)၊ သွာဟံ (သော + အဟံ)။ “ကွစိ” ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ပုတ္တာမတ္ထိ၊ အသန္တေတ္ထ။ 32. Gossā-vaṅa. ၃၂. သရနောက်ရှိသော် ဂေါသဒ္ဒါ၏ နေရာ၌ အဝဏ်အာဒေသ ဖြစ်၏။ Sare gossa avaṅa hoti. Gavā-ssaṃ. ‘Yatharīva, tatharive’ti nipātāva, ‘bhusāmive’ti ivasaddo evattho. သရနောက်ရှိသော် ဂေါသဒ္ဒါသည် အဝဏ် (အဝ) ဖြစ်၏။ သာဓက - ဂဝါဿံ (ဂေါ + အဿံ)။ “ယထရီဝ၊ တထရိဝ” ဟူသော ပုဒ်တို့သည် နိပါတ်သက်သက်တို့သာတည်း၊ “ဘုသာမိဝ” ဟူသော ပုဒ်၌ ဣဝသဒ္ဒါသည် ဧဝသဒ္ဒါ၏ အနက်ရှိ၏။ 33. Byañjane dīgharassā. ၃၃. ဗျည်းနောက်ရှိသော် ရဿ၊ ဒီဃတို့သည် ဒီဃ၊ ရဿ ဖြစ်ကုန်၏။ Rassadīghānaṃ [Pg.61] kvaci dīgharassā honti byañjane. Tatrā-yaṃ, munīcare, sammadeva, mālabhārī. ဗျည်းနောက်ရှိသော် ရဿ၊ ဒီဃသရတို့သည် အချို့နေရာ၌ ဒီဃ၊ ရဿ ဖြစ်ကုန်၏။ သာဓကများ - တတြာယံ၊ မုနီစရေ၊ သမ္မဒေဝ၊ မာလဘာရီ။ 34. Saramhā dve. ၃၄. သရ၏နောက်၌ ဗျည်းသည် နှစ်ခု (ဒွေးဘော်) ဖြစ်၏။ Saramhā parassa byañjanassa kvaci dve rūpāni honti. Paggaho. Saramhāti kiṃ? Taṃ khaṇaṃ. သရ၏နောက်၌ရှိသော ဗျည်းသည် အချို့နေရာ၌ ဒွေးဘော် (နှစ်ခု) ဖြစ်၏။ သာဓက - ပဂ္ဂဟော။ “သရမှ - သရ၏နောက်၌” ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ တံ ခဏံ။ 35. Catutthadutiyesvesaṃ tatiyapaṭhamā. ၃၅. ၄-ခုမြောက်၊ ၂-ခုမြောက် ဗျည်းတို့နောက်ရှိသော် ၎င်းတို့၏ ရှေ့၌ ဝဂ်တူ ၃-ခုမြောက်၊ ၁-ခုမြောက် ဗျည်းတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ Catutthadutiyesu paresvesaṃ catutthadutiyānaṃ tabbagge tatiya paṭhamā honti. Paccāsatthyā, nigghoso, akkhanti, bojjhaṅgā, setacchattaṃ, daḍḍho, niṭṭhānaṃ, mahaddhano, yasatthero, apphuṭaṃ, abbhuggato. Esvīti kiṃ? Thero. Esanti kiṃ? Pattho. ၄-ခုမြောက်၊ ၂-ခုမြောက် ဗျည်းတို့နောက်ရှိသော် ထို ၄-ခုမြောက်၊ ၂-ခုမြောက် ဗျည်းတို့၏ ရှေ့၌ ၎င်းတို့နှင့် ဝဂ်တူသော ၃-ခုမြောက်၊ ၁-ခုမြောက် ဗျည်းတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ သာဓကများ - ပစ္စာသတ္ထျာ၊ နိဂ္ဃေါသော၊ အက္ခန္တိ၊ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ၊ သေတစ္ဆတ္တံ၊ ဒဍ္ဎော၊ niṭṭhānaṃ၊ မဟဒ္ဓနော၊ ယသတ္ထေရော၊ အပ္ဖုဋံ၊ အဗ္ဘုဂ္ဂတော။ “ဧသု - ထိုဗျည်းတို့၌” ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ထေရော။ “ဧသံ - ထိုဗျည်းတို့၏” ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ပတ္ထော။ 36. Vitisseve vā. ၃၆. ဧဝသဒ္ဒါနောက်ရှိသော် ဣတိသဒ္ဒါ၏ ဝကာရသည် အချို့ ဖြစ်၏။ Evasadde pare itissa vo hoti vā. Itveva, icceva. Eveti kiṃ? Iccāha. ဧဝသဒ္ဒါနောက်ရှိသော် ဣတိသဒ္ဒါ၏ ဝကာရသည် အချို့ ဖြစ်၏။ သာဓကများ - ဣတွေဝ၊ ဣစ္စေဝ။ “ဧဝေ - ဧဝသဒ္ဒါ၌” ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ဣစ္စာဟ။ 37. Eonama vaṇṇe. ၃၇. ဧ၊ အို တို့သည် ဝဏ္ဏနောက်ရှိသော် အချို့နေရာ၌ အကာရ ဖြစ်ကုန်၏။ Eonaṃ vaṇṇe kvaci a hoti vā. Disvā yācaka māgate, akaramhasa te, esa attho, esa dhammo, aggamakkhāyati, svātanaṃ[Pg.62], hiyyattanaṃ, karassu. Vātveva? Yācake āgate eso dhammo. Vaṇṇeti kiṃ? So. ဧ၊ အို တို့သည် ဝဏ္ဏနောက်ရှိသော် အချို့နေရာ၌ အကာရ ဖြစ်ကုန်၏။ သာဓကများ - ဒိသွာ ယာစက မာဂတေ (ယာစကေ + မာဂတေ)၊ အကရမှသ တေ (အကရမှသေ + တေ)၊ ဧသ အတ္ထော (ဧသော + အတ္ထော)၊ ဧသ ဓမ္မော (ဧသော + ဓမ္မော)၊ အဂ္ဂမက္ခာယတိ၊ သွာတနံ၊ ဟိယျတ္တနံ (ဟိယျော + တနံ)၊ ကရဿု (ကရောဿု)။ “ဝါ - အချို့” ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ယာစကေ အာဂတေ၊ ဧသော ဓမ္မော။ “ဝဏ္ဏေ - ဝဏ္ဏ၌” ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ သော။ 38. Niggahītaṃ. ၃၈. နိဂ္ဂဟိတ်အာဂုံသည် အချို့နေရာ၌ ဖြစ်၏။ Niggahītamāgamo hoti vā kvaci. Cakkhuṃ udapādi cakkhuudapādi, purimaṃ jātiṃ purimajātiṃ, kattabbaṃ kusalaṃ bahuṃ. Avaṃsirotiādīsu niccaṃ… vavatthitavibhāsattā vādhikārassa, sāmattiyenāgamova, sa ca rassa sarasseva hoti… tassa rassānugatattā. နိဂ္ဂဟိတ်အာဂုံသည် အချို့နေရာ၌ ဖြစ်၏။ သာဓကများ - စက္ခုံ ဥဒပါဒိ၊ ပုရိမံ ဇာတိံ၊ ကတ္တဗ္ဗံ ကုသလံ ဗဟုံ။ အဝံသိရော စသော ပုဒ်တို့၌ အမြဲ (နိစ္စ) ဖြစ်၏။ “ဝါ” သဒ္ဒါ၏ အာဏာကို စနစ်တကျ ခွဲခြားသတ်မှတ်ထားခြင်းကြောင့် စွမ်းအားအားဖြင့် အာဂုံသက်သက်သာ ဖြစ်၏။ ထိုအာဂုံသည်လည်း ရဿသရ၏နောက်၌သာ ဖြစ်၏၊ ရဿသရနောက်သို့ လိုက်၍ ဖြစ်တတ်သောကြောင့်တည်း။ 39. Lopo. ၃၉. နိဂ္ဂဟိတ် ကျေခြင်းသည် အချို့ ဖြစ်၏။ Niggahītassa lopo hoti vā kvaci. Kyāhaṃ kimahaṃsāratto saṃratto. Salle kho-gantukāmo gantumanoti, ādīsu niccaṃ. နိဂ္ဂဟိတ်၏ ကျေခြင်းသည် အချို့နေရာ၌ ဖြစ်၏။ သာဓကများ - ကျာဟံ၊ သာရတ္တော။ သလ္လေခေါ၊ ဂန္တုကာမော၊ ဂန္တုမနော စသော ပုဒ်တို့၌ အမြဲ (နိစ္စ) ဖြစ်၏။ 40. Parasarassa. ၄၀. နိဂ္ဂဟိတ်၏နောက်၌ရှိသော သရသည် အချို့နေရာ၌ ကျေ၏။ Niggahītamhā parassa sarassa lopo hoti vā kvaci. Tvaṃ-si tvamasi. နိဂ္ဂဟိတ်၏နောက်၌ရှိသော သရသည် အချို့နေရာ၌ ကျေအပ်၏။ သာဓက - တွံသိ။ 41. Vagge vagganto. ၄၁. ဝဂ်ဗျည်းနောက်ရှိသော် นိဂ္ဂဟိတ်သည် ထိုဝဂ်၏ အဆုံးဗျည်း (ဝဂ္ဂန္တ) သို့ အချို့ ရောက်၏။ Niggahītassa kho vagge vagganto vā hoti paccāsattyā. Taṅkaroti taṃ karoti, tañcarati taṃ carati, taṇṭhānaṃ taṃ ṭhānaṃ, tandhanaṃ taṃ dhanaṃ, tampāti taṃ pāti. Niccaṃ padamajjhe gantvā, kvacaññātrapi santiṭṭhati. ဝဂ်ဗျည်းနောက်ရှိသော် နိဂ္ဂဟိတ်သည် နီးစပ်မှုအားဖြင့် ထိုဝဂ်၏ အဆုံးဗျည်း (ဝဂ္ဂန္တ) သို့ အချို့ ရောက်၏။ သာဓကများ - တင်္ဂရောတိ၊ တဉ္စရတိ၊ တဏ္ဌာနံ၊ တန္ဓနံ၊ တမ္ပါတိ။ ပုဒ်၏အလယ်၌ “ဂန္တွာ” စသည်ဖြင့် အမြဲ (နိစ္စ) ဖြစ်ပြီး၊ အခြားနေရာ၌လည်း အချို့ တည်ရှိတတ်၏။ 42. Yevahisu ño. ၄၂. ယ၊ ဧဝ၊ ဟိ သဒ္ဒါတို့နောက်ရှိသော် နိဂ္ဂဟိတ်သည် အချို့ ညကာရ ဖြစ်၏။ Ya [Pg.63] eva hi saddesu niggahītassa vā ño hoti. Yaññadeva, taññeva, tañhi, vātveva? Yaṃ yadeva. ယ၊ ဧဝ၊ ဟိ သဒ္ဒါတို့နောက်ရှိသော် နိဂ္ဂဟိတ်သည် အချို့ ညကာရ ဖြစ်၏။ သာဓကများ - ယညဒေဝ၊ တညေဝ၊ တညှိ။ “ဝါ - အချို့” ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ယံ ယဒေဝ။ 43. Ye saṃssa. ၄၃. ယကာရနောက်ရှိသော် သံသဒ္ဒါ၏ နိဂ္ဂဟိတ်သည် အချို့ ညကာရ ဖြစ်၏။ Saṃsaddassa yaṃ niggahītaṃ tassa vā ño hoti yakāre. Saññamo saṃyamo. ယကာရနောက်ရှိသော် သံသဒ္ဒါ၏ နိဂ္ဂဟိတ်သည် အချို့ ညကာရ ဖြစ်၏။ သာဓကများ - သညမော၊ သံယမော။ 44. Mayadā sare. ၄၄. မ၊ ယ၊ ဒ အက္ခရာတို့သည် သရနောက်ရှိသော် (ဖြစ်ကုန်၏)။ Niggahītassa mayadā honti vā sare kvaci. Tamahaṃ, tayidaṃ, tadalaṃ. Vā tveva? Taṃ ahaṃ. နိဂ္ဂဟိတ်၏ မ၊ ယ၊ ဒ အက္ခရာတို့သည် သရနောက်ရှိသော် အချို့သောနေရာ၌ (ဝါ- အဆန်းအားဖြင့်) ဖြစ်ကုန်၏။ တမဟံ၊ တယိဒံ၊ တဒလံ။ 'ဝါ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? တံ အဟံ။ 45. Vanataragā cāgamā. ၄၅. ဝ၊ န၊ တ၊ ရ၊ ဂ အက္ခရာတို့သည်လည်းကောင်း၊ အာဂမအက္ခရာတို့သည်လည်းကောင်း (သရနောက်၌ ဖြစ်ကုန်၏)။ Ete mayadā ca āgamā honti sare vā kvaci. Tivaṅgikaṃ, ito nāyati, cinitvā, tasmātiha, nirojaṃ, puthageva, idhamāhu, yathayidaṃ, attadatthaṃ. Vā tveva? Attatthaṃ. ‘Atippago kho tāvā’ti-paṭhamanto pagasaddova. ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ဝ၊ န၊ တ၊ ရ၊ ဂ အက္ခရာတို့သည်လည်းကောင်း၊ မ၊ ယ၊ ဒ အက္ခရာတို့သည်လည်းကောင်း သရနောက်ရှိသော် အချို့သောနေရာ၌ အာဂမအက္ခရာတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ တိဝင်္ဂိကံ၊ ဣတော နာယတိ၊ စိနိတွာ၊ တသ္မာတိဟ၊ นိရောဇံ၊ ပုထဂေဝ၊ ဣဓမာဟု၊ ယထယိဒံ၊ အတ္တဒတ္ထံ။ 'ဝါ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? အတ္တတ္ထံ။ 'အတိပ္ပဂေါ ခေါ တာဝါ' ဟူသော နေရာ၌ ရှေးဦးစွာသော ပဂသဒ္ဒါသာတည်း။ 46. Chā ḷo. ၄၆. ဆသဒ္ဒါ၏ နောက်၌ ဠကာရအာဂမ ဖြစ်၏။ Chasaddā parassa sarassa ḷakāro āgamo hoti vā. Chaḷaṅgaṃ, chaḷāyatanaṃ. Vātveva? Chaabhiññā. ဆသဒ္ဒါ၏ နောက်၌ရှိသော သရ၏ ဠကာရသည် အချို့သော (ဝါ) နေရာ၌ အာဂမ ဖြစ်၏။ ဆဠင်္ဂံ၊ ဆဠာယတနံ။ 'ဝါ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ဆအဘိညာ။ 47. Tadaminādīni. ၄၇. တဒမိနာ အစရှိသော သဒ္ဒါတို့သည် (ပြီးကုန်၏)။ Tadaminādīni [Pg.64] sādhūni bhavanti. Taṃ iminā tadaminā, sakiṃ āgāmī sakadāgāmī, ekaṃ idha ahaṃ ekamidāhaṃ, saṃvidhāya avahāro saṃvidāvahāro, vārino vāhako valāhako, jīvanassa mūto jīmūto, chavassa sayanaṃ susānaṃ, uddhaṃ khamassa udukkhalaṃ, pisitāso pisāco, mahiyaṃ ravatīti mayūro, evamaññepi payogato-nugantabbā, paresaṃ pisodarādimivedaṃ daṭṭhabbaṃ. တဒမိနာ အစရှိသော သဒ္ဒါတို့သည် ပြီးပြည့်စုံကုန်၏။ တံ ဣမိနာ ဟူသော သဒ္ဒါ၌ တဒမိနာ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ သကိံ အာဂါမီ ဟူသော သဒ္ဒါ၌ သကဒါဂါမီ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဧကံ ဣဓ အဟံ ဟူသော သဒ္ဒါ၌ ဧကမိဒါဟံ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ သံဝိဓာယ အဝဟာရော ဟူသော သဒ္ဒါ၌ သံဝိဒါဝဟာရော ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဝါရိနော ဝါဟကော ဟူသော သဒ္ဒါ၌ ဝလာဟကော ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဇီဝနဿ မူတော ဟူသော သဒ္ဒါ၌ ဇီမူတော ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဆဝဿ သယနံ ဟူသော သဒ္ဒါ၌ သုသာနံ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဥဒ္ဓံ ခမဿ ဟူသော သဒ္ဒါ၌ ဥဒုက္ခလံ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ပိသိတာသော ဟူသော သဒ္ဒါ၌ ပိသာစော ဟူ၍လည်းကောင်း၊ မဟိယံ ရဝတီတိ ဟူသော သဒ္ဒါ၌ မယူရော ဟူ၍လည်းကောင်း ပြီးကုန်၏။ ဤအတူ အခြားသော သဒ္ဒါတို့ကိုလည်း အသုံးပြုပုံ (ပယောဂ) အားလျော်စွာ သိအပ်ကုန်၏။ ဤသည်ကို သူတပါးတို့၏ ပိသောဒရာဒိ သဒ္ဒါကဲ့သို့ မှတ်အပ်၏။ 48. Tavaggavaraṇānaṃ ye cavaggabayañā. ၄၈. တဝဂ်အက္ခရာတို့နှင့် ဝ၊ ရ၊ ဏ အက္ခရာတို့သည် ယကာရနောက်ရှိသော် စဝဂ်အက္ခရာနှင့် ဗ၊ ယ၊ ဉ အက္ခရာတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ Tavaggavaraṇānaṃ kvaci cavaggabayañā honti yathākkamaṃ yakāre. Apuccaṇḍatāya, tacchaṃ, yajjevaṃ, ajjhattaṃ, thaññaṃ, dibbaṃ, payyosanā, pokkharañño. Kvacitveva? Rattyā တဝဂ်အက္ခရာတို့နှင့် ဝ၊ ရ၊ ဏ အက္ခရာတို့သည် ယကာရနောက်ရှိသော် အချို့သောနေရာ၌ စဝဂ်အက္ခရာနှင့် ဗ၊ ယ၊ ဉ အက္ခရာတို့ အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏။ အပုစ္စဏ္ဍတာယ၊ တစ္ဆံ၊ ယဇ္ဇေဝံ၊ အဇ္ဈတ္တံ၊ ထညံ၊ ဒိဗ္ဗံ၊ ပယျောသနာ၊ ပေါက္ခရညော။ 'အချို့သောနေရာ၌' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ရတ္တျာ။ 49. Vaggalasehi te. ၄၉. ဝဂ်အက္ခရာ၊ လ၊ သ တို့၏နောက်ရှိ ယကာရသည် ထိုဝဂ်အက္ခရာ၊ လ၊ သ တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ Vaggalasehi parassa yakārassa kvaci te vaggalasā honti. ဝဂ်အက္ခရာ၊ လ၊ သ တို့၏ နောက်၌ရှိသော ယကာရသည် အချို့သောနေရာ၌ ထိုဝဂ်အက္ခရာ၊ လ၊ သ တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ Sakkate, paccate, aṭṭate, kuppate, phallate, assate. Kvacitveva? Kyāhaṃ. သက္ကတေ၊ ပစ္စတေ၊ အဋ္ဋတေ၊ ကုပ္ပတေ၊ ဖလ္လတေ၊ အဿတေ။ 'အချို့သောနေရာ၌' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ကျာဟံ။ 50. Hassa vipallāso. ၅၀. ဟကာရ၏ (နေရာ) ဖလှယ်ခြင်းသည် (ဖြစ်၏)။ Hassa vipallāso hoti yakāre. Guyhaṃ. ယကာရနောက်ရှိသော် ဟကာရ၏ (နေရာ) ဖလှယ်ခြင်းသည် ဖြစ်၏။ ဂုယှံ။ 51. Ve vā. ၅၁. ဝကာရနောက်ရှိသော်လည်း ဟကာရ၏ (နေရာ) ဖလှယ်ခြင်းသည် အချို့ (ဝါ) ဖြစ်၏။ Hassa vipallāso hoti vā vakāre. Bavhābādho bavhābādho. ဝကာရနောက်ရှိသော်လည်း ဟကာရ၏ (နေရာ) ဖလှယ်ခြင်းသည် အချို့ (ဝါ) ဖြစ်၏။ ဗဝှါဗာဓော၊ ဗဝှါဗာဓော။ 52. Tathānarānaṃ ṭaṭhaṇalā ၅၂. တ၊ ထ၊ န၊ ရ အက္ခရာတို့သည် ဋ၊ ဌ၊ ဏ၊ လ အက္ခရာတို့ (ဖြစ်ကုန်၏)။ Tathanarānaṃ [Pg.65] ṭaṭhaṇalā honti vā. Dukkaṭaṃ, aṭṭhakathā, gahaṇaṃ, paligho, palāyati. Vātveva? Dukkataṃ. Kvacitveva? Sugato. တ၊ ထ၊ န၊ ရ အက္ခရာတို့သည် ဋ၊ ဌ၊ ဏ၊ လ အက္ခရာတို့ အချို့ (ဝါ) ဖြစ်ကုန်၏။ ဒုက္ကဋံ၊ အဋ္ဌကထာ၊ ဂဟဏံ၊ ပလိဃော၊ ပလာယတိ။ 'ဝါ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ဒုက္ကတံ။ 'အချို့သောနေရာ၌' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? သုဂတော။ 53. Saṃyogādi lopo. ၅၃. နှလုံးဆင့် (သံယောဂ) ၏ အစဖြစ်သော အစိတ်အပိုင်းကို အချို့ (ဝါ) ချေခြင်းသည် ဖြစ်၏။ Saṃyogassa yo ādībhūto-vayavo tassa vā kvaci lopo hoti. Pupphaṃ-sā jāyate-gini. နှလုံးဆင့် (သံယောဂ) ၏ အစဖြစ်သော အစိတ်အပိုင်းကို ချေခြင်းသည် အချို့သောနေရာ၌ ဖြစ်၏။ ပုပ္ဖံ - သာ ဇာယတေ - ဂိနိ။ 54. Vicchābhikkhaññesu dve. ၅၄. ဝိစ္ဆာနှင့် အာဘိက္ခညတို့၌ နှစ်ခု (ဒွေသဒ္ဒါ) ဖြစ်ကုန်၏။ Vicchāyamābhikkhaññe ca yaṃ vattate, tassa dve rūpāni honti. Kriyāya guṇena dabbena vā bhinne atthe byāpitumicchā vicchā. Rukkhaṃ rukkhaṃ siñcati, gāmo gāmo ramaṇīyo, gāme gāme pānīyaṃ, gehe gehe issaro, rasaṃ rasaṃ bhakkhayati, kiriyaṃ kiriyamārabhate. ဝိစ္ဆာနှင့် အာဘိက္ခညတို့၌ ဖြစ်သော သဒ္ဒါ၏ နှစ်ခုသော ရုပ်တရားတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ ကြိယာအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဂုဏ်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဒြပ်အားဖြင့်လည်းကောင်း ကွဲပြားသော အနက်ကို ပျံ့နှံ့စေလိုခြင်းသည် ဝိစ္ဆာ မည်၏။ ရုက္ခံ ရုက္ခံ သိဉ္စတိ၊ ဂါမော ဂါမော ရမဏီယော၊ ဂါမေ ဂါမေ ပါနီယံ၊ ဂေဟေ ဂေဟေ ဣဿရော၊ ရသံ ရသံ ဘက္ခယတိ၊ ကိရိယံ ကိရိယမာရဘတေ။ Atthiyevā-nupubbiyepi vicchā mūle mūle thūlā, agge agge sukhumā, yadi hi ettha mūlaggabhedo na siyā, ānupubbiyampi na bhaveyya. Māsakaṃ māsakaṃ imamhā kahāpaṇā bhavanthānaṃ dvinnaṃ dehīti māsakaṃ māsakamiccetasmā vicchāgamyate, saddantarato pana imamhā kahāpaṇāti avadhāraṇaṃ. Pubbaṃ pubbaṃ pupphanti, paṭhamaṃ paṭhamaṃ paccantītyatrāpi vicchāva. Ime ubho aḍḍhā katarā katarā esaṃ dvinnamaḍḍhatā, sabbe ime aḍḍhā katamā katamā imesaṃ aḍḍhutā ihāpi [Pg.66] vicchāva. Ābhikkhaññaṃ ponopuññaṃ pacati pacati, papacati papacati, lunāhi lunāhitvevāyaṃ lunāti, bhutvā bhutvā gacchati, paṭapaṭā karoti, paṭapaṭāyati. အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ခြင်း (အာနုပုဗ္ဗီ) ၌လည်း ဝိစ္ဆာသည် ရှိသည်သာတည်း။ 'မူလေ မူလေ ထူလာ၊ အဂ္ဂေ အဂ္ဂေ သုခုမာ'။ အကယ်၍ ဤ၌ အခြေနှင့် အဖျား ကွဲပြားခြင်း မရှိအံ့၊ အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ခြင်းလည်း မရှိရာ။ 'မာသကံ မာသကံ ဣမမှာ ကဟာပဏာ ဘဝန္ထာနံ ဒွိန္နံ ဒေဟိ' ဟူသော သဒ္ဒါ၌ 'မာသကံ မာသကံ' ဟူသော ဤသဒ္ဒါကြောင့် ဝိစ္ဆာကို သိအပ်၏။ အခြားသဒ္ဒါဖြစ်သော 'ဣမမှာ ကဟာပဏာ' ဟူသော သဒ္ဒါကြောင့်ကား ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်းကို သိအပ်၏။ 'ပုဗ္ဗံ ပုဗ္ဗံ ပုပ္ဖန္တိ၊ ပဌမံ ပဌမံ ပစ္စန္တိ' ဟူသော ဤ၌လည်း ဝိစ္ဆာသာလျှင် ဖြစ်၏။ 'ဣမေ ဥဘော အဒ္ဎါ ကတရာ ကတရာ ဧသံ ဒွိန္နမဒ္ဎတာ၊ သဗ္ဗေ ဣမေ အဒ္ဎါ ကတမာ ကတမာ ဣမေ သံ အဒ္ဎုတာ' ဟူသော ဤ၌လည်း ဝိစ္ဆာသာလျှင် ဖြစ်၏။ အာဘိက္ခည ဆိုသည်ကား အဖန်တလဲလဲ ဖြစ်ခြင်းတည်း။ ပစတိ ပစတိ၊ ပပစတိ ပပစတိ၊ လုနာဟိ လုနာဟိ ဟူ၍ ဤသူသည် ရိတ်ဖြတ်၏၊ ဘုတ္တြာ ဘုတ္တြာ ဂစ္ဆတိ၊ ပဋပဋာ ကရောတိ၊ ပဋပဋာယတိ။ 55. Syādilopo pubbassekassa. ၅၅. နှစ်ကြိမ်ဖြစ်ခြင်း (ဒွိတ္တ) ၌ ရှေ့ဦးစွာသော တစ်ခု၏ သိအစရှိသော ဝိဘတ် (သျာဒိ) ကို ချေခြင်းသည် ဖြစ်၏။ Vicchāyamekassa dvitte pubbassa syādilopo hoti. Ekekassa. Kathaṃ matthakamatthakenāti? ‘Syādilopo pubbassā’ti yogavibhāgā, nācātippasaṅgo yogavibhāgā iṭṭhappasiddhīti. ဝိစ္ဆာအနက်၌ တစ်ခုသော သဒ္ဒါ၏ နှစ်ကြိမ်ဖြစ်ခြင်း (ဒွိတ္တ) ရှိသော် ရှေ့ဦးစွာသော သဒ္ဒါ၏ သိအစရှိသော ဝိဘတ်ကို ချေခြင်းသည် ဖြစ်၏။ ဧကေကဿ။ 'မတ္ထကမတ္ထကေန' ဟူသော ရုပ်သည် အဘယ်သို့ ပြီးသနည်း? 'သျာဒိလောပေါ ပုဗ္ဗဿ' ဟူ၍ သုတ်ကို ပိုင်းခြားခြင်း (ယောဂဝိဘာဂ) ကြောင့် ပြီး၏။ သုတ်ကို ပိုင်းခြားခြင်းကြောင့် အလွန်အကျွံ ဖြစ်ခြင်းသည်လည်း မရှိ၊ အလိုရှိအပ်သော အနက်သည်လည်း ပြီးမြောက်၏။ 56. Sabbādīnaṃ vītihāre. ၅၆. လဲလှယ်ခြင်း (ဝီတိဟာရ) အနက်၌ သဗ္ဗအစရှိသော သဒ္ဒါတို့၏ (နှစ်ကြိမ်ဖြစ်ခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ ရှေ့သဒ္ဒါ၏ ဝိဘတ်ချေခြင်းသည်လည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏)။ Sabbādīnaṃ vītihāre dve bhavanti pubbassa syādilopo ca. Aññamaññassa bhojakā, itarītarassa bhojakā. လဲလှယ်ခြင်း (ဝီတိဟာရ) အနက်၌ သဗ္ဗအစရှိသော သဒ္ဒါတို့၏ နှစ်ကြိမ်ဖြစ်ခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ ရှေ့သဒ္ဒါ၏ သိအစရှိသော ဝိဘတ်ကို ချေခြင်းသည်လည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏။ အညမညဿ ဘောဇကာ၊ ဣတရီတရဿ ဘောဇကာ။ 57. Yāvabodhaṃ sambhame. ၅၇. တုန်လှုပ်ထိတ်လန့်ခြင်း (သမ္ဘမ) ရှိသော် သိစေလိုသမျှ သဒ္ဒါတို့၏ နှစ်ကြိမ်ဖြစ်ခြင်းသည် ဖြစ်၏။ Turitenāpāyahetupadassanaṃ sambhamo, tasmiṃsati vatthu yāvantehi saddehi so-ttho viññāyate, tāvanto saddā payujjante. Sappo sappo sappo, bujjhassu bujjhassu bujjhassu, bhinno bhikkhusaṅgho bhinno bhikkhusaṅgho. လျင်မြန်စွာ ဘေးအန္တရာယ်၏ အကြောင်းကို ပြခြင်းသည် သမ္ဘမ (တုန်လှုပ်ထိတ်လန့်ခြင်း) မည်၏။ ထိုသမ္ဘမ ရှိသော် ထိုအနက်ကို သိစေအပ်သော သဒ္ဒါရှိသမျှတို့ဖြင့် သဒ္ဒါတို့ကို သုံးစွဲကုန်၏။ သပ္ပေါ သပ္ပေါ သပ္ပေါ၊ ဗုဇ္ဈဿု ဗုဇ္ဈဿု ဗုဇ္ဈဿု၊ ဘိန္နော ဘိက္ခုသံဃော ဘိန္နော ဘိက္ခုသံဃော။ 58. Bahulaṃ. ၅၈. ဗဟုလံ (အမျိုးမျိုးသော နည်းဖြင့် ပြုအပ်၏)။ Ayamadhikāro āsatthaparisamattiyā. Tena nātippasaṅgo iṭṭhappasiddhi ca. ဤသည်ကား ကျမ်းပြီးဆုံးသည်အထိ လိုက်မည့် အာဏာပိုင် (အဓိကာရ) သုတ် ဖြစ်၏။ ထိုအဓိကာရကြောင့် အလွန်အကျွံ ဖြစ်ခြင်းလည်း မရှိ၊ အလိုရှိအပ်သော အနက်သည်လည်း ပြီးမြောက်၏။ Iti moggallāne byākaraṇe vuttiyaṃ ဤသို့ မောဂ္ဂလ္လာန်ဗျာကရုဏ်း ဝုတ္တိ၌ Paṭhamo kaṇḍo. ပထမကဏ္ဍ။ 2. Dutiyo kaṇḍo (syādi) ၂. ဒုတိယကဏ္ဍ (သျာဒိကဏ္ဍ)။ 1. Dve [Pg.67] dve-kānekesu nāmasmā si yo, aṃ yo, nā hi, sa naṃ, smā hi, sa naṃ, smiṃ su. ၁. နာမ်သဒ္ဒါမှ ဧကဝုစ် ဗဟုဝုစ်အနက်တို့၌ 'သိ၊ ယော၊ အံ၊ ယော၊ နာ၊ ဟိ၊ သ၊ နံ၊ သ္မာ၊ ဟိ၊ သ၊ နံ၊ သ္မိံ၊ သု' ဟူသော ဝိဘတ်တို့သည် နှစ်ခုနှစ်ခုစီ ဖြစ်ကုန်၏။ Etesaṃ dve dve honti ekānekatthesu vattamānato nāmasmā. Muni munayo, muniṃ munayo, muninā munīhi, munissa munīnaṃ, munismā munīhi, munissa munīnaṃ, munismiṃ munīsu, evaṃ kumārī kumāriyo, kaññā kaññāyoti. Etāni satta dukāni satta vibhattiyo vibhāgo vibhatīti katvā, ettha siamitī-kārā-kārā ‘‘kimaṃ sisu’’ 2,200 ti saṃketatthā. ဧကဝုစ်၊ ဗဟုဝုစ် အနက်တို့၌ ဖြစ်သော နာမ်သဒ္ဒါမှ ထိုဝိဘတ်တို့သည် နှစ်ခုနှစ်ခုစီ ဖြစ်ကုန်၏။ မုနိ မုနယော၊ မုနိံ မုနယော၊ မုနိနာ မုနီဟိ၊ မုနိဿ မုနီနံ၊ မုနိသ္မာ မုနီဟိ၊ မုနိဿ မုနီနံ၊ မုနိသ္မိံ မုနီသု၊ ဤအတူ ကုမာရီ ကုမာရိယော၊ ကညာ ကညာယော။ ဤခုနစ်စုံသော ဝိဘတ်တို့ကို ခုနစ်ပါးသော ဝိဘတ်တို့ဟု ခွဲခြားသတ်မှတ်၍ ဤ၌ 'သိ' 'အံ' ဟူသော သဒ္ဒါတို့၌ ဣကာရ၊ အာကာရတို့သည် "ကိမံ သိသု" (၂၊ ၂၀၀) သုတ်၌ အမှတ်အသား ပြုခြင်းအကျိုး ရှိကုန်၏။ 2. Kamme dutiyā. ၂. ကံအနက်၌ ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။ Karīyati kattu kiriyāyā-bhisambandhīyatīti kammaṃ, tasmiṃ dutiyāvibhatti hotaṃ. Kaṭaṃ karoti, odanaṃ pacati, ādiccaṃ passati. ကတ္တား၏ ကြိယာဖြင့် ပြုအပ်၊ ဆက်စပ်အပ်သောကြောင့် ကံ မည်၏။ ထိုကံအနက်၌ ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။ ကဋံ ကရောတိ၊ ဩဒနံ ပစတိ၊ အာဒိစ္စံ ပဿတိ။ ‘Odano paccatī’ti odanasaddato kammatā nappatīyate, kiñcarahi? Ākhyātato. ‘Kaṭaṃ karoti vipulaṃ dassanīya’nti attheva guṇayuttassa kammatā, icchitepi kammattāva dutiyā siddhā gāvuṃ payo dohati, gomantaṃ gāvaṃ yācati, gāvamavarundhati vajaṃ, māṇavakaṃ maggaṃ pucchati, gomantaṃ gāvaṃ bhikkhate, rukkhamavacināti phalāni, sissaṃ dhammaṃ brūte, sissaṃ dhammamanusāsatīti. Evaṃ anicchitepi ahiṃ laṅghayati, visaṃ bhakkheti. Yaṃnevicchitaṃ nāpi [Pg.68] anicchitaṃ, tatthāpi dutiyā siddhā. Gāmaṃ gacchanto rukkhamūlamupasappati. 'ဩဒနော ပစ္စတိ' ဟူသော သဒ္ဒါ၌ ဩဒနသဒ္ဒါမှ ကံအဖြစ်ကို မသိရ၊ သို့ဖြစ်လျှင် အဘယ်မှ သိရသနည်း? အာချာတ်ဝိဘတ်မှ သိရ၏။ 'ကဋံ ကရောတိ ဝိပုလံ ဒဿနီယံ' ဟူသော ဤ၌ ဂုဏ်နှင့်ယှဉ်သော သဒ္ဒါ၏ ကံအဖြစ်သည် ရှိသည်သာတည်း။ အလိုရှိအပ်သော ကံအဖြစ်ကြောင့်သာ ဒုတိယဝိဘတ်သည် ပြီး၏။ ဂါဝုံ ပယော ဒေါဟတိ၊ ဂေါမန္တံ ဂါဝံ ယာစတိ၊ ဂါဝမဝရုန္ဓတိ ဝဇံ၊ မာဏဝကံ မဂ္ဂံ ပုစ္ဆတိ၊ ဂေါမန္တံ ဂါဝံ ဘိက္ခတေ၊ ရုက္ခမဝစိနာတိ ဖလာနိ၊ သိဿံ ဓမ္မံ ဗြူတေ၊ သိဿံ ဓမ္မမနုသာသတိ။ ဤအတူ အလိုမရှိအပ်သော အနက်၌လည်း အဟိံ လင်္ဃယတိ၊ ဝိသံ ဘက္ခေတိ။ အလိုရှိအပ်သည်လည်းမဟုတ်၊ အလိုမရှိအပ်သည်လည်းမဟုတ်သော အနက်၌လည်း ဒုတိယဝိဘတ်သည် ပြီး၏။ ဂါမံ ဂစ္ဆန္တော ရုက္ခမူလမုပသပ္ပတိ။ Pathaviṃ adhisessati, gāmamadhitiṭṭhati, rukkhamajjhāsatetiadhisīṭhāsānaṃpayoge-dhikaraṇe kammavacanicchā, vatticchāto hi kārakāni honti. Taṃ yathā-valāhakā vijjotate, valāhakassa vijjotate, valāhako vijjotate, valāhake vijjotate, valāhakena vijjotateti. Evamabhinivisassa vā dhammamabhinivisate dhamme vā. ‘Pathaviṃ adhisessati’ (မြေကြီး၌ အိပ်လတ္တံ့)၊ ‘gāmamadhitiṭṭhati’ (ရွာ၌ တည်အံ့)၊ ‘rukkhamajjhāsate’ (သစ်ပင်၌ နေအံ့) ဟူသော ‘adhi’ ရှေ့မဲ့သော ‘sī’၊ ‘ṭhā’၊ ‘ās’ ဓာတ်တို့၏ အသုံး၌ တည်ရာ (အဓိကရဏ) အနက်၌ ကံဝိဘတ်ဖြင့် ပြောဆိုလိုခြင်းဖြစ်သည်။ ပြောဆိုလိုသော အလိုဆန္ဒ (ဝိဝက္ခာ) ကြောင့်သာ ကာရကတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုစကားသည် ဤသို့တည်း— ‘valāhakā vijjotate’ (မိုးတိမ်မှ လျှပ်ပြက်၏)၊ ‘valāhakassa vijjotate’ (မိုးတိမ်အား လျှပ်ပြက်၏)၊ ‘valāhako vijjotate’ (မိုးတိမ်သည် လျှပ်ပြက်၏)၊ ‘valāhake vijjotate’ (မိုးတိမ်၌ လျှပ်ပြက်၏)၊ ‘valāhakena vijjotate’ (မိုးတိမ်ဖြင့် လျှပ်ပြက်၏) ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ထို့အတူ ‘abhinivisa’ ဓာတ်၏ အသုံး၌လည်း ‘dhammamabhinivisate’ (တရားသို့ သက်ဝင်၏) ဟူ၍ သော်လည်းကောင်း၊ ‘dhamme vā’ (တရား၌ သက်ဝင်၏) ဟူ၍ သော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ Tathā upanvajjhāvasassābhojana nivuttivacanassa gāmamupavasati, ga, mamanuvasati, pabbatamadhivasati, gharamāvasati. Abhojananivutti vacanassāti kiṃ? Gāme upavasati, bhojananivuttiṃ karotīti attho. Tappānācārepi kammattāva dutiyā siyā nadimpivati, gāmaṃ carati, evaṃ ‘sace maṃ ālapissatī’tiādīsupi. Vihitāva patidhayoge dutiyā – ‘paṭibhantu taṃ cunda bojjhaṅgā’ti. Taṃ pati bojjhaṅgā bhāsantūti attho, yadātu dhātunāyutto pati, tadā tenā-yogā sambandhe chaṭṭhīva ‘tassa nappaṭibhātī’ti. Akkhe dibbati, akkhehi dibbati, akkhesu dibbatīti kammakaraṇādhikaraṇavacanicchā. ထို့အတူ ‘upa’၊ ‘anu’၊ ‘adhi’၊ ‘ā’ ရှေ့မဲ့သော ‘vasa’ (နေခြင်း) ဓာတ်၏ အစာမစားဘဲ နေခြင်းကို မဟောသောအခါ၌ (ရွာ၊ တောင်၊ အိမ် စသည်တို့၌) ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။ ပမာကား— ‘gāmamupavasati’ (ရွာ၌ နေ၏)၊ ‘gāmamanuvasati’ (ရွာ၌ လိုက်၍နေ၏)၊ ‘pabbatamadhi vasati’ (တောင်၌ လွှမ်းမိုး၍နေ၏)၊ ‘gharamāvasati’ (အိမ်၌ ပတ်ပတ်လည် နေ၏)။ ‘အစာမစားဘဲ နေခြင်းကို မဟောသောအခါ၌’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ‘Gāme upavasati’ (ရွာ၌ ဥပုသ်စောင့်၍ အစာမစားဘဲနေ၏) ဟူသောအနက်၌ ဒုတိယဝိဘတ်မဖြစ်စေရန် ဖြစ်၏။ (အစာမစားဘဲ နေခြင်းကို ပြု၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။) ထိုမြစ်ရေသောက်ခြင်း၊ ရွာ၌လှည့်လည်ကျင့်သုံးခြင်းတို့၌လည်း ကံအဖြစ်ကြောင့်သာ ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်ရာ၏။ ‘nadimpivati’ (မြစ်ရေကို သောက်၏)၊ ‘gāmaṃ carati’ (ရွာ၌ လှည့်လည်ကျင့်သုံး၏)၊ ဤသို့လျှင် ‘sace maṃ ālapissati’ (အကယ်၍ ငါ့ကို စကားပြောအံ့) စသည်တို့၌လည်း ဖြစ်၏။ ‘pati’ နှင့် စပ်သောအခါ၌ ဒုတိယဝိဘတ်ကို သတ်မှတ်ထားအပ်သည်သာ ဖြစ်၏— ‘paṭibhantu taṃ cunda bojjhaṅgā’ (အို စုန္ဒ၊ သင့်အား ဗောဇ္ဈင်တရားတို့သည် ထင်ရှားပါစေကုန်သတည်း) ဟူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ သင်နှင့် စပ်၍ ဗောဇ္ဈင်တို့ကို ဟောပါစေကုန်သတည်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ သို့သော်လည်း ‘pati’ သည် ဓာတ်နှင့် ယှဉ်သောအခါ ထို ‘pati’ နှင့် ယှဉ်မှုမရှိသဖြင့် သမ္ဗန္ဓ (ပတ်သက်မှု) အနက်၌ ‘tassa nappaṭibhātī’ (သူ့အား စိတ်ကူးမရ/မထင်ရှား) ဟူ၍ ဆဋ္ဌီဝိဘတ်သာ ဖြစ်၏။ ‘akkhe dibbati’ (အန်စာတို့ကို ကစား၏)၊ ‘akkhehi dibbati’ (အန်စာတို့ဖြင့် ကစား၏)၊ ‘akkhesu dibbati’ (အန်စာတို့၌ ကစား၏) ဟု ကံ၊ ကရုဏ်း၊ အဓိကရဏတို့ကို ပြောဆိုလိုခြင်း ဖြစ်၏။ 3. Kāladdhānamaccantasaṃyoge. ၃. အလွန်အမင်း စပ်ယှဉ်ခြင်း (အစ္စန္တသံယောဂ) အနက်၌ ကာလကို ဟောသော ပုဒ်၊ ခရီးလမ်းကို ဟောသော ပုဒ်တို့နောက်မှ ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။ Kiriyā, guṇa, dabbehi sākallena kāladdhānaṃ sambandho accantasaṃyogo. Tasmiṃ viññāyamāne kālasaddehi addhaaddehi ca dutiyā hoti. Māsamadhīte, māsaṃ kalyāṇi, māsaṃ [Pg.69] guḷadhānā, kosamadhīte, kosaṃ kuṭilā nadī, kosaṃ pabbato. Acantasaṃyogeti kiṃ? Māsassa dvīhamadhīte, kosassekadese pabbato. ကြိယာ၊ ဂုဏ်၊ ဒြပ်တို့နှင့် ကာလ၊ ခရီးလမ်းတို့ အလုံးစုံ စပ်ယှဉ်ခြင်းသည် အစ္စန္တသံယောဂ (အလွန်အမင်း စပ်ယှဉ်ခြင်း) မည်၏။ ထိုအနက်ကို သိအပ်သောအခါ ကာလဝါစကပုဒ်၊ ခရီးလမ်းဝါစကပုဒ်တို့မှ ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။ ပမာကား— ‘māsamadhīte’ (တစ်လပတ်လုံး စာသင်အံ၏)၊ ‘māsaṃ kalyāṇī’ (တစ်လပတ်လုံး တင့်တယ်ကောင်းမြတ်၏)၊ ‘māsaṃ guḷadhānā’ (တစ်လပတ်လုံး တင်လဲမုန့် ရှိ၏)၊ ‘kosamadhīte’ (တစ်ဂါဝုတ်ပတ်လုံး စာသင်အံ၏)၊ ‘kosaṃ kuṭilā nadī’ (တစ်ဂါဝုတ်ပတ်လုံး ကောက်သောမြစ်)၊ ‘kosaṃ pabbato’ (တစ်ဂါဝုတ်ပတ်လုံး တောင်ရှိ၏) ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ‘အလွန်အမင်း စပ်ယှဉ်ခြင်း၌’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ‘Māsassa dvīhamadhīte’ (တစ်လတွင် နှစ်ရက်သာ စာသင်အံ၏)၊ ‘kosassekadese pabbato’ (တစ်ဂါဝုတ်ခရီး၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသ၌ တောင်ရှိ၏) စသော အနက်တို့၌ ဒုတိယဝိဘတ်မဖြစ်စေရန် ဖြစ်၏။ Pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā, ekaṃ samayaṃ bhagavā, imaṃ rattiṃ cattāro mahārājāti evamādīsu kālavācī hi accantasaṃyogattāva dutiyā siddhā. Vibhattivipallāsenapi vā bahulaṃvidhānā. ‘Pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā’ (နံနက်အချိန်၌ ဝတ်ရုံတော်မူ၍)၊ ‘ekaṃ samayaṃ bhagavā’ (အခါတစ်ပါး၌ မြတ်စွာဘုရားသည်...)၊ ‘imaṃ rattiṃ cattāro mahārājā’ (ဤညဉ့်၌ နတ်မင်းကြီးလေးပါးတို့သည်...) စသည်တို့၌ ကာလဝါစကပုဒ်တို့သည် အလွန်အမင်း စပ်ယှဉ်ခြင်း (အစ္စန္တသံယောဂ) အနက်ကြောင့်သာ ဒုတိယဝိဘတ် ပြီးမြောက်အပ်၏။ သို့မဟုတ်လျှင်လည်း ဝိဘတ်လွဲမှားခြင်း (ဝိဘတ္တိဝိပလ္လာသ) ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဗဟုလဝိဓာနနည်းဖြင့်လည်းကောင်း (ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်သည်ဟု) ပြီးမြောက်နိုင်သည်။ Phalappattiyaṃ kiriyāparisamattyapavaggo, tasmiṃ viññāyamāne kāladdhānaṃ kiriyāyāccantasaṃyoge tatiyābhimatā, sāpi karaṇattāva siddhā ‘māsenānuvāko-dhīto, kosenānuvāko-dhīto’ti. Anapavaggetu asādhakatamattākaraṇattābhāve dutiyāva ‘māsamadhīto-nuvāko, na cāne na gahito’ti. အကျိုးတရား ရရှိသဖြင့် ကြိယာပြီးမြောက်ခြင်းသည် အပဝဂ္ဂ (ပြီးဆုံးခြင်း) မည်၏။ ထိုအနက်ကို သိအပ်သောအခါ ကာလ၊ ခရီးလမ်းတို့သည် ကြိယာနှင့် အလွန်အမင်း စပ်ယှဉ်ခြင်း၌ တတိယဝိဘတ် ဖြစ်သည်ဟု အလိုရှိအပ်၏။ ထိုတတိယဝိဘတ်သည်လည်း ကရုဏ်း (အကြောင်း) အနက်ဖြင့်သာ ပြီးမြောက်၏။ ပမာကား— ‘māsenānuvāko-dhīto’ (တစ်လဖြင့် အနုဝါကကို သင်အံတတ်မြောက်အပ်ပြီ)၊ ‘kosenānuvāko-dhīto’ (တစ်ဂါဝုတ်ခရီးဖြင့် အနုဝါကကို သင်အံတတ်မြောက်အပ်ပြီ) ဟူ၍ ဖြစ်၏။ မပြီးမြောက်သောအခါ (အနပဝဂ္ဂ) ၌မူကား အလွန်မင်း ပြီးစေတတ်သော အစွမ်းရှိသည့် ကရုဏ်းအနက် မရှိသောကြောင့် ဒုတိယဝိဘတ်သာ ဖြစ်၏။ ပမာကား— ‘māsamadhīto-nuvāko, na cānena gahito’ (တစ်လပတ်လုံး အနုဝါကကို သင်အံအပ်သော်လည်း ၎င်းသည် တတ်မြောက်မှုမရရှိပေ) ဟူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ Kārakamajjhe ye kāladdhānavācino, tato sattamīpañcamiyo abhimatā ‘ajja bhutvā devadatto dvihe bhuñjissati, dvīhā bhuñjissati, atraṭṭho-yamissāso kose lakkhaṃ vijjhati, kosā lakkhaṃ vijjhatī’ti, tāpīha sakasakakārakavacanicchāyeva siddhā. ကာရကတို့၏ အလယ်၌ရှိသော ကာလ၊ ခရီးလမ်းဝါစကပုဒ်တို့နောက်မှ သတ္တမီဝိဘတ်၊ ပဉ္စမီဝိဘတ်တို့ကို အလိုရှိအပ်ကုန်၏။ ပမာကား— ‘ajja bhutvā devadatto dvihe bhuñjissati’ (ဒေဝဒတ်သည် ယနေ့ စားပြီးလျှင် နှစ်ရက်မြောက်သောနေ့၌ စားလတ္တံ့)၊ ‘dvīhā bhuñjissati’ (နှစ်ရက်မြောက်မှ လွန်၍ စားလတ္တံ့)၊ ‘atraṭṭho-yamissāso kose lakkhaṃ vijjhati’ (ဤအရပ်၌ တည်သော ဤလေးသမားသည် တစ်ဂါဝုတ်အကွာ၌ ပစ်မှတ်ကို ပစ်၏)၊ ‘kosā lakkhaṃ vijjhati’ (တစ်ဂါဝုတ်အကွာမှ ပစ်မှတ်ကို ပစ်၏) ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ထိုဝိဘတ်တို့သည်လည်း ဤသဒ္ဒါကျမ်း၌ မိမိတို့ သက်ဆိုင်ရာ ကာရကအနက်ကို ပြောဆိုလိုခြင်းဖြင့်သာလျှင် ပြီးမြောက်ကုန်၏။ 4. Gati bodhāhāra saddatthākammaka bhajjādīnaṃ payojje. ၄. သွားခြင်းအနက် (ဂတိ)၊ သိခြင်းအနက် (ဗောဓ)၊ စားခြင်းအနက် (အာဟာရ)၊ အသံဟောသော ဓာတ် (သဒ္ဒတ္ထ)၊ အကမ္မကဓာတ်၊ 'ဘဇ' စသော ဓာတ်တို့၏ ပယောဇ္ဇကတ္တား (စေခိုင်းခံရသူ) နောက်မှ ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။ Gamanatthānaṃ bodhatthānaṃ āhāratthānaṃ saddatthānamakammakānaṃ bhajjādīnañca payojje kattari dutiyā hoti. Sāmatthiyā ca payojakabyāpārena kammatāvassa hotīti patīyate. Gamayati māṇavakaṃ gāmaṃ, yāpayati māṇavakaṃ gāmaṃ, bodhayati māṇavakaṃ dhammaṃ, vedayati māṇavakaṃ dhammaṃ, bhojayati māṇa-vakaṃ [Pg.70] modakaṃ, āsayati māṇavakaṃ modakaṃ, ajjhāpayati māṇavakaṃ vedaṃ, pāṭhayati māṇavakaṃ vedaṃ, āsayati devadattaṃ, sāyayati devadattaṃ, aññaṃ bhajjāpeti, aññaṃ koṭṭāpeti, aññaṃ santharāpeti. Etesamevāti kiṃ? Pāceti odanaṃ devadattena yaññadatto. Payojjeti kiṃ? Gacchati devadatto. Yadā carahi gamayati devadattaṃ yaññadatto, tamaparo payojeti, tadā gamayati devadattaṃ yaññadatteneti bhavitabbaṃ … gamayatissā-gamanatthattā. သွားခြင်းအနက်၊ သိခြင်းအနက်၊ စားခြင်းအနက်၊ အသံဟောသောအနက်၊ အကမ္မကဓာတ်နှင့် ဘဇဓာတ်စသည်တို့၏ စေခိုင်းခံရသောကတ္တား (ပယောဇ္ဇကတ္တား) ၌ ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။ စွမ်းနိုင်မှုအားဖြင့်လည်း စေခိုင်းသူ၏ အားထုတ်မှုကြောင့် ထိုပယောဇ္ဇကတ္တားသည် ကံအဖြစ်သို့ ရောက်ရ၏ဟု သိအပ်၏။ ပမာကား— ‘gamayati māṇavakaṃ gāmaṃ’ (လုလင်ကို ရွာသို့ သွားစေ၏)၊ ‘yāpayati māṇavakaṃ gāmaṃ’ (လုလင်ကို ရွာသို့ သွားစေ၏)၊ ‘bodhayati māṇavakaṃ dhammaṃ’ (လုလင်ကို တရားကို သိစေ၏)၊ ‘vedayati māṇavakaṃ dhammaṃ’ (လုလင်ကို တရားကို သိစေ၏)၊ ‘bhojayati māṇavakaṃ modakaṃ’ (လုလင်ကို မုန့်ကို စားစေ၏)၊ ‘āsayati māṇavakaṃ modakaṃ’ (လုလင်ကို မုန့်ကို စားစေ၏)၊ ‘ajjhāpayati māṇavakaṃ vedaṃ’ (လုလင်ကို ဗေဒင်ကို သင်စေ၏)၊ ‘pāṭhayati māṇavakaṃ vedaṃ’ (လုလင်ကို ဗေဒင်ကို ရွတ်ဖတ်စေ၏)၊ ‘āsayati devadattaṃ’ (ဒေဝဒတ်ကို ထိုင်နေစေ၏)၊ ‘sāyayati devadattaṃ’ (ဒေဝဒတ်ကို အိပ်စက်စေ၏)၊ ‘aññaṃ bhajjāpeti’ (အခြားသူကို လှော်စေ၏)၊ ‘aññaṃ koṭṭāpeti’ (အခြားသူကို ထောင်းစေ၏)၊ ‘aññaṃ santharāpeti’ (အခြားသူကို ခင်းစေ၏) ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ‘ဤဓာတ်တို့၏သာ’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ‘Pāceti odanaṃ devadattena yaññadatto’ (ယညဒတ်သည် ဒေဝဒတ်ကို ထမင်းချက်စေ၏ - ဤ၌ ပစဓာတ်သည် ဂတိစသော အနက်မရှိသဖြင့် တတိယဝိဘတ်ဖြစ်၏) ဟူသောအနက်၌ ဒုတိယဝိဘတ်မဖြစ်စေရန် ဖြစ်၏။ ‘ပယောဇ္ဇကတ္တား၌’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ‘Gacchati devadatto’ (ဒေဝဒတ်သည် သွား၏ - ဤ၌ စေခိုင်းခြင်းမရှိသဖြင့် ကတ္တား၌ ပထမဝိဘတ်သာ ဖြစ်၏)။ အကယ်၍ ယညဒတ်က ဒေဝဒတ်ကို သွားစေသော လုပ်ရပ်ကို အခြားတစ်ယောက်က တစ်ဆင့်စေခိုင်းလျှင် ‘gamayati devadattaṃ yaññadatteneti’ (ဒေဝဒတ်ကို ယညဒတ်ဖြင့် သွားစေ၏) ဟု ဖြစ်ရပေမည်။ ‘gamayati’ သည် သွားခြင်းအနက်ရှိသောကြောင့်တည်း။ 5. Harādīnaṃ vā. ၅. ‘har’ (ဆောင်ခြင်း) စသော ဓာတ်တို့၏ ပယောဇ္ဇကတ္တားနောက်မှ ဒုတိယဝိဘတ်သည် ဝိကပ်အားဖြင့် ဖြစ်၏။ Harādīnaṃ payojje kattari dutiyā hoti vā. Hāreti bhāraṃ devadattaṃ devadatteneti vā, ajjhohāreti sattuṃ devadattaṃ devadatteneti vā, kāreti kaṭaṃ devadattaṃ devadatteneti vā dassayate janaṃ rājaṃ janeneti vā, abhivādayate guruṃ devadattaṃ devadatteneti vā. ‘hara’ စသော ဓာတ်တို့၏ စေခိုင်းခံရသောကတ္တား (ပယောဇ္ဇကတ္တား) ၌ ဒုတိယဝိဘတ်သည် ဝိကပ်အားဖြင့် ဖြစ်၏။ ပမာကား— ‘hāreti bhāraṃ devadattaṃ’ သို့မဟုတ် ‘devadattena vā’ (ဒေဝဒတ်ကို သော်လည်းကောင်း၊ ဒေဝဒတ်ဖြင့် သော်လည်းကောင်း ဝန်ကို ဆောင်စေ၏)၊ ‘ajjhohāreti sattuṃ devadattaṃ’ သို့မဟုတ် ‘devadattena vā’ (ဒေဝဒတ်ကို သော်လည်းကောင်း၊ ဒေဝဒတ်ဖြင့် သော်လည်းကောင်း မုန့်ညက်ကို စားစေ၏)၊ ‘kāreti kaṭaṃ devadattaṃ’ သို့မဟုတ် ‘devadattena vā’ (ဒေဝဒတ်ကို သော်လည်းကောင်း၊ ဒေဝဒတ်ဖြင့် သော်လည်းကောင်း ဖျာကို ပြုလုပ်စေ၏)၊ ‘dassayate janaṃ rājaṃ’ သို့မဟုတ် ‘janena vā’ (ပြည်သူကို သော်လည်းကောင်း၊ ပြည်သူဖြင့် သော်လည်းကောင်း မင်းကြီးကို ဖူးမြင်စေ၏)၊ ‘abhivādayate guruṃ devadattaṃ’ သို့မဟုတ် ‘devadattena vā’ (ဒေဝဒတ်ကို သော်လည်းကောင်း၊ ဒေဝဒတ်ဖြင့် သော်လည်းကောင်း ဆရာအား ရှိခိုးစေ၏) ဟူ၍ ဖြစ်၏။ 6. Na khādādīnaṃ. ၆. ‘khāda’ (စားခြင်း) စသော ဓာတ်တို့၏ ပယောဇ္ဇကတ္တားနောက်မှ ဒုတိယဝိဘတ် မဖြစ်။ Khādādīnaṃ payojje kattari dutiyā na hoti. Khādayati devadattena, ādayati devadattena, avha, payati devadattena, saddāyayati devadattena, kandayati devadattena, nāyayati devadattena. ‘khāda’ (စားခြင်း) စသော ဓာတ်တို့၏ စေခိုင်းခံရသောကတ္တား (ပယောဇ္ဇကတ္တား) ၌ ဒုတိယဝိဘတ် မဖြစ်ပေ။ (တတိယဝိဘတ်သာ ဖြစ်၏။) ပမာကား— ‘khādayati devadattena’ (ဒေဝဒတ်ဖြင့် စားစေ၏)၊ ‘ādayati devadattena’ (ဒေဝဒတ်ဖြင့် စားစေ၏)၊ ‘avhapayati devadattena’ (ဒေဝဒတ်ဖြင့် ခေါ်စေ၏)၊ ‘saddāyayati devadattena’ (ဒေဝဒတ်ဖြင့် အသံပြုစေ၏)၊ ‘kandayati devadattena’ (ဒေဝဒတ်ဖြင့် ငိုကြွေးစေ၏)၊ ‘nāyayati devadattena’ (ဒေဝဒတ်ဖြင့် ဆောင်စေ၏) ဟူ၍ ဖြစ်၏။ (1) Vahissāniyantuke. Vāhayati bhāraṃ devadattena aniyantuketi kiṃ? Vāha-yati bhāraṃ balībadde. (၁) ရထားထိန်း (မောင်းနှင်သူ) မဟုတ်သော ‘vaha’ (ဆောင်ခြင်း) ဓာတ်၏ ပယောဇ္ဇကတ္တား၌ ဒုတိယဝိဘတ် မဖြစ်ပေ။ ပမာကား— ‘vāhayati bhāraṃ devadattena’ (ဒေဝဒတ်ဖြင့် ဝန်ကို ဆောင်စေ၏) ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ‘ရထားထိန်းမဟုတ်သောအခါ’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ‘Vāhayati bhāraṃ balībadde’ (နွားလားဥဿဘတို့ကို ဝန်ဆောင်စေ၏ - နွားသည် မောင်းနှင်ခံရသူ ဖြစ်သော်လည်း ၎င်းနောက်မှ ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏)။ (2) Bhakkhissāhiṃ [Pg.71] sāyaṃ. Bhakkhayati modake devadattena. Ahiṃsāyanti kiṃ? Bhakkhayati balībadde sassaṃ. (၂) မညှဉ်းဆဲခြင်း (အဟိံသာ) အနက်၌ ‘bhakkha’ (စားခြင်း) ဓာတ်၏ ပယောဇ္ဇကတ္တား၌ ဒုတိယဝိဘတ် မဖြစ်ပေ။ ပမာကား— ‘bhakkhayati modake devadattena’ (ဒေဝဒတ်ဖြင့် မုန့်တို့ကို စားစေ၏) ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ‘မညှဉ်းဆဲခြင်း၌’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ‘Bhakkhayati balībadde sassaṃ’ (နွားလားဥဿဘတို့ကို စပါးပင်ကို စားစေ၏ - ညှဉ်းဆဲဖျက်ဆီးခြင်း သဘောရှိသဖြင့် ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏)။ 7. Jhādīhi yuttā. ၇. ‘dhī’ (စက်ဆုပ်ခြင်း) စသည်တို့နှင့် ယှဉ်အပ်သော ပုဒ်တို့နောက်မှ ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။ Dhīādīhi yuttato dutiyā hoti. Dhiratthu maṃ pūtikāyaṃ, antarā ca rājagahaṃ antarā ca nālandaṃ, samādhānamantarena, mucalindamabhito saramiccādi, chaṭṭhiyāpavādo-yaṃ. ‘dhī’ (စက်ဆုပ်ခြင်း) စသည်တို့နှင့် ယှဉ်သော ပုဒ်တို့နောက်မှ ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။ ပမာကား— ‘dhiratthu maṃ pūtikāyaṃ’ (စက်ဆုပ်ဖွယ်ကောင်းသော ငါ၏ ကိုယ်ပုပ်ကို စက်ဆုပ်ပါ၏)၊ ‘antarā ca rājagahaṃ antarā ca nālandaṃ’ (ရာဇဂြိုဟ်ပြည်နှင့် နာလန္ဒာပြည်တို့၏ အကြား၌)၊ ‘samādhānamantarena’ (သမာဓိမှတစ်ပါး/မရှိဘဲ)၊ ‘mucalindamabhito saraṃ’ (မုစလိန္ဒအိုင်၏ ထက်ဝန်းကျင်၌ ရေကန်) စသည်တို့ ဖြစ်၏။ ဤသည်ကား ဆဋ္ဌီဝိဘတ်ကို မြစ်ပယ်သောနည်း (အပဝါဒ) ဖြစ်၏။ 8. Lakkhaṇitthambhūtavicchāsvabhinā. ၈. လက္ခဏ (အမှတ်အသား)၊ ဣတ္ထမ္ဘူတ (ဤသို့သော သဘောရှိသူ)၊ ဝိစ္ဆာ (အဖန်တလဲလဲ ဖြစ်ခြင်း) အနက်တို့၌ ‘abhi’ နှင့် ယှဉ်သော ပုဒ်နောက်မှ ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။ Lakkhaṇādīsvatthesvabhinā yuttamhā dutiyā mahāti. Rukkhamabhi vijjotate vijju, sādhu devadatto mātaramabhi, rukkhaṃ rukkhamabhitiṭṭhati. လက္ခဏအစရှိသော အနက်တို့၌ ‘abhi’ နှင့် ယှဉ်သော ပုဒ်နောက်မှ ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။ ပမာကား— ‘rukkhamabhi vijjotate vijju’ (သစ်ပင်ကို အမှတ်ပြု၍ လျှပ်ပြက်၏ - လက္ခဏ)၊ ‘sādhu devadatto mātaramabhi’ (ဒေဝဒတ်သည် မိခင်အပေါ်၌ ကောင်းမြတ်စွာ ပြုကျင့်တတ်၏ - ဣတ္ထမ္ဘူတ)၊ ‘rukkṃ rukkhamabhitiṭṭhati’ (သစ်ပင်တိုင်း သစ်ပင်တိုင်း၌ တည်၏ - ဝိစ္ဆာ) ဟူ၍ ဖြစ်၏။ 9. Patiparīhi bhāge ca. ၉. လက္ခဏစသော အနက်တို့၌လည်းကောင်း၊ ဘာဂ (အစုအပုံ) အနက်၌လည်းကောင်း ‘pati’၊ ‘pari’ တို့နှင့် ယှဉ်သော ပုဒ်နောက်မှ ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။ Patiparīhi yuttamhā lakkhaṇādīsu bhāge catthe dutiyā hoti. Rukkhaṃ pati vijjotate vijju, sādhu devadatto mātaraṃ pati, rukkhaṃ rukkhaṃ pati tiṭṭhati, yadettha maṃ pati siyā. Rukkhaṃ pari vijjotate vijju, sādhu devadatto mātaraṃ pari, rukkhaṃ rukkhaṃ pari tiṭṭhati, yadettha maṃ pari siyā. ‘pati’၊ ‘pari’ တို့နှင့် ယှဉ်သော ပုဒ်နောက်မှ လက္ခဏစသော အနက်တို့၌လည်းကောင်း၊ ဘာဂ (အဖို့အစု) အနက်၌လည်းကောင်း ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။ ပမာကား— ‘rukkhaṃ pati vijjotate vijju’ (သစ်ပင်ကို အမှတ်ပြု၍ လျှပ်ပြက်၏)၊ ‘sādhu devadatto mātaraṃ pati’ (ဒေဝဒတ်သည် မိခင်အပေါ်၌ ကောင်းမြတ်၏)၊ ‘rukkhaṃ rukkhaṃ pati tiṭṭhati’ (သစ်ပင်တိုင်း၌ တည်၏)၊ ‘yadettha maṃ pati siyā’ (ဤ၌ ငါ၏ အဖို့အစု ဖြစ်ရာ၏) ဟူ၍ လည်းကောင်း၊ ‘rukkhaṃ pari vijjotate vijju’၊ ‘sādhu devadatto mātaraṃ pari’၊ ‘rukkhaṃ rukkhaṃ pari tiṭṭhati’၊ ‘yadettha maṃ pari siyā’ ဟူ၍ လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ 10. Anunā. ၁၀. ‘anu’ ပုဒ်နှင့် ယှဉ်သော ပုဒ်နောက်မှ ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။ Lakkhaṇādīsvatthesvanunā yuttamhā dutiyā hoti. Rukkhamanu vijjotate vijju, saccakiriyamanu vuṭṭhi pāvassi, hetu ca lakkhaṇaṃ bhavati, sādhu devadatto mātaramanu, rukkhaṃ rukkhamanu tiṭṭhati, yadettha maṃ anu siyā. လက္ခဏအစရှိသော အနက်တို့၌ ‘anu’ နှင့် ယှဉ်သော ပုဒ်နောက်မှ ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။ ပမာကား— ‘rukkhamanu vijjotate vijju’ (သစ်ပင်ကို အမှတ်ပြု၍ လျှပ်ပြက်၏)၊ ‘saccakiriyamanu vuṭṭhi pāvassi’ (သစ္စာပြုခြင်းကြောင့် မိုးရွာ၏ - ဤ၌ အကြောင်းရင်းသည်လည်း လက္ခဏဖြစ်၏)၊ ‘sādhu devadatto mātaramanu’ (ဒေဝဒတ်သည် မိခင်အပေါ်၌ ကောင်းမြတ်၏)၊ ‘rukkhaṃ rukkhamanu tiṭṭhati’ (သစ်ပင်တိုင်း၌ တည်၏)၊ ‘yadettha maṃ anu siyā’ (ဤ၌ ငါ၏ အဖို့အစု ဖြစ်ရာ၏) ဟူ၍ ဖြစ်၏။ 11. Sahatthe. ၁၁. အတူတကွ ဖြစ်ခြင်း (သဟတ္ထ) အနက်၌ ‘anu’ နှင့် ယှဉ်သော ပုဒ်နောက်မှ ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။ Sahatthe-nunā [Pg.72] yuttamhā dutiyā hoti. Pabbatamanu senā tiṭṭhati. အတူတကွရှိခြင်း (သဟတ္ထ) အနက်၌ ‘anu’ နှင့် ယှဉ်သော ပုဒ်နောက်မှ ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။ ပမာကား— ‘pabbatamanu senā tiṭṭhati’ (တောင်နှင့်အတူ စစ်တပ်သည် တည်၏ = တောင်ခြေတစ်လျှောက် စစ်တပ်တည်ရှိ၏) ဟူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ 12. Hīne. ၁၂. ယုတ်ညံ့ခြင်း (ဟီန) အနက်၌ ‘anu’ နှင့် ယှဉ်သော ပုဒ်နောက်မှ ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။ Hīnatthe-nunā yuttamhā dutiyā hoti. Anu sāriputtaṃ paññavanto. ယုတ်ညံ့ခြင်း (ဟီန) အနက်၌ ‘anu’ နှင့် ယှဉ်သော ပုဒ်နောက်မှ ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။ ပမာကား— ‘anu sāriputtaṃ paññavanto’ (ပညာရှိတို့သည် ရှင်သာရိပုတ္တရာထက် ပညာ၌ ယုတ်ညံ့ကုန်၏/နိမ့်ကျကုန်၏) ဟူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ 13. Upena. ၁၃. ‘upa’ ပုဒ်နှင့် ယှဉ်သော ပုဒ်နောက်မှ ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။ Hīnatthe upena yuttamhā dutiyā hoti. Upa sāriputtaṃ paññavantho. ယုတ်ညံ့ခြင်း (ဟီန) အနက်၌ ‘upa’ နှင့် ယှဉ်သော ပုဒ်နောက်မှ ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။ ပမာကား— ‘upa sāriputtaṃ paññavanto’ (ပညာရှိတို့သည် ရှင်သာရိပုတ္တရာထက် ပညာ၌ ယုတ်ညံ့ကုန်၏) ဟူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ 14. Sattamyādhikye. ၁၄. လွန်ကဲခြင်း (အာဓိကျ) အနက်၌ ‘upa’ နှင့် ယှဉ်သော ပုဒ်နောက်မှ သတ္တမီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ Ādhikyatthe upena yuttamhā sattamī hoti. Upa khāriyaṃ doṇo. လွန်ကဲခြင်း (အာဓိကျ) အနက်၌ ‘upa’ နှင့် ယှဉ်သော ပုဒ်နောက်မှ သတ္တမီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ ပမာကား— ‘upa khāriyaṃ doṇo’ (ဒေါဏခြင်တွယ်မှုသည် ခါရီထက် သာလွန်၏/လွန်ကဲ၏) ဟူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ 15. Sāmitte-dhinā. ၁၅. အစိုးရခြင်း (သာမိတ္တ) အနက်၌ ‘adhi’ နှင့် ယှဉ်သော ပုဒ်နောက်မှ သတ္တမီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ Sāmibhāvatthe-dhinā yuttamhā sattamī hoti. Adhi brahmadatte pañcālā, adhi pañcālesu brahmadatto. အစိုးရခြင်း ‘သာမိဘာဝ’ အနက်ရှိသော ‘အဓိ’ သဗ္ဒာနှင့် ယှဉ်သော နာမ်မှ သတ္တမီဝိဘတ် သက်၏။ (ဥပမာ) ‘အဓိ ဗြဟ္မဒတ္တေ ပဉ္စာလာ’ (ဗြဟ္မဒတ်မင်းသည် ပဉ္စာလတိုင်းသားတို့၏ အရှင်ဖြစ်၏)၊ ‘အဓိ ပဉ္စာလေသု ဗြဟ္မဒတ္တော’ (ဗြဟ္မဒတ်မင်းသည် ပဉ္စာလတိုင်းသားတို့အပေါ်၌ အစိုးရ၏)။ 16. Kattukareṇesu tatiyā. ၁၆. ကတ္တားနှင့် ကရိုဏ်းအနက်တို့၌ တတိယာဝိဘတ် သက်၏။ Kattari karaṇe ca kārake tatiyā hoti. Purisena kataṃ, asinā chindati. Pakatiyā-bhirūpo, gotthena gotamo, sumedho nāma nāmena, jātiyā sattavassikoti bhūdhātussa sambhavā karaṇe eva tatiyā. Evaṃ samena dhāvati visamena [Pg.73] dhāvati, dvidoṇena dhaññaṃ kiṇāti, pañcakena pasavo kiṇātīti. ကတ္တုကာရကနှင့် ကရဏကာရကတို့၌ တတိယာဝိဘတ် သက်၏။ (ဥပမာ) ‘ပုရိသေန ကတံ’ (ယောက်ျားသည် ပြုအပ်သော)၊ ‘အသိနာ ဆိန္ဒတိ’ (ဓားဖြင့် ဖြတ်၏)။ ‘ပကတိယာ ဘိရူပေါ’ (ပင်ကိုသဘောအားဖြင့် အဆင်းလှသော)၊ ‘ဂေါတ္ထေန ဂေါတမော’ (ဂေါတမနွယ်အားဖြင့် ဂေါတမဖြစ်သော)၊ ‘သုမေဓေါ နာမ နာမေန’ (အမည်အားဖြင့် သုမေဓအမည်ရှိသော)၊ ‘ဇာတိယာ သတ္တဝဿိကော’ (ဖွားမြင်ခြင်းအားဖြင့် ခုနစ်နှစ်ရှိသော) ဟူသော နေရာတို့၌ ဘူဓာတ် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့် ကရိုဏ်းအနက်၌သာ တတိယာဝိဘတ် သက်၏။ ထို့အတူ ‘သမေန ဓာဝတိ’ (ညီညွတ်သော မြေဖြင့် ပြေး၏)၊ ‘ဝိသမေန ဓာဝတိ’ (မညီညွတ်သော မြေဖြင့် ပြေး၏)၊ ‘ဒွိဒေါဏေန ဓညံ ကိဏာတိ’ (နှစ်ဒေါဏတန်ဖိုးဖြင့် ဆွမ်းစပါးကို ဝယ်၏)၊ ‘ပဉ္စကေန ပသဝေါ ကိဏာတိ’ (ငါးသပြာတန်ဖိုးဖြင့် တိရစ္ဆာန်တို့ကို ဝယ်၏) ဟူ၍လည်း ဖြစ်၏။ 17. Sahatthena. ၁၇. ‘သဟ’ သဗ္ဒာနှင့် ယှဉ်လျှင် တတိယာဝိဘတ် သက်၏။ Sahatthena yoge tatiyā siyā. Puttena saha gato, puttena saddhiṃ āgato, tatiyāpi chaṭṭhīva appadhāne eva bhavati. ‘သဟ’ အနက်ရှိသော သဗ္ဒာတို့နှင့် ယှဉ်ရာ၌ တတိယာဝိဘတ် ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) ‘ပုတ္တေန သဟ ဂတော’ (သားနှင့်အတူ သွားအပ်သော)၊ ‘ပုတ္တေန သဒ္ဓိံ အာဂတော’ (သားနှင့်အတူ လာအပ်သော)၊ တတိယာဝိဘတ်သည်လည်း ဆဋ္ဌီဝိဘတ်ကဲ့သို့ အဓိကမဟုတ်သော (အပ္ပဓာန) ပုဒ်၌သာ ဖြစ်၏။ 18. Lakkhaṇe. ၁၈. အမှတ်အသား ‘လက္ခဏ’ အနက်၌ တတိယာဝိဘတ် သက်၏။ Lakkhaṇe vattamānato tatiyā siyā. Tidaṇḍakena paribbājakamaddakkhī, akkhinā kāṇo, tena hi aṅgena aṅgino vikāro lakkhīyate. အမှတ်အသားဖြစ်သော ‘လက္ခဏ’ အနက်၌ ရှိသော နာမ်မှ တတိယာဝိဘတ် ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) ‘တိဒဏ္ဍကေန ပရိဗ္ဗာဇကမဒ္ဒက္ခိ’ (သုံးခွတောင်ဝှေးဖြင့် ပရိဗိုဇ်ကို မြင်ပြီ)၊ ‘အက္ခိနာ ကာဏော’ (မျက်စိဖြင့် ကန်းသော)၊ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းကား ထိုအင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းအားဖြင့် အင်္ဂါရှိသူ၏ ဖောက်ပြန်ပုံကို မှတ်သားအပ်သောကြောင့်တည်း။ 19. Hetumhi. ၁၉. အကြောင်း ‘ဟေတု’ အနက်၌ တတိယာဝိဘတ် သက်၏။ Takkiriyā yogge tatiyā siyā. Annena vasati, vijjāya yaso. ထိုအမှုနှင့် ယှဉ်သောအခါ တတိယာဝိဘတ် ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) ‘အန္နေန ဝသတိ’ (ဆွမ်းအစာကြောင့် နေ၏)၊ ‘ဝိဇ္ဇာယ ယသော’ (ပညာကြောင့် ကျော်စော၏)။ 20. Pañcamīṇe vā. ၂၀. ကြွေးမြီဟူသော အကြောင်း ‘ဟေတု’ အနက်၌ ပဉ္စမီဝိဘတ်လည်း ဖြစ်နိုင်၏။ Iṇe hetumhi pañcamī hoti vā. Satasmā baddho, satena vā. ကြွေးမြီဖြစ်သော အကြောင်းအနက်၌ ပဉ္စမီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) ‘သတသ္မာ ဗဒ္ဓေါ’ (အသပြာတစ်ရာ အကြွေးကြောင့် အနှောင်အဖွဲ့ခံရသော) သို့မဟုတ် ‘သတေန ဝါ’ ဟုလည်း ဖြစ်၏။ 21. Guṇe. ၂၁. ဂုဏ်အနက်၌ ပဉ္စမီဝိဘတ် သက်၏။ Paraṅgabhūte hetumhi pañcamī hoti vā. Jaḷattā baddho jaḷattena vā, paññāya mutto, hutvā abhāvatoaniccā, saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho. အခြားသူ၏ အင်္ဂါဖြစ်သော (ဂုဏ်) အကြောင်းအနက်၌ ပဉ္စမီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) ‘ဇဠတ္တာ ဗဒ္ဓေါ’ သို့မဟုတ် ‘ဇဠတ္တေန ဝါ’ (မိုက်မဲသောဂုဏ်ကြောင့် အနှောင်အဖွဲ့ခံရသော)၊ ‘ပညာယ မုတ္တော’ (ပညာဖြင့် လွတ်မြောက်သော)၊ ‘ဟုတွာ အဘာဝတော အနိစ္စာ’ (ဖြစ်ပြီးလျှင် မရှိတော့ခြင်းကြောင့် အနိစ္စဖြစ်ကုန်သော)၊ ‘သင်္ခါရနိရောဓာ ဝိညာဏနိရောဓော’ (သင်္ခါရချုပ်ခြင်းကြောင့် ဝိညာဉ်ချုပ်၏) ဟူ၍ ဖြစ်၏။ 22. Chaṭṭhī [Pg.74] hetvatthehi. ၂၂. ‘ဟေတု’ အနက်ကို ဟောသော သဗ္ဒာတို့နှင့် ယှဉ်ရာ၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ် သက်၏။ Hetvatthavācīhi yoge hetumhi chaṭṭhī siyā. Udarassa hetu, udarassa kāraṇā. အကြောင်းအနက်ကို ဟောတတ်သော သဗ္ဒာတို့နှင့် ယှဉ်ရာ၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) ‘ဥဒရဿ ဟေတု’၊ ‘ဥဒရဿ ကာရဏာ’ (ဝမ်းဗိုက်၏ အကြောင်းကြောင့်)။ 23. Sabbādito sabbā. ၂၃. သဗ္ဗစသော သဗ္ဒာတို့နောက်မှ ဝိဘတ်အားလုံး သက်ကုန်၏။ Hetvatthehi yoge sabbādīhi sabbā vibhattiyo honti. Ko hetu, kaṃ hetuṃ, kena hetunā, kassa hetussa, kasmā hetusmā, kassa hetussa, kasmiṃ hetusmiṃ, kiṃ kāraṇaṃ, kena kāraṇena, kiṃ nimittaṃ, kena nimittena, kiṃ payojanaṃ, kena payojanena iccevamādi. Hetvatthehītveva? Kena kataṃ. အကြောင်းအနက်ရှိသော သဗ္ဒာတို့နှင့် ယှဉ်ရာ၌ သဗ္ဗစသော သဗ္ဒာတို့မှ ဝိဘတ်အားလုံး သက်ကုန်၏။ (ဥပမာ) ‘ကော ဟေတု၊ ကံ ဟေတုံ၊ ကေန ဟေတုနာ၊ ကဿ ဟေတုဿ၊ ကသ္မာ ဟေတုသ္မာ၊ ကဿ ဟေတုဿ၊ ကသ္မိံ ဟေတုသ္မိံ’ (အဘယ်အကြောင်းကြောင့်နည်း)၊ ‘ကိံ ကာရဏံ၊ ကေန ကာရဏေန၊ ကိံ နိမိတ္တံ၊ ကေန နိမိတ္တေန၊ ကိံ ပယောဇနံ၊ ကေန ပယောဇနေန’ စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ‘အကြောင်းအနက်ရှိသော သဗ္ဒာတို့နှင့်’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ‘ကေန ကတံ’ (အဘယ်သူသည် ပြုသနည်း) စသောအရာ၌ (ကတ္တားအနက်ဖြစ်၍) ဝိဘတ်အားလုံးမသက်စေရန် ဖြစ်၏။ 24. Catutthī sampadāne. ၂၄. သမ္ပဒါန်အနက်၌ စတုတ္ထီဝိဘတ် သက်၏။ Yassa sammā padīyate tasmiṃ catutthī siyā. Saṅghassa dadāti. Ādhāravivakkhāyaṃ sattamīpi siyā saṅghe dehi. အကြင်သူအား ကောင်းစွာ ပေးအပ်လှူအပ်၏၊ ထိုသူ၌ စတုတ္ထီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) ‘သံဃဿ ဒဒါတိ’ (သံဃာအား လှူ၏)။ တည်ရာဌာန ‘အာဓာရ’ အဖြစ် ဖော်ပြလိုသောအခါ သတ္တမီဝိဘတ်လည်း ဖြစ်နိုင်၏၊ (ဥပမာ) ‘သံဃေ ဒေဟိ’ (သံဃာ၌ လှူလော့)။ 25. Tādatthye. ၂၅. ထိုအကျိုးအတွက် ဖြစ်ခြင်း ‘တာဒတ္ထျ’ အနက်၌ စတုတ္ထီဝိဘတ် သက်၏။ Tasse-daṃ tadatthaṃ, tadatthabhāve jotanīye nāmasmā catutthī siyā. Sītassa paṭighātāya, atthāya hitāya (sukhāya) devamanussānaṃ, nālaṃ dārabharaṇāya, yūpāya dāru, pākāya vajatītvevamādi. ‘ထိုသူ၊ ထိုအရာ၏ အကျိုးအတွက် ဤအရာသည် ဖြစ်၏’ ဟု ဆိုလိုသော ‘တာဒတ္ထျ’ အနက်ကို ထင်ရှားစေလိုသောအခါ နာမ်မှ စတုတ္ထီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) ‘သီတဿ ပဋိဃာတာယ’ (ချမ်းကို ဖျက်ဆီးခြင်းအကျိုးငှာ)၊ ‘အတ္ထာယ ဟိတာယ ဒေဝမနုဿာနံ’ (နတ်လူတို့၏ အကျိုးစီးပွားငှာ)၊ ‘နာလံ ဒါရဘရဏာယ’ (မယားကို ကျွေးမွေးခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်)၊ ‘ယူပါယ ဒါရု’ (တိုင်အလို့ငှာ သစ်သား)၊ ‘ပါကာယ ဝဇတိ’ (ချက်ပြုတ်ခြင်းငှာ သွား၏) စသည်တို့ ဖြစ်၏။ Kassa sāduṃ na ruccabhi, mā-yasmantānampi saṅghabhedo ruccittha, khamati saṅghassa, bhattamassa nacchādesīti chaṭṭhī sambandhavacanicchāyaṃ, na cevaṃ virodho siyā sadisarūpattā, evaṃvidhesu ca sambandhassa saddikānumatattā[Pg.75], kassa vā tvaṃ dhammaṃ rocesīti atthamatte paṭhamā. ‘ကဿ သာဒုံ န ရုစ္စဘိ’ (အဘယ်သူအား ချိုသောအရသာသည် မနှစ်သက်သနည်း)၊ ‘မာ ယသ္မန္တာနမ္ပိ သံဃဘေဒေါ ရုစ္စိတ္ထ’ (အရှင်ဘုရားတို့အားလည်း သံဃာသင်းခွဲခြင်းသည် မနှစ်သက်ပါစေလင့်)၊ ‘ခမတိ သံဃဿ’ (သံဃာအား သည်းခံတော်မူ၏)၊ ‘ဘတ္တမဿ နစ္ဆာဒေသိ’ (ထိုသူအား ဆွမ်းသည် မနှစ်သက်စေတတ်) စသည်တို့၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ်သည် ပတ်သက်မှု ‘သမ္ဗန္ဓ’ ကို ဖော်ပြလိုသောကြောင့် သက်၏။ စတုတ္ထီနှင့် ဆဋ္ဌီသည် ပုံသဏ္ဌာန်တူသဖြင့် ဆန့်ကျင်ဘက်မဖြစ်နိုင်ပေ။ ဤသို့သော နေရာမျိုး၌ ဆဋ္ဌီသမ္ဗန္ဓဖြစ်ခြင်းကို သဒ္ဒါကျမ်းပြုဆရာတို့ ခွင့်ပြုအပ်၏။ ‘ကဿ ဝါ တွံ ဓမ္မံ ရောစေသိ’ (အဘယ်သူ၏ တရားကို သင်နှစ်သက်သနည်း) ဟူရာ၌မူ အနက်သက်သက်မျှ၌ ပထမာဝိဘတ် သက်၏။ Evamaññāpi vidhaññayyā, paratopi yathāgamaṃ. ဤနည်းတူစွာ အခြားသော ဝိဘတ်သက်ပုံများကိုလည်း ပါဠိတော် နယနည်းအတိုင်း ရှေ့၌လည်း သိအပ်ကုန်၏။ Rañño sataṃ dhāreti, rañño chattaṃ dhāretīti sambandhe chaṭṭhī, evaṃ rañño silāghate, rañño hanute, rañño upatiṭṭhate, rañño sapate, devāpi tassa pihayanti tādino, tassa kujjha mahāvīra, yadihaṃ tassa pakuppeyyaṃ, duhayati disānaṃ megho, yo mittānaṃ na dūbhati, yo appaduṭṭhassa narassa dussati, kyāhaṃ ayyānaṃ aparajjhāmi, issayanti samaṇānaṃ titthiyā, dhammena nayamānānaṃ kā usūyā rañño bhāgyamārajjhati, rañño bhāgyamikkhate, tena yācito ayācito vā tassa gāvo paṭisuṇāti, gāvo āsuṇāti, bhagavato paccassosuṃ, hotu patigiṇāti, hotvanugiṇāti, ārocayāmi vo pativedayāmi vo, dhammaṃ te desessāmi, yathā vo bhagavā byākareyya, alaṃ te idha vāsena, kiṃ te jaṭāhi dummedha, arahati mallo mallassāti. ‘ရညော သတံ ဓာရေတိ’ (မင်းအား အသပြာတစ်ရာ ကြွေးတင်၏)၊ ‘ရညော ဆတ္တံ ဓာရေတိ’ (မင်း၏ ထီးကို ဆောင်း၏) ဟူရာ၌ သမ္ဗန္ဓအနက်၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ် သက်၏။ ထို့အတူ ‘ရညော သိလာဃတေ’ (မင်းအား ချီးမွမ်း၏)၊ ‘ရညော ဟနုတေ’ (မင်းအား ကွယ်ဝှက်၏)၊ ‘ရညော ဥပတိဋ္ဌတေ’ (မင်းအား လုပ်ကျွေး၏)၊ ‘ရညော သပတေ’ (မင်းအား ကျိန်ဆို၏)၊ ‘ဒေဝါပိ တဿ ပိဟယန္တိ တာဒိနော’ (ထိုကဲ့သို့သောသူအား နတ်တို့သည်လည်း အားကျကုန်၏)၊ ‘တဿ ကုဇ္ဈ မဟာဝီရ’ (အို ရဲရင့်သောမြတ်စွာဘုရား၊ ထိုသူအား အမျက်ထွက်တော်မူပါ)၊ ‘ယဒိဟံ တဿ ပကုပ္ပေယျံ’ (အကယ်၍ ငါသည် ထိုသူအား အမျက်ထွက်အံ့)၊ ‘ဒုဟယတိ ဒိသာနံ မေဃော’ (မိုးသည် အရပ်တို့ကို ဖျက်ဆီး၏)၊ ‘ယော မိတ္တာနံ န ဒူဘတိ’ (အကြင်သူသည် အဆွေခင်ပွန်းတို့ကို မပြစ်မှား)၊ ‘ယော အပ္ပဒုဋ္ဌဿ နရဿ ဒုဿတိ’ (အကြင်သူသည် မပြစ်မှားထိုက်သောသူအား ပြစ်မှား၏)၊ ‘ကျာဟံ အယျာနံ အပရာဇ္ဈာမိ’ (ငါသည် အရှင်တို့အား အဘယ်ပြစ်ကို ပြုမိသနည်း)၊ ‘ဣဿယန္တိ သမဏာနံ တိတ္ထိယာ’ (တိတ္ထိတို့သည် သမဏတို့အား ငြူစူကုန်၏)၊ ‘ဓမ္မေန နယမာနာနံ ကာ ဥသူယာ’ (တရားသဖြင့် ဆောင်ယူသောသူတို့အား ငြူစူခြင်းသည် အဘယ်မှာရှိအံ့နည်း)၊ ‘ရညော ဘာဂျမာရဇ္ဈတိ’ (မင်း၏ ကံကို ရှာဖွေ၏)၊ ‘ရညော ဘာဂျမိက္ခတေ’ (မင်း၏ ကံကို ကြည့်ရှု၏)၊ ‘တေန ယာစိတော အယာစိတော ဝါ တဿ ဂါဝေါ ပဋိသုဏာတိ၊ ဂါဝေါ အာသုဏာတိ’ (ထိုသူ တောင်းပန်အပ်သည်ဖြစ်စေ မတောင်းပန်အပ်သည်ဖြစ်စေ ထိုသူအား နွားတို့ကို ဝန်ခံ၏၊ နွားတို့ကို နာခံ၏)၊ ‘ဘဂဝတော ပစ္စဿောသုံ’ (မြတ်စွာဘုရားအား ဝန်ခံကြားလျှောက်ကြကုန်ပြီ)၊ ‘ဟောတု ပတိဂိဏာတိ’ (ပူဇော်အံ့သောသူအား ဝန်ခံ၏)၊ ‘ဟောတွနုဂိဏာတိ’ (ထိုသူအား အနုမောဒနာပြု၏)၊ ‘အာရောစယာမိ ဝေါ ပတိဝေဒယာမိ ဝေါ’ (သင်တို့အား ကြားပြောအံ့၊ သင်တို့အား သိစေအံ့)၊ ‘ဓမ္မံ တေ ဒေသေဿာမိ’ (သင့်အား တရားဟောအံ့)၊ ‘ယထာ ဝေါ ဘဂဝါ ဗျာကရေယျ’ (သင်တို့အား မြတ်စွာဘုရားသည် ဖြေကြားတော်မူသကဲ့သို့)၊ ‘အလံ တေ ဣဓ ဝါသေန’ (သင့်အား ဤ၌ နေခြင်းဖြင့် တန်ပြီ)၊ ‘ကိံ တေ ဇဋာဟိ ဒုမ္မေဓ’ (အို ပညာမဲ့သောသူ၊ သင့်အား ဆံထုံးတို့ဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း)၊ ‘အရဟတိ မလ္လော မလ္လဿ’ (နပန်းသမားသည် နပန်းသမားနှင့် ထိုက်တန်၏) ဟူသည်တို့၌လည်း ထိုနည်းအတိုင်း ဖြစ်၏။ Jīvitaṃ tiṇāyapi na maññamānoti tādatthya catutthī, tiṇena yo attho tadatthāyapīti attho, ‘‘yo ca sītañca uṇhañca, tiṇā bhiyyo na maññati’’ tiṇamiva jīvitaṃ maññamānoti savisayāva vibhattiyo. Saggāya gacchatīti tādatthye catutthī, yo hi saggaṃ gacchati tadatthaṃ tassa gamananti, kammavacanicchāyantu dutiyāva saggaṃ gacchatīti. ‘ဇီဝိတံ တိဏာယပိ န မညမာနော’ (အသက်ကို မြက်ပင်မျှလည်း မမှတ်သောသူ) ဟူရာ၌ တာဒတ္ထျစတုတ္ထီဝိဘတ် သက်၏။ မြက်ပင်ဖြင့် အကြင်အကျိုးသည် ရှိ၏၊ ထိုအကျိုးအတွက်လည်း ဟူသော အနက် ဖြစ်၏။ ‘‘ယော စ သီတဉ္စ ဥဏှဉ္စ၊ တိဏာ ဘိယျော န မညတိ’’ (အကြင်သူသည် အအေးနှင့် အပူကို မြက်ပင်ထက် ပို၍ မမှတ်ထင်) ဟူရာ၌ ‘တိဏာ’ ဟူသည် မြက်ပင်ကဲ့သို့ အသက်ကို မှတ်ထင်ခြင်းဖြစ်၍ သက်ဆိုင်ရာ ဝိဘတ်တို့သာ ဖြစ်ကုန်၏။ ‘သဂ္ဂါယ ဂစ္ဆတိ’ (နတ်ပြည်အကျိုးငှာ သွား၏) ဟူရာ၌ တာဒတ္ထျစတုတ္ထီဝိဘတ် သက်၏။ အကြင်သူသည် နတ်ပြည်သို့ သွား၏၊ ထိုသွားခြင်းသည် နတ်ပြည်အကျိုးငှာ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ကံအနက်ကို ဖော်ပြလိုသောအခါ၌မူ ဒုတိယဝိဘတ်ဖြင့် ‘သဂ္ဂံ ဂစ္ဆတိ’ (နတ်ပြည်သို့ သွား၏) ဟုသာ ဖြစ်၏။ Āyu [Pg.76] bhoto hotu, ciraṃ jīvitaṃ, bhaddaṃ kalyāṇaṃ atthaṃ payojanaṃ, kusalaṃ anāmayaṃ, hitaṃ pathyaṃ sukhaṃ sātaṃ bhoto hotu, sādhu sammuti metassa, puttassāvikareyya guyhamatthaṃ, tassa me sakko pāturahosi, tassa pahiṇeyya, bhikkhūnaṃ dutaṃ pāhesi, kappati samaṇānaṃ āyogo, ekassa dvinnaṃ tiṇṇaṃ vā pahoti, upamaṃ te karissāmi, añjaliṃ te paggaṇhāmi, tassa phāsu, lokassattho, namo te purisājañña, sotthi tassa, alaṃ mallo mallassa, samattho mallo mallassa, tassa hitaṃ, tassa sukhaṃ, svāgataṃ te mahārājāti sabbattha chaṭṭhī sambandhe, evaṃvidhamaññampeva viññeyyaṃ yathāgamaṃ. ‘အာယု ဘောတော ဟောတု’ (အရှင်အား အသက်ရှည်ခြင်း ဖြစ်ပါစေ)၊ ‘စိရံ ဇီဝိတံ’ (ကြာမြင့်စွာ အသက်ရှည်ခြင်း)၊ ‘ဘဒ္ဒံ ကလျာဏံ အတ္ထံ ပယောဇနံ၊ ကုသလံ အနာမယံ၊ ဟိတံ ပထျံ သုခံ သာတံ ဘောတော ဟောတု’ (အရှင်အား ကောင်းခြင်း၊ ကောင်းမြတ်ခြင်း၊ အကျိုးရှိခြင်း၊ အသုံးဝင်ခြင်း၊ ကျန်းမာခြင်း၊ အနာကင်းခြင်း၊ အကျိုးစီးပွားဖြစ်ခြင်း၊ သင့်လျော်ခြင်း၊ ချမ်းသာခြင်း၊ သာယာခြင်း ဖြစ်ပါစေ)၊ ‘သာဓု သမ္မုတိ မေတဿ’ (ငါ၏ ဤသဘောတူညီချက်သည် ကောင်း၏)၊ ‘ပုတ္တဿာဝိကရေယျ ဂုယှမတ္ထံ’ (သားအား လျှို့ဝှက်အပ်သော အနက်ကို ထင်ရှားစွာ ပြုရာ၏)၊ ‘တဿ မေ သက္ကော ပါတုရဟောသိ’ (ထိုငါအား သိကြားမင်းသည် ထင်ရှားဖြစ်လာ၏)၊ ‘တဿ ပဟိဏေယျ’ (ထိုသူအား စေလွှတ်ရာ၏)၊ ‘ဘိက္ခူနံ ဒုတံ ပါဟေသိ’ (ရဟန်းတို့အား တမန်ကို စေလွှတ်ပြီ)၊ ‘ကပ္ပတိ သမဏာနံ အာယောဂေါ’ (ရဟန်းတို့အား အားထုတ်ခြင်းသည် အပ်စပ်၏)၊ ‘ဧကဿ ဒွိန္နံ တိဏ္ဏံ ဝါ ပဟောတိ’ (တစ်ယောက်၊ နှစ်ယောက် သို့မဟုတ် သုံးယောက်အား လုံလောက်၏)၊ ‘ဥပမံ တေ ကရိဿာမိ’ (သင့်အား ဥပမာ ပြုအံ့)၊ ‘အဉ္ဇလိံ တေ ပဂ္ဂဏှာမိ’ (သင့်အား လက်အုပ်ချီအံ့)၊ ‘တဿ ဖာသု’ (ထိုသူအား ချမ်းသာခြင်း)၊ ‘လောကဿတ္ထော’ (လောက၏ အကျိုးစီးပွား)၊ ‘နမော တေ ပုရိသာဇည’ (ယောက်ျားမြတ် ဖြစ်တော်မူသော အရှင်အား ရှိခိုးပါ၏)၊ ‘သောတ္ထိ တဿ’ (ထိုသူအား ဘေးကင်းခြင်း ဖြစ်ပါစေ)၊ ‘အလံ မလ္လော မလ္လဿ’ (နပန်းသမားသည် နပန်းသမားအား တားမြစ်ခြင်းငှာ တန်၏)၊ ‘သမတ္ထော မလ္လော မလ္လဿ’ (နပန်းသမားသည် နပန်းသမားအား ယှဉ်ခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်၏)၊ ‘တဿ ဟိတံ’ (ထိုသူ၏ အကျိုးစီးပွား)၊ ‘တဿ သုခံ’ (ထိုသူ၏ ချမ်းသာခြင်း)၊ ‘သွာဂတံ တေ မဟာရာဇ’ (မြတ်သောမင်းကြီး၊ သင်မင်းကြီးအား ကောင်းသော လာခြင်း ဖြစ်ပါစေ) စသည်တို့၌ ခပ်သိမ်းသော နေရာတို့တွင် သမ္ဗန္ဓအနက်၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ် သက်၏။ ဤသို့ သဘောရှိသော အခြားသော အရာတို့ကိုလည်း ပါဠိတော် နယနည်းအတိုင်း သိအပ်ကုန်၏။ 26. Pañcamyavadhismā. ၂၆. အပိုင်းအခြား ‘အဝဓိ’ အနက်မှ ပဉ္စမီဝိဘတ် သက်၏။ Padatthāvadhismā pañcamīvibhatti hoti. Gāmasmā āgacchatu, evaṃ corasmā bhāyati, corasmā uttasati, orasmā tāyati, corasmā rakkhatīti, sace bhāyatha dukkhassa, pamāde bhayadassivā, tasanti daṇḍassāti chaṭṭhī sattamiyopi honteva sambandhādhāravacanicchāyaṃ. ပုဒ်၏ အနက်ဖြစ်သော အပိုင်းအခြား ‘အဝဓိ’ မှ ပဉ္စမီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) ‘ဂါမသ္မာ အာဂစ္ဆတု’ (ရွာမှ လာပါစေ)၊ ထို့အတူ ‘စောရသ္မာ ဘာယတိ’ (ခိုးသူမှ ကြောက်၏)၊ ‘စောရသ္မာ ဥတ္တသတိ’ (ခိုးသူမှ ထိတ်လန့်၏)၊ ‘ဩရသ္မာ တာယတိ’ (ဤဘက်ကမ်းမှ ကာကွယ်၏)၊ ‘စောရသ္မာ ရက္ခတိ’ (ခိုးသူမှ စောင့်ရှောက်၏) ဟု ဖြစ်၏။ ‘သစေ ဘာယထ ဒုက္ခဿ’ (အကယ်၍ ဆင်းရဲမှ ကြောက်ကုန်အံ့)၊ ‘ပမာဒေ ဘယဒဿိဝါ’ (မေ့လျော့ခြင်း၌ ဘေးကို ရှုလေ့ရှိသည်ဖြစ်၍)၊ ‘တသန္တိ ဒဏ္ဍဿ’ (မင်းဒဏ်မှ ထိတ်လန့်ကုန်၏) စသည်တို့၌မူ ပတ်သက်မှု (သမ္ဗန္ဓ) နှင့် တည်ရာ (အာဓာရ) အနက်တို့ကို ဖော်ပြလိုသောကြောင့် ဆဋ္ဌီဝိဘတ်နှင့် သတ္တမီဝိဘတ်တို့သည်လည်း ဖြစ်ကုန်၏။ Ajjhenā parājeti, paṭipakkhe parājetīti savisayāva vibhattiyo. Sace kevaṭṭassa parajjissāmīti chaṭṭhīpi hoti sambandhavacanicchāyaṃ. Yavehi gāvo vāreti, pāpā cittaṃ nivāraye, kāke rakkhati taṇḍulāti savisayeva pañcamī. Cittaṃ rakkhetha medhāvīti dutiyāva dissati kammatthe. Upajjhāyā antaradhāyati[Pg.77], upajjhāyā adhite, kāmato jāyate sokoti savisaye pañcamī. ‘အဇ္ဈေနာ ပရာဇေတိ’ (စာသင်ခြင်းမှ ငြီးငွေ့၏)၊ ‘ပဋိပက္ခေ ပရာဇေတိ’ (ဆန့်ကျင်ဘက်ရန်သူ၌ ရှုံး၏) ဟူသည်တို့၌ မိမိတို့ သက်ဆိုင်ရာ ဝိဘတ်များသာ ဖြစ်ကုန်၏။ ‘သစေ ကေဝဋ္ဋဿ ပရဇ္ဇိဿာမိ’ (အကယ်၍ ကေဝဋ္ဋအား ရှုံးအံ့) ဟူရာ၌မူ သမ္ဗန္ဓအနက်ကို ဖော်ပြလိုသဖြင့် ဆဋ္ဌီဝိဘတ်လည်း ဖြစ်၏။ ‘ယဝေဟိ ဂါဝေါ ဝါရေတိ’ (မုယောစပါးတို့မှ နွားတို့ကို တားမြစ်၏)၊ ‘ပါပါ စိတ္တံ နိဝါရယေ’ (မကောင်းမှုမှ စိတ်ကို တားမြစ်ရာ၏)၊ ‘ကာကေ ရက္ခတိ တ難ုလာ’ (ဆန်စပါးမှ ကျီးတို့ကို စောင့်ရှောက်၏ [တားဆီး၏]) ဟူသည်တို့၌ မိမိတို့ သက်ဆိုင်ရာ ပဉ္စမီဝိဘတ်သာ ဖြစ်၏။ ‘စိတ္တံ ရက္ခေထ မေဓာဝီ’ (ပညာရှိသည် စိတ်ကို စောင့်ရှောက်ရာ၏) ဟူရာ၌ ကံအနက်၌ ဒုတိယဝိဘတ်ကိုသာ တွေ့ရ၏။ ‘ဥပဇ္ဈာယာ အန္တရဓာယတိ’ (ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာမှ ကွယ်ပျောက်၏)၊ ‘ဥပဇ္ဈာယာ အဓိတေ’ (ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာထံမှ သင်အံ့၏)၊ ‘ကာမတော ဇာယတေ သောကော’ (ချစ်ခင်ခြင်းမှ စိုးရိမ်ခြင်း ဖြစ်၏) ဟူသည်တို့၌ သက်ဆိုင်ရာ ပဉ္စမီဝိဘတ်သာ ဖြစ်ကုန်၏။ Tattheva-ntaradhāyi su, naṭassa suṇoti, padumaṃ tattha jāyethāti sattamīchaṭṭhiyopi honteva savisaye. Himavantā pabhavati gaṅgā, pāṇātipātā viramassu khippaṃ, añño devadattā, bhinno devadattāti savisayeva pañcamī. Evaṃ ārā so āsavakkhayā, itaro devadattā, uddhaṃ pādatalā adho kesamatthakā, pubbo gāmā, pubbeva sambodhā, tato paraṃ, tato aparena samayena, tatuttarinti. Sambandhavacanicchāyaṃ chaṭṭhīpi purato gāmassa, dakkhiṇato gāmassa, upari pabbatassa, heṭṭhā pāsādassāti. Pāsādamāruyha pekkhati pāsādā pekkhati, āsane upavisitvā pekkhati āsanā pekkhatīti avadhivacanicchāyaṃ pañcamī. ထို (ဥပမာများ) ၌ပင် 'ထိုအရပ်၌ပင် ကွယ်ပျောက်လေပြီ' (တတ္ထေဝန္တရဓာယိ သု)၊ 'ကချေသည်၏ စကားကို ကြား၏' (နဋဿ သုဏောတိ)၊ 'ထိုအရပ်၌ ကြာသည် ပေါက်ရာ၏' (ပဒုမံ တတ္ထ ဇာယေထ) ဟူသော သာဓကတို့၌ မိမိတို့၏ အနက်အလိုက် သတ္တမီဝိဘတ်နှင့် ဆဋ္ဌီဝိဘတ်တို့သည်လည်း ဖြစ်ကြကုန်သည်သာတည်း။ 'ဟိမဝန္တာတောင်မှ ဂင်္ဂါမြစ်သည် စီးဆင်း၏' (ဟိမဝန္တာ ပဘဝတိ ဂင်္ဂါ)၊ 'သူ့အသက်သတ်ခြင်းမှ လျင်စွာ ရှောင်ကြဉ်လော့' (ပါဏာတိပါတာ ဝိရမဿု ခိပ္ပံ)၊ 'ဒေဝဒတ်နှင့် တပါးခြားနားသူ' (အညော ဒေဝဒတ္တာ)၊ 'ဒေဝဒတ်နှင့် ကွဲပြားသူ' (ဘိန္နော ဒေဝဒတ္တာ) ဟူ၍ မိမိတို့၏ အနက်အလိုက် ပဉ္စမီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် 'ထိုသူသည် အာသဝေါကုန်ရာ (နိဗ္ဗာန်) မှ ဝေးကွာ၏' (အာရာ သော အာသဝက္ခယာ)၊ 'ဒေဝဒတ်မှ တပါးသောသူ' (ဣတရော ဒေဝဒတ္တာ)၊ 'ခြေဖဝါးမှ အထက်၊ ဆံပင်အဖျားမှ အောက်' (ဥဒ္ဓံ ပါဒတလာ အဓော ကေသမတ္ထကာ)၊ 'ရွာ၏ အရှေ့ (သို့မဟုတ် ရွာမှ အရှေ့)' (ပုဗ္ဗော ဂါမာ)၊ 'ပုဗ္ဗေဝ သမ္ဗောဓာ'၊ 'ထိုမှ နောက်' (တတော ပရံ)၊ 'ထိုမှ နောက်ထပ်သော အခါ၌' (တတော အပရေန သမယေန)၊ 'ထိုထက် အလွန်' (တတုတ္တရိံ) ဟု ရှိ၏။ စပ်သွယ်မှုကို ပြောလိုသောအခါ (သမ္ဗန္ဓဝစနိစ္ဆာယံ) 'ရွာ၏ ရှေ့၌' (ပုရတော ဂါမဿ)၊ 'ရွာ၏ တောင်ဘက်၌' (ဒက္ခိဏတော ဂါမဿ)၊ 'တောင်၏ အထက်၌' (ဥပရိ ပဗ္ဗတဿ)၊ 'ပြာသာဒ်၏ အောက်၌' (ဟေဋ္ဌာ ပါသာဒဿ) ဟူ၍ ဆဋ္ဌီဝိဘတ်လည်း ဖြစ်၏။ 'ပြာသာဒ်သို့ တက်၍ ကြည့်၏' ဟူသော အနက်၌ 'ပြာသာဒ်မှ ကြည့်၏' (ပါသာဒါ ပေက္ခတိ)၊ 'နေရာ၌ ထိုင်၍ ကြည့်၏' ဟူသော အနက်၌ 'နေရာမှ ကြည့်၏' (အာသနာ ပေက္ခတိ) ဟူ၍ အပိုင်းအခြားကို ပြောလိုသောအလို (အဝဓိဝစနိစ္ဆာယံ) အားဖြင့် ပဉ္စမီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ Pucchānākhyānesu kuto bhavaṃ? Pātaṭaliputtasmāti. Tathā desakālamānepi pāṭaliputtasmā rājagahaṃ satta yojanāni, sattasu yojanesūti vā. Evaṃ ito tiṇṇaṃ māsāna-maccayenāti, kicchāladdhanti guṇe pañcamī. Kicchena me adhigatanti hetumhi karaṇe vā tatiyā. Evaṃ thokā mutto, thokena muttoti. Thokaṃ calatīti kiriyāvisesane kammani dutiyā. မေးခွန်းနှင့် အဖြေတို့၌ 'အရှင်သည် အဘယ်မှ လာသနည်း' (ကုတော ဘဝံ?)၊ 'ပါဋလိပုတ်ပြည်မှတည်း' (ပါဋလိပုတ္တသ္မာ) ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ထို့အတူ အရပ်၊ အချိန်၊ အတိုင်းအတာတို့၌လည်း 'ပါဋလိပုတ်ပြည်မှ ရာဇဂြိုဟ်သည် ခုနစ်ယူဇနာ ကွာဝေး၏' (ပါဋလိပုတ္တသ္မာ ရာဇဂဟံ သတ္တ ယောဇနာနိ) သို့မဟုတ် 'ခုနစ်ယူဇနာ၌' (သတ္တသု ယောဇနေသု) ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် 'ယခုမှ သုံးလလွန်သဖြင့်' (ဣတော တိဏ္ဏံ မာသာနမစ္စယေန) ဟု ရှိ၏။ 'ပင်ပင်ပန်းပန်း ရအပ်သော' (ကိစ္ဆာလဒ္ဓံ) ဟူသော ဂုဏ်၌ ပဉ္စမီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ 'ငါသည် ခဲယဉ်းစွာ ရအပ်၏' (ကိစ္ဆေန မေ အဓိဂတံ) ဟူသော အကြောင်း (ဟေတု) သို့မဟုတ် ကရဏ၌ တတိယီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် 'နည်းနည်းဖြင့် လွတ်၏' (ထောကာ မုတ္တော)၊ 'နည်းနည်းဖြင့် လွတ်၏' (ထောကေန မုတ္တော) ဟု ရှိ၏။ 'အနည်းငယ် လှုပ်ရှား၏' (ထောကံ စလတိ) ဟူသော ကြိယာဝိသေသန၌ ကံအနက်ဖြင့် ဒုတိယီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ Dūranti katthayogepi savisayeva pañcamīchaṭṭhiyo siyuṃ, dūraṃ gāmasmā, antikaṃ gāmasmā, dūraṃ gāmassa, antikaṃ gāmassāti, dūranti katthehi tu sabbāva savisaye siyuṃ bādhakābhāvā dūro gāmo, antiko gāmotvevamādi. 'ဝေးသော' စသော ပုဒ်တို့နှင့် ယှဉ်ရာ၌လည်း မိမိတို့ အနက်အလိုက် ပဉ္စမီဝိဘတ်၊ ဆဋ္ဌီဝိဘတ်တို့သည် ဖြစ်ရာကုန်၏။ 'ရွာမှ ဝေးသောအရပ်' (ဒူရံ ဂါမသ္မာ)၊ 'ရွာမှ နီးသောအရပ်' (အန္တိကံ ဂါမသ္မာ)၊ 'ရွာ၏ အဝေး' (ဒူရံ ဂါမဿ)၊ 'ရွာ၏ အနီး' (အန္တိကံ ဂါမဿ) ဟူ၍ ဖြစ်၏။ 'ဝေးသော' စသော ပုဒ်တို့နှင့် ယှဉ်ရာ၌မူကား တားမြစ်ချက်မရှိသောကြောင့် မိမိတို့ အရာအားလုံး၌ ဖြစ်ရာကုန်၏။ 'ဝေးသောရွာ' (ဒူရော ဂါမော)၊ 'နီးသောရွာ' (အန္တိကော ဂါမော) စသည်တို့ကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ Keci [Pg.78] panāhu ‘asattavacanahetehi pāṭipadikatthe dutiyātatiyāpañcamīsattamiyo, sattavacanehi tu sabbāva savisaye’ti, te panaññeheva paṭikkhittā. Dūraṃ maggo, antikaṃ maggoti kiriyāvisesanaṃ… bhūdhātussa gammamānattā. Visuddho lobhanīyehi dhammehi, parimutto so dukkhasmā vivicceva kāmehi, gambhīrato ca puthulato ca yojanaṃ, āyāmena yojanaṃ, tato pabhuti, yato sarāmi attānanti savisayeva vibhattiyo. အချို့သော ဆရာတို့မူကား 'သတ္တ (ခုနစ်) ဟူသော စကားနှင့် အကြောင်းတို့ကို ချန်လှပ်၍ ပုဒ်ရင်းအနက်၌ ဒုတိယီ၊ တတိယီ၊ ပဉ္စမီ၊ သတ္တမီဝိဘတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ သတ္တဟူသော စကားတို့ဖြင့်မူကား မိမိတို့အရာအားလုံး၌ ဖြစ်ကုန်၏' ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုစကားကိုမူကား အခြားသောဆရာတို့က ငြင်းပယ်ကြကုန်၏။ 'ခရီးသည် ဝေး၏' (ဒူရံ မဂ္ဂေါ)၊ 'ခရီးသည် နီး၏' (အန္တိကံ မဂ္ဂေါ) ဟူသည်မှာ 'ဘူ' ဓာတ်ကို သိသာစေသောကြောင့် ကြိယာဝိသေသန ဖြစ်၏။ 'လောဘဖြစ်ဖွယ်တရားတို့မှ စင်ကြယ်၏' (ဝိသုဒ္ဓေါ လောဘနီယေဟိ ဓမ္မေဟိ)၊ 'ထိုသူသည် ဆင်းရဲမှ လွတ်မြောက်၏' (ပရိမုတ္တော သော ဒုက္ခသ္မာ)၊ 'ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်' (ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟိ)၊ 'အနက်အားဖြင့် လည်းကောင်း၊ အပြန့်အားဖြင့် လည်းကောင်း တစ်ယူဇနာ ရှိ၏' (gambhīrato ca puthulato ca yojanaṃ)၊ 'အလျားအားဖြင့် တစ်ယူဇနာ ရှိ၏' (အာယာမေန ယောဇနံ)၊ 'ထိုမှစ၍' (တတော ပဘုတိ)၊ 'ငါသည် မိမိကိုယ်ကို အောက်မေ့မိသည့် အခါမှစ၍' (ယတော သရာမိ အတ္တာနံ) ဟူ၍ မိမိတို့၏ အနက်အလိုက် ဝိဘတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 27. Apaparīhi vajjane. ၂၇. ရှောင်ကြဉ်ခြင်းအနက်၌ 'အပ'၊ 'ပရိ' သဒ္ဒါတို့နှင့် ယှဉ်လျှင် (ပဉ္စမီဝိဘတ် ဖြစ်၏)။ Vajjane vattamānehi apaparīhi yoge pañcamī hoti. Apa sālāya āyanti vāṇijā, pari sālāya āyanti vāṇijā, sālaṃ vajjetvāti attho. Vajjaneti kiṃ? Rukkhaṃ parivijjotate vijju. Āpāṭaliputtasmā vassi devoti mariyādā-bhividhīsvavadhi visayeva pañcamī, vinā pāṭaliputtena saha veti viseso, evaṃ yāva pāṭaliputtasmā vassi devoti. ရှောင်ကြဉ်ခြင်းအနက်၌ ရှိကုန်သော 'အပ'၊ 'ပရိ' သဒ္ဒါတို့နှင့် ယှဉ်လျှင် ပဉ္စမီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ 'ကုန်သည်တို့သည် ဇရပ်ကို ချန်လှပ်၍ လာကြကုန်၏' (အပ သာလာယ အာယန္တိ ဝါဏိဇာ)၊ 'ကုန်သည်တို့သည် ဇရပ်ကို ချန်လှပ်၍ လာကြကုန်၏' (ပရိ သာလာယ အာယန္တိ ဝါဏိဇာ)၊ ဇရပ်ကို ရှောင်ကြဉ်၍ဟု အနက်ရ၏။ 'ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၌' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ 'လျှပ်စစ်ပြက်ခြင်းသည် သစ်ပင်ကို ပတ်၍ ထွန်းလင်း၏' (ရုက္ခံ ပရိဝိဇ္ဇောတတေ ဝိဇ္ဇု) ဟူသော သာဓကကြောင့် ဖြစ်၏။ 'ပါဋလိပုတ်ပြည်တိုင်အောင် မိုးရွာ၏' (အာပါဋလိပုတ္တသ္မာ ဝဿိ ဒေဝေါ) ဟူ၍ အပိုင်းအခြား (မရိယာဒါ) နှင့် အကုန်အကျုံး (အဘိဝိဓိ) တို့၌ အပိုင်းအခြားအနက်သက်သက်ဖြင့် ပဉ္စမီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ ပါဋလိပုတ်ပြည်ကို ချန်လှပ်၍ ဖြစ်စေ၊ ပါဋလိပုတ်ပြည်နှင့် အတူတကွ ဖြစ်စေ ဟူသော ထူးခြားချက် ရှိ၏။ ဤသို့လျှင် 'ပါဋလိပုတ်ပြည်တိုင်အောင် မိုးရွာ၏' (ယာဝ ပါဋလိပုတ္တသ္မာ ဝဿိ ဒေဝေါ) ဟုလည်း ရှိ၏။ 28. Paṭinidhipaṭidānesu patinā. ၂၈. ကိုယ်စားပြုခြင်းနှင့် တုံ့ပြန်ပေးဆပ်ခြင်းအနက်၌ 'ပတိ' သဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်သော် (ပဉ္စမီဝိဘတ် ဖြစ်၏)။ Paṭinidhimhi paṭidāne ca vattamānena patinā yoge nāmasmā pañcamī vibhatti hoti. Buddhasmā pati sāriputto, ghatamassa tesasmā pati dadāti, paṭinidhipaṭidānesūti kiṃ? Rukkhaṃ pati vijjotate. ကိုယ်စားပြုခြင်း (ပဋိနိဓိ) နှင့် တုံ့ပြန်ပေးဆပ်ခြင်း (ပဋိဒါန) အနက်၌ ရှိသော 'ပတိ' သဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်လျှင် နာမ်ပုဒ်မှ ပဉ္စမီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ 'မြတ်စွာဘုရား၏ ကိုယ်စား ရှင်သာရိပုတ္တရာ ဖြစ်၏' (ဗုဒ္ဓသ္မာ ပတိ သာရိပုတ္တော)၊ 'ဤသူအား နှမ်းဆီ၏ ကိုယ်စား ထောပတ်ကို ပေး၏' (ဃတမဿ တေသသ္မာ ပတိ ဒဒါတိ)။ 'ကိုယ်စားပြုခြင်း၊ တုံ့ပြန်ပေးဆပ်ခြင်းတို့၌' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ 'သစ်ပင်သို့ ဦးတည်၍ ထွန်းလင်း၏' (ရုက္ခံ ပတိ ဝိဇ္ဇောတတေ) ဟူသော သာဓကကြောင့် ဖြစ်၏။ 29. Rite dutiyā ca. ၂၉. 'ရိတေ' သဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်လျှင် (ပဉ္စမီဝိဘတ်သာမက) ဒုတိယီဝိဘတ်လည်း ဖြစ်၏။ Ritesaddena [Pg.79] yoge nāmasmā dutiyā hoti pañcamī ca. Rite saddhammaṃ, rite saddhammā. 'ရိတေ' သဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်လျှင် နာမ်ပုဒ်မှ ဒုတိယီဝိဘတ် ဖြစ်၏၊ ပဉ္စမီဝိဘတ်လည်း ဖြစ်၏။ 'သူတော်ကောင်းတရားမှ တစ်ပါး' (ရိတေ သဒ္ဓမ္မံ)၊ 'သူတော်ကောင်းတရားမှ တစ်ပါး' (ရိတေ သဒ္ဓမ္မာ)။ 30. Vinā-ññatra tatiyā ca. ၃၀. 'ဝိနာ'၊ 'အညတြ' သဒ္ဒါတို့နှင့် ယှဉ်လျှင် တတိယီဝိဘတ်လည်း (ဒုတိယီ၊ ပဉ္စမီဝိဘတ်တို့လည်း) ဖြစ်၏။ Vinā-ññatrasaddehi yoge nāmasmā tatiyā ca hoti dutiyā pañcamiyo ca. Vinā vātena, vinā vātaṃ, vinā vātasmā, aññatra ekena piṇḍapātanīhārakena, aññatra dhammaṃ, aññatra dhammā. 'ဝိနာ'၊ 'အညတြ' သဒ္ဒါတို့နှင့် ယှဉ်လျှင် နာမ်ပုဒ်မှ တတိယီဝိဘတ် ဖြစ်၏၊ ဒုတိယီဝိဘတ်နှင့် ပဉ္စမီဝိဘတ်တို့လည်း ဖြစ်ကုန်၏။ 'လေမရှိဘဲ' (ဝိနာ ဝါတေန)၊ 'လေမရှိဘဲ' (ဝိနာ ဝါတံ)၊ 'လေမရှိဘဲ' (ဝိနာ ဝါတသ္မာ)၊ 'ဆွမ်းခံထွက်သော ရဟန်းတစ်ပါးကို ချန်လှပ်၍' (အညတြ ဧကေန ပိဏ္ဍပါတနီဟာရကေန)၊ 'တရားမှတစ်ပါး' (အညတြ ဓမ္မံ)၊ 'တရားမှတစ်ပါး' (အညတြ ဓမ္မာ)။ 31. Puthanānāhi. ၃၁. 'ပုထု'၊ 'နာနာ' သဒ္ဒါတို့နှင့် ယှဉ်သော် (တတိယီ၊ ပဉ္စမီဝိဘတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏)။ Etehi yoge tatiyā hoti pañcamī ca. Puthageva janena, puthageva janasmā, janena nānā, janasmā nānā. ဤသဒ္ဒါတို့နှင့် ယှဉ်လျှင် တတိယီဝိဘတ် ဖြစ်၏၊ ပဉ္စမီဝိဘတ်လည်း ဖြစ်၏။ 'လူသားနှင့် တခြားစီသာလျှင်' (ပုထဂေဝ ဇနေန)၊ 'လူသားမှ တခြားစီသာလျှင်' (ပုထဂေဝ ဇနသ္မာ)၊ 'လူသားနှင့် တခြားစီ' (ဇနေန နာနာ)၊ 'လူသားမှ တခြားစီ' (ဇနသ္မာ နာနာ)။ 32. Sattamyādhāre. ၃၂. အာဓာရ (တည်ရာ) အနက်၌ သတ္တမီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ Kiriyādhāra bhūta kattu kammānaṃ dhāraṇena yo kiriyāyādhāro tasmiṃ kārake nāmasmā sattamī hoti. Kaṭe nisīdati (devadatto), thāliyaṃ odanaṃ pacati, ākāse sakunā, bhilesu telaṃ, gaṅgāyaṃ vajo. ကြိယာ၏ တည်ရာ ဖြစ်ကုန်သော ကတ္တား၊ ကံတို့ကို ဆောင်ယူထားခြင်းဖြင့် ကြိယာ၏ တည်ရာ ဖြစ်သော ထိုကာရက၌ နာမ်ပုဒ်မှ သတ္တမီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ '(ဒေဝဒတ်သည်) ဖျာ၌ ထိုင်၏' (ကဋေ နိသီဒတိ)၊ 'အိုး၌ ထမင်းကို ချက်၏' (ထာလိယံ ဩဒနံ ပစတိ)၊ 'ကောင်းကင်၌ ငှက်တို့ ရှိကုန်၏' (အာကာသေ သကုဏာ)၊ 'နှမ်းတို့၌ ဆီရှိ၏' (ဘိလေသု တေလံ)၊ 'ဂင်္ဂါမြစ်၌ နွားခြံ ရှိ၏' (ဂင်္ဂါယံ ဝဇော)။ 33. Nimitte. ၃၃. အကြောင်း (နိမိတ္တ) အနက်၌ သတ္တမီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ Nimittatthe sattamī hoti. Ajinamhi haññate dīpi, musāvāde pācitthiyaṃ. အကြောင်း (နိမိတ္တ) အနက်၌ သတ္တမီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ 'သားရေအတွက်ကြောင့် သစ်ကျားကို သတ်အပ်၏' (အဇိနမှိ ဟညတေ ဒီပိ)၊ 'မုသာဝါဒကို ပြောခြင်းကြောင့် ပါစိတ်အာပတ် သင့်၏' (မုသာဝါဒေ ပါစိတ္ထိယံ)။ 34. Yabbhāvobhāvalakkhaṇaṃ. ၃၄. အကြင် (ကတ္တား၊ ကံတို့၏) အမူအရာသည် အခြားအမူအရာ၏ မှတ်ကြောင်း ဖြစ်သော် (ထိုမှတ်ကြောင်း ဖြစ်သော အမူအရာရှိသော ပုဒ်မှ သတ္တမီဝိဘတ် ဖြစ်၏)။ Yassa [Pg.80] bhāvo bhāvantarassa lakkhaṇaṃ bhavati, tato sattamī hoti. Gāvīsu duyhamānāsu gato, duddhāsu āgato. Bhāvoti kiṃ? Yo jaṭāhi so bhuñjati. Bhāvalakkhaṇanti kiṃ? Yo bhuñjati so devadatto, ‘‘akāle vassati tassa, tāle tassa na vassatī’’ti visayasattamī. အကြင်သူ၏ အမူအရာသည် အခြားသော အမူအရာ၏ မှတ်ကြောင်း ဖြစ်၏၊ ထို (မှတ်ကြောင်းပြပုဒ်) မှ သတ္တမီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ 'နွားမတို့ကို ညှစ်နေစဉ်အတွင်း သွားလေ၏' (gāvīsu duyhamānāsu gato)၊ 'ညှစ်ပြီးသောအခါ ပြန်လာ၏' (ဒုဒ္ဓါသု အာဂတော)။ 'အမူအရာ (ဘာဝ)' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ 'အကြင်သူသည် ဆံထုံးတို့ဖြင့် ဖြစ်၏၊ ထိုသူသည် စား၏' (ယော ဇဋာဟိ သော ဘုဉ္ဇတိ) ဟူသော သာဓကကြောင့် ဖြစ်၏။ 'အမူအရာ၏ မှတ်ကြောင်း (ဘာဝလက္ခဏ)' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ 'အကြင်သူသည် စား၏၊ ထိုသူသည် ဒေဝဒတ်တည်း' (ယော ဘုဉ္ဇတိ သော ဒေဝဒတ္တော) ဟူသော သာဓကကြောင့် ဖြစ်၏။ 'အခါမဟုတ်ဘဲ မိုးရွာသော် ထိုသူအား ထန်းတော၌ မရွာ' (အကာလေ ဝဿတိ တဿ၊ တာလေ တဿ န ဝဿတိ) ဟူသည်ကား ဝိသယသတ္တမီ ဖြစ်၏။ 35. Chaṭṭhī cānādare. ၃၅. မရိုသေခြင်း (အနာဒရ) ကို ပြလိုသော် ဆဋ္ဌီဝိဘတ်လည်း (သတ္တမီဝိဘတ်လည်း) ဖြစ်၏။ Yassa bhāvo bhāvantarassa lakkhaṇaṃ bhavati, tato chaṭṭhī bhavati sattamī ca anādare gamyamāne. ‘‘Ākoṭayanto so neti, sivirājassa pekkhato’’, ‘‘maccu gacchati ādāya, pekkhamāne mahājane’’. အကြင်သူ၏ အမူအရာသည် အခြားသော အမူအရာ၏ မှတ်ကြောင်း ဖြစ်၏၊ မရိုသေခြင်း (အနာဒရ) အနက်ကို သိစေလိုသော် ထို (မှတ်ကြောင်းပြပုဒ်) မှ ဆဋ္ဌီဝိဘတ်လည်း ဖြစ်၏၊ သတ္တမီဝိဘတ်လည်း ဖြစ်၏။ 'သိဝိမင်းကြီး ကြည့်ရှုနေစဉ်အတွင်း (ငိုယိုကာ) ခေါက်၍ ခေါ်ဆောင်သွား၏' (အာကောဋယန္တော သော နေတိ၊ သိဝိရာဇဿ ပေက္ခတော)၊ 'လူအပေါင်းတို့ ကြည့်ရှုနေစဉ်အတွင်း သေမင်းသည် (အသက်ကို) ယူဆောင်၍ သွား၏' (မစ္စု ဂစ္ဆတိ အာဒါယ၊ ပေkkhamaane mahaajane)။ Gunnaṃ sāmīti sambandhe chaṭṭhī, gosu sāmīti visayasattamī, evaṃ gunnamissaro, gosvissaro, gunnaṃ adhipati, gosu adhipati, gunnaṃ dāyādo, gosu dāhādo, dunnaṃ sakkhi, gosu sakkhi, gunnaṃ patibhū, gosu patibhū, gunnaṃ pasūto, gosu pasūto, kusalā naccagītassa, kusalā naccagīte, āyutto kaṭakaraṇassa, āyutto kaṭakaraṇeti. 'နွားတို့၏ အရှင်' (ဂုန္နံ သာမီ) ဟူသော ပတ်သက်စပ်သွယ်မှု၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ 'နွားတို့၌ အရှင်' (ဂေါသု သာမီ) ဟူသော ဝိသယ၌ သတ္တမီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် 'နွားတို့၏ အစိုးရသူ' (ဂုန္နံ ဣဿရော)၊ 'နွားတို့၌ အစိုးရသူ' (ဂေါသွိဿရော)၊ 'နွားတို့၏ အကြီးအကဲ' (ဂုန္နံ အဓိပတိ)၊ 'နွားတို့၌ အကြီးအကဲ' (ဂေါသု အဓိပတိ)၊ 'နွားတို့၏ အမွေခံ' (ဂုန္နံ ဒါယာဒေါ)၊ 'နွားတို့၌ အမွေခံ' (ဂေါသု ဒါယာဒေါ)၊ 'နွားတို့၏ သက်သေ' (ဂုန္နံ သက္ခိ)၊ 'နွားတို့၌ သက်သေ' (ဂေါသု သက္ခိ)၊ 'နွားတို့၏ အာမခံသူ' (ဂုန္နံ ပဋိဘူ)၊ 'နွားတို့၌ အာမခံသူ' (ဂေါသု ပဋိဘူ)၊ 'နွားတို့မှ မွေးဖွားသူ (သို့မဟုတ် နွားကြောင့် ဖြစ်သူ)' (ဂုန္နံ ပသူတော)၊ 'နွားတို့၌ ဖြစ်သူ' (ဂေါသု ပသူတော)၊ 'ကခုန်သီဆိုခြင်း၌ လိမ္မာသူ' (ကုသလာ နစ္စဂီတဿ)၊ 'ကခုန်သီဆိုခြင်း၌ လိမ္မာသူ' (ကုသလာ နစ္စဂီတေ)၊ 'ဖျာရက်ခြင်း၌ လုံ့လရှိသူ' (အာယုတ္တော ကဋကရဏဿ)၊ 'ဖျာရက်ခြင်း၌ လုံ့လရှိသူ' (အာယုတ္တော ကဋကရဏေ) ဟူ၍ ဖြစ်၏။ Tathādhāravacanicchāyaṃ sattamī, bhikkhūsu abhivādenti, muddhani dhumbitvā, bāhāsu gahetvā, hatthesu piṇḍāya caranti, pathesu gacchanti, kadalīsu gaje rakkhantīti. Ñāṇasmiṃ pasannoti visayasattamī, ñāṇena pasannoti karaṇe tatiyā, evaṃ ñāṇasmiṃ ussukko ñāṇena ussukkoti. ထို့အတူ တည်ရာ (အာဓာရ) ကို ပြောလိုသော အလိုအားဖြင့် သတ္တမီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ 'ရဟန်းတို့၌ (ရဟန်းတို့အား) ရှိခိုးကြကုန်၏' (ဘိက္ခူသု အဘိဝါဒေန္တိ)၊ 'ဦးခေါင်း၌ နမ်း၍' (မုဒ္ဓနိ စုမ္ဗိတွာ)၊ 'လက်မောင်းတို့၌ ကိုင်၍' (ဗာဟာသု ဂဟေတွာ)၊ 'လက်တို့၌ (သပိတ်ကို ကိုင်၍) ဆွမ်းအလို့ငှာ လှည့်လည်ကြကုန်၏' (ဟတ္ထေသု ပိဏ္ဍာယ စရန္တိ)၊ 'လမ်းတို့၌ သွားကြကုန်၏' (ပထေသု ဂစ္ဆန္တိ)၊ 'ငှက်ပျောတောတို့၌ ဆင်တို့ကို စောင့်ကြကုန်၏' (ကဒလီသု ဂဇေ ရက္ခန္တိ) ဟု ရှိ၏။ 'ဉာဏ်၌ ကြည်ညို၏' (ဉာဏသ္မိံ ပသန္နော) ဟူသည်ကား ဝိသယသတ္တမီ ဖြစ်၏။ 'ဉာဏ်ဖြင့် ကြည်ညို၏' (ဉာဏေန ပသန္နော) ဟူသည်ကား ကရဏ၌ တတိယီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် 'ဉာဏ်၌ အားထုတ်သူ' (ဉာဏသ္မိံ ဥဿုက္ကော)၊ 'ဉာဏ်ဖြင့် အားထုတ်သူ' (ဉာဏေန ဥဿုက္ကော) ဟူ၍ ဖြစ်၏။ 36. Yato niddhāraṇaṃ. ၃၆. အကြင် (အပေါင်းအစု) မှ ခွဲထုတ်ခြင်း (နိဒ္ဓာရဏ) ပြုအပ်သော် (ထိုအပေါင်းအစုပြသော ပုဒ်မှ ဆဋ္ဌီဝိဘတ်၊ သတ္တမီဝိဘတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏)။ Jātiguṇakiriyāhi [Pg.81] samudāyatekadesassa puthakkaraṇaṃ niddhāraṇaṃ. Yato taṃ karīyati, tato chaṭṭhīsattamiyo honti. Sālayo sūkadhaññānaṃ pathyatamā, sālayo sūkadhaññesu pathyatamā, kaṇhā gāvīnaṃ sampannakhīratamā, kaṇhā gāvīsu sampannakhīratamā, gacchataṃ dhāvanto sīghatamo, gacchantesu dhāvanto sīghatamo. Sīlameva sutā seyyoti avadhimhiyeva pañcamī. ဇာတ် (အမျိုးအစား)၊ ဂုဏ်၊ ကြိယာတို့ဖြင့် အစုအပေါင်းမှ တစ်စိတ်တစ်ဒေသကို သီးခြားခွဲထုတ်ခြင်းသည် 'နိဒ္ဓာရဏ' မည်၏။ အကြင် (အစုအပေါင်း) မှ ထိုသို့ ခွဲထုတ်ခြင်းကို ပြု၏၊ ထို (အစုအပေါင်းပြပုဒ်) မှ ဆဋ္ဌီဝိဘတ်၊ သတ္တမီဝိဘတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 'ကောက်ကြီးစပါးတို့သည် သုကဓာည (မုယောစပါးစသည်) တို့တွင် အကောင်းဆုံး ဖြစ်ကုန်၏' (သာလယော သူကဓညါနံ ပထျတမာ)၊ 'ကောက်ကြီးစပါးတို့သည် သုကဓာညတို့၌ အကောင်းဆုံး ဖြစ်ကုန်၏' (သာလယော သူကဓညေသု ပထျတမာ)။ 'နွားနက်မသည် နွားမတို့တွင် နို့ရည်အပြည့်စုံဆုံး ဖြစ်၏' (ကဏှာ ဂါဝီနံ သမ္ပန္နခီရတမာ)၊ 'နွားနက်မသည် နွားမတို့၌ နို့ရည်အပြည့်စုံဆုံး ဖြစ်၏' (ကဏှာ ဂါဝီသု သမ္ပန္နခီရတမာ)။ 'သွားနေသူတို့တွင် ပြေးနေသူသည် အမြန်ဆုံး ဖြစ်၏' (ဂစ္ဆတံ ဓာဝန္တော သီဃတမော)၊ 'သွားနေသူတို့၌ ပြေးနေသူသည် အမြန်ဆုံး ဖြစ်၏' (ဂစ္ဆန္တေသု ဓာဝန္တော သီဃတမော)။ 'သီလသည်သာလျှင် အကြားအမြင် (သုတ) ထက် မြတ်၏' (သီလမေဝ သုတာ သေယျော) ဟူသည်ကား အပိုင်းအခြား (အဝဓိ) သက်သက်၌သာ ပဉ္စမီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ 37. Paṭhamātthamatte. ၃၇. ပထမဝိဘတ်၏ အနက်သက်သက် (ပုဒ်ရင်းအနက်သက်သက်) ၌ ပထမဝိဘတ် ဖြစ်၏။ Nāmassābhidheyyamatte paṭhamāvibhatti hoti. Rukkho. Itthi pumā napuṃsakanti liṅgampi saddatthova, tathā doṇo khārī āḷhakanti parimāṇampi saddatthova, eko dve bahavoti saṅkhyāpi saddatthova. နာမ်၏ ဟောအပ်သော အနက်သက်သက် (ပုဒ်ရင်းအနက်သက်သက်) ၌ ပထမဝိဘတ် ဖြစ်၏။ သာဓကကား- 'သစ်ပင်' (ရုက္ခော)။ 'မိန်းမ' (ဣတ္ထိ)၊ 'ယောက်ျား' (ပုမာ)၊ 'နပုန်း' (နပုံသကံ) ဟူသော လိင်သည်လည်း သဒ္ဒါ၏ အနက်သက်သက်ပင် ဖြစ်၏။ ထို့အတူ 'ဒေါဏ' (ဒေါဏော)၊ 'ခါရီ' (ခါရီ)၊ 'အာဠှက' (အာဠှကံ) ဟူသော အတိုင်းအတာ (ပရိမာဏ) သည်လည်း သဒ္ဒါ၏ အနက်သက်သက်ပင် ဖြစ်၏။ 'တစ်ယောက်' (ဧကော)၊ 'နှစ်ယောက်' (ဒွေ)၊ 'များစွာသောသူတို့' (ဗဟဝေါ) ဟူသော အရေအတွက် (သင်္ချာ) သည်လည်း သဒ္ဒါ၏ အနက်သက်သက်ပင် ဖြစ်၏။ 38. Āmantaṇe. ၃၈. နှိုးဆော်ခေါ်ဆိုခြင်း (အာမန္တန) အနက်၌ (ပထမဝိဘတ် ဖြစ်၏)။ Sato saddenābhimukhīkaraṇamāmantaṇaṃ. Tasmiṃ visaye paṭhamā vibhatti hoti. Bhopurisa, bhokkatthi, bho napuṃsaka. ထင်ရှားရှိသော သူအား အသံဖြင့် မိမိသို့ မျက်နှာမူစေခြင်းသည် အာမန္တန (ဟစ်ခေါ်ခြင်း) မည်၏။ ထိုအရာ၌ ပထမာဝိဘတ် ဖြစ်၏။ ဘောပုရိသ (အို-ယောက်ျား)၊ ဘောက္ကတ္ထိ (အို-စားလိုသူ)၊ ဘောနပုံသက (အို-နပုန်း)။ 39. Chaṭṭhī sambandhe. ၃၉. ဆဋ္ဌီဝိဘတ်သည် သမ္ဗန္ဓ (ပတ်သက်စပ်သွယ်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Kiriyākārakasañjāto assedambhāvahetuko sambandho nāma. Tasmiṃ chaṭṭhī vibhatti hoti. Rañño puriso, sarati rajjassāti sambandhe chaṭṭhī, rajjasambandhiniṃ satiṃ karotīti attho, kammavacanicchārantu dutiyāva sarati rajjaṃ. Tathā rajakassa vatthaṃ [Pg.82] dadāti, paharato piṭṭhiṃ dadāti, bālo pūrati pāpassa, amacce tāta jānāhi, dhīre atthassa kovide, divasassa tikkhattuṃ, sakiṃ pakkhassa, pūraṃ hiraññasuvaṇṇassa kumbhantvevamādi. ကိရိယာနှင့် ကာရကတို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော၊ "ဤသူ၏ ဥစ္စာဖြစ်၏" ဟူသော အပြားအဖြစ်လျှင် အကြောင်းရှိသော ဆက်စပ်ခြင်းကို သမ္ဗန္ဓ မည်၏။ ထိုသမ္ဗန္ဓအနက်၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ ရညော ပုရိသော (မင်း၏ယောက်ျား)၊ သရတိ ရဇ္ဇဿ ဟူသောအရာ၌ သမ္ဗန္ဓအနက်၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ် ဖြစ်၏၊ တိုင်းပြည်နှင့် စပ်ဆိုင်သော အောက်မေ့ခြင်းကို ပြု၏ဟု အနက်ရ၏။ ကံအနက်ကို ပြောဆိုလိုသော်ကား ဒုတိယဝိဘတ်ဖြင့်သာ "သရတိ ရဇ္ဇံ" (တိုင်းပြည်ကို အောက်မေ့၏) ဟု ဖြစ်၏။ ထို့အတူ ရဇကဿ ဝတ္ထံ ဒဒါတိ (ခေါင်းလျှော်သမားအား အဝတ်ကို ပေး၏)၊ ပဟရတော ပိဋ္ဌိံ ဒဒါတိ (ရိုက်နှက်သောသူအား ကျောကို ပေး၏)၊ ဗာလော ပူရတိ ပါပဿ (လူမိုက်သည် မကောင်းမှုဖြင့် ပြည့်၏)၊ အမစ္စေ တာတ ဇာနာဟိ (အမတ်တို့၊ အချင်းတို့ သိကြလော့)၊ ဓီရေ အတ္ထဿ ကောဝိဒေ (အကျိုးအနက်၌ လိမ္မာကုန်သော ပညာရှိတို့ကို)၊ ဒိဝသဿ တိက္ခတ္တုံ (တစ်နေ့လျှင် သုံးကြိမ်)၊ သကိံ ပက္ခဿ (တစ်လ္ဘက်လျှင် တစ်ကြိမ်)၊ ပူရံ ဟิရညသုဝဏ္ဏဿ ကုမ္ဘံ (ရွှေငွေဖြင့် ပြည့်သော အိုး) စသည်တို့တည်း။ Kitakappayoge kaktukammesu bahulaṃ sambandhavacanicchāyaṃ chaṭṭhī, sādhu sammato bahujanassa, suppaṭividdhā buddhānaṃ dhammadhātu, dhammassa gutto medhāvī, amataṃ tesaṃ paribhuttaṃ, tassa bhavanti vattāro, avisaṃvādako lokassa, alajjīnaṃ nissāya, catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādotvevamādi. ကိတ်ပစ္စည်းနှင့် ယှဉ်ရာ၌ ကတ္တားနှင့် ကံတို့၌ သမ္ဗန္ဓ (ပတ်သက်စပ်သွယ်မှု) ကို ပြောဆိုလိုသော် ဆဋ္ဌီဝိဘတ်သည် အများအားဖြင့် ဖြစ်၏။ သာဓု သမ္မတော ဗဟုဇနဿ (လူအများ သမုတ်အပ်သော ကောင်းမှု)၊ သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓါ ဗုဒ္ဓါနံ ဓမ္မဓာတု (မြတ်စွာဘုရားတို့သည် ကောင်းစွာ ထိုးထွင်းသိမြင်အပ်သော တရားဓာတ်)၊ ဓမ္မဿ ဂုတ္တော မေဓာဝီ (တရားစောင့်သော ပညာရှိ)၊ အမတံ တေသံ ပရိဘုတ္တံ (ထိုသူတို့သည် နိဗ္ဗာန်ကို ခံစားအပ်ပြီ)၊ တဿ ဘဝန္တိ ဝတ္တာရော (ထိုသူအား ပြောဆိုသူတို့ ဖြစ်ကုန်၏)၊ အဝိသံဝါဒကော လောကဿ (လောကအား မလိမ်လည်သူ)၊ အလဇ္ဇီနံ နိဿာယ (အရှက်မရှိသူတို့ကို အမှီပြု၍)၊ စတုန္နံ မဟာဘူတာနံ ဥပါဒါယ ပသာဒေါ (မဟာဘုတ်လေးပါးတို့ကို အမှီပြု၍ ဖြစ်သော ကြည်လင်ခြင်း) စသည်တို့တည်း။ Kattukammavacanicchāyantu tatiyā dutiyāyo ca, sañcatto pitarā ahaṃ, sarasi tvaṃ evarūpiṃ vācaṃ bhāsitā, bhagavantaṃ dassanāyatvevamādi. ကတ္တားနှင့် ကံအနက်ကို ပြောဆိုလိုသော်ကား တတိယဝိဘတ်နှင့် ဒုတိယဝိဘတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ သဉ္စတ္တော ပိတရာ အဟံ (ငါသည် ဖခင်က စွန့်ပစ်အပ်၏)၊ သရသိ တွံ ဧဝရူပိံ ဝါစံ ဘာသိတာ (သင်သည် ဤသို့သော စကားကို ပြောဆိုခဲ့သည်ကို အောက်မေ့သလော)၊ ဘဂဝန္တံ ဒဿနာယ (မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးမြော်ခြင်းငှာ) စသည်တို့တည်း။ 40. Tulyatthena vā tatiyā. ၄၀. တူသောအနက်နှင့် ယှဉ်ရာ၌ တတိယဝိဘတ်လည်း ဖြစ်၏။ Tulyatthena yoge chaṭṭhī hoti tatiyā vā, tulyo pitu, tulyo pitarā, sadiso pitu, sadiso pitarā, iha kathaṃ tatiyā na hoti? Ajjunassa tulā natthi, kesavassupamā na ceti, nete tulyatthā, kiñjarahi tulyānamopammatthā. တူသောအနက်ရှိသော ပုဒ်နှင့် ယှဉ်ရာ၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ် သို့မဟုတ် တတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။ တုလျော ပိတု၊ တုလျော ပိတရာ (ဖခင်နှင့် တူ၏)၊ သဒိသော ပိတု၊ သဒိသော ပိတရာ (ဖခင်နှင့် တူ၏)။ ဤ (အောက်ပါဥပမာ) ၌ အဘယ်ကြောင့် တတိယဝိဘတ် မဖြစ်သနည်း။ "အဇ္ဇုနဿ တုလာ နတ္ထိ၊ ကေသက်ဝဿုပမာ န စ" ဟူသော ပုဒ်တို့သည် တူသောအနက် ရှိသည်မဟုတ်ကုန်၊ စင်စစ်သော်ကား တူသောအရာတို့၏ နှိုင်းယှဉ်ခြင်း (ဥပမာ) အနက်သာ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ 41. Ato yonaṃ ṭāṭe. ၄၁. အကာရန္တ နာမ်မှ နောက်၌ ရှိကုန်သော ယိုဝိဘတ်တို့၏ အရပ်၌ အစဉ်အတိုင်း "ဋာ" နှင့် "ဋေ" တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ Akāranthato nāmasmā yonaṃ ṭāṭe honti yathākkamaṃ, ṭakārā sabbadesatthā, buddhā buddhe, atoti kiṃ? Kaññāyo, itthiyo, vadhuyo, idha kasmā na bhavati aggayo. Avidhānasāmatthiyā. အကာရန္တဖြစ်သော နာမ်မှ နောက်၌ ရှိကုန်သော ယိုဝိဘတ်တို့၏ အရပ်၌ အစဉ်အတိုင်း "ဋာ" နှင့် "ဋေ" တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဋကာရသည် အလုံးစုံကို အစားထိုးခြင်း အကျိုးရှိ၏။ ဗုဒ္ဓါ၊ ဗုဒ္ဓေ။ "အတော" (အကာရန္တမှ) ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ကညာယော၊ ဣတ္ထိယော၊ ဝဓုယော ဟု ရှိသောကြောင့်တည်း။ ဤနေရာ၌ "အဂ္ဂယော" ဟူသော ပုဒ်၌ အဘယ်ကြောင့် မဖြစ်သနည်း။ ပြဋ္ဌာန်းချက်မရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။ 42. Ninaṃ vā. ၄၂. "နိ" နှင့် "ဏံ" တို့သည်လည်း အလိုအလျောက် ဖြစ်ကုန်၏။ Akārantato [Pg.83] nāmasmā ninaṃ ṭāṭe vā honti yathākkamaṃ. Rūpā, rūpe, rūpāni, atotveva aṭṭhīni. အကာရန္တဖြစ်သော နာမ်မှ နောက်၌ ရှိကုန်သော ယိုဝိဘတ်တို့၏ အရပ်၌ "နိ" နှင့် "ဏံ" တို့သည် အစဉ်အတိုင်း အလိုအလျောက် ဖြစ်ကုန်၏။ ရူပါ၊ ရူပေ၊ ရူပါနိ။ "အတော" ဟု ဆိုသဖြင့်သာ "အဋ္ဌီနိ" (၌ မဖြစ်)။ 43. Smāsmiṃnaṃ. ၄၃. သ္မာနှင့် သ္မိံဝိဘတ်တို့၏ အရပ်၌ (ဋာနှင့် ဋေတို့ ဖြစ်ကုန်၏)။ Akārantato nāmasmā smāsminnaṃ ṭāṭe vā honti yathākkamaṃ. Buddhā buddhasmā, buddhe buddhasmiṃ, atotveva aggismā aggismiṃ. အကာရန္တဖြစ်သော နာမ်မှ နောက်၌ ရှိကုန်သော သ္မာနှင့် သ္မိံဝိဘတ်တို့၏ အရပ်၌ အစဉ်အတိုင်း "ဋာ" နှင့် "ဋေ" တို့သည် အလိုအလျောက် ဖြစ်ကုန်၏။ ဗုဒ္ဓါ၊ ဗုဒ္ဓသ္မာ။ ဗုဒ္ဓေ၊ ဗုဒ္ဓသ္မိံ။ "အတော" ဟု ဆိုသဖြင့်သာ "အဂ္ဂိသ္မာ၊ အဂ္ဂိသ္မိံ" (၌ မဖြစ်)။ 44. Sassāya catutthiyā. ၄၄. စတုတ္ထီဝိဘတ်၏ "သ" အက္ခရာ၏ အရပ်၌ "အာယ" ဖြစ်၏။ Akārantato parassa sassa catutthiyā āyo hoti vā. Buddhāya buddhassa, bhiyyo tādatthyeyevāyamāyo dissate, kvacidevaññattha, atotveva isissa, catutthiyāti kiṃ? Buddhassa mukhaṃ, attatthanti atthasaddena samāso. အကာရန္တမှ နောက်ဖြစ်သော စတုတ္ထီဝိဘတ်၏ "သ" အက္ခရာ၏ အရပ်၌ "အာယ" သည် အလိုအလျောက် ဖြစ်၏။ ဗုဒ္ဓါယ၊ ဗုဒ္ဓဿ။ အများအားဖြင့် ထိုအာယပစ္စည်းသည် တာဒတ္ထျ (ထိုအကျိုးငှာ) အနက်၌သာ ထင်ရှား၏၊ အချို့သော အခြားအရာ၌လည်း ဖြစ်၏။ "အတော" ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ဣသိဿ ဟု ရှိသောကြောင့်တည်း။ "စတုတ္ထီဝိဘတ်၏" ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ဗုဒ္ဓဿ မုခံ။ "အတ္တတ္ထံ" ဟူသော ပုဒ်၌ "အတ္ထ" သဒ္ဒါနှင့် သမတ်ဖြစ်၏။ Sabbāditopi smāsmiṃsānaṃ ṭāṭeāyā honteva… niruttikārānumatattā buddhavacane sandassanavato ca, tatrodamudāharaṇaṃ ‘asmā lokā paramhā ca, ubhayā dhaṃsate naro’, ‘tyāhaṃ mante paratthaddho’, ‘yāyeva kho panatthāya āgaccheyyātho tamevatthaṃ sādhukaṃ manasikareyyātho’ti. သဗ္ဗာဒိဂိုဏ်းဝင် နာမ်စားတို့မှလည်း သ္မာ၊ သ္မိံ၊ သ ဝိဘတ်တို့၏ အရပ်၌ ဋာ၊ ဋေ၊ အာယ တို့သည် ဧကန်ဖြစ်ကုန်၏... နိရုတ္တိဆရာတို့၏ သဘောတူညီမှု ရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဗုဒ္ဓဝစန၌ ထင်ရှားစွာ တွေ့ရခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ထိုအရာ၌ ဤဥပမာကား "အသ္မာ လောကာ ပရမှုာ စ၊ ဥဘယာ ဓံသတေ နရော"၊ "တျာဟံ မန္တေ ပရတ္ထဒ္ဓေါ"၊ "ယာယေဝ ခေါ ပနတ္ထာယ အာဂစ္ဆေယျာထော တမေဝတ္ထံ သာဓုကံ မနသိကရေယျာထော" ဟူ၍ ဖြစ်၏။ 45. Ghapatekasmiṃ nādīnaṃ yayā. ၄၅. ဃ၊ ပ အမည်ရှိသော နာမ်နှင့် နဒီစသော နာမ်တို့မှ နောက်၌ ရှိသော ဧကဝုစ်ဝိဘတ်တို့၏ အရပ်၌ "ယာ" ဖြစ်၏။ Ghapato nādīnamekasmiṃ yayā honi yathākkamaṃ. Kaññāya, rattiyā, itthiyā, dhenuyā, vadhuyā, ekasminti kiṃ? Kaññāhi, rattīhi. ဃ၊ ပ အမည်ရှိသော နာမ်နှင့် နဒီစသော နာမ်တို့မှ နောက်၌ ရှိသော ဧကဝုစ်ဝိဘတ်တို့၏ အရပ်၌ အစဉ်အတိုင်း "ယာ" တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ ကညာယ၊ ရတ္တိယာ၊ ဣတ္ထိယာ၊ ဓေနုယာ၊ ဝဓုယာ။ "ဧကသ္မိံ" ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ကညာဟိ၊ ရတ္တီဟိ ဟု ရှိသောကြောင့်တည်း။ 46. Ssā vā tetimāmūhi. ၄၆. တ၊ ဧတ၊ ဣမ၊ အမု သဒ္ဒါတို့မှ နောက်၌ ရှိသော ဧကဝုစ်ဝိဘတ်၏ အရပ်၌ "ဿာ" သည် အလိုအလျောက် ဖြစ်၏။ Ghapasaññehi [Pg.84] tetimāmūhi nādīnamekasmiṃssā vā hoti, tassā kataṃ, tassā dīyate, tassā nissaṭaṃ, tassā pariggaho, tassā patiṭṭhitaṃ, tāya vā, evaṃ etissā etāya, imissā imāya, amussā amuyā, etehīti kiṃ? Sabbāya, nādīnaṃ tveva? Sā, ghapatotveva? Tāhi amūhi. ဃအမည်ရှိကုန်သော တ၊ ဧတ၊ ဣမ၊ အမု သဒ္ဒါတို့မှ နောက်၌ ရှိသော ဧကဝုစ်ဝိဘတ်တို့၏ အရပ်၌ "ဿာ" သည် အလိုအလျောက် ဖြစ်၏။ တဿာ ကတံ၊ တဿာ ဒီယတေ၊ တဿာ နိဿဋံ၊ တဿာ ပရိဂ္ဂဟော၊ တဿာ ပတိဋ္ဌိတံ။ သို့မဟုတ် "တာယ"။ ဤအတူ ဧတိဿာ၊ ဧတာယ။ ဣမိဿာ၊ ဣမာယ။ အမုဿာ၊ အမုယာ။ "ဧတေဟိ" ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ သဗ္ဗာယ ဟု ရှိသောကြောင့်တည်း။ "နာဒီနံ" ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ သာ ဟု ရှိသောကြောင့်တည်း။ "ဃပတော" ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ တာဟိ၊ အမူဟိ ဟု ရှိသောကြောင့်တည်း။ 47. Naṃmhi nuka dvādīnaṃ sattarasannaṃ. ၄၇. ဏံဝိဘတ်၌ ဒွိစသော တစ်ဆယ့်ခုနစ်လုံးသော သင်္ချာတို့၏ "နုက" အာဂမ် ဖြစ်၏။ Dvādīnaṃ sattarasannaṃ saṅkhyānaṃ nuka hoti naṃmhi vibhattamhi, dvinnaṃ catunnaṃ, pañcannaṃ, evaṃ yāva aṭṭhārasannaṃ, ukāro uccāraṇattho, kakāro antāvayavattho, tena naṃmhi na dīgho. ဒွိစသော တစ်ဆယ့်ခုနစ်လုံးသော သင်္ချာတို့၏ နောက်၌ ရှိသော ဏံဝိဘတ်၌ "နုက" အာဂမ် ဖြစ်၏။ ဒွိန္နံ၊ စတုန္နံ၊ ပဉ္စန္နံ၊ ဤနည်းဖြင့် အဋ္ဌာရသန္နံ တိုင်အောင်တည်း။ ဥကာရသည် အသံထွက်လွယ်ခြင်း အကျိုးရှိ၏၊ ကကာရသည် အဆုံး၌ တည်ခြင်း အကျိုးရှိ၏၊ ထိုကြောင့် ဏံဝိဘတ်၌ အသံမရှည် (ဒီဃမဖြစ်)။ 48. Basukatinnaṃ. ၄၈. ဏံဝိဘတ်၌ ဗဟုသဒ္ဒါနှင့် ကတိသဒ္ဒါတို့၏ "နုက" အာဂမ် ဖြစ်၏။ Naṃmhi bahuno katissa ca nuka hoti, bahunnaṃ, katinnaṃ. ဏံဝိဘတ်၌ ဗဟုသဒ္ဒါနှင့် ကတိသဒ္ဒါတို့၏ "နုက" အာဂမ် ဖြစ်၏။ ဗဟုန္နံ၊ ကတိန္နံ။ 49. Ṇṇaṃṇṇannaṃ tito jhā. ၄၉. ဈအမည်ရှိသော တိသဒ္ဒါမှ နောက်၌ ရှိသော ဏံဝိဘတ်၏ အရပ်၌ "ဏ္ဏံ" နှင့် "ဏ္ဏန္နံ" တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ Jhasaññā tito naṃvacanassa ṇṇaṃṇṇannaṃ hoti, tiṇṇaṃ, tiṇṇannaṃ, jhāti kiṃ tissannaṃ. ဈအမည်ရှိသော တိသဒ္ဒါမှ နောက်၌ ရှိသော ဏံဝိဘတ်၏ အရပ်၌ "ဏ္ဏံ" နှင့် "ဏ္ဏန္နံ" တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ တိဏ္ဏံ၊ တိဏ္ဏန္နံ။ "ဈ" ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ တိဿန္နံ ဟု ရှိသောကြောင့်တည်း။ 50. Ubhinnaṃ. ၅၀. ဥဘာသဒ္ဒါမှ နောက်၌ ရှိသော ဏံဝိဘတ်၏ အရပ်၌ "အိန္နံ" ဖြစ်၏။ Ubhā naṃvacanassa innaṃ hoti, ubhinnaṃ. ဥဘာသဒ္ဒါမှ နောက်၌ ရှိသော ဏံဝိဘတ်၏ အရပ်၌ "အိန္နံ" ဖြစ်၏။ ဥဘိန္နံ။ 51. Suña sassa. ၅၁. နာမ်မှ နောက်၌ ရှိသော သဝိဘတ်၏ အရပ်၌ "ဿ" ဖြစ်၏။ Nāmasmā sassa suña hoti, buddhassa, dvisakārapāṭhena siddhe lāghavatthamidaṃ. နာမ်မှ နောက်၌ ရှိသော သဝိဘတ်၏ အရပ်၌ "ဿ" ဖြစ်၏။ ဗုဒ္ဓဿ။ သက္ကာရနှစ်လုံး ဖတ်ရွတ်ခြင်းဖြင့် ပြီးစီးသော်လည်း ဤသို့ ပြုခြင်းသည် လာဃဝ (လွယ်ကူကျဉ်းမြောင်းစေခြင်း) အကျိုးငှာ ဖြစ်၏။ 52. Ssaṃssāssāyesvitare kaññebhimānami. ၅၂. ကညာသဒ္ဒါမှ တစ်ပါးသော သဒ္ဒါတို့မှ နောက်၌ ရှိသော ဿံ၊ ဿာ၊ ဿာယေ ဝိဘတ်တို့၌ "ဣ" အက္ခရာ ဖြစ်၏။ Ssamādīsvitarādīnami [Pg.85] hoti, itarissaṃ, itarissā, ekissaṃ, ekissā, aññissaṃ, aññissā, etissaṃ, etissā, etissāya, imissaṃ, imissā, imissāya, esviti kiṃ? Itarāya, esanti kiṃ? Sabbassaṃ, sabbassā. ဿံစသော ဝိဘတ်တို့၌ ဣတရစသော သဒ္ဒါတို့၏ နောက်၌ "ဣ" အက္ခရာ ဖြစ်၏။ ဣတရိဿံ၊ ဣတရိဿာ။ ဧကိဿံ၊ ဧကိဿာ။ အညိဿံ၊ အညိဿာ။ ဧတိဿံ၊ ဧတိဿာ၊ ဧတိဿာယ။ ဣမိဿံ၊ ဣမိဿာ၊ ဣမိဿာယ။ "ဧသု" ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ဣတရာယ ဟု ရှိသောကြောင့်တည်း။ "ဧသံ" ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ သဗ္ဗဿံ၊ သဗ္ဗဿာ ဟု ရှိသောကြောင့်တည်း။ 53. Tāya vā. ၅၃. တာသဒ္ဒါမှ နောက်၌ ရှိသော ဿံစသော ဝိဘတ်တို့၌ "ဣ" အက္ခရာသည် အလိုအလျောက် ဖြစ်၏။ Ssamādīsu tassā vā i hoti, tissaṃ tassaṃ, tissā tassā, tissāya tassāya, ssaṃssāssāyesvitveva? Tāya. ဿံစသော ဝိဘတ်တို့၌ တာသဒ္ဒါမှ နောက်၌ "ဣ" အက္ခရာသည် အလိုအလျောက် ဖြစ်၏။ တိဿံ၊ တဿံ။ တိဿာ၊ တဿာ။ တိဿာယ၊ တဿာယ။ "ဿံ၊ ဿာ၊ ဿာယေ" တို့၌သာ အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ တာယ ဟု ရှိသောကြောင့်တည်း။ 54. Tetimāto sassa ssāya. ၅၄. တ၊ ဧတ၊ ဣမ သဒ္ဒါတို့မှ နောက်၌ ရှိသော သဝိဘတ်၏ အရပ်၌ "ဿာယ" သည် အလိုအလျောက် ဖြစ်၏။ Tāetāimāto sassa ssāyo hoti vā. Tassāya tāya, etissāya etāya, imissāya imāya. တာ၊ ဧတာ၊ ဣမာ သဒ္ဒါတို့မှ နောက်၌ ရှိသော သဝိဘတ်၏ အရပ်၌ "ဿာယ" သည် အလိုအလျောက် ဖြစ်၏။ တဿာယ၊ တာယ။ ဧတိဿာယ၊ ဧတာယ။ ဣမိဿာယ၊ ဣမာယ။ 55. Ratyādīhi ṭo smino. ၅၅. ရတ္တိစသော နာမ်တို့မှ နောက်၌ ရှိသော သ္မိံဝိဘတ်၏ အရပ်၌ "တော" သည် အလိုအလျောက် ဖြစ်၏။ Ratyādīhi smino ṭo hoti vā, ratto rattiyaṃ, ādo ādismiṃ. ရတ္တိစသော နာမ်တို့မှ နောက်၌ ရှိသော သ္မိံဝိဘတ်၏ အရပ်၌ "တော" သည် အလိုအလျောက် ဖြစ်၏။ ရတ္တော၊ ရတ္တိယံ။ အာဒေါ၊ အာဒိသ္မိံ။ 56. Suhisubhasso. ၅၆. သု၊ ဟိ ဝိဘတ်တို့၌ ဥဘသဒ္ဒါ၏ အရပ်၌ "ဩ" ဖြစ်၏။ Ubhassa suhisvo hoti. Ubhosu, ubhohi. သု၊ ဟိ ဝိဘတ်တို့၌ ဥဘသဒ္ဒါ၏ အရပ်၌ "ဩ" ဖြစ်၏။ ဥဘောသု၊ ဥဘောဟိ။ 57. Ltupitādinamā simhi. ၅၇. သိဝိဘတ်နှောင်းသော် လတုပစ္စည်းအဆုံးရှိသော နာမ်နှင့် ပိတုအစရှိသော နာမ်တို့၏ အဆုံးသရကို အာပြု၏။ Ltuppaccayantānaṃ pitādīnaṃ ca ā hoti simhi. Kattā, pitā. Pitu, mātu, bhāvu, mītu, duhitu, jāmātu, nattu, hotu, potu. သိဝိဘတ်နှောင်းသော် လတုပစ္စည်းအဆုံးရှိသော နာမ်တို့နှင့် ပိတုအစရှိသော နာမ်တို့အား အာပြု၏။ ပုံစံကား Kattā၊ pitā တို့တည်း။ pitu၊ mātu၊ bhāvu၊ mītu၊ duhitu၊ jāmātu၊ nattu၊ hotu၊ potu တို့လည်း ထို့အတူတည်း။ 58. Ge a ca. ၅၈. ဂေဝိဘတ်နှောင်းသော် အပြုလည်းကောင်း၊ အာပြုလည်းကောင်း ဖြစ်၏။ Ltupitādīnaṃ [Pg.86] a hoti ge ā ca, bho katta, bho kattā, bho pita, bho pitā. ဂေဝိဘတ်နှောင်းသော် လတုပစ္စည်းအဆုံးရှိသော နာမ်နှင့် ပိတုအစရှိသော နာမ်တို့အား အပြုလည်းကောင်း၊ အာပြုလည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ပုံစံကား bho katta၊ bho kattā၊ bho pita၊ bho pitā ဟူ၍တည်း။ 59. Ayunaṃ vā dīgho. ၅၉. ဂေဝိဘတ်နှောင်းသော် အ၊ အိ၊ အု သရတို့အား အလိုအလျောက် ဒီဃပြု၏။ A i u iccesaṃ vā dīgho hoti ge pare tiliṅge. Bho purisā, bho purisa, bho aggī, bho aggi, bho bhikkhū, bho bhikkhū. သုံးပါးသော လိင်တို့၌ ဂေဝိဘတ်နှောင်းသော် အ၊ အိ၊ အု ဤသရတို့အား အလိုအလျောက် ဒီဃပြု၏။ ပုံစံကား bho purisā၊ bho purisa၊ bho aggī၊ bho aggi၊ bho bhikkhū၊ bho bhikkhū ဟူ၍တည်း။ 60. Ghabrahmādite. ၆၀. ဃသညာရှိသော နာမ်နှင့် ဗြဟ္မအစရှိသော နာမ်တို့၏ နောက်၌ရှိသော ဂဝိဘတ်အား အလိုအလျောက် ဧပြု၏။ Ghato brahmādito ca gasse vā hoti. Bhoti kaññe, bhoti kaññā, bho brahme, bho brahma, bho khatte, bho khatta, bho ise, bho isi, bho sakhe, bho sakha. Sakhi sakhīti itthiyaṃ siddhameva. Ākatigaṇo-yaṃ, evamaññatrāpi. ဃသညာရှိသော နာမ်နှင့် ဗြဟ္မအစရှိသော နာမ်တို့၏ နောက်၌ရှိသော ဂဝိဘတ်အား အလိုအလျောက် ဧပြု၏။ ပုံစံကား Bhoti kaññe၊ bhoti kaññā၊ bho brahme၊ bho brahma၊ bho khatte၊ bho khatta၊ bho ise၊ bho isi၊ bho sakhe၊ bho sakha ဟူ၍တည်း။ သခိ၊ သခီ ဟူသော နာမ်သည် ဣတ္ထိလိင်၌ ပြီးပြီးသားသာတည်း။ ဤသည်ကား အာကတိဂိုဏ်းဖြစ်၏၊ ဤအတူ အခြားသော နာမ်တို့၌လည်း သိအပ်၏။ 61. Nammādīhi. ၆၁. အမ္မာအစရှိသော နာမ်တို့နောက်၌ရှိသော ဂဝိဘတ်အား ဧမပြုရ။ Ammādīhi gasse na hoti. Bhoti ammā, bhoti annā, bhoti ambā. အမ္မာအစရှိသော နာမ်တို့နောက်၌ရှိသော ဂဝိဘတ်အား ဧမပြုရ။ ပုံစံကား bhoti ammā၊ bhoti annā၊ bhoti ambā ဟူ၍တည်း။ 62. Rasso vā. ၆၂. အလိုအလျောက် ရဿပြု၏။ Ammādīnaṃ ge rasso hoti vā. Bhoti amma, bhoti ammā. ဂေဝိဘတ်နှောင်းသော် အမ္မာအစရှိသော နာမ်တို့အား အလိုအလျောက် ရဿပြု၏။ ပုံစံကား bhoti amma၊ bhoti ammā ဟူ၍တည်း။ 63. Gho ssaṃ, ssā, ssāyaṃ tiṃsu. ၆၃. ဿံ၊ ဿာ၊ ဿာယံ ဟူသော သုံးပါးသော ဝိဘတ်တို့၌ ဃသညာရှိသော နာမ်အား ရဿပြု၏။ Ssamādīsu gho rasso hoti. Tassaṃ, tassā, tassāya, taṃ, sabhatiṃ, esviti kiṃ? Tāya, sabhāya. ဿံအစရှိသော ဝိဘတ်တို့နှောင်းသော် ဃသညာရှိသော နာမ်အား ရဿပြု၏။ ပုံစံကား tassaṃ၊ tassā၊ tassāya၊ taṃ၊ sabhatiṃ ဟူ၍တည်း။ ဤဝိဘတ်တို့၌ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ tāya၊ sabhāya တို့၌ ရဿမပြုရန် ဖြစ်၏။ 64. Ekavacana yosva-ghonaṃ. ၆၄. ဧကဝုစ်ဝိဘတ်နှင့် ယိုဝိဘတ်တို့၌ ဃသညာနှင့် ဩကာရအဆုံးရှိသော နာမ်တို့ကို ဖယ်၍ ကြွင်းသော နာမ်တို့အား ရဿပြု၏။ Ekavacane [Pg.87] yosu ca ghaokārantavajjitā naṃ nāmānaṃ rasso hoti tiliṅge. Itthiṃ, itthiyā, itthiyo, vadhuṃ vadhuyā, vadhuyo, daṇḍiṃ, daṇḍinā, daṇḍino, sayambhuṃ, sayambhunā, sayambhuvo, agho nanti kiṃ? Kaññāya, kaññāyo, oggahaṇamuttaratthaṃ. သုံးပါးသော လိင်တို့၌ ဧကဝုစ်ဝိဘတ်တို့နှင့် ယိုဝိဘတ်တို့နှောင်းသော် ဃသညာနှင့် ဩကာရအဆုံးရှိသော နာမ်တို့ကို ဖယ်၍ ကြွင်းသော နာမ်တို့အား ရဿပြု၏။ ပုံစံကား itthiṃ၊ itthiyā၊ itthiyo၊ vadhuṃ vadhuyā၊ vadhuyo၊ daṇḍiṃ၊ daṇḍinā၊ daṇḍino၊ sayambhuṃ၊ sayambhunā၊ sayambhuvo ဟူ၍တည်း။ ဃသညာနှင့် ဩကာရအဆုံးမရှိသော နာမ်တို့အားဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ kaññāya၊ kaññāyo တို့၌ ရဿမပြုရန် ဖြစ်၏။ ဩကာရကို သိမ်းဆည်းခြင်းသည် နောင်လာလတ္တံ့သော သုတ်အကျိုးငှာတည်း။ 65. Ge vā. ၆၅. ဂေဝိဘတ်နှောင်းသော် ဃသညာနှင့် ဩကာရအဆုံးမရှိသော နာမ်တို့အား အလိုအလျောက် ရဿပြု၏။ Aghonaṃ ge vā rasso hoti tiliṅge, itthi, itthī, vadhu, vadhū, daṇḍi, daṇḍī, sayambhu, sayambhū. Aghonaṃtveva? Bhoti kaññā, bho go. သုံးပါးသော လိင်တို့၌ ဃသညာနှင့် ဩကာရအဆုံးမရှိသော နာမ်တို့အား ဂေဝိဘတ်နှောင်းသော် အလိုအလျောက် ရဿပြု၏။ ပုံစံကား itthi၊ itthī၊ vadhu၊ vadhū၊ daṇḍi၊ daṇḍī၊ sayambhu၊ sayambhū ဟူ၍တည်း။ ဃသညာနှင့် ဩကာရအဆုံးမရှိသော နာမ်တို့အားသာဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ bhoti kaññā၊ bho go တို့၌ ရဿမပြုရန် ဖြစ်၏။ 66. Sismiṃ nānapuṃsakassa. ၆၆. သိဝိဘတ်နှောင်းသော် နပုံသကလိင် မဟုတ်သော နာမ်အား ရဿမပြုရ။ Napuṃsakavajjitassa nāmassa sismiṃ rasso na hoti. Itthī, daṇḍī, vadhū, sayambhū. Sisminti kiṃ? Itthiṃ, anapuṃsakassāti kiṃ? Daṇḍi kulaṃ. နပုံသကလိင်ကို ဖယ်၍ ကြွင်းသော နာမ်အား သိဝိဘတ်နှောင်းသော် ရဿမပြုရ။ ပုံစံကား itthī၊ daṇḍī၊ vadhū၊ sayambhū ဟူ၍တည်း။ သိဝိဘတ်၌ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ itthiṃ ၌ ရဿပြုရန် ဖြစ်၏။ နပုံသကလိင်မဟုတ်သော နာမ်အားဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ daṇḍi kulaṃ ၌ ရဿပြုရန် ဖြစ်၏။ 67. Gossāgasihinaṃsu gāvagavā. ၆၇. ဂ၊ သိ၊ ဟိ၊ နံ ဝိဘတ်တို့မှတစ်ပါးသော ဝိဘတ်တို့နှောင်းသော် ဂေါသဒ္ဒါအား ဂါဝ၊ ဂဝ ပြု၏။ Gasihinaṃvajjitāsu vibhattīsu gosaddassa gāvagavā honti. (Gāvaṃ, gavaṃ), gāvo, gavo, gāvena, gavena, gāvassa, gavassa, gāvasmā, gavasmā, gāve, gave. Agasihinaṃsūti kiṃ? Bho go, go tiṭṭhati, gohi, gonaṃ. ဂ၊ သိ၊ ဟိ၊ နံ ဝိဘတ်တို့ကို ဖယ်၍ ကြွင်းသော ဝိဘတ်တို့နှောင်းသော် ဂေါသဒ္ဒါအား ဂါဝ၊ ဂဝ ပြု၏။ ပုံစံကား gāvaṃ၊ gavaṃ၊ gāvo၊ gavo၊ gāvena၊ gavena၊ gāvassa၊ gavassa၊ gāvasmā၊ gavasmā၊ gāve၊ gave ဟူ၍တည်း။ ဂ၊ သိ၊ ဟိ၊ နံ ဝိဘတ်တို့မှတစ်ပါးသော ဝိဘတ်တို့၌ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ bho go၊ go tiṭṭhati၊ gohi၊ gonaṃ တို့၌ ဂါဝ၊ ဂဝ မပြုရန် ဖြစ်၏။ 68. Sumhi vā. ၆၈. သုဝိဘတ်နှောင်းသော် ဂေါသဒ္ဒါအား အလိုအလျောက် ဂါဝ၊ ဂဝ ပြု၏။ Gossa sumhi gāvagavā honti vā. Gāvesu, gavesu, gosu. သုဝိဘတ်နှောင်းသော် ဂေါသဒ္ဒါအား အလိုအလျောက် ဂါဝ၊ ဂဝ ပြု၏။ ပုံစံကား gāvesu၊ gavesu၊ gosu ဟူ၍တည်း။ 69. Gavaṃ sena. ၆၉. သဝိဘတ်နှင့်တကွ ဂေါသဒ္ဒါအား ဂဝံပြု၏။ Gossa [Pg.88] se vā gavaṃ hoti saha sena. Gavaṃ, gāvassa, gavassa. သဝိဘတ်နှောင်းသော် သဝိဘတ်နှင့်တကွ ဂေါသဒ္ဒါအား အလိုအလျောက် ဂဝံပြု၏။ ပုံစံကား gavaṃ၊ gāvassa၊ gavassa ဟူ၍တည်း။ 70. Gunnaṃ ca naṃnā. ၇၀. နံဝိဘတ်နှင့်တကွ ဂေါသဒ္ဒါအား ဂုန္နံလည်းကောင်း၊ ဂဝံလည်းကောင်း ပြု၏။ Naṃvacanena saha gossa gunnaṃ hoti gavaṃca vā. Gunnaṃ, gavaṃ, gonaṃ. နံဝိဘတ်နှင့်တကွ ဂေါသဒ္ဒါအား အလိုအလျောက် ဂုန္နံလည်းကောင်း၊ ဂဝံလည်းကောင်း ပြု၏။ ပုံစံကား gunnaṃ၊ gavaṃ၊ gonaṃ ဟူ၍တည်း။ 71. Nāssā. ၇၁. ဂေါသဒ္ဒါ၏ နောက်၌ရှိသော နာဝိဘတ်အား အလိုအလျောက် အာပြု၏။ Goto nāssa ā hoti vā. Gāvā, gavā, gāvena, gavena. ဂေါသဒ္ဒါ၏ နောက်၌ရှိသော နာဝိဘတ်အား အလိုအလျောက် အာပြု၏။ ပုံစံကား gāvā၊ gavā၊ gāvena၊ gavena ဟူ၍တည်း။ 72. Gāvumhi. ၇၂. အံဝိဘတ်နှောင်းသော် ဂေါသဒ္ဒါအား ဂါဝပြု၏။ Aṃvacane gossa gāvha vā hoti. Vāvhaṃ, gāvaṃ, gavaṃ. Gossa goṇādeso na kato… saddantarattā. အံဝိဘတ်နှောင်းသော် ဂေါသဒ္ဒါအား အလိုအလျောက် ဂါဝပြု၏။ ပုံစံကား vāvhaṃ၊ gāvaṃ၊ gavaṃ ဟူ၍တည်း။ ဂေါသဒ္ဒါအား ဂေါဏအာဒေသကို မပြုရခြင်းကား သဒ္ဒါကွဲပြားခြားနားသောကြောင့်တည်း။ 73. Yaṃ pīto. ၇၃. ပီသညာရှိသော နာမ်နောက်၌ရှိသော အံဝိဘတ်အား အလိုအလျောက် ယံပြု၏။ Pasaññīto aṃvacanassa yaṃ vā hoti. Itthiyaṃ, itthiṃ. Pītoti kiṃ? Daṇḍiṃ, rattiṃ. ပီသညာရှိသော နာမ်နောက်၌ရှိသော အံဝိဘတ်အား အလိုအလျောက် ယံပြု၏။ ပုံစံကား itthiyaṃ၊ itthiṃ ဟူ၍တည်း။ ပီသညာရှိသော နာမ်နောက်၌ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ daṇḍiṃ၊ rattiṃ တို့၌ ယံမပြုရန် ဖြစ်၏။ 74. Naṃ jhīto. ၇၄. ဈသညာရှိသော နာမ်နောက်၌ရှိသော အံဝိဘတ်အား အလိုအလျောက် နံပြု၏။ Jhasaññīto aṃvacanassa naṃ vā hoti. Daṇḍinaṃ, daṇḍiṃ. Kathaṃ ‘buddhaṃ ādiccabandhuna’nti? Yogavibhāvā. Jhāti kiṃ? Itthiṃ. Īti kiṃ? Aggiṃ. ဈသညာရှိသော နာမ်နောက်၌ရှိသော အံဝိဘတ်အား အလိုအလျောက် နံပြု၏။ ပုံစံကား daṇḍinaṃ၊ daṇḍiṃ ဟူ၍တည်း။ buddhaṃ ādiccabandhunaṃ ဟု အဘယ်သို့ ပြီးသနည်း။ ယောဂဝိဘာဂပြုခြင်းကြောင့်တည်း။ ဈသညာရှိသောဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ itthiṃ ၌ နံမပြုရန် ဖြစ်၏။ အီသရနောက်၌ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ aggiṃ ၌ နံမပြုရန် ဖြစ်၏။ 75. Yonaṃ none pume. ၇၅. ပုလ္လိင်၌ ဈသညာရှိသော နာမ်နောက်၌ရှိသော ယိုဝိဘတ်တို့အား အစဉ်အတိုင်း အလိုအလျောက် နို၊ နေ ပြု၏။ Jhīto [Pg.89] yonaṃ none vā honti yathākkamaṃ pulliṅge. Daṇḍīno, daṇḍine, daṇḍī, jhīto tveva? Itthiyo, pumeti kiṃ? Daṇḍīni kulāni. ပုလ္လိင်၌ ဈသညာရှိသော နာမ်နောက်၌ရှိသော ယိုဝိဘတ်တို့အား အစဉ်အတိုင်း အလိုအလျောက် နို၊ နေ ပြု၏။ ပုံစံကား daṇḍīno၊ daṇḍine၊ daṇḍī ဟူ၍တည်း။ ဈသညာရှိသော နာမ်နောက်၌သာဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ itthiyo ၌ နို၊ နေ မပြုရန် ဖြစ်၏။ ပုလ္လိင်၌ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ daṇḍīni kulāni ၌ နို၊ နေ မပြုရန် ဖြစ်၏။ 76. No. ၇၆. ပုလ္လိင်၌ ဈသညာရှိသော နာမ်နောက်၌ရှိသော ယိုဝိဘတ်တို့အား အလိုအလျောက် နိုပြု၏။ Jhīto yonaṃ no vā hoti pulliṅge. Daṇḍino tiṭṭhanti, daṇḍino passa, daṇḍī vā. ပုလ္လိင်၌ ဈသညာရှိသော နာမ်နောက်၌ရှိသော ယိုဝိဘတ်တို့အား အလိုအလျောက် နိုပြု၏။ ပုံစံကား daṇḍino tiṭṭhanti၊ daṇḍino passa၊ daṇḍī vā ဟူ၍တည်း။ 77. Smino ni. ၇၇. သ္မိံဝိဘတ်၏ ‘နိ’ အပြု ဖြစ်၏။ Jhīto smiṃvacanassa ni hoti vā, daṇḍini, daṇḍismiṃ, jhīto tveva? Aggismiṃ. ဈီ (ဤကာရန်) ၏ နောင်မှ သ္မိံဝိဘတ်၏ ‘နိ’ အပြုသည် ဝါ ဖြစ်၏။ (သာဓက) daṇḍini, daṇḍismiṃ။ ‘ဈီတော’ ဟုသာလော။ (သာဓက) aggismiṃ။ 78. Ambvādīhi. ၇၈. အမ္ဗုအစရှိသော ပုဒ်တို့၏ နောင်မှလည်း။ Ambuādīhi sminoni hoti vā, phalaṃ patati ambuni, pupphaṃ yathā paṃsuni ātape kataṃ, vātveva? Ambumhi, paṃsumhi. အမ္ဗုအစရှိသော ပုဒ်တို့၏ နောင်မှ သ္မိံဝိဘတ်၏ ‘နိ’ အပြုသည် ဝါ ဖြစ်၏။ (သာဓက) phalaṃ patati ambuni, pupphaṃ yathā paṃsuni ātape kataṃ။ ‘ဝါ’ ဟုသာလော။ (သာဓက) ambumhi, paṃsumhi။ 79. Kammādito. ၇၉. ကမ္မအစရှိသော ပုဒ်တို့၏ နောင်မှ။ Kammādito smino ni hoti vā. Kammani kamme. Kamma, camma, vesma, bhasma (asma), brahma, atta, ātuma, ghamma, muddha. Kammāditoti kiṃ? Buddhe. ကမ္မအစရှိသော ပုဒ်တို့၏ နောင်မှ သ္မိံဝိဘတ်၏ ‘နိ’ အပြုသည် ဝါ ဖြစ်၏။ (သာဓက) kammani, kamme။ ကမ္မ၊ စမ္မ၊ ဝေသ္မ၊ ဘသ္မ (အသ္မ)၊ ဗြဟ္မ၊ အတ္တ၊ အာတုမ၊ ဃမ္မ၊ မုဒ္ဓ။ ‘ကမ္မာဒိတော’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ Buddhe။ 80. Nāsseno. ၈၀. နာဝိဘတ်၏ ‘ဧနော’ အပြု ဖြစ်၏။ Kammādito nāvacanassa eno vā hoti. Kammena, kammanā, cammena, cammanā, kammāditotveva? Buddhena. ကမ္မအစရှိသော ပုဒ်တို့၏ နောင်မှ နာဝိဘတ်၏ ‘ဧနော’ အပြုသည် ဝါ ဖြစ်၏။ (သာဓက) kammena, kammanā, cammena, cammanā။ ‘ကမ္မာဒိတော’ ဟုသာလော။ (သာဓက) Buddhena။ 81. Jhalā sassa no. ၈၁. ဈ၊ လ-အက္ခရာတို့၏ နောင်မှ သဝိဘတ်၏ ‘နော’ အပြု ဖြစ်၏။ Jhalato [Pg.90] sassa no vā hoti. Aggino aggissa, daṇḍino daṇḍissa, bhikkhuno bhikkhussa, sayambhuno sayambhussa, ဈ၊ လ-အက္ခရာတို့၏ နောင်မှ သဝိဘတ်၏ ‘နော’ အပြုသည် ဝါ ဖြစ်၏။ (သာဓက) aggino aggissa, daṇḍino daṇḍissa, bhikkhuno bhikkhussa, sayambhuno sayambhussa။ Kathaṃ ‘yo ca sisso mahāmune’ ti? (3) ‘‘Ito kvaci sassa ṭānubandho’’ti brahmādīsu pāṭhā sassa e ṭānubandho. ‘yo ca sisso mahāmune’ ဟူသော ပါဌ်သည် အဘယ်သို့နည်း။ ‘Ito kvaci sassa ṭānubandho’ ဟူသော ဗြဟ္မအစရှိသော သုတ်တို့၌ ပါဌ်ရှိသဖြင့် သဝိဘတ်အား ဋအနုဗန္ဓ်ရှိသော ‘ဧ’ အပြု ဖြစ်၏။ 82. Nā smāssa. ၈၂. သ္မာဝိဘတ်၏ ‘နာ’ အပြု ဖြစ်၏။ Jhalato smāssa nā hoti vā. Agginā aggismā, daṇḍinā daṇḍismā, bhikkhunā bhikkhusmā, sayambhunā sayambhusmā. ဈ၊ လ-အက္ခရာတို့၏ နောင်မှ သ္မာဝိဘတ်၏ ‘နာ’ အပြုသည် ဝါ ဖြစ်၏။ (သာဓက) agginā aggismā, daṇḍinā daṇḍismā, bhikkhunā bhikkhusmā, sayambhunā sayambhusmā။ 83. Lā yo naṃ vo pume. ၈၃. ပုလ္လိင်၌ လ-အက္ခရာ၏ နောင်မှ ယောဝိဘတ်၏ ‘ဝေါ’ အပြု ဖြစ်၏။ Lato yonaṃ vo hoti vā pulliṅge. Bhikkhavo bhikkhū, sayambhuvo sayambhūpumeti kiṃ? Āyūni. ပုလ္လိင်၌ လ-အက္ခရာ၏ နောင်မှ ယောဝိဘတ်၏ ‘ဝေါ’ အပြုသည် ဝါ ဖြစ်၏။ (သာဓက) bhikkhavo bhikkhū, sayambhuvo sayambhū။ ‘ပုမေ’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ āyūni။ 84. Jantvādito no ca. ၈၄. ဇန္တုအစရှိသော ပုဒ်တို့၏ နောင်မှ (ယောဝိဘတ်၏) ‘နော’ အပြုနှင့် ‘ဝေါ’ အပြုလည်း ဖြစ်၏။ Jantvādito yonaṃ no hoti vo ca vā pulliṅge. Jantuno, jantavo jantuyo, gotrabhuno, gotrabhuvo gotrabhū. Sahabhuno, sahabhuvo sahabhū. ပုလ္လိင်၌ ဇန္တုအစရှိသော ပုဒ်တို့၏ နောင်မှ ယောဝိဘတ်၏ ‘နော’ အပြုသည်လည်းကောင်း၊ ‘ဝေါ’ အပြုသည်လည်းကောင်း ဝါ ဖြစ်၏။ (သာဓက) jantuno, jantavo, jantuyo; gotrabhuno, gotrabhuvo, gotrabhū; sahabhuno, sahabhuvo, sahabhū။ 85. Kūto. ၈၅. ကူပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်၏ နောင်မှ။ Kūpaccayantato yonaṃ no vā hoti pulliṅge, viduno vidū, viññuno viññū, sabbaññuno sabbaññū. ပုလ္လိင်၌ ကူပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်၏ နောင်မှ ယောဝိဘတ်၏ ‘နော’ အပြုသည် ဝါ ဖြစ်၏။ (သာဓက) viduno vidū, viññuno viññū, sabbaññuno sabbaññū။ 86. Dhalāpo-musmā. ၈၆. အမုသဒ္ဒါ၏ နောင်မှ ယောဝိဘတ်ကို ချေခြင်း (လောပ) ဖြစ်၏။ Amusaddato yonaṃ lopova hoti pulliṅge, amū, pumetveva? Amuyo amūni. Vopavādoyaṃ. ပုလ္လိင်၌ အမုသဒ္ဒါ၏ နောင်မှ ယောဝိဘတ်၏ ချေခြင်း (လောပ) သာလျှင် ဖြစ်၏။ (သာဓက) amū။ ‘ပုမေ’ ဟုသာလော။ (သာဓက) amuyo, amūni။ ဤသုတ်သည် ‘ဝေါ’ အပြုကို မြစ်ပယ်သော သုတ် ဖြစ်၏။ 87. Na no sassa. ၈၇. သဝိဘတ်၏ ‘နော’ အပြုသည် မဖြစ်။ Amusmā [Pg.91] sassa no na hoti, amussa, noti kiṃ? Amuyā. အမုသဒ္ဒါ၏ နောင်မှ သဝိဘတ်၏ ‘နော’ အပြုသည် မဖြစ်။ (သာဓက) amussa။ ‘နော’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ amuyā။ 88. Yolopanisu dīgho. ၈၈. ယောဝိဘတ်ကို ချေရာ၌လည်းကောင်း၊ နိ၊ သု-ဝိဘတ်တို့၌လည်းကောင်း (ရှေ့သရကို) ဒီဃပြုခြင်း ဖြစ်၏။ Yonaṃ lope nisu ca dīgho hoti, aṭṭhī aṭṭhīni, yolopanisūti kiṃ? Rattiyo. ယောဝိဘတ်ကို ချေရာ၌လည်းကောင်း၊ နိ၊ သု-ဝိဘတ်တို့၌လည်းကောင်း ဒီဃဖြစ်၏။ (သာဓက) aṭṭhī, aṭṭhīni။ ‘ယောလောပနိသု’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ rattiyo။ 89. Sunaṃhisu. ၈၉. သု၊ ဏံ၊ ဟိ-ဝိဘတ်တို့၌။ Esu nāmassa dīgho hoti. Aggīsu, aggīnaṃ, aggīhi. ထို (သု၊ ဏံ၊ ဟိ) ဝိဘတ်တို့၌ နာမ်၏အဆုံးသရကို ဒီဃပြုခြင်း ဖြစ်၏။ (သာဓက) aggīsu, aggīnaṃ, aggīhi။ 90. Pañcādīnaṃ cuddasannama. ၉၀. ပဉ္စအစရှိသော တစ်ဆယ့်လေးခုသော သဒ္ဒါတို့၏ အဆုံးသရကို ‘အ’ ပြုခြင်း ဖြစ်၏။ Pañcādīnaṃ cuddasannaṃ sunaṃhisva hoti. Pañcasu, pañcannaṃ, pañcahi, chasu, channaṃ, chahi, evaṃ yāva aṭṭharasā. ပဉ္စအစရှိသော တစ်ဆယ့်လေးခုသော သဒ္ဒါတို့၏ အဆုံးသရကို သု၊ ဏံ၊ ဟိ-ဝိဘတ်တို့၌ ‘အ’ အပြုသည် ဖြစ်၏။ (သာဓက) pañcasu, pañcannaṃ, pañcahi, chasu, channaṃ, chahi။ ဤသို့ တစ်ဆယ့်ရှစ်တိုင်အောင် ဖြစ်၏။ 91. Yvādo ntussa. ၉၁. ယောဝိဘတ်၊ အာဝိဘတ် အစရှိသည်တို့၌ ‘န္တ’ ပစ္စည်း၏ အဆုံးသရကို ‘အ’ ပြုခြင်း ဖြစ်၏။ Yvādīsu ntussa a hoti. Guṇavantā, guṇavantaṃ, guṇavante, guṇavantena iccādi, yvā-doti kiṃ? Guṇavā tiṭṭhati. ယောဝိဘတ်၊ အာဝိဘတ် အစရှိသည်တို့၌ ‘န္တ’ ပစ္စည်း၏ ‘အ’ အပြုသည် ဖြစ်၏။ (သာဓက) guṇavantā, guṇavantaṃ, guṇavante, guṇavantena အစရှိသည်တို့ ဖြစ်၏။ ‘ယွာဒေါ’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ guṇavā tiṭṭhati။ 92. Ntassa ca ṭa vaṃse. ၉၂. အံဝိဘတ်၊ သဝိဘတ်တို့၌ ‘န္တ’ ပစ္စည်းအားလည်းကောင်း၊ ‘န္တ’ အားလည်းကောင်း ‘ဋ’ အပြု ဖြစ်၏။ Aṃsesu ntappaccayassa ṭa hoti vā ntussa ca. Yaṃ yaṃ hi rāja bhajati santaṃvāyadi vā asaṃ, kiccā-nakubbassa kareyya kiccaṃ, himavaṃva pabbataṃ, sujātimantopi ajātimassa. Yogavibhāgenāññatrāpi. Cakkhumā andhitā honti, vaggumudātīriyā pana bhikkhū vaṇṇavā honti. အံဝိဘတ်၊ သဝိဘတ်တို့၌ ‘န္တ’ ပစ္စည်းအားလည်းကောင်း၊ ‘န္တ’ အားလည်းကောင်း ‘ဋ’ အပြုသည် ဝါ ဖြစ်၏။ (သာဓက) yaṃ yaṃ hi rāja bhajati santaṃ vā yadi vā asaṃ, kiccānakubbassa kareyya kiccaṃ, himavaṃ va pabbataṃ, sujātimanto pi ajātimassa။ ယောဂဝိဘာဂ (သုတ်ကို ခွဲခြားခြင်း) အားဖြင့် အခြားသော နေရာတို့၌လည်း ဖြစ်၏။ (သာဓက) cakkhumā andhitā honti, vaggumudātīriyā pana bhikkhū vaṇṇavā honti။ 93. Yosu jhissa pume. ၉၃. ပုလ္လိင်၌ ယောဝိဘတ်တို့၌ ဈသညာရှိသော ‘ဣ’ သရအား ‘ယ’ အပြု ဖြစ်၏။ Jhasaññassa [Pg.92] issa yosu vā ṭa hoti pulliṅge. Aggayo aggī, jhaggahaṇaṃ kiṃ? Ikārantasamudāyassa ṭa mā siyābhi, rattiyo, iggahaṇaṃ kiṃ? Daṇḍino, pumeti kiṃ? Aṭṭhīni. ပုလ္လိင်၌ ယောဝိဘတ်တို့၌ ဈသညာရှိသော ‘ဣ’ သရအား ‘ယ’ အပြုသည် ဝါ ဖြစ်၏။ (သာဓက) aggayo, aggī။ ‘ဈ’ ကို အဘယ်ကြောင့် ယူသနည်း။ ဣကာရန်ရှိသော အခြားအစု (ဣတ္ထိလ္လိင်) အား ‘ယ’ အပြု မဖြစ်စေရန် ဖြစ်၏။ (သာဓက) rattiyo။ ‘ဣ’ ကို အဘယ်ကြောင့် ယူသနည်း။ (သာဓက) daṇḍino။ ‘ပုမေ’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ (သာဓက) aṭṭhīni။ 94. Vevosu lussa. ၉၄. ဝေ၊ ဝေါ-ဝိဘတ်တို့၌ လသညာရှိသော ‘ဥ’ သရအား ‘အဝ’ အပြု ဖြစ်၏။ Lasaññassa ussa vevosu ṭa hoti. Bhikkhave, bhikkhavo, vevosūti kiṃ? Jantuyo, uggahaṇaṃ kiṃ? Sayambhuvo. လသညာရှိသော ‘ဥ’ သရအား ဝေ၊ ဝေါ-ဝိဘတ်တို့၌ ‘အဝ’ အပြုသည် ဖြစ်၏။ (သာဓက) bhikkhave, bhikkhavo။ ‘ဝေဝေါသု’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ jantuyo။ ‘ဥ’ ကို အဘယ်ကြောင့် ယူသနည်း။ sayambhuvo။ 95. Yomhi vā kvaci. ၉၅. ယောဝိဘတ်၌ အချို့သော နေရာတို့၌ ‘ဝါ’ (အချို့) ဖြစ်၏။ Yomhi kvaci lasaññassa ussa vā ṭa hoti. Hetayo, nandanti taṃ kurayo dassanena, ajjeva taṃ kurayo pāpayatu. Vāti kiṃ? Hetuyo. ယောဝိဘတ်၌ အချို့သော နေရာတို့၌ လသညာရှိသော ‘ဥ’ သရအား ‘အယ’ အပြုသည် ဝါ ဖြစ်၏။ (သာဓက) hetayo, nandanti taṃ kurayo dassanena, ajjeva taṃ kurayo pāpayatu။ ‘ဝါ’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ hetuyo။ 96. Pumālapane vevo. ၉၆. ပုလ္လိင် အာလပန၌ ‘ဝေ’ နှင့် ‘ဝေါ’ အပြုတို့ ဖြစ်၏။ Lasaññato uto yossālapane vevo honti vā pulliṅge. Bhikkhave, bhikkhavo bhikkhū, pumeti kiṃ āyūni, ālapaneti kiṃ? Jantuyo tiṭṭhanti, lutotveva? Dhenuyo, sayambhuvo. ‘လ’ သညာရှိသော၊ ‘ဥ’ အဆုံးရှိသော ပုလ္လိင်နာမ်မှ ‘ယော’ ဝိဘတ်၊ ‘အာလပန’ ဝိဘတ်တို့သည် ‘ဝေ၊ ဝေါ’ ဖြစ်ကုန်၏ (သို့မဟုတ် ‘ဝေ၊ ဝေါ’ အာဒေသ ဖြစ်ကုန်၏)။ ဘိက္ခဝေ၊ ဘိက္ခဝေါ၊ ဘိက္ခု။ ‘ပုမေ’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ အာယူနိ (နပုသ်၌ မဖြစ်စေရန်)။ ‘အာလပနေ’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ဇန္တုယော တิဋ္ဌန္တိ (သာမန် ပထမာယောဝိဘတ်၌ မဖြစ်စေရန်)။ ‘လုတော’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ဓေနုယော၊ သယမ္ဘုဝေါ (ဣတ္ထိလိင် ဓေနုသဒ္ဒါနှင့် ‘လ’ သညာမရှိသော သယမ္ဘူသဒ္ဒါ၌ မဖြစ်စေရန်)။ 97. Smāhismiṃ naṃ mhābhimhi. ၉၇. သ္မာ၊ ဟိ၊ သ္မိံ ဝိဘတ်တို့သည် မ်ဟာ၊ ဘိ၊ မ်ဟိ ဖြစ်ကုန်၏။ Nāmasmā paresaṃ smāhisminnaṃ mhā bhimhi vā honti yathākkamaṃ. Buddhamhā buddhasmā, buddhebhi buddhehi, buddhamhi buddhasmiṃ, bahulādhikārāapavādavisayepi, dasasahassimhi dhātuyā. နာမ်မှ နောင်၌ရှိကုန်သော သ္မာ၊ ဟိ၊ သ္မိံ ဝိဘတ်တို့၏ အရပ်၌ မ်ဟာ၊ ဘိ၊ မ်ဟိ တို့သည် အစဉ်အတိုင်း အပြောင်းအလဲ (အာဒေသ) ဖြစ်ကုန်၏။ (ဥပမာ) ဗုဒ္ဓမှာ၊ ဗုဒ္ဓသ္မာ။ ဗုဒ္ဓေဘိ၊ ဗုဒ္ဓေဟိ။ ဗုဒ္ဓမှိ၊ ဗုဒ္ဓသ္မိံ။ ဗဟုလာဓိကာရကြောင့် အပဝါဒအရပ်၌လည်း ဖြစ်၏ (ဥပမာ) ဒသသဟဿီမှိ ဓာတုယာ။ 98. Suhisvasse. ၉၈. သု၊ ဟိ ဝိဘတ်တို့၌ အကာရန္တ၏ အဆုံး ‘အ’ ကို ‘ဧ’ ပြု၏။ Akārantassa [Pg.93] suhisve hoti. Buddhesu buddhehi. အကာရန္တနာမ်၏ အဆုံး ‘အ’ အက္ခရာသည် သု၊ ဟိ ဝိဘတ်တို့၌ ‘ဧ’ ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) ဗုဒ္ဓေသု၊ ဗုဒ္ဓေဟိ။ 99. Sabbādīnaṃ naṃmhīca. ၉၉. သဗ္ဗာဒိသဒ္ဒါတို့၏ ‘အ’ ကို နံဝိဘတ်၌လည်းကောင်း၊ သု၊ ဟိ ဝိဘတ်တို့၌လည်းကောင်း ‘ဧ’ ပြု၏။ Akārantānaṃ sabbādīnaṃ e hoti naṃmhi suhisu ca. Sabbesaṃ, sabbesu, sabbehi, sabbādīnanti kiṃ? Buddhānaṃ, assetveva? Amūsaṃ. Sabba katara katama ubhaya itara añña aññatara aññatama (4) ‘‘pubbaparā-varadakkhiṇuttarā-dharāni vavatthāyamasaññāyaṃ’’ (pā,1,1,34) ya tya ta eta ima amu kiṃ eka tumha amha. အကာရန္တဖြစ်ကုန်သော သဗ္ဗာဒိသဒ္ဒါတို့၏ ‘အ’ ကို နံဝိဘတ်၌လည်းကောင်း၊ သု၊ ဟိ ဝိဘတ်တို့၌လည်းကောင်း ‘ဧ’ ပြု၏။ (ဥပမာ) သဗ္ဗေသံ၊ သဗ္ဗေသု၊ သဗ္ဗေဟိ။ ‘သဗ္ဗာဒီနံ’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ဗုဒ္ဓါနံ (သဗ္ဗာဒိမဟုတ်သော သဒ္ဒါ၌ မဖြစ်စေရန်)။ ‘အဿ’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ အမူသံ (အကာရန္တမဟုတ်သော သဒ္ဒါ၌ မဖြစ်စေရန်)။ သဗ္ဗ၊ ကတရ၊ ကတမ၊ ဥဘယ၊ ဣတရ၊ အည၊ အညတရ၊ အညတမ (၄-ခု)၊ ‘ပုဗ္ဗပရာဝရဒက္ခိဏုတ္တရာဓရာနိ ဝဝတ္ထာယမသညာယံ’ ဟူသော သုတ်အရ ပုဗ္ဗ၊ ပရ၊ အဝရ၊ ဒက္ခိဏ၊ ဥတ္တရ၊ အဓရ၊ ယ၊ တျ၊ တ၊ ဧတ၊ ဣမ၊ အမု၊ ကိံ၊ ဧက၊ တုမှ၊ အမှ တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 100. Saṃsānaṃ. ၁၀၀. နံဝိဘတ်ကို ‘သံ၊ သာနံ’ ပြု၏။ Sabbādito naṃvacanassa saṃsānaṃ honti. Sabbesaṃ, sabbesānaṃ. သဗ္ဗာဒိသဒ္ဒါမှ နံဝိဘတ်၏ အရပ်၌ ‘သံ၊ သာနံ’ အာဒေသတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ (ဥပမာ) သဗ္ဗေသံ၊ သဗ္ဗေသာနံ။ 101. Ghapā sassa ssā vā. ၁၀၁. ဃ၊ ပါ သညာရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ နောင် သဝိဘတ်၏ ‘ဿာ’ ပြု၏။ Sabbādīnaṃ ghapato sassa ssā vā hoti, sabbassā sabbāya, paggahaṇamuttaratthaṃ. သဗ္ဗာဒိသဒ္ဒါဖြစ်ကုန်သော ဃ၊ ပါ သညာရှိသော နာမ်တို့မှ နောက်၌ရှိသော သဝိဘတ်၏ အရပ်၌ ‘ဿာ’ သည် ဝိကပ်ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) သဗ္ဗဿာ၊ သဗ္ဗာယ။ ‘ဃပါ’ ဟု နှုတ်ယူခြင်းသည် နောင်သုတ်၌ အကျိုးရှိစေရန် ဖြစ်သည်။ 102. Smino ssaṃ. ၁၀၂. သ္မိံဝိဘတ်၏ ‘ဿံ’ ပြု၏။ Sabbādīnaṃ ghapato smino ssaṃ vā hoti, sabbassaṃ sabbāya, amussaṃ amuyā. သဗ္ဗာ加ဒိသဒ္ဒါဖြစ်ကုန်သော ဃ၊ ပါ သညာရှိသော နာမ်တို့မှ နောက်၌ရှိသော သ္မိံဝိဘတ်၏ အရပ်၌ ‘ဿံ’ သည် ဝိကပ်ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) သဗ္ဗဿံ၊ သဗ္ဗာယ။ အမုဿံ၊ အမုယာ။ 103. Yaṃ. ၁၀၃. ‘ယံ’ ပြု၏။ Ghapato smino yaṃ vā hoti, kaññāyaṃ kaññāya, rattiyaṃ rattiyā, vadhuyaṃ vadhuyā, sabbāyaṃ sabbāya, amuyaṃ amuyā. ဃ၊ ပါ သညာရှိသော နာမ်တို့မှ နောက်၌ရှိသော သ္မိံဝိဘတ်၏ အရပ်၌ ‘ယံ’ သည် ဝိကပ်ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) ကညာယံ၊ ကညာယ။ ရတ္တိယံ၊ ရတ္တိယာ။ ဝဓုယံ၊ ဝဓုယာ။ သဗ္ဗာယံ၊ သဗ္ဗာယ။ အမုယံ၊ အမုယာ။ 104. Tiṃ sabhāparisāya. ၁၀၄. သဘာ၊ ပရိသာ သဒ္ဒါတို့မှ သ္မိံဝိဘတ်၏ ‘တိံ’ ပြု၏။ Sabhāparisāhi [Pg.94] smino tiṃ vā hoti, sabhatiṃ sabhāya, parisatiṃ parisāya. သဘာ၊ ပရိသာ သဒ္ဒါတို့မှ နောက်၌ရှိသော သ္မိံဝိဘတ်၏ အရပ်၌ ‘တိံ’ သည် ဝိကပ်ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) သဘတိံ၊ သဘာယ။ ပရိသတိံ၊ ပရိသာယ။ 105. Padādīhi si. ၁၀၅. ပဒ အစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ သ္မိံဝိဘတ်၏ ‘သိ’ ပြု၏။ Ehi smino si hoti vā, padasi padasmiṃ, bilasi bilasmiṃ. ဤ ပဒ အစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ နောက်၌ရှိသော သ္မိံဝိဘတ်၏ အရပ်၌ ‘သိ’ သည် ဝိကပ်ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) ပဒသိ၊ ပဒသ္မိံ။ ဗိလသိ၊ ဗိလသ္မိံ။ 106. Nāssa sā. ၁၀၆. နာဝိဘတ်၏ ‘သာ’ ပြု၏။ Padādīhi nāssa sā hoti vā, padasā padena, bilasā bilena. ပဒ အစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ နောက်၌ရှိသော နာဝိဘတ်၏ အရပ်၌ ‘သာ’ သည် ဝိကပ်ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) ပဒသာ၊ ပဒေန။ ဗိလသာ၊ ဗိလေန။ 107. Kodhādīhi. ၁၀၇. ကောဓ အစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှလည်း နာဝိဘတ်၏ ‘သာ’ ပြု၏။ Ehi nāssa sā hoti vā, kodhasā kodhena, atthasā atthena. ဤ ကောဓ အစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ နောက်၌ရှိသော နာဝိဘတ်၏ အရပ်၌ ‘သာ’ သည် ဝိကပ်ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) ကောဓသာ၊ ကောဓေန။ အတ္ထသာ၊ အတ္ထေန။ 108. Atena. ၁၀၈. အကာရန္တမှ နာဝိဘတ်ကို ‘ဧန’ ပြု၏။ Akārantato parassa nāvacanassa enādeso hoti, buddhena, atoti kiṃ? Agginā. အကာရန္တနာမ်မှ နောက်၌ရှိသော နာဝိဘတ်၏ အရပ်၌ ‘ဧန’ အာဒေသဖြစ်၏။ (ဥပမာ) ဗုဒ္ဓေန။ ‘အတော’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ အဂ္ဂိနာ (အကာရန္တမဟုတ်သော သဒ္ဒါ၌ မဖြစ်စေရန်)။ 109. Sisso. ၁၀၉. အကာရန္တမှ သိဝိဘတ်ကို ‘ဩ’ ပြု၏။ Akārantato nāmasmā sissa o hoti, buddho, atotveva? Aggi. အကာရန္တဖြစ်သော နာမ်မှ သိဝိဘတ်၏ အရပ်၌ ‘ဩ’ ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) ဗုဒ္ဓေါ။ ‘အတော’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ အဂ္ဂိ (အကာရန္တမဟုတ်သော သဒ္ဒါ၌ မဖြစ်စေရန်)။ 110. Kvace vā. ၁၁၀. အချို့သောအရပ်၌ သိဝိဘတ်ကို ‘ဧ’ ပြု၏။ Akārantato nāmasmā sissa e hoti vā kvaci, vanappagumbe yathā phussitagge. Apavādavisayepi bahulaṃvīdhānā-sukhe dukkhe[Pg.95]. Vāti kiṃ? Vanappagumbo kvacīti kiṃ? Pakkhe sabbattha mā hotu. အကာရန္တဖြစ်သော နာမ်မှ သိဝိဘတ်၏ အရပ်၌ ‘ဧ’ သည် အချို့သောအရပ်၌ ဝိကပ်ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) ဝနပ္ပဂုမ္ဗေ ယထာ ဖုဿိတဂ္ဂေ။ အပဝါဒအရပ်၌လည်း ဗဟုလဝိဓာန်ကြောင့် ‘သုခေ ဒုက္ခေ’ စသည် ဖြစ်၏။ ‘ဝါ’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ဝနပ္ပဂုမ္ဗော။ ‘ကွစိ’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ အခြား တစ်ဖက်သော အရပ်အားလုံး၌ မဖြစ်စေရန်တည်း။ 111. Aṃ napuṃsake. ၁၁၁. နပုံသကလိင်၌ သိဝိဘတ်ကို ‘အံ’ ပြု၏။ Akārantato nāmasmā sissa aṃ hoti napuṃsakaliṅge. Rūpaṃ. အကာရန္တဖြစ်သော နာမ်မှ သိဝိဘတ်၏ အရပ်၌ နပုံသကလိင်၌ ‘အံ’ ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) Rūpaṃ (ရူပံ)။ 112. Yonaṃ ni. ၁၁၂. နပုံသကလိင်၌ ယောဝိဘတ်တို့ကို ‘နိ’ ပြု၏။ Akārantato nāmasmā yonaṃ ni hoti napuṃsake. Sabbāni rūpāni, niccavidhāne phalaṃ ekaccādisabbādīnaṃ paṭhamāyaṃ. အကာရန္တဖြစ်သော နာမ်မှ နောက်၌ရှိကုန်သော ယောဝိဘတ်တို့၏ အရပ်၌ နပုံသကလိင်၌ ‘နိ’ ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) သဗ္ဗာနိ၊ ရူပါနိ။ အမြဲပြုခြင်း (နိစ္စဝိဓာန်) ၌ အကျိုးကား ဧကစ္စ အစရှိသော သဗ္ဗာဒိသဒ္ဒါတို့၏ ပထမာဝိဘတ်၌ ဖြစ်ခြင်းတည်း။ 113. Jhalā vā. ၁၁၃. ဈ၊ လ သညာရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ ယောဝိဘတ်တို့ကို ‘နိ’ ဝိကပ်ပြု၏။ Jhalato yonaṃ ni hoti vā napuṃsake, aṭṭhīni aṭṭhī, āyūni āyū. ဈ၊ လ သညာရှိသော နာမ်တို့မှ နောက်၌ရှိကုန်သော ယောဝိဘတ်တို့၏ အရပ်၌ နပုံသကလိင်၌ ‘နိ’ သည် ဝိကပ်ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) အဋ္ဌီနိ၊ အဋ္ဌီ။ အာယူနိ၊ အာယူ။ 114. Lopo. ၁၁၄. ချေခြင်း (လောပ) ဖြစ်၏။ Jhalato yonaṃ lopo hoti, aṭṭhī, āyū, aggī, bhikkhū, jhalātveva? Aggayo. Pageva kasmā na hoti? Antaraṅgattā akārassa. ဈ၊ လ သညာရှိသော နာမ်တို့မှ နောက်၌ရှိကုန်သော ယောဝိဘတ်တို့၏ ချေခြင်း (လောပ) သည် ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) အဋ္ဌီ၊ အာယူ၊ အဂ္ဂီ၊ ဘိက္ခူ။ ‘ဈလ’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ အဂ္ဂယော (ဈ၊ လ သညာမရမီ၌ မဖြစ်စေရန်)။ ရှေးဦးစွာ အဘယ်ကြောင့် မချေနိုင်သနည်း။ ‘အ’ ကာရ ပြုခြင်းသည် အတွင်းအင်္ဂါ (အန္တရင်္ဂ) ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ 115. Jantuhetvīghapehi vā. ၁၁၅. ဇန္တု၊ ဟေတု သဒ္ဒါတို့မှလည်းကောင်း၊ ဤကာရန္တတို့မှလည်းကောင်း၊ ဃ၊ ပါ သညာရှိသော သဒ္ဒါတို့မှလည်းကောင်း ယောဝိဘတ်တို့၏ ချေခြင်းသည် ဝိကပ်ဖြစ်၏။ Jantuhetūhi īkārantehi ghapa saññehi ca paresaṃ yonaṃ vā lopo hoti, jantū jantuyo, hetū hetuyo, daṇḍī daṇḍiyo, kaññā kaññāyo, rattī rattiyo, itthī itthiyo, dhenū dhenuyo, vadhū vadhuyo. ဇန္တု၊ ဟေတု သဒ္ဒါတို့မှလည်းကောင်း၊ ဤကာရန္တတို့မှလည်းကောင်း၊ ဃ၊ ပါ သညာရှိသော သဒ္ဒါတို့မှလည်းကောင်း နောက်၌ရှိကုန်သော ယောဝိဘတ်တို့၏ ချေခြင်း (လောပ) သည် ဝိကပ်ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) ဇန္တူ၊ ဇန္တုယော။ ဟေတူ၊ ဟေတုယော။ ဒဏ္ဍီ၊ ဒဏ္ဍိယော။ ကညာ၊ ကညာယော။ ရတ္တီ၊ ရတ္တိယော။ ဣတ္ထီ၊ ဣတ္ထိယော။ ဓေနူ၊ ဓေနုယော။ ဝဓူ၊ ဝဓုယော။ 116. Ye passivaṇṇassa. ၁၁၆. ယကာရ နောက်ရှိသော် ပသီသညာရှိသော ဣဝဏ် (ဣ၊ ဤ) ၏... Pasaññassa [Pg.96] ivaṇṇassa lopo hoti vā yakāre, ratyo ratyā, ratyaṃ, pokkharañño, pokkharaññā, pokkharaññaṃ, vā tveva? Rattiyo, passāti kiṃ? Daṇḍiyo, ivaṇṇassāti kiṃ? Dhenuyo vadhuyo. Kathaṃ ‘anuññāto ahaṃ matyā’ti? ‘Ye passā’ti yogavibhāgā. သံယုဂ် (နှလုံးဆင့်) ရှိသော ဣဝဏ် (ဣ၊ ဤ) ၏ ချေခြင်းသည် ယကာရ (ယ) နောင်၌ ရှိသောအခါ အချို့ (ဝါ) ဖြစ်၏။ (ပုံစံ) ratyo, ratyā, ratyaṃ, pokkharañño, pokkharaññā, pokkharaññaṃ။ 'ဝါ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? Rattiyo။ 'ပသညဿ (သံယုဂ်ရှိသော)' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? Daṇḍiyo။ 'ဣဝဏ္ဏဿ (ဣဝဏ်၏)' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? Dhenuyo, vadhuyo။ 'anuññāto ahaṃ matyā' ဟူသော သုံးနှုန်းပုံသည် အဘယ်သို့ ပြီးသနည်း? 'Ye passā' ဟူသော သုတ်ခွဲ (ယောဂဝိဘာဂ) ဖြင့် ပြီး၏။ 117. Gasīnaṃ. ၁၁၇. ဂသီနံ။ Nāmasmā gasīnaṃ lopo hoti vijjhantarābhāve, bho purisa, ayaṃ, daṇḍī. နာမ်မှ နောက်၌ရှိသော ဂ-နှင့် သီ-ဝိဘတ်တို့၏ ချေခြင်းသည် အကြား၌ ကွဲပြားခြားနားမှု မရှိသောအခါ ဖြစ်၏။ (ပုံစံ) bho purisa, ayaṃ, daṇḍī။ 118. Asaṅkhyehi sabbāsaṃ. ၁၁၈. အသင်္ချေဟိ သဗ္ဗာသံ။ Avijjamānasaṅkhyehi parāsaṃ sabbāsaṃ vibhattīnaṃ lopo hoti, ca vā eva evaṃ, etasmāyeva liṅgā asaṅkhyehi syādyuppatti anumīyate. မထင်ရှားသော သင်္ချာရှိသော (သင်္ချာမဲ့သော) ပုဒ်တို့မှ နောက်၌ရှိသော ခပ်သိမ်းသော ဝိဘတ်တို့၏ ချေခြင်းသည် ဖြစ်၏။ (ပုံစံ) ca, vā, eva, evaṃ။ ဤသို့ လိင် (ပုဒ်) မျှဖြင့်သာလျှင် သင်္ချာမရှိသော ပုဒ်တို့မှ သီစသော ဝိဘတ်တို့ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကို မှန်းဆအပ်၏။ 119. Ekatthatāyaṃ. ၁၁၉. ဧကတ္ထတာယံ။ Ekatthībhāve sabbāsaṃ vibhattīnaṃ lopo hoti bahulaṃ, puttīyati, rājapuriso, vāsiṭṭho, kvaci na hoti bahulaṃ vidhānā-parantapo, bhagandaro, parassapadaṃ, attanopadaṃ, gavampati, devānaṃpiyatisso, antevāsī, janesuto mamattaṃ māmako. တစ်ဦးတည်းသော အနက်ရှိသည်၏ အဖြစ် (ဧကတ္ထီဘော) ၌ ခပ်သိမ်းသော ဝိဘတ်တို့၏ ချေခြင်းသည် အများအားဖြင့် ဖြစ်၏။ (ပုံစံ) puttīyati, rājapuriso, vāsiṭṭho။ 'ဗဟုလံ' ဟု စီရင်ထားသောကြောင့် အချို့သော နေရာ၌ မဖြစ်ပေ။ (ပုံစံ) parantapo, bhagandaro, parassapadaṃ, attanopadaṃ, gavampati, devānaṃpiyatisso, antevāsī, janesuto, mamattaṃ, māmako။ 120. Pubbasmāmādito. ၁၂၀. ပုဗ္ဗသ္မာမာဒိတော။ Amādekatthā pubbaṃ yadekatthaṃ tato parāsaṃ sabbāsaṃ vibhattīnaṃ lopo hoti. Adhitthi. Idha na hoti bahulaṃ အံ-ဝိဘတ်နှင့်တကွ တစ်ခုတည်းသောအနက်ရှိသော အရာထက် ရှေးဦးဖြစ်သော တစ်ခုတည်းသောအနက်ရှိသော ပုဒ်မှ နောက်၌ရှိသော ခပ်သိမ်းသော ဝိဘတ်တို့၏ ချေခြင်းသည် ဖြစ်၏။ (ပုံစံ) Adhitthi။ ဤသုတ်၌ 'ဗဟုလံ' ဟူသော စကားကြောင့် မဖြစ်သည်လည်း ရှိ၏။ Vidhānā [Pg.97] yathāpatthīyā, yathāparisāya, pubbasmāti kiṃ? Gāmagato. ထိုစီရင်ချက်ကြောင့် yathāpatthīyā, yathāparisāya ဟူသော ပုံစံတို့၌ ဝိဘတ်ချေခြင်း မဖြစ်ပေ။ 'ပုဗ္ဗသ္မာ (ရှေးပုဒ်မှ)' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? Gāmagato။ 121. Nātoma pañcamiyā. ၁၂၁. နာတောမ ပဉ္စမိယာ။ Amādekatthā pubbaṃ yadekatthamakārantaṃ, tato parāsaṃ sabbāsaṃ vibhattīnaṃ lopo na hoti, antu, bhavatyapañcamyā, upakumbhaṃ, apañcamiyāti kiṃ? Upakumbhā ānaya. အံ-ဝိဘတ်နှင့်တကွ တစ်ခုတည်းသောအနက်ရှိသော အရာထက် ရှေးဦးဖြစ်သော တစ်ခုတည်းသောအနက်ရှိသော အကာရန္တပုဒ်မှ နောက်၌ရှိသော ခပ်သိမ်းသော ဝိဘတ်တို့၏ ချေခြင်းသည် မဖြစ်ပေ။ ထိုဝိဘတ်သည် ပဉ္စမီဝိဘတ်ကို ဖယ်၍ အံ-ဝိဘတ် ဖြစ်၏။ (ပုံစံ) upakumbhaṃ။ 'အပဉ္စမိယာ (ပဉ္စမီဝိဘတ်ကို ဖယ်၍)' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? Upakumbhā ānaya။ 122. Vā tatiyāsattaminaṃ. ၁၂၂. ဝါ တတိယာသတ္တမိနံ။ Amādekatthā pubbaṃ yadekatthamakārantaṃ, tato parāsaṃ tatiyāsatthamīnaṃ vā aṃ hoti, upakumbhena kataṃ, upakumbhaṃ kataṃ, upakumte nidhehi, upakumbhaṃ nidhehi. အံ-ဝိဘတ်နှင့်တကွ တစ်ခုတည်းသောအနက်ရှိသော အရာထက် ရှေးဦးဖြစ်သော တစ်ခုတည်းသောအနက်ရှိသော အကာရန္တပုဒ်မှ နောက်၌ရှိသော တတိယာနှင့် သတ္တမီဝိဘတ်တို့အား အချို့ (ဝါ) အံ-ဝိဘတ် ဖြစ်၏။ (ပုံစံ) upakumbhena kataṃ, upakumbhaṃ kataṃ, upakumbhe nidhehi, upakumbhaṃ nidhehi။ 123. Rājasī nāmhi. ၁၂၃. ရာဇသီ နာမှိ။ Nāmhi rājassi vā hoti, sabbadattena rājinā, vātveva? Raññā. နာ-ဝိဘတ်နောင်၌ ရာဇ-သဒ္ဒါ၏ ရာဇိ-အာဒေသသည် အချို့ (ဝါ) ဖြစ်၏။ (ပုံစံ) sabbadattena rājinā။ 'ဝါ' ဟု သာလျှင် အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? Raññā။ 124. Sunaṃhisū. ၁၂၄. သုနံဟိသူ။ Rājassa ū hoti vā sunaṃhisu, rājūsu rājesu, rājūnaṃ raññaṃ, rājūhi rājehi. သု၊ နံ၊ ဟိ ဝိဘတ်တို့နောင်၌ ရာဇ-သဒ္ဒါ၏ ဥ-အာဒေသသည် အချို့ (ဝါ) ဖြစ်၏။ (ပုံစံ) rājūsu rājesu, rājūnaṃ raññaṃ, rājūhi rājehi။ 125. Imassāditthiyaṃṭe. ၁၂၅. ဣမဿာဒိတ္ထိယံဋေ။ Imasaddassānitthiyaṃ ṭe hoti vā sunaṃhisu, esu imesu, esaṃ imesaṃ, esi imehi, anitthiyanti kiṃ? Imāsu, imāsaṃ, imāhi. ဣတ္ထိလိင်မဟုတ်သော ဣမ-သဒ္ဒါ၏ (အစအက္ခရာအား) ဧ- (သို့မဟုတ် ဋေ-) အာဒေသသည် သု၊ နံ၊ ဟိ ဝိဘတ်တို့နောင်၌ အချို့ (ဝါ) ဖြစ်၏။ (ပုံစံ) esu imesu, esaṃ imesaṃ, esi imehi။ 'အနိတ္ထိယံ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? Imāsu, imāsaṃ, imāhi။ 126. Nāmha nimi. ၁၂၆. နာမှ နိမိ။ Imasaddassānitthiyaṃ [Pg.98] nāmhi anaimiiccādesā honti, anena imīnā, anitthiyaṃtveva? Imāya. ဣတ္ထိလိင်မဟုတ်သော ဣမ-သဒ္ဒါ၏ နာ-ဝိဘတ်နောင်၌ အန၊ ဣမိ ဟူသော အာဒေသတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ (ပုံစံ) anena, imīnā။ 'အနိတ္ထိယံ' ဟု သာလျှင် အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? Imāya။ 127. Simha napuṃsakassāyaṃ. ၁၂၇. သိမှ နပုံသကဿာယံ။ Imasaddassānapuṃsakassa ayaṃ hoti simhi, ayaṃ puriso, ayaṃ itthī, anapuṃsakassāti kiṃ? Imaṃ. နပုံသကလိင်မဟုတ်သော ဣမ-သဒ္ဒါ၏ သီ-ဝိဘတ်နောင်၌ အယံ-အာဒေသသည် ဖြစ်၏။ (ပုံစံ) ayaṃ puriso, ayaṃ itthī။ 'အနပုံသကဿ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? Imaṃ။ 128. Tyatetānaṃ tassa so. ၁၂၈. တျတေတာနံ တဿ သော။ Tyatetānamanapuṃsakānaṃ tassa so hoti simhi, syo puriso, syā itthī, evaṃ so, sā, eso, esā, anapuṃsakassetveva? Tyaṃ, taṃ, etaṃ. နပုံသကလိင်မဟုတ်ကုန်သော တျ၊ တ၊ ဧတ သဒ္ဒါတို့၏ တ-ကာရအား သီ-ဝိဘတ်နောင်၌ သော-အာဒေသသည် ဖြစ်၏။ (ပုံစံ) syo puriso, syā itthī။ ဤနည်းတူစွာ so, sā, eso, esā။ 'အနပုံသကဿ' ဟု သာလျှင် အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? Tyaṃ, taṃ, etaṃ။ 129. Massāmussa. ၁၂၉. မဿာမုဿ။ Anapuṃsakassāmussa makārassa so hoti simhi, asu puriso, asu itthī. နပုံသကလိင်မဟုတ်သော အမု-သဒ္ဒါ၏ မ-ကာရအား သီ-ဝိဘတ်နောင်၌ သော-အာဒေသသည် ဖြစ်၏။ (ပုံစံ) asu puriso, asu itthī။ 130. Ke vā. ၁၃၀. ကေ ဝါ။ Amussa massa ke vā so hoti, asuko amuko, asukā amukā, asukaṃ amukaṃ, asukāni amukāni. အမု-သဒ္ဒါ၏ မ-ကာရအား က-အက္ခရာနောင်၌ သော-အာဒေသသည် အချို့ (ဝါ) ဖြစ်၏။ (ပုံစံ) asuko amuko, asukā amukā, asukaṃ amukaṃ, asukāni amukāni။ 131. Tatassa no tabbāsu. ၁၃၁. တတဿ နော တဗ္ဗာသု။ Tasaddassa tassa no vā hoti sabbāsu vibhattīsu, ne te nāyo tāyo, naṃ taṃ, nāni tāni iccādi. တ-သဒ္ဒါ၏ တ-ကာရအား ခပ်သိမ်းသော ဝိဘတ်တို့၌ နော (န-) အာဒေသသည် အချို့ (ဝါ) ဖြစ်၏။ (ပုံစံ) ne te, nāyo tāyo, naṃ taṃ, nāni tāni စသည်တို့တည်း။ 132. Ṭa sasmāsmiṃssāyassaṃssāsaṃmhāmhisvi massa ca. ၁၃၂. ဋ သသ္မာသ္မိံဿာယဿံဿာသံမှာမှိသ္ဝိ မဿ စ။ Sādīsvimassa [Pg.99] tatassa ca ṭo vā hoti, assa imassa, asmā imasmā, asmiṃ imasmiṃ, assāya imissāya, assaṃ imissaṃ, assā imissā, āsaṃ imāsaṃ, amhā imamhā, amhi imamhi, assa tassa, asmā tasmā, asmiṃ tasmiṃ, assāya tassāya, assaṃ tassaṃ, assā tassā, āsaṃ tāsaṃ, amhā tamhā, amhi tamhi, ssāyādiggahaṇamādesantare mā hotūti. သ-စသော ဝိဘတ်တို့၌ ဣမ-သဒ္ဒါနှင့် တ-သဒ္ဒါတို့၏ အစအက္ခရာအား အ- (သို့မဟုတ် ဋ-) အာဒေသသည် အချို့ (ဝါ) ဖြစ်၏။ (ပုံစံ) assa (imassa), asmā (imasmā), asmiṃ (imasmiṃ), assāya (imissāya), assaṃ (imissaṃ), assā (imissā), āsaṃ (imāsaṃ), amhā (imamhā), amhi (imamhi)။ (တ-သဒ္ဒါပုံစံ) assa (tassa), asmā (tasmā), asmiṃ (tasmiṃ), assāya (tassāya), assaṃ (tassaṃ), assā (tassā), āsaṃ (tāsaṃ), amhā (tamhā), amhi (tamhi)။ 'ဿာယ' စသည်တို့ကို သိမ်းယူခြင်းသည် အခြားသော အာဒေသများ မဖြစ်စေရန် ဖြစ်၏။ 133. Ṭe sissisismā. ၁၃၃. ဋေ သိဿိသိသ္မာ။ Isismā sissa ṭe vā hoti, ‘yo nvajja vinaye kaṅkhaṃ, atthadhammavidū ise’, vātveva? Isi. ဣသိ-သဒ္ဒါမှ နောက်၌ရှိသော သီ-ဝိဘတ်၏ ဋေ-အာဒေသသည် အချို့ (ဝါ) ဖြစ်၏။ 'yo nvajja vinaye kaṅkhaṃ, atthadhammavidū ise' ဟူသည် ပုံစံတည်း။ 'ဝါ' ဟု သာလျှင် အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? Isi။ 134. Dutiyassa yossa. ၁၃၄. ဒုတိယဿ ယောဿ။ Isismā parassa dutiyāyossa ṭe vā hoti, ‘samaṇe brāhmaṇe vande, sampannacaraṇe ise’, vātveva? Isayo passa, dutiyassāti kiṃ? Isayo tiṭṭhanti. ဣသိ-သဒ္ဒါမှ နောက်၌ရှိသော ဒုတိယဝိဘတ်၏ ယော-ဝိဘတ်အား ဋေ-အာဒေသသည် အချို့ (ဝါ) ဖြစ်၏။ 'samaṇe brāhmaṇe vande, sampannacaraṇe ise' ဟူသည် ပုံစံတည်း။ 'ဝါ' ဟု သာလျှင် အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? Isayo passa။ 'ဒုတိယဿ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? Isayo tiṭṭhanti။ 135. Ekaccādīha to. ၁၃၅. ဧကစ္စာဒီဟ တော။ Akārantehi ekaccādīhi yonaṃ ṭe hoti, ekacce tiṭṭhanti, ekace passa, atoti kiṃ? Ekaccāyo, evaṃ esa sa paṭhama. အကာရန္တဖြစ်ကုန်သော ဧကစ္စ-စသော ပုဒ်တို့မှ နောက်၌ရှိသော ယော-ဝိဘတ်တို့အား ဋေ-အာဒေသသည် ဖြစ်၏။ (ပုံစံ) ekacce tiṭṭhanti, ekacce passa။ 'အတော' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? Ekaccāyo။ ဤနည်းတူစွာ esa, sa, paṭhama စသည်တို့၌လည်း ဖြစ်၏။ 136. Na nissa ṭā. ၁၃၆. နိ၊ သ၊ တာ ဝိဘတ်တို့သည် (သဗ္ဗာဒိကိစ္စ) မဖြစ်ကုန်။ Ekaccādīhi parassa nissa ṭā na hoti, ekaccāni. ဧကစ္စ-စသော ပုဒ်တို့မှ နောက်၌ရှိသော နိ၊ သ၊ တာ ဝိဘတ်တို့အား (သဗ္ဗာဒိကိစ္စ) မဖြစ်၊ (သာဓက) ဧကစ္စာနိ။ 137. Sabbādīhī[Pg.100]. ၁၃၇. သဗ္ဗ-စသော ပုဒ်တို့မှလည်း။ Sabbādīhi parassa nissa ṭā na hoti, sabbāni. သဗ္ဗ-စသော ပုဒ်တို့မှ နောက်၌ရှိသော နိ၊ သ၊ တာ ဝိဘတ်တို့အား (သဗ္ဗာဒိကိစ္စ) မဖြစ်၊ (သာဓက) သဗ္ဗာနိ။ 138. Yonameṭa. ၁၃၈. ယောဝိဘတ်တို့အား ဧ-အာဒေသ ဖြစ်၏။ Akārantehi sabbādīhi yonameṭa hoti, sabbe tiṭṭhanti, sabbe passa, atotveva? Sabbāyo. အကာရန်ရှိသော သဗ္ဗ-စသော ပုဒ်တို့မှ နောက်၌ရှိသော ယောဝိဘတ်တို့အား ဧ-အာဒေသ ဖြစ်၏၊ (သာဓက) သဗ္ဗေ တိဋ္ဌန္တိ၊ သဗ္ဗေ ပဿ။ "အကာရန်ရှိသော" ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? သဗ္ဗာယော။ 139. Nāññaṃ canāmappadhānā. ၁၃၉. နာမ်အဖြစ်သို့ ရောက်သော ပုဒ်တို့မှလည်းကောင်း၊ အပဓာနဖြစ်သော ပုဒ်တို့မှလည်းကောင်း အခြားသော သဗ္ဗာဒိကိစ္စသည် မဖြစ်။ Nāmabhūtehī appadhānehi ca sabbādīhi yaṃ vuttaṃ, yañcāññaṃ sabbādikāriyaṃ, taṃ na hoti, te sabbā, te piyasabbā, te atisabbā. နာမ်အဖြစ်သို့ ရောက်ကုန်သောလည်းကောင်း၊ အပဓာနဖြစ်ကုန်သောလည်းကောင်း သဗ္ဗ-စသော ပုဒ်တို့မှ ဆိုအပ်ပြီးသော ကိစ္စသည်လည်းကောင်း၊ အခြားသော သဗ္ဗာဒိကိစ္စသည်လည်းကောင်း မဖြစ်၊ (သာဓက) တေ သဗ္ဗာ၊ တေ ပိယသဗ္ဗာ၊ တေ အတိသဗ္ဗာ။ 140. Tatiyatthayoge. ၁၄၀. တေတ္တိယတ္ထယှဉ်ခြင်း၌။ Tatiyatthena yoge sabbādīhi yaṃ vuttaṃ, yañcāññaṃ sabbādi kāriyaṃ, taṃ na hoti, māsena pubbānaṃ māsapubbānaṃ. တတိယဝိဘတ်၏ အနက်နှင့် ယှဉ်ခြင်းရှိသော် သဗ္ဗ-စသော ပုဒ်တို့မှ ဆိုအပ်ပြီးသော ကိစ္စသည်လည်းကောင်း၊ အခြားသော သဗ္ဗာဒိကိစ္စသည်လည်းကောင်း မဖြစ်၊ (သာဓက) မာသေန ပုဗ္ဗာနံ = မာသပုဗ္ဗာနံ။ 141. Catthasamāse. ၁၄၁. စ-အနက်ရှိသော သမတ်၌။ Catthasamāsavisaye sabbādīhi yaṃ vuttaṃ, yañcāññaṃ sabbādikāriyaṃ, taṃ na hoti, ikkhiṇuttarapubbānaṃ, samāseti kiṃ? Amusañca tesañca dehi. စ-အနက်ရှိသော သမတ်၏ အရာ၌ သဗ္ဗ-စသော ပုဒ်တို့မှ ဆိုအပ်ပြီးသော ကိစ္စသည်လည်းကောင်း၊ အခြားသော သဗ္ဗာဒိကိစ္စသည်လည်းကောင်း မဖြစ်၊ (သာဓက) ဒက္ခိဏုတ္တရပုဗ္ဗာနံ။ "သမတ်၌" ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? အမုသဉ္စ တေသဉ္စ ဒေဟိ။ 142. Veṭa. ၁၄၂. ဧ-အာဒေသသည် ဝိကပ် ဖြစ်၏။ Etthasamāsavisadhaya sabbādīhi yadhassaṭa vutto, tassa vā hoti, pugguttare, pubbuttarā. ဤသမတ်အရာ၌ သဗ္ဗ-စသော ပုဒ်တို့မှ ဆိုအပ်ပြီးသော ဧ-အာဒေသသည် ဝိကပ် ဖြစ်၏၊ (သာဓက) ပုဗ္ဗုတ္တရေ၊ ပုဗ္ဗုတ္တရာ။ 143. Pubbādīhi chahī. ၁၄၃. ပုဗ္ဗ-စသော ခြောက်ခုသော ပုဒ်တို့မှလည်းကောင်း။ Etehi [Pg.101] pubbādīhi chahi savisaye eṭa vā hoti, pubbe pubbā, pare parā, apare aparā, dakkhiṇe dakkhiṇā, uttare uttarā, adhare adharā, chahitikiṃ? Ye. ဤပုဗ္ဗ-စသော ခြောက်ခုသော ပုဒ်တို့မှ မိမိတို့၏ အရာ၌ ဧ-အာဒေသသည် ဝိကပ် ဖြစ်၏၊ (သာဓက) ပုဗ္ဗေ - ပုဗ္ဗာ၊ ပရေ - ပရာ၊ အပရေ - အပရာ၊ ဒက္ခိဏေ - ဒက္ခိဏာ၊ ဥတ္တရေ - ဥတ္တရာ၊ အဓရေ - အဓရာ။ "ခြောက်ခုသော" ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ယေ။ 144. Manādīhi smiṃsaṃnāsmānaṃ sisoosāsā. ၁၄၄. မန-စသော ပုဒ်တို့မှ သ္မိံ၊ သ၊ နာ၊ သ္မာ ဝိဘတ်တို့အား သိ၊ သော၊ သာ၊ သာ တို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏။ Manādīhi smimādīnaṃ sisoosāsā vā honti yathākkamaṃ, manasi manasmiṃ, manaso manassa, mano manaṃ, manasā manena, manasā manasmā, kathaṃ ‘putto jāto acetaso, hitvā yāti sumedhaso, suddhuttaravāsasā, hemakappanavāsase’ti? Sakattheṇatthā. Manatama tapa teja sira ura vaca oja rajayasa paya (6) ‘‘saravayā-yavāsacetā jalāsayākkhayalohapaṭamanesu’’. မန-စသော ပုဒ်တို့မှ သ္မိံ-စသော ဝိဘတ်တို့အား သိ၊ သော၊ သာ၊ သာ အာဒေသတို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဝိကပ် ဖြစ်ကုန်၏၊ (သာဓက) မနသိ - မနသ္မိံ၊ မနသော - မနဿ၊ မနော - မနံ၊ မနသာ - မနေန၊ မနသာ - မနသ္မာ။ "putto jāto acetaso, hitvā yāti sumedhaso, suddhuttaravāsasā, hemakappanavāsase" ဟူသော သာဓကတို့သည် အဘယ်သို့ ဖြစ်သနည်း? သကတ္ထ၌ ဏ-ပစ္စည်း သက်ခြင်းကြောင့်တည်း။ မန၊ တမ၊ တပ၊ တေဇ၊ သိရ၊ ဥရ၊ ဝစ၊ ဩဇ၊ ရဇ၊ ယသ၊ ပယ-ဟူသော (ဂိုဏ်းဝင်ပုဒ်များ)။ (၆) ‘‘သရဝယာ-ယဝါသစေတာ ဇလာသယာက္ခယလောဟပဋမနေသု’’။ 145. Sato saba bhe. ၁၄၅. သန္တသဒ္ဒါ၏ သဗ-အာဒေသသည် ဘ-ကာရရှိသော် ဖြစ်၏။ Santhasaddassa saba bhavati bhakāre, sabbhi. သန္တသဒ္ဒါ၏ သဗ-အာဒေသသည် ဘ-ကာရရှိသော် ဖြစ်၏၊ (သာဓက) သဗ္ဘိ။ 146. Bhavato vā bhonto gayonāse. ၁၄၆. ဘဝန္တသဒ္ဒါအား ဂ၊ ယော၊ နာ၊ သ ဝိဘတ်တို့၌ ဘောန္တ-အာဒေသသည် ဝိကပ် ဖြစ်၏။ Bhavantasaddassa bhontādeso vā hoti gayonāse, bhonta bhavaṃ, bhonto bhavanto, bhotā bhavatā, bhoto bhavato, bho iti āmantaṇe nipāto ‘kuto nu āgacchatha bho tayo janā’, evaṃ bhavantati, bhaddeti saddantharena siddhaṃ, saddhanthaiti dassa dvibhāvena. ဘဝန္တသဒ္ဒါ၏ ဘောန္တ-အာဒေသသည် ဂ၊ ယော၊ နာ၊ သ ဝိဘတ်တို့၌ ဝိကပ် ဖြစ်၏၊ (သာဓက) ဘောန္တ - ဘဝံ၊ ဘောန္တော - ဘဝန္တော၊ ဘောတာ - ဘဝတာ၊ ဘောတော - ဘဝတော။ "ဘော" ဟူသည် အာမန္တန (ခေါ်တောက်ခြင်း) အနက်၌ နိပါတ်ဖြစ်၏၊ "ကုတော နု အာဂစ္ဆထ ဘော တယော ဇနာ"၊ ဤသို့ ဘဝန္တ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဘဒ္ဒေ ဟူ၍လည်းကောင်း အခြားသဒ္ဒါဖြင့် ပြီး၏၊ အခြားသဒ္ဒါဖြင့် ပြီးခြင်းသည် ဒ-ကာရကို နှစ်ခွပြုခြင်းဖြင့် ဖြစ်၏။ 147. Sissāggito ni. ၁၄၇. အဂ္ဂိသဒ္ဒါမှ သ္မိံဝိဘတ်၏ နိ-အာဒေသ ဖြစ်၏။ Aggismā sissa ni yoti vā, aggini aggi. အဂ္ဂိသဒ္ဒါမှ သ္မိံဝိဘတ်၏ နိ-အာဒေသသည် ဝိကပ် ဖြစ်၏၊ (သာဓက) အဂ္ဂိနိ၊ အဂ္ဂိ။ 148. Ntassaṃ. ၁၄၈. န္တ-ပစ္စည်း၏ အံ-အာဒေသ ဖြစ်၏။ Simhi [Pg.102] ntappaccayassa aṃ hoti vā, gacchaṃ gacchanto. သိဝိဘတ်၌ န္တ-ပစ္စည်း၏ အံ-အာဒေသသည် ဝိကပ် ဖြစ်၏၊ (သာဓက) ဂစ္ဆံ၊ ဂစ္ဆန္တော။ 149. Bhūto. ၁၄၉. ဘူ-ဓာတ်မှ (န္တ-ပစ္စည်းအား)။ Bhūdhātuto ntassa aṃ hoti simhi niccaṃ punabbidhānā, bhavaṃ. ဘူ-ဓာတ်မှ ဖြစ်သော န္တ-ပစ္စည်း၏ အံ-အာဒေသသည် သိဝိဘတ်၌ အမြဲ ဖြစ်၏၊ (သာဓက) ဘဝံ။ (တစ်ဖန် ပြဋ္ဌာန်းခြင်းကြောင့်တည်း)။ 150. Mahantārahantānaṃ ṭā vā. ၁၅၀. မဟန္တ၊ အရဟန္တ သဒ္ဒါတို့၏ (န္တ-ပစ္စည်းအား) အာ-အာဒေသသည် ဝိကပ် ဖြစ်၏။ Simhi mahantārahantānaṃ ntassa ṭā vā hoti, mahā mahaṃ, arahā arahaṃ. သိဝိဘတ်၌ မဟန္တ၊ အရဟန္တ သဒ္ဒါတို့၏ န္တ-ပစ္စည်းအား အာ-အာဒေသသည် ဝိကပ် ဖြစ်၏၊ (သာဓက) မဟာ၊ မဟံ၊ အရဟာ၊ အရဟံ။ 151. Ntussa. ၁၅၁. န္တု-ပစ္စည်း၏ (အာ-အာဒေသ ဖြစ်၏)။ Simhi ntussa ṭā hoti, guṇavā. သိဝိဘတ်၌ န္တု-ပစ္စည်း၏ အာ-အာဒေသ ဖြစ်၏၊ (သာဓက) ဂုဏဝါ။ 152. Aṃṅaṃ napuṃsake. ၁၅၂. နပုံလိင်၌ အံ-အာဒေသ ဖြစ်၏။ Ntussa aṃṅaṃ honti simhi napuṃsake, guṇavaṃ kulaṃ, guṇavantaṃ kulaṃ, napuṃsaketiṃ kiṃ? Sīlavā bhikkhu. နပုံလိင်၌ သိဝိဘတ်ရှိသော် န္တု-ပစ္စည်းအား အံ-အာဒေသ ဖြစ်၏၊ (သာဓက) ဂုဏဝံ ကုလံ၊ ဂုဏဝန္တံ ကုလံ။ "နပုံလိင်၌" ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? သီလဝါ ဘိက္ခု။ 153. Himavato vā o. ၁၅၃. ဟိမဝန္တသဒ္ဒါ၏ (န္တု-ပစ္စည်းအား) ဩ-အာဒေသသည် ဝိကပ် ဖြစ်၏။ Himavato simhī ntussa o vā hoti, himavanto himavā. ဟိမဝန္တသဒ္ဒါမှ သိဝိဘတ်၌ န္တု-ပစ္စည်းအား ဩ-အာဒေသသည် ဝိကပ် ဖြစ်၏၊ (သာဓက) ဟိမဝန်တော၊ ဟိမဝါ။ 154. Rājādiyuvāditvā. ၁၅၄. ရာဇ-စသော ပုဒ်တို့မှလည်းကောင်း၊ ယုဝ-စသော ပုဒ်တို့မှလည်းကောင်း (သိဝိဘတ်၏) အာ-အာဒေသ ဖြစ်၏။ Rājādīhiyuvādīhi ca sissa ā hoti, rājā, yuvā. Rāja brahma sakha atta ātuma (7) ‘‘dhammo vāññatthe’’ daḷhadhammā, asma, (8) ‘‘imo bhāve’’ aṇimā, (mahimā, garimā) laghimā, yuva sā suvā maghava puma vattaha. ရာဇ-စသော ပုဒ်တို့မှလည်းကောင်း၊ ယုဝ-စသော ပုဒ်တို့မှလည်းကောင်း သိဝိဘတ်၏ အာ-အာဒေသ ဖြစ်၏၊ (သာဓက) ရာဇာ၊ ယုဝါ။ ရာဇ၊ ဗြဟ္မ၊ သခ၊ အတ္တ၊ အာတုမ (၇) ‘‘ဓမ္မော ဝါညတ္ထေ’’ ဒဠှဓမ္မာ၊ အသ္မ၊ (၈) ‘‘ဣမော ဘာဝေ’’ အဏိမာ (မဟိမာ၊ ဂရိမာ) လဃိမာ၊ ယုဝ၊ သာ၊ သုဝါ၊ မဃဝ၊ ပုမ၊ ဝတ္တဟ။ 155. Vāmhānaṅa. ၁၅၅. အံဝိဘတ်၌ အာနင်္-အာဒေသသည် ဝိကပ် ဖြစ်၏။ Rājādīnaṃ [Pg.103] yuvādīnaṃ ca ānaṅa hoti vā aṃmhi, rājānaṃ rājaṃ, yuvānaṃ yuvaṃ. ရာဇ-စသော ပုဒ်တို့၏လည်းကောင်း၊ ယုဝ-စသော ပုဒ်တို့၏လည်းကောင်း အံဝိဘတ်၌ အာနင်္-အာဒေသသည် ဝိကပ် ဖြစ်၏၊ (သာဓက) ရာဇာနံ - ရာဇံ၊ ယုဝါနံ - ယုဝံ။ 156. Yonamāno. ၁၅၆. ယိုဝိဘတ်တို့သည် အာနော ဖြစ်ကုန်၏။ (ယောနမာနောသုတ်) Rājādīhi yuvādīhi ca yonaṃ āno vā hoti, rājāno yuvāno, vā tveva? Rājā rāje, yuvā yuve. ရာဇာအစရှိသော ပုဒ်တို့မှလည်းကောင်း၊ ယုဝါအစရှိသော ပုဒ်တို့မှလည်းကောင်း ယိုဝိဘတ်တို့သည် ‘အာနော’ ဝါ ဖြစ်ကုန်၏။ (ဥပမာ) ရာဇာနော၊ ယုဝါနော။ ‘ဝါ’ ဟူသော သုတ်ကြောင့်သာလျှင် (အခြားပုံစံဖြစ်သော်) ရာဇာ၊ ရာဇေ၊ ယုဝါ၊ ယုဝေ (လည်း ဖြစ်နိုင်၏)။ 157. Āyono ca sakhā. ၁၅၇. သခါသဒ္ဒါမှ (ယိုဝိဘတ်တို့သည်) အာယော၊ နော ဖြစ်ကုန်၏။ (အာယောနော စ သခါသုတ်) Sakhato yona māyo no honti vā āno ca, sakhāyo, sakhino, sakhāno, vā tveva? Sakhā, sakhe. သခါသဒ္ဒါမှ ယိုဝိဘတ်တို့သည် ‘အာယော’ ‘နော’ ‘အာနော’ တို့ ဝါ ဖြစ်ကုန်၏။ (ဥပမာ) သခါယော၊ သခိနော၊ သခါနော။ ‘ဝါ’ ဟူသော သုတ်ကြောင့်သာလျှင် (အခြားပုံစံဖြစ်သော်) သခါ၊ သခေ (လည်း ဖြစ်နိုင်၏)။ 158. Ṭe smino. ၁၅၈. သမိန်ဝိဘတ်သည် တေ ဖြစ်၏။ (တေ သ္မိနောသုတ်) Sakhato smino ṭe hoti, sakhe, niccattho-yamārambho. သခါသဒ္ဒါမှ သမိန်ဝိဘတ်သည် ‘တေ’ ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) သခေ။ ဤအစပြုခြင်းသည် အမြဲဖြစ်ခြင်း အကျိုးရှိ၏။ 159. Nonāsesvi. ၁၅၉. နော၊ နာ၊ သ ဝိဘတ်တို့၌ (သခါသဒ္ဒါ၏ အဆုံးသည်) ဣ ဖြစ်၏။ (နောနာသေသုဣသုတ်) Sakhassa i hoti nonāsesu, sakhino, sakhinā, sakhissa. နော၊ နာ၊ သ ဝိဘတ်တို့၌ သခါသဒ္ဒါ၏ (အဆုံးအက္ခရာကို) ‘ဣ’ ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) သခိနော၊ သခိနာ၊ သခိဿ။ 160. Smānaṃsu vā. ၁၆၀. သ္မာ၊ နံ၊ သု ဝိဘတ်တို့၌ (ဣအပြုသည်) ဝါ ဖြစ်၏။ (သ္မာနံသု ဝါသုတ်) Sakhassa i vā hoti smānaṃsu, sakhismā sakhasmā, sakhīnaṃ sakhānaṃ. သ္မာ၊ နံ၊ သု ဝိဘတ်တို့၌ သခါသဒ္ဒါ၏ (အဆုံးအက္ခရာကို) ‘ဣ’ အပြုသည် ဝါ ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) သခိသ္မာ၊ သခသ္မာ၊ သခီနံ၊ သခါနံ။ 161. Yosvaṃhisu cāraṅa. ၁၆၁. ယို၊ သု၊ အံ၊ ဟိ ဝိဘတ်တို့၌လည်းကောင်း၊ သ္မာ၊ နံ ဝိဘတ်တို့၌လည်းကောင်း (သခါသဒ္ဒါသည်) အာရ ဖြစ်၏။ (ယောသွံဟိသု စာရဏသုတ်) Sakhassa āraṅa vā hoti yosvaṃhisu smānaṃsu ca, sakhāro sakhāyo, sakhāresu sakhesu, sakhāraṃ sakhaṃ, sakhārehi sakhehi, sakhārā sakhā, sakhasmā, sakhārānaṃ sakhānaṃ. ယို၊ သု၊ အံ၊ ဟိ ဝိဘတ်တို့၌လည်းကောင်း၊ သ္မာ၊ နံ ဝိဘတ်တို့၌လည်းကောင်း သခါသဒ္ဒါ၏ (အဆုံးအက္ခရာကို) ‘အာရ’ အပြုသည် ဝါ ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) သခါရော၊ သခါယော၊ သခါရေသု၊ သခေသု၊ သခါရံ၊ သခံ၊ သခါရေဟိ၊ သခေဟိ၊ သခါရာ၊ သခါ၊ သခသ္မာ၊ သခါရာနံ၊ သခါနံ။ 162. Lthupitādīnamase. ၁၆၂. လတုပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့နှင့် ပိတာအစရှိသော ပုဒ်တို့၏ (အာရအပြုသည်) သဝိဘတ်မှတစ်ပါးသော ဝိဘတ်တို့၌ ဖြစ်၏။ (လတုပိတာဒီနမသေသုတ်) Ltuppaccayantānaṃ [Pg.104] pitādīnaṃ ca āraṅa hotī sato-ññatra, kattāro, pitaro, kattāraṃ, pitaraṃ, kattārā, pitarā, kattari, pitari, aseti kiṃ? Kattuno, pituno. လတုပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့နှင့် ပိတာအစရှိသော ပုဒ်တို့၏ ‘အာရ’ အပြုသည် ‘သ’ ဝိဘတ်မှတစ်ပါးသော ဝိဘတ်တို့၌ ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) ကတ္တာရော၊ ပိတရော၊ ကတ္တာရံ၊ ပိတရံ၊ ကတ္တာရာ၊ ပိတရာ၊ ကတ္တရိ၊ ပိတရိ။ ‘အသေ’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ကတ္တုနော၊ ပိတုနော (ဟူသော ပုံစံတို့၌ အာရအပြု မဖြစ်စေရန် ဖြစ်၏)။ 163. Namhi vā. ၁၆၃. နံဝိဘတ်၌ (အာနအပြုသည်) ဝါ ဖြစ်၏။ (နမှိ ဝါသုတ်) Namhi ltupitādīnumānaṅa vā hoti, kattārānaṃ kattūnaṃ, ditarānaṃ pitunnaṃ. နံဝိဘတ်၌ လတုပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့နှင့် ပိတာအစရှိသော ပုဒ်တို့၏ (အဆုံးအက္ခရာကို) ‘အာန’ အပြုသည် ဝါ ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) ကတ္တာရာနံ၊ ကတ္တုနံ၊ ဒိတရာနံ၊ ပိတုန္နံ။ 164. Ā. ၁၆၄. နံဝိဘတ်၌ ‘အာ’ အပြုသည် ဖြစ်၏။ (အာသုတ်) Namhi ltupitādīnamā vā hotī, kattānaṃ kattūnaṃ, pītānaṃ pitunnaṃ. နံဝိဘတ်၌ လတုပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့နှင့် ပိတာအစရှိသော ပုဒ်တို့၏ (အဆုံးအက္ခရာကို) ‘အာ’ အပြုသည် ဝါ ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) ကတ္တာနံ၊ ကတ္တုနံ၊ ပီတာနံ၊ ပိတုန္နံ။ 165. Salopo. ၁၆၅. သဝိဘတ်ကို ချေခြင်း ဖြစ်၏။ (သလောပေါသုတ်) Ltupitādihi sassa lopo vā hoti, katthu katthuno, sakamantātu sakamandhātuno, pītu pituno. လတုပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့နှင့် ပိတာအစရှိသည်တို့မှ ‘သ’ ဝိဘတ်၏ ချေခြင်းသည် ဝါ ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) ကတ္တု၊ ကတ္တုနော၊ သကမန္ဓာတု၊ သကမန္ဓာတုနော၊ ပိတု၊ ပိတုနော။ 166. Suhisvāraṅ. ၁၆၆. သု၊ ဟိ ဝိဘတ်တို့၌ ‘အာရ’ အပြု ဖြစ်၏။ (သုဟိသွာရံသုတ်) Suhisu ltupitādīnamāraṅa vā hoti, kattāresu kattūsu, pitaresu pitūsu, kattārehi kattūhi, pitarehi pītūhī. သု၊ ဟိ ဝိဘတ်တို့၌ လတုပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့နှင့် ပိတာအစရှိသည်တို့၏ (အဆုံးအက္ခရာကို) ‘အာရ’ အပြုသည် ဝါ ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) ကတ္တာရေသု၊ ကတ္တူသု၊ ပိတရေသု၊ ပိတူသု၊ ကတ္တာရေဟိ၊ ကတ္တူဟိ၊ ပိတရေဟိ၊ ပိတူဟိ။ 167. Najjāyosmāma. ၁၆၇. နဒီသဒ္ဒါမှ ယိုဝိဘတ်သည် အာမ ဖြစ်၏။ (နဇ္ဇာယောသ္မာမသုတ်) Yosu nadisaddassa āma vā hoti, najjāyo nadiyo. ယိုဝိဘတ်တို့၌ နဒီသဒ္ဒါ၏ (ယိုဝိဘတ်သည်) ‘အာမ’ အပြုသည် ဝါ ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) နဇ္ဇာယော၊ နဒိယော။ 168. Ṭi katimhā. ၁၆၈. ကတိသဒ္ဒါမှ (ယိုဝိဘတ်တို့သည်) တိ ဖြစ်ကုန်၏။ (တိ ကတိမှာသုတ်) Katimhā dhayānaṃ ṭi hoti, kati tiṭṭhanti, kati passa. ကတိသဒ္ဒါမှ ယိုဝိဘတ်တို့သည် ‘တိ’ (ဣ) ဖြစ်ကုန်၏။ (ဥပမာ) ကတိ တိဋ္ဌန္တိ၊ ကတိ ပဿ။ 169. Ṭa pañcādīhi cuddasahi. ၁၆၉. ပဉ္စအစရှိသော တစ်ဆယ့်လေးခုသော (သင်္ချာ) တို့မှ (ယိုဝိဘတ်တို့သည်) တ ဖြစ်ကုန်၏။ (တ ပဉ္စာဒီဟိ စုဒ္ဒသဟိသုတ်) Pañcādīhi [Pg.105] cuddasahi saṃkhyāhi yonaṃ ṭo hoti pañca, pañca, evaṃ yāva aṭṭhārasā. Pañcādīhīti kiṃ? Dve, tayo, cattāro, cuddhasahīti kiṃ? Dve visatiyo. ပဉ္စအစရှိသော တစ်ဆယ့်လေးခုသော သင်္ချာတို့မှ ယိုဝိဘတ်တို့သည် ‘တ’ (ချေခြင်း) ဖြစ်ကုန်၏။ (ဥပမာ) ပဉ္စ၊ ပဉ္စ။ ဤနည်းအတိုင်း တစ်ဆယ့်ရှစ် (အဋ္ဌာရသ) အထိ ဖြစ်၏။ ‘ပဉ္စအစရှိသော’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ဒွေ၊ တယော၊ စတ္တာရော (ဟူသော ပုံစံတို့၌ ယိုဝိဘတ် မချေရန် ဖြစ်၏)။ ‘တစ်ဆယ့်လေးခုသော’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ဒွေးဝီသတိယော (ဟူသော ပုံစံတို့၌ ယိုဝိဘတ် မချေရန် ဖြစ်၏)။ 170. Ubhagohi ṭo. ၁၇၀. ဥဘ၊ ဂေါ သဒ္ဒါတို့မှ (ယိုဝိဘတ်တို့သည်) တော ဖြစ်ကုန်၏။ (ဥဘဂေါဟိ တောသုတ်) Ubhagohi yonaṃ ṭo hoti, ubho, ubho, gāvo, gāvo, kathaṃ ‘imekaratthiṃ ubhayo vasāmā’ti? Ṭomhi yakārāgamo. ဥဘ၊ ဂေါ သဒ္ဒါတို့မှ ယိုဝိဘတ်တို့သည် ‘တော’ (ဩ) ဖြစ်ကုန်၏။ (ဥပမာ) ဥဘော၊ ဥဘော၊ ဂါဝေါ၊ ဂါဝေါ။ ‘ဣမေကရတ္ထိံ ဥဘယော ဝသာမ’ ဟူသော ပုံစံသည် အဘယ်သို့ ဖြစ်သနည်း? တော အပြု၌ ယကာရလာဘ် (ယအက္ခရာလာခြင်း) ကြောင့် ဖြစ်၏။ 171. Āraṅa smā. ၁၇၁. အာရ အပြုမှ (ယိုဝိဘတ်တို့သည်) တော ဖြစ်ကုန်၏။ (အာရဏ သ္မာသုတ်) Āravādesato yonaṃ ṭo hoti, sakhāro, kattāro, pitaro. အာရ အပြုမှ ယိုဝိဘတ်တို့သည် ‘တော’ (ဩ) ဖြစ်ကုန်၏။ (ဥပမာ) သခါရော၊ ကတ္တာရော၊ ပိတရော။ 172. Ṭoṭe vā. ၁၇၂. တော၊ တေ တို့သည် ဝါ ဖြစ်ကုန်၏။ (တောတေ ဝါသုတ်) Āravādesamhā yonaṃ ṭoṭe vā honti yathākkamaṃ, sakhāro, sakhāre sakhāyo, ṭoggahaṇaṃ lāghavatthaṃ. အာရ အပြုမှ ယိုဝိဘတ်တို့သည် ‘တော’ ‘တေ’ တို့ အစဉ်အတိုင်း ဝါ ဖြစ်ကုန်၏။ (ဥပမာ) သခါရော၊ သခါရေ၊ သခါယော။ ‘တော’ ဟု ဂြဟဏ် ပြုခြင်းသည် လဟု (ရွတ်ဖတ်ရ လွယ်ကူခြင်း) အကျိုးရှိ၏။ 173. Ṭā nāsmānaṃ. ၁၇၃. နာ၊ သ္မာ ဝိဘတ်တို့သည် တာ ဖြစ်ကုန်၏။ (တာ နာသ္မာနံသုတ်) Āravādesamhā nāsmānaṃ ṭā hoti, kattārā, kattarā. Kūci vā hoti bayulādhikārā, etādisā sakhāramhā. အာရ အပြုမှ နာ၊ သ္မာ ဝိဘတ်တို့သည် ‘တာ’ (အာ) ဖြစ်ကုန်၏။ (ဥပမာ) ကတ္တာရာ၊ ကတ္တရာ။ ဗဟုလ အာဏာကြောင့် အချို့သော နေရာတို့၌ ဝါ ဖြစ်၏။ သခါသဒ္ဒါမှ ဤသို့သော ပုံစံမျိုး ဖြစ်၏။ 174. Ṭi smino. ၁၇၄. သမိန်ဝိဘတ်သည် တိ ဖြစ်၏။ (တိ သ္မိနောသုတ်) Āravādesamhā smino ṭi hoti, kattari, vitari. အာရ အပြုမှ သမိန်ဝိဘတ်သည် ‘တိ’ (ဣ) ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) ကတ္တရိ၊ ဝိတရိ။ 175. Divādito. ၁၇၅. ဒိဝုအစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ (သမိန်ဝိဘတ်သည် တိ ဖြစ်၏)။ (ဒိဝါဒိတောသုတ်) Divādīhi [Pg.106] nāmehi smino ṭi hoti, divi, bhuvi. Niccaṃ vakārāgamo. ဒိဝုအစရှိသော နာမ်တို့မှ သမိန်ဝိဘတ်သည် ‘တိ’ (ဣ) ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) ဒိဝိ၊ ဘုဝိ။ ဝကာရလာဘ်သည် အမြဲဖြစ်၏။ 176. Rassāraṅa. ၁၇၆. ရဿာရၚ်သုတ်။ Smimhi āro rasso hoti, kattari, nattari. သ္မိံဝိဘတ်၌ (ကတ္တု၊ နတ္တု သဒ္ဒါတို့၏) ‘အာရ’ အပြုသည် ရဿဖြစ်၏၊ ကတ္တရိ၊ နတ္တရိ။ 177. Pitādīnamanatvādīnaṃ. ၁၇၇. ပိတာဒီနမနတွာဒီနံသုတ်။ Natvādivajjitānaṃ pitādīnamāro rasso hoti sabbāsu vibhattīsu, pitaro, pitaraṃ, anutvādīnanti kiṃ? Nattāro. နတ္တုအစရှိသော သဒ္ဒါတို့ကို ကြဉ်းအပ်ကုန်သော ပိတုအစရှိသော သဒ္ဒါတို့၏ ‘အာရ’ အပြုသည် အလုံးစုံသော ဝိဘတ်တို့၌ ရဿဖြစ်၏၊ ပိတရော၊ ပိတရံ။ ‘အနတွာဒီနံ’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? နတ္တာရော။ 178. Yuvādīnaṃ suhisvānaṅa. ၁၇၈. ယုဝါဒီနံ သုဟိသွာနၚ်သုတ်။ Suhisu yuvādīnaṃ ānaṅa hoti, yuvānesu, yuvānehi. သု၊ ဟိ ဝိဘတ်တို့၌ ယုဝအစရှိသော သဒ္ဒါတို့အား ‘အာနၚ်’ အပြုဖြစ်၏၊ ယုဝါနေသု၊ ယုဝါနေဟိ။ 179. Nonānesvā. ၁၇၉. နောနာနေသွာသုတ်။ Esu yuvādīnamā hoti, yuvāno, yuvānā, yuvāne. ဤ (နော၊ နာ၊ နေ) ဝိဘတ်တို့၌ ယုဝအစရှိသော သဒ္ဒါတို့၏ (အဆုံးအက္ခရာသည်) ‘အာ’ ဖြစ်၏၊ ယုဝါနော၊ ယုဝါနာ၊ ယုဝါနေ။ 180. Smāsminnaṃ nāne. ၁၈၀. သ္မာသ္မိန္နံ နာနေသုတ်။ Yuvādīhi smāsminnaṃ nāne honti yathākkamaṃ, yuvānā, yuvāne. ယုဝအစရှိသော သဒ္ဒါတို့ထက် (ပရဖြစ်ကုန်သော) သ္မာ၊ သ္မိံ ဝိဘတ်တို့အား အစဉ်အတိုင်း ‘နာ’ ‘နေ’ အပြုတို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ ယုဝါနာ၊ ယုဝါနေ။ 181. Yonaṃ none vā. ၁၈၁. ယောနံ နောနေ ဝါသုတ်။ Yuvādīhi yonaṃ none vā honti yathākkamaṃ, yuvāno, yuvāne, vāti kiṃ? Yuve passa, noggahaṇaṃ lāghavatthaṃ. ယုဝအစရှိသော သဒ္ဒါတို့ထက် (ပရဖြစ်ကုန်သော) ယောဝိဘတ်တို့အား ‘နော’ ‘နေ’ တို့သည် အစဉ်အတိုင်း အလိုအလျောက် ဖြစ်ကုန်၏၊ ယုဝါနော၊ ယုဝါနေ။ ‘ဝါ’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ယုဝေ ပဿ။ ‘န’အက္ခရာကို ယူခြင်းသည် လာဃဝတ္ထ (ပေါ့ပါးလွယ်ကူစေရန်) အကျိုးငှာတည်း။ 182. Ito ññatthe pume. ၁၈၂. ဣတောညတ္ထေ ပုမေသုတ်။ Aññapadatthe [Pg.107] vattamānā ikārantato nāmasmā yonaṃ none vā honti yathākkamaṃ pulliṅge, tomaraṅkusapāṇino, tomaraṅkusapāṇine, vātveva? Tomaraṅkusapāṇayo, aññattheti kiṃ? Pāṇayo. အခြားပုဒ်၏ အနက်၌ ဖြစ်သော၊ ဣကာရန္တရှိသော နာမ်သဒ္ဒါထက် (ပရဖြစ်ကုန်သော) ယောဝိဘတ်တို့အား ပုလ္လိင်၌ ‘နော’ ‘နေ’ တို့သည် အစဉ်အတိုင်း အလိုအလျောက် ဖြစ်ကုန်၏၊ တောမရၚ္ကုသပါဏိနော၊ တောမရၚ္ကုသပါဏိနေ။ ‘ဝါ’ ဟု ဆက်၍ လိုက်သဖြင့်သာလျှင် တောမရၚ္ကုသပါဏယော။ ‘အညတ္ထေ’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ပါဏယော။ 183. Ne smino kvaci. ၁၈၃. နေ သ္မိနော ကွာစိသုတ်။ Aññapadatthe vatthamānā ikārantato nāmasmā smino ne hoti vā kvaci pulliṅge, kataññumhi ca posamhi, sīlavante ariya vuttine, vātveva? Ariyavuttimhi, pumetveva? Ariyavuttiyā. အခြားပုဒ်၏ အနက်၌ ဖြစ်သော၊ ဣကာရန္တရှိသော နာမ်သဒ္ဒါထက် (ပရဖြစ်သော) သ္မိံဝိဘတ်အား ပုလ္လိင်၌ ‘နေ’ အပြုသည် အချို့သော အရပ်၌ အလိုအလျောက် ဖြစ်၏၊ ကတညုမှိ စ ပေါသမှိ၊ သီလဝန္တေ အရိယဝုတ္တိနေ။ ‘ဝါ’ ဟု ဆက်၍ လိုက်သဖြင့်သာလျှင် အရိယဝုတ္တိမှိ။ ‘ပုမေ’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? အရိယဝုတ္တိယာ။ 184. Pumā. ၁၈၄. ပုမာသုတ်။ Pumasaddato smino yaṃ vuttaṃ, taṃ vā hoti, pumāne pume. ပုမသဒ္ဒါထက် (ပရဖြစ်သော) သ္မိံဝိဘတ်အား (ရှေ့သုတ်တို့၌) ဆိုအပ်ပြီးသော အပြုသည် အလိုအလျောက် ဖြစ်၏၊ ပုမာနေ၊ ပုမေ။ 185. Nāmhi. ၁၈၅. နာမှိသုတ်။ Pumassa nāmhi yaṃ vuttaṃ, taṃ vā hoti, pumānā pumena. ပုမသဒ္ဒါအား နာဝိဘတ်၌ (ရှေ့၌) ဆိုအပ်ပြီးသော အပြုသည် အလိုအလျောက် ဖြစ်၏၊ ပုမာနာ၊ ပုမေန။ 186. Sumhā ca. ၁၈၆. သုမှာ စသုတ်။ Pumassa sumhi yaṃ vuttaṃ, taṃ ā ca vā hoti, pumānesu, pumāsu pumesuṃ. ပုမသဒ္ဒါအား သုဝိဘတ်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အပြုသည်လည်းကောင်း၊ ‘အာ’ အပြုသည်လည်းကောင်း အလိုအလျောက် ဖြစ်ကုန်၏၊ ပုမာနေသု၊ ပုမာသု၊ ပုမေသုံ။ 187. Gassaṃ. ၁၈၇. ဂဿံသုတ်။ Pumasaddato gassa aṃ vā hoti, bho pumaṃ bho puma, bho ittipumaṃ bho itthipuma. ပုမသဒ္ဒါထက် (ပရဖြစ်သော) ဂဝိဘတ်အား ‘အံ’ အပြုသည် အလိုအလျောက် ဖြစ်၏၊ ဘော ပုမံ၊ ဘော ပုမ၊ ဘော ဣတ္ထိပုမံ၊ ဘော ဣတ္ထိပုမ။ 188. Sāssaṃse cānaṅa. ၁၈၈. သာဿံသေ စာနၚ်သုတ်။ Sāsaddassa [Pg.108] ānaṅa hoti aṃse ge ca, sānaṃ, sānassa, cabhā sāna. သာသဒ္ဒါ၏ ‘အာနၚ်’ အပြုသည် ‘အံသ’ဝိဘတ်၌လည်းကောင်း၊ ‘ဂ’ဝိဘတ်၌လည်းကောင်း ဖြစ်၏၊ သာနံ၊ သာနဿ။ ‘စ’သဒ္ဒါကြောင့် သာန။ 189. Vattahā sanaṃnaṃ nonānaṃ. ၁၈၉. ဝတ္တဟာ သနံနံ နောနာနံသုတ်။ Vattahā sanaṃnaṃ nonānaṃ honti yathākkamaṃ, vattahāno, vattahānānaṃ. ဝတ္တဟသဒ္ဒါထက် (ပရဖြစ်ကုန်သော) သ၊ နံ ဝိဘတ်တို့အား ‘နော’ ‘နာနံ’ အပြုတို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏၊ ဝတ္တဟာနော၊ ဝတ္တဟာနာနံ။ 190. Brahmassu vā. ၁၉၀. ဗြဟ္မဿု ဝါသုတ်။ Brahmassa u vā hoti sanaṃsu, brahmuno brahmassa, brahmūnaṃ brahmānaṃ. ဗြဟ္မာသဒ္ဒါ၏ (အဆုံးအက္ခရာအား) ‘ဥ’ အပြုသည် သ၊ နံ၊ သု ဝိဘတ်တို့၌ အလိုအလျောက် ဖြစ်၏၊ ဗြဟ္မုနော၊ ဗြဟ္မဿ၊ ဗြဟ္မူနံ၊ ဗြဟ္မာနံ။ 191. Nāmhi. ၁၉၁. နာမှိသုတ်။ Brahmassa u hoti nāmhi, brahmunā. ဗြဟ္မာသဒ္ဒါ၏ (အဆုံးအက္ခရာအား) ‘ဥ’ အပြုသည် နာဝိဘတ်၌ ဖြစ်၏၊ ဗြဟ္မုနာ။ 192. Pumakammathāmaddhānaṃ vā sasmāsu ca. ၁၉၂. ပုမကမ္မထာမဒ္ဓာနံ ဝါ သသ္မာသု စသုတ်။ Pumādinamu hoti vā sasmāsu nāmhi ca, pumuno pumassa, pumunā pumānā, pumunā pumānā, kammuno kammassa, kammunā kammasmā, kammunā kammanā, thāmuno thāmassa, thāmunā thāmasmā, thāmunā thāmena, addhuno addhassa, addhunā addhasmā, addhunā addhanā. ပုမအစရှိသော သဒ္ဒါတို့၏ (အဆုံးအက္ခရာအား) ‘ဥ’ အပြုသည် သ၊ သ္မာ၊ သု ဝိဘတ်တို့၌လည်းကောင်း၊ နာဝိဘတ်၌လည်းကောင်း အလိုအလျောက် ဖြစ်၏။ ပုမုနော၊ ပုမဿ။ ပုမုနာ၊ ပုမာနာ။ ပုမုနာ၊ ပုမာနာ။ ကမ္မုနော၊ ကမ္မဿ။ ကမ္မုနာ၊ ကမ္မသ္မာ။ ကမ္မုနာ၊ ကမ္မနာ။ ထာမုနော၊ ထာမဿ။ ထာမုနာ၊ ထာမသ္မာ။ ထာမုနာ၊ ထာမေန။ အဒ္ဓုနော၊ အဒ္ဓဿ။ အဒ္ဓုနာ၊ အဒ္ဓသ္မာ။ အဒ္ဓုနာ၊ အဒ္ဓနာ။ 193. Yuvā sassino. ၁၉၃. ယုဝါ သဿိနောသုတ်။ Yuvā sassa vā ino hoti, yuvino yuvassa. ယုဝသဒ္ဒါ၏ သဝိဘတ်၌ ‘ဣနော’ အပြုသည် အလိုအလျောက် ဖြစ်၏၊ ယုဝိနော၊ ယုဝဿ။ 194. No-ttātumā. ၁၉၄. နော-တ္တာတုမာသုတ်။ Attātumehi [Pg.109] sassa no hoti vā, attano attassa, ātumano ātumassa. အတ္တ၊ အာတုမ သဒ္ဒါတို့ထက် (ပရဖြစ်သော) သဝိဘတ်အား ‘နော’ အပြုသည် အလိုအလျောက် ဖြစ်၏၊ အတ္တနော၊ အတ္တဿ၊ အာတုမနော၊ အာတုမဿ။ 195. Suhīsu naka. ၁၉၅. သုဟီသု နကသုတ်။ Attaātumānaṃ suhisu vā naka hoti, attanesu attesu ātumanesu ātumesu, attanehi attehi ātumanehi ātumehi, kathaṃ ‘verinesu’ti? ‘Naka’ iti yogavibhāgā. အတ္တ၊ အာတုမ သဒ္ဒါတို့၏ သု၊ ဟိ ဝိဘတ်တို့၌ ‘နက’ အပြုသည် အလိုအလျောက် ဖြစ်၏၊ အတ္တနေသု၊ အတ္တေသု၊ အာတုမနေသု၊ အာတုမေသု၊ အတ္တနေhi၊ အတ္တေဟိ၊ အာတုမနေဟိ၊ အာတုမေဟိ။ ‘ဝေရိနေသု’ ဟူသော ပုဒ်သည် အဘယ်သို့ ပြီးသနည်း? ‘နက’ ဟူသော ပုဒ်ကို ယောဂဝိဘာဂ ပြုခြင်းကြောင့် ပြီး၏။ 196. Smāssa nā brahmā ca. ၁၉၆. သ္မာဝိဘတ်၏ ‘နာ’ အာဒေသသည် ဖြစ်၏၊ ဗြဟ္မသဒ္ဒါ၌လည်း ဖြစ်၏။ Brahmā attaātumehi ca svāssa nā hoti, brahmunā, attanā, ātumanā. ဗြဟ္မ၊ အတ္တ၊ အာတုမ သဒ္ဒါတို့နောက်မှလည်း သ္မာဝိဘတ်၏ ‘နာ’ အာဒေသသည် ဖြစ်၏။ (ပုံစံ-) ဗြဟ္မုနာ၊ အတ္တနာ၊ အာတုမနာ။ 197. Imetānamenānvādese dutiyāyaṃ. ၁၉၇. အနွါဒေသ (နောက်ထပ်ညွှန်းဆိုခြင်း) အရာ၌ ဒုတိယါဝိဘတ်တွင် ဣမ၊ ဧတ သဒ္ဒါတို့၏ ‘ဧန’ အာဒေသသည် ဖြစ်၏။ Imaetasaddānaṃ kathitānukathanavisaye dutiyāyamenādeso hoti, imaṃ bhikkhuṃ vinayamajjhāpaya, atho enaṃ dhammamajjhāpaya, ime bhikkhū vinayamajjhāpaya, atho ene dhammamajjhāpaya, evametassa ca yojaniyaṃ. ပြောဆိုပြီးသည်ကို ထပ်မံပြောဆိုခြင်းအရာ၌ ဒုတိယါဝိဘတ်တွင် ဣမ၊ ဧတ သဒ္ဒါတို့၏ ‘ဧန’ အာဒေသသည် ဖြစ်၏။ (ပုံစံ-) ဣမံ ဘိက္ခုံ ဝိနယမဇ္ဈာပယ၊ အထော ဧနံ ဓမ္မမဇ္ဈာပယ။ ဣမေ ဘိက္ခူ ဝိနယမဇ္ဈာပယ၊ အထော ဧနေ ဓမ္မမဇ္ဈာပယ။ ဤအတူပင် ဧတသဒ္ဒါ၌လည်း ယှဉ်စပ်အပ်၏။ 198. Kissa ko sabbāsu. ၁၉၈. ဝိဘတ်အားလုံးတို့၌ ‘ကိ’ သဒ္ဒါ၏ ‘ကော’ အာဒေသသည် ဖြစ်၏။ Sabbāsu vibhattisu kissa ko hoti, ko, eka, kā, kāyo, kaṃ, kāni, keneccāmi. ဝိဘတ်အားလုံးတို့၌ ‘ကိ’ သဒ္ဒါ၏ ‘ကော’ အာဒေသသည် ဖြစ်၏။ (ပုံစံ-) ကော၊ ဧက၊ ကာ၊ ကာယော၊ ကံ၊ ကာနိ၊ ကေန စသည်တို့ ဖြစ်သည်။ 199. Ki sasmiṃsu vānitthiyaṃ. ၁၉၉. ဣတ္ထိလိင်မဟုတ်သော လိင်၌ သ၊ သ္မိံ ဝိဘတ်တို့တွင် ‘ကိ’ သဒ္ဒါ၏ ‘ကိ’ (သို့မဟုတ် က) အာဒေသသည် ဝါ (အချို့) ဖြစ်၏။ Anitthiyaṃ [Pg.110] kissa ki vā hoti sasmiṃsu, kissa kassa, kismiṃ kasmiṃ, anitthiyanti kiṃ? Kassā, kassaṃ. ဣတ္ထိလိင်မဟုတ်သော လိင်၌ သ၊ သ္မိံ ဝိဘတ်တို့တွင် ‘ကိ’ သဒ္ဒါ၏ ‘ကိ’ အာဒေသသည် ဝါ ဖြစ်၏။ (ပုံစံ-) ကိဿ၊ ကဿ၊ ကိသ္မိံ၊ ကသ္မိံ။ ‘ဣတ္ထိလိင်မဟုတ်သည်၌’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ကဿာ၊ ကဿံ။ 200. Kimaṃsisu saha napuṃsake. ၂၀၀. နပုံသကလိင်၌ အံ၊ သိ ဝိဘတ်တို့နှင့်တကွ ‘ကိ’ သဒ္ဒါ၏ ‘ကိံ’ အာဒေသသည် ဖြစ်၏။ Aṃsisu saha tehi kiṃsaddassa kiṃ hoti napuṃsake. Kiṃ, kiṃ, napuṃsaketi kiṃ? Ko, kaṃ. အံ၊ သိ ဝိဘတ်တို့နှင့်တကွ ထိုဝိဘတ်တို့နှင့်အတူ နပုံသကလိင်၌ ‘ကိံ’ သဒ္ဒါ၏ ‘ကိံ’ အာဒေသသည် ဖြစ်၏။ (ပုံစံ-) ကိံ၊ ကိံ။ ‘နပုံသကလိင်၌’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ကော၊ ကံ။ 201. Imassidaṃ vā. ၂၀၁. နပုံသကလိင်၌ အံ၊ သိ ဝိဘတ်တို့နှင့်တကွ ‘ဣမ’ သဒ္ဒါ၏ ‘ဣဒံ’ အာဒေသသည် ဝါ ဖြစ်၏။ Aṃsisu saha teti imassa idaṃ hoti vā napuṃsake, idaṃ imaṃ, idaṃ imaṃ. အံ၊ သိ ဝိဘတ်တို့နှင့်တကွ ထိုဝိဘတ်တို့နှင့်အတူ နပုံသကလိင်၌ ‘ဣမ’ သဒ္ဒါ၏ ‘ဣဒံ’ အာဒေသသည် ဝါ ဖြစ်၏။ (ပုံစံ-) ဣဒံ၊ ဣမံ၊ ဣဒံ၊ ဣမံ။ 202. Amussāduṃ. ၂၀၂. နပုံသကလိင်၌ အံ၊ သိ ဝိဘတ်တို့နှင့်တကွ ‘အမု’ သဒ္ဒါ၏ ‘အဒုံ’ အာဒေသသည် ဖြစ်၏။ Aṃsisu saha tehi amussa aduṃ hoti vā napuṃsake, aduṃ amuṃ, aduṃ amuṃ. အံ၊ သိ ဝိဘတ်တို့နှင့်တကွ ထိုဝိဘတ်တို့နှင့်အတူ နပုံသကလိင်၌ ‘အမု’ သဒ္ဒါ၏ ‘အဒုံ’ အာဒေသသည် ဝါ ဖြစ်၏။ (ပုံစံ-) အဒုံ၊ အမုံ၊ အဒုံ၊ အမုံ။ 203. Sumhāmussāsmā. ၂၀၃. သုဝိဘတ်၌ ‘အမှ’ သဒ္ဒါ၏ ‘အသ္မာ’ အာဒေသသည် ဝါ ဖြစ်၏။ Amhassa asmā hoti vā sumhi, bhattirasmāsu yā tava, vā tveva? Amhesu. သုဝိဘတ်၌ ‘အမှ’ သဒ္ဒါ၏ ‘အသ္မာ’ အာဒေသသည် ဝါ ဖြစ်၏။ ‘ဘတ္တိရသ္မာသု ယာ တဝ’ (သင့်အား ဖြစ်သော ထိုဝိဘတ်ကြောင့်)။ ‘ဝါ’ ဟူသော အနုဝတ္တိကြောင့် အဘယ်နည်း။ အမှေသု။ 204. Naṃmhi ticatunnamitthiyaṃ tissacatassā. ၂၀၄. ဏံဝိဘတ်၌ ဣတ္ထိလိင်တွင် တိ၊ စတု သဒ္ဒါတို့၏ ‘တိဿ’၊ ‘စတဿ’ အာဒေသတို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏။ Naṃmhi ticatunnaṃ tissacatassā honti itthiyaṃ yathākkamaṃ, tissannaṃ catassannaṃ, itthiyanti kiṃ? Tiṇṇaṃ catunnaṃ. ဏံဝိဘတ်၌ ဣတ္ထိလိင်တွင် တိ၊ စတု သဒ္ဒါတို့၏ ‘တိဿ’၊ ‘စတဿ’ အာဒေသတို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏။ (ပုံစံ-) တိဿန္နံ၊ စတဿန္နံ။ ‘ဣတ္ထိလိင်၌’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ တိဏ္ဏံ၊ စတုန္နံ။ 205. Tissocatasso yomhi savibhattīnaṃ. ၂၀၅. ယောဝိဘတ်၌ ဝိဘတ်နှင့်တကွဖြစ်သော တိ၊ စတု သဒ္ဒါတို့၏ ‘တိဿော’၊ ‘စတဿော’ အာဒေသတို့သည် ဣတ္ထိလိင်၌ အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏။ Vibhattisahitānaṃ ticatunnaṃ yomhi tisso catasso honti itthiyaṃ yathākkamaṃ, tisso catasso. ယောဝိဘတ်၌ ဝိဘတ်နှင့်တကွဖြစ်သော တိ၊ စတု သဒ္ဒါတို့၏ ‘တိဿော’၊ ‘စတဿော’ အာဒေသတို့သည် ဣတ္ထိလိင်၌ အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏။ (ပုံစံ-) တိဿော၊ စတဿော။ 206. Tīṇicattāri napuṃsake. ၂၀၆. နပုံသကလိင်၌ ယောဝိဘတ်၌ ဝိဘတ်နှင့်တကွဖြစ်သော တိ၊ စတု သဒ္ဒါတို့၏ ‘တီးဏိ’၊ ‘စတ္တာရိ’ အာဒေသတို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏။ Yomhi [Pg.111] savibhattīnaṃ ticatunnaṃ yathākkamaṃ tīṇicattāri honti napuṃsake, tīṇi. Cattāri. ယောဝိဘတ်၌ ဝိဘတ်နှင့်တကွဖြစ်သော တိ၊ စတု သဒ္ဒါတို့၏ ‘တီးဏိ’၊ ‘စတ္တာရိ’ အာဒေသတို့သည် နပုံသကလိင်၌ အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏။ (ပုံစံ-) တီးဏိ၊ စတ္တာရိ။ 207. Pume tayo cattāro. ၂၀၇. ပုလ္လိင်၌ ယောဝိဘတ်၌ ဝိဘတ်နှင့်တကွဖြစ်သော တိ၊ စတု သဒ္ဒါတို့၏ ‘တယော’၊ ‘စတ္တာရော’ အာဒေသတို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏။ Yomhi savibhattīnaṃ ticatunnaṃ tayocattāro honti yathākkamaṃ pulliṅge, tayo, cattāro. ယောဝိဘတ်၌ ဝိဘတ်နှင့်တကွဖြစ်သော တိ၊ စတု သဒ္ဒါတို့၏ ‘တယော’၊ ‘စတ္တာရော’ အာဒေသတို့သည် ပုလ္လိင်၌ အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏။ (ပုံစံ-) တယော၊ စတ္တာရော။ 208. Caturo vā catussa. ၂၀၈. ယောဝိဘတ်၌ ဝိဘတ်နှင့်တကွဖြစ်သော စတုသဒ္ဒါ၏ ‘စတုရော’ အာဒေသသည် ပုလ္လိင်၌ ဝါ ဖြစ်၏။ Catusaddassa savibhattissa yomhi caturo vā hoti pulliṅge, caturo janā saṃvidhāya, kathaṃ ‘caturo nimitte nāddassāsi’nti? Liṅgavipallāsā. ယောဝိဘတ်၌ ဝိဘတ်နှင့်တကွဖြစ်သော စတုသဒ္ဒါ၏ ‘စတုရော’ အာဒေသသည် ပုလ္လိင်၌ ဝါ ဖြစ်၏။ (ပုံစံ-) စတုရော ဇနာ သံဝိဓာယ။ ‘စတုရော နိမိတ္တေ နာဒ္ဒဿာသိ’ ဟူ၍ အဘယ်ကြောင့် ဖြစ်သနည်း။ လိင်္ဂဝိပလ္လာသ (လိင်ဖောက်ပြန်ခြင်း) ကြောင့် ဖြစ်သည်။ 209. Mayamasmāmhassa. ၂၀၉. ယောဝိဘတ်တို့၌ ဝိဘတ်နှင့်တကွဖြစ်သော အမှသဒ္ဒါ၏ ‘မယံ’၊ ‘အသ္မာ’ အာဒေသတို့သည် ဝါ အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏။ Yosvamhassa savibhattissa mayamasmā vā honti yathākkamaṃ, mayaṃ, asmā, amhe. ယောဝိဘတ်တို့၌ ဝိဘတ်နှင့်တကွဖြစ်သော အမှသဒ္ဒါ၏ ‘မယံ’၊ ‘အသ္မာ’ အာဒေသတို့သည် ဝါ အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏။ (ပုံစံ-) မယံ၊ အသ္မာ၊ အမှေ။ 210. Naṃsesvasmākaṃmamaṃ. ၂၁၀. ဏံ၊ သ ဝိဘတ်တို့၌ ဝိဘတ်နှင့်တကွဖြစ်သော အမှသဒ္ဒါ၏ ‘အသ္မာကံ’၊ ‘မမံ’ အာဒေသတို့သည် ဝါ အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏။ Naṃsesvamussa savibhattissa asmākaṃ mamaṃ honti vā yathākkamaṃ, asmākaṃ, amhākaṃ, mamaṃ mama. ဏံ၊ သ ဝိဘတ်တို့၌ ဝိဘတ်နှင့်တကွဖြစ်သော အမှသဒ္ဒါ၏ ‘အသ္မာကံ’၊ ‘မမံ’ အာဒေသတို့သည် ဝါ အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏။ (ပုံစံ-) အသ္မာကံ၊ အမှာကံ၊ မမံ၊ မမ။ 211. Simha-haṃ. ၂၁၁. သိဝိဘတ်၌ ဝိဘတ်နှင့်တကွဖြစ်သော အမှသဒ္ဒါ၏ ‘အဟံ’ အာဒေသသည် ဖြစ်၏။ Simhi amhassa savibhattissa ahaṃ hoti, ahaṃ. သိဝိဘတ်၌ ဝိဘတ်နှင့်တကွဖြစ်သော အမှသဒ္ဒါ၏ ‘အဟံ’ အာဒေသသည် ဖြစ်၏။ (ပုံစံ-) အဟံ။ 212. Tumhassa tuvaṃtvamamhi ca. ၂၁၂. အံဝိဘတ်နှင့် သိဝိဘတ်၌ ဝိဘတ်နှင့်တကွဖြစ်သော တုမှသဒ္ဒါ၏ ‘တုဝံ’၊ ‘တွံ’ အာဒေသတို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏။ Aṃmhi simhi ca tumhassa savibhattissa tuvaṃtvaṃ honti yathākkamaṃ, tuvaṃ, tvaṃ. အံဝိဘတ်၌လည်းကောင်း၊ သိဝိဘတ်၌လည်းကောင်း ဝိဘတ်နှင့်တကွဖြစ်သော တုမှသဒ္ဒါ၏ ‘တုဝံ’၊ ‘တွံ’ အာဒေသတို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏။ (ပုံစံ-) တုဝံ၊ တွံ။ 213. Tayātayīnaṃ tva vā tassa. ၂၁၃. တုမှသဒ္ဒါ၏ ‘တယာ’၊ ‘တယိ’ တို့၌ တကာရ၏ ‘တွ’ အာဒေသသည် ဝါ ဖြစ်၏။ Tumhassa [Pg.112] tayātayīnaṃ takārassa tva hoti vā, tvayā tayā, tvayi tayi. တုမှသဒ္ဒါ၏ ‘တယာ’၊ ‘တယိ’ တို့၌ တကာရ၏ ‘တွ’ အာဒေသသည် ဝါ ဖြစ်၏။ (ပုံစံ-) တွယာ၊ တယာ၊ တွယိ၊ တယိ။ 214. Smāmhi tvamhā. ၂၁၄. သ္မာဝိဘတ်၌ ဝိဘတ်နှင့်တကွဖြစ်သော တုမှသဒ္ဒါ၏ ‘တွမှာ’ အာဒေသသည် ဝါ ဖြစ်၏။ Svāmhi tumhassa savibhattissa tvamhā hoti vā, pattā nissaṃ sayaṃ tvamhā, vā tveva? Tvayā. သ္မာဝိဘတ်၌ ဝိဘတ်နှင့်တကွဖြစ်သော တုမှသဒ္ဒါ၏ ‘တွမှာ’ အာဒေသသည် ဝါ ဖြစ်၏။ (ပုံစံ-) ပတ္တာ နိဿံ သယံ တွမှာ။ ‘ဝါ’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ တွယာ။ 215. Ntantūnaṃntoyomhī paṭhame. ၂၁၅. ပထမယောဝိဘတ်၌ ‘န္တ’၊ ‘တု’ အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါတို့၏ ဝိဘတ်နှင့်တကွ ‘န္တော’ အာဒေသသည် ဝါ ဖြစ်၏။ Paṭhame yomhi ntantūnaṃ savibhattīnaṃ ntoiccādeso vā hoti, gacchanto, gacchantā, guṇavanto guṇavantā. ပထမယောဝိဘတ်၌ ‘န္တ’၊ ‘တု’ အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါတို့၏ ဝိဘတ်နှင့်တကွ ‘န္တော’ အာဒေသသည် ဝါ ဖြစ်၏။ (ပုံစံ-) ဂစ္ဆန္တော၊ ဂစ္ဆန္တာ၊ ဂုဏဝန္တော၊ ဂုဏဝန္တာ။ 216. Taṃ naṃmhi. ၂၁၆. နံဝိဘတ်နှောင်းသော် 'တံ' အာဒေသ ဖြစ်၏။ Naṃmhi ntantūnaṃ savibhatthīnaṃ taṃ vā hoti, gacchataṃ gacchantānaṃ, guṇavataṃ guṇavantānaṃ. နံဝိဘတ်နှောင်းသောအခါ န္တုအဆုံးရှိသော သဗ္ဗနာမ်တို့၏ ဝိဘတ်နှင့်တကွသော အစုအား 'တံ' အာဒေသသည် ဝိကပ္ပအားဖြင့် ဖြစ်၏၊ ဂစ္ဆတံ၊ ဂစ္ဆန္တာနံ၊ ဂုဏဝတံ၊ ဂုဏဝန္တာနံ။ 217. Totātitā sasmāsmiṃnāsu. ၂၁၇. သ၊ သ္မာ၊ သ္မိံ၊ နာ ဝိဘတ်တို့နှောင်းသော် 'တော၊ တာ၊ တိ၊ တာ' အာဒေသတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ Sādīsu ntantūnaṃ savibhattīnaṃ totātitā honti vā yathākkamaṃ, gacchato gacchantassa, guṇavato guṇavantassa, gacchatā gacchantamhā, guṇavatā guṇavanthamhā, gacchati gacchante, guṇavati guṇavante, gacchatā gacchantena, guṇavatā guṇavantena. သ-အစရှိသော ဝိဘတ်တို့နှောင်းသောအခါ န္တုအဆုံးရှိသော သဗ္ဗနာမ်တို့၏ ဝိဘတ်နှင့်တကွသော အစုတို့အား 'တော၊ တာ၊ တိ၊ တာ' အာဒေသတို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဝိကပ္ပအားဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏၊ ဂစ္ဆတော၊ ဂစ္ဆန္တဿ၊ ဂုဏဝတော၊ ဂုဏဝန္တဿ၊ ဂစ္ဆတာ၊ ဂစ္ဆန္တမှာ၊ ဂုဏဝတာ၊ ဂုဏဝန္တမှာ၊ ဂစ္ဆတိ၊ ဂစ္ဆန္တေ၊ ဂုဏဝတိ၊ ဂုဏဝန္တေ၊ ဂစ္ဆတာ၊ ဂစ္ဆန္တေန၊ ဂုဏဝတာ၊ ဂုဏဝန္တေန။ 218. Ṭaṭāaṃ ge. ၂၁၈. ဂေ (အာလပုဒ် သိဝိဘတ်) နှောင်းသော် 'ဋ၊ ဋာ၊ အံ' အာဒေသတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ Ge pare ntantūnaṃ savibhattīnaṃ ṭaṭāaṃ iccādesā honti, bho gaccha, bho gacchā, bho gacchaṃ, to guṇava, bho guṇavā, bho guṇavaṃ. ဂေဝိဘတ်သည် နောက်၌ရှိသော် န္တုအဆုံးရှိသော သဗ္ဗနာမ်တို့၏ ဝိဘတ်နှင့်တကွသော အစုတို့အား 'ဋ၊ ဋာ၊ အံ' ဟူသော ဤအာဒေသတို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ ဘော ဂစ္ဆ၊ ဘော ဂစ္ဆာ၊ ဘော ဂစ္ဆံ၊ ဘော ဂုဏဝ၊ ဘော ဂုဏဝါ၊ ဘော ဂုဏဝံ။ 219. Yomhi dvinnaṃ duvedve. ၂၁၉. ယောဝိဘတ်နှောင်းသော် ဒွိသဒ္ဒါတို့၏ ဝိဘတ်နှင့်တကွသော အစုအား 'ဒုဝေ၊ ဒွေ' အာဒေသတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ Yomhī [Pg.113] dvīssa savibhattissa duvedve honti paccekaṃ, duve, dve. ယောဝိဘတ်နှောင်းသောအခါ ဝိဘတ်နှင့်တကွသော ဒွိသဒ္ဒါအား 'ဒုဝေ၊ ဒွေ' အာဒေသတို့သည် တစ်ခုစီ ဖြစ်ကုန်၏၊ ဒုဝေ၊ ဒွေ။ 220. Duvinnaṃ naṃmhi vā. Naṃmhi dvissa savibhattissa duvinnaṃ hoti vā, duvinnaṃ, dvinnaṃ. ၂၂၀. နံဝိဘတ်နှောင်းသော် 'ဒုဝိန္နံ' အာဒေသသည် ဝိကပ္ပအားဖြင့် ဖြစ်၏။ နံဝိဘတ်နှောင်းသောအခါ ဝိဘတ်နှင့်တကွသော ဒွိသဒ္ဒါအား 'ဒုဝိန္နံ' အာဒေသသည် ဝိကပ္ပအားဖြင့် ဖြစ်၏၊ ဒုဝိန္နံ၊ ဒွိန္နံ။ 221. Rājassa raññaṃ. Naṃmhi rājassa savibhattissa raññaṃ hoti vā, raññaṃ rājānaṃ. ၂၂၁. နံဝိဘတ်နှောင်းသော် ရာဇသဒ္ဒါ၏ ဝိဘတ်နှင့်တကွသော အစုအား 'ရညံ' အာဒေသ ဖြစ်၏။ နံဝိဘတ်နှောင်းသောအခါ ရာဇသဒ္ဒါ၏ ဝိဘတ်နှင့်တကွသော အစုအား 'ရညံ' အာဒေသသည် ဝိကပ္ပအားဖြင့် ဖြစ်၏၊ ရညံ၊ ရာဇာနံ။ 222. Nāsmāsu raññā. Nāsmāsu rājassa savibhattissa raññā hoti, raññā kataṃ, raññā nissaṭaṃ. ၂၂၂. နာ၊ သ္မာ ဝိဘတ်တို့နှောင်းသော် 'ရညာ' အာဒေသ ဖြစ်၏။ နာ၊ သ္မာ ဝိဘတ်တို့နှောင်းသောအခါ ရာဇသဒ္ဒါ၏ ဝိဘတ်နှင့်တကွသော အစုအား 'ရညာ' အာဒေသ ဖြစ်၏၊ ရညာ ကတံ၊ ရညာ နိဿဋံ။ 223. Rañño raññassa rājino se. Se rājassa savibhattissa rañño raññassa rājino honti, rañño, raññassa, rājino. ၂၂၃. သဝိဘတ်နှောင်းသော် 'ရညော၊ ရညဿ၊ ရာဇိနော' အာဒေသတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ သဝိဘတ်နှောင်းသောအခါ ရာဇသဒ္ဒါ၏ ဝိဘတ်နှင့်တကွသော အစုအား 'ရညော၊ ရညဿ၊ ရာဇိနော' အာဒေသတို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ ရညော၊ ရညဿ၊ ရာဇိနော။ 224. Smimhi raññerājini. Smimhi rājassa savibhattissa raññe rājini honti, raññe, rājini. ၂၂၄. သ္မိံဝိဘတ်နှောင်းသော် 'ရညေ၊ ရာဇိနိ' အာဒေသတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ သ္မိံဝိဘတ်နှောင်းသောအခါ ရာဇသဒ္ဒါ၏ ဝိဘတ်နှင့်တကွသော အစုအား 'ရညေ၊ ရာဇိနိ' အာဒေသတို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ ရညေ၊ ရာဇိနိ။ 225. Samāse vā. Samāsavisaye ete ādesā rājassa vā honti, kāsiraññā kāsirājena, kāsiraññā kāsirājasmā, kāsirañño kāsirājassa, kāsiraññe kāsirāje. ၂၂၅. သမာသ်၌ ဝိကပ္ပအားဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏။ သမာသ်အရာ၌ ဤအာဒေသတို့သည် ရာဇသဒ္ဒါအား ဝိကပ္ပအားဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏၊ ကာသိရညာ၊ ကာသိရာဇေန၊ ကာသိရညာ၊ ကာသိရာဇသ္မာ၊ ကာသိရညော၊ ကာသိရာဇဿ၊ ကာသိရညေ၊ ကာသိရာဇေ။ 226. Smimhi tumhāmhānaṃ tayimayi. Smimhi tumhaamusaddānaṃ savibhattīnaṃ tayimayi honti yathākkamaṃ, tayi, mayi. ၂၂၆. သ္မိံဝိဘတ်နှောင်းသော် တုမှ၊ အမှသဒ္ဒါတို့၏ ဝိဘတ်နှင့်တကွသော အစုတို့အား 'တယိ၊ မယိ' အာဒေသတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ သ္မိံဝိဘတ်နှောင်းသောအခါ တုမှ၊ အမှသဒ္ဒါတို့၏ ဝိဘတ်နှင့်တကွသော အစုတို့အား 'တယိ၊ မယိ' အာဒေသတို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏၊ တယိ၊ မယိ။ 227. Aṃmhi taṃ maṃ tavaṃ mamaṃ. ၂၂၇. အံဝိဘတ်နှောင်းသော် 'တံ၊ မံ၊ တဝံ၊ မမံ' အာဒေသတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ Aṃmhi [Pg.114] tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ taṃ maṃ tavaṃ mamaṃ honti yathākkamaṃ, taṃ, maṃ, tavaṃ, mamaṃ, အံဝိဘတ်နှောင်းသောအခါ တုမှ၊ အမှသဒ္ဒါတို့၏ ဝိဘတ်နှင့်တကွသော အစုတို့အား 'တံ၊ မံ၊ တဝံ၊ မမံ' အာဒေသတို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏၊ တံ၊ မံ၊ တဝံ၊ မမံ။ 228. Nāsmāsu tayāmayā. ၂၂၈. နာ၊ သ္မာ ဝိဘတ်တို့နှောင်းသော် 'တယာ၊ မယာ' အာဒေသတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ Nāsmāsu tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ tayāmayā honti yathākkamaṃ, tayā kataṃ, mayā kataṃ, tayā nissaṭaṃ, mayā nissaṭaṃ. နာ၊ သ္မာ ဝိဘတ်တို့နှောင်းသောအခါ တုမှ၊ အမှသဒ္ဒါတို့၏ ဝိဘတ်နှင့်တကွသော အစုတို့အား 'တယာ၊ မယာ' အာဒေသတို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏၊ တယာ ကတံ၊ မယာ ကတံ၊ တယာ နိဿဋံ၊ မယာ နိဿဋံ။ 229. Tava mama tuyhaṃ mayhaṃ se. ၂၂၉. သဝိဘတ်နှောင်းသော် 'တဝ၊ မမ၊ တုယှံ၊ မယှံ' အာဒေသတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ Se tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ tava mama tuyhaṃ mayhaṃ honti yathākkamaṃ, tava, tuyhaṃ, mama, mayhaṃ. သဝိဘတ်နှောင်းသောအခါ တုမှ၊ အမှသဒ္ဒါတို့၏ ဝိဘတ်နှင့်တကွသော အစုတို့အား 'တဝ၊ တုယှံ၊ မမ၊ မယှံ' အာဒေသတို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏၊ တဝ၊ တုယှံ၊ မမ၊ မယှံ။ 230. Ṅaṃṅākaṃ naṃmhi. ၂၃၀. နံဝိဘတ်နှောင်းသော် 'နှံ၊ နှာကံ' အာဒေသတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ Naṃmhi tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ ṅaṃṅākaṃ honti paccekaṃ, tumhaṃ, tumhākaṃ, amhaṃ, amhākaṃ, yathāsaṅkhyamatra na vivacchate. နံဝိဘတ်နှောင်းသောအခါ တုမှ၊ အမှသဒ္ဒါတို့၏ ဝိဘတ်နှင့်တကွသော အစုတို့အား 'နှံ၊ နှာကံ' အာဒေသတို့သည် တစ်ခုစီ ဖြစ်ကုန်၏၊ တုမှံ၊ တုမှာကံ၊ အမှံ၊ အမှာကံ၊ ဤသုတ်၌ အစဉ်အတိုင်း အလိုရှိအပ်သည်မဟုတ်။ 231. Dutiye yomhi vā. ၂၃၁. ဒုတိယမြောက် ယောဝိဘတ်နှောင်းသော် 'နှံ၊ နှာကံ' အာဒေသတို့သည် ဝိကပ္ပအားဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏။ Tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ paccekaṃ ṅaṃṅākaṃ vā honti yomhi dutiye, tumhaṃ, tumhākaṃ, tumhe, amhaṃ, amhākaṃ, amhe. ဒုတိယမြောက် ယောဝိဘတ်နှောင်းသောအခါ တုမှ၊ အမှသဒ္ဒါတို့၏ ဝိဘတ်နှင့်တကွသော အစုတို့အား တစ်ခုစီ 'နှံ၊ နှာကံ' အာဒေသတို့သည် ဝိကပ္ပအားဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏၊ တုမှံ၊ တုမှာကံ၊ တုမှေ၊ အမှံ၊ အမှာကံ၊ အမှေ။ 232. Apādādo padatekavākye. ၂၃၂. ဂါထာ၏အစ၌ မဟုတ်သည်လည်းဖြစ်၍၊ ပုဒ်၏နောက်၌လည်းဖြစ်၍၊ တစ်ခုတည်းသော ဝါကျ၌လည်း ဖြစ်သော တုမှ၊ အမှသဒ္ဒါတို့၏ ဝိဘတ်နှင့်တကွသော အစုတို့အား အာဒေသတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ Idamadhikataṃ veditabbaṃ. Pajjate-nenatthoti padaṃ-syādyantaṃ tyādyantaṃ ca, padasamūho vākyaṃ. ဤသုတ်ကို အခွင့်ပြုအပ်သောသုတ် (အဓိကာရသုတ်) ဟု သိအပ်၏။ နက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဤပုဒ်ဖြင့် သိအပ်၏ဟူသော အနက်ကြောင့် 'ပုဒ်' မည်၏၊ ထိုပုဒ်သည် သိဝိဘတ်အဆုံးရှိသည်လည်းကောင်း၊ တိဝိဘတ်အဆုံးရှိသည်လည်းကောင်း ဖြစ်၏၊ ပုဒ်တို့၏ အစုသည် 'ဝါကျ' မည်၏။ 233. Yonaṃhisvapañcamyā vono. ၂၃၃. ပဉ္စမီဝိဘတ်မှတစ်ပါးသော ယော၊ နံ၊ ဟိ၊ သု ဝိဘတ်တို့နှောင်းသော် 'ဝေါ၊ နော' အာဒေသတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ Apañcamiyā [Pg.115] yonaṃhisvapādādo vattamānānaṃ padasmā paresaṃ ekavākye ṭhitānaṃ tumhāmhasaddānaṃ savibhattīnaṃ vono honti vā yathākkamaṃ, tiṭṭhatha vo, tiṭṭhatha tumhe, tiṭṭhāma no, tiṭṭhāma mayaṃ, passati vo, passati tumhe, passati no, passati amhe, dīyate vo, dīyate tumhaṃ, dīyate no, dīyate amhaṃ, dhanaṃ vo, dhanaṃ tumhaṃ, dhanaṃ no dhanaṃ amhaṃ, kataṃ vo, kataṃ tumhehi, kataṃ no, kataṃ amhehi, apañcamyāti kiṃ? Nissaṭaṃ tumhehi, nissaṭaṃ amhehi, apādādotveva? ‘Balañca bhikkhūnamanuppadinnaṃ, tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappakaṃ’, padatotveva? Tumhe tiṭṭhatha, ekavākyetveva? Devadatto tiṭṭhati gāme, tumhe tiṭṭhatha nagare, savibhattīnaṃtveva? Arahati dhammo tumhādisānaṃ, arahati dhammo amhādisānaṃ. ပဉ္စမီဝိဘတ်မှတစ်ပါးသော ယော၊ နံ၊ ဟိ၊ သု ဝိဘတ်တို့နှောင်းသောအခါ ဂါထာ၏အစ၌ မဟုတ်သည်ဖြစ်၍ ဖြစ်ဆဲဖြစ်သော၊ ပုဒ်၏နောက်၌ရှိကုန်သော၊ တစ်ခုတည်းသော ဝါကျ၌ တည်ကုန်သော တုမှ၊ အမှသဒ္ဒါတို့၏ ဝိဘတ်နှင့်တကွသော အစုတို့အား 'ဝေါ၊ နော' အာဒေသတို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဝိကပ္ပအားဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏၊ တိဋ္ဌထ ဝေါ၊ တိဋ္ဌထ တုမှေ၊ တိဋ္ဌာမ နော၊ တိဋ္ဌာမ မယံ၊ ပဿတိ ဝေါ၊ ပဿတိ တုမှေ၊ ပဿတိ နော၊ ပဿတိ အမှေ၊ ဒီယတေ ဝေါ၊ ဒီယတေ တုမှံ၊ ဒီယတေ นော၊ ဒီယတေ အမှံ၊ ဓနံ ဝေါ၊ ဓနံ တုမှံ၊ ဓနံ နော၊ ဓနံ အမှံ၊ ကတံ ဝေါ၊ ကတံ တုမှေဟိ၊ ကတံ နော၊ ကတံ အမှေဟိ။ အပဉ္စမျာ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? နိဿဋံ တုမှေဟိ၊ နိဿဋံ အမှေဟိ။ အပါဒါဒေါ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? 'ဗလဉ္စ ဘိက္ခူနမနုပ္ပဒိန္နံ၊ တုမှေဟိ ပုညံ ပသုတံ အနပ္ပကံ'။ ပဒတော ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? တုမှေ တိဋ္ဌထ။ ဧကဝါကျေ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ဒေဝဒတ္တော တိဋ္ဌတိ ဂါမေ၊ တုမှေ တိဋ္ဌထ နဂရေ။ သဝိဘတ္တီနံ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? အရဟတိ ဓမ္မော တုမှာဒိသာနံ၊ အရဟတိ ဓမ္မော အမှာဒိသာနံ။ 234. Teme nāse. ၂၃၄. နာ၊ သ ဝိဘတ်တို့နှောင်းသော် 'တေ၊ မေ' အာဒေသတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ Nāmhi se ca apādādo vattamānānaṃ padasmā paresaṃ ekavākye ṭhitānaṃ tumhāmhasaddānaṃ savibhattīnaṃ teme vā honti yathākkamaṃ, kataṃ te, kataṃ tayā, kataṃ me, kataṃ mayā, dīyate te, dīyate tava dīyate me, dīyate mama, dhanaṃ te, dhanaṃ tava, dhanaṃ me, dhanaṃ mama. နာဝိဘတ်၊ သဝိဘတ်နှောင်းသောအခါ ဂါထာ၏အစ၌ မဟုတ်သည်ဖြစ်၍ ဖြစ်ဆဲဖြစ်သော၊ ပုဒ်၏နောက်၌ရှိကုန်သော၊ တစ်ခုတည်းသော ဝါကျ၌ တည်ကုန်သော တုမှ၊ အမှသဒ္ဒါတို့၏ ဝိဘတ်နှင့်တကွသော အစုတို့အား 'တေ၊ မေ' အာဒေသတို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဝိကပ္ပအားဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏၊ ကတံ တေ၊ ကတံ တယာ၊ ကတံ မေ၊ ကတံ မယာ၊ ဒီယတေ တေ၊ ဒီယတေ တဝ၊ ဒီယတေ မေ၊ ဒီယတေ မမ၊ ဓနံ တေ၊ ဓနံ တဝ၊ ဓနံ မေ၊ ဓနံ မမ။ 235. Anvādese. ၂၃၅. အနွာဒေသ (တစ်ဖန်ပြန်၍ ဟောဆိုအပ်သောအရာ) ၌ (တုမှ၊ အမှသဒ္ဒါတို့၏ အာဒေသတို့သည် အမြဲ ဖြစ်ကုန်၏)။ Kathitānukathanavisaye tumhaamha-saddānamādesā niccaṃ bhavanti punabbidhānā, gāmo tumhaṃ pariggaho, atho janapado vo pariggaho. ပြောဆိုအပ်ပြီးသော စကားကို ထပ်မံ၍ ပြောဆိုခြင်းအရာ၌ တုမှ၊ အမှသဒ္ဒါတို့၏ အာဒေသတို့သည် တစ်ဖန် ပြန်လည်၍ ဝိဓိပြုခြင်းကြောင့် အမြဲ ဖြစ်ကုန်၏၊ ဂါမော တုမှံ ပရိဂ္ဂဟော၊ အထော ဇနပဒေါ ဝေါ ပရိဂ္ဂဟော။ 236. Sapubbā paṭhamantā vā. ၂၃၆. ရှေ့၌ရှိသောပုဒ်နှင့်တကွဖြစ်၍ ပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်၏နောက်၌ရှိကုန်သော တုမှ၊ အမှသဒ္ဒါတို့၏ အာဒေသတို့သည် ဝိကပ္ပအားဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏။ Vijjamānapubbasmā [Pg.116] paṭhamantā paresaṃ tumhaamhasaddānamādesā vā honti anvādesepi, gāme paṭo tumhākaṃ, atho nagare kambalo vo, atho nagare kambalo tumhākaṃ, sapubbāti kiṃ? Paṭo tumhākaṃ, atho kambalo vo, paṭhamantāti ki? Paṭo nāgare tumhākaṃ, atho kambalo gāme vo. ထင်ရှားရှိသော ရှေ့ပုဒ်နှင့်တကွဖြစ်၍ ပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်၏နောက်၌ရှိကုန်သော တုမှ၊ အမှသဒ္ဒါတို့၏ အာဒေသတို့သည် အနွာဒေသဖြစ်သော်လည်း ဝိကပ္ပအားဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏၊ ဂါမေ ပဋော တုမှာကံ၊ အထော နဂရေ ကမ္ဗလော ဝေါ၊ အထော နဂရေ ကမ္ဗလော တုမှာကံ။ သပုဗ္ဗာ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ပဋော တုမှာကံ၊ အထော ကမ္ဗလော ဝေါ။ ပဌမန္တာ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ပဋော နာဂရေ တုမှာကံ၊ အထော ကမ္ဗလော ဂါမေ ဝေါ။ 237. Na ca vā hā hevayoge. ၂၃၇. စ၊ ဝါ၊ ဟာ၊ ဟ၊ ဧဝ သဒ္ဒါတို့နှင့် ယှဉ်စပ်သောအခါ တုမှ၊ အမှသဒ္ဒါတို့၏ အာဒေသတို့သည် မဖြစ်ကုန်။ Cādīhi yoge tumhaamhasaddānamādesā na honti, gāmo tava ca pariggaho, mama ca pariggaho, gāmo tava vā pariggaho, mama vā pariggaho, gāmo tava ha pariggaho, mama ha pariggaho, gāmo tavāha pariggaho, mamāha pariggaho, gāmo taveva pariggaho, mameva pariggaho, evaṃ sabbattha udāharitabbaṃ, yogeti kiṃ? Gāmo ca te pariggaho, nagarañca me pariggaho. စ-အစရှိသော သဒ္ဒါတို့နှင့် ယှဉ်စပ်သောအခါ တုမှ၊ အမှသဒ္ဒါတို့၏ အာဒေသတို့သည် မဖြစ်ကုန်၊ ဂါမော တဝ စ ပရိဂ္ဂဟော၊ မမ စ ပရိဂ္ဂဟော၊ ဂါမော တဝ ဝါ ပရိဂ္ဂဟော၊ မမ ဝါ ပရိဂ္ဂဟော၊ ဂါမော တဝ ဟ ပရိဂ္ဂဟော၊ မမ ဟ ပရိဂ္ဂဟော၊ ဂါမော တဝါဟ ပရိဂ္ဂဟော၊ မမာဟ ပရိဂ္ဂဟော၊ ဂါမော တဝေဝ ပရိဂ္ဂဟော၊ မမေဝ ပရိဂ္ဂဟော၊ ဤသို့ ခပ်သိမ်းသောအရပ်၌ ဥဒါဟရုဏ် ပြအပ်၏။ ယောဂေ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ဂါမော စ တေ ပရိဂ္ဂဟော၊ နဂရဉ္စ မေ ပရိဂ္ဂဟော။ 238. Dassanatthe nālocane. ၂၃၈. မျက်မှောက်ပြုခြင်းကို ကြဉ်၍ မြင်ခြင်းအနက်ရှိသော ဓာတ်တို့နှင့် ယှဉ်စပ်သောအခါ တုမှ၊ အမှသဒ္ဒါတို့၏ အာဒေသတို့သည် မဖြစ်ကုန်။ Dassanatthesu ālocanavajjitesu payujjamānesu tumhaamhasaddānamādesā na honti, gāmo tumhe uddissāgato, gāmo amhe uddissāgato, anālocaneti kiṃ? Gāmo vo āloceti, gāmo no āloceti. မျက်မှောက်ပြုခြင်းကို ကြဉ်ကုန်သော မြင်ခြင်းအနက်ရှိသော ဓာတ်တို့ကို သုံးစွဲအပ်သောအခါ တုမှ၊ အမှသဒ္ဒါတို့၏ အာဒေသတို့သည် မဖြစ်ကုန်၊ ဂါမော တုမှေ ဥဒ္ဒိဿာဂတော၊ ဂါမော အမှေ ဥဒ္ဒိဿာဂတော။ အနာလောစနေ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ဂါမော ဝေါ အာလောစေတိ၊ ဂါမော နော အာလောစေတိ။ 293. Āmantaṇaṃ pubbamasantaṃva. Āmantaṇaṃ pubbamavijjamānaṃ viya hoti tumhāmhasaddānamādesavisaye, devadatta tava pariggaho, āmantaṇanti kiṃ? Kambalo te pariggaho, pubbamiti kiṃ? ‘Mayetaṃ sabbamakkhātaṃ, tumhākaṃ dvijapuṅgavā[Pg.117], parassa hi avijjamānatte ‘apādādo’ti paṭisedho na siyā. Ivāti kiṃ? Savanaṃ yathā siyā. ၂၉၃. ရှေ့၌ရှိသော အာလပုဒ်သည် မရှိသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ တုမှ၊ အမှသဒ္ဒါတို့၏ အာဒေသပြုရာအရာ၌ ရှေ့၌ရှိသော အာလပုဒ်သည် မရှိသကဲ့သို့ ဖြစ်၏၊ ဒေဝဒတ္တ တဝ ပရိဂ္ဂဟော။ အာမန္တဏံ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ကမ္ဗလော တေ ပရိဂ္ဂဟော။ ပုဗ္ဗံ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? 'မယေတံ သဗ္ဗမက္ခာတံ၊ တုမှာကံ ဒွိဇပုင်္ဂဝါ'၊ အကယ်၍ နောက်၌ရှိသော ထိုအာလပုဒ်အား မရှိသကဲ့သို့ မပြုပါက 'အပါဒါဒေါ' ဟူသော တားမြစ်ချက်သည် မဖြစ်ရာ။ ဣဝ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ကြားနာခြင်းသည် ဖြစ်ရာသကဲ့သို့ ဖြစ်စေရန်တည်း။ 240. Na sāmaññavacanamekatthe. ၂၄၀. ဧကတ္ထ (အနက်တစ်ခုတည်းရှိသည်) ဖြစ်သော် သာမညဝစနသည် (မရှိသကဲ့သို့) မဖြစ်။ Samānādhikaraṇe parato sāmaññavacanamāmantaṇamasantaṃ viya na hoti, māṇavaka jaṭilaka te pariggaho. Parassāvijjamānattepi pubbarūpamupādāyādeso hoti, sāmaññavacananti kiṃ? Devadatta māṇavaka tava pariggaho, ekattheti kiṃ? Devadatta yaññadatta tumhaṃ pariggaho. သမာနာဓိကရဏဖြစ်သော အခြားပုဒ်၏နောက်၌ သာမညဝစနဖြစ်သော အာမန္တနသည် မရှိသကဲ့သို့ မဖြစ်၊ “māṇavaka jaṭilaka te pariggaho” (လုလင် ဇဋိလ၊ သင်၏ သိမ်းဆည်းခြင်း)။ နောက်ပုဒ်သည် မရှိသကဲ့သို့ ဖြစ်သော်လည်း ရှေးရုပ်ကို အမှီပြု၍ အာဒေသဖြစ်၏။ “သာမညဝစန” ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ “Devadatta māṇavaka tava pariggaho” ဟူသော သာဓက၌ မရှိသကဲ့သို့ မဖြစ်စေရန်တည်း။ “ဧကတ္ထ” ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ “Devadatta yaññadatta tumhaṃ pariggaho” (ဒေဝဒတ်၊ ယညဒတ်၊ သင်တို့၏ သိမ်းဆည်းခြင်း) ဟူသော သာဓက၌ မရှိသကဲ့သို့ မဖြစ်စေရန်တည်း။ 241. Bahūsu vā. ၂၄၁. သို့မဟုတ် များစွာသော အနက်တို့၌။ Bahūsu vattamānamāmantaṇaṃ sāmaññavacanamekatthe avijjamānaṃ viya vā na hoti, brāhmaṇā guṇavanto tumhākaṃ pariggaho, brāhmaṇā guṇavanto vo pariggaho. များစွာသော အနက်တို့၌ ဖြစ်သော သာမညဝစနဖြစ်သည့် အာမန္တနသည် အနက်တစ်ခုတည်းရှိသောအခါ မရှိသကဲ့သို့ ဝိကပ်အားဖြင့် မဖြစ်၊ “brāhmaṇā guṇavanto tumhākaṃ pariggaho” (ဂုဏ်နှင့်ပြည့်စုံသော ပုဏ္ဏားတို့၊ သင်တို့၏ သိမ်းဆည်းခြင်း)၊ “brāhmaṇā guṇavanto vo pariggaho”။ Iti moggallāne byākaraṇe vuttiyaṃ ဤသည်ကား မောဂ္ဂလ္လာန်ဗျာကရုဏ်း ဝုတ္တိ၌ (လာရှိသော စကားတည်း)။ Syādikaṇḍo dutiyo. ဒုတိယမြောက် သျာဒိကဏ်းပြီး၏။ (3) Tatiyo kaṇḍo (samāso) (၃) တတိယကဏ်း (သမာသ်)။ 1. Syādi syādinekatthaṃ. ၁. သျာဒိပုဒ်သည် သျာဒိပုဒ်နှင့်တကွ အနက်တစ်ခုတည်းရှိသည် (သမာသ်) ဖြစ်၏။ Syādyantaṃ syādyantena sahekatthaṃ hotīti idamadhikataṃ veditabbaṃ, so ca bhinnatthānamekatthībhāvo samāsoti vuccate. သျာဒိဝိဘတ်အဆုံးရှိသောပုဒ်သည် သျာဒိဝိဘတ်အဆုံးရှိသောပုဒ်နှင့်တကွ အနက်တစ်ခုတည်းရှိသည် ဖြစ်၏ဟူသော ဤအနက်ကို လိုက်ရာ (အဓိကာရ) ဟု သိအပ်၏။ ထိုသို့ ကွဲပြားသော အနက်ရှိသောပုဒ်တို့ တစ်ခုတည်းသော အနက်ရှိသော အဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းကို “သမာသ်” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ 2. Asaṅkhyaṃvibhatti sampatti samīpa sākalyābhāva yathā pacchāyugapadatthe. ၂. ဝိဘတ်၊ သမ္ပတ္တိ၊ သမီပ၊ သာကလျ၊ အဘာဝ၊ ယထာ၊ ပစ္ဆာ၊ ယုဂပဒ အနက်တို့၌ ဖြစ်သော အသချင်္ယ (အဝျယီဘာဝ) သမာသ်ပုဒ်သည် (သျာဒိပုဒ်နှင့်တကွ အနက်တစ်ခုတည်း ဖြစ်၏)။ Asaṅkhyaṃ[Pg.118], syādyantaṃ vibhatyādīnamatthe vattamānaṃ syādyantena sahekatthaṃ bhavati, tattha vibhatyatthe tāva itthīsu kathā pavattā adhitthi. Sampatti dvidhā attasampatti samiddhi ca, sampannaṃ brahmaṃ sabrahmaṃ licchavīnaṃ, samiddhi bhikkhānaṃ subhikkhaṃ. Samīpe kumbhassa samīpamupakumbhaṃ. Sākalyesatiṇamajjhoharati, sāgyadhīte. Abhāvo sambandhibhedā bahuvidho, tatra iddhābhāve-vigatā iddhi saddikānaṃ dussaddikaṃ, atthābhāve-abhāvo makkhikānaṃ nimmakkhikaṃ, ahikkamābhāve-atigatāni tiṇāni nittiṇaṃ, sampatyābhāve-atigataṃ lahupāvuraṇaṃ atilahupāvuraṇaṃ, lahupāvuraṇassa nāyamupabhogakāloti attho. Yathā etthā-nekavidho, tatra yoggatāyaṃ-anurūpaṃ surūpovahati, vicchāyaṃ-anvaddhamāsaṃ, atthānativattiyaṃ-yathāsatti, sadisatte, sadiso kikhiyā sakikhi, ānupubbiye-anujeṭṭhaṃ, pacchādattheanurathaṃ, yugapadatthe-sacakkaṃ nidhehi. အသချင်္ယ (ဝိဘတ်မပြောင်းလဲသော အဝျယ) ဖြစ်၍ ဝိဘတ်စသည်တို့၏ အနက်၌ ဖြစ်သော သျာဒိဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်သည် သျာဒိပုဒ်နှင့်တကွ အနက်တစ်ခုတည်း ဖြစ်၏။ ထိုသမာသ်တို့တွင် ဝိဘတ်အနက်၌ကား- မိန်းမတို့၌ ဖြစ်သော စကားသည် “အဓိတ္ထိ” (adhitthi)။ သမ္ပတ္တိသည် အတ္တသမ္ပတ္တိနှင့် သမိဒ္ဓိ ဟု နှစ်ပါးရှိ၏။ ဗြဟ္မာ့ဂုဏ်နှင့် ပြည့်စုံခြင်းသည် “သဗြဟ္မ” (sabrahma) (လိစ္ဆဝီမင်းတို့၏ အတ္တသမ္ပတ္တိ)၊ ဆွမ်းအာဟာရ ပြည့်စုံကြွယ်ဝခြင်းသည် “သုဘိက္ခ” (subhikkha) (သမိဒ္ဓိအနက်)။ သမီပ (အနီး) အနက်၌ အိုး၏အနီးသည် “ဥပကုမ္ဘ” (upakumbha)။ သာကလျ (အကြွင်းမဲ့) အနက်၌ မြက်ပင်မှစ၍ မျိုချ၏ “သတိဏမဇ္ဈောဟရတိ” (satiṇamajjhoharati)၊ ကျမ်းစာအားလုံးကို သင်ယူပြီး၏ “သာဂျဓီတေ” (sāgyadhīte)။ အဘာဝ (မရှိခြင်း) အနက်သည် ဆက်စပ်မှုအပြားအားဖြင့် များစွာရှိ၏။ ထိုအဘာဝ၌- တန်ခိုးမရှိခြင်း (ဣဒ္ဓါဘာဝ) ၌ “ဒုဿဒ္ဒိက” (dussaddika)၊ ပစ္စည်းမရှိခြင်း (အတ္ထာဘာဝ) ယင်ကောင်မရှိခြင်း၌ “နိမ္မက္ခိက” (nimmakkhika)၊ လွန်မြောက်၍ မရှိခြင်း (အတိက္ကမာဘာဝ) မြက်ပင်တို့ကို ကျော်လွန်၍ မြက်မရှိခြင်း၌ “နိတ္တိဏ” (nittiṇa)၊ သမ္ပတ္တိမရှိခြင်း (သမ္ပတ္တျာဘာဝ) ပေါ့ပါးသောခြုံထည်ကို လွန်မြောက်ခြင်း၌ “အတိလဟုပါဝုရဏ” (atilahupāvuraṇa)၊ ပေါ့ပါးသော ခြုံထည်ကို သုံးဆောင်ရမည့် အချိန်မဟုတ်တော့ဟု အနက်ရ၏။ ယထာအနက်သည်လည်း ဤသမာသ်၌ အပြားများစွာရှိ၏။ ယောဂ္ဂတာ (လျောက်ပတ်ခြင်း) ၌- မိမိနှင့်လျောက်ပတ်သော အဆင်းရှိသောနွားသည် လှည်းကိုရုန်း၏ “အနုရူပံ သုရူပေါဝဟတိ” (anurūpaṃ surūpovahati)၊ ဝိစ္ဆာ (ထပ်တလဲလဲဖြစ်ခြင်း) ၌- လခွဲတိုင်း လခွဲတိုင်း “အနွဍ္ဎမာသံ” (anvaddhamāsaṃ)၊ အတ္ထာနတိဝတ္တိ (အနက်ကို မကျော်လွန်ခြင်း) ၌- မိမိစွမ်းအားရှိသမျှ “ယထာသတ္တိ” (yathāsatti)၊ သဒိသတ္တ (တူညီခြင်း) ၌- ကိကိငှက်နှင့် တူသောငှက် “သကိခိ” (sakikhi)၊ အာနုပုဗ္ဗိယ (အစဉ်အတိုင်းဖြစ်ခြင်း) ၌- အငယ်ဆုံးသောသူမှစ၍ အစဉ်အတိုင်း “အနုဇေဋ္ဌံ” (anujeṭṭhaṃ)၊ ပစ္ဆာဒတ္ထ (နောက်၌ဖြစ်ခြင်း) ၌- ရထား၏နောက်၌ “အနုရထံ” (anurathaṃ)၊ ယုဂပဒတ္ထ (တစ်ပြိုင်နက်ဖြစ်ခြင်း) ၌- စက်နှင့်တကွ ထားလော့ “သစက္ကံ နိဓေဟိ” (sacakkaṃ nidhehi)။ 3. Yathā na tulye. ၃. ယထာသဒ္ဒါသည် တူညီခြင်း (တုလျ) အနက်၌ (သမာသ်မဖြစ်)။ Yathāsaddo tulyatthe vattamāno syādyantena sahekattho na bhavati, yathā devadatto tathā yaññadatto. တူညီခြင်း (တုလျ) အနက်၌ ဖြစ်သော ယထာသဒ္ဒါသည် သျာဒိပုဒ်နှင့်တကွ အနက်တစ်ခုတည်းရှိသည် (သမာသ်) မဖြစ်၊ “yathā devadatto tathā yaññadatto” (ဒေဝဒတ်သည် အဘယ်သို့နည်း၊ ယညဒတ်သည်လည်း ထိုသို့တည်း) ဟူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ 4. Yāvāvadhāraṇe. ၄. ယာဝသဒ္ဒါသည် ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်း (အဝဓာရဏ) အနက်၌ (သမာသ်ဖြစ်၏)။ Yāvasaddo-vadhāraṇe vattamāno syādyantena sahekattho bhavati, avadhāraṇa mettakatā paricchedo, yāvāmattaṃ brāhmaṇe āmantaya, yāvajīvaṃ, avadhāraṇeti kiṃ? Yāva dinnaṃ tāva bhuttaṃ, nāvadhārayāmi kittakaṃ mayā bhuttanti. အဝဓာရဏ (သတ်မှတ်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်သော ယာဝသဒ္ဒါသည် သျာဒိပုဒ်နှင့်တကွ အနက်တစ်ခုတည်း ဖြစ်၏။ အဝဓာရဏဟူသည် ဤမျှလောက်သော အတိုင်းအတာဖြင့် ပိုင်းခြားခြင်းတည်း။ “yāvāmattaṃ brāhmaṇe āmantaya” (ရှိသမျှသော ပုဏ္ဏားတို့ကို ပင့်ဖိတ်လော့)၊ “yāvajīvaṃ” (အသက်ထက်ဆုံး)။ “အဝဓာရဏ၌” ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ “yāva dinnaṃ tāva bhuttaṃ” (ပေးသမျှလောက်ကို စားအပ်ပြီ၊ ငါအဘယ်မျှလောက် စားပြီးသည်ကို မသတ်မှတ်ပါ) ဟူသော နေရာ၌ သမာသ်မဖြစ်စေရန်တည်း။ 5. Payyapā [Pg.119] bahi tiro pure pacchā vā pañcamyā. ၅. ပရိ၊ အပ၊ အာ၊ ဗဟိ၊ တိရော၊ ပုရေ၊ ပစ္ဆာ သဒ္ဒါတို့သည် ပဉ္စမီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်နှင့်တကွ ဝိကပ်အားဖြင့် (သမာသ်) ဖြစ်ကုန်၏။ Pariādayo pañcamyantena sahekatthā honti vā, paripabbataṃ vassi devo paripabbatā, apapabbataṃ vassi devo apapabbatā, āpāṭaliputtaṃ vassi devo āpāṭaliputtā, bahigāmaṃ bahi gāmā, tiropabbataṃ tiropabbatā, purebhattaṃ purebhattā, pacchābhattaṃ pacchābhattā, vetādhikāro. ပရိအစရှိသော သဒ္ဒါတို့သည် ပဉ္စမီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်နှင့်တကွ အနက်တစ်ခုတည်းရှိသည် ဝိကပ်အားဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏။ “paripabbataṃ vassi devo” သို့မဟုတ် “paripabbatā” (တောင်ပတ်လည်၌ မိုးရွာ၏)၊ “apapabbataṃ vassi devo” သို့မဟုတ် “apapabbatā” (တောင်မှကင်းရာ၌ မိုးရွာ၏)၊ “āpāṭaliputtaṃ vassi devo” သို့မဟုတ် “āpāṭaliputtā” (ပါဋလိပုတ်ပြည်တိုင်အောင် မိုးရွာ၏)၊ “bahigāmaṃ” သို့မဟုတ် “bahi gāmā” (ရွာ၏အပြင်ဘက်၌)၊ “tiropabbataṃ” သို့မဟုတ် “tiropabbatā” (တောင်၏အခြားတစ်ဖက်၌)၊ “purebhattaṃ” သို့မဟုတ် “purebhattā” (ဆွမ်းမစားမီ)၊ “pacchābhattaṃ” သို့မဟုတ် “pacchābhattā” (ဆွမ်းစားပြီးနောက်)။ ဤသည်ကား ‘ဝါ’ (ဝိကပ်) အခွင့်အာဏာတည်း။ 6. Samīpāyāmesvanu. ၆. အနုသဒ္ဒါသည် အနီး (သမီပ) နှင့် အလျား (အာယာမ) အနက်တို့၌ (ပဉ္စမီပုဒ်နှင့်တကွ သမာသ်ဖြစ်၏)။ Anusaddo sāmīpye āyāme ca vattamāno syādyantena sahekattho hoti vā, anuvanamasani gatā, anugaṅgaṃ bārāṇasī, samīpāyāmesvīti kiṃ? Rakkhamanuvijjotate vijju. အနုသဒ္ဒါသည် အနီး (သာမီပျ) နှင့် အလျား (အာယာမ) အနက်တို့၌ ဖြစ်သော် သျာဒိပုဒ်နှင့်တကွ အနက်တစ်ခုတည်း ဝိကပ်အားဖြင့် ဖြစ်၏။ “anuvanamasani gatā” (တော၏အနီး၌ မိုးကြိုးကျ၏)၊ “anugaṅgaṃ bārāṇasī” (ဂင်္ဂါမြစ်၏အလျားအတိုင်း ဗာရာဏသီပြည် တည်၏)။ “အနီးနှင့် အလျားအနက်တို့၌” ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ “rakkhamanuvijjotate vijju” (သစ်ပင်ကို အမှီပြု၍ လျှပ်စစ်ပြက်၏) ဟူသော နေရာ၌ သမာသ်မဖြစ်စေရန်တည်း။ 7. Tiṭṭhagvādīni. ၇. တိဋ္ဌဂုအစရှိသော ပုဒ်တို့သည် (အဝျယီဘာဝသမာသ်၌ နိပါတအားဖြင့် ပြီးကုန်၏)။ Tiṭṭhaguppabhutīni ekatthībhāvavisaye nipātīyante, tiṭṭhantī gāvo yasmiṃ kāle tiṭṭhagu kālo, vahaggu kālo. Āyatīgavaṃ, khaleyavaṃ, lūnayavaṃ lūyamānayavamiccādi, cyanto pettha kesā kesi, daṇḍā daṇḍi, tathā velāppabhāvanatthopi, pāto nahānaṃ pātarahānaṃ, sāyaṃ nayānaṃ sāyanahānaṃ, pātakālaṃ sāyakālaṃ, pātameghaṃ sāyameghaṃ, pātamaggaṃ sāyamaggaṃ. တိဋ္ဌဂုအစရှိသော ပုဒ်တို့ကို အနက်တစ်ခုတည်းရှိသော သမာသ်နယ်ပယ်၌ အထူးပြီးစေအပ်ကုန်၏ (နိပါတ)။ နွားတို့ မတ်တတ်ရပ်နေသော အချိန်သည် “tiṭṭhagu kālo” (နွားရပ်ချိန်)၊ “vahaggu kālo” (နွားရုန်းချိန်)၊ “āyatīgavaṃ” (နွားပြန်ချိန်)၊ “khaleyavaṃ” (ကောက်နယ်တလင်း၌ မုယောစပါးရှိချိန်)၊ “lūnayavaṃ” (မုယောရိတ်သိမ်းချိန်)၊ “lūyamānayavaṃ” စသည်တို့တည်း။ ဤ၌ စိပစ္စယုပ္ပတ္တိရှိသော ပုဒ်တို့လည်း ပါဝင်၏၊ “kesā kesi” (ဆံပင်ချင်းဆွဲ၍ သတ်ပုတ်ခြင်း)၊ “daṇḍā daṇḍi” (တုတ်ချင်းရိုက်၍ တိုက်ခိုက်ခြင်း)၊ ထို့ပြင် အချိန်ကာလကို ဖော်ပြသော အနက်တို့၌လည်း ဖြစ်၏၊ နံနက်၌ ရေချိုးခြင်းသည် “pātarahānaṃ”၊ ညဦး၌ ရေချိုးခြင်းသည် “sāyanahānaṃ”၊ “pātakālaṃ” (နံနက်ကာလ)၊ “sāyakālaṃ” (ညဦးကာလ)၊ “pātameghaṃ” (နံနက်မိုးတိမ်)၊ “sāyameghaṃ” (ညဦးမိုးတိမ်)၊ “pātamaggaṃ” (နံနက်ခရီး)၊ “sāyamaggaṃ” (ညဦးခရီး)။ 8. Ore pari paṭi pāre majjhe heṭṭhuddhādho-ntovāchaṭṭhiyā. Orādayo saddā chaṭṭhiyantena sahekatthā vā honti, ekārantattaṃ nipātanato, oregaṅgaṃ, parisikharaṃ, paṭisotaṃ, pāreyamunaṃ, majjhegaṅgaṃ, heṭṭhāpāsādaṃ, uddhagaṅgaṃ, adhogaṅgaṃ, anthopāsādaṃ, puna vāvidhānā ‘gaṅgāora’ miccādīpi honti. ၈. ဩရ၊ ပရိ၊ ပဋိ၊ ပါရ၊ မဇ္ဈေ၊ ဟေဋ္ဌာ၊ ဥဒ္ဓံ၊ အဓော၊ အန္တော သဒ္ဒါတို့သည် ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်နှင့်တကွ ဝိကပ်အားဖြင့် (သမာသ်) ဖြစ်ကုန်၏။ ဩရအစရှိသော သဒ္ဒါတို့သည် ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်နှင့်တကွ အနက်တစ်ခုတည်း ဝိကပ်အားဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏။ နိပါတပြုခြင်းကြောင့် ဧကာရန္တ ဖြစ်ရ၏။ “oregaṅgaṃ” (ဂင်္ဂါမြစ်၏ဤဘက်ကမ်း)၊ “parisikharaṃ” (တောင်ထိပ်ပတ်လည်)၊ “paṭisotaṃ” (ရေဆန်)၊ “pāreyamunaṃ” (ယမုနာမြစ်၏ဟိုဘက်ကမ်း)၊ “majjhegaṅgaṃ” (ဂင်္ဂါမြစ်လယ်)၊ “heṭṭhāpāsādaṃ” (ပြာသာဒ်အောက်)၊ “uddhagaṅgaṃ” (ဂင်္ဂါမြစ်အထက်)၊ “adhogaṅgaṃ” (ဂင်္ဂါမြစ်အောက်)၊ “anthopāsādaṃ” (ပြာသာဒ်အတွင်း)။ တစ်ဖန် ‘ဝါ’ ဟူသော ဝိကပ်ပြုခြင်းကြောင့် “gaṅgāora” စသော ပုဒ်တို့လည်း ဖြစ်ကုန်၏။ 9. Taṃ napuṃsakaṃ. ၉. ထို (အဝျယီဘာဝ) သမာသ်သည် နပုလ္လိင် ဖြစ်၏။ Yadetamatikkantamekatthaṃ[Pg.120], taṃ napuṃsakaliṅgaṃ veditabbaṃ, tathā cevodāhaṭaṃ, vā kvaci bahulādhikārā, yathāparisaṃ yathāparisāya, sakāya sakāya parisāyāti attho. လွန်ခဲ့ပြီးသော အနက်တစ်ခုတည်းရှိသော ထိုသမာသ်ကို နပုလ္လိင်ဟု သိအပ်၏၊ ထိုသို့လည်း သာဓကပြခဲ့ပြီ။ ဗဟုလာဓိကာရ (အဖန်တလဲလဲကျယ်ဝန်းစွာ ယူခြင်း) ကြောင့် အချို့နေရာ၌ ဝိကပ်ဖြစ်၏။ “yathāparisaṃ” သို့မဟုတ် “yathāparisāya” (မိမိ မိမိ၏ ပရိသတ်အားလျော်စွာ ဟု အနက်ရ၏)။ 10. Amādi. ၁၀. အံ (ဒုတိယဝိဘတ်) အစရှိသော သျာဒိပုဒ်သည် (သျာဒိပုဒ်နှင့်တကွ သမာသ်ဖြစ်၏)။ Amādi syādyantaṃ syādyantena saha bahulamekatthaṃ hoti gāmaṃ gato gāmagato, muhuttaṃ sukhaṃ muhuttasukhaṃ, vuttiyevopapadasamāse kumbhakāro, sapāko, tantavāyo, varāharo. Ntamānaktavantūti vākyameva, dhammaṃ suṇanto, dhammaṃ suṇamāno, odanaṃ bhuttavā. အံ (ဒုတိယဝိဘတ်) အစရှိသော သျာဒိဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်သည် သျာဒိပုဒ်နှင့်တကွ အနက်တစ်ခုတည်း ဗဟုလ (များစွာသောနည်း) အားဖြင့် ဖြစ်၏။ “gāmaṃ gato” သည် “gāmagato” (ရွာသို့သွားသောသူ)၊ “muhuttaṃ sukhaṃ” သည် “muhuttasukhaṃ” (ခဏတာချမ်းသာခြင်း)။ ဥပပဒသမာသ်၌ကား သမာသ်ဝုတ္တိသာ ဖြစ်၏၊ “kumbhakāro” (အိုးထိန်းသည်)၊ “sapāko” (ခွေးသားချက်စားသူ)၊ “tantavāyo” (ရက်ကန်းသမား)၊ “varāharo” (မြတ်သော အစာကို ဆောင်သူ)။ အန္တ၊ မာန၊ က္တဝန္တု ပစ္စည်းတို့၌ ဝါကျမျှသာဖြစ်၍ သမာသ်မဖြစ်၊ “dhammaṃ suṇanto” (တရားနာနေသောသူ)၊ “dhammaṃ suṇamāno” (တရားနာနေသောသူ)၊ “odanaṃ bhuttavā” (ထမင်းစားပြီးသောသူ)။ Raññā hato rājahato, asinā chinno asicchinno, pitusadiso, pitusamo, sukhasahagataṃ, dadhinā upasittaṃ bhojanaṃ dadhibhojanaṃ, guḷena misso odano guḷodano, vuttipadenevopasittādikiriyāyākhyāpanato natthāyuttatthatā. Kvaci vuttiyeva urago, pādapo. Kvaci vākyameva pharasunā chinnavā, dassanena pahātabbā. တတိယဝိဘတ်အနက်၌ “raññā hato” သည် “rājahato” (မင်းသတ်အပ်သောသူ)၊ “asinā chinno” သည် “asicchinno” (ဓားဖြင့် ဖြတ်အပ်သောသူ)၊ “pitusadiso” (အဘနှင့်တူသောသူ)၊ “pitusamo” (အဘနှင့်တူသောသူ)၊ “sukhasahagataṃ” (ချမ်းသာနှင့်ယှဉ်သော)။ ဒိန်ချဉ်ဖြင့် ဆွတ်ဖျန်းအပ်သော ဘောဇဉ်သည် “dadhibhojanaṃ” (ဒိန်ချဉ်ဆွမ်း)၊ တင်လဲဖြင့် ရောအပ်သော ထမင်းသည် “guḷodano” (တင်လဲထမင်း)၊ သမာသ်ပုဒ်ဖြင့်ပင် ဆွတ်ဖျန်းခြင်းစသော ကိရိယာကို ဖော်ပြသောကြောင့် ကွယ်ပျောက်သော အနက်တို့နှင့် ယှဉ်ခြင်းမရှိ။ အချို့နေရာ၌ သမာသ်ဝုတ္တိသာ ဖြစ်၏၊ “urago” (ရင်ဘတ်ဖြင့် သွားတတ်သော မြွေ)၊ “pādapo” (ခြေထောက်ဖြင့် ရေသောက်တတ်သော သစ်ပင်)။ အချို့နေရာ၌ ဝါကျသာဖြစ်၏၊ “pharasunā chinnavā” (ပုဆိန်ဖြင့် ဖြတ်ဖူးသောသူ)၊ “dassanena pahātabbā” (မဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်ကုန်သော တရားတို့)။ Buddhassa deyyaṃ buddhadeyyaṃ, yūpāya dāru yūpādāru, rajanāya doṇi rajanadoṇi. Idha na hoti saṅghassa dātabbaṃ. Kathaṃ ‘etadattho etadatthā etadattha’nti? Aññapadatthe bhavissati. စတုတ္ထီဝိဘတ်အနက်၌ “buddhassa deyyaṃ” သည် “buddhadeyyaṃ” (မြတ်စွာဘုရားအား လှူအပ်သောဝတ္ထု)၊ “yūpāya dāru” သည် “yūpādāru” (တိုင်ပြုလုပ်ရန် သစ်သား)၊ “rajanāya doṇi” သည် “rajanadoṇi” (ဆိုးဆေးထည့်ရန် စည်)။ ဤ “saṅghassa dātabbaṃ” (သံဃာအား ပေးအပ်သောဝတ္ထု) ဟူသော နေရာ၌ သမာသ်မဖြစ်။ “etadattho”၊ “etadatthā”၊ “etadatthaṃ” ဟု အဘယ်သို့ ပြီးသနည်း။ တပါးသောပုဒ်၏အနက် (အညပဒတ္ထ) ၌ ဗဟုဗ္ဗီဟိသမာသ်ဖြင့် ဖြစ်လတ္တံ့။ Savarehi bhayaṃ savarabhayaṃ, gāmaniggato, methunāpeto, kvaci vuttiyeva kammajaṃ, cittajaṃ, idha na hoti rukkhā patito. ပဉ္စမီဝိဘတ်အနက်၌ “savarehi bhayaṃ” သည် “savarabhayaṃ” (တောသားတို့မှ ဘေးဖြစ်ခြင်း)၊ “gāmaniggato” (ရွာမှ ထွက်သွားသောသူ)၊ “methunāpeto” (မေထုန်မှ ကင်းသောသူ)။ အချို့နေရာ၌ သမာသ်ဝုတ္တိသာ ဖြစ်၏၊ “kammajaṃ” (ကံကြောင့်ဖြစ်သော ရုပ်)၊ “cittajaṃ” (စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော ရုပ်)။ ဤ “rukkhā patito” (သစ်ပင်မှ ကျသောသူ) ဟူသော နေရာ၌ သမာသ်မဖြစ်။ Rañño [Pg.121] puriso rājapuriso. Bahulādhikārā ntamānaniddhāriyapūraṇabhāvatittatthehi na hoti-mamānukubbaṃ, mamānukurumāno, gunnaṃ kaṇhā sampannakhīratamā, sissānaṃ pañcamo, paṭassa sukkatā, kvaci hoteva-vattamānasāmīpyaṃ, kathaṃ ‘brāhmaṇassa sukkā dantā’ti? Sāpekkhatāya na hoti. Idha pana hoteva ‘candanagandho, nadighoso, kaññārūpaṃ, kāyasamphasso, phalaraso’ti, phalānaṃ titto, phalānamāsito, phasānaṃ suhito. ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အနက်၌ “rañño puriso” သည် “rājapuriso” (မင်း၏လုလင်)။ ဗဟုလာဓိကာရကြောင့် အန္တ၊ မာန၊ နိဒ္ဓါရဏ၊ ပူရဏ၊ ဘာဝ၊ တိတ္တ (တင်းတိမ်ခြင်း) အနက်တို့နှင့် သမာသ်မဖြစ်၊ ဥပမာ- “mamānukubbaṃ” (ငါ့အား အတုပြုလုပ်သောသူ)၊ “mamānukurumāno” (ငါ့အား အတုပြုလုပ်သောသူ)၊ “gunnaṃ kaṇhā sampannakhīratamā” (နွားတို့တွင် အနက်မသည် နို့ရည်အများဆုံး ထွက်၏)၊ “sissānaṃ pañcamo” (တပည့်တို့တွင် ငါးယောက်မြောက်သောသူ)၊ “paṭassa sukkatā” (အဝတ်၏ ဖြူသောအဖြစ်)။ အချို့နေရာ၌ကား သမာသ်ဖြစ်သည်သာ၊ “vattamānasāmīpyaṃ” (ပစ္စုပ္ပန်၏ အနီး)။ “brāhmaṇassa sukkā dantā” (ပုဏ္ဏား၏ ဖြူသော သွားတို့) ဟူသော နေရာ၌ အဘယ်ကြောင့် သမာသ်မဖြစ်သနည်း။ စောင့်ဆိုင်းခြင်း (သာပေက္ခတာ) ရှိသောကြောင့် မဖြစ်။ ဤနေရာတို့၌ကား သမာသ်ဖြစ်သည်သာ၊ “candanagandho” (စန္ဒကူးနံ့)၊ “nadighoso” (မြစ်သံ)၊ “kaññārūpaṃ” (သတို့သမီး၏ အဆင်း)၊ “kāyasamphasso” (ကိုယ်တွေ့အတွေ့)၊ “phalaraso” (သစ်သီးရည်)။ “phalānaṃ titto” (သစ်သီးတို့ဖြင့် တင်းတိမ်သောသူ)၊ “phalānamāsito” (သစ်သီးတို့ကို မှီဝဲသောသူ)၊ “phalānaṃ suhito” (သစ်သီးတို့ဖြင့် ဝလင်သောသူ)။ Brāhmaṇassa uccaṃ gehanti sāpekkhatāya na hoti, ‘rañño pāṭaliputtakassa dhana’nti dhanasambandhe chaṭṭhīti pāṭaliputtakena sambandhābhāvā na hessati, ‘rañño go ca asso ca puriso cā’ti bhinnatthatāya vākyameva, ‘rañño gavāssapurisā rājagavāssapurisā’ti vutti hotevekattibhāve. “ပုဏ္ဏား၏ မြင့်သောအိမ်” (ဗြာဟ္မဏဿ ဥစ္စံ ဂေဟံ) ဟူရာ၌ (အိမ်သည် မြင့်ခြင်းသို့) ငဲ့ကွက်ရသောကြောင့် သမတ်မဖြစ်။ “ပါဋလိပုတ်ပြည်သားဖြစ်သော မင်း၏ဥစ္စာ” (ရညော ပါဋလိပုတ္တကဿ ဓနံ) ဟူရာ၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ်သည် ဥစ္စာ (ဓန) နှင့်သာ ပတ်သက်၍ ပါဋလိပုတ်ပြည်သားနှင့် ပတ်သက်မှု မရှိသောကြောင့် သမတ် မဖြစ်နိုင်။ “မင်း၏ နွားလည်းကောင်း၊ မြင်းလည်းကောင်း၊ ယောက်ျားလည်းကောင်း” (ရညော ဂေါ စ အဿော စ ပုရိသော စ) ဟူရာ၌ အနက် ကွဲပြားခြားနားသောကြောင့် ဝါကျသာလျှင် ဖြစ်၏။ “မင်း၏ နွား၊ မြင်း၊ ယောက်ျားတို့” ဟူသော အနက် တစ်ခုတည်းဖြစ်ခြင်း (ဧကတ္တိဘောင်) သို့ ရောက်သောအခါ “ရာဇဂဝါဿပုရိသာ” ဟု သမတ် ဖြစ်သည်သာတည်း။ Dāne soṇḍo dānasoṇḍo, dhammarato, dānābhirato. Kvaci vuttiyeva kucchisayo, thalaṭṭho, paṅkajaṃ, saroruhaṃ. Idha na hoti bhojane mattaññutā, indriyesu guttadvāratā, āsane nisinno, āsane nisīditabbaṃ. ပေးကမ်းလှူဒါန်းခြင်း၌ လွန်စွာ ဝါသနာပါသူသည် “ဒါနသောဏ္ဍ” မည်၏။ တရား၌ မွေ့လျော်သူသည် “ဓမ္မရတ” မည်၏။ လှူဒါန်းခြင်း၌ လွန်စွာ မွေ့လျော်သူသည် “ဒါနာဘိရတ” မည်၏။ အချို့သောနေရာ၌ (ဝါကျမရှိဘဲ) သမတ်သက်သက်သာ ဖြစ်၏၊ (၎င်းတို့မှာ-) ဝမ်း၌ အိပ်တတ်သူ “ကုစ္ဆိသယော”၊ ကုန်း၌ တည်သူ “ထလဋ္ဌော”၊ ညွန်၌ ဖြစ်သောကြာ “ပက္ကဇံ”၊ အိုင်၌ ဖြစ်သောကြာ “သရောရုဟံ” တို့ ဖြစ်သည်။ ဤ (သမတ်) ၌ “ဘောဇနေ မတ္တညုတာ” (စားဖွယ်၌ အတိုင်းအရှည်ကို သိခြင်း)၊ “ဣန္ဒြိယေသု ဂုတ္တဒွါရတာ” (ဣန္ဒြေတို့၌ စောင့်စည်းအပ်သော တံခါးရှိခြင်း)၊ “အာသနေ နိသိန္နော” (နေရာ၌ ထိုင်နေသူ)၊ “အာသနေ နိသီဒိတဗ္ဗံ” (နေရာ၌ ထိုင်အပ်သော အရာ) တို့တွင် သမတ်မဖြစ်ပေ။ 11. Visesanamekatthena. ၁၁. ဝိသေသနပုဒ်သည် (ဝိသေသျပုဒ်နှင့်) တစ်ခုတည်းသော အနက်၌ (သမတ် ဖြစ်၏)။ Visesanaṃ syāntaṃ visessena syādyantena samānādhikaraṇena sahekatthaṃ hoti, nīlañca taṃ uppalañceti nīluppalaṃ, chinnañca taṃ paruḷhañceti chinnaparaḷhaṃ, satthīva satthī, satthī ca sā sāmā ceti satthisāmā, sīhova sīho, muni ca so sīho ceti munisīho, sīlameva dhanaṃ sīladhanaṃ. သိဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ဝိသေသနပုဒ်သည် တူညီသောအနက် (အာဓာရ) ရှိသော သိဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ဝိသေသျပုဒ်နှင့်အတူ တစ်ခုတည်းသော အနက် (သမတ်) ဖြစ်၏။ “ထိုအရာသည် ညိုလည်းညို၏ ကြာလည်းဖြစ်၏” ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုသဖြင့် “နီလုပ္ပလံ” (ညိုသောကြာ)၊ “ထိုအရာသည် ပြတ်လည်းပြတ်၏ ပေါက်လည်းပေါက်၏” ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုသဖြင့် “ဆိန္နပရုဠှံ” (ပြတ်ပြီးမှ ပြန်ပေါက်သော သစ်ပင်စသည်)၊ “ဆန်ခါနှင့်တူသော ဆန်ခါ ဖြစ်၍ ၎င်းသည် ညိုမည်းသောအဆင်းရှိ၏” ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုသဖြင့် “သတ္ထိသာမာ” (ညိုမည်းသော ပေါင်ရှိသော မိန်းမ)၊ “ခြင်္သေ့နှင့်တူသော ခြင်္သေ့ဖြစ်၍ ထိုသူသည် မုနိလည်းဖြစ်၏ ခြင်္သေ့လည်းဖြစ်၏” ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုသဖြင့် “မုနိသီဟော” (မုနိခြင်္သေ့)၊ “သီလသည်သာလျှင် ဥစ္စာဖြစ်၏” ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုသဖြင့် “သီလဓနံ” (သီလတည်းဟူသော ဥစ္စာ) ဟု ဖြစ်၏။ Kvaci [Pg.122] vākyameva puṇṇo mantāṇiputto, citto gahapati. Kvaci vuttiyeva kaṇhasappo, lohitasāli, visesananti kiṃ? Tacchako sappo, ekattheneti kiṃ? Kāḷamhā añño. Kathaṃ ‘pattajīviko, āpannajīviko, māsajāto’ti? Aññapadatthe bhavissati. အချို့သောနေရာ၌ (သမတ်မဖြစ်ဘဲ) ဝါကျသက်သက်သာ ဖြစ်၏၊ (၎င်းတို့မှာ-) “ပုဏ္ဏော မန္တာဏိပုတ္တော” (မန္တာဏီပုတ္တဖြစ်သော ပုဏ္ဏမထေရ်)၊ “စိတ္တော ဂဟပတိ” (စိတ္တသူဌေး) တို့ ဖြစ်သည်။ အချို့သောနေရာ၌ (ဝါကျမရှိဘဲ) သမတ်သက်သက်သာ ဖြစ်၏၊ (၎င်းတို့မှာ-) “ကဏှသပ္ပေါ” (မြွေဟောက်)၊ “လောဟိတသာလိ” (စပါးနီ) တို့ ဖြစ်သည်။ “ဝိသေသန” ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? (ဝိသေသန မဟုတ်လျှင် သမတ်မဖြစ်ကြောင်း ပြရန် ဖြစ်၏၊ ပုံစံ-) “တစ္ဆကော သပ္ပေါ” (လက်သမားနှင့် မြွေ - သမတ်မဖြစ်)။ “ဧကတ္ထေန” (တစ်ခုတည်းသောအနက်ရှိသော) ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? “ကာဠမှာ အညော” (မည်းသောအရာမှ တစ်ပါးသောသူ - သမတ်မဖြစ်)။ “ပတ္တဇီဝိကော” (အသက်မွေးမှုကို ရပြီးသောသူ)၊ “အာပန္နဇီဝိကော” (ဘေးဥပဒ်သို့ ရောက်သော အသက်မွေးမှုရှိသူ)၊ “မာသဇာတော” (တစ်လရှိသော ကလေး) ဟူသော ပုဒ်တို့ကား အဘယ်သို့ သမတ်ဖြစ်သနည်း? အညပဒတ္ထ (ဗဟုဗ္ဗီဟိသမတ်) အနက်၌ သမတ် ဖြစ်လိမ့်မည်။ 12. Naña. ၁၂. နဉ်သဒ္ဒါသည်လည်းကောင်း (သမတ် ဖြစ်၏)။ Nañiccetaṃ syādyantaṃ syādyantena sahekatthaṃ hoti, na brāhmaṇo abrāhmaṇo, bahulādhikārato asamatthatthehi, kehici hoti ‘apunageyyā gāthā, anokāsaṃ kāretvā, amūlā mūlaṃ gantvā. Īsaṃkaḷāro, īsaṃpiṅgaloti ‘syādi syādine’ti samāso, vākyameva vātippasaṅgābhāvā. “နဉ်” ဟူသော ဝိဘတ်အဆုံးရှိသောပုဒ်သည် ဝိဘတ်အဆုံးရှိသောပုဒ်နှင့်အတူ တစ်ခုတည်းသော အနက် (သမတ်) ဖြစ်၏။ ပုဏ္ဏားမဟုတ်သောသူသည် “အဗြာဟ္မဏော” မည်၏။ “ဗဟုလ” အခွင့်အာဏာရှိသောကြောင့် စွမ်းရည်မရှိသော (အနက်မဆက်စပ်သော) အချို့သော ပုဒ်တို့၌လည်း သမတ်ဖြစ်၏၊ (ပုံစံ-) “အပုနဂေယျာ ဂါထာ”၊ “အနောကာသံ ကာရေတွာ”၊ “အမူလာ မူလံ ဂန္တွာ” တို့ ဖြစ်သည်။ “ဤသံကဠာရော” (အနည်းငယ်မျှ ညိုမည်းသောသူ)၊ “ဤသံပိင်္ဂလော” (အနည်းငယ်မျှ ဝါရွှေသောသူ) ဟူရာ၌ “သျာဒိ သျာဒိနာ” သုတ်ဖြင့် သမတ် ဖြစ်၏။ အလွန်လွန်ကဲ၍ ဖြစ်ခြင်းကို တားမြစ်သောကြောင့် ဝါကျလည်း ဖြစ်နိုင်၏။ 13. Kupādayo niccamasyādividhimhi. ၁၃. ကုသဒ္ဒါနှင့် ပအစရှိသောပုဒ်တို့သည် သိဝိဘတ်စသည်ကို ပြုလုပ်ခြင်းမှတစ်ပါးသော အရာ၌ အမြဲတစေ (သမတ်) ဖြစ်ကုန်၏။ Kusaddo pādayo ca syādyantena sahekatthā honti niccaṃ syādividhivisayato-ñattha, kucchito brāhmaṇo kubrāhmaṇo, īsakaṃ uṇhaṃ kaduṇhaṃ, panāyako, abhiseko, pakaritvā, pakataṃ, duppuriso, dukkaṭaṃ, supuriso, sukataṃ, abhitthutaṃ, atitthutaṃ, ākaḷāro, ābaddho. ကုသဒ္ဒါသည်လည်းကောင်း၊ ပအစရှိသောပုဒ်တို့သည်လည်းကောင်း ဝိဘတ်အဆုံးရှိသောပုဒ်နှင့်အတူ သိဝိဘတ်စသည်ကို ပြုလုပ်ခြင်းမှတစ်ပါးသော အရာ၌ အမြဲတစေ တစ်ခုတည်းသောအနက် (သမတ်) ဖြစ်ကုန်၏။ စက်ဆုပ်အပ်သော ပုဏ္ဏားသည် “ကုဗြာဟ္မဏော”၊ အနည်းငယ် ပူသောရေသည် “ကဒုဏှံ”၊ ညွှန်ကြားပြသသူသည် “ပနာယကော”၊ ဘိသိက်သွန်းခြင်းသည် “အဘိသေကော”၊ အလွန်ပြု၍သည် “ပကရိတွာ”၊ အလွန်ပြုအပ်သောအရာသည် “ပကတံ”၊ ယုတ်မာသော ယောက်ျားသည် “ဒုပ္ပုရိသော”၊ မကောင်းသဖြင့် ပြုအပ်သော အမှုသည် “ဒုက္ကဋံ”၊ ကောင်းသော ယောက်ျားသည် “သုပုရိသော”၊ ကောင်းစွာ ပြုအပ်သော အမှုသည် “သုကတံ”၊ အလွန် ချီးမွမ်းအပ်သောသူသည် “အဘိတ္ထုတံ”၊ လွန်စွာ ချီးမွမ်းအပ်သောသူသည် “အတိတ္ထုတံ”၊ အနည်းငယ် ညိုမည်းသောသူသည် “အာကဠာရော”၊ နှောင်ဖွဲ့အပ်သောသူသည် “အာဗဒ္ဓေါ” ဟု ဖြစ်၏။ (9) ‘‘Pādayo gatādyatthe paṭhamāya’’. Pagato ācariyo pācariyo, pantevāsī. (၉) “ပအစရှိသောပုဒ်တို့သည် ဖဲသွားခြင်း စသော အနက်၌ ပထမာဝိဘတ်နှင့် သမတ် ဖြစ်ကုန်၏။” လွန်စွာ သွားသော (မြတ်သော) ဆရာသည် “ပါစရိယော” (ပါမောက္ခဆရာ)၊ လွန်စွာ သွားသော တပည့်သည် “ပန္တေဝါသီ” (အနီး၌ နေသောတပည့်) ဟု ဖြစ်၏။ (10) ‘‘Accādayo kantādyatthe dutiyāya’’. Atikkanto mañcamatimañco, atimālo. (၁၀) “အတိအစရှိသောပုဒ်တို့သည် လွန်မြောက်ခြင်း စသော အနက်၌ ဒုတိယာဝိဘတ်နှင့် သမတ် ဖြစ်ကုန်၏။” ညောင်စောင်းကို လွန်သောသူသည် “အတိမဉ္စော”၊ ပန်းကုံးကို လွန်သောသူသည် “အတိမာလော” ဟု ဖြစ်၏။ (11) ‘‘Avādayo [Pg.123] kuṭṭhādyatthe tatiyāya’’. Avakuṭṭhaṃ kokilāya vanaṃ avakokilaṃ, avamayūraṃ. (၁၁) “အဝအစရှိသောပုဒ်တို့သည် တွန်မြည်ခြင်း စသော အနက်၌ တတိယာဝိဘတ်နှင့် သမတ် ဖြစ်ကုန်၏။” ဥဩငှက် တွန်မြည်အပ်သော တောသည် “အဝကောကိလံ”၊ ဒေါင်း တွန်မြည်အပ်သော တောသည် “အဝမယူရံ” ဟု ဖြစ်၏။ (12) ‘‘Pariyādayo gilānādyatthe catutthiyā’’. Parigilāno ajjhenāya pariyajjheno. (၁၂) “ပရိအစရှိသောပုဒ်တို့သည် ပင်ပန်းနွမ်းနယ်ခြင်း စသော အနက်၌ စတုတ္ထီဝိဘတ်နှင့် သမတ် ဖြစ်ကုန်၏။” စာပေသင်ကြားခြင်းငှာ လွန်စွာ ပင်ပန်းသောသူသည် “ပရိယဇ္ဈေနော” ဟု ဖြစ်၏။ (13) ‘‘Nyādayo kantādyatthe pañcamiyā’’. (၁၃) “နိအစရှိသောပုဒ်တို့သည် ထွက်ခွာခြင်း စသော အနက်၌ ပဉ္စမီဝိဘတ်နှင့် သမတ် ဖြစ်ကုန်၏။” Nikkhanto kosambiyā nikkosampi, asyādividhimhīti kiṃ? Rukkhaṃ pati vijjotate. ကောသမ္ဗီပြည်မှ ထွက်ခွာသွားသောသူသည် “နိက္ကောသမ္ပိ” ဟု ဖြစ်၏။ “သိဝိဘတ်စသည်ကို ပြုလုပ်ခြင်းမှတစ်ပါးသော အရာ၌” ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? (ထိုသို့မဟုတ်လျှင် သမတ်မဖြစ်ကြောင်း ပြရန် ဖြစ်၏၊ ပုံစံ-) “ရုက္ခံ ပတိ ဝိဇ္ဇောတတေ” (သစ်ပင်သို့ ဦးတည်၍ တောက်ပ၏၊ ဤ၌ သမတ်မဖြစ်)။ 14. Cī kriyatthehi. ၁၄. စီပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့သည် ကြိယာအနက်ရှိသော ဝိဘတ်အဆုံးရှိသောပုဒ်တို့နှင့်အတူ တစ်ခုတည်းသောအနက် (သမတ်) ဖြစ်ကုန်၏။ Cīppaccayanto kiriyatthehi syādyantehi sahekattho hoti, malinīkariya. စီပစ္စည်းအဆုံးရှိသောပုဒ်သည် ကြိယာအနက်ရှိသော ဝိဘတ်အဆုံးရှိသောပုဒ်တို့နှင့်အတူ တစ်ခုတည်းသောအနက် ဖြစ်၏၊ (ပုံစံ-) ညစ်နွမ်းအောင် ပြု၍ “မလိနီကရိယ” ဟု ဖြစ်၏။ 15. Bhūsanādarānādaresvalaṃsāsā. ၁၅. တန်ဆာဆင်ခြင်း၊ ရိုသေခြင်း၊ မရိုသေခြင်း အနက်တို့၌ အလံသဒ္ဒါ၊ သာသဒ္ဒါတို့သည် (သမတ် ဖြစ်ကုန်၏)။ Bhūsanādisvatthe svalamādayo saddā kiriyatthehi syādyantehi sahekatthā honti, alaṃkariya, sakkacca, asakkacca. Bhūsanādīsūti kiṃ? Alaṃbhutvā gato, sakkatvā gato, asakkatvā gato, pariyattaṃ sobhanamasobhananti attho. တန်ဆာဆင်ခြင်းစသော အနက်တို့၌ သာသဒ္ဒါ၊ အလံသဒ္ဒါ အစရှိသော သဒ္ဒါတို့သည် ကြိယာအနက်ရှိသော ဝိဘတ်အဆုံးရှိသောပုဒ်တို့နှင့်အတူ တစ်ခုတည်းသောအနက် ဖြစ်ကုန်၏၊ (ပုံစံ-) တန်ဆာဆင်၍ “အလင်္ကရိယ”၊ ရိုသေစွာပြု၍ “သက္ကစ္စ”၊ မရိုသေစွာပြု၍ “အသက္ကစ္စ” ဟု ဖြစ်၏။ “တန်ဆာဆင်ခြင်း စသည်တို့၌” ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? (ထိုသို့မဟုတ်လျှင် သမတ်မဖြစ်ကြောင်း ပြရန် ဖြစ်၏၊ ပုံစံ-) ဝလင်စွာစား၍ သွား၏ “အလံဘုတွာ ဂတော”၊ ပူဇော်၍ သွား၏ “သက္ကတွာ ဂတော”၊ မပူဇော်ဘဲ သွား၏ “အသက္ကတွာ ဂတော” ဟူရာ၌ (သမတ်မဖြစ်)၊ (ဤ၌ အလံသည်) ပြီးပြည့်စုံခြင်း၊ ကောင်းခြင်း၊ မကောင်းခြင်း အနက်တို့ ရှိသောကြောင့်တည်း။ 16. Aññe ca. ၁၆. တစ်ပါးသော ပုဒ်တို့သည်လည်း (သမတ် ဖြစ်ကုန်၏)။ Aññe ca saddā kiriyatthehi syādyantehi saha bahulamekatthā bhavanti, purobhūya, tirobhūya, tirokariya, urasikariya, manasikariya, majjhekariya, tuṇhībhūya. တစ်ပါးသော သဒ္ဒါတို့သည်လည်း ကြိယာအနက်ရှိသော ဝိဘတ်အဆုံးရှိသောပုဒ်တို့နှင့်အတူ အလွန်များပြားစွာ တစ်ခုတည်းသောအနက် (သမတ်) ဖြစ်ကုန်၏၊ (ပုံစံ-) ရှေ့၌ဖြစ်၍ “ပုရောဘူယ”၊ ဖုံးကွယ်၍ (မျက်ကွယ်ပြု၍) ဖြစ်၍ “တိရောဘူယ”၊ ဖုံးကွယ်၍ “တိရောကရိယ”၊ ရင်ခွင်၌ထား၍ “ဥရသိကရိယ”၊ နှလုံးသွင်း၍ (နှလုံးသားထဲ၌ ထား၍) “မနသိကရိယ”၊ အလယ်၌ထား၍ “မဇ္ဈေကရိယ”၊ ဆိတ်ဆိတ်နေ၍ “တုဏှီဘူယ” ဟု ဖြစ်၏။ 17. Vānekaññatthe. ၁၇. များစွာသောပုဒ်တို့သည် တစ်ပါးသောပုဒ်၏ အနက်၌ တစ်ခုတည်းသောအနက် (သမတ်) ဖြစ်၏။ Anekaṃ [Pg.124] syādyantamaññassa padassatthe ekatthaṃ vā hoti, bahūni dhanāni yassa so bahudhano, lambā kaṇṇā yassa so lambakaṇṇo, vajiraṃ pāṇimhi yassa soyaṃ vajirapāṇi, mattā bahavo mātaṅgā ettha mattabahumātaṅgaṃ vanaṃ, āruḷho vānaro yaṃ rukkhaṃ so āruḷhavānaro, jitāni indriyāni yena so jitindriyo, dinnaṃ bhojanaṃ yassa so dinnabhojano, apagataṃ kāḷakaṃ yasmā paṭā so-yamapagatakāḷako, upagatā dasa yesaṃ te upadasā, āsannadasā, adūradasā, adhikadasā, tayo dasa parimāṇamesaṃ tidasā, kathaṃ dasasaddo saṅkhyāne vattate? Parimāṇasaddasannidhānā, yathā pañca parimāṇamesaṃ pañcakā sakunāti, dve vā tayo vā parimāṇamesaṃ dvattayo vāsaddatthe vā dve vā tayo vā dvattayo. များစွာသော ဝိဘတ်အဆုံးရှိသောပုဒ်တို့သည် တစ်ပါးသောပုဒ်၏ အနက်၌ တစ်ခုတည်းသောအနက် (သမတ်) ဖြစ်၏၊ (ပုံစံ-) များစွာသော ဥစ္စာရှိသောသူသည် “ဗဟုဓနော”၊ တွဲကျသော နားရွက်ရှိသောသူသည် “လမ္ဗကဏ္ဏော”၊ လက်၌ ဝရဇိန်လက်နက်ရှိသောသူသည် “ဝဇိရပါဏိ”၊ ဆူဖြိုးသော ဆင်များစွာရှိသော တောသည် “မတ္တဗဟုမာတင်္ဂံ (ဝနံ)”၊ မျောက်တက်နေသော သစ်ပင်သည် “အာရုဠှဝါနရော (ရုက္ခော)”၊ အောင်အပ်သော ဣန္ဒြေရှိသောသူသည် “ဇိတိန္ဒြိယော”၊ ပေးအပ်သော ဘောဇဉ်ရှိသောသူသည် “ဒိန္နဘောဇနော”၊ အမည်းစက် ကင်းစင်သော အဝတ်သည် “အပဂတကာဠကော (ပဋော)”၊ တစ်ဆယ်သို့ ကပ်ကုန်သော (ကိုးဦးခန့်ရှိသော) သူတို့သည် “ဥပဒသာ”၊ တစ်ဆယ်သို့ နီးကပ်ကုန်သော သူတို့သည် “အာသန္နဒသာ”၊ တစ်ဆယ်နှင့် မဝေးသော သူတို့သည် “အဒူရဒသာ”၊ တစ်ဆယ်ထက် လွန်သောသူတို့သည် “အဓိကဒသာ”၊ သုံးခုသော တစ်ဆယ် (သုံးဆယ်) ပမာဏရှိသော နတ်တို့သည် “တိဒသာ”။ အဘယ်ကြောင့် “ဒသ” သဒ္ဒါသည် အရေအတွက်၌ ဝတ္တတေ (ဟောခြင်း) ဖြစ်သနည်း? ပမာဏသဒ္ဒါနှင့် နီးစပ်သောကြောင့်တည်း။ ဥပမာ- ငါးခု ပမာဏရှိသော ငှက်တို့သည် “ပဉ္စကာ သကုဏာ” ဟု ဖြစ်သကဲ့သို့တည်း။ နှစ်ခု သို့မဟုတ် သုံးခု ပမာဏရှိသောသူတို့သည် “ဒွတ္တယော”၊ သို့မဟုတ် “ဝါ” သဒ္ဒါ၏အနက် (ဝိကပ်) ၌ “နှစ်ခု သို့မဟုတ် သုံးခု” သည် “ဒွတ္တယော” ဟု ဖြစ်၏။ Dakkhiṇassā ca pubbassā ca disāya yadantarāḷaṃ dakkhiṇapubbā disā, dakkhiṇā ca sā pubbā cāti vā, saha puttenāgato saputto, salomako vijjamānalomakoti attho, evaṃ sapakkhako, atthī khīrā brāhmaṇīti atthisaddo vijjamānatthe nipāto, kvaci gatatthatāya padantarānamappayogo, kaṇṭhaṭṭhā kāḷā assa kaṇṭhekāḷo, oṭṭhassa mukhamiva mukhamassa oṭṭhamukho, kesasaṅghāto cūḷā assa kesacūḷo, suvaṇṇavikāro alaṅkāro assa suvaṇṇālaṅkāro, papatitaṃ paṇṇamassa papatitapaṇṇo, papaṇṇo, avijjamānā puttā assa avijjamānaputto, na santi puttā assa aputte, kvaci na hoti pañca bhuttavanto assa bhātuno putto assa atthīti bahulādhikārato. တောင်အရပ်နှင့် အရှေ့အရပ်တို့၏ အလယ်ကြားအရပ်သည် “ဒက္ခိဏပုဗ္ဗာ” (တောင်အရှေ့အရပ်) မည်၏၊ သို့မဟုတ် “တောင်ဘက်လည်းဖြစ်၍ အရှေ့ဘက်လည်းဖြစ်သော အရပ်” ဟုလည်း ဝိဂြိုဟ်ပြုနိုင်သည်။ သားနှင့်တကွ လာသောသူသည် “သပုတ္တော”၊ အမွေးရှိသောသူသည် “သလောမကော” (ထင်ရှားရှိသော အမွေးရှိသူ ဟု အနက်ရ၏)။ ထို့အတူ “သပက္ခကော” (အတောင်ပံရှိသောသူ)၊ နို့ရည်ရှိသော ပုဏ္ဏေးမသည် “အတ္ထိခီရာ ဗြာဟ္မဏီ”၊ ဤ၌ “အတ္ထိ” သဒ္ဒါသည် ထင်ရှားရှိခြင်းအနက်ရှိသော နိပါတ် ဖြစ်၏။ အချို့သောနေရာ၌ အနက်ပြီးမြောက်ပြီး ဖြစ်သောကြောင့် တစ်ပါးသောပုဒ်တို့ကို အသုံးမပြုခြင်း (လုပ္ပဒဗဟုဗ္ဗီဟိ) ရှိ၏၊ (ပုံစံ-) လည်ပင်း၌ တည်သော အမည်းစက်ရှိသောသူသည် “ကဏ္ဌေကာဠော”၊ ကုလားအုတ်၏ နှုတ်ခမ်းနှင့်တူသော မျက်နှာရှိသောသူသည် “ဩဋ္ဌမုခေါ”၊ ဆံပင်အစုတည်းဟူသော သျှောင်ရှိသောသူသည် “ကေသစူဠော”၊ ရွှေဖြင့်ပြီးသော တန်ဆာရှိသောသူသည် “သုဝဏ္ဏာလင်္ကာရော”၊ ကြွေကျသော သစ်ရွက်ရှိသော သစ်ပင်သည် “ပပတိတပဏ္ဏော” သို့မဟုတ် “ပပဏ္ဏော”၊ မရှိသော သားရှိသောသူသည် “အဝိဇ္ဇမာနပုတ္တော”၊ သားမရှိသောသူသည် “အပုတ္တော” ဟု ဖြစ်၏။ အချို့သောနေရာ၌ (ဗဟုလအာဏာကြောင့်) “ပဉ္စ ဘုတ္တဝန္တော” (ငါးယောက် စားပြီးသောသူ)၊ “အဿ ဘာတုနော ပုတ္တော အဿ အတ္ထိ” (သူ့ညီ၏သားသည် သူ့အား ရှိ၏) တို့၌ သမတ် မဖြစ်ပေ။ 18. Tattha gahetvā tena paharitvā yuddhe sarūpaṃ. ၁၈. ထိုအရာ၌ ကိုင်ဆွဲ၍လည်းကောင်း၊ ထိုလက်နက်ဖြင့် ရိုက်ပုတ်၍လည်းကောင်း တိုက်ခိုက်သော စစ်ပွဲ၌ တူညီသော ရူပရှိသော (ပုဒ်တို့သည် သမတ် ဖြစ်ကုန်၏)။ Sattamyantaṃ [Pg.125] tatiyantañca sarūpamanekaṃ tattha gahetvā tena paharitvā yuddhe-ññapadatthe ekatthaṃ vā hoti, kesesu ca kesesu ca gahetvā yuddhaṃ pavattaṃ kesākesi, daṇḍehi ca daṇḍehi ca paharitvā yuddhaṃ pavattaṃ daṇḍādaṇḍi, muṭṭhāmuṭṭhi, ‘‘ci vītiyāre’’ (3-51) ti ci samāsanto, ‘‘cismiṃ’’ (3.66) ti akāro. Tattha teneti kiṃ? Kāyañca kāyañca gahetvā yuddhaṃ pavattaṃ. Gahetvā paharitvāti kiṃ? Rathe ca rathe ca ṭhatvā yuddhaṃ pavatti. Yuddheti kiṃ? Hatthe ca hatthe ca gahetvā sakhyaṃ pavattaṃ. Sarūpanti kiṃ? Daṇḍehi ca musalehi ca paharitvā yuddha pavattaṃ. သတ္တမီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်နှင့် တတိယာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်သည် တူညီသောရူပရှိကုန်လျက်၊ “ထိုကိုယ်အင်္ဂါ၌ ကိုင်ဆွဲ၍” သို့မဟုတ် “ထိုလက်နက်ဖြင့် ရိုက်ပုတ်၍” တိုက်ခိုက်သော စစ်ပွဲဟူသော အခြားပုဒ်၏ အနက် (အညပဒတ္ထ) ၌ တစ်ခုတည်းသောအနက် (သမတ်) ဖြစ်၏၊ (ပုံစံ-) ဆံပင်တို့၌လည်းကောင်း၊ ဆံပင်တို့၌လည်းကောင်း ကိုင်ဆွဲ၍ ဖြစ်သော တိုက်ပွဲသည် “ကေသာကေသိ” (ဆံပင်ချင်း ဆွဲ၍ တိုက်ပွဲ)၊ တုတ်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ တုတ်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း ရိုက်ပုတ်၍ ဖြစ်သော တိုက်ပွဲသည် “ဒဏ္ဍာဒဏ္ဍိ” (တုတ်ချင်း ရိုက်ပွဲ)၊ လက်သီးချင်း သတ်ပွဲသည် “မုဋ္ဌာမုဋ္ဌိ” ဟု ဖြစ်၏။ “စိ ဝီတိယာရေ” သုတ်ဖြင့် “စိ” ပစ္စည်း သမသန္တပြု၍၊ “စသ္မိံ” သုတ်ဖြင့် အကာရပြု၏။ “ထိုအရာ၌၊ ထိုလက်နက်ဖြင့်” ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? (ထိုသို့မဟုတ်လျှင် သမတ်မဖြစ်ကြောင်း ပြရန် ဖြစ်၏၊ ပုံစံ-) ကိုယ်ချင်းလည်းကောင်း၊ ကိုယ်ချင်းလည်းကောင်း ဆုပ်ကိုင်၍ ဖြစ်သော တိုက်ပွဲ (သမတ်မဖြစ်)။ “ကိုင်ဆွဲ၍၊ ရိုက်ပုတ်၍” ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? (ပုံစံ-) ရထား၌လည်းကောင်း၊ ရထား၌လည်းကောင်း တည်၍ ဖြစ်သော တိုက်ပွဲ (သမတ်မဖြစ်)။ “စစ်ပွဲ၌” ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? (ပုံစံ-) လက်ချင်းလည်းကောင်း၊ လက်ချင်းလည်းကောင်း ကိုင်၍ ဖြစ်သော အဆွေခင်ပွန်းအဖြစ် (သမတ်မဖြစ်)။ “တူညီသောရူပရှိသော” ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? (ပုံစံ-) တုတ်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကျည်ပွေ့တို့ဖြင့်လည်းကောင်း ရိုက်ပုတ်၍ ဖြစ်သော တိုက်ပွဲ (သမတ်မဖြစ်)။ 19. Catthe. ၁၉. “စ” သဒ္ဒါ၏ အနက်၌လည်းကောင်း (သမတ် ဖြစ်၏)။ Anekaṃ syādyantaṃ catthe ekatthaṃ vā bhavati. Samuccayonvācayo itarītarayogo samāhāro ca ca saddatthā, tattha samuccayānvācayesu nekatthībhāvo sambhavati, tesu hi samuccayo aññamaññanirapekkhā namattappadhānānaṃ katthaci kiriyāvisese cīyamānatā, yathā ‘dhave ca khadire ca palāse ca chindā’ti. Anvācayo ca yattheko padhānabhāvena vidhīyate aparo ca guṇabhāvena, yathā ‘bhikkhañcara gāvo cānaye’ti. Itaradvaye tu sambhavati, tesu hi aññamaññasāpekkhānamavayavabhadānugato itarītarayogo, yathā ‘sāriputtamoggallānā’ti, assāvayavappadhānattā bahuvacanameva. Aññamaññasāpekkhānameva tirohitāvayavabhedo samudāyappadhāno samāhāro, yathā ‘chattupāhana’nti, assa pana samudāyappadhānattā ekavacanameva. ‘စ’ သဒ္ဒါ၏ အနက်ရှိရာ၌ များစွာသော သိဗျတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့သည် တစ်ခုတည်းသော အနက်ရှိသည် (ဧကတ္ထီဘာဝ) ဖြစ်ကုန်၏။ သမုစ္စယ၊ အနွာစယ၊ ဣတရီတရယောဂ၊ သမာဟာရ တို့သည် ‘စ’ သဒ္ဒါ၏ အနက်တို့တည်း။ ထိုအနက်တို့တွင် သမုစ္စယနှင့် အနွာစယတို့၌ တစ်ခုတည်းသောအနက်ရှိသည်ဖြစ်ခြင်း (ဧကတ္ထီဘာဝ = သမာသ်ဖြစ်ခြင်း) မရှိနိုင်။ အကြောင်းမူကား ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် သမုစ္စယဟူသည် အချင်းချင်း မငဲ့ကွက်ဘဲ နာမ်အနက်သာလျှင် အဓိကရှိကြကုန်သော ပုဒ်တို့အား တစ်စုံတစ်ခုသော ကိရိယာထူး၌ စုပေါင်းပြုလုပ်ခြင်းဖြစ်၏။ ပုံစံ - ‘သစ်ခေါက်ပင်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ရှားပင်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ပေါက်ပင်တို့ကိုလည်းကောင်း ခုတ်လော့’ ဟူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ အနွာစယဟူသည် တစ်ခုကို အဓိကအားဖြင့် ပြဋ္ဌာန်း၍ အခြားတစ်ခုကို အရန် (ဂုဏ်) အားဖြင့် ပြဋ္ဌာန်းရာဖြစ်၏။ ပုံစံ - ‘ဆွမ်းခံလှည့်လော့၊ နွားတို့ကိုလည်း မောင်းခဲ့လော့’ ဟူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ကြွင်းသော နှစ်ပါး (ဣတရီတရယောဂနှင့် သမာဟာရ) တို့၌မူကား (ဧကတ္ထီဘာဝ) ဖြစ်နိုင်၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် အချင်းချင်း ငဲ့ကွက်ခြင်းရှိကုန်လျက် အစိတ်အစိတ် ကွဲပြားခြင်းသို့ လိုက်သော ပေါင်းစပ်ခြင်းသည် ဣတရီတရယောဂ မည်၏။ ပုံစံ - ‘သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာနာ’ (သာရိပုတ္တရာနှင့် မောဂ္ဂလာန်တို့) ဟူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ဤဣတရီတရယောဂ၌ အစိတ်အစိတ်ဖြစ်သော ပုဒ်တို့သည် အဓိကဖြစ်သောကြောင့် ဗဟုဝစန (အများကိန်း) သာ ဖြစ်၏။ အချင်းချင်း ငဲ့ကွက်ခြင်းရှိကုန်သည်သာဖြစ်၍ အစိတ်အစိတ် ကွဲပြားခြင်းကို ဖုံးကွယ်လျက် အစုအပေါင်း အဓိကရှိသော ပေါင်းစပ်ခြင်းသည် သမာဟာရ မည်၏။ ပုံစံ - ‘ဆတ္တုပါဟနံ’ (ထီးနှင့်ဖိနပ်) ဟူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ဤသမာဟာရ၌မူကား အစုအပေါင်းသည် အဓိကဖြစ်သောကြောင့် ဧကဝစန (တစ်နည်းကိန်း) သာ ဖြစ်၏။ Te [Pg.126] ca samāhārītarītarayogā bahulaṃ vidhānā niyatavisayāyeva honti, tatrāyaṃ visayavibhāgo nirutthipiṭakāgato-pāṇitūriyayoggasenaṅgānaṃ, niccaverīnaṃ, saṅkhyāparimāṇa-saññānaṃ, khuddajantukānaṃ, pacanacaṇḍālānaṃ, caraṇasādhāraṇānaṃ, ekajjhāyanapāvacanānaṃ, liṅgavisesānaṃ, vividhaviruddhānaṃ disānaṃ, nadīnañca niccaṃ samāhārekattaṃ bhavati, tiṇarukkhapasusakunadhanadhaññabyañjanajanappadānaṃ vā, aññesamitarītarayogova. ထိုသမာဟာရနှင့် ဣတရီတရယောဂတို့သည် များစွာသော ဝိဓိ (စီရင်ထုံး) ရှိကုန်သည်ဖြစ်၍ သတ်မှတ်အပ်သော အရာရှိကုန်သည်သာ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထိုအရာ၌ နိရုတ္တိပိဋကတ်ကျမ်းမှ လာသော အရာဝေဖန်ခြင်းကား ဤသို့တည်း - လက်ခြေအင်္ဂါ (ပါဏင်္ဂ)၊ တူရိယာအင်္ဂါ (တုရိယင်္ဂ)၊ ကုန်းရထားအင်္ဂါ (ယောဂ္ဂင်္ဂ)၊ စစ်အင်္ဂါ (သေနင်္ဂ)၊ အမြဲရန်ဘက်ဖြစ်သော သတ္တဝါ (နိစ္စဝေရီ)၊ သင်္ချာပမာဏသညာ၊ သတ္တဝါငယ် (ခုဒ္ဒဇန္တုက)၊ ချက်ပြုတ်သောသူနှင့် စဏ္ဍာလ (ပစနစဏ္ဍာလ)၊ အကျင့်တူသူ (စရဏသာဓာရဏ)၊ တစ်ခုတည်းသော စာပေကျမ်းဂန်ရှိသူ (ဧကဇ္ဈာယနပါဝစန)၊ လိင်မတူကွဲပြားသူ (လိင်္ဂဝိသေသ)၊ အမျိုးမျိုး ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သောအရာ (ဝိဝိဓဝိရုဒ္ဓ)၊ အရပ်မျက်နှာ (ဒိသာ)၊ မြစ် (နဒီ) တို့အား အမြဲတစေ သမာဟာရ ဧကဝစန ဖြစ်၏။ မြက်၊ သစ်ပင်၊ တိရစ္ဆာန်၊ ငှက်၊ ရွှေငွေဥစ္စာ၊ ကောက်ပဲသီးနှံ၊ ဟင်းလျာ (ဗျဉ္ဇန)၊ တိုင်းပြည် (ဇနပဒ) တို့အား ဝိကပ္ပအားဖြင့် (သမာဟာရ သို့မဟုတ် ဣတရီတရယောဂ) ဖြစ်၏။ အခြားသော အရာတို့အား ဣတရီတရယောဂသာ ဖြစ်၏။ Pāṇyaṅgānaṃ-cakkhusotaṃ, mukhanāsikaṃ, hanugīvaṃ, chavimaṃsalohitaṃ, nāmarūpaṃ, jarāmaraṇaṃ. Turiyaṅgānaṃ-alasatālambaraṃ, murajagomukhaṃ, saṅkhadeṇḍimaṃ, maddavikapāṇavikaṃ, gītavāditaṃ, sammatālaṃ. Yoggaṅgānaṃ phālapācanaṃ, yuganaṅgalaṃ. Senaṅgānaṃ-asisattitomarapiṇḍaṃ, asicammaṃ, dhanukalāpaṃ, paharaṇāvaraṇaṃ. Niccaverīnaṃ-ahinakulaṃ, bīḷālamūsikaṃ, kākolūkaṃ, nāgasupaṇṇaṃ. Saṅkhyāparimāṇa saññānaṃ-ekakadukaṃ, dukatikaṃ, tikacatukkaṃ, catukkapañcakaṃ, dasekādasakaṃ. Khuddajantukānaṃ kīṭapaṭaṅgaṃ, kunthakipillikaṃ, ḍaṃsamakasaṃ, makkhikakipillikaṃ. Pacanacaṇḍālānaṃ-orabbhikasūkarikaṃ, sākunti kamāgavikaṃ, sapākacaṇḍālaṃ, venarathakāraṃ, pukkusa chavaḍāhakaṃ. Caraṇasādhāraṇānaṃ-atisabhāradvājaṃ, kaṭhakalāpaṃ, sīlapaññāṇaṃ, samathavipassanaṃ, vijjācaraṇaṃ. Ekajjhāyanapāvacanānaṃ dīghamajjhimaṃ, ekuttarasaṃyuttakaṃ, khandhakavibhaṅgaṃ. Liṅgavisesānaṃ-itthipukhaṃ, dāsidāsaṃ, cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhāraṃ, tiṇakaṭṭhasākhāpalāsaṃ, ‘lābhī hoti cīvarapiṇḍapātasenā- sanagilānappaccayabhesajjaparikkhārāna’ntipi dissati. Vividhaviruddhānaṃ kusalākusalaṃ[Pg.127], sāvajjānavajjaṃ, hīnappaṇītaṃ, kaṇhasukkaṃ, chekapāpakaṃ. Disānaṃ pubbāparaṃ, dakkhiṇuttaraṃ, pubbadakkhiṇaṃ, pubbuttaraṃ, adharuttaraṃ, aparadakkhiṇaṃ, aparuttaraṃ. Nadīnaṃ-gaṅgāyamunaṃ, mahisarabhu. လက်ခြေအင်္ဂါ (ပါဏင်္ဂ) တို့တွင် - စက္ခုသောတံ (မျက်စိနှင့်နား)၊ မုခနာသိကံ (မျက်နှာနှင့်နှာခေါင်း)၊ ဟနုဂီဝံ (မေးစေ့နှင့်လည်ပင်း)၊ ဆဝိမံသလောဟိတံ (အရေ၊ အသားနှင့်သွေး)၊ နာမရူပံ (နာမ်နှင့်ရုပ်)၊ ဇရာမရဏံ (အိုခြင်းနှင့်သေခြင်း) တို့ ဖြစ်၏။ တူရိယာအင်္ဂါ (တုရိယင်္ဂ) တို့တွင် - အလသတာလမ္ဗရံ (စောင်းတိုနှင့် ပတ်သာ)၊ မုရဇဂေါမုခံ (ပတ်မနှင့် ဦးချိုတံပိုး)၊ သင်္ခဒေဏ္ဍိမံ (ခရုသင်းနှင့် မောင်း)၊ မဒ္ဒဝိကပါဏဝိကံ (စည်ကြီးနှင့် စည်ငယ်)၊ ဂီတဝါဒိတံ (သီချင်းဆိုခြင်းနှင့် တီးမှုတ်ခြင်း)၊ သမ္မတာလံ (ကွင်းနှင့် လင်းကွင်း) တို့ ဖြစ်၏။ ကုန်းရထားအင်္ဂါ (ယောဂ္ဂင်္ဂ) တို့တွင် - ဖာလပါစနံ (ထွန်သွားနှင့် ကြာဆူး)၊ ယုဂနင်္ဂလံ (ထမ်းပိုးနှင့် ထွန်တုံး) တို့ ဖြစ်၏။ စစ်အင်္ဂါ (သေနင်္ဂ) တို့တွင် - အသိသတ္တိတောမရပိဏ္ဍံ (ဓား၊ လှံ၊ ကန်တော့မြှားအစု)၊ အသိစမ္မံ (ဓားနှင့် ဒိုင်းလွှား)၊ ဓနုကလာပံ (လေးနှင့် မြားတောင့်)၊ ပဟရဏာဝရဏံ (လက်နက်နှင့် အကာအကွယ်) တို့ ဖြစ်၏။ အမြဲရန်ဘက်ဖြစ်သော သတ္တဝါ (နိစ္စဝေရီ) တို့တွင် - အဟိနကုလံ (မြွေနှင့် မြွေပါ)၊ ဗီဠာလမူသိကံ (ကြောင်နှင့် ကြွက်)၊ ကာကောလူကံ (ကျီးနှင့် ဇီးကွက်)၊ နာဂသုပဏ္ဏံ (နဂါးနှင့် ဂဠုန်) တို့ ဖြစ်၏။ သင်္ချာပမာဏသညာတို့တွင် - ဧကကဒုကံ (တစ်ခုနှင့်နှစ်ခုအစု)၊ ဒုကတိကံ (နှစ်ခုနှင့်သုံးခုအစု)၊ တိကစတုက္ကံ (သုံးခုနှင့်လေးခုအစု)၊ စတုက္ကပဉ္စကံ (လေးခုနှင့်ငါးခုအစု)၊ ဒသေကာဒသကံ (တစ်ဆယ်နှင့်တစ်ဆယ့်တစ်ခုအစု) တို့ ဖြစ်၏။ သတ္တဝါငယ် (ခုဒ္ဒဇန္တုက) တို့တွင် - ကီဋပဋင်္ဂံ (ပိုးကောင်နှင့် နှံကောင်)၊ ကုန္ထကိပိလ္လိကံ (ခြင်ရွှေနှင့် ပုရွက်ဆိတ်)၊ ဍံသမကသံ (မှက်နှင့် ခြင်)၊ မက္ခိကကိပိလ္လိကံ (ယင်ကောင်နှင့် ပုရွက်ဆိတ်) တို့ ဖြစ်၏။ ချက်ပြုတ်သောသူနှင့် စဏ္ဍာလ (ပစနစဏ္ဍာလ) တို့တွင် - သိုးသတ်သမားနှင့် ဝက်သတ်သမား (သြရဗ္ဘိကသူကရိကံ)၊ ငှက်သတ်သမားနှင့် မုဆိုး (သာကုန္တိကမာဂဝိကံ)၊ ခွေးစားစဏ္ဍာလ (သပါကစဏ္ဍာလံ)၊ ဝါးသမားနှင့် ရထားသမား (ဝေဏရထကာရံ)၊ အမှိုက်သွန်သမားနှင့် အလောင်းရှို့သမား (ပုက္ကုသဆဝဍာဟကံ) တို့ ဖြစ်၏။ အကျင့်တူသူ (စရဏသာဓာရဏ) တို့တွင် - အတိသဘာရဒွါဇံ (အတိနှင့် ဘာရဒွါဇ နွယ်ဝင်တို့)၊ ကဌကလာပံ (ကဌနှင့် ကလာပကျမ်းတတ်တို့)၊ သီလပညာဏံ (သီလနှင့် ပညာ)၊ သမထဝိပဿနံ (သမထနှင့် ဝိပဿနာ)၊ ဝိဇ္ဇာစရဏံ (ဝိဇ္ဇာနှင့် စရဏ) တို့ ဖြစ်၏။ တစ်ခုတည်းသော စာပေကျမ်းဂန်ရှိသူ (ဧကဇ္ဈာယနပါဝစန) တို့တွင် - ဒီဃမဇ္ဈိမံ (ဒီဃနိကာယ်နှင့် မဇ္ဈိမနိကာယ်)၊ ဧကုတ္တရသံယုတ္တကံ (အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်နှင့် သံယုတ္တနိကာယ်)၊ ခန္ဓကဝိဘင်္ဂံ (ခန္ဓကနှင့် ဝိဘင်း) တို့ ဖြစ်၏။ လိင်မတူကွဲပြားသူ (လိင်္ဂဝိသေသ) တို့တွင် - ဣတ္ထိပုခံ (မိန်းမနှင့်ယောင်္ကျား)၊ ဒါသိဒါသံ (ကျွန်မနှင့်ကျွန်)၊ စီဝရပိဏ္ဍပါတသေနာသနဂိလာနပ္ပစ္စယဘေသဇ္ဇပရိက္ခာရံ (သင်္ကန်း၊ ဆွမ်း၊ ကျောင်း၊ ဆေး ပစ္စည်းအစု)၊ တိဏကဋ္ဌသာခါပလာသံ (မြက်၊ ထင်း၊ သစ်ကိုင်း၊ သစ်ရွက်) တို့ ဖြစ်၏။ ‘လာဘီ ဟောတိ စီဝရပိဏ္ဍပါတသေနာသနဂိလာနပ္ပစ္စယဘေသဇ္ဇပရိက္ခာရာနံ’ ဟူ၍လည်း တွေ့ရ၏။ အမျိုးမျိုး ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သောအရာ (ဝိဝိဓဝိရုဒ္ဓ) တို့တွင် - ကုသလာကုသလံ (ကုသိုလ်နှင့် အကုသိုလ်)၊ သာဝဇ္ဇာနဝဇ္ဇံ (အပြစ်ရှိသောအရာနှင့် အပြစ်မရှိသောအရာ)၊ ဟီနပ္ပဏီတံ (ညံ့ဖျင်းသောအရာနှင့် မွန်မြတ်သောအရာ)၊ ကဏှသုက္ကံ (အမည်းနှင့် အဖြူ)၊ ဆေကပါပကံ (လိမ္မာသူနှင့် လူမိုက်) တို့ ဖြစ်၏။ အရပ်မျက်နှာ (ဒိသာ) တို့တွင် - ပုဗ္ဗာပရံ (အရှေ့နှင့်အနောက်)၊ ဒက္ခိဏုတ္တရံ (တောင်နှင့်မြောက်)၊ ပုဗ္ဗဒက္ခိဏံ (အရှေ့တောင်)၊ ပုဗ္ဗုတ္တရံ (အရှေ့မြောက်)၊ အဓရုတ္တရံ (အောက်နှင့်အထက်)၊ အပရဒက္ခိဏံ (အနောက်တောင်)၊ အပရုတ္တရံ (အနောက်မြောက်) တို့ ဖြစ်၏။ မြစ် (နဒီ) တို့တွင် - ဂင်္ဂါယမုနံ (ဂင်္ဂါနှင့် ယမုနာမြစ်)၊ မဟိသရဘူ (မဟီနှင့် သရဘူမြစ်) တို့ ဖြစ်၏။ Tiṇavisesānaṃ-kāsakusaṃ kāsakusā, usīrabīraṇaṃ usīrabīraṇā, muñjapabbajaṃ muñjapabbajaṃ muñjapabbajā. Rukkhavisesānaṃ khadirapalāsaṃ khadirapalāsā, vossakaṇṇaṃ dhavāssakaṇṇā, pilakkhanigrodhaṃ pilakkhanigrodhā, assatthakapitthanaṃ assatthakapitthanā, sākasālaṃ sākasālā. Pasuvisesānaṃ-gajagavajaṃ gajagavajā, gomahisaṃ gomahisā, eṇeyyagomahisaṃ eṇeyyagomahisā, eṇeyyavarāhaṃ eṇeyyavarāhā, ajeḷakaṃ ajeḷakā, kukkurasūkaraṃ kukkurasūkarā, hatthigavāssavaḷavaṃ hatthigavāssavaḷavā. Sakunavisesānaṃ-haṃsabalāvaṃ haṃsabalāvā, kāraṇḍavacakkavākaṃ kāraṇḍavacakkavākā, bakabalākaṃ bakabalākā. Dhanānaṃ-hiraññasuvaṇṇaṃ hiraññasuvaṇṇā, maṇisaṅkhamuttāveḷuriyaṃ maṇisaṅkhamuttāveḷuriyā, jātarūparajataṃ jātarūparajatā. Dhaññānaṃ-sāliyavakaṃ sāliyavakā, tilamuggamāsaṃ tilamuggamāsā, nipphāvakulatthaṃ nipphāvakulatthā. Byañjanānaṃ-sākasuvaṃ sākasuvā, gabyamāhisaṃ gabyamāhisā, eṇeyyavārāhaṃ eṇeyyavārāhā, migamāyūraṃ migamāyūrā. Janapadānaṃ-kāsikosalaṃ kāsikosalā, vajjimallaṃ vajjimallā, cetivaṃsaṃ cetivaṃsā, macchasūrasenaṃ macchasūrasenā, kurupañcālaṃ kurupañcālā. Itarītarayogo yathā-candimasūriyā, samaṇabrāhmaṇā mātāpitaro iccādi. မြက်အထူးတို့တွင် - ကာသကုသံ သို့မဟုတ် ကာသကုသာ (သက်ကယ်မြက်နှင့် သမန်းမြက်)၊ ဥသီရဗီရဏံ သို့မဟုတ် ဥသီရဗီရဏာ (ပန်းရင်းမြက်နှင့် ဖျံမြက်)၊ မုဉ္ဇပဗ္ဗဇံ သို့မဟုတ် မုဉ္ဇပဗ္ဗဇာ (ဖြူဆံမြက်နှင့် သက်ကယ်ညွန့်) တို့ ဖြစ်၏။ သစ်ပင်အထူးတို့တွင် - ခဒိရပလာသံ သို့မဟုတ် ခဒိရပလာသာ (ရှားပင်နှင့် ပေါက်ပင်)၊ ဓဝါဿကဏ္ဏံ သို့မဟုတ် ဓဝါဿကဏ္ဏာ (သစ်မင်းပင်နှင့် ကတောက်ပင်)၊ ပိလက္ခနိဂြောဓံ သို့မဟုတ် ပိလက္ခနိဂြောဓာ (ညောင်ကြပ်ပင်နှင့် ညောင်ဗုဒ္ဓဟေပင်)၊ အဿတ္ထကပိတ္ထနံ သို့မဟုတ် အဿတ္ထကပိတ္ထနာ (ညောင်ဗောဓိပင်နှင့် သီးပင်)၊ သာကသာလံ သို့မဟုတ် သာကသာလာ (ကျွန်းပင်နှင့် အင်ကြင်းပင်) တို့ ဖြစ်၏။ တိရစ္ဆာန်အထူးတို့တွင် - ဂဇဂဝဇံ သို့မဟုတ် ဂဇဂဝဇာ (ဆင်နှင့် ပြောင်)၊ ဂေါမဟိသံ သို့မဟုတ် ဂေါမဟိသာ (နွားနှင့် ကျွဲ)၊ ဧဏေယျဂေါမဟိသံ သို့မဟုတ် ဧဏေယျဂေါမဟိသာ (ရွှေသမင်၊ နွားနှင့် ကျွဲ)၊ ဧဏေယျဝရာဟံ သို့မဟုတ် ဧဏေယျဝရာဟာ (ရွှေသမင်နှင့် တောဝက်)၊ အဇေဠကံ သို့မဟုတ် အဇေဠကာ (ဆိတ်နှင့် သိုး)၊ ကုက္ကုရသူကရံ သို့မဟုတ် ကုက္ကုရသူကရာ (ခွေးနှင့် ဝက်)၊ ဟတ္ထိဂဝါဿဝဠဝံ သို့မဟုတ် ဟတ္ထိဂဝါဿဝဠဝါ (ဆင်၊ နွား၊ မြင်းနှင့် မြင်းမ) တို့ ဖြစ်၏။ ငှက်အထူးတို့တွင် - ဟံသဗလာဝံ သို့မဟုတ် ဟံသဗလာဝါ (ဟင်္သာနှင့် ဗျိုင်းမ)၊ ကာရဏ္ဍဝစက္ကဝါကံ သို့မဟုတ် ကာရဏ္ဍဝစက္ကဝါကာ (ဘဲရွှေဝါနှင့် စက္ကဝက်ငှက်)၊ ဗကဗလာကံ သို့မဟုတ် ဗကဗလာကာ (ဗျိုင်းနှင့် ဗျိုင်းမ) တို့ ဖြစ်၏။ ရွှေငွေဥစ္စာ (ဓန) တို့တွင် - ဟိရညသုဝဏ္ဏံ သို့မဟုတ် ဟိရညသုဝဏ္ဏာ (ရွှေမပြားနှင့် ရွှေသန့်)၊ မဏိသင်္ခမုတ္တာဝေဠုရိယံ သို့မဟုတ် မဏိsegment_not_found (ပတ္တမြား၊ ခရုသင်း၊ ပုလဲနှင့် ကြောင်မျက်ရွဲ)၊ ဇာတရူပရဇတံ သို့မဟုတ် ဇာတရူပရဇတာ (ရွှေနှင့် ငွေ) တို့ ဖြစ်၏။ ကောက်ပဲသီးနှံ (ဓည) တို့တွင် - သာလိယဝကံ သို့မဟုတ် သာလိယဝကာ (သလေးစပါးနှင့် မုယောစပါး)၊ တိလမုဂ္ဂမာသံ သို့မဟုတ် တိလမုဂ္ဂမာသာ (နှမ်း၊ ပဲနောက်နှင့် ပဲတီစိမ်း)၊ နိပ္ဖါဝကုလတ္ထံ သို့မဟုတ် နိပ္ဖါဝကုလတ္ထာ (ပဲကြီးနှင့် ပဲနောက်) တို့ ဖြစ်၏။ ဟင်းလျာ (ဗျဉ္ဇန) တို့တွင် - သာကသုဝံ သို့မဟုတ် သာကသုဝါ (ဟင်းသီးဟင်းရွက်နှင့် ဆားဟင်းလျာ)၊ ဂဗျမာဟိသံ သို့မဟုတ် ဂဗျမာဟိသာ (နွားနို့နှင့် ကျွဲနို့)၊ ဧဏေယျဝါရာဟံ သို့မဟုတ် ဧဏေယျဝါရာဟာ (ရွှေသမင်သားနှင့် ဝက်သား)၊ မိဂမာယူရံ သို့မဟုတ် မိဂမာယူရာ (သမင်သားနှင့် ဥဒေါင်းသား) တို့ ဖြစ်၏။ တိုင်းပြည် (ဇနပဒ) တို့တွင် - ကာသိကောသလံ သို့မဟုတ် ကာသိကောသလာ (ကာသိတိုင်းနှင့် ကောသလတိုင်း)၊ ဝဇ္ဇိမလ္လံ သို့မဟုတ် ဝဇ္ဇိမလ္လာ (ဝဇ္ဇီတိုင်းနှင့် မလ္လတိုင်း)၊ စေတိဝံသံ သို့မဟုတ် စေတိဝံသာ (စေတိတိုင်းနှင့် ဝံသတိုင်း)၊ မစ္ဆသူရသေနံ သို့မဟုတ် မစ္ဆသူရသေနာ (မစ္ဆတိုင်းနှင့် သူရသေနတိုင်း)၊ ကုရုပဉ္စာလံ သို့မဟုတ် ကုရုပဉ္စာလာ (ကုရုတိုင်းနှင့် ပဉ္စာလတိုင်း) တို့ ဖြစ်၏။ ဣတရီတရယောဂ၏ ပုံစံကား - စန္ဒိမသူရိယာ (လနှင့် နေတို့)၊ သမဏဗြာဟ္မဏာ (သမဏနှင့် ဗြာဟ္မဏတို့)၊ မာတာပိတရော (မိဘနှစ်ပါးတို့) စသည်တို့ ဖြစ်၏။ Etasmiṃ [Pg.128] ekatthībhāvakaṇḍe yaṃ vuttaṃ pubbaṃ, tadeva pubbaṃ nipatati kamātikkame payojanābhāvā. Kvaci vipallāsopi hoti bahulādhikārato, dantānaṃ rājā rājadanto, katthaci kamaṃ paccānādarā pubbakālassāpi paranipāto, littavāsito, naggamusito, sittasammaṭṭho, bhaṭṭhaluñcito. Catthe yadekatthaṃ tattha keci pubbapadaṃ bahudhā niyamenti, tadiha byabhicāradassāna na vuttanti daṭṭhabbaṃ. ဤဧကတ္ထီဘာဝကဏ္ဍ၌ ရှေးဦးစွာ ဆိုအပ်ပြီးသော ပုဒ်သည်သာလျှင် ရှေ့၌ ကျ၏။ အစဉ်ကို လွန်ကျူးရာ၌ အကျိုးထူးမရှိသောကြောင့်တည်း။ ‘ဗဟုလံ’ အာဏာကြောင့် အချို့အရပ်၌ ပြောင်းပြန်ဖြစ်ခြင်း (ဝိပလ္လာသ) လည်း ဖြစ်၏။ ပုံစံ - သွားတို့၏မင်းသည် ရာဇဒန္တော (မင်းသွား = အရှေ့သွားထူး) မည်၏။ အချို့အရပ်၌ အစဉ်ကို မရိုသေခြင်းကြောင့် ရှေးဦးစွာ ဖြစ်သော ကာလရှိသော ပုဒ်၏ နောက်၌ ကျခြင်းလည်း ဖြစ်၏။ ပုံစံ - လိတ္တဝါသိတော (လိမ်းကျံအပ်၊ နံ့သာစိမ်အပ်သော)၊ နဂ္ဂမုသိတော (လုယက်ဖျက်ဆီးအပ်သဖြင့် အဝတ်မရှိသော)၊ သိတ္တသမ္မဋ္ဌော (ရေဖျန်းအပ်၊ တံမြက်လှည်းအပ်သော)၊ ဘဋ္ဌလုဉ္စိတော (ကြော်လှော်အပ်၊ နှုတ်အပ်သော) ဟူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ‘စ’ သဒ္ဒါ၏ အနက်ရှိရာ၌ ဧကတ္ထဖြစ်သော သမာသ်၌ အချို့သော ဆရာတို့သည် ရှေ့ပုဒ်ကို များစွာသော နည်းဖြင့် သတ်မှတ်ကြကုန်၏။ ထိုသတ်မှတ်ချက်သည် ဤနေရာ၌ ဖောက်ပြန်မှု (ဗျဘိစာရ) ကို မြင်ရသောကြောင့် မဆိုအပ်ဟု မှတ်အပ်၏။ 20. Samāhāre napuṃsakaṃ. ၂၀. သမာဟာရသမာသ်သည် နပုံသကလိင် ဖြစ်၏။ Catthe samāhāre yadekatthaṃ, taṃ napuṃsakaliṅgaṃ bhavati, tathācevodāhaṭaṃ, katthaci na hoti ‘sabhāparisāyā’ti ñāpakā, ādhipaccaparivāro, chandapārisuddhi, paṭisandhipavattiyaṃ. ‘စ’ သဒ္ဒါ၏ အနက်ဖြစ်သော သမာဟာရ၌ ဧကတ္ထဖြစ်သော ပုဒ်သည် နပုံသကလိင် ဖြစ်၏။ ရှေး၌ ဥပမာပြခဲ့သည့်အတိုင်း ဖြစ်၏။ ‘သဘာပရိသာယ’ ဟူသော သာဓက (ဉာပက) ကြောင့် အချို့သော အရပ်၌ နပုံသကလိင် မဖြစ်ပေ။ ပုံစံ - အာဓိပစ္စပရိဝါရော (အစိုးရခြင်းနှင့် အခြံအရံ)၊ ဆန္ဒပါရိသုဒ္ဓိ (ဆန္ဒနှင့် ပါရိသုဒ္ဓိ)၊ ပဋိသန္ဓိပဝတ္တိယံ (ပဋိသန္ဓေနှင့် ပဝတ္တိ၌) ဟူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ 21. Saṅkhyādi. ၂၁. သင်္ချာရှေ့ရှိသော သမာသ် (ဒိဂုသမာသ်) စသည်သည်လည်း (သမာဟာရ၌ နပုံသကလိင် ဖြစ်၏)။ Ekatthe samāhāre saṅkhyādi napuṃsakaliṅgaṃ bhavati, pañcagavaṃ, catuppathaṃ, samāhārassekattā ekavacanameva hoti, samāhāretveva pañcakāpālo pūvo, tiputto. ဧကတ္ထဖြစ်သော သမာဟာရ၌ သင်္ချာရှေ့ရှိသော သမာသ် (ဒိဂုသမာသ်) စသည်သည် နပုံသကလိင် ဖြစ်၏။ ပုံစံ - ပဉ္စဂဝံ (နွားငါးကောင်အစု)၊ စတုပ္ပထံ (လမ်းလေးခွဆုံ)။ သမာဟာရသည် တစ်ခုတည်းသော အနက်ရှိသောကြောင့် ဧကဝစန (တစ်နည်းကိန်း) သာ ဖြစ်၏။ သမာဟာရ၌သာလျှင်ဖြစ်၍ အသမာဟာရ၌မူကား ပဉ္စကာပါလော ပူဝေါ (အိုးခြမ်းကွဲငါးခု၌ ချက်အပ်သော မုန့်)၊ တိပုတ္တော (သားသုံးယောက်ရှိသောသူ) ဟူ၍ ဖြစ်၏။ 22. Kvacekattañca chaṭṭhiyā. ၂၂. အချို့အရပ်၌ ဆဋ္ဌီပုဒ်နှင့် စပ်လျဉ်း၍လည်း ဧကဝစန (တစ်နည်းကိန်း) သာ ဖြစ်၏။ Chaṭṭhiyekatthe kvaci napuṃsakattaṃ hotekatthañca, salabhānaṃ chāyā salabhacchāyaṃ, evaṃ sakuntānaṃ chāyā sakuntacchāyaṃ, pāsādacchāyaṃ pāsādacchāyā, gharacchāyaṃ gharacchāyā, amanussasabhāya napuṃsakekattaṃ bhavati brahmasabhaṃ, devasabhaṃ, indasabhaṃ, yakkhasabhaṃ, sarabhasabhaṃ, manussasabhāyaṃ pana khattiyasabhā, rājasabhā iccevamādi, kvacīti kiṃ rājapuriso. ဆဋ္ဌီတပုဒ်နှင့် ဧကဝုစ်၌ အချို့သော (ဆဋ္ဌီတပုဒ်သည်) နပုန်းလိင်အဖြစ်နှင့် ဧကဝုစ်အဖြစ်သည် ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) 'salabhānaṃ chāyā = salabhacchāyaṃ' (ဖလံကောင်တို့၏ အရိပ်)၊ ဤနည်းတူ 'sakuntānaṃ chāyā = sakuntacchāyaṃ' (ငှက်တို့၏ အရိပ်)၊ 'pāsādacchāyaṃ' သို့မဟုတ် 'pāsādacchāyā' (ပြာသာဒ်၏ အရိပ်)၊ 'gharacchāyaṃ' သို့မဟုတ် 'gharacchāyā' (အိမ်၏ အရိပ်) ဖြစ်၏။ လူမဟုတ်သော သဘင် (အစည်းအဝေး) သဒ္ဒါ၌ နပုန်းလိင် ဧကဝုစ်ဖြစ်၏ - 'brahmasabhaṃ' (ဗြဟ္မာသဘင်)၊ 'devasabhaṃ' (နတ်သဘင်)၊ 'indasabhaṃ' (သိကြားသဘင်)၊ 'yakkhasabhaṃ' (ဘီလူးသဘင်)၊ 'sarabhasabhaṃ' (သရဘသဘင်)။ လူသဘင်၌မူကား 'khattiyasabhā' (မင်းမျိုးသဘင်)၊ 'rājasabhā' (မင်းသဘင်) စသည်ဖြင့် ဖြစ်၏။ 'kvaci' (အချို့) ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? 'rājapuriso' (မင်း၏လုလင်) ဟု ဖြစ်ရန် ဖြစ်၏ (ဤ၌ နပုန်းလိင် ဧကဝုစ်မဖြစ်)။ 23. Syādīsu rasso. ၂၃. သိအစရှိသော ဝိဘတ်တို့သည် နောက်၌ ရှိကုန်သော် (သရကို) ရဿပြုရမည်။ Napuṃsake [Pg.129] vattamānassa rasso hoti syādīsu. Salabhacchāyaṃ, syādīsūti kiṃ? Salabhacchāye. နပုန်းလိင်၌ ဖြစ်ဆဲရှိသော (သရ၏) ရဿသည် သိအစရှိသော ဝိဘတ်တို့သည် နောက်၌ ရှိကုန်သော် ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) 'salabhacchāyaṃ'။ 'syādīsu' (သိအစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌) ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? 'salabhacchāye' (ဤ၌ ရဿမဖြစ်တည်း။) 24. Ghapassantassāppadhānassa. ၂၄. ဃ-သဒ္ဒါ၊ ပ-သဒ္ဒါ အဆုံးရှိသော၊ အဓိကမဟုတ်သော (ပုဒ်)၏ အဆုံးသရကို (ရဿပြုရမည်)။ Antabhūtassa appadhānassa ghapassa syādīsu rasso hoti. Bahumālo poso, nikkosambi, ativāmoru, antassāti kiṃ? Rājā kaññāpiyo, appadhānassāti kiṃ? Rājakumārī brahmabandhū. အဆုံး၌ဖြစ်သော၊ အဓိကမဟုတ်သော ဃ-သဒ္ဒါ၊ ပ-သဒ္ဒါ၏ သိအစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌ ရဿဖြစ်၏။ (ဥပမာ) 'bahumālo poso'၊ 'nikkosambi'၊ 'ativāmoru'။ 'antassāti' (အဆုံးသရ၏) ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? 'rājā kaññāpiyo'။ 'appadhānassa' (အဓိကမဟုတ်သော) ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? 'rājakumārī'၊ 'brahmabandhū'။ 25. Gossu. ၂၅. ဂေါသဒ္ဒါ၏ (အဆုံး၌) ဥ ဖြစ်၏။ Antabhūtassa appadhānassa gossa syādīsu u hoti. Cittagu, appadhānassātveva? Sugo, antassātveva? Gokulaṃ. အဆုံး၌ဖြစ်သော၊ အဓိကမဟုတ်သော ဂေါသဒ္ဒါ၏ သိအစရှိသော ဝိဘတ်တို့သည် နောက်၌ ရှိကုန်သော် ဥ ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) 'cittagu'။ 'appadhānassa' (အဓိကမဟုတ်သော) ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? 'sugo'။ 'antassa' (အဆုံး၌ဖြစ်သော) ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? 'gokulaṃ'။ 26. Itthiyamatvā. ၂၆. ဣတ္ထိလိင်၌ အကာရန္တမှ အာ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Itthiyaṃ vattamānato akārantato nāmasmā āpaccayo hoti. Dhammadinnā. ဣတ္ထိလိင်၌ ဖြစ်ဆဲရှိသော အကာရန္တ နာမ်သဒ္ဒါမှ အာ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) 'dhammadinnā'။ 37. Nadādito vī. ၃၇. နဒီအစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ ဝီ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Nadādīhi itthiyaṃ vīppaccayo hoti. Nadī, mahī, kumārī, taruṇī, vāruṇī, gotamī. (14) ‘‘Gotovā’’ gāvī go, ākatigaṇo-yaṃ, koro ‘‘ntantūnaṃ vīmhi to vā’’ (3-36) ti visesanattho. နဒီအစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ ဣတ္ထိလိင်၌ ဝီ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) 'nadī'၊ 'mahī'၊ 'kumārī'၊ 'taruṇī'၊ 'vāruṇī'၊ 'gotamī'။ (၁၄) 'gotovā' သုတ်ဖြင့် 'gāvī'၊ 'go' ဟု ဖြစ်၏။ ဤသည်ကား အာကတိဂိုဏ်း ဖြစ်၏။ 'က' အက္ခရာသည် 'ntantūnaṃ vīmhi to vā' (၃-၃၆) သုတ်၌ ထူးခြားသော အနက်ကို ပြရန်ဖြစ်၏။ 28. Yakkhāditinī ca. ၂၈. ယက္ခအစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှလည်း အိနီ ပစ္စည်းနှင့် ဝီ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Yakkhādito [Pg.130] itthiyaṃ inī hoti vīca. Yakkhinī yakkhī, nāginī nāgī, sīhinī sīhī. ယက္ခအစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ ဣတ္ထိလိင်၌ အိနီ ပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ဝီ ပစ္စည်းလည်း ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) 'yakkhinī' သို့မဟုတ် 'yakkhī'၊ 'nāginī' သို့မဟုတ် 'nāgī'၊ 'sīhinī' သို့မဟုတ် 'sīhī'။ 26. Ārāmikādīhi. ၂၆. အာရာမိကအစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ (အိနီ ပစ္စည်း ဖြစ်၏)။ Ārāmikādito inī hotitthiyaṃ. Ārāmikinī, anantarāyikinī, rājinī (15) ‘‘saññāyaṃ mānuso’’ mānusinī, aññatra mānusī. အာရာမိကအစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ ဣတ္ထိလိင်၌ အိနီ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) 'ārāmikinī'၊ 'anantarāyikinī'၊ 'rājinī'။ (၁၅) အမည် (သညာ) အနက်၌ 'mānuso' သဒ္ဒါမှ 'mānusinī' ဖြစ်၏၊ အခြားအနက်၌မူ 'mānusī' ဟု ဖြစ်၏။ 30. Yuvaṇṇehi nī. ၃၀. ယဝဏ္ဏ (ဣဝဏ္ဏ၊ ဥဝဏ္ဏ) တို့မှ နီ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Itthiyamivaṇṇuvaṇṇantehi nī hoti bahulaṃ. Sadāpayatapāṇinī, daṇḍinī, bhikkhunī, khattabandhunī, paracittavidunī, mātuādito kasmā na hoti? Itthippaccayaṃ vināpi itthattābhidhānato. ဣတ္ထိလိင်၌ ဣဝဏ္ဏ၊ ဥဝဏ္ဏ အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ နီ ပစ္စည်းသည် အများအားဖြင့် ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) 'sadāpayatapāṇinī'၊ 'daṇḍinī'၊ 'bhikkhunī'၊ 'khattabandhunī'၊ 'paracittavidunī'။ 'mātu' အစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ အဘယ်ကြောင့် မဖြစ်သနည်း? ဣတ္ထိပစ္စည်း မပါဘဲလျက်လည်း ဣတ္ထိလိင်အနက်ကို ဟောနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ 31. Ktimhāññatthe. ၃၁. တ္တိပစ္စည်း (တိပစ္စည်း) အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါမှ အခြားသော အနက်၌ (နီ ပစ္စည်း ဖြစ်၏)။ Ktimhāññattheyeva itthiyaṃ nī hoti bahulaṃ. Sāhaṃ ahiṃ sāratinī, tassā muṭṭhassatiniyā, sā gāvī vacchagiddhinī, aññattheti kiṃ? Dhammarati. တ္တိပစ္စည်း (တိပစ္စည်း) အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါမှ အခြားသော အနက်၌သာလျှင် ဣတ္ထိလိင်၌ နီ ပစ္စည်းသည် အများအားဖြင့် ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) 'sāhaṃ ahiṃ sāratinī'၊ 'tassā muṭṭhassatiniyā'၊ 'sā gāvī vacchagiddhinī'။ 'aññatthe' (အခြားသော အနက်၌) ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? 'dhammarati'။ 32. Gharaṇyādayo. ၃၂. ဃရဏီအစရှိသော သဒ္ဒါတို့သည် (နီပစ္စည်းအဆုံးရှိကုန်လျက် ပြီးစီးကုန်၏)။ Gharaṇippabhutayo nīppaccantāsādhavo bhavanti. Gharaṇī, pokkharaṇī, īssa-ttaṃ nipātanā, (16) ‘‘ācariyā vā ya-lopo ca’’ ācarinī, ācariyā. ဃရဏီ အစရှိသော သဒ္ဒါတို့သည် နီ ပစ္စည်း အဆုံးရှိကုန်သည် ဖြစ်၍ ပြီးစီးကုန်၏။ (ဥပမာ) 'gharaṇī'၊ 'pokkharaṇī'၊ ဣသရ၏ ဤသရဖြစ်ခြင်းသည် နိပါတနကြောင့် ဖြစ်၏။ (၁၆) 'ācariyā vā ya-lopo ca' သုတ်ဖြင့် 'ācarinī' သို့မဟုတ် 'ācariyā' ဟု ဖြစ်၏။ 33. Mātulāditvānī bhariyāyaṃ. ၃၃. မာတုလအစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ မယားအနက်၌ အာနီ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Mātulādito [Pg.131] bhariyāyamānī hoti. Mātulānī, vāruṇānī, gahapatānī, ācariyānī, (17) ‘‘abhariyāyaṃ khattiyā vā’’ khattiyānī khattiyā, nadādipāṭhā bhariyāyantu khattiyī. မာတုလအစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ မယားအနက်၌ အာနီ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) 'mātulānī'၊ 'vāruṇānī'၊ 'gahapatānī'၊ 'ācariyānī'။ (၁၇) မယားမဟုတ်သော အနက်၌ 'khattiyā vā' သုတ်အရ 'khattiyānī' သို့မဟုတ် 'khattiyā' ဟု ဖြစ်၏။ နဒါဒိဂိုဏ်း၌ ဖတ်ရွတ်အပ်သောကြောင့် မယားအနက်၌မူ 'khattiyī' ဟု ဖြစ်၏။ 34. Upamāsaṃhita sahita saññata saha saphavāma lakkhaṇāditūrutū. ၃၄. ဥပမာ၊ သံဟိတ၊ သဟိတ၊ သညတ၊ သဟ၊ သဖ၊ ဝါမ၊ လက္ခဏ အစရှိသော ပုဒ်တို့သည် ရှေ့က ရှိကုန်သော 'ဥရု' သဒ္ဒါမှ ဣတ္ထိလိင်၌ ဦး ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Ūrusaddā upamānādipubbā ittiyamū hoti. Karabhorū, saṃhitorū, sahitorū, saññatorū, sahorū, saphorū, vāmorū, lakkhaṇorū, ūtiyogavibhāgā ū brahmabandhū. ဥပမာ အစရှိသည်တို့သည် ရှေ့၌ရှိသော 'ဥရု' သဒ္ဒါမှ ဣတ္ထိလိင်၌ ဦး ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) 'karabhorū'၊ 'saṃhitorū'၊ 'sahitorū'၊ 'saññatorū'၊ 'sahorū'၊ 'saphorū'၊ 'vāmorū'၊ 'lakkhaṇorū'။ 'ဦး' ဟု ယောဂဝိဘာဂ ပြုခြင်းကြောင့် 'brahmabandhū' (၌ ဦးပစ္စည်း ဖြစ်၏)။ 35. Yuvā ti. ၃၅. ယုဝသဒ္ဒါမှ တိ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Yuvasaddato ti hotitthiyaṃ. Yuvati. ယုဝသဒ္ဒါမှ ဣတ္ထိလိင်၌ တိ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) 'yuvati'။ 36. Ntantūnaṃ vīmhito vā. ၃၆. ဝီပစ္စည်း နောက်၌ ရှိသော် န္တ၊ န္တု အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါတို့၏ (န္တ၊ န္တု တို့အား) တ သည် အချို့သော နေရာ၌ ဖြစ်၏။ Vīmhi ntantūnaṃ to vā hoti. Gacchatī gacchantī, sīlavatī sīlavantī. ဝီပစ္စည်း နောက်၌ ရှိသော် န္တ၊ န္တု အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါတို့၏ (န္တ၊ န္တု တို့အား) တ သည် အချို့သော နေရာ၌ ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) 'gacchatī' သို့မဟုတ် 'gacchantī'၊ 'sīlavatī' သို့မဟုတ် 'sīlavantī'။ 37. Bhavato bhoto. ၃၇. ဝီပစ္စည်း နောက်၌ ရှိသော် ဘဝန္တသဒ္ဒါအား ဘောတ အာဒေသ ဖြစ်၏။ Vīmhi bhavato bhotādeso hoti vā. Bhotī bhavantī. ဝီပစ္စည်း နောက်၌ ရှိသော် ဘဝန္တသဒ္ဒါအား ဘောတ အာဒေသသည် အချို့သော နေရာ၌ ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) 'bhotī' သို့မဟုတ် 'bhavantī'။ 38. Gossāvaṅa. ၃၈. ဂေါသဒ္ဒါအား အာဝဏ ဖြစ်၏။ Gosaddassa vīmhāvaṅa hoti. Gāvī. ဝီပစ္စည်း နောက်၌ ရှိသော် ဂေါသဒ္ဒါအား အာဝဏ ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) 'gāvī'။ 39. Puthussa pathavaputhavā. ၃၉. ပုထုသဒ္ဒါအား ပထဝ၊ ပုထဝ အာဒေသ ဖြစ်ကုန်၏။ Vīmhi [Pg.132] puthussa pathavaputhavā honti. Pathavī, puthavī, ṭhe pathavī. ဝီပစ္စည်း နောက်၌ ရှိသော် ပုထုသဒ္ဒါအား ပထဝ၊ ပုထဝ အာဒေသ ဖြစ်ကုန်၏။ (ဥပမာ) 'pathavī'၊ 'puthavī'၊ ကျမ်းဂန်အချို့၌ 'pathavī' (ပထဝီ) ဟုလည်း ရှိ၏။ 40. Samāsantva. ၄၀. သမာသန္တ (သမာသ်၏ အဆုံး၌ ဖြစ်သော အာဒေသစသည်) တို့သည် (ဖြစ်ကုန်၏)။ Samāsantva iti cādhikarīyati. 'Samāsantva' ဟူသော ဤပုဒ်သည် (နောက်သုတ်တို့၌) လိုက်ရာ (အဓိကာရ) ဖြစ်၏။ 41. Pāpādīhi bhūmiyā. ၄၁. ပါပအစရှိသော သဒ္ဒါတို့ထက် နောက်၌ရှိသော ဘူမိသဒ္ဒါအား (သမာသန္တအဖြစ်ဖြင့် 'အ' ဖြစ်၏)။ Pāpādīhī parā yā bhūmi tassā samāsanto a hoti. Pāpabhūmaṃ, jātibhūmaṃ. ပါပအစရှိသော သဒ္ဒါတို့ထက် နောက်၌ရှိသော 'ဘူမိ' သဒ္ဒါအား သမာသ်၏ အဆုံးဖြစ်သော 'အ' သည် ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) 'pāpabhūmaṃ'၊ 'jātibhūmaṃ'။ 42. Saṅkhyāhi. ၄၂. သင်္ချာသဒ္ဒါတို့မှ (နောက်၌ရှိသော ဘူမိသဒ္ဒါအား သမာသန္တ 'အ' ဖြစ်၏)။ Saṅkhyāhi parā yā bhūmi tassā samāsanto a hoti. Dvibhūmaṃ, tibhūmaṃ. သင်္ချာတို့၏ နောက်၌ဖြစ်သော ဘူမိသဒ္ဒါ၏ အဆုံး၌ သမာသန္တ 'အ' ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ပုံစံ - ဒွိဘူမံ၊ တိဘူမံ။ 43. Nadīgodāvarīnaṃ. ၄၃. နဒီသဒ္ဒါ၊ ဂေါဒါဝရီသဒ္ဒါတို့၏ (အဆုံး၌လည်း သမာသန္တ 'အ' ပစ္စည်း ဖြစ်၏)။ Saṅkhyāhi parāsaṃ nadīgodāvarīnaṃ samāsanto a hoti, pañcanadaṃ, sattagodāvaraṃ, saṅkhyāhitveva? Mahānadī, nadīgodāvarīnanti kiṃ? Dasitthi. သင်္ချာတို့၏ နောက်၌ဖြစ်ကုန်သော နဒီသဒ္ဒါ၊ ဂေါဒါဝရီသဒ္ဒါတို့၏ အဆုံး၌ သမာသန္တ 'အ' ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ပုံစံ - ပဉ္စနဒံ၊ သတ္တဂေါဒါဝရံ။ 'သင်္ချာတို့၏နောက်၌' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ မဟာနဒီ (၌ မဖြစ်စေရန်)။ 'နဒီ၊ ဂေါဒါဝရီ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ဒသိတ္ထိ (၌ မဖြစ်စေရန်)။ 44. Asaṅkhyehi cāṅgulyānaññāsaṅkhyatthesu. ၄၄. အသင်္ချာ (သင်္ချာမဟုတ်သောသဒ္ဒါ) နှင့် သင်္ချာတို့၏နောက်၌ဖြစ်သော အင်္ဂုလိသဒ္ဒါ၏အဆုံး၌ အခြားပုဒ်၏အနက် (အညပဒတ္ထ) နှင့် အသင်္ချာအနက်တို့၌ မဟုတ်လျှင် (သမာသန္တ 'အ' ပစ္စည်း ဖြစ်၏)။ Asaṅkhyehi saṅkhyāhi ca parāya aṅgulyā samāsanto a hoti no ce aññapadatthe asaṅkhyatthe ca samāso vattate. Niggatamaṅgulīhi niraṅgulaṃ, accaṅgulaṃ, dve aṅguliyo samāhaṭā dvaṅgulaṃ, anaññāsaṅkhyatthesūti kiṃ? Pañcaṅguli hattho, upaṅguli, kathaṃ [Pg.133] ‘dve aṅgulīmānamassāti dvaṅgula’nti? Nātra samāsoññapadatthe vihito mattādīnaṃ lope kate tattha vattate. Aṅgulasaddo vā pamāṇavāci saddantaraṃ, yathā ‘senaṅgulappamāṇena aṅgulānaṃ sataṃ puṇṇaṃ catuddasa vā aṅgulānī’ti. အသင်္ချာသဒ္ဒါနှင့် သင်္ချာသဒ္ဒါတို့၏နောက်၌ရှိသော အင်္ဂုလိသဒ္ဒါ၏ အဆုံး၌ သမာသန္တ 'အ' ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ အကယ်၍ အခြားပုဒ်၏အနက် (အညပဒတ္ထ) ၌လည်းကောင်း၊ အသင်္ချာအနက်၌လည်းကောင်း သမာသ်မဖြစ်ပါမူ။ ပုံစံ - နိဂ္ဂတမင်္ဂုလီဟိ နိရင်္ဂုလံ၊ အစ္စင်္ဂုလံ၊ ဒွေ အင်္ဂုလိယော သမာဟဋာ ဒွင်္ဂုလံ။ 'အခြားပုဒ်၏အနက်နှင့် အသင်္ချာအနက်တို့၌ မဟုတ်လျှင်' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ပဉ္စင်္ဂုလိ ဟတ္ထော၊ ဥပင်္ဂုလိ။ သို့ဖြစ်လျှင် 'ဒွေ အင်္ဂုလီ မာနမဿာတိ ဒွင်္ဂုလံ' ဟူ၍ အဘယ်သို့ ပြီးသနည်း။ ဤ၌ အခြားပုဒ်၏အနက်၌ သမာသ်ကို မစီရင်အပ်၊ 'မတ္တ' စသည်တို့ကို ချေဖျက်အပ်သဖြင့် ထိုအနက်၌ ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ်လျှင် အင်္ဂုလိသဒ္ဒါသည် 'သေနင်္ဂုလပ္ပမာဏေန အင်္ဂုလာနံ သတံ ပုဏ္ဏံ စတုဒ္ဒသ ဝါ အင်္ဂုလာနိ' ဟူသကဲ့သို့ အတိုင်းအတာကို ဟောသော အခြားသဒ္ဒါတစ်မျိုး ဖြစ်၏။ 45. Dīghāhovassekadesehi ca rattyā. ၄၅. ဒီဃသဒ္ဒါ၊ အဟသဒ္ဒါ၊ ဝဿသဒ္ဒါ၊ ဧကဒေသသဒ္ဒါတို့နှင့် အသင်္ချာ၊ သင်္ချာတို့၏နောက်၌ရှိသော ရတ္တိသဒ္ဒါ၏အဆုံး၌ (သမာသန္တ 'အ' ပစ္စည်း ဖြစ်၏)။ Dīghādīhi asaṅkhyehi saṅkhyāhi ca paramasmā rattiyā samāsanto a hoti. Dīgharattaṃ, ahorattaṃ (tto), vassārattaṃ (tto), pubbarattaṃ, apararattaṃ, aḍḍhurattaṃ, atikkanto rattiṃ atiratto, dverattī samāhaṭā dirattaṃ (tto), vā kvaci bahulādhikārā ekarattaṃ (tto), ekaratti, anaññāsaṅkhyatthesutveva? Dīgharattihemanto, uparatti, kvaci hoteva bahulaṃ vidhānāyathārattaṃ. ဒီဃအစရှိသော အသင်္ချာသဒ္ဒါနှင့် သင်္ချာသဒ္ဒါတို့၏နောက်၌ရှိသော ရတ္တိသဒ္ဒါ၏အဆုံး၌ သမာသန္တ 'အ' ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ပုံစံ - ဒီဃရတ္တံ၊ အဟောရတ္တံ (အဟောရတ္တော)၊ ဝဿာရတ္တံ (ဝဿာရတ္တော)၊ ပုဗ္ဗရတ္တံ၊ အပရရတ္တံ၊ အဍ္ဎုရတ္တံ၊ အတိက္ကန္တော ရတ္တိံ အတိရတ္တော၊ ဒွေရတ္တီ သမာဟဋာ ဒိရတ္တံ (ဒိရတ္တော)။ 'ဗဟုလ' အာဏာကြောင့် အချို့နေရာ၌ ရွေးချယ်နိုင်ခွင့်ရှိသဖြင့် ဧကရတ္တံ (ဧကရတ္တော)၊ ဧကရတ္တိ။ 'အခြားပုဒ်၏အနက်နှင့် အသင်္ချာအနက်တို့၌ မဟုတ်လျှင်' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ဒီဃရတ္တိဟေမန္တော၊ ဥပရတ္တိ။ 'ဗဟုလ' ဝိဓာနကြောင့် အချို့နေရာ၌ မုချဖြစ်၏၊ ပုံစံ - ယထာရတ္တံ။ 46. Gotvacatthe cālope. ၄၆. မချေဖျက်အပ်သော အရာ၌ဖြစ်သော ဂေါသဒ္ဒါ၏အဆုံး၌ သမာသန္တ 'အ' ပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ စ၏အနက် (စတ္ထ) သမာသ်၌ မဟုတ်လျှင်လည်းကောင်း၊ အခြားပုဒ်၏အနက် (အညပဒတ္ထ) နှင့် အသင်္ချာအနက်တို့၌ မဟုတ်လျှင်လည်းကောင်း (သမာသန္တ 'အ' ပစ္စည်း ဖြစ်၏)။ Gosaddā alopavisayā samāsanto a hoti na ce catthe samāso aññapadatthe asaṅkhyatthe ca, rājagavo, paramagavo, pañcagavadhano, dasagavaṃ, alopeti kiṃ? Pañcahi gohi kīto pañcagu, acattheti ki? Ajassagāvo, anaññāsaṅkhyatthesutveva? Cittagu, upagu. မချေအပ်သော အရာ၌ဖြစ်သော ဂေါသဒ္ဒါ၏အဆုံး၌ သမာသန္တ 'အ' ပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ စ၏အနက် (စတ္ထ) သမာသ်၌လည်းကောင်း၊ အခြားပုဒ်၏အနက် (အညပဒတ္ထ) နှင့် အသင်္ချာအနက်တို့၌လည်းကောင်း သမာသ်မဖြစ်ပါမူ။ ပုံစံ - ရာဇဂဝေါ၊ ပရမဂဝေါ၊ ပဉ္စဂဝဓနော၊ ဒသဂဝံ။ 'မချေအပ်သောရာ၌' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ပဉ္စဟိ ဂေါဟိ ကီတော ပဉ္စဂု။ 'စ၏အနက်မဟုတ်လျှင်' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ အဇဿဂါဝေါ။ 'အခြားပုဒ်၏အနက်နှင့် အသင်္ချာအနက်တို့၌ မဟုတ်လျှင်' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ စိတ္တဂု၊ ဥပဂု။ 47. Rattindivadāragavacaturassā. ၄၇. ရတ္တိန္ဒိဝ၊ ဒါရဂဝ၊ စတုရဿ ဤသဒ္ဒါတို့သည် 'အ' အဆုံးရှိကုန်လျက် ပြီးကုန်၏။ Ete saddā aantā nipaccante. Ratto ca divā ca rattindivaṃ, ratti ca divā ca rattindivaṃ, dārā ca gāvo ca dāragavaṃ, catasso assiyo assa caturasso. ဤသဒ္ဒါတို့သည် 'အ' အဆုံးရှိကုန်လျက် နိပါတနအဖြစ်ဖြင့် ပြီးကုန်၏။ ပုံစံ - ရတ္တော စ ဒိဝါ စ ရတ္တိန္ဒိဝံ၊ ရတ္တိ စ ဒိဝါ စ ရတ္တိန္ဒိဝံ၊ ဒါရာ စ ဂါဝေါ စ ဒါရဂဝံ၊ စတဿော အဿိယော အဿ စတုရဿော။ 48. Āyāmenugavaṃ. ၄၈. အလျား (အတိုင်းအရှည်) အနက်၌ 'အနုဂဝံ' ဟု နိပါတန ပြီး၏။ Anugavanti [Pg.134] nipaccate āyāme gamyamāne. Anugavaṃ sakaṭaṃ, āyāmeti kiṃ? Gunnaṃ pañchā anugu. အလျားအနက်ကို သိစေအပ်သော် 'အနုဂဝံ' ဟူ၍ နိပါတနအဖြစ် ပြီး၏။ ပုံစံ - အနုဂဝံ သကဋံ။ 'အလျားအနက်၌' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ဂုန္နံ ပစ္ဆာ အနုဂု။ 49. Akkhismāññatthe. Akkhismā samāsanto a hoti aññatthe ce samādhasā. Visālakkho, visālakkhī. ၄၉. အက္ခိသဒ္ဒါ၏အဆုံး၌ အခြားပုဒ်၏အနက် (အညပဒတ္ထ) ၌ သမာသ်ဖြစ်ပါက သမာသန္တ 'အ' ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ပုံစံ - ဝိသာလက္ခော၊ ဝိသာလက္ခီ။ 50. Dārumyaṅgulyā. ၅၀. သစ်သား (ဒါရု) အနက်၌ဖြစ်သော အင်္ဂုလိသဒ္ဒါအဆုံးရှိသော အခြားပုဒ်၏အနက်၌ (သမာသန္တ 'အ' ပစ္စည်း ဖြစ်၏)။ Aṅgulantā aññapadatthe dārumhi samāsanto a hoti. Dvaṅgulaṃdāru, pañcaṅgulaṃ, aṅgulisadisāvayavaṃ dhaññādīnaṃ vikkhepakaṃ dāruṃ vuccate, pamāṇe tu pubbe viya siddhaṃ sakharājasaddā akārantāva, sissopi na dissati, gāṇḍī vadhanvāti pakatantarena siddhaṃ. အင်္ဂုလိသဒ္ဒါအဆုံးရှိသော အခြားပုဒ်၏အနက်ဟော သမာသ်၌ သစ်သား (ဒါရု) ဖြစ်ပါမူ သမာသန္တ 'အ' ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ပုံစံ - ဒွင်္ဂုလံ ဒါရု၊ ပဉ္စင်္ဂုလံ။ (ဤ၌) အင်္ဂုလိနှင့်တူသော အစိတ်အပိုင်းရှိ၍ စပါးစသည်တို့ကို ကောက်ယူကျဲဖြန့်တတ်သော သစ်သား (ခက်ရင်းကဲ့သို့သော ကိရိယာ) ကို ဆိုလိုသည်။ အတိုင်းအတာ၌မူကား ရှေးနည်းတူ ပြီးပြီးသားဖြစ်၏။ သခရာဇသဒ္ဒါသည် 'အ' ကာရန္တသက်သက်သာ ဖြစ်၏၊ 'သိဿ' ဟူ၍လည်း မတွေ့ရ၊ ဂါဏ္ဍီ ဝဓနွ-ဟူသော သဒ္ဒါအပြားဖြင့် ပြီး၏။ 51. Ci vītihāre. ၅၁. လွန်ကျူးခြင်း၊ လဲလှယ်ခြင်း (ဝီတိဟာရ) အနက်ကို သိစေအပ်သော် အခြားပုဒ်၏အနက် (အညပဒတ္ထ) ၌ဖြစ်သော သဒ္ဒါမှ 'စိ' ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Oghābyatihāre gamyamāne aññapadatthe vattamānato ci hoti. Kesākesi daṇḍādaṇḍi, cakāro ‘‘cismi’’nti (3.66) visesanattho, sugandhi, duggantīti payogo na dissate. အချင်းချင်း လွန်ကျူးခြင်း (ဝီတိဟာရ) အနက်ကို သိစေအပ်သော် အခြားပုဒ်၏အနက်၌ ဖြစ်သော သဒ္ဒါမှ 'စိ' ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ပုံစံ - ကေသာကေသိ၊ ဒဏ္ဍာဒဏ္ဍိ။ 'စ' စာလုံးသည် 'စိသ္မိံ' ဟူသော သုတ်၌ ဝိသေသနအနက်ကို ပြရန်ဖြစ်၏။ သုဂန္ဓိ၊ ဒုဂ္ဂန္တိ ဟူသော ပုံစံကိုမူ မတွေ့ရပေ။ 52. Ltvitthiyūhi ko. ၅၂. တုပစ္စည်းအဆုံးရှိသော သဒ္ဒါတို့နှင့် ဣတ္ထိလိင် 'ဤ' ကာရန္တ၊ 'ဦး' ကာရန္တသဒ္ဒါတို့၏နောက်၌ အခြားပုဒ်၏အနက် (အညပဒတ္ထ) ၌ 'က' ပစ္စည်းသည် အများအားဖြင့် (ဗဟုလံ) ဖြစ်၏။ Ltuppaccayantehi, itthiyamīkārūkārantehi ca bahulaṃ kappaccayo hoti aññapadatthe. Bahukattuko, bahukumāriko, bahubrahmabandhuko, bahulaṃtveva? Subbhū. တုပစ္စည်းအဆုံးရှိသော သဒ္ဒါတို့နှင့် ဣတ္ထိလိင် ဤကာရန္တ၊ ဦးကာရန္တတို့၏နောက်၌ အခြားပုဒ်၏အနက် (အညပဒတ္ထ) ၌ 'က' ပစ္စည်းသည် အများအားဖြင့် ဖြစ်၏။ ပုံစံ - ဗဟုကတ္တုကော၊ ဗဟုကုမာရိကော၊ ဗဟုဗြဟ္မဗန္ဓုကော။ 'အများအားဖြင့်' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ သုဗ္ဘူ။ 53. Vāññato. ၅၃. အခြားသောသဒ္ဒါတို့၏နောက်၌ အခြားပုဒ်၏အနက်၌ 'က' ပစ္စည်းသည် အများအားဖြင့် (သို့မဟုတ်) အချို့ ဝိဘာသာအားဖြင့် ဖြစ်၏။ Aññehi [Pg.135] aññapadatthe ko vā bahulaṃ hoti. Bahumālako, bahumālo. အခြားသောသဒ္ဒါတို့၏နောက်၌ အခြားပုဒ်၏အနက်၌ 'က' ပစ္စည်းသည် အများအားဖြင့် (သို့မဟုတ်) အချို့ ဝိဘာသာအားဖြင့် ဖြစ်၏။ ပုံစံ - ဗဟုမာလကော၊ ဗဟုမာလော။ 54. Uttarapade. Etamadhikataṃ veditabbaṃ. ၅၄. ဥတ္တရပုဒ်၌။ ဤသုတ်ကို အခွင့်ရသော (လိုက်ပါသော) သုတ်အဖြစ် သိအပ်၏။ 55. Imassidaṃ. ၅၅. ဤဣမသဒ္ဒါ၏အရာ၌ 'ဣဒံ' ဖြစ်၏ (ဥတ္တရပုဒ်နောက်၌ ရှိသော်)။ Uttarapade parato imassa idaṃ hoti. Idamaṭṭhitā, idappaccayatā, niggahītalopo passa ca dvibhāvo. ဥတ္တရပုဒ်သည် နောက်၌ရှိသော် ဣမသဒ္ဒါ၏အရာ၌ 'ဣဒံ' ဖြစ်၏။ ပုံစံ - ဣဒမဋ္ဌိတာ၊ ဣဒပ္ပစ္စယတာ။ (ဤ၌) နိဂ္ဂဟိတ်ကို ချေခြင်းနှင့် 'ပ' ကာရကို ကပ်၍ ဒွေးဘော်ပြုခြင်းတို့ ဖြစ်၏။ 56. Puṃ pumassa vā. Pumassa puṃ hotuttarapade vibhāsā. Pulliṅgaṃ, pumaliṅgaṃ. ၅၆. ပုမသဒ္ဒါ၏အရာ၌ 'ပုံ' သည် ဥတ္တရပုဒ်နောက်၌ ရှိသော် ဝိဘာသာ (ရွေးချယ်နိုင်ခွင့်) ဖြစ်၏။ ပုံစံ - ပုလ္လိင်္ဂံ၊ ပုမလိင်္ဂံ။ 57. Ṭantantūnaṃ. ၅၇. ထို (တ၊ အန္တ၊ တု) အစရှိကုန်သော သဒ္ဒါတို့၏အရာ၌ ဥတ္တရပုဒ်နောက်၌ ရှိသော် အချို့အရာ၌ 'ဋ' ဖြစ်၏။ Esaṃ ṭa hotuttarapade kvaci vā. Bhavampatiṭṭhāmayaṃ, bhagavaṃmūlakā no dhammā, bahulādhikārā tarādīsu ca pageva mahattarī, rattaññumahattaṃ. ဤသဒ္ဒါတို့၏အရာ၌ ဥတ္တရပုဒ်နောက်၌ ရှိသော် အချို့အရာ၌ 'ဋ' ဖြစ်၏။ ပုံစံ - ဘဝမ္ပတိဋ္ဌာမယံ၊ ဘဂဝမ္မူလကာ နော ဓမ္မာ။ 'ဗဟုလ' အာဏာကြောင့် တရပစ္စည်းစသည်တို့၌လည်းကောင်း၊ အထူးသဖြင့် မဟတ္တရီ၊ ရတ္တညုမဟတ္တံ စသည်တို့၌လည်း ဖြစ်၏။ 58. A. Esaṃ a hotuttarapade. Guṇavantapatiṭṭho-smi. ၅၈. ဤသဒ္ဒါတို့၏အရာ၌ ဥတ္တရပုဒ်နောက်၌ ရှိသော် 'အ' ဖြစ်၏။ ပုံစံ - ဂုဏဝန္တပတိဋ္ဌောသ္မိ။ 59. Manādyāpādīnamo maye ca. Manādīnamāpādīnaṃ ca o hotuttarapade maye ca. Manoseṭṭhā, manomayā, rajojallaṃ, rajomayaṃ, āpogataṃ, āpomayaṃ, anuyanti disodisaṃ. ၅၉. မနအစရှိသော သဒ္ဒါတို့နှင့် အာပအစရှိသော သဒ္ဒါတို့၏အရာ၌ ဥတ္တရပုဒ်နောက်၌ ရှိသော်လည်းကောင်း၊ မယပစ္စည်းနောက်၌ ရှိသော်လည်းကောင်း 'အော' ဖြစ်၏။ ပုံစံ - မနောသေဋ္ဌာ၊ မနောမယာ၊ ရဇောဇလ္လံ၊ ရဇောမယံ၊ အာပေါဂတံ၊ အာပေါမယံ၊ အနုယန္တိ ဒိသောဒိသံ။ 60. Parassa saṅkhyāsu. ၆၀. သင်္ချာသဒ္ဒါတို့သည် ဥတ္တရပုဒ်၌ ရှိသော် ပရသဒ္ဒါ၏အရာ၌ 'အော' ဖြစ်၏။ Saṅkhyāsuttarapadesu [Pg.136] parassa o hoti. Parosataṃ, parosahassaṃ, saṅkhyāsūti kiṃ? Paradattūpajīvino. သင်္ချာသဒ္ဒါတို့သည် ဥတ္တရပုဒ်၌ ဖြစ်ကုန်သော် ပရသဒ္ဒါ၏အရာ၌ 'အော' ဖြစ်၏။ ပုံစံ - ပရောသတံ၊ ပရောသဟဿံ။ 'သင်္ချာသဒ္ဒါတို့၌' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ပရဒတ္တူပဇီဝိနော။ 61. Jane puthassu. ၆၁. ဇနသဒ္ဒါသည် ဥတ္တရပုဒ်၌ ရှိသော် ပုထုသဒ္ဒါ၏အရာ၌ 'ဥ' ဖြစ်၏။ Jane uttarapade puthassa u hoti. Ariyehi puthagevāyaṃ janoti puthujjano. ဇနသဒ္ဒါသည် ဥတ္တရပုဒ်၌ ရှိသော် ပုထုသဒ္ဒါ၏အရာ၌ 'ဥ' ဖြစ်၏။ 'အရိယာတို့မှ သီးခြားဖြစ်သော လူဖြစ်သောကြောင့် ပုထုဇ္ဇန' ဟု ဆိုအပ်၏။ 62. So chassāhāyatane vā. ၆၂. အဟသဒ္ဒါ၊ အာယတနသဒ္ဒါတို့သည် ဥတ္တရပုဒ်၌ ရှိသော် ဆသဒ္ဒါ၏အရာ၌ 'သော' သည် ဝိဘာသာ (ရွေးချယ်နိုင်ခွင့်) အားဖြင့် ဖြစ်၏။ Ahe āyatane cuttarapade chassa so vā hoti. Sāhaṃ chāhaṃ, saḷāyatanaṃ, chaḷāyatanaṃ. အဟသဒ္ဒါ၊ အာယတနသဒ္ဒါတို့သည် ဥတ္တရပုဒ်၌ ရှိသော် ဆသဒ္ဒါ၏အရာ၌ 'သော' သည် ဝိဘာသာအားဖြင့် ဖြစ်၏။ ပုံစံ - သာဟံ၊ ဆာဟံ၊ သဠာယတနံ၊ ဆဠာယတနံ။ 63. Ltupitādīnamāraṅaraṅa. ၆၃. တုပစ္စည်းအဆုံးရှိသော သဒ္ဒါတို့နှင့် ပိတုအစရှိသော သဒ္ဒါတို့၏အရာ၌ ဥတ္တရပုဒ်နောက်၌ ရှိသော် အစီအစဉ်အတိုင်း 'အာရ'၊ 'အရ' တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ Ltuppaccayantānaṃ pitādīnañca yathākkamamāraṅaraṅa vā hontuttarapade, satthāradassanaṃ, kattāraniddeso, mātarapitaro, vātveva? Satthudassanaṃ, mātāpitaro. တုပစ္စည်းအဆုံးရှိသော သဒ္ဒါတို့နှင့် ပိတုအစရှိသော သဒ္ဒါတို့၏အရာ၌ ဥတ္တရပုဒ်နောက်၌ ရှိသော် အစီအစဉ်အတိုင်း 'အာရ'၊ 'အရ' တို့သည် ဝိဘာသာအားဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏။ ပုံစံ - သတ္ထာရဒဿနံ၊ ကတ္တာရနိဒ္ဒေသော၊ မာတရပိတရော။ 'ဝိဘာသာအားဖြင့်' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ သတ္ထုဒဿနံ၊ မာတာပိတရော။ 64. Vijjāyonisambandhānamā tatra catthe. ၆၄. အတတ်ပညာနှင့်လည်းကောင်း၊ အမျိုးအနွယ် (မွေးဖွားခြင်း) နှင့်လည်းကောင်း စပ်လျဉ်းသော သဒ္ဒါတို့၏အရာ၌ ထိုသဒ္ဒါတို့၌သာလျှင် စ၏အနက် (စတ္ထ) ၌ 'အာ' ဖြစ်၏။ Ltupitādīnaṃ vijjāsambandhīnaṃ yonisambandhīnaṃ ca tesveva ltupitādīsu vijjāyonisambandhisuttarapadesu catthavisaye ā hoti. Hotāpotaro mātāpitaro, ltupitādīnaṃ tveva? Puttabhātaro, tatreti kiṃ? Pitupitāmahā, cattheti kiṃ? Mātubhātā, vijjāyonisambandhānanti kiṃ? Dātubhattāro. အတတ်ပညာနှင့်လည်းကောင်း၊ အမျိုးအနွယ်နှင့်လည်းကောင်း စပ်လျဉ်းသော တုပစ္စည်းအဆုံးရှိကုန်သော ပိတုအစရှိကုန်သော သဒ္ဒါတို့၏အရာ၌ ထိုတုပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပိတုအစရှိသော ပညာနှင့် အမျိုးအနွယ်စပ်လျဉ်းသော ဥတ္တရပုဒ်တို့နောက်၌ စ၏အနက်အရာ၌ 'အာ' ဖြစ်၏။ ပုံစံ - ဟောတာပေါတရော၊ မာတာပိတရော။ 'တုပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပိတုအစရှိသည်တို့၏သာ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ပုတ္တဘာတရော။ 'ထိုဥတ္တရပုဒ်တို့၌သာ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ပိတုပိတာမဟာ။ 'စ၏အနက်၌' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ မာတုဘာတာ။ 'ပညာနှင့် အမျိုးအနွယ်စပ်လျဉ်းသော သဒ္ဒါတို့၏' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ဒါတုဘတ္တာရော။ 65. Putte. ၆၅. ပုတ္တ-သဒ္ဒါ နောက်ရှိသော်။ Putte [Pg.137] uttarapade catthavisaye ltupitādīnaṃ vijjāyoni sambandhānamā hoti. Pitāputtā, mātāputtā. ပုတ္တသဒ္ဒါ နောက်ပုဒ်ဖြစ်လတ်သော် စ-သဒ္ဒါ၏ အနက်အရာ၌ ပညာဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ဇာစ်မြစ် (အမိအဖ) ဖြင့်သော်လည်းကောင်း စပ်ယှဉ်မှုရှိသော မာတုပိတုစသည်တို့၏ အဆုံးသရကို 'အာ' ပြု၏။ ပိတာပုတ္တာ၊ မာတာပုတ္တာ။ 66. Cismiṃ. ၆၆. စိ-ပစ္စည်း နောင်ရှိသော်။ Cippaccayante uttarapade ā hoti. Kesākesi, muṭṭhāmuṭṭhi. စိ-ပစ္စည်း အဆုံးရှိသော နောက်ပုဒ်ဖြစ်လတ်သော် 'အာ' အာဒေသ ဖြစ်၏။ ကေသာကေသိ၊ မုဋ္ဌာမုဋ္ဌိ။ 67. Itthiyambhāsitapumitthī pumevekatthe. ၆၇. ဣတ္ထိယမ္ဘာသိတပုမိတ္ထီ ပုမေဝေကတ္ထေ။ Itthiyaṃ vattamāne ekatthe samānādhikaraṇe uttarapade pare bhāsitapumā itthī pumeva hoti. Kumārabhariyo, dīghajaṅgho, yuvajāyo, itthiyanti kiṃ? Kalyāṇī padhānamesaṃ kalyāṇippadhānā, bhāsitapumeti kiṃ? Kaññābhariyo, itthīti kiṃ? Gāmaṇikulaṃ diṭṭhi assa gāmaṇidiṭṭhi, ekattheti kiṃ? Kalyāṇiyā mātā kalyāṇimātā. ဣတ္ထိလိင်၌ ဖြစ်လတ်သော၊ တစ်ခုတည်းသော အနက်ရှိသော သမာနာဓိကရဏနောက်ပုဒ်သည် နောက်၌ရှိလတ်သော် ဟောအပ်ဖူးသော ပုလ္လိင်ရှိသော ဣတ္ထိလိင်ပုဒ်သည် ပုလ္လိင်ကဲ့သို့သာ ဖြစ်၏။ ကုမာရဘရိယော၊ ဒီဃဇင်္ဃော၊ ယုဝဇာယော။ 'ဣတ္ထိယံ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ကလျာဏီ ပဓာနမေသာ ကလျာဏိပ္ပဓာနာ။ 'ဘာသိတပုမာ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ကညာဘရိယော။ 'ဣတ္ထီ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ဂါမဏိကုလံ ဒိဋ္ဌိ အဿ ဂါမဏိဒိဋ္ဌိ။ 'ဧကတ္ထေ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ကလျာဏိယာ မာတာ ကလျာဏိမာတာ။ 68. Kvaci paccaye. ၆၈. ပစ္စည်းနောင်ရှိသော် အချို့၌ (ပုလ္လိင်ကဲ့သို့ ဖြစ်၏)။ Bhāsitapumitthī paccaye kvaci pumeva moti. Byattatarā, byattatamā. ဟောအပ်ဖူးသော ပုလ္လိင်ရှိသော ဣတ္ထိလိင်ပုဒ်သည် ပစ္စည်းနောင်ရှိသော် အချို့၌ ပုလ္လိင်ကဲ့သို့သာ ဖြစ်၏။ ဗျတ္တတရာ၊ ဗျတ္တတမာ။ 69. Sabbādayo vuttimatte. ၆၉. သဗ္ဗစသော သဒ္ဒါတို့သည် ဝတ္တိမတ်၌ (ပုလ္လိင်ကဲ့သို့ ဖြစ်ကုန်၏)။ Itthivācakā sabbādayo vuttimatte pumeva honti. Tassā mukhaṃ tammukhaṃ, tassaṃ tatra, tāya tato, tassaṃ velāyaṃ tadā. ဣတ္ထိလိင်ကို ဟောတတ်သော သဗ္ဗစသော သဒ္ဒါတို့သည် ဝတ္တိမတ်၌ ပုလ္လိင်ကဲ့သို့သာ ဖြစ်ကုန်၏။ တဿာ မုခံ တမ္မုခံ၊ တဿံ တတြ၊ တာယ တတော၊ တဿံ ဝေလာယံ တဒါ။ 70. Jāyāya jayaṃ patimhi. ၇၀. ပတိ-သဒ္ဒါ နောက်ရှိသော် ဇာယာ-သဒ္ဒါကို ဇယ-ပြု၏။ Patimhi pare jāyāya jayaṃ hoti, jayampatī, ‘jānipatī’ti pakatantarena siddhaṃ, tathā ‘dampatī, jampatī’ti. ပတိ-သဒ္ဒါ နောက်ရှိသော် ဇာယာ-သဒ္ဒါအား ဇယ-အာဒေသ ဖြစ်၏။ ဇယမ္ပတီ။ 'ဇာနိပတီ' ဟူသော ပုဒ်သည် အခြားသော သဘာဝအားဖြင့် ပြီး၏။ ထို့အတူ 'ဒမ္ပတီ၊ ဇမ္ပတီ' ဟူ၍လည်း ဖြစ်၏။ 71. Saññāyamudodakassa. ၇၁. အမည်ဟောရာ၌ ဥဒက-သဒ္ဒါကို ဥဒ-ပြု၏။ Saññāyamudakassuttarapade [Pg.138] udādeso hoti. Udadhi, udapānaṃ. အမည်ဟောရာ၌ နောက်ပုဒ်ရှိသော် ဥဒက-သဒ္ဒါအား ဥဒ-အာဒေသ ဖြစ်၏။ ဥဒဓိ၊ ဥဒပါနံ။ 72. Kumbhādīsu vā. ၇၂. ကုမ္ဘစသော ပုဒ်တို့ နောင်ရှိသော် အချို့၌ (ဥဒ-ပြု၏)။ Kumbhādīsuttarapadesu udakassa udādeso vā hoti. Udakumbho udakakumbho, udapatto udakapatto, udabindhu udakabindhu, ākatigaṇo-yaṃ. ကုမ္ဘစသော နောက်ပုဒ်တို့ရှိသော် ဥဒက-သဒ္ဒါအား ဥဒ-အာဒေသသည် အလိုအလျောက် ဖြစ်၏။ ဥဒကုမ္ဘော (ဥဒကကုမ္ဘော)၊ ဥဒပတ္တော (ဥဒကပတ္တော)၊ ဥဒဗိန္ဒု (ဥဒကဗိန္ဒု)။ ဤသည်ကား အာကတိဂိုဏ်း ဖြစ်၏။ 73. Sotādīsūlopo. ၇၃. သောတစသော ပုဒ်တို့ နောင်ရှိသော် (ဥဒက၏ 'ဥ' ကို) ချေ၏။ Sotādīsuttarapadesu udakassa ussa lopo hoti. Dakasotaṃ, dakarakkhaso. သောတစသော နောက်ပုဒ်တို့ရှိသော် ဥဒက-သဒ္ဒါ၏ ဥ-အက္ခရာကို ချေခြင်း ဖြစ်၏။ ဒကသောတံ၊ ဒကရက္ခသော။ 74. Ṭa naña ssa. ၇၄. နဉ့်သဒ္ဒါအား 'အ' ဖြစ်၏။ Uttarapade naña saddassa ṭa hoti. Abrāhmaṇo, ñakāro kiṃ? Kevalassa mā hotu pāmanaputto. နောက်ပုဒ်ရှိသော် နဉ့်သဒ္ဒါအား 'အ' ပြုခြင်း ဖြစ်၏။ အဗြာဟ္မဏော။ ဉ-သတ်သည် အဘယ်ကြောင့်နည်း။ သာမန် 'န' သဒ္ဒါမျှသာ ဖြစ်သော 'ပါမနပုတ္တော' ၌ မဖြစ်စေရန် ဖြစ်၏။ 75. Ana sare. ၇၅. သရနောက်ရှိသော် အန-ပြု၏။ Sarādo uttarapade naña saddassa ana hoti. Anakkhātaṃ. သရအစရှိသော နောက်ပုဒ်ရှိသော် နဉ့်သဒ္ဒါအား 'အန' အာဒေသ ဖြစ်၏။ အနက္ခာတံ။ 76. Nakhādayo. ၇၆. နခစသော ပုဒ်တို့သည် (နိပါတ်အဖြစ် ပြီးကုန်၏)။ Nakhādayo saddā anana ṭādesā nipaccante. Nāssa khamatthīti nakho, akhamaññaṃ, saññāsaddesu ca nipphattimattaṃ yathākathañci kattabbaṃnāssa kulamathīti nakulo, akulamaññaṃ, nakha nakula napuṃsakanakkhatta nāka evamādi. နခစသော သဒ္ဒါတို့သည် 'အန' နှင့် 'အ' အာဒေသ မပြုဘဲ (ထူးခြားသော နိပါတ်အဖြစ်ဖြင့်) ပြီးကုန်၏။ 'နဿ ခမတ္ထီတိ နခေါ' (သည်းခံခြင်း မရှိသဖြင့် လက်သည်းခြေသည်းကို နခ ဟု ခေါ်၏)၊ သည်းမခံအပ်သောအရာ။ အမည်သဒ္ဒါတို့၌လည်း ပြီးရုံမျှကို တစ်နည်းနည်းဖြင့် ပြုအပ်၏။ 'နဿ ကုလမတ္ထီတိ နကုလော' (အမျိုးမရှိသဖြင့် မြွေပါးကို နကုလ ဟု ခေါ်၏)၊ အမျိုးမရှိသောအရာ။ နခ၊ နကုလ၊ နပုံသက၊ နက္ခတ္တ၊ နာက စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 77. Nago vāppāṇini. ၇၇. သက်မဲ့ဟောရာ၌ နဂ-သဒ္ဒါသည် အလိုအလျောက် (နိပါတ်အဖြစ် ပြီး၏)။ Nagaiccappāṇini [Pg.139] vā nipaccate. Nago rukkho, nago pabbato, ago rukkho, ago pabbato, appāṇinīti kiṃ? Ago vasalo sītena. သက်မဲ့ဟောရာ၌ 'နဂ' ဟူသော သဒ္ဒါသည် အလိုအလျောက် (နိပါတ်အဖြစ်) ပြီး၏။ နဂေါ ရုက္ခော၊ နဂေါ ပဗ္ဗတော၊ အဂေါ ရုက္ခော၊ အဂေါ ပဗ္ဗတော။ 'အပါဏိနိ' (သက်မဲ့) ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ 'အဂေါ ဝသလော သီတေန' (ချမ်းသဖြင့် မလှုပ်ရှားနိုင်သော သူဆင်းရဲ) ၌ သက်ရှိဖြစ်သောကြောင့် မရ။ 78. Sahassa so-ññatthe. ၇၈. အခြားသော အနက်ရှိသော် သဟ-သဒ္ဒါအား သ-အာဒေသ ဖြစ်၏။ Aññapadatthavutthimhi samāse uttarapade pare sahassa so vā hoti. Saputto, sahaputto, aññattheti kiṃ? Saha katvā, saha yujjhitvā. အခြားသော ပုဒ်၏ အနက်ကို ဟောသော သမာ်းဝတ္တိ၌ နောက်ပုဒ်ရှိသော် သဟ-သဒ္ဒါအား 'သ' အာဒေသသည် အလိုအလျောက် ဖြစ်၏။ သပုတ္တော၊ သဟပုတ္တော။ 'အညတ္ထေ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ သဟ ကတွာ၊ သဟ ယုဇ္ဈိတွာ။ 79. Saññāyaṃ. ၇၉. အမည်ဟောရာ၌လည်းကောင်း။ Sahassuttarapade so hoti saññāyaṃ. Sāssatthaṃ, sapalāsaṃ. အမည်ဟောရာ၌ နောက်ပုဒ်ရှိသော် သဟ-သဒ္ဒါအား 'သ' အာဒေသ ဖြစ်၏။ သာဿတ္ထံ၊ သပလာသံ။ 80. Appaccakkhe. ၈၀. မျက်ကွယ်ကို သိစေလိုသော်လည်းကောင်း။ Appaccakkhe gamyamāne sahassa so hotuttarapade, sāggi kapoto, sapisācā vātamaṇḍalikā. မျက်ကွယ်ကို သိစေလိုသော် နောက်ပုဒ်ရှိသော် သဟ-သဒ္ဒါအား 'သ' အာဒေသ ဖြစ်၏။ သာဂ္ဂိ ကပေါတော၊ သပိသာစာ ဝါတမဏ္ဍလိကာ။ 81. Akāle sakatthe. ၈၁. ကာလမှတစ်ပါးသော ပုဒ်တို့ နောင်ရှိသော် မိမိအနက်၌ (သ-ပြု၏)။ Sakatthappadhānassa sahasaddassa akāle uttarapade so hoti. Sampannaṃ brahmaṃ sabrahmaṃ, sacakkaṃ nidhehi, sadhuraṃ pājehi, akāleti kiṃ? Saha pubbaṇhaṃ, sahāparaṇhaṃ. မိမိအနက်သာ အဓိကရှိသော သဟ-သဒ္ဒါအား ကာလမှတစ်ပါးသော နောက်ပုဒ်ရှိသော် 'သ' အာဒေသ ဖြစ်၏။ သမ္ပန္နံ ဗြဟ္မံ သဗြဟ္မံ၊ သစက္ကံ နိဓေဟိ၊ သဓုရံ ပါဇေဟိ။ 'အကာလေ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ သဟ ပုဗ္ဗဏှံ၊ သဟာပရဏှံ။ 82. Ganthantādhikye. ၈၂. ကျမ်း၏အဆုံးနှင့် အလွန်အကဲ ဖြစ်ခြင်းတို့၌လည်းကောင်း။ Ganthante [Pg.140] ādhikye ca vattamānassa sahassa so hotuttarapade. Sakalaṃ jotimadhīte samuhuttaṃ, kālattho ārambho, ādhikye-sadoṇā khārī, samāsako kahāpaṇo, niccatthoyamārambho. ကျမ်း၏အဆုံးနှင့် အလွန်အကဲ ဖြစ်ခြင်းတို့၌ ဖြစ်သော သဟ-သဒ္ဒါအား နောက်ပုဒ်ရှိသော် 'သ' အာဒေသ ဖြစ်၏။ သကလံ ဇောတိမဓီတေ သမုဟုတ္တံ (ဤ၌ သမုဟုတ္တံ သည် ကျမ်းအဆုံးကို ပြသဖြင့် ကာလ၌ သ-ပြုခွင့် ရ၏)၊ ဤသည်ကား ကာလအနက်၌ အစပျိုးခြင်းတည်း။ အလွန်အကဲ၌မူ - သဒေါဏာ ခါရီ၊ သမာသကော ကဟာပဏော။ ဤအစပျိုးခြင်းသည် အမြဲရှိသောအနက် ရှိ၏။ 83. Samānassa pakkhādīsu vā. ၈၃. ပက္ခစသော ပုဒ်တို့ နောင်ရှိသော် သမာန-သဒ္ဒါအား အလိုအလျောက် (သ-ပြု၏)။ Pakkhādīsuttarapadesu samānassa so hoti vā. Sapakkho samānapakkho, sajoti samānajoti, pakkhādīsūti kiṃ? Samānasīlo, pakkha, joti, janapada, ratti, pattinī, pattī, nābhi, bandhu brahmacārī, nāma, gotta, rūpa, ṭhāna, vaṇṇa, vayo, vacana, dhamma, jātiya, ghacca. ပက္ခစသော နောက်ပုဒ်တို့ရှိသော် သမာန-သဒ္ဒါအား 'သ' အာဒေသသည် အလိုအလျောက် ဖြစ်၏။ သပက္ခော (သမာနပက္ခော)၊ သဇောတိ (သမာနဇောတိ)။ 'ပက္ခာဒီသု' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ သမာနသီလော။ (ပက္ခစသော အစု၌) ပက္ခ၊ ဇောတိ၊ ဇနပဒ၊ ရတ္တိ၊ ပတ္တိနီ၊ ပတ္တီ၊ နာဘိ၊ ဗန္ဓု၊ ဗြဟ္မစာရီ၊ နာမ၊ ဂေါတ္တ၊ ရူပ၊ ဌာန၊ ဝဏ္ဏ၊ ဝယော၊ ဝစန၊ ဓမ္မ၊ ဇာတိယ၊ ဃစ္စ တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 84. Udare iye. ၈၄. ဣယ-ပစ္စည်း နောက်ရှိသော ဥဒရ-သဒ္ဒါ နောင်ရှိသော်လည်းကောင်း။ Udare iye pare parato samānassa so vā hoti. Sodariyo, samānodariyo, iyeti kiṃ? Samānodaratā. ဣယ-ပစ္စည်း နောက်၌ ရှိသော ဥဒရ-သဒ္ဒါသည် နောင်၌ ရှိလတ်သော် ရှေ့၌ရှိသော သမာန-သဒ္ဒါအား 'သ' အာဒေသသည် အလိုအလျောက် ဖြစ်၏။ သောဒရိယော (သမာနောဒရိယော)။ 'ဣယေ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ သမာနောဒရတာ။ 85. Rīrikkhakesu. ၈၅. ရီ၊ ရိက္ခ၊ က ပစ္စည်းတို့သည် နောက်၌ ရှိကုန်သော်။ Etesu samānassa so hoti. Sarī, sarikkho, sariso. ထို (ပစ္စည်း) တို့နောက်၌ ရှိကုန်သော် သမာနသဒ္ဒါအား 'သ' ပြု၏။ သရီ၊ သရိက္ခော၊ သရိသော။ 86. Sabbādīnamā. ၈၆. ရီ၊ ရိက္ခ၊ က ပစ္စည်းတို့ နောက်၌ ရှိကုန်သော် သဗ္ဗအစရှိသော သဒ္ဒါတို့အား 'အာ' ပြု၏။ Rīrikkhakesu sabbādīnamā hoti. Yādī, yādikkho, yādiso. ရီ၊ ရိက္ခ၊ က ပစ္စည်းတို့ နောက်၌ ရှိကုန်သော် သဗ္ဗအစရှိသော သဒ္ဒါတို့အား 'အာ' ဖြစ်၏။ ယာဒီ၊ ယာဒိက္ခော၊ ယာဒိသော။ 87. Ntakimimānaṃ ṭākīṭī. ၈၇. န္တ၊ ကိံ၊ ဣမ သဒ္ဒါတို့အား (အစဉ်အတိုင်း) 'ဌာ'၊ 'ကီ'၊ 'ဤ' ပြု၏။ Rīrikkhakesu [Pg.141] ntasadda kiṃsadda imasaddānaṃ ṭākīṭī honti yathākkamaṃ. Bhavādī, bhavādikkho, bhavādiso, kīdī, kīdikkho, kīdiso, īdī, īdikkho, īdiso. ရီ၊ ရိက္ခ၊ က ပစ္စည်းတို့ နောက်၌ ရှိကုန်သော် န္တသဒ္ဒါ၊ ကိံသဒ္ဒါ၊ ဣမသဒ္ဒါတို့အား အစဉ်အတိုင်း 'ဌာ'၊ 'ကီ'၊ 'ဤ' ဖြစ်ကုန်၏။ ဘဝါဒီ၊ ဘဝါဒိက္ခော၊ ဘဝါဒိသော၊ ကီဒီ၊ ကီဒိက္ခော၊ ကီဒိသော၊ ဤဒီ၊ ဤဒိက္ခော၊ ဤဒိသော။ 88. Tumhāmhānaṃ tāmekasmiṃ. ၈၈. တစ်ခုသော အဖြစ်၌ (ရီ၊ ရိက္ခ၊ က ပစ္စည်းတို့ နောက်၌ ရှိကုန်သော်) တုမှ၊ အမှ သဒ္ဒါတို့အား အစဉ်အတိုင်း 'တာ'၊ 'မာ' ဖြစ်ကုန်၏။ Rīrikkhakesu tumhāmhānaṃ tāmā hontekasmiṃ yathākkamaṃ. Tādī, tādikkho, tādiso, mādī, mādikkho, mādiso. Ekasminti kiṃ? Tumhādī, amhādī, tumhādikkho, amhādikkho, tumhādiso, amhādiso. ရီ၊ ရိက္ခ၊ က ပစ္စည်းတို့ နောက်၌ ရှိကုန်သော် တုမှ၊ အမှ သဒ္ဒါတို့အား တစ်ခုသော အဖြစ်၌ အစဉ်အတိုင်း 'တာ'၊ 'မာ' ဖြစ်ကုန်၏။ တာဒီ၊ တာဒိက္ခော၊ တာဒိသော၊ မာဒီ၊ မာဒိက္ခော၊ မာဒိသော။ 'ဧကသ္မိံ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? တုမှာဒီ၊ အမှာဒီ၊ တုမှာဒိက္ခော၊ အမှာဒိက္ခော၊ တုမှာဒိသော၊ အမှာဒိသော။ 89. Taṃ mamaññatra. ၈၉. အခြားသော ဥတ္တရပုဒ် နောက်၌ ရှိသော် တစ်ခုသော အဖြစ်၌ တုမှ၊ အမှ သဒ္ဒါတို့အား အစဉ်အတိုင်း 'တံ'၊ 'မံ' ဖြစ်ကုန်၏။ Rīrikkhakantato aññasmiṃ uttarapade tumhāmhānamekasmiṃ taṃmaṃ honti yathākkamaṃ, tandīpā, mandīpā, taṃsaraṇā, maṃsaraṇā, tayyogo, mayyogoti bindulopo. ရီ၊ ရိက္ခ၊ က အဆုံးရှိသော ပုဒ်မှတစ်ပါး အခြားသော ဥတ္တရပုဒ် နောက်၌ ရှိသော် တစ်ခုသော အဖြစ်၌ တုမှ၊ အမှ သဒ္ဒါတို့အား အစဉ်အတိုင်း 'တံ'၊ 'မံ' ဖြစ်ကုန်၏။ တန္ဒီပါ၊ မန္ဒီပါ၊ တံသရဏာ၊ မံသရဏာ၊ တယျောဂေါ၊ မယျောဂေါ ဟု နိဂ္ဂဟိတကျေ၏။ 90. Vetasseṭa. ၉၀. ရီ၊ ရိက္ခ၊ က ပစ္စည်းတို့ နောက်၌ ရှိကုန်သော် ဧတသဒ္ဒါအား 'ဧ' ပြုခြင်းသည် အလိုအလျောက် ဖြစ်၏။ Rīrikkhakesvetasseṭa vā hoti, edī, etādī, edikkho, etādikkho, ediso, etādiso. ရီ၊ ရိက္ခ၊ က ပစ္စည်းတို့ နောက်၌ ရှိကုန်သော် ဧတသဒ္ဒါအား 'ဧ' သည် အလိုအလျောက် ဖြစ်၏။ ဧဒီ၊ ဧတာဒီ၊ ဧဒိက္ခော၊ ဧတာဒိက္ခော၊ ဧဒိသော၊ ဧတာဒိသော။ 91. Vidhādīsu dvissa du. ၉၁. ဝိဓာ အစရှိသော ပုဒ်တို့ နောက်၌ ရှိကုန်သော် ဒွိသဒ္ဒါအား 'ဒု' ဖြစ်၏။ Dvissa du hoti vidhādīsu, duvidho, dupaṭṭaṃ evamādi. ဝိဓာ အစရှိသော ပုဒ်တို့ နောက်၌ ရှိကုန်သော် ဒွိသဒ္ဒါအား 'ဒု' ဖြစ်၏။ ဒုဝိဓေါ၊ ဒုပဋ္ဌံ ဤသို့အစရှိသည်တို့တည်း။ 92. Di guṇādīsu. ၉၂. ဂုဏ အစရှိသော ပုဒ်တို့ နောက်၌ ရှိကုန်သော် ဒွိသဒ္ဒါအား 'ဒိ' ဖြစ်၏။ Guṇādīsu dvissa di hoti, dviguṇaṃ, diratti, digu evamādi. ဂုဏ အစရှိသော ပုဒ်တို့ နောက်၌ ရှိကုန်သော် ဒွိသဒ္ဒါအား 'ဒိ' ဖြစ်၏။ ဒွိဂုဏံ၊ ဒိရတ္တိ၊ ဒိဂု ဤသို့အစရှိသည်တို့တည်း။ 93. Tīsva. ၉၃. တိ သဒ္ဒါ နောက်၌ ရှိကုန်သော် ဒွိသဒ္ဒါအား 'အ' ဖြစ်၏။ Tīsu [Pg.142] dvissa ahoti. Dvattikkhattuṃ, dvittipattapurā. တိ သဒ္ဒါ နောက်၌ ရှိကုန်သော် ဒွိသဒ္ဒါအား 'အ' ဖြစ်၏။ ဒွတ္တိက္ခတ္တုံ၊ ဒွိတ္တိပတ္တပုရာ။ 94. Ā saṅkhyāyāsatādo-naññatthe. ၉၄. တစ်ပါးသော အနက်၌ မဟုတ်ဘဲ၊ ရာဂဏန်း အစရှိသည်တို့မှတစ်ပါး သင်္ချာပုဒ် နောက်၌ ရှိသော် ဒွိသဒ္ဒါအား 'အာ' ဖြစ်၏။ Saṅkhyāyamuttarapade dvissa ā hoti asatādo anaññadhattha. Dvādasa, dvāvīsati dvattiṃsa, saṅkhyāyanti kiṃ? Dirattaṃ, asatādoti kiṃ? Disataṃ, disahassaṃ. Anaññattheti kiṃ? Dvidasā. တစ်ပါးသော အနက်၌ မဟုတ်ဘဲ၊ ရာဂဏန်း အစရှိသည်တို့မှတစ်ပါး သင်္ချာဥတ္တရပုဒ် နောက်၌ ရှိသော် ဒွိသဒ္ဒါအား 'အာ' ဖြစ်၏။ ဒွါဒသ၊ ဒွါဝီသတိ၊ ဒွတ္တိံသ။ 'သင်္ချာယံ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ဒိရတ္တံ။ 'အသတာဒေါ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ဒိသတံ၊ ဒိသဟဿံ။ 'အနညတ္ထေ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ဒွိဒသာ။ 95. Tisse. ၉၅. တိသဒ္ဒါအား 'ဧ' ပြု၏။ Saṅkhyāyamuttarapade tissa e hoti asatādo anaññatthe, terasa, tevīsa, tettiṃsa, saṅkhyāyaṃtveva? Tirattaṃ, asatādotveva? Tisataṃ, anaññatthetveva? Ticatukā. တစ်ပါးသော အနက်၌ မဟုတ်ဘဲ၊ ရာဂဏန်း အစရှိသည်တို့မှတစ်ပါး သင်္ချာဥတ္တရပုဒ် နောက်၌ ရှိသော် တိသဒ္ဒါအား 'ဧ' ဖြစ်၏။ တေရသ၊ တေဝီသ၊ တေတ္တိံသ။ 'သင်္ချာယံ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? တိရတ္တံ။ 'အသတာဒေါ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? တိသတံ။ 'အနညတ္ထေ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? တိစတုကာ။ 96. Cattālīsādo vā. ၉၆. စတ္တာလီသ အစရှိသော သဒ္ဒါတို့နောက်၌ တိသဒ္ဒါအား 'ဧ' ပြုခြင်းသည် အလိုအလျောက် ဖြစ်၏။ Tisse vā hoti cattālīsādo, tecattālāsaṃ ticattālīsaṃ, tepaññāsaṃ tipaññāsaṃ, tesaṭṭhi tisaṭṭhi, tesattati tisattati, teasīti tiyāsīti, tenavuti tinavuti, asatādotveva? Tisataṃ. စတ္တာလီသ အစရှိသော သဒ္ဒါတို့နောက်၌ တိသဒ္ဒါအား 'ဧ' သည် အလိုအလျောက် ဖြစ်၏။ တေစတ္တာလာသံ၊ တိစတ္တာလီသံ၊ တေပညာသံ၊ တိပညာသံ၊ တေသဋ္ဌိ၊ တိသဋ္ဌိ၊ တေသတ္တတိ၊ တိသတ္တတိ၊ တေအသီတိ၊ တိယာသီတိ၊ တေနဝုတိ၊ တိနဝုတိ။ 'အသတာဒေါ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? တိသတံ။ 97. Dvissā ca. ၉၇. ဒွိသဒ္ဒါအားလည်း 'အာ' ဖြစ်၏။ Asatādo-naññatthe cattālīsādo dvisse vā hoti ā ca. Dvecattālīsaṃ, dvācattālīsaṃ dvicattālīsaṃ, dvepaññāsaṃ, dvāpaññāsaṃ dvipaññāsaṃ iccādi. တစ်ပါးသော အနက်၌ မဟုတ်ဘဲ၊ ရာဂဏန်း အစရှိသည်တို့မှတစ်ပါး စတ္တာလီသ အစရှိသော သဒ္ဒါတို့နောက်၌ ဒွိသဒ္ဒါအား 'ဒွေ' နှင့် 'ဒွါ' လည်း အလိုအလျောက် ဖြစ်ကုန်၏။ ဒွေစတ္တာလီသံ၊ ဒွါစတ္တာလီသံ၊ ဒွိစတ္တာလီသံ၊ ဒွေပညာသံ၊ ဒွါပညာသံ၊ ဒွိပညာသံ ဤသို့အစရှိသည်တို့တည်း။ 98. Bācattālīsādo. ၉၈. စတ္တာလီသ အစရှိသည်တို့မှတစ်ပါးသော ပုဒ်တို့နောက်၌ ဒွိသဒ္ဒါအား 'ဗာ' အလိုအလျောက် ဖြစ်၏။ Dvissa [Pg.143] bā vā hoti acattālīsādo-naññatthe. Bārasa dvādasa, bāvīsati dvāvīsati, battiṃsa dvattiṃsa, acattālīsādoti kiṃ? Dvicattālīsaṃ. တစ်ပါးသော အနက်၌ မဟုတ်ဘဲ၊ စတ္တာလီသ အစရှိသည်တို့မှတစ်ပါးသော ပုဒ်တို့နောက်၌ ဒွိသဒ္ဒါအား 'ဗာ' သည် အလိုအလျောက် ဖြစ်၏။ ဗာရသ၊ ဒွါဒသ၊ ဗာဝီသတိ၊ ဒွါဝီသတိ၊ ဗတ္တိံသ၊ ဒွတ္တိံသ။ 'အစတ္တာလီသာဒေါ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ဒွိစတ္တာလီသံ။ 99. Vīsatidasesu pañcassa paṇṇapannā. ၉၉. ဝီသတိ၊ ဒသ သဒ္ဒါတို့ နောက်၌ ရှိကုန်သော် ပဉ္စသဒ္ဒါအား 'ပဏ္ဏ'၊ 'ပန္န' ဖြစ်ကုန်၏။ Vīsatidasesu paresu pañcassa paṇṇapannā honti vā yathākkamaṃ. Paṇṇavīsati pañcavīsati, pannarasva pañcadasa. ဝီသတိ၊ ဒသ သဒ္ဒါတို့ နောက်၌ ရှိကုန်သော် ပဉ္စသဒ္ဒါအား 'ပဏ္ဏ'၊ 'ပန္န' တို့သည် အစဉ်အတိုင်း အလိုအလျောက် ဖြစ်ကုန်၏။ ပဏ္ဏဝီသတိ၊ ပဉ္စဝီသတိ၊ ပန္နရသ၊ ပဉ္စဒသ။ 100. Catussa cuco dase. ၁၀၀. ဒသသဒ္ဒါ နောက်၌ ရှိသော် စတုသဒ္ဒါအား 'စု'၊ 'စော' ဖြစ်ကုန်၏။ Catussa cuco honti vā dasasadde pare. Cuddasa, coddasa, catuddasa. ဒသသဒ္ဒါ နောက်၌ ရှိသော် စတုသဒ္ဒါအား 'စု'၊ 'စော' တို့သည် အလိုအလျောက် ဖြစ်ကုန်၏။ စုဒ္ဒသ၊ စောဒ္ဒသ၊ စတုဒ္ဒသ။ 101. Chassa so. ၁၀၁. ဒသသဒ္ဒါ နောက်၌ ရှိသော် ဆသဒ္ဒါအား 'သော' ဖြစ်၏။ Chassa soiccayamādeso hoti dasasadde pare. Soḷasa. ဒသသဒ္ဒါ နောက်၌ ရှိသော် ဆသဒ္ဒါအား 'သော' ဟူသော ဤအပြုသည် ဖြစ်၏။ သောဠသ။ 102. Ekaṭṭhānamā. ၁၀၂. ဒသသဒ္ဒါ နောက်၌ ရှိသော် ဧက၊ အဋ္ဌ သဒ္ဒါတို့အား 'အာ' ဖြစ်၏။ Ekaaṭṭhānaṃ ā hoti dase pare. Ekādasa, aṭṭhārasa. ဒသသဒ္ဒါ နောက်၌ ရှိသော် ဧက၊ အဋ္ဌ သဒ္ဒါတို့အား 'အာ' ဖြစ်၏။ ဧကာဒသ၊ အဋ္ဌာရသ။ 103. Ra saṅkhyāto vā. ၁၀၃. သင်္ချာသဒ္ဒါ၏ နောက်၌ ရှိသော ဒသသဒ္ဒါအား 'ရ' သည် အလိုအလျောက် ဖြစ်၏။ Saṅkhyāto parassa dasassa ra hoti vibhāsā. Ekārasa ekādasa, bārasa dvādasa, pannarasa pañcadasa, sattarasa sattadasa, aṭṭhārasa aṭṭhādasa, pannabādesesu niccaṃ, idha na hoti catuddasa. သင်္ချာသဒ္ဒါ၏ နောက်၌ ရှိသော ဒသသဒ္ဒါအား 'ရ' သည် အလိုအလျောက် ဖြစ်၏။ ဧကာရသ၊ ဧကာဒသ၊ ဗာရသ၊ ဒွါဒသ၊ ပန္နရသ၊ ပဉ္စဒသ၊ သတ္တရသ၊ သတ္တဒသ၊ အဋ္ဌာရသ၊ အဋ္ဌာဒသ။ ပန္န၊ ဗာ အပြုတို့၌ အမြဲဖြစ်၍ ဤ (စတုဒ္ဒသ) ပုဒ်၌ မဖြစ်ပေ။ 104. Chatīhi ḷo ca. ၁၀၄. ဆ၊ တိ သဒ္ဒါတို့၏ နောက်၌ ရှိသော ဒသသဒ္ဒါအား 'ဠ' နှင့် 'ရ' လည်း ဖြစ်ကုန်၏။ Chatīhi [Pg.144] parassa dasassa ḷo hoti ro ca, soḷasa sorasa, teḷasa terasa. ဆ၊ တိ သဒ္ဒါတို့၏ နောက်၌ ရှိသော ဒသသဒ္ဒါအား 'ဠ' လည်းကောင်း၊ 'ရ' လည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏။ သောဠသ၊ သောရသ၊ တေဠသ၊ တေရသ။ 105. Catuttha tatiyāna maḍḍhuḍḍhatiyā. ၁၀၅. catuttha နှင့် tatiya သဒ္ဒါတို့၏ နေရာ၌ အသီးသီး aḍḍhuḍḍha နှင့် aḍḍhatiya တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ Aḍḍhā paresaṃ catutthatatiyānaṃ uḍḍhatiyā honti yathākkamaṃ. Aḍḍhena catuttho aḍḍhuḍḍho, aḍḍhena tatiyo aḍḍhatiyo, kathaṃ aḍḍhateyyoti? Sakatthe ṇye uttarapadavuḍḍhi. aḍḍha သဒ္ဒါ၏ နောက်၌ ရှိကုန်သော catuttha, tatiya သဒ္ဒါတို့၏ နေရာ၌ အသီးသီး uḍḍha, utiya တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ aḍḍhena (ထက်ဝက်ဖြင့်) catuttho (၄-ခုမြောက်) သည် aḍḍhuḍḍho (၃ ခွဲ) မည်၏။ aḍḍhena (ထက်ဝက်ဖြင့်) tatiyo (၃-ခုမြောက်) သည် aḍḍhatiyo (၂ ခွဲ) မည်၏။ aḍḍhateyyo ဟု အဘယ်သို့ ဖြစ်သနည်းဟူမူ - ကိုယ်ပိုင်အနက် (sakattha) ၌ ဏျ ပစ္စည်း သက်၍ နောက်ပုဒ်ကို ဝုဒ္ဓိပြုခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ 106. Dutiyassa saha diyaḍḍhadivaḍḍhā. ၁၀၆. dutiya သဒ္ဒါ၏ နေရာ၌ (aḍḍha သဒ္ဒါနှင့်) တကွ diyaḍḍha, divaḍḍha တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ Aḍḍhā parassa dutiyassa saha aḍḍhasaddena diyaḍḍhadivaḍḍhā honti. Aḍḍhena dutiyo diyaḍḍho, divaḍḍho vā. aḍḍha သဒ္ဒါ၏ နောက်၌ ရှိသော dutiya သဒ္ဒါ၏ နေရာ၌ aḍḍha သဒ္ဒါနှင့်တကွ diyaḍḍha, divaḍḍha တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ aḍḍhena (ထက်ဝက်ဖြင့်) dutiyo (၂-ခုမြောက်) သည် diyaḍḍho (သို့မဟုတ်) divaḍḍho (၁ ခွဲ) မည်၏။ 107. Sare kada kussuttaratthe. ၁၀၇. သရနောင်သော် နောက်ပုဒ်အနက်ရှိသော ku သဒ္ဒါ၏ နေရာ၌ kada ဖြစ်၏။ Kussuttarapadatthe vattamānassa sarādo uttarapade kadādeso hoti. Kadannaṃ, kadasanaṃ, sareti kiṃ? Kuputto, uttarattheti kiṃ? Kuoḍḍho rājā. နောက်ပုဒ်အနက်၌ ဖြစ်သော ku သဒ္ဒါ၏ နေရာ၌ သရအစရှိသော နောက်ပုဒ်နောင်သော် kada အပြု ဖြစ်၏။ Kadannaṃ၊ kadasanaṃ။ sare ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? Kuputto။ uttaratthe ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? Kuoḍḍho rājā။ 108. Kāppatthe. ၁၀၈. နည်းငယ်သောအနက်၌ (ku သဒ္ဒါ၏ နေရာ၌) kā ဖြစ်၏။ Appatthe vattamānassa kussa kā hoti uttarapadatthe, appakaṃ lavaṇaṃ kālavaṇaṃ. နည်းငယ်သောအနက်၌ ဖြစ်သော ku သဒ္ဒါ၏ နေရာ၌ နောက်ပုဒ်အနက်ရှိသော် kā ဖြစ်၏။ နည်းငယ်သော ဆားသည် kālavaṇaṃ မည်၏။ 109. Purise vā. ၁၀၉. purisa သဒ္ဒါနောင်သော် (ku ၏ နေရာ၌ kā) အဆန်း ဖြစ်၏။ Kussa purise kā hoti vā. Kāpuriso kupuriso, ayamappattavibhāsā, appatthe tu pubbena niccaṃ hoti īsaṃ puriso kāpuriso. purisa သဒ္ဒါနောင်သော် ku သဒ္ဒါ၏ နေရာ၌ kā အပြုသည် အဆန်း ဖြစ်၏။ Kāpuriso, kupuriso။ ဤသည်ကား နည်းငယ်သော အနက်၌ ဝိကပ် (ဝိဘာသာ) ဖြစ်၏။ နည်းငယ်သောအနက်၌မူ ရှေးသုတ်ဖြင့် အမြဲ ဖြစ်၏။ နည်းငယ်သော ယောက်ျားသည် kāpuriso မည်၏။ 110. Pubbāparajjasāyamajjhehāhassa ṇho. ၁၁၀. pubba၊ apara၊ ajja၊ sāya၊ majjha သဒ္ဒါတို့၏ နောက်၌ ရှိသော aha သဒ္ဒါ၏ နေရာ၌ ṇha ဖြစ်၏။ Pubbādīhuttarapadassa [Pg.145] ahassa ṇhādeso hoti, pubbaṇho, aparaṇho, ajjaṇho, sāyaṇho, majjhaṇho (paṇho). pubba အစရှိသော သဒ္ဒါတို့၏ နောက်၌ ရှိသော aha သဒ္ဒါ၏ နေရာ၌ ṇha အပြု ဖြစ်၏။ pubbaṇho၊ aparaṇho၊ ajjaṇho၊ sāyaṇho၊ majjhaṇho။ Iti moggallāne byākaraṇe vuttiyaṃ ဤသို့ မောဂ္ဂလ္လာန်ဗျာကရုဏ်း ဝုတ္တိ၌- Samāsakaṇḍo tatiyo. တတိယမြောက် သမာသကဏ္ဍ ပြီး၏။ 4. Catuttho kaṇḍo (ṇādi) ၄. စတုတ္ထကဏ္ဍ (ဏာဒိကဏ္ဍ)။ 1. Ṇo vā pacce. ၁. apacca (သားမြေးအနွယ်) အနက်၌ ဏ ပစ္စည်းသည် အဆန်း ဖြစ်၏။ Chaṭṭhiyantā nāmasmā vā ṇappaccayo hoti apacce-bhidheyye, ṇakāro vuddhyattho, evamaññattāpi, vasiṭṭhassāpaccaṃ vāsiṭṭho, vāsiṭṭhī vā, opagavo, opagavī vā, veti vākyasamāsavikappanatthaṃ, tassādhikāro sakatthāvadhi. ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော နာမ်သဒ္ဒါမှ သားမြေး (apacca) အနက်ကို ပြောဆိုအပ်သော် ဏ ပစ္စည်းသည် အဆန်း ဖြစ်၏။ ဏကာရသည် ဝုဒ္ဓိအနက်ရှိ၏။ ဤသို့ အခြားသော နေရာ၌လည်း ဖြစ်၏။ ဝသိဋ္ဌ၏ သားမြေးသည် vāsiṭṭho သို့မဟုတ် vāsiṭṭhī မည်၏။ ဥပဂု၏ သားမြေးသည် opagavo သို့မဟုတ် opagavī မည်၏။ vā သဒ္ဒါသည် ဝါကျနှင့် သမာသကို ဝိကပ်ပြုရန် ဖြစ်၏။ ထို vā သဒ္ဒါ၏ အာဏာသည် သကတ္ထ (မိမိအနက်) အထိ တည်၏။ 2. Vacchādito ṇānaṇāyanā. ၂. vaccha အစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ ဏာန၊ ဏာယန ပစ္စည်းတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ Vacchādīhi apaccappaccayantehi gottādīhi ca saddehi ṇānaṇāyanappaccayā vā honti apacce, vacchāno vacchāyano, kaccāno kaccāyano, yāgame kātiyāno, moggallāno moggallāyano, sākaṭāno sākaṭāyano, kaṇhāno kaṇhāyano iccādi. သားမြေးအနက်ရှိသော ပစ္စည်းအဆုံးရှိကုန်သော vaccha အစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှလည်းကောင်း၊ ဂေါတ္တအစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှလည်းကောင်း သားမြေးအနက်၌ ဏာန၊ ဏာယန ပစ္စည်းတို့သည် အဆန်း ဖြစ်ကုန်၏။ vacchāno, vacchāyano၊ kaccāno, kaccāyano၊ ယကာရလာသော် kātiyāno၊ moggallāno, moggallāyano၊ sākaṭāno, sākaṭāyano၊ kaṇhāno, kaṇhāyano စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 3. Kattikāvidhavādīhi ṇeyyaṇerā. ၃. kattikā အစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှလည်းကောင်း၊ vidhavā အစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှလည်းကောင်း အသီးသီး ဏေယျ၊ ဏေရ ပစ္စည်းတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ Kattikādīhi vidhavādīhi ca ṇeyyaṇerā vā yathākkamaṃ honti apacce, kattikeyyo, venateyyo, bhāgineyyo iccādi[Pg.146], vedhavero, bandhakero, nālikero, sāmaṇero iccādi. kattikā အစရှိသည်တို့မှလည်းကောင်း၊ vidhavā အစရှိသည်တို့မှလည်းကောင်း သားမြေးအနက်၌ အသီးသီး ဏေယျ၊ ဏေရ ပစ္စည်းတို့သည် အဆန်း ဖြစ်ကုန်၏။ kattikeyyo၊ venateyyo၊ bhāgineyyo စသည်တို့နှင့် vedhavero၊ bandhakero၊ nālikero၊ sāmaṇero စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 4. Ṇyadiccādīhi. ၄. diti အစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ ဏျ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Ditippabhutihi ṇyo vā hoti apacce, decco, ādicco, koṇḍañño, gaggyo, bhātabbo iccādi. diti အစရှိသည်တို့မှ သားမြေးအနက်၌ ဏျ ပစ္စည်းသည် အဆန်း ဖြစ်၏။ decco၊ ādicco၊ koṇḍañño၊ gaggyo၊ bhātabbo စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 5. Ā ṇi. ၅. အကာရန္တသဒ္ဒါမှ ဏိ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Akārantato ṇi vā hoti apacce, dakkhi, datthi, doṇi. Vāsavi, vāruṇi iccādi. အကာရန္တသဒ္ဒါမှ သားမြေးအနက်၌ ဏိ ပစ္စည်းသည် အဆန်း ဖြစ်၏။ dakkhi၊ datthi၊ doṇi။ vāsavi၊ vāruṇi စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 6. Rājato ñño jātiyaṃ. ၆. rāja သဒ္ဒါမှ ဇာတ် (အမျိုး) အနက်၌ ညော ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Rājasaddato ñño vā hoti apacce jātiyaṃ gamyamānāyaṃ, rājañño, jātiyanti kiṃ? Rājāpaccaṃ. ဇာတ်အမျိုးကို သိစေအပ်သော် rāja သဒ္ဒါမှ သားမြေးအနက်၌ ညော ပစ္စည်းသည် အဆန်း ဖြစ်၏။ rājañño (မင်းမျိုး)။ jātiyaṃ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? Rājāpaccaṃ (မင်း၏သားမြေး)။ 7. Khattā yiyā. ၇. khatta သဒ္ဒါမှ ယ၊ ဣယ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ Khattasaddā yaiyā honti apacce jātiyaṃ, khatyo, khattiyo, jātiyaṃtveva? Khatti. khatta သဒ္ဒါမှ ဇာတ်အမျိုးကို သိစေအပ်သော် သားမြေးအနက်၌ ယ၊ ဣယ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ khatyo၊ khattiyo (မင်းမျိုး)။ ဇာတ်အမျိုး၌သာလျှင်လော? Khatti (မင်းသမီး)။ 8. Manuto ssasaṇa. ၈. manu သဒ္ဒါမှ ဿ၊ သဏ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ Manusaddato jātiyaṃ ssasaṇa honti apacce, manusso, mānuso, itthiyaṃ manussā, mānusī, jātiyaṃtveva? Mānavo. manu သဒ္ဒါမှ ဇာတ်အမျိုးကို သိစေအပ်သော် သားမြေးအနက်၌ ဿ၊ သဏ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ manusso၊ mānuso။ ဣတ္ထိလိင်၌ manussā၊ mānusī။ ဇာတ်အမျိုး၌သာလျှင်လော? Mānavo (လုလင်)။ 9. Janapadanāmasmā khattiyā raññe ca ṇo. ၉. ဇနပုဒ်အမည်ရှိသော သဒ္ဒါမှ ခတ္တိယအနွယ်အနက်နှင့် မင်းအနက်၌ ဏ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Janapadassa yaṃ nāmaṃ, tannāmasmā khattiyā apacce raññe ca ṇo hoti, pañcālo, kosalo, māgadho, okkāko, janapadanāmasmāti [Pg.147] kiṃ? Dāsarathi, khattiyāti kiṃ? Pañcālassa brāhmaṇassa apaccaṃ pañcāli. ဇနပုဒ်၏ အမည်ဖြစ်သော သဒ္ဒါမှ ခတ္တိယ၏ သားမြေးအနက်၌လည်းကောင်း၊ မင်းအနက်၌လည်းကောင်း ဏ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ pañcālo၊ kosalo၊ māgadho၊ okkāko။ janapadanāmasmā ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? Dāsarathi။ khattiyā ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ပဉ္စာလတိုင်းသား ပုဏ္ဏား၏ သားမြေးဖြစ်သောကြောင့် pañcāli ဟု ဖြစ်၏။ 10. Ṇya kurusivīhi. ၁၀. kuru, sivi သဒ္ဒါတို့မှ ဏျ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Kurusivīhi apacce raññe ca ṇyo hoti. Korabyo, sebyo. kuru, sivi သဒ္ဒါတို့မှ သားမြေးအနက်၌လည်းကောင်း၊ မင်းအနက်၌လည်းကောင်း ဏျ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ korabyo၊ sebyo။ 11. Ṇa rāgā tena rattaṃ. ၁၁. ဆိုးဆေးပြသော တတိယန္တသဒ္ဒါမှ 'ထိုဆိုးဆေးဖြင့် ဆိုးအပ်သော' ဟူသော အနက်၌ ဏ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Rāgavācitatiyantato rattamicchetasmiṃ atthe ṇo hoti, kasāvena rattaṃ kāsāvaṃ, kosumbhaṃ, yāliddaṃ, rāgāti kiṃ? Devadattena rattaṃ vatthaṃ, idha kasmā na hoti? ‘Nīlaṃ pīta’nti, guṇavacanattā vināpi ṇena ṇatthassābhidhānato. ဆိုးဆေးကို ပြဆိုသော တတိယန္တသဒ္ဒါမှ 'ဆိုးအပ်သော အဝတ်' ဟူသော ဤအနက်၌ ဏ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ kasāvena rattaṃ (ဖန်ရည်ဖြင့် ဆိုးအပ်သော အဝတ်သည်) kāsāvaṃ မည်၏။ kosumbhaṃ၊ yāliddaṃ။ rāgā ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? Devadattena rattaṃ vatthaṃ (ဒေဝဒတ် ဆိုးအပ်သော အဝတ်)။ ဤနေရာ၌ 'nīla (အပြာ)၊ pīta (အဝါ)' စသည်တို့၌ အဘယ်ကြောင့် ဏ ပစ္စည်း မဖြစ်သနည်း? ဂုဏ်ပြသဒ္ဒါ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဏ ပစ္စည်းမပါဘဲလည်း ဏပစ္စည်း၏ အနက်ကို ဖော်ပြနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ 12. Nakkhatteninduyuttena kāle. ၁၂. စန်းနှင့် ယှဉ်သော နက္ခတ်ကို ပြသော တတိယန္တသဒ္ဒါမှ 'ထိုနက္ခတ်ဖြင့် မှတ်အပ်သော' ကာလအနက်၌ ဏ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Tatiyantato nakkhattā tena lakkhite kāle ṇo hoti, tañce nakkhattaminduyuttaṃ hoti, phussī ratti, phussaṃ ahaṃ, nakkhatteneti kiṃ? Gurunā lakkhitā ratti. Induyutteneti kiṃ? Katthikāya lakkhito muhutto, kāleti kiṃ? Phussena lakkhitā atthasiddhi, ajjakattikāti kattikāyutte cande kattikāsaddo vattate. တတိယန္တသဒ္ဒါ ဖြစ်သော နက္ခတ်သဒ္ဒါမှ ထိုနက္ခတ်ဖြင့် မှတ်အပ်သော ကာလအနက်၌ ဏ ပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ထိုနက္ခတ်သည် စန်း (လ) နှင့် ယှဉ်သည် ဖြစ်အံ့။ phussī ratti၊ phussaṃ ahaṃ။ nakkhattena ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ကြာသပတေးဂြိုဟ်ဖြင့် မှတ်အပ်သော ည (gurunā lakkhitā ratti)။ induyuttena ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ကတ္တိကာနက္ခတ်ဖြင့် မှတ်အပ်သော မုဟုတ် (katthikāya lakkhito muhutto)။ kāle ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ဖုသျှနက္ခတ်ဖြင့် မှတ်အပ်သော အကျိုးပြီးစီးခြင်း (phussena lakkhitā atthasiddhi)။ ajjakattikā ဟူရာ၌ ကတ္တိကာနက္ခတ်နှင့် ယှဉ်သော စန်း (လ) ၌ ကတ္တိကာသဒ္ဒါသည် ဖြစ်၏။ 13. Sā-ssa devatā puṇṇamāsī. ၁၃. ၎င်းသည် ဤသူ၏ ကိုးကွယ်ရာနတ် ဖြစ်၏၊ သို့မဟုတ် ၎င်းသည် ဤလ၏ လပြည့်နေ့ ဖြစ်၏ (ဟူသော အနက်တို့၌ ဏ ပစ္စည်း ဖြစ်၏)။ Seti paṭhamantā assāti chaṭṭhyatthe ṇo bhavati, yaṃ paṭhamantaṃ, sā ce devatā puṇṇamāsīvā, sugato devatā assābhi [Pg.148] sogato, māhindo, yāmo, vāruṇo, phussī puṇṇamāsī assa sambandhinīti phusso, māso, māyo, phagguno, citto, vesākho. Jeṭṭhamūlo, āsaḷho, sāvaṇo, poṭṭhapādo, assayujo, kattiko, māgasiro, puṇṇamāsīti kiṃ? Phussī pañcamī assa, puṇṇamāsī ca bhatakamāsasambandhinī na hoti… puṇṇo mā assanti nibbacanā, ato eva nipātanā ṇo sāgamo ca, māsasutiyāva na pañcadasa rattādo vidhi. ‘သေတိ’ သုတ်ဖြင့် ပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်မှ ‘၎င်း၏...’ ဟူသော ဆဋ္ဌီအနက်၌ ဏ-ပစ္စည်း သက်၏။ အကြင် ပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်သည် နတ်သော်လည်းကောင်း၊ လပြည့်သော်လည်းကောင်း ဖြစ်အံ့။ သုဂတော နတ်မင်းသည် ၎င်း၏ ကိုးကွယ်ရာနတ် ဖြစ်၏ဟူသောအနက်၌ 'သောဂတော'၊ မာဟိန္ဒော၊ ယာမော၊ ဝါရုဏော။ ဖုဿီလပြည့်သည် ၎င်းနှင့် စပ်ယှဉ်၏ဟူသောအနက်၌ 'ဖုဿော' (ပြာသိုလ)၊ 'မာယော'၊ 'ဖဂ္ဂုဏော'၊ 'စိတ္တော'၊ 'ဝေသာခေါ'။ 'ဇေဋ္ဌမူလော'၊ 'အာသဠှော'၊ 'သာဝဏော'၊ 'ပေါဋ္ဌပါဒေါ'၊ 'အဿယုဇော'၊ 'ကတ္တိကော'၊ 'မာဂသိရော'။ 'လပြည့်' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ဖုဿီငါးရက်မြောက်နေ့သည် ၎င်းနှင့် စပ်ယှဉ်၏ဟူသော အရပ်၌ မဖြစ်စေရန်အတွက် ဖြစ်၏။ လပြည့်သည်လည်း လစာစားသော လနှင့် စပ်ယှဉ်သည် မဟုတ်... ပြည့်သော လသည် ၎င်းအား ရှိ၏ဟူသော ဝိဂြိုဟ်ကြောင့် 'ပုဏ္ဏမာ' ဟု ဖြစ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းကြောင့်ပင် နိပါတ်အဖြစ်ဖြင့် ဏ-ပစ္စည်းနှင့် သ-အာဂမ် သက်၏။ လဟူသော အသံအားဖြင့်သာ ဤစည်းကမ်းဖြစ်၏၊ တစ်ဆယ့်ငါးရက်မြောက်သော ညစသည်တို့၌ မဖြစ်။ 14. Tamadhīte taṃ jānāti kaṇikā ca. ၁၄. ၎င်းကျမ်းကို သင်အံတတ်၏၊ ၎င်းကျမ်းကို သိတတ်၏ဟူသောအနက်၌ ကဏပစ္စည်းနှင့် ဏိကပစ္စည်းတို့ သက်ကုန်၏။ Dutiyantato tamadhīte taṃ jānātīti etesvatthesu ṇo hoti ṇo ṇiko ca, byākaraṇamadhīte jānāti vā veyyākaraṇo, chandaso, kamako, padako, venayiko, suttantiko, dvitaggahaṇaṃ puthageva vidhānatthaṃ jānanassa ca ajjhenavisayabhāvadassanatthaṃ pasiddhūpasaṅgahatthaṃ ca. ဒုတိယာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်မှ '၎င်းကျမ်းကို သင်အံတတ်၏၊ ၎င်းကျမ်းကို သိတတ်၏' ဟူသော ဤအနက်တို့၌ ဏ-ပစ္စည်းနှင့် ဏိက-ပစ္စည်းတို့ သက်ကုန်၏။ ဗျာကရုဏ်းကျမ်းကို သင်အံတတ်၏ သို့မဟုတ် သိတတ်၏ ဟူသောအနက်၌ 'ဝေယျာကရဏော'၊ ဆန်းကျမ်းကို... 'ဆန္ဒသော'၊ ကမ္မဝါစာကို... 'ကမကော'၊ ပဒဗျူဟာကို... 'ပဒကော'၊ ဝိနည်းကို... 'ဝေနယိကော'၊ သုတ္တန်ကို... 'သုတ္တန္တိကော'။ 'တံ' ဟု နှစ်ကြိမ်တိုင်တိုင် ယူခြင်းသည် သီးခြားစီ စည်းကမ်းသတ်မှတ်ရန်အတွက်လည်းကောင်း၊ သိခြင်းသည် သင်အံခြင်း၏ အာရုံဖြစ်သည်ကို ပြသရန်အတွက်လည်းကောင်း၊ ထင်ရှားကျော်စောသော အသုံးအနှုန်းများကို သိမ်းကျုံးယူရန်အတွက်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ 15. Tassa visaye dese. ၁၅. ၎င်း၏ ကျက်စားရာဒေသဖြစ်သော အရပ်ဟူသောအနက်၌ [ဏ-ပစ္စည်း သက်၏]။ Chaṭṭhiyantā visaye desarūpe ṇo hoti, vasātīnaṃ visayo deso vāsāto, deseti kiṃ? Cakkhussa visayo rūpaṃ, devadattassa visayo-nuvāko. ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်မှ ဒေသသဘောရှိသော ကျက်စားရာအနက်၌ ဏ-ပစ္စည်း သက်၏။ ဝသတတိုင်းသားတို့၏ ကျက်စားရာ ဒေသဖြစ်သော အရပ်ဟူသောအနက်၌ 'ဝါသာတော'။ 'ဒေသ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ မျက်စိ၏ ကျက်စားရာ အာရုံသည် ရူပါရုံဖြစ်၏ (ဤ၌ မသက်စေရန်)၊ ဒေဝဒတ်၏ ကျက်စားရာသည် အနုဝါကဖြစ်၏ (ဤ၌ မသက်စေရန်)။ 16. Nivāse tannāme. ၁၆. နေထိုင်ရာ ဒေသ၏ အမည်ဖြစ်သောအနက်၌ [ဏ-ပစ္စည်း သက်၏]။ Chaṭṭhiyantā nivāse dese tannāme ṇo hoti, sivīnaṃ nivāso deso sebyo, vāsāto. ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်မှ ထိုအရပ်၏ အမည်ဖြစ်သော နေထိုင်ရာဒေသအနက်၌ ဏ-ပစ္စည်း သက်၏။ သိဝိမင်းတို့၏ နေထိုင်ရာ ဒေသဖြစ်သော အရပ်ဟူသောအနက်၌ 'သေဗျော'၊ 'ဝါသာတော'။ 17. Adūrabhave. ၁၇. မဝေးသောအရပ်၌ ဖြစ်သောအနက်၌ [ဏ-ပစ္စည်း သက်၏]။ Chaṭṭhiyantā [Pg.149] adūrabhave dese tannāme ṇo hoti, vidisāya adūrabhavaṃ vedisaṃ. ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်မှ ထိုအရပ်၏ အမည်ဖြစ်သော မဝေးသောအရပ်၌ ဖြစ်သောအနက်၌ ဏ-ပစ္စည်း သက်၏။ ဝိဒိသာပြည်နှင့် မဝေးသောအရပ်၌ ဖြစ်သောအနက်၌ 'ဝေဒိသံ'။ 18. Tena nibbatte. ၁၈. ထိုအရာဖြင့် ဖြစ်ထွန်းအပ်သော ဒေသအမည်ဖြစ်သောအနက်၌ [ဏ-ပစ္စည်း သက်၏]။ Tatiyantā nibbatte dese tannāme ṇo hoti, kusambena nibbattā kosambhī nagarī, kākandī, mākandī, sahassena nibbattā sāhassī parīkhā, hotumhi kattari karaṇe ca yathāyogaṃ tatiyā. တတိယာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်မှ ထိုအရပ်၏ အမည်ဖြစ်သော ဖြစ်ထွန်းအပ်ရာ ဒေသအနက်၌ ဏ-ပစ္စည်း သက်၏။ ကုသမ္ဗမင်းကြီး တည်ထောင်အပ်သော မြို့ဟူသောအနက်၌ 'ကောသမ္ဗီ' မြို့၊ 'ကာကန္ဒီ'၊ 'မာကန္ဒီ'။ အသပြာတစ်ထောင်ဖြင့် တူးလုပ်အပ်သော ကျုံးဟူသောအနက်၌ 'သာဟဿီ' ကျုံး။ ဖြစ်ထွန်းစေတတ်သော ကတ္တားနှင့် ကရဏတို့၌ သင့်လျော်သလို တတိယာဝိဘတ် သက်၏။ 19. Tamīdhatthi. ၁၉. ထိုအရာသည် ဤအရပ်၌ ရှိ၏ဟူသောအနက်၌ [ဏ-ပစ္စည်း သက်၏]။ Tanti paṭhamantā idhāti sattamyatthe dese tannāme ṇo hoti, yantaṃ paṭhamantamatthi ce, udumbarā asmiṃ dese santīti odumbaro, bādaro, babbajo. ‘တံ’ ဟု ဆိုအပ်သော ပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်မှ ‘ဣဓ’ ဟု ဆိုအပ်သော သတ္တမီအနက်ရှိသော ဒေသအမည်၌ ဏ-ပစ္စည်း သက်၏၊ ပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်သည် ရှိနေအံ့။ သဖန်းသီးတို့သည် ဤအရပ်၌ ရှိကုန်၏ ဟူသောအနက်၌ 'ဩဒုမ္ဗရော'၊ 'ဗာဒရော'၊ 'ဗဗ္ဗဇော'။ 20. Tatra bhave. ၂၀. ထိုအရပ်၌ ဖြစ်သောအနက်၌ [ဏ-ပစ္စည်း သက်၏]။ Sattamyantā bhavatthe ṇo hoti, udake bhavo odako, oraso, jānapado, māgadho, kāpilavatthavo, kosambo. သတ္တမီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်မှ ဖြစ်ခြင်းအနက်၌ ဏ-ပစ္စည်း သက်၏။ ရေ၌ ဖြစ်သောအနက်၌ 'ဩဒကော'၊ ရင်၌ ဖြစ်သောသားဟူသောအနက်၌ 'ဩရသော'၊ ဇနပုဒ်၌ ဖြစ်သော 'ဇာနပဒေါ'၊ မဂဓတိုင်း၌ ဖြစ်သော 'မာဂဓေါ'၊ ကပိလဝတ်ပြည်၌ ဖြစ်သော 'ကာပိလဝတ္ထဝေါ'၊ ကောသမ္ဗီပြည်၌ ဖြစ်သော 'ကောသမ္ဗော'။ 21. Ajjādīhi tano. ၂၁. အဇ္ဇအစရှိသော ပုဒ်တို့မှ [ဖြစ်ခြင်းအနက်၌] တန-ပစ္စည်း သက်၏။ Bhavatthe ajjādīhi tano hoti, ajja bhavo ajjatano, svātano, hiyyattano. ဖြစ်ခြင်းအနက်၌ အဇ္ဇအစရှိသော ပုဒ်တို့မှ တန-ပစ္စည်း သက်၏။ ယနေ့၌ ဖြစ်သော 'အဇ္ဇတနော'၊ နက်ဖြန်၌ ဖြစ်သော 'သွာတနော'၊ မနေ့က ဖြစ်သော 'ဟိယျတ္တနော'။ 22. Purāto ṇo ca. ၂၂. ပုရာပုဒ်မှ [ဖြစ်ခြင်းအနက်၌] ဏ-ပစ္စည်းလည်းကောင်း၊ တန-ပစ္စည်းလည်းကောင်း သက်ကုန်၏။ Purāiccasmā bhavatthe ṇo hoti tano ca, purāṇo, purātano. ‘ပုရာ’ ဟူသော ပုဒ်မှ ဖြစ်ခြင်းအနက်၌ ဏ-ပစ္စည်းလည်းကောင်း၊ တန-ပစ္စည်းလည်းကောင်း သက်ကုန်၏။ ရှေး၌ ဖြစ်သော 'ပုရာဏော'၊ 'ပုရာတနော'။ 23. Amātvacco. ၂၃. အမာပုဒ်မှ [ဖြစ်ခြင်းအနက်၌] တစ္စ-ပစ္စည်း သက်၏။ Amāsaddato [Pg.150] acco hoti bhavatthe, amacco. အမာသဒ္ဒါမှ ဖြစ်ခြင်းအနက်၌ တစ္စ-ပစ္စည်း (အစ္စ) သက်၏။ အတူတကွ နေလေ့ရှိသောသူဟူသောအနက်၌ 'အမစ္စော'။ 24. Majjhāditvimo. ၂၄. မဇ္ဈအစရှိသော ပုဒ်တို့မှ [သတ္တမီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ဖြစ်ခြင်းအနက်၌] ဣမ-ပစ္စည်း သက်၏။ Majjhādīhi sattamyantehi bhavatte imo hoti, majjhimo, antimo. Majjha, anta, heṭṭhā, upari, ora, pāra, pacchā, abbhantara, paccanta (puratthā, bāhira). သတ္တမီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော မဇ္ဈအစရှိသော ပုဒ်တို့မှ ဖြစ်ခြင်းအနက်၌ ဣမ-ပစ္စည်း သက်၏။ အလယ်၌ ဖြစ်သော 'မဇ္ဈိမော'၊ အဆုံး၌ ဖြစ်သော 'အန္တိမော'။ မဇ္ဈ၊ အန္တ၊ ဟေဋ္ဌာ၊ ဥပရိ၊ ဩရ၊ ပါရ၊ ပစ္ဆာ၊ အဗ္ဘန္တရ၊ ပစ္စန္တ၊ (ပုရတ္ထာ၊ ဗာဟိရ) တို့တည်း။ 25. Kaṇaṇeyyaṇeyyakayiyā. ၂၅. သတ္တမီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့မှ ဖြစ်ခြင်းအနက်၌ ကဏ၊ ဏေယျ၊ ဏေယျက၊ ယ၊ ဣယ ပစ္စည်းတို့ သက်ကုန်၏။ Sattamyantā ete paccayā honti bhavatthe, kaṇa-kusinā rāyaṃ bhavo kosinārako, māgadhako, āraññako vihāro. Ṇeyya-gaṅgeyyo, pabbateyyo, vāneyyo. Ṇeyyaka-koleyyako, bārāṇaseyyako, campeyyako, mithileyyakoti eyyako. Ya-gammo, dibbo. Iyagāmiyo, udari-yo, diviyo, pañcāliyo, bodhipakkhiyo, lokiyo. သတ္တမီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့မှ ဖြစ်ခြင်းအနက်၌ ဤပစ္စည်းတို့ သက်ကုန်၏။ ကဏ-ပစ္စည်း - ကုသိနာရုံပြည်၌ ဖြစ်သော 'ကောသိနာရကော'၊ 'မာဂဓကော'၊ တော၌ဖြစ်သောကျောင်း 'အာရညကော' ဝိဟာရော။ ဏေယျ-ပစ္စည်း - ဂင်္ဂါမြစ်၌ ဖြစ်သော 'ဂင်္ဂေယျော'၊ တောင်၌ဖြစ်သော 'ပဗ္ဗတေယျော'၊ တော၌ဖြစ်သော 'ဝါဏေယျော'။ ဏေယျက-ပစ္စည်း - ကောလိယမင်းတို့၏ အရပ်၌ ဖြစ်သော 'ကောလေယျကော'၊ ဗာရာဏသီ၌ ဖြစ်သော 'ဗာရာဏသေယျကော'၊ စမ္ပါပြည်၌ ဖြစ်သော 'စမ္ပေယျကော'၊ မိထိလာပြည်၌ ဖြစ်သော 'မိထိလေယျကော' ဟူ၍ ဧယျက-ပစ္စည်းလည်း ရှိ၏။ ယ-ပစ္စည်း - ရွာ၌ ဖြစ်သော 'ဂမ္မော'၊ နတ်ပြည်၌ ဖြစ်သော 'ဒိဗ္ဗော'။ ဣယ-ပစ္စည်း - ရွာ၌ ဖြစ်သော 'ဂါမိယော'၊ ဝမ်း၌ ဖြစ်သော 'ဥဒရိယော'၊ နတ်ပြည်၌ ဖြစ်သော 'ဒိဝိယော'၊ ပဉ္စာလတိုင်း၌ ဖြစ်သော 'ပဉ္စာလိယော'၊ ဗောဓိ၏ အဖို့၌ ဖြစ်သော 'ဗောဓိပက္ခိယော'၊ လောက၌ ဖြစ်သော 'လောကိယော'။ 26. Ṇiko. ၂၆. သတ္တမီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်မှ ဖြစ်ခြင်းအနက်၌ ဏိက-ပစ္စည်း သက်၏။ Sattamyantā bhavatthe ṇiko hoti, sāradiko divaso, sāradikā ratti. သတ္တမီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်မှ ဖြစ်ခြင်းအနက်၌ ဏိက-ပစ္စည်း သက်၏။ ဆောင်းဦးကာလ၌ ဖြစ်သောနေ့ 'သာရဒိကော' ဒိဝသော၊ ဆောင်းဦးကာလ၌ ဖြစ်သောည 'သာရဒိကာ' ရတ္တိ။ 27. Tamassa sippaṃ sīlaṃ paṇyaṃ paharaṇaṃ payojanaṃ. ၂၇. ပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော အတတ်ပညာစသည်ကို ပြသောပုဒ်မှ '၎င်း၏...' ဟူသော ဆဋ္ဌီအနက်၌ ဏိက-ပစ္စည်း သက်၏။ Paṭhamantā sippādivācakā assetichaṭṭhiyattheṇiko hoti, vīṇāvādanaṃ sippamassa veṇiko, modaṅgiko, vaṃsiko, paṃsukū- ladhāraṇaṃ [Pg.151] sīlamassa paṃsukūliko, tecīvarikeva, gandhopaṇyamassa gandhiko, teliko, goḷiko, cāpo paharaṇamassa cāpiko, tomariko, muggariko, upadhippayojanamassa opadhikaṃ, sātikaṃ, sāhassikaṃ. ပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော အတတ်ပညာအစရှိသည်တို့ကို ဟောတတ်သော ပုဒ်တို့မှ '၎င်း၏...' ဟူသော ဆဋ္ဌီအနက်၌ ဏိက-ပစ္စည်း သက်၏။ စောင်းတီးခြင်းသည် ၎င်း၏ အတတ်ပညာဖြစ်၏ ဟူသောအနက်၌ 'ဝေဏိကော'၊ 'မောဒင်္ဂิကော'၊ 'ဝံသိကော'။ ပံသုကူသင်္ကန်း ဆောင်ခြင်းသည် ၎င်း၏ အလေ့အကျင့်ဖြစ်၏ ဟူသောအနက်၌ 'ပံသုကူလိကော'၊ 'တေစီဝရိကော' ကဲ့သို့ပင်တည်း။ နံ့သာသည် ၎င်း၏ ကုန်စည်ဖြစ်၏ ဟူသောအနက်၌ 'ဂန္ဓိကော'၊ 'တေလိကော'၊ 'ဂေါဠိကော'။ လေးသည် ၎င်း၏ လက်နက်ဖြစ်၏ ဟူသောအနက်၌ 'စာပိကော'၊ 'တောမရိကော'၊ 'မုဂ္ဂရိကော'။ ဥပဓိသည် ၎င်း၏ အကျိုးကျေးဇူးဖြစ်၏ ဟူသောအနက်၌ 'ဩပဓိကံ'၊ 'သာတိကံ'၊ 'သာဟဿိကံ'။ 28. Taṃ hantarahati gacchatuñchati carati. ၂၈. ဒုတိယာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်မှ 'သတ်တတ်၏' အစရှိသော ဤအနက်တို့၌ ဏိက-ပစ္စည်း သက်၏။ Dutiyantā hantīti evamādīsvatthesu ṇīko hoti. Pakkhīhipakkhino hantīti pakkhiko, sākuniko, māyūriko. Macchehi-macchiko, meniko. Migehi-māgaviko hāriṇiko, ‘sūkariko’ti iko. Satamarahatīti sātikaṃ, sandiṭṭhiko, ehipassavidhiṃ arahatīti ehipassiko, sāhassiko, ‘sahassiyo’ti iyo. Paradāraṃ gacchatīti pāradāriko, maggiko, paññāsayojaniko. Badare uñchatīti bādariko, sāmākiko. Dhammaṃ caratīti dhammiko, adhammiko. ဒုတိယာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်မှ 'သတ်တတ်၏' အစရှိသော ဤအနက်တို့၌ ဏိက-ပစ္စည်း သက်၏။ ငှက်တို့ကို သတ်တတ်သောကြောင့် 'ပက္ခိကော'၊ 'သာကုနိကော'၊ 'မာယူရိကော'။ ငါးတို့ကို သတ်တတ်သောကြောင့် 'မစ္ဆိကော'၊ 'မေနိကော'။ သမင်တို့ကို သတ်တတ်သောကြောင့် 'မာဂဝိကော'၊ 'ဟာရိဏိကော'၊ 'သူကရိကော' ဟူရာ၌ ဣက-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ အသပြာတစ်ရာနှင့် ထိုက်တန်သောကြောင့် 'သာတိကံ'၊ 'သန္ဒိဋ္ဌိကော'၊ 'လာလှည့် ရှုလှည့်ဟူသော နည်းစနစ်နှင့် ထိုက်တန်သောကြောင့် 'ဧဟိပဿိကော'၊ 'သာဟဿိကံ'၊ 'သဟဿိယော' ဟူရာ၌ ဣယ-ပစ္စည်း သက်၏။ သူတစ်ပါးမယားထံ သွားတတ်သောကြောင့် 'ပါရဒါရိကော'၊ ခရီးသို့ သွားတတ်သောကြောင့် 'မဂ္ဂိကော'၊ ယူဇနာငါးဆယ် ခရီးသို့ သွားတတ်သောကြောင့် 'ပညာသယောဇနိကော'။ ဆီးသီးတို့ကို ကောက်ယူရှာဖွေတတ်သောကြောင့် 'ဗာဒရိကော'၊ ဟပ်စပါးတို့ကို... 'သာမာကိကော'။ တရားကို ကျင့်တတ်သောကြောင့် 'ဓမ္မိကော'၊ တရားမဟုတ်သည်ကို ကျင့်တတ်သောကြောင့် 'အဓမ္မိကော'။ 29. Tena kataṃ kītaṃ baddhamabhisaṅkhataṃ saṃsaṭṭhaṃ hataṃ hanti jitaṃ jayati dibbati khaṇati tarati carati vahati jīvati. ၂၉. တတိယာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်မှ 'ပြုအပ်၏' အစရှိသော အနက်တို့၌ ဏိက-ပစ္စည်း သက်၏။ Tatiyantā katādisvatthesu ṇiko hoti. Kāyena kataṃ kāyikaṃ, vācasikaṃ, mānasikaṃ, vātena kato ābādho vātiko. Satena kītaṃ sātikaṃ, sāhassikaṃ, mūlatova, devadatena kītanti na hoti tadatthāppatītiyā. Varattāya baddho vārattiko, āyasiko, pāsiko. Ghatena abhisaṅkhataṃ saṃsaṭṭhaṃ vā ghātikaṃ, goḷikaṃ, dādhikaṃ, māricikaṃ. Jālena hato hantīti vā jāliko, bālīsiko. Akkhehi jitamakkhikaṃ, sālākikaṃ. Akkhehi jayati dibbatīti vā akkhiko. Khaṇittiyā [Pg.152] khaṇatīti khāṇittiko, kuddāliko, devadattena jitaṃ, aṅgulyā khaṇatīti na hoti tadatthānavagamā. Uḷumpena taratīti oḷumpiko, ‘uḷumpiko’ti iko gopucchiko, nāviko. Sakaṭena caratīti sākaṭiko, ‘rathiko, parappiko’ti iko. Khandhena vahatīti khandhiko, aṃsiko, ‘sīsiko’ti iko. Vetanena jīvatīti vetaniko, ‘bhatiko, kayiko, vikkayiko, kayavikkayiko’ti iko. တတိယာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်မှ 'ပြုအပ်၏' အစရှိသော အနက်တို့၌ ဏိက-ပစ္စည်း သက်၏။ ကိုယ်ဖြင့် ပြုအပ်သောကြောင့် 'ကာယိကံ'၊ 'ဝါစသိကံ'၊ 'မာနသိကံ'၊ လေကြောင့် ဖြစ်အပ်သော အနာ 'ဝါတိကော'။ အသပြာတစ်ရာဖြင့် ဝယ်အပ်သောကြောင့် 'သာတိကံ'၊ 'သာဟဿိကံ'၊ အရင်းအတိုင်းပင်တည်း၊ ဒေဝဒတ် ဝယ်အပ်၏ဟူသောအနက်၌ ဏိက-ပစ္စည်းမသက်၊ ထိုအနက်ကို မသိသာသောကြောင့်တည်း။ သားရေလွန်ဖြင့် ဖွဲ့အပ်သောကြောင့် 'ဝါရတ္တိကော'၊ သံကြိုးဖြင့် ဖွဲ့အပ်သော 'အာယသိကော'၊ ကျော့ကွင်းဖြင့် 'ပါသိကော'။ ထောပတ်ဖြင့် ပြင်ဆင်အပ်သော သို့မဟုတ် ရောနှောအပ်သောကြောင့် 'ဃာတိကံ'၊ 'ဂေါဠိကံ'၊ 'ဒါဓိကံ'၊ 'မာရိစိကံ'။ ပိုက်ကွန်ဖြင့် သတ်အပ်သော သို့မဟုတ် သတ်တတ်သောကြောင့် 'ဇာလိကော'၊ မျှားဖြင့် 'ဗာလီသိကော'။ အံစာတို့ဖြင့် အောင်အပ်သော 'အက္ခိကံ'၊ 'သာလာကိကံ'။ အံစာတို့ဖြင့် နိုင်တတ်သော သို့မဟုတ် ကစားတတ်သောကြောင့် 'အက္ခိကော'။ တူးရွင်းဖြင့် တူးတတ်သောကြောင့် 'ခါဏိတ္တိကော'၊ ပေါက်တူးဖြင့် 'ကုဒ္ဒါလိကော'၊ ဒေဝဒတ် အောင်အပ်၏၊ လက်ညှိုးဖြင့် တူးတတ်၏ ဟူသောအနက်၌ ထိုအနက်ကို မသိနိုင်သောကြောင့် ဏိက-ပစ္စည်းမသက်။ ဖောင်ဖြင့် ကူးတတ်သောကြောင့် 'ဩဠုမ္ပိကော'၊ 'ဥဠုမ္ပိကော' ဟူရာ၌ ဣက-ပစ္စည်း သက်၏၊ 'ဂေါပုစ္ဆicော'၊ 'နာဝိကော'။ လှည်းဖြင့် သွားတတ်သောကြောင့် 'သာကဋိကော'၊ 'ရထိကော'၊ 'ပရပ္ပိကော' ဟူရာ၌ ဣက-ပစ္စည်း သက်၏။ ပခုံးဖြင့် ရွက်ဆောင်တတ်သောကြောင့် 'ခန္ဓိကော'၊ 'အံသိကော'၊ 'သီသိကော' ဟူရာ၌ ဣက-ပစ္စည်း သက်၏။ အခဖြင့် အသက်မွေးတတ်သောကြောင့် 'ဝေတနိကော'၊ 'ဘတိကော'၊ 'ကယိကော'၊ 'ဝိက္ကယိကော'၊ 'ကယဝိက္ကယိကော' ဟူရာ၌ ဣက-ပစ္စည်း သက်၏။ 30. Tassa saṃvattati. ၃၀. စတုတ္ထီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်မှ '၎င်းအကျိုးငှာ ဖြစ်၏' ဟူသောအနက်၌ ဏိက-ပစ္စည်း သက်၏။ Catutthiyantā saṃvattatīti asmiṃ atthe ṇiko hoti, punabbhavāya saṃvattatīti ponobhaviko, itthiyaṃ pono bhavikā, lokāya saṃvattatīti lokiko suṭṭhu aggoti saggo, saggāya saṃvattatīti sovaggiko, sassovaka tadaminādipāṭhā, dhanāya saṃvattatīti dhaññaṃ, yo. စတုတ္ထီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်မှ '၎င်းအကျိုးငှာ ဖြစ်၏' ဟူသော ဤအနက်၌ ဏိက-ပစ္စည်း သက်၏။ ဘဝသစ်ဖြစ်ခြင်းငှာ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် 'ပေါနောဗ္ဘဝိကော'၊ ဣတ္ထိလိင်၌ 'ပေါနောဗ္ဘဝိကာ'၊ လောကအကျိုးငှာ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် 'လောကိကော'။ ကောင်းစွာ မြတ်သောကြောင့် 'သဂ္ဂေါ'၊ နတ်ပြည်သို့ ရောက်ခြင်းငှာ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် 'သောဝဂ္ဂိကော'။ 'သဿောဝက တဒမိနာ' အစရှိသော ပါဌ်ကြောင့်တည်း။ စပါးအကျိုးငှာ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် 'ဓညံ'၊ ယ-ပစ္စည်း သက်၏။ 31. Tato sambhūtamāgataṃ. ၃၁. ထိုအရာမှ ဖြစ်ပေါ်လာအပ်သော သို့မဟုတ် လာအပ်သော အနက်၌ [ဏိက-ပစ္စည်း သက်၏]။ Pañcamyantā sambhūtamāgatanti etesvatthesu ṇiko hoti, mātiko sambhūtamāgataṃ vā mattikaṃ, pettikaṃ, ṇyariyaṇa -yāpi dissanti, surabhito sambhūtaṃ sorabhyaṃ, thanato sambhūtaṃ thaññaṃ, pitito sambhūto pettiyo, mātiyo, mattiyo, macco vā. ပဉ္စမီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့မှ "ဖြစ်ပေါ်လာသော (sambhūta)" သို့မဟုတ် "ရောက်လာသော (āgata)" ဟူသော ဤအနက်တို့၌ ဏိက (ṇika) ပစ္စည်း သက်၏။ မိခင်မှ ဖြစ်ပေါ်လာသော သို့မဟုတ် ရောက်လာသောအရာသည် - မာတိက (mātika) သို့မဟုတ် မတ္တိက (mattika)။ ဖခင်မှ ဖြစ်ပေါ်လာသော သို့မဟုတ် ရောက်လာသောအရာသည် - ပေတ္တိက (pettika)။ ဏျ (ṇya)၊ အရိယဏ (ariyaṇa)၊ ယ (ya) ပစ္စည်းတို့သည်လည်း ရှိသည်ကို တွေ့ရကုန်၏။ မွှေးကြိုင်သောအရာ (သုရဘိ) မှ ဖြစ်ပေါ်လာသောအရာသည် - သောရဘျ (sorabhya)။ နို့ (ထန) မှ ဖြစ်ပေါ်လာသောအရာသည် - ထည (thañña - နို့ရည်)။ ဖခင် (ပိတု) မှ ဖြစ်ပေါ်လာသောသူသည် - ပေတ္တိယ (pettiyo)၊ မာတိယ (mātiyo)၊ မတ္တိယ (mattiyo) သို့မဟုတ် မစ္စ (macco)။ 32. Tattha vasati vidito bhatto niyutto. ၃၂. "ထိုအရပ်၌ နေတတ်၏၊ ထင်ရှား၏၊ ဆည်းကပ်အပ်၏၊ ခန့်အပ်အပ်၏" ဟူသော အနက်တို့၌ (ပစ္စည်းသက်၏)။ Sattamyantā tattha vasatītvevamādīsvatthesu ṇiko hoti. Rukkhamūle vasatīti rukkhamūliko, āraññiko, sosāniko. Loke vidito lokiko. Catumahārājesu bhattā cātummahārājikā[Pg.153]. Dvāre niyutto dovāriko dassoka tadaminādipāṭhā, bhaṇḍāgāriko, iko-navakammiko, kiyojātikiyo, andhakiyo. သတ္တမီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့မှ "ထိုအရပ်၌ နေတတ်၏" စသည်တို့ဟူသော အနက်တို့၌ ဏိက (ṇika) ပစ္စည်း သက်၏။ သစ်ပင်ရင်း၌ နေတတ်၏ဟူ၍ ရုက္ခမူလိက (rukkhamūliko)၊ တော၌ နေတတ်သူဟူ၍ အာရညိက (āraññiko)၊ သုသာန်၌ နေတတ်သူဟူ၍ သောသာနိက (sosāniko)။ လောက၌ ထင်ရှားသူဟူ၍ လောကိက (lokiko)။ စတုမဟာရာဇ်နတ်မင်းတို့၌ ဆည်းကပ်တတ်သူ (သက်ဝင်ယုံကြည်သူ) တို့ဟူ၍ စာတုမ္မဟာရာဇိက (cātummahārājikā)။ တံခါး၌ ခန့်အပ်အပ်သူဟူ၍ ဒေါဝါရိက (dovāriko)၊ (တဒမိနာဒိ ပါဌ်ကြောင့် အပြောင်းအလဲရှိသည်)၊ ဘဏ္ဍာတိုက်၌ ခန့်အပ်အပ်သူဟူ၍ ဘဏ္ဍာဂါရိက (bhaṇḍāgāriko)။ ဣက (ika) ပစ္စည်းဖြင့် - နဝကမ္မိက (navakammiko)။ ကိယ (kiya) ပစ္စည်းဖြင့် - ဇာတိကိယ (jātikiyo)၊ အန္ဓကိယ (andhakiyo)။ 33. Tassidaṃ. ၃၃. "ဤသည်မှာ ထိုသူ၏ ဥစ္စာဖြစ်၏" ဟူသော အနက်၌ (ပစ္စည်းသက်၏)။ Chaṭṭhiyantā idamiccasmiṃ atthe ṇiko hoti, saṅghassa idaṃ saṅghikaṃ, puggalikaṃ, sakyaputtiko, nātiputtiko, jenadattiko, kiye-sakiyo, parakiyo, niye-attaniyaṃ, ke- sako rājakaṃ bhaṇḍaṃ. ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့မှ "ဤသည်မှာ ထိုသူ၏ ဥစ္စာဖြစ်၏" ဟူသော ဤအနက်၌ ဏိက (ṇika) ပစ္စည်း သက်၏။ သံဃာ၏ ဥစ္စာဟူ၍ သံဃိက (saṅghikaṃ)၊ ပုဂ္ဂိုလ်၏ ဥစ္စာဟူ၍ ပုဂ္ဂလိက (puggalikaṃ)၊ သာကီဝင်မင်းသား၏ သားဟူ၍ သကျပုတ္တိက (sakyaputtiko)၊ ဆွေမျိုးသားဟူ၍ နာတိပုတ္တိက (nātiputtiko)၊ ဇေနဒတ္တ၏ သားဟူ၍ ဇေနဒတ္တိက (jenadattiko)။ ကိယ (kiya) ပစ္စည်းဖြင့် - သကိယ (sakiyo)၊ ပရကိယ (parakiyo)။ နိယ (niya) ပစ္စည်းဖြင့် - အတ္တနိယ (attaniyaṃ)။ က (ka) ပစ္စည်းဖြင့် - သက (sako)၊ ရာဇက ဘဏ္ဍာ (rājakaṃ bhaṇḍaṃ - မင်း၏ ဘဏ္ဍာ)။ 34. Ṇo. ၃၄. "ဏ" (ṇo) ပစ္စည်း သက်၏။ Chaṭṭhiyantā idamiccasmiṃ atthe ṇo hoti, kaccāyanassa idaṃ kaccāyanaṃ byākaraṇaṃ, sogataṃ sāsanaṃ, māhisaṃ maṃsādi. ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့မှ "ဤသည်မှာ ထိုသူ၏ ဥစ္စာ/အရာဖြစ်၏" ဟူသော ဤအနက်၌ ဏ (ṇo) ပစ္စည်း သက်၏။ ကစ္စည်း၏ ကျမ်းသည် - ကစ္စည်းသဒ္ဒါကျမ်း (kaccāyanaṃ byākaraṇaṃ)၊ ဘုရားရှင်၏ သာသနာတော်သည် - သောဂတသာသနာ (sogataṃ sāsanaṃ)၊ ကျွဲ၏ အသားစသည်သည် - မာဟိသ အသားစသည် (māhisaṃ maṃsādi)။ 35. Gavādīhi yo. ၃၅. ဂေါအစရှိသော ပုဒ်တို့မှ "ယ" ပစ္စည်း သက်၏။ Gavādīhi chaṭṭhiyantehi idamiccasmiṃ atthe yo hoti, gunnaṃ idaṃ gabyaṃ maṃsādi, kabyaṃ, dabbaṃ. ဂေါအစရှိသော ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့မှ "ဤသည်မှာ ထိုသူ၏ ဥစ္စာဖြစ်၏" ဟူသော ဤအနက်၌ ယ (yo) ပစ္စည်း သက်၏။ နွားတို့၏ အသားစသည်သည် - ဂဗျ အသားစသည် (gabyaṃ maṃsādi)၊ ကဝိ (ပညာရှိ) ၏ အရာသည် - ကဗျ (kabyaṃ - ကဗျာ)၊ သစ်သားစသည်နှင့်ဆိုင်သောအရာသည် - ဒဗ္ဗ (dabbaṃ - ဒြပ်ဝတ္ထု)။ 36. Pitito bhātari reyyaṇa. ၃၆. ဖခင်ဟူသော သဒ္ဒါမှ ၎င်း၏ ညီနောင် (ဦးရီး၊ ဘကြီး) အနက်၌ "ရေယျဏ" ပစ္စည်း သက်၏။ Pitusaddā tassa bhātari reyyaṇa hoti, pitu bhātā petteyyo. ပိတုသဒ္ဒါမှ ထိုဖခင်၏ ညီနောင်ဟူသော အနက်၌ ရေယျဏ (reyyaṇa) ပစ္စည်း သက်၏။ ဖခင်၏ ညီနောင် (ဘကြီး၊ ဦးရီး) သည် - ပေတ္တေယျ (petteyyo)။ 37. Mātito ca bhaginiyaṃ cho. ၃၇. မိခင်နှင့် ဖခင်ဟူသော သဒ္ဒါတို့မှ ၎င်းတို့၏ ညီမ၊ အစ်မ (အဒေါ်) အနက်၌ "ဆ" (cho) ပစ္စည်း သက်၏။ Mātito pitito ca tesaṃ bhaginiyaṃ cho hoti, mātu bhaginī mātucchā, pitu bhaginī pitucchā, kathaṃ ‘mātulo’ti ‘‘mātulāditvānī’’ti nipātanā. မိခင်နှင့် ဖခင်သဒ္ဒါတို့မှ ထိုမိခင်ဖခင်တို့၏ ညီမ သို့မဟုတ် အစ်မဟူသော အနက်၌ ဆ (cho) ပစ္စည်း သက်၏။ မိခင်၏ ညီမ သို့မဟုတ် အစ်မသည် - မာတုစ္ဆာ (mātucchā - မိထွေး၊ ကြီးဒေါ်)၊ ဖခင်၏ ညီမ သို့မဟုတ် အစ်မသည် - ပိတုစ္ဆာ (pitucchā - အရီး)။ "မာတုလ" (mātulo - ဦးလေး) ဟူသော ပုဒ်သည် မည်သို့ ပြီးသနည်းဟူမူ - "မတုလာဒိတွာနီ" ဟူသော သုတ်ဖြင့် နိပါတန (အတည်ပြုပြီးသားပုဒ်) အဖြစ် ပြီး၏။ 38. Mātāpitūsvāmaho. ၃၈. မိခင်နှင့် ဖခင်သဒ္ဒါတို့မှ ၎င်းတို့၏ မိဘတို့ဟူသော အနက်၌ "အာမဟ" ပစ္စည်း သက်၏။ Mātāpitūhi [Pg.154] tesaṃ mātāpitūsu āmaho hoti, mātu mātā mātāmahī, mātu pitā mātāmaho, pitu mātā pitāmahī, pitu pitā pitāmaho, na yathāsaṅkhyaṃ, paccekābhi sambandhā. မိခင်နှင့် ဖခင်သဒ္ဒါတို့မှ ထိုမိခင်ဖခင်တို့၏ မိခင်ဖခင်တို့ဟူသော အနက်၌ အာမဟ (āmaho) ပစ္စည်း သက်၏။ မိခင်၏ မိခင်သည် - မာတာမဟီ (mātāmahī - အဘွား)၊ မိခင်၏ ဖခင်သည် - မာတာမဟ (mātāmaho - အဘိုး)၊ ဖခင်၏ မိခင်သည် - ပိတာမဟီ (pitāmahī - အဘွား)၊ ဖခင်၏ ဖခင်သည် - ပိတာမဟ (pitāmaho - အဘိုး) ဟူ၍ ဖြစ်၏။ (ဤ၌) အစဉ်အတိုင်း သက်သည်မဟုတ်ဘဲ တစ်ခုချင်း စပ်ယှဉ်မှုရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။ 39. Hite reyyaṇa. ၃၉. အကျိုးရှိသော (ဟိတ) အနက်၌ "ရေယျဏ" ပစ္စည်း သက်၏။ Mātāpitūhi hite reyyaṇa hoti, matteyyo, petteyyo. မိခင် ဖခင်သဒ္ဒါတို့မှ အကျိုးပြုသူ (လုပ်ကျွေးတတ်သူ) ဟူသော အနက်၌ ရေယျဏ (reyyaṇa) ပစ္စည်း သက်၏။ မိခင်အား လုပ်ကျွေးတတ်သူသည် - မတ်တေယျ (matteyyo)၊ ဖခင်အား လုပ်ကျွေးတတ်သူသည် - ပေတ္တေယျ (petteyyo)။ 40. Nindāññātappapaṭibhāgarassadayāsaññāsu ko. ၄၀. ကဲ့ရဲ့ခြင်း၊ မသိအပ်ခြင်း၊ นည်းပါးခြင်း၊ တူခြင်း၊ ငယ်ခြင်း၊ သနားခြင်း၊ အမှတ်သညာပြုခြင်း ဟူသော အနက်တို့၌ "က" (ko) ပစ္စည်း သက်၏။ Nindādīsvattheyu nāmasmā ko hoti, nindāyaṃ-muṇḍako, samaṇako. Aññāte-kassāyaṃ assoti assako, payogasāmatthiyā sambandhivisesānavagamovagamyate. Appatthetelakaṃ, ghatakaṃ. Paṭibhāgatthe-hatthī viya hatthiko, assako, balībaddako. Rasse-mānusako, rukkhako, pilakkhako. Dayāyaṃ-puttako, vacchako. Saññāyaṃ-moro viya morako. ကဲ့ရဲ့ခြင်း စသော အနက်တို့၌ နာမ်သဒ္ဒါမှ က (ko) ပစ္စည်း သက်၏။ ကဲ့ရဲ့ခြင်းအနက်၌ - မုဏ္ဍက (muṇḍako - ကတုံးတုံးထားသောသူ)၊ သမဏက (samaṇako - ကဲ့ရဲ့အပ်သောရဟန်း)။ မသိအပ်သောအနက်၌ - "ဤမြင်းသည် ဘယ်သူ့မြင်းလဲ" ဟူသော အနက်ဖြင့် အဿက (assako)၊ ဝါကျအသုံးအနှုန်း၏ စွမ်းရည်ကြောင့် ဆက်စပ်မှုအထူးကို မသိရသော်လည်း သိရှိနိုင်သည်။ နည်းပါးခြင်းအနက်၌ - တေလက (telakaṃ - ဆီအနည်းငယ်)၊ ဃတက (ghatakaṃ - ထောပတ်အနည်းငယ်)။ တူခြင်းအနက်၌ - ဆင်ကဲ့သို့သော ဆင်ရုပ်ဟူ၍ ဟတ္ထိက (hatthiko)၊ မြင်းရုပ်ဟူ၍ အဿက (assako)၊ နွားရုပ်ဟူ၍ ဗလီဗဒ္ဒက (balībaddako)။ ငယ်ခြင်းအနက်၌ - မာနုသက (mānusako - လူပုလေး)၊ ရုက္ခက (rukkhako - သစ်ပင်ငယ်)၊ ပိလက္ခက (pilakkhako - ညောင်ပင်ငယ်)။ သနားခြင်းအနက်၌ - ပုတ္တက (puttako - သားငယ်လေး)၊ ဝစ္ဆက (vacchako - နွားကလေး)။ အမှတ်သညာပြုခြင်းအနက်၌ - ဥဒေါင်းကဲ့သို့သော ဥဒေါင်းရုပ်ဟူ၍ မောရက (morako)။ 41. Tamassaparimāṇaṃ ṇiko ca. ၄၁. "ထိုအရာသည် ထိုသူ၏ အတိုင်းအဆ (ပမာဏ) ဖြစ်၏" ဟူသော အနက်၌ ပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်မှ "ဏိက" (ṇika) နှင့် "က" (ka) ပစ္စည်း သက်ကုန်၏။ Paṭhamantā asseti asmiṃ atthe ṇiko hoti ko ca tañce paṭhamantaṃ parimāṇaṃ bhavati, parimīyate neneti parimāṇaṃ, doṇo parimāṇamassa doṇiko vīhi, khārasatiko, khārasahassiko āsītiko vayo, upaḍḍhakāyikaṃ bimbohanaṃ, pañcakaṃ, chakkaṃ. ပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်မှ "၎င်း၏ အတိုင်းအဆဖြစ်၏" ဟူသော ဤအနက်၌ ဏိက (ṇika) ပစ္စည်းနှင့် က (ka) ပစ္စည်း သက်ကုန်၏၊ အကယ်၍ ထိုပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်သည် အတိုင်းအဆ (ပမာဏ) ဖြစ်ပါကတည်း။ (ဤအရာဖြင့် တိုင်းတာအပ်သောကြောင့် ပမာဏဟု ခေါ်၏)။ ဒေါဏ (ခြင်တွယ်ခွက်) သည် ၎င်း၏ အတိုင်းအဆဖြစ်သော စပါးဟူ၍ ဒေါဏိက စပါး (doṇiko vīhi)၊ ခါရီတစ်ရာ အတိုင်းအဆရှိသောအရာဟူ၍ ခါရသတိက (khārasatiko)၊ ခါရီတစ်ထောင် အတိုင်းအဆရှိသောအရာဟူ၍ ခါရသဟဿိက (khārasahassiko)၊ ရှစ်ဆယ်ပမာဏရှိသော အသက်အရွယ်ဟူ၍ အာသီတိက အရွယ် (āsītiko vayo)၊ ကိုယ်တစ်ဝက် ပမာဏရှိသော ခေါင်းအုံးဟူ၍ ဥပဍ္ဎကာယိက ခေါင်းအုံး (upaḍḍhakāyikaṃ bimbohanaṃ)၊ ငါးခုပမာဏရှိသောအရာဟူ၍ ပဉ္စက (pañcakaṃ)၊ ခြောက်ခုပမာဏရှိသောအရာဟူ၍ ဆက္က (chakkaṃ)။ 42. Yatetehi ttako. ၄၂. ယ၊ တ၊ ဧတ သဒ္ဒါတို့မှ "တ္တက" (ttako) ပစ္စည်း သက်၏။ Yādīhi [Pg.155] paṭhamantehī asseti chaṭṭhiyatthe ttako hoti, tañce paṭhamantaṃ parimāṇaṃ bhavati, yaṃ parimāṇamassa yattakaṃ, tattakaṃ, ettakaṃ, āvatake yāvatako, tāvatako (etāvatako). ယအစရှိသော ပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့မှ "၎င်း၏ (အတိုင်းအဆ) ဖြစ်၏" ဟူသော ဆဋ္ဌီအနက်၌ တ္တက (ttako) ပစ္စည်း သက်၏၊ အကယ်၍ ထိုပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်သည် အတိုင်းအဆ ဖြစ်ပါကတည်း။ အကြင်မျှ အတိုင်းအဆရှိသောအရာသည် - ယတ္တက (yattakaṃ)၊ ထိုမျှ အတိုင်းအဆရှိသောအရာသည် - တတ္တက (tattakaṃ)၊ ဤမျှ အတိုင်းအဆရှိသောအရာသည် - ဧတ္တက (ettakaṃ)။ အာဝတု ပစ္စည်း၌မူ - ယာဝတက (yāvatako)၊ တာဝတက (tāvatako) သို့မဟုတ် ဧတာဝတက (etāvatako)။ 43. Sabbā cāvantu. ၄၃. သဗ္ဗသဒ္ဒါမှလည်းကောင်း၊ (ယစသော သဒ္ဒါတို့မှလည်းကောင်း) "အာဝန္တု" (āvantu) ပစ္စည်း သက်၏။ Sabbato paṭhamantehi yādīhi ca asseti chaṭṭhiyatthe āvantu hoti, tañce paṭhamantaṃ parimāṇaṃ bhavati. Sabbaṃ parimāṇamassa sabbāvantaṃ, yāvantaṃ, tāvantaṃ, etāvantaṃ. သဗ္ဗသဒ္ဒါ ပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်နှင့် ယအစရှိသော ပုဒ်တို့မှ "၎င်း၏ အတိုင်းအဆဖြစ်၏" ဟူသော ဆဋ္ဌီအနက်၌ အာဝန္တု (āvantu) ပစ္စည်း သက်၏၊ အကယ်၍ ထိုပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်သည် အတိုင်းအဆ ဖြစ်ပါကတည်း။ အားလုံး အတိုင်းအဆရှိသောအရာသည် - သဗ္ဗာဝန္တ (sabbāvantaṃ)၊ အကြင်မျှ အတိုင်းအဆရှိသောအရာသည် - ယာဝန္တ (yāvantaṃ)၊ ထိုမျှ အတိုင်းအဆရှိသောအရာသည် - တာဝန္တ (tāvantaṃ)၊ ဤမျှ အတိုင်းအဆရှိသောအရာသည် - ဧတာဝန္တ (etāvantaṃ)။ 44. Kimhā ratirīvarīvatakarittakā. ၄၄. ကိံသဒ္ဒါမှ "ရတိ၊ ရီဝ၊ ရီဝတက၊ ရိတ္တက" ပစ္စည်းတို့ သက်ကုန်၏။ Kimhā paṭhamantā asseti chaṭṭhiyatthe ratirīvarīvatakarittakā honti, tañce paṭhamantaṃ parimāṇaṃ bhavati, kiṃ saṅkhyānaṃ parimāṇamesaṃ kati ete, kīva, kīvatakaṃ, kittakaṃ. Rīvanto sabhāvato asaṅkhyo. ကိံသဒ္ဒါ ပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်မှ "၎င်း၏ အတိုင်းအဆဖြစ်၏" ဟူသော ဆဋ္ဌီအနက်၌ ရတိ၊ ရီဝ၊ ရီဝတက၊ ရိတ္တက ပစ္စည်းတို့ သက်ကုန်၏၊ အကယ်၍ ထိုပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်သည် အတိုင်းအဆဖြစ်ပါကတည်း။ ၎င်းတို့၏ ရေတွက်ခြင်း အတိုင်းအဆသည် အဘယ်နည်းဟူ၍ ကတိ (kati - ဘယ်နှစ်ခုလဲ)၊ ကီဝ (kīva - ဘယ်လောက်လဲ)၊ ကီဝတက (kīvatakaṃ - ဘယ်လောက် အတိုင်းအဆလဲ)၊ ကိတ္တက (kittakaṃ - ဘယ်လောက်လဲ)။ ရီဝ (rīva) အဆုံးရှိသော ပုဒ်သည် သဘာဝအားဖြင့် အရေအတွက်မရှိသော (ရေတွက်၍မရသော) အနက်ကို ဟော၏။ 45. Sañjātaṃ tārakāditvito. ၄၅. တာရကာအစရှိသော ပုဒ်တို့မှ "ဖြစ်ပေါ်လာသော (sañjāta)" ဟူသော အနက်၌ "ဣတ" (ito) ပစ္စည်း သက်၏။ Tārakādīhi paṭhamantehi asseti chaṭṭhiyatthe ito hoti, te ce sañjātā honti, tārakā sañjātā assa tārakitaṃ gaganaṃ, pupphito rukkho, pallavitā latā. တာရကာအစရှိသော ပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့မှ "၎င်း၏ ဖြစ်ပေါ်လာသော အရာရှိ၏" ဟူသော ဆဋ္ဌီအနက်၌ ဣတ (ito) ပစ္စည်း သက်၏၊ အကယ်၍ ထိုအရာတို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်ပါကတည်း။ ကြယ်တို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်သော ကောင်းကင်ဟူ၍ တာရကိတ ကောင်းကင် (tārakitaṃ gaganaṃ)၊ ပန်းပွင့်သော သစ်ပင်ဟူ၍ ပုပ္ဖိတ သစ်ပင် (pupphito rukkho)၊ ညွန့်သစ်ထွက်သော နွယ်ပင်ဟူ၍ ပလ္လဝိတ နွယ်ပင် (pallavitā latā)။ 46. Māne matto. ၄၆. တိုင်းတာခြင်း (မာန) အနက်၌ "မတ္တ" (matto) ပစ္စည်း သက်၏။ Paṭhamantā mānavuttito asseti asmiṃatthe matto hoti, palaṃ ummānamassa palamattaṃ, hattho pamāṇamassa hatthamattaṃ [Pg.156] sataṃ mānamassa satamattaṃ, doṇo parimāṇamassa doṇamattaṃ, abhedopacārā doṇotipi hoti. ပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော တိုင်းတာခြင်းအနက်ကိုဟောသော ပုဒ်မှ "၎င်း၏ အတိုင်းအဆဖြစ်၏" ဟူသော ဤအနက်၌ မတ္တ (matto) ပစ္စည်း သက်၏။ ပလ (အလေးချိန်) သည် ၎င်း၏ အလေးချိန်ဖြစ်သောအရာဟူ၍ ပလမတ္တ (palamattaṃ - တစ်ပလမျှ)၊ အတောင် (ဟတ္ထ) သည် ၎င်း၏ အတိုင်းအဆဖြစ်သောအရာဟူ၍ ဟတ္ထမတ္တ (hatthamattaṃ - တစ်တောင်မျှ)၊ တစ်ရာသည် ၎င်း၏ တိုင်းတာခြင်းဖြစ်သောအရာဟူ၍ သတမတ္တ (satamattaṃ - တစ်ရာမျှ)၊ ဒေါဏ (ခွက်) သည် ၎င်း၏ အတိုင်းအဆဖြစ်သောအရာဟူ၍ ဒေါဏမတ္တ (doṇamattaṃ - တစ်ဒေါဏမျှ)၊ ခွဲခြားမှုမရှိသော ဥပစာ (အဘေဒေါပစာရ) အားဖြင့် "ဒေါဏ" ဟုလည်း သုံးနိုင်၏။ 47. Taggho cuddhaṃ. ၄၇. အထက်သို့ တိုင်းတာခြင်း အနက်၌ "တဂ္ဃ" (taggho) ပစ္စည်း သက်၏။ Uddhamānavuttiho asseti chaṭṭhiyatthe taggho hoti matto ca, jaṇṇutagghaṃ, jaṇṇumattaṃ. အထက်သို့ တိုင်းတာခြင်းအနက်ကို ဟောသော ပုဒ်မှ "၎င်း၏ အတိုင်းအဆဖြစ်၏" ဟူသော ဆဋ္ဌီအနက်၌ တဂ္ဃ (taggho) ပစ္စည်းနှင့် မတ္တ (matto) ပစ္စည်းတို့ သက်ကုန်၏။ ဒူးဆစ်တိုင်အောင် အတိုင်းအဆရှိသောအရာဟူ၍ ဇဏ္ဏုတဂ္ဃ (jaṇṇutagghaṃ)၊ ဇဏ္ဏုမတ္တ (jaṇṇumattaṃ)။ 48. Ṇo ca purisā. ၄၈. ပုရိသသဒ္ဒါမှ "ဏ" (ṇo) ပစ္စည်းနှင့် မတ္တ စသော ပစ္စည်းတို့လည်း သက်ကုန်၏။ Purisā paṭhamantā uddhamānavuttito ṇo hoti mattādayo ca, porisaṃ, purisamattaṃ, purisatagghaṃ. ပုရိသ (ယောက်ျား) ဟူသော ပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော အထက်သို့ တိုင်းတာခြင်းအနက်ကို ဟောသော ပုဒ်မှ ဏ (ṇo) ပစ္စည်း သက်၏၊ မတ္တ စသည်တို့လည်း သက်ကုန်၏။ ယောက်ျားတစ်ရပ် အတိုင်းအဆရှိသောအရာဟူ၍ ပေါရိသ (porisaṃ)၊ ပုရိသမတ္တ (purisamattaṃ)၊ ပုရိသတဂ္ဃ (purisatagghaṃ)။ 49. Ayūbhadvitīhaṃse. ၄၉. ဥဘ၊ ဒွိ၊ တိ သဒ္ဒါတို့မှ အစိတ်အပိုင်း (အံသ) အနက်၌ "အယ" (ayo) ပစ္စည်း သက်၏။ Ubhadvitīhi avayavavuttīti paṭhamantehi asseti chaṭṭhiyatthe ayo hoti. Ubho aṃsā assa ubhayaṃ, dvayaṃ, tayaṃ. ဥဘ၊ ဒွိ၊ တိ ဟူသော အစိတ်အပိုင်းကို ဟောသော ပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့မှ "၎င်း၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်၏" ဟူသော ဆဋ္ဌီအနက်၌ အယ (ayo) ပစ္စည်း သက်၏။ အစိတ်အပိုင်း နှစ်ခုလုံးရှိသောအရာဟူ၍ ဥဘယ (ubhayaṃ - နှစ်ခုလုံး)၊ အစိတ်အပိုင်း နှစ်ခုရှိသောအရာဟူ၍ ဒွယ (dvayaṃ - နှစ်ခုအစု)၊ အစိတ်အပိုင်း သုံးခုရှိသောအရာဟူ၍ တယ (tayaṃ - သုံးခုအစု)။ 50. Saṅkhyāya saccutīsāsadasantāyādhikāsmiṃ savasahasse ḍo. ၅၀. "တိ" (ဝီသတိ) အဆုံးရှိသော၊ "တိ" (နဝုတိ) အဆုံးရှိသော၊ "ဤသ" (စတ္တာလီသ) အဆုံးရှိသော၊ "အာသ" (ပညာသ) အဆုံးရှိသော၊ "ဒသ" (ဒသန္တ) အဆုံးရှိသော ဂဏန်းပုဒ်တို့မှ "၎င်းထက် ပိုလွန်သော" အနက်၌ ရာ၊ ထောင်၊ သောင်း စသည်တို့၌ "ဍ" (ḍo) ပစ္စည်း သက်၏။ Satyantāya utyantāya īsantāya āsantāya dasantāya ca saṅkhyāya paṭhamantāya asminti sattamyatthe ḍo hoti, sā ce saṅkhyā adhikā hoti, yadasminti tañce sataṃ sahassaṃ satasahassaṃ vā hoti, vīsati adhikā asmiṃ sateti vīsaṃ sataṃ, ekavīsaṃ sataṃ, sahassaṃ, satasahassaṃ vā, tiṃsaṃ sataṃ, ekatiṃsaṃ sataṃ. Utyantāya-navutaṃ sataṃ sahassaṃ satasahassaṃ vā. Īsantāya cattālīsaṃ sataṃ, sahassaṃ, satasahassaṃ vā. Āsantāya [Pg.157] paññāsaṃ sataṃ, sahassaṃ, satasahassaṃ vā. Dasantāyaekādasaṃ sataṃ, sahassaṃ, satasahassaṃ vā. Saccutīsāsadasantāyāti kiṃ? Chādhikā asmiṃsate. Adhiketi kiṃ? Pañcadasahīnā asmiṃsate, asminti kiṃ? Vīsatyadhikā etasmā satā, satasahasseti kiṃ? Ekādasa adhikā assaṃ vīsatiyaṃ. တိ (သတျန္တ)၊ တိ (ဥတျန္တ)၊ ဤသ (ဤသန္တ)၊ အာသ (อာသန္တ)၊ ဒသ (ဒသန္တ) အဆုံးရှိသော ပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ဂဏန်းပုဒ်တို့မှ "ထိုအရာ၌" ဟူသော သတ္တမီအနက်၌ ဍ (ḍo) ပစ္စည်း သက်၏၊ အကယ်၍ ထိုဂဏန်းသည် ပိုလွန်သည် ဖြစ်ပါက၊ ထိုပိုလွန်ရာအရာသည် ရာ၊ ထောင် သို့မဟုတ် သိန်း ဖြစ်ပါကတည်း။ ရာ၌ နှစ်ဆယ် ပိုလွန်သည်ဟူ၍ ဝီသံ သတ (vīsaṃ sataṃ - တစ်ရာ့နှစ်ဆယ်)၊ ဧကဝီသံ သတ (ekavīsaṃ sataṃ - တစ်ရာ့နှစ်ဆယ့်တစ်)၊ ထောင်၌ သော်လည်းကောင်း၊ သိန်း၌ သော်လည်းကောင်း ထိုနည်းတူ ဖြစ်၏။ တိံသံ သတ (tiṃsaṃ sataṃ - တစ်ရာ့သုံးဆယ်)၊ ဧကတိံသံ သတ (ekatiṃsaṃ sataṃ - တစ်ရာ့သုံးဆယ့်တစ်)။ ဥတျန္တ (နဝုတိ) အဆုံးရှိသဖြင့် - နဝုတံ သတ (navutaṃ sataṃ - တစ်ရာ့ကိုးဆယ်) သို့မဟုတ် ထောင်၊ သိန်း၌ ထိုနည်းတူ။ ဤသန္တ (စတ္တာလီသ) အဆုံးရှိသဖြင့် - စတ္တာလီသံ သတ (cattālīsaṃ sataṃ - တစ်ရာ့လေးဆယ်) သို့မဟုတ် ထောင်၊ သိန်း၌ ထိုနည်းတူ။ အာသန္တ (ပညာသ) အဆုံးရှိသဖြင့် - ပညာသံ သတ (paññāsaṃ sataṃ - တစ်ရာ့ငါးဆယ်) သို့မဟုတ် ထောင်၊ သိန်း၌ ထိုနည်းတူ။ ဒသန္တ (ဧကာဒသ) အဆုံးရှိသဖြင့် - ဧကာဒသံ သတ (ekādasaṃ sataṃ - တစ်ရာ့တစ်ဆယ်) သို့မဟုတ် ထောင်၊ သိန်း၌ ထိုနည်းတူ။ "သတျုတီသါသဒသန္တာယ" ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ရာ၌ ခြောက်ခု ပိုလွန်သောအနက်၌ မသက်စေရန် (chādhikā asmiṃ sate)။ "အဓိက" ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ရာ၌ တစ်ဆယ့်ငါးခု ယုတ်လျော့သောအနက်၌ မသက်စေရန် (pañcadasahīnā asmiṃ sate)။ "အသ္မိံ" ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ဤရာမှ နှစ်ဆယ် ပိုလွန်သောအနက်၌ မသက်စေရန် (vīsatyadhikā etasmā satā)။ "သတ၊ သဟဿ" ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ နှစ်ဆယ်၌ တစ်ဆယ့်တစ် ပိုလွန်သောအနက်၌ မသက်စေရန် (ekādasa adhikā assaṃ vīsatiyaṃ)။ 51. Tassa pūraṇekādasādito vā. ၅၁. "၎င်း၏ ပြည့်ကြောင်း (ပူရဏ)" ဟူသော အနက်၌ ဧကာဒသအစရှိသော ပုဒ်တို့မှ (ပစ္စည်းသည်) အချို့ ဝိကပ်အားဖြင့် သက်၏။ Chaṭṭhiyanthāyekādasādikāya saṅkhyāya ḍo hoti (tassa) pūraṇatthe vibhāsā, sā saṅkhyā pūrīyate yena taṃ pūraṇaṃ, ekādasannaṃ pūraṇo ekādaso. Ekādasamo, vīso, vīsatimo, tiṃso, tiṃsatimo, cattālīso, paññāso. (ပြည့်ကြောင်းအနက်၌) ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ဧကာဒသအစရှိသော သင်္ချာပုဒ်နောက်မှ ဍပစ္စည်းသည် ဝိဘာသာ (အလိုအလျောက်) ဖြစ်၏။ ထိုသင်္ချာသည် အကြင်အရာဖြင့် ပြည့်စုံအပ်၏၊ ထိုအရာသည် ပူရဏ (ပြည့်ကြောင်း) မည်၏။ ဆယ့်တစ်တို့၏ ပြည့်ကြောင်းဖြစ်သော တရားသည် ‘ဧကာဒသော’ (သို့မဟုတ်) ‘ဧကာဒသမော’ (ဆယ့်တစ်မြောက်)။ ‘ဝီသော’၊ ‘ဝီသတိမော’ (အနှစ်နှစ်ဆယ်မြောက်)။ ‘တိံသော’၊ ‘တိံသတိမော’ (အသုံးဆယ်မြောက်)။ ‘စတ္တာလီသော’ (အလေးဆယ်မြောက်)။ ‘ပညာသော’ (အငါးဆယ်မြောက်)။ 52. Ma pañcādikatihi. ၅၂. ငါးအစရှိသော သင်္ချာနှင့် ကတိသဒ္ဒါတို့နောက်မှ မပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Chaṭṭhiyantāya pañcādikāya saṅkhyāya katismā ca mo hoti (tassa) pūraṇatthe, pañcamo, sattamo, aṭṭhamo, katimo, katimī. ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ငါးအစရှိသော သင်္ချာပုဒ်နှင့် ကတိသဒ္ဒါနောက်မှ ပူရဏအနက်၌ မပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ပဉ္စမော (ငါးခုမြောက်)၊ သတ္တမော (ခုနစ်ခုမြောက်)၊ အဋ္ဌမော (ရှစ်ခုမြောက်)၊ ကတိမော၊ ကတိမီ (ဘယ်နှစ်ခုမြောက်)။ 53. Satādīnamica. Satādikāya saṅkhyāya chaṭṭhiyantāya (tassa) pūraṇatthe mohoti satādīnamicāntādeso, satimo, sahassimo. ၅၃. ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော သတအစရှိသော သင်္ချာပုဒ်နောက်မှ ပူရဏအနက်၌ မပစ္စည်းဖြစ်၍ သတအစရှိသော သဒ္ဒါတို့၏ အဆုံးအက္ခရာကို ‘အိ’ အာဒေသပြု၏။ သတိမော (တစ်ရာမြောက်)၊ သဟဿိမော (တစ်ထောင်မြောက်)။ 54. Chā ṭṭhaṭṭhamā. ၅၄. ဆသဒ္ဒါနောက်မှ ဋ္ဌနှင့် ဋ္ဌမပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ Chasaddā ṭṭhaṭṭhamā honti tassa pūraṇatthe, chaṭṭho, chaṭṭhamo, itthiyaṃ chaṭṭhī, chaṭṭhamī, kathaṃ ‘dutiyaṃ catuttha’nti? ‘‘Dutiyassa, catuttha tatiyāna’’nti nipātanā. ဆသဒ္ဒါနောက်မှ ပူရဏအနက်၌ ဋ္ဌနှင့် ဋ္ဌမပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဆဋ္ဌော၊ ဆဋ္ဌမော (ခြောက်ခုမြောက်)။ ဣတ္ထိလိင်၌ ‘ဆဋ္ဌီ’၊ ‘ဆဋ္ဌမီ’။ ‘ဒုတိယံ’၊ ‘စတုတ္ထံ’ ဟူသော ပုဒ်တို့သည် မည်သို့ ပြီးသနည်း။ “ဒုတိယဿ၊ စတုတ္ထ တတိယာနံ” ဟူသော သုတ်ဖြင့် နိပါတန (အထူးပြီးစေအပ်သောနည်း) အားဖြင့် ပြီး၏။ 55. Ekā kākyasahāye. ၅၅. အဖော်မရှိခြင်း (တစ်ဦးတည်းဖြစ်ခြင်း) အနက်၌ ဧကသဒ္ဒါနောက်မှ ကပစ္စည်းနှင့် အာကိပစ္စည်းတို့ ဝိဘာသာ ဖြစ်ကုန်၏။ Ekasmā [Pg.158] asahāyatthe kaākī honti vā, ekako, ekākī, eko. ဧကသဒ္ဒါနောက်မှ အဖော်မရှိခြင်း (တစ်ဦးတည်းဖြစ်ခြင်း) အနက်၌ ကပစ္စည်းနှင့် အာကီပစ္စည်းတို့ ဝိဘာသာ ဖြစ်ကုန်၏။ ဧကကော၊ ဧကာကီ၊ ဧကော (တစ်ဦးတည်းသောသူ)။ 56. Vacchādīhi tanutte taro. ၅၆. ဝစ္ဆအစရှိသော သဒ္ဒါတို့နောက်မှ ကိုယ်ပိုင်သဘာဝ၏ ယုတ်လျော့ခြင်း (သို့မဟုတ်) သေးငယ်ခြင်းအနက်ကို သိစေအပ်သည်ရှိသော် တရပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Vacchādīnaṃ sabhāvassa tanutte gamyamāne taro hoti, susuttassa tanutte vacchataro, itthiyaṃ vacchatarī, yobbanassa tanutte okkhataro, assabhāvassa tanutte assataro, sāmatthiyassa tanutte usabhataro. ဝစ္ဆအစရှိသော သဒ္ဒါတို့၏ ကိုယ်ပိုင်သဘာဝ၏ ယုတ်လျော့ခြင်းအနက်ကို သိစေအပ်သည်ရှိသော် တရပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ငယ်ရွယ်နုပျိုခြင်း (နို့စို့အရွယ်လွန်ခြင်း) အနက်၌ ‘ဝစ္ဆတရော’ (နွားငယ်)။ ဣတ္ထိလိင်၌ ‘ဝစ္ဆတရီ’။ နွားတို့၏ ပျိုရွယ်ခြင်း ယုတ်လျော့သောအရွယ်၌ ‘ဥက္ခတရော’။ မြင်း၏ သဘာဝထက် ယုတ်လျော့သောသဘာဝ၌ ‘အဿတရော’ (လားမြည်း)။ စွမ်းရည်သတ္တိ ယုတ်လျော့ခြင်းအနက်၌ ‘ဥသဘတရော’။ 57. Kimhā niddhāraṇe ratara ratamā. Kiṃsaddā niddhāraṇe ratara ratamā honti, kataro bhavataṃ devadatto, kataro bhavataṃ kaṭho, katamo bhavataṃ devadatto, katamo bhavataṃ kaṭho, bhāradvājānaṃ katamosi brahme. ၅၇. ကိံသဒ္ဒါနောက်မှ အများထဲမှ ရွေးထုတ်ခြင်း (နိဒ္ဓါရဏ) အနက်၌ ရတရနှင့် ရတမပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ အရှင်တို့အနက် ဘယ်သူသည် ဒေဝဒတ်ဖြစ်သနည်း ဟူသောအနက်၌ ‘ကတရော ဘဝတံ ဒေဝဒတ္တော’၊ ‘ကတရော ဘဝတံ ကဌော’၊ ‘ကတမော ဘဝတံ ဒေဝဒတ္တော’၊ ‘ကတမော ဘဝတံ ကဌော’၊ “အို ဗြာဟ္မဏ... ဘာရဒွါဇဂိုဏ်းဝင်တို့တွင် အသင်သည် ဘယ်သူဖြစ်သနည်း” ဟူသောအနက်၌ ‘ဘာရဒွါဇာနံ ကတမောသိ ဗြဟ္မေ’။ 58. Tena datte liyā. ၅၈. ‘ထိုသူသည် ပေးအပ်သော’ ဟူသော အနက်ကို ဟောအပ်သည်ရှိသော် တတိယောဝိဘတ်အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါနောက်မှ လပစ္စည်းနှင့် ဣယပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ Tatiyantā datte-bhidheyye laiyā honti, devena datto devalo, deviyo, brahmalo, brahmiyo, sivā sīvalo, sīviyo, sissa dīgho. တတိယောဝိဘတ်အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါနောက်မှ ‘ပေးအပ်သော’ ဟူသော အနက်၌ လပစ္စည်းနှင့် ဣယပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ နတ်မင်းသည် ပေးအပ်သောသူဟူသောအနက်၌ ‘ဒေဝလော’၊ ‘ဒေဝိယော’။ ဗြဟ္မာသည် ပေးအပ်သောသူဟူသောအနက်၌ ‘ဗြဟ္မလော’၊ ‘ဗြဟ္မိယော’။ သိဝသဒ္ဒါမှ ‘သီဝလော’၊ ‘သီဝိယော’ ဟုဖြစ်ရာ ‘သိဝ’၏ အစအက္ခရာ သရကို ဒီဃပြု၏။ 59. Tassa bhāvakammesu ttatāttanaṇyaṇeyyaṇiyaṇiyā. ၅၉. ‘ထိုသူ၏အဖြစ် သို့မဟုတ် ထိုသူ၏အမှု’ ဟူသော အနက်၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါနောက်မှ တ္တ၊ တာ၊ တ္တန၊ ဏျ၊ ဏေယျ၊ ဏ၊ ဣယ၊ ဏိယပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ Chaṭṭhiyantā bhāve kamme ca ttādayo honti bahulaṃ, na ca sabbe sabbato honti aññatra ttatāhi, bhavanti etasmā buddhisaddābhi bhāvo saddassa pavattinimittaṃ, nīlassa paṭassa bhāvo nīlattaṃ [Pg.159] nīlatābhi guṇo bhāvo, nīlassa guṇassa bhāvo nīlattaṃ nīlatābhi nīlaguṇajāti, gottaṃ gotāti gojāti, pācakattaṃ, daṇḍittaṃ, visāṇittaṃ, rājapurisattanti kriyādisambandhittaṃ, devadattattaṃ, candattaṃ, sūriyattanti tadavatthāvisesasāmaññaṃ, ākāsattaṃ, abhāvattanti upacaritabhedasāmaññaṃ. Ttana-puthujjanattanaṃ, vedanattanaṃ, jāyattanaṃ, jārattanaṃ. Ṇya-ālasyaṃ, brahmaññaṃ, cāpalyaṃ, nepuññaṃ, pesuññaṃ, rajjaṃ, ādhipaccaṃ, dāyajjaṃ, vesammaṃ ‘vesama’nti, keci, sakhyaṃ, vāṇijjaṃ. Ṇeyya-soceyyaṃ, ādhipateyyaṃ. Ṇagāravaṃ, pāṭavaṃ, ajjavaṃ, maddavaṃ. Iya-adhipatiyaṃ, paṇḍitiyaṃ, bahussutiyaṃ, naggiyaṃ, sūriyaṃ. Ṇiya-ālasiyaṃ, kāḷusiyaṃ, mandiyaṃdakkhiyaṃ, porohitiyaṃ, veyyattiyaṃ. Kathaṃ ‘rāmaṇīyaka’nti? Sakatthe kantā ṇena siddhaṃ. Kammaṃ kiriyā, tattha alasassa kammaṃ alasattaṃ’ alasatā, alasattanaṃ, ālasyaṃ, ālasiyaṃ vā, ‘‘sakatthe’ (4.122) ti sakatthepi, yathābhuccaṃ, kāruññaṃ, pattakallaṃ, ākāsānañcaṃ, kāyapāguññatā. ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါတို့နောက်မှ ဘာဝ (အဖြစ်) အနက်နှင့် ကမ္မ (အမှု) အနက်တို့၌ တ္တအစရှိသော ပစ္စည်းတို့သည် ဗဟုလံ (အများအားဖြင့်) ဖြစ်ကုန်၏။ တ္တနှင့် တာပစ္စည်းတို့မှတစ်ပါး အလုံးစုံသော ပစ္စည်းတို့သည် အလုံးစုံသော သဒ္ဒါတို့နောက်မှ မဖြစ်ကုန်။ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းသည် စိတ်ဖြင့် သိအပ်သော သဒ္ဒါ၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းအကြောင်း (ပဝတ္တိနိမိတ္တ) သည် ဘာဝမည်၏။ ညိုသော အဝတ်၏အဖြစ်သည် ‘နီလတ္တံ’၊ ‘နီလတာ’ (ဤ၌ ဂုဏ်သည် ဘာဝမည်၏)။ ညိုသောဂုဏ်၏အဖြစ်သည် ‘နီလတ္တံ’၊ ‘နီလတာ’ (ဤ၌ ဂုဏ်၏အမျိုးအစားသည် ဘာဝမည်၏)။ นွား၏အဖြစ်သည် ‘ဂေါတ္တံ’၊ ‘ဂေါတာ’ (နွားအမျိုးအစား)။ ချက်တတ်သူ၏အဖြစ်သည် ‘ပါစကတ္တံ’။ တုတ်ရှိသူ၏အဖြစ်သည် ‘ဒဏ္ဍိတ္တံ’။ ဦးချိုရှိသူ၏အဖြစ်သည် ‘ဝိသာဏိတ္တံ’။ မင်းချင်း၏အဖြစ်သည် ‘ရာဇပုရိသတ္တံ’ (ဤသည်တို့ကား လုပ်ဆောင်ချက်နှင့် စပ်ဆိုင်သောအဖြစ်များတည်း)။ ဒေဝဒတ်၏အဖြစ်သည် ‘ဒေဝဒတ္တံ’။ လ၏အဖြစ်သည် ‘စန္ဒတ္တံ’။ နေ၏အဖြစ်သည် ‘သူရိယတ္တံ’ (ဤသည်တို့ကား အခြေအနေထူး၏ ယေဘုယျသဘာဝတည်း)။ ကောင်းကင်၏အဖြစ်သည် ‘အာကာသတ္တံ’။ မရှိခြင်း၏အဖြစ်သည် ‘အဘာဝတ္တံ’ (ဤသည်တို့ကား တင်စားထားသော ယေဘုယျသဘာဝတည်း)။ တ္တနပစ္စည်းဖြင့် - ပုထုဇ္ဇနတ္တနံ၊ ဝေဒနတ္တနံ၊ ဇာယတ္တနံ၊ ဇာရတ္တနံ။ ဏျပစ္စည်းဖြင့် - အာလသျံ၊ ဗြဟ္မညံ၊ စာပလျံ၊ နေပုညံ၊ ပေသုညံ၊ ရဇ္ဇံ၊ အာဓိပစ္စံ၊ ဒါယဇ္ဇံ၊ ဝေသာမံ (အချို့က ‘ဝေသမံ’ ဟုလည်း ဆိုကြ၏)၊ သချံ၊ ဝါဏိဇ္ဇံ။ ဏေယျပစ္စည်းဖြင့် - သောစေယျံ၊ အာဓိပတေယျံ။ ဏပစ္စည်းဖြင့် - ဂါရဝံ၊ ပါဋဝံ၊ အဇ္ဇဝံ၊ မဒ္ဒဝံ။ ဣယပစ္စည်းဖြင့် - အဓိပတိယံ၊ ပဏ္ဍိတိယံ၊ ဗဟုဿုတိယံ၊ နဂ္ဂိယံ၊ သူရိယံ။ ဏိယပစ္စည်းဖြင့် - အာလသိယံ၊ ကာဠုသိယံ၊ မန္ဒိယံ၊ ဒက္ခိယံ၊ ပေါရောဟိတိယံ၊ ဝေယျတ္တိယံ။ ‘ရာမဏီယကံ’ ဟူသော ပုဒ်သည် မည်သို့ ပြီးသနည်း။ သကတ္ထ (မိမိကိုယ်တိုင်၏အနက်) ၌ ကပစ္စည်းနောက်မှ ဏပစ္စည်းဖြင့် ပြီး၏။ ကမ္မသည် အမှုတည်း။ ထိုအမှု၌ ပျင်းရိသောသူ၏ အမှုသည် ‘အလသတ္တံ’၊ ‘အလသတာ’၊ ‘အလသတ္တနံ’၊ ‘အာလသျံ’ သို့မဟုတ် ‘အာလသိယံ’။ ‘သကတ္ထေ’ သုတ်ဖြင့် သကတ္ထအနက်၌လည်း ဖြစ်၏။ ယထာဘုစ္စံ၊ ကာရုညံ၊ ပတ္တကလ္လံ၊ အာကာသာနဉ္စံ၊ ကာယပါဂုညတာ (အစရှိသည်တို့တည်း)။ 60. Bya vaddhadāsā vā. ၆၀. ဝဒ္ဓသဒ္ဒါနှင့် ဒါသသဒ္ဒါတို့နောက်မှ ဘာဝအနက်နှင့် ကမ္မအနက်တို့၌ ဗျပစ္စည်းသည် ဝိဘာသာ (အလိုအလျောက်) ဖြစ်၏။ Chaṭṭhiyantā vaddhā dāsā ca byo vā hoti bhāvakammesu, vaddhabyaṃ vaddhatā, dāsabyaṃ dāsatā, kathaṃ ‘vaddhava’nti? Ṇe vāgamo. ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ဝဒ္ဓသဒ္ဒါနှင့် ဒါသသဒ္ဒါတို့နောက်မှ ဘာဝအနက်နှင့် ကမ္မအနက်တို့၌ ဗျပစ္စည်းသည် ဝိဘာသာ ဖြစ်၏။ ဝဒ္ဓဗျံ၊ ဝဒ္ဓတာ (ကြီးရင့်သူ၏အဖြစ်)။ ဒါသဗျံ၊ ဒါသတာ (ကျွန်၏အဖြစ်)။ ‘ဝဒ္ဓဝံ’ ဟူသော ပုဒ်သည် မည်သို့ ပြီးသနည်း။ ဏပစ္စည်း၌ ဝအက္ခရာ လာ (ဝါဂမ) သဖြင့် ပြီး၏။ 61. Naṇa yuvā bo ca vassa. ၆၁. ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ယုဝသဒ္ဒါနောက်မှ ဘာဝအနက်နှင့် ကမ္မအနက်တို့၌ နဏပစ္စည်းသည် ဝိဘာသာဖြစ်၍ ထိုယုဝသဒ္ဒါ၏ ဝအက္ခရာကို ဗအက္ခရာ ပြု၏။ Chaṭṭhiyantā yuvasaddā bhāvakammesu naṇa vā hoti tassa bo ca, yobbanaṃ, vātveva? Yuvattaṃ, yuvatā. ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ယုဝသဒ္ဒါနောက်မှ ဘာဝအနက်နှင့် ကမ္မအနက်တို့၌ နဏပစ္စည်းသည် ဝိဘာသာဖြစ်၍ ထိုယုဝသဒ္ဒါ၏ ဝအက္ခရာကို ဗအက္ခရာ ပြု၏။ ယောဗ္ဗနံ (ပျိုရွယ်သူ၏အဖြစ်)။ ဝိဘာသာ (ဝါ) ဟု ဆိုသောကြောင့် ကား အဘယ်နည်း။ ယုဝတ္တံ၊ ယုဝတာ။ 62. Aṇvāditvimo. ၆၂. အဏုအစရှိသော ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါတို့နောက်မှ ဘာဝအနက်၌ ဣမပစ္စည်းသည် ဝိဘာသာ ဖြစ်၏။ Aṇuādīhi [Pg.160] chaṭṭhiyantehi bhāve vā imo hoti, aṇimā, laghimā, mahimā, (garimā), kasimā, vātveva? Aṇuttaṃ aṇutā. အဏုအစရှိသော ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါတို့နောက်မှ ဘာဝအနက်၌ ဣမပစ္စည်းသည် ဝိဘာသာ ဖြစ်၏။ အဏိမာ (သေးငယ်သောအဖြစ်)၊ လဃိမာ (ပေါ့ပါးသောအဖြစ်)၊ မဟိမာ (ကြီးမြတ်သောအဖြစ်)၊ ဂရိမာ (လေးလံသောအဖြစ်)၊ ကသိမာ (ပိန်လှီသောအဖြစ်)။ ဝိဘာသာ (ဝါ) ဟု ဆိုသောကြောင့် ကား အဘယ်နည်း။ အဏုတ္တံ၊ အဏုတာ။ 63. Bhāvā tena nibbatte. ၆၃. ဘာဝကို ဟောတတ်သော သဒ္ဒါနောက်မှ ‘ထိုအရာဖြင့် ပြီးအပ်သော သို့မဟုတ် ဖြစ်ပေါ်အပ်သော’ ဟူသော အနက်၌ ဣမပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Bhāvavācakā saddā tena nibbatte-bhidheyye imo hoti, pākena nibbatta pāṇimaṃ, sekimaṃ. ဘာဝဝါစကသဒ္ဒါတို့နောက်မှ ‘ထိုအရာဖြင့် ပြီးအပ်သော သို့မဟုတ် ဖြစ်ပေါ်အပ်သော’ ဟူသော အနက်၌ ဣမပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ချက်ခြင်း (ပါက) ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်အပ်သော အရာသည် ‘ပါဏိမံ’။ သွန်းလောင်းခြင်း (သေက) ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်အပ်သော အရာသည် ‘သေကိမံ’။ 64. Taratamissikiyiṭṭhātisaye. ၆၄. လွန်ကဲခြင်း (အတိသယ) အနက်၌ တရ၊ တမ၊ ဣဿိက၊ ဣယ၊ ဣဋ္ဌပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ Atisaye vattamānato hontete paccayā, atisayena pāpo pāpataro, pāpatamo, pāpissiko, pāpiyo, pāpiṭṭho, itthiyaṃ pāpatarā. Atisayantāpi atisayappaccayo, atisayena pāpiṭṭho pāpiṭṭhataro. လွန်ကဲခြင်းအနက်၌ ဖြစ်သော သဒ္ဒါတို့နောက်မှ ဤပစ္စည်းတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ အလွန်ယုတ်မာသောသူဟူသောအနက်၌ ‘ပါပတရော’၊ ‘ပါပတမော’၊ ‘ပါပိဿิကော’၊ ‘ပါပိယော’၊ ‘ပါပိဋ္ဌော’။ ဣတ္ထိလိင်၌ ‘ပါပတရာ’။ လွန်ကဲခြင်းအနက်ရှိသော ပုဒ်နောက်မှလည်း လွန်ကဲခြင်းအနက်၌ ပစ္စည်း ဖြစ်ပြန်၏၊ အလွန်အမင်း ယုတ်မာသောသူဟူသောအနက်၌ ‘ပါပိဋ္ဌတရော’။ 65. Tannissite llo. ၆၅. ဒုတိယောဝိဘတ်အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါနောက်မှ မှီရာအနက် (နိဿိတအနက်) ၌ လ္လပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Dutiyantā llappaccayo hoti nissitatthe, vedaṃ nissitaṃ vedallaṃ, duṭṭhu nissitaṃ duṭṭhullaṃ. Ille-saṅkhārillaṃ. ဒုတိယောဝိဘတ်အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါနောက်မှ မှီရာအနက်၌ လ္လပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဝေဒကို မှီသောအရာသည် ‘ဝေဒလ္လံ’။ မကောင်းသဖြင့် မှီသောအရာသည် ‘ဒုဋ္ဌုလ္လံ’။ ဣလ္လပစ္စည်းဖြင့် - ‘သင်္ခါရိလ္လံ’။ 66. Tassa vikārāvayavesu ṇa ṇika ṇeyyamayā. ၆၆. ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော နာမ်သဒ္ဒါနောက်မှ ဝိကာရ (ပြောင်းလဲခြင်း) အနက်နှင့် အဝယဝ (အစိတ်အပိုင်း) အနက်တို့၌ ဏ၊ ဏိက၊ ဏေယျ၊ မယပစ္စည်းတို့သည် ဗဟုလံ ဖြစ်ကုန်၏။ Pakatiyā uttaramavatthantaraṃ vikāro, chaṭṭhiyantā nāmasmā vikāre-vayave ca ṇādayo honti bahulaṃ, ṇa-āyasaṃ bandhanaṃ, odumbaraṃ, paṇṇaṃ, odumbaraṃ bhasmaṃ, kāpotaṃ maṃsaṃ, kāpotaṃ satthi. Ṇika-kappāsikaṃ vatthaṃ. Ṇeyya-eṇeyyaṃ maṃsaṃ, eṇeyyaṃ satthi[Pg.161]. Koseyyaṃ vatthaṃ. Maya-tiṇamayaṃ, dārumayaṃ, naḷamayaṃ, mattikāmayaṃ. ‘‘Aññasmi’’nti (4.121) gunnaṃ karīsepi mayo, gomayaṃ. မူလသဘာဝ၏ အခြားတစ်ပါးသော အသွင်အပြင်သို့ ပြောင်းလဲခြင်းသည် ဝိကာရ မည်၏။ ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော နာမ်သဒ္ဒါနောက်မှ ဝိကာရအနက်နှင့် အဝယဝအနက်တို့၌ ဏအစရှိသော ပစ္စည်းတို့သည် ဗဟုလံ ဖြစ်ကုန်၏။ ဏပစ္စည်းဖြင့် - သံဖြင့်ပြီးသော အနှောင်အဖွဲ့သည် ‘အာယသံ ဗန္ဓနံ’၊ ရေသဖန်းသီး၏ အရွက်သည် ‘ဩဒုမ္ဗရံ ပဏ္ဏံ’၊ ရေသဖန်းသား ပြာသည် ‘ဩဒုမ္ဗရံ ဘသ္မံ’၊ ခိုသားသည် ‘ကာပေါတံ မံသံ’၊ ခို၏ ပေါင်သည် ‘ကာပေါတံ သတ္ထိ’။ ဏိကပစ္စည်းဖြင့် - ဝါဂွမ်းဖြင့်ပြီးသော အဝတ်သည် ‘ကပ္ပါသိကံ ဝတ္ထံ’။ ဏေယျပစ္စည်းဖြင့် - သမင်သားသည် ‘ဧဏေယျံ မံသံ’၊ သမင်၏ ပေါင်သည် ‘ဧဏေယျံ သတ္ထိ’၊ ပိုးအိမ်ဖြင့်ပြီးသော အဝတ်သည် ‘ကောသေယျံ ဝတ္ထံ’။ မယပစ္စည်းဖြင့် - မြက်ဖြင့်ပြီးသော ‘တိဏမယံ’၊ သစ်သားဖြင့်ပြီးသော ‘ဒါရုမယံ’၊ ကျူဖြင့်ပြီးသော ‘နဠမယံ’၊ မြေညက်ဖြင့်ပြီးသော ‘မတ္တိကာမယံ’။ “အညသ္မိံ” ဟူသော သုတ်ဖြင့် နွား၏ ကျင်ကြီး၌လည်း မယပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ‘ဂေါမယံ’ (နွားချေး)။ 67. Jatuto saṇa vā. ၆၇. ဇတု (ချိပ်) သဒ္ဒါနောက်မှ ဝိကာရနှင့် အဝယဝအနက်တို့၌ သဏပစ္စည်းသည် ဝိဘာသာ ဖြစ်၏။ Chaṭṭhiyantā nāmasmā jatuto vikārāvayavesu saṇa vā hoti. Jatuno vikāro jātusaṃ jatumayaṃ. ‘‘Lopo’’ti (4.123) bahulaṃ paccayalopopi phalapupphamūlesu vikārāvayavesu, piyālassa phalāni piyālāni, mallikāya pupphāni mallikā, usirassa mūlaṃ usīraṃ, taṃ saddena vā tadabhidhānaṃ. ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ဇတုသဒ္ဒါနောက်မှ ဝိကာရနှင့် အဝယဝအနက်တို့၌ သဏပစ္စည်းသည် ဝိဘာသာ ဖြစ်၏။ ချိပ်၏ ဝိကာရသည် ‘ဇာတုသံ’ (သို့မဟုတ်) ‘ဇတုမယံ’။ “လောပေါ” ဟူသော သုတ်ဖြင့် အသီး၊ အပွင့်၊ အမြစ်ဟူသော ဝိကာရ၊ အဝယဝအနက်တို့၌ ပစ္စည်းကို ဗဟုလံ ချေ (လောပ) ရ၏။ ပိယာလပင်၏ အသီးတို့သည် ‘ပိယာလာနိ’၊ စံပယ်ပန်းတို့သည် ‘မလ္လိကာ’၊ ဖက်သက်မြစ်သည် ‘ဥသီရံ’။ ထိုသဒ္ဒါဖြင့်ပင် ထိုပစ္စည်းကို ဟောခြင်းဖြစ်၏။ 68. Samūhe kaṇa ṇa ṇikā. ၆၈. ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါတို့နောက်မှ အပေါင်း (သမူဟ) အနက်၌ ကဏ၊ ဏ၊ ဏိကပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ Chaṭṭhiyantā samūhe kaṇa ṇa ṇikā honti gottappaccayantā. Kaṇa-rājaññakaṃ, mānussakaṃ, ukkhādīhi-okkhakaṃ, oṭṭhakaṃ, orabbhakaṃ, rājakaṃ, rājaputtakaṃ, hatthikaṃ, dhenukaṃ. Ṇa-kākaṃ, bhikkhaṃ. Acittā ṇika-āpūpikaṃ, saṃkulikaṃ. ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ဂေါတြပစ္စည်းအဆုံးရှိသော သဒ္ဒါတို့နောက်မှ အပေါင်းအနက်၌ ကဏ၊ ဏ၊ ဏိကပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ကဏပစ္စည်းဖြင့် - မင်းတို့၏အပေါင်းသည် ‘ရာဇညကံ’၊ လူတို့၏အပေါင်းသည် ‘မာနုဿကံ’။ ဥက္ခအစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ - ‘ဥက္ခကံ’ (နွားတို့၏အပေါင်း)၊ ‘ဩဋ္ဌကံ’ (ကုလားအုတ်တို့၏အပေါင်း)၊ ‘ဩရဗ္ဘကံ’ (သိုးတို့၏အပေါင်း)၊ ‘ရာဇကံ’ (မင်းတို့၏အပေါင်း)၊ ‘ရာဇပုတ္တကံ’ (မင်းသားတို့၏အပေါင်း)၊ ‘ဟတ္ถี่ကံ’ (ဆင်တို့၏အပေါင်း)၊ ‘ဓေနုကံ’ (နွားမတို့၏အပေါင်း)။ ဏပစ္စည်းဖြင့် - ကျီးတို့၏အပေါင်းသည် ‘ကာကံ’၊ ဖုန်းပေးတောင်းခံသူတို့၏အပေါင်းသည် ‘ဘိက္ခံ’။ သက်မဲ့ (အစိတ္တက) သဒ္ဒါတို့နောက်မှ ဏိကပစ္စည်းဖြင့် - မုန့်စုသည် ‘အာပူပိကံ’၊ ‘သံကုလိကံ’။ 69. Janādīhi tā. ၆၉. ဇနအစရှိသော ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါတို့နောက်မှ အပေါင်းအနက်၌ တာပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Janādīhi chaṭṭhiyantehi samūhe tā hoti. Janatā, gajatā, bandhutā, gāmatā, sahāyatā, nāgaratā. Tāntā sabhāvato itthiliṅgā, ‘madanīya’nti karaṇe-dhikaraṇe vā anīyena siddhaṃ. ‘Dhūmāyitatta’nti ktāntā nāmadhātuto ktena siddhaṃ. ဇနအစရှိသော ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါတို့နောက်မှ အပေါင်းအနက်၌ တာပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဇနတာ (လူအပေါင်း)၊ ဂဇတာ (ဆင်အပေါင်း)၊ ဗန္ဓုတာ (ဆွေမျိုးအပေါင်း)၊ ဂါမတာ (ရွာအပေါင်း)၊ သဟာယတာ (အဆွေခင်ပွန်းအပေါင်း)၊ နာဂရတာ (မြို့သူမြို့သားအပေါင်း)။ တာပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့သည် ပင်ကိုယ်သဘာဝအားဖြင့် ဣတ္ထိလိင် ဖြစ်ကုန်၏။ ‘မဒနီယံ’ ဟူသော ပုဒ်သည် ကရဏအနက် သို့မဟုတ် အဓိကရဏအနက်၌ အနီယပစ္စည်းဖြင့် ပြီး၏။ ‘ဓူမာယိတတ္တံ’ ဟူသော ပုဒ်သည် နာမဓာတ်မှ တပစ္စည်း (က္တပစ္စည်း) ဆုံးသော ပုဒ်၌ တ္တပစ္စည်းဖြင့် ပြီး၏။ 70. Iyo hite. ၇၀. စတုတ္ထီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါနောက်မှ အကျိုးစီးပွားဖြစ်ခြင်း (ဟိတ) အနက်၌ ဣယပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Chaṭṭhiyantā hite iyo hoti. Upādāniyaṃ, aññatrāpi samānodare sayito sodariyo. ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်မှ ‘အကျိုးရှိသည်/ထိုက်သည်’ (ဟိတ) ဟူသော အနက်၌ ‘အိယ’ (iyo) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဥပမာ- ဥပါဒါနိယံ (ဥပါဒါန်၏ အကျိုးရှိသောတရား)။ အခြားအရာ၌လည်း (ဤပစ္စည်း ဖြစ်၏၊) တစ်ခုတည်းသော ဝမ်းတိုက်၌ အတူအိပ်ဖော်ဖြစ်သောသူသည် သောဒရိယ (ညီအစ်ကိုရင်း) မည်၏။ 71. Cakkhvādito sso. ၇၁. စက္ခုအစရှိသော ပုဒ်တို့မှ ‘ဿ’ (sso) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Chaṭṭhiyantehi [Pg.162] cakkhuādīhi hite sso hoti, cakkhussaṃ, āyussaṃ. ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော စက္ခုအစရှိသော ပုဒ်တို့မှ ‘အကျိုးရှိသည်’ (ဟိတ) ဟူသော အနက်၌ ‘ဿ’ (sso) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဥပမာ- စက္ခုဿံ (မျက်စိအား အကျိုးရှိသောတရား)၊ အာယုဿံ (အသက်အား အကျိုးရှိသောတရား)။ 72. Ṇyo tattha sādhu. ၇၂. ‘ထိုအရပ်၌ ကောင်း၏/တော်၏’ (တတ္ထ သာဓု) ဟူသော အနက်၌ ‘ဏျ’ (ṇyo) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Sattamyantā tattha sādhūti asmiṃ atthe ṇyo hoti. Sabbho, pārisajjo. Sādhūti kusalo yoggo hito vā. Aññatrāpi rathaṃ vahatīti racchā. သတ္တမီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်မှ ‘ထိုအရပ်၌ ကောင်း၏/တော်၏’ (တတ္ထ သာဓု) ဟူသော ဤအနက်၌ ‘ဏျ’ (ṇyo) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဥပမာ- သဗ္ဘော (သဘင်၌ တော်သောသူ)၊ ပါရိသဇ္ဇော (ပရိသတ်၌ တော်သောသူ)။ ‘သာဓု’ ဟူသည်မှာ လိမ္မာကျွမ်းကျင်ခြင်း (ကုသလ)၊ သင့်လျော်ခြင်း (ယုဂ္ဂ) သို့မဟုတ် အကျိုးရှိခြင်း (ဟိတ) ဟူလို။ အခြားအရာ၌လည်း (ဤပစ္စည်း ဖြစ်၏၊) ရထားကို ဆွဲဆောင်တတ်သောကြောင့် ရစ္ဆာ (ရထားလမ်း သို့မဟုတ် ရထားဆွဲသော နွား/မြင်း) ဟု ဆိုအပ်၏။ 73. Kammā niya ññā. ၇၃. ကမ္မသဒ္ဒါမှ ‘နိယ’ (niya) နှင့် ‘ည’ (ññā) ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ Sattamyantā kammasaddā tattha sādhūbhi asmiṃ atthe niya ññā honti. Kamme sādhu kammaniyaṃ, kammaññaṃ. သတ္တမီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ကမ္မသဒ္ဒါမှ ‘ထိုအမှု၌ တော်၏’ (တတ္ထ သာဓု) ဟူသော ဤအနက်၌ ‘နိယ’ နှင့် ‘ည’ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ အမှု၌ တော်သည်ဖြစ်၍ ကမ္မနိယံ သို့မဟုတ် ကမ္မညံ (အမှု၌ သင့်လျော်သော၊ အလုပ်လုပ်ရန် သင့်တော်သော)။ 74. Kathāditviko. ၇၄. ကထာအစရှိသော ပုဒ်တို့မှ ‘ဣက’ (iko) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Kathādīhi sattamyantehi tattha sādhūti asmiṃ atthe iko hoti. Kathiko, dhammakathiko, saṅgāmiko pavāsiko, upavāsiko. သတ္တမီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ကထာအစရှိသော ပုဒ်တို့မှ ‘ထိုအရာ၌ ကောင်းစွာတတ်မြောက်သူ/တော်သူ’ (တတ္ထ သာဓု) ဟူသော ဤအနက်၌ ‘ဣက’ (iko) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဥပမာ- ကထိကော (စကားပြောကောင်းသူ)၊ ဓမ္မကထိကော (တရားဟောကောင်းသူ)၊ သင်္ဂါမိကော (စစ်ထိုးကောင်းသူ)၊ ပဝါသိကော (အဝေး၌ နေလေ့ရှိသူ)၊ ဥပဝါသိကော (ဥပုသ်စောင့်လေ့ရှိသူ)။ 75. Pathādīhi ṇeyyo. ၇၅. ပထအစရှိသော ပုဒ်တို့မှ ‘ဏေယျ’ (ṇeyyo) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Pathādīhi sattamyantehi tattha sādhūti asmiṃ atthe ṇe-yyo hoti, pātheyyaṃ sāpateyyaṃ (ātitheyyaṃ). သတ္တမီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပထအစရှိသော ပုဒ်တို့မှ ‘ထိုအရာ၌ ကောင်း၏/သင့်၏’ (တတ္ထ သာဓု) ဟူသော ဤအနက်၌ ‘ဏေယျ’ (ṇeyyo) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဥပမာ- ပါထေယျံ (ခရီးလမ်း၌ အသုံးဝင်သော ရိက္ခာ)၊ သာပတေယျံ (မိမိပိုင်ဆိုင်ရာ၌ အသုံးဝင်သော ဥစ္စာ)၊ အာတိထေယျံ (ဧည့်သည်တို့အား ပြုအပ်သော ဧည့်ဝတ်ပြုခြင်း)။ 76. Dakkhiṇāyārahe. ၇၆. ဒက္ခိဏသဒ္ဒါမှ ‘ထိုက်တန်သည်’ (အရဟ) ဟူသော အနက်၌ ‘ဏေယျ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Dakkhiṇāsaddato arahatthe ṇeyyo hoti, dakkhiṇaṃ arahatīti dakkhiṇeyyo. ဒက္ခိဏသဒ္ဒါမှ ‘ထိုက်တန်သည်’ (အရဟ) ဟူသော အနက်၌ ‘ဏေယျ’ (ṇeyyo) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ အလှူဝတ္ထုကို ခံယူထိုက်သောကြောင့် ဒက္ခိဏေယျော (အလှူခံထိုက်သောသူ) မည်၏။ 77. Rāyo tumantā. ၇၇. တုမန္တ (တုံပစ္စည်းအဆုံးရှိသော) ပုဒ်မှ ‘ထိုက်တန်သည်’ (အရဟ) ဟူသော အနက်၌ ‘ရာယ’ (rāyo) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Tumantato [Pg.163] arahatthe rāyo hoti. Ghātetāyaṃ vā ghātetuṃ, jāpetāyaṃ vā jāpetuṃ, pabbājetāyaṃ vā pabbājetuṃ. တုံပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်မှ ‘ထိုက်တန်သည်’ (အရဟ) ဟူသော အနက်၌ ‘ရာယ’ (rāyo) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဥပမာ- သတ်ခြင်းငှာ ထိုက်သောကြောင့် သတ်အပ်သည် သို့မဟုတ် သတ်ရန် (ဃာတေတာယံ သို့မဟုတ် ဃာတေတုံ)၊ အရှုံးပေးစေခြင်းငှာ ထိုက်သောကြောင့် (ဇာပေတာယံ သို့မဟုတ် ဇာပေတုံ)၊ နှင်ထုတ်ခြင်းငှာ ထိုက်သောကြောင့် (ပဗ္ဗာဇေတာယံ သို့မဟုတ် ပဗ္ဗာဇေတုံ)။ 78. Tametthassatthīti mantu. ၇၈. ‘ထိုတရားသည် ဤအရပ်၌ ရှိ၏ သို့မဟုတ် ဤသူအား ရှိ၏’ (တံ ဧတ္ထ အဿ အတ္ထိ) ဟူသော အနက်၌ ‘မန္တု’ (mantu) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Paṭhamantā ettha assa atthīti etesvatthesu mantu hoti. Gāvo ettha dese, assa vā purisassa santīti gomā. Atthīti vattamānakālopādānato bhūtāhi bhavissantīhi vā gohi na gomā. Kathaṃ ‘gomā āsi, gomā bhavissatī’ti? Tadāpi vattamānāhiyeva gohi gomā, āsi bhavissatīti padantarā kālantaraṃ, itikaraṇato visayaniyamo – ပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်မှ ‘ဤအရပ်၌ ရှိ၏၊ သို့မဟုတ် ဤသူအား ရှိ၏’ ဟူသော ဤအနက်တို့၌ ‘မန္တု’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ နွားတို့သည် ဤအရပ်၌ ရှိကုန်၏ သို့မဟုတ် ဤယောက်ျားအား ရှိကုန်၏ဟု ဂေါမာ (နွားရှင်)။ ‘အတ္ထိ’ (ရှိ၏) ဟု ပစ္စုပ္ပန်ကာလကို ယူခြင်းကြောင့် အတိတ်၌ ဖြစ်ကုန်သော သို့မဟုတ် အနာဂတ်၌ ဖြစ်လတ္တံ့သော နွားတို့ဖြင့် ဂေါမာ မဖြစ်နိုင်။ ‘ဂေါမာ အာသိ’ (နွားရှင် ဖြစ်ခဲ့ဖူး၏)၊ ‘ဂေါမာ ဘဝိဿတိ’ (နွားရှင် ဖြစ်လတ္တံ့) ဟူ၍ အဘယ်သို့ သုံးသနည်း? ထိုအခါ၌လည်း ပစ္စုပ္ပန်၌ ရှိသော နွားတို့ကြောင့်သာ ဂေါမာ ဖြစ်၏၊ ‘အာသိ’ ‘ဘဝိဿတိ’ ဟူသော အခြားပုဒ်တို့ကြောင့် အခြားသော ကာလသို့ ညွှန်းခြင်း ဖြစ်၏၊ ‘ဤတိ’ သဒ္ဒါကြောင့် အနက်နယ်ပယ်၏ အတိုင်းအတာကို သတ်မှတ်ခြင်း ဖြစ်၏— Pahūte ca pasaṃsāyaṃ, nindāyañcātisāyane; Niccayoge ca saṃsagge, hontime mantuādayo. များပြားခြင်း (ဗဟုတ)၊ ချီးမွမ်းခြင်း (ပသံသာ)၊ ကဲ့ရဲ့ခြင်း (နိန္ဒာ)၊ လွန်ကဲခြင်း (အတိသာယန)၊ အမြဲစပ်ယှဉ်ခြင်း (နိစ္စယောဂ) နှင့် ရောနှောခြင်း (သံသဂ္ဂ) ဟူသော အနက်တို့၌ ဤ မန္တု အစရှိသော ပစ္စည်းတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ Go assoti jātisaddānaṃ dabbābhidhānasāmatthiyā mantvādayo na honti, tathā guṇasaddānaṃ ‘seto paṭo’ti, yesantu guṇasaddānaṃ dabbābhidhānasāmatthiyaṃ natthi, tehi honteva ‘buddhimā, rūpavā, rasavā, gandhavā, phassavā, saddavā, rasī, rasiko, rūpī, rūpiko, gandhī, gandhiko’ti. ‘နွား၊ မြင်း’ ဟူသော ဇာတိသဒ္ဒါတို့သည် ဒြပ်ကို ကိုယ်တိုင်ဟောနိုင်စွမ်း ရှိသောကြောင့် မန္တုအစရှိသော ပစ္စည်းတို့ မဖြစ်ကုန်။ ထို့အတူ ‘ဖြူသော ပုဆိုး’ (သေတော ပဋော) ဟူသော အရောင်ပြဂုဏ်သဒ္ဒါတို့၌လည်း မဖြစ်ကုန်။ သို့သော် ဒြပ်ကို ကိုယ်တိုင်ဟောနိုင်စွမ်းမရှိသော ဂုဏ်သဒ္ဒါတို့မှမူ ‘ဗုဒ္ဓိမာ (ဉာဏ်ရှိသူ)၊ ရူပဝါ (အဆင်းရှိသူ)၊ ရသဝါ၊ ဂန္ဓဝါ၊ ဖဿဝါ၊ သဒ္ဒဝါ၊ ရသီ၊ ရသိကော၊ ရူပီ၊ ရူပိကော၊ ဂန္ဓီ၊ ဂန္ဓိကော’ ဟု (မန္တု အစရှိသော ပစ္စည်းတို့) မလွဲမသွေ ဖြစ်ကုန်၏။ 79. Vantvāvaṇṇā. ၇၉. အဝဏ္ဏ (အ၊ အာ) အဆုံးရှိသော ပုဒ်မှ ‘ဝန္တု’ (vantu) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Paṭhamantato avaṇṇantā mantvātthe vantu hoti. Sīlavā, paññavā, avaṇṇāti kiṃ? Satimā bandhumā. ပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ‘အ၊ အာ’ (အဝဏ္ဏ) အဆုံးရှိသော ပုဒ်မှ ‘မန္တု’ ပစ္စည်း၏ အနက်၌ ‘ဝန္တု’ (vantu) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဥပမာ- သီလဝါ (သီလရှိသူ)၊ ပညာဝါ (ပညာရှိသူ)။ ‘အဝဏ္ဏ’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? သတိမာ (သတိရှိသူ)၊ ဗန္ဓုမာ (ဆွေမျိုးရှိသူ) တို့၌ မဖြစ်စေရန် ဖြစ်၏။ 80. Daṇḍāditvikaī vā. ၈၀. ဒဏ္ဍအစရှိသော ပုဒ်တို့မှ မန္တုပစ္စည်း၏ အနက်၌ ‘ဤက’ (ika) နှင့် ‘ဤ’ (ī) ပစ္စည်းတို့သည် အချို့ ဖြစ်ကုန်၏။ Daṇḍādīhi [Pg.164] ika ī honti vā mantvātthe. Bahulaṃ vidhānā kutoci dve honti, kutocekamekaṃva daṇḍiko daṇḍī daṇḍavā, gandhiko gandhī gandhavā, rūpiko rūpī rūpavā. (28) ‘‘Uttamīṇeva dhanā iko’’, dhaniko, dhanī dhanavā añño. (29) ‘‘Asannihite atthā’’, atthiko atthī, aññatra atthavā. (30) ‘‘Tadantā ca’’, puññatthiko, puññatthī, (31) ‘‘vaṇṇantā īyeva’’ brahmavaṇṇī, devavaṇṇī, (32) ‘‘hatthadantehi jātiyaṃ’’, hatthī, dantī, aññatra hatthavā dantavā. (33) ‘‘Vaṇṇato brahmacārimhi’’, vaṇṇī brahmacārī, vaṇṇavā añño. (34) ‘‘Pokkharādito dese’’, pokkharaṇī, uppalinī, kumudinī, bhisinī, muḷālinī, sālukinī, kvacādesepi padumipi paduminī paṇṇaṃ. Aññatra pokkharavā hatthī, (35) ‘‘nāvāyiko’’, nāviko. (36) ‘‘Sukhadukkhā ī’’, sukhī, dukkhī. (37) ‘‘Sikhādīhi vā’’, sikhī, sikhāvā, mālī, mālāvā, sīlī, sīlavā, balī, balavā. (38) ‘‘Balā bāhūrupubbā ca’’, bāhubalī, ūrubalī. ဒဏ္ဍအစရှိသော ပုဒ်တို့မှ မန္တုပစ္စည်း၏ အနက်၌ ‘ဤက’၊ ‘ဤ’ ပစ္စည်းတို့သည် အချို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ‘ဗဟုလံ’ (အမျိုးမျိုးသော နည်းဥပဒေ) ကို ပြုခြင်းကြောင့် အချို့သော ပုဒ်မှ ပစ္စည်းနှစ်ခု ဖြစ်၏၊ အချို့မှ တစ်ခုစီသာ ဖြစ်၏။ ဥပမာ- ဒဏ္ဍိကော၊ ဒဏ္ဍီ၊ ဒဏ္ဍဝါ (တုတ်ရှိသူ)၊ ဂန္ဓိကော၊ ဂန္ဓီ၊ ဂန္ဓဝါ (ရနံ့ရှိသူ)၊ ရူပိကော၊ ရူပီ၊ ရူပဝါ (အဆင်းရှိသူ)။ (၂၈) ငွေချေးသူ (ဥတ္တမဏ္ဏ) ဟူသော အနက်၌ ဓနသဒ္ဒါမှ ‘ဤက’ ပစ္စည်း ဖြစ်၍ ‘ဓနိကော’ (မြွေးရှင်) ဟု ဖြစ်၏၊ အခြားအရပ်၌မူ ဓနီ၊ ဓနဝါ (သူဌေး) ဖြစ်၏။ (၂၉) ‘မနီးမဝေး၌ ရှိသော အကျိုးစီးပွား’ ဟူသော အနက်၌ အတ္ထသဒ္ဒါမှ ‘ဤက’ နှင့် ‘ဤ’ ဖြစ်၍ အတ္ထိကော၊ အတ္ထီ (အကျိုးကို အလိုရှိသူ) ဟု ဖြစ်၏၊ အခြားအရပ်၌ အတ္ထဝါ ဖြစ်၏။ (၃၀) ‘ထိုအကျိုးကို အဆုံးရှိသော ပုဒ်’ တို့မှလည်း ဖြစ်ကုန်၏၊ ပုညတ္ထိကော၊ ပုညတ္ထီ (បុណ្យကို အလိုရှိသူ)။ (၃၁) အဝဏ္ဏ (အ၊ အာ) အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့မှ ‘ဤ’ ပစ္စည်းသာ ဖြစ်၏၊ ဗြဟ္မဝဏ္ဏီ၊ ဒေဝဝဏ္ဏီ။ (၃၂) ဇာတိကို ပြရာ၌ ဟတ္ထသဒ္ဒါနှင့် ဒန္တသဒ္ဒါတို့မှ ‘ဤ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ဟတ္ထီ (ဆင်)၊ ဒန္တီ (စွယ်စုံဆင်)၊ အခြားအရပ်၌ ဟတ္ထဝါ (လက်ရှိသူ)၊ ဒန္တဝါ (သွားရှိသူ) ဖြစ်၏။ (၃၃) ဗြဟ္မစာရီပုဂ္ဂိုလ်ကို ပြရာ၌ ဝဏ္ဏသဒ္ဒါမှ ‘ဤ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ဝဏ္ဏီ (မြတ်သောအကျင့်ကို ကျင့်သူ)၊ အခြားအရပ်၌ ဝဏ္ဏဝါ (အဆင်းရှိသူ) ဖြစ်၏။ (၃၄) အရပ်ဒေသကို ပြရာ၌ ပေါက္ခရအစရှိသော ပုဒ်တို့မှ (ဤ ပစ္စည်း ဖြစ်၏)၊ ပေါက္ခရဏီ (ကြာကန်)၊ ဥပ္ပလိနီ၊ ကုမုဒိနီ၊ ဘိသိနီ၊ မုဠာလိနီ၊ သာလုကိနီ၊ အချို့အရပ်၌ ပဒုမိပိ သို့မဟုတ် ပဒုမိနီ ဟုလည်း ဖြစ်၏၊ အရွက်ကို ပြရာ၌လည်း ထို့အတူ ဖြစ်၏။ အခြားအရပ်၌မူ ပေါက္ခရဝါ (ပြောက်ပြောက်ကျားကျားရှိသော) ဆင်ဟု ဖြစ်၏။ (၃၅) ‘လှေလှော်သူ’ ဟူသော အနက်၌ နာဝါသဒ္ဒါမှ ‘ဤက’ ဖြစ်၍ နာဝိကော (ရေလုပ်သား)။ (၃၆) သုခနှင့် ဒုက္ခသဒ္ဒါတို့မှ ‘ဤ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ သုခီ (ချမ်းသာရှိသူ)၊ ဒုက္ခီ (ဆင်းရဲရှိသူ)။ (၃) သိခါအစရှိသော ပုဒ်တို့မှ အချို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ သိခီ၊ သိခါဝါ (အမောက်ရှိသူ)၊ မာလီ၊ မာလာဝါ (ပန်းကုံးရှိသူ)၊ သီလီ၊ သီလဝါ (သီလရှိသူ)၊ ဗလီ၊ ဗလဝါ (ခွန်အားရှိသူ)။ (၃၈) ‘ဗာဟု’ သို့မဟုတ် ‘ဥရု’ ရှေ့ရှိသော ဗလသဒ္ဒါမှလည်း ‘ဤ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ဗာဟုဗလီ (လက်ရုံးအားရှိသူ)၊ ဥရုဗလီ (ပေါင်အားရှိသူ)။ 81. Tapādīhi ssī. Tapādito mantvatthe vā ssī hoti. Tapassī, yasassī, tejassī, manassī, payassī. Vātveva? Yasavā. ၈၁. တပအစရှိသော ပုဒ်တို့မှ မန္တုပစ္စည်း၏ အနက်၌ ‘ဿီ’ (ssī) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ တပအစရှိသော ပုဒ်မှ မန္တုပစ္စည်း၏ အနက်၌ အချို့ ‘ဿီ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဥပမာ- တပဿီ (အကျင့်ရှိသူ)၊ ယသဿီ (အခြံအရံရှိသူ)၊ တေဇဿီ (တန်ခိုးရှိသူ)၊ မနဿီ (စိတ်ဆန္ဒရှိသူ)၊ ပယဿီ (နို့ရည်ရှိသူ)။ ‘ဝါ’ (အချို့) ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ယသဝါ ဟုလည်း ဖြစ်နိုင်စေရန် ဖြစ်၏။ 82. Mukhādito ro. Mukhādīhi mantvatthero hoti. Mukharo, susiro, ūsaro, madhuro, kharo, kuñjaro, nagaraṃ, (39) ‘‘dantassu ca unnabhadante’’, danturo. ၈၂. မုခအစရှိသော ပုဒ်တို့မှ ‘ရ’ (ro) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ မုခအစရှိသော ပုဒ်တို့မှ မန္တုပစ္စည်း၏ အနက်၌ ‘ရ’ (ro) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဥပမာ- မုခရော (နှုတ်ခမ်းသန်သူ/စကားများသူ)၊ သုသိရော (အပေါက်ရှိသော/ခေါင်းပွ)၊ ဦသရော (ဆားငန်မြေ)၊ မဓုရော (ချိုမြိန်သောအရသာရှိသော)၊ ခရော (ကြမ်းတမ်းသော)၊ ကုဉ္ဇရော (ဆင်ပြောင်)၊ နဂရံ (မြို့)။ (၃၉) ‘သွားပေါ်သောသူ’ ဟူသော အနက်၌ ဒန္တသဒ္ဒါမှ ‘ဥရ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၍ ‘ဒန္တုရော’ (သွားဖုရှိသူ)။ 83. Tundyādīhi bho. ၈၃. တုန္ဒိအစရှိသော ပုဒ်တို့မှ ‘ဘ’ (bho) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Tundiādīhi [Pg.165] mantvatthe bho vā hoti. Tundibho, vaṭibho, valibho. Vātveva? Tundimā. တုန္ဒိအစရှိသော ပုဒ်တို့မှ မန္တုပစ္စည်း၏ အနက်၌ ‘ဘ’ (bho) ပစ္စည်းသည် အချို့ ဖြစ်၏။ ဥပမာ- တုန္ဒိဘော (ချက်ကြီးသောသူ)၊ ဝဋိဘော၊ ဝလိဘော (အရေတွန့်လိပ်သောသူ)။ ‘ဝါ’ (အချို့) ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? တုန္ဒိမာ ဟုလည်း ဖြစ်နိုင်စေရန် ဖြစ်၏။ 84. Saddhāditvā. ၈၄. သဒ္ဓါအစရှိသော ပုဒ်တို့မှ ‘အ’ (a) ပစ္စည်းသည် အချို့ ဖြစ်၏။ Saddhādīhi mantvatthea hoti vā. Saddho, pañño, itthiyaṃ saddhā. Vātveva? Paññavā. သဒ္ဓါအစရှိသော ပုဒ်တို့မှ မန္တုပစ္စည်း၏ အနက်၌ ‘အ’ (a) ပစ္စည်းသည် အချို့ ဖြစ်၏။ ဥပမာ- သဒ္ဓေါ (သဒ္ဓါတရားရှိသူ)၊ ပညော (ပညာရှိသူ)၊ ဣတ္ထိလိင်၌ ‘သဒ္ဓါ’ ဟု ဖြစ်၏။ ‘ဝါ’ (အချို့) ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ပညာဝါ ဟုလည်း ဖြစ်နိုင်စေရန် ဖြစ်၏။ 85. Ṇo tapā. ၈၅. တပသဒ္ဒါမှ ‘ဏ’ (ṇo) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Tapā ṇo hoti mantvatthe. Tāpaso, itthiyaṃ tāpasī. တပသဒ္ဒါမှ မန္တုပစ္စည်း၏ အနက်၌ ‘ဏ’ (ṇo) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဥပမာ- တာပသော (အကျင့်ရှိသော ရသေ့)၊ ဣတ္ထိလိင်၌ တာပသီ။ 86. Ālvabhijjhādīhi. ၈၆. အဘိဇ္ဈာအစရှိသော ပုဒ်တို့မှ ‘အာလူ’ (ālu) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Abhijjhādīhi ālu hoti mantvatthe, abhijjhālu, sītālu, dhajālu, dayālu. Vātveva? Dayāvā. အဘိဇ္ဈာအစရှိသော ပုဒ်တို့မှ မန္တုပစ္စည်း၏ အနက်၌ ‘အာလူ’ (ālu) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဥပမာ- အဘိဇ္ဈာလူ (လောဘကြီးသူ)၊ သီတာလူ (အအေးကြောက်တတ်သူ)၊ ဓဇာလူ (အလံများစွာ ရှိသောအရပ်)၊ ဒယာလူ (သနားတတ်သူ)။ ‘ဝါ’ (အချို့) ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ဒယာဝါ ဟုလည်း ဖြစ်နိုင်စေရန် ဖြစ်၏။ 87. Picchāditvilo. ၈၇. ပိစ္ဆအစရှိသော ပုဒ်တို့မှ ‘ဣလ’ (ilo) ပစ္စည်းသည် အချို့ ဖြစ်၏။ Picchādīhi ilo hoti vā mantvatthe. Picchilo picchavā, phenilo phenavā, jaṭilo jaṭāvā. Kathaṃ ‘vācālo’ti? Nindāyamilassādilope ‘‘paro kvacī’’ti (1-27). ပိစ္ဆအစရှိသော ပုဒ်တို့မှ မန္တုပစ္စည်း၏ အနက်၌ ‘ဣလ’ (ilo) ပစ္စည်းသည် အချို့ ဖြစ်၏။ ဥပမာ- ပိစ္ဆိလော သို့မဟုတ် ပိစ္ဆဝါ (အဆီအကျိရှိသူ)၊ ဖေဏိလော သို့မဟုတ် ဖေဏဝါ (အမြှုပ်ရှိသော)၊ ဇဋိလော သို့မဟုတ် ဇဋာဝါ (ဆံထုံးရှိသောရသေ့)။ ‘ဝါစာလော’ (စကားများသူ) ဟူသည် အဘယ်သို့နည်း? ကဲ့ရဲ့ခြင်းအနက်၌ ‘ဣလ’ ပစ္စည်း၏ အစအက္ခရာကို ချေပြီးနောက် “ပရော ကွစိ” သုတ်ဖြင့် (ဗျည်းကို ပြောင်းလဲခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏)။ 88. Sīlādito vo. ၈၈. သီလအစရှိသော ပုဒ်တို့မှ ‘ဝ’ (vo) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Sīlādīhi vo hoti vā mantvatthe. Sīlavo sīlavā, kesavo kesavā, (40) ‘‘aṇṇā niccaṃ’’ aṇṇavo. (41) Gāṇḍī rājīhi saññāyaṃ’’ gāṇḍīvaṃ dhanu, rājīvaṃ paṅkajaṃ. သီလအစရှိသော ပုဒ်တို့မှ မန္တုပစ္စည်း၏ အနက်၌ ‘ဝ’ (vo) ပစ္စည်းသည် အချို့ ဖြစ်၏။ ဥပမာ- သီလဝေါ သို့မဟုတ် သီလဝါ (သီလရှိသူ)၊ ကေသဝေါ သို့မဟုတ် ကေသဝါ (ဆံပင်ကောင်းသူ)။ (၄၀) အဏ္ဏသဒ္ဒါမှ အမြဲ ‘ဝ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၍ ‘အဏ္ဏဝေါ’ (သမုဒ္ဒရာ) ဟု ဖြစ်၏။ (၄၁) အမည်နာမ (သညာ) ကို ပြရာ၌ ကဏ္ဍီသဒ္ဒါနှင့် ရာဇီသဒ္ဒါတို့မှ ဖြစ်ကုန်၏၊ ကဏ္ဍီဝံ (လေးတော်)၊ ရာဇီဝံ (ကြာပန်း)။ 89. Māyā medhāhi vī. ၈၉. မာယာနှင့် မေဓာ သဒ္ဒါတို့မှ ‘ဝီ’ (vī) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Etehi [Pg.166] dvīhi vī hoti mantvatthe. Māyāvī, medhāvī. ဤသဒ္ဒါနှစ်ခုတို့မှ မန္တုပစ္စည်း၏ အနက်၌ ‘ဝီ’ (vī) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဥပမာ- မာယာဝီ (လှည့်ပတ်တတ်သူ)၊ မေဓာဝီ (ပညာရှိသူ)။ 90. Sissare āmyuvāmī. Sasaddā āmyuvāmī honti issare-bhidhāyye mantvatthe. Samassatthīti sāmī, suvāmī. ၉၀. သသဒ္ဒါမှ စိုးပိုင်သူ (အရှင်) ကို ဟောသော မန္တုပစ္စည်း၏ အနက်၌ ‘အာမိ’၊ ‘ဥဝါမိ’ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ မိမိပိုင်ဆိုင်ရာကို အုပ်စိုးသောကြောင့် သာမီ သို့မဟုတ် သုဝါမီ (အရှင်သခင်) မည်၏။ 91. Lakkhyā ṇo a ca. Lakkhīsaddā ṇo hoti mantvatthe a cāntassa. Ṇakārovayavo, lakkhaṇo. ၉၁. လက္ခီသဒ္ဒါမှ မန္တုတ္ထ၌ (ပိုင်ဆိုင်ခြင်းအနက်၌) ဏောပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ထိုသဒ္ဒါ၏ အဆုံး၌ အကာရလည်း ဖြစ်၏။ ဏကာရသည် အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်၏၊ လက္ခဏော (အမှတ်အသားရှိသူ)။ 92. Aṅgā no kalyāṇe. ၉၂. အင်္ဂသဒ္ဒါမှ ကောင်းသော အင်္ဂါရှိသည်ဟူသော အနက်၌ နောပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Kalyāṇe gamyamāne aṅgasmā no hoti mantvatthe. Aṅganā. ကောင်းသော အင်္ဂါရှိခြင်းအနက်ကို သိစေအပ်သည်ရှိသော် အင်္ဂသဒ္ဒါမှ မန္တုတ္ထ၌ နောပစ္စည်း ဖြစ်၏။ အင်္ဂနာ (တင့်တယ်သော အင်္ဂါရှိသော မိန်းမ)။ 93. So lomā. ၉၃. လောမသဒ္ဒါမှ သောပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Lomā so hoti mantvatthe. Lomaso, itthiyaṃ, lomasā. လောမသဒ္ဒါမှ မန္တုတ္ထ၌ သောပစ္စည်း ဖြစ်၏။ လောမသော (အမွှေးရှိသူ)၊ ဣတ္ထိလိင်၌ လောမသာ (အမွှေးရှိသော မိန်းမ) ဟု ဖြစ်၏။ 94. Imiyā. ၉၄. ဣမပစ္စည်း၊ ဣယပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ Mantvatthe ima iyā honti bahulaṃ. Puttimo, kittimo, puttiyo, kappiyo, jaṭiyo, hānabhāgiyo, seniyo. မန္တုတ္ထ၌ ဣမပစ္စည်း၊ ဣယပစ္စည်းတို့သည် အများအားဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏။ ပုတ္တိမော၊ ကိတ္တိမော၊ ပုတ္တိယော၊ ကပ္ပိယော၊ ဇဋိယော၊ ဟာနဘာဂိယော၊ သေနိယော။ 95. To pañcamyā. Pañcamyantā bahulaṃ to hoti vā. Gāmato āgacchati gāmasmā āgacchati, corato bhāyati corehi bhāyati, satthato parihīno satthā parihīno. ၉၅. ပဉ္စမီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါမှ တောပစ္စည်းသည် အများအားဖြင့် သော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ဂါမတော အာဂစ္ဆတိ - ဂါမသ္မာ အာဂစ္ဆတိ၊ စောရတော ဘာယတိ - စောရေဟိ ဘာယတိ၊ သတ္ထတော ပရိဟီနော - သတ္ထာ ပရိဟီနော။ 96. Ito-tetto kuto. ၉၆. ဣတော၊ တေတ္တော၊ ကုတော ဟူသော ပုဒ်တို့သည် ပြီးကုန်၏။ Tomhi [Pg.167] imassa ṭi nipaccate, etassa ṭa eta, kiṃsaddassa kuttañca. Ito imasmā, ato etto etasmā, kuto kasmā. တောပစ္စည်းနောင်ပါး၌ ဣမသဒ္ဒါ၏ 'ဣ'ကို 'ဣတ'ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဧတသဒ္ဒါ၏ 'ဧတ'ကို 'ဧတ္တ'ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ကိံသဒ္ဒါ၏ 'ကိံ'ကို 'ကု'ဟူ၍လည်းကောင်း ကောင်းစွာ ပြုအပ်၏။ ဣတော - ဣမသ္မာ၊ အတော - ဧတ္တော - ဧတသ္မာ၊ ကုတော - ကသ္မာ။ 97. Abhyādīhi. Abhiādīhi to hoti. Abhito, parito, pacchato heṭṭhato. ၉၇. အဘိ အစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ တောပစ္စည်း ဖြစ်၏။ အဘိတော၊ ပရိတော၊ ပစ္ဆတော၊ ဟေဋ္ဌတော။ 98. Ādyādīhi. Ādippabhutīhi to vā hoti, ādo ādito, majjhato antato, piṭṭhito, passato, mukhato, yatodakaṃ tadādittaṃ, yaṃ udakaṃ tadevādittanti attho. ၉၈. အာဒိ အစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ တောပစ္စည်းသည် အနည်းငယ် သော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏၊ အာဒေါ - အာဒိတော၊ မဇ္ဈတော၊ အန္တတော၊ ပိဋ္ဌိတော၊ ပဿတော၊ မုခတော၊ ယတောဒကံ တဒါဒိတ္တံ ဟူရာ၌ 'ယံ ဥဒကံ တဒေဝါဒိတ္တံ' (အကြင်ရေသည် ထိုရေသည်ပင် တောက်လောင်အပ်၏) ဟု အနက်ရ၏။ 99. Sabbādito sattamyā trattā. Sabbādīhi sattamyantehi tratthā vā honti. Sabbatra sabba. Sabbasmiṃ, yatra yattha yasmiṃ. Bahulādhikārā na tumhāmhehi. ၉၉. သတ္တမီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော သဗ္ဗအစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ တွ၊ တ္ထ ပစ္စည်းတို့သည် သော်လည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏။ သဗ္ဗတြ၊ သဗ္ဗတ္ထ - သဗ္ဗသ္မိံ၊ ယတြ၊ ယတ္ထ - ယသ္မိံ။ ဗဟုလအဓိကာရကြောင့် တုမှ၊ အမှ သဒ္ဒါတို့မှ မဖြစ်ကုန်။ 100. Katthettha kutrātra kvehidha. ၁၀၀. ကတ္ထ၊ ဧတ္ထ၊ ကုတြ၊ အတြ၊ ကွ၊ ဣဟ၊ ဣဓ ဟူသော ပုဒ်တို့သည် ပြီးကုန်၏။ Etesaddā nipaccante. Kasmiṃ kattha, kutra, kva, etasmiṃ, ettha, atra, asmiṃ iha, idha. ဤသဒ္ဒါတို့ကို ကောင်းစွာ ပြုအပ်ကုန်၏။ ကသ္မိံ - ကတ္ထ၊ ကုတြ၊ ကွ၊ ဧတသ္မိံ - ဧတ္ထ၊ အတြ၊ အသ္မိံ - ဣဟ၊ ဣဓ။ 101. Dhi sabbā vā. Sattamyantato sabbasmā dhi vā hoti. Sabbadhi, sabbattha. ၁၀၁. သတ္တမီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော သဗ္ဗသဒ္ဒါမှ ဓိပစ္စည်းသည် သော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ သဗ္ဗဓိ၊ သဗ္ဗတ္ထ။ 102. Yā hiṃ. Sattamyantato yato hiṃ vā hoti. Yahiṃ yatra. ၁၀၂. သတ္တမီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ယသဒ္ဒါမှ - ဟိံပစ္စည်းသည် သော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ယဟိံ၊ ယတြ။ 103. Tā haṃ ca. ၁၀၃. တသဒ္ဒါမှ ဟံပစ္စည်းလည်း ဖြစ်၏။ Sattamyantato [Pg.168] tato vā haṃ hoti hiṃ ca. Tahaṃ, tahiṃ, tatra. သတ္တမီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော တသဒ္ဒါမှ ဟံပစ္စည်းသည် သော်လည်းကောင်း၊ ဟိံပစ္စည်းသည်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ တဟံ၊ တဟိံ၊ တတြ။ 104. Kuhiṃ kahaṃ. ၁၀၄. ကုဟိံ၊ ကဟံ ဟူသော ပုဒ်တို့သည် ပြီးကုန်၏။ Kiṃsaddā sattamyantā hiṃ haṃ nipaccante kissa kukā ca. Kuhiṃ, kahaṃ. Kathaṃ ‘kuhiñcana’nti? ‘Canaṃ’ iti nipātantaraṃ ‘kuhiñcī’ti ettha cisaddo viya. ကိံသဒ္ဒါ သတ္တမီဝိဘတ်အဆုံးမှ ဟိံ၊ ဟံ ပစ္စည်းတို့ကို၎င်း၊ ကိံသဒ္ဒါ၏ ကိံကို ကု၊ က အဖြစ်သို့၎င်း ကောင်းစွာ ပြုအပ်ကုန်၏။ ကုဟိံ၊ ကဟံ။ 'ကုဟိဉ္စနံ' ဟု အဘယ်သို့ ပြီးသနည်း? 'စနံ' ဟူသည် အခြားသော နိပါတ်ဖြစ်၏၊ 'ကုဟိဉ္စိ' ဟူသော နေရာ၌ 'စိ'သဒ္ဒါ ကဲ့သို့တည်း။ 105. Sabbekaññayatehi kāle dā. Etehi sattamyantehi kāle dā hoti. Sabbasmiṃ kāle sabbadā, ekadā, aññadā, yadā, tadā. Kāleti kiṃ? Sabbattha dese. ၁၀၅. သတ္တမီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော သဗ္ဗ၊ ဧက၊ အည၊ ယ၊ တ သဒ္ဒါတို့မှ ကာလအနက်၌ ဒါပစ္စည်း ဖြစ်၏။ သဗ္ဗသ္မိံ ကာလေ - သဗ္ဗဒါ၊ ဧကဒါ၊ အညဒါ၊ ယဒါ၊ တဒါ။ 'ကာလေ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? သဗ္ဗတ္ထ ဒေသ၌ မဖြစ်စေရန် ဖြစ်၏။ 106. Kadā kudā sadā dhunedāni. ၁၀၆. ကဒါ၊ ကုဒါ၊ သဒါ၊ အဓုနာ၊ ဣဒါနိ ဟူသော ပုဒ်တို့သည် ပြီးကုန်၏။ Ete saddā nipaccante. Kasmiṃ kāle kadā, kudā, sabbasmiṃ kāle sadā, imasmiṃ kāle adhunā, idāni. ဤသဒ္ဒါတို့ကို ကောင်းစွာ ပြုအပ်ကုန်၏။ ကသ္မိံ ကာလေ - ကဒါ၊ ကုဒါ၊ သဗ္ဗသ္မိံ ကာလေ - သဒါ၊ ဣမသ္မိံ ကာလေ - အဓုနာ၊ ဣဒါနိ။ 107. Ajja sajjvaparajjvetarahi karahā. ၁၀၇. အဇ္ဇ၊ သဇ္ဇု၊ အပရဇ္ဇု၊ ဧတရဟိ၊ ကရဟာ ဟူသော ပုဒ်တို့သည် ပြီးကုန်၏။ Etesaddā nipaccante. Pakatippaccayo ādeso kālavisesoti sabbametaṃ nipātanā labbhati, imassa ṭo jjo jāhani nipaccate, asmiṃ ahani ajja. Samānassa sabhāvo jju cāhani, samāne ahani sajju. Aparasmā jju, aparasmiṃ ahani aparajju. Imasseto kāle rahi ca, imasmiṃ kāle etarahi. Kiṃsaddassa ko raha cānajjatane, kasmiṃ kāle karaha. ဤသဒ္ဒါတို့ကို ကောင်းစွာ ပြုအပ်ကုန်၏။ ပကတိ၊ ပစ္စည်း၊ အာဒေသ၊ ထူးခြားသော ကာလဟူသော ဤအားလုံးကို နိပါတနဖြင့် ရအပ်၏။ ဣမသဒ္ဒါ၏ အစိတ်အပိုင်းကို ဇ္ဇပြု၍ အဟနိသဒ္ဒါ၌ ကောင်းစွာ ပြုအပ်၏ - အသ္မိံ အဟနိ - အဇ္ဇ။ သမာနသဒ္ဒါကို သပြု၍ ဇ္ဇုပစ္စည်း ဖြစ်ကာ အဟနိသဒ္ဒါ၌ - သမာနေ အဟနိ - သဇ္ဇု။ အပရသဒ္ဒါမှ ဇ္ဇုပစ္စည်း ဖြစ်၍ - အပရသ္မိံ အဟနိ - အပရဇ္ဇု။ ဣမသဒ္ဒါကို ဧတပြု၍ ကာလ၌ ရဟိပစ္စည်း ဖြစ်၏ - ဣမသ္မိံ ကာလေ - ဧတရဟိ။ ကိံသဒ္ဒါ၏ ကိံကို ကပြု၍ အနဇ္ဇတန၌ ရဟပစ္စည်း ဖြစ်၏ - ကသ္မိံ ကာလေ - ကရဟ။ 108. Sabbādīhi payāre thā. ၁၀၈. သဗ္ဗ အစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ ပြားသောအပြား (အခြင်းအရာ) အနက်၌ သာပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Sāmaññassa [Pg.169] bhedako viseso pakāro, tattha vattamānehi sabbādīhi thā hoti. Sabbena pakārena sabbathā, yathā, tathā. ယေဘုယျသဘောကို ခွဲခြားတတ်သော အထူးသဘောသည် ပြားသောအပြား (အခြင်းအရာ) မည်၏၊ ထိုအနက်၌ ဖြစ်ကုန်သော သဗ္ဗအစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ သာပစ္စည်း ဖြစ်၏။ သဗ္ဗေန ပကာရေန - သဗ္ဗထာ၊ ယထာ၊ တထာ။ 109. Kathamitthaṃ. ၁၀၉. ကထံ၊ ဣတ္ထံ ဟူသော ပုဒ်တို့သည် ပြီးကုန်၏။ Ete saddā nipaccante pakāre. Kimimehi thaṃ paccayo, kaita ca tesaṃ yathākkamaṃ, kathaṃ, itthaṃ. ဤသဒ္ဒါတို့ကို အခြင်းအရာအနက်၌ ကောင်းစွာ ပြုအပ်ကုန်၏။ ကိံ၊ ဣမ သဒ္ဒါတို့မှ သံပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ထိုသဒ္ဒါတို့၏ ကိံကို က၊ ဣမကို ဣ အစဉ်အတိုင်း ပြု၍ ကထံ၊ ဣတ္ထံ။ 110. Dhā saṅkhyāhi. ၁၁၀. သင်္ချာဝါစကသဒ္ဒါတို့မှ အခြင်းအရာအနက်၌ ဓာပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Saṅkhyāvācīhi pakāre dhā parā hoti. Dvīhi pakārehi, dve vā pakāre karoti dvidhā karoti, bahudhā karoti, ekaṃ rāsiṃ pañcappakāraṃ karoti pañcadhā karoti, pañcappakāramekappakāraṃ karoti ekadhā karoti. သင်္ချာဝါစကသဒ္ဒါတို့၏ နောက်မှ အခြင်းအရာအနက်၌ ဓာပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဒွီဟိ ပကာရေဟိ သို့မဟုတ် နှစ်ပါးသော အခြင်းအရာတို့ကို ပြု၏ - ဒွိဓာ ကရောတိ၊ ဗဟုဓာ ကရောတိ၊ တစ်ခုသော အစုကို ငါးပါးသောအပြား ပြု၏ - ပဉ္စဓာ ကရောတိ၊ ငါးပါးသောအပြားကို တစ်ခုသောအပြား ပြု၏ - ဧကဓာ ကရောတိ။ 111. Vekā jjhaṃ. ၁၁၁. ဧကသဒ္ဒါမှ အခြင်းအရာအနက်၌ ဇ္ဈံပစ္စည်းသည် သော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ Ekasmā pakare jjhaṃ vā hoti. Ekajjhaṃ karoti, ekadhā, karoti. ဧကသဒ္ဒါမှ အခြင်းအရာအနက်၌ ဇ္ဈံပစ္စည်းသည် သော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ဧကဇ္ဈံ ကရောတိ၊ ဧကဓာ ကရောတိ။ 112. Dvitīhedhā. ၁၁၂. ဒွိ၊ တိ သဒ္ဒါတို့မှ အခြင်းအရာအနက်၌ ဧဓာပစ္စည်းသည် သော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ Dvitīhi pakāre edhā vā hoti. Dvedhā, tedhā, dvidhā, tidhā. ဒွိ၊ တိ သဒ္ဒါတို့မှ အခြင်းအရာအနက်၌ ဧဓာပစ္စည်းသည် သော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ဒွေဓာ၊ တေဓာ၊ ဒွိဓာ၊ တိဓာ။ 113. Tabbati jātiyo. ၁၁၃. ထိုအခြင်းအရာရှိသော သဒ္ဒါ၏ ယေဘုယျသဘောကို ဟောသော သဒ္ဒါမှ ဇာတိယပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Pakāravati taṃsāmaññavācakā saddā jātiyo hoti, paṭujātiyo, mudujātiyo. အခြင်းအရာရှိသော ထိုသဒ္ဒါ၏ ယေဘုယျသဘောကို ဟောသော သဒ္ဒါမှ ဇာတိယပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ပဋုဇာတိယော၊ မုဒုဇာတိယော။ 114. Vārasaṅkhyāya kkhattuṃ. ၁၁၄. အကြိမ်အရေအတွက်နှင့် စပ်လျဉ်းသော သင်္ချာသဒ္ဒါမှ က္ခတ္တုံပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Vārasambandhiniyā [Pg.170] saṅkhyāya kkhattuṃ hoti. Dve vāre bhuñjati dvikkhattuṃ divasassa bhuñjati. Vāraggahaṇaṃ kiṃ? Pañca bhuñjati. Saṅkhyāyāti kiṃ? Pahūte vāre bhuñjati. အကြိမ်အရေအတွက်နှင့် စပ်လျဉ်းသော သင်္ချာသဒ္ဒါမှ က္ခတ္တုံပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဒွေ ဝါရေ ဘုဉ္ဇတိ - ဒွိက္ခတ္တုံ ဒိဝသဿ ဘုဉ္ဇတိ။ 'ဝါရ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ပဉ္စ ဘုဉ္ဇတိ။ 'သင်္ချာယ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ပဟူတေ ဝါရေ ဘုဉ္ဇတိ။ 115. Katimhā. ၁၁၅. ကတိသဒ္ဒါမှ (က္ခတ္တုံပစ္စည်း ဖြစ်၏)။ Vārasambandhiniyā katisaṅkhyāya kkhattuṃ hoti, kati vāre, bhuñjathi, katikkhattuṃ bhuñjati. အကြိမ်နှင့် စပ်ယှဉ်သော ကတိသင်္ချာနောင်တွင် က္ခတ္တုံပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 'kati vāre, bhuñjati' ဟူသော အနက်၌ 'katikkhattuṃ bhuñjati' (ဘယ်နှစ်ကြိမ် စားသနည်း) ဟု ဖြစ်၏။ 116. Bahumhā dhā ca paccāsattiyaṃ. ၁၁၆. အနီးအပါးဖြစ်ခြင်း (အကြိမ်စိပ်ခြင်း) အနက်၌ ဗဟုသဒ္ဒါနောင်တွင် ဓာပစ္စည်းလည်းကောင်း (က္ခတ္တုံပစ္စည်းလည်းကောင်း) ဖြစ်၏။ Vārasambandhiniyā bahusaṅkhyāya dhā hoti kkhatthuṃ ca, vārānañce paccāsatti hoti, bahudhā divasassa bhuñjati bahukkhattuṃ bhuñjati. Paccāsattiyanti kiṃ? Bahuvāre māsassa bhuñjati. အကြိမ်နှင့် စပ်ယှဉ်သော ဗဟုသင်္ချာနောင်တွင် ဓာပစ္စည်းနှင့် က္ခတ္တုံပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ အကယ်၍ အကြိမ်တို့၏ အနီးအပါးဖြစ်ခြင်း (အကြိမ်စိပ်ခြင်း) ရှိပါမူ (ဓာပစ္စည်း၊ က္ခတ္တုံပစ္စည်း ဖြစ်၏)။ 'bahudhā divasassa bhuñjati'၊ 'bahukkhattuṃ bhuñjati' (တစ်နေ့လျှင် အဖန်ဖန် စား၏)။ 'အနီးအပါးဖြစ်ခြင်း၌' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? 'bahuvāre māsassa bhuñjati' (တစ်လလျှင် အကြိမ်များစွာ စား၏)။ 117. Sakiṃ vā. ၁၁၇. ဧကသဒ္ဒါ၏ အနက်၌ (ဧကသဒ္ဒါကို) သကိံ ဟု အချို့ ပြု၏။ Ekaṃ vāramiccasmiṃ atthe sakinti vā nipaccate. Ekavāraṃ bhuñjati sakiṃ bhuñjati, vāti kiṃ? Ekakkhattuṃ bhuñjati. 'ekaṃ vāraṃ' (တစ်ကြိမ်) ဟူသော ဤအနက်၌ 'sakiṃ' ဟု အချို့ သတ်မှတ်အပ်၏။ 'ekavāraṃ bhuñjati' သည် 'sakiṃ bhuñjati' (တစ်ကြိမ် စား၏) ဟု ဖြစ်၏။ 'ဝါ (အချို့)' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? 'ekakkhattuṃ bhuñjati' (တစ်ကြိမ် စား၏) ဟုလည်း ရှိနိုင်သောကြောင့်တည်း။ 118. So vīcchappakāresu. ၁၁၈. အဖန်တလဲလဲဖြစ်ခြင်း (ဝီစ္ဆာ) နှင့် အပြား (ပကာရ) အနက်တို့၌ သောပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Vīcchāyaṃ pakāre ca so hoti bahulaṃ. Vīcchāyaṃ-khaṇḍaso, bilaso. Pakāre-puthuso, sabbaso. အဖန်တလဲလဲဖြစ်ခြင်း (ဝီစ္ဆာ) ၌လည်းကောင်း၊ အပြား (ပကာရ) ၌လည်းကောင်း သောပစ္စည်းသည် အများအားဖြင့် ဖြစ်၏။ ဝီစ္ဆာအနက်၌ - 'khaṇḍaso' (တစ်ပိုင်းစီ တစ်ပိုင်းစီ)၊ 'bilaso' (တစ်တွင်းစီ တစ်တွင်းစီ)။ ပကာရအနက်၌ - 'puthuso' (အထူးထူး အပြားပြားအားဖြင့်)၊ 'sabbaso' (ခပ်သိမ်းသော အပြားအားဖြင့်)။ 119. Abhūtatabbhāve karāsabhūyoge vikārā cī. ၁၁၉. အဖြစ်ဖူးရာမှ ထိုသို့ ဖြစ်လာခြင်း (အဘူတတဗ္ဘာဝ) အနက်၌ ကရ၊ အသ၊ ဘူဓာတ်တို့နှင့် ယှဉ်လျှင် အပြောင်းအလဲ (ဝိကာရ) ပြသော သဒ္ဒါနောင်၌ စီပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Avatthāvato-vatthantarenābhūtassa tāyāvatthāya bhāvekarāsabhūhi sambandhe sati vikāravācakā cī hoti, adhavalaṃ dhavalaṃ [Pg.171] karoti dhavalī karoti, adhavalo dhavalo siyā dhavalī siyā, adhavalo dhavalo bhavati dhavalī bhavati. Abhūta tabbhāveti kiṃ? Ghaṭaṃ karoti, dadhi atthi, ghaṭo bhavati. Karāsabhūyogeti kiṃ? Adhavalodhavalo jāyate. Vikārāti kiṃ? Pakatiyā māhotu, suvaṇṇaṃ kuṇḍalaṃ karoti. တစ်ပါးသော အခြေအနေဖြင့် မဖြစ်ဖူးသော ဝတ္ထု၏ ထိုအခြေအနေသို့ ရောက်ခြင်း၌ ကရ၊ အသ၊ ဘူဓာတ်တို့နှင့် စပ်ယှဉ်မှု ရှိသော် ဝိကာရကို ဟောတတ်သော သဒ္ဒါနောင်၌ စီပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 'adhavalaṃ dhavalaṃ karoti' ကို 'dhavalī karoti' (မဖြူသောအရာကို ဖြူအောင်ပြု၏)၊ 'adhavalo dhavalo siyā' ကို 'dhavalī siyā' (မဖြူသောအရာသည် ဖြူရာ၏)၊ 'adhavalo dhavalo bhavati' ကို 'dhavalī bhavati' (မဖြူသောအရာသည် ဖြူ၏) ဟု ဖြစ်၏။ 'အဘူတတဗ္ဘာဝ (မဖြစ်ဖူးရာမှ ဖြစ်ခြင်း) ၌' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? 'ghaṭaṃ karoti' (အိုးကို ပြု၏)၊ 'dadhi atthi' (ဒိန်ချဉ် ရှိ၏)၊ 'ghaṭo bhavati' (အိုး ဖြစ်၏)။ 'ကရ၊ အသ၊ ဘူဓာတ်တို့နှင့် ယှဉ်လျှင်' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? 'adhavalo dhavalo jāyate' (မဖြူသောသူသည် ဖြူစင်စွာ မွေးဖွားလာ၏)။ 'အပြောင်းအလဲ (ဝိကာရ) ပြသော သဒ္ဒါနောင်၌' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ပကတိအတိုင်း မဖြစ်စေရန်တည်း၊ 'suvaṇṇaṃ kuṇḍalaṃ karoti' (ရွှေကို နားတောင်း ပြု၏)။ 120. Dissantaññepi paccayā. ၁၂၀. အခြားသော ပစ္စည်းတို့သည်လည်း ထင်ရှားကုန်၏။ Vuttato-ññepi paccayā dissanti vuttāvuttatthesu. Vividhā mātaro vimātaro, tāsaṃ puttā vemātikā-rikaṇa. Pathaṃ gacchatīti pathāvino-āvī. Issā assa atthīti issukī-ukī. Dhuraṃ vahatīti dhorayho- yhaṇa. ပြဆိုခဲ့ပြီးသော အနက်၊ မပြဆိုအပ်သေးသော အနက်တို့၌ ဆိုအပ်ပြီးသည်မှတစ်ပါး အခြားသော ပစ္စည်းတို့သည်လည်း ထင်ရှားကုန်၏။ 'vividhā mātaro' သည် 'vimātaro'၊ 'tāsaṃ puttā' သည် 'vemātikā' (မိခင်ကွဲသော ညီအစ်ကိုများ - ရိကဏပစ္စည်း)။ 'pathaṃ gacchati' ဟူသော အနက်၌ 'pathāvino' (ခရီးသွားသောသူ - အာဝီပစ္စည်း)။ 'issā assa atthi' ဟူသော အနက်၌ 'issukī' (မနာလိုဝန်တိုတတ်သူ - ဥကီပစ္စည်း)။ 'dhuraṃ vahati' ဟူသော အနက်၌ 'dhorayho' (ဝန်ကိုဆောင်သောနွား - ယှဏပစ္စည်း)။ 121. Aññasmiṃ. ၁၂၁. အခြားသော အနက်၌လည်း (ပြဆိုအပ်ပြီးသော ပစ္စည်းတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏)။ Vuttato-ññasmimpi atthe vuttappaccayā dissanti. Magadhānaṃ issaro māgadho-dhaṇā. Kāsīti sahassaṃ, tamagghatīti kāsiyo iyo. ပြဆိုခဲ့ပြီးသော အနက်မှ တစ်ပါးသော အနက်၌လည်း ပြဆိုခဲ့ပြီးသော ပစ္စည်းတို့သည် ဖြစ်သည်ကို တွေ့ရ၏။ 'magadhānaṃ issaro' (မဂဓတိုင်းသားတို့၏ အရှင်) ဟူသော အနက်၌ 'māgadho' (မဂဓမင်း - ဓဏပစ္စည်း)။ 'kāsī' ဆိုသည်မှာ တစ်ထောင်၊ 'taṃ agghati' (ထိုအဖိုးထိုက်တန်၏) ဟူသော အနက်၌ 'kāsiyo' (တစ်ထောင်တန်သော အဝတ် - ဣယပစ္စည်း)။ 122. Sakatthe. ၁၂၂. မိမိအနက် (သကတ္ထ) ၌လည်း (ပစ္စည်းတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏)။ Sakatthepi paccayā dissanti. Hīnako, potako, kiccayaṃ. မိမိအနက် (ပကတိအနက်) ၌လည်း ပစ္စည်းတို့သည် ဖြစ်သည်ကို တွေ့ရ၏။ 'hīnako'၊ 'potako'၊ 'kiccayaṃ'။ 123. Lopo. ၁၂၃. ပစ္စည်းတို့ကို ချေခြင်း (လောပ) သည်လည်း ဖြစ်၏။ Paccayānaṃ lopopi dissati. Buddhe ratanaṃ paṇītaṃ, cakkhuṃ suññaṃ attena vā attariyena vāti bhāvappaccayalopo. ပစ္စည်းတို့ကို ချေခြင်းသည်လည်း ထင်ရှား၏။ 'Buddhe ratanaṃ paṇītaṃ'၊ 'cakkhuṃ suññaṃ attena vā attariyena vā' ဟူသော နေရာတို့၌ ဘာဝပစ္စည်းကို ချေအပ်၏။ 124. Sarānamādissāyuvaṇṇassāeo ṇānubandhe. ၁၂၄. ဏသတ်ပစ္စည်း (ဏအနုဗန္ဓ) ရှိသော် သရတို့၏ အစဖြစ်သော အ၊ ဣ၊ ဥ တို့ကို အစဉ်အတိုင်း အာ၊ အေ၊ အို ပြု၏။ Sarānamādibhūtā [Pg.172] ye akārivaṇṇuvaṇṇā, tesaṃ āeo honti yathākkamaṃṇānubandhe. Rāghavo, venateyyo, meniko, oḷumpiko, dobhaggaṃ. Ṇānubandheti kiṃ? Purātano. ဏသတ်ပစ္စည်း ရှိသော် သရတို့၏ အစဖြစ်ကုန်သော အ၊ ဣဝဏ္ဏ၊ ဥဝဏ္ဏတို့၏ အရာ၌ အစဉ်အတိုင်း အာ၊ အေ၊ အို တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ 'rāghavo'၊ 'venateyyo'၊ 'meniko'၊ 'oḷumpiko'၊ 'dobhaggaṃ'။ 'ဏသတ်ပစ္စည်းရှိသော်' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? 'purātano'။ 125. Saṃyoge kvaci. ၁၂၅. ဗျည်းဆင့် (သံယောဂ) ရှိလျှင် အချို့သော အရာ၌လည်း (ဝုဒ္ဓိပြု၏)။ Sarānamādibhūtā ye ayuvaṇṇā, tesaṃ āeo honti kvacideva saṃyogavisaye ṇānubandhe. Decco, koṇḍañño. Kvacīti kiṃ? Kattikeyyo. ဏသတ်ပစ္စည်း ရှိသော် သံယောဂအရာ၌ အချို့သော နေရာ၌သာ သရတို့၏ အစဖြစ်ကုန်သော အ၊ ဣ၊ ဥ ဝဏ္ဏတို့အား အစဉ်အတိုင်း အာ၊ အေ၊ အို ပြု၏။ 'decco'၊ 'koṇḍañño'။ 'အချို့သောနေရာ၌' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? 'kattikeyyo'။ 126. Majjhe. ၁၂၆. အလယ်၌ရှိသော သရကိုလည်း (ဝုဒ္ဓိပြု၏)။ Majjhe vattamānānampi ayuvaṇṇānaṃ ā e o honti kvaci. Aḍḍhateyyo, vāseṭṭho. ပုဒ်၏ အလယ်၌ တည်ရှိကုန်သော အ၊ ဣ၊ ဥ ဝဏ္ဏတို့အားလည်း အချို့သော နေရာ၌ အာ၊ အေ၊ အို တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ 'aḍḍhateyyo'၊ 'vāseṭṭho'။ 127. Kosajjājjava pārisajja sohajja maddavārissāsabhājaññatheyya bāhusaccā. ၁၂၇. ကောသဇ္ဇ၊ အဇ္ဇဝ၊ ပါရိသဇ္ဇ၊ သောဟဇ္ဇ၊ မဒ္ဒဝ၊ အာရိဿ၊ အာသဘ၊ အာဇည၊ ထေယျ၊ ဗာဟုသစ္စ ဟူသော ဤသဒ္ဒါတို့ကို အထူးသတ်မှတ်အပ် (နိပါတနပြုအပ်) ၏။ Etesaddā nipaccanteṇānubandhe. Kusī tassa bhāvokosajjaṃ, ujuno bhāvo ajjavaṃ, parisāsu sādhu pārisajjo, suhadayova suhajjo, tassa pana bhāvo sohajjaṃ, muduno bhāvo maddavaṃ, isino idaṃ bhāvo vā ārissaṃ, usabhassa idaṃ bhāvo [Pg.173] vā āsabhaṃ, ājānīyassa bhāvo so eva vā ājaññaṃ, thenassa bhāvo kammaṃ vā theyyaṃ, bahussatassa bhāvo bāhusaccaṃ, etesu yamalakkhaṇikaṃ, taṃ nipātanā. ဏသတ်ပစ္စည်း ရှိသော် ဤသဒ္ဒါတို့ကို နိပါတနပြုအပ်၏။ 'kusī tassa bhāvo' သည် 'kosajjaṃ' (ပျင်းရိခြင်း)။ 'ujuno bhāvo' သည် 'ajjavaṃ' (ဖြောင့်မတ်ခြင်း)။ 'parisāsu sādhu' သည် 'pārisajjo' (ပရိသတ်၌ တင့်တယ်သောသူ)။ 'suhadayo' ကို 'suhajjo' ဟု ပြု၏၊ ထိုသူ၏ အဖြစ်သည် 'sohajjaṃ' (မိတ်ဆွေကောင်းအဖြစ်)။ 'muduno bhāvo' သည် 'maddavaṃ' (နူးညံ့ခြင်း)။ 'isino idaṃ bhāvo vā' သည် 'ārissaṃ' (ရသေ့၏ အလေ့အကျင့် သို့မဟုတ် အဖြစ်)။ 'usabhassa idaṃ bhāvo vā' သည် 'āsabhaṃ' (ဥသဘနွားကဲ့သို့ မြတ်သော အဖြစ်)။ 'ājānīyassa bhāvo' သို့မဟုတ် ထိုအဖြစ်သည်ပင် 'ājaññaṃ' (အာဇာနည်အဖြစ်)။ 'thenassa bhāvo kammaṃ vā' သည် 'theyyaṃ' (ခိုးသူ၏ အဖြစ် သို့မဟုတ် အမှု)။ 'bahussatassa bhāvo' သည် 'bāhusaccaṃ' (အကြားအမြင်များခြင်း)။ ဤသဒ္ဒါတို့၌ ယကာအက္ခရာကို ဆင့်ခြင်း စသော လက္ခဏာတို့သည် နိပါတနပြုခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ 128. Manādīnaṃ saka. ၁၂၈. မနသ်အစရှိသော ပုဒ်တို့အား ဏသတ်ပစ္စည်းရှိသော် သက-အက္ခရာသည် ဖြစ်၏။ Manādīnaṃ saka hoti ṇānubandhe. Manasi bhavaṃ mānasaṃ, dummanaso bhāvo domanassaṃ, somanassaṃ. ဏသတ်ပစ္စည်းရှိသော် မနသ်အစရှိသော ပုဒ်တို့အား သက-အက္ခရာသည် ဖြစ်၏။ 'manasi bhavaṃ' သည် 'mānasaṃ' (စိတ်၌ဖြစ်သော စိတ်)။ 'dummanaso bhāvo' သည် 'domanassaṃ' (မကောင်းသော စိတ်ရှိသူ၏ အဖြစ်)၊ 'somanassaṃ' (ကောင်းသော စိတ်ရှိသူ၏ အဖြစ်)။ 129. Uvaṇṇassāvaṅa sare. ၁၂၉. သရနောင်၌ ဥဝဏ္ဏကို အဝေါင် (အဝ) ပြု၏။ Sarādo ṇānubandhe uvaṇṇassāvaṅa hoti. Rāghavo, jambavaṃ. သရအစရှိသော ဏသတ်ပစ္စည်းရှိသော် ဥဝဏ္ဏကို အဝေါင်ပြု၏။ 'rāghavo'၊ 'jambavaṃ'။ 130. Yamhi gossa ca. ၁၃၀. ယကာရပစ္စည်း ရှိသော် ဂေါသဒ္ဒါအားလည်းကောင်း (အဝေါင်ပြု၏)။ Yakārādo paccaye gossuvaṇṇassa ca avaṅa hoti. Gabyaṃ, bhātabyo. ယကာရအစရှိသော ပစ္စည်းရှိသော် ဂေါသဒ္ဒါနှင့် ဥဝဏ္ဏအားလည်းကောင်း အဝေါင်ပြု၏။ 'gabyaṃ'၊ 'bhātabyo'။ 131. Lopo-vaṇṇivaṇṇānaṃ. ၁၃၁. အဝဏ္ဏ၊ ဣဝဏ္ဏတို့ကို ချေ၏။ Yakārādo paccaye avaṇṇivaṇṇānaṃ lopo hoti. Dāyajjaṃ, kāruññaṃ, ādhipaccaṃ, deppaṃ. Bahulaṃvidhānā kvaci na hoti kiccayaṃ. ယကာရအစရှိသော ပစ္စည်းရှိသော် အဝဏ္ဏနှင့် ဣဝဏ္ဏတို့ကို ချေ၏။ 'dāyajjaṃ'၊ 'kāruññaṃ'၊ 'ādhipaccaṃ'၊ 'deppaṃ'။ အများအားဖြင့် ပြုလုပ်သော စည်းကမ်းချက်ကြောင့် အချို့နေရာ၌ မချေအပ်၊ 'kiccayaṃ'။ 132. Rānubandhe-nta sarādissa. ၁၃၂. ရသတ်ပစ္စည်း (ရအနုဗန္ဓ) ရှိသော် အဆုံးသရ အစရှိသော အစိတ်အပိုင်းကို ချေ၏။ Anto saro ādimhi yassāvayavassa, tassa lopo hoti rānubandhe. Kittakaṃ, petteyyaṃ. ရသတ်ပစ္စည်း ရှိသော် အဆုံးသရကို အစပြုသော အစိတ်အပိုင်း၏ ချေခြင်းသည် ဖြစ်၏။ 'kittakaṃ'၊ 'petteyyaṃ'။ 133. Kisamahatamime kasa mahā. ၁၃၃. ကိသသဒ္ဒါ၊ မဟတ္တသဒ္ဒါတို့နောင်၌ ဣမပစ္စည်း ဖြစ်သော် ၎င်းတို့ကို အစဉ်အတိုင်း ကသ၊ မဟာ ဟု ပြု၏။ Kisassa mahato ime kasamahā honti yathākkamaṃ, kasimā, mahimā. ကိသသဒ္ဒါ၊ မဟတ္တသဒ္ဒါတို့နောင်၌ ဣမပစ္စည်း ဖြစ်သော် ကိသသဒ္ဒါကို 'ကသ'၊ မဟတ္တသဒ္ဒါကို 'မဟာ' ဟု အစဉ်အတိုင်း ပြု၏။ 'kasimā'၊ 'mahimā'။ 134. Āyussāyasa mantumhi. ၁၃၄. မန္တုပစ္စည်းနောင်၌ အာယုသဒ္ဒါကို အာယသ ပြု၏။ Āyussa [Pg.174] āyasādeso hoti mantumhi. Āyasmā. မန္တုပစ္စည်းနောင်၌ အာယုသဒ္ဒါအား အာယသအာဒေသ ဖြစ်၏။ 'āyasmā'။ 135. Jo vuddhassiyiṭṭhesu. ၁၃၅. iy, iṭṭha ပစ္စည်းတို့သည် နောက်၌ရှိကုန်သော် vuddha-သဗ္ဒါ၏ နေရာ၌ jo-အပြုသည် ဖြစ်၏။ Vuddhassa jo hoti iyaiṭṭhesu, jeyyo, jeṭṭho. iy, iṭṭha ပစ္စည်းတို့သည် နောက်၌ရှိကုန်သော် vuddha-သဗ္ဒါ၏ (နေရာ၌) jo-အပြုသည် ဖြစ်၏၊ jeyyo၊ jeṭṭho ဟူ၍ ဖြစ်၏။ 136. Bāḷhantikapasatthānaṃ sādha neda sā. ၁၃၆. iy, iṭṭha ပစ္စည်းတို့သည် နောက်၌ရှိကုန်သော် bāḷhha, antika, pasattha သဗ္ဒါတို့၏ နေရာ၌ sādha, neda, sā အပြုတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ Iyaiṭṭhesu bāḷhantikapasatthānaṃ sādha neda sā honti yathākkamaṃ. Sādhiyo, sādhiṭṭho, nediyo, nediṭṭho, seyyo, seṭṭho. iy, iṭṭha ပစ္စည်းတို့သည် နောက်၌ရှိကုန်သော် bāḷha, antika, pasattha သဗ္ဒါတို့၏ နေရာ၌ sādha, neda, sā အပြုတို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏။ sādhiyo, sādhiṭṭho, nediyo, nediṭṭho, seyyo, seṭṭho ဟူ၍ ဖြစ်၏။ 137. Kaṇakanāppayuvānaṃ. ၁၃၇. iy, iṭṭha ပစ္စည်းတို့သည် နောက်၌ရှိကုန်သော် appa, yuva သဗ္ဒါတို့၏ နေရာ၌ kaṇa, kanā အပြုတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ Iyaiṭṭhesu appayuvānaṃ kaṇa kanā honti yathākkamaṃ. Kaṇiyo kaṇiṭṭho, kaniyo kaniṭṭho. iy, iṭṭha ပစ္စည်းတို့သည် နောက်၌ရှိကုန်သော် appa, yuva သဗ္ဒါတို့၏ နေရာ၌ kaṇa, kanā အပြုတို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏။ kaṇiyo kaṇiṭṭho, kaniyo kaniṭṭho ဟူ၍ ဖြစ်၏။ 138. Lopo vī mantu vantūnaṃ. ၁၃၈. iy, iṭṭha ပစ္စည်းတို့သည် နောက်၌ရှိကုန်သော် vī, mantu, vantu တို့၏ ချေခြင်းသည် ဖြစ်၏။ Vī mantu vantūnaṃ lopo hoti iyaiṭṭhesu. Atisayena medhāvī medhiyo, medhiṭṭho, atisayena satimā satiyo, satiṭṭho, atisayena guṇavā guṇiyo, guṇiṭṭho. iy, iṭṭha ပစ္စည်းတို့သည် နောက်၌ရှိကုန်သော် vī, mantu, vantu တို့၏ ချေခြင်းသည် ဖြစ်၏။ အလွန်အမင်း ပညာရှိသောသူဟူသော အနက်၌ medhāvī သဗ္ဒါမှ medhiyo, medhiṭṭho ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အလွန်အမင်း သတိရှိသောသူဟူသော အနက်၌ satimā သဗ္ဒါမှ satiyo, satiṭṭho ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အလွန်အမင်း ဂုဏ်ရှိသောသူဟူသော အနက်၌ guṇavā သဗ္ဒါမှ guṇiyo, guṇiṭṭho ဟူ၍လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ 139. Ḍe satissa tissa. ၁၃၉. ḍe ပစ္စည်းသည် နောက်၌ရှိသော် sati-သဗ္ဒါ အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့၏ ti-အက္ခရာ၏ ချေခြင်းသည် ဖြစ်၏။ Ḍepare satyantassa tikārassa lopo hoti, vīsaṃ sataṃ, tiṃsaṃ sataṃ. ḍe ပစ္စည်းသည် နောက်၌ရှိသော် sati-သဗ္ဒါ အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့၏ အဆုံး ti-အက္ခရာ၏ ချေခြင်းသည် ဖြစ်၏။ vīsaṃ sataṃ၊ tiṃsaṃ sataṃ ဟူ၍ ဖြစ်၏။ 140. Etasseṭa ttake. ၁၄၀. ttaka ပစ္စည်းသည် နောက်၌ရှိသော် eta-သဗ္ဒါ၏ နေရာ၌ eṭa-အပြုသည် ဖြစ်၏။ Ttake pare etassa eṭa hoti. Ettakaṃ. ttaka ပစ္စည်းသည် နောက်၌ရှိသော် eta-သဗ္ဒါ၏ နေရာ၌ eṭa-အပြုသည် ဖြစ်၏။ ettakaṃ ဟူ၍ ဖြစ်၏။ 141. Ṇikassiyo vā. ၁၄၁. ဝါ (သို့မဟုတ်) အချို့သောအခါ၌ ṇika-ပစ္စည်း၏ နေရာ၌ iyo-အပြုသည် ဖြစ်၏။ Ṇikassa [Pg.175] vā iyo hoti, sakyaputtiyo, sakyaputtiko. ṇika-ပစ္စည်း၏ (နေရာ၌) iyo-အပြုသည် ဝါ (သို့မဟုတ်) အချို့သောအခါ၌ ဖြစ်၏။ sakyaputtiyo၊ sakyaputtiko ဟူ၍ ဖြစ်၏။ 142. Adhātussa kā-syādito ghe-ssi. ၁၄၂. ဓာတ်မဟုတ်သော ပုဒ်၏ က-ကာရ၏ ရှေ့၌ရှိသော၊ သျာဒိမှ မဟုတ်သော (အ-ကာရအား) ဃေ-ပစ္စည်းသည် နောက်၌ရှိသော် ဣ-ကာရသည် ဖြစ်၏။ Ghe pare adhātussa yo kakāro, tato pubbassa akārassa bahulaṃ i hoti sace gho na syādito paro hoti. Bālikā, kārikā, adhātussāti kiṃ? Sakā, keti kiṃ? Nandanā, asyāditoti kiṃ? Bahuparibbājakā mathurā, bahucammikāti kakārena syādino byavahitattā siddhaṃ, gheti kiṃ? Bālako, assāti kiṃ? Bahukattukā sālā. ghe-ပစ္စည်းသည် နောက်၌ရှိသော် ဓာတ်မဟုတ်သော ပုဒ်၏ အကြင် က-ကာရသည် ရှိ၏၊ ထို က-ကာရ၏ ရှေ့၌ရှိသော အ-ကာရအား အများအားဖြင့် ဣ-ကာရသည် ဖြစ်၏၊ အကယ်၍ ဃ-ပစ္စည်းသည် သျာဒိပစ္စည်း၏ နောက်၌ မဖြစ်ပါမူ။ bālikā၊ kārikā။ adhātussa ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? sakā။ ka ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? nandanā။ asyādito ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? bahuparibbājakā mathurā။ bahucammikā ဟူသော နေရာ၌ က-ကာရဖြင့် သျာဒိပစ္စည်းသည် ခြားအပ်သောကြောင့် ပြီး၏။ ghe ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? bālako။ assa ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? bahukattukā sālā။ Iti moggallāne byākaraṇe vuttiyaṃ ဤသို့ မောဂ္ဂလ္လာန်ဗျာကရုဏ်း ဝုတ္တိ၌ (လာရှိသတည်း)။ Ṇādikaṇḍo catuttho. စတုတ္ထမြောက် ဏာဒိကဏ်း ပြီး၏။ 5. Pañcamo kaṇḍo (khādi) ၅. ပဉ္စမမြောက်ကဏ်း (ခါဒိကဏ်း)။ 1. Tija mānehi kha sā khamā vīmaṃsāsu. ၁. သည်းခံခြင်း၊ စုံစမ်းခြင်းတို့၌ tija, māna ဓာတ်တို့မှ အစဉ်အတိုင်း kha, sa ပစ္စည်းတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ Khantiyaṃ tijā vīmaṃsāyaṃ mānā ca khasappaccayā honti yathākkamaṃ, titikkhā, vīmaṃsā, titikkhati, vīmaṃsati. Khamāvīmaṃsā, sūti kiṃ? Tejanaṃ, tejo, tejayati, mānanaṃ, mānomāneti. သည်းခံခြင်း (khanti) အနက်၌ tija ဓာတ်မှလည်းကောင်း၊ စုံစမ်းခြင်း (vīmaṃsā) အနက်၌ māna ဓာတ်မှလည်းကောင်း အသီးသီး အစဉ်အတိုင်း kha, sa ပစ္စည်းတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ titikkhā, vīmaṃsā, titikkhati, vīmaṃsati ဟူ၍ ဖြစ်၏။ khamā vīmaṃsā sū ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? tejanaṃ, tejo, tejayati, mānanaṃ, māno, māneti ဟူသော သာဓကတို့ကြောင့်တည်း။ 2. Kitā tikicchāsaṃsayesu cho. ၂. ဆေးကုခြင်း၊ ယုံမှားသံသယဖြစ်ခြင်းတို့၌ kita ဓာတ်မှ cha ပစ္စည်းသည် ဖြစ်၏။ Tikicchāyaṃ saṃsaye ca vattamānā kitā cho hoti. Tikicchā, vicikicchā, tikicchati, vicikicchati. Aññatra niketo, saṃketo, ketanaṃ, keto, ketayati. ဆေးကုခြင်းနှင့် ယုံမှားသံသယဖြစ်ခြင်းတို့၌ ဖြစ်သော kita ဓာတ်မှ cha ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ tikicchā, vicikicchā, tikicchati, vicikicchati ဟူ၍ ဖြစ်၏။ အခြားသော အနက်တို့၌မူ niketo, saṃketo, ketanaṃ, keto, ketayati ဟူ၍ ဖြစ်၏။ 3. Nindāyaṃ gupa badhā bassa bho ca. ၃. ကဲ့ရဲ့ခြင်းအနက်၌ gupa, badha ဓာတ်တို့နောင်၌ cha ပစ္စည်း ဖြစ်၍ ba-အက္ခရာကို bha-အပြုသည်လည်း ဖြစ်၏။ Nindāyaṃ [Pg.176] vattamānehi gupa badhehi cho hoti bassa bho ca. Jigucchā, bībhacchā, jigucchati, bībhacchati, aññatra gopanaṃ, gopo, gopeti, badhako. ကဲ့ရဲ့ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်ကုန်သော gupa, badha ဓာတ်တို့မှ cha ပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ba-အက္ခရာ၏ နေရာ၌ bha-အပြုသည်လည်း ဖြစ်၏။ jigucchā, bībhacchā, jigucchati, bībhacchati ဟူ၍ ဖြစ်၏။ အခြားသော အနက်တို့၌မူ gopanaṃ, gopo, gopeti, badhako ဟူ၍ ဖြစ်၏။ 4. Tuṃsmā lopo cicchāyaṃ te. ၄. tum-ပစ္စည်း၏ နောက်မှ အလိုရှိခြင်းအနက်၌ ထို (kha, sa, cha) ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ tum-ပစ္စည်း၏ ချေခြင်းသည်လည်း ဖြစ်၏။ Tumantato icchāyamatthe te khasachā honti bahulaṃ, lopo ca tuṃpaccayassa hoti sutattā, bubhukkhā, jigīsāṃ, jighacchā, bubhukkhati, jigīsati jighacchati. Idha kasmā na hoti ‘bhottumicchatī’ti? Padantarenābhidhānā. Tuṃsmāti kiṃ? Bhojanamicchati. Icchāyanti kiṃ? Bhuñjituṃ gacchati. Kathaṃ ‘kūlaṃ vipati satī’ti? Yathā kūlaṃ patitu micchatīti vākyaṃ hoti, evaṃ vuttipi hossati. Vākyameva carahi kathaṃ hoti? Lokassa tathā vacanicchāya. tum-အဆုံးရှိသော ပုဒ်မှ အလိုရှိခြင်းအနက်၌ ထို kha, sa, cha ပစ္စည်းတို့သည် အများအားဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏။ သုတ်၌ ပါရှိသောကြောင့် tum-ပစ္စည်း၏ ချေခြင်းသည်လည်း ဖြစ်၏။ bubhukkhā, jigīsā, jighacchā, bubhukkhati, jigīsati, jighacchati ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ဤအရပ်၌ 'bhottumicchati' ဟု အဘယ်ကြောင့် မဖြစ်သနည်း? အခြားသော ပုဒ်ဖြင့် ဖော်ပြခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ tuṃsmā ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? bhojanamicchati။ icchāyaṃ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? bhuñjituṃ gacchati။ 'kūlaṃ vipati satī' ဟု အဘယ်သို့ ဖြစ်သနည်း? ကမ်းနဖူးသည် ပြိုကျလိုသကဲ့သို့ဟူသော ဝါကျသည် ဖြစ်သကဲ့သို့ ဤဝုတ္တိ၌လည်း ဖြစ်ပေလိမ့်မည်။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် ဝါကျသည်သာ အဘယ်ကြောင့် ဖြစ်သနည်း? လောကသားတို့၏ ထိုကဲ့သို့ ပြောဆိုလိုခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ 5. Īyo kammā. ၅. အလိုရှိအပ်သော ကံပုဒ်မှ အလိုရှိခြင်းအနက်၌ īyo ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Icchākammato icchāyamatthe īyappaccayo hoti. Puttamicchati putthīyati. Kammāti kiṃ? Asinecchati. Idha kasmā na hoti ‘raññoputtamicchatī’ti? Sāpekkhattā, na hi aññamapekkhamāno aññena sahekatthibhāvamanubhavituṃ sakkoti. Idhāpi carahi na siyā ‘attano putta micchatī’ti? Nevettha bhavitabbaṃ, na hi bhavati ‘attano puttīyatī’ti, kathaṃ carahi puttassa attaniyatā-vagamyate[Pg.177]? Aññassāsutattā icchāya ca tabbisayattā. အလိုရှိအပ်သော ကံပုဒ်မှ အလိုရှိခြင်းအနက်၌ īya-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ puttamicchati -> putthīyati။ kammā ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? asinecchati။ ဤအရပ်၌ 'rañño puttaṃ icchati' ဟု အဘယ်ကြောင့် မဖြစ်သနည်း? စောင့်မျှော်ခြင်း (အခြားပုဒ်ကို ငဲ့ကွက်ခြင်း) ရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အခြားပုဒ်ကို ငဲ့ကွက်သော ပုဒ်သည် အခြားပုဒ်နှင့်အတူ တစ်ခုတည်းသော အနက်ရှိသည်၏ အဖြစ်သို့ မရောက်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် 'attano puttaṃ icchati' ဟူသော နေရာ၌လည်း မဖြစ်ရာသည် မဟုတ်လော? ဤ၌လည်း အကယ်စင်စစ် မဖြစ်သင့်ပေ၊ 'attano puttīyati' ဟု မဖြစ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် သား၏ မိမိနှင့် သက်ဆိုင်သည်ဖြစ်ခြင်းကို အဘယ်သို့ သိနိုင်အံ့နည်း? အခြားသော သားကို မကြားရခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အလိုရှိခြင်းသည် ထိုသားကိုသာ အာရုံပြုခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း သိနိုင်၏။ 6. Upamānācāre. ၆. နှိုင်းယှဉ်အပ်သော ကံပုဒ်မှ ကျင့်ခြင်းအနက်၌ īyo ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Kammato upamānā ācāratthe īyo hoti. Puttami-vā-carati puttīyati māṇavakaṃ, upamānāti kiṃ? Puttamācarati. နှိုင်းယှဉ်အပ်သော ကံပုဒ်မှ ကျင့်ခြင်းအနက်၌ īyo ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ puttami-vā-carati -> puttīyati māṇavakaṃ။ upamānā ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? puttamācarati။ 7. Ādhārā. ၇. အာဓာရ (တည်ရာ) ဖြစ်သော နှိုင်းယှဉ်အပ်သော ပုဒ်မှ ကျင့်ခြင်းအနက်၌ īyo ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Ādhāratū-pamānā ācāratthe īyo yoti. Kuṭiyamivā-carati kuṭīyatī pāsāde, pāsādīyati kuṭiyaṃ bhikkhu. အာဓာရဖြစ်သော နှိုင်းယှဉ်အပ်သော ပုဒ်မှ ကျင့်ခြင်းအနက်၌ īyo ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ kuṭiyamivā-carati -> kuṭīyatī pāsāde၊ pāsādīyati kuṭiyaṃ bhikkhu။ 8. Kattutāyo. ၈. နှိုင်းယှဉ်အပ်သော ကတ္တားပုဒ်မှ ကျင့်ခြင်းအနက်၌ āyo ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Kattutū-pamānā ācāratthe āyo hoti. Pabbato ivācarati pabbatāyati. နှိုင်းယှဉ်အပ်သော ကတ္တားပုဒ်မှ ကျင့်ခြင်းအနက်၌ āyo ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ pabbato ivācarati -> pabbatāyati။ 9. Ycatthe. ၉. မဖြစ်ဖူးသည် ဖြစ်ခြင်းအနက်၌ ကတ္တားပုဒ်မှ (āyo ပစ္စည်း) ဖြစ်၏။ Kattuto abhūtatabbhāve āyo hoti bahulaṃ. Bhusāyati, paṭapaṭāyati, lohitāyati, kattutotveva? (Abhusaṃ) bhusaṃ karotīhi, iha kasmā na hoti ‘bhusī bhavatī’ti? Vuttatthatāya. ကတ္တားပုဒ်မှ မဖြစ်ဖူးသည် ဖြစ်ခြင်းအနက်၌ အများအားဖြင့် āyo ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ bhusāyati, paṭapaṭāyati, lohitāyati။ 'kattuto' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? (abhusaṃ) bhusaṃ karoti ဟူသော သာဓကတို့ကြောင့်တည်း။ ဤအရပ်၌ 'bhusī bhavati' ဟု အဘယ်ကြောင့် မဖြစ်သနည်း? အနက်ကို ဆိုပြီးဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ 10. Saddādīni karoti. ၁၀. သဒ္ဒအစရှိသော ဒုတိယန္တပုဒ်တို့မှ ပြုလုပ်ခြင်းအနက်၌ āyo ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Saddādīhi dutiyantehi karotīti asmiṃ atthe āyo hoti. Saddāyati, verāyati, kalahāyati, dhūpāyati. သဒ္ဒအစရှိသော ဒုတိယန္တပုဒ်တို့မှ ပြုလုပ်၏ဟူသော ဤအနက်၌ āyo ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ saddāyati, verāyati, kalahāyati, dhūpāyati ဟူ၍ ဖြစ်၏။ 11. Numotva-sso. ၁၁. num-အာဂမ်သည်လည်းကောင်း၊ အ-ကာရသည်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ Namoiccasmā [Pg.178] karotīti asmiṃ atthe asso hoti. Namassati tathāgtaṃ. "နမော" ဟူသော သဒ္ဒါမှ "ပြု၏" ဟူသော အနက်၌ "အဿ" ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) "နမဿတိ တထာဂတံ" (မြတ်စွာဘုရားကို ရှိခိုး၏)။ 12. Dhātvatthe nāmasmi. ၁၂. နာမ်ပုဒ်၌ ဓာတ်၏ အနက် ရှိလတ်သော်။ Nāmasmā dhātvatthe bahulamihoti. Hatthinā atikkamati atihatthayati, vīṇāya upagāyati upavīṇayati, daḷhaṃ karoti vinayaṃ daḷhayati, visuddhā hoti ratti visuddhayati, kusalaṃ pucchati kusalayati. ဤကျမ်း၌ ဓာတ်၏အနက်၌ နာမ်သဒ္ဒါမှ ပစ္စည်းသည် အများအားဖြင့် ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) ဆင်ဖြင့် လွန်သွား၏ - "အတိဟတ္ထယတိ"၊ စောင်းဖြင့် သီဆို၏ - "ဥပဝီဏယတိ"၊ မြဲမြံအောင် ပြု၏ (ဝိနည်းကို မြဲမြံစေ၏) - "ဝိနယံ ဒဠှယတိ"၊ ညဉ့်သည် စင်ကြယ်၏ - "ဝိသုဒ္ဓယတိ"၊ သာယာသောစကားကို မေး၏ - "ကုသလယတိ"။ 13. Saccādīhāpi. ၁၃. သစ္စာစသော ပုဒ်တို့မှလည်း "အာပိ" ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Saccādīhi dhātvatthe āpi hoti. Saccāpeti, atthāpeti, vedāpeti, sukkhāpeti, sukhāpeti, dukkhāpeti. သစ္စာစသော နာမ်ပုဒ်တို့မှ ဓာတ်၏အနက်၌ "အာပိ" ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) Saccāpeti (မှန်ကန်စေ၏)၊ atthāpeti (အနက်ကို ပြုစေ၏)၊ vedāpeti (သိစေ၏)၊ sukkhāpeti (ခြောက်သွေ့စေ၏)၊ sukhāpeti (ချမ်းသာစေ၏)၊ dukkhāpeti (ဆင်းရဲစေ၏)။ 14. Kriyatthā. ၁၄. ကိရိယာ အနက်ရှိသော ဓာတ်တို့သည်။ Ayamadhikāro āsatthaparisamattiyā. Kriyā attho yassa so kriyattho dhātu. ဤသည်ကား ကျမ်းပြီးဆုံးသည်အထိ တည်သော အာဏာ (အဓိကာရ) ဖြစ်၏။ ကိရိယာသည် အနက်ရှိသော ဓာတ်သည် "ကိရိယတ္ထ" (ကိရိယာအနက်ရှိသောဓာတ်) မည်၏။ 15. Curādito ṇi. ၁၅. စုရာဒိဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်တို့မှ "ဏိ" ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Curādīhi kriyatthehi sakatthe ṇi paro hoti bahulaṃ. Ṇakāro vuddhyattho, evamaññatrāpi, corayati, lāḷayati, kathaṃ ‘rajjaṃ kāretī’ti? Yogavibhāgato. ကိရိယာအနက်ရှိသော စုရာဒိဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်တို့မှ မိမိအနက် (သကတ္ထ) ၌ "ဏိ" ပစ္စည်းသည် နောက်၌ အများအားဖြင့် ဖြစ်၏။ "ဏ" အက္ခရာသည် ဝုဒ္ဓိပြုခြင်းအကျိုး ရှိ၏။ ဤသို့ အခြားနေရာ၌လည်း ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) corayati (ခိုး၏)၊ lāḷayati (ချော့မြူ၏)။ "ရဇ္ဇံ ကာရေတိ" (မင်းအဖြစ်ကို ပြု၏) ဟု အဘယ်သို့ ပြီးသနည်း? သုတ်ကို ခွဲခြားခြင်း (ယောဂဝိဘာဂ) အားဖြင့် ပြီး၏။ 16. Payojakabyāpāre ṇāpi ca. ၁၆. စေခိုင်းသူ (ပယောဇက) ၏ လုပ်ဆောင်မှု (ဗျာပါရ) ၌ "ဏာပိ" ပစ္စည်းလည်း ဖြစ်၏။ Kattāraṃ yo payojayati, tassa byāpāre kriyatthā ṇiṇāpī honti bahulaṃ, kāreti, kārāpeti. Nanu ca kattāpi karaṇādīnaṃ [Pg.179] payojakoti taṃbyāpārepi ṇiṇāpī pāpuṇanti? Payojakaggahaṇasāmatthiyā na bhavissanti curādīhi visuṃ vacanasāmatthiyā ca. Ato bhiyyo ṇāpiyeva, ṇiyevuvaṇṇato, dvayamevaññehi. ကတ္တားကို စေခိုင်းတတ်သောသူ (ပယောဇက) ၏ လုပ်ဆောင်မှု (ဗျာပါရ) ၌ ကိရိယာအနက်ရှိသော ဓာတ်တို့မှ "ဏိ" နှင့် "ဏာပိ" ပစ္စည်းတို့သည် အများအားဖြင့် ဖြစ်ကြကုန်၏။ (ဥပမာ) kāreti (ပြုစေ၏)၊ kārāpeti (ပြုစေ၏)။ ကတ္တားသည်လည်း ကရိုဏ်း စသည်တို့ကို စေခိုင်းတတ်သူ ဖြစ်သောကြောင့် ၎င်း၏လုပ်ဆောင်မှု၌လည်း "ဏိ" "ဏာပိ" ပစ္စည်းတို့ ကျရောက်ထိုက်သည် မဟုတ်ပါလော? "ပယောဇက" ဟု အထူးယူခြင်း စွမ်းအားကြောင့်၎င်း၊ စုရာဒိဂိုဏ်းမှ သီးခြားစီ ဟောကြားခြင်း စွမ်းအားကြောင့်၎င်း မဖြစ်နိုင်ကုန်။ ထို့ကြောင့် ဤထက်လွန်၍ "ဏာပိ" ပစ္စည်းသာ ဖြစ်၏၊ "ဝဏ္ဏ" ဓာတ်မှ "ဏိ" ပစ္စည်းသာ ဖြစ်၏၊ အခြားသော ဓာတ်တို့မှ ပစ္စည်းနှစ်မျိုးလုံး ဖြစ်၏။ 17. Kyo bhāvakammesva-parokkhesu māna nta tyādīsu. Bhāvakammavihitesu parokkhāvajjitesu mānantatyādīsu paresu kyo hoti kriyatthā. Ntaggahaṇamuttaratthaṃ, kakāro avuddhyattho evamuttaratrāpi. Ṭhīyamānaṃ, ṭhīyate, sūyamānaṃ, sūyate, aparokkhesu mānantatyādīsūti kiṃ? Babhūva devadattena, bibhida kusulo. Bhijjate kusulo sayamevāti ‘bhijjate’ti savanā kammatā-vagamyate, ‘sayamevā’ti savanato kattutā, kattutāvacanicchāyantu ‘bhindati kusulo attāna’nti bhavati, evamaññampi yathāgamamanugantabbaṃ. ‘Aparokkhesu mānantatyādīsū’ti ayamadhikāro ā ‘tanāditvo’ti 5.26. Apica ete kyādayo tyādīsu parabhūtesu kattukammabhāva vihitesu kyalādīnaṃ vidhānato tesveva viññāyantīti akammakehi dhātūhi kattubhāvesu, sakammakehi kattukammesu, kammāvacanicchāyaṃ bhāve ca bhavantīti veditabbā. Yassa pana dhātussa kiriyā kammamapekkhate, so sakammako, yassa tu kiriyā kattumattamapekkhate, svākammakoti ñātabbaṃ. ၁၇. ဘာဝ၊ ကမ္မတို့၌ သတ်မှတ်အပ်သော၊ ပရောက္ခာမှ တစ်ပါးသော၊ မာန၊ အန္တ၊ တိ စသော ပစ္စည်းတို့ နောက်၌ ရှိလတ်သော် "ကျော" (kyo) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဘာဝအနက် ကမ္မအနက်တို့၌ သတ်မှတ်အပ်ကုန်သော၊ ပရောက္ခာဝိဘတ်မှ တစ်ပါးကုန်သော၊ မာန၊ အန္တ၊ တိ စသော ပစ္စည်းတို့သည် နောက်၌ ရှိလတ်သော် ကိရိယာအနက်ရှိသော ဓာတ်မှ "ကျော" ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ "အန္တ" (nta) ဟု ယူခြင်းသည် နောင်သုတ်အကျိုးငှာ ဖြစ်၏။ "က" အက္ခရာသည် ဝုဒ္ဓိမပြုရန် အကျိုးရှိ၏၊ ဤသို့ နောင်၌လည်း ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) တည်အပ်သော (ṭhīyamānaṃ)၊ တည်အပ်၏ (ṭhīyate)၊ ကြားအပ်သော (sūyamānaṃ)၊ ကြားအပ်၏ (sūyate)။ "ပရောက္ခာမှ တစ်ပါးသော မာန၊ အန္တ၊ တိ စသည်တို့၌" ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ဒေဝဒတ်သည် ဖြစ်ဖူးပြီ (Babhūva devadattena)၊ စပါးကျီသည် ကွဲဖူးပြီ (bibhida kusulo) ဟူသော နေရာတို့၌ မဖြစ်စေရန် ဖြစ်၏။ "စပါးကျီသည် အလိုအလျောက် ကွဲ၏ (Bhijjate kusulo sayamevā)" ဟူသော နေရာ၌ "bhijjate" ဟု ကြားရခြင်းကြောင့် ကမ္မအဖြစ်ကို သိရ၏။ "အလိုအလျောက် (sayameva)" ဟု ကြားရခြင်းကြောင့် ကတ္တားအဖြစ်ကို သိရ၏။ ကတ္တားအဖြစ်ကို ပြောလိုသောအခါ၌မူ "စပါးကျီသည် မိမိကိုယ်တိုင် ခွဲ၏ (bhindati kusulo attānaṃ)" ဟု ဖြစ်၏။ ဤနည်းတူ အခြားသော သဒ္ဒါကိုလည်း ကျမ်းဂန်လာအတိုင်း လိုက်နာအပ်၏။ "‘Aparokkhesu mānantatyādīsū’" ဟူသော ဤအဓိကာရသုတ်သည် "tanāditvo" (၅.၂၆) သုတ်တိုင်အောင် တည်၏။ တစ်ဖန် ဤ "ကျော" စသော ပစ္စည်းတို့သည် တိ စသော ဝိဘတ်တို့ နောက်၌ ရှိလတ်သော်၊ ကတ္တား၊ ကမ္မ၊ ဘာဝ တို့၌ ကတ္တားပစ္စည်း စသည်တို့ကို သတ်မှတ်ခြင်းကြောင့် ၎င်းတို့၌သာ သိအပ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ကမ္မကင်းသော (အကမ္မက) ဓာတ်တို့မှ ကတ္တားနှင့် ဘာဝအနက်တို့၌၎င်း၊ ကမ္မရှိသော (သကမ္မက) ဓာတ်တို့မှ ကတ္တားနှင့် ကမ္မအနက်တို့၌၎င်း၊ ကမ္မကို မဟောလိုသောအခါ၌ ဘာဝအနက်၌၎င်း ဖြစ်ကုန်၏ဟု သိအပ်ကုန်၏။ အကြင်ဓာတ်၏ ကိရိယာသည် ကံ (ကမ္မ) ကို ငဲ့၏၊ ထိုဓာတ်သည် "သကမ္မက" ဓာတ် မည်၏။ အကြင်ဓာတ်၏ ကိရိယာသည် ကတ္တားမျှကိုသာ ငဲ့၏၊ ထိုဓာတ်သည် "အကမ္မက" ဓာတ် မည်၏ဟု သိအပ်၏။ 18. Kattari lo. ၁၈. ကတ္တားအနက်၌ "လ" (lo) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Kriyatthato aparokkhesu kattuvihitamāna ntatyādīsu lo hoti. Lakāro, ‘‘ñilasse’’ti 5-163 visesanattho. Pacamāno, pacanto, pacati. ကိရိယာအနက်ရှိသော ဓာတ်မှ ပရောက္ခာမှတစ်ပါးသော၊ ကတ္တားအနက်၌ သတ်မှတ်အပ်သော မာန၊ အန္တ၊ တိ စသော ပစ္စည်းတို့ နောက်၌ ရှိလတ်သော် "လ 19. Maṃ ca rudhādīnaṃ. ၁၉. ရုဓာဒိဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်တို့၏နောက်၌ မံ ပစ္စည်းလည်း ဖြစ်၏။ Rudhādito [Pg.180] kattuvihitamānanta tyādīsu lo hoti maṃ ca antasarā paro. Makāro-nubandho, akāro uccāraṇattho. Rundhamāno, rundhanto, rundhati. ရုဓာဒိဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်၏ နောက်၌ ကတ္တားဟော၌ ပညတ်အပ်ကုန်သော မာန၊ အန္တ၊ တိ စသည်တို့ ရှိလတ်သော် လပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ မံ ပစ္စည်းသည်လည်း အဆုံးသရ၏နောက်၌ ဖြစ်၏။ မကာရသည် အနုဗန္ဓ (အမှတ်အသား) ဖြစ်၏၊ အကာရသည် အသံထွက်ရွတ်ဆိုရန် အကျိုးရှိ၏။ (သာဓက) ရုန္ဓမာနော၊ ရုန္ဓန္တော၊ ရုန္ဓတိ။ 20. Ṇiṇāpyāpīhi vā. ၂၀. ဏိ၊ ဏာပေ၊ အာပေ ပစ္စည်းတို့၏နောက်၌ အချို့ လပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Ṇiṇāpyāpīhi kattuvihitamānanta tyādīsu lo hoti vibhāsā, orayanto, corento, kārayanto, kārento, kārāpayanto, kārāpento, saccāpayanto, saccāpento, corayati, coreti, kārayati, kāreti, kārāpayati, kārāpeti, saccāpayati, saccāpeti. Vavatthitavibhāsattho-yaṃ vāsaddo, tena māne niccaṃ, corayamāno, kārayamāno, kārāpayamāno, saccāpayamāno. ဏိ၊ ဏာပ၊ အာပ ပစ္စည်းတို့၏နောက်၌ ကတ္တားဟော၌ ပညတ်အပ်ကုန်သော မာန၊ အန္တ၊ တိ စသည်တို့ ရှိလတ်သော် လပစ္စည်းသည် ဝိဘာသာ (အချို့) ဖြစ်၏။ (ပုံစံ) သြရယန္တော၊ စောရေန္တော၊ ကာရယန္တော၊ ကာရေန္တော၊ ကာရာပယန္တော၊ ကာရာပေန္တော၊ သစ္စာပယန္တော၊ သစ္စာပေန္တော၊ စောရယတိ၊ စောရေတိ၊ ကာရယတိ၊ ကာရေတိ၊ ကာရာပယတိ၊ ကာရာပေတိ၊ သစ္စာပယတိ၊ သစ္စာပေတိ။ ဤ ဝါ သဒ္ဒါသည် ဝဝတ္ထိတဝိဘာသာ အနက်ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် မာန ပစ္စည်းနောက်၌ အမြဲ (နိစ္စ) ဖြစ်၏။ (ပုံစံ) စောရယမာနော၊ ကာရယမာနော၊ ကာရာပယမာနော၊ သစ္စာပယမာနော။ 21. Divādīhi yaka. ၂၁. ဒိဝါဒိဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်တို့၏နောက်၌ ယက ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Divādīhi lavisaye yaka hoti. Dibbanto, dibbati. ဒိဝါဒိဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်တို့၏နောက်၌ လ ဝိဘတ်အရာ၌ ယက ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ (သာဓက) ဒိဗ္ဗန္တော၊ ဒိဗ္ဗတိ။ 22. Tudādīhi ko. ၂၂. တုဒါဒိဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်တို့၏နောက်၌ က ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Tudādīhi lavisaye ko hoti. Tudamāno, tudanto, tudati. တုဒါဒိဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်တို့၏နောက်၌ လ ဝိဘတ်အရာ၌ က ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ (သာဓက) တုဒမာနော၊ တုဒန္တော၊ တုဒတိ။ 23. Jyādīhi knā. ၂၃. ဇျာဒိဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်တို့၏နောက်၌ က္နာ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Jiādīhi lavisaye knā hoti. Jinanto, jināti. Kathaṃ ‘jayanto’ jayatī, ti? Bhūvādipāṭhā. ဇိ အစရှိသော ဓာတ်တို့၏နောက်၌ လ ဝိဘတ်အရာ၌ က္နာ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ (သာဓက) ဇိနန္တော၊ ဇိနာတိ။ ‘ဇယန္တော’ ‘ဇယတိ’ ဟူ၍ အဘယ်သို့ ဖြစ်သနည်းဟူမူ - ဘူဝါဒိဂိုဏ်း၌ ရွတ်ဖတ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ 24. Kyādīhi kṇā. ၂၄. ကျာဒိဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်တို့၏နောက်၌ က္ဏာ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Kīādīhi [Pg.181] lavisaye kṇā hoti. Kiṇanto, kiṇāti. ကီ အစရှိသော ဓာတ်တို့၏နောက်၌ လ ဝိဘတ်အရာ၌ က္ဏာ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ (သာဓက) ကိဏန္တော၊ ကိဏာတိ။ 25. Svādīhi kṇo. ၂၅. သုအစရှိသော ဓာတ်တို့နောက်၌ ကဏပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Suādīhi lavisaye kṇo hoti. Suṇamāno, suṇanto, suṇoti. Kathaṃ suṇātīti? Kyādipāṭhā. သုအစရှိသော ဓာတ်တို့နောက်၌ လ-ဝိဘတ်၏ အရာ၌ ကဏပစ္စည်း ဖြစ်၏။ သုဏမာနော၊ သုဏန္တော၊ သုဏောတိ။ 'သုဏာတိ' ဟု အဘယ်သို့ ပြီးသနည်း? ကျာဒိဂိုဏ်း၌ ဖတ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ 26. Tanāditvo. ၂၆. တနအစရှိသော ဓာတ်တို့နောက်၌ ဩပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Tanādito lavisaye o hoti. Tanoti. တနအစရှိသော ဓာတ်တို့နောက်၌ လ-ဝိဘတ်၏ အရာ၌ ဩပစ္စည်း ဖြစ်၏။ တနောတိ။ 27. Bhāvakammesu tabbā-nīyā. ၂၇. ဘာဝအနက် ကမ္မအနက်တို့၌ တဗ္ဗ၊ အနီယပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ Tabbaanīyā kriyatthā pare bhāvakammesu bahulaṃ bhavanti. Kattabbaṃ, karaṇīyaṃ, kattabbo kaṭo, karaṇīyo. Bahulādhikārā karaṇādīsupi bhavanti, sinānīyaṃ cuṇṇaṃ, dānīyo brāhmaṇo, sammāvattanīyo guru, pavacanīyo upajjhāyo, upaṭṭhānīyo sisso. တဗ္ဗ၊ အနီယပစ္စည်းတို့သည် ကြိယာအနက်ရှိသော ဓာတ်တို့၏ နောက်၌ ဘာဝအနက် ကမ္မအနက်တို့၌ အများအားဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏။ ကတ္တဗ္ဗံ၊ ကရဏီယံ၊ ကတ္တဗ္ဗော ကဋော၊ ကရဏီယော။ 'ဗဟုလ' အာဏာပတ်ကြောင့် ကရဏစသော အနက်တို့၌လည်း ဖြစ်ကုန်၏။ သိနာနီယံ စုဏ္ဏံ၊ ဒါနီယော ဗြာဟ္မဏော၊ သမ္မာဝတ္တနီယော ဂုရု၊ ပဝစနီယော ဥပဇ္ဈာယော၊ ဥပဋ္ဌာနီယော သိဿော။ 28. Ghyaṇa. ၂၈. ဃျဏပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Bhāvakammesu kriyatthā paro ghyaṇa hoti bahulaṃ. Vākyaṃ, kāriyaṃ, ceyyaṃ, jeyyaṃ. ဘာဝအနက် ကမ္မအနက်တို့၌ ကြိယာအနက်ရှိသော ဓာတ်၏ နောက်၌ ဃျဏပစ္စည်းသည် အများအားဖြင့် ဖြစ်၏။ ဝါကျံ၊ ကာရိယံ၊ စေယျံ၊ ဇေယျံ။ 29. Āsse ca. ၂၉. အာအက္ခရာကို ဧအက္ခရာ ပြုခြင်းလည်း ဖြစ်၏။ Ātoghyaṇa hoti bhāvakammesu, āssa e ca. Deyyaṃ. ဘာဝအနက် ကမ္မအနက်တို့၌ အာအဆုံးရှိသော ဓာတ်နောက်၌ ဃျဏပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ထိုအာအက္ခရာ၏ ဧအက္ခရာ ဖြစ်ခြင်းသည်လည်း ဖြစ်၏။ ဒေယျံ။ 30. Vadādīhi yo. ၃၀. ဝဒအစရှိသော ဓာတ်တို့နောက်၌ ယပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Vadādīhi [Pg.182] kriyatthehi yo hoti bahulaṃ bhāvakammesu. Vajjaṃ, majjaṃ, gammaṃ. (42) ‘‘Bhujānne’’, bhojjo odano, bhojjā yāgu, bhoggamaññaṃ. ဝဒအစရှိသော ကြိယာအနက်ရှိသော ဓာတ်တို့နောက်၌ ဘာဝအနက် ကမ္မအနက်တို့၌ ယပစ္စည်းသည် အများအားဖြင့် ဖြစ်၏။ ဝဇ္ဇံ၊ မဇ္ဇံ၊ ဂမ္မံ။ (၄၂) 'ဘုဇဓာတ်သည် အစားအစာအနက်၌' (ဟူသော သုတ်ဖြင့်)၊ ဘောဇ္ဇော ဩဒနော၊ ဘောဇ္ဇာ ယာဂု၊ ဘောဂ္ဂမညံ။ 31. Kicca ghacca bhacca bhabba leyyā. ၃၁. ကိစ္စ၊ ဃစ္စ၊ ဘစ္စ၊ ဘဗ္ဗ၊ လေယျ ဟူသော သဒ္ဒါတို့သည် (နိပါတနအဖြစ်ဖြင့် ပြီးကုန်၏)။ Ete saddā yappaccayantā nipaccante. ဤသဒ္ဒါတို့သည် ယပစ္စည်းအဆုံးရှိကုန်လျက် နိပါတနအဖြစ်ဖြင့် ပြီးကုန်၏။ 32. Guhādīhi yaka. ၃၂. ဂုဟ-စသော ဓာတ်တို့နောက်၌ ယက-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Gutādīhi kriyattehi bhāvakammesu yaka hoti. Guyhaṃ, duyhaṃ, sisso. Siddhā evete tabbādayo pesātisaggapattakālesupi gamyamānesu sāmaññenavidhānato, tvayā khalu kaṭo kattabbo, karaṇīyo, kāriyo, kicco, evaṃ tvayā kaṭo kattabbo, bhotā kaṭo kattabbo, bhoto hi patto kālo kaṭakaraṇe. Evaṃ uddhamohuttikepi vattamānato pesādīsu siddhā eva. Tathā arahe kattari sattivisiṭṭhe ca patīyamāne āvassakādhamīṇatāvisiṭṭhe ca bhāvādo siddhā, uddhaṃmuhuttato-bhotā kaṭo kattabbo, bhotā rajjaṃ kattabbaṃ. Bhavaṃ araho, bhotā sāro vahitabbo, bhavaṃ sakko, bhotā avassaṃ kaṭo kattabbo, bhotā nikkho dātabbo. ဂုပ-စသော ဓာတ်တို့နောက်၌ ဘာဝ၊ ကမ္မတို့၌ ယက-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Guyhaṃ, duyhaṃ, sisso (ဤသာဓကတို့တည်း)။ စေခိုင်းခြင်း၊ ခွင့်ပြုခြင်း၊ အချိန်ကျရောက်ခြင်း အနက်တို့ ထင်ရှားရှိသော်လည်း ဤတဗ္ဗစသော ပစ္စည်းတို့သည် သာမညအားဖြင့် ပြဋ္ဌာန်းထားသဖြင့် ပြီးပြီးသားသာ ဖြစ်ကုန်၏။ 'tvayā khalu kaṭo kattabbo, karaṇīyo, kāriyo, kicco' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဤသို့ 'tvayā kaṭo kattabbo, bhotā kaṭo kattabbo, bhoto hi patto kālo kaṭakaraṇe' ဟူ၍လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ဤသို့ နောင်အခါ၌လည်း ဖြစ်ဆဲ (ဝတ္တမာန်) အနက်ကြောင့် စေခိုင်းခြင်း စသည်တို့၌ ပြီးပြီးသားသာ ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့အတူ ထိုက်တန်သော ကတ္တား၌လည်းကောင်း၊ စွမ်းဆောင်နိုင်မှု အထူး ထင်ရှားရှိသော်လည်းကောင်း၊ မချွတ်မလွဲ ပြုအပ်သောအဖြစ်၊ အကြွေးဆပ်ရမည့်အဖြစ် အထူးတို့၌ ဘာဝ စသည်တို့၌ (တဗ္ဗစသော ပစ္စည်းတို့သည်) ပြီးပြီးသား ဖြစ်ကုန်၏။ နောင်အခါ၌ကား 'bhotā kaṭo kattabbo, bhotā rajjaṃ kattabbaṃ'၊ 'Bhavaṃ araho, bhotā sāro vahitabbo'၊ 'bhavaṃ sakko, bhotā avassaṃ kaṭo kattabbo'၊ 'bhotā nikkho dātabbo' စသည်တို့တည်း။ 33. Kattari ltuṇakā. ၃၃. ကတ္တား၌ လ္တု၊ ဏက-ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ Kattari kārake kriyatthā ltuṇakā honti bahulaṃ. Paṭhitā, pāṭhako. Bahulamitveva? Pādehi harīyatīti pādahā-rako[Pg.183], gale cuppateti galecopako. Siddhova ltu, arahe sīlasādhudhammesu ca sāmaññavihitattā, bhavaṃ khalu kaññāya pariggahitā, bhavametaṃ arahati. Sīlādīsu-khalvapi upādātā kumārake, gantā khelaṃ, muṇḍayitāro sāviṭṭhāyanā vadhuṃ katapariggahaṃ. ကတ္တားကာရက၌ ဓာတ်တို့နောက်၌ လ္တု၊ ဏက-ပစ္စည်းတို့သည် အများအားဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏။ Paṭhitā, pāṭhako (ဤသာဓကတို့တည်း)။ ဗဟုလ-ပုဒ်သည် အဘယ်ကြောင့်နည်း? Pādehi harīyatīti pādahārako, gale cuppateti galecopako စသည်တို့၌ ကတ္တားမှတစ်ပါးသော ကာရကတို့၌လည်း ဖြစ်စေရန်တည်း။ သီလ၊ သာဓုဓမ္မ စသည်တို့၌ သာမညအားဖြင့် ပြဋ္ဌာန်းထားသဖြင့် 'လ္တု' ပစ္စည်းသည် ထိုက်တန်သော အနက်၌ ပြီးပြီးသားသာ ဖြစ်၏။ (သာဓက -) 'bhavaṃ khalu kaññāya pariggahitā, bhavametaṃ arahati'။ သီလ စသည်တို့၌လည်းကောင်း - 'upādātā kumārake', 'gantā khelaṃ', 'muṇḍayitāro sāviṭṭhāyanā vadhuṃ katapariggahaṃ' စသည်တို့တည်း။ 34. Āvī. ၃၄. အာဝီ-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Kriyatthā āvī hoti bahulaṃ kattari. Bhayadassāvī. Appavisayataññāpanatthaṃ bhinnayogakaraṇaṃ, sāmaññavihitattā sīlā dīsu ca hoteva. ကတ္တား၌ ဓာတ်တို့နောက်၌ အာဝီ-ပစ္စည်းသည် အများအားဖြင့် ဖြစ်၏။ Bhayadassāvī (ဘေးကို ရှုလေ့ရှိသူ)။ ဤသုတ်၌ သီးခြားသုတ်ခွဲ၍ ပြုခြင်းသည် အာဏာစက် အနည်းငယ်ကို သိစေခြင်းငှာ ဖြစ်၏။ သာမညအားဖြင့် ပြဋ္ဌာန်းထားသဖြင့် သီလစသောအနက်တို့၌လည်း ဖြစ်သည်သာတည်း။ 35. Āsiṃsāyamako. ၃၅. ဆုတောင်းခြင်းအနက်၌ အက-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Āsiṃsāyaṃ gamyamānāyaṃ kriyatthā ako hoti kattari. Jīvatūti jīvako, nandatūti nandako, bhavatūti bhavako. ဆုတောင်းခြင်းအနက် ထင်ရှားရှိသော် ကတ္တား၌ ဓာတ်တို့နောက်၌ အက-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Jīvatūti jīvako, nandatūti nandako, bhavatūti bhavako စသည်တို့တည်း။ 36. Karā ṇano. ၃၆. ကရ်-ဓာတ်နောက်၌ ဏန-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Karato kattari ṇano hoti. Karotīti kāraṇaṃ, kattarīti kiṃ? Karaṇaṃ. ကရ်-ဓာတ်နောက်၌ ကတ္တား၌ ဏန-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Karotīti kāraṇaṃ။ ကတ္တား၌ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? Karaṇaṃ (ပြုကြောင်းဖြစ်သော ကရုဏ်း၌ မဖြစ်စေရန်တည်း)။ 37. Hāto vīhikālesu. ၃၇. ဟာ-ဓာတ်နောက်၌ သလေးစပါးနှင့် ကာလအနက်တို့၌ (ဏန-ပစ္စည်း ဖြစ်၏)။ Hāto vīhismiṃ kāle ca ṇano hoti kattari. Hāyanā nāma vihayo, hāyano saṃvaccharo, vīhikālesūti kiṃ? Hātā. ဟာ-ဓာတ်နောက်၌ သလေးစပါး၌လည်းကောင်း၊ ကာလ၌လည်းကောင်း ကတ္တား၌ ဏန-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Hāyanā nāma vihayo, hāyano saṃvaccharo။ 'သလေးစပါးနှင့် ကာလတို့၌' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? Hātā (ဆုတ်ယုတ်သောသူ)။ 38. Vidā kū. ၃၈. ဝိဒ်-ဓာတ်နောက်၌ ကူ-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Vidasmā kū hoti kattari. Vidū, lokavidū. ဝိဒ်-ဓာတ်နောက်၌ ကတ္တား၌ ကူ-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Vidū, lokavidū။ 39. Vito ñāto. ၃၉. ဝိ-ပုဒ် ရှေ့ရှိသော ဉာ-ဓာတ်နောက်၌ (ကူ-ပစ္စည်း ဖြစ်၏)။ Vipubbā [Pg.184] ñāiccasmā kū hoti kattari. Viññū. Vitoti kiṃ? Paññā. ဝိ-သဗ္ဗဒါ ရှေ့ရှိသော ဉာ-ဓာတ်နောက်၌ ကတ္တား၌ ကူ-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Viññū။ 'ဝိ-ပုဒ် ရှေ့ရှိသော' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? Paññā (ပညာ - ဤ၌ မဖြစ်စေရန်တည်း)။ 40. Kammā. ၄၀. ကမ္မပုဒ်နောက်၌ ရှိသော (ဉာ-ဓာတ်နောက်၌ ကူ-ပစ္စည်း ဖြစ်၏)။ Kammato parā ñāiccasmā kū hoti kattari. Sabbaññū, kālaññū. ကမ္မပုဒ်၏နောက်၌ ရှိသော ဉာ-ဓာတ်နောက်၌ ကတ္တား၌ ကူ-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Sabbaññū, kālaññū။ 41. Kvacaṇa. ၄၁. ကမ္မပုဒ်နောက်၌ အချို့သော ဓာတ်တို့နောက်၌ အဏ-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Kammato parā kriyatthā kvaci aṇa hoti kattari. Kumbhakāro, saralāvo, mantajjhāyo, bahulādhikārā idha na hoti ādiccaṃ passati, himavantaṃ suṇoti, gāmaṃ gacchati. Kvacīti kiṃ? Kammakaro. ကမ္မပုဒ်၏နောက်၌ ရှိသော အချို့သော ဓာတ်တို့နောက်၌ ကတ္တား၌ အဏ-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Kumbhakāro, saralāvo, mantajjhāyo။ ဗဟုလ-အာဏာစက်ကြောင့် ဤသာဓကတို့၌ မဖြစ်ပေ - 'ādiccaṃ passati', 'himavantaṃ suṇoti', 'gāmaṃ gacchati'။ 'အချို့' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? Kammakaro။ 42. Gamā rū. ၄၂. ဂမ်-ဓာတ်နောက်၌ ရူ-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Kammato parā gamā rū hoti kattari. Vedagū pāragū. ကမ္မပုဒ်၏နောက်၌ ရှိသော ဂမ်-ဓာတ်နောက်၌ ကတ္တား၌ ရူ-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Vedagū, pāragū။ 43. Samānañña bhavanta yāditū-pamānā disā kamme rīrikkhakā. ၄၃. သမာန၊ အည၊ ဘဝန္တ၊ ယာဒိ စသော ဥပမာနပုဒ်တို့နောက်ရှိ ဒိသ်-ဓာတ်နောက်၌ ကမ္မကာရက၌ ရီ၊ ရိက္ခ၊ က-ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ Samānādīhi yādīhi copamānehi parā disā kammakārake rīrikkhakā honti. Samāno viya dissatīti sadī sadikkho sadiso. Aññādī aññādikkho aññādiso. Bhavādī bhavādikkho bhavādiso. Yādī yādikkho yādiso. Tyādī tyādikkho tyādiso. Samānādīhīti kiṃ? Rukkho viya dissati. Upamānāti kiṃ? So dissati. Kammeti kiṃ? So [Pg.185] viya passati. Rakārā antasarādilopatthā, kakāro ekārābhāvattho. သမာန-စသော၊ ယာဒိ-စသော ဥပမာနပုဒ်တို့၏နောက်၌ ရှိသော ဒိသ်-ဓာတ်နောက်၌ ကမ္မကာရက၌ ရီ၊ ရိက္ခ၊ က-ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ Samāno viya dissatīti sadī, sadikkho, sadiso။ Aññādī, aññādikkho, aññādiso။ Bhavādī, bhavādikkho, bhavādiso။ Yādī, yādikkho, yādiso။ Tyādī, tyādikkho, tyādiso။ 'သမာနစသော ပုဒ်တို့နောက်၌' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? Rukkho viya dissati။ 'ဥပမာနပုဒ်တို့နောက်၌' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? So dissati။ 'ကမ္မကာရက၌' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? So viya passati။ ရ-အက္ခရာသည် အဆုံးသရနှင့် အစအက္ခရာတို့ကို ချေခြင်းအကျိုးရှိ၏၊ က-အက္ခရာသည် ဧ-ကာရ မဖြစ်စေခြင်းအကျိုးရှိ၏။ 44. Bhāvakārakesva-ghaṇa ghakā. ၄၄. ဘာဝနှင့် ကာရကတို့၌ အ၊ ဃဏ၊ ဃ၊ က-ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ Bhāve kārake ca kriyatthā a ghaṇa gha kā honti bahulaṃ. A-paggaho, niggaho, karo, garo, cayo, jayo, ravo, bhavo, paco, vaco, annado, purindado, īsakkaro, dukkaro, sukaro. Ghaṇa-bhāve pāko, cāgo, bhāvo, kārakepi saññāyaṃ tāva pajjatenenāti pādo, rujatīti rogo, visatīti veso, sarati kālantaranti sāro thiraṃso, darīyante etehīti dārā, jīrayati etenāti jāro, asaññāyampi dāyo datto, lābho laddho, gha-vako, nipako, ka-piyo, khipo, bhujo, āyudhaṃ. ဘာဝ၌လည်းကောင်း၊ ကာရက၌လည်းကောင်း ဓာတ်တို့နောက်၌ အ၊ ဃဏ၊ ဃ၊ က-ပစ္စည်းတို့သည် အများအားဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏။ အ-ပစ္စည်း - paggaho, niggaho, karo, garo, cayo, jayo, ravo, bhavo, paco, vaco, annado, purindado, īsakkaro, dukkaro, sukaro။ ဃဏ-ပစ္စည်း ဘာဝ၌ - pāko, cāgo, bhāvo။ ကာရက၌ သညာအနက်၌ ဦးစွာ - pajjatenenāti pādo, rujatīti rogo, visatīti veso, sarati kālantaranti sāro thiraṃso, darīyante etehīti dārā, jīrayati etenāti jāro။ သညာမဟုတ်သော အနက်၌လည်း - dāyo datto, lābho laddho။ ဃ-ပစ္စည်း - vako, nipako။ က-ပစ္စည်း - piyo, khipo, bhujo, āyudhaṃ။ 45. Dādhātvi. ၄၅. ဒါ-ဓာတ်နှင့် ဓာ-ဓာတ်တို့နောက်၌ ဣ-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Dādhāhi bahulami hoti bhāvakārakesu. Ādi, nidhi, vālami. ဒါ-ဓာတ်၊ ဓာ-ဓာတ်တို့နောက်၌ ဘာဝနှင့် ကာရကတို့၌ ဣ-ပစ္စည်းသည် အများအားဖြင့် ဖြစ်၏။ Ādi, nidhi, vālami။ 46. Vamādīyyathu. ၄၆. ဝမ်-စသော ဓာတ်တို့နောက်၌ အထု-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Vamādīhi bhāvakārakesvathu hoti. Vamathu, vepathu, (avathu, sayathu). ဝမ်-စသော ဓာတ်တို့နောက်၌ ဘာဝနှင့် ကာရကတို့၌ အထု-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Vamathu, vepathu, (avathu, sayathu)။ 47. Kvi. ၄၇. ကွိ-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Kriyatthā [Pg.186] kvi hoti bahulaṃ bhāvakārakesu. Kakāro kānubandhakāriyattho, abhibhū, sayambhū, bhattaggaṃ, (dānaggaṃ) salākaggaṃ, sabhā, pabhā. ဓာတ်တို့နောက်၌ ဘာဝနှင့် ကာရကတို့၌ ကွိ-ပစ္စည်းသည် အများအားဖြင့် ဖြစ်၏။ က-အက္ခရာသည် က-အနုဗန္ဓဖြင့် ပြုအပ်သော အကျိုးရှိ၏။ Abhibhū, sayambhū, bhattaggaṃ, (dānaggaṃ) salākaggaṃ, sabhā, pabhā။ 48. Ano. ၄၈. အန-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Kriyattā bhāvakārakesvano hoti. Gamanaṃ, dānaṃ, sampadānaṃ, apādānaṃ, adhikaraṇaṃ, calano, jalano, kodhano, kopano, maṇḍano, bhūsano. ဓာတ်တို့နောက်၌ ဘာဝနှင့် ကာရကတို့၌ အန-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Gamanaṃ, dānaṃ, sampadānaṃ, apādānaṃ, adhikaraṇaṃ, calano, jalano, kodhano, kopano, maṇḍano, bhūsano။ 49. Itthiyamaṇa tti ka yaka yā ca. ၄၉. ဣတ္ထိလိင်၌ အ၊ ဏ၊ တ္တိ၊ က၊ ယက၊ ယာ ပစ္စည်းတို့နှင့် အန-ပစ္စည်းတို့လည်း ဖြစ်ကုန်၏။ Itthiliṅge bhāve kārake ca kriyatthā aādayo honti ano ca bahulaṃ. A titikkhā, vīmaṃsā, jigucchā, pipāsā, puttiyā īhā bhikkhā, āpadā, medhā, godhā, ṇakārā, hārā, tārā, dhārā, ārā, kti-iṭṭhi, siṭṭhi, bhitti, bhatti, tanti bhūti, ka-guhā, rujā, mudā, yaka-vijjā, ijjā, ya-seyyā, samajjā, pabbajjā, paricariyā, jāgariyā, anakāraṇā, hāraṇā, vedanā, vandanā, upāsanā. ဣတ္ထိလိင်၌ ဘာဝနှင့် ကာရကတို့၌ ဓာတ်တို့နောက်၌ အ-စသော ပစ္စည်းတို့သည်လည်းကောင်း၊ အန-ပစ္စည်းသည်လည်းကောင်း အများအားဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏။ အ-ပစ္စည်း - titikkhā, vīmaṃsā, jigucchā, pipāsā, puttiyā īhā bhikkhā, āpadā, medhā, godhā။ ဏ-ပစ္စည်း - kārā, hārā, tārā, dhārā, ārā။ တ္တိ-ပစ္စည်း - iṭṭhi, siṭṭhi, bhitti, bhatti, tanti bhūti။ က-ပစ္စည်း - guhā, rujā, mudā။ ယက-ပစ္စည်း - vijjā, ijjā။ ယာ-ပစ္စည်း - seyyā, samajjā, pabbajjā, paricariyā, jāgariyā။ အန-ပစ္စည်း - kāraṇā, hāraṇā, vedanā, vandanā, upāsanā။ 50. Jāhāhi ni. ၅၀. ဇာ-ဓာတ်၊ ဟာ-ဓာတ်တို့နောက်၌ နိ-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Jāhāiccetehi ni hotitthiyaṃ. Jāni, hāni. ဇာ၊ ဟာ ဟူသော ဤဓာတ်တို့နောက်၌ ဣတ္ထိလိင်၌ နိ-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Jāni, hāni။ 51. Karā ririyo. ၅၁. ကရ်-ဓာတ်နောက်၌ ရိရိယ-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Karato ririyo hotitthiyaṃ. Karaṇaṃ kiriyā. Kathaṃ ‘kriyā’ti? ‘‘Kriyāyaṃ’’ti nipātanā. ကရ်-ဓာတ်နောက်၌ ဣတ္ထိလိင်၌ ရိရိယ-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Karaṇaṃ kiriyā။ 'kriyā' ဟု အဘယ်သို့ ဖြစ်သနည်း? 'Kriyāyaṃ' ဟူ၍ နိပါတနပြုခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ 52. Ikitī sarūpe. ၅၂. သရူပ (ကိုယ်တိုင်) အနက်၌ ဣကိတိပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Kriyatthassa [Pg.187] sarūpe-bhidheyye kriyatthā pare ikitī honti, vaci, yudhi, pacati, ‘akāro kakāro’ti ādīsu kārasaddena samāso, yathā evakāroti. ကြိယာအနက်ရှိသော သဒ္ဒါ၏ ကိုယ်တိုင်ဟောအပ်သော အနက်၌ ကြိယာဓာတ်တို့၏ နောက်၌ ဣကိတိပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဝစိ၊ ဝိယုဓိ၊ ပစတိ ဟူ၍ ဖြစ်၏။ 'အကာရော ကကာရော' စသည်တို့၌ ကာရသဒ္ဒါဖြင့် သမတ်စပ်ခြင်းသည် ဧဝကာရောဟူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ 53. Sīlābhikkhaññā-vassakesu ṇī. ၅၃. သီလ၊ အဘိက္ခည၊ အဝဿက အနက်တို့၌ ဏီပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Kriyatthā ṇī hoti sīlādīsu patīyamānesu, uṇhabhojī, khīrapāyī, avassakārī, satandāyī. သီလစသည်တို့ကို သိအပ်သည်ရှိသော် ကြိယာဓာတ်၏ နောက်၌ ဏီပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဥဏှဘောဇီ၊ ခီရပါယီ၊ အဝဿကာရီ၊ သတန္ဒာယီ။ 54. Thāvarittara bhaṅgura bhidura bhāsura bhassarā. ၅၄. ဌာဝရ၊ ဣတ္တရ၊ ဘင်္ဂုရ၊ ဘိဒုရ၊ ဘာသုရ၊ ဘဿရ သဒ္ဒါတို့သည် (နိပါတနအဖြစ်ဖြင့် ပြီးကုန်၏)။ Ete saddā nipaccante sīle gamyamāne. သီလအနက်ကို သိအပ်သည်ရှိသော် ဤသဒ္ဒါတို့ကို နိပါတနအဖြစ်ဖြင့် ပြီးစေအပ်ကုန်၏။ 55. Kattari bhūte ktavantu ktāvī. ၅၅. အတိတ်အနက်ရှိသော ကတ္တားဟော၌ တဝန္တု၊ တာဝီ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ Bhūte-tthe vattamānato kriyatthā ktavantuttāvī honti kattari. Vijitavā, vijitāvī, bhūteti adhikāro yāva ‘‘āhāratthā’’ti (5-60). အတိတ်အနက်၌ ဖြစ်သော ကြိယာဓာတ်၏ နောက်၌ ကတ္တားဟော၌ တဝန္တု၊ တာဝီ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဝိဇိတဝါ၊ ဝိဇိတာဝီ။ 'ဘူတေ' ဟူသော အာဏာသည် 'အာဟာရတ္ထာ' သုတ်တိုင်အောင် တည်၏။ 56. Ktobhāvakammesu. ၅၆. ဘာဝ၊ ကမ္မအနက်တို့၌ တပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Bhāve kamme ca bhūte kto hoti. Āsitaṃ bhavatā. Kato kaṭo bhavatā. အတိတ်အနက်၌ ဘာဝအနက်၌လည်းကောင်း၊ ကမ္မအနက်၌လည်းကောင်း တပစ္စည်း ဖြစ်၏။ အာသိတံ ဘဝတာ။ ကတော ကဋော ဘဝတာ။ 57. Kattari cārambhe. ၅၇. ကြိယာ၏ အစပြုခြင်း အနက်ရှိသော ကတ္တားဟော၌လည်းကောင်း တပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Kriyārambhe kattari kto hoti yathāpattañca. Pakato bhavaṃ kaṭaṃ, pakato kaṭo bhavatā, pasutto bhavaṃ, pasuttaṃ bhavatā. ကြိယာကို အစပြုခြင်း၌ ကတ္တားဟော၌ တပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ထိုက်သည်အားလျော်စွာလည်း ဖြစ်၏။ ပကတော ဘဝံ ကဋံ၊ ပကတော ကဋော ဘဝတာ၊ ပသုတ္တော ဘဝံ၊ ပသုတ္တံ ဘဝတာ။ 58. Ṭhā-sa vasa silisa sī ruha jara janīhi. ၅၈. ဌာ၊ သ၊ ဝသ၊ သိလိသ၊ သီ၊ ရုဟ၊ ဇရ၊ ဇနီ ဓာတ်တို့၏ နောက်၌ (တပစ္စည်း ဖြစ်၏)။ Ṭhādīhi [Pg.188] kattari kto hoti yathāpattañca. Upaṭṭhito guruṃ bhavaṃ, upaṭṭhito guru bhotā, upāsito guruṃ bhavaṃ, upāsito guru bhotā, anuvusito guruṃ bhavaṃ, anuvusito guru bhotā, āsiliṭṭho guruṃ bhavaṃ, āsiliṭṭho guru bhotā, adhissito khaṭopikaṃ bhavaṃ, adhissitā khaṭopikā bhotā, āraḷho rukkhaṃ bhavaṃ, āruḷho rukkho bhotā, anujiṇṇo vasaliṃ devadatto, anujiṇṇā vasalī devadattena, anujāto māṇavako māṇavikaṃ, anujātā māṇavikā māṇavakena. ဌာဓာတ်စသည်တို့၏ နောက်၌ ကတ္တားဟော၌ တပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ထိုက်သည်အားလျော်စွာလည်း ဖြစ်၏။ ဥပဋ္ဌိတော ဂုရုံ ဘဝံ၊ ဥပဋ္ဌိတော ဂုရု ဘောတာ၊ ဥပါသိတော ဂုရုံ ဘဝံ၊ ဥပါသိတော ဂုရု ဘောတာ၊ အနုဝုသိတော ဂုရုံ ဘဝံ၊ အနုဝုသိတော ဂုရု ဘောတာ၊ အာသိလိဋ္ဌော ဂုရုံ ဘဝံ၊ အာသိလိဋ္ဌော ဂုရု ဘောတာ၊ အဓိဿိတော ခဋောပိကံ ဘဝံ၊ အဓိဿိတာ ခဋောပိကာ ဘောတာ၊ အာရူဠှော ရုက္ခံ ဘဝံ၊ အာရူဠှော ရုက္ခော ဘောတာ၊ အနုဇိဏ္ဏော ဝသလိံ ဒေဝဒတ္တော၊ အနုဇိဏ္ဏာ ဝသလီ ဒေဝဒတ္တေန၊ အနုဇာတော မာဏဝကော မာဏဝိကံ၊ အနုဇာတာ မာဏဝိကာ မာဏဝကေန။ 59. Gamanatthākammakādhāre ca. ၅၉. သွားခြင်းအနက်ရှိသော ဓာတ်၊ အကမ္မကဓာတ်တို့၏ နောက်၌ အာဓာရအနက်၌လည်းကောင်း (တပစ္စည်း ဖြစ်၏)။ Gamanatthato akammakato ca kriyatthā ādhāre kto hoti kattari ca yathāpattañca, idamesaṃ yātaṃ, iha te yātā, iha tehi yātaṃ, ayaṃ tehi yāto patho, idamesamāsitaṃ, iha te āsitā, ihatehi āsitaṃ, ‘devo ce vuṭṭho sampannā sālayo’ti kāraṇasāmaggīsampatti etthābhimatā. သွားခြင်းအနက်ရှိသော ဓာတ်၊ အကမ္မကဓာတ်တို့၏ နောက်၌ အာဓာရအနက်၌လည်းကောင်း၊ ကတ္တားအနက်၌လည်းကောင်း၊ ထိုက်သည်အားလျော်စွာလည်း တပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဣဒမေသံ ယာတံ၊ ဣဟ တေ ယာတာ၊ ဣဟ တေဟိ ယာတံ၊ အယံ တေဟိ ယာတော ပထော၊ ဣဒမေသမာသိတံ၊ ဣဟ တေ အာသိတာ၊ ဣဟတေဟိ အာသိတံ။ 'ဒေဝေါ စေ ဝုဋ္ဌော သမ္ပန္နာ သာလယော' ဟူရာ၌ အကြောင်းတရားတို့ ညီညွတ်ခြင်း၏ ပြည့်စုံခြင်းကို ဤနေရာ၌ အလိုရှိအပ်၏။ 60. Āhāratthā. ၆၀. စားခြင်းအနက်ရှိသော ဓာတ်တို့၏ နောက်၌ (တပစ္စည်း ဖြစ်၏)။ Ajjhohāratthā ādhāre kto hoti yathāpattañca, idamesaṃ bhuttaṃ, idamesaṃ pītaṃ, iha tehi bhuttaṃ, iha tehi pītaṃ, odano tehi bhutto pītamudakaṃ, akattattho yogavibhāgo, kathaṃ ‘pītā gāvo’ti? Pītamesaṃ vijjatīti pītā, bāhulakā vā, ‘passinno’ti yā ettha bhūtakālatā, tatra tto, evaṃ raññaṃ mato raññaṃ iṭṭho, raññaṃ buddho, raññaṃ pūjito, evaṃ [Pg.189] sīlito, rakkhito, khanto, ākuṭṭho, ruṭṭho, rusito, abhibyāhaṭo, dayiyo, haṭṭho, kantā, saṃyato, amato, ‘kaṭṭha’nti bhūtatāyameva hetuno, phalaṃ tvatra bhāvi. မျိုချခြင်း (စားခြင်း) အနက်ရှိသော ဓာတ်တို့၏ နောက်၌ အာဓာရအနက်၌ တပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ထိုက်သည်အားလျော်စွာလည်း ဖြစ်၏။ ဣဒမေသံ ဘုတ္တံ၊ ဣဒမေသံ ပီတံ၊ ဣဟ တေဟိ ဘုတ္တံ၊ ဣဟ တေဟိ ပီတံ၊ ဩဒနော တေဟိ ဘုတ္တော ပီတမုဒကံ။ ကတ္တားအနက် မဟုတ်သောကြောင့် သုတ်ကို ပိုင်းခြား၍ ကြံစည်အပ်၏။ 'ပီတာ ဂါဝေါ' ဟု အဘယ်သို့ ပြီးသနည်း။ ပီတမေသံ ဝိဇ္ဇတီတိ ပီတာ (သောက်အပ်ပြီးသော ရေရှိသော နွားမတို့သည် ပီတာမည်ကုန်၏) သို့မဟုတ် ဗာဟုလကနည်းဖြင့် ပြီး၏။ 'ပဿိန္နော' ဟူရာ၌ အကြင် အတိတ်ကာလရှိ၏၊ ထိုအတိတ်ကာလ၌ တပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဤနည်းတူ ရညံ မတော၊ ရညံ ဣဋ္ဌော၊ ရညံ ဗုဒ္ဓေါ၊ ရညံ ပူဇိတော၊ ဤနည်းတူ သီလိတော၊ ရက္ခိတော၊ ခန္တော၊ အာကုဋ္ဌော၊ ရုဋ္ဌော၊ ရုသိတော၊ အဘိဗျာဟဋော၊ ဒယိယော၊ ဟဋ္ဌော၊ ကန္တာ၊ သံယတော၊ အမတော ဟူ၍ ဖြစ်၏။ 'ကဋ္ဌံ' ဟူသော သဒ္ဒါ၌ အတိတ်အနက်၌သာလျှင် အကြောင်းဖြစ်၏၊ အကျိုးကား ဤနေရာ၌ နောင်အခါ ဖြစ်လတ္တံ့သောအရာ ဖြစ်၏။ 61. Tuṃ tāye tave bhāve bhavissati kriyāyaṃ tadatthāya. ၆၁. နောင်အခါဖြစ်လတ္တံ့သော (အနာဂတ်) အနက်၌ ရှိသော ကြိယာ၏ နောက်၌ ထိုအနက်ကို ပြီးစေခြင်းငှာ ကြိယာရှိလတ်သော် ဘာဝအနက်၌ တုံ၊ တာယေ၊ တဝေ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ Bhavissati atthe vattamānato kriyatthā bhāve tuṃ tāye tave honti kriyāyaṃ tadatthāyaṃ patīyamānāyaṃ. Kātuṃ gacchati, kattāye gacchati, kātave gacchati, icchati bhottuṃ kāmeti bhottunti imīnāva siddhaṃ, punabbidhāne tvihāpi siyā ‘icchanto karotī’ti, evaṃ sakkoti bhottuṃ, jānāti bhottuṃ, gilāyati bhottuṃ, ghaṭate bhottuṃ, ārabhate bhottuṃ, labhate bhottuṃ, pakkamati bhottuṃ, ussahati bhottuṃ, arahati bhottuṃ, atthi bhottuṃ, vijjati bhottuṃ, vaṭṭa tibhottuṃ, kappati bhottunti. Tathā pārayati bhottuṃ, pahu bhottuṃ, samattho bhottuṃ, pariyatto bhottuṃ, alaṃ bhottunti bhavatissa sabbattha sambhavā. Tathā kālo bhottuṃ. Samayo bhotuṃ, velā bhotunti, yathā bhottuṃmano, sottuṃ soto, daṭṭhuṃ cakkhu, yujjhituṃ dhanu, vattuṃ jaḷo, gantumano, kattumalasoti, uccāraṇantu vattāyattaṃ. Bhāveti kiṃ? Karissāmīti gacchati, kriyāyanti kiṃ? Bhikkhissaṃ iccassa jaṭā, tadatthāyanti kiṃ? Gacchissato te bhavissati bhattaṃ bhojanāya. အနာဂတ်အနက်၌ ဖြစ်သော ကြိယာဓာတ်တို့၏ နောက်၌ ထိုအနက်ကို ရည်ရွယ်သော ကြိယာကို သိအပ်သည်ရှိသော် ဘာဝအနက်၌ တုံ၊ တာယေ၊ တဝေ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ကာတုံ ဂစ္ဆတိ၊ ကတ္တာယေ ဂစ္ဆတိ၊ ကာတဝေ ဂစ္ဆတိ။ ဣစ္ဆတိ ဘောတ္တုံ၊ ကာမေတိ ဘောတ္တုံ ဟူသော ဤသုတ်ဖြင့်သာလျှင် ပြီး၏။ တစ်ဖန် ပြဋ္ဌာန်းခြင်း၌မူကား 'ဣစ္ဆန္တော ကရောတိ' ဟူရာ၌လည်း ဖြစ်ရာ၏။ ဤနည်းတူ သက္ကောတိ ဘောတ္တုံ၊ ဇာနာတိ ဘောတ္တုံ၊ ဂိလာယတိ ဘောတ္တုံ၊ ဃဋတေ ဘောတ္တုံ၊ အာရဘတေ ဘောတ္တုံ၊ Lဘတေ ဘောတ္တုံ၊ ပက္ကမတိ ဘောတ္တုံ၊ ဥဿဟတိ ဘောတ္တုံ၊ အရဟတိ ဘောတ္တုံ၊ အတ္ထိ ဘောတ္တုံ၊ ဝိဇ္ဇတိ ဘောတ္တုံ၊ ဝဋ္ဋတိ ဘောတ္တုံ၊ ကပ္ပတိ ဘောတ္တုံ ဟု ဖြစ်၏။ ထို့ပြင် ပါရယတိ ဘောတ္တုံ၊ ပဟု ဘောတ္တုံ၊ သမတ္ထော ဘောတ္တုံ၊ ပရိယတ္တော ဘောတ္တုံ၊ အလံ ဘောတ္တုံ ဟူ၍လည်း ဖြစ်၏၊ ဖြစ်ခြင်းအနက်ရှိသော ဓာတ်သည် ခပ်သိမ်းသောနေရာ၌ ဖြစ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ပြင် ကာလော ဘောတ္တုံ၊ သမယော ဘောတ္တုံ၊ ဝေလာ ဘောတ္တုံ ဟုလည်းကောင်း၊ ဘောတ္တုံမနော၊ သောတ္တုံ သောတံ၊ ဒဋ္ဌုံ စက္ခု၊ ယုဇ္ဈိတုံ ဓနု၊ ဝတ္တုံ ဇဠော၊ ဂန္တုမနော၊ ကတ္တုမလသော ဟုလည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ရွတ်ဆိုခြင်းကား ပြောဆိုသူ၏ အလိုအတိုင်း ဖြစ်၏။ ဘာဝေ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ကရိဿာမီတိ ဂစ္ဆတိ။ ကြိယာယံ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ဘိက္ခိဿံ ဣစ္စဿ ဇဋာ။ တဒတ္ထာယ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ဂစ္ဆိဿတော တေ ဘဝိဿတိ ဘတ္တံ ဘောဇနာယ။ 62. Paṭisedhe-laṃkhalūnaṃ tuna tvāna tvā vā. ၆၂. တားမြစ်ခြင်းအနက်ရှိသော အလံ၊ ခလု သဒ္ဒါတို့နှင့် ယှဉ်လတ်သော် ဘာဝအနက်၌ တုန၊ တွာန၊ တွာ ပစ္စည်းတို့သည် အချို့ ဖြစ်ကုန်၏။ Alaṃ [Pg.190] khalusaddānaṃ paṭisedhatthānaṃ payoge tunādayo vā honti bhāve. Alaṃ sotuna, khalu sotuna, alaṃ sutvāna, dhalu sutvāna, alaṃ sutvā, khalu sutvā, alaṃ sutena, khalu sotena, alaṃ khalūnanti kiṃ? Mā hotu, paṭisedheti kiṃ? Alaṅkāro. တားမြစ်ခြင်းအနက်ရှိသော အလံ၊ ခလု သဒ္ဒါတို့နှင့် ယှဉ်ခြင်းရှိလတ်သော် ဘာဝအနက်၌ တုနစသော ပစ္စည်းတို့သည် အချို့ ဖြစ်ကုန်၏။ အလံ သောတုန၊ ခလု သောတုန၊ အလံ သုတွာန၊ ခလု သုတွာန၊ အလံ သုတွာ၊ ခလု သုတွာ၊ အလံ သုတေန၊ ခလု သောတေန။ အလံ ခလူနံ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ မာ ဟောတု။ ပဋိသေဓေ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ အလင်္ကာရော။ 63. Pubbekakatthukānaṃ. ၆၃. တစ်ဦးတည်းသော ကတ္တားရှိကုန်သော ကြိယာတို့တွင် ရှေးဦးစွာ ဖြစ်သော ကြိယာ၏ နောက်၌ (တုနစသော ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏)။ Eko kattā yesaṃ byāpārānaṃ, tesu yo pubbo, tadatthato kriyatthā tunādayo honti bhāve, sotuna yāti, sutvāna, sutvā vā, ekakattukānantikiṃ? Bhuttasmiṃ devadatte yaññadatto vajati, pubbāti kiṃ? Bhuñjabhi ca pacati ca. ‘Appatvā nadiṃ pabbato atikkamma pabbataṃ nadī’ti bhūdhātussa sabbattha sambhavā ekakattukatā pubbakālatā ca gamyate. ‘Bhutvā bhutvā gacchatīti’ imināva siddhaṃ ābhikkhaññantu dvibbacanāvagamyate. Kathaṃ ‘jīvaggāhaṃ agāhayi, kāyappacālakaṃ gacchantī’ti ādi? Ghaṇantena kriyāvisesanena siddhaṃ yathā ‘odanapākaṃ sayatī’ti. အကြင် လုပ်ဆောင်မှုတို့အား ကတ္တားသည် တစ်ဦးတည်း ဖြစ်၏၊ ထိုလုပ်ဆောင်မှုတို့တွင် အကြင် ရှေးဦးစွာ ဖြစ်သော ကြိယာသည် ရှိ၏၊ ထိုရှေးဦးစွာဖြစ်သော ကြိယာဓာတ်၏ နောက်၌ ဘာဝအနက်၌ တုနစသော ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ သောတုန ယာတိ၊ သုတွာန၊ သုတွာ ဝါ။ ဧကကတ္တုကာနံ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ဘုတ္တသ္မိံ ဒေဝဒတ္တေ ယညဒတ္တော ဝဇတိ။ ပုဗ္ဗာ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ဘုဉ္ဇတိ စ ပစတိ စ။ 'အပ္ပတွာ နဒိံ ပဗ္ဗတော၊ အတိက္ကမ္မ ပဗ္ဗတံ နဒီ' ဟူရာ၌ ဖြစ်ခြင်းအနက်ရှိသော ဘူဓာတ်သည် ခပ်သိမ်းသောအရပ်၌ ဖြစ်နိုင်သောကြောင့် တစ်ဦးတည်းသော ကတ္တားရှိသည်အဖြစ်နှင့် ရှေးဦးကာလဖြစ်သည်အဖြစ်ကို သိအပ်၏။ 'ဘုတွာ ဘုတွာ ဂစ္ဆတိ' ဟူသော ဤသုတ်ဖြင့်သာလျှင် ပြီး၏၊ အဖန်တလဲလဲဖြစ်ခြင်းကိုမူကား နှစ်ကြိမ်ရွတ်ဆိုခြင်းဖြင့် သိအပ်၏။ 'ဇီဝဂ္ဂါဟံ အဂါဟယိ၊ ကာယပ္ပစာလကံ ဂစ္ဆန္တိ' စသည်တို့သည် အဘယ်သို့ ပြီးသနည်း။ 'ဩဒနပါကံ သယတိ' ဟူသကဲ့သို့ ဏမူပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ကြိယာဝိသေသနဖြင့် ပြီး၏။ 64. Nto katthari vattamāne. ၆၄. ပစ္စုပ္ပန်အနက်၌ ဖြစ်သော ဓာတ်၏ နောက်၌ ကတ္တားဟော၌ အန္တပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Vattamānatthe vattamānato kriyattā nto ho ti kattari, tiṭṭhanto. ပစ္စုပ္ပန်အနက်၌ ဖြစ်သော ကြိယာဓာတ်၏ နောက်၌ ကတ္တားဟော၌ အန္တပစ္စည်း ဖြစ်၏။ တိဋ္ဌန္တော။ 65. Māno. ၆၅. (ပစ္စုပ္ပန်အနက်၌ ကတ္တားဟော၌) မာနပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Vattamānatthe vattamānato kriyatthā māno hoti, kattari. Tiṭṭhamāno. ပစ္စုပ္ပန်အနက်၌ ဖြစ်သော ကြိယာဓာတ်၏ နောက်၌ ကတ္တားဟော၌ မာနပစ္စည်း ဖြစ်၏။ တိဋ္ဌမာနော။ 66. Bhāvakammesu. ၆၆. ဘာဝ၊ ကမ္မအနက်တို့၌လည်းကောင်း (မာနပစ္စည်း ဖြစ်၏)။ Vattamānatthe [Pg.191] vattamānato kriṃyatthā bhāve kammeca māno hoti. Ṭhīyamānaṃ, paccamāno odano. ပစ္စုပ္ပန်အနက်၌ ဖြစ်သော ကြိယာဓာတ်၏ နောက်၌ ဘာဝအနက်၌လည်းကောင်း၊ ကမ္မအနက်၌လည်းကောင်း မာနပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဌီယမာနံ၊ ပစ္စမာနော ဩဒနော။ 67. Te ssapubbānāgate. ၆၇. အနာဂတ်အနက်၌ သသ (ဿ) ရှေ့ရှိသော ထိုအန္တ၊ မာနပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ Anāgatatthe vattamānato kriyatthā tentamānā ssapubbā honti. Ṭhassanto, ṭhassamāno, ṭhīyissamānaṃ, paccissamāno odano. အနာဂတ်အနက်၌ ဖြစ်သော ကြိယာဓာတ်တို့၏ နောက်၌ ဿ-ရှေ့ရှိသော ထိုအန္တ၊ မာနပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဌဿန္တော၊ ဌဿမာနော၊ ဌီယိဿမာနံ၊ ပစ္စိဿမာနော ဩဒနော။ 68. Ṇvādayo. ၆၈. (ဓာတ်တို့၏ နောက်၌) ဏွု စသော ပစ္စည်းတို့သည် အများအားဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏။ Kriyatthā pare bahulaṃ ṇvādayo honti. Cāru, dāru. ကြိယာဓာတ်တို့၏ နောက်၌ ဏွု စသော ပစ္စည်းတို့သည် အများအားဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏။ စာရု၊ ဒါရု။ 69. Khachasāna mekassarodi dve. ၆၉. ခ၊ ဆ၊ သ ပစ္စည်း အဆုံးရှိသော ဓာတ်တို့၏ တစ်ခုတည်းသော သရရှိသော ရှေးဦးအက္ခရာအုပ်စုကို နှစ်ကြိမ် (ဒွေးဖော်) ပြုအပ်၏။ Khachasappaccayantānaṃ kriyatthānaṃ paṭhamekassaraṃ saddarūpaṃ dve bhavati. Titikkhā, jigucchā, vīmaṃsā. ခ၊ ဆ၊ သ ပစ္စည်း အဆုံးရှိကုန်သော ကြိယာဓာတ်တို့၏ ပထမတစ်ခုတည်းသော သရရှိသော သဒ္ဒါပုံသဏ္ဌာန်သည် နှစ်ကြိမ် ဖြစ်၏။ တိတိက္ခာ၊ ဇိဂုစ္ဆာ၊ ဝီမံသာ။ 70. Parokkhāyañca. ၇၀. ပရောက္ခာဝိဘတ်၌လည်းကောင်း (ဒွေးဖော်ပြုခြင်း ဖြစ်၏)။ Parokkhāyaṃ paṭhamekassaraṃ saddarūpaṃ dve bhavati. Jagāma, cakāro anuttasamuccayattho, tenaññatrāpi yathāgamaṃ, jahāti, jahitabbaṃ, jahituṃ, daddallati, caṅkamati. ‘Lolupo, momūhoti ottaṃ tadaminādipāṭhā. ပရောက္ခာဝိဘတ်၌ ရှေးဦးစွာသော ဧကဿရရှိသော သဒ္ဒါရုပ်သည် နှစ်ခုဖြစ်၏။ (ဥပမာ) Jagāma။ စကာရသည် မဟောအပ်သော သမုစ္စယအနက်ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် အခြားသော နေရာတို့၌လည်း အာဂမသဘောအတိုင်း (ဒွေးဘော်ဖြစ်၏)။ Jahāti, jahitabbaṃ, jahituṃ, daddallati, caṅkamati။ ‘Lolupo, momūho’ ဟူသည်ကား ‘တဒမိနာဒိ’ ပါဌ်ဖြင့် သြတ္တသို့ ရောက်ခြင်းဖြစ်၏။ 71. Ādismā sarā. ၇၁. အစရှိသော သရမှ (ဒွေးဘော်ဖြစ်၏)။ Ādibhūtā sarā paramekassaraṃ dve hoti, asisisati, ādismāti kiṃ? Jajagāra, sarāti kiṃ? Papāca. အစဖြစ်သော သရမှ နောက်၌ရှိသော ဧကဿရသဒ္ဒါသည် နှစ်ခုဖြစ်၏။ (ဥပမာ) Asisisati။ ‘ādismā’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ Jajagāra ဟု ရှိသောကြောင့်တည်း။ ‘sarā’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ Papāca ဟု ရှိသောကြောင့်တည်း။ 72. Na puna. ၇၂. တစ်ဖန် (ဒွေးဘော်မဖြစ်)။ Yaṃ [Pg.192] dvibhūtaṃ, na taṃ puna dvittamāpajjate, titikkhisati, jigucchisati. အကြင်သဒ္ဒါသည် ဒွေးဘော်ဖြစ်ပြီး၏၊ ထိုသဒ္ဒါသည် တစ်ဖန် ဒွေးဘော်သို့ မရောက်။ (ဥပမာ) Titikkhisati, jigucchisati။ 73. Yathiṭṭhaṃ syādino. ၇၃. သိ-အစရှိသော ပစ္စည်းရှိသော သဒ္ဒါသည် အလိုရှိသလို (ဒွေးဘော်ဖြစ်၏)။ Syādyantassa yathiṭṭhamekassaramādibhūtamaññaṃ vā yathāgamaṃ dvittapajjate, puputtīyisati, putittīyisati, puttīyiyisati. သိ-အစရှိသော ပစ္စည်း အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါ၏ အလိုရှိအပ်သော အစဦးဖြစ်သော ဧကဿရသည် သော်လည်းကောင်း၊ အခြားသော ဧကဿရသည် သော်လည်းကောင်း အာဂမသဘောအတိုင်း ဒွေးဘော်သို့ ရောက်၏။ (ဥပမာ) Puputtīyisati, putittīyisati, puttīyiyisati။ 74. Rasso pubbassa. ၇၄. ရှေ့အက္ခရာ၏ (သရသည်) ရဿဖြစ်၏။ Dvitte pubbassa saro rasso hoti. Dadāti. ဒွေးဘော်ဖြစ်လတ်သော် ရှေ့ဖြစ်သော အက္ခရာ၏ သရသည် ရဿဖြစ်၏။ (ဥပမာ) Dadāti။ 75. Lopo-nādibyañjanassa. ၇၅. အစမဟုတ်သော ဗျည်းကို ချေခြင်း (ဖြစ်၏)။ Dvitte pubbassādito-ññassa byañjanassa lopo hoti. Asisisati. ဒွေးဘော်ဖြစ်လတ်သော် ရှေ့အက္ခရာ၏ အစမှတပါးသော အခြားဗျည်းကို ချေခြင်းဖြစ်၏။ (ဥပမာ) Asisisati။ 76. Khachasesvassi. ၇၆. ခ၊ ဆ၊ သ ပစ္စည်းတို့ ရောက်လတ်သော် (ရှေ့အက္ခရာ၏) ‘အ’ သရသည် ‘ဣ’ ဖြစ်၏။ Dvitte pubbassa assa i hoti khachasesu. Pipāsati, jighaṃsati, khachasesūti kiṃ? Jahāti, assāti kiṃ? Bubhukkhati. ဒွေးဘော်ဖြစ်လတ်သော် ခ၊ ဆ၊ သ ပစ္စည်းတို့၌ ရှေ့အက္ခရာ၏ ‘အ’သရသည် ‘ဣ’သရ ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) Pipāsati, jighaṃsati။ ‘khachasesu’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ Jahāti ဟု ရှိသောကြောင့်တည်း။ ‘assa’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ Bubhukkhati ဟု ရှိသောကြောင့်တည်း။ 77. Gupissussa. ၇၇. ဂုပ္ဓာတ်၏ (ဥ သရသည် ဣ သရ ဖြစ်၏)။ Dvitte pubbassa gupissa ussa i hoti khachasesu, jigucchati. ဒွေးဘော်ဖြစ်လတ်သော် ခ၊ ဆ၊ သ ပစ္စည်းတို့၌ ရှေ့အက္ခရာဖြစ်သော ဂုပ္ဓာတ်၏ ‘ဥ’သရသည် ‘ဣ’သရ ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) Jigucchati။ 78. Catutthadutiyānaṃ tatiyapaṭhamā. ၇၈. စတုတ္ထနှင့် ဒုတိယအက္ခရာတို့၏ နေရာ၌ တတိယနှင့် ပထမအက္ခရာတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ Dvitte pubesaṃ catutthadutiyānaṃ tatiyapaṭhamā honti. Bubhukkhati, ciccheda. ဒွေးဘော်ဖြစ်လတ်သော် ရှေ့အက္ခရာဖြစ်သော စတုတ္ထနှင့် ဒုတိယအက္ခရာတို့၏ နေရာ၌ တတိယနှင့် ပထမအက္ခရာတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ (ဥပမာ) Bubhukkhati, ciccheda။ 79. Kavaggahānaṃ cavaggajā. ၇၉. ကဝဂ်နှင့် ဟကာရတို့၏ နေရာ၌ စဝဂ်ဖြစ်ကုန်သော အက္ခရာတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ Dvitte [Pg.193] pubbesaṃ kavaggahānaṃ cavaggajā honti yathākkamaṃ. Cukopa, jahāti. ဒွေးဘော်ဖြစ်လတ်သော် ရှေ့အက္ခရာဖြစ်သော ကဝဂ်နှင့် ဟကာရတို့၏ နေရာ၌ စဝဂ်ဖြစ်ကုန်သော အက္ခရာတို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏။ (ဥပမာ) Cukopa, jahāti။ 80. Mānassa vī parassa ca maṃ. ၈၀. မာနဓာတ်၏ ရှေ့အက္ခရာ၌ ‘ဝီ’ ဖြစ်၏၊ နောက်အက္ခရာ၌ ‘မံ’ ဖြစ်၏။ Dvitte pubbassa mānassa vī hoti parassa ca maṃ, vīmaṃsati. ဒွေးဘော်ဖြစ်လတ်သော် မာနဓာတ်၏ ရှေ့အက္ခရာ၌ ‘ဝီ’ ဖြစ်၏၊ နောက်အက္ခရာ၌လည်း ‘မံ’ ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) Vīmaṃsati။ 81. Kitassāsaṃsaye ti vā. ၈၁. သံသယမရှိသော အနက်၌ ကိတ္ဓာတ်၏ (ရှေ့အက္ခရာ၌) ‘တိ’ သည် ဝိကပ်အားဖြင့် ဖြစ်၏။ Saṃsayaso-ññasmiṃ vattamānassa dvitte pubbassa kitassa vā ti hoti. Tikicchati, cikicchati, asaṃsayeti kiṃ? Vicikicchati. သံသယမှတစ်ပါးသော အနက်၌ ဖြစ်သော၊ ဒွေးဘော်ရှိသော ကိတ္ဓာတ်၏ ရှေ့အက္ခရာ၌ ‘တိ’ သည် ဝိကပ်အားဖြင့် ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) Tikicchati, cikicchati။ ‘asaṃsaye’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ Vicikicchati ဟု ရှိသောကြောင့်တည်း။ 82. Yuvaṇṇānameo paccaye. ၈၂. ပစ္စည်းရောက်လတ်သော် ယုဝဏ္ဏ (ဣ၊ ဤ၊ ဥ၊ ဦ) တို့၏ နေရာ၌ ‘ဧ’ နှင့် ‘ဩ’ တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ Ivaṇṇuvaṇṇantānaṃ kriyatthānaṃ eohonti yathākkamaṃ paccaye. Cetabbaṃ, netabbaṃ, sotabbaṃ, bhavitabbaṃ. ပစ္စည်းရောက်လတ်သော် ဣဝဏ္ဏ၊ ဥဝဏ္ဏ အဆုံးရှိသော ကရိယာအနက်ရှိသော ဓာတ်တို့၏ ‘ဧ’ နှင့် ‘ဩ’ တို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏။ (ဥပမာ) Cetabbaṃ, netabbaṃ, sotabbaṃ, bhavitabbaṃ။ 83. Lahussupantassa. ၈၃. ပေါ့ပါးသော ဥပဓာ (အဆုံးဗျည်း၏ ရှေ့အက္ခရာ) ၏ (ယုဝဏ္ဏ၌ ဧ၊ ဩ ဖြစ်ကုန်၏)။ Lahubhūtassa upantassa yuvaṇṇassa eo honti yathākkamaṃ. Esitabbaṃ, kositabbaṃ, lahussāti kiṃ? Dhūpitā, upantassāti kiṃ? Rundhati. ပေါ့ပါးသော အဆုံးဗျည်း၏ ရှေ့၌ရှိသော ယုဝဏ္ဏ (ဣ၊ ဥ) ၏ နေရာ၌ ‘ဧ’ နှင့် ‘ဩ’ တို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏။ (ဥပမာ) Esitabbaṃ, kositabbaṃ။ ‘lahussa’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ Dhūpitā ဟု ရှိသောကြောင့်တည်း။ ‘upantassa’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ Rundhati ဟု ရှိသောကြောင့်တည်း။ 84. Assā ṇānubandhe. ၈၄. ဏသတ်သော ပစ္စည်းရောက်လတ်သော် (ရှေ့အက္ခရာဖြစ်သော) ‘အ’ သရ၏ ‘အာ’ ဖြစ်၏။ Ṇakārānubandhe paccaye pare upantassa akārassa ā hoti. Kārako. ဏကာရသတ်သော ပစ္စည်းသည် နောက်၌ရှိလတ်သော် ရှေ့ဖြစ်သော ‘အ’သရ၏ ‘အာ’ ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) Kārako။ 85. Na te kānubandhanāgamesu. ၈၅. ကသတ်သော ပစ္စည်း၌လည်းကောင်း၊ နု အာဂမ၌လည်းကောင်း ထို (ဧ၊ ဩ၊ အာ) တို့သည် မဖြစ်ကုန်။ Te [Pg.194] eoā kānubandhe nāgame ca na honti. Cito, suto, diṭṭho, puṭṭho, nāgame ‘vanā’dinā (1.45) cinitabbaṃ, cinituṃ, suṇitabbaṃ, suṇituṃ pāpuṇitabbaṃ, pāpuṇituṃ, dhunitabbaṃ, dhunituṃ, dhunanaṃ, dhunayitabbaṃ, dhunāpetabbaṃ, dhunayituṃ dhunāpetuṃ, dhunayanaṃ, dhunāpanaṃ, dhunayati, dhunāpeti, pīnetabbaṃ, pīnayituṃ, pīnanaṃ, pīnituṃ, pīnayati, sunoti, sinoti, dunoti, hinoti, pahiṇithabbaṃ, pahiṇituṃ, pahiṇanaṃ. ထို ဧ၊ ဩ၊ အာ တို့သည် ကသတ်သော ပစ္စည်း၌လည်းကောင်း၊ နု အာဂမ၌လည်းကောင်း မဖြစ်ကုန်။ (ဥပမာ) Cito, suto, diṭṭho, puṭṭho။ နုအာဂမ၌ ‘ဝနာ’ စသည်ဖြင့် (၁.၄၅) cinitabbaṃ, cinituṃ, suṇitabbaṃ, suṇituṃ pāpuṇitabbaṃ, pāpuṇituṃ, dhunitabbaṃ, dhunituṃ, dhunanaṃ, dhunayitabbaṃ, dhunāpetabbaṃ, dhunayituṃ dhunāpetuṃ, dhunayanaṃ, dhunāpanaṃ, dhunayati, dhunāpeti, pīnetabbaṃ, pīnayituṃ, pīnanaṃ, pīnituṃ, pīnayati, sunoti, sinoti, dunoti, hinoti, pahiṇithabbaṃ, pahiṇituṃ, pahiṇanaṃ။ 86. Vā kvaci. ၈၆. အချို့သော နေရာ၌ ဝိကပ်အားဖြင့် (မဖြစ်ကုန်)။ Te kvaci vā na honti kānubandhanāgamesu. Mudito, ruditaṃ, roditaṃ. ထို (ဧ၊ ဩ၊ အာ) တို့သည် အချို့သော နေရာ၌ ကသတ်သော ပစ္စည်းနှင့် နုအာဂမတို့၌ ဝိကပ်အားဖြင့် မဖြစ်ကုန်။ (ဥပမာ) Mudito, ruditaṃ, roditaṃ။ 87. Aññatrāpi. ၈၇. အခြားသော နေရာ၌လည်း (မဖြစ်ကုန်)။ Kānubandhanāgamato-ññasmimpi te kvaci, nu honti. Khipako, panūdanaṃ, vadhako. ကသတ်သော ပစ္စည်းနှင့် နုအာဂမမှ တစ်ပါးသော အခြားအရာ၌လည်း ထို (ဧ၊ ဩ၊ အာ) တို့သည် အချို့သော နေရာ၌ မဖြစ်ကုန်။ (ဥပမာ) Khipako, panūdanaṃ, vadhako။ 88. Pye sissā. ၈၈. ပျ ပစ္စည်း ရောက်လတ်သော် ‘သိ’ဓာတ်၏ ‘အာ’ ဖြစ်၏။ Sissa ā hoti pyādese, nissāya. ပျ အာဒေသ ရောက်လတ်သော် ‘သိ’ဓာတ်၏ သရသည် ‘အာ’ ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) Nissāya။ 89. Eonamayavā sare. ၈၉. သရ နောက်၌ရှိလတ်သော် ‘ဧ’ နှင့် ‘ဩ’ တို့၏ နေရာ၌ ‘အယ’ နှင့် ‘အဝ’ တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ Sare pare eonaṃ ayaavā honti. Jayo, bhavo, sarati kiṃ? Jeti, anubhoti. သရသည် နောက်၌ရှိလတ်သော် ‘ဧ’ နှင့် ‘ဩ’ တို့၏ နေရာ၌ ‘အယ’ နှင့် ‘အဝ’ တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ (ဥပမာ) Jayo, bhavo။ ‘sare’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ Jeti, anubhoti ဟု ရှိသောကြောင့်တည်း။ 90. Āyāvā ṇānubandhe. ၉၀. ဏသတ်သော ပစ္စည်းရောက်လတ်သော် (ဧ၊ ဩ တို့၏ နေရာ၌) ‘အာယ’ နှင့် ‘အာဝ’ တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ Eonaṃ [Pg.195] āyāvā honti sarādo ṇānubandhe. Nāyayati, bhāvayati, ‘sayāpetvā’tiādīsu rassattaṃ. ဏအနုဗန္ဓရှိသော၊ သရလျှင် အစရှိသော ပစ္စည်းတို့၌ (ဓာတ်တို့၏) ဧ၊ ဩ တို့အား အာယ၊ အာဝ အာဒေသတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 'နာယယတိ'၊ 'ဘာဝယတိ'၊ 'သယာပေတွာ' စသည်တို့၌ ရဿဖြစ်ခြင်း ဖြစ်၏။ 91. Āssāṇāpimhi yuka. ၉၁. ဏာပိပစ္စည်းမှတစ်ပါးသော (ဏအနုဗန္ဓရှိသော ပစ္စည်း)၌ အာကာရန်ဓာတ်အား ယုကလာဘ် ဖြစ်၏။ Ākārantassa kriyatthassa yuka hoti ṇāpito-ññasmiṃ ṇānubandhe. Dāyako, ṇānubandhetveva? Dānaṃ, aṇāpimhīti kiṃ? Dāpayati. ဏာပိပစ္စည်းမှတစ်ပါးသော ဏအနုဗန္ဓရှိသော ပစ္စည်း၌ အာကာရန်ရှိသော ဓာတ်အား ယုကလာဘ် ဖြစ်၏။ 'ဒါယကော'၊ ဏအနုဗန္ဓ၌သာလော? 'ဒါနံ'၊ ဏာပိပစ္စည်းမှတစ်ပါးသော ပစ္စည်း၌ဟု အဘယ်ကြောင့်ဆိုသနည်း? 'ဒါပယတိ'။ 92. Padādīnaṃ kvaci. ၉၂. ပဒဓာတ်အစရှိသည်တို့အား အချို့သောနေရာ၌ (ယုကလာဘ် ဖြစ်၏)။ Padādīnaṃ yuka hoti kvaci. Nipajjitabbaṃ, nipajjituṃ nipajjanaṃ, pamajjitabbaṃ, pamajjituṃ, pamajjanaṃ, kvacīti kiṃ? Pādo. ပဒဓာတ်အစရှိသည်တို့အား အချို့သောနေရာ၌ ယုကလာဘ် ဖြစ်၏။ 'နိပဇ္ဇိတဗ္ဗံ'၊ 'နိပဇ္ဇိတုံ'၊ 'နိပဇ္ဇနံ'၊ 'ပမဇ္ဇိတဗ္ဗံ'၊ 'ပမဇ္ဇိတုံ'၊ 'ပမဇ္ဇနံ'၊ 'အချို့သောနေရာ၌' ဟု အဘယ်ကြောင့်ဆိုသနည်း? 'ပါဒေါ'။ 93. Maṃ vā rudhādīnaṃ. ၉၃. ရုဓဓာတ်အစရှိသည်တို့အား အချို့သောနေရာ၌ 'မံ' အာဒေသသည် ဝိကပ် ဖြစ်၏။ Rudhādīnaṃ kvaci maṃ vā hoti. Rundhituṃ, rujjhituṃ, kvacitveva? Nirodho. ရုဓဓာတ်အစရှိသည်တို့အား အချို့သောနေရာ၌ 'မံ' အာဒေသသည် ဝိကပ် ဖြစ်၏။ 'ရုန္ဓိတုံ'၊ 'ရုဇ္ဈိတုံ'၊ 'အချို့သောနေရာ၌သာ' လော? 'နိရောဓော'။ 94. Kvimhi lopo-ntabyañjanassa. ၉၄. ကွိပစ္စည်း၌ အဆုံးဗျည်းကို ချေခြင်း ဖြစ်၏။ Antabyañjanassa lopo hoti kvimhi. Bhattaṃ gasanti gaṇhanti vā etthāti bhattaggaṃ. ကွိပစ္စည်း၌ (ဓာတ်၏) အဆုံးဗျည်းကို ချေခြင်း ဖြစ်၏။ 'ဘတ္တံ ဂသန္တိ ဂဏှန္တိ ဝါ ဧတ္ထာတိ ဘတ္တဂ္ဂံ' (ဆွမ်းကို စားရာ သို့မဟုတ် ယူရာ ဤနေရာသည် ဆွမ်းတင်းကုပ် မည်၏)။ 95. Pararūpamayakāre byañjane. ၉၅. ယကာရမှတစ်ပါးသော ဗျည်းနောက်၌ (ဓာတ်၏အဆုံးဗျည်းသည်) ပရရူပ ဖြစ်၏။ Kriyatthānamantabyañjanassa pararūpaṃ hoti yakārato-ññasmiṃ byañjane. Bhettabbaṃ, byañjaneti kiṃ? Bhinditabbaṃ, ayakāreti kiṃ? Bhijjati. ယကာရမှတစ်ပါးသော ဗျည်းနောက်၌ ဓာတ်တို့၏ အဆုံးဗျည်းသည် ပရရူပ (နောက်ဗျည်းနှင့် တူသောပုံစံ) ဖြစ်၏။ 'ဘေတ္တဗ္ဗံ'၊ 'ဗျည်းနောက်၌' ဟု အဘယ်ကြောင့်ဆိုသနည်း? 'ဘိန္ဒိတဗ္ဗံ'၊ 'ယကာရမှတစ်ပါးသော' ဟု အဘယ်ကြောင့်ဆိုသနည်း? 'ဘိဇ္ဇတိ'။ 96. Manānaṃ niggahītaṃ. ၉၆. မကာရ၊ နကာရ အဆုံးရှိသော ဓာတ်တို့အား (ယကာရမှတစ်ပါးသော ဗျည်း၌ နိဂ္ဂဟိတ် ဖြစ်၏)။ Makāranakārantānaṃ [Pg.196] kriyatthānaṃ niggahītaṃ hoti ayakāre byañjane. Gantabbaṃ, jaṅghā, byañjanetveva? Gamanaṃ, ayakāretveva? Gamyate. မကာရ၊ နကာရ အဆုံးရှိသော ဓာတ်တို့အား ယကာရမှတစ်ပါးသော ဗျည်း၌ နိဂ္ဂဟိတ် ဖြစ်၏။ 'ဂန္တဗ္ဗံ'၊ 'ဇင်္ဃာ'၊ 'ဗျည်း၌သာ' လော? 'ဂမနံ'၊ 'ယကာရမှတစ်ပါးသော' ဟု အဘယ်ကြောင့်ဆိုသနည်း? 'ဂမျတေ'။ 97. Na brūsso. ၉၇. ဗျည်းနောက်၌ ဗြူဓာတ်၏ (ဥ) အား ဩ ဖြစ်ခြင်း မဖြစ်။ Brūssa o na hoti byañjane. Brūmi, byañjanetveva? Abravi. ဗျည်းနောက်၌ ဗြူဓာတ်၏ (ဥ) အား ဩ ဖြစ်ခြင်း မဖြစ်။ 'ဗြူမိ'၊ 'ဗျည်းနောက်၌သာ' လော? 'အဗြဝိ'။ 98. Kagā cajānaṃ ghānubandhe. ၉၈. ဃအနုဗန္ဓရှိသော ပစ္စည်း၌ စကာရ၊ ဇကာရ အဆုံးရှိသော ဓာတ်တို့အား ကကာရ၊ ဂကာရတို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏။ Ghānubandhe cakārajakārantānaṃ kriyatthānaṃ kagā honti yathākkamaṃ. Vākyaṃ, bhāgyaṃ. ဃအနုဗန္ဓရှိသော ပစ္စည်း၌ စကာရ၊ ဇကာရ အဆုံးရှိသော ဓာတ်တို့အား ကကာရ၊ ဂကာရတို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏။ 'ဝါကျံ'၊ 'ဘာဂျံ'။ 99. Hanassa ghāto ṇānubandhe. ၉၉. ဏအနုဗန္ဓရှိသော ပစ္စည်း၌ ဟနဓာတ်အား 'ဃာတ' အာဒေသ ဖြစ်၏။ Hanassa ghāto hoti ṇānubandhe. Āghāto. ဏအနုဗန္ဓရှိသော ပစ္စည်း၌ ဟနဓာတ်အား 'ဃာတ' အာဒေသ ဖြစ်၏။ 'အာဃာတော'။ 100. Kvimhi gho paripacca-samohi. ၁၀၀. ပရိ၊ ပဋိ၊ စ၊ သံ တို့၏ နောက်၌ရှိသော ဟနဓာတ်အား ကွိပစ္စည်း၌ 'ဃ' အာဒေသ ဖြစ်၏။ Payyādīhi parassa hanassa gho hoti kvimhi. Paligho, paṭigho, aghaṃ rassattaṃ nipātanā, saṅgho, ogho. ပရိ အစရှိသော ပုဒ်တို့၏ နောက်၌ရှိသော ဟနဓာတ်အား ကွိပစ္စည်း၌ 'ဃ' အာဒေသ ဖြစ်၏။ 'ပလိဃော'၊ 'ပဋိဃော'၊ 'အဃံ' (နိပါတနအားဖြင့် ရဿဖြစ်ခြင်း)၊ 'သံဃော'၊ 'ဩဃော'။ 101. Parassa ghaṃ se. ၁၀၁. သပစ္စည်းရှိလျှင်၊ ဒွိတ္တဖြစ်ပြီးသော နောက်၌ရှိသော ဟနဓာတ်အား 'ဃံ' အာဒေသ ဖြစ်၏။ Dvitte parassa hanassa ghaṃ hoti se. Jighaṃsā. သပစ္စည်းရှိလျှင်၊ ဒွိတ္တဖြစ်ပြီးသော နောက်ဟနဓာတ်အား 'ဃံ' အာဒေသ ဖြစ်၏။ 'ဇိဃံသာ'။ 102. Jiharānaṃ gī. ၁၀၂. သပစ္စည်းရှိလျှင်၊ ဒွိတ္တဖြစ်ပြီးသော ဇိဓာတ်၊ ဟရဓာတ်တို့၏ နောက်၌ရှိသော ဓာတ်တို့အား 'ဂီ' အာဒေသ ဖြစ်၏။ Dvitte paresaṃ jitarānaṃ gī hoti se. Vijigīsā, jigīsā. သပစ္စည်းရှိလျှင်၊ ဒွိတ္တဖြစ်ပြီးသော ဇိဓာတ်၊ ဟရဓာတ်တို့၏ နောက်၌ရှိသော ဓာတ်တို့အား 'ဂီ' အာဒေသ ဖြစ်၏။ 'ဝိဇိဂီသာ'၊ 'ဇိဂီသာ'။ 103. Dhāssa ho. ၁၀၃. ဒွိတ္တဖြစ်ပြီးသော နောက်၌ရှိသော ဓာဓာတ်အား 'ဟ' ဖြစ်၏။ Dvitte [Pg.197] parassa dhāssa ha hoti. Dahati. ဒွိတ္တဖြစ်ပြီးသော နောက်၌ရှိသော ဓာဓာတ်အား 'ဟ' ဖြစ်၏။ 'ဒဟတိ'။ 104. Ṇimhi dīgho dusassa. ၁၀၄. ဏိပစ္စည်း၌ ဒုသဓာတ်အား ဒီဃ ဖြစ်၏။ Dusassa dīgho hoti ṇimhi. Dusito. Ṇimhīti kiṃ? Duṭṭho. ဏိပစ္စည်း၌ ဒုသဓာတ်အား ဒီဃ ဖြစ်၏။ 'ဒူသိတော'၊ 'ဏိပစ္စည်း၌' ဟု အဘယ်ကြောင့်ဆိုသနည်း? 'ဒုဋ္ဌော'။ 105. Guhissa sare. ၁၀၅. သရနောက်၌ ဂုဟဓာတ်အား ဒီဃ ဖြစ်၏။ Guhissa dīgho hoti sare. Nigūhanaṃ sareti kiṃ? Guyhaṃ. သရနောက်၌ ဂုဟဓာတ်အား ဒီဃ ဖြစ်၏။ 'နိဂူဟနံ'၊ 'သရနောက်၌' ဟု အဘယ်ကြောင့်ဆိုသနည်း? 'ဂုယှံ'။ 106. Muhabahānañca te kānubandhe-tve. ၁၀၆. တကာရအစရှိသော၊ တွါ၊ တွါနပစ္စည်းတို့မှ တစ်ပါးသော၊ ကအနုဗန္ဓရှိသော ပစ္စည်းတို့၌ မုဟဓာတ်၊ ဗဟဓာတ်နှင့် ဂုဟဓာတ်တို့အား ဒီဃ ဖြစ်၏။ Muhabahānaṃ guhissa ca dīgho hoti takārādo kānubandhe tvānatvāvajjite, mūḷho, bāḷho, gūḷho, teti kiṃ? Muyhati, kānubandheti-kiṃ? Muyhitabbaṃ, atveti kiṃ? Muyhitvāna, muyhitvā, ‘te kānubandhe-tve’ti ayamadhikāro yāva ‘‘sāsassa sisve’’ti -117. မုဟဓာတ်၊ ဗဟဓာတ်နှင့် ဂုဟဓာတ်တို့အား တကာရအစရှိသော၊ တွါန၊ တွါပစ္စည်းတို့မှတစ်ပါးသော၊ ကအနုဗန္ဓရှိသော ပစ္စည်း၌ ဒီဃ ဖြစ်၏။ 'မူဠှော'၊ 'ဗာဠှော'၊ 'ဂူဠှော'၊ 'တကာရအစရှိသော ပစ္စည်း၌' ဟု အဘယ်ကြောင့်ဆိုသနည်း? 'မုယှတိ'၊ 'ကအနုဗန္ဓရှိသော ပစ္စည်း၌' ဟု အဘယ်ကြောင့်ဆိုသနည်း? 'မုယှိတဗ္ဗံ'၊ 'တွါန၊ တွါပစ္စည်းတို့မှတစ်ပါးသော' ဟု အဘယ်ကြောင့်ဆိုသနည်း? 'မုယှိတွာန'၊ 'မုယှိတွာ'၊ 'တေ ကာနုဗန္ဓေတွေ' ဟူသော ဤအဓိကာရသည် 'သာသဿ သိသွေ' ဟူသော သုတ်တိုင်အောင် ပတ်သက်၏။ 107. Vahassussa. ၁၀၇. ဝဟဓာတ်၏ ဝကာရအား ဥ ဖြစ်၏။ Vahassa ussa dīgho hoti te kānubandhe tvānatvāvajjite. Vuṭṭho. ဝဟဓာတ်၏ ဝကာရအား တကာရအစရှိသော၊ တွါန၊ တွါပစ္စည်းတို့မှ တစ်ပါးသော၊ ကအနုဗန္ဓရှိသော ပစ္စည်း၌ ဥ ဖြစ်၏။ 'ဝုဋ္ဌော'။ 108. Dhāssa hi. ၁၀၈. ဓာဓာတ်အား ဟိ ဖြစ်၏။ Dhā=dhāraṇetīmassa hi hoti te kānubandhe tvānatvāvajjite. Nihito, nihitavā. ဆောင်ခြင်းအနက်ရှိသော ဓာဓာတ်အား တကာရအစရှိသော၊ တွါန၊ တွါပစ္စည်းတို့မှ တစ်ပါးသော၊ ကအနုဗန္ဓရှိသော ပစ္စည်း၌ 'ဟိ' အာဒေသ ဖြစ်၏။ 'နိဟိတော'၊ 'နိဟိတဝါ'။ 109. Gamādirānaṃ lopo-ntassa. ၁၀၉. ဂမ်ဓာတ်အစရှိသည်တို့နှင့် ရကာရအဆုံးရှိသော ဓာတ်တို့၏ အဆုံးဗျည်းကို ချေခြင်း ဖြစ်၏။ Gamādīnaṃ [Pg.198] rakārantānaṃ ca antassa lopo hoti te kānubandhe tvānatvāvajjite. Gato, khato, hato, mato, tato, saññato, rato, kato, tetveva? Gamyate, kānubandhetveva? Gantabbaṃ, atvetveva? Gantvāna, gantvā. ဂမ်ဓာတ်အစရှိသည်တို့နှင့် ရကာရအဆုံးရှိသော ဓာတ်တို့၏ အဆုံးဗျည်းကို ချေခြင်းသည် တကာရအစရှိသော၊ တွါန၊ တွါပစ္စည်းတို့မှ တစ်ပါးသော၊ ကအနုဗန္ဓရှိသော ပစ္စည်း၌ ဖြစ်၏။ 'ဂတော'၊ 'ခတော'၊ 'ဟတော'၊ 'မတော'၊ 'တတော'၊ 'သညတော'၊ 'ရတော'၊ 'ကတော'၊ 'တကာရအစရှိသော ပစ္စည်း၌သာ' လော? 'ဂမျတေ'၊ 'ကအနုဗန္ဓ၌သာ' လော? 'ဂန္တဗ္ဗံ'၊ 'တွါန၊ တွါပစ္စည်းတို့မှတစ်ပါးသောပစ္စည်း၌သာ' လော? 'ဂန္တွာန'၊ 'ဂန္တွာ'။ 110. Vacādīnaṃ vassuṭa vā. ၁၁၀. တပစ္စည်း၌ ဝစဓာတ်အစရှိသည်တို့၏ ဝကာရအား ဥ ဖြစ်ခြင်းသည် ဝိကပ် ဖြစ်၏။ Vacādīnaṃ vassa vā uṭa hoti kānubandhe-tve. Uttaṃ, vuttaṃ, uṭṭhaṃ, vuṭṭhaṃ, ‘atvetveva? Vatvāna, vatvā. ဝစအစရှိသော ဓာတ်တို့၏ 'ဝ' အက္ခရာသည် ကအနုဗန္ဓရှိသော ပစ္စည်း၊ 'တဝေ' ပစ္စည်းတို့၌ (သော်လည်းကောင်း) 'ဥ' လည်းကောင်း၊ 'ဥဋ' လည်းကောင်း အလိုအလျောက် ဖြစ်၏။ ဥတ္တံ၊ ဝုတ္တံ၊ ဥဋ္ဌံ၊ ဝုဋ္ဌံ။ 'တဝေ' ပစ္စည်းမဟုတ်သည်၌သာလော? ဝတွာန၊ ဝတွာ။ 111. Assu. ၁၁၁. အ အက္ခရာသည် 'ဥ' ဖြစ်၏။ Vacādīnamassa u hoti kānubandhe-sve. Vuttaṃ, vuṭṭhaṃ. ဝစအစရှိသော ဓာတ်တို့၏ 'အ' အက္ခရာသည် ကအနုဗန္ဓရှိသော ပစ္စည်း၊ သုပစ္စည်းတို့၌ 'ဥ' ဖြစ်၏။ ဝုတ္တံ၊ ဝုဋ္ဌံ။ 112. Vaddhassa vā. ၁၁၂. ဝဒ္ဓဓာတ်၏ (အသည် ဥ) အလိုအလျောက် ဖြစ်၏။ Vaddhassa assa vā u hoti kānubandhe tve. Vuddho. Vaddho. Atvetveva? Vaddhitvāna, vaddhitvā, kathaṃ ‘vuttī’ti? ‘‘Vuttīmatte’’ti 3-69. nipātanā, ‘vattī’ti hoteva yathālakkhaṇaṃ. ဝဒ္ဓဓာတ်၏ ‘အ’ အက္ခရာသည် ကအနုဗန္ဓရှိသော ပစ္စည်း၊ ‘တဝေ’ ပစ္စည်းတို့၌ အလိုအလျောက် ‘ဥ’ ဖြစ်၏။ ဝုဒ္ဓေါ၊ ဝဒ္ဓေါ။ ‘တဝေ’ ပစ္စည်းမဟုတ်သည်၌သာလော? ဝဒ္ဓိတွာန၊ ဝဒ္ဓိတွာ။ ‘ဝုတ္တိ’ ဟု အဘယ်သို့ ဖြစ်သနည်း? (၃-၆၉ သုတ်၌) ‘ဝုတ္တိမတ္တေ’ ဟု နิပါတန (အတုပြုလုပ်ခြင်း) ကြောင့် ဖြစ်၏၊ သဘောအတိုင်းမူ ‘ဝတ္တိ’ ဟုသာ ဖြစ်၏။ 113. Yajassa yassa ṭiyī. ၁၁၃. ယဇဓာတ်၏ ‘ယ’ အက္ခရာသည် ‘ဌိယ’ ဖြစ်၏။ Yajassa [Pg.199] yassa ṭiyī honti kānubandhe-tve. Iṭṭhaṃ, yiṭṭhaṃ, atvetveva? Yajitvāna, yajitvā. ယဇဓာတ်၏ ‘ယ’ အက္ခရာသည် ကအနုဗန္ဓရှိသော ပစ္စည်း၊ ‘တဝေ’ ပစ္စည်းတို့၌ ‘ဌိယ’ ဖြစ်၏။ ဣဋ္ဌံ၊ ယိဋ္ဌံ။ ‘တဝေ’ ပစ္စည်းမဟုတ်သည်၌သာလော? ယဇိတွာန၊ ယဇိတွာ။ 114. Ṭhāssi. ၁၁၄. ဌာဓာတ်၏ (အာသည်) ‘ဣ’ ဖြစ်၏။ Ṭhāssi hoti kānubandhe-tve. Ṭhito, atvetveva? Ṭhatvāna, ṭhatvā. ဌာဓာတ်၏ (အာအက္ခရာသည်) ကအနုဗန္ဓရှိသော ပစ္စည်း၊ ‘တဝေ’ ပစ္စည်းတို့၌ ‘ဣ’ ဖြစ်၏။ ဌိတော။ ‘တဝေ’ ပစ္စည်းမဟုတ်သည်၌သာလော? ဌတွာန၊ ဌတွာ။ 115. Gāpānamī. ၁၁၅. ဂါဓာတ်၊ ပါဓာတ်တို့၏ (အာသည်) ‘ဤ’ ဖြစ်၏။ Gāpānamī hoti kānabandhe-tve. Gītaṃ, pītaṃ, atvetveva? Gāyitvā niccaṃ yāgamo, pāssa tu pītvāti bahulādhikārā. ဂါဓာတ်၊ ပါဓာတ်တို့၏ (အာအက္ခရာသည်) ကအနုဗန္ဓရှိသော ပစ္စည်း၊ ‘တဝေ’ ပစ္စည်းတို့၌ ‘ဤ’ ဖြစ်၏။ ဂီတံ၊ ပီတံ။ ‘တဝေ’ ပစ္စည်းမဟုတ်သည်၌သာလော? ဂါယိတွာ (၌) ‘ယ’ လာခြင်းသည် အမြဲဖြစ်၏၊ ‘ပါ’ ဓာတ်၌မူ ‘ပီတွာ’ ဟု ဖြစ်ခြင်းသည် ဗဟုလအာဏာကြောင့်တည်း။ 116. Janissā. ၁၁၆. ဇနဓာတ်၏ (အသည်) ‘အာ’ ဖြစ်၏။ Janissa ā hoti kānubandhe-tve. Jāto. Atvetveva? Janitvā. ဇနဓာတ်၏ (အအက္ခရာသည်) ကအနုဗန္ဓရှိသော ပစ္စည်း၊ ‘တဝေ’ ပစ္စည်းတို့၌ ‘အာ’ ဖြစ်၏။ ဇာတော။ ‘တဝေ’ ပစ္စည်းမဟုတ်သည်၌သာလော? ဇနိတွာ။ 117. Sāsassa sisa vā. ၁၁၇. သာသဓာတ်၏ (သာသသည်) ‘သိသ’ အလိုအလျောက် ဖြစ်၏။ Sāsassa sisa vā hoti kānubandhe-tve. Siṭṭhaṃ, satthaṃ, sisso, sāsiyo atvetveva? Anusāsitvāna. သာသဓာတ်၏ (သာသသည်) ကအနုဗန္ဓရှိသော ပစ္စည်း၊ ‘တဝေ’ ပစ္စည်းတို့၌ အလိုအလျောက် ‘သိသ’ ဖြစ်၏။ သိဋ္ဌံ၊ သတ္ထံ၊ သိဿော၊ သာသိယော။ ‘တဝေ’ ပစ္စည်းမဟုတ်သည်၌သာလော? အနုသာသိတွာန။ 118. Karassā tave. ၁၁၈. ကရဓာတ်၏ (အသည်) ‘တဝေ’ ပစ္စည်း၌ ‘အာ’ ဖြစ်၏။ Karassa ā hoti tave. Kātave. ကရဓာတ်၏ (အအက္ခရာသည်) ‘တဝေ’ ပစ္စည်း၌ ‘အာ’ ဖြစ်၏။ ကာတဝေ။ 119. Tuṃtunatabbesu vā. ၁၁၉. တုံ၊ တုန၊ တဗ္ဗ ပစ္စည်းတို့၌ အလိုအလျောက် (အာ) ဖြစ်၏။ Tumādīsu vā karassā hoti. Kātuṃ kattuṃ, kātuna kattuna, kātabbaṃ kattabbaṃ. တုံအစရှိသော ပစ္စည်းတို့၌ ကရဓာတ်၏ (အသည်) အလိုအလျောက် ‘အာ’ ဖြစ်၏။ ကာတုံ၊ ကတ္တုံ၊ ကာတုန၊ ကတ္တုန၊ ကာတဗ္ဗံ၊ ကတ္တဗ္ဗံ။ 120. Ñāssa ne jā. ၁၂၀. ဉာဓာတ်၏ ‘နေ’ ပစ္စည်း၌ ‘ဇာ’ ဖြစ်၏။ Ñādhātussa [Pg.200] jā hoti nakāre. Jānituṃ, jānanto, neti kiṃ? Ñāto. ဉာဓာတ်၏ (ဉာသည်) ‘န’ ကာရ (သို့မဟုတ် နေပစ္စည်း) ၌ ‘ဇာ’ ဖြစ်၏။ ဇာနိတုံ၊ ဇာနန္တော။ ‘နေ’ ၌သာလော? ဉာတော။ 121. Sakāpānaṃ kukakū ṇe. ၁၂၁. သကဓာတ်၊ အာပဓာတ်တို့၏ ‘ဏ’ ပစ္စည်း၌ ‘ကုက’၊ ‘ကူ’ အာဂမ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ Sakaāpānaṃ kukakuiccete āgamā honti ṇakāre. Sakkuṇanto, pāpuṇanto, sakkuṇoti, pāpuṇoti, ṇeti kiṃ? Sakkoti, pāpeti. သကဓာတ်၊ အာပဓာတ်တို့၏ ‘ဏ’ ကာရ၌ ‘ကုက’၊ ‘ကူ’ ဟူသော ဤအာဂမ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ သက္ကုဏန္တော၊ ပါပုဏန္တော၊ သက္ကုဏောတိ၊ ပါပုဏောတိ။ ‘ဏ’ ၌သာလော? သက္ကောတိ၊ ပါပေတိ။ 122. Nito cissa cho. ၁၂၂. နိ (ဥပသာ်) မှ နောင်သော ‘စိ’ ၏ ‘ဆ’ ဖြစ်၏။ Nismā parassa cissa cho hoti. Nicchayo. နိ (ဥပသာ်) မှ နောင်သော ‘စိ’ ဓာတ်၏ ‘ဆ’ ဖြစ်၏။ နိစ္ဆယော။ 123. Jarasadānamīma vā. ၁၂၃. ဇရဓာတ်၊ သဒဓာတ်တို့၏ အဆုံးသရမှနောင်၌ ‘ဤမ’ သည် အလိုအလျောက် ဖြစ်၏။ Jarasadānamantasarā paro īma hoti vibhāsā. Jīraṇaṃ, jīrati, jīrāpeti, nisīditabbaṃ, nisīdanaṃ, nisīdituṃ, nisīdati, vāti kiṃ? Jarā, nisajjā, ‘īma vā’ti yogavibhāgā aññesampi, ahīratha, saṃyogādi lopotthassa. ဇရဓာတ်၊ သဒဓာတ်တို့၏ အဆုံးသရမှနောင်၌ ‘ဤမ’ သည် အလိုအလျောက် ဖြစ်၏။ ဇီရဏံ၊ ဇီရတိ၊ ဇီရာပေတိ၊ နိသီဒိတဗ္ဗံ၊ နိသီဒနံ၊ နိသီဒိတုံ၊ နိသီဒတိ။ ‘ဝါ’ (အလိုအလျောက်) ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ဇရာ၊ နိသဇ္ဇာ။ ‘ဤမ ဝါ’ ဟု သုတ်ကိုခွဲခြားခြင်း (ယောဂဝိဘာဂ) ပြုသဖြင့် အခြားသော ဓာတ်တို့၌လည်း ဖြစ်၏၊ အဟီရထ၊ ဤသည်ကား သံယောဂအစရှိသော အက္ခရာကို ချေဖျက်ခြင်းအကျိုးရှိ၏။ 124. Disassa passa dassa dasa da dakkhā. ၁၂၄. ဒိသဓာတ်၏ ‘ပဿ’၊ ‘ဒဿ’၊ ‘ဒသ’၊ ‘ဒ’၊ ‘ဒက္ခ’ တို့သည် (အလိုအလျောက်) ဖြစ်ကုန်၏။ Disassa passādayo honti vibhāsā. Vipassanā, vipassituṃ, vipassati, sudassī, piyadassī, dhammadassī, sudassaṃ, dassanaṃ, dasseti, daṭṭhabbaṃ. Daṭṭhā, daṭṭhuṃ, duddaso, addasa, addā, addaṃ, addakkhi, dakkhissati, vātveva? Dissanti bālā. ဒိသဓာတ်၏ ‘ပဿ’ အစရှိသည်တို့သည် အလိုအလျောက် ဖြစ်ကုန်၏။ ဝိပဿနာ၊ ဝိပဿိတုံ၊ ဝိပဿတိ၊ သုဒဿီ၊ ပိယဒဿီ၊ ဓမ္မဒဿီ၊ သုဒဿံ၊ Dassanaṃ၊ Dasseti၊ Daṭṭhabbaṃ။ Daṭṭhā၊ Daṭṭhuṃ၊ Duddaso၊ Addasa၊ Addā၊ Addaṃ၊ Addakkhi၊ Dakkhissati။ ‘ဝါ’ ၌သာလော? Dissanti bālā။ 125. Samānā ro rīrikkhakesu. ၁၂၅. သမာနပုဒ်မှနောင်၌ ‘ဒိသ’ ၏ ‘ရ’ သည် ရီ၊ ရိက္ခက တို့၌ (အလိုအလျောက်) ဖြစ်၏။ Samānasaddato [Pg.201] parassa disassa ra hoti vā rīvikkhakesu. Sarī, sadī, sarikkho, sadikkho, sariso, sadiso. သမာနသဒ္ဒါမှနောင်သော ‘ဒိသ’ ၏ ‘ရ’ အက္ခရာသည် ‘ရီ’၊ ‘ဝိက္ခက’ တို့၌ အလိုအလျောက် ဖြစ်၏။ သရီ၊ သဒီ၊ သရိက္ခော၊ သဒိက္ခော၊ သရိသော၊ သဒိသော။ 126. Dahassa dassa ḍo. ၁၂၆. ဒဟဓာတ်၏ ‘ဒ’ အက္ခရာသည် ‘ဍ’ ဖြစ်၏။ Dahassa dassa ḍo hoti vā. Ḍāho, dāho, ḍahati, dahati. ဒဟဓာတ်၏ ‘ဒ’ အက္ခရာသည် အလိုအလျောက် ‘ဍ’ ဖြစ်၏။ ဍာဟော၊ ဒါဟော၊ ဍဟတိ၊ ဒဟတိ။ 127. Anaghaṇa svāparīhi ḷo. ၁၂၇. အ၊ ဃဏ မဟုတ်သော၊ အာ၊ ပရိ တို့မှနောင်၌ ‘ဠ’ ဖြစ်၏။ Āparīhi parassa dahassa dassa ḷo hoti anaghaṇasu. Āḷahanaṃ, pariḷāho. အာ၊ ပရိ တို့မှနောင်သော ဒဟဓာတ်၏ ‘ဒ’ အက္ခရာသည် ‘အဃဏ’ မဟုတ်သော ပစ္စည်းတို့၌ ‘ဠ’ ဖြစ်၏။ အာဠဟနံ၊ ပရိဠာဟော။ 128. Atyādintesvatthissa bhū. ၁၂၈. တိအစရှိသော အန္တပစ္စည်းတို့မှကင်းသော ပစ္စည်းတို့၌ ‘အတ္ထိ’ ၏ ‘ဘူ’ ဖြစ်၏။ Tyādintavajjitesu paccayesu ‘asa=bhuvi’iccassa bhū hoti. Bhavitabbaṃ. Ādesavidhānamasassāppayogatthametasmiṃ visaye, etena katthaci kassaci dhātussa appayogāpi ñāpito hoti. Atyādintesūti kiṃ? Atthi, santo, atthissāti kiṃ? Assatissa mā hotu. တိအစရှိသော အန္တပစ္စည်းတို့မှကင်းသော ပစ္စည်းတို့၌ ‘အသ = ဖြစ်ခြင်း၌’ ဟူသော ဓာတ်၏ ‘ဘူ’ ဖြစ်၏။ ဘဝိတဗ္ဗံ။ ဤအရာ၌ ‘အသ’ ဓာတ်၏ မသုံးစွဲခြင်းအကျိုးအတွက် အစားထိုးခြင်း (အာဒေသ) ကို ပြု၏၊ ဤသို့ဖြင့် အချို့သောအရပ်၌ အချို့သောဓာတ်၏ မသုံးစွဲခြင်းကိုလည်း သိအပ်၏။ ‘တိအစရှိသော အန္တပစ္စည်းတို့မှကင်းသော ပစ္စည်းတို့၌’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? အတ္ထိ၊ သန္တော။ ‘အတ္ထိ၏’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? အသတိစသည်၌ မဖြစ်စေရန်တည်း။ 129. Aāssāādīsu. ၁၂၉. အ၊ အာ၊ ဿာ အစရှိသည်တို့၌ (အတ္ထိ၏ ဘူ ဖြစ်၏)။ Aādo, āādo, ssādo ca atthissa bhū hoti. Babhūva, abhavā, abhavissā, bhavissati. ‘အ’ အစရှိသော၊ ‘အာ’ အစရှိသော၊ ‘ဿာ’ အစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌လည်း အတ္ထိဓာတ်၏ ‘ဘူ’ ဖြစ်၏။ ဗဘူဝ၊ အဘဝါ၊ အဘဝိဿာ၊ ဘဝိဿတိ။ 130. Ntamānantiyiyuṃsvādilopo. Ntādisūtthissādilopo hoti. Santo, samāno, santi, santu, siyā, siyuṃ, etesvīti kiṃ? Atthi. ၁၃၀. န္တ၊ မာန၊ အန္တိ၊ ယိ၊ ယုုံ အစရှိသော ဝိဘတ်ပစ္စည်းတို့၌ (အတ္ထိ၏) အစအက္ခရာကို ချေ၏။ သန္တော၊ သမာနော၊ သန္တိ၊ သန္တု၊ သိယာ၊ သိယုံ။ ‘ဤပစ္စည်းတို့၌’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? အတ္ထိ။ 131. Pādito ṭhāssa vā ṭhaho kvaci. ၁၃၁. ပ-အစရှိသော ဥပသာရတို့၏နောက်၌ ဌာဓာတ်၏ 'ဌာ'ကို အချို့သောနေရာ၌ 'ဌဟ' ပြု၏။ Pādīhi [Pg.202] kiriyāvisesajotakehi saddehi parassa ṭhāssa kvaci ṭhaho vā hoti. Saṇṭhahanto santiṭṭhanto. Saṇṭhahati, santiṭṭhati. Pa parā apa saṃ anu ava o ni du vi adhi api atisu u abhi pati pari upa ā pādī. Kvacīti kiṃ? Saṇṭhiti. ကိရိယာ၏ ထူးခြားပုံကို ပြတတ်ကုန်သော ပ-အစရှိသော ဥပသာရပုဒ်တို့၏ နောက်၌ ဖြစ်သော ဌာဓာတ်၏ 'ဌာ' သည် အချို့သောနေရာ၌ 'ဌဟ' ဖြစ်၏။ သဏ္ဌဟန္တော၊ သန္တိဋ္ဌန္တော။ သဏ္ဌဟတိ၊ သန္တိဋ္ဌတိ။ ပ၊ ပရာ၊ အပ၊ သံ၊ အနု၊ အဝ၊ သြ၊ နိ၊ ဒု၊ ဝိ၊ အဓိ၊ အပိ၊ အတိ၊ သု၊ ဥ၊ အဘိ၊ ပတိ၊ ပရိ၊ ဥပ၊ အာ ဟူသည်ကား ပ-အစရှိသော ဥပသာရတို့တည်း။ 'ကွစိ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? သဏ္ဌိတိ။ 132. Dāssiyaṅa. ၁၃၂. ဒါဓာတ်၏ 'ဒါ'ကို အချို့သောနေရာ၌ 'ဣယင်' ပြု၏။ Pādito parassa dāssa iyaṅa hoti kvaci. Anādiyitvā, samādiyati, kvacitveva? Ādāya. ပ-အစရှိသော ဥပသာရတို့၏နောက်၌ ဖြစ်သော ဒါဓာတ်၏ 'ဒါ' သည် အချို့သောနေရာ၌ 'ဣယင်' ဖြစ်၏။ အနာဒိယိတွာ၊ သမာဒိယတိ။ 'ကွစိ' ဟုသာ အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? အာဒါယ။ 133. Karotissa kho. ၁၃၃. ကရောတိ (ကရ) ဓာတ်၏ 'ကရ'ကို အချို့သောနေရာ၌ 'ခ' ပြု၏။ Pādito parassa karassa kvaci kha hoti. Saṅkhāro, saṅkharīyati, karassāti avatvā karotissāti vacanaṃ timhi ca vikaraṇuppattiñāpetuṃ. ပ-အစရှိသော ဥပသာရတို့၏နောက်၌ ဖြစ်သော ကရဓာတ်၏ 'ကရ' သည် အချို့သောနေရာ၌ 'ခ' ဖြစ်၏။ သင်္ခါရော၊ သင်္ခရီယတိ။ 'ကရဿ' ဟု မဆိုဘဲ 'ကရောတိဿ' ဟု ဆိုခြင်းကား တိဝိဘတ်၌လည်းကောင်း၊ ဝိကရိုဏ်းပစ္စည်း သက်ခြင်းကို သိစေခြင်းငှာလည်းကောင်း ဖြစ်၏။ 134. Purāsmā. ၁၃၄. ပုရာနိပါတ်၏ နောက်၌ ဖြစ်သော ကရဓာတ်၏ 'ကရ'ကို 'ခ' ပြု၏။ Purā iccasmā nipātā parassa karassa kha hoti. Purakkhatvā, purekkhāro-ettaṃ tadaminādipāṭhā. ပုရာ ဟူသော နိပါတ်၏နောက်၌ ဖြစ်သော ကရဓာတ်၏ 'ကရ' သည် 'ခ' ဖြစ်၏။ ပုရက္ခတွာ၊ ပုရေက္ခာရော - ဤ (ပုရေက္ခာရော၌) ဧ-အက္ခရာ ဖြစ်ခြင်းကား 'တဒမိနာဒိ'သုတ် သရဖတ်နည်းကြောင့် ဖြစ်၏။ 135. Nito kamassa. ၁၃၅. နိဥပသာရ၏ နောက်၌ ဖြစ်သော ကမဓာတ်၏ 'ကမ'ကို အချို့သောနေရာ၌ 'ခ' ပြု၏။ Nismā parassa kamassa kvaci kha hoti, nikkhamati, kvacitveva? Nikkamo. နိဥပသာရ၏နောက်၌ ဖြစ်သော ကမဓာတ်၏ 'ကမ' သည် အချို့သောနေရာ၌ 'ခ' ဖြစ်၏။ နိက္ခမတိ။ 'ကွစိ' ဟုသာ အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? နိက္ကမော။ 136. Yuvaṇṇānamiyaṅuvaṅa sare. ၁၃၆. သရကြောင့် ဣဝဏ်၊ ဥဝဏ်တို့၏ နေရာ၌ အချို့သောနေရာ၌ 'ဣယင်'၊ 'ဥဝင်' ပြုကုန်၏။ Ivaṇṇuvaṇṇattānaṃ kriyatthānamiyaṅuvaṅa hoti sare kvaci. Vediyati, bruvanti, sareti kiṃ? Nivedeti, brūti, kvacitveva? Jayati, bhavati. သရကြောင့် ဣဝဏ်၊ ဥဝဏ်အဆုံးရှိကုန်သော ကိရိယာဝါစက (ဓာတ်) တို့၏ နေရာ၌ အချို့သောနေရာ၌ 'ဣယင်'၊ 'ဥဝင်' ဖြစ်ကုန်၏။ ဝေဒိယတိ၊ ဗြုဝန္တိ။ 'သရေ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? นိဝေဒေတိ၊ ဗြူတိ။ 'ကွစိ' ဟုသာ အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ဇယတိ၊ ဘဝတိ။ 137. Aññādissāssī kye. ၁၃၇. ကျပစ္စည်းကြောင့် ဉာဓာတ်မှတစ်ပါးသော အာကာရန္တဓာတ်၏ 'အာ'ကို 'ဤ' ပြု၏။ Ñādito-ññassa [Pg.203] ākārantassa kriyatthassa ī hoti kye. Dīyati, aññādissāti kiṃ? Ñāyati, tāyatiṃ. ကျပစ္စည်းကြောင့် ဉာဓာတ်မှတစ်ပါးသော အာကာရန္တကိရိယာဝါစက (ဓာတ်) ၏ 'အာ' သည် 'ဤ' ဖြစ်၏။ ဒီယတိ။ 'အညာဒိဿ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ညာယတိ၊ တာယတိံ။ 138. Tanassā vā. ၁၃၈. ကျပစ္စည်းကြောင့် တနဓာတ်၏ 'အ'ကို အချို့သောနေရာ၌ 'အာ' ပြု၏။ Tanassa ā hoti vā kye. Tāyate, taññate. ကျပစ္စည်းကြောင့် တနဓာတ်၏ 'အ' သည် အချို့သောနေရာ၌ 'အာ' ဖြစ်၏။ တာယတေ၊ တညတေ။ 139. Dīgho sarassa. ၁၃၉. ကျပစ္စည်းကြောင့် သရအဆုံးရှိသော ဓာတ်၏ သရကို ဒီဃပြု၏။ Sarantassa kriyatthassa dīgho hoti kye, cīyate, sūyate. ကျပစ္စည်းကြောင့် သရအဆုံးရှိသော ကိရိယာဝါစက (ဓာတ်) ၏ သရသည် ဒီဃ ဖြစ်၏။ စီယတေ၊ သူယတေ။ 140. Sānantarassa tassa ṭho. ၁၄၀. သ-အက္ခရာအဆုံးရှိသော ဓာတ်၏နောက်၌ ခြားနားခြင်းမရှိသော တကာရကို 'ဌ' ပြု၏။ Sakārantato kriyatthā parassā-nantarassa takārassa ṭha hoti. Tuṭṭho, tuṭṭhavā, tuṭṭhabbaṃ, tuṭṭhi, anantarassāti kiṃ? Tussitvā. သ-အက္ခရာအဆုံးရှိသော ကိရိယာဝါစက (ဓာတ်) ၏နောက်၌ ခြားနားခြင်းမရှိသော တကာရသည် 'ဌ' ဖြစ်၏။ တုဋ္ဌော၊ တုဋ္ဌဝါ၊ တုဋ္ဌဗ္ဗံ၊ တုဋ္ဌိ။ 'အနန္တရဿ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? တုဿိတွာ။ 141. Kasassima ca vā. ၁၄၁. ကသဓာတ်၏နောက်၌ ခြားနားခြင်းမရှိသော တကာရကို 'ဌ' ပြု၏၊ ကသဓာတ်၏ 'အ'ကိုလည်း အချို့သောနေရာ၌ 'ဣမ' ပြု၏။ Kasasmā parassānantarassa tassa ṭha hoti kasassa vā ima ca. Kiṭṭhaṃ, kaṭṭhaṃ, anantarassātveva? Kasitabbaṃ. ကသဓာတ်၏နောက်၌ ခြားနားခြင်းမရှိသော တကာရသည် 'ဌ' ဖြစ်၏၊ ကသဓာတ်၏ 'အ'ကိုလည်း အချို့သောနေရာ၌ 'ဣမ' ဖြစ်၏။ ကိဋ္ဌံ၊ ကဋ္ဌံ။ 'အနန္တရဿ' ဟုသာ အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ကသိတဗ္ဗံ။ 142. Dhastotrastā. ၁၄၂. ဓသ္တ၊ ဥတြသ္တ ဟူသော ပုဒ်တို့ကို အပြီးအစီး ပြီးစေအပ်ကုန်၏ (နိပါတနနည်းဖြင့် ပြီးစေ၏)။ Ete saddā nipaccante. ဤပုဒ်တို့ကို နိပါတနနည်းဖြင့် ပြီးစေအပ်ကုန်၏။ 143. Pucchādito. ၁၄၃. ပုစ္ဆအစရှိသော ဓာတ်တို့၏နောက်၌ ခြားနားခြင်းမရှိသော တကာရကို 'ဌ' ပြု၏။ Pucchādīhi [Pg.204] kriyatthehi parassānantarassa takārassa ṭha hoti. Puṭṭho, bhaṭṭho, yiṭṭho, anantarassātveva? Pucchitvā. ပုစ္ဆအစရှိသော ကိရိယာဝါစက (ဓာတ်) တို့၏နောက်၌ ခြားနားခြင်းမရှိသော တကာရသည် 'ဌ' ဖြစ်၏။ ပုဋ္ဌော၊ ဘဋ္ဌော၊ ယိဋ္ဌော။ 'အနန္တရဿ' ဟုသာ အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ပုစ္ဆိတွာ။ 144. Sāsa vasa saṃsa sasā tho. ၁၄၄. သာသ၊ ဝသ၊ သံသ၊ သသ ဓာတ်တို့၏နောက်၌ ခြားနားခြင်းမရှိသော တကာရကို 'ထ' ပြု၏။ Etehi parassānantarassa tassa tha hoti, satthaṃ, vatthaṃ, pasatthaṃ, satthaṃ. Kathamanusiṭṭho (vuṭṭho) ti? ‘Tathanarānaṃ ṭaṭṭhaṇalā’ 1-52 ti ṭṭho, anantarassātveva? Sāsituṃ. ဤဓာတ်တို့၏နောက်၌ ခြားနားခြင်းမရှိသော တကာရသည် 'ထ' ဖြစ်၏။ သတ္ထံ၊ ဝတ္ထံ၊ ပသတ္ထံ၊ သတ္ထံ။ 'အနုသိဋ္ဌော (ဝုဋ္ဌော)' ဟု အဘယ်သို့ ပြီးသနည်း? 'တထနရာနံ ဋဋ္ဌဏလာ' သုတ်ဖြင့် 'ဋ္ဌ' ဖြစ်၏။ 'အနန္တရဿ' ဟုသာ အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? သာသိတုံ။ 145. Dho dhahabhehi. ၁၄၅. ဓကာရ၊ ဟကာရ၊ ဘကာရ အဆုံးရှိသော ဓာတ်တို့၏နောက်၌ ခြားနားခြင်းမရှိသော တကာရကို 'ဓ' ပြု၏။ Dhakārahakārabhakārantehi kriyatthehi parassānantarassa tassa dha hoti. Vuddho, duddhaṃ, laddhaṃ. ဓကာရ၊ ဟကာရ၊ ဘကာရ အဆုံးရှိသော ကိရိယာဝါစက (ဓာတ်) တို့၏နောက်၌ ခြားနားခြင်းမရှိသော တကာရသည် 'ဓ' ဖြစ်၏။ ဝုဒ္ဓေါ၊ ဒုဒ္ဓံ၊ လဒ္ဓံ။ 146. Dahā ḍho. ၁၄၆. ဒဟဓာတ်၏နောက်၌ ခြားနားခြင်းမရှိသော တကာရကို 'ឍ' ပြု၏။ Dahā parassānantarassa tassa ḍha hoti. Daḍḍho. ဒဟဓာတ်၏နောက်၌ ခြားနားခြင်းမရှိသော တကာရသည် 'ឍ' ဖြစ်၏။ ဒဍ္ဎော။ 147. Bahassuma ca. ၁၄၇. ဗဟဓာတ်၏နောက်၌ ခြားနားခြင်းမရှိသော တကာရကို 'ឍ' ပြု၏၊ 'ឍ'ပြုခြင်းနှင့်တကွ ဗဟဓာတ်၏ 'အ'ကိုလည်း 'ဥ' ပြု၏။ Bahā parassānantarassa tassa ḍho hoti, bahassuma ca ḍhasanniyogena. Buḍḍho. ဗဟဓာတ်၏နောက်၌ ခြားနားခြင်းမရှိသော တကာရသည် 'ឍ' ဖြစ်၏၊ 'ឍ'ပြုခြင်းနှင့်စပ်၍ ဗဟဓာတ်၏ 'အ'ကိုလည်း 'ဥ' ဖြစ်၏။ ဗုဒ္ဎော။ 148. Ruhādīhi ho ḷa ca. ၁၄၈. ရုဟအစရှိသော ဓာတ်တို့၏နောက်၌ ခြားနားခြင်းမရှိသော တကာရကို 'ဟ' ပြု၏၊ ဓာတ်၏အဆုံးအက္ခရာကိုလည်း 'ဠ' ပြု၏။ Rahādīhi parassānantarassa tassa ha hoti ḷo cāntassa. Āruḷho, gūḷho, vūḷho, bāḷho, (ogāḷho), anantarassātveva? Ārohituṃ. ရဟာဒိဓာတ်တို့၏နောက်၌ ခြားနားခြင်းမရှိသော တကာရသည် 'ဟ' ဖြစ်၏၊ အဆုံးအက္ခရာကိုလည်း 'ဠ' ဖြစ်၏။ အာရုဠှော၊ ဂူဠှော၊ ဝူဠှော၊ ဗာဠှော၊ (ဩဂါဠှော)။ 'အနန္တရဿ' ဟုသာ အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? အာရောဟိတုံ။ 149. Muhā vā. ၁၄၉. မုဟဓာတ်၏နောက်၌ ခြားနားခြင်းမရှိသော တကာရကို အချို့သောနေရာ၌ 'ဟ' ပြု၏၊ ဓာတ်၏အဆုံးအက္ခရာကိုလည်း 'ဠ' ပြု၏။ Muhā [Pg.205] parassānantarassa tassa ha hoti vā ḷo cāntassa hasanniyogena. Mūḷho, muddho. မုဟဓာတ်၏နောက်၌ ခြားနားခြင်းမရှိသော တကာရသည် အချို့သောနေရာ၌ 'ဟ' ဖြစ်၏၊ 'ဟ'ပြုခြင်းနှင့်စပ်၍ အဆုံးအက္ခရာကိုလည်း 'ဠ' ဖြစ်၏။ မူဠှော၊ မုဒ္ဓေါ။ 150. Bhidādito no ktaktavantūnaṃ. ၁၅၀. ဘိဒအစရှိသော ဓာတ်တို့၏နောက်၌ ဖြစ်ကုန်သော က္တ၊ က္တဝန္တု ပစ္စည်းတို့၏ တကာရကို 'န' ပြု၏။ Bhidādito paresaṃ ktaktavantūnaṃ tassa no hoti. Bhinno bhinnavā, chinno chinnavā, channo channavā, chinno khinnavā, uppanno uppannavā, sinno, sinnavā, sanno sannavā, pīno pīnavā, sūno sūnavā, dīno dīnavā, ḍīno ḍīnavā, līno līnavā, lūno lūnavā, ktaktavantūnanti kiṃ? Bhitti, chitti, bhettuṃ, chettuṃ. ဘိဒအစရှိသော ဓာတ်တို့၏နောက်၌ ဖြစ်ကုန်သော က္တ၊ က္တဝန္တု ပစ္စည်းတို့၏ တကာရသည် 'န' ဖြစ်၏။ ဘိန္နော၊ ဘိန္နဝါ၊ ဆိန္နော၊ ဆိန္နဝါ၊ ဆန္နော၊ ဆန္နဝါ၊ ဆိန္နော၊ ခိန္နဝါ၊ ဥပ္ပန္နော၊ ဥပ္ပန္နဝါ၊ သိန္နော၊ သိန္နဝါ၊ သန္နော၊ သန္နဝါ၊ ပီနော၊ ပီနဝါ၊ သူနော၊ သူနဝါ၊ ဒီနော၊ ဒီနဝါ၊ ဍီနော၊ ဍီနဝါ၊ လီနော၊ လီနဝါ၊ လူနော၊ လူနဝါ။ 'က္တက္တဝန္တူနံ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ဘိတ္တိ၊ ဆိတ္တိ၊ ဘေတ္တုံ၊ ဆေတ္တုံ။ 151. Dātvinno. ၁၅၁. ဒါဓာတ်မှ နောင်လာသော တ, တဝန္တုပစ္စည်းတို့၏ တကို ဣန္န ပြု၏။ Dāto paresaṃ ktaktavantūnaṃ tassa inno hoti. Dinno, dinnavā. ဒါဓာတ်မှ နောင်လာကုန်သော တ၊ တဝန္တုပစ္စည်းတို့၏ တအက္ခရာကို ဣန္နပြု၏။ ဒိန္နော၊ ဒိန္နဝါ။ 152. Kirādīhi ṇo. ၁၅၂. ကိရစသော ဓာတ်တို့မှ နောင်လာသော တ၊ တဝန္တုပစ္စည်းတို့၏ တကို ဏ ပြု၏။ Kirādīhi paresaṃ ktaktavantūnaṃ tassānantarassa ṇa hoti, kiṇṇo kiṇṇavā, puṇṇo puṇṇavā, khīṇo khīṇavā. ကိရစသော ဓာတ်တို့မှ နောင်လာကုန်သော တ၊ တဝန္တုပစ္စည်းတို့၏ ထိုဓာတ်၏နောက်၌ အခြားမရှိသော တအက္ခရာကို ဏပြု၏။ ကိဏ္ဏော၊ ကိဏ္ဏဝါ၊ ပုဏ္ဏော၊ ပုဏ္ဏဝါ၊ ခီဏော၊ ခီဏဝါ။ 153. Tarādīhi riṇṇo. ၁၅၃. တရစသော ဓာတ်တို့မှ နောင်လာသော တ၊ တဝန္တုပစ္စည်းတို့၏ တကို ရိဏ္ဏ ပြု၏။ Tarādīhi paresaṃ ktaktavantūnaṃ tassa riṇṇo hoti. Tiṇṇo tiṇṇavā, jiṇṇo jiṇṇavā, ciṇṇo ciṇṇavā. တရစသော ဓာတ်တို့မှ နောင်လာကုန်သော တ၊ တဝန္တုပစ္စည်းတို့၏ ထိုတအက္ခရာကို ရိဏ္ဏပြု၏။ တိဏ္ဏော၊ တိဏ္ဏဝါ၊ ဇိဏ္ဏော၊ ဇိဏ္ဏဝါ၊ စိဏ္ဏော၊ စိဏ္ဏဝါ။ 154. Go sanjādīhi. ၁၅၄. ဘဉ္ဇစသော ဓာတ်တို့မှ နောင်လာသော တ၊ တဝန္တုပစ္စည်းတို့၏ တကို ဂ ပြု၏။ Bhanjādīhi paresaṃ ktaktavantūnaṃ tassānantarassa ga hoti. Bhaggo bhaggavā, laggo laggavā, nimuggo nimuggavā, saṃviggo saṃviggavā. ဘဉ္ဇစသော ဓာတ်တို့မှ နောင်လာကုန်သော တ၊ တဝန္တုပစ္စည်းတို့၏ ထိုဓာတ်၏နောက်၌ အခြားမရှိသော တအက္ခရာကို ဂပြု၏။ ဘဂ္ဂေါ၊ ဘဂ္ဂဝါ၊ လဂ္ဂေါ၊ လဂ္ဂဝါ၊ နိမုဂ္ဂေါ၊ နိမုဂ္ဂဝါ၊ သံဝိဂ္ဂေါ၊ သံဝိဂ္ဂဝါ။ 155. Susā kho. ၁၅၅. သုသဓာတ်မှ နောင်လာသော တ၊ တဝန္တုပစ္စည်းတို့၏ တကို ခ ပြု၏။ Susā [Pg.206] paresaṃ ktaktavantūnaṃ tassa kho hoti. Sukkho sukkhavā. သုသဓာတ်မှ နောင်လာကုန်သော တ၊ တဝန္တုပစ္စည်းတို့၏ ထိုတအက္ခရာကို ခပြု၏။ သုက္ခော၊ သုက္ခဝါ။ 156. Pacā ko. ၁၅၆. ပစဓာတ်မှ နောင်လာသော တ၊ တဝန္တုပစ္စည်းတို့၏ တကို က ပြု၏။ Pacā paresaṃ ktaktavantūnaṃ tassa ko hoti. Pakko pakkavā. ပစဓာတ်မှ နောင်လာကုန်သော တ၊ တဝန္တုပစ္စည်းတို့၏ ထိုတအက္ခရာကို ကပြု၏။ ပက္ကော၊ ပက္ကဝါ။ 157. Mucā vā. ၁၅၇. မုစဓာတ်မှ နောင်လာသော တ၊ တဝန္တုပစ္စည်းတို့၏ တကို ကပြုခြင်းသည် ဝါ (အချို့လည်း) ဖြစ်၏။ Mucā paresaṃ ktaktavantūnaṃ tassa ko vā hoti. Mukko mutto, mukkavā muttavā. ‘Sakko’ti ṇvādīsu siddhaṃ, ktaktavantūsu satto, sattāvātveva hoti. မုစဓာတ်မှ နောင်လာကုန်သော တ၊ တဝန္တုပစ္စည်းတို့၏ ထိုတအက္ခရာကို ကပြုခြင်းသည် ဝါ (အချို့လည်း) ဖြစ်၏။ မုက္ကော၊ မုတ္တော၊ မုက္ကဝါ၊ မုတ္တဝါ။ ‘သက္ကော’ ဟူသည်ကို ဏွစသောပစ္စည်းတို့၌ ပြီးစေအပ်ပြီ၊ တ၊ တဝန္တုပစ္စည်းတို့၌မူ ‘သတ္တော၊ သတ္တာဝါ’ ဟူ၍သာ ဖြစ်၏။ 158. Lopo vaḍḍhā ktissa. ၁၅၈. ဝဍ္ဎဓာတ်မှ နောင်လာသော တိပစ္စည်း၏ ချေခြင်း ဖြစ်၏။ Vaḍḍhā parassa ktissa tassa lopo hoti. Vaḍḍhi. ဝဍ္ဎဓာတ်မှ နောင်လာသော တိပစ္စည်း၏ ထိုတိပစ္စည်းကို ချေခြင်းသည် ဖြစ်၏။ ဝဍ္ဎိ။ 159. Kvissa. ၁၅၉. ကွိပစ္စည်းကို ချေခြင်း ဖြစ်၏။ Kriyatthā parassa kvissa lopo hoti, abhibhū. ကြိယာနက်ရှိသော ဓာတ်တို့မှ နောင်လာသော ကွိပစ္စည်းကို ချေခြင်းသည် ဖြစ်၏။ အဘိဘူ။ 160. Ṇiṇāpīnaṃ tesu. ၁၆၀. ထို ဏိ၊ ဏာပေ ပစ္စည်းတို့၌ ဏိ၊ ဏာပေ ပစ္စည်းတို့ကို ချေခြင်း ဖြစ်၏။ Ṇiṇāpīnaṃ lopo hoti tesu ṇiṇāpīsu. Kārentaṃ payojayati kāreti kārāpayati. ထို ဏိ၊ ဏာပေပစ္စည်းတို့၌ ဏိ၊ ဏာပေပစ္စည်းတို့ကို ချေခြင်းသည် ဖြစ်၏။ ကာရေန္တံ ပယောဇယတိ- ကာရေတိ၊ ကာရာပယေတိ။ 161. Kvaci vikaraṇānaṃ. ၁၆၁. ဝိကရုဏ်ပစ္စည်းတို့ကို အချို့နေရာ၌ ချေခြင်း ဖြစ်၏။ Vikaraṇānaṃ kvaci lopo hoti. Udapādi, hanti. ဝိကရုဏ်ပစ္စည်းတို့ကို အချို့နေရာ၌ ချေခြင်းသည် ဖြစ်၏။ ဥဒပါဒိ၊ ဟန္တိ။ 162. Mānassa massa. ၁၆၂. မာနပစ္စည်း၏ မအက္ခရာကို ချေခြင်း ဖြစ်၏။ Kriyatthā [Pg.207] parassa mānassa makārassa lopo hoti kvaci. Karāṇo, kvacīti kiṃ? Kurumāno. ကြိယာနက်ရှိသော ဓာတ်မှ နောင်လာသော မာနပစ္စည်း၏ မအက္ခရာကို အချို့နေရာ၌ ချေခြင်းသည် ဖြစ်၏။ ကရာဏော။ ‘ကွစိ’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ကုရုမာနော။ 163. Ūlasse. ၁၆၃. ဣ၊ လာတို့၏ ဧအပြုသည် ဖြစ်၏။ Ñilāname hoti kvaci. Gahetvā, adenti, kvacitveva? Vapitvā. ဣ၊ လာပစ္စည်းတို့၏ ဧအက္ခရာအပြုသည် အချို့နေရာ၌ ဖြစ်၏။ ဂဟေတွာ၊ အဒေန္တိ။ ‘ကွစိ’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ဝပိတွာ။ 164. Pyo vā tvāssa samāse. ၁၆၄. သမာသ်၌ တွာပစ္စည်း၏ ပျအပြုသည် ဝါ ဖြစ်၏။ Tvāssa vā pyo hoti samāse. Pakāro ‘‘pye sissā’’ ti 5-88 visesanattho. Abhibhūya, abhibhavitvā, samāseti kiṃ? Patvā, kvacāsamāsepi bahulādhikārā ‘lataṃ dantehi chindiya’. သမာသ်၌ တွာပစ္စည်း၏ ပျအပြုသည် ဝါ (အချို့လည်း) ဖြစ်၏။ ပအက္ခရာသည် ‘ပျေ သိဿာ’ (၅-၈၈) သုတ်၌ ထူးခြားသော နက်ကို ပြခြင်းအကျိုးရှိ၏။ အဘိဘူယျ၊ အဘိဘဝိတွာ။ ‘သမာသေ’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ပတွာ။ ဗဟုလာဓိကာရကြောင့် သမာသ်မဟုတ်သော နေရာ၌လည်း ‘လတံ ဒန္တေဟိ ဆိန္ဒိယ’ စသည်၌ ဖြစ်၏။ 165. Tuṃyānā. ၁၆၅. သမာသ်၌ တွာပစ္စည်း၏ တုံ၊ ယာန အပြုတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ Ktvāssa vā tuṃyānā honti samāse kvacci. Abhihaṭṭhuṃ abhiharitvā, anumodiyāna anumoditvā, asamāsepi bahulādhi kārā, daṭṭhuṃ disvā, esamappavisayatāñāpanattho yogavibhāgo. သမာသ်၌ တွာပစ္စည်း၏ တုံ၊ ယာန အပြုတို့သည် အချို့နေရာ၌ ဝါ (အချို့လည်း) ဖြစ်ကုန်၏။ အဘိဟဋ္ဌုံ၊ အဘိဟရိတွာ၊ အနုမောဒိယာန၊ အနုမောဒိတွာ။ ဗဟုလာဓိကာရကြောင့် သမာသ်မဟုတ်သော နေရာ၌လည်း ဖြစ်ကုန်၏။ ဒဋ္ဌုံ၊ ဒိသွာ။ ဤသို့ သီးခြားသုတ်ခွဲခြင်း (ယောဂဝိဘာဂ) သည် ဤအရာ၌ မဖြစ်ထိုက်သော အနက်ကို သိစေခြင်း အကျိုးရှိ၏။ 166. Hanā racco. ၁၆၆. ဟန်ဓာတ်မှ နောင်လာသော တွာပစ္စည်း၏ ရစ္စအပြုသည် ဖြစ်၏။ Hanasmā parassa ktvāssa racco vā hoti samāse. Āhacca, āhanitvā. ဟန်ဓာတ်မှ နောင်လာသော တွာပစ္စည်း၏ ရစ္စအပြုသည် သမာသ်၌ ဝါ (အချို့လည်း) ဖြစ်၏။ အာဟစ္စ၊ အာဟနိတွာ။ 167. Sāsādhikarā cacariccā. ၁၆၇. သာသ၊ အဓိ-စသော ရှေ့၌ရှိကုန်သော ကရဓာတ်မှ နောင်လာသော တွာပစ္စည်း၏ စစ၊ ရိစ္စ အပြုတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ Sāsādhīhi parā karā parassa ktvassa cacariccā honti yathākkamaṃ. Sakkacca sakkaritvā, asakkacca asakkaritvā, adhikicca adhikaritvā. သာသ၊ အဓိ-စသော ရှေ့၌ရှိကုန်သော ကရဓာတ်မှ နောင်လာသော တွာပစ္စည်း၏ စစ၊ ရိစ္စ အပြုတို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏။ သက္ကစ္စ၊ သက္ကရိတွာ၊ အသက္ကစ္စ၊ အသက္ကရိတွာ၊ အဓိကိစ္စ၊ အဓိကရိတွာ။ 168. Ito cco. ၁၆၈. ဣအက္ခရာမှ နောင်လာသော တွာပစ္စည်း၏ စ္စအပြုသည် ဖြစ်၏။ Iiccasmā [Pg.208] parassa ktvāssa cco vā hoti. Adhicca adhīyitvā, samecca sametvā. ဣအက္ခရာမှ နောင်လာသော တွာပစ္စည်း၏ စ္စအပြုသည် ဝါ (အချို့လည်း) ဖြစ်၏။ အဓိစ္စ၊ အဓီယိတွာ၊ သမေစ္စ၊ သမေတွာ။ 169. Disā vānavā sa ca. ၁၆၉. ဒိသ်ဓာတ်မှ နောင်လာသော တွာပစ္စည်း၏ ဝါန၊ ဝါ အပြုတို့သည်လည်းကောင်း၊ ထိုနှင့်အတူ ဒိသ်ဓာတ်၏ သအပြုသည်လည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏။ Disato ktvāssa vānavā honti vā disassa ca sa kāro taṃsanniyogena. Sassa savidhānaṃ pararūpabādhanatthaṃ. Disvāna, disvā passitvā, kathaṃ ‘nādaṭṭhā parato dosa’nti? Ñāpakā tvāssa valopo, evaṃ ‘laddhā dhana’nti ādīsu. ဒိသ်ဓာတ်မှ နောင်လာသော တွာပစ္စည်း၏ ဝါန၊ ဝါ အပြုတို့သည် ဝါ (အချို့လည်း) ဖြစ်ကုန်၏။ ဒိသ်ဓာတ်၏ သအက္ခရာအပြုသည်လည်း ထိုအပြုနှင့်အတူ ဖြစ်၏။ သအက္ခရာကို ပြုခြင်းသည် ပရရုပ်ပြုခြင်းကို တားမြစ်ခြင်း အကျိုးရှိ၏။ ဒိသွာန၊ ဒိသွာ၊ ပဿိတွာ။ ‘နာဒဋ္ဌာ ပရတော ဒေါသံ’ စသည်၌ အဘယ်သို့ ပြီးသနည်း။ သာဓကပြုသောကြောင့် တွာပစ္စည်း၏ ဝအက္ခရာကို ချေခြင်း ဖြစ်၏။ ဤနည်းတူ ‘လဒ္ဓာ ဓနံ’ စသည်တို့၌လည်း ဖြစ်၏။ 170. Ñi byañjanassa. ၁၇၀. ဗျည်းအစရှိသော ပစ္စည်း၏ ရှေ့၌ ဣလာဘ်သည် ဖြစ်၏။ Kriyatthā parassa byañjanādippaccayassa ñi vā hoti. Bhuñjituṃ bhottuṃ, byañjanassāti kiṃ? Pācako. ကြိယာနက်ရှိသော ဓာတ်မှ နောင်လာသော ဗျည်းအစရှိသော ပစ္စည်း၏ ရှေ့၌ ဣလာဘ် (ဣအက္ခရာ) သည် ဝါ (အချို့လည်း) ဖြစ်၏။ ဘုဉ္ဇိတုံ၊ ဘောတ္တုံ။ ‘ဗျဉ္ဇနဿ’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ပါစကော။ 171. Rā nassa ṇo. ၁၇၁. ရ-အက္ခရာမှ နောက်၌ရှိသော န-အက္ခရာ၏ ဏ-အက္ခရာ ဖြစ်၏။ Rantato kriyatthā parassa paccayanakārassa ṇo hoti. Araṇaṃ, saraṇaṃ. ရ-အက္ခရာ အဆုံးရှိသော ဓာတ်မှ နောက်၌ရှိသော ပစ္စည်း၏ န-အက္ခရာ၏ ဏ-အက္ခရာ ဖြစ်၏။ ဥပမာ - အရဏံ၊ သရဏံ။ 172. Na ntamānatyādīnaṃ. ၁၇၂. အန္တ၊ မာန စသည်တို့၏ န-အက္ခရာသည် ဏ-အက္ခရာ မဖြစ်။ Rantato paresaṃ ntamānatyādīnaṃ nassa ṇo na hoti, karonto, kurumāno, karonti. ရ-အက္ခရာ အဆုံးရှိသော ဓာတ်တို့မှ နောက်၌ရှိသော အန္တ၊ မာန စသော ပစ္စည်းတို့၏ န-အက္ခရာ၏ ဏ-အက္ခရာသည် မဖြစ်။ ဥပမာ - ကရောန္တော၊ ကုရုမာနော၊ ကရောန္တိ။ 173. Gamayamisāsadisānaṃ vā cchaṅa. ၁၇၃. ဂမ်၊ ယမ်၊ ဣသ် စသော ဓာတ်တို့အား "စ္ဆ" အပြုသည် အချို့ ဖြစ်၏။ Etesaṃ vā cchaṅa hoti ntamānatyādīsu. Gacchanto gacchamāno gacchati, yacchanno yacchamāno yacchati, icchanto icchamāno icchati [Pg.209] acchanto acchamāno acchati, dicchanto dicchamāno dicchati, vāti kiṃ? Gamissati, vavatthitavibhāsā-yaṃ, tenāññesu ca kvaci-icchitabbaṃ icchā icchituṃ, acchitabbaṃ acchatuṃ, aññesañca yogavibhāgā-pavecchati. ဤဓာတ်တို့၏ အန္တ၊ မာန စသည်တို့၌ "စ္ဆ" အပြုသည် အချို့ ဖြစ်၏။ ဂစ္ဆန္တော၊ ဂစ္ဆမာနော၊ ဂစ္ဆတိ၊ ယစ္ဆန္တော၊ ယစ္ဆမာနော၊ ယစ္ဆတိ၊ ဣစ္ဆန္တော၊ ဣစ္ဆမာနော၊ ဣစ္ဆတိ၊ အစ္ဆန္တော၊ အစ္ဆမာနော၊ အစ္ဆတိ၊ ဒိစ္ဆန္တော၊ ဒိစ္ဆမာနော၊ ဒိစ္ဆတိ။ "ဝါ" ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ဂမိဿတိ။ ဤဝိဘာသာသည် ဝဝတ္ထိတဝိဘာသာ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် အခြားသော ပစ္စည်းတို့၌လည်း အချို့နေရာ၌ ဖြစ်ထိုက်၏။ ဥပမာ - ဣစ္ဆိတဗ္ဗံ၊ ဣစ္ဆာ၊ ဣစ္ဆိတုံ၊ အစ္ဆိတဗ္ဗံ၊ အစ္ဆတုံ။ အခြားသော ဓာတ်တို့၏လည်း ယောဂဝိဘာဂအားဖြင့် "ပဝေစ္ဆတိ" ဟု ဖြစ်၏။ 174. Jaramarānamīyaṅa. ၁၇၄. ဇရ၊ မရ ဓာတ်တို့၏ "ဤယ" အပြုသည် ဖြစ်၏။ Etesamīyaṅa vā hoti ntamānatyādīsu. Jīyanto jīranto, jīyamāno jīramāno, jīyati jīrati, mīyanto maranto, mīyamāno maramāno, mīyati marati. ဤဓာတ်တို့၏ အန္တ၊ မာန စသည်တို့၌ "ဤယ" အပြုသည် အချို့ ဖြစ်၏။ ဇီယန္တော၊ ဇီရန္တော၊ ဇီယမာနော၊ ဇီရမာနော၊ ဇီယတိ၊ ဇီရတိ၊ မီယန္တော၊ မရန္တော၊ မီယမာနော၊ မရမာနော၊ မီယတိ၊ မရတိ။ 175. Ṭhāpānaṃ tiṭṭha pivā. ၁၇၅. ဌာ၊ ပါ ဓာတ်တို့၏ တိဋ္ဌ၊ ပိဝ အပြုတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ Ṭhāpānaṃ tiṭṭhapivā honti ntamānatyādīsu. Tiṭṭhanto, tiṭṭhamāno, tiṭṭhati, pivanto, pivamāno, pivati, vātvevi? Ṭhāti, pāti. ဌာ၊ ပါ ဓာတ်တို့၏ အန္တ၊ မာန စသည်တို့၌ တိဋ္ဌ၊ ပိဝ အပြုတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ တိဋ္ဌန္တော၊ တိဋ္ဌမာနော၊ တိဋ္ဌတိ၊ ပိဝန္တော၊ ပိဝမာနော၊ ပိဝတိ။ "ဝါ" ဟု လိုက်သဖြင့် (မပြုသည်လည်း ရှိသေးသလော) ဌာတိ၊ ပါတိ။ 176. Gamavadadānaṃ ghammavajjadajjā. ၁၇၆. ဂမ်၊ ဝဒ်၊ ဒါ ဓာတ်တို့၏ ဃမ္မ၊ ဝဇ္ဇ၊ ဒဇ္ဇ အပြုတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ Gamādīnaṃ ghammādayo vā honti ntamānatyādīsu. Ghammanto, gacchanto, vajjanto vadanto, dajjanto dadanto. ဂမ် စသော ဓာတ်တို့၏ အန္တ၊ မာန စသည်တို့၌ ဃမ္မ စသော အပြုတို့သည် အချို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဃမ္မန္တော၊ ဂစ္ဆန္တော၊ ဝဇ္ဇန္တော၊ ဝဒန္တော၊ ဒဇ္ဇန္တော၊ ဒဒန္တော။ 177. Karassa sossa kubbakurukayirā. ၁၇၇. ကရဓာတ်၏ (သဥက္ကာရနှင့်တကွ) ကုဗ္ဗ၊ ကုရု၊ ကယိရ အပြုတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ Karassa saokārassa kubbādayo vā honti ntamānatyādīsu. Kubbanto kayiranto karonto, kubbamāno kurumāno kayiramāno, karāṇo, kubbati kayirati karoti, kubbate kurute, kayirate, vavatthitavibhāsattā vādhikārassa bhiyyo mānaparacchakkesu kuru, kvacideva pubbachakke ‘agghaṃ kurutu, no bhavaṃ, sossāti vuttattā kattariyevime. သဥက္ကာရ (သ-အက္ခရာ၊ ဥ-အက္ခရာနှင့်တကွ) ဖြစ်သော ကရဓာတ်၏ အန္တ၊ မာန စသည်တို့၌ ကုဗ္ဗ စသော အပြုတို့သည် အချို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ကုဗ္ဗန္တော၊ ကယိရန္တော၊ ကရောန္တော၊ ကုဗ္ဗမာနော၊ ကုရုမာနော၊ ကယိရမာနော၊ ကရာဏော၊ ကုဗ္ဗတိ၊ ကယိရတိ၊ ကရောတိ၊ ကုဗ္ဗတေ၊ ကုရုတေ၊ ကယိရတေ။ "ဝါ" အာဏာကို ဝဝတ္ထိတဝိဘာသာ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် မာနပစ္စည်းနှင့် ပရဿပုဒ် ခြောက်လုံးတို့၌ "ကုရု" အပြုသည် များစွာ ဖြစ်၏။ ရှေ့ခြောက်လုံးတို့၌မူ အချို့နေရာ၌သာ ဖြစ်၏။ ဥပမာ - "အဂ္ဃံ ကုရုတု၊ နော ဘဝံ"၊ "သောဿာတိ" ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် ဤအပြုတို့သည် ကတ္တုကာရက၌သာ ဖြစ်ကုန်၏။ 178. Gahassa gheppo. ၁၇၈. ဂဟဓာတ်၏ "ဃေပ္ပ" အပြုသည် ဖြစ်၏။ Gahassa [Pg.210] vā gheppo hoti ntamānatyādīsu. Gheppanto, gheppamāno, gheppati, vātveva? Gaṇhati. ဂဟဓာတ်၏ အန္တ၊ မာန စသည်တို့၌ "ဃေပ္ပ" အပြုသည် အချို့ ဖြစ်၏။ ဃေပ္ပန္တော၊ ဃေပ္ပမာနော၊ ဃေပ္ပတိ။ "ဝါ" ဟု လိုက်သဖြင့် (မပြုသည်လည်း ရှိသေးသလော) ဂဏှာတိ။ 179. Ṇo niggahītassa. ၁၇၉. နိဂ္ဂဟိတ်၏ "ဏ" အပြုသည် ဖြစ်၏။ Gahassa niggahītassa ṇo hoti. Gaṇhitabbaṃ, gaṇhituṃ, gaṇhanto. ဂဟဓာတ်၏ နိဂ္ဂဟိတ်၏ ဏ-ကာရသည် ဖြစ်၏။ ဂဏှိတဗ္ဗံ၊ ဂဏှိတုံ၊ ဂဏှန္တော။ Itimoggallāne byākaraṇe vuttiyaṃ မောဂ္ဂလ္လာန်ဗျာကရုဏ်း ဝုတ္တိ၌ ဤသို့ (ပြီး၏)။ Khādikaṇḍo pañcamo. ငါးခုမြောက်ဖြစ်သော ခါဒိကဏ္ဍ ပြီး၏။ 6. Chaṭṭho kaṇḍo (tyādi) ၆. ခြောက်ခုမြောက်ဖြစ်သော (တျာဒိ) ကဏ္ဍ။ 1. Vattamāne ti anti si tha mi ma te ante se vhe e mhe. ၁. ပစ္စုပ္ပန် (ဝတ္တမာန) ကာလ၌ တိ၊ အန္တိ၊ သိ၊ ထ၊ မိ၊ မ၊ တေ၊ အန္တေ၊ သေ၊ ဝှေ၊ ဧ၊ မှေ ဝိဘတ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ Vattamāne āraddhāparisamatte atthe vattamānato kriyatthā tyādayo honti. Gacchati, gacchanti, gacchasi gacchatha, gacchāmi gacchāma, gacchate gacchante, gacchase gacchavhe, gacche gacchāmhe. Kathaṃ ‘pure adhammo dippati, purā marāmī’ti? Vattamānassevavattumiṭṭhattā taṃsamīpassa taggahaṇena gahaṇā, purepurāsaddehi vā anāgatattāvagame tadā tassa vattamānattā, kālabyattayo vā eso, bhavanteva hi kālantarepi tyādayo bāhulakā ‘santesu parigūhāmi, mā ca kiñca ito adaṃ’ ‘kāyassa bhedā abhisamparāyaṃ, sahabyataṃ gacchati vāsavassa, ‘anekajātisaṃsāraṃ sandhāvissaṃ’ ativelaṃ na massissa’nti. ပစ္စုပ္ပန်ဖြစ်သော စတင်အပ်သော်လည်း မပြီးဆုံးသေးသော အနက်၌ ဝတ္တမာနကာလမှ ကြိယာဝိဘတ် တျာဒိ (တိ စသော) ဝိဘတ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ ဂစ္ဆတိ၊ ဂစ္ဆန္တိ၊ ဂစ္ဆသိ၊ ဂစ္ဆထ၊ ဂစ္ဆာမိ၊ ဂစ္ဆာမ၊ ဂစ္ဆတေ၊ ဂစ္ဆန္တေ၊ ဂစ္ဆသေ၊ ဂစ္ဆဝှေ၊ ဂစ္ဆေ၊ ဂစ္ဆာမှေ။ "ပုရေ အဓမ္မော ဒိပ္ပတိ၊ ပုရာ မရာမိ" ဟူသော နေရာ၌ အဘယ်သို့ ဖြစ်သနည်း? ပစ္စုပ္ပန်ကာလကိုသာ ပြောဆိုလိုသောကြောင့် ထိုပစ္စုပ္ပန်နှင့် နီးစပ်သော အနာဂတ်ကာလကိုလည်း ၎င်း၏အနက်အဖြစ် ယူအပ်၏။ သို့မဟုတ် ပုရေ၊ ပုရာ သဒ္ဒါတို့ဖြင့် အနာဂတ်အနက်ကို သိရသော်လည်း ထိုအခါ၌ ပစ္စုပ္ပန်သဘော ရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် ကာလဖောက်ပြန်ခြင်း (ကာလဗျတ္တယ) ဖြစ်၏။ ဗာဟုလကနည်းအားဖြင့် အခြားကာလတို့၌လည်း တျာဒိဝိဘတ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်သည်သာတည်း။ ဥပမာ - "သန္တေသု ပရိဂူဟာမိ၊ မာ စ ကိဉ္စ ဣတော အဒံ"၊ "ကာယဿ ဘေဒါ အဘိသမ္ပရာယံ၊ သဟဗျတံ ဂစ္ဆတိ ဝါသဝဿ"၊ "အနေကဇာတိသံသာရံ သန္ဓာဝိဿံ"၊ "အတိဝေလံ န မဿိဿံ" စသည်တို့ကဲ့သို့တည်း။ 2. Bhavissati [Pg.211] ssati ssanti ssasi ssatha ssāmi ssāma ssate ssante ssase ssavhe ssaṃ ssāmhe. ၂. အနာဂတ် (ဘဝိဿန္တိ) ကာလ၌ ဿတိ၊ ဿန္တိ၊ ဿသိ၊ ဿထ၊ ဿာမိ၊ ဿာမ၊ ဿတေ၊ ဿန္တေ၊ ဿသေ၊ ဿဝှေ၊ ဿံ၊ ဿာမှေ ဝိဘတ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ Bhavissati anāraddhe atthe vattamānato kriyatthā ssatyādayo honti. Gamissati gamissanti, gamissasi gamissatha, gamissāmi gamissāma, gamissate gamissante, gamissase gamissavhe, gamissaṃ gamissāmhe. အနာဂတ်ဖြစ်သော မစတင်ရသေးသော အနက်၌ ဝတ္တမာနကာလမှ ကြိယာဝိဘတ် ဿတျာဒိ (ဿတိ စသော) ဝိဘတ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ ဂမိဿတိ၊ ဂမိဿန္တိ၊ ဂမိဿသိ၊ ဂမိဿထ၊ ဂမိဿာမိ၊ ဂမိဿာမ၊ ဂမိဿတေ၊ ဂမိဿန္တေ၊ ဂမိဿသေ၊ ဂမိဿဝှေ၊ ဂမိဿံ၊ ဂမိဿာမှေ။ 3. Nāme garahāvimhayesu. ၃. နာမသဒ္ဒါရှိလတ်သော် ကဲ့ရဲ့ခြင်း (ဂရဟာ) နှင့် အံ့ဩခြင်း (ဝိမှယ) တို့၌ (ဿတျာဒိ ဝိဘတ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏)။ Nāmasadde nipāte sati garahāyaṃ vimhaye ca gamyamāne ssatyādayo honti. Ime hi nāma kalyāṇadhammā paṭijānissanti, na hi nāma bhikkhave tassa moghapurisassa pāṇesu anuddayā bhavissati, kathaṃ hi nāma so bhikkhave moghapuriso sabbamattikāmayaṃ kuṭikaṃ karissati? Tattha nāma tvaṃ moghapurisa mayā virāgāya dhamme desite sarāgāya cetessasi? Atthi nāma tāta sudinna ābhidosikaṃ kummāsaṃ paribhuñjissasi, atthiyevihāpi nindāvagamo. Vimuye-acchariyaṃ vata bho abbhutaṃ vata bho santena vata bho pabbajitā vihārena viharanti, yatra hi nāma saññī samāno jāgaro pañcamattāni sakaṭasatāni nissāya nissāya abhikkantāni neva dakkhati na pana saddaṃ sossati, acchariyaṃ andho nāma pabbatamārohissati, badhiro nāma saddaṃ sossati. နာမဟူသော နိပါတ်သဒ္ဒါရှိသော် ကဲ့ရဲ့ခြင်းနှင့် အံ့ဩခြင်းအနက်ကို သိစေအပ်သည်ရှိသော် ဿတျာဒိဝိဘတ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ "ဣမေ ဟိ နာမ ကလျာဏဓမ္မာ ပဋိဇာနိဿန္တိ"၊ "န ဟိ နာမ ဘိက္ခဝေ တဿ မောဃပုရိသဿ ပါဏေသု အနုဒ္ဒယာ ဘဝိဿတိ"၊ "ကထံ ဟိ နာမ သော ဘိက္ခဝေ မောဃပုရိသော သဗ္ဗမတ္တိကာမယံ ကုဋိကံ ကရိဿတိ?"၊ "တတ္ထ နာမ တွံ မောဃပုရိသ မယာ ဝိရာဂါယ ဓမ္မေ ဒေသိတေ သရာဂါယ စေတေဿသိ?"၊ "အတ္ထိ နာမ တာတ သုဒိန္န အာဘိဒေါသိကံ ကုမ္မာသံ ပရိဘုဉ္ဇိဿသိ" ဤ၌လည်း ကဲ့ရဲ့ခြင်းကို သိအပ်သည်သာတည်း။ အံ့ဩခြင်း (ဝိမှယ) ၌ - "အစ္ဆရိယံ ဝတ ဘော အဗ္ဘုတံ ဝတ ဘော သန္တေန ဝတ ဘော ပဗ္ဗဇိတာ ဝိဟာရေန ဝိဟရန္တိ၊ ယတြ ဟိ နာမ သညီ သမာနော ဇာဂရော ပဉ္စမတ္တာနိ သကဋသတာနိ နိဿာယ နိဿာယ အဘိက္ကန္တာနိ နေဝ ဒက္ခတိ န ပန သဒ္ဒံ သောဿတိ"၊ "အစ္ဆရိယံ အန္ဓော နာမ ပဗ္ဗတမာရောဟိဿတိ"၊ "ဗဓိရော နာမ သဒ္ဒံ သောဿတိ"။ 4. Bhūte īuṃ ottha iṃ mhā ā ū se vhaṃ a mhe. ၄. အတိတ် (ဘူတ) ကာလ၌ ဤ၊ အုံ၊ အော၊ တ္ထ၊ အိံ၊ မှာ၊ အာ၊ ဦ၊ သေ၊ ဝှံ၊ အ၊ မှေ (အဇ္ဇတနီ) ဝိဘတ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ Bhūte parisamatte atthe vattamānato kriyatthā ī ādayo honti. Agamī agamuṃ, agamo agamittha, agamiṃ agamimhā[Pg.212], agamā agamū, agamise agamivhaṃ, agama agamimhe. Bhūtasāmaññavacanicchāyamanajjatanepi ‘suvo ahosi ānando’. ပြီးဆုံးပြီးသော အတိတ်အနက်၌ ဝတ္တမာနကာလမှ ကြိယာဝိဘတ် ဤအစရှိသော ဝိဘတ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ အဂမီ၊ အဂမုံ၊ အဂမော၊ အဂမိတ္ထ၊ အဂမိံ၊ အဂမိမှာ၊ အဂမာ၊ အဂမူ၊ အဂမိသေ၊ အဂမိဝှံ၊ အဂမ၊ အဂမိမှေ။ အတိတ်အနက် အထွေထွေကို ပြောဆိုလိုသောကြောင့် ယနေ့နှင့် မဆိုင်သော အတိတ် (အနဇ္ဇတန) ၌လည်း ဖြစ်၏။ ဥပမာ - "သုဝေါ အဟောသိ အာနန္ဒော"။ 5. Anajjatane ā ū o ttha a mhā ttha tthuṃ se vhaṃ iṃ mhase. ၅. ယနေ့နှင့် မဆိုင်သော အတိတ် (အနဇ္ဇတန - ဟီယျတ္တနီ) ကာလ၌ အာ၊ ဦ၊ အော၊ တ္ထ၊ အ၊ မှာ၊ တ္ထ၊ တ္ထုံ၊ သေ၊ ဝှံ၊ အိံ၊ မှသေ ဝိဘတ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ Avijjamānajjatane bhūte-tthe vattamānato kriyatthā āādayo honti. လက်ရှိဖြစ်ဆဲနေ့ မဟုတ်သော အတိတ်အနက်၌ ဝတ္တမာနကာလမှ ကြိယာဝိဘတ် အာ အစရှိသော ဝိဘတ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ Āñāyyā ca uṭṭhānā, āñāyyā ca saṃvesanā; Esajjatano kālo, aharubhataḍḍharattaṃ vā. နိုးထရာမှ စ၍လည်းကောင်း၊ အိပ်ပျော်ရာသို့တိုင်အောင်လည်းကောင်း၊ ဤသည်ကား ယနေ့ကာလ (အဇ္ဇတန) တည်း။ သို့မဟုတ် တစ်နေ့တစ်ညဉ့်၏ တစ်ဝက် (တစ်နေ့တစ်ညဉ့်ခွဲ) ကာလသည်လည်းကောင်း အဇ္ဇတနကာလ မည်၏။ Agamā agamū, agamo, agamattha, agama agamamhā, agamattha agamatthuṃ, agamase agamavhaṃ, agamiṃ agamamhase. Aññapadattho kiṃ? Ajja hiyyo vā agamāsi. အဂမာ၊ အဂမူ၊ အဂမော၊ အဂမတ္ထ၊ အဂမ၊ အဂမမှာ၊ အဂမတ္ထ၊ အဂမတ္ထုံ၊ အဂမသေ၊ အဂမဝှံ၊ အဂမိံ၊ အဂမမှသေ။ အခြား (အနဇ္ဇတန မဟုတ်သော) အနက်ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? "အဇ္ဇ ဟိယျော ဝါ အဂမာသိ" (ယနေ့သော်လည်းကောင်း၊ မနေ့ကသော်လည်းကောင်း သွားခဲ့ပြီ)။ 6. Parokkhe a u e ttha a mha ttha re ttho vho i mhe. ၆. မျက်မှောက်မဟုတ်သော အတိတ် (ပရောက္ခာ) ကာလ၌ အ၊ ဥ၊ ဧ၊ တ္ထ၊ အ၊ မှ၊ တ္ထ၊ ရေ၊ တ္ထော၊ ဝှော၊ အိ၊ မှေ ဝိဘတ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ Apaccakkhe bhūtānajjatane-tthe vuttamānato kriyātthā a ādayo honti. Jagāma jagamu, jagame jagapittha, jagama jagamimha, jagamittha jagamire, jagamittho jagamivho, jagami jagamimhe. Mūḷhavikkhittabyāsattacittena attanāpi kriyākatābhinibbattitakāle-nupaladdhā samānā phalenā-numīyamānā parokkhāva vatthuto, tenuttamavisayepi payogasamavo. မျက်မှောက်မဟုတ်သော ယနေ့မဟုတ်သော အတိတ်အနက်၌ ဝတ္တမာနကာလမှ ကြိယာဝိဘတ် အ အစရှိသော ဝိဘတ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ ဇဂါမ၊ ဇဂမု၊ ဇဂမေ၊ ဇဂပိတ္ထ၊ ဇဂမ၊ ဇဂမိမှ၊ ဇဂမိတ္ထ၊ ဇဂမိရေ၊ ဇဂမိတ္ထော၊ ဇဂမိဝှော၊ ဇဂမိ၊ ဇဂမိမှေ။ တွေဝေခြင်း၊ ပျံ့လွင့်ခြင်း၊ စိတ်ရှုပ်ထွေးခြင်းတို့ကြောင့် မိမိကိုယ်တိုင် ပြုလုပ်ပြီးစီးသော အခါ၌ မသိမမြင်ရဘဲ အကျိုးရလဒ်အားဖြင့်သာ ခန့်မှန်းအပ်သော အရာသည် ပကတိအားဖြင့် ပရောက္ခာ (မျက်ကွယ်) ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဥတ္တမပုရိသ၌လည်း ဤဝိဘတ်တို့ကို သုံးစွဲခြင်းသည် သင့်လျော်၏။ 7. Eyyādo vātipattiyaṃ ssā ssaṃ su sse ssatha ssaṃ ssāmhā ssatha ssiṃsu sasse ssavhe ssiṃ ssāmhase. ၇. ဧယျာဒိ (သတ္တမီ) နှင့် ကာလာတိပတ္တိ ကာလတို့၌ ဿာ၊ ဿံ၊ သု၊ ဿေ၊ ဿထ၊ ဿံ၊ ဿာမှာ၊ ဿထ၊ ဿိံသု၊ သဿေ၊ ဿဝှေ၊ ဿိံ၊ ဿာမှသေ ဝိဘတ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ Eyyādo [Pg.213] visaye kriyātipattiyaṃ ssādayo honti vibhāsā. Vidhurappaccayopanipātato kāraṇavekallato vā kriyāyātipatanamanipphatti kriyātipatti, ete ca ssādayo sāmatthiyātītānāgatesveva honti na vattamāne tatra… kriyātipatyasambhavā, sace paṭhamavaye pabbajjaṃ alabhissā arahā abhavissā, dakkhiṇena ce agamissā na sakaṭaṃ pariyā bhavissā, dakkhiṇena ce agamissaṃsu, agamisse agamissatha, agamissaṃ agamissāmhā, agamissatha agamissiṃsu, agamissase agamissavhe, agamissiṃ agamissāmhase, na sakaṭaṃ pariyābhavissā, vātikiṃ? Dakkhiṇe na ce gamissati na sakaṭaṃ pariyā bhavissati. eyya အစရှိသော ဝိဘတ်တို့၏ အရာဖြစ်သော ကိရိယာတိပတ္တိ၌ ssā အစရှိသော ဝိဘတ်တို့သည် ဝိဘာသာ (ဝိကပ်အားဖြင့်) ဖြစ်ကုန်၏။ ကိရိယာ၏ အထမမြောက်ခြင်း (ကိရိယာတိပတ္တိ) ဟူသည် အဆီးအတားဖြစ်သော အကြောင်းနှင့် တွေ့ဆုံခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ အကြောင်းတရား ချို့တဲ့ခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း ကိရိယာ၏ လွန်သွားခြင်း အထမမြောက်ခြင်း ဖြစ်၏။ ထို ssā အစရှိသော ဝိဘတ်တို့သည်လည်း စွမ်းနိုင်သည်၏အဖြစ်ကြောင့် အတိတ်၊ အနာဂတ်ကာလတို့၌သာ ဖြစ်ကုန်၏၊ ပစ္စုပ္ပန်ကာလ၌ မဖြစ်ကုန်၊ ထိုပစ္စုပ္ပန်ကာလ၌ ကိရိယာတိပတ္တိ မဖြစ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ 'သစေ ပဌမဝယေ ပဗ္ဗဇ္ဇံ အလဘိဿာ အရဟာ အဘဝိဿာ' (အကယ်၍ ပထမအရွယ်၌ ရဟန်းအဖြစ်ကို ရခဲ့အံ့၊ ရဟန္တာ ဖြစ်ခဲ့လေရာ၏)၊ 'ဒက္ခိဏေန စေ အဂမိဿာ န သကဋံ ပရိယာ ဘဝိဿာ' (အကယ်၍ တောင်ဘက်ခရီးဖြင့် သွားခဲ့အံ့၊ လှည်းသည် မမှောက်ဘဲ ရှိခဲ့လေရာ၏)၊ ဒက္ခိဏေန စေ အဂမိဿံသု၊ အဂမိဿေ အဂမိဿထ၊ အဂမိဿံ အဂမိဿာမှာ၊ အဂမိဿထ အဂမိဿိံသု၊ အဂမိဿသေ အဂမိဿဝှေ၊ အဂမိဿိံ အဂမိဿာမှသေ၊ န သကဋံ ပရိယာဘဝိဿာ။ ဝါဟူသည် အဘယ်ကြောင့်နည်း? 'ဒက္ခိဏေန စေ ဂမိဿတိ န သကဋံ ပရိယာ ဘဝိဿတိ' (တောင်ဘက်ခရီးဖြင့် သွားအံ့၊ လှည်းသည် မမှောက်လတ္တံ့။) 8. Hetuphalesveyya eyyuṃ eyyāsi eyyātha eyyāmi eyyāma etha eraṃ etho eyyavho eyyaṃ eyyāmhe. ၈. အကြောင်းနှင့် အကျိုးတို့၌ eyya, eyyuṃ, eyyāsi, eyyātha, eyyāmi, eyyāma, etha, eraṃ, etho, eyyavho, eyyaṃ, eyyāmhe ဟူသော ဝိဘတ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ Hetubhūtāyaṃ elabhūtāyañca kriyāyaṃ vattamānato kriyatthā eyyādayo vā honti, sace saṅkhārā niccā bhaveyyuṃ na nirujjheyyuṃ, dakkhiṇena ce gaccheyya na sakaṭaṃ pariyābhaveyya, dakkhiṇena ce gaccheyyuṃ, gaccheyyāsi gaccheyyātha, gaccheyyāmi gaccheyyāma, gacchetha gaccheraṃ, gacchetho gaccheyyavho, gaccheyyaṃ gaccheyyāmhe, na sakaṭaṃ pariyyābhaveyya, bhavanaṃ gamanaṃ ca hetu, anirujjhanaṃ apariyābhavanaṃ ca phalaṃ, iha kasmā na hoti ‘hantīhi palāyati, vassatīti dhāvati, hanissatīti palāyissatī’ti? Iti saddeneva hetuhetumantatāya jotitattā, vāti kiṃ? Dakkhiṇena ce gamissati na sakaṭaṃ pariyābhavissati. အကြောင်းဖြစ်သော ကိရိယာနှင့် အကျိုးဖြစ်သော ကိရိယာ၌ ပစ္စုပ္ပန်ကာလမှစ၍ ကိရိယာ၏ အနက်ရှိသော eyya အစရှိသော ဝိဘတ်တို့သည် ဝါ (အလိုအလျောက်) ဖြစ်ကုန်၏။ 'သစေ သင်္ခါရာ နိစ္စာ ဘဝေယျုံ န နိရုဇ္ဈေယျုံ' (အကယ်၍ သင်္ခါရတရားတို့သည် မြဲကုန်ရာအံ့၊ ချုပ်ငြိမ်းကြကုန်ရာမဟုတ်)၊ 'ဒက္ခိဏေန စေ ဂစ္ဆေယျ န သကဋံ ပရိယာဘဝေယျ' (အကယ်၍ တောင်ဘက်ခရီးဖြင့် သွားရာအံ့၊ လှည်းသည် မမှောက်ရာ)၊ ဒက္ခိဏေန စေ ဂစ္ဆေယျုံ၊ ဂစ္ဆေယျာသိ ဂစ္ဆေယျာထ၊ ဂစ္ဆေယျာမိ ဂစ္ဆေယျာမ၊ ဂစ္ဆေထ ဂစ္ဆေရံ၊ ဂစ္ဆေထော ဂစ္ဆေယျဝှေ၊ ဂစ္ဆေယျံ ဂစ္ဆေယျာမှေ၊ น သကဋံ ပရိယာဘဝေယျ။ ဖြစ်ခြင်းနှင့် သွားခြင်းသည် အကြောင်းတည်း၊ မချုပ်ငြိမ်းခြင်းနှင့် မမှောက်ခြင်းသည် အကျိုးတည်း။ ဤနေရာ၌ 'ဟန္တီဟိ ပလာယတိ' (သတ်အံ့ဟု ပြေး၏)၊ 'ဝဿတီတိ ဓာဝတိ' (မိုးရွာအံ့ဟု ပြေး၏)၊ 'ဟနိဿတီတိ ပလာယိဿတိ' (သတ်လတ္တံ့ဟု ပြေးလတ္တံ့) ဟူသော ဥပမာတို့၌ အဘယ်ကြောင့် ဤဝိဘတ်တို့ မဖြစ်သနည်း? 'ဣတိ'သဒ္ဒါဖြင့်သာလျှင် အကြောင်းနှင့် အကျိုးရှိသည်၏အဖြစ်ကို ပြအပ်ပြီးသောကြောင့်တည်း။ ဝါဟူသည် အဘယ်ကြောင့်နည်း? 'ဒက္ခိဏေန စေ ဂမိဿတိ န သကဋံ ပရိယာဘဝိဿတိ' (တောင်ဘက်ခရီးဖြင့် သွားအံ့၊ လှည်းသည် မမှောက်လတ္တံ့။) 9. Pañhapatthanāvidhīsu. ၉. အမေး၊ ဆုတောင်းခြင်း၊ စေခိုင်းခြင်း အနက်တို့၌ (eyya အစရှိသော ဝိဘတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏)။ Pañho=sampucchanaṃ [Pg.214] sampadhāraṇaṃ nirūpaṇaṃ kāriyānicchayanaṃ patthanā=yācanaṃ iṭṭhāsiṃ bhanañca, vidhi=vidhānaṃ niyojanaṃ kriyāsu byāpāraṇā, sā ca duvidhāva sādarānādaravasena… visayabhedena bhinnāyapi tadubhayānativattanato, etesu pañhādīsu kriyatthato eyyodayo honti, pañhe - kimāyasmā vinayaṃ pariyāpuṇeyya? Udāhu dhammaṃ, gaccheyyaṃ vāhaṃ uposathaṃ na vā gaccheyyaṃ, patthanāyaṃ-labheyyā-haṃ bhante bhagavato santike pabbajjaṃ labheyyaṃ upasampadaṃ, passeyyaṃ taṃ vassasataṃ arogaṃ, vidhimhi-bhavaṃ pattaṃ paceyya, bhavaṃ puññaṃ kareyya, iha bhavaṃ bhuñjeyya, iha bhavaṃ nisīdeyya, māṇavakaṃ bhavaṃ ajjhāpeyya, anuññāpattakālesupi siddhāva… tatthāpi vidhippatītito, anuññāyaṃ-evaṃ kareyyāsi, pattakāle-kaṭaṃ kareyyāsi, patto te kālo kaṭakaraṇe, yadi saṅghassa pattakallaṃ saṅgho uposathaṃ kareyya, etassa bhagavā kālo etassa sugata kālo yaṃ bhagavā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññapeyya, pesanepicchanti ‘gāmaṃ tvaṃ bhaṇe gaccheyyāsi’. အမေး (ပဉှ) ဟူသည် ကောင်းစွာ မေးမြန်းခြင်း၊ နှိုင်းယှဉ်ဆင်ခြင်ခြင်း၊ စူးစမ်းရှာဖွေခြင်း၊ ပြုဖွယ်ကိစ္စကို ဆုံးဖြတ်ခြင်းတည်း။ ဆုတောင်းခြင်း (ပတ္ထနာ) ဟူသည် တောင်းပန်ခြင်းနှင့် အလိုရှိအပ်သော အကျိုးကို တောင့်တခြင်းတည်း။ စေခိုင်းခြင်း (ဝိဓိ) ဟူသည် စီရင်ခြင်း၊ တိုက်တွန်းခြင်း၊ ကိရိယာတို့၌ လုံ့လပြုစေခြင်းတည်း။ ထိုစေခိုင်းခြင်းသည်လည်း ရိုသေခြင်း၊ မရိုသေခြင်း အစွမ်းဖြင့် နှစ်ပါးသာလျှင် ဖြစ်၏၊ အရာဌာန၏ ကွဲပြားခြင်းကြောင့် ကွဲပြားသော်လည်း ထိုနှစ်ပါးသော အနက်မှ မကျော်လွန်သောကြောင့်တည်း။ ထိုအမေးအစရှိသော အနက်တို့၌ ကိရိယာ၏ အနက်ကြောင့် eyya အစရှိသော ဝိဘတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ အမေး၌ - 'ကိမာယသ္မာ ဝိနယံ ပရိယာပုဏေယျ? ဥဒါဟု ဓမ္မံ' (အသက်ရှည်သော ရှင်သည် ဝိနည်းကို သင်ယူရာသလော? သို့မဟုတ် တရားကို သင်ယူရာသလော?)၊ 'gacceyyaṃ vāhaṃ uposathaṃ na vā gaccheyyaṃ' (ငါသည် ဥပုသ်သို့ သွားရာသလော သို့မဟုတ် မသွားရာသလော?)။ ဆုတောင်းခြင်း၌ - 'လဘေယျာဟံ ဘန္တေ ဘဂဝတော သန္တိကေ ပဗ္ဗဇ္ဇံ လဘေယျံ ဥပသမ္ပဒံ' (အရှင်ဘုရား၊ အကျွန်ုပ်သည် မြတ်စွာဘုရား၏ ထံတော်ပါး၌ ရှင်အဖြစ်ကို ရလိုပါ၏၊ ရဟန်းအဖြစ်ကို ရလိုပါ၏)၊ 'ပဿေယျံ တံ ဝဿသတံ အရောဂံ' (သင့်ကို အနာရောဂါကင်းလျက် အနှစ်တစ်ရာပတ်လုံး မြင်လိုပါ၏)။ စေခိုင်းခြင်း၌ - 'ဘဝံ ပတ္တံ ပစိယျ' (အရှင်သည် ဆွမ်းကို ချက်ရာ၏)၊ 'ဘဝံ ပုညံ ကရေယျ' (အရှင်သည် ကောင်းမှုကို ပြုရာ၏)၊ 'ဣဟ ဘဝံ ဘုဉ္ဇေယျ' (ဤနေရာ၌ အရှင်သည် စားရာ၏)၊ 'ဣဟ ဘဝံ နိသီဒေယျ' (ဤနေရာ၌ အရှင်သည် ထိုင်ရာ၏)၊ 'မာဏဝကံ ဘဝံ အဇ္ဈာပေယျ' (လုလင်ကို အရှင်သည် သင်ကြားပေးရာ၏)။ ခွင့်ပြုခြင်း၊ အခွင့်သင့်ခြင်း ကာလတို့၌လည်း ပြီးသည်သာတည်း၊ ထိုအရပ်၌လည်း စေခိုင်းခြင်း အနက်ကို သိရသောကြောင့်တည်း။ ခွင့်ပြုခြင်း၌ - 'ဧဝံ ကရေယျာသိ' (ဤသို့ ပြုရာ၏)။ အခွင့်သင့်သော ကာလ၌ - 'ကဋံ ကရေယျာသိ' (ဖျာကို ပြုရာ၏၊ ဖျာပြုရန် သင့်တော်သော အချိန်ရောက်ပြီ)၊ 'ယဒိ သံဃဿ ပတ္တကလ္လံ သံဃော ဥပေါသထံ ကရေယျ' (အကယ်၍ သံဃာအား အခွင့်သင့်အံ့၊ သံဃာသည် ဥပုသ်ပြုရာ၏)၊ 'ဧတဿ ဘဂဝါ ကာလော ဧတဿ သုဂတ ကာလော ယံ ဘဂဝါ သာဝကာနံ သိက္ခာပဒံ ပညပေယျ' (မြတ်စွာဘုရား၊ မြတ်စွာဘုရားသည် တပည့်သားတို့အား သိက္ခာပုဒ် ပညတ်တော်မူရန် ဤအချိန်သည် အခါတော် ဖြစ်ပါ၏)။ စေလွှတ်ခြင်း၌လည်း 'gāmaṃ tvaṃ bhaṇe gaccheyyāsi' (အချင်း၊ သင်သည် ရွာသို့ သွားရာ၏) ဟု အလိုရှိကုန်၏။ 10. Tu antu hi tha mi ma taṃ antaṃ ssu vho e āmase. ၁၀. tu, antu, hi, tha, mi, ma, taṃ, antaṃ, ssu, vho, e, āmase ဟူသော (ပဉ္စမီဝိဘတ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏)။ Pañhādīsvete honti kriyatthato. Gacchatu gacchantu, gacchāhi gacchatha, gacchāmi gacchāma, gacchataṃ gacchantaṃ, gacchassu gacchavho, gacche, gacchāmase, pañhe-kinnu khalu bho byākaraṇamadhīyassu, patthanāyaṃ-dadāhi me, jīvatu bhavaṃ, vidhimhi-kaṭaṃ karotu bhavaṃ, puññaṃ karotu [Pg.215] bhavaṃ, iha bhavaṃ bhuñjatu, iha bhavaṃ nisīdatu, uddisatu bhante bhagavā bhikkhūnaṃ pātimokkhaṃ, pesane-gaccha bhaṇe gāmaṃ, anumatiyaṃ - evaṃ karohi, pattakāle-kālo-yaṃ te mahāvīra uppajja mātukucchiyaṃ. အမေး အစရှိသော အနက်တို့၌ ဤဝိဘတ်တို့သည် ကိရိယာ၏ အနက်ကြောင့် ဖြစ်ကုန်၏။ ဂစ္ဆတု၊ ဂစ္ဆန္တု၊ ဂစ္ဆာဟိ၊ ဂစ္ဆထ၊ ဂစ္ဆာမိ၊ ဂစ္ဆာမ၊ ဂစ္ဆတံ၊ ဂစ္ဆန္တံ၊ ဂစ္ဆဿု၊ ဂစ္ဆဝှေ၊ ဂစ္ဆေ၊ ဂစ္ဆာမသေ။ အမေး၌ - 'ကိန္နု ခလု ဘော ဗျာကရဏမဓီယဿု' (အချင်း၊ သင်သည် သဒ္ဒါကျမ်းကို သင်အံ့လော)။ ဆုတောင်းခြင်း၌ - 'ဒဒါဟိ မေ' (ငါ့အား ပေးပါလော့)၊ 'ဇီဝတု ဘဝံ' (အရှင်သည် အသက်ရှည်ပါစေသတည်း)။ စေခိုင်းခြင်း၌ - 'ကဋံ ကရောတု ဘဝံ' (အရှင်သည် ဖျာကို ပြုပါစေ)၊ 'ပုညံ ကရောတု ဘဝံ' (အရှင်သည် ကောင်းမှုကို ပြုပါစေ)၊ 'ဣဟ ဘဝံ ဘုဉ္ဇတု' (ဤနေရာ၌ အရှင်သည် စားပါစေ)၊ 'ဣဟ ဘဝံ နိသီဒတု' (ဤနေရာ၌ အရှင်သည် ထိုင်ပါစေ)၊ 'ဥဒ္ဒိသတု ဘန္တေ ဘဂဝါ ဘိက္ခူနံ ပါတိမောက္ခံ' (အရှင်ဘုရား၊ မြတ်စွာဘုရားသည် ရဟန်းတို့အား ပါတိမောက်ကို ပြသတော်မူပါလော့)။ စေလွှတ်ခြင်း၌ - 'ဂစ္ဆ ဘဏေ ဂါမံ' (အချင်း၊ ရွာသို့ သွားလော့)။ ခွင့်ပြုခြင်း၌ - 'ဧဝံ ကရောဟိ' (ဤသို့ ပြုလော့)။ အခွင့်သင့်သော ကာလ၌ - 'ကာလောယံ တေ မဟာဝီရ ဥပ္ပဇ္ဇ မာတုကုစ္ဆိယံ' (ကြီးမြတ်သော ရဲစွမ်းသတ္တိရှိတော်မူသော အရှင်ဘုရား၊ အမိဝမ်းတိုက်၌ ပဋိသန္ဓေနေတော်မူရန် ဤအချိန်သည် အခါတော် ဖြစ်ပါ၏)။ 11. Satyarahesveyyādī. ၁၁. စွမ်းနိုင်ခြင်း၊ ထိုက်တန်ခြင်း အနက်တို့၌ eyya အစရှိသော ဝိဘတ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ Sattiyaṃ ara hatthe ca kriyatthā eyyādayo honti. Bhavaṃ khalu rajjaṃ kareyya, bhavaṃ satto araho. စွမ်းနိုင်ခြင်း အနက်နှင့် ထိုက်တန်ခြင်း အနက်တို့၌ ကိရိယာ၏ အနက်ရှိသော eyya အစရှိသော ဝိဘတ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ 'ဘဝံ ခလု ရဇ္ဇံ ကရေယျ' (အရှင်သည် မင်းအဖြစ်ကို ပြုနိုင်ရာ၏ / ပြုထိုက်၏)၊ အရှင်သည် စွမ်းနိုင်သူ၊ ထိုက်တန်သူ ဖြစ်၏။ 12. Sambhāvane vā. ၁၂. မြတ်နိုးချီးမွမ်းခြင်း (သမ္ဘာဝန) အနက်၌ (ထိုဝိဘတ်တို့သည်) ဝါ (အလိုအလျောက် ဖြစ်ကုန်၏)။ Sambhāvane gamyamāne dhātunā vuccamāne ca eyyādayo honti vibhāsā. Api pabbataṃ sirasā bhindeyya, kriyātipattiyantu ssādī-asaniyāpi hato nāpatissā, sambhāvemi saddahāmi avakappemi bhuñjeyya bhavaṃ bhuñjissati bhavaṃ abhuñji bhavaṃ, kriyātipattiyantu ssādī-sambhāvemi nābhuñjissā bhavaṃ. မြတ်နိုးချီးမွမ်းခြင်း အနက်ကို သိအပ်သည်ရှိသော် ဓာတ်ဖြင့် ဟောအပ်သည်ရှိသော်လည်း eyya အစရှိသော ဝိဘတ်တို့သည် ဝိဘာသာ (ဝိကပ်အားဖြင့်) ဖြစ်ကုန်၏။ 'အပိ ပဗ္ဗတံ သိရသာ ဘိန္ဒေယျ' (ဦးခေါင်းဖြင့် တောင်ကိုပင် သော်လည်း ဖြိုခွဲနိုင်ရာ၏)။ ကိရိယာတိပတ္တိ၌မူကား ssā အစရှိသော ဝိဘတ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏ - 'အသနိယာပိ ဟတော နာပတိဿာ' (မိုးကြိုးဖြင့် မှန်သော်လည်း မလဲကျရာ)။ 'သမ္ဘာဝေမိ သဒ္ဒဟာမိ အဝကပ္ပေမိ ဘုဉ္ဇေယျ ဘဝံ၊ ဘုဉ္ဇိဿတိ ဘဝံ၊ အဘုဉ္ဇိ ဘဝံ' (အရှင်သည် စားရာ၏ / စားလတ္တံ့ / စားပြီဟု ငါသည် ချီးမွမ်း၏၊ ယုံကြည်၏၊ သက်ဝင်၏)။ ကိရိယာတိပတ္တိ၌မူကား ssā အစရှိသော ဝိဘတ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏ - 'သမ္ဘာဝေမိ နာဘုဉ္ဇိဿာ ဘဝံ' (အရှင်သည် မစားခဲ့ရာဟု ငါသည် ချီးမွမ်း၏)။ 13. Māyoge īāādī. ၁၃. mā သဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်သည်ရှိသော် ī အစရှိသော ဝိဘတ်တို့နှင့် ā အစရှိသော ဝိဘတ်တို့သည် ဝါ (အလိုအလျောက်) ဖြစ်ကုန်၏။ Mā yoge sati īādayo āādayo ca vā honti. Mā su punapi evarūpamakāsi, mā bhavaṃ agamā vanaṃ, vātveva? Mā te kāmaguṇe bhamassu cittaṃ, mā tvaṃ karissasi, mā tvaṃ kareyyāsi, asakakālatthoyamārambho, buddho bhavissatīti padantarasambandhenānāgatakālatā patīyate, evaṃ kato kaṭo sve bhavissati, bhāvi kiccamāsīti. mā သဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်ခြင်း ရှိလတ်သော် ī အစရှိသော ဝိဘတ်တို့နှင့် ā အစရှိသော ဝိဘတ်တို့သည် ဝါ (အလိုအလျောက်) ဖြစ်ကုန်၏။ 'မာ သု ပုနပိ ဧဝရူပမကာသိ' (ဤကဲ့သို့သော အမှုမျိုးကို နောက်တစ်ဖန် မပြုပါလင့်)၊ 'မာ ဘဝံ အဂမာ ဝနံ' (အရှင်သည် တောသို့ မသွားပါလင့်)။ ဝါဟူသည် အဘယ်ကြောင့်နည်း? 'မာ တေ ကာမဂုဏေ ဘမဿု စိတ္တံ' (သင့်စိတ်သည် ကာမဂုဏ်တို့၌ မလည်ပတ်ပါစေလင့်)၊ 'မာ တွံ ကရိဿသိ' (သင်သည် မပြုလတ္တံ့)၊ 'မာ တွံ ကရေယျာသိ' (သင်သည် မပြုရာ)။ ဤကာလပရိတ်သတ်ကို အစပြုခြင်းသည် မိမိ၏ ကာလအနက်မဟုတ်ဘဲ ဖြစ်၏။ 'ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿတိ' (ဘုရားဖြစ်လတ္တံ့) ဟု အခြားပုဒ်၏ ဆက်စပ်ခြင်းဖြင့် အနာဂတ်ကာလ၏ အဖြစ်ကို သိအပ်၏။ ဤသို့ 'ကတော ကဋော သွေ ဘဝိဿတိ' (ပြုအပ်သော ဖျာသည် နက်ဖြန် ဖြစ်လတ္တံ့)၊ 'ဘာဝိ ကိစ္စမာသိ' (ဖြစ်လတ္တံ့သော ကိစ္စသည် ဖြစ်ခဲ့ပြီ) ဟု ဖြစ်၏။ Lunāhi [Pg.216] lunāhitvevāyaṃ lunāti, lunassu lunassutvevāyaṃ lunā-tīti tvādīnamevetaṃ majjhimapurisekavacanānamābhikkhaññe dvibbavacanaṃ, idaṃ vuttaṃ hoti ‘eva mesa turito aññepi niyojentoviya kiriyaṃ karotī’ti, evaṃ lunātha lunāthatvevāyaṃ lunāti, lunavho lunavhotvevāyaṃ lunāti, tathā kālantaresupi lunāhi lunāhitvevāyaṃ aluni, alunā, lulāva, lunissatīti, evaṃ ssumhi ca yojanīyaṃ, tathā samuccayepi maṭhamaṭa, vihāramaṭetvevāyamaṭati, maṭhamaṭassu, vihāramaṭassutvevāyamaṭati, byāpārabhede tusāmaññavacanasseva byāpakattā anuppayogo bhavati, odanaṃ bhuñja, yāguṃ piva, dhānā khādetvevāya-majjhoharati. 'လုနာဟိ လုနာဟိ' ဟူ၍သာလျှင် ဤသူသည် ရိတ်ဖြတ်၏၊ 'လုဏဿု လုဏဿု' ဟူ၍သာလျှင် ဤသူသည် ရိတ်ဖြတ်၏ဟူ၍ မဇ္ဈိမပုရိသ ဧကဝုစ်ဖြစ်သော hi အစရှိသော ဝိဘတ်တို့၏သာလျှင် အဖန်ဖန်ဖြစ်ခြင်း (အာဘိက္ခည) အနက်၌ နှစ်ကြိမ်ရွတ်ဆိုခြင်း ဖြစ်၏။ ဤဆိုအပ်သည်ကား 'ဤသို့ လျှင်မြန်စွာ ပြုလုပ်သော ဤသူသည် သူတစ်ပါးတို့ကိုလည်း စေခိုင်းသကဲ့သို့ ကိရိယာကို ပြု၏' ဟူလို။ ဤနည်းတူ 'လုနာထ လုနာထ' ဟူ၍သာလျှင် ဤသူသည် ရိတ်ဖြတ်၏၊ 'လုနဝှေ လုနဝှေ' ဟူ၍သာလျှင် ဤသူသည် ရိတ်ဖြတ်၏။ ထို့အတူ အခြားသော ကာလတို့၌လည်း 'လုနာဟိ လုနာဟိ' ဟူ၍သာလျှင် ဤသူသည် ရိတ်ဖြတ်ခဲ့ပြီ၊ ရိတ်ဖြတ်လတ္တံ့ စသည်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ssu ဝိဘတ်၌လည်းကောင်း ယှဉ်အပ်၏။ ထို့အတူ ပေါင်းစည်းခြင်း (သမုစ္စယ) အနက်၌လည်း 'မဌ မဌ၊ ဝိဟာရမဌ' (လည်ပတ်လော့ လည်ပတ်လော့၊ ကျောင်း၌ လည်ပတ်လော့) ဟူ၍သာလျှင် လည်ပတ်၏၊ 'မဌမဌဿု၊ ဝိဟာရမဌဿု' ဟူ၍သာလျှင် လည်ပတ်၏။ လုံ့လပြုခြင်း ကွဲပြားသောအခါ၌ ယေဘုယျအားဖြင့် ဟောသော သဒ္ဒါ၏သာလျှင် လွှမ်းမိုးသောကြောင့် (အနုပ္ပယောဂ) ဖြစ်၏။ 'ဆွမ်းကို စားလော့၊ ယာဂုကို သောက်လော့၊ မုန့်ကို ခဲလော့' ဟူ၍သာလျှင် ဤသူသည် မျိုချ၏။ 14. Pubbaparacchakkānamekānekesu tumhāmhasesesu dve dve majjhimuttamapaṭhamā. ၁၄. ရှေ့ခြောက်လုံး (ပရဿပုဒ်)၊ နောက်ခြောက်လုံး (အတ္တနောပုဒ်) တို့၏ တစ်ခု (ဧကဝုစ်)၊ များစွာသော (ဗဟုဝုစ်) အနက်တို့၌လည်းကောင်း၊ tumha, amha နှင့် အကြွင်းရှိသော ပုဒ်တို့ ယှဉ်အပ်သည်ရှိသော် နှစ်ခုစီ နှစ်ခုစီသော မဇ္ဈိမပုရိသ၊ ဥတ္တမပုရိသ၊ ပထမပုရိသတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ Ekānekesu tumhāmhasaddavacanīyesu tadaññasaddavacanīyesu ca kārakesu pubbacchakkānaṃ paracchakkānaṃ majjhimuttamapaṭhamā dve dve honti yathākkamaṃ kriyatthā, uttamasaddo-yaṃ sabhāvato tatiyaduke ruḷho, tvaṃ gacchasi, tumhe gacchatha, tvaṃ gacchase, tumhe gacchavhe, ahaṃ gacchāmi, mayaṃ gacchāma, ahaṃ gacche, mayaṃ gacchāmhe, so gacchati, te gacchanti, so gacchate, te gacchante, sāmatthiyā laddhattā appayujjamānesupi tumhāmhasesesu bhavanti. Gacchasi, gacchatha, gacchase, gacchavhe, gacchāmi, gacchāma, gacche, gacchāmhe, gacchati, gacchanti, gacchate, gacchante. ဧကဝုစ် ဗဟုဝုစ်ရှိကုန်သော တုမှသဒ္ဒါ၊ အမှသဒ္ဒါတို့ဖြင့် ပြောဆိုအပ်ကုန်သော ကာရကတို့၌လည်းကောင်း၊ ထိုမှတပါးသော သဒ္ဒါတို့ဖြင့် ပြောဆိုအပ်ကုန်သော ကာရကတို့၌လည်းကောင်း ရှေးခြောက်ခုတို့၏လည်းကောင်း၊ နောက်ခြောက်ခုတို့၏လည်းကောင်း မဇ္ဈိမပုရုသ၊ ဥတ္တမပုရုသ၊ ပထမပုရုသတို့သည် နှစ်ခုနှစ်ခုစီ အစဉ်အတိုင်း ကရိယာ၏ အနက်ရှိကုန်သည် ဖြစ်ကုန်၏။ ဤ ဥတ္တမသဒ္ဒါသည် သဘောအားဖြင့် တတိယအစုံ၌ ရုဠှီအားဖြင့် တည်၏။ သာဓကများမှာ tvaṃ gacchasi, tumhe gacchatha, tvaṃ gacchase, tumhe gacchavhe, ahaṃ gacchāmi, mayaṃ gacchāma, ahaṃ gacche, mayaṃ gacchāmhe, so gacchati, te gacchanti, so gacchate, te gacchante တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ အနက်သတ္တိအားဖြင့် ရအပ်သောကြောင့် တုမှ၊ အမှ နှင့် ကြွင်းသော ကတ္တားတို့ကို မသုံးစွဲအပ်သော်လည်း ကရိယာပုဒ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ Gacchasi, gacchatha, gacchase, gacchavhe, gacchāmi, gacchāma, gacche, gacchāmhe, gacchati, gacchanti, gacchate, gacchante ဟူ၍ ဖြစ်၏။ 15. Āīssādīsvaña vā. ၁၅. အာ၊ ဤ၊ ဿ အစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌ အဉ ကရိယာပစ္စည်းသည် ဝါ ဖြစ်၏။ Āādo [Pg.217] īādo ssā ādo ca kriyatthassa vā aña hoti. Ñakāro-nubandho, agamā, gamā, agamī, gamī, agamissā, gamissā. အာအစရှိသော ဝိဘတ်၊ ဤအစရှိသော ဝိဘတ်၊ ဿာ အစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌ ကရိယာ၏ နောင်၌ အဉ ပစ္စည်းသည် ဝါ ဖြစ်၏။ ဉ အက္ခရာသည် အနုဗန္ဓ ဖြစ်၏။ သာဓကများမှာ agamā, gamā, agamī, gamī, agamissā, gamissā တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 16. Aādīsvāho brūssa. ၁၆. အ အစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌ ဗြူဓာတ်အား အာဟ ဖြစ်၏။ Brūssa āho hoti aādīsu. Āha, āhu. အ အစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌ ဗြူဓာတ်အား အာဟ အပြု ဖြစ်၏။ သာဓကများမှာ āha, āhu တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 17. Bhūssa vuka. ၁၇. ဘူဓာတ်အား ဝုက ဖြစ်၏။ Aādīsu bhūssa vuka hoti. Kakāro-nubandho, ukāro uccāraṇattho, babhūva. အ အစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌ ဘူဓာတ်အား ဝုက ဖြစ်၏။ ကအက္ခရာသည် အနုဗန္ဓ ဖြစ်၏။ ဥအက္ခရာသည် အသံထွက်ရုံမျှ အကျိုးရှိ၏။ babhūva ဟူ၍ ဖြစ်၏။ 18. Pubbassa a. ၁၈. ရှေးဓာတ်အား အ ဖြစ်၏။ Aādīsu dvitte pubbassa bhūssa a hoti, babhūva. အ အစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌ ဒွိတ္ထရှိသော် ရှေးဖြစ်သော ဘူဓာတ်၏ ဥအား အ ဖြစ်၏။ babhūva ဟူ၍ ဖြစ်၏။ 19. Ussaṃsvāhā vā. ၁၉. ဥသ်၊ အံသု ဝိဘတ်တို့၌ အာဟ၏ နောင်၌ ဝါ ဖြစ်၏။ Āhādesā parassa ussa aṃsuvā hoti. Ahaṃsu, āhu. အာဟအပြု၏ နောင်၌ရှိသော ဥသ်ဝိဘတ်အား အံသု အပြုသည် ဝါ ဖြစ်၏။ သာဓကများမှာ ahaṃsu, āhu တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 20. Tyantīnaṃ ṭaṭū. ၂၀. တိ၊ အန္တိ ဝိဘတ်တို့အား ဌ၊ ဌု ဖြစ်ကုန်၏။ Āhā paresaṃ tiantīnaṃ ṭaṭū honti. Ṭakārā sabbādesatthā, āha, āhu, atoyeva ca ñāpakā tiantīsu ca brūssā-ho. အာဟဓာတ်၏ နောင်၌ရှိကုန်သော တိ၊ အန္တိ ဝိဘတ်တို့အား ဌ၊ ဌု အပြုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဌအက္ခရာတို့သည် သဗ္ဗာဒေသ အကျိုးရှိကုန်၏။ သာဓကများမှာ āha, āhu တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤအကြောင်းကြောင့်ပင်လျှင် တိ၊ အန္တိ ဝိဘတ်တို့၌လည်း ဗြူဓာတ်အား အာဟ အပြုဖြစ်ကြောင်း သိစေအပ်၏။ 21. Īādo vacassoma. ၂၁. ဤ အစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌ ဝစဓာတ်အား ဩမ ဖြစ်၏။ Īādīsu vacassa oma hoti. Makāro-nubandho, avoca, īādoti kiṃ? Avacā. ဤ အစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌ ဝစဓာတ်အား ဩမ အပြု ဖြစ်၏။ မအက္ခရာသည် အနုဗန္ဓ ဖြစ်၏။ သာဓကမှာ avoca ဖြစ်၏။ 'ဤအစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ avacā (၌ မဖြစ်စေရန်) ဖြစ်၏။ 22. Dāssa daṃ vā mimesvadvitte. ၂၂. ဒွိတ္ထမဖြစ်သော် မိ၊ မ ဝိဘတ်တို့၌ ဒါဓာတ်အား ဒံ အပြုသည် ဝါ ဖြစ်၏။ Advite [Pg.218] vattamānassa dāssa daṃ vā hoti mimesu. Dammi demi, damma dema, advitteti kiṃ? Dadādhi dadāma. ဒွိတ္ထမရှိဘဲ တည်ဆဲဖြစ်သော ဒါဓာတ်အား မိ၊ မ ဝိဘတ်တို့၌ ဒံ အပြုသည် ဝါ ဖြစ်၏။ သာဓကများမှာ dammi (သို့မဟုတ်) demi, damma (သို့မဟုတ်) dema တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 'ဒွိတ္ထမဖြစ်သော်' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ dadādhi, dadāma တို့၌ မဖြစ်စေရန် ဖြစ်၏။ 23. Karassa sossa kuṃ. ၂၃. သ ပစ္စည်းနှင့်တကွဖြစ်သော ကရဓာတ်အား ကုံ ဖြစ်၏။ Karassa saokārassa kuṃ vā hoti mimesu. Kummi kumma, karomi karoma. သပစ္စည်း၊ ဩကာရတို့နှင့်တကွဖြစ်သော ကရဓာတ်အား မိ၊ မ ဝိဘတ်တို့၌ ကုံ အပြုသည် ဝါ ဖြစ်၏။ သာဓကများမှာ kummi, kumma, karomi, karoma တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 24. Kā īādīsu. ၂၄. ဤ အစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌ ကာ ဖြစ်၏။ Karassa saokārassa kā hoti vā īādīsu. Akāsi akari, akaṃsu akariṃsu, akā akarā. သပစ္စည်း၊ ဩကာရတို့နှင့်တကွဖြစ်သော ကရဓာတ်အား ဤ အစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌ ကာ အပြုသည် ဝါ ဖြစ်၏။ သာဓကများမှာ akāsi, akari, akaṃsu, akariṃsu, akā, akarā တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 25. Hāssa, cāhaṅa ssena. ၂၅. ဟာဓာတ်အားလည်းကောင်း၊ ကရဓာတ်အားလည်းကောင်း ဿ ပစ္စည်းနှင့်တကွ အာဟဉ ဖြစ်၏။ Karassa sossa hāssa ca āhaṅa vā hoti ssena saha. Kāhati karissati, akāhā akarissā, hāhati hāyissati, ahāhā ahāyissā. သပစ္စည်းနှင့်တကွဖြစ်သော ကရဓာတ်အားလည်းကောင်း၊ ဟာဓာတ်အားလည်းကောင်း ဿပစ္စည်းနှင့်တကွ အာဟဉ အပြုသည် ဝါ ဖြစ်၏။ သာဓကများမှာ kāhati, karissati, akāhā, akarissā, hāhati, hāyissati, ahāhā, ahāyissā တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 26. Labhavasacchidabhidarudānaṃ cchaṅa. ၂၆. လဘ်၊ ဝသ်၊ ဆိဒ်၊ ဘိဒ်၊ ရုဒ် ဓာတ်တို့အား ဆဉ ဖြစ်၏။ Labhādīnaṃ cchaṅa vā hoti ssenasaha. Alacchā alabhissā, lacchati labhissāti, avacchā avasissā, vacchati vasissati, acchecchā acchindissā, checchati chindissati, abhecchā abhindissā, bhecchati bhindissati, arucchā arodissā, rucchati rodissatī[Pg.219], aññasmimpi chidassa vā cchaṅa yogavibhāgā, acchecchuṃ acchantiṃsu, aññesañca gacchaṃ gacchissaṃ. လဘဓာတ်အစရှိသည်တို့အား ဿပစ္စည်းနှင့်တကွ ဆဉ အပြုသည် ဝါ ဖြစ်၏။ သာဓကများမှာ alacchā, alabhissā, lacchati, labhissati, avacchā, avasissā, vacchati, vasissati, acchecchā, acchindissā, checchati, chindissati, abhecchā, abhindissā, bhecchati, bhindissati, arucchā, arodissā, rucchati, rodissati ဟူ၍ ဖြစ်၏။ သုတ္တဝိဘာဂအားဖြင့် အခြားအရာ၌လည်း ဆိဒဓာတ်အား ဆဉ ဖြစ်၏၊ သာဓကမှာ acchecchuṃ, acchantiṃsu ဖြစ်၏။ အခြားဓာတ်တို့အားလည်း (ဆဉဖြစ်သည်) သာဓကမှာ gacchaṃ, gacchissaṃ ဖြစ်၏။ 27. Bhuja muca vaca visānaṃ kkhaṅa. ၂၇. ဘုဇ်၊ မုစ်၊ ဝစ်၊ ဝိသ် ဓာတ်တို့အား က္ခဉ ဖြစ်၏။ Bhujādīnaṃ kkhaṅa vā hoti ssena saha. Abhokkhā abhuñjissā, bhokkhati bhuñjissati, amokkhā amuñcissā, mokkhatimuñcissati, avakkhā avacissā, vakkhati vaccissati, pāvekkhā pāvisissā, pavekkhati pavisissati, visassā-ññasmimpi vā kkhaṅa yogavibhāgā pāvekkhi, pāvisi. ဘုဇဓာတ်အစရှိသည်တို့အား ဿပစ္စည်းနှင့်တကွ က္ခဉ အပြုသည် ဝါ ဖြစ်၏။ သာဓကများမှာ abhokkhā, abhuñjissā, bhokkhati, bhuñjissati, amokkhā, amuñcissā, mokkhati, muñcissati, avakkhā, avacissā, vakkhati, vaccissati, pāvekkhā, pāvisissā, pavekkhati, pavisissati တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ သုတ္တဝိဘာဂအားဖြင့် ဝိသဓာတ်အား အခြားအရာ၌လည်း က္ခဉ အပြုသည် ဝါ ဖြစ်၏၊ သာဓကများမှာ pāvekkhi, pāvisi တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 28. Āīādīsu harassā. ၂၈. အာ၊ ဤ အစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌ ဟရဓာတ်အား အာ ဖြစ်၏။ Āādo īādo a harassa ā hoti vā. Ahā aharā, ahāsi ahari. အာအစရှိသော ဝိဘတ်၊ ဤအစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌ ဟရဓာတ်၏ အား အာ အပြုသည် ဝါ ဖြစ်၏။ သာဓကများမှာ ahā, aharā, ahāsi, ahari တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 29. Gamissa. ၂၉. ဂမိဓာတ်အားလည်း အာ ဖြစ်၏။ Āādo īādo a gamissa ā hoti vā. Agā agamā, agā agamī. အာအစရှိသော ဝိဘတ်၊ ဤအစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌ ဂမိဓာတ်၏ အား အာ အပြုသည် ဝါ ဖြစ်၏။ သာဓကများမှာ agā, agamā, agā, agamī တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 30. Ḍaṃsassa ca chaṅa. ၃၀. ဒံသဓာတ်အားလည်းကောင်း၊ ဂမိဓာတ်အားလည်းကောင်း ဆဉ ဖြစ်၏။ Ḍaṃsassa gamissa ca chaṅa vā hoti āīādīsu. Aḍañchā aḍaṃsā, aḍañchi aḍaṃsī, agañchā agacchā, agañchi agacchī. ဒံသဓာတ်အားလည်းကောင်း၊ ဂမိဓာတ်အားလည်းကောင်း အာ၊ ဤ အစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌ ဆဉ အပြုသည် ဝါ ဖြစ်၏။ သာဓကများမှာ aḍañchā, aḍaṃsā, aḍañchi, aḍaṃsī, agañchā, acchā, agañchi, acchī တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 31. Hūssa hehehihohi ssatyādo. ၃၁. ဿတိ အစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌ ဟူဓာတ်အား ဟေ၊ ဟေဟိ၊ ဟောဟိ ဖြစ်ကုန်၏။ Hūssa heādayo honti ssatyādo. Hessati, hehissati, hohissati. ဿတိ အစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌ ဟူဓာတ်အား ဟေ အစရှိသော အပြုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ သာဓကများမှာ hessati, hehissati, hohissati တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 32. Ṇānāsu rasso. ၃၂. ဏာ၊ နာ ပစ္စည်းတို့၌ ရဿ ဖြစ်၏။ Kṇāknāsu [Pg.220] kriyatthassa rasso hoti. Kiṇāti, dhunāti. ဏာ၊ နာ ပစ္စည်းတို့၌ ကရိယာ၏ အဆုံးအက္ခရာအား ရဿ ဖြစ်၏။ သာဓကများမှာ kiṇāti, dhunāti တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 33. Ā ī ñu mhā ssā ssamhānaṃ vā. ၃၃. အာ၊ ဤ၊ ဉု၊ မှာ၊ ဿာ၊ ဿမှာ ဝိဘတ်တို့အား ဝါ ရဿ ဖြစ်၏။ Esaṃ vā rasso hoti. Gama gamā, gami gamī, gamu gamū, gamimha gamimhā, gamissa gamissā, gamissamha gamissamhā. ဤဝိဘတ်တို့၏ အဆုံးအက္ခရာတို့အား ရဿသည် ဝါ ဖြစ်၏။ သာဓကများမှာ gama, gamā, gami, gamī, gamu, gamū, gamimha, gamimhā, gamissa, gamissā, gamissamha, gamissamhā တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 34. Kusaruhehīssa chi. ၃၄. ကုသ၊ ရုဟဓာတ်တို့၏ နောင်၌ရှိသော ဤဝိဘတ်အား ဆိ အပြု ဖြစ်၏။ Kusā ruhā ca parassa īssa chi vā hoti. Akkocchi akkosi, abhirucchi abhiruhi. Kus ဓာတ်၊ Ruh ဓာတ်တို့၏ နောက်၌ရှိသော ဤဝိဘတ်အား 'ဆိ' အပြုသည် ဝါ (အချို့) ဖြစ်၏။ Akkocchi၊ akkosi၊ abhirucchi၊ abhiruhi။ 35. A ī ssāādīnaṃ byañjanassiña. ၃၅. အ၊ ဤ၊ ဿာ စသည်တို့၏ ဗျည်းအား 'ဣည' (iña) အပြု ဖြစ်၏။ Kriyatthā paresaṃ aādīnaṃ īādīnaṃ ssaādīnañca-byañjanassa iña hoti vibhāsā. Babhuvittha, abhavitthā, anubhavissā, anubhavissati anubhossati harisati hassati, etesanti kiṃ? Bhavati, byañjanassāti kiṃ? Babhūva. ကရိယာတ္ထ (ဓာတ်) တို့၏ နောက်၌ရှိကုန်သော 'အ' စသည်တို့အားလည်းကောင်း၊ 'ဤ' စသည်တို့အားလည်းကောင်း၊ 'ဿာ' စသည်တို့အားလည်းကောင်း (နောက်၌ရှိသော) ဗျည်းအား 'ဣည' (iña) သည် ဝါ (အချို့) ဖြစ်၏။ Babhuvittha၊ abhavitthā၊ anubhavissā၊ anubhavissati၊ anubhossati၊ harisati၊ hassati။ "etesanti kiṃ" ဟူသည် အဘယ်ကြောင့်နည်း? Bhavati။ "byañjanassāti kiṃ" ဟူသည် အဘယ်ကြောင့်နည်း? Babhūva။ 36. Brūto tissīña. ၃၆. Brū ဓာတ်၏ နောက်၌ရှိသော တိ (ti) ဝိဘတ်အား 'ဤည' (īña) အပြု ဖြစ်၏။ Brūto parassa tissa īña vā hoti. Bravīti, brūti. Brū ဓာတ်၏ နောက်၌ရှိသော တိ (ti) ဝိဘတ်အား 'ဤည' (īña) သည် ဝါ (အချို့) ဖြစ်၏။ Bravīti၊ brūti။ 37. Kyassa. ၃၇. ကျ (kya) ပစ္စည်း၏ (နောက်၌ရှိသော ဝိဘတ်အားလည်း ဤည ဖြစ်၏)။ Kriyatthā parassa kyassa īña vā hoti. Pacīyati, paccati. ကရိယာတ္ထ (ဓာတ်) ၏ နောက်၌ရှိသော ကျ (kya) ပစ္စည်း၏ (နောက်၌ရှိသော ဝိဘတ်အား) 'ဤည' (īña) သည် ဝါ (အချို့) ဖြစ်၏။ Pacīyati၊ paccati။ 38. Eyyātha sse a ā īthānaṃ o, a, aṃ, ttha, ttho, vhoka. ၃၈. 'ဧယျာထ'၊ 'ဿေ'၊ 'အ'၊ 'အာ'၊ 'ဤ'၊ 'ထ' တို့၏ နေရာ၌ 'အို'၊ 'အ'၊ 'အံ'၊ 'တ္ထ'၊ 'တ္ထော'၊ 'ဝှော' တို့သည် အသီးသီး ဖြစ်ကုန်၏။ Eyyāthādīnaṃ oādayo vā honti yathākkamaṃ. Tumhe bhaveyyātho bhaveyyātha, tvaṃ abhavissa abhavisse, ahaṃ abhavaṃ [Pg.221] abhava, so abhavittha abhavā, so abhavittho, abhavī, tumhe bhavathavho bhavatha, āsahacaritova akāro gayhate, tho pana-nte niddesā tvādisambandhīyeva, tasseva vā nissitattā, nissayakaraṇampi hi suttakārāciṇṇaṃ. 'ဧယျာထ' စသည်တို့၏ နေရာ၌ 'အို' စသည်တို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဝါ (အချို့) ဖြစ်ကုန်၏။ Tumhe bhaveyyātho၊ bhaveyyātha၊ tvaṃ abhavissa၊ abhavisse၊ ahaṃ abhavaṃ၊ abhava၊ so abhavittha၊ abhavā၊ so abhavittho၊ abhavī၊ tumhe bhavathavho၊ bhavatha။ (အာ နှင့် တွဲဖက်၍ ဖြစ်သော အကာရကိုသာ ယူအပ်၏၊ 'ထော' ဟူသည်ကား 'တေ' အနက်ညွှန်ပြချက်၌ တုံသဒ္ဒါစသည်နှင့် စပ်ဆိုင်သည်သာတည်း၊ ထို 'တေ' ကိုပင် မှီသောကြောင့် ဖြစ်၏၊ မှီရာကို ပြုခြင်းသည်လည်း သုတ်ဆရာတို့၏ အလေ့အထ ဖြစ်၏။) 39. Uṃssiṃ svaṃsu. ၃၉. 'ဥံ' (uṃ) ဝိဘတ်အား 'ဣံသု' (iṃsu)၊ 'အံသု' (aṃsu) တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ Umīccassa iṃsu aṃsu vā honti. Agamiṃsu, agamaṃsu, agamuṃ. 'ဥံ' (uṃ) ဟူသော ဝိဘတ်အား 'ဣံသု' (iṃsu) သို့မဟုတ် 'အံသု' (aṃsu) တို့သည် ဝါ (အချို့) ဖြစ်ကုန်၏။ Agamiṃsu၊ agamaṃsu၊ agamuṃ။ 40. Eottā suṃ. ၄၀. 'ဧ' အပြု၊ 'အို' အပြုတို့၏ နောက်၌ရှိသော ဥံ-ဝိဘတ်အား 'သုံ' (suṃ) ဖြစ်၏။ Eādesato oādesato ca parassa umiccassa suṃ vā hoti. Nesuṃ, nayiṃsu, assosuṃ, assuṃ, ādesattākhyāpanatthaṃttaggahaṇaṃ. 'ဧ' အပြု၏ နောက်မှလည်းကောင်း၊ 'အို' အပြု၏ နောက်မှလည်းကောင်း ဖြစ်သော 'ဥံ' (uṃ) ဝိဘတ်အား 'သုံ' (suṃ) သည် ဝါ (အချို့) ဖြစ်၏။ Nesuṃ၊ nayiṃsu၊ assosuṃ၊ assuṃ။ အပြုအဖြစ်ကို သိစေခြင်းငှာ 'တ' အက္ခရာကို ယူအပ်၏။ 41. Hūto resuṃ. ၄၁. Hū ဓာတ်၏ နောက်၌ရှိသော ဥံ-ဝိဘတ်အား 'ရေသုံ' (resuṃ) ဖြစ်၏။ Hūto parassa umiccassa resuṃ vā hoti. Ahesuṃ, ahavuṃ. Hū ဓာတ်၏ နောက်၌ရှိသော 'ဥံ' (uṃ) ဝိဘတ်အား 'ရေသုံ' (resuṃ) သည် ဝါ (အချို့) ဖြစ်၏။ Ahesuṃ၊ ahavuṃ။ 42. Ossa a i ttha ttho. ၄၂. 'အို' (o) ဝိဘတ်အား 'အ'၊ 'ဣ'၊ 'တ္ထ'၊ 'တ္ထော' တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ Ossa aādayo vā honti. Tvaṃ abhava, abhavi, abhavittha, abhavittho abhavo. 'အို' (o) ဝိဘတ်အား 'အ' စသည်တို့သည် ဝါ (အချို့) ဖြစ်ကုန်၏။ Tvaṃ abhava၊ abhavi၊ abhavittha၊ abhavittho၊ abhavo။ 43. Si. ၄၃. 'သိ' (si) အပြု ဖြစ်၏။ Ossa si vā hoti. Ahosi tvaṃ ahuvo. 'အို' (o) ဝိဘတ်အား 'သိ' (si) သည် ဝါ (အချို့) ဖြစ်၏။ Ahosi၊ tvaṃ ahuvo။ 44. Dīghā īssa. ၄၄. ဒီဃ (အက္ခရာ) ၏ နောက်၌ရှိသော 'ဤ' (ī) ဝိဘတ်အား 'သိ' (si) ဖြစ်၏။ Dīghato parassa īssa si vā hoti. Akāsi akā, adāsi adā. ဒီဃ (အသံရှည်) ၏ နောက်၌ရှိသော 'ဤ' (ī) ဝိဘတ်အား 'သိ' (si) သည် ဝါ (အချို့) ဖြစ်၏။ Akāsi၊ akā၊ adāsi၊ adā။ 45. Mhātthānamuña. ၄၅. မ္ဟာ (mhā) နှင့် တ္ထ (ttha) ဝိဘတ်တို့၏ နေရာ၌ 'မုည' (muña) [သို့မဟုတ် မ္ဟည] ဖြစ်၏။ Mhātthānamhaña [Pg.222] vā hoti. Agamhamhā agamimhā, agamuttha agamittha. မ္ဟာ (mhā) နှင့် တ္ထ (ttha) တို့အား 'မ္ဟည' (mhaña) သည် ဝါ (အချို့) ဖြစ်၏။ Agamhamhā၊ agamimhā၊ agamuttha၊ agamittha။ 46. Iṃssa ca siña. ၄၆. 'ဣံ' (iṃ) ဝိဘတ်အားလည်း 'သိည' (siña) ဖြစ်၏။ Imiccassa siña vā toti mhātthānañca bahulaṃ. Akāsiṃ akariṃ, akāsimhā akarimhā akāsittha akarittha. 'ဣံ' (iṃ) ဟူသော ဝိဘတ်အား 'သိည' (siña) သည်လည်းကောင်း၊ မ္ဟာ နှင့် တ္ထ ဝိဘတ်တို့အား (မ္ဟည အပြု) သည်လည်းကောင်း အများအားဖြင့် ဝါ (အချို့) ဖြစ်၏။ Akāsiṃ၊ akariṃ၊ akāsimhā၊ akarimhā၊ akāsittha၊ akarittha။ 47. Eyyuṃssuṃ. ၄၇. 'ဧယျုံ' (eyyuṃ) ဝိဘတ်အား 'သုံ' (suṃ) ဖြစ်၏။ Eyyumiccassa ñaṃ vā hoti. Gacchuṃ gaccheyyuṃ. 'ဧယျုံ' (eyyuṃ) ဟူသော ဝိဘတ်အား 'ဥံ' (uṃ) [သို့မဟုတ် 'ဉံ' (ñaṃ)] သည် ဝါ (အချို့) ဖြစ်၏။ Gacchuṃ၊ gaccheyyuṃ။ 48. Hissa-to lopo. ၄၈. 'အ' အက္ခရာ၏ နောက်မှ 'ဟိ' ဝိဘတ်အား ချေခြင်း (လောပ) ဖြစ်၏။ Ato parassa hissa lopo vā hoti. Gaccha gacchāhi, atoti kiṃ? Karohi. 'အ' အက္ခရာ၏ နောက်၌ရှိသော 'ဟိ' ဝိဘတ်အား ချေခြင်း (လောပ) သည် ဝါ (အချို့) ဖြစ်၏။ Gaccha၊ gacchāhi။ "atoti kiṃ" ဟူသည် အဘယ်ကြောင့်နည်း? Karohi။ 49. Kyassa sse. ၄၉. 'ဿေ' (sse) ဝိဘတ်၏ ရှေ့၌ 'ကျ' (kya) ပစ္စည်းအား (ချေခြင်း) ဖြစ်၏။ Kyassa vā lopo hoti sse. Anvabhavissā anvabhūyissā, anubhavissati anuchūyissati. 'ဿေ' (sse) ဝိဘတ်၏ ရှေ့၌ 'ကျ' (kya) ပစ္စည်းအား ချေခြင်းသည် ဝါ (အချို့) ဖြစ်၏။ Anvabhavissā၊ anvabhūyissā၊ anubhavissati၊ anuchūyissati။ 50. Atthiteyyādicchannaṃ sa su sa satha saṃ sāma. ၅၀. အသ် (As) ဓာတ်၏ နောက်၌ရှိကုန်သော 'ဧယျ' စသော ခြောက်ခုသော ဝိဘတ်တို့အား 'သ'၊ 'သု'၊ 'သ'၊ 'သထ'၊ 'သံ'၊ 'သာမ' တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ Asa=bhuviccasmā paresaṃ eyyādicchannaṃ sādayo honti yathākkamaṃ. Assa, assu, assa, assatha, assaṃ, assāma. အသ် (တည်ခြင်း၊ ဖြစ်ခြင်းအနက်ရှိသော) ဓာတ်၏ နောက်၌ရှိကုန်သော 'ဧယျ' စသော ဝိဘတ်တို့အား 'သ' စသည်တို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏။ Assa၊ assu၊ assa၊ assatha၊ assaṃ၊ assāma။ 51. Ādidvinnamiyāiyuṃ. ၅၁. အစဖြစ်ကုန်သော ဝိဘတ်နှစ်ပါးတို့အား 'ဣယာ' (iyā) နှင့် 'ဣယုံ' (iyuṃ) တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ Atthiteyyādicchannaṃ ādibhūtānaṃ dvinnaṃ iyā iyuṃ honti yathākkamaṃ. Siyā, siyuṃ. အသ် (As) ဓာတ်၏ နောက်၌ရှိကုန်သော 'ဧယျ' စသည်တို့တွင် အစဖြစ်ကုန်သော ဝိဘတ်နှစ်ပါးတို့အား 'ဣယာ' (iyā) နှင့် 'ဣယုံ' (iyuṃ) တို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏။ Siyā၊ siyuṃ။ 52. Tassa tho. ၅၂. 'တ' (ta) ဝိဘတ်အား 'ထော' (tho) [သို့မဟုတ် 'ထ' အက္ခရာ] ဖြစ်၏။ Atthito [Pg.223] parassa takārassa tho hoti. Atthi, atthu. အသ် (As) ဓာတ်၏ နောက်၌ရှိသော တကာရ (တ-ဝိဘတ်) အား 'ထ' (tho) [သို့မဟုတ် 'ထု' စသည်] ဖြစ်၏။ Atthi၊ atthu။ 53. Sihisvaṭa. ၅၃. 'သိ'၊ 'ဟိ' ဝိဘတ်တို့၏ ရှေ့၌ အသ် (As) ဓာတ်အား 'အဋ' (aṭa) အပြု ဖြစ်၏။ Atthissa aṭa hoti sihisu, ṭo sabbādesattho. Asi ahi. 'သိ'၊ 'ဟိ' ဝိဘတ်တို့၏ ရှေ့၌ အသ် (As) ဓာတ်အား 'အဋ' (aṭa) အပြု ဖြစ်၏။ 'ဋ' အက္ခရာကို တစ်ဓာတ်လုံး အစားထိုးခြင်း (သဗ္ဗာဒေသ) အကျိုးငှာ ထည့်သွင်းထားခြင်း ဖြစ်၏။ Asi၊ ahi။ 54. Mimānaṃ vā mhimhā ca. ၅၄. 'မိ'၊ 'မ' ဝိဘတ်တို့အား 'မ္ဟိ' (mhi)၊ 'မ္ဟာ' (mhā) တို့လည်း ဝါ (အချို့) ဖြစ်ကုန်၏။ Atthismā paresaṃ mimānaṃ mhimhā vā honti, taṃsanniyogenaatthissa aṭa ca. Amhi asmi, amha asma. အတ္ထိဓာတ်မှ နောက်ဖြစ်ကုန်သော မိ၊ မ ဝိဘတ်တို့ကို ဝါ (အလှည့်ကျ) မှိ၊ မှ ပြုကုန်၏၊ ထို (မှိ၊ မှ) ပြုခြင်းနှင့်အတူ အတ္ထိဓာတ်၏ (အတ်) ကိုလည်း (အ) ပြု၏။ အမှိ၊ အသ္မိ၊ အမှ၊ အသ္မ။ 55. Esu si. ၅၅. ထို (မိ၊ မ) ဝိဘတ်တို့သည် ရှိလတ်သော် (အတ္ထိဓာတ်၏ တကာရကို) သကာရ ပြု၏။ Esu mimesu atthissa sakāro hoti. Asmi asma, pararūpabādhanatthaṃ. ထို မိ၊ မ ဝိဘတ်တို့သည် ရှိလတ်သော် အတ္ထိဓာတ်၏ (တကာရ) ကို သကာရ ပြု၏။ အသ္မိ၊ အသ္မ (ဟူ၍ ဖြစ်၏)။ နောက်ပုံသဏ္ဌာန်ပြုခြင်း (ပရရူပ) ကို တားမြစ်ခြင်း အကျိုးရှိ၏။ 56. Īādo dīgho. ၅၆. ဤအစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌ (ရှေ့အက္ခရာကို) ဒီဃပြု၏။ Atthissa dīgho hoti īādimhi. Āsi, āsuṃ, āsi, āsittha, āsiṃ, āsiṃ mhā. ဤအစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌ အတ္ထိဓာတ်၏ (ရှေ့အက္ခရာကို) ဒီဃပြု၏။ အာသိ၊ အာသုံ၊ အာသိ၊ အာသိတ္ထ၊ အာသိံ၊ အာသိမှာ။ 57. Himimesvassa. ၅၇. ဟိ၊ မိ၊ မ ဝိဘတ်တို့၌ (ရှေ့) အကာရကို ဒီဃပြု၏။ Akārassa dīgho hoti himimesu. Pacāhi, pacāmi, pacāma, muyhāmi. ဟိ၊ မိ၊ မ ဝိဘတ်တို့၌ အကာရကို ဒီဃပြု၏။ ပစာဟိ၊ ပစာမိ၊ ပစာမ၊ မုယှာမိ။ 58. Sakā ṇāssa kha īādo. ၅၈. သကဓာတ်မှ နောက်ဖြစ်သော ဏာပစ္စည်း၏ (ဏာ) ကို ဤအစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌ (ခ) ပြု၏။ Sakasmā kṇāssakhohoti īādīsu. Asakkhi, asakkhiṃsu. သကဓာတ်မှ နောက်ဖြစ်သော ဏာပစ္စည်း၏ (ဏာ) ကို ဤအစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌ (ခ) ပြု၏။ အသက္ခိ၊ အသက္ခိံသု။ 59. Sse vā. ၅၉. သ္သ ဝိဘတ်သည် ရှိလတ်သော် (ဏာပစ္စည်းကို ခ) ဝါ (အလှည့်ကျ) ပြု၏။ Sakasmā [Pg.224] kṇassakho vā hoti sse. Sakkhissā sakkuṇissā, sakkhissati, sakkuṇissati. သကဓာတ်မှ နောက်ဖြစ်သော ဏာပစ္စည်း၏ (ဏာ) ကို သ္သ ဝိဘတ်၌ ဝါ (အလှည့်ကျ) (ခ) ပြု၏။ သက္ခိဿာ၊ သက္ကုဏိဿာ၊ သက္ခိဿတိ၊ သက္ကုဏိဿတိ။ 60. Tesu suto kṇokṇānaṃ roṭa. ၆၀. ထို (ဤအစရှိသော) ဝိဘတ်တို့၌ သုဓာတ်မှ နောက်ဖြစ်ကုန်သော ဏော-ဏာ ပစ္စည်းတို့၏ (ဏော-ဏာ) ကို ဝါ (အလှည့်ကျ) ရော ပြု၏။ Tesu īādissesu suto paresaṃ kṇokṇānaṃ roṭa vā hoti. Assosi asuṇi, assossā asuṇissā, sossati suṇissati. ထို ဤအစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌ သုဓာတ်မှ နောက်ဖြစ်ကုန်သော ဏော-ဏာ ပစ္စည်းတို့၏ (ဏော-ဏာ) ကို ဝါ (အလှည့်ကျ) ရော ပြု၏။ အဿောသိ၊ အသုဏိ၊ အဿောဿာ၊ အသုဏိဿာ၊ သောဿတိ၊ သုဏိဿတိ။ 61. Ñāssa sanāssa nāyo timhi. Sanāssa ñāssa nāyo vā hoti timhi. Nāyati, jānāti. ၆၁. တိဝိဘတ်သည် ရှိလတ်သော် နာပစ္စည်းနှင့်တကွဖြစ်သော ဉာဓာတ်၏ (ဉာ) ကို ဝါ (အလှည့်ကျ) နာယ ပြု၏။ နာယတိ၊ ဇာနာတိ။ 62. Ñāmhi jaṃ. ၆၂. ဉာအပြု (ဝိဘတ်) သည် ရှိလတ်သော် (နာပစ္စည်းနှင့်တကွဖြစ်သော ဉာဓာတ်ကို) ဇံ ပြု၏။ Ñādese sanāssa ñāssa jaṃ (vā) hoti. Jaññā (jāneyya). ဉာအပြုဝိဘတ်၌ နာပစ္စည်းနှင့်တကွဖြစ်သော ဉာဓာတ်၏ (ဉာ) ကို ဝါ (အလှည့်ကျ) ဇံ ပြု၏။ ဇည္ဉာ (ဇာနေယျ)။ 63. Eyyāssiyāñā vā. ၆၃. ဉာဓာတ်မှ နောက်ဖြစ်သော ဧယျာဝိဘတ်၏ (ဧယျာ) ကို ဝါ (အလှည့်ကျ) အိယာ၊ ဉာ ပြုကုန်၏။ Ñāto eyyāssa iyāñā honti vā. Jāniyā, jaññā jāneyya. ဉာဓာတ်မှ နောက်ဖြစ်သော ဧယျာဝိဘတ်၏ (ဧယျာ) ကို ဝါ (အလှည့်ကျ) အိယာ၊ ဉာ ပြုကုန်၏။ ဇာနိယာ၊ ဇည္ဉာ၊ ဇာနေယျ။ 64. Īssatyādīsu knālopo. ၆၄. ဤအစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌လည်းကောင်း၊ သ္သတိအစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌လည်းကောင်း ဉာဓာတ်မှ နောက်ဖြစ်သော နာပစ္စည်းကို ဝါ (အလှည့်ကျ) ချေ၏။ Īādo ssatyādo ca ñāto knālopo vā hoti. Aññāsi ajāni, ñassati jānissati. ဤအစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌လည်းကောင်း၊ သ္သတိအစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌လည်းကောင်း ဉာဓာတ်မှ နောက်ဖြစ်သော နာပစ္စည်းကို ဝါ (အလှည့်ကျ) ချေ၏။ အည္ဉာသိ၊ အဇာနိ၊ ဉဿတိ၊ ဇာနိဿတိ။ 65. Ssassa hi kamme. ၆၅. ကမ္မကံအနက်၌ သ္သဝိဘတ်၏ (သ္သ) ကို ဝါ (အလှည့်ကျ) ဟိ ပြု၏။ Ñāto parassa ssassa hi vā hoti kamme. Paññāyihiti paññāyissati. ဉာဓာတ်မှ နောက်ဖြစ်သော သ္သဝိဘတ်၏ (သ္သ) ကို ကမ္မကံအနက်၌ ဝါ (အလှည့်ကျ) ဟိ ပြု၏။ ပညာယိဟိတိ၊ ပညာယိဿတိ။ 66. Etismā. ၆၆. ဣဓာတ်မှလည်း နောက်ဖြစ်သော သ္သဝိဘတ်၏ (သ္သ) ကို ဝါ (အလှည့်ကျ) ဟိ ပြု၏။ Etismā [Pg.225] parassa ssassa hi hoti vā. Ehiti essati. ဣဓာတ်မှ နောက်ဖြစ်သော သ္သဝိဘတ်၏ (သ္သ) ကို ဝါ (အလှည့်ကျ) ဟိ ပြု၏။ ဧဟိတိ၊ ဧဿတိ။ 67. Hanā chakhā. ၆၇. ဟနဓာတ်မှ နောက်ဖြစ်သော သ္သဝိဘတ်၏ (သ္သ) ကို ဝါ (အလှည့်ကျ) ဆ၊ ခ ပြုကုန်၏။ Hanā ssassa chakhā vā honti. Hañchāmi hanissāmi, paṭihaṅkhāmi paṭihanissāmi. ဟနဓာတ်မှ နောက်ဖြစ်သော သ္သဝိဘတ်၏ (သ္သ) ကို ဝါ (အလှည့်ကျ) ဆ၊ ခ ပြုကုန်၏။ ဟဉ္ဆာမိ၊ ဟနိဿာမိ၊ ပဋိဟင်္ခါမိ၊ ပဋိဟနိဿာမိ။ 68. Hāto ha. ၆၈. ဟာဓာတ်မှ နောက်ဖြစ်သော သ္သဝိဘတ်၏ (သ္သ) ကို ဝါ (အလှည့်ကျ) ဟ ပြု၏။ Hāto parassa ssassa ha hoti vā. Hāhati jahissati. ဟာဓာတ်မှ နောက်ဖြစ်သော သ္သဝိဘတ်၏ (သ္သ) ကို ဝါ (အလှည့်ကျ) ဟ ပြု၏။ ဟာဟတိ၊ ဇဟိဿတိ။ 69. Dakkha kha hehi hohīhi lopo. ၆၉. ဒက္ခ၊ ခ၊ ဟေဟိ၊ ဟောဟိ အပြုတို့မှ နောက်ဖြစ်သော သ္သဝိဘတ်၏ (သ္သ) ကို ဝါ (အလှည့်ကျ) ချေ၏။ Dakkhādīhi ādesehi parassa ssassa lopo vā hoti. Dakkhati dakkhissati, sakkhati sakkhissati, hehiti hehissatihohiti hohissati. ဒက္ခအစရှိသော အပြုတို့မှ နောက်ဖြစ်သော သ္သဝိဘတ်၏ (သ္သ) ကို ဝါ (အလှည့်ကျ) ချေ၏။ ဒက္ခတိ၊ ဒက္ခိဿတိ၊ သက္ခတိ၊ သက္ခိဿတိ၊ ဟေဟိတိ၊ ဟေဟိဿတိ၊ ဟောဟိတိ၊ ဟောဟိဿတိ။ 70. Kayireyyasseyyumādīnaṃ. ၇၀. ကယိရဓာတ်မှ နောက်ဖြစ်ကုန်သော ဧယျုံအစရှိသော ဝိဘတ်တို့၏ ဧယျကို ချေ၏။ Kayirā parassa eyyumādīnaṃ eyyassa lopo hoti. Kayiruṃ, kayirāsi, kayirātha, kahirāmi, kayirāma. ကယိရဓာတ်မှ နောက်ဖြစ်ကုန်သော ဧယျုံအစရှိသော ဝိဘတ်တို့၏ ဧယျကို ချေ၏။ ကယိရုံ၊ ကယိရာသိ၊ ကယိရာထ၊ ကဟိရာမိ၊ ကယိရာမ။ 71. Ṭā. ၇၁. ကယိရဓာတ်မှ နောက်ဖြစ်သော ဧယျဝိဘတ်၏ (ဧယျ) ကို ဋာ ပြု၏။ Kayirā parassa eyyassa ṭā hoti. So kayirā. ကယိရဓာတ်မှ နောက်ဖြစ်သော ဧယျဝိဘတ်၏ (ဧယျ) ကို ဋာ ပြု၏။ သော ကယိရာ။ 72. Ethassā. ၇၂. ကယိရဓာတ်မှ နောက်ဖြစ်သော ဧထဝိဘတ်၏ (ဧထ) ကို အာ ပြု၏။ Kayirā parassa ethassa ā hoti. Kayirātha. ကယိရဓာတ်မှ နောက်ဖြစ်သော ဧထဝိဘတ်၏ (ဧထ) ကို အာ ပြု၏။ ကယိရာထ။ 73. Labhā iṃ īnaṃ thaṃ thā vā. ၇၃. လဘဓာတ်မှ နောက်ဖြစ်ကုန်သော အိံ၊ ဤ ဝိဘတ်တို့၏ (အိံ၊ ဤ) ကို ဝါ (အလှည့်ကျ) ထံ၊ ထာ ပြုကုန်၏။ Labhasmā [Pg.226] iṃīiccesaṃ thaṃthā honti vā. Alatthaṃ alabhiṃ, alattha alabhi. လဘဓာတ်မှ နောက်ဖြစ်ကုန်သော အိံ၊ ဤ ဝိဘတ်တို့၏ (အိံ၊ ဤ) ကို ဝါ (အလှည့်ကျ) ထံ၊ ထာ ပြုကုန်၏။ အလတ္ထံ၊ အလဘိံ၊ အလတ္ထ၊ အလဘိ။ 74. Gurupubbā rassā re ntentīnaṃ. ၇၄. ဂရုရှေ့ရှိသော ရဿအက္ခရာမှ နောက်ဖြစ်ကုန်သော န္တေ၊ န္တိ ဝိဘတ်တို့၏ (န္တေ၊ န္တိ) ကို ဝါ (အလှည့်ကျ) ရေ ပြု၏။ Gurupubbasmā rassā paresaṃ ntentīnaṃ re vā hoti. Gacchare gacchanti, gacchare gacchante, gamissare gamissanti, gamissare gamissante, gurupubbāti kiṃ? Paca, rassati kiṃ? Honti. ဂရုရှေ့ရှိသော ရဿအက္ခရာမှ နောက်ဖြစ်ကုန်သော န္တေ၊ န္တိ ဝိဘတ်တို့၏ (န္တေ၊ န္တိ) ကို ဝါ (အလှည့်ကျ) ရေ ပြု၏။ ဂစ္ဆရေ၊ ဂစ္ဆန္တိ၊ ဂစ္ဆရေ၊ ဂစ္ဆန္တေ၊ ဂမိဿရေ၊ ဂမိဿန္တိ၊ ဂမိဿရေ၊ ဂမိဿန္တေ။ ဂရုပုဗ္ဗာ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ပစ (၌ မပြုလိုသောကြောင့် ဖြစ်၏)။ ရဿာ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ဟောန္တိ (၌ မပြုလိုသောကြောင့် ဖြစ်၏)။ 75. Eyyeyyāseyyannaṃ ṭe. ၇၅. ေယျ၊ ေယျာသိ၊ ေယျံ တို့၏ နေရာ၌ ေဋ သို့ သက်ရောက်/ဖြစ်၏။ Eyyādīnaṃ ṭe vā hoti. So kare kareyya, tvaṃ kare kareyyāsi, ahaṃ kare kareyyaṃ. ေယျအစရှိသည်တို့၏ နေရာ၌ ေဋသည် အချို့ (ဝါ) အားဖြင့် ဖြစ်၏။ (သာဓက) သော ကရေ ကရေယျ (ထိုသူသည် ပြုရာ၏)၊ တွံ ကရေ ကရေယျာသိ (သင်သည် ပြုရာ၏)၊ အဟံ ကရေ ကရေယျံ (ငါသည် ပြုရာ၏)။ 76. Ovikaraṇassu paracchakke. ၇၆. ပရပုဒ် ခြောက်ခု နောက်၌ ရှိသောအခါ ဩဝိကရုဏ်းပစ္စည်း၏ နေရာ၌ ဥ ဖြစ်၏။ Ovikaraṇassa u hoti paracchakke visaye. Tanute. ပရပုဒ် ခြောက်ခု အရာ၌ ဩဝိကရုဏ်းပစ္စည်း၏ နေရာ၌ ဥ ဖြစ်၏။ (သာဓက) တနုတေ။ 77. Pubbacchakke vā kvaci. ၇၇. ပုဗ္ဗဆက္က (အတ္တနောပုဒ် ခြောက်ခု) နောက်၌ ရှိသောအခါ၌လည်း အချို့ (ဝါ) အားဖြင့် ဖြစ်၏။ Ovikaraṇassa u hoti vā kvaci pubbacchakke. Vanuti vanoti. ပုဗ္ဗဆက္ကနောက်၌ ရှိသောအခါ၌လည်း ဩဝိကရုဏ်းပစ္စည်း၏ နေရာ၌ ဥသည် အချို့ (ဝါ) အားဖြင့် ဖြစ်၏။ (သာဓက) ဝနုတိ၊ ဝနောတိ။ 78. Eyyāmassemu ca. ၇၈. ေယျာမ၏ နေရာ၌ ေမှူ လည်းကောင်း၊ ဥ လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ Eyyāmassemu vā hoti u ca. Bhavemha, bhaveyyāmu bhaveyyāma. ေယျာမ၏ နေရာ၌ ေမှူသည် အချို့ (ဝါ) အားဖြင့် ဖြစ်၏၊ ဥ လည်း ဖြစ်၏။ (သာဓက) ဘဝေမှာ၊ ဘဝေယျာမု၊ ဘဝေယျာမ။ Iti moggallāne byākaraṇe vuttiyaṃ ဤသည်ကား မောဂ္ဂလ္လာန်ဗျာကရုဏ်းကျမ်း၏ ဝုတ္တိ၌ Tyādikaṇḍo chaṭṭho. တျာဒိကဏ္ဍသည် ဆဋ္ဌမမြောက် (ခြောက်ခုမြောက် အခန်း) ဖြစ်၏။ 7. Sattamo kaṇḍo (ṇvādi) ၇. သတ္တမမြောက်အခန်း (ဏွာဒိကဏ္ဍ)။ ‘‘Bahulaṃ’’ [Pg.227] (1.58) ‘‘kriyatthā’’ti (5.14) ca sabbattha vatthate. ‘‘ဗဟုလံ’’ (၁.၅၈) ဟူသော သုတ်နှင့် ‘‘ကြိယတ္ထာ’’ (၅.၁၄) ဟူသော သုတ်တို့သည် ခပ်သိမ်းသော အရာဌာနတို့၌ သက်ရောက်ကုန်၏။ 1. Cara dara kara raha jana sana tala sāda sādha kasāsa caṭāya vāhi ṇu. ၁. စရ၊ ဒရ၊ ကရ၊ ရဟ၊ ဇန၊ သန၊ တလ၊ သာဒ၊ သာဓ၊ ကသ၊ အသ၊ စဋ၊ အယ၊ ဝါ တို့၏ နောက်၌ ဏု ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Cara-gatibhakkhaṇesu, dara-daraṇe, kara-karaṇe, raha-cāge, jana-janane, sana-sambhattiyaṃ, tala-patiṭṭhāyaṃ, sāda-assādane, sādha-saṃsiddhiyaṃ, kasa-vilekhane, asa-khepane, caṭa-bhedane, aya-iti gamanattho daṇḍako dhātu, vā-gatigandhanesu, etehi kriyatthehi bahulaṃ ṇu hoti. ‘‘Assā ṇānubandhe’’ti (5.84) upantassa assa ā, carati hadaye manuññabhāvenāti cāru=sobhanaṃ. Darīyatīti dāra=kaṭṭhaṃ. Karotīti kāru=sippī, magha vā, visukammo ca. Rahati candādīnaṃ sobhāvisesaṃ nāsetīti rāhu=asurindo. Jāyati gamanāgamanaṃ anenātijānu=jaṅghorūnaṃ sandhi. Saneti attani bhattiṃ uppādetīti sānu=girippadeso. Talanti patiṭṭhahanti ettha dantāti tālu=vadanekadeso. Sā dīyati assādīyatīti sādu=madhuraṃ. Sādheti attaparahitanti sādhu=sajjano. Kasīyatīti kāsu=āvāṭo, asati sīghabhāvena pavattatīti āsu=sīghaṃ. Caṭati bhindati amanuññabhāvanti cāṭu=manuñño. Ayanti pavattanti sattā etenāti āyu=jīvitaṃ. ‘‘Assā ṇāpimhi yuka’’ iti (5.91) yuka- vāti gacchatīti vāyu-vāto. သွားခြင်း စားခြင်းအနက်၌ ‘စရ’ဓာတ်၊ ဖောက်ခွဲခြင်းအနက်၌ ‘ဒရ’ဓာတ်၊ ပြုလုပ်ခြင်းအနက်၌ ‘ကရ’ဓာတ်၊ စွန့်လွှတ်ခြင်းအနက်၌ ‘ရဟ’ဓာတ်၊ ဖြစ်ပွားခြင်းအနက်၌ ‘ဇန’ဓာတ်၊ ဆည်းကပ် ကိုးကွယ်ခြင်းအနက်၌ ‘သန’ဓာတ်၊ တည်ရာအနက်၌ ‘တလ’ဓာတ်၊ အရသာ ခံစားခြင်းအနက်၌ ‘သာဒ’ဓာတ်၊ ပြီးမြောက်ခြင်းအနက်၌ ‘သာဓ’ဓာတ်၊ ထွန်ယက် ရေးခြစ်ခြင်းအနက်၌ ‘ကသ’ဓာတ်၊ ပစ်ချခြင်းအနက်၌ ‘အသ’ဓာတ်၊ ဖျက်ဆီးခြင်းအနက်၌ ‘စဋ’ဓာတ်၊ ‘အယ’ဟူသော သွားခြင်းအနက်ရှိသော ဒဏ္ဍကဓာတ်၊ သွားခြင်း နံသာခြယ်ခြင်းအနက်၌ ‘ဝါ’ဓာတ်၊ ဤဆိုအပ်ပြီးသော ကြိယာအနက်ရှိသော ဓာတ်တို့၏ နောက်၌ ဏုပစ္စည်းသည် အများအားဖြင့် (ဗဟုလံ) ဖြစ်၏။ 'အဿာ ဏာနုဗန္ဓေ' သုတ်ဖြင့် ဥပဓာ 'အ' ကို 'အာ' ပြု၏။ နှလုံးသား၌ နှစ်သက်ဖွယ် အဖြစ်ဖြင့် သွားလာတတ်သောကြောင့် 'စာရု' (တင့်တယ်လှပသော) ဟု ခေါ်၏။ ဖောက်ခွဲအပ်သောကြောင့် 'ဒါရ' (ထင်း၊ သစ်သား) ဟု ခေါ်၏။ ပြုလုပ်တတ်သောကြောင့် 'ကာရု' (လက်မှုပညာသည်၊ သို့မဟုတ် တန်ဆာဆင်သူ၊ သို့မဟုတ် ဝိသကြုံနတ်သား) ဟု ခေါ်၏။ လ၊ နေ စသည်တို့၏ တင့်တယ်မှုကို ပျက်စီးစေတတ်သောကြောင့် 'ရာဟု' (ရာဟုအသူရိန်မင်း) ဟု ခေါ်၏။ ၎င်းဖြင့် သွားလာလှုပ်ရှားခြင်းသည် ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် 'ဇာနု' (ဒူးဆစ်) ဟု ခေါ်၏။ မိမိ၌ သက်ဝင်ယုံကြည်မှုကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် 'သာနု' (တောင်ကုန်း) ဟု ခေါ်၏။ ဤအရပ်၌ သွားတို့သည် တည်ကုန်၏ဟူ၍ 'တာလု' (အာခေါင်) ဟု ခေါ်၏။ သာယာအပ်၊ အရသာခံအပ်သောကြောင့် 'သာဒု' (ချိုမြိန်သော) ဟု ခေါ်၏။ မိမိနှင့် သူတစ်ပါး၏ အကျိုးကို ပြီးမြောက်စေတတ်သောကြောင့် 'သာဓု' (သူတော်ကောင်း) ဟု ခေါ်၏။ တူးဆွအပ်သောကြောင့် 'ကာသု' (တွင်း) ဟု ခေါ်၏။ လျင်မြန်စွာ ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် 'အာသု' (လျင်မြန်စွာ) ဟု ခေါ်၏။ မနှစ်သက်ဖွယ် အဖြစ်ကို ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့် 'စာတု' (နှစ်သက်ဖွယ်စကား) ဟု ခေါ်၏။ သတ္တဝါတို့သည် ၎င်းဖြင့် တည်ရှိလှုပ်ရှားကြသောကြောင့် 'အာယု' (အသက်) ဟု ခေါ်၏။ 'အဿာ ဏာပိမှိ ယုက' သုတ်အရ ယုက-လာ၍၊ သွားတတ်သောကြောင့် 'ဝါယု' (လေ) ဟု ခေါ်၏။ 2. Bhara [Pg.228] mara cara tara ara gara hana tana mana bhama kita dhana baṃha kambamba cakkha bhikkha saṃkindanda yaja paṭāṇāsa vasa pasa paṃsa bandhā u. ၂. ဘရ၊ မရ၊ စရ၊ တရ၊ အရ၊ ဂရ၊ ဟန၊ တန၊ မန၊ ဘမ၊ ကိတ၊ ဓန၊ ဗံဟ၊ ကမ္ဗ၊ အမ္ဗ၊ စက္ခ၊ ဘိက္ခ၊ သံက၊ ဣန္ဒ၊ အန္ဒ၊ ယဇ၊ ပဋ၊ အဏ၊ အသ၊ ဝသ၊ ပသ၊ ပံသ၊ ဗန္ဓ တို့၏ နောက်၌ ဥ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Bhara-bharaṇe, mara-pāṇacāge, cara-gatibhakkhaṇesu, tara taraṇe, ara-gamane, gara ghara-secane, girāti vā nipātanā akāro, hana-hiṃ sāyaṃ, tana-vittāre, mana-ñāṇe, bhama-anavaṭṭhāne, kita-nivāse, dhana-sadde, baṃha braha brūha-vuddhiyaṃ, kamba-saṃvaraṇe, amba-sadde, cakkha ikkha dassane, bhikkha-yācane, saṃkasaṅkāyaṃ, inda-paramissariye, anda-bandhane, yaja-devapūjāyaṃ, aṭa paṭa-gamanathā, aṇa-saddattho, asa-khepane, vasa-nivāse, pasabādhane, paṃsa-nāsane, bandha-bandhane, etehi kriyatthehi u hoti. Bharatīti bhara=bhattā. Marati rūpakāyena sahevāti maru=devo, nijjaladeso ca. Carīyati bhakkhīyatīti caru=habyapā ko. Taranti anenāti taru=rukkho. Arati sūnabhāvena uddhaṃ gacchatīti aru=vaṇo. Garati siñcati, girati vamati vā sissesu sinehanti garu=ācariyo. Hanati odanādīsu vaṇṇavisesaṃ nāsetīti hanu=vadanekadeso. Tanoti saṃsāra dukkhanti tanu-sarīraṃ. Maññati sattānaṃ hitāhitanti manu=pajāpati. Bhamati calatīti bhamu=nayano patiṭṭhānaṃ. Ketati uddhaṃ gacchati, upari nivasatīti vā ketu=dhajo. Dhanati saddaṃ karotīti dhanu=cāpo. Baṃha iti niddesā umhi niccaṃ niggahītalopo, baṃhati vuddhiṃ gacchatīti bahu=anappakaṃ. Kambati saṃvaraṃ karotīthi kambu=valayo, saṅkho [Pg.229] ca. Ambati nādaṃkarotīti ambu=vāri. Cakkhati rūpanti cakkhu=nayanaṃ. Bhikkhatīti bhikkhu=samaṇo. Saṃkiratīti saṃku=sūlaṃ. Indati nakkhattānaṃ paramissariyaṃ pavattetīti indu=cando. Andanti bandhanti sattā etāyāti andu=saṅkhalikā. Yajanti anenāti yaju=vedo. Paṭati byattabhāvaṃ gacchatīti paṭu=vicakkhaṇo. Aṇati sukhumabhāvena pavattatīti aṇu=sukhumo, vīhibhedo ca. Asanti pavattanti sattā etehīti asavo=pāṇā. Sukhaṃ vasantyanenāti vasu=dhanaṃ. Pasīyati bādhīyati sāmikehīti pasu. Catuppado. Paṃsati sobhāvisesaṃ nāsetīti paṃsu=reṇu. Bandhīyati sinehabhāvenāti bandhu=ñāti. မွေးမြူခြင်းအနက်၌ ‘ဘရ’ဓာတ်၊ အသက်စွန့်ခြင်းအနက်၌ ‘မရ’ဓာတ်၊ သွားခြင်း စားခြင်းအနက်၌ ‘စရ’ဓာတ်၊ ကူးမြောက်ခြင်းအနက်၌ ‘တရ’ဓာတ်၊ သွားခြင်းအနက်၌ ‘အရ’ဓာတ်၊ သွန်းလောင်းခြင်းအနက်၌ ‘ဂရ (ဃရ)’ဓာတ် (ဂိရဓာတ်မှ နိပါတ်အဖြစ်ဖြင့် အက္ခရာကို အ ဖြစ်ပြု၏)၊ ညှဉ်းဆဲခြင်းအနက်၌ ‘ဟန’ဓာတ်၊ ပြန့်ပွားခြင်းအနက်၌ ‘တန’ဓာတ်၊ သိခြင်းအနက်၌ ‘မန’ဓာတ်၊ လည်ပတ်ခြင်း မတည်မငြိမ်ဖြစ်ခြင်းအနက်၌ ‘ဘမ’ဓာတ်၊ နေထိုင်ခြင်းအနက်၌ ‘ကိတ’ဓာတ်၊ အသံပြုခြင်းအနက်၌ ‘ဓန’ဓာတ်၊ ကြီးပွားခြင်းအနက်၌ ‘ဗံဟ၊ ဗြဟ၊ ဗြူဟ’ဓာတ်၊ ပိတ်ဆို့ တားဆီးခြင်းအနက်၌ ‘ကမ္ဗ’ဓာတ်၊ အသံပြုခြင်းအနက်၌ ‘အမ္ဗ’ဓာတ်၊ မြင်ခြင်းအနက်၌ ‘စက္ခ၊ ဣက္ခ’ဓာတ်၊ တောင်းခံခြင်းအနက်၌ ‘ဘိက္ခ’ဓာတ်၊ ယုံမှားသံသယဖြစ်ခြင်းအနက်၌ ‘သံက’ဓာတ်၊ မြတ်သော အစိုးရခြင်းအနက်၌ ‘ဣန္ဒ’ဓာတ်၊ ဖွဲ့နှောင်ခြင်းအနက်၌ ‘အန္ဒ’ဓာတ်၊ နတ်ပူဇော်ခြင်းအနက်၌ ‘ယဇ’ဓာတ်၊ သွားခြင်းအနက်၌ ‘အဋ၊ ပဋ’ဓာတ်၊ အသံပြုခြင်းအနက်၌ ‘အဏ’ဓာတ်၊ ပစ်ချခြင်းအနက်၌ ‘အသ’ဓာတ်၊ နေထိုင်ခြင်းအနက်၌ ‘ဝသ’ဓာတ်၊ ညှဉ်းဆဲခြင်းအနက်၌ ‘ပသ’ဓာတ်၊ ဖျက်ဆီးခြင်းအနက်၌ ‘ပံသ’ဓာတ်၊ ဖွဲ့နှောင်ခြင်းအနက်၌ ‘ဗန္ဓ’ဓာတ်၊ ဤဆိုအပ်ပြီးသော ကြိယာအနက်ရှိသော ဓာတ်တို့၏ နောက်၌ ဥပစ္စည်း ဖြစ်၏။ မွေးမြူတတ်သောကြောင့် 'ဘရု' (လင်၊ အရှင်) ဟု ခေါ်၏။ ရုပ်ကယျဖြင့် အတူတကွ သေဆုံးတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ရေမရှိသော အရပ်ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း 'မရု' (နတ်၊ သို့မဟုတ် ကန္တာရ) ဟု ခေါ်၏။ စားအပ်သောကြောင့် 'စရု' (နတ်ပူဇော်ရာဆွမ်း) ဟု ခေါ်၏။ ၎င်းဖြင့် ကူးမြောက်တတ်သောကြောင့် 'တရု' (သစ်ပင်) ဟု ခေါ်၏။ အထက်သို့ သွားတတ်သောကြောင့် 'အရု' (အနာ) ဟု ခေါ်၏။ သွန်းလောင်းတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ တပည့်တို့အား ချစ်ခင်ခြင်းကို ဖျန်းပက်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း 'ဂရု' (ဆရာ) ဟု ခေါ်၏။ တင့်တယ်သော အရောင်အဆင်းကို ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့် 'ဟနု' (မေးစေ့) ဟု ခေါ်၏။ သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲကို ပြန့်ပွားစေတတ်သောကြောင့် 'တနု' (ခန္ဓာကိုယ်) ဟု ခေါ်၏။ သတ္တဝါတို့၏ အကျိုးစီးပွားကို သိတတ်သောကြောင့် 'မနု' (လူတို့၏ဖခင်၊ မနုမင်း) ဟု ခေါ်၏။ လည်ပတ်လှုပ်ရှားတတ်သောကြောင့် 'ဘမု' (မျက်ခုံး) ဟု ခေါ်၏။ အထက်သို့ တက်သွားတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အထက်၌ တည်ရှိတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း 'ကေတု' (တံခွန်) ဟု ခေါ်၏။ အသံကို ပြုတတ်သောကြောင့် 'ဓနု' (လေး) ဟု ခေါ်၏။ 'ဗံဟ' ဟု ညွှန်ပြချက်အရ ဥပစ္စည်းနောက်၌ နိဂ္ဂဟိတ် အမြဲကျေ၏၊ ကြီးပွားခြင်းသို့ ရောက်တတ်သောကြောင့် 'ဗဟု' (များစွာသော) ဟု ခေါ်၏။ ပိတ်ဆို့ခြင်းကို ပြုတတ်သောကြောင့် 'ကမ္ဗု' (လက်ကောက်၊ သို့မဟုတ် ခရုသင်း) ဟု ခေါ်၏။ အသံကို ပြုတတ်သောကြောင့် 'အမ္ဗု' (ရေ) ဟု ခေါ်၏။ ရူပါရုံကို မြင်တတ်သောကြောင့် 'စက္ခု' (မျက်စိ) ဟု ခေါ်၏။ တောင်းခံတတ်သောကြောင့် 'ဘိက္ခု' (ရဟန်း) ဟု ခေါ်၏။ ထိုးဆွဲ စိုက်ထူအပ်သောကြောင့် 'သံကု' (ငြောင့်၊ တံစို့) ဟု ခေါ်၏။ နက္ခတ်တို့၏ အကြီးအမှူးအဖြစ် အစိုးရခြင်းကို ပြုတတ်သောကြောင့် 'ဣန္ဒု' (လ) ဟု ခေါ်၏။ သတ္တဝါတို့ကို ၎င်းဖြင့် နှောင်ဖွဲ့တတ်သောကြောင့် 'အန္ဒု' (ခြေချင်း) ဟု ခေါ်၏။ ၎င်းဖြင့် ပူဇော်ပသအပ်သောကြောင့် 'ယဇု' (ယဇုဗေဒင်) ဟု ခေါ်၏။ ကျွမ်းကျင်လိမ်မာခြင်းသို့ ရောက်တတ်သောကြောင့် 'ပတု' (လိမ္မာသော) ဟု ခေါ်၏။ သိမ်မွေ့သော အခြင်းအရာဖြင့် ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် 'အဏု' (သိမ်မွေ့သောမြူ၊ သို့မဟုတ် စပါးမျိုး) ဟု ခေါ်၏။ သတ္တဝါတို့သည် ၎င်းတို့ဖြင့် လှုပ်ရှားနေထိုင်ကြသောကြောင့် 'အသဝေါ (အသု)' (အသက်) ဟု ခေါ်၏။ ချမ်းသာစွာ ၎င်းဖြင့် နေထိုင်ကြသောကြောင့် 'ဝသု' (ရတနာ၊ ရွှေငွေဥစ္စာ) ဟု ခေါ်၏။ အရှင်သခင်တို့က ညှဉ်းဆဲ နှိပ်စက်အပ်သောကြောင့် 'ပသု' (တိရစ္ဆာန်) ဟု ခေါ်၏။ တင့်တယ်လှပမှုကို ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့် 'ပံသု' (မြေမှုန့်) ဟု ခေါ်၏။ ချစ်ခင်မြတ်နိုးမှုဖြင့် နှောင်ဖွဲ့အပ်သောကြောင့် 'ဗန္ဓု' (ဆွေမျိုး) ဟု ခေါ်၏။ 3. Bandhā ū vadho ca. ၃. ဗန္ဓဓာတ်၏ နောက်၌ ဦ ပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ဗန္ဓဓာတ်ကို ဝဓ အပြုလည်း ဖြစ်၏။ Bandha-bandhane timasmā ū hoti, bandhassa vadhādeso ca. Pañcahi kāmaguṇehi attani satthe bandhatīti vadhū-suṇisā, itthīca. ဖွဲ့နှောင်ခြင်းအနက်ရှိသော ဗန္ဓဓာတ်၏ နောက်၌ ဦပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ဗန္ဓဓာတ်၏ နေရာ၌ ဝဓအပြု ဖြစ်၏။ ငါးပါးသော ကာမဂုဏ်တို့ဖြင့် မိမိသန္တာန်၌ သတ္တဝါတို့ကို နှောင်ဖွဲ့တတ်သောကြောင့် 'ဝဓူ' (ချွေးမ၊ သို့မဟုတ် မိန်းမ) ဟု ခေါ်၏။ 4. Jambādayo. ၄. ဇမ္ဗူအစရှိသော ပုဒ်တို့သည်။ Jambūādayo saddāūpaccayantā nipaccante, nipātanaṃ appattassa pāpanaṃ pattassa paṭisedho ca. Janismā ū, bukāgamo, ‘‘manānaṃ niggahīta’’nti (5.96) nassa niggahītaṃ, ‘‘vagge vagganto’’ti (1.41) niggahītassa mo, jāyati, janīyatī vā jambū=rukkho. Bhamissa amalopo, bhamati kampatīti bhū=bhamu. Karotismā ū, tassa kandhuña ca, ‘‘pararūpamayakāre byañjane’’ti (5.95) dhātvantassa byañjanassa pararūpattaṃ, rudhiruppādaṃ karotīti kakkandhū=badarī. Lamba-avasaṃsane[Pg.230], āpubbo, saṃyogādilopadīgharassā, ālambati avasaṃsatīti alābū=tumbi. Sara-gati hiṃsācintāsu, ūmhi abhuka abuka ca, sarati gacchatīti sarabhū=ekā mahānadī. Sarati pāṇe hiṃsatīti sarabū=khuddajantukaviseso. Camaadane, camati bhakkhati nivāpanti camū=senā. Tana-vitthāre, tanoti saṃsāradukkhanti tanu=sarīraṃ, evamaññepi payogato daṭṭhabbā. ဇမ္ဗူအစရှိသော စကားလုံးတို့သည် ဦပစ္စည်းအဆုံးရှိကုန်လျက် နိပါတ်အဖြစ်ဖြင့် ပြီးကုန်၏။ နိပါတ်ပြုခြင်းဟူသည် မရသေးသော အရာကို ရစေခြင်း၊ ရပြီးသော အရာကို တားမြစ်ခြင်းလည်း ဖြစ်၏။ ဇနဓာတ်၏ နောက်၌ ဦပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ဗုက်အာဂမ် လာ၏၊ 'မနာနံ နိဂ္ဂဟီတံ' သုတ်ဖြင့် န-ကို နိဂ္ဂဟိတ်ပြု၏၊ 'ဝဂ္ဂေ ဝဂ္ဂန္တော' သုတ်ဖြင့် နိဂ္ဂဟိတ်ကို မ-ပြု၏၊ ပေါက်ရောက်တတ်သောကြောင့် 'ဇမ္ဗူ' (ဇမ္ဗုသပြေပင်) ဟု ခေါ်၏။ ဘမဓာတ်၏ အ-နှင့် မ-ကို ချေ၏၊ လည်ပတ်လှုပ်ရှားတတ်သောကြောင့် 'ဘူ' (မျက်ခုံး) ဟု ခေါ်၏။ ကရဓာတ်၏နောက်၌ ဦပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ကရဓာတ်၏ နေရာ၌ ကန္ဓု အပြု ဖြစ်၏၊ 'ပရရူပမယကာရေ ဗျဉ္ဇနေ' သုတ်ဖြင့် ဓာတ်အဆုံး ဗျည်းကို ပရရူပ ပြု၏၊ သွေးထွက်သံယိုဖြစ်ခြင်းကို ပြုတတ်သောကြောင့် 'ကက္ကန္ဓူ' (ဆီးသီးပင်) ဟု ခေါ်၏။ တွဲလဲကျခြင်းအနက်ရှိသော ‘လမ္ဗ’ဓာတ်၏ ရှေ့၌ ‘အာ’ဝိဘတ်ထား၍ သံယုတ်အစကို ချေလျက် အာ-ကို အ-ဟု ရုဿပြု၏၊ အောက်သို့ တွဲလဲကျတတ်သောကြောင့် 'အလာဗူ' (ဗူးသီး) ဟု ခေါ်၏။ သွားခြင်း၊ ညှဉ်းဆဲခြင်း၊ ကြံစည်ခြင်းအနက်ရှိသော ‘သရ’ဓာတ်၏ နောက်၌ ဦပစ္စည်းရှိသော် အဘုက်၊ အဗုက် အာဂမ်လာ၏၊ စီးဆင်းသွားတတ်သောကြောင့် 'သရဘူ' (မြစ်ကြီးတစ်စင်း) ဟု ခေါ်၏။ သတ္တဝါတို့ကို ညှဉ်းဆဲတတ်သောကြောင့် 'သရဗူ' (အိမ်မြှောင် သို့မဟုတ် အိမ်မြှောင်ကဲ့သို့သော သတ္တဝါငယ်) ဟု ခေါ်၏။ စားခြင်းအနက်ရှိသော ‘စမ’ဓာတ်၊ အစာကို စားတတ်သောကြောင့် 'စမူ' (စစ်တပ်) ဟု ခေါ်၏။ ပြန့်ပွားခြင်းအနက်ရှိသော ‘တန’ဓာတ်၊ သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲကို ပြန့်ပွားစေတတ်သောကြောင့် 'တနု' (ခန္ဓာကိုယ်) ဟု ခေါ်၏။ ဤနည်းတူစွာ အခြားသော ပုဒ်တို့ကိုလည်း သုံးစွဲပုံ အားလျော်စွာ ရှုအပ်ကုန်၏။ 5. Tapusa vi dha kura putha mudā ku. ၅. တပ၊ ဥသ၊ ဝိ၊ ဓာ၊ ကုရ၊ ပုထ၊ မုဒ တို့၏ နောက်၌ ကု ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Tapa-santāpe, usa-dāhe, vidha-vedhane, kura-sadde, putha patha-vitthāre, muda-tose, etehi ku, hoti. Kakāronubandho ‘‘na te kānubandhanāgamesū’’ti (5.85) eonamabhāvattho. Tapa iti niddesatova assa ittaṃ, tāpīyatīti tipu=lohaviseso. Usati dāhaṃ karotīti usu=saro. Vedhati raṃsīhi timiranti vidhu=cando. Kurati kiccākiccaṃ vadatīti kuru=rājā, kuravo=janapado. Puthati mahanthabhāvena patthiratīti puthu=vitthiṇṇo, modanaṃ, mudīyatīti vā mudu=athaddho. တပ-သန္တာပေ (ပူပန်စေခြင်း)၊ ဥသ-ဒါဟေ (ပူလောင်စေခြင်း)၊ ဝိဓ-ဝေဓနေ (ထိုးဖောက်ခြင်း)၊ ကုရ-သဒ္ဒေ (မြည်ခြင်း)၊ ပုထ ပထ-ဝိတ္ထာရေ (ပြန့်ပြောခြင်း)၊ မုဒ-တောသေ (ဝမ်းမြောက်ခြင်း) အစရှိသော ဓာတ်တို့နောက်၌ ကု-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ က-အက္ခရာ အနုဗန္ဓသည် 'န တေ ကာနုဗန္ဓနာဂမေသု' (၅.၈၅) ဟူသော သုတ်ဖြင့် ဧ-အက္ခရာ၊ ဩ-အက္ခရာ ဖြစ်ခြင်း၊ ဝုဒ္ဓိဖြစ်ခြင်း စသည်တို့ မဖြစ်စေရန် အကျိုးရှိ၏။ 'တပ' ဟု သီးခြားညွှန်ပြခြင်းကြောင့်သာလျှင် 'တ' ၏ 'အ' သည် 'ဣ' ဖြစ်၏။ (တပီယတိ - ပူပန်စေအပ်၏) ဟု 'တိပု' = သံဖြူ (သတ္တုထူး)။ (ဥသတိ ဒါဟံ ကရောတိ - ပူလောင်ခြင်းကို ပြုတတ်၏) ဟု 'ဥသု' = မြား။ (ဝေဓတိ ရံသီဟိ တိမိရံ - ရောင်ခြည်တို့ဖြင့် မှောင်မိုက်ကို ဖောက်ခွဲတတ်၏) ဟု 'ဝိဓု' = လ။ (ကုရတိ ကိစ္စာကိစ္စံ ဝဒတိ - ပြုဖွယ် မပြုဖွယ်ကို ပြောဆိုတတ်၏) ဟု 'ကုရု' = ကုရုမင်း၊ 'ကုရဝေါ' = ကုရုတိုင်း။ (ပုထတိ မဟန္တဘာဝေန ပတ္ထိရတိ - ကြီးမြတ်သော အဖြစ်ဖြင့် ပြန့်ပြောတတ်၏) ဟု 'ပုထု' = ပြန့်ပြောသော၊ ကျယ်ပြန့်သော။ (မောဒနံ - ဝမ်းမြောက်ခြင်း၊ မုဒီယတိ ဝါ - ဝမ်းမြောက်အပ်၏) ဟု 'မုဒု' = မခက်ထန်သော၊ နူးညံ့သော။ 6. Sindhādayo. ၆. သိန္ဓာဒယော။ Sindhu ādayo kupaccayantā nipaccante. Sanda-passavane, assa ittaṃ, dhocāntā deso nipātanā, sandati passavatīti sindhu=nadi, vahisupantassa dīghādibatte, bādhissa vāntahatte ca, vahantyanenāti bāhu, bādhati upaddave vāretī ti vā bāhu=bhujo. Raṃgha-gamane, niggahītalopo, raṅghati pavattahi rājadhammeti raghu=rājā. Vida-lābhe, nakārāgamo, vassa bo, vindatyanena nandananti bindu=kaṇikā. Mana-ñāṇe, nassa dho, maññati ñāyati [Pg.231] madhuranti madhu=madhukarīhi katamadhu, rapa lapa japa jappa-vacane, assaittaṃ, rapati jappati mantantī ripu=paccāmitto. Sasa-gati hiṃ sāpāṇanesu, assa uttaṃ, sasati jīvatīti susu=yuvā. Ara gamane, assautta mūttañca, arati mahantabhāvaṃ gacchatīti uru=mahā, aratinenāti ūru-satthi. Khaṇa-avadāraṇe, ā pubbo analopo, ākhanatīti ākhu=undūro. Tarataraṇe, tassa tho, taratīti tharu=khaggāvayavo. Laṃgha-gati sosanesu ghassa vā hattaṃ, niggahītalopo ca, laṅghati pavattati laghubhāvenāti laghu lahū ekatthā, (bhaṃja-omaddane, pa-pubbo, jassa gattaṃ, pabhañjati visesenāti pabhaṅgu=bhaṅguro.) Ṭhā-gatinivattiyaṃ, supubbo, ṭhāti pavattati sundarabhāvenāti suṭṭhu=sobhanaṃ, dupubbo ṭhāti pavattati asundarabhāvenāti duṭṭhu=asobhanaṃ. Evamaññepi viññeyyā. သိန္ဓုအစရှိသော ကုပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့ကို နိပါတ်အဖြစ် ပြီးစေအပ်ကုန်၏။ 'သန္ဒ-ပဿဝနေ' (ယိုစီးခြင်း) ဓာတ်၌၊ 'အ' ကို 'ဣ' ပြု၊ ဓာတ်အဆုံး 'ဒ' ကို 'ဓ' ပြုခြင်းသည် နိပါတနကြောင့် ဖြစ်၏၊ (သန္ဒတိ ပဿဝတိ - ယိုစီးတတ်၏) ဟု 'သိန္ဓု' = မြစ်။ 'ဝဟီ' ဓာတ်၊ 'သု' ပစ္စည်း၌ အစရှိသည်ကို ဒီဃပြုခြင်းစသည်ဖြင့် လည်းကောင်း၊ 'ဗာဓိ' ဓာတ်၌ အဆုံး 'ဓ' ကို 'ဟ' ပြုခြင်းဖြင့် လည်းကောင်း (ဝဟန္တိ အနေန - ဤလက်မောင်းဖြင့် ဆောင်ယူတတ်ကုန်၏) ဟု 'ဗာဟု'။ သို့မဟုတ် (ဗာဓတိ ဥပဒ္ဒဝေ ဝါရေတိ - ဘေးဥပဒ်တို့ကို တားမြစ်တတ်၏) ဟု 'ဗာဟု' = လက်မောင်း။ 'ရံဃ-ဂမနေ' (သွားခြင်း) ဓာတ်၌၊ နိဂ္ဂဟိတ်ချေ၊ (ရံဃတိ ပဝတ္တတိ ရာဇဓမ္မေ - မင်းကျင့်တရား၌ ဖြစ်တတ်၏) ဟု 'ရဃု' = မင်း။ 'ဝိဒ-လာဘေ' (ရခြင်း) ဓာတ်၌၊ 'န' အာဂမ်သက်၊ 'ဝ' ကို 'ဗ' ပြု၊ (ဝိန္ဒတိ အနေန နန္ဒနံ - ဤစက်ပြောက်ဖြင့် နှစ်သက်ခြင်းကို ရစေတတ်၏) ဟု 'ဗိန္ဒု' = စက်ပြောက်၊ ရေစက်။ 'မန-ဉာဏေ' (သိခြင်း) ဓာတ်၌၊ 'န' ကို 'ဓ' ပြု၊ (မညတိ ဉာယတိ မဓုရံ - ချိုမြိန်စွာ သိအပ်၏၊ ထင်ရှား၏) ဟု 'မဓု' = ပျားရည်။ 'ရပ လပ ဇပ ဇပ္ပ-ဝစနေ' (ပြောဆိုခြင်း) ဓာတ်တို့၌၊ 'အ' ကို 'ဣ' ပြု၊ (ရပတိ ဇပ္ပတိ မန္တံ - မန္တန်ကို ရွတ်ဆိုတတ်၏၊ တီးတိုးပြောတတ်၏) ဟု 'ရိပု' = ရန်သူ။ 'သသ-ဂတိ ဟိံသာပါဏေသု' (သွားခြင်း၊ ညှဉ်းဆဲခြင်း၊ အသက်ရှင်ခြင်း) ဓာတ်၌၊ 'အ' ကို 'ဥ' ပြု၊ (သသတိ ဇီဝတိ - အသက်ရှင်တတ်၏) ဟု 'သုသု' = လူငယ်။ 'အရ-ဂမနေ' (သွားခြင်း) ဓာတ်၌၊ 'အ' ကို 'ဥ' လည်းကောင်း၊ 'ဦ' လည်းကောင်း ပြု၊ (အရတိ မဟန္တဘာဝံ ဂစ္ဆတိ - ကြီးမြတ်သော အဖြစ်သို့ သွားတတ်၏) ဟု 'ဥရု' = ကြီးမြတ်သော။ (အရတိ အနေန - ဤပေါင်ဖြင့် သွားတတ်၏) ဟု 'ဦရု' = ပေါင်။ 'ခဏ-အဝဒါရဏေ' (တူးခြင်း) ဓာတ်၌၊ 'အာ' ရှေ့ရှိ၍ 'န' ကို ချေ၊ (အာခနတိ - တူးဆွတတ်၏) ဟု 'အာခု' = ကြွက်။ 'တရ-တရဏေ' (ကူးမြောက်ခြင်း) ဓာတ်၌၊ 'တ' ကို 'ထ' ပြု၊ (တရတိ - ကူးမြောက်တတ်၏) ဟု 'ထရု' = သန်လျက်လက်ကိုင်။ 'လံဃ-ဂတိ သောသနေသု' (သွားခြင်း၊ ခြောက်သွေ့ခြင်း) ဓာတ်၌၊ 'ဃ' ကို 'ဟ' သို့မဟုတ် 'ဂ' ပြု၊ နိဂ္ဂဟိတ်ကိုလည်း ချေ၊ (လံဃတိ ပဝတ္တတိ လဟုဘာဝေန - ပေါ့ပါးသော အဖြစ်ဖြင့် ဖြစ်တတ်၏) ဟု 'လဟု'၊ 'လဟူ' (အနက်တူတည်း)။ ('ဘဉ္ဇ-ဩမဒ္ဒနေ' ညှဉ်းဆဲခြင်းဓာတ်၌၊ 'ပ' ရှေ့ရှိ၍၊ 'ဇ' ကို 'ဂ' ပြု၊ 'ပဘဉ္ဇတိ ဝိသေသေန - ထူးခြားစွာ ဖျက်ဆီးတတ်၏) ဟု 'ပဘင်္ဂု' = ပျက်စီးလွယ်သော။ 'ဌာ-ဂတိနိဝတ္တိယံ' (ရပ်ခြင်း) ဓာတ်၌၊ 'သု' ရှေ့ရှိ၍၊ (ဌာတိ ပဝတ္တတိ သုန္ဒရဘာဝေန - ကောင်းသော အဖြစ်ဖြင့် တည်တံ့ဖြစ်ပွားတတ်၏) ဟု 'သုဋ္ဌု' = ကောင်းစွာ။ 'ဒု' ရှေ့ရှိ၍၊ (ဌာတိ ပဝတ္တတိ အသုန္ဒရဘာဝေန - မကောင်းသော အဖြစ်ဖြင့် ဖြစ်တတ်၏) ဟု 'ဒုဋ္ဌု' = မကောင်းစွာ။ ဤအတူ အခြားသော ပုဒ်တို့ကိုလည်း သိအပ်ကုန်၏။ 7. I. ၇. ဣ။ Kriyatthā bahulaṃ i hoti, abha-khepane, asīyati khipīyatīti asi=khaggo. Kasa-vilekhane, kasīyate kasi=kasanaṃ. Masa-āmasane, masīyatīti masi=meḷā. Ku-sadde o avādesā, kavati kathebhīti kavi=kabbakāro. Rusadde, ravati gajjatīti ravi=ādicco. Sappa-gamane, sappati pavattatīti sappi=ghataṃ. Gantha-ganthane, ‘‘ta tha na rānaṃ ṭa ṭha ṇalā’’ti (1.25) nathānaṃ ṇaṭhā, ganthetīti gaṇṭhi=pabbo, gaṇṭhica. Rāja-dittiyaṃ, rājati pavattatīti rāji=pāḷi. Kala-saṅkhyāne, kalīyati parimīyatīti kali=pāpaṃ. Bala-pāṇane, balanti jīvanti [Pg.232] anenāti bali=karo. Dhana-sadde, dhanati nadatīti dhani=saddo. Acca añca-pūjāyaṃ, accīyati pūjīyatīti acci=jālā. Vala valla-saṃvaraṇe, valanaṃ saṃkocanaṃ vali=udarādīsu pali, vallīyanti saṃvarīyanti sattā etāyāti valli=latā. Vimhi valī vallītipi hoti, soyevattho, evamaññepi. ကရိယာအနက်ရှိသော ဓာတ်တို့နောက်၌ ဣ-ပစ္စည်းသည် များစွာဖြစ်၏။ 'အဘ-ခေပနေ' (ပစ်လွှတ်ခြင်း) ဓာတ်၌၊ (အသီယတိ ခိပီယတိ - ပစ်လွှတ်အပ်၏) ဟု 'အသိ' = သန်လျက်၊ ဓား။ 'ကသ-ဝိလေခနေ' (ထွန်ယက်ခြင်း) ဓာတ်၌၊ (ကသီယတေ - ထွန်ယက်အပ်၏) ဟု 'ကသိ' = ထွန်ယက်ခြင်း။ 'မသ-အာမသနေ' (သုံးသပ်ခြင်း) ဓာတ်၌၊ (မသီယတိ - သုံးသပ်အပ်၏) ဟု 'မသိ' = မှင်။ 'ကု-သဒ္ဒေ' (မြည်ခြင်း) ဓာတ်၌၊ 'ဥ' ကို 'ဩ' ပြု၍ 'အဝ' အာဒေသပြု၊ (ကဝတိ ကထေတိ - ရွတ်ဆို စပ်ဆိုတတ်၏) ဟု 'ကဝိ' = ကဗျာဆရာ။ 'ရု-သဒ္ဒေ' (မြည်ခြင်း) ဓာတ်၌၊ (ရဝတိ ဂဇ္ဇတိ - ဟစ်အော် မြည်တတ်၏) ဟု 'ရဝိ' = နေမင်း။ 'သပ္ပ-ဂမနေ' (သွားခြင်း) ဓာတ်၌၊ (သပ္ပတိ ပဝတ္တတိ - သွားတတ်၏၊ ဖြစ်တတ်၏) ဟု 'သပ္ပိ' = ထောပတ်။ 'ဂန္ထ-ဂန္ထနေ' (သီကုံးခြင်း) ဓာတ်၌၊ 'တ ထ န ရာနံ ဋ ဋ္ဌ ဏလာ' (၁.၂၅) သုတ်ဖြင့် 'န, သ' တို့ကို 'ဏ, ဌ' ပြု၊ (ဂန္ထေတိ - သီကုံးတတ်၏) ဟု 'ဂဏ္ဌိ' = အဆစ် (ဂဏ္ဌိလည်း ဖြစ်၏)။ 'ရာဇ-ဒိတ္တိယံ' (တောက်ပခြင်း) ဓာတ်၌၊ (ရာဇတိ ပဝတ္တတိ - တောက်ပထွန်းလင်းတတ်၏) ဟု 'ရာဇိ' = အတန်း၊ အစဉ်။ 'ကလ-သင်္ချာနေ' (ရေတွက်ခြင်း) ဓာတ်၌၊ (ကလီယတိ ပရိမီယတိ - တိုင်းတာ ရေတွက်အပ်၏) ဟု 'ကလိ' = ငရဲ၊ အပြစ်။ 'ဗလ-ပါဏနေ' (အသက်မွေးခြင်း) ဓာတ်၌၊ (ဗလန္တိ ဇီဝန္တိ အနေန - ဤအခွန်ဖြင့် အသက်မွေးကြကုန်၏) ဟု 'ဗလိ' = အခွန်၊ ပူဇော်သက္ကာရ။ 'ဓန-သဒ္ဒေ' (မြည်ခြင်း) ဓာတ်၌၊ (ဓနတိ နဒတိ - မြည်တတ်၏) ဟု 'ဓနိ' = အသံ။ 'အစ္စ အဉ္စ-ပူဇာယံ' (ပူဇော်ခြင်း) ဓာတ်တို့၌၊ (အစ္စိယတိ ပူဇိယတိ - ပူဇော်အပ်၏) ဟု 'အစ္စိ' = မီးလျှံ။ 'ဝလ ဝလ္လ-သံဝရဏေ' (ဖုံးကွယ်ခြင်း၊ တွန့်လိပ်ခြင်း) ဓာတ်တို့၌၊ (ဝလနံ သံကောစနံ - တွန့်လိပ်ခြင်း) ဟု 'ဝလိ' = ဝမ်းပိုက်စသည်၌ တွန့်လိပ်သော အရေးအကြောင်း။ (ဝလ္လီယန္တိ သံဝရီယန္တိ သတ္တာ ဧတာယ - သတ္တဝါတို့သည် ဤနွယ်ပင်ဖြင့် ဖုံးကွယ် ချည်နှောင်အပ်ကုန်၏) ဟု 'ဝလ္လိ' = နွယ်ပင်။ 'ဝိ' ရှေ့ရှိသောအခါ 'ဝလိ'၊ 'ဝလ္လိ' ဟုလည်း ဖြစ်၏၊ ထိုအနက်ပင်တည်း၊ ဤအတူ အခြားသော ပုဒ်တို့ကိုလည်း သိအပ်ကုန်၏။ 8. Dajhādayo. ၈. ဒဇ္ဈာဒယော။ Dadhiādayo saddā ipaccayantā nipaccante. Dhā-dhāraṇe, dvibhāvo nipātanā, ghatamādadhātīti dadhi=gora saviseso. Aṃha-gamane, niggahītalopo, aṃhati gacchatīti ahi=sappo. Kampa calane, saṃyogādilopo, kampati calatīti kapi=vānaro. Mana-ñāṇe, assa uttaṃ, manati jānātīti muni=samaṇo. Nassa ṇattaṃ, manati mahagghabhāvaṃ gacchatītī maṇi=ratanaṃ. Ikkha cakkha-dassane, issa attaṃ ikkhati anenāti akkhi=nayanaṃ. Kamapavikkhepe, assa ittaṃ, kamati yātīti kimi=khuddajantukaviseso. Tara taraṇe, tittirādeso, turito tarati yātīti tittiri=pakkhiviseso. Kīḷa-vihāre, īssa ettaṃ, kīḷanaṃ keḷi=kīḷā. Usismā issa khaluña, usati dahatī ukkhali=bhājanaṃ, evamaññepi. ဒဓိအစရှိသော သဒ္ဒါတို့ကို ဣ-ပစ္စည်းအဆုံးရှိကုန်သော ပုဒ်တို့အဖြစ် နိပါတ်ပြုအပ်ကုန်၏။ 'ဓာ-ဓာရဏေ' (ဆောင်ခြင်း) ဓာတ်၌၊ 'ဓာ' ကို ဒွေဘော် (နှစ်ခွန်း) ပြုခြင်းသည် နိပါတနကြောင့် ဖြစ်၏၊ (ဃတမာဒဓာတိ - ထောပတ်ကို ဆောင်တတ်၏) ဟု 'ဒဓိ' = နို့ချဉ်။ 'အံဟ-ဂမနေ' (သွားခြင်း) ဓာတ်၌၊ နိဂ္ဂဟိတ်ချေ၊ (အံဟတိ ဂစ္ဆတိ - သွားတတ်၏) ဟု 'အဟိ' = မြွေ။ 'ကမ္ပ-စလနေ' (တုန်လှုပ်ခြင်း) ဓာတ်၌၊ သံယုတ်အစ 'မ' ကို ချေ၊ (ကမ္ပတိ စလတိ - လှုပ်ရှားတတ်၏) ဟု 'ကပိ' = မျောက်။ 'မန-ဉာဏေ' (သိခြင်း) ဓာတ်၌၊ 'အ' ကို 'ဥ' ပြု၊ (မနတိ ဇာနာတိ - သိတတ်၏) ဟု 'မုနိ' = ရဟန်း။ 'န' ကို 'ဏ' ပြု၊ (မနတိ မဟဂ္ဃဘာဝံ ဂစ္ဆတိ - အဖိုးတန်သော အဖြစ်သို့ ရောက်တတ်၏) ဟု 'မဏိ' = ပတ္တမြား။ '၁က္ခ စက္ခ-ဒဿနေ' (မြင်ခြင်း) ဓာတ်တို့၌၊ 'ဣ' ကို 'အ' ပြု၊ (ဣက္ခတိ အနေန - ဤမျက်စိဖြင့် မြင်တတ်၏) ဟု 'အက္ခိ' = မျက်စိ။ 'ကမ-ပဝိက္ခေပေ' (ခြေလှမ်းခြင်း၊ ပျံ့လွင့်ခြင်း) ဓာတ်၌၊ 'အ' ကို 'ဣ' ပြု၊ (ကမတိ ယာတိ - သွားတတ်၏) ဟု 'ကိမိ' = ပိုးကောင်ငယ်။ 'တရ-တရဏေ' (ကူးမြောက်ခြင်း) ဓာတ်၌၊ 'တရ' ကို 'တိတ္တိရ' အာဒေသပြု၊ (တုရိတော တရတိ ယာတိ - လျင်မြန်စွာ ကူးမြောက်သွားတတ်၏) ဟု 'တိတ္တိရိ' = ခါငှက်။ 'ကီဠ-ဝိဟာရေ' (ကစားခြင်း) ဓာတ်၌၊ 'ဤ' ကို 'ဧ' ပြု၊ (ကီဠနံ - ကစားခြင်း) ဟု 'ကေဠိ' = ကစားခြင်း။ 'ဥသ' ဓာတ်မှ 'ဣ' ပစ္စည်း၊ 'ခလုဉ' အာဒေသပြု၊ (ဥသတိ ဒဟတိ - ပူလောင်စေတတ်၏) ဟု 'ဥက္ခလိ' = အိုး၊ ဤအတူ အခြားသော ပုဒ်တို့ကိုလည်း သိအပ်ကုန်၏။ 9. Yuvaṇṇupantā ki. ၉. ယုဝဏ္ဏုပန္တာ ကိ။ Ivaṇṇupantehi ca uvaṇṇupantehi ca kriyatthehi bahulaṃ ki hoti. Kakāro-nubandho, isa sisa-icchāyaṃ, sivaṃ icchatīti isi=tapassī. Gira-nigiraṇe, girati pasavati chavimaṃsasārabhūtaṃ bhesajjādinti giri=selo. Suca-socane. Socanaṃ [Pg.233] suci=soceyyaṃ, ruca-abhilāse rucanti etāyāti ruci=ābhilāso, evamaññepi. ဣဝဏ္ဏုပန္တ (ဣ၊ ဤ အဆုံးရှိသော) ဓာတ်တို့နှင့် ဥဝဏ္ဏုပန္တ (ဥ၊ ဦ အဆုံးရှိသော) ကရိယာအနက်ရှိသော ဓာတ်တို့နောက်၌ ကိ-ပစ္စည်းသည် များစွာဖြစ်၏။ က-အက္ခရာသည် အနုဗန္ဓ (ဝုဒ္ဓိမရှိစေရန်) ဖြစ်၏။ 'ဣသ သိသ-ဣစ္ဆာယံ' (အလိုရှိခြင်း) ဓာတ်တို့၌၊ (သိဝံ ဣစ္ဆတိ - ဘေးကင်းခြင်း၊ နိဗ္ဗာန်ကို အလိုရှိတတ်၏) ဟု 'ဣသိ' = ရသေ့၊ တပသီ။ 'ဂိရ-နိဂိရဏေ' (မျိုခြင်း) ဓာတ်၌၊ (ဂိရတိ ပသဝတိ ဆဝိမံသသာရဘူတံ ဘေသဇ္ဇာဒိံ - အရေ၊ အသား၊ အဆီတည်းဟူသော ဆေးဝါးစသည်တို့ကို စုပ်ယူ စီးထွက်စေတတ်၏) ဟု 'ဂိရိ' = တောင်။ 'သုစ-သောစနေ' (စိုးရိမ်ခြင်း၊ သန့်ရှင်းခြင်း) ဓာတ်၌၊ (သောစနံ - သန့်ရှင်းခြင်း) ဟု 'သုစိ' = သန့်ရှင်းစင်ကြယ်ခြင်း။ 'ရုစ-အဘိလာသေ' (နှစ်သက်ခြင်း) ဓာတ်၌၊ (ရုစန္တိ ဧတာယ - ဤအလိုဆန္ဒဖြင့် နှစ်သက်တတ်ကုန်၏) ဟု 'ရုစိ' = အလိုဆန္ဒ၊ နှစ်သက်ခြင်း၊ ဤအတူ အခြားသော ပုဒ်တို့ကိုလည်း သိအပ်ကုန်၏။ 10. Vapa vara vasa rasa nabha hara hana paṇā iṇa. ၁၀. ဝပ ဝရ ဝသ ရသ နဘ ဟရ ဟန ပဏာ ဣဏ။ Vapa-bījanikkhepe, vara-varaṇasambhattīsu, vasa-nivāse, rasa-assādane, nabha-hiṃsāyaṃ, hara haraṇe, hana hiṃsāyaṃ, paṇa-byavahārathutisu, etehi iṇa hoti. Vapanti etāyāti vāpi=jalāsayo. Vārenti etenāti vāri=jalaṃ. Vasanti etāyāti vāsi=tacchaka bhaṇḍaṃ. Rasīyati assādanavasena samo sarīyatīti rāsi=samūho. Nabhati hiṃsatīti nābhi=sarīrāvayavo. Hāretīti hāri=manuññaṃ. ‘‘Hanassa ghāto ṇānubandhe’’ (5.99) ti hanassa ghāto, hananti etenāti ghāti=paharaṇaṃ, paṇati voharatīti pāṇi, paṇati voharati etenāti vā pāṇi=karo. ဝပ-ဗီဇနိက္ခေပေ (မျိုးစေ့ချခြင်း)၊ ဝရ-ဝရဏသမ္ဘတ္တီသု (တားမြစ်ခြင်း၊ ပူဇော်ခြင်း)၊ ဝသ-နိဝါသေ (နေထိုင်ခြင်း)၊ ရသ-အဿာဒနေ (သာယာခြင်း)၊ นဘ-ဟိံသာယံ (ညှဉ်းဆဲခြင်း)၊ ဟရ-ဟရဏေ (ဆောင်ယူခြင်း)၊ ဟန-ဟိံသာယံ (သတ်ဖြတ်ညှဉ်းဆဲခြင်း)၊ ပဏ-ဗျဝဟာရထုတီသု (ရောင်းဝယ်ခြင်း၊ ချီးမွမ်းခြင်း) အစရှိသော ဓာတ်တို့နောက်၌ ဣဏ-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ (ဝပန္တိ ဧတာယ - ဤရေကန်၌ စိုက်ပျိုးအပ်သော မျိုးစေ့တို့ကို ချတတ်ကုန်၏) ဟု 'ဝါပိ' = ရေကန်။ (ဝါရန်တိ ဧတေန - ဤရေဖြင့် ဖုံးကွယ်တားမြစ်တတ်ကုန်၏) ဟု 'ဝါရိ' = ရေ။ (ဝသန္တိ ဧတာယ - ဤတန်ဆာဖြင့် နေထိုင်တတ်ကုန်၏) ဟု 'ဝါသိ' = ဆောက်။ (ရသီယတိ အဿာဒနဝသေန သမော သရီယတိ - သာယာအပ်သော အားဖြင့် စုဝေးအပ်၏) ဟု 'ရာသိ' = အစုအပုံ။ (နဘတိ ဟิံသတိ - ညှဉ်းဆဲ ဖောက်ခွဲတတ်၏) ဟု 'နာဘိ' = ချက် (ကိုယ်အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်း)။ (ဟာရေတိ - စိတ်ကို ဆောင်ယူတတ်၏) ဟု 'ဟာရိ' = နှစ်သက်ဖွယ်သော။ 'ဟနဿ ဃာတော ဏာနုဗန္ဓေ' (၅.၉၉) သုတ်ဖြင့် 'ဟန' ဓာတ်ကို 'ဃာတ' အာဒေသပြု၊ (ဟနန္တိ ဧတေန - ဤလက်နက်ဖြင့် သတ်ဖြတ်တတ်ကုန်၏) ဟု 'ဃာတိ' = လက်နက်။ (ပဏတိ ဝေါဟရတိ - ရောင်းဝယ်တတ်၏) သို့မဟုတ် (ပဏတိ ဝေါဟရတိ ဧတေန - ဤလက်ဖြင့် ရောင်းဝယ်တတ်၏) ဟု 'ပါဏိ' = လက်ဖဝါး၊ လက်။ 11. Bhūgamā īṇa. ၁၁. ဘူဂမာ ဤဏ။ Bhū-sattāyaṃ, ama gama-gamane etehi īṇa hoti bhavissati kāle. Bhavissatīti bhāvī=bhavissamāno. Gamissatīti gāmī=gamissāmāno. ဘူ-သတ္တာယံ (ဖြစ်ခြင်း)၊ အမ ဂမ-ဂမနေ (သွားခြင်း) ဓာတ်တို့နောက်၌ အနာဂတ်ကာလ၌ ဤဏ-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ (ဘဝိဿတိ - ဖြစ်လတ္တံ့) ဟု 'ဘာဝီ' = ဖြစ်လတ္တံ့သောသူ။ (ဂမိဿတိ - သွားလတ္တံ့) ဟု 'ဂါမီ' = သွားလတ္တံ့သောသူ။ 12. Tandalakkhā ī. ၁၂. တန္ဒလက္ခာ ဤ။ Tanda-ālasiye, lakkha-dassanaṅkesu, etehi ī hoti. Tandanaṃ tandī=ālasyaṃ, lakkhīyanti sattā etāyāti lakkhī=sirī. တန္ဒ-အာလသိယေ (ပျင်းရိခြင်း)၊ လက္ခ-ဒဿနင်္ဂေသု (မြင်ခြင်း၊ မှတ်သားခြင်း) ဓာတ်တို့နောက်၌ ဤ-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ (တန္ဒနံ - ပျင်းရိခြင်း) ဟု 'တန္ဒီ' = ပျင်းရိခြင်း။ (လက္ခီယန္တိ သတ္တာ ဧတာယ - သတ္တဝါတို့သည် ဤအဆင်းဖြင့် မှတ်သားအပ်ကုန်၏) ဟု 'လက္ခီ' = ကျက်သရေ။ 13. Gamā ro. ၁၃. ဂမာ ရော။ Gamismā [Pg.234] ro hoti. ‘‘Rānubandhentasarādissā’’ti (4.132) amalopo, gacchatīti go=pasu. ဂမဓာတ်မှ ရော-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 'ရာနုဗန္ဓေန္တသရာဒိဿာ' (၄.၁၃၂) သုတ်ဖြင့် 'အမ' အက္ခရာကို ချေ၊ (ဂစ္ဆတိ - သွားတတ်၏) ဟု 'ဂေါ' = နွား။ (Iti sarapaccayavidhānaṃ). (ဤသို့ သရပစ္စည်းစီရင်ပုံ ပြီး၏။) 14. I bhī kā karāra vaka saka vāhi ko. ၁၄. ဣ ဘီ ကာ ကရာရ ဝက သက ဝါဟိ ကော။ I-ajjhena gatīsu, bhī-bhaye, kā gā-sadde, kara-karaṇe, ara-gamane, kuka vaka-ādāne, saka-sattiyaṃ, vā-gatibandhanesu, etehi kapaccayo hoti. Eti pavattatīti eto=asahāyo. Bhāyanti etasmāti bheko=maṇḍūko. Kāyati saddaṃ karotīti kāko=vāyaso. Karoti vaṇṇakanti kakko=vaṇṇaviseso, pisitadabbañca. Arati yātīti akko=sūro, viṭapiviseso ca. Vakati odanaṃ ādadātīti vakkaṃ=dehakoṭṭhāsaviseso, sakkatīti sakko-devindo, samattho ca. Vāti bandhati etenāti vāko=vakkalaṃ. ဣ-အဇ္ဈေန ဂတီသု (သင်ယူခြင်း၊ သွားခြင်းနက်၌)၊ ဘီ-ဘယေ (ကြောက်ခြင်းနက်၌)၊ ကာ ဂါ-သဒ္ဒေ (အသံပြုခြင်းနက်၌)၊ ကရ-ကရဏေ (ပြုခြင်းနက်၌)၊ အရ-ဂမနေ (သွားခြင်းနက်၌)၊ ကုက ဝက-အာဒါနေ (ယူခြင်းနက်၌)၊ သက-သတ္တိယံ (စွမ်းနိုင်ခြင်းနက်၌)၊ ဝါ-ဂတိဗန္ဓနေသု (သွားခြင်း၊ နှောင်ဖွဲ့ခြင်းနက်တို့၌)၊ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ က-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Eti pavattatīti eto = အဖော်မရှိသောသူ (ဧတ)။ Bhāyanti etasmāti bheko = ဖား (ဘေက)။ Kāyati saddaṃ karotīti kāko = ကျီးကန်း (ကာက)။ Karoti vaṇṇakanti kakko = အကြမ်းမှုန့်၊ နံ့သာရည် (ကက္က)။ Arati yātīti akko = နေမင်း၊ စမုန်နက်ပင် (အက္က)။ Vakati odanaṃ ādadātīti vakkaṃ = ကျောက်ကပ် (ဝက္က)။ Sakkatīti sakko = သိကြားမင်း၊ စွမ်းဆောင်နိုင်သူ (သက္က)။ Vāti bandhati etenāti vāko = လျှော်တေသင်္ကန်း (ဝါက)။ 15. Ñukādayo. ၁၅. ဉုကာအစရှိသော ပုဒ်တို့သည်။ Ñukādayo kapaccayantā nipaccante. Ūha-vitakke, halopo nipātanā ūhīyati vicinīyatīti ūkā-okodanī. Unda kiledane, saṃyogādi lopo, aka ca. Undati dravaṃ karotīti udakaṃ=jalaṃ. Bhī-bhaye, ettābhāvo, bhāyanti etasmāti bhīko=bhīru. Saka-sattiyaṃ, upantassi, sakkoti dhāretunti sikkā=upakaraṇaviseso. Hā-cāge, hīyati sādhūhi jahīyatīti hāko=kodho. Samba-maṇḍane, kassa uña[Pg.235], sambati udakaṃ maṇḍetīti sambuko=jalajantuvisebho. Putha patha-vitthāre, ottābhāvo, kassa uña, puthati pattharati attano bālabhāvanti puthuko=bālo. Suca-soke, socanti etenāti sukkaṃ=sambhavo, setañca. Ci-caye, upapubbo, ettābhāvo, upacinantīti upacikā=vammika kārā. Kampa-calane, kampissa paṃ, kampati calatīti paṅko=kaddamo. Usa-dāhe, usatīti ukkā=jālā. Kassa muña, usati dahatībhi ummukaṃ=alātaṃ. Vama-uggiraṇe, kassa miña, vamīyatīti vammiko=upacikākato cayo, masa-āmasane, sassa tthaṅa, masīyati pemenāti matthakaṃ=sīsaṃ, evamaññepi. ဉုကာအစရှိသော က-ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့သည် နိပါတနနည်းဖြင့် ပြီးကြကုန်၏။ ဦဟ-ဝိတက္ကေ (ကြံစည်ခြင်းနက်၌) ဓာတ်၌၊ နိပါတနနည်းဖြင့် ဟ-အက္ခရာကျေ၍၊ ဦဟီယတိ ဝိစိနီယတီတိ ဉုကာ = သန်း (ဉုကာ)။ ဥန္ဒ-ကိလေဒနေ (စိုစွတ်စေခြင်းနက်၌) ဓာတ်၌၊ ဗျည်းအစုံ၏ ရှေ့အက္ခရာကျေ၍ အက-ပစ္စည်းလည်း ဖြစ်၏။ Undati dravaṃ karotīti udakaṃ = ရေ (ဥဒက)။ ဘီ-ဘယေ (ကြောက်ခြင်းနက်၌) ဓာတ်၌၊ ဧ-အဖြစ်မရှိ။ Bhāyanti etasmāti bhīko = ကြောက်တတ်သောသူ (ဘီက)။ သက-သတ္တိယံ (စွမ်းနိုင်ခြင်းနက်၌) ဓာတ်၌၊ အနီးဆုံးသရသည် အိ-အဖြစ်သို့ ရောက်၍၊ Sakkoti dhāretunti sikkā = ထမ်းပိုးကြိုး၊ ကွန်ချာကြိုး (သိက္ကာ)။ ဟာ-စာဂေ (စွန့်လွှတ်ခြင်းနက်၌) ဓာတ်၌၊ Hīyati sādhūhi jahīyatīti hāko = အမျက်ဒေါသ (ဟာက)။ သမ္ဗ-မဏ္ဍနေ (တန်ဆာဆင်ခြင်းနက်၌) ဓာတ်၌၊ က-ပစ္စည်း၏ ဥ-အက္ခရာအဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းသည် ဖြစ်၏၊ Sambati udakaṃ maṇḍetīti sambuko = ခရု (သမ္ဗုက)။ ပုထ ပထ-ဝိတ္ထာရေ (ပြန့်ပြောခြင်းနက်၌) ဓာတ်၌၊ ဩ-အဖြစ်မရှိ၊ က-ပစ္စည်း၏ ဥ-အဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းသည် ဖြစ်၏၊ Puthati pattharati attano bālabhāvanti puthuko = သူငယ် (ပုထုက)။ သုစ-စောကေ (စိုးရိမ်ခြင်းနက်၌) ဓာတ်၌၊ Socanti etenāti sukkaṃ = သုက်ပိုး၊ အဖြူရောင် (သုက္က)။ စိ-စယေ (ဆည်းပူးခြင်းနက်၌) ဓာတ်၌ ဥပ-ပုဒ်ရှေ့ရှိ၍ ဧ-အဖြစ်မရှိ၊ Upacinantīti upacikā = ခြကောင် (ဥပစိကာ)။ ကမ္ပ-စလနေ (တုန်လှုပ်ခြင်းနက်၌) ဓာတ်၌ ကမ္ပ၏ ပံ-အဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းသည် ဖြစ်၏၊ Kampati calatīti paṅko = ညွန်ပျောင်း (ပံက)။ ဥသ-ဒါဟေ (ပူလောင်စေခြင်းနက်၌) ဓာတ်၌၊ Usatīti ukkā = မီးတုံး၊ ကောင်းကင်ကြယ်ပျံ (ဥက္ကာ)။ က-ပစ္စည်း၏ မု-အဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းသည် ဖြစ်၏၊ Usati dahatībhi ummukaṃ = မီးစ (ဥမ္မုက)။ ဝမ-ဥဂ္ဂိရဏေ (အန်ထုတ်ခြင်းနက်၌) ဓာတ်၌ က-ပစ္စည်း၏ မိ-အဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းသည် ဖြစ်၏၊ Vamīyatīti vammiko = တောင်ပို့ (ဝမ္မိက)။ မသ-အာမသနေ (သုံးသပ်ကိုင်တွယ်ခြင်းနက်၌) ဓာတ်၌ သ-အက္ခရာ၏ တ္ထ-အဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းသည် ဖြစ်၏၊ Masīyati pemenāti matthakaṃ = ဦးခေါင်း (မတ္ထက)။ ဤသို့ အခြားသော ပုဒ်တို့၌လည်း သိအပ်၏။ 16. Bhītvā nako. ၁၆. ဘီဓာတ်မှ အာနကပစ္စည်း (သို့မဟုတ် နကပစ္စည်း) ဖြစ်၏။ Bhī-bhaye tīmasmā ānako hoti. Bhāyanti etasmāki bhayānako=bhayajanako. ဘီ-ဘယေ (ကြောက်ခြင်းနက်၌) ဟူသော ဓာတ်မှ အာနကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Bhāyanti etasmāti bhayānako = ဘေးရန်ကို ဖြစ်စေတတ်သောသူ (ဘယာနက)။ 17. Siṅghā āṇikāṭakā. ၁၇. သိင်္ဃဓာတ်မှ အာဏိက၊ အာဋကပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ Siṅgha-ghāyanetīmasmā āṇika āṭakā honti. ‘‘Itthiyamatvā’’ti 93.260 ā, siṅghayati passavatīti siṅghāṇikā=nāsāssavo. Siṅghati ekībhāvaṃ yātīti siṅghāṭakaṃ=vīthicatukkaṃ. သိင်္ဃ-ဃာယနေ (အနံ့ခံခြင်းနက်၌) ဟူသော ဓာတ်မှ အာဏိက၊ အာဋကပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ "ဣတ္ထိယမတု" (သို့မဟုတ် "ဣတ္ထိယမတော") ဟူသော သုတ်ဖြင့် အာ-ပစ္စည်းဖြစ်၍၊ Siṅghayati passavatīti siṅghāṇikā = နှပ် (သိင်္ဃာဏိကာ)။ Siṅghati ekībhāvaṃ yātīti siṅghāṭakaṃ = လမ်းလေးခွဆုံ (သိင်္ဃာဋက)။ 18. Karāditvako. ၁၈. ကရအစရှိသော ဓာတ်တို့မှ အကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Kara-karaṇe, sara-gatihiṃsācintāsu, nara-naye, tarataraṇe, vara-varaṇa sambhattīsu, jana-janane, kara-ditti gatikantīsu, kaṭa-mandane, kura-sadde, thu-abhitthave, evamādīhi ako [Pg.236] hoti. Karīyatīti karako=kamaṇḍalu. Karotīti karakā=vassopalā. Sarati udakametthāti sarako=pānabhājanaṃ. Naranti pāpuṇanti sattā etthāti narako=nirayo. Tarantyanenāti tarako=taraṇaṃ. Vāretītivarako=varaṇo, dhaññaviseso ca. Janetīti janako=pitā. Kanati dibbatīti kanakaṃ=suvaṇṇaṃ. Kaṭati maddati ripavoti kaṭakaṃ=nagaraṃ. Kuratīti korako=kalikā. Thavīyatīti thavako-guccho. ကရ-ကရဏေ (ပြုခြင်းနက်၌)၊ သရ-ဂတိဟိံသာစိန္တာသု (သွားခြင်း၊ ညှဉ်းဆဲခြင်း၊ ကြံစည်ခြင်းနက်တို့၌)၊ နရ-နယေ (ဆောင်ယူခြင်းနက်၌)၊ တရ-တရဏေ (ကူးမြောက်ခြင်းနက်၌)၊ ဝရ-ဝရဏ သမ္ဘတ္တီသု (ပိတ်ပင်ခြင်း၊ ပူဇော်ခြင်းနက်တို့၌)၊ ဇန-ဇနနေ (ဖြစ်ပွားစေခြင်းနက်၌)၊ ကရ (ကန)-ဒိတ္တိ ဂတိကန္တီသု (တောက်ပခြင်း၊ သွားခြင်း၊ လိုလားခြင်းနက်တို့၌)၊ ကဋ-မန္ဒနေ (တန်ဆာဆင်ခြင်းနက်၌)၊ ကုရ-သဒ္ဒေ (အသံပြုခြင်းနက်၌)၊ ထု-အဘိတ္ထဝေ (ချီးမွမ်းခြင်းနက်၌) အစရှိသော ဓာတ်တို့မှ အကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Karīyatīti karako = ရေကရား (ကရက)။ Karotīti karakā = မိုးသီး (ကရကာ)။ Sarati udakametthāti sarako = ဖလား (သရက)။ Naranti pāpuṇanti sattā etthāti narako = ငရဲ (နရက)။ Tarantyanenāti tarako = ကူးမြောက်ကြောင်းဖောင် (တရက)။ Vāretītivarako = ပဲတစ်မျိုး၊ ကုက္ကိုပင် (ဝရက)။ Janetīti janako = အဘ (ဇနက)။ Kanati dibbatīti kanakaṃ = ရွှေ (ကနက)။ Kaṭati maddati ripavoti kaṭakaṃ = မြို့ပြ၊ မြို့ကွက် (ကဋက)။ Kuratīti korako = အဖူး (ကောရက)။ Thavīyatīti thavako = ပန်းခိုင် (ထဝက)။ 19. Bala patehyāko. ၁၉. ဗလ၊ ပတဓာတ်တို့မှ အာကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Bala-pāṇane, pata patha-gamane, etehi āko hoti. Balati jīvatīti balākā=pakkhiviseso. Patati yātīti patākā=dhajo. ဗလ-ပါဏနေ (အသက်ရှင်ခြင်းနက်၌)၊ ပတ ပထ-ဂမနေ (သွားခြင်းနက်၌) ဟူသော ဓာတ်တို့မှ အာကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Balati jīvatīti balākā = ဗျိုင်း (ဗလာကာ)။ Patati yātīti patākā = တံခွန် (ပတာကာ)။ 20. Sāmākādayo. ၂၀. သာမာကအစရှိသော ပုဒ်တို့သည်။ Sāmākaādayo ākantā nipaccante. Sā-tanu karaṇāvasānesu, sāssa muka, sāti dehaṃ ta nuṃ karotīti sāmāko=tiṇadhaññaṃ. Pā-pāne, inaṅa, pivati rattanti pināko=mahissaradhanu. Gu-sadde, ‘‘yuvaṇṇāna miyaṅuvaṅa sare’’ti (5.136) uvaṅa, gavati nadati etenāti guvako=pūgaphalaṃ. Aṭa paṭa-gamanatthā, paṭati yātīti paṭākā=vejayantī. Sala pila pala hula-gamanatthā, salati yātīti salākā=vejjopakaraṇadabbaṃ. Vida-ñāṇe, vidati jānātīti vidāko=vidvā. Paṇabyavahārathutīsu assa ittaṃ, ūka ca, paṇīyati voharīyatīti piññāko=tilakakko, evamaññepi. သာမာကအစရှိသော အာကပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့သည် နိပါတနနည်းဖြင့် ပြီးကြကုန်၏။ သာ-တနု ကရဏာဝသာနေသု (သေးငယ်စေခြင်း၊ ဆုံးခန်းတိုင်စေခြင်းနက်၌) ဓာတ်၌၊ ထို သာဓာတ်၏ မုကာ (မက)-ပစ္စည်းသို့ ရောက်ခြင်းဖြစ်၍၊ Sāti dehaṃ ta nuṃ karotīti sāmāko = လုလင်ကျော်စပါး၊ မြက်သီးစပါး (သာမာက)။ ပါ-ပါနေ (သောက်ခြင်းနက်၌) ဓာတ်၌၊ အိန-အာဂုံ ဖြစ်၍၊ Pivati rattanti pināko = မြတ်စွာဘုရား၏ လေးတော် (ပိနာက)။ ဂု-သဒ္ဒေ (အသံပြုခြင်းနက်၌) ဓာတ်၌၊ "ယုဝဏ္ဏာန မိယင်္ဥဝံ သရေ" သုတ်ဖြင့် ဥဝံ-အမိန့်ရောက်၍၊ Gavati nadati etenāti guvako = ကွမ်းသီးပင် (ဂုဝက)။ အဋ ပဋ-ဂမနတ္ထာ (သွားခြင်းနက်၌) ဓာတ်တို့၌၊ Paṭati yātīti paṭākā = တံခွန်စိုက်၊ အလံ (ပတာကာ)။ သလ ပိလ ပလ ဟုလ-ဂမနတ္ထာ (သွားခြင်းနက်၌) ဓာတ်တို့၌၊ Salati yātīti salākā = စာရေးတံ၊ ဆေးခလုတ် (သလာကာ)။ ဝိဒ-ဉာဏေ (သိခြင်းနက်၌) ဓာတ်၌၊ Vidati jānātīti vidāko = ပညာရှိ (ဝိဒါက)။ ပဏ-ဗျဝဟာရထုတီသု (ရောင်းဝယ်ခြင်း၊ ချီးမွမ်းခြင်းနက်၌) ဓာတ်၌၊ ထိုဓာတ်၏ အသရသည် အိ-အဖြစ်သို့ ရောက်၍ ဦက-ပစ္စည်းလည်း ဖြစ်၏၊ Paṇīyati voharīyatīti piññāko = နှမ်းဖတ် (ပိညာက)။ ဤသို့ အခြားသော ပုဒ်တို့၌လည်း သိအပ်၏။ 21. Vicchālagamamusā kiko. ၂၁. ဝိစ္ဆ၊ အလ၊ ဂမု၊ မုသ ဓာတ်တို့မှ ကိကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Vicchā-gamane[Pg.237], ala=bandhane, ama gama-gamane, musa-theyye, etehi kiko hoti. Vicchati yātīti vicchiko=kīṭo. Alati bandhati etenāti alikaṃ=asaccaṃ. Gacchatīti gamiko=gantā. Musāti niddesā dīgho, musati thenetīti mūsiko=undūro. ဝိစ္ဆာ-ဂမနေ (သွားခြင်းနက်၌)၊ အလ-ဗန္ဓနေ (ချည်နှောင်ခြင်းနက်၌)၊ အမ ဂမ-ဂမနေ (သွားခြင်းနက်၌)၊ မုသ-ထေယျေ (ခိုးခြင်းနက်၌) ဟူသော ဓာတ်တို့မှ ကိကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Vicchati yātīti vicchiko = ကင်းမြီးကောက် (ဝိစ္ဆိက)။ Alati bandhati etenāti alikaṃ = မမှန်သောစကား၊ လျှပ်ပေါ်လော်လည်သောစကား (အလိက)။ Gacchatīti gamiko = ခရီးသွားသောသူ (ဂမိက)။ မုသ-ဓာတ်ကို အထူးညွှန်ပြသောကြောင့် သရရှည်၍၊ Musati thenetīti mūsiko = ကြွက် (မူသိက)။ 22. Kiṃkaṇikādayo. ၂၂. ကိင်္ကဏိကာအစရှိသော ပုဒ်တို့သည်။ Kiṃkaṇikādayo saddā kikantā nipaccante. Kaṇaiti daṇḍako dhātu saddattho, kassa dvittaṃ, assa ittaṃ, niggahītāgamo ca, kaṇati saddaṃ karotī kiṃkaṇikā=ghaṇḍikā. Muda-tose, dassa dvittaṃ, mudanti etamayāti muddikā=aṅguliyāveṭṭhanaṃ, phalaviseso a. Mahīyati pūjīyatīti mahikā=himaṃ. Kala-saṅkhyāne, kalīyati parimītayatīti kalikā=korako. Sappa-gamane, assa ittaṃ. Sappati gacchatīti sippikā=jalajantuviseso, evamaññepi. ကိင်္ကဏိကာအစရှိသော ကိကပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့သည် နိပါတနနည်းဖြင့် ပြီးကြကုန်၏။ ကဏ-သဒ္ဒတ္ထောဟူသော ဒဏ္ဍကဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်၌၊ က-အက္ခရာနှစ်ခုထပ်၍၊ အသရသည် အိ-အဖြစ်သို့ ရောက်ပြီး နိဂ္ဂဟိတအာဂုံလည်း ဖြစ်၏၊ Kaṇati saddaṃ karotīti kiṃkaṇikā = ဆွဲလဲ (ကိင်္ကဏိကာ)။ မုဒ-တောသေ (ဝမ်းမြောက်ခြင်းနက်၌) ဓာတ်၌၊ ဒ-အက္ခရာနှစ်ခုထပ်၍၊ Mudanti etāyāti muddikā = လက်စွပ်၊ စပျစ်သီး (မုဒ္ဒိကာ)။ Mahīyati pūjīyatīti mahikā = ဆီးနှင်း (မဟိကာ)။ ကလ-သင်္ချာနေ (ရေတွက်ခြင်းနက်၌) ဓာတ်၌၊ Kalīyati parimītayatīti kalikā = အဖူး (ကလိကာ)။ သပ္ပ-ဂမနေ (သွားခြင်းနက်၌) ဓာတ်၌၊ အသရသည် အိ-အဖြစ်သို့ ရောက်၍၊ Sappati gacchatīti sippikā = ယောက်သွား (သိပ္ပိကာ)။ ဤသို့ အခြားသော ပုဒ်တို့၌လည်း သိအပ်၏။ 23. Isā kīko. ၂၃. ဣသဓာတ်မှ ကီကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Isa siṃsa-icchāyaṃ, iccasmā kīko hoti. Icchīyatīti isīkā=tūlanissayo. ဣသ သိံသ-ဣစ္ဆာယံ (အလိုရှိခြင်းနက်၌) ဟူသော ဓာတ်မှ ကီကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Icchīyatīti isīkā = သက္ကလတ်ရောင်၊ ဖျာမြက်၊ စုတ်တံ (ဣသီကာ)။ 24. Kamapadā ṇuko. ၂၄. ကမ၊ ပဒဓာတ်တို့မှ ဏုကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Kama-icchāyaṃ, pada-gamane, etehi ṇuko hoti. ‘‘Ṇiṇāpīna’’nti (5.160) yogavibhāgā ṇilopo. Kāmetīti kāmuko=kāmayitā[Pg.238]. Pajjati yāti etāyāti pādukā=pādopakaraṇaṃ. ကမ-ဣစ္ဆာယံ (အလိုရှိခြင်းနက်၌)၊ ပဒ-ဂမနေ (သွားခြင်းနက်၌) ဟူသော ဓာတ်တို့မှ ဏုကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ "ဏိဏာပီနံ" ဟူသော သုတ်၏ ယောဂဝိဘာဂအရ ဏိ-ချေခြင်း ဖြစ်၏။ Kāmetīti kāmuko = လိုချင်တပ်မက်သောသူ (ကာမုက)။ Pajjati yāti etāyāti pādukā = ခြေနင်း (ပါဒုကာ)။ 25. Maṇḍasalā ṇūko. ၂၅. မဏ္ဍ၊ သလဓာတ်တို့မှ ဏူကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Maṇḍa-bhūsane, sala-gamanattho daṇḍako dhātu, etehi ṇūko hoti. Maṇḍeti jalaṃ bhūsetīti maṇḍūko=bheko, salati gocaratta mupayātīti sālūkaṃ=uppalakaṇḍo. မဏ္ဍ-ဘူသနေ (တန်ဆာဆင်ခြင်းနက်၌)၊ သလ-ဂမနတ္ထောဟူသော ဒဏ္ဍကဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်တို့မှ ဏူကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Maṇḍeti jalaṃ bhūsetīti maṇḍūko = ဖား (မဏ္ဍူက)။ Salati gocaratta mupayātīti sālūkaṃ = ကြာစွယ်ကြာဥ (သာလူက)။ 26. Ulūkādayo. ၂၆. ဥလူကအစရှိသော ပုဒ်တို့သည်။ Ulūkādayo saddā ṇūkantā nipaccante. Ula-gavesane, ottābhāvo nipātanā, ulati gavesatīti ulūko=kosiyo. Mana=ñāṇe, nassa dhattaṃ, maññatīti madhūko=rukkho. Jala-dittiyaṃ, jalatīti jalūkā=lohitapo, evamaññepi. ဥလူကအစရှိသော ဏူကပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့သည် နိပါတနနည်းဖြင့် ပြီးကြကုန်၏။ ဥလ-ဂဝေသနေ (ရှာဖွေခြင်းနက်၌) ဓာတ်၌၊ နိပါတနနည်းဖြင့် ဩ-အဖြစ်မရှိ၊ Ulati gavesatīti ulūko = ဇီးကွက် (ဥလူက)။ မန-ဉာဏေ (သိခြင်းနက်၌) ဓာတ်၌၊ န-အက္ခရာ၏ ဓ-အဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းဖြစ်၍၊ Maññatīti madhūko = ကညင်ပင်၊ ကတက္ကပင် (မဓူက)။ ဇလ-ဒိတ္တိယံ (တောက်ပခြင်းနက်၌) ဓာတ်၌၊ Jalatīti jalūkā = မျှော့ (ဇလူကာ)။ ဤသို့ အခြားသော ပုဒ်တို့၌လည်း သိအပ်၏။ 27. Kasā sako. ၂၇. Kasa (ထွန်ယက်ခြင်းနက်၌) ဓာတ်မှ သကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Kasa-vilekhanetīmasmā sako hoti. Kasatīti kassako=kasikammakāro. ကသ-ဝိလေခနေ (ထွန်ယက်ခြင်းနက်၌) ဟူသော ဓာတ်မှ သကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Kasatīti kassako = လယ်သမား (ကဿက)။ 28. Karā tiko. ၂၈. ကရဓာတ်မှ တိကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Karotismā tiko hoti. Karonti kīḷaṃ etthāti kattiko=bāhulo. ကရောတိ ဟူသော ဓာတ်မှ တိကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Karonti kīḷaṃ etthāti kattiko = တန်ဆောင်မုန်းလ (ကတ္တိက)။ 29. Isā ṭhakana. ၂၉. ဣသဓာတ်မှ ဌကနပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Isa siṃsa-icchāyaṃ, iccasmā ṭhakana hoti. Icchīyatīti iṭṭhakā=mattikāvikāro. ဣသ သိံသ-ဣစ္ဆာယံ (အလိုရှိခြင်းနက်၌) ဟူသော ဓာတ်မှ ဌကနပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Icchīyatīti iṭṭhakā = အုတ်ခဲ (ဣဋ္ဌကာ)။ 30. Samā kho. ၃၀. သမဓာတ်မှ ခေါပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Sama-upasamakhedesu[Pg.239], etasmā kho hoti. Sameti upasametīti saṅkho=kambu. သမ-ဥပသမခေဒေသု (ငြိမ်းအေးစေခြင်း၊ ပင်ပန်းခြင်းနက်၌) ဟူသော ဓာတ်မှ ခေါပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Sameti upasametīti saṅkho = ခရုသင်း (သင်္ခ)။ 31. Mukhā dayo. ၃၁. မုခအစရှိသော ပုဒ်တို့သည်။ Mukha ādayo khantā nipaccante. Mu-bandhane, ottābhāvo nipātanā, munanti bandhanti etenāti mukhaṃ=lapanaṃ. Si-sevāyaṃ, ettā bhāvo nipātanā, sayanti ettha ūkā kusuma-dayo cāti sikhā=cūḷā. Vipubbassa sissa, visatissa vā, visesena sayanti ettha, pavisantīti visikhā=racchā. Kana-dītti gati kantīsu, nipubbo, anabhāgalopo, kanati dibbatīti nikkho=suvaṇṇavikāro. Mayaiti gamanattho daṇḍako dhātu, khassa ūña, mayati yātīti mayūkho-kiraṇo. Lū-chedane, otthābhāvo, lunāti chindati sobhanti lūkho=asiniddho. Ara-gamane, aranti yanti etenāti akkho=sakaṭāvayavā, pāsako ca. Yasa-payatane, yassati payatati balimāharaṇatthāyāti yakkho=amanusso, ruha-janane, ruhati jāyatīti rukkho=pādapo, usa-dāhe, usati dahati kāmaggināti ukkho=balībaddo. Saha-marisane ‘halopo, sahati attani katāparādhaṃ khamatīti sakhā=sahāyo, evamaññepi. မုခ-အစရှိသော (ခ-သတ်) စကားလုံးတို့ကို အထူးပြုပြင်၍ ပြီးစေအပ်ကုန်၏။ ချည်နှောင်ခြင်းအနက်၌ ‘မု’ ဓာတ်၊ ‘ဥ’ကို ‘ဩ’ ပြုခြင်းမရှိခြင်းသည် နိပါတန (အထူးပြုပြင်မှု) ဖြစ်၏၊ ဤအင်္ဂါဖြင့် ချည်နှောင်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘မုခ’ (မျက်နှာ၊ နှုတ်ခမ်း) မည်၏။ မှီဝဲခြင်းအနက်၌ ‘သိ’ ဓာတ်၊ ‘ဣ’ကို ‘ဧ’ ပြုခြင်းသည် နိပါတန ဖြစ်၏၊ ဤဦးခေါင်း၌ သန်း၊ ပန်း-အစရှိသည်တို့သည် မှီဝဲ၍ နေကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘သိခါ’ (ဆံပင်စု၊ အထွတ်) မည်၏။ ‘ဝိ’ ရှေ့ရှိသော ‘သိ’ ဓာတ်၊ သို့မဟုတ် ‘ဝိသ’ ဓာတ်ဖြစ်၏၊ ဤလမ်း၌ ထူးခြားစွာ သွားလာကုန်၏၊ သို့မဟုတ် ဝင်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဝိသိခါ’ (လမ်းငယ်၊ လမ်းကြား) မည်၏။ တောက်ပခြင်း၊ သွားခြင်း၊ နှစ်သက်ခြင်းအနက်တို့၌ ‘နိ’ ရှေ့ရှိသော ‘ကန’ ဓာတ်၊ ‘အန’ အပိုင်း ကျေ၏၊ တောက်ပတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘နိက္ခ’ (ရွှေအသပြာ၊ ရွှေတန်ဆာ) မည်၏။ သွားခြင်းအနက်၌ ‘မယ’ ဓာတ်၊ ‘ခ’ကို ‘ဦ’ ပြု၏၊ သွားတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘မယူခ’ (ရောင်ခြည်) မည်၏။ ဖြတ်တောက်ခြင်းအနက်၌ ‘လူ’ ဓာတ်၊ ‘ဥ’ကို ‘ဩ’ ပြုခြင်းမရှိ၊ ဖြတ်တောက်တတ်၏၊ သို့မဟုတ် အလှအပကို ဖျက်ဆီးတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘လူခ’ (ကြမ်းတမ်းသော၊ မပြောင်ပြောင်တင်းတင်းမရှိသော) မည်၏။ သွားခြင်းအနက်၌ ‘အရ’ ဓာတ်၊ ဤအင်္ဂါဖြင့် သွားတတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘အက္ခ’ (လှည်းသံကူ၊ ဖဲအန်) မည်၏။ ကြိုးစားအားထုတ်ခြင်းအနက်၌ ‘ယသ’ ဓာတ်၊ ပူဇော်သက္ကာရကို ဆောင်ယူခြင်းငှာ ကြိုးစားအားထုတ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ယက္ခ’ (ဘီလူး၊ နတ်ဘီလူး) မည်၏။ ဖြစ်ပွားခြင်းအနက်၌ ‘ရုဟ’ ဓာတ်၊ ပေါက်ရောက်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ရုက္ခ’ (သစ်ပင်) မည်၏။ ပူလောင်စေခြင်းအနက်၌ ‘ဥသ’ ဓာတ်၊ ကာမမီးဖြင့် ပူလောင်စေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဥက္ခ’ (နွားလားဥဿဘ) မည်၏။ သည်းခံခြင်းအနက်၌ ‘သဟ’ ဓာတ်၊ ‘ဟ’ ကျေ၏၊ မိမိအပေါ်၌ ပြုအပ်သော အပြစ်ကို သည်းခံတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘သခါ’ (အဆွေခင်ပွန်း) မည်၏။ ဤအတူ အခြားသော စကားလုံးတို့ကိုလည်း သိအပ်၏။ 32. Aja vaja muda gada gamā gaka. ၃၂. အဇ၊ ဝဇ၊ မုဒ၊ ဂဒ၊ ဂမ ဓာတ်တို့နောက်၌ ‘ဂက’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Aja vaja-gamane, muda-tose, gada-vacane, ama gama-gamane, etehi gaka hoti. Ajati gacchati seṭṭhabhāvanti aggo-seṭṭho[Pg.240]. Vajati samūhattaṃ gacchatīti vaggo=samūho. Mudanti etenāti muggo=dhaññaviseso. Gadatīti gaggo=isi. ‘‘Manānaṃ niggahīta’’nti (5.96) massa niggahītaṃ, gacchatīti gaṅgā=surāpagā. သွားခြင်းအနက်၌ ‘အဇ’ ဓာတ်၊ ‘ဝဇ’ ဓာတ်၊ နှစ်သက်ခြင်းအနက်၌ ‘မုဒ’ ဓာတ်၊ ပြောဆိုခြင်းအနက်၌ ‘ဂဒ’ ဓာတ်၊ သွားခြင်းအနက်၌ ‘ဂမ’ ဓာတ်၊ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ ‘ဂက’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ မြတ်သောသဘောသို့ ရောက်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘အဂ္ဂ’ (အမြတ်ဆုံး) မည်၏။ အစုအဝေးအဖြစ်သို့ သွားတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဝဂ္ဂ’ (အစု၊ အသင်း) မည်၏။ ဤဆန်စပါးဖြင့် နှစ်သက်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘မုဂ္ဂ’ (ပဲနောက်) မည်၏။ ပြောဆိုတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဂဂ္ဂ’ (ဂဂ္ဂရသေ့) မည်၏။ ‘မနာနံ နိဂ္ဂဟီတံ’ သုတ်ဖြင့် ‘ဂမ’ ဓာတ်၏ ‘မ’ကို နိဂ္ဂဟိတ်ပြု၏၊ သွားတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဂင်္ဂါ’ (ဂင်္ဂါမြစ်၊ နတ်ပြည်မှ စီးဆင်းသောမြစ်) မည်၏။ 33. Siṅgādayo. ၃၃. သိင်္ဂ-အစရှိသော စကားလုံးတို့သည်။ Siṅgaādayo saddā gakaantā nipaccante. Sī-saye, niggahītāgamo, rassattañca, sayati pavattati matthaketi siṅgaṃ=visāṇaṃ. Phura-calane, limuṅa, phurati calatīti puliṅgo=jalitaṅgā rāvayavo. Cala-kampane, upubbo, calassa cāliṃ, uccalati kampatīti uccāliṅgo=sukkakīṭo, kala-sadde, imuka, kalati abhinādaṃ karoti bahurajjatāyā ti kaliṅgo=dakkhiṇāpatho. Bhama-anavaṭṭhāne, assa ittaṃ, bhamatīti bhiṅgo=bhamaro. Paṭa aṭa-gamane, paṭissa amuka, aka ca. Paṭati patanto gacchatīti paṭaṅgo, paṭago=salabho, evamaññepi. သိင်္ဂ-အစရှိသော ‘ဂက’ ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော စကားလုံးတို့ကို အထူးပြုပြင်၍ ပြီးစေအပ်ကုန်၏။ အိပ်ခြင်း (တည်ခြင်း) အနက်၌ ‘သီ’ ဓာတ်၊ နိဂ္ဂဟိတ်လာ၏၊ အသံတို (ရုဿ) ပြု၏၊ ဦးခေါင်း၌ တည်ရှိတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘သိင်္ဂ’ (ဦးချို) မည်၏။ တုန်လှုပ်ခြင်းအနက်၌ ‘ဖုရ’ ဓာတ်၊ ‘ဖုရ’ကို ‘ပုလ’ ပြု၏၊ ‘ဣင်္ဂ’ ပစ္စည်း သက်၏၊ တုန်လှုပ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ပုလိင်္ဂ’ (မီးကျီးစု) မည်၏။ တုန်လှုပ်ခြင်းအနက်၌ ‘ဥ’ ရှေ့ရှိသော ‘စလ’ ဓာတ်၊ ‘စလ’၏ ‘လ’ကို ‘လိ’ ပြု၏၊ ပြင်းစွာ လှုပ်ရှားတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဥစ္စာလိင်္ဂ’ (မြေပိုးကောင်ဖြူ၊ ကောင်းကင်ပိုး) မည်၏။ အသံပြုခြင်းအနက်၌ ‘ကလ’ ဓာတ်၊ ‘ဣင်္ဂ’ ပစ္စည်း သက်၏၊ သာယာသောအသံကို ပြုတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ကလိင်္ဂ’ (ကလိင်္ဂတိုင်း၊ တောင်ပိုင်းပြည်) မည်၏။ မတည်မငြိမ် လည်ပတ်ခြင်းအနက်၌ ‘ဘမ’ ဓာတ်၊ ‘ဘ’၏ ‘အ’ကို ‘ဣ’ ပြု၏၊ လည်ပတ်ပျံသန်းတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဘိင်္ဂ’ (ပိတုန်း) မည်၏။ သွားခြင်းအနက်၌ ‘ပဋ’ ဓာတ်၊ ‘အဋ’ ဓာတ်၊ ‘ပဋ’ ဓာတ်၌ ‘အင်္ဂ’ ပစ္စည်းနှင့် ‘အဂ’ ပစ္စည်း သက်၏။ ပျံသန်းလျက် သွားတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ပဋင်္ဂ’ သို့မဟုတ် ‘ပဋဂ’ (ကျိုင်းကောင်) မည်၏။ ဤအတူ အခြားသော စကားလုံးတို့ကိုလည်း သိအပ်၏။ 34. Agā gi. ၃၄. ‘အဂ’ ဓာတ်နောက်၌ ‘ဂိ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Aga-kuṭilagamanetīmasmā gi hoti. Agati kuṭilo hutvā gacchatīti aggi=pāvako. ကောက်ကွေ့စွာ သွားခြင်းအနက်၌ ‘အဂ’ ဓာတ်နောက်၌ ‘ဂိ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ကောက်ကွေ့သော လမ်းကြောင်းဖြင့် သွားတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘အဂ္ဂိ’ (မီး) မည်၏။ 35. Yāvalā gu. ၃၅. ‘ယာ’ ဓာတ်၊ ‘ဝလ’ ဓာတ်တို့နောက်၌ ‘ဂု’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Yā-pāpuṇane, vala valla-saṃvaraṇe, etehi gu hoti. Yātīti yāgu=peyyā. Valīyati saṃvarīyatīti vaggu=manuñño. ရောက်ခြင်းအနက်၌ ‘ယာ’ ဓာတ်၊ ဖုံးကွယ်ခြင်းအနက်၌ ‘ဝလ၊ ဝလ္လ’ ဓာတ်တို့နောက်၌ ‘ဂု’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ သောက်သုံးသူထံသို့ ရောက်တတ်၏ (သို့မဟုတ် သွားတတ်၏)၊ ထို့ကြောင့် ‘ယာဂု’ (ယာဂုဆွမ်း) မည်၏။ ဖုံးကွယ်အပ်၏၊ သို့မဟုတ် စိတ်နှလုံးကို သိမ်းကျုံးယူတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဝဂ္ဂု’ (သာယာသော၊ နှစ်သက်ဖွယ်သော) မည်၏။ 36. Pheggādayo. ၃၆. ဖေဂ္ဂု-အစရှိသော စကားလုံးတို့သည်။ Pheggu [Pg.241] ādayo guantā nipaccante. Phala-nipphattiyaṃ, assa ettaṃ, phalati niṭṭhānaṃ gacchatīti pheggu=asāro. Bhara-bharaṇe, ralopo. Bharatīti bhagu=isi. Hi-gatīyaṃ, niggahītāgamo, hino ti pavattatīti hiṅgu=rāmaṭhajaṃ. Kama-icchāyaṃ, kāmīyatīti kaṅgu=dhaññaviseso, evamaññepi. ဖေဂ္ဂု-အစရှိသော ‘ဂု’ ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော စကားလုံးတို့ကို အထူးပြုပြင်၍ ပြီးစေအပ်ကုန်၏။ ပြီးမြောက်ခြင်းအနက်၌ ‘ဖလ’ ဓာတ်၊ ‘ဖ’၏ ‘အ’ကို ‘ဧ’ ပြု၏၊ အဆုံးသို့ ရောက်တတ်၏ (အနှစ်မရှိသော အကာဖြစ်၏)၊ ထို့ကြောင့် ‘ဖေဂ္ဂု’ (အကာ၊ အနှစ်မရှိသောတရား) မည်၏။ မွေးမြူခြင်းအနက်၌ ‘ဘရ’ ဓာတ်၊ ‘ရ’ ကျေ၏၊ မွေးမြူတတ်၏ (မိမိကိုယ်ကို စောင့်ရှောက်တတ်၏)၊ ထို့ကြောင့် ‘ဘဂု’ (ဘဂုရသေ့) မည်၏။ သွားခြင်းအနက်၌ ‘ဟိ’ ဓာတ်၊ နိဂ္ဂဟိတ်လာ၏၊ ဟိန်းဟောင်းသောအနံ့ဖြင့် သွားတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဟိင်္ဂု’ (ရှိန်းခို) မည်၏။ အလိုရှိခြင်းအနက်၌ ‘ကမ’ ဓာတ်၊ အလိုရှိအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ကင်္ဂု’ (ပြောင်းဆန်၊ ဆပ်ဆန်) မည်၏။ ဤအတူ အခြားသော စကားလုံးတို့ကိုလည်း သိအပ်၏။ 37. Janā gho. ၃၇. ‘ဇန’ ဓာတ်နောက်၌ ‘ဃော’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Jana-jananetīmasmā gho hoti. ‘‘Manānaṃ niggahīta’’nti (5.96) nassa niggahītaṃ, jāyati gamanametāyāti jaṅghā=pāṇyaṅgaviseso. ဖြစ်ပွားခြင်းအနက်၌ ‘ဇန’ ဓာတ်နောက်၌ ‘ဃော’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ‘မနာနံ နိဂ္ဂဟီတံ’ သုတ်ဖြင့် ‘ဇန’၏ ‘န’ကို နိဂ္ဂဟိတ်ပြု၏၊ ဤအင်္ဂါဖြင့် သွားခြင်းသည် ဖြစ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဇင်္ဃာ’ (ခြေသလုံး) မည်၏။ 38. Meghādayo. ၃၈. မေဃ-အစရှိသော စကားလုံးတို့သည်။ Meghaādayo ghantā nipaccante. Miha-secane, halopo, mehati siñcatīti megho=ambudo. Muha-mucchāyaṃ, halopo, muyhanti sattā etthāti mogho=tuccho. Sī-saye, ettābhāvo, seti lahu hutvā pavattatīti sīghaṃ=āsu. Aha-bhasmīkaraṇe, nipubbo, halopadīghā, nidahatīti nidāgho=gimho. Mahīssa halopo, mahīyati pūjīyatīti maghā=nakkhattaṃ, evamaññepi. မေဃ-အစရှိသော ‘ဃ’ ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော စကားလုံးတို့ကို အထူးပြုပြင်၍ ပြီးစေအပ်ကုန်၏။ သွန်းလောင်းခြင်းအနက်၌ ‘မိဟ’ ဓာတ်၊ ဗျည်း (ဟ) ကျေ၏၊ သွန်းလောင်းတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘မေဃ’ (မိုးတိမ်) မည်၏။ တွေဝေခြင်းအနက်၌ ‘မုဟ’ ဓာတ်၊ ဗျည်း (ဟ) ကျေ၏၊ သတ္တဝါတို့သည် ဤအရာ၌ တွေဝေကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘မောဃ’ (အချည်းနှီးသော) မည်၏။ အိပ်ခြင်း (မှီဝဲခြင်း) အနက်၌ ‘သီ’ ဓာတ်၊ ‘သီ’၏ ‘ဣ’ကို ‘ဧ’ ပြုခြင်း မရှိ၊ လျင်မြန်စွာ ဖြစ်ပေါ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘သီghaṃ’ (လျင်မြန်စွာ) မည်၏။ ပြာချခြင်းအနက်၌ ‘နိ’ ရှေ့ရှိသော ‘အဟ’ ဓာတ်၊ ဗျည်းကျေ၍ အသံရှည် (ဒီဃ) ပြု၏။ ပြင်းစွာ ပူလောင်စေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘နိဒါဃ’ (နွေဥတု) မည်၏။ ပူဇော်ခြင်းအနက်၌ ‘မဟီ’ ဓာတ်၊ ဗျည်းကျေ၏၊ ပူဇော်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘မဃာ’ (မဃနက္ခတ်) မည်၏။ ဤအတူ အခြားသော စကားလုံးတို့ကိုလည်း သိအပ်၏။ (Iti kavaggapaccayavidhānaṃ). (ဤသို့ ကဝဂ်ပစ္စည်းများကို ပြဌာန်းခြင်း ပြီး၏။) 39. Cusaravarā co. ၃၉. ‘စု’ ဓာတ်၊ ‘သရ’ ဓာတ်၊ ‘ဝရ’ ဓာတ်တို့နောက်၌ ‘စော’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Cu-cavane, sara-gati hiṃsā cintāsu, vara-varaṇa sambhattīsu, eyehi co hoti. Cavati rukkhāti cocaṃ=upabhuttaphala- viseso[Pg.242]. Sarati āyatiṃ dukkhaṃ hiṃsatīti saccaṃ=avitathaṃ. Vāreti sukhanti vaccaṃ=gūtho. ရွေ့လျောခြင်းအနက်၌ ‘စု’ ဓာတ်၊ သွားခြင်း၊ ညှဉ်းဆဲခြင်း၊ ကြံစည်ခြင်းအနက်တို့၌ ‘သရ’ ဓာတ်၊ တားမြစ်ခြင်း၊ မြတ်နိုးခြင်းအနက်တို့၌ ‘ဝရ’ ဓာတ်တို့နောက်၌ ‘စော’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ သစ်ပင်မှ ကြွေကျတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘စောစ’ (ငှက်ပျောသီး-အစရှိသော စားအပ်သော သစ်သီး) မည်၏။ နောင်လာလတ္တံ့သော ဆင်းရဲကို ဖျက်ဆီးတတ်၏ (သို့မဟုတ် မှန်ကန်စွာ သွားတတ်၏)၊ ထို့ကြောင့် ‘သစ္စာ’ (သစ္စာတရား၊ မှန်ကန်သောအရာ) မည်၏။ ချမ်းသာကို ပိတ်ပင်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဝစ္စ’ (ကျင်ကြီး၊ မစင်) မည်၏။ 40. Marā cuīcī ca. ၄၀. ‘မရ’ ဓာတ်နောက်၌ ‘စု’ ပစ္စည်း၊ ‘ဤစိ’ ပစ္စည်းနှင့် ‘စော’ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ Mara-pāṇacāge tīmasmā cuīcī honti co ca. Maraṇaṃ maccu=maraṇaṃ. Māreti andhakāraṃ vināsetīti marīci=raṃsi, migataṇhikā ca. Maratīti macco=satto. အသက်စွန့်ခြင်းအနက်၌ ‘မရ’ ဓာတ်နောက်၌ ‘စု’ ပစ္စည်း၊ ‘ဤစိ’ ပစ္စည်းနှင့် ‘စော’ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ သေခြင်းသည် ‘မစ္စု’ (သေမင်း၊ သေခြင်း) မည်၏။ မှောင်မိုက်ကို ဖျက်ဆီးတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘မရီစိ’ (ရောင်ခြည်၊ တံလျှပ်) မည်၏။ သေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘မစ္စ’ (သတ္တဝါ၊ လူ) မည်၏။ 41. Kusa pasā chika. ၄၁. ‘ကုသ’ ဓာတ်၊ ‘ပသ’ ဓာတ်တို့နောက်၌ ‘ဆိက’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Kusa-akkose, pasa-bādhane, etehi chika hoti. Kusīyati akkosīyatīti kucchi=udaraṃ. Pasīyati bādhīyati etthāti pacchi=bhājanaviseso. ဆဲရေးခြင်းအနက်၌ ‘ကုသ’ ဓာတ်၊ နှိပ်စက်ခြင်းအနက်၌ ‘ပသ’ ဓာတ်တို့နောက်၌ ‘ဆိက’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ စက်ဆုပ်အပ်၏၊ သို့မဟုတ် ကဲ့ရဲ့အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ကုစ္ဆိ’ (ဝမ်းဗိုက်) မည်၏။ ဤအထဲ၌ ထည့်သွင်း၍ နှိပ်စက်အပ် (သိုလှောင်အပ်) ၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ပစ္ဆိ’ (တောင်း၊ ခြင်းတောင်း) မည်၏။ 42. Kasa usā chuka. ၄၂. ‘ကသ’ ဓာတ်၊ ‘ဥသ’ ဓာတ်တို့နောက်၌ ‘ဆုက’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Kasa-vilekhane, usa-dāhe, etehi chuka hoti. Kasanti vilekhanti etthāti kacchu=pāmaṃ. Usati dahati santāpanti ucchu=rasālo. ကုတ်ခြစ်ခြင်းအနက်၌ ‘ကသ’ ဓာတ်၊ ပူလောင်စေခြင်းအနက်၌ ‘ဥသ’ ဓာတ်တို့နောက်၌ ‘ဆုက’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဤယားယံသောနေရာကို ကုတ်ခြစ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ကစ္ဆု’ (ဝဲခြောက်၊ ယားနာ) မည်၏။ ပြင်းစွာသော ပူလောင်မှုကို ပေးတတ်၏ (သို့မဟုတ် ချိုသောအရသာကို ပေးတတ်၏)၊ ထို့ကြောင့် ‘ဥစ္ဆု’ (ကြံ) မည်၏။ 43. Asa masa vada kuca kacā cho. ၄၃. ‘အသ’ ဓာတ်၊ ‘မသ’ ဓာတ်၊ ‘ဝဒ’ ဓာတ်၊ ‘ကုစ’ ဓာတ်၊ ‘ကစ’ ဓာတ်တို့နောက်၌ ‘ဆော’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Asa-khipane, masa-āmasane, vada-vacane, kuca-saṃkocane, kaca-bandhane, etehi cho hoti. Asati chipatīti accho=bhallūko. Masati jalanti maccho=mīno. Vadatīti vaccho=nelako. Kucīyati saṃkocīyatīti koccho=bhaddapīṭṭhaṃ. Kacīyati bandhīyatīti kaccho=tanupadeso, anūpo ca. ပစ်ချခြင်းအနက်၌ ‘အသ’ ဓာတ်၊ သုံးသပ်ခြင်းအနက်၌ ‘မသ’ ဓာတ်၊ ပြောဆိုခြင်းအနက်၌ ‘ဝဒ’ ဓာတ်၊ ကျုံ့ခြင်းအနက်၌ ‘ကုစ’ ဓာတ်၊ ချည်နှောင်ခြင်းအနက်၌ ‘ကစ’ ဓာတ်တို့နောက်၌ ‘ဆော’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ လွှင့်ပစ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘အစ္ဆ’ (ဝံမင်း) မည်၏။ ရေကို သုံးသပ်တတ်၏ (ရေ၌ ကျက်စားတတ်၏)၊ ထို့ကြောင့် ‘မစ္ဆ’ (ငါး) မည်၏။ အော်မြည်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဝစ္ဆ’ (နွားငယ်) မည်၏။ ကျုံ့ဝင်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ကောစ္ဆ’ (အင်းပျဉ်၊ ဘဒ္ဒပလ္လင်) မည်၏။ ချည်နှောင်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ကစ္ဆ’ (ချိုင်းကြား၊ ရေဝပ်သောအရပ်) မည်၏။ 44. Gucchādayo. ၄၄. ဂုစ္ဆ-အစရှိသော စကားလုံးတို့သည်။ Gucchaādayo [Pg.243] chantā nipaccante. Gupa-gopane, ottābhāvo, gopīyatīti guccho=thavako. Tusa-tuṭṭhimhī, tusanti etenāti tucchaṃ=musā. Pusa-posane, posanti tanumanenāti puccho=vāladhi, evamaññepi. ဂုစ္ဆ-အစရှိသော ‘ဆ’ ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော စကားလုံးတို့ကို အထူးပြုပြင်၍ ပြီးစေအပ်ကုန်၏။ စောင့်ရှောက်ခြင်းအနက်၌ ‘ဂုပ’ ဓာတ်၊ ‘ဥ’ကို ‘ဩ’ ပြုခြင်းမရှိ၊ ဝန်းရံစောင့်ရှောက်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဂုစ္ဆ’ (ပန်းခိုင်) မည်၏။ နှစ်သက်ခြင်းအနက်၌ ‘တုသ’ ဓာတ်၊ ဤအရာဖြင့် နှစ်သက်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘တုစ္ဆ’ (အချည်းနှီးသော၊ မုသား) မည်၏။ မွေးမြူခြင်းအနက်၌ ‘ပုသ’ ဓာတ်၊ ဤအင်္ဂါဖြင့် ခန္ဓာကိုယ်ကို စောင့်ရှောက်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ပုစ္ဆ’ (အမြီး) မည်၏။ ဤအတူ အခြားသော စကားလုံးတို့ကိုလည်း သိအပ်၏။ 45. Arā ju ñaṭa ca. ၄၅. ‘အရ’ ဓာတ်နောက်၌ ‘ဇု’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ‘အရ’၏ နေရာ၌ ‘ဥဋ’ အစားထိုး၏။ Ara-gamanetīmasmā ju hoti, arissa uṭa ca. Ṭakāro sabbādesattho, arati akuṭilabhāvena pavattatīti uju=avaṅko. သွားခြင်းအနက်၌ ‘အရ’ ဓာတ်နောက်၌ ‘ဇု’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ‘အရ’၏ နေရာ၌ ‘ဥဋ’ အစားထိုး၏။ ‘ဋ’ က္ခရာသည် အလုံးစုံကို အစားထိုးရန် ဖြစ်၏၊ မကောက်မကွေ့ဘဲ ဖြောင့်မတ်စွာ သွားတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဥဇု’ (မကောက်သော၊ ဖြောင့်မတ်သော) မည်၏။ 46. Rajjādayo. ၄၆. ရဇ္ဇု-အစရှိသော စကားလုံးတို့သည်။ Rajjuādayo juantā nipaccante. Rudha-āvaraṇe, ussa attaṃ, rundhanti etenāti rujju-yottaṃ. Mana-ñāṇe, amaññitthāti mañju=mañjulaṃ, evamaññepi. ရဇ္ဇု-အစရှိသော ‘ဇု’ ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော စကားလုံးတို့ကို အထူးပြုပြင်၍ ပြီးစေအပ်ကုန်၏။ ပိတ်ပင်ခြင်းအနက်၌ ‘ရုဓ’ ဓာတ်၊ ‘ဥ’ကို ‘အ’ ပြု၏၊ ဤကြိုးဖြင့် ပိတ်ပင်တားဆီးကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ရဇ္ဇု’ (ကြိုး) မည်၏။ သိခြင်းအနက်၌ ‘မန’ ဓာတ်၊ သိအပ်၏ (နှစ်သက်ဖွယ်အဖြစ် သိအပ်၏)၊ ထို့ကြောင့် ‘မဉ္ဇု’ (သာယာသော၊ လှပသော) မည်၏။ ဤအတူ အခြားသော စကားလုံးတို့ကိုလည်း သိအပ်၏။ 47. Gidhā jhaka. ၄၇. ‘ဂိဓ’ ဓာတ်နောက်၌ ‘ဈက’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Gidha-abhikaṅkhāyamiccasmā jhaka hoti. Gedhatīti gijjho=pakkhiviseso. အလွန်အလိုရှိခြင်းအနက်၌ ‘ဂိဓ’ ဓာတ်နောက်၌ ‘ဈက’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ အလွန်လိုချင်တပ်မက်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဂိဇ္ဈ’ (လင်းတ) မည်၏။ 48. Vañjhādayo. ၄၈. ဝဉ္ဈ-အစရှိသော စကားလုံးတို့သည်။ Vañcyādayo jhaka antā nipaccante. Vana-yācane, vanoti attānaṃ anubhavituṃ yācatīti vañjho=aphalarukkho, vañjhā=apasavā itthī, assa ittaṃ viñjho=pabbato, saṃja-saṅge, niggahītalopo, sañjiyatīti sajjhaṃ=rajataṃ, evamaññepi. ဝဉ္ဈ-အစရှိသော ‘ဈက’ ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော စကားလုံးတို့ကို အထူးပြုပြင်၍ ပြီးစေအပ်ကုန်၏။ တောင်းခံခြင်းအနက်၌ ‘ဝန’ ဓာတ်၊ မိမိကိုယ်ကို ခံစားရန် တောင်းခံတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဝဉ္ဈ’ (အသီးမသီးသောသစ်ပင်)၊ ‘ဝဉ္ဈာ’ (သားမမွေးသောမိန်းမ၊ မြုံသောမိန်းမ) မည်၏။ ‘ဝန’ ဓာတ်၏ ‘ဝ’၌ ‘အ’ကို ‘ဣ’ ပြုသော် ‘ဝိဉ္ဈ’ (ဝိန္ဓုတောင်) မည်၏။ ကပ်ညှိခြင်းအနက်၌ ‘သဉ္ဇ’ ဓာတ်၊ နိဂ္ဂဟိတ်ကျေ၏၊ ကပ်ညှိတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘သဇ္ဈ’ (ငွေ) မည်၏။ ဤအတူ အခြားသော စကားလုံးတို့ကိုလည်း သိအပ်၏။ 49. Kamayajā ño. ၄၉. ‘ကမ’ ဓာတ်၊ ‘ယဇ’ ဓာတ်တို့နောက်၌ ‘ညော’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Kama-icchāyaṃ[Pg.244], yaja-devapūjāsaṅgatikaraṇadānesu, etehi ño hoti, massa niggahītavaggantā, kāmīyatīti kaññā=kumārī. Jassa pararūpattaṃ, yajantyanenāti yañño=yāgo. အလိုရှိခြင်းအနက်၌ ကမဓာတ်၊ နတ်ပူဇော်ခြင်း စသည်တို့၌ ယဇဓာတ်တို့နောက်၌ ညပစ္စည်း ဖြစ်၏။ မကာရကို နိဂ္ဂဟိတ်ဝဂ္ဂန္တပြု၍ 'ကညာ' (သတို့သမီး) ဟု ပြီး၏။ ဇကာရကို ပရရူပပြု၍ 'ယည' (ယဇ်ပူဇော်ခြင်း) ဟု ပြီး၏။ 50. Puññaṃ. ၅၀. ပုညံ (ကောင်းမှု)။ Punāti puṇatismā vā ñoottābhāvo ca nipaccante. Punāti, puṇati sundarattaṃ karotīti vā puññaṃ=kusalaṃ. ပုဓာတ် သို့မဟုတ် ပုဏဓာတ်တို့နောက်၌ ညပစ္စည်းဖြစ်၍ ဥကာရကို ဩကာရမပြုဘဲ 'ပုည' (ကောင်းမှု ကုသိုလ်) ဟု နိပါတ်အဖြစ် ပြီး၏။ မိမိကို စင်ကြယ်စေတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကောင်းမြတ်သည်ကို ပြုတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ပုည မည်၏။ 51. Ara hāñño hāssa hira ca. ၅၁. အရဓာတ်၊ ဟာဓာတ်တို့နောက်၌ ညပစ္စည်းဖြစ်၍ ဟာဓာတ်၏ ‘ဟာ’ ကို ‘ဟိရ’ ပြု၏။ Ara-gamane, vā-cāge, etehi añño hoti, hāssa hirañcādeso. Arīyate gamyateti araññaṃ=vanaṃ. Jahāti sattānaṃ hīnattanti hiraññaṃ=dhanaṃ, suvaṇṇañca. သွားခြင်းအနက်၌ အရဓာတ်၊ စွန့်ခြင်းအနက်၌ ဟာဓာတ်၊ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ ညပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဟာဓာတ်ကို ‘ဟိရ’ ဟု ပြောင်းလဲ၏။ သွားအပ်သောကြောင့် ‘အရည’ (တော) မည်၏။ သတ္တဝါတို့၏ ယုတ်ညံ့သော အဖြစ်ကို စွန့်ပယ်စေတတ်သောကြောင့် ‘ဟိရည’ (ရွှေ၊ ငွေ၊ ရတနာ) မည်၏။ (Iti cavaggapaccayavidhānaṃ). (ဤသည်ကား စဝဂ်ပစ္စည်း ဝိဓာန် ပြီး၏။) 52. Kira tarā kīṭo. ၅၂. ကိရဓာတ်၊ တရဓာတ်တို့နောက်၌ ကီဋပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Kira-vikiraṇe, tara-taraṇe, etehi, kīṭo hoti. Sobhetumettha ratanāni vikirīyantīti kirīṭaṃ=makuṭaṃ. Taraiti niddesā assa ittaṃ, taranti yanti surūpatta manenāti tirīṭaṃ=veṭṭhanaṃ. ကြဲဖြန့်ခြင်းအနက်၌ ကိရဓာတ်၊ ကူးမြောက်ခြင်းအနက်၌ တရဓာတ်၊ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ ကီဋပစ္စည်း ဖြစ်၏။ တင့်တယ်စေခြင်းငှာ ဤရတနာတို့ကို ကြဲဖြန့်ထားအပ်သောကြောင့် ‘ကိရီဋ’ (ဥသျှောင်၊ မကုဋ်) မည်၏။ ‘တရ’ ဟူသော ညွှန်ပြချက်ကြောင့် အကာရကို အိကာရပြု၍ ‘တိရီဋ’ (ခေါင်းပေါင်း၊ ဥသျှောင်ရစ်) မည်၏။ 53. Sakādīhyaṭo. ၅၃. သကဓာတ်အစရှိသည်တို့နောက်၌ အဋပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Saka-sattiyaṃ, kasa-gamane, kara-karaṇe, makka iti suttiyo dhātu, deva-devane, kama-icchāyaṃ, evamādihi aṭo hoti. Saṇṇoti bhāraṃ vahitunti sakaṭo=yānaṃ. Akasi nirojattaṃ agamīti kasaṭaṃ=nirojaṃ. Karoti amanāpanti karaṭo=kāko[Pg.245]. Makkati calatīti makkaṭo=vānaro. Devīyati pūjīyatīti devaṭo=isi. Kamati icchati ārohatthanti kamaṭo=vāmano. စွမ်းနိုင်ခြင်းအနက်၌ သကဓာတ်၊ သွားခြင်းအနက်၌ ကသဓာတ်၊ ပြုခြင်းအနက်၌ ကရဓာတ်၊ လှုပ်ရှားခြင်းအနက်၌ မက္ကဓာတ်၊ ကစားခြင်းအနက်၌ ဒေဝဓာတ်၊ အလိုရှိခြင်းအနက်၌ ကမဓာတ်၊ ဤသို့စသော ဓာတ်တို့နောက်၌ အဋပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဝန်ကို ဆောင်ခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်သောကြောင့် ‘သကဋ’ (လှည်း) မည်၏။ အနှစ်မရှိခြင်းသို့ သွားတတ်သောကြောင့် ‘ကသဋ’ (အနှစ်မရှိသော အကာ) မည်၏။ မနှစ်သက်ဖွယ်ကို ပြုတတ်သောကြောင့် ‘ကရဋ’ (ကျီးကန်း) မည်၏။ လှုပ်ရှားတတ်သောကြောင့် ‘မက္ကဋ’ (မျောက်) မည်၏။ ပူဇော်အပ်သောကြောင့် ‘ဒေဝဋ’ (ရသေ့) မည်၏။ တက်မြောက်ခြင်းကို အလိုရှိတတ်သောကြောင့် ‘ကမဋ’ (ပုကွသောသူ) မည်၏။ 54. Makuṭāvāṭa kavāṭa kukkuṭā. ၅၄. မကုဋ၊ အာဝါဋ၊ ကဝါဋ၊ ကုက္ကုဋ ဟူသော ပုဒ်တို့သည် နိပါတ်အဖြစ်ဖြင့် ပြီးကုန်၏။ Ete saddā nipaccante. Maṃkismā uṭo, niggahītalopo ca, maṃketi sobhetīti makuṭaṃ=kirīṭaṃ. Avatismā āṭaṇa, avyate khaññateti āvāṭo=kāsu. Ku-saddetīmasmā āṭo, oavādesā yathāyogaṃ, kavati ravatīti kavāṭaṃ=dvārapidhānaṃ. Kuka vaka-ādānetīmasmā kuṭaka, kukati gocaramādadātīti kukkuṭo=tambacūḷo. ဤပုဒ်တို့သည် နိပါတ်အဖြစ် ပြီးကုန်၏။ မင်္ကဓာတ်နောက်၌ ဥဋပစ္စည်း ဖြစ်၍ နိဂ္ဂဟိတ်ချေခြင်းကြောင့် ‘မကုဋ’ (ဥသျှောင်) မည်၏။ အဝဓာတ်နောက်၌ အာဋပစ္စည်း ဖြစ်၍ တူးဆွအပ်သောကြောင့် ‘အာဝါဋ’ (တွင်း) မည်၏။ အသံပြုခြင်းအနက်ရှိသော ကုဓာတ်နောက်၌ အာဋပစ္စည်း ဖြစ်၍ သင့်လျော်သလို ဩကာရပြုခြင်းကြောင့် ‘ကဝါဋ’ (တံခါးရွက်) မည်၏။ စစားကျက်ကို ယူတတ်သောကြောင့် ‘ကုက္ကုဋ’ (ကြက်) မည်၏။ 55. Kamusa kusa kasā ṭho. ၅၅. ကမဓာတ်၊ ဥသဓာတ်၊ ကုသဓာတ်၊ ကသဓာတ်တို့နောက်၌ ဌပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Kama-icchāyaṃ, usa-dāhe, kusa-akkose, kasa-gamane, etehiṭho hoti, niggahītavaggantā, odanādīni kāmetīti kaṇṭho=galo. Okkapararūpādīni, odanādīsu uṇhena usīyatī ti oṭṭho=dantacchado, karabho ca. Kusīyati akkosīyatīti koṭṭho=dhaññanilayo. Kasati yāti vināsanti kaṭṭhaṃ=dāru. အလိုရှိခြင်းအနက်၌ ကမဓာတ်၊ ပူလောင်ခြင်းအနက်၌ ဥသဓာတ်၊ ဆဲရေးခြင်းအနက်၌ ကုသဓာတ်၊ သွားခြင်းအနက်၌ ကသဓာတ်၊ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ ဌပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဆွမ်းစသည်ကို အလိုရှိတတ်သောကြောင့် ‘ကဏ္ဌ’ (လည်ပင်း) မည်၏။ ဥသဓာတ်၏ ဥကာရကို ဩကာရပြု၍ ‘ဩဋ္ဌ’ (နှုတ်ခမ်း သို့မဟုတ် ကုလားအုတ်ငယ်) မည်၏။ ‘ကောဋ္ဌ’ (စပါးကျီ) မည်၏။ ပျက်စီးခြင်းသို့ သွားတတ်သောကြောင့် ‘ကဋ္ဌ’ (ထင်း) မည်၏။ 56. Kuṭṭhādayo. ၅၆. ကုဋ္ဌ အစရှိသော ပုဒ်တို့သည် ဌပစ္စည်းအဆုံးရှိကုန်လျက် နိပါတ်အဖြစ်ဖြင့် ပြီးကုန်၏။ Kuṭṭhaādayo saddā ṭhantā nipaccante. Kusismā ṭho, ottābhāvo ca, kusīyati akkosīyatīti kuṭṭhaṃ=chavirogo. Kuṇa-sadde, pararūpābhāvo ottābhāvo ca, kuṇati nadatīti kuṇṭho=atikhiṇo, kuṇīyati akkosīyatīti kuṇṭho= chinnahatthapādādiko[Pg.246]. Daṃsissa dā, daṃsati etāyāti dāṭhā=dantaviseso. Kamissa aka ca. Kāmīyāti dīnetīti kamaṭho=bhikkhābhājanaṃ, vāmano, kummo ca. Phassissa phuṭo, phassīyatīti phuṭṭho=phasso, evamaññepi. ကုဋ္ဌ အစရှိသော စကားလုံးတို့သည် ဌပစ္စည်းအဆုံးရှိကုန်လျက် နိပါတ်အဖြစ် ပြီးကုန်၏။ ကုသဓာတ်နောက်၌ ဌပစ္စည်းဖြစ်၍ ဩကာရမဖြစ်ဘဲ ‘ကုဋ္ဌ’ (နူနာရောဂါ) မည်၏။ ကုဏဓာတ်နောက်၌ ဌပစ္စည်းဖြစ်၍ ပရရူပမရှိ ဩကာရမဖြစ်ဘဲ ‘ကုဏ္ဌ’ (တုံးသော၊ လက်ခြေပြတ်သောသူ) မည်၏။ ဒံသဓာတ်၏ ဒံသကို ဒါ ပြု၍ ‘ဒါဌာ’ (စွယ်တော်) မည်၏။ ကမိဓာတ်နောက်၌ ဌပစ္စည်းဖြစ်၍ အကအာဒေသပြုခြင်းကြောင့် ‘ကမဌ’ (သပိတ် သို့မဟုတ် လိပ် သို့မဟုတ် ပုကွသောသူ) မည်၏။ ဖဿဓာတ်နောက်၌ ဌပစ္စည်းဖြစ်၍ ‘ဖုဋ္ဌ’ (အတွေ့) မည်၏။ ဤသို့စသည်ဖြင့် အခြားသောပုဒ်များကိုလည်း သိအပ်၏။ 57. Vara karā aṇḍo. ၅၇. ဝရဓာတ်၊ ကရဓာတ်တို့နောက်၌ အဏ္ဍပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Vara-varaṇe, kara-karaṇe, etehi aṇḍo hoti. Attani pephaṃ vārayatīti varaṇḍo=mukharogo. Karīyatīti karaṇḍo=bhaṇḍaviseso. တားမြစ်ခြင်းအနက်၌ ဝရဓာတ်၊ ပြုခြင်းအနက်၌ ကရဓာတ်၊ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ အဏ္ဍပစ္စည်း ဖြစ်၏။ မိမိ၌ တံတွေးကို တားမြစ်တတ်သောကြောင့် ‘ဝရဏ္ဍ’ (မျက်နှာ၌ဖြစ်သော အဖုအပိမ့်) မည်၏။ ပြုအပ်သောကြောင့် ‘ကရဏ္ဍ’ (ပစ္စည်းထည့်စရာ ခြင်း၊ ဂျပ်သေတ္တာ) မည်၏။ 58. Manantā ḍo. ၅၈. မကာရ၊ နကာရ အဆုံးရှိသော ဓာတ်တို့နောက်၌ ဍပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Makāra nakārantehi kriyatthehi bahulaṃ ḍappaccayo hoti. Sama-upasame, samanaṃ saṇḍaṃ=samūho. Kama-padavikkhepe, kamati yātīti kaṇḍo=saro, paricchedo ca, dama-damane, damantvyanenāti daṇḍo=niggaho. Ama gama-gamane, amanti uppajjanti etthāti aṇḍo=pakkhipasavo, koso ca. Gacchati sūnabhāvanti gaṇḍo=byādhi, vadanekadeso ca. Ramu-kīḷāyaṃ, ramanti etthāti ruṇḍā=vidhavā. Mana-ñāṇe, maññanti etenāti maṇḍo=odanādinissāvo. Khana khaṇa=avadāraṇe, khaññatīti khaṇḍo=ucchuvikāra viseso. Lama-hiṃsāyaṃ, lamati hiṃsati sucibhāvanti laṇḍo=vaccaṃ, evamaññepi. မကာရ၊ နကာရ အဆုံးရှိသော ဓာတ်တို့နောက်၌ ဍပစ္စည်း အများအပြား ဖြစ်၏။ ငြိမ်းအေးခြင်းအနက်ရှိသော သမဓာတ်နောက်၌ 'သဏ္ဍ' (အစုအဝေး)၊ သွားခြင်းအနက်ရှိသော ကမဓာတ်နောက်၌ 'ကဏ္ဍ' (မြှား သို့မဟုတ် အပိုင်းအခြား)၊ ဆုံးမခြင်းအနက်ရှိသော ဒမဓာတ်နောက်၌ 'ဒဏ္ဍ' (တုတ် သို့မဟုတ် နှိပ်စက်ခြင်း)၊ သွားခြင်းအနက်ရှိသော အမဓာတ်နောက်၌ 'အဏ္ဍ' (ဥ သို့မဟုတ် အခွံ)၊ သွားခြင်းအနက်ရှိသော ဂမဓာတ်နောက်၌ 'ဂဏ္ဍ' (အဖုအကျိတ် သို့မဟုတ် ပါးစပ်၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသ)၊ မွေ့လျော်ခြင်းအနက်ရှိသော ရမုဓာတ်နောက်၌ 'ရုဏ္ဍာ' (မုဆိုးမ)၊ သိခြင်းအနက်ရှိသော မနဓာတ်နောက်၌ 'မဏ္ဍ' (ယာဂုရည်၊ ဆွမ်းရည်)၊ တူးခြင်းအနက်ရှိသော ခနဓာတ်နောက်၌ 'ခဏ္ဍ' (ကြံသကာ သို့မဟုတ် အပိုင်းအစ)၊ ညစ်ညမ်းစေခြင်းအနက်ရှိသော လမဓာတ်နောက်၌ 'လဏ္ဍ' (ကျင်ကြီး၊ မစင်) ဟု ပြီး၏။ ဤသို့စသည်ဖြင့် အခြားသောပုဒ်များကိုလည်း သိအပ်၏။ 59. Kuṇḍā dayo. ၅၉. ကုဏ္ဍ အစရှိသော ပုဒ်တို့သည် ဍပစ္စည်းအဆုံးရှိကုန်လျက် နိပါတ်အဖြစ် ပြီးကုန်၏။ Kuṇḍaādayo ḍantā nipaccante. Kama mana tanānaṃ assa uttaṃ, kāmīyatīti kuṇḍaṃ=bhājanaṃ. Maññati hitāhitanti muṇḍo= chinnakeso[Pg.247]. Tanoti etenāti tuṇḍaṃ=lapanaṃ. Īra-khepe, eraṃādeso. Īrati kampatīti eraṇḍo=byagghapuccho, si-sevāyaṃ, sissa khamuka, sugandhaṃ sevatīti sikhaṇḍo=cūḷā, evamaññepi. ကုဏ္ဍ အစရှိသော ဍပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့သည် နိပါတ်အဖြစ် ပြီးကုန်၏။ ကမ၊ မန၊ တန ဓာတ်တို့၏ အကာရကို ဥကာရပြု၍ ‘ကုဏ္ဍ’ (ရေအိုး သို့မဟုတ် ခွက်)၊ ‘မုဏ္ဍ’ (ဦးပြည်း)၊ ‘တုဏ္ဍ’ (နှုတ်သီး) ဟု ပြီး၏။ လွှတ်ခြင်းအနက်ရှိသော ဤရဓာတ်နောက်၌ ဧရအာဒေသပြု၍ ‘ဧရဏ္ဍ’ (ကြက်ဆူပင်) မည်၏။ မှီဝဲခြင်းအနက်ရှိသော သိဓာတ်ကို ‘သိခဏ္ဍ’ (သျှောင်ထုံး) ဟု ပြီး၏။ ဤသို့စသည်ဖြင့် အခြားသောပုဒ်များကိုလည်း သိအပ်၏။ 60. Tija kasa tasa dakkhā kiṇo jassa kho ca. ၆၀. တိဇဓာတ်၊ ကသဓာတ်၊ တသဓာတ်၊ ဒက္ခဓာတ်တို့နောက်၌ ကိဏပစ္စည်း ဖြစ်၍ ဇကာရကို ခကာရ ပြု၏။ Tija-nisāne, kasa-gamane, tasa-pipāsāyaṃ, dakkha-vuddhiyaṃ, etehi kiṇo hoti, jassa kho ca, tejayitthāti tikhiṇaṃ=nisitaṃ. Kasati pavattatīti kasiṇaṃ=asesaṃ. Tasanaṃ tasiṇā=taṇhā. Dakkhati vuddhiṃ gacchati etāyāti dakkhīṇā=kusalaṃ. ထက်မြက်ခြင်းအနက်၌ တိဇဓာတ်၊ သွားခြင်းအနက်၌ ကသဓာတ်၊ ဆာလောင်မွတ်သိပ်ခြင်းအနက်၌ တသဓာတ်၊ ကြီးပွားခြင်းအနက်၌ ဒက္ခဓာတ်၊ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ ကိဏပစ္စည်း ဖြစ်၍ ဇကာရကို ခကာရ ပြု၏။ ထက်မြက်သောကြောင့် ‘တိခိဏ’ (ထက်လှစွာသော) မည်၏။ အကြွင်းမဲ့ဖြစ်တတ်သောကြောင့် ‘ကသိဏ’ (အလုံးစုံ) မည်၏။ တောင့်တခြင်းသည် ‘တသိဏာ’ (တဏှာ) မည်၏။ ဤအလှူဖြင့် ကောင်းမှုတိုးပွားတတ်သောကြောင့် ‘ဒက္ခိဏာ’ (အလှူဝတ္ထု သို့မဟုတ် ကုသိုလ်) မည်၏။ 61. Vīādito ṇi. ၆၁. ဝီဓာတ်အစရှိသည်တို့နောက်၌ ဏိပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Vī-tantasantāne, si-sevāsaṃ, sū-passavane, du-gamane, kī-dabbavinīmaye, sā-tanukaraṇāvasānesu, evamādīhi ṇi hoti. Vīyatīti veṇi=kesakalāpo. Sevanaṃ seṇi=sajātīnaṃ kārūnaṃ samūho. Nipubbo, nisevīyatīti niseṇi=sopānaṃ. Savati passavatīti soṇi=kaṭi. Davati vahatīti doṇi=kaṭṭhambuvāhanī, nāvā ca. Nadādipāṭhā vimhi soṇī doṇī tipi hoti. Kayanaṃ, kīyate etāyāti vā keṇi=kayo sāti dukkhaṃ tanuṃ karotīti sāṇi=tirokaraṇī, evamaññepi. ယက်လုပ်ခြင်းအနက်၌ ဝီဓာတ်၊ မှီဝဲခြင်းအနက်၌ သိဓာတ်၊ ယိုစီးခြင်းအနက်၌ သူဓာတ်၊ သွားခြင်းအနက်၌ ဒုဓာတ်၊ လဲလှယ်ခြင်းအနက်၌ ကီဓာတ်၊ ပါးလျားစေခြင်းအနက်၌ သာဓာတ်၊ ဤသို့စသော ဓာတ်တို့နောက်၌ ဏိပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ယက်လုပ်အပ်သောကြောင့် ‘ဝေဏိ’ (ဆံစု၊ ဆံထုံး) မည်၏။ မှီဝဲအပ်သောကြောင့် ‘သေဏိ’ (အတတ်တူသူတို့၏ အစုအဝေး) မည်၏။ နိပုဗ္ဗပုဒ်ရှိ၍ မှီဝဲအပ်သောကြောင့် ‘နိသေဏိ’ (လှေကား) မည်၏။ ယိုစီးတတ်သောကြောင့် ‘သောဏိ’ (တင်ပါး) မည်၏။ သွားတတ်သောကြောင့် ‘ဒေါဏိ’ (လှေ သို့မဟုတ် ရေစည်) မည်၏။ နဒါဒိဂိုဏ်း၌ ဖတ်ခြင်းကြောင့် ဣတ္ထိလိင်၌ ‘သောဏီ’ ‘ဒေါဏီ’ ဟုလည်း ဖြစ်၏။ ဝယ်ယူခြင်းအနက်ရှိသော ‘ကေဏိ’ (ဝယ်ယူခြင်း) မည်၏။ ဆင်းရဲကို ပါးလျားစေတတ်သောကြောင့် ‘သာဏိ’ (တင်းတိမ်၊ ကန့်လန့်ကာ) မည်၏။ ဤသို့စသည်ဖြင့် အခြားသောပုဒ်များကိုလည်း သိအပ်၏။ 62. Gahādīhyaṇi. ၆၂. ဂဟဓာတ်အစရှိသည်တို့နောက်၌ အဏိပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Gaha-upādāne, ara-gamane, dhara-dhāraṇe, sara-gatiyiṃsā cintāsu, tara-taraṇe, evamādīhi aṇippaccayo hoti. Gaṇhātīti gahaṇi=asitādipācako aggi. Arīyati gamīyatīti araṇi=aggimanthanakaṭṭhaṃ[Pg.248]. Dhāretīti dharaṇi=mahī. Sarīyati gamīyatīti bharaṇi=maggo. Tarantyanenāti taraṇi=nāvā, sūriyo ca. ယူခြင်းအနက်၌ ဂဟဓာတ်၊ သွားခြင်းအနက်၌ အရဓာတ်၊ ဆောင်ခြင်းအနက်၌ ဓရဓာတ်၊ သွားခြင်း ညှဉ်းဆဲခြင်း ကြံစည်ခြင်းအနက်၌ သရဓာတ်၊ ကူးမြောက်ခြင်းအနက်၌ တရဓာတ်၊ ဤသို့စသော ဓာတ်တို့နောက်၌ အဏိပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ချက်တတ်သောကြောင့် ‘ဂဟဏီ’ (အစာချက်တတ်သော မီး) မည်၏။ ပွတ်တိုက်အပ်သောကြောင့် ‘အရဏိ’ (မီးပွတ်ခုံသစ်သား) မည်၏။ ဆောင်တတ်သောကြောင့် ‘ဓရဏီ’ (မြေကြီး) မည်၏။ သွားအပ်သောကြောင့် ‘ဘရဏီ’ (ခရီးလမ်း) မည်၏။ ဤယဉ်ဖြင့် ကူးမြောက်တတ်သောကြောင့် ‘တရဏီ’ (လှေ သို့မဟုတ် နေမင်း) မည်၏။ 63. Rīvībhāhi ṇu. ၆၃. ရီဓာတ်၊ ဝီဓာတ် (သို့မဟုတ် ဝါဓာတ်)၊ ဘာဓာတ်တို့နောက်၌ ဏုပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Rī-passavane, vī vā-gamane, bhā-dittiyaṃ, etehiṇu hoti. Rīyati passavatīti reṇu=rajo. Veti pavattatīti veṇu=veḷu. Bhāti dibbatīti bhāṇu=raṃsi. ယိုစီးခြင်းအနက်၌ ရီဓာတ်၊ သွားခြင်းအနက်၌ ဝီဓာတ် (သို့မဟုတ် ဝါဓာတ်)၊ တောက်ပခြင်းအနက်၌ ဘာဓာတ်၊ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ ဏုပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ယိုစီးတတ်သောကြောင့် ‘ရေဏု’ (မြူ၊ ဝတ်မှုန်) မည်၏။ သွားတတ် ဖြစ်ပွားတတ်သောကြောင့် ‘ဝေဏု’ (ဝါး) မည်၏။ တောက်ပတတ်သောကြောင့် ‘ဘာဏု’ (ရောင်ခြည်) မည်၏။ 64. Khāṇvā dayo. ၆၄. ခါဏု အစရှိသော ပုဒ်တို့သည် ဏုပစ္စည်းအဆုံးရှိကုန်လျက် နိပါတ်အဖြစ် ပြီးကုန်၏။ Khāṇuādayo ṇuantā nipaccante. Khaṇa khana-avadāraṇe, ṇassa ā, khaññati avadārīyatīti khāṇu=chinnasākho rukkho. Jana-janane, nassa vā āttaṃ, jāyati gamana manenāti jāṇu, jaṇṇu=jaṅghorūnaṃ sandhi. Hara-haraṇe, eka, harīyatīti hareṇu=gandhadabba, evamaññepi. ခါဏု အစရှိသော ဏုပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့သည် နိပါတ်အဖြစ် ပြီးကုန်၏။ တူးဆွခြင်းအနက်ရှိသော ခနဓာတ်နောက်၌ ဏုပစ္စည်းဖြစ်၍ အကာရကို အာကာရပြုကာ ‘ခါဏု’ (သစ်ငုတ်) မည်၏။ ဖြစ်ပွားခြင်းအနက်ရှိသော ဇနဓာတ်နောက်၌ နကာရကို အာကာရပြု၍ ‘ဇာဏု’ သို့မဟုတ် ‘ဇဏ္ဏု’ (ပုဆစ်ဒူး) မည်၏။ ဆောင်ယူခြင်းအနက်ရှိသော ဟရဓာတ်နောက်၌ ‘ဟရေဏု’ (နံ့သာမျိုး) မည်၏။ ဤသို့စသည်ဖြင့် အခြားသောပုဒ်များကိုလည်း သိအပ်၏။ 65. Kvādito ṇo. ၆၅. ကွဓာတ်အစရှိသည်တို့နောက်၌ ဏောပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Ku-sadde, su-savane, du-gamane, vara-varaṇe, kara-karaṇe, paṇa-byavahārathutisu, tā-pālane, lī-nilīyane, evamādīhi ṇo hoti. Kavati nadati etthāti koṇo=assi, vīṇādivādanadaṇḍo ca. Suṇotīti soṇo=sunakho, naro ca. Davati pavattatīti doṇo=parimāṇaviseso. Virūpatta vāretīti vaṇṇo=nīlādi. Savanaṃ karotīti kaṇṇo=savanaṃ. Paṇīyati voharīyatīti paṇṇo=palāso. Lāyatīti tāṇaṃ=rakkhā. Nilīyanti etthāti leṇaṃ=nilīyanaṭṭhānaṃ. အသံပြုခြင်းအနက်ရှိသော ကုဓာတ်၊ ကြားခြင်းအနက်ရှိသော သုဓာတ်၊ သွားခြင်းအနက်ရှိသော ဒုဓာတ်၊ တားမြစ်ခြင်းအနက်ရှိသော ဝရဓာတ်၊ ပြုခြင်းအနက်ရှိသော ကရဓာတ်၊ ဝယ်ယူရောင်းချခြင်းနှင့် ချီးမွမ်းခြင်းအနက်ရှိသော ပဏဓာတ်၊ စောင့်ရှောက်ခြင်းအနက်ရှိသော တာဓာတ်၊ ပုန်းအောင်းခြင်းအနက်ရှိသော လီဓာတ် စသည်တို့နောက်၌ ဏောပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဤအရပ်၌ အသံမြည်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ကိုဏ (ဓားမြှောင် သို့မဟုတ် စောင်းတီးသောတံ) မည်၏။ ကြားတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် သောဏ (ခွေး သို့မဟုတ် လူ) မည်၏။ ပြေးသွားတတ် ဖြစ်ပွားတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဒေါဏ (ခြင်တွယ်စရာ တောင်း/တင်း) မည်၏။ ဖောက်ပြန်သော အဆင်းရှိသည်ကို တားမြစ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဝဏ္ဏ (ညိုသော အဆင်းစသည်) မည်၏။ ကြားခြင်းကို ပြုတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ကဏ္ဏ (နား) မည်၏။ ဝယ်ယူရောင်းချအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ပဏ္ဏ (သစ်ရွက်) မည်၏။ စောင့်ရှောက်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် တာဏ (အစောင့်အရှောက်) မည်၏။ ဤအရပ်၌ ပုန်းအောင်းတတ်ကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် လေဏ (ခိုအောင်းရာ လိုဏ်ဂူ) မည်၏။ 66. Suvīhi ṇaka. ၆၆. သုဓာတ်၊ ဝီဓာတ်တို့နောက်၌ ဏကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Su-savane[Pg.249], vī-tantasantāne, etehi ṇaka hoti. Suṇotīti suṇo=sunakho. Vīyatīti vīṇā=vallakī. ကြားခြင်းအနက်ရှိသော သုဓာတ်၊ စောင်းညှို့စသည်ကို တပ်ဆင်ခြင်းအနက်ရှိသော ဝီဓာတ်၊ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ ဏကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ကြားတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် သုဏ (ခွေး) မည်၏။ စပ်ချည်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဝီဏာ (စောင်း) မည်၏။ 67. Tiṇādayo. ၆၇. တိဏစသော ပုဒ်တို့သည် ပြီးကုန်၏။ Tiṇaādayo ṇakantā nipaccante. Tija-tejane, jalopo, tejeti etenāti tiṇaṃ=bīraṇādi. Lī liha sāda kledānaṃ lo lavā, līyati rasato sabbattha allīyatīti loṇaṃ lavaṇaṃ, lehīyatīti loṇaṃ lavaṇaṃ, sādīyatīti loṇaṃ lavaṇaṃ, kledayatīti loṇaṃ lavaṇaṃ, gamissa o, gacchatīti goṇo=go. Hara-haraṇe, ṇassañji, harīyatīti hariṇo=migo. Īra-kampane, rassattaṃ, ṇassa ñica, attano lūkhabhāve sampatte īrati kampatīti iriṇaṃ=ūsaraṃ. Thu-abhitthave, dīgho, abhitthavīyatīti thūṇaṃ=nagaraṃ, thūṇo=gharatthambho, evamaññepi. တိဏစသော ပုဒ်တို့သည် ဏကပစ္စည်း အဆုံးရှိကုန်လျက် နိပါတ်အဖြစ်ဖြင့် ပြီးကုန်၏။ ထက်မြက်စေခြင်းအနက်ရှိသော တိဇဓာတ်၊ ဇအက္ခရာကျေ၏၊ ဤမြက်ဖြင့် ထက်မြက်စေတတ်၏ (စူးရှတတ်၏)၊ ထို့ကြောင့် တိဏ (သက်ကယ်မြက်စသည်) မည်၏။ လီဓာတ်၊ လိဟဓာတ်၊ သာဒဓာတ်၊ က္လေဒဓာတ်တို့၏ 'လော' အမိန့် သို့မဟုတ် 'လဝ' အမိန့်ဖြစ်၏။ အရသာဖြင့် အလုံးစုံသော အစာ၌ ကပ်ငြိတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် လောဏ (ဆား) မည်၏။ လျက်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် လောဏ (ဆား) မည်၏။ မြည်းစမ်းအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် လောဏ (ဆား) မည်၏။ စိုစွတ်စေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် လောဏ (ဆား) မည်၏။ ဂမုဓာတ်၏ အက္ခရာကို 'ဩ' ပြု၏။ သွားတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဂေါဏ (နွား) မည်၏။ ဆောင်ယူခြင်းအနက်ရှိသော ဟရဓာတ်၊ ဏပစ္စည်းကို ညအက္ခရာ ပြု၏။ (စိတ်ကို) ဆောင်ယူတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဟရိဏ (သမင်) မည်၏။ တုန်လှုပ်ခြင်းအနက်ရှိသော ဤရဓာတ်၊ ရဿပြု၏၊ ဏပစ္စည်းကို ညိ ပြု၏။ မိမိ၏ ဖုန်ထူပူပြင်းသော အဖြစ်သို့ ရောက်သော် လှုပ်ရှားတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဣရိဏ (ဆားပေါက်မြေ/မြေကန္တာရ) မည်၏။ ချီးမွမ်းခြင်းအနက်ရှိသော ထုဓာတ်၊ သရကို ဒီဃပြု၏။ ချီးမွမ်းအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထူဏ (မြို့) မည်၏။ ထူဏော (အိမ်တိုင်) မည်၏။ ဤသို့စသည်ဖြင့် အခြားသောပုဒ်တို့ကိုလည်း သိအပ်၏။ 68. Ravaṇa varaṇa pūraṇā dayo. ၆၈. ရဝဏ၊ ဝရဏ၊ ပူရဏစသော ပုဒ်တို့သည် ပြီးကုန်၏။ Ravaṇa varaṇa pūraṇā dayo aṇappaccayena siddhā. Ravatīti ravaṇo=kokilo. Vāretīti varaṇo=pākāro. Pūrīyate anenāti pūraṇo=paripūrī. ရဝဏ၊ ဝရဏ၊ ပူရဏစသော ပုဒ်တို့သည် အဏပစ္စည်းဖြင့် ပြီးကုန်၏။ မြည်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ရဝဏ (ဥဩငှက်) မည်၏။ တားဆီးတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဝရဏ (မြို့ရိုး) မည်၏။ ဤတရားဖြင့် ပြည့်စုံအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ပူရဏ (ပြည့်စုံခြင်း) မည်၏။ (Iti ṭavaggapaccayavidhānaṃ). (ဤသည်ကား ဋဝဂ်ပစ္စည်းများကို ပြဋ္ဌာန်းခြင်း ဖြစ်၏။) 69. Pāvasā ati. ၆၉. ပါဓာတ်၊ ဝသဓာတ်တို့နောက်၌ အတိပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Pā-rakkhaṇe, vasa-nivāse, eteti ati hoti. Pubbasaralopo, pāti rakkhatīti pati=sāmī, vasanti etthāti vasati=gehaṃ. စောင့်ရှောက်ခြင်းအနက်ရှိသော ပါဓာတ်၊ နေခြင်းအနက်ရှိသော ဝသဓာတ်၊ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ အတိပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ရှေ့သရကျေ၏။ စောင့်ရှောက်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ပတိ (အရှင် သို့မဟုတ် လင်) မည်၏။ ဤအရပ်၌ နေတတ်ကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ဝသတိ (အိမ်) မည်၏။ 70. Dhā hi si tana jana jara gama sacā tu. ၇၀. ဓာဓာတ်၊ ဟိဓာတ်၊ သိဓာတ်၊ တနဓာတ်၊ ဇနဓာတ်၊ ဇရဓာတ်၊ ဂမုဓာတ်၊ သစဓာတ်တို့နောက်၌ တုပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Dhā-dhāraṇe[Pg.250], hi-gatiyaṃ, tana-vitthāre, jana-janane, jara-vayo-hāniyaṃ, ama gama-gamane, saca-samavāye, etehi tu hoti. Dhāretīti dhātu=gerukādi. Hinoti pavattāti phalaṃ etenāti hetu=kāraṇaṃ, sevīyati janehīti setu=bandhati (paddhati). Taññateti tantu=suttaṃ. Janīyate kammakilesehīti jantu, jāyati kammakilehīti vā jantu=satto. Jīratīti jattu=aṃsasandhi. Gacchatīti gantu=gamiko, sacati sametīti sattu=yavādicuṇṇaṃ. ဆောင်ခြင်းအနက်ရှိသော ဓာဓာတ်၊ သွားခြင်းအနက်ရှိသော ဟိဓာတ်၊ (မှီဝဲခြင်းအနက်ရှိသော သိဓာတ်)၊ ပြန့်ပွားခြင်းအနက်ရှိသော တနဓာတ်၊ ဖြစ်ပွားခြင်းအနက်ရှိသော ဇနဓာတ်၊ အိုမင်းခြင်းအနက်ရှိသော ဇရဓာတ်၊ သွားခြင်းအနက်ရှိသော ဂမုဓာတ်၊ ပေါင်းစည်းခြင်းအနက်ရှိသော သစဓာတ်၊ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ တုပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဆောင်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဓာတု (မြေနီစသော ဓာတ်သတ္တု) မည်၏။ ဤအကြောင်းကြောင့် အကျိုးတရားသည် ဖြစ်ပွားတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဟေတု (အကြောင်း) မည်၏။ လူတို့သည် မှီဝဲအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် သေတု (တံတား သို့မဟုတ် လမ်း) မည်၏။ ပြန့်ပွားစေအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် တန္တု (အပ်ချည်ကြိုး) မည်၏။ ကံကိလေသာတို့ကြောင့် ဖြစ်ပွားအပ်၏၊ သို့မဟုတ် ကံကိလေသာတို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဇန္တု (သတ္တဝါ) မည်၏။ ဆွေးမြေ့တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဇတ္တု (ညှပ်ရိုး/ပခုံးဆစ်) မည်၏။ သွားတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဂန္တု (ခရီးသွား) မည်၏။ ပေါင်းစပ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် သတ္တု (မုယောစသော မုန့်ညက်) မည်၏။ 71. Arissuṭa ca. ၇၁. အရဓာတ်နောက်၌ တုပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ အရဓာတ်ကိုလည်း ဥဋအမိန့် ပြု၏။ Ara-gamanetīmasmā tu hoti, arissa uṭa ādesoca. Arati pavattatīti utu=hemantādi, သွားခြင်းအနက်ရှိသော အရဓာတ်မှ တုပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ အရဓာတ်၏ 'ဥဋ' အမိန့်လည်း ဖြစ်၏။ ဖြစ်ပွားတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဥတု (ဆောင်းဥတုစသည်) မည်၏။ 72. Pitvādayo. ၇၂. ပိတုစသော ပုဒ်တို့သည် တုပစ္စည်းအဆုံးရှိကုန်လျက် ပြီးကုန်၏။ Pituādayo saddā tuantā nipaccante. Pā-rakkhaṇe, āssa ittaṃ, pāti rakkhatīti pitā=janako. Pātissevādissa mo, pāyetīti mātā=jananī. Bhā-dittiyaṃ, bhātīti bhātā=sodariyo. Dhā-dhāraṇe, āssa īttaṃ, dhārīyatīti dhītā=puttī. Duha-papūraṇe, ottābhāvo, tussa ñchica. Duhati pasave papūretīti duhitā=puttī. Jana-janane, assa āttaṃ, mā cāntādeso. Paputte janetīti jāmātā=duhitupati. Naha-bandhane, nahīyati bandhīyati pemenāti nattā-paputto. Hu-havane, havati pūjetīti hotā=yaññako. Pū-pavane, punāti [Pg.251] āyatiṃ bhavaṃ pavittaṃ karotīti potā=soyeva. ပိတုစသော ပုဒ်တို့သည် တုပစ္စည်း အဆုံးရှိကုန်လျက် နိပါတ်အဖြစ်ဖြင့် ပြီးကုန်၏။ စောင့်ရှောက်ခြင်းအနက်ရှိသော ပါဓာတ်၊ အာသရကို ဣပြု၏၊ စောင့်ရှောက်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ပိတာ (ဖခင်) မည်၏။ ပါဓာတ်၏ နေရာ၌ 'မာ' ပြု၏၊ (နို့ရည်ကို) တိုက်ကျွေးတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် မာတာ (မိခင်) မည်၏။ တောက်ပခြင်းအနက်ရှိသော ဘာဓာတ်၊ တောက်ပတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဘာတာ (ညီအစ်ကို မောင်နှမ) မည်၏။ ဆောင်ခြင်းအနက်ရှိသော ဓာဓာတ်၊ အာသရကို ဤပြု၏၊ ဆောင်အပ် (မွေးမြူအပ်) ၏၊ ထို့ကြောင့် ဓီတာ (သမီး) မည်၏။ ပြည့်စုံစေခြင်းအနက်ရှိသော ဒုဟဓာတ်၊ ဩတ္တ (ဩပြုခြင်း) မရှိ၊ တုပစ္စည်းကို ဟိ ပြု၏။ သားသမီးကို ဖြစ်ပွားစေလျက် ပြည့်စုံစေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဒုဟိတာ (သမီး) မည်၏။ ဖြစ်ပွားခြင်းအနက်ရှိသော ဇနဓာတ်၊ အသရကို အာပြု၏၊ အဆုံး၌ 'မာ' အမိန့်ပြု၏။ မြေးကို ဖြစ်ပွားစေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဇာမာတာ (သမက်) မည်၏။ ဖွဲ့နှောင်ခြင်းအနက်ရှိသော นဟဓာတ်၊ ချစ်ခြင်းမေတ္တာဖြင့် ဖွဲ့နှောင်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် နတ္တာ (မြေး) မည်၏။ ပူဇော်ခြင်းအနက်ရှိသော ဟုဓာတ်၊ ပူဇော်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဟောတာ (ယဇ်ပူဇော်သူ) မည်၏။ သုတ်သင်ခြင်းအနက်ရှိသော ပူဓာတ်၊ နောင်ဘဝကို သန့်ရှင်းစေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ပေါတာ (သန့်ရှင်းစေတတ်သော ယဇ်ပူဇော်သူ သို့မဟုတ် မြေးပင်တည်း) မည်၏။ 73. Jana karā ratu. ၇၃. ဇနဓာတ်၊ ကရဓာတ်တို့နောက်၌ ရတုပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Jana-janane, kara-karaṇe, etehi ratu hoti, rakāro antasarādilopattho. Jāyatīti jatu=lākhā. Karīyatīti katu=sayūpo yañño. ဖြစ်ပွားခြင်းအနက်ရှိသော ဇနဓာတ်၊ ပြုခြင်းအနက်ရှိသော ကရဓာတ်၊ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ ရတုပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ရအက္ခရာသည် အဆုံးသရစသည်ကို ချေရန် အကျိုးရှိ၏။ ဖြစ်ပေါ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဇတု (ချိပ်) မည်၏။ ပြုအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ကတု (ယဇ်တိုင်နှင့်တကွသော ယဇ်ပူဇော်ခြင်း) မည်၏။ 74. Sakā unto. ၇၄. သကဓာတ်နောက်၌ ဥန္တပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Saka-sattiyamiccasmā unto hoti. Sakkotīti sakunto=pakkhī. စွမ်းနိုင်ခြင်းအနက်ရှိသော သကဓာတ်မှ ဥန္တပစ္စည်း ဖြစ်၏။ စွမ်းနိုင်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် သကုဏ္တ (ငှက်) မည်၏။ 75. Kapā oto. ၇၅. ကပဓာတ်နောက်၌ ဩတပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Kapa-acchādane iccasmā oto hoti. Kapatīti kapoto=pārevato. Ṭo tassa vā hoti kapoṭo=soyeva. ဖုံးလွှမ်းခြင်းအနက်ရှိသော ကပဓာတ်မှ ဩတပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဖုံးလွှမ်းတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ကပေါတ (ခိုးလှိုင်း/ခို) မည်၏။ တအက္ခရာကို ဝိကပ်အားဖြင့် ဋအက္ခရာပြု၍ ကပေါဋ ဟူ၍လည်းကောင်း ထိုခိုပင် မည်၏။ 76. Vasādīhyanto. ၇၆. ဝသဓာတ်စသည်တို့နောက်၌ အန္တပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Vasa-nivāse, ruha-janane, bhadda-kalyāṇe, nanda-samiddhiyaṃ, jīva-pāṇadhāraṇe, evamādīti anto hohi. Vasanti etasmiṃ kāle kīḷāpasutāti vasanto=utu. Ruhati jāyatīti ruhanto=rukkho, evaṃnāmako migarājā ca. Bhaddissa saṃyogādilopo, bhajati kalyāṇadhammanti bhadanto=pabbajito. Nandati etāyāti nandantī=sakhī, nadādipāṭhā vī, evamupari ca. Jīvanti etā- yāti [Pg.252] jīvantī=osadhi. Savatīti savantī=nadī. Rodāpetīti rodantī=osadhi. Avati rakkhatīti avantī=janapado. နေခြင်းအနက်ရှိသော ဝသဓာတ်၊ ဖြစ်ပွားခြင်းအနက်ရှိသော ရုဟဓာတ်၊ ကောင်းမြတ်ခြင်းအနက်ရှိသော ဘဒ္ဒဓာတ်၊ ပြည့်စုံခြင်းအနက်ရှိသော နန္ဒဓာတ်၊ အသက်ကို ဆောင်ခြင်းအနက်ရှိသော ဇီဝဓာတ် စသည်တို့နောက်၌ အန္တပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဤအခါ၌ ပျော်ပါးခြင်း၌ စပ်ယှက်သူတို့သည် နေတတ်ကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ဝသန္တ (နွေဦးပေါက်ဥတု) မည်၏။ ကြီးပွားတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ရုဟန္တ (သစ်ပင် သို့မဟုတ် ထိုအမည်ရှိသော သမင်မင်း) မည်၏။ ဘဒ္ဒဓာတ်၏ သံယုတ်အစကို ချေ၏၊ ကောင်းမြတ်သောတရားကို မှီဝဲတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဘဒန္တ (ရဟန်း) မည်၏။ ဤသူမဖြင့် နှစ်သက်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် နန္ဒန္တီ (မိတ်ဆွေမိန်းမ) မည်၏။ နဒါဒိဂိုဏ်း၌ ဖတ်သဖြင့် ဤပစ္စည်းလည်း ဖြစ်၏၊ နောင်၌လည်း ထိုအတူတည်း။ ဤဆေးပင်ဖြင့် အသက်ရှင်ကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ဇီဝန္တီ (ဆေးပင်) မည်၏။ စီးဆင်းတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် သဝန္တီ (မြစ်) မည်၏။ ငိုကြွေးစေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ရောဒန္တီ (ဆေးပင်) မည်၏။ စောင့်ရှောက်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် အဝန္တီ (အဝန္တိတိုင်း) မည်၏။ 77. Hisīnaṃ muka ca. ၇၇. ဟိဓာတ်၊ သီဓာတ်တို့နောက်၌ အန္တပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ မုကလည်း အဆုံးဆွဲ ဖြစ်၏။ Hi-gatiya, sī-saye, etehi anto hoti muka ca. Kakāro antāvayavattho, himaṃ hinoti pavattati etasminti hemanto=utu, sayanti ettha ūkā kusumādayo cāti sīmanto=kesamaggo. သွားခြင်းအနက်ရှိသော ဟိဓာတ်၊ အိပ်စက်ခြင်းအနက်ရှိသော သီဓာတ်၊ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ အန္တပစ္စည်းနှင့် မုကအမိန့် ဖြစ်၏။ ကအက္ခရာသည် အဆုံး၏ အစိတ်အပိုင်းအနက်ရှိ၏။ ဤဥတု၌ နှင်းသည် သွားလာဖြစ်ပွားတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဟေမန္တ (ဆောင်းဥတု) မည်၏။ ဤနေရာ၌ သန်းစသည်တို့လည်းကောင်း ပန်းစသည်တို့လည်းကောင်း တည်ရှိတတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် သီမန္တ (ဆံထုံးလမ်း/ဆံရစ်) မည်၏။ 78. Hara ruha kulā ito. ၇၈. ဟရဓာတ်၊ ရုဟဓာတ်၊ ကုလဓာတ်တို့နောက်၌ ဣတပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Hara-haraṇe, ruha-janane, kula-patthāre, eteti ito hoti. Attano sinehaṃ haratīti harito=vaṇṇaviseso. Ruhatīti rohito=macchaviseso. Ruhati sarīre byāpanavasenāti rohitaṃ, rassa latte lohitaṃ=rudhiraṃ. Attano guṇaṃ kulati pattharatīti kolito=dutiyaggasāvako, evaṃ nāmako maru ca. ဆောင်ယူခြင်းအနက်ရှိသော ဟရဓာတ်၊ ဖြစ်ပွားခြင်းအနက်ရှိသော ရုဟဓာတ်၊ ပြန့်ပွားခြင်းအနက်ရှိသော ကုလဓာတ်၊ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ ဣတပစ္စည်း ဖြစ်၏။ မိမိ၏ အဆီအအိမ့်ကို ဆောင်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဟရိတ (စိမ်းသော အဆင်းထူး) မည်၏။ ကြီးပွားတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ရောဟိတ (ငါးမြစ်ချင်း) မည်၏။ ကိုယ်ခန္ဓာ၌ ပြန့်နှံ့ခြင်းအားဖြင့် တိုးပွားတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ရောဟိတ သို့မဟုတ် ရအက္ခရာကို လပြု၍ လောဟိတ (သွေး) မည်၏။ မိမိ၏ ဂုဏ်ကို ပြန့်ပွားစေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ကောလိတ (ဒုတိယအဂ္ဂသာဝက ရှင်မောဂ္ဂလာန် သို့မဟုတ် ထိုအမည်ရှိသော နတ်သား) မည်၏။ 79. Bharādīhyato. ၇၉. ဘရဓာတ်စသည်တို့နောက်၌ အတပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Bhara raṃja yaja paca evamādīhi ato hoti. Bharatīti bharato=naṭo. Niggahītalopo, rañjanti etthāhi rajataṃ=sajjhaṃ. Yajitabboti yajato=aggi. Pacatīti pacato=sūpakāro. ဘရဓာတ်၊ ရဉ္ဇဓာတ်၊ ယဇဓာတ်၊ ပစဓာတ် စသည်တို့နောက်၌ အတပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဆောင်တတ် (ကျွေးမွေးတတ်) ၏၊ ထို့ကြောင့် ဘရတ (ကချေသည်) မည်၏။ နိဂ္ဂဟိတ်ကျေ၏၊ ဤအရာ၌ မွေ့လျော်တတ်ကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ရဇတ (ငွေ) မည်၏။ ပူဇော်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ယဇတ (မီး) မည်၏။ ချက်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ပစတ (ဖိုခနောက် သို့မဟုတ် စားဖိုသည်) မည်၏။ 80. Kirā dīhyātaka. ၈၀. ကိရဓာတ်စသည်တို့နောက်၌ အာတကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Kira-vikiraṇe, ala-bandhane, cila-vasane, evamādīhi ātaka hoti, kiratīti kirāto=savaro, rassa lakke ki- lāto=sova[Pg.253]. Alatīti alātaṃ=ummukaṃ. Cilatīti cilāto=malacchajāti. ကြဲဖြန့်ခြင်းအနက်ရှိသော ကိရဓာတ်၊ ဖွဲ့နှောင်ခြင်းအနက်ရှိသော အလဓာတ်၊ ဝတ်ရုံခြင်းအနက်ရှိသော စိလဓာတ် စသည်တို့နောက်၌ အာတကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ (တော၌) လှည့်လည်ကြဲဖြန့်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ကိရာတ (တောလိုက်မုဆိုး) မည်၏။ ရအက္ခရာကို လပြုသော် ကိလာတ ဟူ၍လည်း ထိုသူပင် မည်၏။ ဆီးတားဖွဲ့နှောင်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် အလာတ (မီးစ) မည်၏။ ဝတ်ရုံတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် စိလာတ (အရိုင်းအစိုင်းအနွယ်) မည်၏။ 81. Amādīhyatto. ၈၁. အမဓာတ်စသည်တို့နောက်၌ အတ္တပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Ama mā vara kalādīhi atto hoti. Amati kālantaraṃ pavattatīti amattaṃ=bhājanaṃ. Pubbasaralopo, mānaṃ mattaṃ=pamāṇaṃ paricchedo ca. Varantunenāti varattā=yottaṃ. Kalati paricchindatīti kalattaṃ=bhariyā. အမဓာတ်၊ မာဓာတ်၊ ဝရဓာတ်၊ ကလဓာတ် စသည်တို့နောက်၌ အတ္တပစ္စည်း ဖြစ်၏။ အချိန်ကြာမြင့်စွာ တည်တံ့ဖြစ်ပွားတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် အမတ္တ (အိုးခွက်/ခွက်ယောက်) မည်၏။ ရှေ့သရကျေ၏၊ တိုင်းတာခြင်းသည် မတ္တ (အတိုင်းအရှည် သို့မဟုတ် အပိုင်းအခြား) မည်၏။ ဤကြိုးဖြင့် နှောင်ဖွဲ့တားဆီးအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဝရတ္တာ (သားရေကြိုး) မည်၏။ စီမံပိုင်းခြားတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ကလတ္တ (ဇနီးမယား) မည်၏။ 82. Vādīhi to. ၈၂. ဝါဓာတ်စသည်တို့နောက်၌ တပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Vā-gamane, tā-pālane, tana-vitthāre, dama-upasame, a-magamane, si-sevāyaṃ, su-savane, pū pavane, gupa-govane, yuja-saṃyame, gaha-upādāne, ata-sātaccagamāna, khipa-peraṇe, evamādīhi to hoti. Vāyatīti vāto=vāyu. Tāyatīti tāto=pitā. Tanuteti tantaṃ=tantavo. Damatīti anto=dasano. Amati yātīti anto=osānaṃ, koṭṭhāsasamīpāvayavā ca. Sevīyatīti seto=dhavalo. Suṇantunenāti sotaṃ=savanaṃ. Savatīti soto=jalappavāho. Punīyatīti poto=bālo. Gopīyatīti gotthaṃ=kalādi. Yojantyanenāti yottaṃ=rajju. Mamāyantehi gayhatīti gattaṃ=sarīraṃ. Abādhaṃ nirantaraṃ atati pavattatīti attā=manādi. Khipīyati etthāti khettaṃ=kedāraṃ. သွားခြင်းအနက်၌ ဝါဓာတ်၊ စောင့်ရှောက်ခြင်းအနက်၌ တာဓာတ်၊ ပြန့်ပြောစေခြင်းအနက်၌ တနုဓာတ်၊ ငြိမ်းအေးခြင်းအနက်၌ ဒမဓာတ်၊ သွားခြင်းအနက်၌ အမဓာတ်၊ မှီဝဲခြင်းအနက်၌ သိဓာတ်၊ ကြားခြင်းအနက်၌ သုဓာတ်၊ စင်ကြယ်စေခြင်းအနက်၌ ပူဓာတ်၊ ဝှက်ကွယ်ခြင်းအနက်၌ ဂုပဓာတ်၊ ချည်နှောင်ခြင်းအနက်၌ ယုဇဓာတ်၊ ယူခြင်းအနက်၌ ဂဟဓာတ်၊ အမြဲမပြတ်သွားခြင်းအနက်၌ အတဓာတ်၊ ပစ်ခြင်းအနက်၌ ခိပဓာတ် စသည်တို့နောက်၌ တော (တ) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဝါယတီတိ ဝါတော = လေ။ တာယတီတိ တာတော = ဖခင်။ တနုတေတိ တန္တံ = ရက်ကန်းကြိုး။ ဒမတီတိ အန္တော = သွား။ အမတိ ယာတီတိ အန္တော = အဆုံး၊ အစု၊ အနီးနှင့် အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်း။ သေဝီယတီတိ သေတော = ဖြူသောအရောင်။ သုဏန္တုနေနာတိ သောတံ = နား။ သဝတီတိ သောတော = ရေအလျဉ်။ ပုနီယတီတိ ပေါတော = သူငယ်။ ဂေါပီယတီတိ ဂေါတ္ထံ = အနွယ်စသည်။ ယောဇန္တျနေနာတိ ယောတ္တံ = ကြိုး။ မမာယန္တေဟိ ဂယှတီတိ ဂတ္တံ = ကိုယ်ခန္ဓာ။ အဗာဓံ နိရန္တရံ အတတိ ပဝတ္တတီတိ အတ္တာ = စိတ်စသည်။ ခိပီယတိ ဧတ္ထာတိ ခေတ္တံ = လယ်ကွင်း။ 83. Gharādīhi taka. ၈၃. ဃရဓာတ်စသည်တို့နောက်၌ တကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Gara ghara-secane, si-sevāyaṃ, dū-paritāpane, mida-sinehe, cita-sañcetane, pusa-posane, vida-lābhe, evamādīhi taka [Pg.254]4 hoti, gharati siñcatīti ghataṃ=sappi. Sevīyatīti sito=seto. Dubbacattā dūyati paritāpetīti dūto=pesarakāro. Mijjati sinehatīti mitto=suhadayo. Cintetīti cittaṃ=viññāṇaṃ cittakammādi ca. Posīyatīti putto=attajo. Vindanti pīti manenāti vittaṃ=dhanaṃ. Vara-varaṇasambhattīsu, varaṇaṃ vattaṃ=brahmacariyādi. သွန်းလောင်းခြင်းအနက်၌ ဂရ (ဃရ) ဓာတ်၊ မှီဝဲခြင်းအနက်၌ သိဓာတ်၊ ပူပန်စေခြင်းအနက်၌ ဒူဓာတ်၊ ချစ်ခင်ခြင်းအနက်၌ မိဒဓာတ်၊ ကြံစည်ခြင်းအနက်၌ စိတဓာတ်၊ မွေးမြူခြင်းအနက်၌ ပုသဓာတ်၊ ရခြင်းအနက်၌ ဝိဒဓာတ် စသည်တို့နောက်၌ တကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဃရတိ သိဉ္စတီတိ ဃတံ = ထောပတ်။ သေဝီယတီတိ သိတော = ဖြူသော။ ဒုဗ္ဗစတ္တာ ဒူယတိ ပရိတာပေတီတိ ဒူတော = တမန်။ မိဇ္ဇတိ သိနေဟတီတိ မိတ္တော = မိတ်ဆွေ။ စိန္တေတီတိ စိတ္တံ = ဝိညာဉ်စိတ်၊ ဆန်းကြယ်သောအမှု စသည်။ ပေါသီယတီတိ ပုတ္တော = သား။ ဝိန္ဒန္တိ ပီတိ မနေနာတိ ဝိတ္တံ = ဥစ္စာ။ တားမြစ်ခြင်း၊ ဆည်းကပ်ခြင်းအနက်၌ ဝရဓာတ်၊ ဝရဏံ ဝတ္တံ = အကျင့်၊ ဗြဟ္မစရိယစသည်။ 84. Nettādayo. ၈၄. နေတ္တစသော ပုဒ်တို့သည်။ Nettaādayo taka parā nipaccante. Nī-pāpane, ettaṃ, tuka ca nipātanā. Nayati pāpetīti nettaṃ=nayanaṃ, netā ca. Kara-kara-ṇe, assu, karaṇaṃ kuttaṃ=kiriyā. Kamissa assu, kamati yātīti kunto=āvudhaviseso. Rama-kīḷāyaṃ, supubbo, sussaniccaṃ dīgho. Suṭṭhu ramaṇaṃ, suṭṭhu ramatīti vā sūrato=sukhasaṃvāso. Mihissaissu, mihati siñcatīti muttaṃ=passāvo. Pāla=rakkhaṇe āssa rassattaṃ, ñica. Pālīyatīti palitaṃ=kesalomānaṃ jarāya kataṃ setattaṃ, saddhādittā akāre taṃ yassa atthi so palito=pumā, palitā=itthī. Mhissa si, mihi ca, mhayanaṃ sitaṃ=mandahasitaṃ, mhayanaṃ mihitaṃ=tadeva, kusa-akkose tassa īña, kusīyati akkosīyatīti kusīto=alaso, si=bandhane, dīgho, senti bandhanti gharāvāsaṃ etāyāti sītā=naṅgalalekhā, evamaññepi. နေတ္တစသော ပုဒ်တို့ကို တကပစ္စည်းနောက်၌ ထူးခြားစွာ (နိပါတနနည်းဖြင့်) ပြီးစေအပ်ကုန်၏။ ဆောင်ယူခြင်းအနက်၌ ဏီဓာတ်၊ ဧတ္တပြုခြင်းနှင့် တုကလာခြင်းတို့သည် နိပါတနနည်းဖြင့် ဖြစ်၏။ နယတိ ပါပေတီတိ နေတ္တံ = မျက်စိ၊ ရှေ့ဆောင်သူ။ ပြုခြင်းအနက်၌ ကရဓာတ်၊ ဓာတ်၏ အက္ခရာကို ဥပြု၏၊ ကရဏံ ကုတ္တံ = ပြုလုပ်ခြင်း (ကိရိယာ)။ ကမဓာတ်၏ အက္ခရာကို ဥပြု၏၊ ကမတိ ယာတီတိ ကုန္တော = လက်နက်ထူး။ ကစားခြင်းအနက်၌ ရမဓာတ်၊ သု-ပုဗ္ဗဝတ် ရှိသောအခါ သု-၏ ဥကို အမြဲ ဒီဃပြု၏၊ သုဋ္ဌု ရမဏံ၊ သုဋ္ဌု ရမတီတိ ဝါ သူရတော = ချမ်းသာစွာ အတူနေခြင်း။ မိဟဓာတ်၏ ဣကို ဥပြု၏၊ မိဟတိ သိဉ္စတီတိ မုတ္တံ = ဆီး။ စောင့်ရှောက်ခြင်းအနက်၌ ပါလဓာတ်၊ အာကို ရဿပြု၍ ဏိပစ္စည်းသက်၏၊ ပါလီယတီတိ ပလိတံ = ဆံပင် မွေးညင်းတို့ ဇရာကြောင့် ဖြူခြင်း၊ သဒ္ဓါစသည်ရှိသောကြောင့် ထိုဖြူခြင်းရှိသောသူသည် ပလိတော = ယောကျ်ား၊ ပလိတာ = မိန်းမ။ မှိဓာတ်ကို သိ-နှင့် မိဟိ-ပြု၏၊ မ္ဟယနံ သိတံ = ပြုံးရယ်ခြင်း၊ မ္ဟယနံ မိဟိတံ = ထိုပြုံးရယ်ခြင်းပင် ဖြစ်၏။ ဆဲရေးခြင်းအနက်၌ ကုသဓာတ်၊ ကုသဓာတ်ကို ဤညပြု၏၊ ကုသီယတိ အက္ကောသီယတီတိ ကုသီတော = ပျင်းရိသူ။ ချည်နှောင်ခြင်းအနက်၌ သိဓာတ်၊ ဒီဃပြု၏၊ သေန္တိ ဗန္ဓန္တိ ဃရာဝါသံ ဧတာယာတိ သီတာ = ထွန်ကြောင်း၊ ဤသို့ အခြားပုဒ်တို့ကိုလည်း ပြီးစေအပ်ကုန်၏။ 85. Samādīhyatho. ၈၅. သမဓာတ်စသည်တို့နောက်၌ အထောပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Sama-upasame[Pg.255], dara-daraṇe, dama-upasame, kilama klama-gelaññe, sapa-akkose, vasa-nivāse, āpubbo, evamādīhi atho hoti. Sametīti samatho=samādhi. Daraṇaṃ daratho=pīḷā. Damanaṃ damatho=damo. Kilamanaṃ kilamatho=parissamo. Sapanaṃ sapatho=saccakaraṇaṃ. Āvasanti etthāti āvasatho=gharaṃ. ငြိမ်းအေးခြင်းအနက်၌ သမဓာတ်၊ ကြောက်လန့်ခြင်းအနက်၌ ဒရဓာတ်၊ ဆုံးမခြင်းအနက်၌ ဒမဓာတ်၊ ပင်ပန်းခြင်းအနက်၌ ကိလမ (က္လမ) ဓာတ်၊ ကျိန်ဆိုခြင်းအနက်၌ သပဓာတ်၊ နေခြင်းအနက်၌ အာ-သမ္ဗန္ဓရှိသော ဝသဓာတ် စသည်တို့နောက်၌ အထောပစ္စည်း ဖြစ်၏။ သမေတီတိ သမထော = သမာဓိ။ ဒရဏံ ဒရထော = ပူပန်ခြင်း (နှိပ်စက်ခြင်း)။ ဒမနံ ဒမထော = ဆုံးမခြင်း။ ကိလမနံ ကိလမထော = ပင်ပန်းခြင်း။ သပနံ သပထော = သစ္စာပြုခြင်း။ အာဝသန္တိ ဧတ္ထာတိ အာဝသထော = အိမ်။ 86. Upavasā vassoṭa ca. ၈၆. ဥပ-ပုဗ္ဗ ဝသဓာတ်နောက်၌ အထောပစ္စည်းဖြစ်၍ ဝသဓာတ်ကို ဩဋအာဒေသပြု၏။ Upapubbā vasatismā atho hoti, vassa oṭa cādeso. Upavasanti etthāti uposatho=tithiviseso, navamahatthi kulañca. ဥပရှေ့ရှိသော ဝသဓာတ်မှ အထောပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ဝသကို ဩဋအာဒေသလည်း ပြု၏။ ဥပဝသန္တိ ဧတ္ထာတိ ဥပေါသထော = ဥပုသ်နေ့၊ ကိုးခုမြောက်သော ဆင်မျိုးလည်း ဖြစ်၏။ 87. Ramā thaka. ၈၇. ရမဓာတ်နောက်၌ ထကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Ramatismā thaka hoti, kānubandhakaraṇasāmatthiyā ata kārādopi malopo. Ramanti kīḷanti etenāti ratho=sandano. ရမဓာတ်မှ ထကပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ က-အနုဗန္ဓပြုခြင်း စွမ်းအားကြောင့် အကာရာဒိ၌လည်း မ-အက္ခရာ ကျေ၏။ ရမန္တိ ကီဠန္တိ ဧတေနာတိ ရထော = ရထား။ 88. Titthādayo. ၈၈. တိတ္ထစသော ပုဒ်တို့သည်။ Titthaādayo thakaparā nipaccante. Tara-taraṇe, assa ittaṃ, pararūpādi, tarantyanenāti titthaṃ=najjādiṃ yenāvataranti taṃ. Sica-rakkhaṇe, secatīti sittaṃ=madhucchiṭṭhaṃ. Hasa-hasane, hasantyanenāti hattho=karo, nakkhattāñca. Gāyatīti gāthā=pajjaviseso. Aranti pavattantyanenāti attho=dhanaṃ. Rogaṃ tudati pīḷetīti tutthaṃ=osadhaṃ. Yu-missane, dīgho, yavatīti yū- tho=sajātikānaṃ [Pg.256] tiracchānānaṃsamūho. Gupa-gopane, dīgho, palopo, paṭikūlattā gopīyatīti gūtho=vaccaṃ, evamaññepi. တိတ္ထစသော ပုဒ်တို့ကို ထကပစ္စည်းနောက်၌ ထူးခြားစွာ ပြီးစေအပ်ကုန်၏။ ကူးခြင်းအနက်၌ တရဓာတ်၊ အား ဣပြုခြင်း၊ ပရရူပပြုခြင်းစသည်တို့ဖြင့်၊ တရန္တျနေနာတိ တိတ္ထံ = ဆိပ်ဦး (မြစ်စသည်သို့ သက်ဆင်းရာအရပ်)။ သွန်းလောင်းခြင်းအနက်၌ သိစဓာတ်၊ သေစတီတိ သိတ္တံ = ပျားဖယောင်း။ ရယ်ခြင်းအနက်၌ ဟသဓာတ်၊ ဟသန္တျနေနာတိ ဟတ္ထော = လက်၊ နက္ခတ်လည်း ဖြစ်၏။ ဂါယတီတိ ဂါထာ = ဂါထာ (လင်္ကာထူး)။ အရန္တိ ပဝတ္တန္တျနေနာတိ အတ္ထော = စည်းစိမ်ဥစ္စာ။ ရောဂါကို နှိပ်စက်တတ်၏ဟု တုတ္ထံ = ဆေး။ ရောနှောခြင်းအနက်၌ ယုဓာတ်၊ ဒီဃပြု၏၊ ယဝတီတိ ယူထော = အမျိုးတူ တိရစ္ဆာန်အုပ်စု။ စောင့်ရှောက်ခြင်းအနက်၌ ဂုပဓာတ်၊ ဒီဃပြု၍ ပ-ကျေ၏၊ စက်ဆုပ်ဖွယ်ဖြစ်၍ ဝှက်အပ်၏ဟု ဂူထော = ကျင်ကြီး၊ ဤသို့ အခြားပုဒ်တို့ကိုလည်း ပြီးစေအပ်ကုန်၏။ 89. Vasa masa kusā thu. ၈၉. ဝသဓာတ်၊ မသဓာတ်၊ ကုသဓာတ်တို့နောက်၌ ထုပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Vasa-nivāse, masa-āmasane, kusa-akkose, etehi thu hoti. Vasanti etthāti vatthu=padattho. Dadhiṃ āmasatīti matthu=dadhimaṇḍo. Kusīyati akkosīyati bhera vanādattāti kotthu=sigālo. နေခြင်းအနက်၌ ဝသဓာတ်၊ ကိုင်တွယ်ခြင်းအနက်၌ မသဓာတ်၊ ဆဲရေးအော်ဟစ်ခြင်းအနက်၌ ကုသဓာတ်တို့နောက်၌ ထုပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဝသန္တိ ဧတ္ထာတိ ဝတ္ထု = တည်ရာဝတ္ထု။ ဒိန်ချဉ်ကို ကိုင်တွယ်တတ်၏ (ဒိန်ချဉ်မှ ဖြစ်၏) ဟု မတ္ထု = ဒိန်ချဉ်ရေ။ ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော တောအုပ်၌ အော်ဟစ်တတ်၏ဟု ကောတ္ထု = မြေခွေး။ 90. Saka vasā thi. ၉၀. သကဓာတ်၊ ဝသဓာတ်တို့နောက်၌ ထိပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Saka-sattiyaṃ, vasa-nivāse, etehi thi hoti. Sakkoti gantumanenāti satthi=ūru. Vasīyati acchādīyatīti vatthi=nābhiyā adho. စွမ်းနိုင်ခြင်းအနက်၌ သကဓာတ်၊ နေခြင်းအနက်၌ ဝသဓာတ်တို့နောက်၌ ထိပစ္စည်း ဖြစ်၏။ သက္ကောတိ ဂန္တုမနေနာတိ သတ္ထိ = ပေါင်။ ဝသီယတိ အစ္ဆာဒီယတီတိ ဝတ္ထိ = ဆီးအိမ် (ချက်အောက်အရပ်)။ 91. Vīto thika. ၉၁. ဝီဓာတ်မှ ထိကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Vī vā-gamanetīmasmā thika hoti. Vīyanti gacchanti etāyāti vīthi=āvali. သွားခြင်းအနက်၌ ဝီ (ဝါ) ဓာတ်မှ ထိကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဝီယန္တိ ဂစ္ဆန္တိ ဧတာယာတိ ဝီထိ = လမ်း၊ တန်း။ 92. Sārismā rati. ၉၂. သရဓာတ်မှ ရထိပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Sārismā ṇyantā rathi hoti. Sāretīti sārathi=ratha-vāho. ဏျန္တအဆုံးရှိသော သရဓာတ်မှ ရထိပစ္စည်း ဖြစ်၏။ သာရေတီတိ သာရထိ = ရထားထိန်း။ 93. Tā-tā ithi. ၉၃. တာဓာတ်၊ အတဓာတ်တို့နောက်၌ ဣထိပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Tā-pālane, ata-sātaccagamane, etehi ithi hoti. Tāyati pāletīti tithi=paṭipadādi, atati gacchatīti atithi=abbhāgato. စောင့်ရှောက်ခြင်းအနက်၌ တာဓာတ်၊ အမြဲမပြတ်သွားခြင်းအနက်၌ အတဓာတ်တို့နောက်၌ ဣထိပစ္စည်း ဖြစ်၏။ တာယတိ ပါလေတီတိ တိထိ = တိထီ (ပဋိပတ်စသည်)။ အတတိ ဂစ္ဆတီတိ အတိထိ = ဧည့်သည်။ 94. Isā thī. ၉၄. ဣသဓာတ်မှ ထီပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Isatismā [Pg.257] thī hoti. Icchati icchīyatīti vā itthī=nārī. ဣသဓာတ်မှ ထီပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဣစ္ဆတိ ဣစ္ဆီယတီတိ ဝါ ဣတ္ထီ = မိန်းမ။ 95. Ruda khuda muda mada chida sūda sapa kamā daka. ၉၅. ရုဒဓာတ်၊ ခုဒဓာတ်၊ မုဒဓာတ်၊ မဒဓာတ်၊ ဆိဒဓာတ်၊ သူဒဓာတ်၊ သပဓာတ်၊ ကမဓာတ်တို့နောက်၌ ဒကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Etehi daka hoti. Rudatīti ruddo=umāpati. Rassa latte luddo=nesādo. Khudati asahatīti khuddo=nīco. Modanti etāyāti muddā=sakkharamaṅguliyaṃ. Majjanti asminti maddo=janapado. Chijjatīti chiddaṃ=randhaṃ. Ūssa rassattaṃ, sūdati sāmikehi bhatiṃ pakkharatīti suddo=vasalo. Sapantunenāti saddo=sotavisayo. Kāmīyatīti kando=mūlaviseso. ဤဓာတ်တို့နောက်၌ ဒကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ရုဒတီတိ ရုဒ္ဒေါ = သီဝနတ်မင်း၊ ရဿကို လပြုသော် လုဒ္ဒေါ = မုဆိုး။ ခုဒတိ အသဟတီတိ ခုဒ္ဒေါ = ယုတ်ညံ့သူ။ မောဒန္တိ ဧတာယာတိ မုဒ္ဒါ = တံဆိပ်လက်စွပ်။ မဇ္ဇန္တိ အသ္မိန္တိ မဒ္ဒေါ = တိုင်းနိုင်ငံ။ ဆိဇ္ဇတီတိ ဆိဒ္ဒံ = အပေါက်။ ဦကို ရဿပြု၏၊ သူဒတိ သာမိကေဟိ ဘတ္တံ ပက္ခရတီတိ သုဒ္ဒေါ = သုဒြ္ဒ။ သပန္တုနေနာတိ သဒ္ဒေါ = အသံ။ ကာမီယတီတိ ကန္ဒော = သစ်ဥ။ 96. Kundādayo. ၉၆. ကုန္ဒစသော ပုဒ်တို့သည်။ Kundaādayo dakaantā nipaccante. Kamissa assu, kāmīyatīti kundo=pupphavidhasaso, maṇissa mana, maññateti mando=jaḷo. Vuṇātissa buna, vuṇīyati saṃvarīyatīti bundo=mūlappadeso. Ninda-garahāyaṃ, nalopo, nindīyatīti niddā=soppaṃ. Unda-kiledane, nalopo, undati kiledatīti uddo=jalabiḷālo. Saṃpubbassa undissa ca, sammā undati kiledatīti samuddo=sāgaro. Pula-mahattahiṃ sāñāṇesu, imuña, pulati hiṃsatīti pulindo=savaro. Evaṃ-maññepi. ကုန္ဒစသော ဒကပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့ကို ထူးခြားစွာ ပြီးစေအပ်ကုန်၏။ ကမဓာတ်၏ အက္ခရာကို ဥပြု၏၊ ကာမီယတီတိ ကုန္ဒော = ပန်းတစ်မျိုး။ မနဓာတ်၏ မနကို မန္ဒပြု၏၊ မညတေတိ မန္ဒော = မိုက်မဲသူ။ ဝုဏဓာတ်ကို ဗုန္ဒပြု၏၊ ဝုဏီယတိ သံဝရီယတီတိ ဗုန္ဒော = အမြစ်တွယ်ရာအရပ် (အောက်ခြေ)။ ကဲ့ရဲ့ခြင်းအနက်၌ နိန္ဒဓာတ်၊ န-ကျေ၏၊ နိန္ဒီယတီတိ နိဒ္ဒါ = အိပ်ပျော်ခြင်း။ စိုစွတ်ခြင်းအနက်၌ ဥန္ဒဓာတ်၊ န-ကျေ၏၊ ဥန္ဒတိ ကိလေဒတီတိ ဥဒ္ဒေါ = ဖျံ။ သံ-ပုဗ္ဗ ဥန္ဒဓာတ်၌လည်း န-ကျေ၏၊ သမ္မာ ဥန္ဒတိ ကိလေဒတီတိ သမုဒ္ဒေါ = သမုဒ္ဒရာ။ ကြီးမြတ်ခြင်း၊ ညှဉ်းဆဲခြင်း၊ သိခြင်းအနက်၌ ပုလဓာတ်၊ ဣမုဉပြု၏၊ ပုလတိ ဟိံသတီတိ ပုလိန္ဒော = တောသား၊ ဤသို့ အခြားပုဒ်တို့ကိုလည်း ပြီးစေအပ်ကုန်၏။ 97. Dadā du. ၉၇. ဒဒဓာတ်မှ ဒုပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Dada-dānetīmasmā du hoti. Dukkhaṃ dadātīhi daddu=kuṭṭhaviseso. ပေးလှူခြင်းအနက်၌ ဒဒဓာတ်မှ ဒုပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဒုက္ခကို ပေးတတ်၏ဟု ဒဒ္ဒု = ဝဲခြောက်နာထူး။ 98. Khanāna dama ramā dho. ၉၈. ခနဓာတ်၊ ဒမဓာတ်၊ ရမဓာတ်တို့နောက်၌ ဓောပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Khana [Pg.258] khaṇa-avadāraṇe, ana-pāṇane, dama-upasame, rama-kīḷāyaṃ, etehi dho hoti. Ñāṇena dhaññateti khandho=rāsi. Anati jīvati etenāti andho=acakkhuko. Dametabboti dandho=jaḷo, ramanti ettha sappādayoti randhaṃ=chiddaṃ. ခန-ဓာတ်သည် အဖန်တလဲလဲ ဖောက်ထွင်းခြင်း၌လည်းကောင်း၊ အသက်ရှူခြင်း၌လည်းကောင်း၊ ဒမ-ဓာတ်သည် ငြိမ်းအေးစေခြင်း၌လည်းကောင်း၊ ရမ-ဓာတ်သည် ကစားခြင်း၌လည်းကောင်း ဖြစ်၏၊ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ ဓ-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဉာဏ်ဖြင့် ကြီးပွားတတ်သောကြောင့် ခန္ဓော = အစု။ ၎င်းဖြင့် အသက်ရှင်တတ်သောကြောင့် အန္ဓော = မျက်စိမမြင်သောသူ။ ဆုံးမအပ်သောကြောင့် ဒန္ဓော = ဖျင်းအသောသူ။ ထိုအပေါက်၌ မြွေစသည်တို့ မွေ့လျော်တတ်သောကြောင့် ရန္ဓံ = အပေါက်။ 99. Muddhā dayo. ၉၉. မုဒ္ဓါ အစရှိသော ပုဒ်တို့သည်။ Muddhaādayo dhantā nipaccante. Muda-tose, ottābhāvo, modanti ettha ūkāti muddhā=matthako. Ara-gamane, aranti yanti etthāti addhā=maggo, kālo ca, addhaṃ=upaddhaṃ. Gidha-abhi kaṅkhāyaṃ, issa attaṃ, gedhatīti gaddho=gijjho. Vidha-vedhane, ettābhāvo, parivajjhatīti viddhaṃ=vimalaṃ, evamaññepi. မုဒ္ဓါ အစရှိသော ဓ-အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့ကို နိပါတ်အဖြစ် ပြီးစေအပ်ကုန်၏။ မုဒ-ဓာတ်သည် နှစ်သက်ခြင်း၌ ဖြစ်၏၊ သြ-သို့ ပြောင်းလဲခြင်း မရှိ။ ထိုဦးခေါင်း၌ သန်းတို့သည် မွေ့လျော်တတ်ကုန်၏ ထို့ကြောင့် မုဒ္ဓါ = ဦးခေါင်း။ အရ-ဓာတ်သည် သွားခြင်း၌ ဖြစ်၏၊ ထို၌ သွားတတ်ကုန်၏ ထို့ကြောင့် အဒ္ဓါ = ခရီးလမ်း၊ ကာလလည်း ဖြစ်၏။ အဒ္ဓံ = ထက်ဝက်။ ဂိဓ-ဓာတ်သည် လွန်စွာ တောင့်တခြင်း၌ ဖြစ်၏၊ ဣ ကို အ သို့ ပြု၏၊ လွန်စွာ တောင့်တတတ်သောကြောင့် ဂဒ္ဓေါ = လင်းတ။ ဝိဓ-ဓာတ်သည် ထိုးခြင်း၌ ဖြစ်၏၊ ဧ-သို့ ပြောင်းလဲခြင်း မရှိ၊ ကောင်းစွာ ဖောက်ထွင်းအပ်သောကြောင့် ဝိဒ္ဓံ = စင်ကြယ်ခြင်း။ ဤသို့ အခြားသော ပုဒ်တို့ကိုလည်း သိအပ်၏။ 100. Sīto dhuka. ၁၀၀. သီ ဓာတ်နောက်၌ ဓုက ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Setismā dhuka hoti. Sayanti etāyāti sīdhu=surāviseso. သီ-ဓာတ်မှ ဓုက ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ထိုသေရည်ဖြင့် အိပ်စက်တတ်ကုန်၏ ထို့ကြောင့် သီဓု = သေရည်အထူး။ 101. Varārakarataradarayamaajjamithasakā kuno. ၁၀၁. ဝရ၊ အရ၊ ကရ၊ တရ၊ ดရ၊ ယမ၊ အဇ္ဇ၊ မိထ၊ သက ဓာတ်တို့နောက်၌ ကုနု ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Vara-varaṇasambhattīsu, ara-gamane, kara-karaṇe, tara-tara-ṇe dara-vidāraṇe, yama-uparame, ajja sajja-ajjane, mitha-saṅgame, saka-sattiyaṃ, etehi kuno hoti. ‘‘Rā nassa ṇo’’ti (5-171) nassa ṇattaṃ, vāretīti varuṇo=evaṃnāmako isi, devarājā, pādapo ca. Arati gacchatīti aruṇo=sūriyo, tassa [Pg.259] sārathi ca. Paradukkhe sati sādhūnaṃ hadayakammanaṃ karotīti karuṇā=dayā. Bālabhāvaṃ atarīti taruṇo=yuvā. ‘‘Ṇiṇāpina’’nti (5.160) yogavibhāgā ṇilopo, vidāretīti dāruṇo=kakkhaḷo. Yameti pāvaṃ nāsetīti yamunā=ekā mahānadī. Ajjati dhanasañcayaṃ karotīti ajjuno=rājā, rukkhaviseso ca. Mitho saṅgamo mithunaṃ=pumitthiyugaḷaṃ. Sakkotīti sakuno=pakkhī. Nadādipāṭhā vīmhi=sakunī. ‘‘Tathanarānaṃṭaṭṭhaṇalā’’ti (1-27) vā ṇatte=sakuṇo, sakuṇi. ဝရ-ဓာတ်သည် တားမြစ်ခြင်းနှင့် ဆည်းကပ်ခြင်းတို့၌လည်းကောင်း၊ အရ-ဓာတ်သည် သွားခြင်း၌လည်းကောင်း၊ ကရ-ဓာတ်သည် ပြုခြင်း၌လည်းကောင်း၊ တရ-ဓာတ်သည် ကူးမြောက်ခြင်း၌လည်းကောင်း၊ ဒရ-ဓာတ်သည် ဖောက်ခွဲခြင်း၌လည်းကောင်း၊ ယမ-ဓာတ်သည် ငြိမ်းအေးခြင်း၌လည်းကောင်း၊ အဇ္ဇ-ဓာတ်သည် စုဆောင်းခြင်း၌လည်းကောင်း၊ မိထ-ဓာတ်သည် ပေါင်းဖော်ခြင်း၌လည်းကောင်း၊ သက-ဓာတ်သည် စွမ်းနိုင်ခြင်း၌လည်းကောင်း ဖြစ်၏၊ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ ကုနု-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 'ရာ နဿ ဏော' သုတ်ဖြင့် န ကို ဏ ပြု၏။ တားမြစ်တတ်သောကြောင့် ဝရုဏော = ထိုအမည်ရှိသော ရသေ့၊ နတ်မင်း၊ သစ်ပင်လည်း မည်၏။ သွားတတ်သောကြောင့် အရုဏော = နေမင်း၊ ၎င်း၏ ရထားထိန်းလည်း မည်၏။ သူတစ်ပါး ဆင်းရဲခြင်း၌ သူတော်ကောင်းတို့၏ နှလုံးသားကို တုန်လှုပ်စေတတ်သောကြောင့် ကရုဏာ = သနားခြင်း။ ငယ်ရွယ်သော အဖြစ်ကို ကူးမြောက်တတ်သောကြောင့် တရုဏော = ပျိုသောသူ။ 'ဏိဏာပိနံ' သုတ်ကို အပိုင်းခြား ဖြတ်ခြင်းအားဖြင့် ဏိ ကို ချေ၏၊ ပြင်းစွာ ဖောက်ခွဲတတ်သောကြောင့် ဒါရုဏော = ကြမ်းတမ်းသောသူ။ မကောင်းမှုကို တားမြစ်တတ်သောကြောင့် ယမုနာ = မြစ်ကြီးတစ်စင်း။ ဥစ္စာကို စုဆောင်းတတ်သောကြောင့် အဇ္ဇုနော = မင်း၊ သစ်ပင်အထူးလည်း မည်၏။ အချင်းချင်း ပေါင်းဖော်ခြင်းသည် မိထုနံ = ယောက်ျား မိန်းမ အစုံ။ စွမ်းနိုင်တတ်သောကြောင့် သကုနော = ငှက်။ နဒါဒိဂိုဏ်း၌ ဖတ်သောကြောင့် ဣ ပစ္စည်း သက်၍ သကုနီ ဖြစ်၏။ 'တထနရာနံ...' သုတ်ဖြင့် ဏ ပြုရာ၌ သကုဏော၊ သကုဏီ မည်၏။ 102. Ajā ino. ၁၀၂. အဇ ဓာတ်နောက်၌ ဣနော ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Aja vaja-gamane tīmasmā ino hoti. Ajati vikkayaṃ yātīti ajinaṃ=cammaṃ. အဇ (ဝဇ) သွားခြင်းအနက်ရှိသော ဓာတ်မှ ဣနော ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ရောင်းချခြင်းသို့ ရောက်တတ်သောကြောင့် အဇိနံ = သားရေ။ 103. Vipinādayo. ၁၀၃. ဝိပိန စသော ပုဒ်တို့သည်။ Vipinaādayo inantā nipaccante. Vapa-bījanikkhepe, assa ittaṃ, vapanti etthāti vipinaṃ=vanaṃ. Supa-saye, supanti etenāti supinaṃ=niddā, supantena diṭṭhañca. Tuda-byathane, dassa ho, tudati satte pīḷetīti tuhinaṃ=himaṃ. Kappa-sāmatthiye, kappati ripavo vijetuṃ samatthetīti kappino=rājā. Kama-padavikkhepe, assa uttaṃ, kamanti ettha mīnādayo pavisantīti kuminaṃ=macchabandhanopakaraṇaviseso. Dā-dāne, denti etasminti dinaṃ=divaso, evamaññepi. ဝိပိန အစရှိသော ဣန အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့ကို နိပါတ်အဖြစ် ပြီးစေအပ်ကုန်၏။ ဝပ-ဓာတ်သည် မျိုးစေ့ချခြင်း၌ ဖြစ်၏၊ အ ကို ဣ ပြု၏၊ ထိုတော၌ မျိုးစေ့ကို ကြဲချတတ်ကုန်၏ ထို့ကြောင့် ဝိပိနံ = တော။ သုပ-ဓာတ်သည် အိပ်ခြင်း၌ ဖြစ်၏၊ ၎င်းဖြင့် အိပ်စက်တတ်ကုန်၏ ထို့ကြောင့် သုပိနံ = အိပ်မက်၊ (အိပ်ပျော်သောသူ မြင်အပ်သောအရာလည်း ဖြစ်၏)။ တုဒ-ဓာတ်သည် ထိုးဆွခြင်း၌ ဖြစ်၏၊ ဒ ကို ဟ ပြု၏၊ သတ္တဝါတို့ကို ညှဉ်းဆဲတတ်သောကြောင့် တုဟိနံ = နှင်း။ ကပ္ပ-ဓာတ်သည် စွမ်းနိုင်ခြင်း၌ ဖြစ်၏၊ ရန်သူတို့ကို အောင်နိုင်ခြင်းငှါ စွမ်းဆောင်နိုင်သောကြောင့် ကပ္ပိနော = မင်း။ ကမ-ဓာတ်သည် ခြေလှမ်းလှမ်းခြင်း၌ ဖြစ်၏၊ အ ကို ဥ ပြု၏၊ ထို၌ ငါးစသည်တို့ ဝင်ရောက်တတ်ကုန်၏ ထို့ကြောင့် ကုမိနံ = ငါးဖမ်းကိရိယာအထူး။ ဒါ-ဓာတ်သည် ပေးခြင်း၌ ဖြစ်၏၊ ထို၌ ပေးတတ်ကုန်၏ ထို့ကြောင့် ดိနံ = နေ့။ ဤသို့ အခြားသော ပုဒ်တို့ကိုလည်း သိအပ်၏။ 104. Kirā kano. ၁၀၄. ကိရ ဓာတ်နောက်၌ ကနော ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Kiratismā [Pg.260] kano hoti. Nassa ṇo, kiranti vikirantīti kiraṇā=raṃsiyo. ကိရ ဓာတ်မှ ကနော ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ န ကို ဏ ပြု၏၊ ပျံ့လွင့်တတ်သောကြောင့် ကိရဏာ = ရောင်ခြည်တို့။ 105. Dī jiimīhi naka. ၁၀၅. ဒီ၊ ဇိ၊ ဣ၊ မီ ဓာတ်တို့နောက်၌ နက ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Dī-khaye, ji-jaye, i-ajjhenagatīsu, mī-hiṃsāyaṃ, etehi naka hoti. Adesi khayamagamāsīti dīno=niddhano. Pañcamāre ajinīti jino=buddho. Esi issarattamagamāsīti ino=sāmī. Mīyate hiṃsīyateti mīno=maccho. ဒီ-ပျက်စီးခြင်း၊ ဇိ-အောင်နိုင်ခြင်း၊ ဣ-သင်ကြားခြင်း သွားခြင်း၊ မီ-ညှဉ်းဆဲခြင်း အနက်ရှိသော ဤဓာတ်တို့နောက်၌ နက ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်သောကြောင့် ဒီနော = ဆင်းရဲသောသူ။ မာရ်ငါးပါးကို အောင်တော်မူသောကြောင့် ဇိနော = မြတ်စွာဘုရား။ အစိုးရသောအဖြစ်သို့ ရောက်သောကြောင့် ဣနော = အရှင်သခင်။ ညှဉ်းဆဲအပ်သောကြောင့် မီနော = ငါး။ 106. Sidhāvīvāhi no. ၁၀၆. သိ၊ ဓာ၊ ဝီ၊ ဝါ ဓာတ်တို့နောက်၌ နော ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Si-bandhane, dhā-dhāraṇe, vī vā-gamane, etehi no hoti. Seti bandhatīti seno=sasādano senā=camū. Dhāretīti dhānā=bhajjitayavo. Veti pavattatīti veno=hīnajāti. Sattesu vāti pavattatīti vānaṃ=taṇhā. သိ-ချည်နှောင်ခြင်း၊ ဓာ-ဆောင်ခြင်း၊ ဝီ-သွားခြင်း၊ ဝါ-သွားခြင်း အနက်ရှိသော ဤဓာတ်တို့နောက်၌ နော ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ချည်နှောင်တတ်သောကြောင့် သေနော = သိမ်းငှက်။ သေနာ = စစ်သည်ဗိုလ်ခြေ။ ဆောင်တတ်သောကြောင့် ဓာနာ = လှော်ထားသော မုယောစပါး။ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် ဝေနော = ယုတ်သောဇာတ်ရှိသူ။ သတ္တဝါတို့၌ တိုက်ခတ်တတ်သောကြောင့် ဝါနံ = တဏှာ။ 107. Ūnādayo. ၁၀၇. ဦန စသော ပုဒ်တို့သည်။ Ūnaādayo nantā nīpaccante. Ūha-vitakke, halopo, ūhanaṃ ūno=apuṇṇo. Hi-gatiyaṃ, dīghattaṃ, hesi hīnattamagamīti hīno=nihīno. Ci-caye, dīghattaṃ, cayanti ettha ratanānīti cīno=janapado. Hanissa jagho, haññatīti jaghanaṃ=kaṭi. Ṭhāssa the ṭhāti pavattatīti theno=coro. Undissa odo, undīyatīti odano=annaṃ. Annaṃ. Raṃjissa niggahītalopo, aka ca, raṃjate anenāti rajanaṃ=rāgo. Rañjanti etthāti rajanī=ratti. Padissa junuka[Pg.261], pajjati gacchatīti pajjunno=indo, megho ca. Gamissa gaṅa, gacchanti ettha vihaṅgādayoti gaganaṃ=antalikkhaṃ, evamaññepi. ဦန အစရှိသော န အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့ကို နိပါတ်အဖြစ် ပြီးစေအပ်ကုန်၏။ ဦဟ-ဓာတ်သည် ကြံစည်ခြင်း၌ ဖြစ်၏၊ ဟ ကို ချေ၏၊ ကြံစည်ခြင်းသည် ဦနော = မပြည့်စုံသောသူ။ ဟိ-ဓာတ်သည် သွားခြင်း၌ ဖြစ်၏၊ သရကို ဒီဃပြု၏၊ ယုတ်ညံ့သော အဖြစ်သို့ ရောက်သောကြောင့် ဟီနော = ယုတ်ညံ့သောသူ။ စိ-ဓာတ်သည် ဆည်းပူးခြင်း၌ ဖြစ်၏၊ သရကို ဒီဃပြု၏၊ ထိုအရပ်၌ ရတနာတို့ကို ဆည်းပူးအပ်ကုန်၏ ထို့ကြောင့် စီနော = တရုတ်ပြည်။ ဟန ဓာတ်၏ ဟ ကို ဇဃ ပြု၏၊ သတ်အပ်သောကြောင့် ဇဃနံ = တင်ပါး။ ဌာ ဓာတ်ကို ထေ ပြု၏၊ ခိုးယူခြင်းကို ပြုတတ်သောကြောင့် ထေနော = ခိုးသူ။ ဥန္ဒ ဓာတ်ကို သြဒ ပြု၏၊ စိုစွတ်စေအပ်သောကြောင့် သြဒနော = ထမင်း။ ရဉ္ဇ ဓာတ်၏ နဂ္ဂဟိတ်ကို ချေ၍ အက ပစ္စည်းလည်း ဖြစ်၏၊ ၎င်းဖြင့် စွဲလမ်းတတ်သောကြောင့် ရဇနံ = ဆိုးဆေး။ ထို၌ စွဲလမ်းတတ်ကုန်၏ ထို့ကြောင့် ရဇနီ = ညဉ့်။ ပဒ ဓာတ်ကို ဇုန္နုက ပြု၏၊ သွားတတ်သောကြောင့် ပဇ္ဇုန္နော = သိကြားမင်း၊ မိုးတိမ်လည်း ဖြစ်၏။ ဂမ ဓာတ်ကို ဂင ပြု၏၊ ထို၌ ငှက်စသည်တို့ သွားတတ်ကုန်၏ ထို့ကြောင့် ဂဂနံ = ကောင်းကင်။ ဤသို့ အခြားသော ပုဒ်တို့ကိုလည်း သိအပ်၏။ 108. Vī patā tano. ၁၀၈. ဝီ၊ ပတ ဓာတ်တို့နောက်၌ တနော ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Vī vā-gamane, pata patha-gamane, etehi tano hoti. Veti pavattati etenāti vetanaṃ=bhati. Patanti etthāti pattanaṃ=nagaraṃ. ဝီ (ဝါ) သွားခြင်း၊ ပတ (ပထ) သွားခြင်း အနက်ရှိသော ဤဓာတ်တို့နောက်၌ တနော ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ၎င်းဖြင့် အသက်မွေးမှု ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် ဝေတနံ = အခ (လစာ)။ ထိုအရပ်သို့ သွားရောက်အပ်သောကြောင့် ပတ္တနံ = မြို့။ 109. Ramā tanaka. ၁၀၉. ရမ ဓာတ်နောက်၌ တနက ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Rama kīḷāyamicasmā tanaka hoti. ‘‘Gamādirānaṃ lopontassā’’ti (5.109) malopo, ramanti etthāti ratanaṃ=maṇi ādī, hatthamattañca. ကစားခြင်းအနက်ရှိသော ရမ ဓာတ်မှ တနက ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 'get_num' (ဂမာဒိရာနံ လောပေါန္တဿ) သုတ်ဖြင့် အဆုံးမ ကို ချေ၏၊ ထို၌ မွေ့လျော်တတ်ကုန်၏ ထို့ကြောင့် ရတနံ = ရတနာ၊ အတောင်လည်း မည်၏။ 110., Sū bhāhi nuka, ၁၁၀., သူ၊ ဘာ ဓာတ်တို့နောက်၌ နုက ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Sū-pasave, bhā-dittiyaṃ, etehi nuka hoti. Pasavīyatīti sūnu=putto. Bhāti dibbatīti bhānu=sūriyo. သူ-သားဖွားခြင်း၊ ဘာ-တောက်ပခြင်း အနက်ရှိသော ဤဓာတ်တို့နောက်၌ နုက ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဖွားမြင်အပ်သောကြောင့် သူနု = သား။ တောက်ပတတ်သောကြောင့် ဘာနု = နေမင်း။ 111. Dhāsse ca. ၁၁၁. ဓာ ဓာတ်နောက်၌လည်း နုက ပစ္စည်း ဖြစ်၍ ဓာ ၏ အာ ကို ဧ လည်း ပြု၏။ Dhā-dhāraṇetīmasmā nuka hoti, dhāssa e ca. Dhāretīti dhenu=gāvī. ဆောင်ခြင်းအနက်ရှိသော ဓာ ဓာတ်မှ နုက ပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ဓာ ၏ အာ ကို ဧ လည်း ပြု၏။ နို့ရည်ကို ဆောင်တတ်သောကြောင့် ဓေနု = နို့ညှစ်နွားမ။ 112. Vattā ṭāva dhamāsehyani. ၁၁၂. ဝတ္တ၊ အဋ၊ အဝ၊ ဓမ၊ အသ ဓာတ်တို့နောက်၌ အနိ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Vatta-vattane, aṭa-gamanattho, ava-rakkhaṇe, dhama-sadde, asa-khepane, etehi ani hoti. Vattanti etenāti vattani=tasaradaṇḍaṃ. Vīmhi vattanī=pantho. Aṭate gammateti aṭani= mañcaṅgo[Pg.262]. Satte avati rakkhatīti avani=mahī. Dhamanti etena vīṇādayoti dhamani=sīrā. Daṇḍatthāya asīyate khipīyateti asani=kulisaṃ. ဝတ္တ-လည်ခြင်း၊ အဋ-သွားခြင်း၊ အဝ-စောင့်ရှောက်ခြင်း၊ ဓမ-အသံပြုခြင်း၊ အသ-ပစ်ခြင်း အနက်ရှိသော ဤဓာတ်တို့နောက်၌ အနိ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ၎င်းဖြင့် လည်တတ်သောကြောင့် ဝတ္တနီ = ရက်ကန်းလွန်းရိုး။ ဝီ ပစ္စည်း သက်ရာ၌ ဝတ္တနီ = ခရီးလမ်း။ သွားအပ်သောကြောင့် အဋနီ = ညောင်စောင်း၏ အင်္ဂါ။ သတ္တဝါတို့ကို စောင့်ရှောက်တတ်သောကြောင့် အဝနီ = မြေကြီး။ ၎င်းဖြင့် စောင်းစသည်တို့ကို မှုတ်တီးတတ်ကုန်၏ ထို့ကြောင့် ဓမနီ = အကြော။ ဒဏ်ခတ်ရန် ပစ်လွှတ်အပ်သောကြောင့် အသနီ = မိုးကြိုး။ 113. Yuto ni. ၁၁၃. ယု ဓာတ်နောက်၌ နိ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Yu-missanetīmasmā ni hoti. Yavanti sattā anena etībhāvaṃ gacchantīti yoni=bhagaṃ, aṇḍajādiyoni ca. ရောနှောခြင်းအနက်ရှိသော ယု ဓာတ်မှ နိ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ သတ္တဝါတို့သည် ၎င်းဖြင့် ပေါင်းစပ်ခြင်းသို့ ရောက်တတ်ကုန်၏ ထို့ကြောင့် ယောနိ = အင်္ဂါဇာတ်၊ အဏ္ဍဇစသော ပဋိသန္ဓေတည်ရာလည်း ဖြစ်၏။ (Iti tavaggapaccayavidhānaṃ). (ဤသို့ တဝဂ်ပစ္စည်း ဝိဓာန် ပြီး၏။) 114. Camāpa pā vapā po. ၁၁၄. စမ၊ အပ၊ ပါ၊ ဝပ ဓာတ်တို့နောက်၌ ပေါ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Cama-adane, apa-pāpuṇane, pā-rakkhaṇe, vapa-bījanikkhepe, etehi po hoti. Camanti adanti etthāti campā=nagaraṃ, apesi īsakamattamagamāsīti appaṃ=abahu. Apāyaṃ pāti rakkhatīti pāpaṃ-kibbisaṃ. Vapanti etthāti vappo=kedāraṃ. စမ-စားခြင်း၊ အပ-ရောက်ခြင်း၊ ပါ-စောင့်ရှောက်ခြင်း၊ ဝပ-မျိုးစေ့ချခြင်း အနက်ရှိသော ဤဓာတ်တို့နောက်၌ ပေါ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ထိုအရပ်၌ စားသောက်တတ်ကုန်၏ ထို့ကြောင့် စမ္ပါ = စမ္ပါပြည်။ နည်းငယ်မျှသာ ရောက်သောကြောင့် အပ္ပံ = နည်းသော။ အပါယ်ဘေးမှ စောင့်ရှောက်တတ်သောကြောင့် ပါပံ = မကောင်းမှု။ ထိုအရပ်၌ စပါးကို စိုက်ပျိုးတတ်ကုန်၏ ထို့ကြောင့် ဝပ္ပေါ = လယ်ကွင်း။ 115. Yu thu kūnaṃ dīgho ca. ၁၁၅. ယု၊ ထု၊ ကု ဓာတ်တို့နောက်၌ ပေါ ပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ သရကို ဒီဃလည်း ပြု၏။ Yu-missane, thu-abhitthave, ku-sadde, etehi po hoti, etesaṃ dīgho ca. Dīghavidhānasāmatthiyā ottābhāvo. Yavanti saha vattanti etthāti yūpo=yaññayaṭṭhi, pāsādo ca. Thavīyatīti thūpo=cetiyaṃ. Kavanti nadanti etthāti kūpo=udapāno. ယု-ရောနှောခြင်း၊ ထု-ချီးမွမ်းခြင်း၊ ကု-အသံပြုခြင်း အနက်ရှိသော ဤဓာတ်တို့နောက်၌ ပေါ ပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ထိုဓာတ်တို့၏ သရကို ဒီဃလည်း ပြု၏။ ဒီဃပြုရခြင်း၏ စွမ်းရည်ကြောင့် သြ ဖြစ်ခြင်း မရှိပေ။ ထိုတိုင်၌ အတူတကွ ပေါင်းစည်း၍ တည်ရှိတတ်ကုန်၏ ထို့ကြောင့် ယူပေါ = ယဇ်တိုင်၊ ပြာသာဒ်လည်း ဖြစ်၏။ ချီးမွမ်းအပ်သောကြောင့် ထူပေါ = စေတီ။ ထိုတွင်း၌ ရေတိုးသံ ပြုတတ်ကုန်၏ ထို့ကြောင့် ကူပေါ = ရေတွင်း။ 116. Khipa supa nīsū pūhi paka. ၁၁၆. ခိပ၊ သုပ၊ နီ၊ သု၊ ပူ ဓာတ်တို့နောက်၌ ပက ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Khipa-peraṇe, supa-saye, nī-naye, sū-pasave, pū-pavane, etehi paka hoti. Khapati khayaṃ gacchatīti khippaṃ=sīghaṃ. Supanti [Pg.263] ettha sunakhādayoti suppaṃ=papphoṭanaṃ. Nayanti etasmā phalanti nipo=rakkho. Savati ruciṃ janetīti sūpo=byañjanaviseso. Pavīyati maricajīrakādīhi pavittaṃ karīyatīti pūpaṃ=khajjakaṃ. khipa (စေလွှတ်ခြင်း၌)၊ supa (အိပ်စက်ခြင်း၌)၊ nī (ဆောင်ယူခြင်း၌)၊ sū (ဖြစ်ပွားစေခြင်း၌)၊ pū (စင်ကြယ်စေခြင်း၌)၊ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ paka ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ကုန်ခြင်းသို့ ရောက်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် khippa = လျင်မြန်စွာ (sīgha)။ ဤစပါးခွံ စသည်၌ ခွေးစသည်တို့သည် အိပ်တတ်ကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် suppa = စကော (papphoṭana)။ ဤသူမှ အကျိုးတရားကို ဆောင်ယူတတ်ကုန်၏ (သို့မဟုတ် ဤသူသည် ဘေးမှ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်တတ်၏)၊ ထို့ကြောင့် nipa = စောင့်ရှောက်သူ (rakkho)။ အလိုဆန္ဒကို ဖြစ်စေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် sūpa = ဟင်းလျာထူး (byañjanaviseso)။ ငရုတ် ဇီရာ စသည်တို့ဖြင့် သန့်ရှင်းစင်ကြယ်အောင် ပြုအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် pūpa = မုန့် (khajjaka)။ 117. Sippādayo. ၁၁၇. Sippa အစရှိသော ပုဒ်တို့သည်။ Sippaādayo pakaantā nipaccante. Sapissa assaittaṃ, sapati anenāti sippaṃ=kalā. Vapissa assi, vijjaṃ vapatīti vippo=brāhmaṇo. Vassa bo, vapati bahi nikkhamati hadayaṅgatasokenāti bappaṃ=assu. Chupa-samphasse, usse, chupati anenāti cheppaṃ=naṅguṭṭhaṃ. Rupa=ruppane, palopa dīghā, ruppati vikāramāpajjatīti rūpaṃ-bhūtabhūtikaṃ, evamaññepi. Sippa အစရှိသော paka ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့ကို သီးခြားပြီးစီးပုံ (နိပါတ) အားဖြင့် ပြီးစေအပ်ကုန်၏။ sap ဓာတ်၏ a ကို i ပြု၊ ဤအတတ်ဖြင့် ကျိန်ဆိုအပ်၏ (သို့မဟုတ် သိအပ်၏)၊ ထို့ကြောင့် sippa = အတတ်ပညာ (kalā)။ vap ဓာတ်၏ a ကို i ပြု၊ အတတ်ပညာကို ကြဲချတတ်၏ (သင်ကြားပေးတတ်၏)၊ ထို့ကြောင့် vippo = ပုဏ္ဏား (brāhmaṇo)။ v ကို b ပြု၊ နှလုံး၌ ဖြစ်သော စိုးရိမ်ပူပန်မှုကြောင့် ပြင်ပသို့ စီးထွက်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် bappa = မျက်ရည် (assu)။ chupa (တွေ့ထိခြင်း၌) u ကို e ပြု၊ ဤအင်္ဂါဖြင့် တွေ့ထိတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် cheppa = အမြီး (naṅguṭṭha)။ rup (ဖောက်ပြန်ခြင်း၌) a ချေ၍ dīgha ပြု၊ ဖောက်ပြန်ခြင်းသို့ ရောက်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် rūpa = ရုပ်ဓာတ် (bhūtabhūtika = မဟာဘုတ်နှင့် ဥပါဒါရုပ်)။ ဤသို့စသည်ဖြင့် အခြားပုဒ်တို့ကိုလည်း ပြီးစေအပ်ကုန်၏။ 118. Sāsā apo. ၁၁၈. Sās ဓာတ်နောက်၌ apo ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Sāsa anusiṭṭhiyamiccasmā apo hoti. Sāsīyanti etenāti sāsapo=vīhiviseso. ဆုံးမခြင်းအနက်ရှိသော Sāsa ဓာတ်နောက်၌ apo ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဤစေ့ဖြင့် ဆုံးမအပ် (သိမှတ်အပ်) ၏၊ ထို့ကြောင့် sāsapo = မုန်ညင်း (vīhiviseso = မျိုးစေ့ထူး)။ 119. Viṭapādayo. ၁၁၉. Viṭapa အစရှိသော ပုဒ်တို့သည်။ Viṭapaādayo apantā nipaccante. Vaṭa-veṭṭhane, assa ittaṃ, vaṭati veṭṭhati etenātiviṭapo=gumbaviseso, kutha-pūtibhāve, thassa ṇo, akuthi pūtibhāvamagamīti kuṇapo=matako. Maṇḍa=bhūsane, maṇḍeti janaṃ, maṇḍīyati janehīti vā maṇḍapo=janālayo, evamaññepi. Viṭapa အစရှိသော apa ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့ကို သီးခြားပြီးစီးပုံ (နိပါတ) အားဖြင့် ပြီးစေအပ်ကုန်၏။ vaṭa (ရစ်ပတ်ခြင်း၌) a ကို i ပြု၊ ဤအရာဖြင့် ရစ်ပတ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် viṭapo = ချုံပုတ်တော (gumbaviseso)။ kutha (ပုပ်သိုးခြင်း၌) th ကို ṇ ပြု၊ ပုပ်သိုးခြင်းသို့ ရောက်ပြီ၊ ထို့ကြောင့် kuṇapo = အလောင်း/အကောင်ပုပ် (matako)။ maṇḍa (တန်ဆာဆင်ခြင်း၌) လူတို့ကို တန်ဆာဆင်တတ်၏ သို့မဟုတ် လူတို့သည် တန်ဆာဆင်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် maṇḍapo = မဏ္ဍပ်/ဇရပ် (janālayo)။ ဤသို့စသည်ဖြင့် အခြားပုဒ်တို့ကိုလည်း ပြီးစေအပ်ကုန်၏။ 120. Gupā pho. ၁၂၀. Gup ဓာတ်နောက်၌ pho ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Gupismā pho hoti. Gopīyatīti goppho=caraṇagaṇṭhi. Gup ဓာတ်နောက်၌ pho ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ကွယ်ကာအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် goppho = ခြေဖမျက် (caraṇagaṇṭhi)။ 121. Garasarādīhi bo. ၁၂၁. Gar, Sar အစရှိသော ဓာတ်တို့နောက်၌ bo ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Garasarādīhi [Pg.264] bo hoti. Garati aññe anena pīḷetīti gabbo=abhimāno. Sarati pavattatīti sabbo=sakalo. Phalakāmehi janehi amīyati gamīyatīti ambo=cūto. Puttena amīyati gamīyatīti ambā=mātā. Gar, Sar အစရှိသော ဓာတ်တို့နောက်၌ bo ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဤစိတ်ဖြင့် သူတစ်ပါးတို့ကို ညှဉ်းဆဲတတ်၏ (သို့မဟုတ် ဝါကြွားတတ်၏)၊ ထို့ကြောင့် gabbo = ထောင်လွှားခြင်း/မာန်မာန (abhimāno)။ ဖြစ်ပွားတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် sabbo = အလုံးစုံ (sakalo)။ အသီးကို အလိုရှိသော သူတို့သည် ဆည်းကပ်အပ် (သွားအပ်) ၏၊ ထို့ကြောင့် ambo = သရက်ပင် (cūto)။ သားသမီးတို့သည် ဆည်းကပ်အပ် (သွားအပ်) ၏၊ ထို့ကြောင့် ambā = မိခင် (mātā)။ 122. Nimbādayo. ၁၂၂. Nimba အစရှိသော ပုဒ်တို့သည်။ Nimbaādayo bantā nipaccante. Namissa assi, namati phalabhārenāti nimbo=ariṭṭho. Vamissa vassa bittaṃ. Pittādayo vamati uggiratīti bimbaṃ=sarīraṃ. Kusissa amuka, tittena kusīyati akkosīyatīti kosambo=rukkho. Kadatissa amuka, kadanti etena dvārādīnīti kadambo=rukkho. Kuṭissa umuka, janehi koṭīyati pavattīyatīti kuṭumbaṃ=catuppado, khettaṃ, gharaṃ, kalattaṃ, dāsā ca. Kaṇḍissa kuḍu. Taṇḍulādayo anena kaṇḍanti paricchindantīti kuḍubo=mānaṃ, evamaññepi. Nimba အစရှိသော bo ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့ကို သီးခြားပြီးစီးပုံ (နိပါတ) အားဖြင့် ပြီးစေအပ်ကုန်၏။ nam ဓာတ်၏ a ကို i ပြု၊ အသီးတို့၏ အလေးချိန်ကြောင့် ကိုင်းညွတ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် nimbo = တမာပင် (ariṭṭho)။ vam ဓာတ်၏ v ကို b ပြု၊ သည်းခြေစသည်တို့ကို အန်ထုတ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် bimbaṃ = ခန္ဓာကိုယ် (sarīraṃ)။ kus ဓာတ်၏ u ကို am ပြု၊ ခါးသောအရသာကြောင့် ဆဲရေးကဲ့ရဲ့အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် kosambo = ဖျောက်ဆိပ်ပင်/ကုသမ္ဗပင် (rukkho)။ kadat ဓာတ်၏ a ကို am ပြု၊ ဤသစ်သားဖြင့် တံခါးစသည်တို့ကို ပြုလုပ်ကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် kadambo = ရေတမာပင် (rukkho)။ kuṭ ဓာတ်၏ u ကို um ပြု၊ လူတို့သည် သိမ်းဆည်းပိုင်ဆိုင်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် kuṭumbaṃ = အိမ်ထောင်စု/ဥစ္စာပစ္စည်း (catuppado = ခြေလေးကောင်တိရစ္ဆာန်၊ khettaṃ = လယ်ယာ၊ gharaṃ = အိမ်၊ kalattaṃ = ဇနီးမယား၊ dāsā ca = အစေခံကျွန်များလည်း ဖြစ်၏)။ kaṇḍ ဓာတ်ကို kuḍu ဟု ပြောင်းလဲ၊ ဤကိရိယာဖြင့် ဆန်စသည်တို့ကို ခြင်တွယ်ပိုင်းခြားတတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် kuḍubo = ကူတုတ်/ခြင်တွယ်စရာ ကိရိယာ (mānaṃ)။ ဤသို့စသည်ဖြင့် အခြားပုဒ်တို့ကိုလည်း ပြီးစေအပ်ကုန်၏။ 123. Darā bi. ၁၂၃. Dar ဓာတ်နောက်၌ bi ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Dara vidāraṇetīmasmā bi hoti. Odanādīni dārenti jatāyāti dabbi=kaṭacchu, vīmhi dabbī. ဖောက်ခွဲဖျက်ဆီးခြင်း အနက်ရှိသော Dara ဓာတ်နောက်၌ bi ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဤကိရိယာဖြင့် ထမင်းစသည်တို့ကို ခွဲခြမ်းခပ်ယူအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် dabbi = ယောက်မ (kaṭacchu)၊ ဣတ္ထိလိင်၌ dabbī ဟု ရှိ၏။ 124. Kara sara sala kala valla vasā abho. ၁၂၄. Kara၊ sara၊ sala၊ kala၊ valla၊ vasa ဓာတ်တို့နောက်၌ abho ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Kara-karaṇe, sara-gati hiṃsācintāsu, sala-gamanattho, kala-saṅkhyāne, vala valla-saṃvaraṇe, vasa-nivāse, etehi abho hoti. Karotīti karabho=oṭṭhā, pāṇippadeso ca. Sarati gacchatīti sarabho=migaviseso. Salati gacchatīti salabho=paṭaṅgo[Pg.265]. Kalīyati parimīyati vayasāti kalabho=hatthipotako. Tadaminādipāṭhā ḷatte kaḷabho=sova. Valleti saṃvaraṇaṃ karotīti vallabho=piyo. Vasantyanenāti vasabho=puṅgavo. kara (ပြုခြင်း၌)၊ sara (သွားခြင်း၊ ညှဉ်းဆဲခြင်း၊ ကြံစည်ခြင်း၌)၊ sala (သွားခြင်းအနက်ရှိသော)၊ kala (ရေတွက်ခြင်း၌)၊ vala valla (ပိတ်ဆို့ဖုံးကွယ်ခြင်း၌)၊ vasa (နေထိုင်ခြင်း၌)၊ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ abho ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ အလုပ်လုပ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် karabho = ကုလားအုတ် (oṭṭhā) သို့မဟုတ် လက်ဖမိုးပြင် (pāṇippadeso ca)။ ပြေးသွားတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် sarabho = သမင်ထူး/သရဘ (migaviseso)။ ပျံသန်းသွားတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် salabho = ပိုးဖလံ (paṭaṅgo)။ အသက်အရွယ်အားဖြင့် တိုင်းတာအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် kalabho = ဆင်ပေါက် (hatthipotako)၊ 'တဒမိနာဒိ'သုတ်အရ l ကို ḷ ပြုသော် kaḷabho ဟုလည်း ဖြစ်၏။ ချစ်ခင်မြတ်နိုးမှုကို ပိတ်ဆို့စောင့်ရှောက်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် vallabho = ချစ်အပ်သောသူ (piyo)။ ဤနွားဖြင့် နေထိုင်ကြကုန်၏ (သို့မဟုတ် စွမ်းအားရှိ၏)၊ ထို့ကြောင့် vasabho = နွားလားဥသဘ (puṅgavo)။ 125. Gadā rabho. ၁၂၅. Gad ဓာတ်နောက်၌ rabho ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Gadatismā rabho hoti. Gadatīti gadrabho=kharo. Gad ဓာတ်နောက်၌ rabho ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ အော်ဟစ်မြည်တမ်းတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် gadrabho = မြည်း (kharo)။ 126. Usarāsā kabho. ၁၂၆. Usa၊ rāsa ဓာတ်တို့နောက်၌ kabho ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Usa-dāhe, rāsa-sadde, etehi kabho hoti. Usati paṭipakkhe dahatīti usabho=seṭṭho. Rāsati nadatīti rāsabho=gadrabho. usa (ပူလောင်ခြင်း/ဖျက်ဆီးခြင်း၌)၊ rāsa (မြည်ခြင်း၌)၊ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ kabho ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဆန့်ကျင်ဘက်ရန်သူတို့ကို ပူလောင်စေတတ် (ဖျက်ဆီးတတ်) ၏၊ ထို့ကြောင့် usabho = မြတ်သောသူ (seṭṭho) သို့မဟုတ် နွားလားဥသဘ။ အော်ဟစ်မြည်တမ်းတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် rāsabho = မြည်း (gadrabho)။ 127. Ito bhaka. ၁၂၇. I ဓာတ်နောက်၌ bhaka ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ I itismā bhaka hoti. Eti gacchatīti ibho=hatthī. သွားခြင်းအနက်ရှိသော I ဓာတ်နောက်၌ bhaka ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ သွားတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ibho = ဆင် (hatthī)။ 128. Garāvā bho. ၁၂၈. Gar, Av ဓာတ်တို့နောက်၌ bho ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Gara ghara-secane, ava-rakkhane, etehi bho hoti. Garati bahi nikkhamanavasena siñcatīti gabbho=pasavo, ovarako ca. Avati satte rakkhatīti abbhaṃ=megho. gar (ဖြန်းခြင်း၊ ယိုစီးခြင်း၌)၊ ava (စောင့်ရှောက်ခြင်း၌)၊ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ bho ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ပြင်ပသို့ ထွက်ပေါ်လာခြင်းအားဖြင့် ယိုစီးတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် gabbho = ပဋိသန္ဓေ သို့မဟုတ် အခန်း (pasavo = မွေးဖွားခြင်း၊ ovarako ca = အခန်း)။ သတ္တဝါတို့ကို မိုးရေဖြင့် စောင့်ရှောက်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် abbhaṃ = မိုးတိမ် (megho)။ 129. Sobbhādayo. ၁၂၉. Sobbha အစရှိသော ပုဒ်တို့သည်။ Sobbhaādayo bhantā nipaccante. Sadatissa assa ottaṃ, sīdanti etthāti sobbhaṃ=vivaraṃ, sobbho=jalāsayaviseso. Kamissa assu, kāmīyatīti kumbho=dasambaṇamatto, ghaṭo [Pg.266] ca. (Kena jalena umbhīyati pūrīyatīti vā kumbho=ghaṭo.) Kusissa umuka, kusati avhāyatīti kusumbhaṃ=mahārajanaṃ. Kusumbho=kanakaṃ, evamaññepi. Sobbha အစရှိသော bho ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့ကို သီးခြားပြီးစီးပုံ (နိပါတ) အားဖြင့် ပြီးစေအပ်ကုန်၏။ sad ဓာတ်၏ a ကို o ပြု၊ ဤနေရာ၌ နစ်မြုပ်တတ်ကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် sobbhaṃ = အပေါက်/တွင်း (vivaraṃ)၊ sobbho = ရေအိုင်ထူး (jalāsayaviseso)။ kam ဓာတ်၏ a ကို u ပြu၊ နှစ်သက်မြတ်နိုးအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် kumbho = ဆယ်ပြည်ဝင်အိုး သို့မဟုတ် ရေအိုး (ghaṭo)။ (သို့မဟုတ် ရေဖြင့် ပြည့်စေအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် kumbho = ရေအိုး)။ kus ဓာတ်၏ u ကို um ပြု၊ ခေါ်ယူဆွဲဆောင်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် kusumbhaṃ = လန်းပန်းပွင့်/ရွှေပန်းပွင့် (mahārajanaṃ)။ kusumbho = ရွှေ (kanakaṃ)၊ ဤသို့စသည်ဖြင့် အခြားပုဒ်တို့ကိုလည်း ပြီးစေအပ်ကုန်၏။ 130. Usa kusa pada sukhā kumo. ၁၃၀. Usa၊ kusa၊ pada၊ sukha ဓာတ်တို့နောက်၌ kumo ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Usādīhi kumo hoti. Usati dahatīti usumaṃ=uṇhaṃ. Kusati avhāyatīti sukumaṃ=pupphaṃ. Pajjati devapūjādiṃ yātīti padumaṃ=paṅkajaṃ. Sukhayatīti sukhuma=aṇu. Usa အစရှိသော ဓာတ်တို့နောက်၌ kumo ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ပူလောင်စေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် usumaṃ = အပူ/အငွေ့ (uṇhaṃ)။ ခေါ်ယူဆွဲဆောင်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် sukumaṃ = ပန်း (pupphaṃ) (သို့မဟုတ် နူးညံ့သိမ်မွေ့သော)။ နတ်ပူဇော်ခြင်းစသည်သို့ ရောက်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် padumaṃ = ကြာပန်း (paṅkajaṃ)။ ချမ်းသာကို ဖြစ်စေတတ်၏ (သို့မဟုတ် သိမ်မွေ့စေတတ်၏)၊ ထို့ကြောင့် sukhuma = သိမ်မွေ့သော/သေးငယ်သော မြူမှုန် (aṇu)။ 131. Vaṭumādayo. ၁၃၁. Vaṭuma အစရှိသော ပုဒ်တို့သည်။ Vaṭumaādayo kumantā nipaccanthe. Vajissa-ntassa ṭo, vajanti etthāti vaṭumaṃ=patho. Silisassa lisse, silissatīti silesupaṃ=semhaṃ. Kamissa kuṅkādeso, kāmīyatīti kuṅkamaṃ=kasmīrajaṃ, evamaññepi. Vaṭuma အစရှိသော kumo ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့ကို သီးခြားပြီးစီးပုံ (နိပါတ) အားဖြင့် ပြီးစေအပ်ကုန်၏။ vaj ဓာတ်၏ အဆုံးကို ṭ ပြု၊ ဤလမ်းဖြင့် သွားကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် vaṭumaṃ = လမ်းခရီး (patho)။ silis ဓာတ်ကို liss ပြု၊ ကပ်ငြိတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် silesupaṃ = သလိပ် (semhaṃ)။ kam ဓာတ်ကို kuṅkama အစားထိုးပြု၊ နှစ်သက်မြတ်နိုးအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် kuṅkamaṃ = ကုങ്കုမံ/ကသ္မီရတိုင်းဖြစ် နံ့သာရည် (kasmīrajaṃ)။ ဤသို့စသည်ဖြင့် အခြားပုဒ်တို့ကိုလည်း ပြီးစေအပ်ကုန်၏။ 132. Gudhā umo. ၁၃၂. Gudh ဓာတ်နောက်၌ umo ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Gudha pariveṭṭhanetīmasmā umo hoti. Gudhati pariveṭṭhatīti godhumo=dhaññaviseso. ရစ်ပတ်ဖုံးလွှမ်းခြင်း အနက်ရှိသော Gudha ဓာတ်နောက်၌ umo ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ရစ်ပတ်ဖုံးအုပ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် godhumo = ဂျုံစပါး (dhaññaviseso)။ 133. Paṭha carā amimā. ၁၃၃. Paṭha၊ cara ဓာတ်တို့နောက်၌ အစဉ်အတိုင်း ama, imā ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ Paṭhaticaratismā ama imā honti yathākkamaṃ. Paṭṭhīyati uccārīyati uttamabhāvenāti paṭhamaṃ=seṭṭhaṃ. Carati hīnattaṃ yātīti carimaṃ=pacchimaṃ. Paṭha၊ cara ဓာတ်တို့နောက်၌ အစဉ်အတိုင်း ama, imā ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ မြတ်သော အဖြစ်ဖြင့် ရွတ်ဆိုအပ်၏ (သို့မဟုတ် အစပြုအပ်၏)၊ ထို့ကြောင့် paṭhamaṃ = ပထမ/မြတ်သော (seṭṭhaṃ)။ ယုတ်လျော့သော (သို့မဟုတ် အဆုံးသတ်) အဖြစ်သို့ ရောက်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် carimaṃ = နောက်ဆုံး (pacchimaṃ)။ 134. Hidhūhi maka. ၁၃၄. Hi, Dhū ဓာတ်တို့နောက်၌ maka ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Hi-gatiyaṃ[Pg.267], dhū-kampane, etehi maka hoti. Hinoti pavattahīti himaṃ=tuhinaṃ. Dhunāti kampatīti dhūmo=aggipasavo. Hi (သွားခြင်း၌)၊ dhū (တုန်လှုပ်ခြင်း၌)၊ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ maka ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ စီးဆင်းကျဆင်းတတ်၏ (သို့မဟုတ် ရွေ့လျားတတ်၏)၊ ထို့ကြောင့် himaṃ = ဆီးနှင်း (tuhinaṃ)။ တုန်လှုပ်လွင့်ပါးတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် dhūmo = မီးခိုး (aggipasavo = မီးကြောင့် ဖြစ်ပွားသောအရာ)။ 135. Bhīto rīsano ca. ၁၃၅. Bhī ဓာတ်နောက်၌ rīsano ပစ္စည်းနှင့် maka ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ Bhī-bhayetīmasmā rīsano hoti makaca. Antasarādilopo, bhāyanti etasmāti bhīsano=bhayānako. Bhīmo=sova. ကြောက်ရွံ့ခြင်း အနက်ရှိသော Bhī ဓာတ်နောက်၌ rīsano ပစ္စည်းနှင့် maka ပစ္စည်း ဖြစ်ကုန်၏။ အဆုံးသရစသည်ကို ချေ၍၊ ဤသူမှ ကြောက်ရွံ့တတ်ကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် bhīsano = ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော (bhayānako)။ bhīmo ဟူသည်လည်း ထိုအတူပင် ဖြစ်၏။ 136. Khī su vī yā gāhi sā lū khu hu mara dhara ghara jamāma samā mo. ၁၃၆. Khī၊ su၊ vī၊ yā၊ gā၊ hi၊ sā၊ lū၊ khu၊ hu၊ mar၊ dhar၊ ghar၊ jam၊ am၊ sam ဓာတ်တို့နောက်၌ mo ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Khī-khaye. Su-savane, vī-tantasantāne, yā-pāpuṇane, gā-sadde, hi-gatiyaṃ, sā-tanukaraṇāvasānesu, lū-chedane, khu-sadde, hu-havane, mara-pāṇacāge, dhara-dhāraṇe, kara-karaṇe, ghara-secane, jama-adane, ama gama-gamane, sama-upame, etehi dhātūhi mo hoti. Khepanaṃ nirupaddavakaraṇatāya khemo=nirupaddavo. Sunotīti somo=cando. Vāyanti etenāti vemo=tantavāyopakaraṇaṃ. Yātīti yāmo=dinassa chaṭṭho bhāgo, aṭṭhamo vā. Gāyanti etthāti gāmo=saṃvasatho. Hinoti pavattatīti hemaṃ=suvaṇṇaṃ. Sāti sundarattaṃ tanuṃ karotīti sāmo=kāḷo. Lūyateti lomaṃ=tanuruhaṃ. Khūyate uttamabhāvenāti khomaṃ=atasi. Havanaṃ, hūyate vā homaṃ=huti. Marantyanenāti mambaṃ=yasmiṃ tāḷite na jīvati taṃ. Attānaṃ dhārente apāye vaṭṭadukkhe ca apatamāne katvā dhāretīti dhammo=pariyatyādi[Pg.268]. Karaṇaṃ, karīyatīti vā kammaṃ=sukhadukkhaphalādi. Sedo paggharati anenāti ghammo=nidāgho. Jameti abhakkhi tabbaṃ adatīti jammo=nihīno, anisammakārī ca. Ameti pemena puttakesu pavattatīti ammā=mātā. Samenti anenāti sammā=piyasamudācāro. ခီ-ကုန်ခြင်း၌၊ သု-ကြားခြင်း၌၊ ဝီ-ရက်ကန်းဖြန့်ခြင်း၌၊ ယာ-ရောက်ခြင်း၌၊ ဂါ-အသံ၌၊ ဟိ-သွားခြင်း၌၊ သာ-သေးငယ်အောင်ပြုခြင်းနှင့် ပြီးဆုံးခြင်း၌၊ လူ-ဖြတ်ခြင်း၌၊ ခု-အသံ၌၊ ဟု-ပူဇော်ခြင်း၌၊ မရ-အသက်စွန့်ခြင်း၌၊ ဓရ-ဆောင်ခြင်း၌၊ ကရ-ပြုခြင်း၌၊ ဃရ-သွန်းလောင်းခြင်း၌၊ ဇမ-စားခြင်း၌၊ အမနှင့် ဂမ-သွားခြင်း၌၊ သမ-နှိုင်းယှဉ်ခြင်း၌၊ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ မောပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဘေးရန်မရှိအောင် ပြုတတ်သောကြောင့် ခေမ မည်၏ (ခေမော = ဘေးရန်ကင်းသောအရပ်)။ ကြားအပ်သော ဂုဏ်ရှိသောကြောင့် သောမ မည်၏ (သောမော = လမင်း)။ ၎င်းဖြင့် ရက်ကန်းဖြန့်တတ်သောကြောင့် ဝေမ မည်၏ (ဝေမော = ရက်ကန်းလွန်း)။ သွားတတ်သောကြောင့် (ကုန်လွန်တတ်သောကြောင့်) ယာမ မည်၏ (ယာမော = နေ့ သို့မဟုတ် ညဉ့်၏ ယာမ်)။ ဤ၌ နေထိုင်ကြသောကြောင့် ဂါမ မည်၏ (gāmo = ရွာ)။ ဖြစ်တတ် သွားတတ်သောကြောင့် ဟေမ မည်၏ (ဟေမံ = ရွှေ)။ ကောင်းသော အဆင်းကို သေးငယ်စေတတ် (ညိုမှိုင်းစေတတ်) သောကြောင့် သာမ မည်၏ (သာမော = မည်းညိုသောအဆင်း)။ ဖြတ်အပ်သောကြောင့် လောမ မည်၏ (လောမံ = မွေးညှင်း)။ မြတ်သော အဖြစ်ဖြင့် ချီးမွမ်းအပ်သောကြောင့် ခေါမ မည်၏ (ခေါမံ = ပိုက်ဆန်လျှော်တေ)။ ပူဇော်ခြင်းသည်၎င်း၊ ပူဇော်အပ်သည်ဖြစ်စေ ဟောမ မည်၏ (ဟောမံ = မီးပူဇော်ခြင်း)။ ၎င်းဖြင့် သေစေတတ်သောကြောင့် မမ္မ မည်၏ (မမ္မံ = ရိုက်ခတ်အပ်သော် မရှင်နိုင်သော အင်္ဂါရပ်/နှလုံးသားစသည်)။ မိမိကို ဆောင်သောသူတို့ကို အပါယ်နှင့် ဝဋ်ဆင်းရဲ၌ မကျအောင် ပြု၍ ဆောင်တတ်သောကြောင့် ဓမ္မ မည်၏ (ဓမ္မော = ပရိယတ်တရားစသည်)။ ပြုခြင်းသည်၎င်း၊ ပြုအပ်သည်ဖြစ်စေ ကမ္မ မည်၏ (ကမ္မံ = သုခ ဒုက္ခ အကျိုးပေးတတ်သော ကံစသည်)။ ၎င်းကြောင့် ချွေးယိုထွက်တတ်သောကြောင့် ဃမ္မ မည်၏ (ဃမ္မော = အပူရှိန်/နွေဥတု)။ မစားအပ်သော အရာကို စားတတ်သောကြောင့် ဇမ္မ မည်၏ (ဇမ္မော = ယုတ်ညံ့သောသူ၊ မဆင်မခြင် ပြုတတ်သောသူ)။ ချစ်ခြင်းဖြင့် သားငယ်တို့အပေါ်၌ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် အမ္မာ မည်၏ (အမ္မာ = မိခင်)။ ၎င်းဖြင့် ငြိမ်းစေတတ်သောကြောင့် သမ္မာ မည်၏ (သမ္မာ = ကောင်းစွာ၊ ချစ်ဖွယ်သော ကျင့်ဝတ်)။ 137. Asmādayo. ၁၃၇. အသ္မာ အစရှိသော ပုဒ်တို့သည်။ Asmaādayo mantā nipaccante, pararūpādīnamabhāvo nipātanā. Asa-khepane, assateti asmā=pāsāṇo. Bhasa-bhasmīkaraṇe, bhasati pakkharatīti bhasmā=chārikā. Usa-dāhe, usati dahatīti usmā=tejodhātu. Visa-pavisane, pavisanti etthāti vesmaṃ=gharaṃ. Bhī-bhaye, massa suña, bhāyanti etasmāti bhesmā=bhayānako. Asatissa dhaṅa, assati janehi cajīyatīti adhamo=nihīno. Karotissa assa uttaṃ, karotīti kummo=kacchapo. Evamaññepi. အသ္မ အစရှိသော မ-အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့ကို နိပါတ်အဖြစ် ပြီးစေအပ်ကုန်၏။ ပရရူပစသည်တို့ မဖြစ်ခြင်းသည် နိပါတန မည်၏။ အသ-ပစ်ချခြင်း၌၊ ပစ်ချအပ်သောကြောင့် အသ္မာ မည်၏ (အသ္မာ = ကျောက်ခဲ)။ ဘသ-ပြာချခြင်း၌၊ ပြာကျတတ်သောကြောင့် ဘသ္မာ မည်၏ (ဘသ္မာ = ပြာ)။ ဥသ-ပူလောင်ခြင်း၌၊ ပူလောင်စေတတ်သောကြောင့် ဥသ္မာ မည်၏ (ဥသ္မာ = အပူရှိန်)။ ဝိသ-ဝင်ခြင်း၌၊ ဤ၌ ဝင်တတ်သောကြောင့် ဝေသ္မ မည်၏ (ဝေသ္မံ = အိမ်)။ ဘီ-ကြောက်ခြင်း၌၊ မ၏နောက်၌ သုညပြု၍၊ ၎င်းကြောင့် ကြောက်တတ်သောကြောင့် ဘေသ္မာ မည်၏ (ဘေသ္မာ = ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသောသူ)။ အသဓာတ်၏ အာဒေသအဖြစ် ဓ-ပြု၍၊ လူတို့ စွန့်ပစ်အပ်သောကြောင့် အဓမ မည်၏ (အဓမော = ယုတ်ညံ့သောသူ)။ ကရဓာတ်၏ အ-ကို ဥ-ပြု၍၊ ပြုတတ်သောကြောင့် ကုမ္မ မည်၏ (ကုမ္မော = လိပ်)။ ဤသို့ အခြားသော ပုဒ်တို့ကိုလည်း ပြီးစေအပ်၏။ 138. Nīto mi. ၁၃၈. နီဓာတ်နောက်၌ မိပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Nayatismā mi hoti. Nayatīti nemi=cakkantaṃ. နီဓာတ်နောက်၌ မိပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဆောင်တတ်သောကြောင့် နေမိ မည်၏ (နေမိ = စက်ဝန်း၊ လှည်းဘီးနှုတ်ခမ်း)။ 139. Ūmi bhūminimi rasmi. ၁၃၉. ဦမိ၊ ဘူမိ၊ နိမိ၊ ရသ္မိ ဟူသော ပုဒ်တို့သည်။ Etesaddā miantā nipaccante. Ūha-vitakke, halopo, ūhanti vitakkenti etenāti ūmi=taraṅgo. Bhū-sattāyaṃ ottābhāvo, bhavanti etthāti bhūmi=mahī. Ni-pāpane, ettābhāvo, sugatiṃ neti pāpetīti nimi=rājā. Rasa-assādane, pararūpābhāvo, rasanti sattā etāyāti rasmi=rajju. ဤ မိအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့ကို နိပါတ်အဖြစ် ပြီးစေအပ်ကုန်၏။ ဦဟ-ကြံစည်ခြင်း၌၊ ဟကျေ၍၊ ၎င်းဖြင့် ကြံစည်တတ်သောကြောင့် ဦမိ မည်၏ (ဦမိ = လှိုင်းတံပိုး)။ ဘူ-ထင်ရှားရှိခြင်း၌၊ ဩတ္တမရှိဘဲ၊ ဤ၌ သတ္တဝါတို့ ဖြစ်ကြသောကြောင့် ဘူမိ မည်၏ (ဘူမိ = မြေကြီး)။ နိ-ရောက်စေခြင်း၌၊ ဧတ္တမရှိဘဲ၊ သုဂတိသို့ ဆောင်တတ် ရောက်စေတတ်သောကြောင့် နိမိ မည်၏ (နိမိ = နိမိမင်း)။ ရသ-သာယာခြင်း၌၊ ပရရူပမရှိဘဲ၊ သတ္တဝါတို့သည် ၎င်းဖြင့် မြည်တွန်တတ်ကြသောကြောင့် (သို့မဟုတ် ၎င်းဖြင့် ဆွဲငင်တတ်သောကြောင့်) ရသ္မိ မည်၏ (ရသ္မိ = ကြိုး၊ အရောင်ခြည်)။ (Iti pavaggapaccayavidhānaṃ). (ဤကား ပဝဂ်ပစ္စည်း ဝိဓာန်တည်း။) 140. Māchāhi yo. ၁၄၀. မာဓာတ်၊ ဆာဓာတ်တို့နောက်၌ ယောပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Mā-māne-chā-chādane[Pg.269], etehi yo hoti. Meti parimeti aññena uttamena guṇena attano aguṇanti māyā=santadosa paṭicchādana lakkhaṇā. Cheti chindati saṃsayanti chāyā=paṭibimbaṃ. မာ-တိုင်းတာခြင်း၌၊ ဆာ-ဖုံးလွှမ်းခြင်း၌၊ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ ယောပစ္စည်း ဖြစ်၏။ အခြားသော ကောင်းသောဂုဏ်ဖြင့် မိမိ၏ မကောင်းသောဂုဏ် (အပြစ်) ကို ဖုံးကွယ်တတ်သောကြောင့် မာယာ မည်၏ (မာယာ = ထင်ရှားရှိသော အပြစ်ကို ဖုံးကွယ်ခြင်း လက္ခဏာရှိသော မာယာတရား)။ ယုံမှားခြင်းကို ဖြတ်တတ်သောကြောင့် ဆာယာ မည်၏ (ဆာယာ = အရိပ်၊ ပုံရိပ်)။ 141. Janissa jā ca. ၁၄၁. ဇနဓာတ်နောက်၌ ယောပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ဇနကို ဇာလည်း ပြု၏။ Janismā yo hoti, janissa jā ca, janetīti jāyā=bhariyā. ဇနဓာတ်နောက်၌ ယောပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ဇနကို ဇာပြု၏။ (သားသမီးကို) ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် ဇာယာ မည်၏ (ဇာယာ = မယား)။ 142. Hadayā dayo. ၁၄၂. ဟဒယ အစရှိသော ပုဒ်တို့သည်။ Hadayaādayo yantā nipaccante. Harissa daṅa, haratīti hadayaṃ=cittaṃ, manodhātu manoviññāṇadhātu nissayo ca, tanissaaka, attani pemaṃ tanotīti tanayo=putto. Saratissa suri, sarati gacchatīti sūriyo=ādicco. Haratissa mmiṅa, sukhamāharatīti hammiyaṃ=muṇḍacchadanapāsādo. Kasa-gamane, kasassa alaka, assa i ca, kasati vuddhiṃ yātīti kisalayaṃ=pallavaṃ, evamaññepi. ဟဒယ အစရှိသော ယ-အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့ကို နိပါတ်အဖြစ် ပြီးစေအပ်ကုန်၏။ ဟရဓာတ်၏ ဟ-နောက်၌ ဒ-အက္ခရာကို ပြု၍၊ ဆောင်တတ်သောကြောင့် ဟဒယ မည်၏ (ဟဒယံ = နှလုံးသား၊ စိတ်နှင့် မနောဓာတ် မနောဝိညာဏဓာတ်တို့၏ မှီရာ)။ တနဓာတ်ကို အက-ပြု၍၊ မိမိ၌ ချစ်ခြင်းကို ပြန့်ပွားစေတတ်သောကြောင့် တနယ မည်၏ (တနယော = သား)။ သရဓာတ်ကို သူရိ-ပြု၍၊ သွားတတ်သောကြောင့် သူရိယ မည်၏ (သူရိယော = နေမင်း)။ ဟရဓာတ်ကို မ္မိယ-ပြု၍၊ ချမ်းသာကို ဆောင်တတ်သောကြောင့် ဟမ္မိယ မည်၏ (ဟမ္မိယံ = ပြာသာဒ်အထွတ်)။ ကသ-သွားခြင်း၌၊ ကသကို အလက-ပြု၍၊ အ-ကို အိ-ပြု၍၊ ကြီးပွားခြင်းသို့ ရောက်တတ်သောကြောင့် ကိသလယ မည်၏ (ကိသလယံ = ညွန့်သစ်၊ ရွက်နု)။ ဤသို့ အခြားသော ပုဒ်တို့ကိုလည်း ပြီးစေအပ်၏။ 143. Khī si si nī sī su vī kusūhi raka. ၁၄၃. ခီဓာတ်၊ သိဓာတ် (မှီဝဲခြင်း၌)၊ သိဓာတ် (ဖွဲ့နှောင်ခြင်း၌)၊ နီဓာတ်၊ သီဓာတ်၊ သုဓာတ်၊ ဝီဓာတ်၊ ကုဓာတ်၊ သူဓာတ်တို့နောက်၌ ရကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Khī-khaye, si-sevāyaṃ, si-bandhane, nī-pāpane, sī-saye, su-savane, vī vā-gamane, ku-sadde, sū-pasave, etehi raka hoti. Khayati duhanenāti khīraṃ=payo. Kusumādīhi sevīyatīti siro=muddhā. Seti sarīraṃ bandhatīti sirā=dehabandhanī. Neti, parehivānīyatīti nīraṃ=jalaṃ. Sayatīti sīro=halaṃ. Aniṭṭhaphala- dāyakattaṃ [Pg.270] savatīti surā=madirā. Suṇoti uttamagītādinti suro=devo. Veti uttamabhāvaṃ yātīti vīro=vikkanto. Kavati nadatīti kuraṃ=bhattaṃ. Bhayaṭṭitānaṃ paṭhamakappiyānaṃ sūrattaṃ pasavatīti sūro=sūriyo, vikkanto ca. ခီ-ကုန်ခြင်း၌၊ သိ-မှီဝဲခြင်း၌၊ သိ-ဖွဲ့နှောင်ခြင်း၌၊ နီ-ရောက်စေခြင်း၌၊ သီ-အိပ်ခြင်း၌၊ သု-ကြားခြင်း၌၊ ဝီနှင့် ဝါ-သွားခြင်း၌၊ ကု-အသံ၌၊ သူ-သားဖွားခြင်း (ဖြစ်စေခြင်း) ၌၊ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ ရကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ညှစ်ခြင်းဖြင့် ကုန်တတ်သောကြောင့် ခီရ မည်၏ (ခီရံ = နို့ရည်)။ ပန်းစသည်တို့ဖြင့် မှီဝဲအပ်သောကြောင့် သိရ မည်၏ (သိရော = ဦးခေါင်း)။ တည်ရှိ၍ ကိုယ်ကို ဖွဲ့နှောင်တတ်သောကြောင့် သိရာ မည်၏ (သိရာ = အကြော)။ ဆောင်တတ်သောကြောင့်၊ သူတစ်ပါးတို့သည် ဆောင်ယူအပ်သောကြောင့် နီရ မည်၏ (နီရံ = ရေ)။ အိပ်တတ်သောကြောင့် (မြေပေါ်၌ လျောင်းတတ်သောကြောင့်) သီရ မည်၏ (သီရော = ထွန်တုံး)။ မလိုလားအပ်သော အကျိုးကို ပေးတတ်သော အဖြစ်သို့ စီးဆင်းစေတတ်သောကြောင့် သုရာ မည်၏ (သုရာ = သေရည်)။ မြတ်သော သီချင်းစသည်ကို ကြားတတ်သောကြောင့် သုရ မည်၏ (သုရော = နတ်မင်း)။ မြတ်သော အဖြစ်သို့ ရောက်တတ်သောကြောင့် ဝီရ မည်၏ (ဝီရော = ရဲရင့်သောသူ)။ အသံပြုတတ်သောကြောင့် ကုရ မည်၏ (ကုရံ = ဆွမ်း၊ ထမင်း)။ ဘေးကြောင့် ထိတ်လန့်ကုန်သော ကမ္ဘာဦးသူတို့အား ရဲရင့်သောအဖြစ်ကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် သူရ မည်၏ (သူရော = နေမင်း၊ ရဲရင့်သောသူ)။ 144. Hi ci du minaṃ dīgho ca. ၁၄၄. ဟိဓာတ်၊ စိဓာတ်၊ ဒုဓာတ်၊ မိဓာတ်တို့နောက်၌ ရကပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ အဆုံးအက္ခရာကိုလည်း အသံရှည် (ဒီဃ) ပြု၏။ Hi-gatiyaṃ, ci-caye, du-gatiyaṃ, mi-pakkhepane, etehi raka hoti, dīgho cāntassa. Hinoti pavattatīti hīraṃ=tālahīrādi. Cayatīti cīraṃ=vakkalaṃ. Dūyati dukkhena gamīyatīti dūraṃ=anāsannaṃ. Mīyate pakkhīpīyateti mīro=samuddo. ဟိ-သွားခြင်း၌၊ စိ-ဆည်းပူးခြင်း၌၊ ဒု-သွားခြင်း၌၊ မိ-သွင်းချခြင်း၌၊ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ ရကပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ဓာတ်၏ အဆုံးအက္ခရာကိုလည်း ဒီဃပြု၏။ သွားတတ်သောကြောင့် (ဖြစ်တတ်သောကြောင့်) ဟီရ မည်၏ (ဟီရံ = ထန်းရွက်ခြမ်း စသည်)။ ဆည်းပူးတတ်သောကြောင့် (ရစ်ပတ်အပ်သောကြောင့်) စီရ မည်၏ (စီရံ = သစ်ခေါက်လျှော်တေ)။ ဆင်းရဲစွာ သွားအပ်သောကြောင့် ဒူရ မည်၏ (ဒူရံ = ဝေးသောအရပ်)။ (မြစ်ရေတို့ကို) ထည့်သွင်းအပ်သောကြောင့် မီရ မည်၏ (မီရော = သမုဒ္ဒရာ)။ 145. Dhā tānamī ca. ၁၄၅. ဓာဓာတ်၊ တာဓာတ်တို့နောက်၌ ရကပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ အဆုံးကိုလည်း ဤပြု၏။ Dhā-dhāraṇe, tā-pālane, etehi raka hoti, ī cāntādeso. Dhāretītidhīro=dhitimā. Jalaṃ tāyatīti tīraṃ=taṭaṃ. ဓာ-ဆောင်ခြင်း၌၊ တာ-စောင့်ရှောက်ခြင်း၌၊ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ ရကပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ဓာတ်အဆုံးအက္ခရာကို ဤ-အာဒေသ ပြု၏။ (ပညာကို၎င်း၊ မိမိကိုယ်ကို၎င်း) ဆောင်တတ်သောကြောင့် ဓီရ မည်၏ (ဓီရော = ပညာရှိသောသူ၊ တည်ကြည်သောသူ)။ ရေကို စောင့်ရှောက်တတ်သောကြောင့် (ဆီးတားတတ်သောကြောင့်) တီရ မည်၏ (တီရံ = ကမ်းနား)။ 146. Bhadrāyo. ၁၄၆. ဘဒြ အစရှိသော ပုဒ်တို့သည်။ Bhadraādayo rakaantā nipaccante. Bhadda-kalyāṇe, dalopo pararūpābhāvo, bhajīyatīti bhadraṃ=kalyāṇaṃ. Bhī-bhaye, nadādipāṭhā vī, bhāyanti etāyāti bherī=dundubhi. Cita-sañcetane, vipubbo, vicintitabbanti vicitraṃ=nānākāraṃ, yā-pāpuṇane, rassa tuña, gamanaṃ yātrā=yānaṃ. Gupa-gopane, ussa o, passa tañca gopīyatīti gotraṃ=kulādi, bhasa-bhasmīkaraṇe, rassa tuña, bhasati bhakkhaṃ karoti toyāti bhastā-kammāragaggarī. Usa=dāhe, salopo, sokena tāḷite usati dahatīti uro=sarīrekadeso, evamaññepi. ဘဒြ အစရှိသော ရကပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့ကို နိပါတ်အဖြစ် ပြီးစေအပ်ကုန်၏။ ဘဒ္ဒ-ကောင်းခြင်း၌၊ ဒ-ကျေ၍ ပရရူပမရှိဘဲ၊ မှီဝဲအပ်သောကြောင့် ဘဒြ မည်၏ (ဘဒြံ = ကောင်းမြတ်သော ကောင်းကျိုး)။ ဘီ-ကြောက်ခြင်း၌၊ နဒါဒိနည်းအရ ဤ-ပြု၍၊ ၎င်းကြောင့် ကြောက်တတ်သောကြောင့် ဘေရီ မည်၏ (ဘေရီ = စည်ကြီး)။ ဝိ-ပုဒ်ရှေ့ရှိသော စိတ-ကြံစည်ခြင်း၌၊ ထူးဆန်းစွာ ကြံစည်အပ်သောကြောင့် ဝိစိတြ မည်၏ (ဝိစိတြံ = အဆန်းတကြယ်ဖြစ်သောအရာ)။ ယာ-ရောက်ခြင်း၌၊ ရ-နောက်၌ တု-ပြု၍၊ သွားခြင်းသည် ယာတြာ မည်၏ (ယာတြာ = သွားခြင်း၊ ယဉ်)။ ဂုပ-စောင့်ရှောက်ခြင်း၌၊ ဥ-ကို ဩ-ပြု၍၊ ပ-ကို တ-ပြုကာ၊ စောင့်ရှောက်အပ်သောကြောင့် ဂေါတြ မည်၏ (ဂေါတြံ = အမျိုးအနွယ်စသည်)။ ဘသ-ပြာချခြင်း၌၊ ရ-နောက်၌ တု-ပြု၍၊ ရေကို စားတတ်သောကြောင့် ဘသ္တာ မည်၏ (ဘသ္တာ = ပန်းပဲဖို သားရေဖူး)။ ဥသ-ပူလောင်ခြင်း၌၊ သ-ကျေ၍၊ စိုးရိမ်ခြင်းဖြင့် ရိုက်ခတ်အပ်သော် ပူလောင်တတ်သောကြောင့် ဥရ မည်၏ (ဥရော = ရင်ဘတ်)။ ဤသို့ အခြားသော ပုဒ်တို့ကိုလည်း ပြီးစေအပ်၏။ 147. Mandaṅka sasāsa matha catā uro. ၁၄၇. မန္ဒဓာတ်၊ အင်္ဂါဓာတ်၊ သသဓာတ်၊ အသဓာတ်၊ မထဓာတ်၊ စတဓာတ်တို့နောက်၌ ဥရပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Manda-jaḷatte[Pg.271], aṅka-lakkhaṇe, sasa-gatihiṃsāpāṇanesu, asa-khepane, matha mantha-viloḷane, cata-yācane, etehi uro hoti. Amandi asundarattā jaḷatthamagamīti mandurā=vājisālā. Aṅkīyati lakkhīyatīti aṅkuro=bījapasavo. Sasati hiṃsatīti sasuro=jayampatīnaṃ pitā. Asīyitthāti asuro=dānavo, arīhi mathīyati āloḷīyatīti mathurā=nagaraṃ. Catīyatīti caturo=dakkho. မန္ဒ-တွေဝေခြင်း၌၊ အင်္ဂါ-မှတ်သားခြင်း၌၊ သသ-သွားခြင်း၊ ညှဉ်းဆဲခြင်း၊ အသက်ရှင်ခြင်းတို့၌၊ အသ-ပစ်ချခြင်း၌၊ မထ သို့မဟုတ် မန္ထ-မွှေနှောက်ခြင်း၌၊ စတ-တောင်းခံခြင်း၌၊ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ ဥရပစ္စည်း ဖြစ်၏။ မကောင်းသောကြောင့် တွေဝေသော အဖြစ်သို့ ရောက်တတ်သောကြောင့် မန္ဒုရာ မည်၏ (မန္ဒုရာ = မြင်းတင်းကုပ်)။ မှတ်သားအပ်သောကြောင့် အင်္ဂုရ မည်၏ (အင်္ဂုရော = အညှောက်၊ မျိုးစေ့မှ ပေါက်ဖွားသောအရာ)။ ညှဉ်းဆဲတတ်သောကြောင့် သသုရ မည်၏ (သသုရော = ယောက်ခမ)။ ပစ်ချအပ်သောကြောင့် အသုရ မည်၏ (အသုရော = အသူရာ၊ ပြိတ္တာ)။ ရန်သူတို့သည် မွှေနှောက်ဖျက်ဆီးအပ်သောကြောင့် မထုရာ မည်၏ (မထုရာ = မဓုရာပြည်)။ တောင်းခံအပ်သောကြောင့် (လိမ္မာစွာ ပြုအပ်သောကြောင့်) စတုရ မည်၏ (စတုရော = လိမ္မာကျွမ်းကျင်သောသူ)။ 148. Vidhurādayo. ၁၄၈. ဝိဓုရ အစရှိသော ပုဒ်တို့သည်။ Vidhuraādayo urantā nipaccante. Vidha-vedhane, ettābhāvo, vedhati hiṃsatīti vidhuro=viruddho. Unda-kiledane, undati kiledatīti unduro=ākhu. Maṃka-maṇḍane, niggahītalopo, maṅkati anena attānaṃ alaṅkarotīti makuro=ādāso, ratho, kakko, maccho ca. Kuka vaka-ādāne, kassa dvittaṃ. Kukati salādayo ādadātīti kukkuro=sā. Maṅga-maṅgalye, amaṅgi pasatthamagamīti maṅguro=macchaviseso, evamaññepi. Vidhura အစရှိသော ပုဒ်တို့သည် ura ပစ္စည်းအဆုံးရှိကုန်လျက် ပြီးစီးကုန်၏။ Vidha ဓာတ်သည် ညှဉ်းဆဲခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏၊ ဧတ္တ (ဧအဖြစ်) မရှိခြင်း ဖြစ်၏။ ညှဉ်းဆဲတတ်၏ဟု Vidhuro မည်၏။ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သောသူ (ရန်သူ)။ Unda ဓာတ်သည် စိုစွတ်စေခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏၊ စိုစွတ်စေတတ်၏ဟု unduro မည်၏။ ကြွက်။ Maṃka ဓာတ်သည် တန်ဆာဆင်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏၊ နိဂ္ဂဟိတကျေခြင်း ဖြစ်၏။ ဤမှန်ဖြင့် မိမိကိုယ်ကို တန်ဆာဆင်တတ်၏ဟု makuro မည်၏။ မှန်၊ ရထား၊ သစ်စေး (ကုက္ကု)၊ ငါး လည်း ဖြစ်၏။ Kuka ဓာတ်, vaka ဓာတ်တို့သည် ယူခြင်းအနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏၊ က အက္ခရာ ဒွေးဘော်ဖြစ်ခြင်း ဖြစ်၏။ တံတွေးစသည်တို့ကို လျက်တတ် (ယူတတ်) ၏ဟု kukkuro မည်၏။ ခွေး။ Maṅga ဓာတ်သည် မင်္ဂလာပြုခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏၊ ချီးမွမ်းအပ်သော လမ်းသို့ ရောက်ပြီဟု maṅguro မည်၏။ ငါးခူ (သို့မဟုတ် ငါးတစ်မျိုး)။ ဤသို့စသည်ဖြင့် အခြားသောပုဒ်တို့ကိုလည်း သိအပ်ကုန်၏။ 149. Tima ruha rudha badha mada manda vajāja ruca kasā kiro. ၁၄၉. Tima, ruha, rudha, badha, mada, manda, vaja, aja, ruca, kasa ဓာတ်တို့နောက်၌ kira ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Tima-temane, ruha-janane, rudha-āvaraṇe, badha-bādhane, madaummāde, manda-modanathutijaḷattesu, vaja aja-gamane, ruca-dittiyaṃ, kasa-gamane, etehi kiro hoti. Temetīti timiraṃ=andhakāraṃ, āpo ca. Ruhati pavattatīti ruhiraṃ=lohitaṃ. Jīvitaṃ rundhatīti rudhiraṃ=tadeva. Bādhīyatīti badhiro=sotavikalo. Janā majjanti etāyāti madirā=surā. Modanti etthāti mandiraṃ= gharaṃ[Pg.272]. Vajatīti vajiraṃ=kulisuṃ. Ajanti gacchantī etthāti ajiraṃ=aṅgaṇaṃ gharavisayokāso ca. Rocatīti ruciraṃ=manuññaṃ. Kasīyati dukkhena gamīyatīti kasiraṃ=kicchaṃ. Tima ဓာတ်သည် စိုစွတ်စေခြင်းအနက်၌၎င်း၊ ruha ဓာတ်သည် ဖြစ်ထွန်းခြင်းအနက်၌၎င်း၊ rudha ဓာတ်သည် ပိတ်ပင်ခြင်းအနက်၌၎င်း၊ badha ဓာတ်သည် ညှဉ်းဆဲခြင်းအနက်၌၎င်း၊ mada ဓာတ်သည် မူးယစ်ခြင်းအနက်၌၎င်း၊ manda ဓာတ်သည် ဝမ်းမြောက်ခြင်း၊ ချီးမွမ်းခြင်း၊ မိုက်မဲခြင်းအနက်တို့၌၎င်း၊ vaja ဓာတ်, aja ဓာတ်တို့သည် သွားခြင်းအနက်၌၎င်း၊ ruca ဓာတ်သည် တောက်ပခြင်းအနက်၌၎င်း၊ kasa ဓာတ်သည် သွားခြင်းအနက်၌၎င်း ဖြစ်ကုန်၏၊ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ kira ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ စိုစွတ်စေတတ်၏ဟု timiraṃ မည်၏။ အမိုက်မှောင်၊ ရေလည်း မည်၏။ ဖြစ်ထွန်းတတ်၏ဟု ruhiraṃ မည်၏။ အသွေး။ အသက်ကို ပိတ်ပင်တတ်၏ဟု rudhiraṃ မည်၏။ ထိုအသွေးပင်တည်း။ ညှဉ်းဆဲအပ်၏ဟု badhiro မည်၏။ နားပင်းသောသူ။ လူတို့သည် ဤသေရည်ကြောင့် မူးယစ်တတ်ကုန်၏ဟု madirā မည်၏။ သေရည်။ ဤအိမ်၌ ဝမ်းမြောက်တတ်ကုန်၏ဟု mandiraṃ မည်၏။ အိမ်။ သွားတတ်၏ဟု vajiraṃ မည်၏။ ဝဇီရစိန်လက်နက်။ ဤရင်ပြင်၌ သွားလာတတ်ကုန်၏ဟု ajiraṃ မည်၏။ ရင်ပြင်၊ အိမ်ရာ၏အတွင်းလဟာပြင်လည်း မည်၏။ တောက်ပတတ်၏ဟု ruciraṃ မည်၏။ သာယာအပ်သော (နှစ်သက်ဖွယ်)။ ဆင်းရဲစွာ သွားအပ်၏ဟု kasiraṃ မည်၏။ ပင်ပန်းခြင်း (ခဲယဉ်းခြင်း)။ 150. Thirādayo. ၁၅၀. Thira အစရှိသော ပုဒ်တို့။ Thiraādayo kirantā nipaccante. Ṭhā-gatinivattiyaṃ, ṭhassa thattaṃ, ṭhāti pavattatīti thiraṃ=ciraṭṭhāyī. Isa siṃsa-icchāyaṃ, niggahītalopo, icchīyatīti sisiro=utuviseso. Ada khāda-bhakkhane, āssa rassatthaṃ, khādīyati pāṇakehīti khadiro=dantadhāvano, evamaññepi. Thira အစရှိသော ပုဒ်တို့သည် kira ပစ္စည်းအဆုံးရှိကုန်လျက် ပြီးစီးကုန်၏။ Ṭhā ဓာတ်သည် သွားခြင်းမှတားမြစ်ခြင်း (တည်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏၊ ဌ အား ထ အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲ၏၊ တည်တတ်၏ဟု thiraṃ မည်၏။ ရှည်မြန်စွာတည်တတ်သောသူ (ခိုင်ခံ့သော)။ Isa ဓာတ်, siṃsa ဓာတ်တို့သည် အလိုရှိခြင်းအနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏၊ နိဂ္ဂဟိတကျေခြင်း ဖြစ်၏။ တောင့်တအပ်၏ဟု sisiro မည်၏။ ဆောင်းဥတု။ Ada ဓာတ်, khāda ဓာတ်တို့သည် စစားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏၊ အာ သရကို ရသပြုခြင်း ဖြစ်၏။ ပိုးမွှားတို့သည် ကိုက်ခဲအပ်၏ဟု khadiro မည်၏။ ရှားပင်။ ဤသို့စသည်ဖြင့် အခြားသောပုဒ်တို့ကိုလည်း သိအပ်ကုန်၏။ 151. Dada garehi durabharā. ၁၅၁. Dada ဓာတ်, gara ဓာတ်တို့နောက်၌ dura, bhara ပစ္စည်းတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ Dada-dāne, gara ghara-secane, etehi yathākkamaṃ durabharā honti. Antānaṃ dadātīti dadduro=bheko. Garati siñcatīti gabbharaṃ=guhā. Dada ဓာတ်သည် ပေးခြင်းအနက်၌၎င်း၊ gara ဓာတ်, ghara ဓာတ်သည် သွန်းလောင်းခြင်းအနက်၌၎င်း ဖြစ်၏၊ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ အစဉ်အတိုင်း dura, bhara ပစ္စည်းတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ အသံတို့ကို ပေးတတ်၏ဟု dadduro မည်၏။ ဖား။ သွန်းလောင်းတတ်၏ဟု gabbharaṃ မည်၏။ လှိုဏ်ဂူ။ 152. Cara dara jara gara marehi te. ၁၅၂. Cara, dara, jara, gara, mara ဓာတ်တို့နောက်၌ te ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Carādīhi dhātūhi te carādayo honti yathākkamaṃ. Caragatibhakkhanesu caranti etthāti caccaraṃ=vīthicatukkaṃ, aṅgaṇañca, dara-vidāraṇe, darīyatīti daddaraṃ=vādittaṃ, bherī ca. Jara-vayohāniyaṃ, ajarīti jajjaro=jiṇṇo. Gara ghara-secane, garati siñcatīti gaggaro=bhinnassaro, haṃsassaro ca. Mara-pāṇacāge, maratīti mammaro=sukkhapaṇṇaṃ, patthapaṇṇānaṃ saddo ca. Cara အစရှိသော ဓာတ်တို့နောက်၌ ထိုတေ (စသည်) ပစ္စည်းတို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏။ Cara ဓာတ်သည် သွားခြင်း၊ စားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏၊ လူတို့သည် ဤလမ်း၌ သွားလာတတ်ကုန်၏ဟု caccaraṃ မည်၏။ လမ်းလေးခွ၊ ရင်ပြင်လည်း မည်၏။ Dara ဓာတ်သည် ခွဲခြမ်းခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏၊ ခွဲခြမ်းအပ်၏ဟု daddaraṃ မည်၏။ တူရိယာ၊ စည်လည်း မည်၏။ Jara ဓာတ်သည် အရွယ်ယုတ်လျော့ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏၊ အရွယ်မပျက်စီးတတ် (ဆွေးမြည့်တတ်) ၏ဟု jajjaro မည်၏။ ဆွေးမြည့်သော။ Gara ဓာတ်, ghara ဓာတ်သည် သွန်းလောင်းခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏၊ သွန်းလောင်းတတ်၏ဟု gaggaro မည်၏။ အက်ကွဲသောအသံ၊ ဟင်္သာမင်း၏အသံလည်း မည်၏။ Mara ဓာတ်သည် အသက်စွန့်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏၊ သေဆုံးတတ် (ခြောက်သွေ့တတ်) ၏ဟု mammaro မည်၏။ သစ်ရွက်ခြောက်၊ သစ်ရွက်ခြောက်တို့၏ အသံလည်း မည်၏။ 153. Pīto kvaro. ၁၅၃. Pī ဓာတ်နောက်၌ kvara ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Pī-tappanetīmasmā [Pg.273] kvaro hoti. Appiṇīti pīvaraṃ=thūlaṃ. နှစ်သက်စေခြင်းအနက်ရှိသော Pī ဓာတ်နောက်၌ kvara ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ နှစ်သက်စေတတ်၏ (ဝဖြိုးစေတတ်၏) ဟု pīvaraṃ မည်၏။ ဆူဖြိုးသော။ 154. Cīvarādayo. ၁၅၄. Cīvara အစရှိသော ပုဒ်တို့။ Cīvaraādayo kvarantā nipaccante. Cinātissa dīghattaṃ. Cīyatīti cīvaraṃ=kāsāvaṃ. Sama-upasame, nadādittā vī, pariḷāhaṃ sametīti saṃvarī=ratti. Dhāssa ī, jālakuminādīni dhāretīti dhīvaro=koṭṭo, tāyatissa ī, yena kenaci attānaṃ tāyatīti tīvaro=hīnajāti. Nayatissī, nayanti ettha sattāti nīvaraṃ=gharaṃ, evamaññepi. Cīvara အစရှိသော ပုဒ်တို့သည် kvara ပစ္စည်းအဆုံးရှိကုန်လျက် ပြီးစီးကုန်၏။ Ci ဓာတ်၏ အသံကို ရှည် (ဒီဃ) ပြုခြင်း ဖြစ်၏။ ဆည်းပူးအပ်၏ဟု cīvaraṃ မည်၏။ ဖန်ရည်ဆိုးသောအဝတ် (သင်္ကန်း)။ Sama ဓာတ်သည် ငြိမ်းအေးစေခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏၊ Nadādi သုတ်ဖြင့် vī ပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ပူပန်ခြင်းကို ငြိမ်းအေးစေတတ်၏ဟု saṃvarī မည်၏။ ညဉ့်။ Dhā ဓာတ်၏ အာ ကို ဣ (ī) အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲ၏၊ ပိုက်ကွန်စသည်တို့ကို ဆောင်ထားတတ်၏ဟု dhīvaro မည်၏။ တံငါသည်။ Tā ဓာတ်၏ အာ ကို ဣ (ī) အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲ၏၊ မိမိကိုယ်ကို စောင့်ရှောက်တတ်၏ဟု tīvaro မည်၏။ ယုတ်ညံ့သော အမျိုးသား။ Nī ဓာတ်၏ (သို့မဟုတ် naya ဓာတ်၏) အား ဣ (ī) သို့ ပြောင်းလဲ၏၊ သတ္တဝါတို့သည် ဤအိမ်သို့ ဆောင်ယူအပ်ကုန်၏ဟု nīvaraṃ မည်၏။ အိမ်။ ဤသို့စသည်ဖြင့် အခြားသောပုဒ်တို့ကိုလည်း သိအပ်ကုန်၏။ 155. Kuto kriro. ၁၅၅. Ku ဓာတ်နောက်၌ krira ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Ku-saddetīmasmā kriro hoti. Kavati nadatīti kuraro=pakkhī, itthiyaṃ vīmhi kurarī. အသံပြုခြင်းအနက်ရှိသော Ku ဓာတ်နောက်၌ krira ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ အသံပြုတတ်၏ဟု kuraro မည်၏။ သိမ်းငှက်၊ ဣတ္ထိလိင်၌ vī ပစ္စည်းသက်သော် kurarī ဟု ဖြစ်၏။ 156. Vasāsā charo. ၁၅၆. Vasa ဓာတ်, asa ဓာတ်တို့နောက်၌ chara ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Vasa-nivāse, asa-khepane, etehi charo hoti. Vasanti etthāti vaccharo=vasso. Saṃpubbo, saṃvasanti etthāti saṃvaccharo=sova. Asati vissajjetīti accharā=devakaññā, aṅguliphoṭanañca. Vasa ဓာတ်သည် နေထိုင်ခြင်းအနက်၌၎င်း၊ asa ဓာတ်သည် ပစ်လွှတ်ခြင်းအနက်၌၎င်း ဖြစ်၏၊ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ chara ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဤကာလ၌ နေထိုင်ကြကုန်၏ဟု vaccharo မည်၏။ နှစ်။ Saṃ ရှေ့ရှိသောအခါ၌၊ အတူတကွ နေထိုင်ကြကုန်၏ဟု saṃvaccharo မည်၏။ ထိုနှစ်ပင်တည်း။ ပစ်လွှတ်အပ်၏ဟု accharā မည်၏။ နတ်သမီး၊ လက်ဖျစ်တီးခြင်းလည်း မည်၏။ 157. Masā chero ca. ၁၅၇. Masa ဓာတ်နောက်၌ chera ပစ္စည်း၎င်း၊ chara ပစ္စည်း၎င်း ဖြစ်၏။ Masa-amasanetīmasmā chero hoti charo ca. Taṇhāya parāmasanaṃ maccheraṃ=sakasampattiniguhanaṃ, maccharaṃ=tadeva. သုံးသပ်ခြင်းအနက်ရှိသော Masa ဓာတ်နောက်၌ chera ပစ္စည်း၎င်း၊ chara ပစ္စည်း၎င်း ဖြစ်၏။ တဏှာဖြင့် သုံးသပ်ခြင်းသည် maccheraṃ မည်၏။ မိမိ၏ စည်းစိမ်ဥစ္စာကို ဝှက်ထားခြင်း (ဝန်တိုခြင်း)။ Maccharaṃ ဟူသည်လည်း ထိုဝန်တိုခြင်းပင် ဖြစ်၏။ 158. Dhū vāto saro. ၁၅၈. Dhū ဓာတ်, vā ဓာတ်တို့နောက်၌ sara ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Dhunāti [Pg.274] vātīhi saro hoti. Dhunātīti dhūsaro=lūkho īsaṃpaṇḍu ca. Vāti gacchatīti vāsaro=divaso. တုန်လှုပ်စေတတ်သော Dhū ဓာတ်၊ တိုက်ခတ်တတ်သော Vā ဓာတ်တို့နောက်၌ sara ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ခါထုတ်တတ်၏ဟု dhūsaro မည်၏။ ကြမ်းတမ်းသော (မွဲပြာသောအရောင်ရှိသော)။ တိုက်ခတ်တတ်၏ဟု vāsaro မည်၏။ နေ့ရက်။ 159. Bhamādīhyaro. ၁၅၉. Bhama အစရှိသော ဓာတ်တို့နောက်၌ ara ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Bhama tasa manda kandādīhi aro hoti. Bhamatīti bhamaro=madhukaro. Tasati tantaṃ gaṇhātīti tasaro=suttaveṭṭhano. Mandanti modanti etthāti mandaro=pabbato. Kandati avhāyatīti kandaro=darī. Divassa ettaṃ, devanti kīḷanti etenāti devaro=patiro bhātā. Bhama, tasa, manda, kanda အစရှိသော ဓာတ်တို့နောက်၌ ara ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ပျံဝဲလှည့်ပတ်တတ်၏ဟု bhamaro မည်၏။ ပျားပိတုန်း။ ကြောက်ရွံ့တတ်၏၊ ချည်မျှင်ကို ယူတတ်၏ဟု tasaro မည်၏။ လွန်း။ ဤတောင်၌ ဝမ်းမြောက်တတ်ကုန်၏ဟု mandaro မည်၏။ မန္ဒရတောင်။ ဟစ်အော်တတ်၏ဟု kandaro မည်၏။ လှိုဏ်ဂူ (တောင်ကြားချောက်)။ Div ဓာတ်၏ ဣ ကို ဧ ပြုခြင်း ဖြစ်၏၊ ဤသူနှင့်အတူ ကစားတတ်ကုန်၏ဟု devaro မည်၏။ လင်၏ညီ (မတ်)။ 160. Vadissa badaca. ၁၆၀. Vada ဓာတ်နောက်၌ ara ပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ Vada အား bada ဟု အာဒေသပြုခြင်း ဖြစ်၏။ Vadatismā aro yoti, vadatissa badādeso ca. Vadanti etenāti badaro=kakkandhūphalaṃ. Vīmhi badarī=kakkandhū. Vada ဓာတ်နောက်၌ ara ပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ Vada အား bada ဟု အာဒေသပြုခြင်းလည်း ဖြစ်၏။ ဤအသီးဖြင့် ပြောဆိုအပ်၏ဟု badaro မည်၏။ ဆီးသီး။ ဣတ္ထိလိင်၌ vī ပစ္စည်းသက်သော် badarī ဟု ဖြစ်၏။ ဆီးပင်။ 161. Vada janānaṃ ṭhaṅaca. ၁၆၁. Vada ဓာတ်, jana ဓာတ်တို့နောက်၌ ara ပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ အဆုံးကို ṭhaṅa ပြုခြင်းလည်း ဖြစ်၏။ Vada janehi aro hoti, ṭhaṅa cāntādeso. Vadatīti vaṭharo=mūḷo vaṭharaṃ=thūlaṃ. Jāyatīti jaṭharaṃ=udaraṃ. Vada ဓာတ်, jana ဓာတ်တို့နောက်၌ ara ပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ အဆုံးအက္ခရာကို ṭhaṅa ပြုခြင်းလည်း ဖြစ်၏။ ပြောဆိုတတ်၏ဟု vaṭharo မည်၏။ လူမိုက်၊ vaṭharaṃ ဟု သုံးလျှင် ဆူဖြိုးသော။ ဖြစ်ပေါ်တတ်၏ဟု jaṭharaṃ မည်၏။ ဝမ်းဗိုက်။ 162. Pacissiṭhaṅaca. ၁၆၂. Paci ဓာတ်နောက်၌ ara ပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ အဆုံးကို iṭhaṅa ပြုခြင်းလည်း ဖြစ်၏။ Pacatismā aro hoti iṭhaṅacāntādaso. Pacanti etenāti piṭharo=thālī. Paca ဓာတ်နောက်၌ ara ပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ အဆုံးအက္ခရာကို iṭhaṅa ပြုခြင်း ဖြစ်၏။ ဤအိုးဖြင့် ချက်ပြုတ်တတ်ကုန်၏ဟု piṭharo မည်၏။ အိုး။ 163. Vakā araṇa. ၁၆၃. Vaka ဓာတ်နောက်၌ araṇa ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Vaka kuka-ādānetimasmā araṇahoti. Vaketi ādadāti etāyāti vākarā=migabandhanī. ယူခြင်းအနက်ရှိသော Vaka ဓာတ်နောက်၌ araṇa ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဤကျော့ကွင်းဖြင့် ဖမ်းယူတတ်၏ဟု vākarā မည်၏။ သားကောင်ဖမ်းသော ကျော့ကွင်း။ 164. Siṅgyaṅgāga majjakalālā āro. ၁၆၄. Siṅgi, aṅga, aga, majja, kala, ala ဓာတ်တို့နောက်၌ āra ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Siṅgiiti [Pg.275] nāmadhātu, aṅga-gamanattho, aga-kuṭilagamane, majjasaṃsuddhiyaṃ, kala-saṅkhyāne, ala-bandhane, etehi āro hoti. Vijjhanatthena siṅgaṃ viya siṅgaṃ=nāgarikabhāvasaṅkhātassa kilesasiṅgassetaṃ nāmaṃ, taṃkaroti siṅgaṃ vā payuttaṃ, taṃ karoti rāgīsu pabhavatīti vā, ‘‘dhātvatthe nānāmasmī’’ti (5.12) i, pubba saralopo, siṅgi, tato āro, ‘‘sarolopo sare’’ti (1.26) ilopo, pubbe ‘‘vippaṭisedhe’’ti (1.22) aniṭṭhappaṭisedho, ettha hi ārato aññattha sāvakāsapubbasaralopova, ipaccayato aññattha ca, siṅgāro=kilesasiṅgakaraṇaṃ, vilāsoti vuttaṃ hoti. Aṅgati vināsaṃ gacchatīti aṅgāro=daḍḍhakaṭṭhaṃ. Aganti gacchanti etthāti agāraṃ=gharaṃ. Līhanena attano sarīraṃ majjati nimmalattaṃ karotīti majjāro=biḷāro. Kalāti niddesā lassa ḷattaṃ, etena guṇaṃ kalīyati parimīyatīti kaḷāro=piṅgalo. Dīghattaṃ alati bandhatīti aḷāro=vaṅko visālo ca. Siṅgi သည် နာမဓာတ်တည်း။ Aṅga ဓာတ်သည် သွားခြင်းအနက်၊ aga ဓာတ်သည် ကောက်ကွေ့စွာ သွားခြင်းအနက်၊ majja ဓာတ်သည် စင်ကြယ်စေခြင်းအနက်၊ kala ဓာတ်သည် ရေတွက်ခြင်းအနက်၊ ala ဓာတ်သည် ဖွဲ့နှောင်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏၊ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ āra ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ထိုးဆွဲတတ်သောအနက်ဖြင့် ဦးချိုနှင့်တူသောကြောင့် ကိလေသာဦးချိုဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော မြို့ပြသားတို့၏ သဘောတရားကို siṅga ဟု ခေါ်၏။ ထိုသူသည် ကိလေသာဦးချိုကို ပြုတတ်၏၊ သို့မဟုတ် ကိလေသာဦးချိုနှင့် ယှဉ်တတ်၏၊ သို့မဟုတ် ရာဂရှိသောသူတို့၌ ဖြစ်ပွားစေတတ်၏။ “dhātvatthe nānāmasmī” သုတ်ဖြင့် i သက်၍ ရှေ့သရကျေခြင်းကြောင့် siṅgi ဟု ဖြစ်၏။ ထို siṅgi နောက်၌ āra သက်၍ “sarolopo sare” သုတ်ဖြင့် i ကျေ၏။ ရှေး၌ “vippaṭisedhe” သုတ်ဖြင့် မလိုလားအပ်သောအရာကို တားမြစ်ခြင်းဖြစ်၏။ ဤ၌ āra ပစ္စည်းမှတစ်ပါးသော နေရာ၌သာ ရှေ့သရကျေခြင်းသည် အခွင့်ရှိ၏၊ i ပစ္စည်းမှတစ်ပါးသော နေရာ၌လည်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် siṅgāro မည်၏။ ကိလေသာဦးချိုကို ပြုခြင်း၊ တင့်တယ်လှပစွာ ဝတ်စားဆင်ယင်ခြင်းဟု ဆိုလိုသည်။ ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်တတ်၏ဟု aṅgāro မည်၏။ မီးသွေး။ ဤအိမ်သို့ သွားလာတတ်ကုန်၏ဟု agāraṃ မည်၏။ အိမ်။ လျှာဖြင့် လျက်ခြင်းဖြင့် မိမိကိုယ်ကို စင်ကြယ်စေတတ်၏ဟု majjāro မည်၏။ ကြောင်။ Kala ဟု ညွှန်ပြချက်အရ လ ကို ဠ ပြု၏။ ဤမျက်စိဖြင့် အရည်အသွေးကို သိအပ်၏ဟု kaḷāro မည်၏။ ဝါရွှေသော (နီညိုရောင်ရှိသော)။ အသံရှည်ပြုခြင်း ဖြစ်၏၊ ဖွဲ့နှောင်တတ်၏ဟု aḷāro မည်၏။ ကောက်သော၊ ကျယ်ပြန့်သောလည်း ဖြစ်၏။ 165. Kamissassu ca. ၁၆၅. Kama ဓာတ်နောက်၌ āra ပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ထိုဓာတ်၏ အ ကို ဥ သို့၎င်း ပြောင်းလဲ၏။ Kama-icchāyamiccasmā āro hoti, assa u ca. Kāmīyatīti kumāro=bālo. အလိုရှိခြင်းအနက်ရှိသော Kama ဓာတ်နောက်၌ āra ပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ထိုဓာတ်၏ အ ကို ဥ သို့၎င်း ပြု၏။ ချစ်မြတ်နိုးအပ်၏ဟု kumāro မည်၏။ သူငယ် (ကလေးငယ်)။ 166. Bhiṅgārādayo. ၁၆၆. Bhiṅgāra အစရှိသော ပုဒ်တို့။ Bhiṅgārappabhutayo ārantā nipaccante. Bhara=bharaṇe, bharaṇaṃ dhāraṇaṃ posanañca, dhāraṇatthassa bharatissa bhiṅgādeso, bharati [Pg.276] dadhāti udakanti bhiṅgāro=hemabhājanaṃ. Kleda klida-alla bhāve, la lopo, kledayatīti kedāraṃ=khettaṃ, (ke jale sati dāro vidāraṇamassāti vā kedāraṃ=tadeva, bahulādhikārā sattamiyā na lopo.) Vida-lābhetīmasmā kupubbā āro dassa ḷattaṃ issa ettābhāvo samāse kussa o ca nipaccante, kuṃ pathaviṃ vindati tatruppannatāyāti koviḷāro=diguṇapatto. ဘိင်္ဂါရ အစရှိသော ပုဒ်တို့သည် အာရ ပစ္စည်းအဆုံးရှိကုန်လျက် နိပါတ်အဖြစ်ဖြင့် ပြီးကုန်၏။ ဘရဓာတ်သည် ဆောင်ခြင်း၊ မွေးမြူခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဆောင်ခြင်း၊ မွေးမြူခြင်းတည်း။ ဆောင်ခြင်းအနက်ရှိသော ဘရဓာတ်၏ ‘ဘိင်္ဂါ’ ဟူသော အာဒေသပြုခြင်း ဖြစ်၏၊ ရေကို ဆောင်တတ်၏ (ထိန်းထားတတ်၏) ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ဘိင်္ဂါရ’ = ရွှေကရား (သို့မဟုတ် ရွှေခွက်)။ က္လေဒ၊ က္လိဒဓာတ်တို့သည် စိုစွတ်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏၊ ‘လ’ကျေ၏၊ စိုစွတ်စေတတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ကေဒါရ’ = လယ်မြေ။ (သို့မဟုတ် ‘ကေ’ ရေရှိလတ်သော် ထွန်ခြင်း ‘ဒါရ’ ရှိ၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ကေဒါရ’ = ထိုလယ်ကွင်းပင်တည်း၊ ဗဟုလာဓိကာရ သုတ်ကြောင့် သတ္တမီဝိဘတ် မချေ။) လာဘအနက်ရှိသော ဝိဒဓာတ်၏ ရှေ့၌ ‘ကု’ သဗ္ဗနာမ်ရှိသော် ‘အာရ’ ပစ္စည်း သက်၏၊ ‘ဒ’ကို ‘ဠ’ ပြု၏၊ ‘ဣ’ကို ‘ဧ’ မပြု၊ သမတ်၌ ‘ကု’ကို ‘ဩ’ ပြု၏၊ ဤသို့ နိပါတ်အဖြစ်ဖြင့် ပြီးကုန်၏။ ထိုအရပ်၌ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် မြေကြီး ‘ကု’ကို ရတတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ကောဝိဠာရ’ = ကသစ်ပင် (ရွက်မွှာနှစ်ခုရှိသော သစ်ပင်)။ 167. Karā māro. ၁၆၇. ကရဓာတ်မှ ‘မာရ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Karotismā māro hoti. Lohakiccaṃ karotīti kammāro=lohakāro. ကရဓာတ်မှ ‘မာရ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ သံအလုပ်ကို လုပ်တတ်၏ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ကမ္မာရ’ = ပန်းပဲသမား (သံတေသမား)။ 168. Pusa sarehi kharo. ၁၆၈. ပုသဓာတ်၊ သရဓာတ်တို့မှ ‘ခရ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Pusa sarehi kharo hoti. Posīyati jalenāti pokkharaṃ=padumaṃ. Sarati vikāraṃ gacchatīti sakkharā=ucchuvikāro. ပုသဓာတ်၊ သရဓာတ်တို့မှ ‘ခရ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ရေဖြင့် မွေးမြူအပ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ပေါက္ခရ’ = ကြာပန်း။ ဖောက်ပြန်ပြောင်းလဲခြင်းသို့ ရောက်တတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘သက္ခရာ’ = သကြား (ကြံသကာ)။ 169. Sara vasa kalā kīro vassuṭa ca. ၁၆၉. သရဓာတ်၊ ဝသဓာတ်၊ ကလဓာတ်တို့မှ ‘ကီရ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ဝသဓာတ်၏ ‘ဝ’ကို ‘ဥ’ ပြု၍၊ ‘တ’ လည်း သက်၏။ Etehi kīro hoti vassa uṭa ca. Sarīyatīti sarīraṃ=deho. Vasanti vāsaṃ karonti etenāti usīraṃ=bīraṇamūlaṃ. Anena thūlādi kalīyati parimīyatiti kaliro=aṅkuro. ဤဓာတ်တို့မှ ‘ကီရ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ဝသဓာတ်၏ ‘ဝ’ကို ‘ဥ’ ပြု၍ ‘တ’ လည်း ဖြစ်၏။ ပျက်စီးတတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘သရီရ’ = ကိုယ်ခန္ဓာ။ ဤအမြစ်ဖြင့် နေထိုင်ခြင်းကို ပြုတတ်ကုန်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ဥသီရ’ = ပန်းရင်းမြစ် (ဗီရဏမြက်မြစ်)။ ဤအညှောက်ဖြင့် ကြီးသည်၏အဖြစ် စသည်ကို တိုင်းတာအပ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ကလိရ’ = မျှစ် (သစ်ညှောက်)။ 170. Gambhīrādayo. ၁၇၀. ဂမ္ဘီရ အစရှိသော ပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ Gambhīraādayo kīrantā nipaccante. Gamissa bhuka, malopo vā, pathaviṃ, bhinditvā gacchati pavattatīti gambhīro, gabhīro= agādho[Pg.277], kulissa lassa ḷo, pāde kulati pattharatīti kuḷīro=kakkaṭo, evamaññepi. ဂမ္ဘီရ အစရှိသော ပုဒ်တို့သည် ‘ကီရ’ ပစ္စည်းအဆုံးရှိကုန်လျက် နိပါတ်အဖြစ်ဖြင့် ပြီးကုန်၏။ ဂမုဓာတ်၏ ‘မ’ကို ‘ဘု’ ပြု၍ ‘မ’ကျေခြင်းလည်း ဖြစ်၏၊ မြေကြီးကို ဖောက်ခွဲ၍ သွားတတ် ဖြစ်ပွားတတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ဂမ္ဘီရ’၊ ‘ဂဘီရ’ = နက်ရှိုင်းသော အရပ်။ ကုလဓာတ်၏ ‘လ’ကို ‘ဠ’ ပြု၏၊ ခြေတို့ကို ဖြန့်တတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ကုဠီရ’ = လယ်ကဏန်း၊ ဤသို့ အခြားပုဒ်တို့လည်း ရှိကုန်သေး၏။ 171. Khajja valla masā ūro. ၁၇၁. ခဇ္ဇဓာတ်၊ ဝလ္လဓာတ်၊ မသဓာတ်တို့မှ ‘ဦရ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Khajja-majjane, vala valla-saṃvaraṇe, sama-āmasane, etehi ūro hoti, khajjīyatīti khajjūro, vīmhi khajjūrī=rukkhaviseso. Vallīyati saṃvarīyatīti vallūro=sukkhamaṃso. Masīyatīti masūro=vīhiviseso. ခဇ္ဇဓာတ်သည် ပြာဆင်ခြင်း (သုတ်သင်ခြင်း) အနက်၌၎င်း၊ ဝလ၊ ဝလ္လဓာတ်သည် ပိတ်ဆို့ဖုံးကွယ်ခြင်းအနက်၌၎င်း၊ သမဓာတ်သည် သုံးသပ်ခြင်းအနက်၌၎င်း ဖြစ်၏၊ ဤဓာတ်တို့မှ ‘ဦရ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ စားအပ် (သုတ်သင်အပ်) ၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ခဇ္ဇူရ’ = စွန်ပလွန်သီးပင်၊ ဣတ္ထိလိင် ‘ဤ’ ပစ္စည်း၌ ‘ခဇ္ဇူရီ’ = စွန်ပလွန်ပင်။ ဖုံးကွယ်အပ် (ခြောက်သွေ့အောင် ပြုအပ်) ၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ဝလ္လူရ’ = အမဲခြောက်။ သုံးသပ်အပ် (ကြိတ်အပ်) ၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘မသူရ’ = ပဲရာဇာ (သို့မဟုတ် စပါးထူးတစ်မျိုး)။ 172. Kappūrādayo. ၁၇၂. ကပ္ပူရ အစရှိသော ပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ Kappūraādayo ūrantā nipaccante. Tuṭṭhimuppādetuṃ kappati sakkotīti kappūraṃ=ghanasāro. Karotissa assu, kibbisaṃ karotīti kurūro=pāpakārī. Pasa-bādhane, pasati pīḷetīti pasūro=duṭṭho, byañjanaṃ, evaṃnāmako ca, evamaññepi. ကပ္ပူရ အစရှိသော ပုဒ်တို့သည် ‘ဦရ’ ပစ္စည်းအဆုံးရှိကုန်လျက် နိပါတ်အဖြစ်ဖြင့် ပြီးကုန်၏။ နှစ်သက်မှုကို ဖြစ်စေခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ကပ္ပူရ’ = ပရုတ်။ ကရဓာတ်၏ ‘အ’ကို ‘ဥ’ ပြု၏၊ အပြစ်ကို ပြုတတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ကုရူရ’ = ယုတ်မာသောသူ (ညှဉ်းဆဲတတ်သူ)။ ပသဓာတ်သည် ညှဉ်းဆဲခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏၊ ညှဉ်းဆဲတတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ပသူရ’ = ကြမ်းတမ်းသောသူ၊ ဟင်းလျာ၊ ထိုသို့သောအမည်ရှိသောသူ၊ ဤသို့ အခြားပုဒ်တို့လည်း ရှိကုန်သေး၏။ 173. Kaṭha cakā oro. ၁၇၃. ကဌဓာတ်၊ စကဓာတ်တို့မှ ‘ဩရ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Kaṭha-kicchajīvane, caka-parivitakkane, etehi oro hoti. Kaṭhati kicchena jīvatīti kaṭhoro=thaddho. Cakati parivitakketīti cakoro=pakkhiviseso. ကဌဓာတ်သည် ဆင်းရဲစွာ အသက်မွေးခြင်းအနက်၌၎င်း၊ စကဓာတ်သည် ကြံစည်ခြင်းအနက်၌၎င်း ဖြစ်၏၊ ဤဓာတ်တို့မှ ‘ဩရ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဆင်းရဲစွာ အသက်မွေးတတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ကဌောရ’ = ခက်ထန်သော (ကြမ်းတမ်းသော)။ ကြံစည်တတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘စကောရ’ = စကောရငှက်။ 174. Morādayo. ၁၇၄. မောရ အစရှိသော ပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ Moraādayo orantā nipaccante. Mī-hiṃsāyaṃ, īlopo, mayati hiṃsatīti moro=mayūro. Kasa-gamane, assi[Pg.278], kasati gacchatīti kisoro=paṭhamavayo asso. Mahīyati pūjīyatīti mahoro=vammiko, evamaññepi. မောရ အစရှိသော ပုဒ်တို့သည် ‘ဩရ’ ပစ္စည်းအဆုံးရှိကုန်လျက် နိပါတ်အဖြစ်ဖြင့် ပြီးကုန်၏။ မီဓာတ်သည် ညှဉ်းဆဲခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏၊ ‘ဤ’ကျေ၏၊ ညှဉ်းဆဲတတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘မောရ’ = ဥဒေါင်း။ ကသဓာတ်သည် သွားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏၊ ‘အ’ကို ‘ဣ’ ပြု၏၊ သွားတတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ကိသောရ’ = မြင်းငယ် (အရွယ်ဦးမြင်း)။ ပူဇော်အပ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘မဟောရ’ = တောင်ပို့၊ ဤသို့ အခြားပုဒ်တို့လည်း ရှိကုန်သေး၏။ 175. Kuto eraka. ၁၇၅. ‘ကု’ သဗ္ဗနာမ်မှ ‘ဧရက’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Ku-saddetīmasmā eraka hoti. ‘‘Yuvaṇṇānamiyaṅuvaṅa sare’’ti (5.136) uvaṅa, kavati nadatīti kuvero=vessavaṇo. အသံပြုခြင်းအနက်ရှိသော ‘ကု’ သဗ္ဗနာမ်မှ ‘ဧရက’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ‘ယုဝဏ္ဏာနမိယၚုဝၚ သရေ’ သုတ်ဖြင့် ‘ဥဝၚ’ ပြု၏၊ မြည်တမ်းတတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ကုဝေရ’ = ကုဝေရနတ်မင်း (ဝေဿဝဏ်နတ်မင်း)။ 176. Bhū sūhi rika. ၁၇၆. ဘူဓာတ်၊ သူဓာတ်တို့မှ ‘ရိက’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Bhūsattāyaṃ, sū-pasavane, etehi rika hoti. Bhavatīti bhūri=pahūtaṃ, ṅīmhi bhūrī=medhā. Savati hitaṃ pasavatīti sūri=vicakkhaṇo. ဘူဓာတ်သည် ထင်ရှားရှိခြင်းအနက်၌၎င်း၊ သူဓာတ်သည် ဖြစ်ပွားစေခြင်းအနက်၌၎င်း ဖြစ်၏၊ ဤဓာတ်တို့မှ ‘ရိက’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဖြစ်တတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ဘူရိ’ = များစွာသော၊ ဣတ္ထိလိင် ‘ငီ’ ပစ္စည်း၌ ‘ဘူရီ’ = ပညာ။ စီးပွားကို ဖြစ်ထွန်းစေတတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘သူရိ’ = ပညာရှိ။ 177. Mī kasī nīhi ru. ၁၇၇. မီဓာတ်၊ ရှေ့၌ ‘က’ ရှိသော သီဓာတ်၊ နီဓာတ်တို့မှ ‘ရု’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Mī-hiṃsāyamiccasmā, kapubbā sayatismā, nayatismā ca ru hoti. Raṃsīhi andhakāraṃ mīyati hiṃsatīti meru=sireru, ke jale sayati pavattatīti kaseru=tiṇaviseso. Attanissite sundarattaṃ neti pāpetīti neru=pabbato. ညှဉ်းဆဲခြင်းအနက်ရှိသော မီဓာတ်မှ၎င်း၊ ‘က’ ရှေ့၌ရှိသော သီ (သယတိ) ဓာတ်မှ၎င်း၊ နီ (နယတိ) ဓာတ်မှ၎င်း ‘ရု’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ရောင်ခြည်တို့ဖြင့် အမိုက်မှောင်ကို ပယ်ဖျက်တတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘မေရု’ = မြင်းမိုရ်တောင်။ ‘ကေ’ ရေ၌ အိပ်တတ် ဖြစ်ပွားတတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ကသေရု’ = မြက်ပင်တစ်မျိုး။ မိမိကို မှီကုန်သောသူတို့ကို ကောင်းမြတ်သော အဆင်းသို့ ရောက်စေတတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘နေရု’ = နေရုတောင်။ 178. Sinā eru. ၁၇၈. သိနာဓာတ်မှ ‘ဧရု’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Sinā-soceyyetīmasmā eru hoti. Sināti suciṃ karotīti sineru=pabbatarājā. စင်ကြယ်ခြင်းအနက်ရှိသော သိနာဓာတ်မှ ‘ဧရု’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ စင်ကြယ်အောင် ပြုတတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘သိနေရု’ = မြင်းမိုရ်တောင်မင်း။ 179. Bhī ruhi ruka. ၁၇၉. ဘီဓာတ်၊ ရုဓာတ်တို့မှ ‘ရုက’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Bhī-saye, ru-sadde, etehi ruka hoti. Bhāyanti etasmāti bhīru=bhayānako. Ravatīti ruru=migo. ဘီဓာတ်သည် ကြောက်ခြင်းအနက်၌၎င်း၊ ရုဓာတ်သည် အသံပြုခြင်းအနက်၌၎င်း ဖြစ်၏၊ ဤဓာတ်တို့မှ ‘ရုက’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဤသူမှ ကြောက်တတ်ကုန်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ဘီရု’ = ကြောက်တတ်သောသူ (သို့မဟုတ် ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော)။ အော်မြည်တတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ရုရု’ = ရုရုသမင်။ 180. Tamā būlo. ၁၈၀. တမဓာတ်မှ ‘ဗူလ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Tama-bhūsanetīmasmā [Pg.279] būlo hoti. Mukhaṃ tameti bhūsetīti tambūlaṃ=mukhabhūsanaṃ. တန်ဆာဆင်ခြင်းအနက်ရှိသော တမဓာတ်မှ ‘ဗူလ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ မျက်နှာကို တန်ဆာဆင်တတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘တမ္ဗူလ’ = ကွမ်း (မျက်နှာ၏ တန်ဆာ)။ 181. Sito lakavālā. ၁၈၁. သိဓာတ်မှ ‘လ’၊ ‘က’၊ ‘ဝါလ’ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ Si-sevāyamiccasmā lakavālaiccete paccayā honti. Sattehi sevīyatīti silā=pāsāṇo, selo=pabbato. Jalaṃ sevatīti sevālo=jalatiṇaṃ. မှီဝဲခြင်းအနက်ရှိသော သိဓာတ်မှ ‘လ’၊ ‘က’၊ ‘ဝါလ’ ဤပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ သတ္တဝါတို့သည် မှီဝဲအပ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘သိလာ’ = ကျောက်ဖျာ၊ ‘သေလ’ = ကျောက်တောင်။ ရေကို မှီဝဲတတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘သေဝါလ’ = ရေမှော် (ရေမြက်)။ 182. Maṅga kama samba saba saka vasa pisa keva kala palla kaṭha paṭa kuṇḍa maṇḍā alo. ၁၈၂. မင်္ဂဓာတ်၊ ကမဓာတ်၊ သမ္ဗဓာတ်၊ သဗဓာတ်၊ သကဓာတ်၊ ဝသဓာတ်၊ ပိသဓာတ်၊ ကေဝဓာတ်၊ ကလဓာတ်၊ ပလ္လဓာတ်၊ ကဌဓာတ်၊ ပဋဓာတ်၊ ကုဏ္ဍဓာတ်၊ မဏ္ဍဓာတ်တို့မှ ‘အလ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Maṅga-maṅgalye, kama-icchāyaṃ, samba-maṇḍane, sabaiti asseva katamalopassa niddeso, saka-sattiya, vasa-nivāse, pisagamane, keva-sevane, kala-saṅkhyāne, palla-gamane, kaṭha kicchajīvane, paṭa-gamanattho, kuṇḍa-dāhe, maṇḍa-bhūsane, etehi alo hoti. Maṅganti sattā etena vuddhiṃ gacchantīti maṅgalaṃ=pasatthaṃ. Kāmīyatīti kamalaṃ-paṅkajaṃ. Sampati maṇḍetīti sambalaṃ=pātheyyaṃ. Sabalaṃ=visabhāga vaṇṇavantaṃ. Sakkoti vattunti sakalaṃ=sabbaṃ. Vasatīti vasalo=suddo. Piyabhāvaṃ pisati gacchatīti pesalo=piyasīlo. Kevati pavattatīti kevalaṃ=sakalaṃ. Kalīyati parimīyati udakametenāti kalalaṃ=apatthinnaṃ, pallati āgacchati udakametasmāti pallalaṃ=appodako saro. Kaṭhanti ettha dukkhena yantīti kaṭhalaṃ=kapālakhaṇḍaṃ, paṭati vuddhiṃ gacchatīti paṭalaṃ=samū- ho[Pg.280]. Ghaṃsena kuṇḍati dahatīti kuṇḍalaṃ=kaṇṇābharaṇaṃ. Maṇḍīyati paricchedakaraṇavasena bhūsīyatīti maṇḍalaṃ=samantato paricchinnaṃ. မင်္ဂဓာတ်သည် ကြီးပွားခြင်းအနက်၌၎င်း၊ ကမဓာတ်သည် အလိုရှိခြင်းအနက်၌၎င်း၊ သမ္ဗဓာတ်သည် တန်ဆာဆင်ခြင်းအနက်၌၎င်း၊ သဗဓာတ်ဟူသည် အသဓာတ်၏ ‘တ’ကျေခြင်းကို ညွှန်ပြခြင်းဖြစ်၏၊ သကဓာတ်သည် စွမ်းနိုင်ခြင်းအနက်၌၎င်း၊ ဝသဓာတ်သည် နေထိုင်ခြင်းအနက်၌၎င်း၊ ပိသဓာတ်သည် သွားခြင်းအနက်၌၎င်း၊ ကေဝဓာတ်သည် မှီဝဲခြင်းအနက်၌၎င်း၊ ကလဓာတ်သည် ရေတွက်ခြင်းအနက်၌၎င်း၊ ပလ္လဓာတ်သည် သွားခြင်းအနက်၌၎င်း၊ ကဌဓာတ်သည် ဆင်းရဲစွာ အသက်မွေးခြင်းအနက်၌၎င်း၊ ပဋဓာတ်သည် သွားခြင်းအနက်၌၎င်း၊ ကုဏ္ဍဓာတ်သည် ပူလောင်ခြင်းအနက်၌၎င်း၊ မဏ္ဍဓာတ်သည် တန်ဆာဆင်ခြင်းအနက်၌၎င်း ဖြစ်ကုန်၏၊ ဤဓာတ်တို့မှ ‘အလ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ သတ္တဝါတို့သည် ဤအကြောင်းကြောင့် ကြီးပွားခြင်းသို့ ရောက်တတ်ကုန်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘မင်္ဂလ’ = ချီးမွမ်းအပ်သော မင်္ဂလာတရား။ အလိုရှိအပ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ကမလ’ = ကြာပန်း။ ကောင်းစွာ တန်ဆာဆင်တတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘သမ္ဗလ’ = ခရီးရိက္ခာ။ ‘သဗလ’ = ဆန်းကြယ်သော အဆင်းရှိသော (ပြောက်ကျားသော)။ ပြောဆိုခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘သကလ’ = အလုံးစုံ။ နေတတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ဝသလ’ = ဖုတ်ကောင် (အမျိုးယုတ်)။ ချစ်ခင်ဖွယ်ကောင်းသော အဖြစ်သို့ ရောက်တတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ပေသလ’ = ချစ်ဖွယ်သော သီလရှိသော (ပြေပြစ်သော)။ ဖြစ်ပွားတတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ကေဝလ’ = အလုံးစုံ။ ရေကို ဤအရာဖြင့် တိုင်းတာအပ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ကလလ’ = ညွန် (မပျစ်မချွဲသော ရွှံ့ညွန်)။ ဤအရာမှ ရေသည် လာတတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ပလ္လလ’ = ရေနည်းသော အိုင်။ ဤအရပ်၌ ဆင်းရဲစွာ သွားတတ်ကုန်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ကဌလ’ = အိုးခြမ်းကွဲ။ ကြီးပွားခြင်းသို့ ရောက်တတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ပဋလ’ = အစုအဝေး။ ပွတ်တိုက်ခြင်းဖြင့် ပူလောင်တတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ကုဏ္ဍလ’ = နားတောင်း။ ပိုင်းခြားခြင်းကို ပြုခြင်းအားဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘မဏ္ဍလ’ = အဝိုင်း (အဝန်း)။ 183. Musā kalo. ၁၈၃. မုသဓာတ်မှ ‘ကလ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Musatismā kalo hoti. Musati etenāti musalo=ayoggo. မုသဓာတ်မှ ‘ကလ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဤကျည်ပွေ့ဖြင့် ညှဉ်းဆဲတတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘မုသလ’ = ကျည်ပွေ့။ 184. Thalādayo. ၁၈၄. ထလ အစရှိသော ပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ Thalaādayo kalantā nipaccante. Ṭhassa tho, pubbasaralopo, tiṭṭhanti etthāti thalaṃ=unnatappadeso. Pā-pāne, upubbo, dvibhāvasaralopā, udakaṃ pivatīti uppalaṃ=kuvalayaṃ. Patissa pāṭaṃ, patati gacchati paripākanti pāṭalaṃ=phalaṃ, tambavaṇṇaṃ kusumañca. Baṃhissa niggahītalopo, baṃhati vuddhiṃ gacchatīti bahalaṃ=ghanaṃ. Cupissa ussa attaṃ, cupati ekattha na tiṭṭhatīti capalo=anavaṭṭhito, evamaññepi. ထလ အစရှိသော ပုဒ်တို့သည် ‘ကလ’ ပစ္စည်းအဆုံးရှိကုန်လျက် နိပါတ်အဖြစ်ဖြင့် ပြီးကုန်၏။ ‘ဌာ’ဓာတ်၏ ‘ဌ’ကို ‘ထ’ ပြု၏၊ ရှေ့သရကျေ၏၊ ဤအရပ်၌ တည်တတ်ကုန်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ထလ’ = ကုန်းမြေ။ ‘ဥ’ ရှေ့ရှိသော သောက်ခြင်းအနက်ရှိသော ပါဓာတ်၌ နှစ်ဆပြုခြင်း၊ သရကျေခြင်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ ရေကို သောက်တတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ဥပ္ပလ’ = ကြာညို။ ပတဓာတ်၏ ‘ပတ’ကို ‘ပါဋ’ ပြု၏၊ ရင့်ကျက်ခြင်းသို့ ရောက်တတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ပါဋလ’ = သစ်သီး သို့မဟုတ် နီဝါရောင်ပန်း။ ဗံဟဓာတ်၏ နိဂ္ဂဟိတကျေ၏၊ ကြီးပွားခြင်းသို့ ရောက်တတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ဗဟလ’ = ထူထပ်သော။ စုပဓာတ်၏ ‘ဥ’ကို ‘အ’ ပြု၏၊ တစ်နေရာတည်း၌ မတည်တတ် (လှုပ်ရှားတတ်) ၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘စပလ’ = လျှပ်ပေါ်သော (မတည်ကြည်သော)၊ ဤသို့ အခြားပုဒ်တို့လည်း ရှိကုန်သေး၏။ 185. Kulā kālo ca. ၁၈၅. ကုလဓာတ်မှ ‘ကာလ’ ပစ္စည်း၎င်း၊ ‘ကလ’ ပစ္စည်း၎င်း ဖြစ်၏။ Kula-patthāretīmasmā kālo hoti kalo ca. Kulati attano sippaṃ pattharatīti kulālo=kumbhakāro. Kulati pakkhe pasāretīti kulalo=pakkhijāti. ပြန့်ပြောခြင်းအနက်ရှိသော ကုလဓာတ်မှ ‘ကာလ’ ပစ္စည်း၎င်း၊ ‘ကလ’ ပစ္စည်း၎င်း ဖြစ်၏။ မိမိ၏ အတတ်ပညာကို ပြန့်ပြောစေတတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ကုလာလ’ = အိုးထိန်းသည်။ အတောင်တို့ကို ဖြန့်တတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ကုလလ’ = သိန်းငှက် (စွန်ငှက်)။ 186. Muḷālādayo. ၁၈၆. မုဠာလ အစရှိသော ပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ Muḷālaādayo kālantā nipaccante. Mīla-nimīlane, uttaḷatāni, uddhaṭamatte nimīlatīti muḷālaṃ=bhisaṃ. Bala-pāṇane, itta- ḷattāni[Pg.281], mūsikādikhādanena balati jīvatīti biḷālo=majjāro. Kappissa saṃyogādilopo, kappanti jīvikaṃ etenāti kapālaṃ=ghaṭādikhaṇḍaṃ. Pī tappane. ‘‘Yuvaṇṇānamiyaṅuvaṅa sare’’ti (5.136) iyaṅa, attano phalena satte santappetīti piyālo-rukkho. Kuṇa-sadde, vātasamuṭṭhitā vīcimālā ettha kuṇanti nadantīti kuṇālo=eko mahāsaro. Visa-pavisane, pavisanti etthāti visālo=vitthiṇṇo. Pala-gamane, vātena palati gacchatīti palālaṃ=sassānamupanītadhaññānaṃ nāḷapattāni. Saratissa sigo, sasādayo sarati hiṃsatīti sigālo=kotthu, evamaññepi. မုဠာလအစရှိသော က-အစရှိသောဗျည်း နောက်ဆုံးရှိသော အာလ-အဆုံးရှိသောပုဒ်တို့ကို နိပါတ်ပြုအပ်ကုန်၏။ မီလဓာတ်သည် မျက်စိမှိတ်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဥတ်-ရှေ့ရှိသော တဠဓာတ်လည်း ရှိ၏။ နှုတ်ယူကာမျှ၌ မျက်စိမှိတ် (ညှိုးနွမ်း) သကဲ့သို့ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် 'မုဠာလ' (ကြာစွယ်) မည်၏။ ဗလဓာတ်သည် အသက်မွေးခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဣ-ရှေ့ရှိသော တဠဓာတ်လည်း ရှိ၏။ ကြွက်စသည်တို့ကို စားခြင်းဖြင့် အသက်မွေးတတ်သောကြောင့် 'ဗိဠာလ' (ကြောင်) မည်၏။ ကပ္ပဓာတ်၏ ဗျည်းဆင့်အစကို ချေခြင်းဖြစ်၏။ ဤအိုးခြမ်းဖြင့် အသက်မွေးမှုကို ပြုတတ်ကုန်၏ဟု 'ကပါလ' (အိုးခြမ်းကွဲစသည်) မည်၏။ ပီဓာတ်သည် နှစ်သက်စေခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ “ယုဝဏ္ဏာနမိယငုဝင သရေ”သုတ်ဖြင့် အိယင် (iyaṅ) အပြုဖြစ်၍၊ မိမိ၏ အသီးဖြင့် သတ္တဝါတို့ကို နှစ်သက်စေတတ်သောကြောင့် 'ပိယာလ' (ပိယာလ်ပင်) မည်၏။ ကုဏဓာတ်သည် အသံပြုခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ လေကြောင့် ထကြွသော လှိုင်းတံပိုးတို့သည် ဤအိုင်၌ မြည်တတ်ကုန်၏ဟု 'ကုဏာလ' (မဟာအိုင်ကြီးတစ်ခု) မည်၏။ ဝိသဓာတ်သည် ဝင်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဤ၌ (လူအများ) ဝင်ဆံ့ကုန်၏ဟု 'ဝိသာလ' (ကျယ်ဝန်းသော) မည်၏။ ပလဓာတ်သည် သွားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ လေဖြင့် လွင့်ပါးသွားတတ်သောကြောင့် 'ပလာလ' (ကောက်ရိုး - စပါးနှံတို့ကို ဆောင်ယူပြီးသော အပင်၏ အညှာအရွက်တို့) မည်၏။ သရဓာတ်၏ 'သိဂ' အပြုဖြစ်၏။ ယုန်စသည်တို့ကို ညှဉ်းဆဲသတ်ဖြတ်တတ်သောကြောင့် 'သိဂါလ' (မြေခွေး) မည်၏။ ဤသို့ စသည်ဖြင့် အခြားသောပုဒ်တို့ကိုလည်း သိအပ်၏။ 187. Caṇḍa patā ṇālo. ၁၈၇. စဏ္ဍ၊ ပတ ဓာတ်တို့နောက်၌ ဏာလပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Caṇḍa-caṇḍikye, pata patha-gamane, etehi ṇālo hoti. Caṇḍeti pīḷetīti caṇḍālo=mātaṅgo, patati adhogacchatīti pātālaṃ=rasātalaṃ. စဏ္ဍဓာတ်သည် ကြမ်းတမ်းခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ပတဓာတ်သည် လမ်းခရီးသို့ သွားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ ဏာလပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ညှဉ်းဆဲတတ်သောကြောင့် 'စဏ္ဍာလ' (စဏ္ဍာလလူမျိုး) မည်၏။ အောက်သို့ ကျတတ် (သွားတတ်) သောကြောင့် 'ပါတာလ' (မြေအောက်အပါယ်ဘုံ၊ သမုဒ္ဒရာရေနက်ရာအရပ်) မည်၏။ 188. Mādito lo. ၁၈၈. မာ အစရှိသော ဓာတ်တို့နောက်၌ လပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Mā-māne, i-ajjhenagatīsu, pī-tappane, dū-paritāpe, evamādīhi lo hoti. Mīyati parimīyatīti mālā=panti. Eti gacchatīti elā=sukhumelā. Piṇeti tappeti etthāti pelā=āsittakūpadhānaṃ. Dūyati paritāpetīti dolā=kīḷanayānakaṃ. Kalasaṅkhyāne, kalanaṃ kallaṃ=yuttaṃ. မာဓာတ်သည် တိုင်းတာခြင်းအနက်၌၊ ဣဓာတ်သည် စာသင်ခြင်း၊ သွားခြင်းအနက်၌၊ ပီဓာတ်သည် နှစ်သက်စေခြင်းအနက်၌၊ ဒူဓာတ်သည် ပူပန်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဤသို့ စသည်တို့နောက်၌ လပစ္စည်း ဖြစ်၏။ တိုင်းတာအပ် (သီကုံးအပ်) သောကြောင့် 'မာလာ' (ပန်းကုံး၊ အတန်း) မည်၏။ သွားတတ် (ပျံ့လွင့်တတ်) သောကြောင့် 'ဧလာ' (ဖာလာစေ့) မည်၏။ ဤ၌ နှစ်သက်စေတတ်၏ဟု 'ပေလာ' (သေတ္တာ၊ ကွမ်းအစ်စသည်) မည်၏။ ပူပန်စေတတ် (တုန်လှုပ်စေတတ်) သောကြောင့် 'ဒေါလာ' (လွှဲယက်၊ ကြိုးပုခက်) မည်၏။ ကလဓာတ်သည် ရေတွက်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ရေတွက်ခြင်းသည် 'ကလ္လ' (သင့်လျော်သော၊ အပ်စပ်သော) မည်၏။ 189. Ana sala kala kuka saṭha mahā ilo. ၁၈၉. အန၊ သလ၊ ကလ၊ ကုက၊ သဌ၊ မဟ ဓာတ်တို့နောက်၌ ဣလပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Ana-pāṇane, sala-gamane, kala-saṅkhyāne, kuka vaka-ādane, saṭha-kitave, araha maha-pūjāyaṃ, etehi ilo hoti. Anati [Pg.282] pavattatītianilo=māluto. Salati gacchatīti salilaṃ=jalaṃ. Kalati pavattatīti kalilaṃ=gahanaṃ. Kukati attano nādena sattānaṃ manaṃ gaṇhātīti kokilo=parapuṇḍo. Saṭhati vañcetīti saṭhilo=saṭho. Mahīyati pūjīyatīti mayilā=itthī. အနဓာတ်သည် အသက်ရှူခြင်းအနက်၌၊ သလဓာတ်သည် သွားခြင်းအနက်၌၊ ကလဓာတ်သည် ရေတွက်ခြင်းအနက်၌၊ ကုကဓာတ်သည် ကောက်ကွေးခြင်း၊ စားခြင်းအနက်၌၊ သဌဓာတ်သည် လှည့်ပတ်ခြင်းအနက်၌၊ မဟဓာတ်သည် ပူဇော်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ ဣလပစ္စည်း ဖြစ်၏။ တည်တံ့ဆဲဖြစ်တတ်သောကြောင့် 'အနိလ' (လေ) မည်၏။ စီးသွားတတ်သောကြောင့် 'သလိလ' (ရေ) မည်၏။ ရေတွက်အပ်သောကြောင့် 'ကလိလ' (တောအုပ်၊ ရှုပ်ထွေးသောအရပ်) မည်၏။ မိမိအသံဖြင့် သတ္တဝါတို့၏ စိတ်ကို ယူတတ်သောကြောင့် 'ကောကိလ' (ဥဩငှက်) မည်၏။ လှည့်ပတ်တတ်သောကြောင့် 'သဌိလ' (လှည့်ပတ်တတ်သောသူ) မည်၏။ ပူဇော်အပ်သောကြောင့် 'မယိလာ' (အမျိုးသမီး) မည်၏။ 190. Kuṭā kilo. ၁၉၀. ကုဋဓာတ်နောက်၌ ကိလပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Kuṭa-koṭilyetīmasmā kilo hoti. Akuṭi kuṭilattamagamīti kuṭilo=vaṅko. ကောက်ကွေးခြင်းအနက်၌ ရှိသော ကုဋဓာတ်နောက်၌ ကိလပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ကောက်ကွေးခြင်းသို့ ရောက်တတ်သောကြောင့် 'ကုဋိလ' (ကောက်သော) မည်၏။ 191. Sithilādayo. ၁၉၁. သိထိလ အစရှိသော 'ကိလ' အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့ကို နိပါတ်ပြုအပ်ကုန်၏။ Sithilaādayo kilantā nipaccante. Saha khamāyaṃ, sahissa sithattaṃ, sahitumalanti sithilaṃ=adaḷhaṃ. Kampissa saṃyogādilopo, paradukkhe sati kampatīti kapilo=isi. Kaba-vaṇṇe, bassa po, akabi nīlādivaṇṇattamagamīti kapilo=vaṇṇaviseso. Mathissa mitho, mathīyatīti mithilā=pūrī, evamaññepi. သိထိလအစရှိသော ကိလပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့ကို နိပါတ်ပြုအပ်ကုန်၏။ သဟဓာတ်သည် သည်းခံခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ 'သဟ' ၏ 'သိထ' အပြုဖြစ်၏။ သည်းခံခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်၏ဟု 'သိထိလ' (လျော့ရဲသော၊ မမြဲမြံသော) မည်၏။ ကမ္ပဓာတ်၏ ဗျည်းဆင့်အစကို ချေခြင်းဖြစ်၏။ သူတစ်ပါးဆင်းရဲခြင်း၌ တုန်လှုပ်တတ်သောကြောင့် 'ကပိလ' (ကပိလရသေ့) မည်၏။ ကဗဓာတ်သည် အဆင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ 'ဗ' ၏ 'ပ' အပြုဖြစ်၏။ ညိုသော အဆင်းစသည်သို့ ရောက်တတ်သောကြောင့် 'ကပိလ' (နီဝါသောအဆင်းထူး) မည်၏။ မထဓာတ်၏ 'မိထ' အပြုဖြစ်၏။ မွှေနှောက်အပ်သောကြောင့် 'မိထိလာ' (မိထိလာပြည်) မည်၏။ ဤသို့ စသည်ဖြင့် အခြားသောပုဒ်တို့ကိုလည်း သိအပ်၏။ 192. Caṭa kaṇḍa vaṭṭa puthā kulo. ၁၉၂. စဋ၊ ကဏ္ဍ၊ ဝဋ္ဋ၊ ပုထ ဓာတ်တို့နောက်၌ ကုလပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Caṭa-bhedane, kaṇḍa-chedane, vaṭṭa-vattane, putha patha-vitthāre, etehi kulo hoti. Caṭati mitte bhindatīti caṭulo=cāṭukārī. Kaṇḍīyati chindīyatīti kaṇḍulo=rukkho. Vaṭṭatīti vaṭṭulo=parimaṇḍalo. Apattharīti puthulo=vitthāro. စဋဓာတ်သည် ဖျက်ဆီးခြင်းအနက်၌၊ ကဏ္ဍဓာတ်သည် ဖြတ်တောက်ခြင်းအနက်၌၊ ဝဋ္ဋဓာတ်သည် လည်ခြင်းအနက်၌၊ ပုထဓာတ် (သို့မဟုတ် ပထဓာတ်) သည် ပြန့်ပြောခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ ကုလပစ္စည်း ဖြစ်၏။ အဆွေခင်ပွန်းတို့ကို ဖျက်ဆီးတတ် (ချော့မော့တတ်) သောကြောင့် 'စဋုလ' (မျက်နှာလိုမျက်နှာရ ပြုတတ်သောသူ) မည်၏။ ဖြတ်တောက်အပ်သောကြောင့် 'ကဏ္ဍုလ' (ကဏ္ဍုလပင်) မည်၏။ လည်တတ်သောကြောင့် 'ဝဋ္ဋုလ' (ဝိုင်းဝန်းသော) မည်၏။ ပြန့်ပြောတတ်သောကြောင့် 'ပုထုလ' (ကျယ်ပြန့်သော) မည်၏။ 193. Tumulādayo. ၁၉၃. တုမုလ အစရှိသော 'ကုလ' အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့ကို နိပါတ်ပြုအပ်ကုန်၏။ Tumulaādayo kulantā nipaccante. Tama khedane, assu, atami vitthiṇṇattamagamīti tumulo=patthaṭo. Tamissa ḍuka, tamīyati [Pg.283] vikāramāpādīyatīti taṇḍulo=vīhisāro. Nipubbassa cinātissa ilopo, atthikehi nicīyateti niculo=hijjalo, evamaññepi. တုမုလအစရှိသော ကုလပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့ကို နိပါတ်ပြုအပ်ကုန်၏။ တမဓာတ်သည် ပင်ပန်းခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ထိုတမဓာတ်၏ 'အ' သည် 'ဥ' ဖြစ်၏။ ပြန့်ပြောခြင်းသို့ ရောက်တတ်သောကြောင့် 'တုမုလ' (ထူထပ်သော၊ ပြန့်ပြောသော) မည်၏။ တမဓာတ်၏ 'ဏ္ဍု' (သို့မဟုတ် 'ဍုက') အပြုဖြစ်၏။ ဖောက်ပြန်ခြင်းသို့ ရောက်တတ်သောကြောင့် 'တဏ္ဍုလ' (ဆန်) မည်၏။ 'နိ' ရှေ့ရှိသော စိဓာတ်၏ 'ဣ' ကို ချေခြင်းဖြစ်၏။ အလိုရှိအပ်သူတို့ ဆည်းပူးအပ်သောကြောင့် 'နိစုလ' (ရေကြည်ပင်) မည်၏။ ဤသို့ စသည်ဖြင့် အခြားသောပုဒ်တို့ကိုလည်း သိအပ်၏။ 194. Kalla kapa takka paṭā olo. ၁၉၄. ကလ္လ၊ ကပ၊ တက္က၊ ပဋ ဓာတ်တို့နောက်၌ ဩလပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Kalla-sadde, kapa-acchādane, takka-vitakke, paṭa-gamane, etehi olo hoti. Vātavegena samuddato uṭṭhahitvā kallati nadatīti kallolo=mahāvīci. Kapati dante acchādatīti kapolo=vadanekadeso. Takkīyatīti takkolaṃ=kolakaṃ. Paṭati byādhimetena gacchatīti paṭolo=tittako. ကလ္လဓာတ်သည် အသံပြုခြင်းအနက်၌၊ ကပဓာတ်သည် ဖုံးလွှမ်းခြင်းအနက်၌၊ တက္ကဓာတ်သည် ကြံစည်ခြင်းအနက်၌၊ ပဋဓာတ်သည် သွားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ ဩလပစ္စည်း ဖြစ်၏။ လေအရှိန်ကြောင့် သမုဒ္ဒရာမှ ထလျက် မြည်တတ်သောကြောင့် 'ကလ္လောလ' (လှိုင်းတံပိုးကြီး) မည်၏။ သွားတို့ကို ဖုံးလွှမ်းတတ်သောကြောင့် 'ကပေါလ' (ပါးပြင်) မည်၏။ ကြံစည်အပ်သောကြောင့် 'တက္ကောလ' (တက္ကောလသီး) မည်၏။ ဤဆေးဖြင့် နာကျင်ခြင်း ရောဂါသည် ပြေးသွားတတ်သောကြောင့် 'ပဋောလ' (ပဲလင်းမြွေသီးစသည်) မည်၏။ 195. Aṅgā ulolī. ၁၉၅. အင်္ဂဓာတ်နောက်၌ ဥလ၊ ဥလီ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ Aṅga-gamanattho, etasmā ulaulī honti. Aṅganti etena jānantīti aṅgulaṃ=pamāṇaṃ. Aṅgati uggacchatīti aṅgali=karasākhā. အင်္ဂဓာတ်သည် သွားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဤဓာတ်နောက်၌ ဥလ၊ ဥလီ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤအင်္ဂုလိဖြင့် အတိုင်းအရှည်ကို သိတတ်ကုန်၏ဟု 'အင်္ဂုလ' (လက်သစ်အတိုင်းအရှည်) မည်၏။ အထက်သို့ တက်တတ်သောကြောင့် 'အင်္ဂုလိ' (လက်ချောင်း) မည်၏။ 196. Añjāli. ၁၉၆. အဉ္ဇဓာတ်နောက်၌ အလိပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Añja-byatti makkhana gati kantīsu, etasmā ali hoti. Añjeti bhattimanena pakāsetīti añjali=karapuṭo. အဉ္ဇဓာတ်သည် ထင်ရှားစေခြင်း၊ လိမ်းကျံခြင်း၊ သွားခြင်း၊ နှစ်သက်ခြင်းအနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ဤဓာတ်နောက်၌ အလိပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဤလက်အုပ်ချီခြင်းဖြင့် ရိုသေမှုကို ထင်ရှားစေတတ်သောကြောင့် 'အဉ္ဇလိ' (လက်အုပ်) မည်၏။ 197. Chadā li. ၁၉၇. ဆဒဓာတ်နောက်၌ လိပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Chada-saṃvaraṇe, etasmā li hoti. Chādetīti challī=sakalikā. ဆဒဓာတ်သည် ဖုံးလွှမ်းခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဤဓာတ်နောက်၌ လိပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဖုံးလွှမ်းတတ်သောကြောင့် 'ဆလ္လိ' (သစ်ခေါက်၊ အခွံ) မည်၏။ 198. Allyādayo. ၁၉၈. အလ္လိ အစရှိသော 'လိ' အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့ကို နိပါတ်ပြုအပ်ကုန်၏။ Alliādayo liantā nipaccante. Ara-gamane, arati pavattatīti alli=rukkho. Nayatissa ettābhāvo, attikehi nīyatīti [Pg.284]4 nīli, ṅīmhi nīlī=gacchajāti. ‘‘Saramhā dve’’ti (1.34) lassa dvibhāve rassatte ca nillītipi hoti. Pālissa pā, pāleti rakkhatīti pāli, ṅīmhi pālī=panti. Pālissa palo, pāleti rakkhatīti palli=kuṭi. Cuda-codane, ottābhāvo, codīyatīti culli=uddhanaṃ, evamaññepi. အလ္လိအစရှိသော လိပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့ကို နိပါတ်ပြုအပ်ကုန်၏။ အရဓာတ်သည် သွားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် 'အလ္လိ' (သစ်ပင်တစ်မျိုး) မည်၏။ နယဓာတ်၏ 'ဧ' အပြုမရှိခြင်း ဖြစ်၏။ အလိုရှိသူတို့ ဆောင်ယူအပ်သောကြောင့် 'နီလိ' (မဲနယ်ပင်) မည်၏။ ငီပစ္စည်း (ṅī) ကြောင့် 'နီလီ' လည်း ဖြစ်၏။ 'လ' ကို ကုန်း (ဗျည်းဆင့်) ပြု၍ ရသပြုသော် 'နိလ္လိ' ဟုလည်း ဖြစ်၏။ ပါလိပုဒ်၏ 'ပါ' ဖြစ်၏၊ ထိန်းသိမ်းတတ်သောကြောင့် 'ပါလိ' မည်၏။ ငီပစ္စည်းကြောင့် 'ပါလီ' (အတန်း၊ စာပေ) လည်း ဖြစ်၏။ ပါလိပုဒ်၏ 'ပလ' ဖြစ်၏၊ ထိန်းသိမ်းတတ်သောကြောင့် 'ပလ္လိ' (တဲ၊ ရွာငယ်) မည်၏။ စုဒဓာတ်သည် တိုက်တွန်းခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ 'ဥ' ၏ 'ဩ' အပြုမရှိခြင်း ဖြစ်၏။ တိုက်တွန်းအပ် (မီးတောက်စေအပ်) သောကြောင့် 'စုလ္လိ' (မီးဖို) မည်၏။ ဤသို့ စသည်ဖြင့် အခြားသောပုဒ်တို့ကိုလည်း သိအပ်၏။ 199. Pilādīhyavo. ၁၉၉. ပိလ အစရှိသော ဓာတ်တို့နောက်၌ အဝပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Pila-vattane, palla-gamane, paṇa-byavahārathutīsu, evamādīhi avo hoti. Pilyateti pelavo=lahu. Pallatīti pallavo=kisalayaṃ. Paṇīyatīti paṇavo=mudaṅgo. Evamaññepi. ပိလဓာတ်သည် လည်ခြင်းအနက်၌၊ ပလ္လဓာတ်သည် သွားခြင်းအနက်၌၊ ပဏဓာတ်သည် ရောင်းဝယ်ခြင်း၊ ချီးမွမ်းခြင်းအနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ဤသို့ စသည်တို့နောက်၌ အဝပစ္စည်း ဖြစ်၏။ လည်တတ်သောကြောင့် 'ပေလဝ' (ပေါ့ပါးသော) မည်၏။ လွင့်ပါးသွားတတ်သောကြောင့် 'ပလ္လဝ' (သစ်ညွန့်) မည်၏။ ချီးမွမ်းအပ်သောကြောင့် 'ပဏဝ' (ပတ်သာ၊ စည်ငယ်) မည်၏။ ဤသို့ စသည်ဖြင့် အခြားသောပုဒ်တို့ကိုလည်း သိအပ်၏။ 200. Sāḷavādayo. ၂၀၀. သာဠဝ အစရှိသော 'အဝ' အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့ကို နိပါတ်ပြုအပ်ကုန်၏။ Sāḷavaādayo avantā nipaccante. Sala-gamanattho, upantassa dīgho ḷattañca nipātanā. Salati pavattatīti sāḷa vo=abhisaṅkhataṃ badarādiphalakhādanīyaṃ. Kita-nivāse, ettābhāvo, ketatīti kitavo=jūtakāro, coro ca. Mū-bandhane, ūssa rassattaṃ, tuña cāvassa, munāti bandhatīti mutavo=caṇḍālo. Vala valla-saṃvaraṇe, ḷattaṃ, valati, valyateti vā vaḷavā=turaṅgakantā. Mura-saṃveḷane, murīyatīti muravo=mudaṅgo, evamaññepi. သာဠဝအစရှိသော အဝပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့ကို နိပါတ်ပြုအပ်ကုန်၏။ သလဓာတ်သည် သွားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ နိပါတ်ပြုခြင်းကြောင့် ရှေ့စာလုံးကို ရသမှ ဒီဃပြုခြင်းနှင့် 'လ' ကို 'ဠ' ပြုခြင်းဖြစ်၏။ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် 'သာဠဝ' (ဆီးသီးစသည်ဖြင့် စီရင်အပ်သော စားဖွယ်) မည်၏။ ကိတဓာတ်သည် နေခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ 'ဧ' အပြုမရှိခြင်း ဖြစ်၏။ နေတတ်သောကြောင့် 'ကိတဝ' (လောင်းကစားသမား၊ သူခိုး) မည်၏။ မူဓာတ်သည် ဖွဲ့နှောင်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ 'ဦ' ကို ရသပြုခြင်း၊ 'တု' လာခြင်းနှင့် 'ဝ' အက္ခရာဖြစ်ခြင်းတို့ ဖြစ်၏။ နှောင်ဖွဲ့တတ်သောကြောင့် 'မုတဝ' (စဏ္ဍာလလူမျိုး) မည်၏။ ဝလ (သို့မဟုတ်) ဝလ္လဓာတ်သည် ဖုံးလွှမ်းခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ 'လ' ကို 'ဠ' ပြုခြင်းဖြစ်၏။ ဖုံးလွှမ်းတတ်သောကြောင့် 'ဝဠဝါ' (မြင်းမ) မည်၏။ မုရဓာတ်သည် ပတ်ဖွဲ့ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ပတ်ဖွဲ့အပ်သောကြောင့် 'မုရဝ' (စည်ကြီး၊ ပတ်သာ) မည်၏။ ဤသို့ စသည်ဖြင့် အခြားသောပုဒ်တို့ကိုလည်း သိအပ်၏။ 201. Sarā āvo. ၂၀၁. သရဓာတ်နောက်၌ အာဝပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Saratismā āvo hoti. Sarati pavattatīti sarāvo=bhājanaviseso. သရဓာတ်နောက်၌ အာဝပစ္စည်း ဖြစ်၏။ သွားတတ်သောကြောင့် 'သရာဝ' (ခွက်၊ ပန်းကန်ပြားစသော အိုးခွက်ထူး) မည်၏။ 202. Ala mala bilā ṇuvo. ၂၀၂. အလ၊ မလ၊ ဗိလ ဓာတ်တို့နောက်၌ ဏုဝပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Ala-bandhane[Pg.285], mala malla-dhāraṇe, bila-bhedane, etehi ṇuvo hoti. Latāhi alīyatīti āluvo=gacchajāti. Malati dhāretīti māluvo=pattalatā. Bilati bhindatīti beluvo=rukkho. အလဓာတ်သည် နှောင်ဖွဲ့ခြင်းအနက်၌၊ မလ (သို့မဟုတ် မလ္လ) ဓာတ်သည် ဆောင်ထားခြင်းအနက်၌၊ ဗိလဓာတ်သည် ဖျက်ဆီးခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ ဏုဝပစ္စည်း ဖြစ်၏။ နွယ်တို့ဖြင့် နှောင်ဖွဲ့အပ်သောကြောင့် 'အာလုဝ' (အာလူး၊ ကန်စွန်းစသော သစ်ဥပင်တစ်မျိုး) မည်၏။ ဆောင်ထားတတ်သောကြောင့် 'မာလုဝ' (နွယ်ပင်တစ်မျိုး) မည်၏။ ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့် 'ဗေလုဝ' (ဥသျှစ်ပင်) မည်၏။ 203. Gātvī vo. ၂၀၃. ဂါဓာတ်နောက်၌ အီဝပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Kā gā-saddetīmasmā īvo hoti. Gāyanti etāyāti gīvā=galo. အသံပြုခြင်းအနက်၌ ရှိသော ဂါဓာတ်နောက်၌ အီဝပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဤလည်ပင်းဖြင့် သီဆိုတတ်ကုန်၏ဟု 'ဂီဝါ' (လည်ပင်း) မည်၏။ 204. Suto kvatvā. ၂၀၄. သုဓာတ်နောက်၌ ကွ၊ ကွာ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ Su-savanetīmasmā kva kvā honti. Suṇātīti suvo=kīro. Suvā=suṇo. ကြားခြင်းအနက်၌ ရှိသော သုဓာတ်နောက်၌ ကွ၊ ကွာ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ကြားတတ်သောကြောင့် 'သုဝ' (ကျေးတောငှက်) မည်၏။ 'သုဝါ' (ခွေး) ဟုလည်း ဖြစ်၏။ 205. Vidvā. ၂၀၅. ဝိဒွါ ပုဒ် ဖြစ်၏။ Vidatismā kvā pararūpābhāvo a nipaccante. Vidati jānātīti vidvā=vidū. ဝိဒဓာတ်နောက်၌ ကွာပစ္စည်း ဖြစ်၍၊ ပရရူပမရှိခြင်း၊ 'အ' အက္ခရာဖြစ်ခြင်းတို့ကို နိပါတ်ပြုအပ်ကုန်၏။ သိတတ်သောကြောင့် 'ဝိဒွါ' (ပညာရှိ) မည်၏။ 206. Thuto revo. ၂၀၆. ထုဓာတ်နောက်၌ ရေဝပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Thu-abhitthave, etasmā revo hoti. Thavati siñcatīti thevo=phusitaṃ. သူ-အဘိတ္ထဝေ (ချီးမွမ်းခြင်း၊ သွန်းလောင်းခြင်း) ဓာတ်မှ ရေဝပစ္စည်း သက်၏။ သဝတိ သိဉ္စတီတိ ထေဝေါ = ဖုသိတံ (သွန်းလောင်းတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထေဝ မည်၏။ မိုးရေစက်။) 207. Samā rivo. ၂၀၇. သမဓာတ်မှ ရိဝပစ္စည်း သက်၏။ Sama-upasame, etasmā rivo hoti. Sameti upasametīti sivo=umāpati, sivā=sigālo, sivaṃ=santi. သမ-ဥပသမေ (ငြိမ်းအေးစေခြင်း) ဓာတ်မှ ရိဝပစ္စည်း သက်၏။ သမေတိ ဥပသမေတီတိ သိဝေါ = ဥမာပတိ (ငြိမ်းအေးစေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် သိဝ မည်၏။ သီဝနတ်မင်း။)၊ သိဝါ = သိင်္ဂါလော (မြေခွေးမ။)၊ သိဝံ = သန္တိ (ငြိမ်းအေးရာ နိဗ္ဗာန်။) 208. Chadā ravi. ၂၀၈. ဆဒဓာတ်မှ ရဝိပစ္စည်း သက်၏။ Chada-saṃvaraṇe[Pg.286], etasmā ravi hoti. Chādetīti chavi=juti. ဆဒ-သံဝရဏေ (ဖုံးလွှမ်းခြင်း) ဓာတ်မှ ရဝိပစ္စည်း သက်၏။ ဆာဒေတီတိ ဆဝိ = ဇုတိ (ဖုံးလွှမ်းတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဆဝိ မည်၏။ အရေ၊ ကိုယ်ရောင်။) 209. Pūra timā kiso rasso ca. ၂၀၉. ပူရဓာတ်၊ တိမဓာတ်တို့မှ ကိသပစ္စည်း သက်၏၊ သရသည်လည်း အသံတို (ရုဿ) ဖြစ်၏။ Pūra-pūraṇe, tima-temane, etehi kiso hoti ūssa rasso ca. Pūretīti puriso=pumā. (Pure uccaṭṭhāne seti pavattatīti vā puriso=sova.) Temetīti timisaṃ=tamo. ပူရ-ပူရဏေ (ပြည့်စေခြင်း)၊ တိမ-တေမနေ (စိုစွတ်စေခြင်း) ဓာတ်တို့မှ ကိသပစ္စည်း သက်၏၊ (ပူရဓာတ်၏) ဦသရသည်လည်း အသံတို (ဥ) ဖြစ်၏။ ပူရေတီတိ ပုရိသော = ပုမာ (ပြည့်စေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ပုရိသ မည်၏။ ယောက်ျား။) (သို့မဟုတ် - မြင့်မြတ်သောအရပ်၌ နေတတ်ဖြစ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ပုရိသ မည်၏။) တေမေတီတိ တိမိသံ = တမော (စိုစွတ်စေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် တိမိသ မည်၏။ အမိုက်မှောင်။) 210. Karā īso. ၂၁၀. ကရဓာတ်မှ ဤသပစ္စည်း သက်၏။ Karotismā īso hoti. Karīyatīti karīsaṃ=gūthaṃ. ကရဓာတ်မှ ဤသပစ္စည်း သက်၏။ ကရီယတီတိ ကရီသံ = ဂူထံ (စွန့်ပစ်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ကရီသ မည်၏။ ကျင်ကြီး၊ မစင်။) 211. Sirīsādayo. ၂၁၁. သိရီသ အစရှိသော ပုဒ်တို့သည်။ Sirīsaādayo īsantā nipaccante. Saratissa assi, sappadaṭṭhakālādīsu sarīyatīti sirīso=rukkho. Pūrissa rassattaṃ, pūretīti purīsaṃ=gūthaṃ. Talissa dīgho, talati sattānaṃ patiṭṭhānaṃ bhavatīti tālīsaṃ=osadhiviseso, evamaññepi. သိရီသ အစရှိသော ပုဒ်တို့သည် ဤသပစ္စည်းအဆုံးရှိကုန်လျက် ပြီးစီးအပ်ကုန်၏။ သရဓာတ်၏ အသရကို အိသရပြု၏၊ မြွေကိုက်သောအခါစသည်၌ အမှီပြုအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် သိရီသော = ရုက္ခော (သိရီသပင်၊ ကုက္ကိုပင်။) ပူရဓာတ်၏ သရကို အသံတိုပြု၏၊ ပြည့်စေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ပုရီသံ = ဂူထံ (မစင်။) တလဓာတ်၏ သရကို အသံရှည်ပြု၏၊ သတ္တဝါတို့၏ တည်ရာဖြစ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် တာလီသံ = ဆေးပင်ထူးတစ်မျိုး။ ဤသို့ အခြားပုဒ်တို့ကိုလည်း ကြည့်ရှုအပ်ကုန်၏။ 212. Karā ribbiso. ၂၁၂. ကရဓာတ်မှ ရိဗ္ဗိသပစ္စည်း သက်၏။ Karotismā ribbiso hoti. Karīyatīti kibbisaṃ=pāpaṃ. ကရဓာတ်မှ ရိဗ္ဗိသပစ္စည်း သက်၏။ ကရီယတီတိ ကိဗ္ဗိသံ = ပါပံ (ယုတ်မာသူတို့ ပြုအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ကိဗ္ဗိသ မည်၏။ အကုသိုလ်၊ အပြစ်။) 213. Sasāsa vasa visa hana vana manāna kamā so. ၂၁၃. သသ၊ အသ၊ ဝသ၊ ဝိသ၊ ဟန၊ ဝန၊ မန၊ အန၊ ကမဓာတ်တို့မှ သပစ္စည်း သက်၏။ Sasa-gati hiṃsā vissasa pāṇanesu, asa-khepane, vasa-nivāse, visa-pavisane, hana-hiṃ sāyaṃ, vana sana-sambhattiyaṃ, mana-ñāṇe, ana-pāṇane, kama-icchāyaṃ, etehi so hoti, sasanti jīvanti sattā etenāti sassaṃ=kalamādi, asati khipatīti asso=hayo[Pg.287]. Vasanti etthāti vassaṃ=saṃvaccharo. Visatīti vesso=tatiyavaṇṇo. Haññateti haṃso=sitacchado. Vanoti pattharatīti vaṃso=santāno, veḷu ca. Maññateti maṃsaṃ=pisitaṃ, anati jīvati etenāti aṃso=ekāṭṭhāso, bhujasiro ca. Kāmīyatīti kaṃso=parimāṇaṃ. သသ-ဂတိ ဟိံသာ ဝိဿသ ပါဏနေသု (သွားခြင်း၊ ညှဉ်းဆဲခြင်း၊ အကျွမ်းဝင်ခြင်း၊ အသက်ရှင်ခြင်း)၊ အသ-ခေပနေ (ပစ်ချခြင်း)၊ ဝသ-နိဝါသေ (နေခြင်း)၊ ဝိသ-ပဝိသနေ (ဝင်ခြင်း)၊ ဟန-ဟိံသာယံ (ညှဉ်းဆဲခြင်း)၊ ဝန-သမ္ဘတ္တိယံ (မှီဝဲခြင်း)၊ မန-ဉာဏေ (သိခြင်း)၊ အန-ပါဏနေ (အသက်ရှူခြင်း)၊ ကမ-ဣစ္ဆာယံ (အလိုရှိခြင်း) ဓာတ်တို့မှ သပစ္စည်း သက်၏။ သသန္တိ ဇီဝန္တိ သတ္တာ ဧတေနာတိ သဿံ = ကလမာဒိ (သတ္တဝါတို့သည် ဤကောက်ပဲသီးနှံဖြင့် အသက်မွေးကြ၏၊ ထို့ကြောင့် သဿ မည်၏။ စပါးစသည်။)၊ အသတိ ခိပတီတိ အဿော = ဟယော (အပြေးမြန်၏၊ ခြေကို ပစ်လှန်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် အဿ မည်၏။ မြင်း။)၊ ဝသန္တိ ဧတ္ထာတိ ဝဿံ = သံဝစ္ဆရော (ဤအခါ၌ နေကြ၏၊ ထို့ကြောင့် ဝဿ မည်၏။ နှစ်၊ မိုးဥတု။)၊ ဝိသတီတိ ဝေဿော = တတိယဝဏ္ဏော (ကုန်သွယ်မှု၌ ဝင်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဝေဿ မည်၏။ ပြာတ်အနွယ်။)၊ ဟညတေတိ ဟံသော = သိတစ္ဆဒေါ (သွားတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဟံသ မည်၏။ ဟင်္သာ။)၊ ဝနောတိ ပတ္ထရティーတိ ဝံသော = သန္တာနော၊ ဝေဠု စ (ပွားများတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဝံသ မည်၏။ အမျိုးအနွယ်၊ ဝါးပင်။)၊ မညတေတိ မံသံ = ပိသိတံ (အမွန်အမြတ်ဟု ထင်မှတ်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် မံသ မည်၏။ အသား။)၊ အနတိ ဇီဝတိ ဧတေနာတိ အံသော = ဧကာဋ္ဌာသော၊ ဘုဇသိရော စ (ဤအင်္ဂါဖြင့် အသက်ရှင်လှုပ်ရှား၏၊ ထို့ကြောင့် အံသ မည်၏။ အဖို့အစု၊ ပခုံး။)၊ ကာမီယတီတိ ကံသော = ပရိမာဏံ (အလိုရှိအပ် တိုင်းတာအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ကံသ မည်၏။ ကြေးခွက်၊ အတိုင်းအတာ။) 214. Āmi thu ku sīto saka. ၂၁၄. အာ-ရှေ့ရှိသော မိဓာတ်၊ ထုဓာတ်၊ ကုဓာတ်၊ သီဓာတ်တို့မှ သကပစ္စည်း သက်၏။ Āpubbo mi-pakkhepe, thu-abhitthave ku-sadde, sī-saye, etehi saka hoti. Āmīyati anto pakkhipīyatīti āmisaṃ=bhakkhaṃ. Thavīyatīti thuso=vīhitaco. Kavati vātena nadatīti kuso=tiṇaviseso. Sayanti ettha ūkāti sīsaṃ=muddhā, kālatipu ca. အာ-ရှေ့ရှိသော မိ-ပက္ခေပေ (ထည့်သွင်းခြင်း)၊ ထု-အဘိတ္ထဝေ (ချီးမွမ်းခြင်း)၊ ကု-သဒ္ဒေ (မြည်ခြင်း)၊ သီ-သယေ (အိပ်ခြင်း) ဓာတ်တို့မှ သကပစ္စည်း သက်၏။ အာမီယတိ အန္တော ပက္ခိပီယတီတိ အာမိသံ = ဘက္ခံ (အတွင်းသို့ ထည့်သွင်းစားသောက်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် အာမိသ မည်၏။ အာမိသ၊ ခဲဖွယ်စားဖွယ်။)၊ ထဝီယတီတိ ထုသော = ဝီဟိတစော (သုတ်သင်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထုသ မည်၏။ ဖွဲ။)၊ ကဝတိ ဝါတေန နဒတီတိ ကုသော = တိဏဝိသေသော (လေတိုက်သဖြင့် မြည်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ကုသ မည်၏။ သက္ကရင်မြက်။)၊ သယန္တိ ဧတ္ထ ဦကာတိ သီသံ = မုဒ္ဓာ၊ ကာလတိပု စ (ဦးသန်းတို့သည် ဤ၌ ကပ်ငြိအိပ်စက်တတ်ကြ၏၊ ထို့ကြောင့် သီသ မည်၏။ ဦးခေါင်း၊ ခဲပုပ်။) 215. Phassādayo. ၂၁၅. ဖဿ အစရှိသော ပုဒ်တို့သည်။ Phassaādayo sakaantā nipaccante. Phusa-samphasse, ussatthaṃ, phusatīti phasso=kāyaviññāṇavisayo. Phusso=nakkhattaṃ. Pusa posane, posīyatīti pussaṃ=phalaviseso. Bhū-sattāyaṃ, bhūssa rasso, abhavīti bhusaṃ=tucchadhaññaṃ, aṃkissa uka, aṅketi anena aññeti aṅkuso=gajapatodo. Phāya-vuddhiyaṃ, papubbo, yalopo, phāyati vuddhiṃ gacchatīti papphāsaṃ=dehakoṭṭhāsaviseso. Kalismā sassa māña, kulismā ca, kalīyati parimīyatīti kammāso=sabalo, kammāsaṃ=pāpaṃ. Kulati pattharatīti kummāso=bhakkhaviseso. Manissa jūka, maññati sadhanattaṃ etāyāti mañjūsā=kaṭṭhapeḷā. Pīssa yūka, piṇetīti pīyūsaṃ=amataṃ. Kula-saṃvaraṇe, ika, kulīyati saṃvarīyatīti kulisaṃ=vajiraṃ[Pg.288]. Bala-saṃvaraṇe, ika, lassa ḷattañca, balati etena macche gaṇhātīti baḷiso=macchavedhanaṃ. Mahissa eka, mahīyatīti mahesī=katābhisekā padhānitthī, evamaññepi. ဖဿအစရှိသော ပုဒ်တို့သည် သကပစ္စည်းအဆုံးရှိကုန်လျက် ပြီးစီးအပ်ကုန်၏။ ဖုသ-သမ္ဖဿေ (တွေ့ထိခြင်း) ဓာတ်၌ ဥကို အပြု၏၊ တွေ့ထိတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဖဿော = ကာယဝိညာဏဝိသယော (အတွေ့အထိ၊ ဖဿ။)၊ ဖုဿော = นက္ခတ္တံ (ဖုသျှနက္ခတ်။)။ ပုသ-ပေါသနေ (မွေးမြူခြင်း) ဓာတ်၊ မွေးမြူအပ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ပုဿံ = ဖလဝိသေသော (ပုဿမည်သော သစ်သီးထူး။)။ ဘူ-သတ္တာယံ (ဖြစ်ခြင်း) ဓာတ်၊ ဘူ၏ ဦကို အသံတိုပြု၏၊ ဖြစ်ဖူးပြီ၊ ထို့ကြောင့် ဘုသံ = တုစ္ဆဓညံ (ဖွဲနု၊ ဆန်ကွဲ။)။ အင်္ဂိဓာတ်၌ ဥကပစ္စည်းသက်၏၊ ဤဆူးချွန်ဖြင့် ဆွဲချိတ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် အင်္ဂုသော = ဂဇပတောဒေါ (ချွန်းတောင်း။)။ ဖာယ-ဝုဒ္ဓိယံ (ကြီးပွားခြင်း) ဓာတ်၊ ပ-ရှေ့ရှိ၏၊ ယ-ကျေ၏၊ ကြီးပွားပွေ့ပွါးတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ပပ္ဖါသံ = ဒေဟကောဋ္ဌာသဝိသေသော (အဆုတ်။)။ ကလိဓာတ်မှ သကို မာပြု၏၊ ကုလိဓာတ်မှလည်း ဖြစ်၏၊ တိုင်းတာအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ကမ္မာသော = သဗလော (ပြောက်ကျားသော။)၊ ကမ္မာသံ = ပါပံ (အပြစ်။)။ ကုလတိ ပတ္ထရတီတိ ကုမ္မာသော = ဘက္ခဝိသေသော (ပျံ့နှံ့တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ကုမ္မာသ မည်၏။ မုန့်ဆန်း။)။ မနိဓာတ်၌ ဇူကပစ္စည်းသက်၏၊ ဥစ္စာရှိသည်ဟု အောက်မေ့အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် မဉ္ဇူသာ = ကဋ္ဌပေဠာ (သေတ္တာ။)။ ပီဓာတ်၌ ယူကပစ္စည်းသက်၏၊ အားရစေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ပီယူသံ = အမတံ (နတ်သုဓာ၊ နို့ရည်။)။ ကုလ-သံဝရဏေ (ပိတ်ဆို့ခြင်း) ဓာတ်၌ ဣကပစ္စည်းသက်၏၊ ပိတ်ဆို့အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ကုလိသံ = ဝဇိရံ (စိန်လက်နက်။)။ ဗလ-သံဝရဏေ (ဖုံးလွှမ်းခြင်း) ဓာတ်၌ ဣကပစ္စည်းသက်၏၊ လကို ဠပြု၏၊ ငါးတို့ကို ဖမ်းယူတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဗဠိသော = မစ္ဆဝေဓနံ (ငါးမျှားချိတ်။)။ မဟိဓာတ်၌ ဧကပစ္စည်းသက်၏၊ ပူဇော်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် မဟေသီ = ကတာဘိသေကာ ပဓာနိတ္ထီ (မိဖုရားကြီး။)။ ဤသို့ အခြားပုဒ်တို့ကိုလည်း ကြည့်ရှုအပ်ကုန်၏။ 216. Suto ṇisaka. ၂၁၆. သုဓာတ်မှ ဏိသကပစ္စည်း သက်၏။ Suṇātismā ṇisaka hoti. Suṇātīti suṇisā=puttabhariyā. သုဓာတ်မှ ဏိသကပစ္စည်း သက်၏။ သုဏာတီတိ သုဏိသာ = ပုတ္တဘရိယာ (နားထောင်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် သုဏိသာ မည်၏။ ချွေးမ။) 217. Vetāta yu panāla kala camā aso. ၂၁၇. ဝေတ၊ အတ၊ ယု၊ ပန၊ အလ၊ ကလ၊ စမဓာတ်တို့မှ အသောပစ္စည်း သက်၏။ Veta-suttiyo dhātu, ata-sātaccagamane, yu-missane, panathutiyaṃ, ala-bandhane, kala-saṅkhyāne, cama-adane, etehi aso hoti. Vetati pavattatīti vetaso=vānīro. Atati vāterito niccaṃ vedhattaṃ yātīti ataso=vanappativiseso vīmhi abhasī=gacchaviseso. Yavīyati missīyatīti yavaso=pasughāso. Paññate thavīyateti panaso=kaṇḍaṇīphalo. Alīyati bandhiyatīti alaso=mandakārī. Kalīyatīti kalaso=kumbho. Camati adati anenāti camaso=homabhājanaṃ. ဝေတဓာတ်သည် သုတ္တိ (စေ့ဆော်ခြင်း) ၌ ဖြစ်၏၊ အတ-သာတစ္စဂမနေ (အမြဲသွားခြင်း)၊ ယု-မိဿနေ (ရောနှောခြင်း)၊ ပန-ထုတိယံ (ချီးမွမ်းခြင်း)၊ အလ-ဗန္ဓနေ (ချည်နှောင်ခြင်း)၊ ကလ-သင်္ချာနေ (ရေတွက်ခြင်း)၊ စမ-အဒနေ (စားခြင်း) ဓာတ်တို့မှ အသောပစ္စည်း သက်၏။ ဝေတတိ ပဝတ္တတီတိ ဝေတသော = ဝါနီရော (ရေနား၌ ဖြစ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဝေတသ မည်၏။ ကြိမ်ပင်။)၊ အတတိ ဝါတေရိတော နိစ္စံ ဝေဓတ္တံ ယာတီတိ အတသော = ဝနပ္ပတိဝိသေသော၊ ဝီမှိ အဘသီ = ဂစ္ဆဝိသေသော (လေတိုက်သဖြင့် အမြဲတုန်လှုပ်ခြင်းသို့ ရောက်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် အတသ မည်၏။ ပိုက်ဆံလျှော်ပင် သို့မဟုတ် ချုံပင်။)၊ ယဝီယတိ မိဿီယတီတိ ယဝသော = ပသုဃာသော (ရောနှောကျွေးအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ယဝသ မည်၏။ တိရစ္ဆာန်အစာ မြက်ခြောက်။)၊ ပညာတေ ထဝီယတေတိ ပနသော = ကဏ္ဍဏီဖလော (ထင်ရှားချီးမွမ်းအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ပနသ မည်၏။ ပိန္နဲပင်။)၊ အလီယတိ ဗန္ဓိယတီတိ အလသော = မန္ဒကာရီ (တွယ်ကပ်ပျင်းရိတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် အလသ မည်၏။ ပျင်းရိသူ။)၊ ကလီယတီတိ ကလသော = ကုမ္ဘော (ရေတွက်တိုင်းတာအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ကလသ မည်၏။ ရေအိုး။)၊ စမတိ အဒတိ အနေနာတိ စမသော = ဟောမဘာဇနံ (ဤခွက်ဖြင့် စားသောက် ပူဇော်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် စမသ မည်၏။ ယဇ်ခွက်။) 218. Vaya diva kara karehyasaṇasakapāsakasā. ၂၁၈. ဝယ၊ ဒိဝ၊ ကရ၊ ကရဓာတ်တို့မှ အသဏ၊ အသက၊ ပါသ၊ ကသာပစ္စည်းတို့သည် အစဉ်အတိုင်း သက်ကုန်၏။ Vayatyādīhi asaṇaādayo honti yathākkamaṃ. Vayati gacchatīti vāyaso=kāko. Dibbanti etthāti divaso=dinaṃ. Karīyatīti kappāso=suttasambhavo. Kibbisaṃ karotīti kakkaso=pharuso. ဝယစသော ဓာတ်တို့မှ အသဏစသော ပစ္စည်းတို့သည် အစဉ်အတိုင်း သက်ကုန်၏။ ဝယတိ ဂစ္ဆတီတိ ဝါယသော = ကာကော (ပျံသွားတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဝါယသ မည်၏။ ကျီးကန်း။)၊ ဒိဗ္ဗန္တိ ဧတ္ထာတိ ဒိဝသော = ဒိနံ (ဤအခါ၌ ကစားကြ၏ ထွန်းလင်းတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဒိဝသ မည်၏။ နေ့။)၊ ကရီယတီတိ ကပ္ပါသော = သုတ္တသမ္ဘဝေါ (ဝတ်ဆင်ရန် ပြုအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ကပ္ပါသ မည်၏။ ဝါဂွမ်း။)၊ ကိဗ္ဗိသံ ကရောတီတိ ကက္ကသော = ဖရုသော (ကြမ်းတမ်းသောအပြစ်ကို ပြုတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ကက္ကသ မည်၏။ ကြမ်းတမ်းသော။) 219. Sasa masa daṃsāsā su. ၂၁၉. သသ၊ မသ၊ ဒံသ၊ အသဓာတ်တို့မှ သုပစ္စည်း သက်၏။ Sasādīhi [Pg.289] su hoti. Sasati jīvatīti sassu=jayampatīnaṃ mātā. Masīyatīti massu=purisamukhe pavaddhalomāni. ‘‘Lopo’’ti (1.39) niggahītalopo, daṃsīyati bandhamanenāti dassu=coro. Asīyati khipīyatīti assu=bappo. သသစသော ဓာတ်တို့မှ သုပစ္စည်း သက်၏။ သသတိ ဇီဝတီတိ သဿု = ဇယမ္ပတီနံ မာတာ (အသက်ရှူတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် သဿု မည်၏။ ယောက္ခမမင်းသမီး၊ လင် သို့မဟုတ် မယား၏ မိခင်။)၊ မသီယတီတိ မဿု = ပုရိသမုခေ ပဝဒ္ဓလောမာနိ (သုံးသပ်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် မဿု မည်၏။ မုတ်ဆိတ်မွေး နှုတ်ခမ်းမွေး။)၊ 'လောပေါ' သုတ်ဖြင့် နိဂ္ဂဟိတ်ကျေ၏၊ နှိပ်စက်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဒဿု = စောရော (ခိုးသူ၊ ဓားပြ။)၊ အသီယတိ ခိပီယတီတိ အဿု = ဗပ္ပေါ (မျက်စိမှ စွန့်ထုတ်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် အဿု မည်၏။ မျက်ရည်။) 220. Vidā dasuka. ၂၂၀. ဝိဒဓာတ်မှ ဒသုကပစ္စည်း သက်၏။ Vidismā dasuka hoti. Vidati jānātīti viddasu=vidvā. ဝိဒဓာတ်မှ ဒသုကပစ္စည်း သက်၏။ ဝိဒတိ ဇာနာတီတိ ဝိဒ္ဒသူ = ဝိဒွါ (သိတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဝိဒ္ဒသု မည်၏။ ပညာရှိ။) 221. Sasā rīho. ၂၂၁. သသဓာတ်မှ ရီဟပစ္စည်း သက်၏။ Sasatismā rīho hoti. Sasati hiṃsatīti sīho=kesarī. သသဓာတ်မှ ရီဟပစ္စည်း သက်၏။ သသတိ ဟိံသတီတိ သီဟော = ကေသာရီ (ညှဉ်းဆဲသတ်ဖြတ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် သီဟ မည်၏။ ခြင်္သေ့။) 222. Jīvāmā ho vamā ca. ၂၂၂. ဇီဝဓာတ်၊ အမဓာတ်တို့မှ ဟပစ္စည်း သက်၏၊ (ဓာတ်တို့၏ အဆုံးကို) ဝနှင့် မ အဖြစ်သို့ အစဉ်အတိုင်း ပြု၏။ Jīva-pāṇadhāraṇe, ama-gamane, etehī ho hoti, vamā cāntādesā yathākkamaṃ, ādesavidhānaṃ pana pararūpabādhanatthaṃ. ‘‘Byañjane dīgharassā’’ti (1.39) rassattaṃ, jīvanti etāyāti jivhā=rasanā. Amati pavattatīti amhaṃ=asmā. Papubbe amati pavattatīti pamhaṃ=pakhumaṃ. ဇီဝ-ပါဏဓာရဏေ (အသက်ကို ဆောင်ခြင်း)၊ အမ-ဂမနေ (သွားခြင်း၊ ဖြစ်ခြင်း) ဓာတ်တို့မှ ဟပစ္စည်း သက်၏၊ (ဓာတ်တို့၏) အဆုံးသရတို့ကို ဝနှင့် မ အဖြစ်သို့ အစဉ်အတိုင်း ပြု၏။ ပြုခြင်းအစီအရင်ကား နောက်ပုံသဏ္ဌာန်ကို တားမြစ်ရန် ဖြစ်၏။ 'ဗျဉ္ဇနေ ဒီဃရဿာ' သုတ်ဖြင့် အသံတိုပြု၏၊ ဤအင်္ဂါဖြင့် အသက်ရှင်လှုပ်ရှားကြ၏ (သို့မဟုတ်) အရသာကို သိကြ၏၊ ထို့ကြောင့် ဇိဝှါ = ရသနာ (လျှာ။)။ အမတိ ပဝတ္တတီတိ အမှံ = အသ္မာ (တည်တံ့တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် အမှ မည်၏။ ကျောက်ခဲ။)၊ ပ-ရှေ့ရှိသော အမဓာတ်၊ ဖြစ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ပမှံ = ပခုမံ (မျက်တောင်။) 223. Taṇhādayo. ၂၂၃. တဏှာ အစရှိသော ပုဒ်တို့သည်။ Taṇhaādayo hantā nipaccante. Tasa-pipāsāyaṃ, sassa ṇattaṃ, evamupari ca, tasati pātumicchati etāyāti taṇhā=lo bho. Kasa-vilekhane, kasatīti kaṇho=kāḷo. Juta-dittiyaṃ, tassa ṇattaṃ, ottābhāvo ca, jotetīti juṇhā=canda- pabhā[Pg.290]. Mīlissa ḷo, nimīlantyanena akkhīnīti mīḷhaṃ-gūthaṃ. Gāhissa ḷo, gayhatīti gāḷhaṃ, dahissa ḷo, dahatīti daḷhaṃ, bahissa ḷo, dīgho ca, bahati vuddhiṃ vacchatīti bāḷhaṃ, ete tayo daḷhatthā. Gamissa assi, gacchatīti gimho-nidāgho. Paṭakalānaṃ aka ca, paṭati yātīti paṭaho=bheriviseso. Kalīyati parimīyati anena sūrabhāvoti kalaho=vivādo. Kaṭavarānaṃ āka, kaṭanti ettha osadhādiṃ maddantīti kaṭāho=bhājanaviseso. Varīyatīti varāho=sūkaro. Lunātissa o, lunāti etenāti lohaṃ=ayādi. Evamaññepi. တဏှာအစရှိသော ပုဒ်တို့သည် ဟပစ္စည်းအဆုံးရှိကုန်လျက် ပြီးစီးအပ်ကုန်၏။ တသ-ပိပါသာယံ (ဆာလောင်ခြင်း) ဓာတ်၌ သကို ဏပြု၏၊ နောင်၌လည်း ထို့အတူ ဖြစ်၏၊ တောင့်တအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် တဏှာ = လောဘော (လောဘ၊ တဏှာ။)။ ကသ-ဝိလေခနေ (ရေးခြစ်ထွန်ယက်ခြင်း) ဓာတ်၊ သကို ဏပြု၏၊ ရေးခြစ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ကဏှော = ကာဠော (မည်းသောသူ။)။ ဇုတ-ဒိတ္တိယံ (ထွန်းလင်းခြင်း) ဓာတ်၊ တကို ဏပြု၏၊ အုသရသည် ဩသရမဖြစ်၊ ထွန်းလင်းစေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဇုဏှာ = စန္ဒပဘာ (လရောင်၊ လဆန်းပက္ခ။)။ မီလိဓာတ်၌ ဠပစ္စည်းသက်၏၊ ဤအရာကြောင့် မျက်စိတို့ကို မှိတ်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် မိဠှံ = ဂူထံ (မစင်။)။ ဂါဟိဓာတ်၌ ဠပစ္စည်းသက်၏၊ ယူအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဂါဠှံ (ပြင်းစွာ။)၊ ဒဟိဓာတ်၌ ဠပစ္စည်းသက်၏၊ တည်တံ့စေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဒဠှံ (မြဲမြံစွာ။)၊ ဗဟိဓာတ်၌ ဠပစ္စည်းသက်၏၊ အသရကို အသံရှည်ပြု၏၊ ပွားများတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဗာဠှံ (လွန်စွာ။)၊ ဤသုံးပုဒ်လုံး မြဲမြံပြင်းထန်ခြင်းအနက်ရှိကုန်၏။ ဂမိဓာတ်၌ အဿိပစ္စည်းသက်၏၊ ရောက်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဂိမှော = နိဒါဃော (နွေဥတု။)။ ပဋဓာတ်၊ ကလဓာတ်တို့၌ အကပစ္စည်းသက်၏၊ သွားတတ်မြည်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ပဋဟော = ဘေရိဝိသေသော (ပတ်သာ။)၊ ဤခိုက်ရန်ဖြစ်ခြင်းဖြင့် ရဲရင့်သူရဲကောင်းဖြစ်ခြင်းကို တိုင်းတာအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ကလဟော = ဝိဝါဒေါ (ရန်ပွဲ၊ ခိုက်ရန်။)။ ကဋဓာတ်၊ ဝရဓာတ်တို့၌ အာကပစ္စည်းသက်၏၊ ဤအိုး၌ ဆေးစသည်တို့ကို ချက်ပြုတ်နှိပ်နယ်တတ်ကြ၏၊ ထို့ကြောင့် ကဋာဟော = ဘာဇနဝိသေသော (ဒယ်အိုး။)၊ တားမြစ်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဝရာဟော = သူကရော (ဝက်။)။ လုနာတိ (လု-ဖြတ်ခြင်း) ဓာတ်၌ ဥကို ဩပြု၏၊ ဤသတ္တုဖြင့် ဖြတ်တောက်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် လောဟံ = အယာဒိ (သံ၊ ရွှေ၊ ကြေးစသော သတ္တု။)။ ဤသို့ အခြားပုဒ်တို့ကိုလည်း ကြည့်ရှုအပ်ကုန်၏။ 224. Paṇussahā hihī ṇoḷaṅa ca. ၂၂၄. ပဏုဿဟစသော ဓာတ်တို့မှ ဟိဟိပစ္စည်းသက်၍ ဏ၊ ဠ၊ င အက္ခရာတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ Paṇā upubbasahā ca hihī honti yathākkamaṃ, ṇaoḷaṅa cāntādesā, ādesavidhānasāmatthiyā pararūpābhāvo, paṇīyati voharīyatīti paṇhi=pādassa pacchābhāgo. Ussahatīti ussāḷhī-vīriyaṃ. ‘ပဏ’ ဓာတ်နှင့်တကွ ဥပသဒ်ရှိသော ‘သဟ’ နှင့် ‘သဟ’ သဒ္ဒါတို့သည် အစဉ်အတိုင်း ‘ဟိ’၊ ‘ဟိ’ အမိန့် (အာဒေသ) တို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ ဏ၊ ဩ၊ ဠ၊ င တို့သည် အဆုံးအမိန့် (အန္တာဒေသ) တို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ အာဒေသပြုခြင်း၏ စွမ်းအားကြောင့် ပရရူပ မဖြစ်ခြင်း ဖြစ်၏၊ paṇīyati voharīyatīti paṇhi = ဖနောင့် (ခြေဖနောင့်)၊ Ussahatīti ussāḷhī = လုံ့လ (ဝီရိယ)။ 225. Khī mi pī cu mā vākāhi ḷo ussa vā dīgho ca. ၂၂၅. ခီ၊ မိ၊ ပီ၊ စု၊ မာ၊ ဝါ၊ ကာ တို့မှ ဠောပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ဥကာရကိုလည်း အလိုအလျောက် (ဝါ) ဒီဃပြု၏။ Khī-khaye, mi-pakkhepe, pī-tappane, cu-cavane, mā-māne, vī vā-gamane, kā gā-sadde, etehi ḷo hoti, ukārassa vā dīgho ca. Khīyatīti khelo=lālā. Mīyati pakkhipīyatīti meḷā=masi. Piṇetīti peḷā=bhājanaviseso. Cavatīti cūḷā=sikhā. Coḷo=pilotiko. Mīyati parimīyatīti māḷo=ekakūṭasaṅgahito anekakoṇavanto paṭissayaviseso. Vāti gacchatīti vāḷo=caṇḍamigo. Kāyati pharusaṃ vadatīti kāḷo=kaṇho, vīmhi kāḷī=kaṇhā. ခီ-ကုန်ခြင်း၌၊ မိ-သွင်းခြင်း၌၊ ပီ-နှစ်သက်စေခြင်း၌၊ စု-ရွေ့လျောခြင်း၌၊ မာ-တိုင်းထွာခြင်း၌၊ ဝီ-ဝါ-သွားခြင်း၌၊ ကာ-ဂါ-အသံပြုခြင်း၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤဓာတ်တို့မှ ဠောပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ဥကာရကိုလည်း အလိုအလျောက် ဒီဃပြု၏။ Khīyatīti khelo = တံတွေး။ Mīyati pakkhipīyatīti meḷā = မှင်။ Piṇetīti peḷā = တောင်း၊ ခြင်းစသော တန်ဆာ (အိုးခွက်အထူး)။ Cavatīti cūḷā = သျှောင် (သျှောင်ထုံး)။ Coḷo = အဝတ်စုတ်။ Mīyati parimīyatīti māḷo = အမိုးတစ်ခုတည်းရှိ၍ ထောင့်များစွာရှိသော ဇရပ်အဆောက်အဦးထူး။ Vāti gacchatīti vāḷo = ကြမ်းတမ်းသော သားရဲ။ Kāyati pharusaṃ vadatīti kāḷo = မည်းသောသူ၊ ဣတ္ထိလိင်၌ kāḷī = မည်းသောမိန်းမ။ 226. Guto ḷaka ca. ၂၂၆. ဂုဓာတ်မှ ဠကပစ္စည်းနှင့် ဠောပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Gu-saddetīmasmā [Pg.291] ḷaka hoti ḷo ca. Gavati pavattati etenāti guḷo=ucchuvikāro. Goḷo=lakuṇḍako. အသံပြုခြင်းအနက်ရှိသော ‘ဂု’ ဓာတ်မှ ဠကပစ္စည်းလည်းကောင်း၊ ဠောပစ္စည်းလည်းကောင်း ဖြစ်၏။ Gavati pavattati etenāti guḷo = ကြံရည်ကျို (ထန်းလျက်)။ Goḷo = ဂေါ်လီလုံး (သို့မဟုတ်) လူပု၊ တုံးလုံး။ 227. Paṅguḷādayo. ၂၂၇. ပင်္ဂုဠအစရှိသော ပုဒ်တို့သည်။ Paṅguḷaādayo ḷaka antā nipaccante. Khañja-gativekalle, paṅguādeso, akhañji gativekallamāpajjīti paṅgaḷo=pīṭhasappī. Karotismā ḷassa khaña, kibbisaṃ karotīti kakkhaḷo=kurūro. Kukatissa kuka, kukyati pāpakārīhi ādīyatīti kukkuḷaṃ=saṅku saṃkiṇṇo sobbho. Kukkuḷo=thusaggī. Maṃkissa uka, bindu lopo ca, maṃketi vanaṃ maṇḍetīti makuḷo=avikasitakusumaṃ. ပင်္ဂုဠအစရှိသော ပုဒ်တို့၌ ဠကပစ္စည်းသည် အဆုံး၌ နိပါတ်အဖြစ်ဖြင့် ပြီး၏။ သွားခြင်း ပျက်စီးခြင်းအနက်ရှိသော ‘ခဉ္ဇ’ ဓာတ်ကို ပင်္ဂုအမိန့်ပြု၍၊ akhañji gativekallamāpajjīti paṅgaḷo = ခြေခွင်သောသူ။ ‘ကရ’ ဓာတ်မှ ဠပစ္စည်းကို ‘ခည’ ပြု၍၊ kibbisaṃ karotīti kakkhaḷo = ကြမ်းတမ်းခက်ထန်သောသူ။ ကကတိအား ကကပြု၍၊ kukyati pāpakārīhi ādīyatīti kukkuḷaṃ = ငြောင့်စူးသော တွင်းပျက်၊ Kukkuḷo = ဖွဲမီး။ မကိဓာတ်မှ ဥကပစ္စည်းဖြစ်၍ နိဂ္ဂဟိတကျေ၏၊ maṃketi vanaṃ maṇḍetīti makuḷo = မပွင့်သေးသောပန်း (ပန်းငုံ)။ 228. Pāto ḷi. ၂၂၈. ပါဓာတ်မှ ဠိပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Pātismā ḷi hoti. Atthaṃ pāti rakkhatīti pāḷi=tanti. ‘ပါ’ ဓာတ်မှ ဠိပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Atthaṃ pāti rakkhatīti pāḷi = ပါဠိတော် (ကျမ်းစာ၊ အနက်ကို စောင့်ရှောက်တတ်သော တန္တိစာပေ)။ 229. Vīto ḷu. ၂၂၉. ဝီဓာတ်မှ ဠုပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Vītismā ḷu hoti. Veti pavattatīti veḷu=veṇu. ‘ဝီ’ ဓာတ်မှ ဠုပစ္စည်း ဖြစ်၏။ Veti pavattatīti veḷu = ဝါး။ (Iti avaggapaccayavidhānaṃ). (ဤကား အဝဂ်ပစ္စည်းနည်း ပြီး၏။) Iti moggallāne byākaraṇe vuttiyaṃ ဤသို့ မောဂ္ဂလ္လာန်သဒ္ဒါကျမ်း ဝုတ္တိ၌ Ṇvādikaṇḍo sattamo. သတ္တမမြောက် ဖြစ်သော ဏွာဒိကဏ်။ Suttaṃ dhātu gaṇo ṇvādi, nāmaliṅgānusāsanaṃ; Yassa tiṭṭhati jīvhagge, sa byākaraṇakesarī. သုတ်၊ ဓာတ်၊ ဂိုဏ်း၊ ဏွာဒိပစ္စည်း၊ နာမလိင်္ဂါနုသာသနတို့သည် အကြင်သူ၏ လျှာဖျား၌ တည်ကုန်၏၊ ထိုသူသည် သဒ္ဒါကျမ်းအရပ်၌ ခြင်္သေ့ကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ Samattā cāyaṃ moggallānavutti ဤမောဂ္ဂလ္လာန်ဝုတ္တိသည် ပြီးဆုံးခြင်းသို့ ရောက်၏။ Sattahi bhāṇavārehi. ခုနစ်ခုသော ဘာဏဝါရတို့ဖြင့်။ 1. ၁။ Yassa [Pg.292] rañño pabhāvena, bhāvitattayamākulaṃ; Anākulaṃ duladdhīhi, pāpabhikkhūhi sabbaso. အကြင်မင်းတရား၏ တန်ခိုးတော်ကြောင့်၊ မိစ္ဆာအယူရှိသော ရဟန်းဆိုးတို့ကြောင့် အလုံးစုံ ရှုပ်ထွေးခဲ့သော သာသနာတော်သည် အရပ်ရပ်မှ ကင်းရှင်းစင်ကြယ်လာခဲ့ရ၏။ 2. ၂။ Laṅkāya munirājassa, sāsanaṃ sādhu saṇṭhikaṃ; Puṇṇacandasamāyogā, vāridhīva vivaddhate. လင်္ကာကျွန်း၌ မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သာသနာတော်သည် ကောင်းစွာတည်တံ့လျက်၊ လပြည့်ဝန်းနှင့် စုဆုံရသော သမုဒ္ဒရာရေပြင်ကဲ့သို့ အလွန်တရာ တိုးပွားစည်ပင်လာခဲ့၏။ 3. ၃။ Parakkamabhuje tasmiṃ, saddhābuddhiguṇodite; Manuvaṃsaddhajākāre, laṅkādīpaṃ pasāsati. သဒ္ဓါ၊ ပညာ၊ ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ဖြင့် ထွန်းပလျက်၊ မနုမင်းမျိုးနွယ်၏ တံခွန်ကဲ့သို့ ဖြစ်သော ထိုပရက္ကမဗာဟု မင်းကြီးသည် လင်္ကာကျွန်းကို အုပ်စိုးတော်မူစဉ်အခါ၌။ 4. ၄။ Moggallānena therena, dhīmatā sucivuttinā; Racitaṃ yaṃ suviññeyya-masandiddha’manākulaṃ. ဉာဏ်ပညာရှိ၍ စင်ကြယ်သော အကျင့်ရှိသော မောဂ္ဂလ္လာန်မထေရ်မြတ်သည် လွယ်ကူစွာ သိသာနိုင်သော၊ ယုံမှားသံသယ ကင်းသော၊ မရှုပ်ထွေးသော အကြင်သဒ္ဒါကျမ်းကို ပြုစုတော်မူအပ်၏။ 5. ၅။ Asesavisayabyāpi, jinabyappatha nissayaṃ; Saddhasattha’manāyāsa-sādhiyaṃ buddhivaddhanaṃ. အကြွင်းမဲ့သော အရာဝတ္ထုအားလုံးသို့ ပျံ့နှံ့လျက် ဘုရားရှင်၏ တရားတော်ကို အမှီပြုသော၊ မပင်မပန်းဘဲ ပြီးမြောက်နိုင်သော၊ ပညာကို တိုးပွားစေတတ်သော ထိုသဒ္ဒါကျမ်းကို။ 6. ၆။ Tassa vutti samāsena, vipulatthapakāsanī; Racitā puna teneva, sāsanujjotakārināti. ကျယ်ပြန့်သော အနက်ကို ထင်ရှားစေတတ်သော ထိုကျမ်း၏ ‘ဝုတ္တိ’ ကိုလည်း သာသနာတော်ကို ထွန်းလင်းတောက်ပစေတတ်သော ထိုမောဂ္ဂလ္လာန်မထေရ်သည်ပင်လျှင် အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့် တစ်ဖန် ပြုစုတော်မူအပ်သတည်း။ Moggallānabyākaraṇaṃ niṭṭhitaṃ. မောဂ္ဂလ္လာန်သဒ္ဒါကျမ်း ပြီးဆုံးပါပြီ။
português
Páli	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Outro
1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)	1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya	1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3	1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha	2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha	2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima	3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores	3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta	4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta	4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara	5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.	5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)	6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia	6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5	7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados	7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канон	Комментарии	Субкомментарии	Другое
1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали	1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха	1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3	1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали	2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха	2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали	3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха	3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта)	4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)	4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали	5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха	5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали	6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха	6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5	7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха	7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනය	විවරණ	අටුවා	වෙනත්
1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි	1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා	1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3	1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි	2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා	2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි	3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා	3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)	4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)	4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි	5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා	5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි	6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා	6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5	7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා	7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon Pali	Los Comentarios	Los Subcomentarios	Otros
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคน	ข้อคิดเห็น	คำอธิบายย่อย	อื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ	1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา	1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓	1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ	2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา	2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ	3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา	3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)	4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)	4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ	5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา	5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ	6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา	6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕	7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา	7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།	འགྲེལ་བཤད།	འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།	གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།	1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣	1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།	2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།	3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)	4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)	4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།	5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།	6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥	7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển Pali	Chú giải	Phụ chú giải	Khác
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi