Tipiṭaka Translation

? Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

? នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស។

Moggallānasuttapāṭho

មោគ្គល្លានសូត្របាឋ

(1) Paṭhamo kaṇḍo (saññādi)

(១) បឋមកណ្ឌ (សញ្ញាទិ)

1. Aādayo [Pg.1] titālīsa vaṇṇā.

១. អក្សរទាំងឡាយមាន អ និង អា ជាដើម មាន ៤៣ វណ្ណៈ។

2. Dasā-do sarā.

២. អក្សរ ១០ តួខាងដើម ជាស្រៈ។

3. Dvedve savaṇṇā.

៣. ស្រៈពីរៗ មានវណ្ណៈដូចគ្នា (សវណ្ណៈ)។

4. Pubbo rasso.

៤. ស្រៈខាងដើម ជាស្រៈរស្សៈ (ស្រៈខ្លី)។

5. Paro dīgho.

៥. ស្រៈខាងចុង ជាស្រៈទីឃៈ (ស្រៈវែង)។

6. Kādayo byañjanā.

៦. អក្សរទាំងឡាយមាន ក ជាដើម ជាព្យញ្ជនៈ។

7. Pañca pañcakā vaggā.

៧. ព្យញ្ជនៈ ៥ ពួក ពួកនីមួយៗមាន ៥ តួ ហៅថា វគ្គ។

8. Bindu niggahītaṃ.

៨. ចំណុច (ពិន្ទុ) ហៅថា និគ្គហិត។

9. Iyuvaṇṇā jhalā nāmassante.

៩. ស្រៈ ឥ ឦ ឧ ឩ ហៅថា ឈ និង ល កាលបើនៅខាងចុងនៃនាម។

10. Pitthiyaṃ.

១០. ក្នុងឥត្ថីលិង្គ។

11. Ghā.

១១. ហៅថា ឃា។

12. Go syālapane.

១២. សព្ទ គោ ហៅថា ឃា ក្នុងអាលបនៈដែលមាន សិ វិភត្តិ។

(Saññā)

(សញ្ញា)

13. Vidhibbisesanantassa.

១៣. វិធីដែលជាវិសេសនៈ រមែងសម្រេចដល់អក្សរដែលមាននៅខាងចុង។

14. Sattamiyaṃ pubbassa.

១៤. កាលបើមានសត្តមីវិភត្តិ វិធីរមែងសម្រេចដល់អក្សរខាងដើម។

15. Pañcamiyaṃ parassa.

១៥. កាលបើមានបញ្ចមីវិភត្តិ វិធីរមែងសម្រេចដល់អក្សរខាងក្រោយ។

16. Ādissa[Pg.2].

១៦. រមែងសម្រេចដល់អក្សរខាងដើម។

17. Chaṭṭhiyantassa.

១៧. កាលបើមានឆដ្ឋីវិភត្តិ វិធីរមែងសម្រេចដល់អក្សរដែលមាននៅខាងចុង។

18. Vānubandho.

១៨. អនុពន្ធ រមែងមានខ្លះ។

19. Ṭānubandhā-nekavaṇṇā sabbassa.

១៩. វិធីដែលមាន ឋ ជាអនុពន្ធ និងវិធីដែលមានវណ្ណៈច្រើន រមែងសម្រេចដល់សព្ទទាំងអស់។

20. Ñakānubandhādyantā.

២០. វិធីដែលមាន ញ និង ក ជាអនុពន្ធ រមែងសម្រេចដល់ខាងដើម និងខាងចុង។

21. Mānubandho sarānamantā paro.

២១. វិធីដែលមាន ម ជាអនុពន្ធ រមែងនៅខាងក្រោយអំពីស្រៈខាងចុង។

22. Vippaṭisedhe.

២២. កាលបើមានការទាស់ទែងគ្នា (រវាងសូត្រពីរ)។

23. Saṅketo-navayavo-nubandho.

២៣. អនុពន្ធ គឺជានិមិត្តសញ្ញា មិនមែនជាចំណែក (របស់សព្ទ) ឡើយ។

24. Vaṇṇaparena savaṇṇo-pi.

២៤. អក្សរដែលមានពាក្យថា វណ្ណៈ នៅខាងចុង រមែងសង្គ្រោះយកសវណ្ណៈផងដែរ។

25. Ntu vantumantvāvantutavantusambandhī.

២៥. ន្តុ-បច្ច័យ រមែងទាក់ទងនឹង វន្តុ មន្តុ អាវន្តុ និងតវន្តុ។

Paribhāsā

បរិភាសា

26. Saro lopo sare.

២៦. លុបស្រៈខាងដើម កាលបើមានស្រៈខាងក្រោយ។

27. Paro kvaci.

២៧. លុបស្រៈខាងក្រោយខ្លះ។

28. Na dve vā.

២៨. មិនលុបទាំងពីរ ឬលុបមិនទាំងពីរខ្លះ។

29. Yuvaṇṇānameo luttā.

២៩. កាលបើស្រៈខាងដើមត្រូវបានលុបហើយ ស្រៈ ឥ ឦ ឧ ឩ ខាងក្រោយ រមែងទៅជា ឯ និង ឱ ខ្លះ។

30. Yavā sare.

៣០. ស្រៈ ឥ ឦ ឧ ឩ រមែងទៅជា យ និង វ កាលបើមានស្រៈខាងក្រោយ។

31. Eonaṃ.

៣១. ស្រៈ ឯ និង ឱ រមែងទៅជា យ និង វ ដែរ។

32. Gossāvaṅa.

៣២. សព្ទ គោ រមែងទៅជា អវៈ កាលបើមានស្រៈខាងក្រោយ។

33. Byañjane dīgharassā.

៣៣. រមែងធ្វើស្រៈឲ្យទៅជាទីឃៈ និងរស្សៈ កាលបើមានព្យញ្ជនៈខាងក្រោយ។

34. Saramhā dve.

៣៤. រមែងតម្រួតព្យញ្ជនៈជាពីរតួ កាលបើនៅក្រោយស្រៈ។

35. Catutthadutiyesvesaṃ tatiyapaṭhamā.

៣៥. កាលបើមានព្យញ្ជនៈទី ៤ និងទី ២ រមែងតម្រួតដោយព្យញ្ជនៈទី ៣ និងទី ១ តាមលំដាប់។

36. Vī-tisse-ve [Pg.3] vo.

៣៦. វិ និង តិ មុន ឯវ សព្ទ រមែងទៅជា វេ និង វោ។

37. Eonama vaṇṇe.

៣៧. ស្រៈ ឯ និង ឱ រមែងទៅជា អយ និង អវ កាលបើមានស្រៈខាងក្រោយ។

38. Niggahītaṃ.

៣៨. និគ្គហិត។

39. Lopo.

៣៩. រមែងលុប។

40. Parasarassa.

៤០. នៃស្រៈខាងក្រោយ។

41. Vagge vagganto.

៤១. និគ្គហិត រមែងទៅជាព្យញ្ជនៈបំផុតវគ្គ កាលបើមានព្យញ្ជនៈវគ្គខាងក្រោយ។

42. Yevahisu ño.

៤២. និគ្គហិត រមែងទៅជា ញ កាលបើមាន យ, ឯវ និង ហ ខាងក្រោយ។

43. Ye saṃssa.

៤៣. សព្ទ សំ រមែងទៅជា សញ្ញ កាលបើមាន យ ខាងក្រោយ។

44. Mayadā sare.

៤៤. រមែងចុះ ម យ ទ អាគម កាលបើមានស្រៈខាងក្រោយ។

45. Vanataragā cā-gamā.

៤៥. និងចុះ វ ន ត រ គ អាគមផងដែរ។

46. Chā ḷo.

៤៦. និងចុះ ឆ និង ឡ អាគមខ្លះ។

47. Tadaminādīni.

៤៧. សព្ទទាំងឡាយមាន តទមិនៈ ជាដើម រមែងសម្រេចរូបយ៉ាងនេះ។

48. Tavaggavaraṇānaṃ ye cavaggabayañā.

៤៨. តវគ្គ និង វ រមែងទៅជា ចវគ្គ, ព, យ, ញ កាលបើមាន យ ខាងក្រោយ។

49. Vaggalasehi te.

៤៩. តវគ្គ រមែងទៅជាព្យញ្ជនៈវគ្គ, ល, ស កាលបើមានព្យញ្ជនៈទាំងនោះខាងក្រោយ។

50. Hassa vipallāso.

៥០. រមែងមានការផ្លាស់ប្តូរទីតាំងនៃ ហ។

51. Ve vā.

៥១. កាលបើមាន វ ខាងក្រោយ រមែងផ្លាស់ប្តូរខ្លះ។

52. Tathanarānaṃ ṭaṭhaṇalā.

៥២. ត ថ ន រ រមែងទៅជា ដ ឋ ណ ល ខ្លះ។

53. Saṃyogādilopo.

៥៣. លុបព្យញ្ជនៈខាងដើមនៃសំយោគ។

54. Vicchābhikkhaññesu dve.

៥៤. រមែងតម្រួតជាពីរតួ ក្នុងអត្ថវិច្ឆា (ការច្រំដែល) និងអភិក្ខញ្ញៈ (ការញឹកញាប់)។

55. Syādilopo pubbasse-kassa.

៥៥. លុប សិ វិភត្តិជាដើម និងលុបស្រៈខាងដើមមួយតួ។

56. Sabbādīnaṃ vītihāre.

៥៦. ក្នុងអត្ថបដិការ (ការដោះដូរគ្នា) នៃសព្វាទិសព្ទទាំងឡាយ។

57. Yāvabodhaṃ [Pg.4] sambhame.

៥៧. ក្នុងអត្ថប្រញាប់ប្រញាល់ ដរាបដល់ដឹងច្បាស់។

58. Bahulaṃ.

៥៨. ដោយច្រើន។

Iti moggallāne byākaraṇe saññādikaṇḍo paṭhamo.

វគ្គទី ១ ឈ្មោះសញ្ញាទិកណ្ឌ ក្នុងមោគ្គល្លានព្យាករណ៍ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

(2) Dutiyo kaṇḍo (syādi)

(២) កណ្ឌទី ២ (ស្យាទិកណ្ឌ)

1. Dve dvekā-nekesu nāmasmā si yo, aṃ yo, nā hi, sa naṃ, smā hi, sa naṃ, smiṃ su.

១. ក្នុងអត្ថពីរ មួយ និងច្រើន វិភត្តិទាំងឡាយគឺ si yo, aṃ yo, nā hi, sa naṃ, smā hi, sa naṃ, smiṃ su រមែងចុះក្រោយនាម។

2. Kamme dutiyā.

២. ទុតិយាវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថកម្ម។

3. Kāladdhānamaccantasaṃyoge.

៣. ក្នុងអត្ថទាក់ទងគ្នាមិនដាច់នៃកាលនិងផ្លូវ។

4. Gatibodhāhārasaddatthākammakabhajjādīnaṃ payojje.

៤. ក្នុងអត្ថបយោជ្យៈ (បុគ្គលដែលគេប្រើ) នៃធាតុមានអត្ថថាទៅ ដឹង បរិភោគ ធ្វើសំឡេង អកម្មកធាតុ និងភជ្ជធាតុជាដើម។

5. Harādīnaṃ vā.

៥. នៃហរធាតុជាដើម ខ្លះ។

6. Na khādādīnaṃ.

៦. មិនចុះក្រោយខាទធាតុជាដើមឡើយ។

1. Vahissā-niyantuke (gaṇa).

១. នៃវហធាតុ ក្នុងកាលដែលមិនមែនជាអ្នកបរ។

2. Bhakkhissāhiṃsāyaṃ (gaṇa).

២. នៃភក្ខធាតុ ក្នុងអត្ថមិនបៀតបៀន។

7. Dhyādīhi yuttā.

៧. ក្នុងទីដែលប្រកបដោយធិសព្ទជាដើម។

8. Lakkhaṇittambhūtavicchāsvabhinā.

៨. ក្នុងអត្ថលក្ខណៈ ឥត្ថម្ភូតៈ និងវិច្ឆា ព្រោះប្រកបដោយអភិសព្ទ។

9. Patiparīhi bhāge ca.

៩. និងក្នុងអត្ថភាគ (ចំណែក) ព្រោះប្រកបដោយបតិសព្ទ និងបរិសព្ទ។

10. Anunā.

១០. ព្រោះប្រកបដោយអនុសព្ទ។

11. Sahatthe.

១១. ក្នុងអត្ថសហៈ (រួមគ្នា)។

12. Hīne.

១២. ក្នុងអត្ថថោកថយ។

13. Upena.

១៣. ព្រោះប្រកបដោយឧបសព្ទ។

14. Sattamyādhikye.

១៤. សត្តមីវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថលើសលុប។

15. Sāmitte-dhinā[Pg.5].

១៥. ក្នុងអត្ថភាពជាម្ចាស់ ព្រោះប្រកបដោយអធិសព្ទ។

16. Kattukaraṇesu tatiyā.

១៦. តតិយាវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថកត្តានិងករណៈ។

17. Sahatthena.

១៧. ក្នុងអត្ថសហៈ (រួមជាមួយ)។

18. Lakkhaṇe.

១៨. ក្នុងអត្ថលក្ខណៈ។

19. Hetumhi.

១៩. ក្នុងអត្ថហេតុ។

20. Pañcamīṇe vā.

២០. បញ្ចមីវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថបំណុល ខ្លះ។

21. Guṇe.

២១. ក្នុងអត្ថគុណ។

22. Chaṭṭhī hetvatthehi.

២២. ឆដ្ឋីវិភត្តិ ចុះជាមួយសព្ទដែលមានអត្ថថាហេតុ។

23. Sabbādito sabbā.

២៣. ក្រោយសព្វាទិសព្ទ វិភត្តិទាំងពួង (រមែងចុះ)។

24. Catutthī sampadāne.

២៤. ចតុត្ថីវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថសម្បទាន។

25. Tādatthye.

២៥. ក្នុងអត្ថប្រយោជន៍ចំពោះវត្ថុនោះ។

26. Pañcamyavadhismā.

២៦. បញ្ចមីវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថអវធិ (ដែនកំណត់)។

27. Apaparīhi vajjane.

២៧. ក្នុងអត្ថវជ្ជនៈ (ការវៀរចាក) ព្រោះប្រកបដោយអបសព្ទ និងបរិសព្ទ។

28. Paṭinidhipaṭidānesu patinā.

២៨. ក្នុងអត្ថតំណាង និងការដោះដូរ ព្រោះប្រកបដោយបតិសព្ទ។

29. Rite dutiyā ca.

២៩. ព្រោះប្រកបដោយរិតេសព្ទ ទុតិយាវិភត្តិ ក៏ចុះខ្លះដែរ។

30. Vinā-ññatra tatiyā ca.

៣០. ព្រោះប្រកបដោយវិនាសព្ទ និងអញ្ញត្រសព្ទ តតិយាវិភត្តិ ក៏ចុះខ្លះដែរ។

31. Puthanānāhi.

៣១. ព្រោះប្រកបដោយបុថុសព្ទ និងនានាសព្ទ។

32. Sattamyādhāre.

៣២. សត្តមីវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថអាធារៈ។

33. Nimitte.

៣៣. ក្នុងអត្ថនិមិត្ត។

34. Yabbhovo bhāvalakkhaṇaṃ.

៣៤. កិរិយាណាជាគ្រឿងសម្គាល់នូវកិរិយាដទៃ (ភាវលក្ខណៈ) វិភត្តិរមែងចុះក្នុងភាវៈនោះ។

35. Chaṭṭhī cā-nādare.

៣៥. និងឆដ្ឋីវិភត្តិ ក៏ចុះក្នុងអត្ថអនាទរៈដែរ។

36. Yato [Pg.6] niddhāraṇaṃ.

៣៦. វិភត្តិរមែងចុះក្នុងនាមជាទីដកចេញ (និទ្ធារណៈ)។

37. Paṭhamā-tthamatte.

៣៧. បឋមាវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថត្រឹមតែសេចក្តីរបស់សព្ទ។

38. Āmantaṇe.

៣៨. ក្នុងអត្ថអាមន្តនៈ។

39. Chaṭṭhī sambandhe.

៣៩. ឆដ្ឋីវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថសម្ព័ន្ធ។

40. Tulyatthena vā tatiyā.

៤០. ឬតតិយាវិភត្តិ ចុះជាមួយសព្ទដែលមានអត្ថស្មើគ្នា ខ្លះ។

41. Ato yonaṃ ṭāṭe.

៤១. ក្រោយពីអការន្ត វិភត្តិទាំងឡាយគឺ yo រមែងជា អា និង អេ។

42. Ninaṃ vā.

៤២. រមែងជា និ និង នំ ខ្លះ។

43. Smāsminnaṃ.

៤៣. នៃស្មាវិភត្តិនិងស្មឹវិភត្តិទាំងឡាយ។

44. Sassā-ya catutthiyā.

៤៤. នៃសវិភត្តិរបស់ចតុត្ថីវិភត្តិ រមែងជា អាយ។

45. Ghapate-kasmiṃ nādīnaṃ yayā.

៤៥. ក្រោយពីឃៈ ភៈ តៈ ក្នុងឯកវចនៈ វិភត្តិទាំងឡាយមាននាកូនជាដើម រមែងជា យា។

46. Ssā vā te-ti-māmūhi.

៤៦. រមែងជា ស្សា ខ្លះ ក្រោយពី ត- ឯត- ឥម- អមុ- សព្ទទាំងឡាយ។

47. Namhi nuka dvādīnaṃ sattarasannaṃ.

៤៧. ក្នុងកាលដែលណំវិភត្តិនៅខាងចុង ចុះ នុអាគម នៃសព្វនាម ១៧ តាំងពី ទ្វិសព្ទ ជាដើម។

48. Bahukatinnaṃ.

៤៨. នៃពហុសព្ទនិងកតិសព្ទទាំងឡាយ។

49. Ṇṇaṃṇṇannaṃ tito jhā.

៤៩. នៃតិសព្ទ រមែងជា តិណ្ណំ និង តិណ្ណន្នំ។

50. Ubhinnaṃ.

៥០. នៃឧភោសព្ទ រមែងជា ឧភិន្នំ។

51. Suu sassa.

៥១. ក្នុងកាលដែលសុវិភត្តិនៅខាងចុង នៃសសព្ទ។

52. Ssaṃssāssāyesvitarekaññetimānami.

៥២. ក្នុងកាលដែល ស្សំ ស្សា ស្សាយេ វិភត្តិនៅខាងចុង នៃឥតរ- ឯក- អញ្ញ- ឯត- ឥម- សព្ទទាំងឡាយ រមែងជា អិ។

53. Tāya vā.

៥៣. រមែងជា តាយ ខ្លះ។

54. Tetimāto sassa ssāya.

៥៤. ព្រោះ តេ តិ និង ឥម សព្ទ អាទេស ស វិភត្តិ ជា ស្សា។

55. Rattyādīhi ṭo smino.

៥៥. ព្រោះ រត្តិសព្ទ ជាដើម អាទេស ស្មឹ វិភត្តិ ជា តោ។

56. Suhisu-bhasso.

៥៦. ព្រោះ សុ និង ហិ វិភត្តិទាំងឡាយ អាទេស តេតិមាសព្ទ ជា ភ។

57. Ltupitādīna [Pg.7] mā simhi.

៥៧. ព្រោះ សិ វិភត្តិ អាទេស មាតុ និង បិតុ សព្ទ ជាដើម ជា មា។

58. Ge a ca.

៥៨. និង ព្រោះ គេ វិភត្តិ អាទេស មាតុ និង បិតុ សព្ទ ជាដើម ជា អ ផង។

59. Ayūnaṃ vā dīgho.

៥៩. ធ្វើឲ្យវែង (ទីឃៈ) នៃ អ និង ឧ ទាំងឡាយ ខ្លះ។

60. Gha brahmādite.

៦០. ព្រោះ ឃៈ វិភត្តិ ខាងក្រោយអំពី ព្រហ្មសព្ទ ជាដើម...

61. Nā-mmādīhi.

៦១. ព្រោះ ណា វិភត្តិ ខាងក្រោយអំពី មសព្ទ ជាដើម...

62. Rasso vā.

៦២. ធ្វើឲ្យខ្លី (រស្សៈ) ខ្លះ។

63. Gho ssaṃssāssāyaṃtiṃsu.

៦៣. អាទេស ឃៈ (ឥត្ថីលិង្គ) ជា រស្សៈ ព្រោះ ស្សំ ស្សា ស្សាយំ និង តិំ វិភត្តិទាំងឡាយ។

64. Ekavacanayosvaghonaṃ.

៦៤. ព្រោះ ឯកវចនៈ និង យោ វិភត្តិទាំងឡាយ ខាងក្រោយអំពី អឃសព្ទ...

65. Ge vā.

៦៥. ព្រោះ គេ វិភត្តិ ខ្លះ។

66. Sismiṃnā-napuṃsakassa.

៦៦. ព្រោះ សិ វិភត្តិ មិនមែនជារបស់នបុំសកលិង្គ...

67. Gossāgasihinaṃsu gāvagavā.

៦៧. ព្រោះ វិភត្តិទាំងឡាយមាន សិ ហិ នំ សុ... អាទេស គោសព្ទ ជា គាវៈ និង គវៈ។

68. Sumhi vā.

៦៨. ព្រោះ សុ វិភត្តិ ខ្លះ។

69. Gavaṃ sena.

៦៩. អាទេស គោសព្ទ ជាមួយ ស វិភត្តិ ជា គវំ។

70. Gunnaṃ ca naṃnā.

៧០. និង អាទេស គោសព្ទ ជាមួយ នំ វិភត្តិ ជា គន្នំ ខ្លះ។

71. Nāssā.

៧១. មិនមែន អាទេស ជា ស្សា។

72. Gāvumhi.

៧២. អាទេស ជា គាវុ ខ្លះ។

73. Yaṃ pīto.

៧៣. ព្រោះ យោ វិភត្តិ អាទេស ឥ និង ឧ ជា យំ។

74. Naṃjhīto.

៧៤. ព្រោះ នំ វិភត្តិ ខាងក្រោយអំពី ឈៈ និង ឥៈ...

75. Yonaṃ none pume.

៧៥. អាទេស យោ វិភត្តិ ទាំងឡាយ ជា នោ ខ្លះ ក្នុងបុល្លិង្គ។

76. No.

៧៦. អាទេស ជា នោ។

77. Smiṃno ni.

៧៧. អាទេស ស្មឹ វិភត្តិ ជា និ។

78. Ambvādīhi[Pg.8].

៧៨. ខាងក្រោយអំពី អម្ពុសព្ទ ជាដើម។

79. Kammādito.

៧៩. ខាងក្រោយអំពី កម្មសព្ទ ជាដើម។

80. Nāsse-no.

៨០. មិនមែន អាទេស ស វិភត្តិ ជា នោ។

81. Jhalā sassa no.

៨១. ព្រោះ ឈៈ និង លៈ អាទេស ស វិភត្តិ ជា នោ។

3. Ito kvaci sassa ṭānubandho (gaṇa).

៣. ខាងក្រោយអំពី ឥការន្ត ខ្លះ អាទេស ស វិភត្តិ មាន ត ជាអនុពន្ធ។

82. Nā smāssa.

៨២. អាទេស ស្មា វិភត្តិ ជា ណា ខ្លះ។

83. Lā yonaṃ vo pume.

៨៣. ព្រោះ លៈ អាទេស យោ វិភត្តិ ជា វោ ក្នុងបុល្លិង្គ។

84. Jantvādito no ca.

៨៤. ខាងក្រោយអំពី ជន្តុសព្ទ ជាដើម អាទេស ជា នោ ផង។

85. Kūto.

៨៥. ខាងក្រោយអំពី កូសព្ទ។

86. Lopo-musmā.

៨៦. លុប... ខាងក្រោយអំពី ស្មា វិភត្តិ។

87. Na no sassa.

៨៧. មិនមែន អាទេស ស វិភត្តិ ជា នោ។

88. Yolopanisu dīgho.

៨៨. ធ្វើឲ្យវែង (ទីឃៈ) ព្រោះ យោ, លុប, អានិ ទាំងឡាយ។

89. Sunaṃhisu.

៨៩. ព្រោះ សុ, នំ, ហិ វិភត្តិទាំងឡាយ។

90. Pañcādīnaṃ cuddasannama.

៩០. នៃបញ្ចសព្ទជាដើម ១៤ សព្ទ អាទេស ជា អ។

91. Yvādo ntussa.

៩១. ព្រោះ យោ វិភត្តិ ជាដើម អាទេស ន្ត បច្ច័យ ជា...។

92. Ntassa ca ṭa vaṃse.

៩២. និង អាទេស ន្ត បច្ច័យ ជា ត...។

93. Yosu jhissa pume.

៩៣. ព្រោះ យោ វិភត្តិទាំងឡាយ អាទេស ឈៈ ជា... ក្នុងបុល្លិង្គ។

94. Vevosu lussa.

៩៤. ព្រោះ វោ និង ឯ វិភត្តិទាំងឡាយ អាទេស លៈ ជា...។

95. Yomhi vā kvaci.

៩៥. ព្រោះ យោ វិភត្តិ ខ្លះ ក្នុងទីខ្លះ។

96. Pumā-lapane vevo.

៩៦. ព្រោះ អាលបនៈ នៃបុល្លិង្គ អាទេស ជា វោ និង ឯ។

97. Smāhisminnaṃ mhābhimhi.

៩៧. អាទេស ស្មា, ហិ, ស្មឹ ទាំងឡាយ ជា ម្ហា, ភិ, ម្ហិ។

98. Suhisvasse[Pg.9].

៩៨. ព្រោះ សុ និង ហិ វិភត្តិទាំងឡាយ អាទេស... ជា អេ។

99. Sabbādīnaṃ naṃmhi ca.

៩៩. និង ព្រោះ នំ វិភត្តិ ខាងក្រោយអំពី សព្វសព្ទ ជាដើម...។

4. Pubbaparāvaradakkhiṇuttarādharāni vavatthāyamasaññāyaṃ (gaṇa).

៤. បុព្វ, បរ, អវរ, ទក្ខិណ, ឧត្តរ, អធរ សព្ទទាំងឡាយ ក្នុងន័យកំណត់ទីកន្លែង មិនមែនជាសញ្ញាសព្ទ...

100. Saṃsānaṃ.

១០០. អាទេស ជា សំ និង សានំ។

101. Ghapā sassa ssā vā.

១០១. ព្រោះ ឃៈ និង បៈ អាទេស ស វិភត្តិ ជា ស្សា ខ្លះ។

102. Smino ssaṃ.

១០២. អាទេស ស្មឹ វិភត្តិ ជា ស្សំ។

103. Yaṃ.

១០៣. អាទេស ជា យំ។

104. Tiṃsabhāparisāya.

១០៤. ព្រោះ តិំ វិភត្តិ ខាងក្រោយអំពី សភា និង បរិសា សព្ទ។

105. Padādīhi si.

១០៥. ព្រោះ សិ វិភត្តិ ខាងក្រោយអំពី បទសព្ទ ជាដើម។

106. Nāssa sā.

១០៦. មិនមែន អាទេស ស វិភត្តិ ជា សា។

107. Kodhādīhi.

១០៧. ខាងក្រោយអំពី កោធសព្ទ ជាដើម។

108. Atena.

១០៨. មិនមែនដោយហេតុនោះ។

109. Sisso.

១០៩. អាទេស សិ វិភត្តិ ជា សោ។

110. Kvace vā.

១១០. ក្នុងទីខ្លះ ខ្លះ។

111. Aṃ napuṃsake.

១១១. អាទេស ជា អំ ក្នុងនបុំសកលិង្គ។

112. Yonaṃ ni.

១១២. ប្តូរ យោ វិភត្តិ ទាំងឡាយ ជា និ។

113. Jhalā vā.

១១៣. ក្រោយពី ឈ និង ឡ អក្សរ (ប្តូរ យោ វិភត្តិ ជា និ) ខ្លះ។

114. Lopo.

១១៤. ការលុប (យោ វិភត្តិ)។

115. Jantuhetvīghapehi vā.

១១៥. ក្រោយពី ជន្តុ, ហេតុ, ឦឃ និង ប សព្ទ ទាំងឡាយ (លុប យោ វិភត្តិ) ខ្លះ។

116. Ye passivaṇṇassa.

១១៦. កាលបើ យោ វិភត្តិ នៅខាងចុង ស្រៈ ឥវណ្ណៈ (ឥ, ឦ) របស់បុព្វសព្ទ ដល់នូវការជា យៈ។

117. Gasīnaṃ[Pg.10].

១១៧. ការប្តូរ គៈ និង សិ ទាំងឡាយ។

118. Asaṅkhyehi sabbāsaṃ.

១១៨. ក្រោយពី អសង្ខេយ្យសព្ទ ទាំងឡាយ (ប្តូរ វិភត្តិ) ទាំងពួង។

119. Ekatthatāyaṃ.

១១៩. ក្នុងភាវៈជាសព្ទមានអត្ថតែមួយនេះ។

120. Pubbasmā mādito.

១២០. ក្រោយពី បុព្វសព្ទ ជាដើម ប្តូរ ស្មា វិភត្តិ ជា មា។

121. Nā-to-mapañcamiyā.

១២១. ប្តូរ ស្មា បញ្ចមីវិភត្តិ ជា នា និង តោ ខ្លះ។

122. Vā tatiyāsattamīnaṃ.

១២២. ប្តូរ តតិយាវិភត្តិ និង សត្តមីវិភត្តិ ទាំងឡាយ ខ្លះ។

123. Rājassi nāmhi.

១២៣. កាលបើ ណា វិភត្តិ នៅខាងចុង ប្តូរ រាជសព្ទ ជា រាជសិ។

124 Sunaṃhisū.

១២៤ កាលបើ សុ, នំ, និង ហិ វិភត្តិ ទាំងឡាយ នៅខាងចុង។

125. Imassānitthiyaṃ ṭe.

១២៥. ប្តូរ ឥមសព្ទ ក្នុងអនិត្ថីលិង្គ ជា តេ។

126. Nāmha-nimi.

១២៦. កាលបើ ណា វិភត្តិ នៅខាងចុង ប្តូរ (ឥមសព្ទ) ជា និមិ។

127. Simha-napuṃsakassāyaṃ.

១២៧. កាលបើ សិ វិភត្តិ នៅខាងចុង ប្តូរ ឥមសព្ទ ក្នុងណបំសកលិង្គ ជា អយំ។

128. Tyatetānaṃ tassa so.

១២៨. ប្តូរ តៈ និង ឯតៈ ទាំងឡាយ និង តសព្ទ នោះ ជា សោ។

129. Massā-mussa.

១២៩. ប្តូរ (ឥមសព្ទ) ជា មស្ស និង មុស្ស។

130. Ke vā.

១៣០. កាលបើ កៈ នៅខាងចុង ខ្លះ។

131. Tatassa no sabbāsu.

១៣១. ប្តូរ តសព្ទ នោះ ជា នោ ក្នុងវិភត្តិ ទាំងពួង។

132. Ṭa sasmāsmiṃssāyassaṃssāsaṃmhāmhisvimassa ca.

១៣២. និង ប្តូរ ឥមសព្ទ ជា តៈ កាលបើ សៈ, ស្មា, ស្មឹ, ស្សា, យៈ, ស្សំ, ស្សា, សំ, ម្ហា, ម្ហិ, សុ វិភត្តិ នៅខាងចុង។

133. Ṭe sissisismā.

១៣៣. ប្តូរ (ឥមសព្ទ) ជា តេ កាលបើ សិ, សិ, សិ, ស្មា នៅខាងចុង។

134. Dutiyassa yossa.

១៣៤. ប្តូរ ទុតិយាវិភត្តិ និង យោវិភត្តិ។

135. Ekaccādīha-to.

១៣៥. ក្រោយពី ឯកច្ចសព្ទ ជាដើម ប្តូរ ជា តោ។

136. Na nissa ṭā.

១៣៦. មិនមែន នៃ និសព្ទ ជា តា។

137. Sabbādīhi.

១៣៧. ក្រោយពី សព្វសព្ទ ទាំងឡាយ ជាដើម។

138. Yonameṭa[Pg.11].

១៣៨. ប្តូរ យោ វិភត្តិ ទាំងឡាយ ជា ឯ។

139. Nāññaṃ-ca nāmappadhānā.

១៣៩. និង មិនមែនដទៃ ពីនាមជាប្រធាន។

140. Tatiyatthayoge.

១៤០. ក្នុងការប្រកបដោយអត្ថនៃតតិយាវិភត្តិ។

141. Catthasamāse.

១៤១. ក្នុងចអត្ថសមាស (ទ្វន្ទ្វសមាស)។

142. Veṭa.

១៤២. ប្តូរ ជា វេ ខ្លះ។

143. Pubbādīhi chahi.

១៤៣. ក្រោយពី បុព្វសព្ទ ជាដើម ទាំង ៦។

144. Manādīhi smiṃsaṃnāsmānaṃ sisoosāsā.

១៤៤. ក្រោយពី មនសព្ទ ជាដើម ប្តូរ ស្មឹ, សំ, នា, ស្មា ទាំងឡាយ ជា សិ, សុ, អា, សា។

5. Sumedhādīna mavuddhica (gaṇa).

៥. ការមិនមានវុទ្ធិ នៃសុមេធសព្ទ ទាំងឡាយ ជាដើម ផង។

6. Saravayāyavāsacetā jalāsayakkhayalohapaṭamanesu (gaṇa).

៦. សរៈ, វយៈ, អាយុ, វាសៈ, ចេតៈ ក្នុងអត្ថ ជលាសយៈ, ខយៈ, លោហៈ, បដៈ, មនៈ ទាំងឡាយ។

145. Satosababhe.

១៤៥. ប្តូរ សៈ ទៅជា សព្វៈ ខ្លះ។

146. Bhavato vā bhonto gayonāse.

១៤៦. ក្រោយពី ភវន្តសព្ទ ប្តូរ គៈ, យោ, នាសៈ ទាំងឡាយ ជា ភោន្តោ ខ្លះ។

147. Sissaggito ni.

១៤៧. ក្រោយពី សិ, សិ, អគ្គិ ទាំងឡាយ ប្តូរ ជា និ។

148. Ntassaṃ.

១៤៨. ប្តូរ ន្ត បច្ច័យ ជា អំ។

149. Bhūto.

១៤៩. ក្រោយពី ភូ សព្ទ។

150. Mahantārahantānaṃ ṭā vā.

១៥០. ប្តូរ មហន្ត និង អរហន្ត សព្ទ ទាំងឡាយ ជា តា ខ្លះ។

151. Ntussa.

១៥១. នៃ ន្តុ បច្ច័យ។

152. Aṃṅaṃ napuṃsake.

១៥២. ប្តូរ ជា អំ និង គំ ក្នុងណបំសកលិង្គ។

153. Himavato vā o.

១៥៣. ក្រោយពី ហិមវន្តសព្ទ ប្តូរ ជា អូ ខ្លះ។

154. Rājādiyuvāditvā.

១៥៤. ព្រោះភាពជា រាជសព្ទ ជាដើម និង យុវសព្ទ ជាដើម។

7. Dhammo vā-ññatthe (gaṇa).

៧. ធម្មសព្ទ ក្នុងអត្ថដទៃ ខ្លះ។

8. Imo [Pg.12] bhāve (gaṇa).

៨. ឥមសព្ទ ក្នុងភាវត្ថ។

155. Vā-mhānaṅa.

១៥៥. ប្តូរ ជា ម្ហា និង នគៈ ខ្លះ។

156. Yonamāno.

១៥៦. ប្តូរ យោ វិភត្តិ ទាំងឡាយ ជា អានោ។

157. Āyono ca sakhā.

១៥៧. និង ប្តូរ យោ វិភត្តិ ជា អា ក្រោយពី សខិសព្ទ។

158. Ṭe smino.

១៥៨. ប្តូរ ជា តេ កាលបើ ស្មឹ វិភត្តិ នៅខាងចុង។

159. Nonāsesvi.

១៥៩. ប្តូរ ជា នោ កាលបើ នាសៈ និង សុ វិភត្តិ នៅខាងចុង។

160 Smānaṃsu vā.

១៦០ ប្តូរ ស្មា និង នំ វិភត្តិ ទាំងឡាយ ក្នុង សុ វិភត្តិ ខ្លះ។

161. Yosvaṃhisu cāraṅa.

១៦១. និង ប្តូរ ជា អារគៈ កាលបើ យោ, សុ, អំ, ហិ វិភត្តិ ទាំងឡាយ នៅខាងចុង។

162. Ltupitādīnamase.

១៦២. ប្តូរ ឧ និង ឫ នៃ បិតុសព្ទ ជាដើម ជា អៈ។

163. Naṃmhi vā.

១៦៣. កាលបើ ណ វិភត្តិ នៅខាងចុង ខ្លះ។

164. Ā.

១៦៤. ប្តូរ ជា អា។

165. Salopo.

១៦៥. ការលុប សៈ អក្សរ។

166. Suhisvāraṅ.

១៦៦. ប្តូរ ជា អារំ កាលបើ សុ និង ហិ វិភត្តិ ទាំងឡាយ នៅខាងចុង។

167. Najjāyosvāma.

១៦៧. ក្រោយពី នទីសព្ទ ប្តូរ យោ វិភត្តិ ទាំងឡាយ ជា អាមៈ។

168. Ṭi katimhā.

១៦៨. ក្រោយពីកតិសព្ទ អាទេសយោវិភត្តិជាដិ។

169. Ṭa pañcādīhi cuddasahi.

១៦៩. ក្រោយពីសព្ទទាំងឡាយមានបញ្ចសព្ទជាដើម ១៤ អាទេសយោវិភត្តិជាដ។

170. Ubhagohi ṭo.

១៧០. ក្រោយពីឧភសព្ទទាំងឡាយ អាទេសយោវិភត្តិជាដោ។

171. Āraṅasmā.

១៧១. ព្រោះស្មាវិភត្តិ អាទេសអន្តសព្ទជាអារង្គ។

172. Ṭoṭe vā.

១៧២. ព្រោះស្មាវិភត្តិ អាទេសអន្តសព្ទជាដោ និងដេខ្លះ។

173. Ṭā nāsmānaṃ.

១៧៣. ព្រោះណាវិភត្តិ និងស្មាវិភត្តិ អាទេសអន្តសព្ទជាដា។

174. Ṭi smino.

១៧៤. ព្រោះស្មិំវិភត្តិ អាទេសអន្តសព្ទជាដិ។

175. Divādito[Pg.13].

១៧៥. ក្រោយពីទិវសព្ទជាដើម អាទេសស្មិំវិភត្តិជាតោ។

176. Rassāraṅa.

១៧៦. អាទេសអន្តសព្ទជាអារង្គដ៏មានសំឡេងខ្លី។

177. Pitādīnamanatvādīnaṃ.

១៧៧. អាទេសអន្តសព្ទជាដើម នៃបិតុសព្ទជាដើម ជាអនត្តសព្ទជាដើម។

178. Yuvādīnaṃ suhisvānaṅa.

១៧៨. ព្រោះសុវិភត្តិ និងហិវិភត្តិទាំងឡាយ អាទេសអន្តសព្ទនៃយុវសព្ទជាដើម ជាអានង្គ។

179. Nonānesvā.

១៧៩. ព្រោះវិភត្តិទាំងឡាយមានណាវិភត្តិជាដើម អាទេសអន្តសព្ទជា នោ និង នានៈ ខ្លះ។

180. Smāsmiṃnaṃ nāne.

១៨០. ព្រោះស្មាវិភត្តិ និងស្មិំវិភត្តិ អាទេសអន្តសព្ទជា នានៈ។

181. Yonaṃ none vā.

១៨១. ព្រោះយោវិភត្តិទាំងឡាយ អាទេសអន្តសព្ទជា នោ និង នេ ខ្លះ។

182. Ito-ññatthe pume.

១៨២. ក្នុងបុល្លិង្គ ក្រៅពីអត្ថនេះ។

183. Ne smino kvaci.

១៨៣. ព្រោះស្មិំវិភត្តិ អាទេសអន្តសព្ទជា នេ ខ្លះ។

184. Pumā.

១៨៤. អាទេសបុសសព្ទជាបុមា។

185. Nāmhi.

១៨៥. ព្រោះណាវិភត្តិ។

186. Sumhā ca.

១៨៦. ព្រោះសុវិភត្តិ និងស្មាវិភត្តិផង។

187. Gassaṃ.

១៨៧. ព្រោះសវិភត្តិ អាទេសបុសសព្ទជាគស្សំ។

188. Sāssaṃ se cānaṅa.

១៨៨. ព្រោះសវិភត្តិ អាទេសបុសសព្ទជាសាស្សំ និងសេ ព្រមទាំងអានង្គផង។

189. Vattahā sanannaṃ nonānaṃ.

១៨៩. ព្រោះសវិភត្តិ និងណំវិភត្តិទាំងឡាយ អាទេសបុសសព្ទជា វតាហៈ, នោ និង នានៈ។

190. Brahmassu vā.

១៩០. ព្រោះសុវិភត្តិ អាទេសព្រហ្មសព្ទជាព្រហ្មស្សុខ្លះ។

191. Nāmhi.

១៩១. ព្រោះណាវិភត្តិ។

192. Pumakammathāmaddhānaṃ vā sasmāsu ca.

១៩២. ព្រោះសវិភត្តិ ស្មាវិភត្តិ និងសុវិភត្តិទាំងឡាយ អាទេសបុសសព្ទ កម្មសព្ទ ថាមសព្ទ និងអទ្ធសព្ទ ខ្លះ។

193. Yuvā sassino.

១៩៣. ព្រោះសវិភត្តិ និងស្មិំវិភត្តិ អាទេសយុវសព្ទជាយុវា។

194. No-ttātumā.

១៩៤. អាទេសអត្តសព្ទ និងតុមសព្ទ ជា នោ។

195. Suhisu naka.

១៩៥. ព្រោះសុវិភត្តិ និងហិវិភត្តិទាំងឡាយ អាទេសអត្តសព្ទ និងតុមសព្ទ ជា នកៈ។

196. Smāssa [Pg.14] nā brahmā ca.

១៩៦. ព្រោះស្មាវិភត្តិ អាទេសអត្តសព្ទ និងតុមសព្ទ ជា នា និងព្រហ្មសព្ទផង។

197. Imetānamenā-nvādese dutiyāyaṃ.

១៩៧. ក្នុងទុតិយាវិភត្តិ ព្រោះអន្វាទេសៈ អាទេសឥមសព្ទ និងឯតសព្ទ ជា ឯនៈ។

198. Kissa ko sabbāsu.

១៩៨. ក្នុងវិភត្តិទាំងពួង អាទេសកឹសព្ទជាកោ។

199. Ki sasmiṃsu vā-nitthiyaṃ.

១៩៩. ក្នុងអនិតថីលិង្គ ព្រោះសវិភត្តិ និងស្មិំវិភត្តិ អាទេសកឹសព្ទជាកិខ្លះ។

200. Kimaṃsisu saha napuṃsake.

២០០. ក្នុងណបុំសកលិង្គ ព្រមទាំងសិវិភត្តិ អាទេសកឹសព្ទជាកិមំ។

201. Imassidaṃ vā.

២០១. អាទេសឥមសព្ទជាឥទំខ្លះ។

202. Amussāduṃ.

២០២. អាទេសអមុសព្ទជាអទុំ។

203. Sumhā-mussā-smā.

២០៣. ព្រោះសុវិភត្តិ និងស្មាវិភត្តិ អាទេសអមុសព្ទជាអស្មា។

204. Naṃmhi ticatunnamitthiyaṃ tissacatassā.

២០៤. ក្នុងឥត្ថីលិង្គ ព្រោះណំវិភត្តិ អាទេសតិសព្ទ និងចតុសព្ទ ជា តិស្សៈ និងចតស្សៈ។

205. Tisso catasso yomhi savibhattīnaṃ.

២០៥. ព្រោះយោវិភត្តិ អាទេសតិសព្ទ និងចតុសព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា តិស្សោ និងចតស្សោ។

206. Tīṇicattāri napuṃsake.

២០៦. ក្នុងណបុំសកលិង្គ ជា តីណិ និងចត្តារិ។

207. Pume tayocattāro.

២០៧. ក្នុងបុល្លិង្គ ជា តយោ និងចត្តារោ។

208. Caturo vā catussa.

២០៨. អាទេសចតុសព្ទជាចតុរោខ្លះ។

209. Mayamasmā-mhāssa.

២០៩. ព្រោះស្មាវិភត្តិ អាទេសអម្ហសព្ទជាមយំ។

210. Naṃsesva-smākaṃmamaṃ.

២១០. ព្រោះណំវិភត្តិ និងសវិភត្តិទាំងឡាយ អាទេសអម្ហសព្ទជា អស្មាកំ និងមមំ។

211. Simha-haṃ.

២១១. ព្រោះសិវិភត្តិ អាទេសអម្ហសព្ទជាអហំ។

212. Tumhassa tuvaṃ tvamamhi ca.

២១២. ព្រោះសិវិភត្តិ អាទេសតុម្ហសព្ទជា តុវំ និងត្វំ ផង។

213. Tayātayīnaṃ tva vā tassa.

២១៣. អាទេសតយា និងតយិ នៃតុម្ហសព្ទ ជា ត្វ ខ្លះ។

214. Smāmhi tvamhā.

២១៤. ព្រោះស្មាវិភត្តិ អាទេសតុម្ហសព្ទជាត្វម្ហា។

215. Ntantūnaṃ nto yomhi paṭhame.

២១៥. ព្រោះបឋមាយោវិភត្តិ អាទេសអន្តបច្ច័យ និងវន្តុបច្ច័យទាំងឡាយ ជា ន្តោ។

216. Taṃ naṃmhi.

២១៦. ព្រោះណំវិភត្តិ អាទេសអន្តបច្ច័យ និងវន្តុបច្ច័យទាំងឡាយ ជា តំ។

217. Totātitā [Pg.15] sasmāsmiṃnāsu.

២១៧. ព្រោះសវិភត្តិ ស្មាវិភត្តិ ស្មិំវិភត្តិ និងណាវិភត្តិទាំងឡាយ អាទេសអន្តបច្ច័យ និងវន្តុបច្ច័យទាំងឡាយ ជា តោ, តា, តិ, តា។

218. Ṭaṭāaṃ ge.

២១៨. ព្រោះគវិភត្តិ អាទេសអន្តបច្ច័យ និងវន្តុបច្ច័យទាំងឡាយ ជា ដ, ដា, អំ។

219. Yomhi dvinnaṃ duve dve.

២១៩. ព្រោះយោវិភត្តិ អាទេសទ្វិសព្ទជា ទុវេ និងទ្វេ។

220. Duvinnaṃ naṃmhi vā.

២២០. ព្រោះណំវិភត្តិ អាទេសទ្វិសព្ទជាទុវិន្នំខ្លះ។

221. Rājassa raññaṃ.

២២១. ព្រោះណំវិភត្តិ អាទេសរាជសព្ទជារញ្ញំ។

222. Nāsmāsu raññā.

២២២. ព្រោះណាវិភត្តិ ស្មាវិភត្តិ និងសុវិភត្តិទាំងឡាយ អាទេសរាជសព្ទជារញ្ញា។

223. Raññoraññassarājino se.

២២៣. ព្រោះសវិភត្តិ អាទេសរាជសព្ទជា រញ្ញោ, រញ្ញស្ស, រាជិនោ។

224. Smiṃmhi raññerājini.

២២៤. ព្រោះស្មិំវិភត្តិ អាទេសរាជសព្ទជា រញ្ញេ, រាជិនិ។

225. Samāse vā.

២២៥. ក្នុងសមាសខ្លះ។

226. Smiṃmhi tumhamhānaṃ tayimayi.

២២៦. ព្រោះស្មិំវិភត្តិ អាទេសតុម្ហសព្ទ និងអម្ហសព្ទ ជា តយិ និងមយិ។

227. Aṃmhi taṃ maṃ tavaṃ mamaṃ.

២២៧. ព្រោះអំវិភត្តិ អាទេសតុម្ហសព្ទ និងអម្ហសព្ទ ជា តំ, មំ, តវំ, មមំ។

228. Nāsmāsu tayāmayā.

២២៨. ព្រោះ នា និង សុ វិភត្តិទាំងឡាយ ទេសៈជា តយា និង មយា។

229. Tava mama tuyhaṃ mayhaṃ se.

២២៩. ព្រោះ ស វិភត្តិ ទេសៈជា តវ, មម, តុយ្ហំ, មយ្ហំ។

230. Vaṃvākaṃ naṃmhi.

២៣០. ព្រោះ នំ វិភត្តិ ទេសៈជា វំ និង អាកំ។

231. Dutiye yomhi vā.

២៣១. ក្នុង ទុតិយាវិភត្តិ និង យោ វិភត្តិ ខ្លះ។

232. Apādādo padatekavākye.

២៣២. មិនមែននៅខាងដើមបាទគាថា និងខាងដើមបទ ក្នុងឯកវាក្យៈ។

233. Yonaṃhisma-pañcamyā vono.

២៣៣. ព្រោះ យោ, នំ, ហិ, ស្មា វិភត្តិ និងបញ្ចមីវិភត្តិ ទេសៈជា វោ និង នោ។

234. Teme nāse.

២៣៤. ព្រោះ នា និង ស វិភត្តិ ទេសៈជា តេ និង មេ។

235. Anvādese.

២៣៥. ក្នុង អន្វាទេស (ការចង្អុលបង្ហាញម្តងទៀត)។

236. Sapubbā paṭhamantā vā.

២៣៦. មានបទដទៃនៅខាងមុខ ឬមានបឋមាវិភត្តិនៅខាងចុង ខ្លះ។

237. Na ca vāhāhevayoge.

២៣៧. មិនមែនក្នុងយោគៈនៃ ច, វា, ហា, អហោ, ឯវ សព្ទឡើយ។

238. Dassanatte-nālocane[Pg.16].

២៣៨. ក្នុងអត្ថថា ឃើញ តែមិនមែនការមើលដោយចក្ខុ។

239. Āmantaṇaṃ pubbamasantaṃva.

២៣៩. អាមន្តនៈ (អាលបនៈ) នៅខាងមុខ ដូចជាមិនមាន។

240. Na sāmaññavacanamekatthe.

២៤០. មិនមែនសាមញ្ញវចនៈ ក្នុងអត្ថតែមួយ។

241. Bahūsu vā.

២៤១. ក្នុងពហុវចនៈ ខ្លះ។

Iti moggallāne byākaraṇe syādikaṇḍo dutiyo.

ចប់ កណ្ឌទី ២ គឺស្យាទិកណ្ឌ ក្នុងមោគ្គល្លានវ្យាករណ៍ ដោយប្រការដូច្នេះ។

(3) Tatiyo kaṇḍo (samāso)

(៣) កណ្ឌទី ៣ (សមាសៈ)

1. Syādi syādinekatthaṃ.

១. ស្យាទិវិភត្តិ ប្រកបជាមួយស្យាទិវិភត្តិ មានអត្ថជាច្រើន (ជាសមាស)។

2. Asaṅkhyaṃ vibhattisampattisamīpasākalyā-bhāvayathā pacchāyugapadatthe.

២. អសង្ខ្យៈ (អព្យយីភាវសមាស) មានក្នុងអត្ថទាំងឡាយគឺ វិភត្តិ, សម្បត្តិ, សមីបៈ, សាកល្យៈ, អភាវៈ, យថា, បច្ឆា, យុគបតៈ ជាដើម។

3. Yathā na tulye.

៣. យថា សព្ទ មិនមែនក្នុងអត្ថប្រៀបធៀប (តុល្យៈ) ឡើយ។

4. Yāvā-vadhāraṇe.

៤. យាវ សព្ទ ក្នុងអត្ថកំណត់ (អវធារណៈ)។

5. Payyapābahitiropurepacchā vā pañcamyā.

៥. បរិ, អប, ពហិ, តិរោ, បុរេ, បច្ឆា សព្ទ ប្រកបជាមួយបញ្ចមីវិភត្តិ ខ្លះ។

6. Samīpāyāmesvanu.

៦. អនុ សព្ទ ក្នុងអត្ថជិត (សមីបៈ) និងបណ្តោយ (អាយាមៈ)។

7. Tiṭṭhagvādīni.

៧. តិដ្ឋគូសព្ទជាដើម។

8. Ore pari vati pāre majjhe heṭṭhuddhā dhonto vā chaṭṭhiyā.

៨. ឱរេ, បរិ, វតិ, បារេ, មជ្ឈេ, ហេដ្ឋា, ឧទ្ធំ សព្ទទាំងឡាយ ប្រកបជាមួយឆដ្ឋីវិភត្តិ ខ្លះ។

9. Taṃ napuṃsakaṃ.

៩. សមាសនោះ ជាណបុំសកលិង្គ។

10. Amādi.

១០. មាន អំ វិភត្តិជាដើម។

11. Visesanamekatthena.

១១. វិសេសនៈ ប្រកបជាមួយឯកត្ថៈ (នាមដែលមានអត្ថដូចគ្នា)។

12. Nau.

១២. ន សព្ទ (ប្រកបជាមួយនាមដទៃ)។

13. Kupādayo [Pg.17] niccamasyādividhimhi.

១៣. កុ សព្ទជាដើម ជាសមាសជានិច្ច ក្នុងវិធិដែលមិនមែនជាស្យាទិវិភត្តិ។

9. Pādayo gatādyatthe paṭhamāya. (Gaṇa)

៩. ប សព្ទជាដើម ក្នុងអត្ថទៅជាដើម ប្រកបជាមួយបឋមាវិភត្តិ។ (គណៈ)

10. Accādayo kantādyatthe dutiyāya. (Gaṇa)

១០. អតិ សព្ទជាដើម ក្នុងអត្ថកន្លងទៅជាដើម ប្រកបជាមួយទុតិយាវិភត្តិ។ (គណៈ)

11. Avādayo kuṭṭhādyatthe tatiyāya. (Gaṇa)

១១. អវ សព្ទជាដើម ក្នុងអត្ថសាបសូន្យជាដើម ប្រកបជាមួយតតិយាវិភត្តិ។ (គណៈ)

12. Pariyādayo gilānādyatthe catutthiyā. (Gaṇa)

១២. បរិ សព្ទជាដើម ក្នុងអត្ថឈឺជាដើម ប្រកបជាមួយចតុត្ថីវិភត្តិ។ (គណៈ)

13. Nyādayo kantādyatthe pañcamiyā. (Gaṇa)

១៣. និ សព្ទជាដើម ក្នុងអត្ថកន្លងទៅជាដើម ប្រកបជាមួយបញ្ចមីវិភត្តិ។ (គណៈ)

14. Cī kriyatthehi.

១៤. ច្វី បច្ច័យ ប្រកបជាមួយកិរិយាសព្ទទាំងឡាយ។

15. Bhūsanā-darā-nādaresvalaṃsāsā.

១៥. អលំ និង សាសា សព្ទ ក្នុងអត្ថតាក់តែង (ភូសនៈ), អារក្ស (អាទរៈ) និងមិនអើពើ (អនាទរៈ)។

16. Aññe ca.

១៦. និងសព្ទដទៃទៀត ខ្លះ។

17. Vā-nekaññatthe.

១៧. នាមជាច្រើន ប្រកបក្នុងអត្ថនៃសព្ទដទៃ ខ្លះ។

18. Tattha gahetvā tena paharitvā yuddhe sarūpaṃ.

១៨. ក្នុងអត្ថថា កាន់យកក្នុងទីនោះ ហើយវាយដោយវត្ថុនោះ ក្នុងសង្គ្រាម មានរូបដូចគ្នា។

19. Catthe.

១៩. ក្នុងអត្ថនៃ ច សព្ទ។

20. Samāhāre napuṃsakaṃ.

២០. ក្នុងសមាសដែលជាសមាហារៈ ជាណបុំសកលិង្គ។

21. Saṅkhyādi.

២១. មានសង្ខ្យា (លេខ) នៅខាងដើម។

22. Kvace-kattañca chaṭṭhiyā.

២២. និងជាឯកវចនៈ ក្នុងឆដ្ឋីវិភត្តិ ខ្លះ។

23. Syādīsu rasso.

២៣. ធ្វើជាស្រៈរស្សៈ ក្នុងស្យាទិវិភត្តិទាំងឡាយ។

24. Ghapassantassā-ppadhānassa.

២៤. របស់ឃៈ និងអការន្ត ដែលមិនមែនជាប្រធាន។

25. Gossu.

២៥. របស់ គោ សព្ទ ក្នុងវិភត្តិទាំងឡាយ។

26. Itthiyamatvā.

២៦. ក្នុងឥត្ថីលិង្គ ព្រោះ អ បច្ច័យ។

27. Nadādito ṅī.

២៧. ចុះ ងី បច្ច័យ ក្រោយពីនទីសព្ទជាដើម។

14. Goto vā. (Gaṇa)

១៤. ចុះ ខ្លះ ក្រោយពី គោ សព្ទ។ (គណៈ)

28. Yakkhāditvinī [Pg.18] ca.

២៨. និងចុះ ឥនី បច្ច័យ ក្រោយពីយក្ខសព្ទជាដើម។

29. Ārāmikādīhi.

២៩. ក្រោយពីអារាមិកសព្ទជាដើម។

15. Saññāyaṃ mānuso. (Gaṇa)

១៥. មានុ សព្ទ ក្នុងអត្ថជាឈ្មោះ។ (គណៈ)

30. Yuvaṇṇehi nī.

៣០. ចុះ នី បច្ច័យ ក្រោយពី យុវ និង វណ្ណ សព្ទ។

31. Ktimhā-ññatthe.

៣១. ក្រោយពី កតិ សព្ទ ក្នុងអត្ថដទៃ។

32. Gharaṇyādayo.

៣២. ឃរណីសព្ទជាដើម។

16. Ācariyā vā yalopo ca. (Gaṇa)

១៦. ក្រោយពីអាចរិយសព្ទ ខ្លះ និងលុប យ។ (គណៈ)

33. Mātulāditvānī bhariyāyaṃ.

៣៣. ចុះ អានី បច្ច័យ ក្រោយពីមាតុលសព្ទជាដើម ក្នុងអត្ថជាភរិយា។

17. Abhariyāyaṃ khattiyā vā. (Gaṇa)

១៧. ក្រោយពីខត្តិយសព្ទ ក្នុងអត្ថដែលមិនមែនជាភរិយា ខ្លះ។ (គណៈ)

18. Punnāmasmā yogā apālakantā. (Gaṇa)

១៨. ក្រោយពីបុល្លិង្គនាម ព្រោះការប្រកប វៀរលែងតែបាលកសព្ទជាទីបំផុត។ (គណៈ)

34. Upamāsaṃhitasahitasaṃyatasahasaphavāmalakkhaṇāditūrutū.

៣៤. ចុះ ឩ បច្ច័យ ក្រោយពី ឧបមា, សំហិត, សហិត, សំយត, សហ, សភ, វាម, លក្ខណៈ សព្ទជាដើម ដែលមាន ឧរុ សព្ទនៅខាងចុង។

35. Yuvā ti.

៣៥. យុវា។

36. Ntantūnaṃ ṅīmhito vā.

៣៦. ប្ដូរ អន្ត និង វន្តុ បច្ច័យ ជា ងី ខ្លះ ក្រោយពី ឥការន្ត និង ឧការន្ត។

37. Bhavato bhoto.

៣៧. ប្ដូរ ភវន្តសព្ទ ជា ភោតោ ខ្លះ។

38. Gossā-vaṅa.

៣៨. ប្ដូរ គោសព្ទ ជា គវៈ ខ្លះ។

39. Puthussa pathavaputhavā.

៣៩. ប្ដូរ បុថុសព្ទ ជា បថវី និង បុថុវី ខ្លះ។

40. Samāsantva.

៤០. សមាសន្តបច្ច័យ។

41. Pāpādīhi bhūmiyā.

៤១. ប្ដូរ ភូមិសព្ទ ក្រោយពី បាបសព្ទ ជាដើម។

42. Saṅkhyāhi.

៤២. ក្រោយពី សង្ខ្យាសព្ទ ទាំងឡាយ។

43. Nadīgodāvarīnaṃ.

៤៣. នៃ នទីសព្ទ និង គោទាវរីសព្ទ ទាំងឡាយ។

44. Asaṅkhyehi cāṅgulyānaññāsaṅkhyatthesu.

៤៤. និង ក្រោយពី អសង្ខ្យាសព្ទ និង អង្គុលីសព្ទ ក្នុងអត្ថដទៃពីអសង្ខ្យា។

45. Dīghāhovassekadesehi [Pg.19] ca rattyā.

៤៥. និង ក្រោយពី ទីឃៈ, អហៈ, វស្សៈ និង ឯកទេសសព្ទ ប្ដូរ រត្តិសព្ទ...។

46. Gotvacatthe cālope.

៤៦. និង ក្នុងអត្ថមិនមែនជាគោតៈ កាលបើមិនលុប។

47. Rattindivadāragavacaturassā.

៤៧. រត្តិទិវៈ, ទារគវៈ, ចតុរស្សៈ (ជាដើម)។

48. Āyāme-nugavaṃ.

៤៨. ក្នុងអត្ថបណ្ដោយ ប្ដូរ អនុគវៈ...។

49. Akkhismā-ññatthe.

៤៩. ក្រោយពី អក្ខិសព្ទ ក្នុងអត្ថដទៃ។

50. Dārumahyaṅgulyā.

៥០. ក្រោយពី ទារុ, មហិ និង អង្គុលីសព្ទ។

51. Ci vītihāre.

៥១. ចិ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថប្ដូរវេនគ្នា (វីតិហារៈ)។

52. Ltvitthiyūhi ko.

៥២. ក បច្ច័យ ក្រោយពី ឥត្ថីលិង្គ...។

53. Vā-ññato.

៥៣. ខ្លះ ក្រោយពីសព្ទដទៃ។

54. Uttarapade.

៥៤. ក្នុងឧត្តរបទ។

55. Imassidaṃ.

៥៥. ប្ដូរ ឥមសព្ទ នេះ ជា ឥទំ។

56. Puṃ pumassa vā.

៥៦. ប្ដូរ បុមសព្ទ ជា បុំ ខ្លះ។

57. Ṭa ntantūnaṃ.

៥៧. ដ បច្ច័យ ជំនួស អន្ត និង វន្តុ បច្ច័យ។

58. A.

៥៨. អ បច្ច័យ។

59. Manādyāpādīna mo mayeca.

៥៩. ប្ដូរ មនោគណសព្ទ និង អាបសព្ទ ជាដើម ជា ឱ ព្រោះ មយបច្ច័យ ខ្លះ។

60. Parassa saṅkhyāsu.

៦០. នៃសព្ទខាងក្រោយ ក្នុងសង្ខ្យាសព្ទទាំងឡាយ។

61. Jane puthassu.

៦១. ប្ដូរ បុថុសព្ទ ជា ជនៈ ខ្លះ។

62. So chassā-hāyatane vā.

៦២. ប្ដូរ ឆសព្ទ ជា សោ ព្រោះ អាយតនសព្ទ ខ្លះ។

63. Ltupitādīna māraṅgaraṅga.

៦៣. ប្ដូរ បិតុ-អាទិសព្ទ ជា អារៈ និង អរៈ ខ្លះ។

64. Vijjāyonisambandhānamā tatra catthe.

៦៤. ប្ដូរ វិជ្ជាយោនិ និង សម្ពន្ធសព្ទ ជា អា ក្នុងអត្ថនោះ និង អត្ថដទៃ។

65. Putte.

៦៥. ព្រោះ បុត្តសព្ទ។

66. Cismiṃ.

៦៦. ព្រោះ ចិ បច្ច័យ។

67. Itthiyaṃ [Pg.20] bhāsitapumitthī pumeve-katthe.

៦៧. ក្នុងឥត្ថីលិង្គ ភាសិតបុម្សព្ទ ដែលមានអត្ថដូចគ្នានឹងបុល្លិង្គ...។

68. Kvaci paccaye.

៦៨. ក្នុងបច្ច័យខ្លះ។

69. Sabbādayo vuttimatthe.

៦៩. សព្វាទិសព្ទ ក្នុងអត្ថវុត្តិ។

70. Jāyāya jayaṃ patimhi.

៧០. ប្ដូរ ជាយាសព្ទ ជា ជយំ ព្រោះ បតិសព្ទ។

71. Saññāya mudodakassa.

៧១. ប្ដូរ មុទុ និង ឧទកសព្ទ ក្នុងសញ្ញា។

72. Kumbhādīsu vā.

៧២. ក្នុងកុម្ភសព្ទ ជាដើម ខ្លះ។

73. Sotādīsū lopo.

៧៣. លុប ក្នុងសោតសព្ទ ជាដើម។

74. Ṭa naussa.

៧៤. ដ បច្ច័យ ជំនួស នុ បច្ច័យ។

75. Ana sare.

៧៥. ប្ដូរ ជា អន ព្រោះស្រៈ។

76. Nakhādayo.

៧៦. នខសព្ទ ជាដើម។

77. Nago vā-ppāṇini.

៧៧. ប្ដូរ ជា នគៈ ខ្លះ ក្នុងអត្ថមិនមែនប្រាណី។

78. Sahassa soññatthe.

៧៨. ប្ដូរ សហស្សសព្ទ ជា សោ ក្នុងអត្ថដទៃ។

79. Saññāyaṃ.

៧៩. ក្នុងសញ្ញា។

80. Appaccakkhe.

៨០. ក្នុងអត្ថមិនចំពោះមុខ។

81. Akāle sakatthe.

៨១. ក្នុងអត្ថរបស់ខ្លួន មិនមែនកាល។

82. Ganthantā-dhikye.

៨២. ក្នុងអត្ថក្រៅពីគន្ថៈ និង អត្ថក្រៃលែង។

83. Samānassa pakkhādīsu vā.

៨៣. ប្ដូរ សមានសព្ទ ជា សៈ ព្រោះ បក្ខសព្ទ ជាដើម ខ្លះ។

84. Udare iye.

៨៤. ព្រោះ អិយបច្ច័យ ក្រោយពី ឧទរសព្ទ។

85. Rīrikkhakesu.

៨៥. ព្រោះ រី, រិ និង ខក បច្ច័យ។

86. Sabbādīnamā.

៨៦. ប្ដូរ សព្វាទិសព្ទ ជា អា។

87. Ntakimimānaṃ ṭākīṭī.

៨៧. ប្ដូរ អន្ត, កិម និង ឥមសព្ទ ជា ដ្ឋា, កី, ដ្ឋី។

88. Tumhā-mhānaṃ tāmekasmiṃ.

៨៨. ប្ដូរ តុម្ហ និង អម្ហសព្ទ ជា តំ និង មំ ក្នុងឯកវចនៈ។

89. Taṃ [Pg.21] mama-ññatra.

៨៩. ប្ដូរ ជា តំ និង មម ក្នុងអត្ថដទៃ។

90. Ve-tasseṭa.

៩០. ប្ដូរ ឯតសព្ទ ជា ឯតៈ ព្រោះ វ បច្ច័យ។

91. Vidhādīsu dvissa du.

៩១. ប្ដូរ ទ្វិសព្ទ ជា ទុ ព្រោះ វិធាបច្ច័យ ជាដើម។

92. Di guṇādīsu.

៩២. ប្ដូរ ជា ទិ ព្រោះ គុណបច្ច័យ ជាដើម។

93. Tīsva.

៩៣. ក្នុងតិសព្ទទាំងឡាយ ជា អ។

94. Ā saṅkhyāyāsatādonaññatthe.

៩៤. ប្ដូរ សង្ខ្យាសព្ទ ជា អា ក្នុងអត្ថដទៃពីសតៈ...។

95. Tisse.

៩៥. ក្នុងតិស្សសព្ទ។

96. Cattālīsādo vā.

៩៦. ឬក្នុងចត្តាលីសសព្ទជាដើម។

97. Dvissā ca.

៩៧. និងទ្វិសព្ទ។

98. Bācattālīsā do.

៩៨. ជាពាចត្តាលីសៈជាដើម។

99. Vīsatidasesu pañcassa paṇṇapannā.

៩៩. ក្នុងវីសតិសព្ទ និងទសសព្ទទាំងឡាយ បញ្ចសព្ទ ផ្លាស់ជា បណ្ណ និង បន្ន។

100. Catussa cuco dase.

១០០. ចតុសព្ទ ផ្លាស់ជា ចុ និង ចោ ក្នុងទសសព្ទ។

101. Chassa so.

១០១. ឆសព្ទ ផ្លាស់ជា សោ។

102. Ekaṭṭhānamā.

១០២. ឯកសព្ទ និងអដ្ឋសព្ទ ផ្លាស់ជា មា។

103. Ra saṅkhyāto vā.

១០៣. ឬផ្លាស់ជា រៈ ក្នុងសង្ខ្យា។

104. Chatīhi ḷo ca.

១០៤. និងផ្លាស់ជា ឡៈ ពីឆសព្ទជាដើម។

105. Catutthatatiyānamaḍḍhuḍḍhabhiyā.

១០៥. ចតុត្ថសព្ទ និងតតិយសព្ទ ផ្លាស់ជា អឌ្ឍុឌ្ឍ និង អឌ្ឍភិយ។

106. Dutiyassa saha diyaḍḍhadivaḍḍhā.

១០៦. ទុតិយសព្ទ ជាមួយនិង សហសព្ទ ផ្លាស់ជា ទិយឌ្ឍ និង ទិវឌ្ឍ។

107. Sare kada kussuttaratthe.

១០៧. កុសព្ទ ផ្លាស់ជា កទៈ ខាងចុង ស្រៈ ក្នុងអត្ថដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់។

108. Kā-ppatthe.

១០៨. ផ្លាស់ជា កាក្នុងអត្ថដ៏ថោកទាប។

109. Purise vā.

១០៩. ឬក្នុងបុរិសសព្ទ។

110. Pubbā-parajjasāyamajjhehā-hassa ṇho.

១១០. អហសព្ទ ខាងចុង បុព្វៈ អបរៈ អជ្ជៈ សាយៈ មជ្ឈៈ ផ្លាស់ជា ណ្ហៈ។

Iti moggallāne byākaraṇe samāsakaṇḍo tatiyo.

ចប់ កណ្ឌទី ៣ គឺសមាសកណ្ឌ ក្នុងគម្ពីរវ្យាករណ៍មោគ្គល្លាន តែប៉ុណ្ណេះ។

(4) Catuttho kaṇḍo (ṇādi)

(៤) កណ្ឌទី ៤ (ណាទិកណ្ឌ)

1. Ṇo [Pg.22] vā pacce.

១. ចុះ ណ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថជាកូន (បច្ចៈ) ខ្លះ។

2. Vacchādito ṇānaṇāyanā.

២. ពីវច្ឆសព្ទជាដើម ចុះ ណាន និង ណាយន បច្ច័យ។

19. Katā ṇiyova. (Gaṇa)

១៩. ពីកតសព្ទជាដើម ចុះ ណិយ បច្ច័យប៉ុណ្ណោះ។

20. Kaṇho brāhmaṇe. (Gaṇa)

២០. កណ្ហសព្ទ ក្នុងអត្ថថា ព្រាហ្មណ៍។

3. Kattikāvidhavādīhi ṇeyyaṇerā.

៣. ពីកត្តិកាសព្ទ និងវិធវាសព្ទជាដើម ចុះ ណេយ្យ និង ណេរ បច្ច័យ។

4. Ṇya diccādīhi.

៤. ចុះ ណ្យ បច្ច័យ ពីទិច្ចសព្ទជាដើម។

5. Ā ṇi.

៥. ចុះ ណិ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា អា (កូន)។

6. Rājato ñño jātiyaṃ.

៦. ពីរាជសព្ទ ចុះ ញ្ញ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា ជាតិ។

7. Khattā yiyā.

៧. ពីខត្តសព្ទ ចុះ យិយ បច្ច័យ។

8. Manuto ssasaṇa.

៨. ពីមនុសព្ទ ចុះ ស្សសណ បច្ច័យ។

9. Janapadanāmasmā khattiyā raññe ca ṇo.

៩. ពីជនបទនាម និងខត្តិយសព្ទ ចុះ ណ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា ស្តេច។

10. Ṇya kurusivīhi.

១០. ចុះ ណ្យ បច្ច័យ ពីកុរុសព្ទ និងសិវិសព្ទទាំងឡាយ។

11. Ṇa rāgā tena rattaṃ.

១១. ចុះ ណ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា ជ្រលក់ដោយពណ៌នោះ។

12. Nakkhatte-ninduyuttena kāle.

១២. ចុះក្នុងអត្ថថា កាលដែលប្រកបដោយនក្សត្រ និងព្រះចន្ទ។

13. Sā-ssa devatā puṇṇamāsī.

១៣. ចុះក្នុងអត្ថថា ទេវតានោះ ឬថ្ងៃពេញបូណ៌មីនោះ។

14. Tamadhīte taṃ jānāti kaṇikā ca.

១៤. ចុះក្នុងអត្ថថា រៀននូវធម៌នោះ ឬដឹងនូវធម៌នោះ និងចុះ កណិកា បច្ច័យ។

15. Tassa visaye dese.

១៥. ចុះក្នុងអត្ថថា ប្រទេសជាទីរាលដាលនៃវត្ថុនោះ។

16. Nivāse tannāme.

១៦. ចុះក្នុងអត្ថថា ទីលំនៅដែលមានឈ្មោះនោះ។

17. Adūrabhave.

១៧. ចុះក្នុងអត្ថថា កើតក្នុងទីមិនឆ្ងាយ។

18. Tena nibbatte.

១៨. ចុះក្នុងអត្ថថា កើតឡើងដោយវត្ថុនោះ។

19. Tamīdhatthi[Pg.23].

១៩. ចុះក្នុងអត្ថថា របស់នោះមានក្នុងទីនេះ។

20. Tatra bhave.

២០. ចុះក្នុងអត្ថថា កើតក្នុងទីនោះ។

21. Ajjādīhi tano.

២១. ពីអជ្ជសព្ទជាដើម ចុះ តន បច្ច័យ។

22. Purāto ṇo ca.

២២. ពីបុរាសព្ទ ចុះ ណ បច្ច័យផង។

23. Amātvacco.

២៣. ពីអមាសព្ទ ចុះ ត្វច្ច បច្ច័យ។

24. Majjhāditvimo.

២៤. ពីមជ្ឈសព្ទជាដើម ចុះ ឥម បច្ច័យ។

25. Kaṇa ṇeyya ṇeyyaka yiyā.

២៥. ចុះ កណ, ណេយ្យ, ណេយ្យក, យិយ បច្ច័យទាំងឡាយ។

26. Ṇiko.

២៦. ចុះ ណិក បច្ច័យ។

27. Tamassa sippaṃ sīlaṃ paṇyaṃ paharaṇaṃ payojanaṃ.

២៧. ចុះក្នុងអត្ថថា សិល្បៈ, សីល, ទំនិញ, គ្រឿងប្រហារ ឬប្រយោជន៍ របស់បុគ្គលនោះ។

28. Taṃ hanta rahati gacchatuñchati carati.

២៨. ចុះក្នុងអត្ថថា សម្លាប់នូវសត្វនោះ, គួរ, ទៅ, ស្វែងរក ឬប្រព្រឹត្ត នូវវត្ថុនោះ។

29. Tena kataṃ kītaṃ baddhamabhisaṅkhataṃ saṃsaṭṭhaṃ hataṃ hanti jitaṃ jayati dibbati khaṇati tarati carati vahati jīvati.

២៩. ចុះក្នុងអត្ថថា ធ្វើដោយវត្ថុនោះ, ទិញដោយវត្ថុនោះ, ចងដោយវត្ថុនោះ, តាក់តែងដោយវត្ថុនោះ, លាយដោយវត្ថុនោះ, សម្លាប់ដោយវត្ថុនោះ, សម្លាប់នូវវត្ថុនោះ, ឈ្នះដោយវត្ថុនោះ, ឈ្នះនូវវត្ថុនោះ, លេង, ជីក, ឆ្លង, ប្រព្រឹត្ត, នាំទៅ ឬរស់នៅ ដោយវត្ថុនោះ។

30. Tassa saṃvattati.

៣០. ចុះក្នុងអត្ថថា ប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីវត្ថុនោះ។

31. Tato sambhūtamāgataṃ.

៣១. ចុះក្នុងអត្ថថា កើតឡើង ឬមកពីកន្លែងនោះ។

32. Tattha vasati vidito bhatto niyutto.

៣២. ចុះក្នុងអត្ថថា រស់នៅក្នុងទីនោះ, ដឹងក្នុងទីនោះ, ភក្តីក្នុងទីនោះ ឬតែងតាំងក្នុងទីនោះ។

33. Tassidaṃ.

៣៣. ចុះក្នុងអត្ថថា របស់នេះជារបស់បុគ្គលនោះ។

34. Ṇo.

៣៤. ចុះ ណ បច្ច័យ។

35. Gavādīhi yo.

៣៥. ពីគវសព្ទជាដើម ចុះ យ បច្ច័យ។

36. Pitito bhātari reyyaṇa.

៣៦. ពីបិតុសព្ទ ក្នុងអត្ថថា បងប្អូនប្រុស ចុះ រេយ្យណ បច្ច័យ។

37. Mātito ca bhaginiyaṃ cho.

៣៧. និងពីមាតុសព្ទ ក្នុងអត្ថថា បងប្អូនស្រី ចុះ ឆ បច្ច័យ។

38. Mātāpitūsvā-maho.

៣៨. ពីមាតុសព្ទ និងបិតុសព្ទ ផ្លាស់ជា អាមហៈ។

39. Hite [Pg.24] reyyaṇa.

៣៩. ក្នុងអត្ថថា ជាប្រយោជន៍ ចុះ រេយ្យណ បច្ច័យ។

40. Nindā-ññāta-ppapaṭibhāgarassa dayāsaññāsu ko.

៤០. ចុះ ក បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា និន្ទា, មិនដឹង, តូច, ប្រហាក់ប្រហែល, អាណិតអាសូរ ឬសញ្ញា។

21. Vatthito ivatthe eyyo. (Gaṇa)

២១. ក្រោយពី វត្ថុ សព្ទ ចុះ ឯយ្យ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថដូចជា (ឥវ)។

22. Silāya ṇeyyo ca. (Gaṇa)

២២. ក្រោយពី សិលា សព្ទ ចុះ ណេយ្យ បច្ច័យ ផង។

23. Sākhādīhi iyo. (Gaṇa)

២៣. ក្រោយពី សាខា សព្ទ ជាដើម ចុះ អិយ បច្ច័យ។

24. Mukhādīhi yo. (Gaṇa)

២៤. ក្រោយពី មុខ សព្ទ ជាដើម ចុះ យ បច្ច័យ។

25. Ākasmike bhidheye īyo. (Gaṇa)

២៥. ចុះ អីយ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថដែលត្រូវសំដែងថា កើតឡើងភ្លាមៗ (អាកស្មិកៈ)។

26. Sakkarādīhi ṇo. (Gaṇa)

២៦. ក្រោយពី សក្ករ សព្ទ ជាដើម ចុះ ណ បច្ច័យ។

27. Aṅgulyādīhi ṇiko. (Gaṇa)

២៧. ក្រោយពី អង្គុលិ សព្ទ ជាដើម ចុះ ណិក បច្ច័យ។

41. Tamassa parimāṇaṃ ṇiko ca.

៤១. ចុះ ណិក បច្ច័យ ផង ក្នុងអត្ថថា ប្រមាណនៃងងឹត (តមៈ)។

42. Yate-tehi ttako.

៤២. ក្រោយពី យត និង ត សព្ទ ទាំងឡាយ ចុះ ត្តក បច្ច័យ។

43. Sabbā cā-vanthu.

៤៣. ក្រោយពី សព្វ សព្ទ ចុះ វន្តុ បច្ច័យ ផង។

44. Kimhā rati rīva rīvataka rittakā.

៤៤. ក្រោយពី កិម សព្ទ ចុះ រតិ, រីវ, រីវតក និង រិត្តក បច្ច័យ ទាំងឡាយ។

45. Sañjātaṃ tārakāditvito.

៤៥. ចុះ ឥត បច្ច័យ ក្រោយពី តារកា សព្ទ ជាដើម ក្នុងអត្ថថា កើតឡើងហើយ។

46. Māne matto.

៤៦. ចុះ មត្ត បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា ប្រមាណ (មានៈ)។

47. Taggho cuddhaṃ.

៤៧. ចុះ តគ្ឃ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា ប្រមាណ ជាន់ខ្ពស់ (ឧទ្ធំ)។

48. Ṇo ca purisā.

៤៨. ក្រោយពី បុរិស សព្ទ ចុះ ណ បច្ច័យ ផង។

49. Ayubhadvitīhaṃse.

៤៩. ក្រោយពី អយុ, ភ, ទ្វិ និង តិ សព្ទ ទាំងឡាយ ចុះ អំស បច្ច័យ។

50. Saṅkhyāya saccutīsā-sa, dasantā-dhikā-smiṃ satasahasse ḍo.

៥០. ចុះ ឌ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា ក្រៅពី សតសហស្សៈ (មួយសែន) ដែលមានចំនួនលើស (អធិកៈ) ដោយ សង្ខ្យា មាន សច្ចុ, តីសា, ស និង ទស ជាទីបំផុត។

51. Tassa pūraṇe-kādasādito vā.

៥១. ចុះ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា បំពេញ (បូរណៈ) ក្រោយពី ឯកាទស សព្ទ ជាដើម តាមចំណង់។

52. Ma [Pg.25] pañcādikatīhi.

៥២. ចុះ ម បច្ច័យ ក្រោយពី បញ្ច សព្ទ ជាដើម និង តិ សព្ទ។

53. Satādīnami ca.

៥៣. ចុះ ម បច្ច័យ ក្រោយពី សត សព្ទ ជាដើម ផង។

54. Chā ṭṭhaṭṭhamā.

៥៤. ក្រោយពី ឆ សព្ទ ចុះ ដ្ឋ និង ដ្ឋម បច្ច័យ ទាំងឡាយ។

55. Ekā kākya-sahāye.

៥៥. ក្រោយពី ឯក សព្ទ ចុះ ក និង អាក្យ បច្ច័យ ទាំងឡាយ ក្នុងអត្ថថា មិនមានជំនួយ (សហាយ)។

56. Vacchādīhi tanutte taro.

៥៦. ក្រោយពី វច្ឆ សព្ទ ជាដើម ចុះ តរ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា តូចឆ្មារ (តនុត្តៈ)។

57. Kimhā niddhāraṇe ratara ratamā.

៥៧. ក្រោយពី កិម សព្ទ ចុះ រតរ និង រតម បច្ច័យ ទាំងឡាយ ក្នុងអត្ថថា ញែកចេញ (និទ្ធារណៈ)។

58. Tena datte liyā.

៥៨. ចុះ លិយ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា របស់ដែលគេប្រគល់ឲ្យដោយវត្ថុនោះ។

59. Tassa bhāvakammesu tta tā ttana ṇya ṇeyyaṇiya ṇiyā.

៥៩. ចុះ ត្ត, តា, ត្តន, ណ្យ, ណេយ្យ, ណិយ និង ណិយា បច្ច័យ ទាំងឡាយ ក្នុងអត្ថជា ភាវៈ និង កម្ម របស់វត្ថុនោះ។

60. Bya vaddhadāsā vā.

៦០. ក្រោយពី វឌ្ឍ និង ទាស សព្ទ ចុះ ព្យ បច្ច័យ តាមចំណង់។

61. Naṇa yuvā bo ca vassa.

៦១. ក្រោយពី យុវ សព្ទ ចុះ ណ, ណណ និង ព បច្ច័យ ទាំងឡាយ ផង និងមានការអាទេស (យុវ) ជា វស្សៈ។

62. Aṇvāditvimo.

៦២. ក្រោយពី អណុ សព្ទ ជាដើម ចុះ អិម បច្ច័យ។

63. Bhāvā tena nibbatte.

៦៣. ចុះ បច្ច័យ ទាំងឡាយ ក្នុងអត្ថជាភាវៈ ក្នុងអត្ថថា កើតឡើងដោយហេតុនោះ។

64. Tara tami-ssikiyiṭṭhātisaye.

៦៤. ចុះ តរ, តម, ឥស្សិក, អិយ និង ឥដ្ឋ បច្ច័យ ទាំងឡាយ ក្នុងអត្ថថា វិសេសលើសលប់ (អតិសយៈ)។

65. Tannissite llo.

៦៥. ចុះ ល្ល បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា អាស្រ័យនៅក្នុងវត្ថុនោះ (តន្និស្សិតៈ)។

66. Tassa vikārāvayavesu ṇa ṇika ṇeyya mayā.

៦៦. ចុះ ណ, ណិក, ណេយ្យ និង មយ បច្ច័យ ទាំងឡាយ ក្នុងអត្ថថា របស់កែច្នៃ (វិការៈ) និង ផ្នែក (អវយវៈ) នៃវត្ថុនោះ។

67. Jatuto ssaṇa vā.

៦៧. ក្រោយពី ជតុ សព្ទ ចុះ ស្សណ បច្ច័យ តាមចំណង់។

68. Samūhe kaṇa ṇa ṇikā.

៦៨. ចុះ កណ, ណ និង ណិក បច្ច័យ ទាំងឡាយ ក្នុងអត្ថថា ប្រជុំ (សមូហៈ)។

69. Janādīhi tā.

៦៩. ក្រោយពី ជន សព្ទ ជាដើម ចុះ តា បច្ច័យ។

70. Iyo hite.

៧០. ចុះ អិយ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា ជាប្រយោជន៍ (ហិតៈ)។

71. Cakkhvādito sso.

៧១. ក្រោយពី ចក្ខុ សព្ទ ជាដើម ចុះ ស្ស បច្ច័យ។

72. Ṇyo tattha sādhu.

៧២. ចុះ ណ្យ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា ល្អ ឬ ជំនាញ (សាធុ) ក្នុងទីនោះ។

73. Kammā [Pg.26] niyaññā.

៧៣. ក្រោយពី កម្ម សព្ទ ចុះ ណិយ និង ញ បច្ច័យ ទាំងឡាយ។

74. Kathāditviko.

៧៤. ក្រោយពី កថា សព្ទ ជាដើម ចុះ អិក បច្ច័យ។

75. Pathādīhi ṇeyyo.

៧៥. ក្រោយពី បថ សព្ទ ជាដើម ចុះ ណេយ្យ បច្ច័យ។

76. Dakkhiṇāyā-rahe.

៧៦. ចុះ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា គួរដល់ទក្ខិណាទាន (ទក្ខិណាយ អរហៈ)។

77. Rāyo tumantā.

៧៧. ក្រោយពី សព្ទ ដែលមាន តុ បច្ច័យ ជាទីបំផុត ចុះ រាយ បច្ច័យ។

78. Tamettha-ssa-tthīti mantu.

៧៨. ចុះ មន្តុ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា 'វត្ថុនោះ មាននៅក្នុងទីនេះ' ឬ 'វត្ថុនោះ មានដល់បុគ្គលនេះ'។

79. Vantvavaṇṇā.

៧៩. ចុះ វន្តុ បច្ច័យ ក្រោយពី អក្សរ វណ្ណៈ (អ, អា)។

80. Daṇḍāditvika ī vā.

៨០. ក្រោយពី ទណ្ឌ សព្ទ ជាដើម ចុះ អិក និង អី បច្ច័យ ទាំងឡាយ តាមចំណង់។

28. Uttamīṇe va dhanā iko. (Gaṇa)

២៨. ចុះ អិក បច្ច័យ ក្រោយពី ធន សព្ទ ក្នុងអត្ថថា កូនបំណុល (ឧត្តមណ្ណៈ) ប៉ុណ្ណោះ។

29. Asannihite atthā. (Gaṇa)

២៩. ចុះ អត្ថ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា មិននៅជិត (អសន្និហិតៈ)។

30. Tadantā ca. (Gaṇa)

៣០. ចុះ បច្ច័យ ទាំងឡាយ ក្រោយពី សព្ទ ដែលមានពាក្យនោះជាទីបំផុត ផង។

31. Vaṇṇantā īyeva. (Gaṇa)

៣១. ក្រោយពី សព្ទ ដែលមាន វណ្ណៈ (អ, អា) ជាទីបំផុត ចុះ អី បច្ច័យ ប៉ុណ្ណោះ។

32. Hattha dantehi jātiyaṃ. (Gaṇa)

៣២. ក្រោយពី ហត្ថ និង ទន្ត សព្ទ ចុះ អី បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា កំណើត (ជាតិ)។

33. Vaṇṇato brahmacārimhi. (Gaṇa)

៣៣. ក្រោយពី វណ្ណ សព្ទ ចុះ អី បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា អ្នកប្រព្រឹត្តធម៌ដ៏ប្រសើរ (ព្រហ្មចារី)។

34. Pokkharādito dese. (Gaṇa)

៣៤. ក្រោយពី បោក្ខរ សព្ទ ជាដើម ចុះ អី បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា ប្រទេស (ទេសៈ)។

35. Nāvāyi-ko. (Gaṇa)

៣៥. ក្រោយពី នាវា សព្ទ ចុះ អិក បច្ច័យ។

36. Sukhadukkhā ī. (Gaṇa)

៣៦. ក្រោយពី សុខ និង ទុក្ខ សព្ទ ចុះ អី បច្ច័យ។

37. Balā bāhūrupubbā ca. (Gaṇa)

៣៧. ក្រោយពី ពល សព្ទ ដែលមាន ពាក្យ ពាហុ និង ឧរុ នៅខាងដើម ផង ចុះ អី បច្ច័យ។

81. Tapādīhi ssī.

៨១. ក្រោយពី តប សព្ទ ជាដើម ចុះ ស្សី បច្ច័យ។

82. Mukhādito ro.

៨២. ក្រោយពី មុខ សព្ទ ជាដើម ចុះ រ បច្ច័យ។

38. Dantassu ca unnatadante. (Gaṇa)

៣៨. ក្រោយពី ទន្ត សព្ទ ចុះ ឧ បច្ច័យ ផង ក្នុងអត្ថថា ធ្មេញខ្ពស់។

83. Tundyādīhi bho.

៨៣. ចុះ ភ បច្ច័យ ក្រោយពីតុណ្ឌិសព្ទជាដើម។

84. Saddhāditva[Pg.27].

៨៤. ចុះ ត្វ បច្ច័យ ក្រោយពីសទ្ធាសព្ទជាដើម។

85. Ṇo tapā.

៨៥. ចុះ ណ បច្ច័យ ក្រោយពីតបសព្ទ។

86. Ālvabhijjhādīhi.

៨៦. ចុះ អាលុ បច្ច័យ ក្រោយពីអភិជ្ឈាសព្ទជាដើម។

87. Picchāditvilo.

៨៧. ចុះ វិល បច្ច័យ ក្រោយពីបិច្ឆាសព្ទជាដើម។

88. Sīlādito vo.

៨៨. ចុះ វ បច្ច័យ ក្រោយពីសីលសព្ទជាដើម។

39. Aṇṇā niccaṃ. (Gaṇa)

៣៩. ចុះ អណ្ណ បច្ច័យ ជានិច្ច (ក្រោយពីគណសព្ទ)។

40. Gāṇḍirājīhi saññāyaṃ. (Gaṇa)

៤០. ចុះ គណ្ឌិ និង រាជិ បច្ច័យ ក្នុងសញ្ញា (ក្រោយពីគណសព្ទ)។

89. Māyāmedhāhi vī.

៨៩. ចុះ វី បច្ច័យ ក្រោយពីមាយាសព្ទ និងមេធាសព្ទ។

90. Sissare āmyuvāmī.

៩០. ចុះ អាមុ, ឧវ និង អាមិ បច្ច័យ ក្រោយពីសិស្សសព្ទ។

91. Lakkhyā ṇo a ca.

៩១. ចុះ ណ និង អ បច្ច័យ ក្រោយពីលក្ខីសព្ទ។

92. Aṅgā no kalyāṇe.

៩២. ចុះ ណ បច្ច័យ ក្រោយពីអង្គសព្ទ ក្នុងអត្ថថាល្អ។

93. So lomā.

៩៣. ចុះ ស បច្ច័យ ក្រោយពីលោមសព្ទ។

94. Imiyā.

៩៤. ចុះ ឥមិយ បច្ច័យ។

95. To pañcamyā.

៩៥. ចុះ តោ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថនៃបញ្ចមីវិភត្តិ។

96. Ito tetto kuto.

៩៦. សម្រេចរូបជា ឥតោ, តេត្តោ, កុតោ (ដោយចុះ តោ បច្ច័យ ក្រោយពី ឥ, ត, កុ សព្ទ)។

97. Abhyādīhi.

៩៧. ចុះ តោ បច្ច័យ ក្រោយពីអភិសព្ទជាដើម។

98. Ādyādīhi.

៩៨. ចុះ តោ បច្ច័យ ក្រោយពីអាទិសព្ទជាដើម។

99. Sabbādito sattamyā tratthā.

៩៩. ចុះ ត្រ និង ថ្ថ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថនៃសត្តមីវិភត្តិ ក្រោយពីសព្វសព្វជាដើម។

100. Katthe-tthakutrā-trakve-hidha.

១០០. សម្រេចរូបជា កត្ថ, ឥត្ថ, កុត្រ, អត្រ, ក្វ, ឥហ, ឥធ។

101. Dhi sabbā vā.

១០១. ចុះ ធិ បច្ច័យ ក្រោយពីសព្វសព្ទ ខ្លះ។

102. Yā hiṃ.

១០២. ចុះ ហិំ បច្ច័យ ក្រោយពីយសព្ទ។

103. Tā [Pg.28] haṃ ca.

១០៣. ចុះ ហំ បច្ច័យ ក្រោយពីតសព្ទ ខ្លះ។

104. Kuhiṃ kahaṃ.

១០៤. សម្រេចរូបជា កុហិំ និង កហំ។

105. Sabbe-kañña ya tehi kāle dā.

១០៥. ចុះ ទា បច្ច័យ ក្នុងអត្ថនៃកាល ក្រោយពីសព្វ, ឯក, អញ្ញ, យ, ត សព្ទ។

106. Kadā kudā sadā-dhune-dāni.

១០៦. សម្រេចរូបជា កទា, កុទា, សទា, អធុនា, ឥទានិ។

107. Ajjasajjvaparajjve-tarahikarahā.

១០៧. សម្រេចរូបជា អជ្ជ, សជ្ជុ, អបរជ្ជុ, ឯតរហិ, ករហិ។

108. Sabbādīhi pakāre thā.

១០៨. ចុះ ថា បច្ច័យ ក្នុងអត្ថនៃប្រការ ក្រោយពីសព្វសព្ទជាដើម។

109. Kathamitthaṃ.

១០៩. សម្រេចរូបជា កថំ និង ឥត្ថំ។

110. Dhā saṅkhyāhi.

១១០. ចុះ ធា បច្ច័យ ក្រោយពីសង្ខ្យាសព្ទ។

111. Vekā jjhaṃ.

១១១. ចុះ អជ្ឈ បច្ច័យ ក្រោយពីឯកសព្ទ ខ្លះ។

112. Dvitīhedhā.

១១២. ចុះ ឯធា បច្ច័យ ក្រោយពីទ្វិ និង តិ សព្ទ។

113. Tabbati jātiyo.

១១៣. ចុះ ជាតិយ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថនៃតព្វតី។

114. Vārasaṅkhyāya kkhattuṃ.

១១៤. ចុះ ក្ខត្តុំ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថនៃវារសង្ខ្យា។

115. Katimhā.

១១៥. ចុះ ក្ខត្តុំ បច្ច័យ ក្រោយពីកតិសព្ទ។

116. Bahumhā dhā ca paccāsattiyaṃ.

១១៦. ចុះ ធា បច្ច័យ ក្រោយពីពហុសព្ទ ក្នុងអត្ថជិតដិត ខ្លះ។

117. Sakiṃ vā.

១១៧. សម្រេចរូបជា សកឹ ខ្លះ។

118. So vīcchā pakāresu.

១១៨. ចុះ សោ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថនៃវីច្ឆា និងប្រការ។

119. Abhūtatabbhāve karāsabhūyoge vikārā cī.

១១៩. ចុះ ចី បច្ច័យ ក្រោយពីវិការសព្ទ ក្នុងអត្ថនៃអភូតតព្ភាវៈ ដែលប្រកបដោយ ករ, អស, ភូ ធាតុ។

120. Dissantaññepi paccayā.

១២០. បច្ច័យដទៃទៀត ក៏គប្បីឃើញបានខ្លះ។

121. Aññasmiṃ.

១២១. ក្នុងអត្ថដទៃ។

122. Sakatthe.

១២២. ក្នុងអត្ថរបស់ខ្លួន។

123. Lopo.

១២៣. ការលុប។

124. Sarānamādissā-yuvaṇṇassā [Pg.29] e o ṇānubandhe.

១២៤. ធ្វើវុទ្ធិស្រៈដើម និង ឥ ឧ វណ្ណៈ ជា ឯ ឱ កាលបើមាន ណ ជាអនុពន្ធ។

125. Saṃyoge kvaci.

១២៥. ក្នុងសំយោគ ខ្លះ។

126. Majjhe.

១២៦. ក្នុងកណ្តាល។

127. Kosajjājjava pārisajja sohajja maddavārissāsabhājañña theyya bāhusaccā.

១២៧. សម្រេចរូបជា កោសជ្ជៈ, អាជ្ជវៈ, បារិសជ្ជៈ, សោហជ្ជៈ, មទ្ទវៈ, អារិស្សៈ, អាសភាជញ្ញៈ, ថេយ្យៈ, ពាហុសច្ចៈ។

128. Manādīnaṃ saka.

១២៨. មាន សកៈ ក្រោយពីមនសព្ទជាដើម។

129. Uvaṇṇassā-vaṅa sare.

១២៩. ធ្វើ ឧ វណ្ណៈ ជា អវៈ កាលមានស្រៈនៅខាងក្រោយ។

130. Yamhi gossa ca.

១៣០. ធ្វើ គោសព្ទ ជា គវៈ កាលមាន យ បច្ច័យ នៅខាងក្រោយ ខ្លះ។

131. Lopo-vaṇṇivaṇṇānaṃ.

១៣១. លុប ឥ វណ្ណៈ និង ឧ វណ្ណៈ។

132. Rānubandhe-ntasarādissa.

១៣២. លុបស្រៈខាងចុង និងស្រៈខាងដើម កាលមាន រ ជាអនុពន្ធ។

133. Kisamahatamime kasamahā.

១៣៣. ធ្វើ កិស, មហន្ត, ឥម សព្ទ ជា កស, មហា, ...។

134. Āyussā-yasa mantumhi.

១៣៤. ធ្វើ អាយុសព្ទ ជា អាយស កាលមាន មន្តុ បច្ច័យ នៅខាងក្រោយ។

135. Jo vuddhassiyiṭṭhesu.

១៣៥. ធ្វើ វុទ្ធសព្ទ ជា ជៈ កាលមាន ឥយ និង ឥដ្ឋ បច្ច័យ នៅខាងក្រោយ។

136. Bāḷhantikapasatthānaṃ sādha neda sā.

១៣៦. ធ្វើ ពាឡ្ហ, អន្តិក, បសត្ថ សព្ទ ជា សាធ, នេទទ, សា...។

137. Kaṇakanā-ppayuvānaṃ.

១៣៧. ធ្វើ កណ, កន, អប្ប, យុវ សព្ទ ជា...។

138. Lopo vīmantuvantūnaṃ.

១៣៨. លុប វី, មន្តុ, វន្តុ បច្ច័យ។

139. Ḍe satissa tissa.

១៣៩. ធ្វើ... កាលមាន ឌ បច្ច័យ នៅខាងក្រោយ។

140. Etasseṭa ttake.

១៤០. ធ្វើ ឯតសព្ទ ជា ឯតៈ កាលមាន ក បច្ច័យ នៅខាងក្រោយ។

141. Ṇikassi yo vā.

១៤១. ចុះ យ បច្ច័យ ក្រោយពី ណិក បច្ច័យ ខ្លះ។

142. Adhātussa ke-syādito ghe-ssi.

១៤២. កាលបើមិនមែនជាធាតុ ក្រោយពី កេ និង ស្យា ជាដើម ឲ្យលុប សិ វិភត្តិ។

Iti moggallāne byākaraṇe kādikaṇḍo catuttho.

ចប់ កាទិកណ្ឌ ទី ៤ ក្នុងមោគ្គល្លានវ្យាករណ៍ ដោយប្រការដូច្នេះ។

(5) Pañcamo kaṇḍo (khādi)

(៥) កណ្ឌទី ៥ (ខាទិ)

1. Tijamānehi [Pg.30] khasā khamāvīmaṃsāsu.

១. ចុះ ខ និង ស បច្ច័យ ក្រោយពី តិជ និង មាន ធាតុ ក្នុងអត្ថអត់ធន់ និងពិចារណា។

2. Kitā tikicchāsaṃsayesu cho.

២. ចុះ ឆ បច្ច័យ ក្រោយពី កិត ធាតុ ក្នុងអត្ថព្យាបាល និងសង្ស័យ។

3. Nindāyaṃ gupabadhā bassa bhoca.

៣. ចុះ ស បច្ច័យ ក្រោយពី គុប និង ពធ ធាតុ ក្នុងអត្ថនិន្ទា ហើយជំនួស ព ដោយ ភោ ផង។

4. Tuṃsmā lopo cicchāyaṃ te.

៤. ឲ្យលុប តុំ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថប្រាថ្នា ក្រោយពី ត បច្ច័យ។

5. Īyo kammā.

៥. ចុះ អីយ បច្ច័យ ក្រោយពីកម្ម។

6. Upamā-nācāre.

៦. ក្នុងអត្ថឧបមា និងអាចារៈ (ការប្រព្រឹត្ត)។

7. Ādhārā.

៧. ក្រោយពីអាធារៈ (ទីតាំង)។

8. Kattutā-yo.

៨. ចុះ យ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថកត្តុភាព។

9. Cyatthe.

៩. ក្នុងអត្ថ ចវិ បច្ច័យ (ការប្រែប្រួល)។

10. Saddādīni karoti.

១០. ក្នុងអត្ថធ្វើនូវសម្លេងជាដើម។

11. Namotvasso.

១១. ឲ្យធ្វើជាអក្សរខ្លី (រស្សៈ) ក្រោយពី នមសៈ ជាដើម។

12. Dhātvatthe nāmasmi.

១២. ក្នុងអត្ថនៃធាតុ ក្រោយពីនាមសព្ទ។

13. Saccādīhāpi.

១៣. ក្រោយពី សច្ចៈ ជាដើម ខ្លះដែរ។

14. Kriyatthā.

១៤. ក្នុងអត្ថកិរិយា។

15. Curādito ṇi.

១៥. ចុះ ណិ បច្ច័យ ក្រោយពី ចុរាទិធាតុ។

16. Payojakabyāpāre kāpi ca.

១៦. ក្នុងកិច្ចរបស់បយោជកៈ ចុះ កា បច្ច័យ ខ្លះផង។

17. Kyo bhāvakammesvaparokkhesu mānantatyādīsu.

១៧. ចុះ គ្យ បច្ច័យ ក្នុងភាវៈ និងកម្ម ក្នុងកាលដែលមិនចំពោះមុខ ក្រោយពី មាន និង តន ធាតុ ជាដើម។

18. Kattari lo.

១៨. ចុះ ល បច្ច័យ ក្នុងកត្តុការកៈ។

19. Maṃ ca rudhādīnaṃ.

១៩. និងចុះ និគ្គហិត (អំ) ដល់ រុធាទិធាតុ ទាំងឡាយផង។

20. Ṇiṇāpyāpīhi vā.

២០. ក្រោយពី ណិ ណាបេ និង អាបេ បច្ច័យ ខ្លះ។

21. Divādīhi [Pg.31] yaka.

២១. ចុះ យ បច្ច័យ ក្រោយពី ទិវាទិធាតុ ទាំងឡាយ។

22. Tudādīhi ko.

២២. ចុះ អ បច្ច័យ (ក) ក្រោយពី តុទាទិធាតុ ទាំងឡាយ។

23. Jyādīhiknā.

២៣. ចុះ ណា បច្ច័យ (ក្ណា) ក្រោយពី ជ្យាទិធាតុ ទាំងឡាយ។

24. Kyādīhi kṇā.

២៤. ចុះ ណា បច្ច័យ (ក្ណា) ក្រោយពី គ្យាទិធាតុ ទាំងឡាយ។

25. Svādīhi kṇo.

២៥. ចុះ ណោ បច្ច័យ (ក្ណោ) ក្រោយពី ស្វាទិធាតុ ទាំងឡាយ។

26. Tanāditvo.

២៦. ចុះ ឱ បច្ច័យ (ត្វោ) ក្រោយពី តនាទិធាតុ ទាំងឡាយ។

27. Bhāvakammesu tabbānīyā.

២៧. ចុះ តព្វ និង អនីយ បច្ច័យ ក្នុងភាវៈ និងកម្ម។

28. Ghyaṇa.

២៨. ចុះ គ្យ និង ណ បច្ច័យ។

29. Āsse ca.

២៩. និងក្រោយពី អាស ធាតុ ផង។

30. Vadādīhi yo.

៣០. ចុះ យ បច្ច័យ ក្រោយពី វទាទិធាតុ ទាំងឡាយ។

41. Bhujānne. (Gaṇa)

៤១. ក្រោយពី ភុជ ធាតុ ក្នុងអត្ថបរិភោគអាហារ។

31. Kicca ghacca bhacca bhabba leyyā.

៣១. សម្រេចរូបជា កិច្ចៈ ឃច្ចៈ ភច្ចៈ ភព្វៈ និង លេយ្យៈ។

42. Saññāyaṃ bharā. (Gaṇa)

៤២. ក្រោយពី ភរ ធាតុ ក្នុងអត្ថជាឈ្មោះ (សញ្ញា)។

32. Guhādīhi yaka.

៣២. ចុះ យ បច្ច័យ ក្រោយពី គុហាទិធាតុ ទាំងឡាយ។

33. Kattari ltuṇakā.

៣៣. ចុះ តុ និង អក បច្ច័យ ក្នុងកត្តុការកៈ។

34. Āvī.

៣៤. ចុះ អាវី បច្ច័យ។

35. Āsiṃsāya-mako.

៣៥. ចុះ អក បច្ច័យ ក្នុងអត្ថប្រាថ្នា។

36. Karā ṇano.

៣៦. ចុះ អន បច្ច័យ ក្រោយពី ករ ធាតុ។

37. Hāto vīhikālesu.

៣៧. ក្រោយពី ហា ធាតុ ក្នុងអត្ថស្រូវសាលី និងកាលវេលា។

38. Vidā kū.

៣៨. ចុះ គូ បច្ច័យ ក្រោយពី វិទ ធាតុ។

39. Vito ñāto.

៣៩. ក្រោយពី វិ ឧបសគ្គ និង ញា ធាតុ។

40. Kammā[Pg.32].

៤០. ក្រោយពីកម្ម។

41. Kva caṇa.

៤១. ចុះ ចណ បច្ច័យ ខ្លះ។

42. Gamā rū.

៤២. ចុះ រូ បច្ច័យ ក្រោយពី គម ធាតុ។

43. Samānaññabhavantayāditūpamānā disā kammerīrikkhākā.

៤៣. ក្រោយពី សមានៈ អញ្ញៈ ភវន្តៈ និង យាទិ ជាដើម ក្នុងអត្ថឧបមា ក្រោយពី ទិស ធាតុ ក្នុងកម្ម ចុះ អីរៈ អិក្ខៈ និង អកៈ បច្ច័យ។

44. Bhāvakārake svaghaṇaghakā.

៤៤. ចុះ អ, ឃណ, ឃ និង ក បច្ច័យ ក្នុងភាវការកៈ។

45. Dādhātvi.

៤៥. ចុះ ឥ បច្ច័យ ក្រោយពី ទា ធាតុ។

46. Vamādīhyathu.

៤៦. ចុះ អថុ បច្ច័យ ក្រោយពី វមាទិធាតុ ទាំងឡាយ។

47. Kvi.

៤៧. ចុះ ក្វិ បច្ច័យ។

48. Ano.

៤៨. ចុះ អន បច្ច័យ។

49. Itthiyamaṇa tti ka yakayā ca.

៤៩. និងចុះ អណ, តិ, ក, យ និង កយ បច្ច័យ ក្នុងឥត្ថីលិង្គផង។

50. Jāhāhi ni.

៥០. ចុះ និ បច្ច័យ ក្រោយពី ឈា និង ហា ធាតុ។

51. Karā ririyo.

៥១. ចុះ រិ និង រិយ បច្ច័យ ក្រោយពី ករ ធាតុ។

52. I ki tī sarūpe.

៥២. ចុះ ឥ, កិ និង ទី បច្ច័យ ក្នុងរូបដូចគ្នា។

53. Sīlā-bhikkhaññā-vassakesu ṇī.

៥៣. ចុះ ណី បច្ច័យ ក្នុងអត្ថសីលៈ (ធម្មជាតិ) អភិក្ខញ្ញៈ (ការធ្វើរឿយៗ) និងអាវស្សកៈ (ការចាំបាច់)។

54. Thāvari-ttara, bhaṅgura, bhidura, bhāsura, bhassarā.

៥៤. សម្រេចរូបជា ថាវរៈ, ឥត្តរៈ, ភង្គុរៈ, ភិទុរៈ, ភាសុរៈ និង ភស្សរៈ។

55. Kattari bhūte ktvantuttāvī.

៥៥. ចុះ ក្ត្វន្តុ និង ត្តាវី បច្ច័យ ក្នុងអត្ថកត្តា ជាអតីតកាល។

56. Kto bhāvakammesu.

៥៦. ចុះ ត បច្ច័យ ក្នុងអត្ថភាវៈ និងកម្ម។

57. Kattari cārambhe.

៥៧. ចុះ ត បច្ច័យ ក្នុងអត្ថកត្តា ក្នុងកិរិយាដែលចាប់ផ្តើមផង។

58. Ṭhā-sa, vasa, silisa, sī, ruha, jara, janīhi.

៥៨. ចុះ ត បច្ច័យ ក្នុងអត្ថកត្តា ក្រោយពី ឋា, ស, វស, សិលិស, សី, រុហ, ជរ, និង ជន ធាតុទាំងឡាយ។

59. Gamanatthā kammakādhāre ca.

៥៩. ចុះ ត បច្ច័យ ក្រោយពីធាតុមានអត្ថថាទៅ ក្នុងអត្ថកម្ម និងអត្ថអាធារៈផង។

60. Āhāratthā[Pg.33].

៦០. ចុះ ត បច្ច័យ ក្រោយពីធាតុមានអត្ថថាបរិភោគ ផង។

61. Tuṃ tāye tave bhāve bhavissati kriyāyaṃ tadatthāyaṃ.

៦១. ចុះ តុំ, តាយេ, និង តវេ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថភាវៈ ក្នុងអនាគតកាល ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់កិរិយានោះ។

62. Paṭisedhe-laṃkhalūnaṃ, tunaktvāna, ktvā vā.

៦២. ចុះ តុន, ក្ត្វាន, និង ក្ត្វា បច្ច័យ ក្នុងអត្ថហាមឃាត់ នៃពាក្យ អលំ និង ខលុ ខ្លះ។

63. Pubbe-kakattukānaṃ.

៦៣. ចុះ ក្ត្វា បច្ច័យ ក្នុងកិរិយាដែលមានកត្តាតែមួយ ក្នុងកាលមុន។

64. Nto kattari vattamāne.

៦៤. ចុះ អន្ត បច្ច័យ ក្នុងអត្ថកត្តា ក្នុងបច្ចុប្បន្នកាល។

65. Māno.

៦៥. ចុះ មាន បច្ច័យ ផង។

66. Bhāvakammesu.

៦៦. ចុះ អន្ត និង មាន បច្ច័យ ក្នុងអត្ថភាវៈ និងកម្ម ផង។

67. Te ssapubbā-nāgate.

៦៧. ចុះ អន្ត និង មាន បច្ច័យ ទាំងនោះ ដែលមាន ស្ស ជាខាងដើម ក្នុងអនាគតកាល។

68. Ṇvādayo.

៦៨. ចុះ ណ្វុ បច្ច័យជាដើម។

69. Khachasānamekassarodi dve.

៦៩. ធ្វើទ្វិភាវៈ នៃធាតុដែលមានស្រៈតែមួយខាងដើម ព្រោះ ខ, ឆ, ស បច្ច័យទាំងឡាយ។

70. Parokkhāyañca.

៧០. និង ព្រោះ បរោក្ខាវិភត្តិ ផង។

71. Ādismā sarā.

៧១. ធ្វើទ្វិភាវៈ នៃព្យញ្ជនៈដែលនៅខាងក្រោយស្រៈខាងដើម។

72. Na puna.

៧២. មិនធ្វើទ្វិភាវៈម្តងទៀតឡើយ។

73. Yathiṭṭhaṃ syādino.

៧៣. ធ្វើទ្វិភាវៈ នៃសិ-វិភត្តិជាដើម តាមដែលប្រាថ្នា។

74. Rasso pubbassa.

៧៤. ធ្វើស្រៈខាងដើម ឱ្យជាលុហៈ (រស្សៈ)។

75. Lopo-nādibyañjanassa.

៧៥. លុបព្យញ្ជនៈដែលមិនមែនជាព្យញ្ជនៈខាងដើម។

76. Khachasesvassi.

៧៦. ព្រោះ ខ, ឆ, ស បច្ច័យទាំងឡាយ ឱ្យមាន អស ទេសៈ ខ្លះ។

77. Gupissussa.

៧៧. ព្រោះ គុប ធាតុ ឱ្យមាន ឧស ទេសៈ ខ្លះ។

78. Catuttha dutiyānaṃ tatiyapaṭhamā.

៧៨. ធ្វើព្យញ្ជនៈទី ៤ និងទី ២ ឱ្យជាព្យញ្ជនៈទី ៣ និងទី ១ តាមលំដាប់។

79. Kavaggahānaṃ cavaggajā.

៧៩. ធ្វើព្យញ្ជនៈក្នុង ក-វគ្គ ឱ្យកើតក្នុង ច-វគ្គ។

80. Mānassa [Pg.34] vī parassa ca maṃ.

៨០. ធ្វើ មាន បច្ច័យ ឱ្យជា វី និងធ្វើព្យញ្ជនៈខាងចុងធាតុឱ្យជា មំ ខ្លះ។

81. Kitassā-saṃsaye ti vā.

៨១. ធ្វើ កិត ធាតុ ឱ្យជា តិច្ឆ ក្នុងអត្ថមិនសង្ស័យ ខ្លះ។

82. Yuvaṇṇāname o paccaye.

៨២. ធ្វើ យុ និង វុ បច្ច័យទាំងឡាយ ឱ្យជា អន និង អក តាមលំដាប់ ព្រោះបច្ច័យខាងក្រោយ។

83. Lahussupāntassa.

៨៣. ធ្វើវុឌ្ឍិ នៃស្រៈលហុដែលនៅលំដាប់បន្ទាប់ពីខាងចុង។

84. Assā ṇānubandhe.

៨៤. ធ្វើវុឌ្ឍិ នៃ អ ឱ្យជា អា ព្រោះបច្ច័យដែលមាន ណ ជាអនុពន្ធ។

85. Na te kānubandhanāgamesu.

៨៥. មិនធ្វើវុឌ្ឍិ ព្រោះបច្ច័យដែលមាន ក ជាអនុពន្ធ និងព្រោះអាគមទាំងឡាយឡើយ។

86. Vā kvaci.

៨៦. ខ្លះ ក្នុងទីខ្លះ។

87. Aññatrā pi.

៨៧. ក្នុងទីដទៃទៀតផង។

88. Pye sissā.

៨៨. ព្រោះ ប្យ បច្ច័យ ឱ្យមាន ឥស្ស ទេសៈ ខ្លះ។

89. Eonamayavā sare.

៨៩. ធ្វើ ឯ និង ឱ ឱ្យជា អយ និង អវ តាមលំដាប់ ព្រោះស្រៈខាងក្រោយ។

90. Āyāvā ṇānubandhe.

៩០. ធ្វើ ឯ និង ឱ ឱ្យជា អាយ និង អាវ តាមលំដាប់ ព្រោះបច្ច័យដែលមាន ណ ជាអនុពន្ធ។

91. Āssā ṇāpimhi yuka.

៩១. ធ្វើ អា នៃធាតុ ឱ្យជា អាបិ និងចុះ យុ អាគម ព្រោះបច្ច័យដែលមាន ណ ជាអនុពន្ធ។

92. Padādīnaṃ kvaci.

៩២. ធ្វើវុឌ្ឍិ នៃបទជាដើម ខ្លះ។

93. Maṃ vā rudhādīnaṃ.

៩៣. ចុះ មំ អាគម ក្រោយពី រុធ ធាតុជាដើម ខ្លះ។

94. Kvimhi lopo-nta byañjanassa.

៩៤. ព្រោះ ក្វិ បច្ច័យ លុបព្យញ្ជនៈខាងចុងធាតុ។

95. Pararūpamayakāre byañjane.

៩៥. ធ្វើ មំ ឱ្យមានរូបស្មើនឹងព្យញ្ជនៈខាងក្រោយ លើកលែងតែ យ-ការៈ ចេញ ព្រោះព្យញ្ជនៈខាងក្រោយ។

96. Manānaṃ niggahītaṃ.

៩៦. ធ្វើ ម និង ន ខាងចុងធាតុ ឱ្យជា និគ្គហិត។

97. Na brūsso.

៩៧. មិនធ្វើ ព្រូ ធាតុ ឱ្យជា អវ ឡើយ។

98. Kagā cajānaṃ ghānubandhe.

៩៨. ធ្វើ ច និង ជ ឱ្យជា ក និង គ តាមលំដាប់ ព្រោះបច្ច័យដែលមាន ឃ ជាអនុពន្ធ។

99. Hanassa ghāto ṇānubandhe.

៩៩. ធ្វើ ហន ធាតុ ឱ្យជា ឃាត ព្រោះបច្ច័យដែលមាន ណ ជាអនុពន្ធ។

100. Kvimhi gho paripaccāsamohi.

១០០. ព្រោះ ក្វិ បច្ច័យ ធ្វើ ហន ធាតុ ឱ្យជា ឃោ ក្រោយពី បរិ, បច្ច, អា, និង សំ ឧបសគ្គទាំងឡាយ។

101. Parassa [Pg.35] ghaṃse.

១០១. ធ្វើ ហន ធាតុ ឱ្យជា ឃំស ព្រោះបច្ច័យខាងក្រោយ។

102. Jiharānaṃ gī.

១០២. ធ្វើ ជិ និង ហរ ធាតុទាំងឡាយ ឱ្យជា គី ខ្លះ។

103. Dhāssa ho.

១០៣. ធ្វើ ធា ធាតុ ឱ្យជា ហោ ខ្លះ។

104. Ṇimhi dīgho dusassa.

១០៤. ព្រោះ ណិ បច្ច័យ ធ្វើស្រៈឱ្យវែង នៃ ទុស ធាតុ។

105. Guhissa sare.

១០៥. ធ្វើ គុហ ធាតុ ឱ្យជា គោហៈ ព្រោះស្រៈខាងក្រោយ។

106. Muhabahānañca te kānubandhe tve.

១០៦. ធ្វើ មុហ និង ពហុ ធាតុទាំងឡាយ ឱ្យជា មោហ និង ពាហ ព្រោះបច្ច័យដែលមាន ក ជាអនុពន្ធ និងព្រោះ តុ បច្ច័យ។

107. Vahassussa.

១០៧. ធ្វើ វហ ធាតុ ឱ្យជា វុហ ខ្លះ។

108. Dhāssa hi.

១០៨. ធ្វើ ធា ធាតុ ឱ្យជា ហិ ខ្លះ។

109. Gamādirānaṃ lopo-ntassa.

១០៩. លុបព្យញ្ជនៈខាងចុង នៃ គម ធាតុជាដើម។

110. Vacādīnaṃ vassuṭa vā.

១១០. ធ្វើ វ នៃ វច ធាតុជាដើម ឱ្យជា ឧ ខ្លះ។

111. Assu.

១១១. ធ្វើ អស ធាតុ ឱ្យជា ឧ ខ្លះ។

112. Vaddhassa vā.

១១២. ធ្វើ វធ ធាតុ ឱ្យជា ឧទ ខ្លះ។

113. Yajassa yassa ṭiyī.

១១៣. ធ្វើ យ នៃ យជ ធាតុ ឱ្យជា ឥ ខ្លះ។

114. Ṭhāssi.

១១៤. ធ្វើ ឋា ធាតុ ឱ្យជា ឋិ ខ្លះ។

115. Gāpānamī.

១១៥. ប្ដូរស្រៈចុងនៃគាធាតុ និងបាធាតុ ទៅជា ឦ។

116. Janissā.

១១៦. ប្ដូរជនធាតុ ទៅជា ឥស្ស។

117. Sāsassa sisa vā.

១១៧. ប្ដូរសាសធាតុ ទៅជា សិស ខ្លះ។

118. Karassā tave.

១១៨. ប្ដូរករធាតុ ទៅជា កាតវេ។

119. Tuṃtunatabbesu vā.

១១៩. ក្នុងព្រោះ តុំ តុន និង តព្វ បច្ច័យ ទាំងឡាយ ខ្លះ។

120. Ñāssa ne jā.

១២០. ប្ដូរញាធាតុ ទៅជា នេ និង ជា។

121. Sakāpānaṃ kuṇakū ṇe.

១២១. ប្ដូរសកធាតុ និងបាធាតុ ទាំងឡាយ ទៅជា កុណ កូ និង ណេ។

122. Nito [Pg.36] cissa cho.

១២២. ប្ដូរឥសធាតុ ខាងក្រោយពីណិបច្ច័យ ទៅជា ឆ។

123. Jarasadānamīma vā.

១២៣. ប្ដូរជរធាតុ និងសទធាតុ ទាំងឡាយ ទៅជា អីម ខ្លះ។

124. Disassa passa dassa dasa da dakkhā.

១២៤. ប្ដូរទិសធាតុ ទៅជា បស្ស ទស្ស ទស ទ និង ទក្ខ។

125. Samānā ro rīrikkhakesu.

១២៥. ប្ដូរសមានធាតុ ទៅជា រោ រី រិក្ខ និង កេ។

126. Dahassa dassa ḍo.

១២៦. ប្ដូរទហធាតុ និងទសធាតុ ទៅជា ឌ។

127. Anaghaṇasvāparīhi ḷo.

១២៧. ប្ដូរហការៈ ទៅជា ឡ ខាងក្រោយពី អន ឃ ណ ស្វា និងបរិ។

128. Atyādintesvatthissa bhū.

១២៨. ប្ដូរអត្ថិធាតុ ទៅជា ភូ ក្នុងព្រោះវិភត្តិទាំងឡាយមាន អតិ ជាដើម។

129. Aāssaādīsu.

១២៩. ប្ដូរ អ និង អា ទៅជា អាទិ ខ្លះ។

130. Ntamānāntiyiyuṃ svādilopo.

១៣០. លុបស្វាទិបច្ច័យ ក្នុងព្រោះ អន្ត មានន្តិ យិ និងយុំ។

131. Pādito ṭhāssa vā ṭhaho kvaci.

១៣១. ប្ដូរឋាធាតុ ខាងក្រោយពី បា ទៅជា ឋហ ខ្លះ ក្នុងទីខ្លះ។

132. Dāssi yaṅa.

១៣២. ប្ដូរទាធាតុ ទៅជា ឥ ក្នុងព្រោះ យ បច្ច័យ។

133. Karotissa kho.

១៣៣. ប្ដូរករោតិ ទៅជា ខោ។

134. Purā smā.

១៣៤. ប្ដូរស្មាវិភត្តិ ខាងក្រោយពី បុរា ទៅជា អា។

135. Nito kamassa.

១៣៥. ប្ដូរកមធាតុ ខាងក្រោយពីណិបច្ច័យ។

136. Yuvaṇṇānamiyaṅuvaṅa sare.

១៣៦. ប្ដូរឥវណ្ណៈ និងឧវណ្ណៈ ទៅជា អិយ និងអុវ ក្នុងព្រោះស្រៈ។

137. Aññādissāssī kye.

១៣៧. ប្ដូរអញ្ញាទិធាតុ ទៅជា អស្សី ក្នុងព្រោះ ក្យបច្ច័យ។

138. Tanassā vā.

១៣៨. ប្ដូរតនធាតុ ខ្លះ។

139. Dīgho sarassa.

១៣៩. ធ្វើស្រៈឲ្យមានសំឡេងវែង (ទីឃៈ)។

140. Sā-nantarassa tassa ṭho.

១៤០. ប្ដូរ តបច្ច័យ ខាងក្រោយពី សការៈ ទៅជា ឋ។

141. Kasassima ca vā.

១៤១. ប្ដូរកសធាតុ ទៅជា ឥម ខ្លះ។

142. Dhastotrastā.

១៤២. ប្ដូរធសធាតុ ទៅជា ត្រស្ត។

143. Pucchādito.

១៤៣. ខាងក្រោយពីបុច្ឆធាតុ ជាដើម។

144. Sāsa[Pg.37], vasa, saṃsa, sasā tho.

១៤៤. ប្ដូរសាស វស សំស និងសស ធាតុ ទាំងឡាយ ទៅជា ថ។

145. Dho dhahabhehi.

១៤៥. ប្ដូរ តបច្ច័យ ទៅជា ធ ខាងក្រោយពី ធ និងភ ធាតុ។

146. Dahā ḍho.

១៤៦. ប្ដូរទហធាតុ ទៅជា ឍ។

147. Bahassuma ca.

១៤៧. ប្ដូរពហធាតុ ទៅជា មុ ខ្លះ។

148. Ruhādīhi ho ḷa ca.

១៤៨. ប្ដូររុហធាតុ ជាដើម ទៅជា ហ និងឡ ខ្លះ។

149. Muhā vā.

១៤៩. ប្ដូរមុហធាតុ ខ្លះ។

150. Bhidādito no ktaktavantūnaṃ.

១៥០. ប្ដូរ ត និង តវន្តុ បច្ច័យ ទាំងឡាយ ខាងក្រោយពីភិទធាតុ ជាដើម ទៅជា ន។

151. Dātvinno.

១៥១. ប្ដូរទាធាតុ ទៅជា ឥន្ន។

152. Kirādīhi ṇo.

១៥២. ប្ដូរកិរធាតុ ជាដើម ទៅជា ណ។

153. Tarādīhi riṇṇo.

១៥៣. ប្ដូរតរធាតុ ជាដើម ទៅជា រិណ្ណ។

154. Go bhanjādīhi.

១៥៤. ប្ដូរភញ្ជធាតុ ជាដើម ទៅជា គ។

155. Susā kho.

១៥៥. ប្ដូរសុសធាតុ ទៅជា ខ។

156. Pacā ko.

១៥៦. ប្ដូរបចធាតុ ទៅជា ក។

157. Mucā vā.

១៥៧. ប្ដូរមុចធាតុ ខ្លះ។

158. Lopo vaḍḍhā ktissa.

១៥៨. លុប តបច្ច័យ ខាងក្រោយពីវឌ្ឍធាតុ។

159. Kvissa.

១៥៩. លុបក្វិបច្ច័យ។

160. Ṇiṇāpīnaṃ tesu.

១៦០. លុបណិ និងណាបេ បច្ច័យ ទាំងឡាយ ក្នុងព្រោះបច្ច័យទាំងនោះ។

161. Kvaci vikaraṇānaṃ.

១៦១. លុបវិករណបច្ច័យ ទាំងឡាយ ខ្លះ។

162. Mānassa massa.

១៦២. ប្ដូរមានបច្ច័យ ទៅជា ម។

163. Ñi lasse.

១៦៣. ប្ដូរញិ ទៅជា លស្ស។

164. Pyo vā tvāssa samāse.

១៦៤. ប្ដូរត្វាបច្ច័យ ទៅជា ប្យ ខ្លះ ក្នុងសមាស។

165. Tuṃyānā.

១៦៥. ប្ដូរតុំបច្ច័យ ទៅជា យាន។

166. Hanā [Pg.38] racco.

១៦៦. ប្ដូរហនធាតុ ទៅជា រច្ច។

167. Sāsādhikarā ca ca riccā.

១៦៧. ប្ដូរសាសធាតុ និងអធិការៈ ទៅជា រិច្ច ខ្លះ។

168. Ito cco.

១៦៨. ប្ដូរឥការៈ ទៅជា ច្ច។

169. Disā vānavāsa ca.

១៦៩. ប្ដូរទិសធាតុ ទៅជា វានវាស ខ្លះ។

170. Ñi byañjanassa.

១៧០. ប្ដូរញិ ទៅជា ព្យញ្ជនៈ។

171. Rā nassa ṇo.

១៧១. ប្ដូរនការៈ ទៅជា ណ ខាងក្រោយពី រការៈ។

172. Na ntamānatyādīnaṃ.

១៧២. មិនប្ដូរ អន្ត និងមាន បច្ច័យ ជាដើម។

173. Gamayamisāsadisānaṃ vā cchaṅa.

១៧៣. ប្ដូរគម យម ឥស និងទិស ធាតុ ទាំងឡាយ ទៅជា ច្ឆ ខ្លះ។

174. Jaramarānamīyaṅa.

១៧៤. ប្ដូរជរ និងមរ ធាតុ ទាំងឡាយ ទៅជា អីយ។

175. Ṭhāpānaṃ tiṭṭha pivā.

១៧៥. ការបំលែង ឋា និង បា ធាតុ ទៅជា តិដ្ឋ និង បិវៈ ខ្លះ។

176. Gamavadadānaṃ ghamma vajja dajjā.

១៧៦. ការបំលែង គម, វទ, និង ទា ធាតុ ទៅជា ឃម្ម, វជ្ជ, និង ទជ្ជៈ ខ្លះ។

177. Karassa sossa kubba kuru kayirā.

១៧៧. ការបំលែង ករ ធាតុ ទៅជា សុស្ស, កុព្វ, កុរុ, និង កយិរៈ ខ្លះ។

178. Gahassa gheppo.

១៧៨. ការបំលែង គហ ធាតុ ទៅជា ឃេប្បៈ។

179. Ṇo niggahītassa.

១៧៩. ការបំលែង ណ បច្ច័យ ទៅជា និគ្គហិត។

Iti moggallāne byākaraṇe khādikaṇḍo pañcamo.

ចប់ ខាទិកណ្ឌ ទី ៥ ក្នុងមោគ្គល្លានវ្យាករណ៍ ដោយប្រការដូច្នេះ។

(6) Chaṭṭho kaṇḍo (tyādi)

(៦) កណ្ឌទី ៦ (ត្យាទិកណ្ឌ)

1. Vattamāne ti anti, si tha, mi ma, te ante, se vhe, e mhe.

១. ក្នុងបច្ចុប្បន្នកាល (វត្តមានវិភត្តិ) មានវិភត្តិគឺ៖ តិ អន្តិ, សិ ថ, មិ ម, តេ អន្តេ, សេ វ្ហេ, ឯ ម្ហេ។

2. Bhavissati ssati ssanti, ssasi ssatha, ssāmi ssāma, ssate ssante, ssase ssavhe, ssaṃ ssāmhe.

២. ក្នុងអនាគតកាល (ភវិស្សន្តិវិភត្តិ) មានវិភត្តិគឺ៖ ស្សតិ ស្សន្តិ, ស្សសិ ស្សថ, ស្សាមិ ស្សាម, ស្សតេ ស្សន្តេ, ស្សសេ ស្សវ្ហេ, ស្សំ ស្សាម្ហេ។

3. Nāme [Pg.39] garahāvimhayesu.

៣. ក្នុងអត្ថតិះដៀល និងអស្ចារ្យ កាលបើមាននាមសព្ទជាឧបបទ។

4. Bhūte ī uṃ, o ttha, iṃ mhā, ā ū, se vhaṃ, a mhe.

៤. ក្នុងអតីតកាល (អជ្ជតនីវិភត្តិ) មានវិភត្តិគឺ៖ អី អុំ, ឱ ត្ថ, អឹ ម្ហា, អា អូ, សេ វ្ហំ, អ ម្ហេ។

5. Anajjatane ā ū, o ttha, a mhā, ttha tthuṃ, se vhaṃ, iṃ muse.

៥. ក្នុងអតីតកាលមិនមែនថ្ងៃនេះ (ហីយ្យត្តនីវិភត្តិ) មានវិភត្តិគឺ៖ អា អូ, ឱ ត្ថ, អ ម្ហា, ត្ថ ត្ថុំ, សេ វ្ហំ, អឹ មុសេ។

6. Parokkhe a u, e ttha, a mha, ttha re, ttho vho, i mhe.

៦. ក្នុងអតីតកាលកន្លងហួសទៅហើយ (បោក្ខវិភត្តិ) មានវិភត្តិគឺ៖ អ ឧ, ឯ ត្ថ, អ ម្ហ, ត្ថ រេ, ត្ថោ វ្ហោ, ឥ ម្ហេ។

7. Eyyādo vā tipattiyaṃ ssā ssaṃsu, sse ssatha, ssaṃ ssāmhā, ssatha ssiṃsu, ssase ssavhe, ssiṃ ssāmhase.

៧. ក្នុងកាលកន្លងទៅដោយមិនសម្រេចផល (កាលាតិបត្តិវិភត្តិ) តែងចុះវិភត្តិទាំងឡាយមាន ស្សា ស្សំសុ, ស្សេ ស្សថ, ស្សំ ស្សាម្ហា, ស្សថ ស្សឹសុ, ស្សសេ ស្សវ្ហេ, ស្សឹ ស្សាម្ហសេ ខ្លះ ជំនួស អេយ្យា ជាដើម។

8. Hetuphalesveyya eyyuṃ, eyyāsi eyyātha, eyyāmi eyyāma, etha eraṃ, etho eyyāvho, eyyaṃ eyyāmhe.

៨. ក្នុងអត្ថជាហេតុនិងផល (សត្តមីវិភត្តិ) មានវិភត្តិគឺ៖ អេយ្យ អេយ្យុំ, អេយ្យាសិ អេយ្យាថ, អេយ្យាមិ អេយ្យាម, ឯថ ឯរំ, ឯថោ អេយ្យាវ្ហោ, អេយ្យំ អេយ្យាម្ហេ។

9. Pañcapatthanāvidhīsu.

៩. ក្នុងអត្ថបញ្ជា ប្រាថ្នា និងវិធីជាដើម (បញ្ចមីវិភត្តិ)។

10. Tu antu, hi tha, mima, taṃ antaṃ, ssu vho, e āmadhasa.

១០. មានវិភត្តិគឺ៖ តុ អន្តុ, ហិ ថ, មិ ម, តំ អន្តំ, ស្សុ វ្ហោ, ឯ អាមធស។

11. Satyarahesveyyādī.

១១. ក្នុងអត្ថសមត្ថភាព និងភាពគួរជាដើម តែងចុះវិភត្តិមាន អេយ្យា ជាដើម។

12. Sambhāvane vā.

១២. ក្នុងអត្ថសន្និដ្ឋាន ឬការស្មាន តែងចុះវិភត្តិទាំងនោះខ្លះ។

13. Māyoge īāādī.

១៣. ក្នុងកាលប្រកបដោយ មា សព្ទ តែងចុះវិភត្តិមាន អី និង អា ជាដើម។

14. Pubbāparacchakkāna mekānekesu tumhāmhasesesu dvedve majjhimuttamapaṭhamā.

១៤. ក្នុងវិភត្តិ ៦ តួខាងដើម និងខាងចុង កាលបើមាន តុម្ហ, អម្ហ និងសេសសព្ទ ក្នុងឯកវចនៈ និងពហុវចនៈ វិភត្តិពីរៗ តាមលំដាប់ ឈ្មោះថា មជ្ឈិមបុរុស ឧត្តមបុរុស និងបឋមបុរុស។

15. Āīssādīsvau vā.

១៥. ក្នុងវិភត្តិទាំងឡាយមាន អា, អី, ស្សា ជាដើម តែងបំលែងជា អ និង ឧ ខ្លះ។

16. Aādīsvāho brūssa.

១៦. ក្នុងវិភត្តិទាំងឡាយមាន អ ជាដើម តែងបំលែង ព្រូ ធាតុ ទៅជា អាហ។

17. Bhūssa vuka.

១៧. ការបំលែង ភូ ធាតុ ទៅជា វុកៈ។

18. Pubbassa a.

១៨. ការបំលែងតួអក្សរខាងដើម ទៅជា អ។

19. Ussaṃ svāhā vā.

១៩. ការបំលែង ឧ ទៅជា ស្វាហា ខ្លះ ក្នុងព្រោះវិភត្តិមាន សំ ជាដើម។

20. Tyantīnaṃ ṭaṭū.

២០. ការបំលែង តិ និង អន្តិ ទៅជា ដ្ឋ និង ដ្ឋូ។

21. Īādo [Pg.40] vacassoma.

២១. ក្នុងវិភត្តិទាំងឡាយមាន អី ជាដើម តែងបំលែង វច ធាតុ ទៅជា វោច។

22. Dāssa daṃ vā mimesvadvitte.

២២. ការបំលែង ទា ធាតុ ទៅជា ទំ ខ្លះ ក្នុងព្រោះ មិ និង ម វិភត្តិ កាលបើមិនមានទ្វេភាវៈ។

23. Karassa sossa kuṃ.

២៣. ការបំលែង ករ ធាតុ ទៅជា សុស្ស និង កុំ។

24. Kā īādīsu.

២៤. ការបំលែងទៅជា កា ក្នុងវិភត្តិទាំងឡាយមាន អី ជាដើម។

25. Hāssa cāhaṅa ssena.

២៥. ការបំលែង ហា ធាតុ ទៅជា ចាហៈ ជាមួយ ង បច្ច័យ និង ស្ស វិភត្តិ។

26. Labhavasacchidabhidarudānaṃ cchaṅa.

២៦. ការបំលែង លភ, វស, ឆិទ, ភិទ, និង រុទ ធាតុ ទៅជា ច្ឆៈ ជាមួយ ង បច្ច័យ។

27. Bhuja mūca vaca visānaṃ kkhaṅa.

២៧. ការបំលែង ភុជ, មុច, វច, និង វិស ធាតុ ទៅជា ក្ខៈ ជាមួយ ង បច្ច័យ។

28. Āīādīsu harassā.

២៨. ក្នុងវិភត្តិទាំងឡាយមាន អា និង អី ជាដើម តែងបំលែង ហរ ធាតុ ទៅជា សា។

29. Gamissa.

២៩. ការបំលែង គម ធាតុ ទៅជា គច្ឆៈ។

30. Ḍaṃsassa ca chaṅa.

៣០. និងការបំលែង ទំស ធាតុ ទៅជា ឆៈ ជាមួយ ង បច្ច័យ។

31. Hūssa he hehi hohī ssatyādo.

៣១. ការបំលែង ហូ ធាតុ ទៅជា ហេ, ហេហិ, និង ហោហិ ក្នុងព្រោះវិភត្តិមាន ស្សតិ ជាដើម។

32. Ṇānāsu rasso.

៣២. ការធ្វើស្រៈឲ្យខ្លី (រស្សៈ) ក្នុងព្រោះ ណា និង នា បច្ច័យ។

33. Āīūmhāssāssamhānaṃ vā.

៣៣. ការបំលែង អា, អី, អូ, ម្ហា, ស្សា, ស្ស, និង ម្ហ ទាំងឡាយ ខ្លះ។

34. Kusaruhehī-ssa chi.

៣៤. ការបំលែង ស្ស ទៅជា ឆិ ក្នុងព្រោះ កុ, ស, រុហ, ឯ, និង ហិ។

35. Aīssaādīnaṃ byañjanassiu.

៣៥. ការបំលែង អ, អី, ស្សា ជាដើម ទៅជា ឥ និង ឧ ក្នុងព្រោះព្យញ្ជនៈ។

36. Brūto tissīu.

៣៦. ការបំលែង តិ ទៅជា សី និង ឧ ខាងចុង ព្រូ ធាតុ។

37. Kyassa.

៣៧. ការបំលែង គ្យ បច្ច័យ។

38. Eyyāthasseaāīthānaṃ oaaṃtthatthovhoka.

៣៨. ការបំលែង អេយ្យាថៈ, ស្សៈ, ឯ, អា, អី, និង ថ ទាំងឡាយ ទៅជា ឱ, អ, អំ, ត្ថ, ត្ថោ, វ្ហោ, និង កៈ។

39. Uṃssiṃ svaṃsu.

៣៩. ការបំលែង អុំ និង ស្សឹ ទៅជា សុំ និង អំសុ។

40. Eottā suṃ.

៤០. ការបំលែង ឯ និង ឱ ទៅជា សុំ។

41. Hūto resuṃ.

៤១. ការបំលែង រេ ទៅជា សុំ ខាងចុង ហូ ធាតុ។

42. Ossa aitthattho.

៤២. ការបំលែង ឱ ទៅជា អ, ឥត្ថ, និង ត្ថោ។

43. Si[Pg.41].

៤៣. ការបំលែងទៅជា សិ។

44. Dīghā īssa.

៤៤. ការបំលែង អី ទៅជា ស្សៈ ខាងចុងស្រៈវែង។

45. Mhātthāna mha.

៤៥. ការបំលែង ម្ហា និង ត្ថ ទៅជា ម្ហ។

46. Iṃssa ca siu.

៤៦. និងការបំលែង អឹ ទៅជា សិ និង ឧ។

47. Eyyuṃssuṃ.

៤៧. ការបំលែង អេយ្យុំ ទៅជា ស្សុំ។

48. Hissa-to lopo.

៤៨. ការលុប ហិ វិភត្តិ ខាងចុង...។

49. Kyassa sse.

៤៩. ការបំលែង គ្យ បច្ច័យ ទៅជា ស្សេ។

50. Atthiteyyādicchannaṃ sa su sa satha saṃ sāma.

៥០. ការបំលែងវិភត្តិទាំង ៦ មាន អេយ្យា ជាដើម របស់ អស ធាតុ ទៅជា ស, សុ, ស, សថ, សំ, សាម។

51. Ādidvinnamiyāiyuṃ.

៥១. ការបំលែងវិភត្តិពីរខាងដើម ទៅជា អិយា និង អិយុំ។

52. Tassa tho.

៥២. ការបំលែង ត ទៅជា ថោ។

53. Sihisvaṭa.

៥៣. ការបំលែងទៅជា អដៈ ក្នុងព្រោះ សិ និង ហិ វិភត្តិ។

54. Mimānaṃ vā mimhā ca.

៥៤. ការលុប mimāna ទាំងឡាយ និង mimhā ខ្លះ។

55. Esuṅa.

៥៥. ការផ្លាស់ប្តូរជា esuṅa។

56. Īādo dīgho.

៥៦. ការធ្វើឲ្យវែង (ទីឃៈ) នៃស្រៈខាងដើមដែលមាន ī ជាដើម។

57. Himimesvassa.

៥៧. ការផ្លាស់ប្តូរជា a ក្នុង hi, mi, ma ទាំងឡាយ។

58. Sakā ṇāssa kha īādo.

៥៨. ការផ្លាស់ប្តូរ ណ-បច្ច័យ ជា ខ ក្រោយពី ស-ធាតុ ដែលមាន ī ជាដើម។

59. Sse vā.

៥៩. ការផ្លាស់ប្តូរជា sse ខ្លះ។

60. Tesu suto kṇokṇānaṃ roṭa.

៦០. ការផ្លាស់ប្តូរ kṇo និង kṇa ទាំងឡាយជា roṭa ក្រោយពី su ក្នុងវិភត្តិទាំងឡាយនោះ។

61. Ñāssa sanāssa nāyo timhi.

៦១. ការផ្លាស់ប្តូរ ñā និង sanā ជា nāyo ក្នុង ti-វិភត្តិ។

62. Ñāmhi jaṃ.

៦២. ការផ្លាស់ប្តូរជា jaṃ ក្នុង ñā-វិភត្តិ។

63. Eyyāssiyāñā vā.

៦៣. ការផ្លាស់ប្តូរ eyyā ជា iyā និង ñā ខ្លះ។

64. Īssatyādīsu knālopo.

៦៤. ការលុប knā ក្នុង īssatī-វិភត្តិជាដើម។

65. Ssassa [Pg.42] hi kamme.

៦៥. ការផ្លាស់ប្តូរ ssassa ជា hi ក្នុងកម្មវាចក។

66. Etismā.

៦៦. ក្រោយពី eti នេះ។

67. Hanā cha khā.

៦៧. ការផ្លាស់ប្តូរ han-ធាតុ ជា cha និង khā។

68. Hato ha.

៦៨. ការផ្លាស់ប្តូរ han-ធាតុ ជា ha។

69. Dakkhakhahehi hohīhi lopo.

៦៩. ការលុប hohī ទាំងឡាយ ក្រោយពី dakkha និង khahe ទាំងឡាយ។

70. Kayireyyasseyyumādīnaṃ.

៧០. នៃ kayireyya, sseyyuṃ ជាដើម។

71. Ṭā.

៧១. ការផ្លាស់ប្តូរជា ṭā។

72. Ethassā.

៧២. ការផ្លាស់ប្តូរ ethassa ជា ā។

73. Labhā iṃīnaṃ thaṃthā vā.

៧៣. ការផ្លាស់ប្តូរ iṃ និង ī ទាំងឡាយ ជា thaṃ និង thā ខ្លះ ក្រោយពី labh-ធាតុ។

74. Gurupubbā rassā re-nte-ntinaṃ.

៧៤. ការធ្វើឲ្យខ្លី (រស្សៈ) នៃ re, nte, nti ទាំងឡាយ ដែលមានសំឡេងធ្ងន់ (គរុ) នៅខាងដើម។

75. Eyyeyyāseyyannaṃ ṭe.

៧៥. ការផ្លាស់ប្តូរ eyyeyyāseyya ទាំងឡាយ ជា ṭe។

76. Ovikaraṇassu paracchakke.

៧៦. ការផ្លាស់ប្តូរ o-វិករណបច្ច័យ ជា u ក្នុងបរស្សបទ ៦ តួខាងចុង។

77. Pubbacchakke vā kvaci.

៧៧. ក្នុងបុព្វបទ ៦ តួខាងដើម ខ្លះ។

78. Eyyāmasse muca.

៧៨. ការផ្លាស់ប្តូរ eyyāmasse ជា muca។

Iti moggallāne byākaraṇe tyādikaṇḍo chaṭṭho.

ចប់ កណ្ឌទី ៦ គឺ ភារៈស្តីអំពី ty-វិភត្តិជាដើម ក្នុងគម្ពីរវ្យាករណ៍មោគ្គល្លានៈ តែប៉ុណ្ណេះ។

(7) Sattamo kaṇḍo (ṇvādi)

(៧) កណ្ឌទី ៧ (ណ្វាទិកណ្ឌ)

1. Cara [Pg.43] dara kara raha jana sana tala sāda sādha kasāsa caṭā ya vāhi ṇu.

១. ចុះ ណុ-បច្ច័យ ក្រោយពី cara, dara, kara, raha, jana, sana, tala, sāda, sādha, kas, ās, caṭ, y, vā ទាំងឡាយ។

2. Bhara mara cara tara ara gara hana tana mana bhama kita dhana baṃha kambamba cakkha bhikkha saṃkindanda yaja paṭāṇāsa vasa pasa paṃsa bandhā u.

២. ចុះ ឧ-បច្ច័យ ក្រោយពី bhara, mara, cara, tara, ara, gara, hana, tana, mana, bhama, kita, dhana, baṃha, kamba, amba, cakkha, bhikkha, saṃki, danda, yaja, paṭ, āṇāsa, vasa, pasa, paṃsa, bandh ទាំងឡាយ។

3. Bandhā ū vadho ca.

៣. ចុះ ូ-បច្ច័យ ក្រោយពី bandh-ធាតុ និងការផ្លាស់ប្តូរជា vadha ផង។

4. Jambādayo.

៤. សព្ទទាំងឡាយមាន jambu ជាដើម។

5. Tapusa vidha kura putha mudā ku.

៥. ចុះ កុ-បច្ច័យ ក្រោយពី tap, us, vidh, kur, puth, mud ទាំងឡាយ។

6. Sindhādayo.

៦. សព្ទទាំងឡាយមាន sindhu ជាដើម។

7. I.

៧. ចុះ ឥ-បច្ច័យ។

8. Dadhyādayo.

៨. សព្ទទាំងឡាយមាន dadhi ជាដើម។

9. Yuvaṇṇupantā ki.

៩. ចុះ កិ-បច្ច័យ ក្រោយពីធាតុដែលមាន u, v, aṇṇa ជិតខាងចុង។

10. Vapa vara vasa rasa nabha hara hana paṇā īṇa.

១០. ចុះ អីណ-បច្ច័យ ក្រោយពី vapa, vara, vasa, rasa, nabha, hara, hana, paṇ ទាំងឡាយ។

11. Bhū gamā īṇa.

១១. ចុះ អីណ-បច្ច័យ ក្រោយពី bhū និង gam ទាំងឡាយ។

12. Tanda lakkhā ī.

១២. ចុះ អី-បច្ច័យ ក្រោយពី tand, lakkh ទាំងឡាយ។

13. Gamā ro.

១៣. ចុះ រ-បច្ច័យ ក្រោយពី gam-ធាតុ។

(Iti sarapaccayā)

(ចប់ សរៈបច្ច័យ ទាំងឡាយ តែប៉ុណ្ណេះ)

14. I bhī kā karāra vaka saka vāhi ko.

១៤. ចុះ ក-បច្ច័យ ក្រោយពី i, bhī, kā, kar, ar, vak, sak, vā ទាំងឡាយ។

15. Ūkādako.

១៥. ការផ្លាស់ប្តូរ ū-បច្ច័យ ជាដើម ជា អក-បច្ច័យ។

16. Bhītvā [Pg.44] nako.

១៦. ចុះ ណក-បច្ច័យ ក្រោយពី bhī-ធាតុ។

17. Siṅghā āṇi kāṭakā.

១៧. ចុះ អាណិ, កា, ដក-បច្ច័យ ក្រោយពី siṅgh-ធាតុ។

18. Karāditvako.

១៨. ចុះ ត្វក-បច្ច័យ ក្រោយពី kar-ធាតុ ជាដើម។

19. Bala pate hyāko.

១៩. ចុះ អាក-បច្ច័យ ក្រោយពី bal, pat ទាំងឡាយ។

20. Sāmākādayo.

២០. សព្ទទាំងឡាយមាន sāmāka ជាដើម។

21. Vicchā la gama musā kiko.

២១. ចុះ កិក-បច្ច័យ ក្រោយពី vicch, l, gam, mus ទាំងឡាយ។

22. Kiṃ kaṇikādayo.

២២. សព្ទទាំងឡាយមាន kiṃkaṇika ជាដើម។

23. I sā kīko.

២៣. ចុះ កីក-បច្ច័យ ក្រោយពី i, s ទាំងឡាយ។

24. Kama padā ṇuko.

២៤. ចុះ ណុក-បច្ច័យ ក្រោយពី kam, pad ទាំងឡាយ។

25. Maṇḍa salā ṇūko.

២៥. ចុះ ណូក-បច្ច័យ ក្រោយពី maṇḍ, sal ទាំងឡាយ។

26. Lūkādayo.

២៦. សព្ទទាំងឡាយមាន lūka ជាដើម។

27. Kasā sako.

២៧. ចុះ សក-បច្ច័យ ក្រោយពី kas-ធាតុ។

28. Karā tiko.

២៨. ចុះ តិក-បច្ច័យ ក្រោយពី kar-ធាតុ។

29. Isā ṭhakana.

២៩. ចុះ ឋកន-បច្ច័យ ក្រោយពី is-ធាតុ។

30. Samā kho.

៣០. ចុះ ខ-បច្ច័យ ក្រោយពី sam-ធាតុ។

31. Mukhādayo.

៣១. សព្ទទាំងឡាយមាន mukha ជាដើម។

32. Aja vaja muda gada gamā gaka.

៣២. ចុះ គក-បច្ច័យ ក្រោយពី aj, vaj, mud, gad, gam ទាំងឡាយ។

33. Siṅgādayo.

៣៣. សិង្គសព្ទជាដើម។

34. Agā gi.

៣៤. ក្រោយពីអគធាតុ ចុះគិបច្ច័យ។

35. Yāvalā gu.

៣៥. ក្រោយពីយាធាតុ និងវលធាតុ ចុះគុបច្ច័យ។

36. Phegvādayo.

៣៦. ផេគ្គុពាក្យជាដើម។

37. Janā gho.

៣៧. ក្រោយពីជនធាតុ ចុះឃោបច្ច័យ។

38. Meghādayo[Pg.45].

៣៨. មេឃសព្ទជាដើម។

(Iti kavaggapaccayā)

(ចប់ កវគ្គបច្ច័យ)

39. Cusara varā co.

៣៩. ក្រោយពីចុធាតុ សរធាតុ និងវរធាតុ ចុះចោបច្ច័យ។

40. Marā cuīcīca.

៤០. ក្រោយពីមរធាតុ ចុះចុបច្ច័យ វិបច្ច័យ ចិបច្ច័យ និងចបច្ច័យ។

41. Kusa pasā chika.

៤១. ក្រោយពីកុសធាតុ និងបសធាតុ ចុះឆិកបច្ច័យ។

42. Kasausā chuka.

៤២. ក្រោយពីកសធាតុ និងឧសធាតុ ចុះឆុកបច្ច័យ។

43. Asa masa vasa kuca kacā cho.

៤៣. ក្រោយពីអសធាតុ មសធាតុ វសធាតុ កុចធាតុ និងកចធាតុ ចុះឆោបច្ច័យ។

44. Gucchādayo.

៤៤. គុច្ឆសព្ទជាដើម។

45. Arā ju uṭa ca.

៤៥. ក្រោយពីអរធាតុ ចុះជុបច្ច័យ ឧដបច្ច័យ និងចបច្ច័យ។

46. Rajjādayo.

៤៦. រជ្ជសព្ទជាដើម។

47. Gidhā jhaka.

៤៧. ក្រោយពីគិធធាតុ ចុះឈកបច្ច័យ។

48. Vañcyādayo.

៤៨. វញ្ចសព្ទជាដើម។

49. Kama yajā ño.

៤៩. ក្រោយពីកមធាតុ និងយជធាតុ ចុះញោបច្ច័យ។

50. Puññaṃ.

៥០. បុញ្ញសព្ទ។

51. Arahāñño hāssa hira ca.

៥១. ក្រោយពីអរហធាតុ ចុះញោបច្ច័យ និងផ្លាស់ ហា ជា ហិរ ខ្លះ។

(Iti cavaggapaccayā)

(ចប់ ចវគ្គបច្ច័យ)

52. Kira tarā kīṭo.

៥២. ក្រោយពីកិរធាតុ និងតរធាតុ ចុះគីដបច្ច័យ។

53. Sakādīhyaṭo.

៥៣. ក្រោយពីសកធាតុជាដើម ចុះអដបច្ច័យ។

54. Makuṭāvāṭa kavāṭa kukkuṭā.

៥៤. មកុដសព្ទ អាវាដសព្ទ កវាដសព្ទ និងកុក្កុដសព្ទ។

55. Kamusa kusa kasā ṭho.

៥៥. ក្រោយពីកមុសធាតុ កុសធាតុ និងកសធាតុ ចុះឋោបច្ច័យ។

56. Kuṭṭhādayo.

៥៦. កុដ្ឋសព្ទជាដើម។

57. Vara karā aṇḍo.

៥៧. ក្រោយពីវរធាតុ និងករធាតុ ចុះអណ្ឌបច្ច័យ។

58. Manantā ḍo.

៥៨. ក្រោយពីធាតុមាន ន ជាបំផុត ចុះឌោបច្ច័យ។

59. Kuṇḍādayo.

៥៩. កុណ្ឌសព្ទជាដើម។

60. Tija [Pg.46] kasa tasa dakkhā kiṇo jassa kho ca.

៦០. ក្រោយពីតិជធាតុ កសធាតុ តសធាតុ និងទក្ខធាតុ ចុះកិណបច្ច័យ និងផ្លាស់ ជ ជា ខ ខ្លះ។

61. Vīādito ṇi.

៦១. ក្រោយពីវីធាតុជាដើម ចុះណិបច្ច័យ។

62. Gahādīhya ṇi.

៦២. ក្រោយពីគហធាតុជាដើម ចុះណិបច្ច័យ។

63. Rīvībhāhi ṇu.

៦៣. ក្រោយពីរីធាតុ វីធាតុ និងភាធាតុ ចុះណុបច្ច័យ។

64. Khāṇvādayo.

៦៤. ខាណុសព្ទជាដើម។

65. Kvāditoṇo.

៦៥. ក្រោយពីក្វធាតុជាដើម ចុះណោបច្ច័យ។

66. Suvīhi ṇaka.

៦៦. ក្រោយពីសុធាតុ និងវីធាតុ ចុះណកបច្ច័យ។

67. Tiṇādayo.

៦៧. តិណសព្ទជាដើម។

68. Ravaṇa varaṇa pūraṇādayo.

៦៨. រវណសព្ទ វរណសព្ទ និងបូរណសព្ទជាដើម។

(Iti ṭavaggapaccayā)

(ចប់ ឋវគ្គបច្ច័យ)

69. Pāvasā ati.

៦៩. ក្រោយពីបាធាតុ និងវសធាតុ ចុះអតិបច្ច័យ។

70. Dhāhisi tana jana jara gama sacā tu.

៧០. ក្រោយពីធាធាតុ ហិសិធាតុ តនធាតុ ជនធាតុ ជរធាតុ គមធាតុ និងសធាតុ ចុះតុបច្ច័យ។

71. Arissuṭa ca.

៧១. ក្រោយពីអរិធាតុ ចុះសុដបច្ច័យ និងចបច្ច័យ។

72. Pitvādayo.

៧២. បិតុសព្ទជាដើម។

73. Jana karā ratu.

៧៣. ក្រោយពីជនធាតុ និងករធាតុ ចុះរតុបច្ច័យ។

74. Sakā unto.

៧៤. ក្រោយពីសកធាតុ ចុះអុន្តោបច្ច័យ។

75. Kapā oto.

៧៥. ក្រោយពីកបធាតុ ចុះឱតោបច្ច័យ។

76. Vasādīhyanto.

៧៦. ក្រោយពីវសធាតុជាដើម ចុះអន្តោបច្ច័យ។

77. Hisīnaṃ muka ca.

៧៧. ក្រោយពីហិសិធាតុ ចុះមុកបច្ច័យ និងចបច្ច័យ។

78. Hara ruha kulā ito.

៧៨. ក្រោយពីហរធាតុ រុហធាតុ និងកុលធាតុ ចុះអិតោបច្ច័យ។

79. Bharādīhyato.

៧៩. ក្រោយពីភរធាតុជាដើម ចុះអតោបច្ច័យ។

80. Kirādīhyā-taka.

៨០. ក្រោយពីកិរធាតុជាដើម ចុះអតកបច្ច័យ។

81. Amādīhya-tto.

៨១. ក្រោយពីអមធាតុជាដើម ចុះអត្តោបច្ច័យ។

82. Vādīhi [Pg.47] to.

៨២. ក្រោយពីវាធាតុជាដើម ចុះតោបច្ច័យ។

83. Gharādīhi taka.

៨៣. ក្រោយពីឃរធាតុជាដើម ចុះតកបច្ច័យ។

84. Nettādayo.

៨៤. នេត្តសព្ទជាដើម។

85. Samādīhyatho.

៨៥. ក្រោយពីសមធាតុជាដើម ចុះអថោបច្ច័យ។

86. Upavasā vassoṭa ca.

៨៦. ក្រោយពីឧបវសធាតុ ចុះវស្សោដបច្ច័យ និងចបច្ច័យ។

87. Ramā thaka.

៨៧. ក្រោយពីរមធាតុ ចុះថកបច្ច័យ។

88. Titthādayo.

៨៨. តិត្ថសព្ទជាដើម។

89. Vasa masa kusā thu.

៨៩. ក្រោយពីវសធាតុ មសធាតុ និងកុសធាតុ ចុះថុបច្ច័យ។

90. Saka vasā thi.

៩០. ក្រោយពី សកធាតុ និង វសធាតុ ចុះ ថិបច្ច័យ។

91. Vīto thika.

៩១. ក្រោយពី វីធាតុ ចុះ ថិកបច្ច័យ។

92. Sārismā rathi.

៩២. ក្រោយពី សារិធាតុ ចុះ រថិបច្ច័យ។

93. Tā tā ithi.

៩៣. ក្រោយពី តាធាតុ និង តាធាតុ ចុះ ឥថិបច្ច័យ។

94. Isā thī.

៩៤. ក្រោយពី ឥសធាតុ ចុះ ថីបច្ច័យ។

95. Ruda khuda muda mada chida sūda sapa kamā daka.

៩៥. ក្រោយពី រុទធាតុ ខុទធាតុ មុទធាតុ មទធាតុ ឆិទធាតុ សូទធាតុ សបធាតុ និង កមធាតុ ទាំងឡាយ ចុះ ទកបច្ច័យ។

96. Kundādayo.

៩៦. សព្ទទាំងឡាយមាន កុន្ទសព្ទ ជាដើម។

97. Dadā du.

៩៧. ក្រោយពី ទាធាតុ ចុះ ទុបច្ច័យ។

98. Khanāna dama ramā dho.

៩៨. ក្រោយពី ខនធាតុ ទមធាតុ និង រមធាតុ ទាំងឡាយ ចុះ ធោបច្ច័យ។

99. Muddhādayo.

៩៩. សព្ទទាំងឡាយមាន មុទ្ធាសព្ទ ជាដើម។

100. Sīto dhuka.

១០០. ក្រោយពី សីធាតុ ចុះ ធុកបច្ច័យ។

101. Varāra kara tara dara yamaajja mithasakā kuno.

១០១. ក្រោយពី វរធាតុ អរធាតុ ករធាតុ តរធាតុ ទរធាតុ យមធាតុ អជ្ជធាតុ មិថធាតុ និង សកធាតុ ទាំងឡាយ ចុះ កុនបច្ច័យ។

102. Ajā ino.

១០២. ក្រោយពី អជធាតុ ចុះ ឥនបច្ច័យ។

103. Vipinādayo.

១០៣. សព្ទទាំងឡាយមាន វិបិនសព្ទ ជាដើម។

104. Kirā [Pg.48] kano.

១០៤. ក្រោយពី កិរធាតុ ចុះ កនបច្ច័យ។

105. Dī ji i mīhi naka.

១០៥. ក្រោយពី ទីធាតុ ជិធាតុ ឥធាតុ និង មីធាតុ ទាំងឡាយ ចុះ នកបច្ច័យ។

106. Si dhā vī vāhi no.

១០៦. ក្រោយពី សិធាតុ ធាធាតុ វីធាតុ និង វាធាតុ ទាំងឡាយ ចុះ នោបច្ច័យ។

107. Ūnādayo.

១០៧. សព្ទទាំងឡាយមាន ឩនសព្ទ ជាដើម។

108. Vīpatā tano.

១០៨. ក្រោយពី វីធាតុ និង បតធាតុ ចុះ តនបច្ច័យ។

109. Ramā tanaka.

១០៩. ក្រោយពី រមធាតុ ចុះ តនកបច្ច័យ។

110. Sū bhāhi nuka.

១១០. ក្រោយពី សូធាតុ និង ភាធាតុ ទាំងឡាយ ចុះ នកុបច្ច័យ។

111. Dhāsse ca.

១១១. ក្រោយពី ធាធាតុ ចុះ សបច្ច័យផង។

112. Vattā ṭāva dhamāsehyani.

១១២. ក្រោយពី វតធាតុ តាធាតុ អវធាតុ ធមធាតុ និង អសធាតុ ទាំងឡាយ ចុះ អនិបច្ច័យ។

113. Yuto ni.

១១៣. ក្រោយពី យុធាតុ ចុះ និបច្ច័យ។

(Iti tavaggapaccayā)

(ចប់ តវគ្គបច្ច័យ)

114. Camāpa pā vapā po.

១១៤. ក្រោយពី ចមធាតុ អបធាតុ បាធាតុ និង វបធាតុ ទាំងឡាយ ចុះ បោបច្ច័យ។

115. Yu thu kunaṃ dīgho ca.

១១៥. ក្រោយពី យុធាតុ ថុធាតុ និង កុធាតុ ទាំងឡាយ ចុះ នបច្ច័យ និងធ្វើឲ្យមានទីឃៈផង។

116. Khipa supa nī sū pūhi paka.

១១៦. ក្រោយពី ខិបធាតុ សុបធាតុ នីធាតុ សូធាតុ និង បូធាតុ ទាំងឡាយ ចុះ បកបច្ច័យ។

117. Sippādayo.

១១៧. សព្ទទាំងឡាយមាន សិប្បសព្ទ ជាដើម។

118. Sāsā apo.

១១៨. ក្រោយពី សាសធាតុ ចុះ អបបច្ច័យ។

119. Viṭapādayo.

១១៩. សព្ទទាំងឡាយមាន វិដបសព្ទ ជាដើម។

120. Gupā pho.

១២០. ក្រោយពី គុបធាតុ ចុះ ផោបច្ច័យ។

121. Gara sarādīhi bo.

១២១. ក្រោយពី គរធាតុ និង សរធាតុ ជាដើម ចុះ ពោបច្ច័យ។

122. Nimbādayo.

១២២. សព្ទទាំងឡាយមាន និម្ពសព្ទ ជាដើម។

123. Darā bi.

១២៣. ក្រោយពី ទរធាតុ ចុះ ពិបច្ច័យ។

124. Kara sara sala kala valla vasā abho.

១២៤. ក្រោយពី ករធាតុ សរធាតុ សលធាតុ កលធាតុ វល្លធាតុ និង វសធាតុ ទាំងឡាយ ចុះ អភោបច្ច័យ។

125. Gadā rabho.

១២៥. ក្រោយពី គទធាតុ ចុះ រភោបច្ច័យ។

126. Usarā [Pg.49] sā kato.

១២៦. ក្រោយពី ឧសធាតុ និង សធាតុ ចុះ កតោបច្ច័យ។

127. Ito bhaka.

១២៧. ក្រោយពី ឥធាតុ ចុះ ភកបច្ច័យ។

128. Garāvā bho.

១២៨. ក្រោយពី គរធាតុ និង អវធាតុ ចុះ ភោបច្ច័យ។

129. Sobbhādayo.

១២៩. សព្ទទាំងឡាយមាន សោព្ភសព្ទ ជាដើម។

130. Usa kusa pada sukhā kumo.

១៣០. ក្រោយពី ឧសធាតុ កុសធាតុ បទធាតុ និង សុខធាតុ ទាំងឡាយ ចុះ កុមោបច្ច័យ។

131. Vaṭumādayo.

១៣១. សព្ទទាំងឡាយមាន វដុមសព្ទ ជាដើម។

132. Gudhā umo.

១៣២. ក្រោយពី គុធធាតុ ចុះ ឧមោបច្ច័យ។

133. Paṭha carā amimā.

១៣៣. ក្រោយពី បឋធាតុ និង ចរធាតុ ទាំងឡាយ ចុះ អមិមបច្ច័យ។

134. Hi dhūhi maka.

១៣៤. ក្រោយពី ហិធាតុ និង ធូធាតុ ទាំងឡាយ ចុះ មកបច្ច័យ។

135. Tīto rīsano ca.

១៣៥. ក្រោយពី ទីធាតុ ចុះ រីសនបច្ច័យផង។

136. Khī su vī yā gā hi sā lū khu hu mara dhara kara ghara jamā ma sāmā mo.

១៣៦. ក្រោយពី ឃីធាតុ សុធាតុ វីធាតុ យាធាតុ គាធាតុ ហិធាតុ សាធាតុ លូធាតុ ខុធាតុ ហុធាតុ មរធាតុ ធរធាតុ ករធាតុ ឃរធាតុ ជមធាតុ មធាតុ និង សាធាតុ ទាំងឡាយ ចុះ មោបច្ច័យ។

137. Asmādayo.

១៣៧. សព្ទទាំងឡាយមាន អស្មសព្ទ ជាដើម។

138. Nīto mi.

១៣៨. ក្រោយពី នីធាតុ ចុះ មិបច្ច័យ។

139. Ūmi bhūmi nimi rasmi.

១៣៩. ឩមិសព្ទ ភូមិសព្ទ និមិសព្ទ និង រស្មិសព្ទ (សម្រេចរូបដោយសូត្រនេះ)។

(Iti pavaggapaccayā)

(ចប់ បវគ្គបច្ច័យ)

140. Mā chāhi yo.

១៤០. ក្រោយពី មាធាតុ និង ឆាធាតុ ទាំងឡាយ ចុះ យោបច្ច័យ។

141. Janissa jā ca.

១៤១. ក្រោយពី ជនធាតុ ចុះ ជាបច្ច័យផង។

142. Hadayādayo.

១៤២. សព្ទទាំងឡាយមាន ហទយសព្ទ ជាដើម។

143. Khī si sinī sī su vī ku sū hi raka.

១៤៣. ក្រោយពី ឃីធាតុ សិធាតុ សិនិធាតុ សីធាតុ សុធាតុ វីធាតុ កុធាតុ សូធាតុ និង ហិធាតុ ទាំងឡាយ ចុះ រកបច្ច័យ។

144. Hici du minaṃ dīgho ca.

១៤៤. ក្រោយពី ហិធាតុ ចិធាតុ និង ទុធាតុ ទាំងឡាយ ចុះ មិបច្ច័យ និងធ្វើឲ្យមានទីឃៈផង។

145. Dhātā namī ca.

១៤៥. ក្រោយពី ធាធាតុ និង តាធាតុ ទាំងឡាយ ចុះ នមីបច្ច័យផង។

146. Bhadrādayo[Pg.50].

១៤៦. សព្ទទាំងឡាយមាន ភទ្រសព្ទ ជាដើម។

147. Mandaṅka sasā sa ma dha catā uro.

១៤៧. ក្រោយពី មន្ទធាតុ អង្កធាតុ សសធាតុ សធាតុ មធាតុ ធធាតុ និង ចតធាតុ ទាំងឡាយ ចុះ ឧរោបច្ច័យ។

148. Vidhurādayo.

១៤៨. វិធុរៈជាដើម។

149. Timaruharudhabadhamadamandavajā jarucakasā kiro.

១៤៩. ចុះកិរៈបច្ច័យ ក្រោយពីតិមិ រុ ហរុ ធ ពន្ធ មទ មន្ទ វជ ជរុ ចក និងសធាតុទាំងឡាយ។

150. Thirādayo.

១៥០. ថិរៈជាដើម។

151. Dadagarehi dura bharā.

១៥១. ចុះទុរៈ និងភរៈបច្ច័យ ក្រោយពីទទ និងគរធាតុទាំងឡាយ។

152. Cara dara jara gara marehite.

១៥២. ចុះឥតៈបច្ច័យ ក្រោយពីចរ ទរ ជរ គរ និងមរធាតុទាំងឡាយនោះ។

153. Pīto kvaro.

១៥៣. ចុះកវរៈបច្ច័យ ក្រោយពីបីធាតុ។

154. Cīvarādayo.

១៥៤. ចីវរៈជាដើម។

155. Kuto kraro.

១៥៥. ចុះក្ររៈបច្ច័យ ក្រោយពីកុធាតុ។

156. Vasāsā charo.

១៥៦. ចុះឆរៈបច្ច័យ ក្រោយពីវស និងអសធាតុទាំងឡាយ។

157. Masā chero ca.

១៥៧. និងចុះឆេរៈបច្ច័យ ក្រោយពីមសធាតុ។

158. Dhūvāto saro.

១៥៨. ចុះសរៈបច្ច័យ ក្រោយពីធូ និងវាតធាតុទាំងឡាយ។

159. Bhamādīhyaro.

១៥៩. ចុះអរៈបច្ច័យ ក្រោយពីភមធាតុជាដើម។

160. Vadissa bada ca.

១៦០. និងការផ្លាស់វទិធាតុ ជាពទៈ។

161. Vadajanānaṃ ṭhaṅa ca.

១៦១. និងចុះឋងៈបច្ច័យ ក្រោយពីវទ និងជនធាតុទាំងឡាយ។

162. Pacissiṭhaṅa ca.

១៦២. និងចុះឋងៈបច្ច័យ ក្រោយពីបចិធាតុ។

163. Vakā araṇa.

១៦៣. ចុះអរណៈបច្ច័យ ក្រោយពីវកធាតុ។

164. Sigyaṅgāga majjakalā lā āro.

១៦៤. ចុះអារៈបច្ច័យ ក្រោយពីសិគិ អង្គ អគិ មជ្ជ កល និងលាធាតុទាំងឡាយ។

165. Kamissa ssu ca.

១៦៥. និងចុះស្សុបច្ច័យ ក្រោយពីកមិធាតុ។

166. Bhiṅgā (ṅkā) rādayo.

១៦៦. ភិង្ការៈជាដើម។

167. Karā māro.

១៦៧. ចុះមារៈបច្ច័យ ក្រោយពីករធាតុ។

168. Pusa [Pg.51] sarehi kharo.

១៦៨. ចុះខរៈបច្ច័យ ក្រោយពីបុស និងសរធាតុទាំងឡាយ។

169. Sara vasa kalā kīro vassuṭa ca.

១៦៩. ចុះកីរៈបច្ច័យ ក្រោយពីសរ វស និងកលធាតុទាំងឡាយ និងចុះឧដៈបច្ច័យ ក្រោយពីវសធាតុ។

170. Gabbhīrādayo.

១៧០. គម្ភីរៈជាដើម។

171. Khajja valla masā ūro.

១៧១. ចុះអូរៈបច្ច័យ ក្រោយពីខជ្ជ វល្ល និងមសធាតុទាំងឡាយ។

172. Kappūrādayo.

១៧២. កប្បូរៈជាដើម។

173. Kaṭha cakā oro.

១៧៣. ចុះឱរៈបច្ច័យ ក្រោយពីកឋ និងចកធាតុទាំងឡាយ។

174. Morādayo.

១៧៤. មោរៈជាដើម។

175. Kuto eraka.

១៧៥. ចុះឯរកៈបច្ច័យ ក្រោយពីកុធាតុ។

176. Bhūsūhi rika.

១៧៦. ចុះរិកៈបច្ច័យ ក្រោយពីភូ និងសុធាតុទាំងឡាយ។

177. Mīkasīnīhi ru.

១៧៧. ចុះរុបច្ច័យ ក្រោយពីមី កសិ និងនីធាតុទាំងឡាយ។

178. Sinā eru.

១៧៨. ចុះឯរុបច្ច័យ ក្រោយពីសិនាធាតុ។

179. Bhīruhi ruka.

១៧៩. ចុះរុកៈបច្ច័យ ក្រោយពីភីធាតុទាំងឡាយ។

180. Tamā būlo.

១៨០. ចុះពូលៈបច្ច័យ ក្រោយពីតមធាតុ។

181. Sito lakavālā.

១៨១. ចុះលក និងវាលៈបច្ច័យ ក្រោយពីសិធាតុ។

182. Maṅga kama samba saba saka vasa visa keva kala palla kaṭha paṭa kuṇḍa maṇḍā alo.

១៨២. ចុះអលៈបច្ច័យ ក្រោយពីមង្គ គម សម្ព សព សក វស វិស កេវ កល បល្ល កឋ បដ កុណ្ឌ និងមណ្ឌធាតុទាំងឡាយ។

183. Musā kalo.

១៨៣. ចុះកលៈបច្ច័យ ក្រោយពីមុសធាតុ។

184. Thalādayo.

១៨៤. ថលៈជាដើម។

185. Kulā kālo ca.

១៨៥. និងចុះកាលៈបច្ច័យ ក្រោយពីកុធាតុ។

186. Muḷālādayo.

១៨៦. មុឡាលៈជាដើម។

187. Caṇḍa patā ṇālo.

១៨៧. ចុះណាលៈបច្ច័យ ក្រោយពីចណ្ឌ និងបតធាតុទាំងឡាយ។

188. Mādito lo.

១៨៨. ចុះលៈបច្ច័យ ក្រោយពីមាទិធាតុ។

189. Ana sana kala kuka saṭha mahā ilo.

១៨៩. ចុះឥលៈបច្ច័យ ក្រោយពីអន សន កល កុក សឋ និងមហធាតុទាំងឡាយ។

190. Kuṭā [Pg.52] kilo.

១៩០. ចុះកិលៈបច្ច័យ ក្រោយពីកុដធាតុ។

191. Sithilādayo.

១៩១. សិថិលៈជាដើម។

192. Caṭa kaṇḍa vaṭṭa puthā kulo.

១៩២. ចុះកុលៈបច្ច័យ ក្រោយពីចដ កណ្ឌ វដ្ត និងបុថុធាតុទាំងឡាយ។

193. Tumulādayo.

១៩៣. តុមុលៈជាដើម។

194. Kalla kapa takka paṭā olo.

១៩៤. ចុះឱលៈបច្ច័យ ក្រោយពីកល្ល កប តក្ក និងបដធាតុទាំងឡាយ។

195. Aṅgā ulo li.

១៩៥. ចុះឧលៈ និងលិបច្ច័យ ក្រោយពីអង្គធាតុ។

196. Añjā li.

១៩៦. ចុះលិបច្ច័យ ក្រោយពីអញ្ជធាតុ។

197. Chadā li.

១៩៧. ចុះលិបច្ច័យ ក្រោយពីឆទធាតុ។

198. Alyādayo.

១៩៨. អលិជាដើម។

199. Pilādī hya vo.

១៩៩. ចុះវបច្ច័យ ក្រោយពីបិលធាតុជាដើម។

200. Sāḷavādayo.

២០០. សាលវៈជាដើម។

201. Sarā āvo.

២០១. ចុះអាវបច្ច័យ ក្រោយពីសរធាតុ។

202. Ala mala bilā ṇuvo.

២០២. ចុះណុវបច្ច័យ ក្រោយពីអល មល និងពិលធាតុទាំងឡាយ។

203. Gātvīvo.

២០៣. ចុះវីវបច្ច័យ ក្រោយពីគាធាតុ។

204. Suto kva kvā.

២០៤. ចុះក្វ និងក្វាបច្ច័យ ក្រោយពីសុធាតុ។

205. Vidvā.

២០៥. វិទ្វា។

206. Thuto re vo.

២០៦. ចុះរេវបច្ច័យ ក្រោយពីថុធាតុ។

207. Samā rivo.

២០៧. ចុះរិវបច្ច័យ ក្រោយពីសមធាតុ។

208. Chadā ravi.

២០៨. ចទធាតុ ចុះរវិបច្ច័យ។

209. Pūra timā kiso rasso ca.

២០៩. បូរធាតុ ចុះតិមាបច្ច័យ មានរស្សៈ និងកិសៈ។

210. Karā īso.

២១០. ករធាតុ ចុះអ៊ីសបច្ច័យ។

211. Sirīsādayo.

២១១. សិរីសសព្ទជាដើម។

212. Karā [Pg.53] ribbi so.

២១២. ករធាតុ ចុះរិព្វិបច្ច័យ នោះ។

213. Sasāsa vasa visa hana vana manāna kamā so.

២១៣. សសធាតុ អសធាតុ វសធាតុ វិសធាតុ ហនធាតុ វនធាតុ និងមនធាតុ ទាំងឡាយ ចុះសោបច្ច័យតាមលំដាប់។

214. Āmi thu kusīto saka.

២១៤. អាមិធាតុ ចុះថុបច្ច័យ, កុសីតសព្ទ សម្រេចមកពីសកធាតុ។

215. Phassādayo.

២១៥. ផស្សសព្ទជាដើម។

216. Suto ṇisaka.

២១៦. សុធាតុ ចុះតោបច្ច័យ និងណិសកបច្ច័យ។

217. Ve tā ta yu panā la kala camā aso.

២១៧. វេធាតុ តាធាតុ តធាតុ យុធាតុ បនាធាតុ លធាតុ កលធាតុ និងចមាធាតុ ចុះអសោបច្ច័យ។

218. Vaya diva kara kare hya saṇasakapāsa kasā.

២១៨. វយធាតុ ទិវធាតុ ករធាតុ ករេធាតុ ហ្យធាតុ សណធាតុ សកធាតុ បាសធាតុ និងកសធាតុ។

219. Sasa masa daṃsā sā su.

២១៩. សសធាតុ មសធាតុ និងទំសធាតុ ចុះសាបច្ច័យ។

220. Vidā dasuka.

២២០. វិទធាតុ ចុះទសុកបច្ច័យ។

221. Sasā rīho.

២២១. សសធាតុ ចុះរីហោបច្ច័យ។

222. Jīvāmā ho vamā ca.

២២២. ជីវធាតុ និងមាធាតុ ចុះហោបច្ច័យ និងវមាបច្ច័យ។

223. Taṇhādayo.

២២៣. តណ្ហាសព្ទជាដើម។

224. Paṇussahā hīhī ṇolaṅa ca.

២២៤. បណុស្សហធាតុ ចុះហីហីបច្ច័យ និងណោលង្គបច្ច័យ។

225. Khī mi pī cu mā vā kāhi ḷo ussa vā dīgho ca.

២២៥. ខីធាតុ មិធាតុ បីធាតុ ចុធាតុ មាធាតុ វាធាតុ និងកាហិធាតុ ចុះឡោបច្ច័យ ឬឧស្សបច្ច័យ និងមានទីឃៈ។

226. Guto ḷaka ca.

២២៦. គុធាតុ ចុះតោបច្ច័យ និងឡកបច្ច័យ។

227. Paṅguḷādayo.

២២៧. បង់គុឡសព្ទជាដើម។

228. Pāto ḷi.

២២៨. បាធាតុ ចុះតោបច្ច័យ និងឡិបច្ច័យ។

229. Vīto ḷu.

២២៩. វីធាតុ ចុះតោបច្ច័យ និងឡុបច្ច័យ។

Iti moggallāne byākaraṇe ṇvādikaṇḍo sattamo.

ចប់ ណ្វាទិកណ្ឌ ទី ៧ ក្នុងមោគ្គល្លានព្យាករណ៍ តែប៉ុណ្ណេះ។

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

សូមនមស្ការថ្វាយបង្គំ ចំពោះព្រះមានព្រះភាគ អរហន្តសម្មាសម្ពុទ្ធ ព្រះអង្គនោះ។

Moggallānabyākaraṇaṃ

មោគ្គល្លានព្យាករណ៍

1. Paṭhamo saññādikaṇḍo

១. សញ្ញាទិកណ្ឌ ទី ១

Siddhamiddhaguṇaṃ sādhu, namassitvā tathāgataṃ;

Sadhammasaṅghaṃ bhāsissaṃ, māgadhaṃ saddalakkhaṇaṃ.

ខ្ញុំសូមនមស្ការចំពោះព្រះតថាគត ព្រមទាំងព្រះធម៌ និងព្រះសង្ឃ ដែលមានគុណសម្រេចដ៏ល្អ ហើយនឹងពោលនូវមាគធសទ្ទលក្ខណៈ (ក្បួនវេយ្យាករណ៍ភាសាមគធៈ)។

1. Aādayo [Pg.54] titālīsa vaṇṇā.

១. អក្សរទាំងឡាយមាន អ និង អា ជាដើម មាន ៤៣ តួ ហៅថា វណ្ណៈ។

Akārādayo niggahītantā tecattālīsa-kkharā vaṇṇā nāma honti. A ā i ī u ū e e o o, ka kha ga gha ṅa ca cha ja jha ñña, ṭa ṭha ḍa ḍha ṇa, ta tha da dha na, pa pha ba bha ma, ya ra la va sa ha ḷa aṃ. Tena kvattho? ‘‘E o na mavaṇṇe’’ 1. 37. Titālīsābhi vacanaṃ katthaci vaṇṇalopaṃ ñāpeti. Tena ‘paṭisaṅkhā yoniso’tiādi siddhaṃ.

អក្សរទាំងឡាយមាន អក្សរ អ ជាដើម រហូតដល់ និគ្គហិត ជាទីបំផុត មាន ៤៣ តួ ឈ្មោះថា វណ្ណៈ។ គឺ អ អា ឥ ឦ ឧ ဦ ឯ ឯ ឱ ឱ, ក ខ គ ឃ ង, ច ឆ ជ ឈ ញ, ដ ឋ ឌ ឍ ណ, ត ថ ទ ធ ន, ប ផ ព ភ ម, យ រ ល វ ស ហ ឡ អំ។ តើការបញ្ញត្តិនោះមានប្រយោជន៍អ្វី? (មានប្រយោជន៍ក្នុងសូត្រថា) «E o na mavaṇṇe» (១.៣៧)។ ពាក្យថា ៤៣ នេះ ញ៉ាំងការលុបវណ្ណៈខ្លះឲ្យដឹង។ ដោយហេតុនោះ ពាក្យជាដើមថា «paṭisaṅkhā yoniso» ទើបសម្រេចបាន។

2. Dasādo sarā.

២. អក្សរ ១០ តួខាងដើម ឈ្មោះថា ស្រៈ។

Tatthādimhi dasa vaṇṇā sarā nāma honti. Tena kvattho? ‘‘Saro lopo sare’’ 1, 26 iccādi.

ក្នុងវណ្ណៈទាំងនោះ វណ្ណៈ ១០ តួខាងដើម ឈ្មោះថា ស្រៈ។ តើការបញ្ញត្តិនោះមានប្រយោជន៍អ្វី? (មានប្រយោជន៍ក្នុងសូត្រថា) «Saro lopo sare» (១.២៦) ជាដើម។

3. Dvedve savaṇṇā. Tesu dvedve sarā savaṇṇā nāma honti. Tena kvattho? ‘‘Vaṇṇaparena savaṇṇopi’’ 1, 24.

៣. ស្រៈពីរៗ ឈ្មោះថា សវណ្ណៈ។ ក្នុងស្រៈទាំងនោះ ស្រៈពីរៗ ឈ្មោះថា សវណ្ណៈ។ តើការបញ្ញត្តិនោះមានប្រយោជន៍អ្វី? (មានប្រយោជន៍ក្នុងសូត្រថា) «Vaṇṇaparena savaṇṇopi» (១.២៤)។

4. Pubbo rasso.

៤. ស្រៈខាងដើម ឈ្មោះថា រស្សៈ។

Tesu [Pg.55] dvīsu yo yo pubbo, so so rassasañño hoti. Tesu e.o.saṃyogato pubbāva dissanti. Tena kvattho? ‘‘Rasso vā’’ 2,62 iccādi.

ក្នុងស្រៈពីរៗនោះ ស្រៈណាៗដែលនៅខាងដើម ស្រៈនោះៗឈ្មោះថា រស្សៈ។ ក្នុងស្រៈទាំងនោះ ស្រៈ ឯ និង ឱ ដែលនៅខាងមុខតម្រួត (សំយោគ) តែងប្រាកដជាស្រៈខ្លី។ តើការបញ្ញត្តិនោះមានប្រយោជន៍អ្វី? (មានប្រយោជន៍ក្នុងសូត្រថា) «Rasso vā» (២.៦២) ជាដើម។

5. Paro dīgho.

៥. ស្រៈខាងចុង ឈ្មោះថា ទីឃៈ។

Te sveva dvīsuyo yo paro, so so dīghasañño hoti. Tena kvattho? ‘‘Yo lo panisu dīgho’’ 2,88 iccādi.

ក្នុងស្រៈពីរៗនោះឯង ស្រៈណាៗដែលនៅខាងចុង ស្រៈនោះៗឈ្មោះថា ទីឃៈ។ តើការបញ្ញត្តិនោះមានប្រយោជន៍អ្វី? (មានប្រយោជន៍ក្នុងសូត្រថា) «Yo lo panisu dīgho» (២.៨៨) ជាដើម។

6. Kādayo byañjanā.

៦. អក្សរទាំងឡាយមាន ក ជាដើម ឈ្មោះថា ព្យញ្ជនៈ។

Kakārādayo vaṇṇā niggahītapariyantā byañjanasaññāhonti. Tena kvattho? ‘‘Byañjane dīgharassā’’ 1,33 iccādi.

វណ្ណៈទាំងឡាយមាន កការៈ ជាដើម មាន និគ្គហិត ជាទីបំផុត ឈ្មោះថា ព្យញ្ជនៈ។ តើការបញ្ញត្តិនោះមានប្រយោជន៍អ្វី? (មានប្រយោជន៍ក្នុងសូត្រថា) «Byañjane dīgharassā» (១.៣៣) ជាដើម។

7. Pañca pañcakā vaggā.

៧. ព្យញ្ជនៈ ៥ ពួកៗ ៥ តួ ឈ្មោះថា វគ្គ។

Kādayo pañca pañcakā vagga, nāma honti. Tena kvattho? ‘‘Vagge vagganto’’ 1,41 iccādi.

ព្យញ្ជនៈទាំងឡាយមាន ក ជាដើម ៥ ពួកៗ ៥ តួ ឈ្មោះថា វគ្គ។ តើការបញ្ញត្តិនោះមានប្រយោជន៍អ្វី? (មានប្រយោជន៍ក្នុងសូត្រថា) «Vagge vagganto» (១.៤១) ជាដើម។

8. Bindu niggahītaṃ.

៨. ចំណុច (ពិន្ទុ) ឈ្មោះថា និគ្គហិត។

Yvāyaṃ vaṇṇo bindumatto, so niggahītasañño hoti. Tena kvattho? ‘‘Niggahītaṃ’’ 1,38 icādi. Garusaññākaraṇaṃ anvatthasaññatthaṃ.

វណ្ណៈណាដែលមានត្រឹមតែចំណុច វណ្ណៈនោះឈ្មោះថា និគ្គហិត។ តើការបញ្ញត្តិនោះមានប្រយោជន៍អ្វី? (មានប្រយោជន៍ក្នុងសូត្រថា) «Niggahītaṃ» (១.៣៨) ជាដើម។ ការធ្វើគរុសញ្ញា គឺដើម្បីឲ្យសមស្របតាមអត្ថន័យ។

9. Iyuvaṇṇā [Pg.56] jhalā nāmassante.

៩. ឥវណ្ណៈ និង ឧវណ្ណៈ នៅខាងចុងនៃនាម ឈ្មោះថា ឈៈ និង ឡៈ។

Nāmaṃ pāṭipadikaṃ, tassaante vattamānā ivaṇṇuvaṇṇā jhalasaññā honti yathākkamaṃ. Tena kvattho? ‘‘Jhalā vā’’ 2,111 iccādi.

នាម គឺបាតិបទិកៈ, ឥវណ្ណៈ និងឧវណ្ណៈ ដែលមាននៅខាងចុងនៃនាមនោះ ឈ្មោះថា ឈៈ និងឡៈ តាមលំដាប់។ តើការបញ្ញត្តិនោះមានប្រយោជន៍អ្វី? (មានប្រយោជន៍ក្នុងសូត្រថា) «Jhalā vā» (២.១១១) ជាដើម។

10. Pitthiyaṃ.

១០. ក្នុងឥត្ថីលិង្គ (ឥវណ្ណៈ និងឧវណ្ណៈ) ឈ្មោះថា បៈ។

Itthiyaṃ vattamānassa nāmassa-nte vattamānā ivaṇṇuvaṇṇā pasaññā honti. Tena kvattho? Ye passivaṇṇassa’’ 2,116 iccādi.

ឥវណ្ណៈ និងឧវណ្ណៈ ដែលមាននៅខាងចុងនៃនាមដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងឥត្ថីលិង្គ ឈ្មោះថា បៈ។ តើការបញ្ញត្តិនោះមានប្រយោជន៍អ្វី? (មានប្រយោជន៍ក្នុងសូត្រថា) «Ye passivaṇṇassa» (២.១១៦) ជាដើម។

11. Ghā.

១១. អាការៈ (ក្នុងឥត្ថីលិង្គ) ឈ្មោះថា ឃៈ។

Itthiyaṃ vattamānassa nāmassa-nte vatthamāno ākāro ghasañño hoti. Tena kvattho? ‘‘Ghabrahmādite’’ 2,60 iccādi.

អាការៈ ដែលមាននៅខាងចុងនៃនាមដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងឥត្ថីលិង្គ ឈ្មោះថា ឃៈ។ តើការបញ្ញត្តិនោះមានប្រយោជន៍អ្វី? (មានប្រយោជន៍ក្នុងសូត្រថា) «Ghabrahmādite» (២.៦០) ជាដើម។

12. Go syālapane.

១២. សិ-វិភត្តិ ក្នុងអាលបនៈ ឈ្មោះថា គៈ។

Ālapane si gasañño hoti.

សិ-វិភត្តិ ក្នុងអាលបនៈ ឈ្មោះថា គៈ។

Tena kvattho? ‘‘Gevā’’ 2,65 iccādi.

តើការបញ្ញត្តិនោះមានប្រយោជន៍អ្វី? (មានប្រយោជន៍ក្នុងសូត្រថា) «Gevā» (២.៦៥) ជាដើម។

(Saññā)

(សញ្ញា)

13. Vidhibbisesanantassa.

១៣. វិធីរមែងមានដល់សព្ទដែលមានវិសេសនៈជាទីបំផុត។

Yaṃ visesanaṃ, tadantassa vidhi ñātabbo ‘‘ato yonaṃ ṭāṭe’’ 2,41 narānare.

វិសេសនៈណា វិធីគប្បីដឹងដល់សព្ទដែលមានវិសេសនៈនោះជាទីបំផុត ដូចជាសូត្រថា «ato yonaṃ ṭāṭe» (២.៤១) ក្នុងពាក្យថា narānare (នរៈ និងអនរៈ)។

14. Sattamiyaṃ pubbassa.

១៤. កាលបើមានការបញ្ជាក់ដោយសត្តមីវិភត្តិ គប្បីដឹងថាកិច្ចនោះមានដល់តួអក្សរខាងដើម។

Sattamīniddese [Pg.57] pubbasseva kāriyaṃ ñātabbaṃ ‘‘saro lopo sare’’ 1,26 veḷaggaṃ. ‘Tamaha’ntīdha kasmā na hoti?, Saretopasilesikādhāro tatthetāva vuccate ‘pubbasseva hoti na parassā’ti.

កាលបើមានការបញ្ជាក់ដោយសត្តមីវិភត្តិ កិច្ចគប្បីដឹងដល់តួអក្សរខាងដើមប៉ុណ្ណោះ ដូចជាសូត្រថា «saro lopo sare» (១.២៦) ក្នុងពាក្យថា veḷaggaṃ។ ហេតុអ្វីបានជាមិនមានក្នុងទីនេះ ដូចជាពាក្យថា «tamahaṃ»? ព្រោះក្នុងទីនោះ ស្រៈជាឧបសិលេសិកាធារៈ ទើបពោលត្រឹមតែថា «រមែងមានដល់តួអក្សរខាងដើមប៉ុណ្ណោះ មិនមែនដល់តួអក្សរខាងចុងឡើយ»។

15. Pañcamiyaṃ parassa.

១៥. កាលបើមានការបញ្ជាក់ដោយបញ្ចមីវិភត្តិ គប្បីដឹងថាកិច្ចនោះមានដល់តួអក្សរខាងចុង។

Pañcamīniddese parassa kāriyaṃ ñātabbaṃ ‘‘atoyonaṃ ṭāṭe’’ 2,41 narānare. Idha na hotaṃ ‘jantuho anattā’. Idha kasmā na hoti? Osakhyo, anantare katatthatāya na byavahitassa kāriyaṃ.

កាលបើមានការបញ្ជាក់ដោយបញ្ចមីវិភត្តិ កិច្ចគប្បីដឹងដល់តួអក្សរខាងចុង ដូចជាសូត្រថា «atoyonaṃ ṭāṭe» (២.៤១) ក្នុងពាក្យថា narānare។ ក្នុងទីនេះ មិនមានកិច្ចនោះឡើយ ដូចជាពាក្យថា «jantuho anattā»។ ហេតុអ្វីបានជាមិនមានក្នុងទីនេះ? ព្រោះជាឱសខ្យៈ ដោយសារកិច្ចដែលធ្វើក្នុងទីជិត (មិនចន្លោះ) មិនមែនជាកិច្ចរបស់តួអក្សរដែលមានចន្លោះឡើយ។

16. Ādissa.

១៦. គប្បីដឹងថាកិច្ចនោះមានដល់តួអក្សរខាងដើម (នៃសព្ទខាងចុង)។

Parassa ssissamānaṃ kāriyamādivaṇṇassa ñātabbaṃ ‘‘ra saṅkhyāto vā’’ 3,103 terasa.

កិច្ចដែលត្រូវធ្វើដល់សព្ទខាងចុង គប្បីដឹងថាមានដល់វណ្ណៈខាងដើម ដូចជាសូត្រថា «ra saṅkhyāto vā» (៣.១០៣) ក្នុងពាក្យថា terasa។

17. Chaṭṭhiyantassa.

១៧. ឆដ្ឋិយន្តស្ស។

Chaṭṭhīniddiṭṭhassa yaṃ kāriyaṃ, tadantassa vaṇṇassa viññeyyaṃ ‘‘rājassi nāmhi’’ 2,23 rājinā.

កិច្ចណាដែលសំដែងហើយដោយឆដ្ឋីវិភត្តិ កិច្ចនោះ គប្បីដឹងថាមានដល់វណ្ណៈជាទីបំផុតនៃសព្ទនោះ ដូចជា “រាជស្សិ នាម្ហិ” (២,២៣) រាជិនា។

18. Ṅānubandho.

១៨. ងានុពន្ធោ។

Ṅakāro anubandho yassa, so antassa hoti ‘‘gossā vaṅa’’ 1,32 gavāssaṃ.

អក្សរ ង ជាអនុពន្ធនៃទេសៈណា ទេសៈនោះ រមែងមានដល់អក្សរជាទីបំផុត ដូចជា “គោស្សា វង” (១,៣២) គវាស្សំ។

19. Ṭānubandhānekavaṇṇā sabbassa.

១៩. ដានុពន្ធានេកវណ្ណា សព្វស្ស។

Ṭakāro-nubandho [Pg.58] yassa, so-nekakkharo cādeso sabbassa hoti ‘‘imassānitthiyaṃ ṭe’’ 2,128 esu, ‘‘nāmha-nimi’’ 2,126 anena.

អក្សរ ដ ជាអនុពន្ធនៃអាទេសណា ឬអាទេសណាដែលមានអក្សរច្រើនតួ អាទេសនោះ រមែងមានជំនួសសព្ទទាំងអស់ ដូចជា “ឥមស្សានិត្ថិយំ ដេ” (២,១២៨) ឯសុ, ដោយសូត្រនេះ “នាម្ហ-និមិ” (២,១២៦)។

20. Ñakānubandhādyantā.

២០. ញកានុពន្ធាទ្យន្តា។

Chaṭṭhīniddiṭṭhassa ñānubandhakānubandhā ādyantā honti ‘‘brūto tissīña’’ 6,36 bravīti, ‘‘bhūssa vuka’’ 6,17 babhūva.

ទេសៈទាំងឡាយដែលមាន ញ ជាអនុពន្ធ និងមាន ក ជាអនុពន្ធ នៃសព្ទដែលសំដែងដោយឆដ្ឋីវិភត្តិ រមែងជាខាងដើម និងខាងចុង (តាមលំដាប់) ដូចជា “ព្រូតោ តិស្សីញ” (៦,៣៦) ព្រវីតិ, “ភូស្ស វុក” (៦,១៧) ពភូភ។

21. Mānubandho sarānamantā paro.

២១. មានុពន្ធោ សរានមន្តា បរោ។

Makāro-nubandho yassa, so sarā namantā sarā paro hoti ‘‘mañca rudhādīnaṃ’’ 5-19 rundhati.

អក្សរ ម ជាអនុពន្ធនៃអាគមណា អាគមនោះ រមែងនៅខាងក្រោយអំពីស្រៈជាទីបំផុតក្នុងបណ្តាស្រៈទាំងឡាយ ដូចជា “មញ្ច រុធាទីនំ” (៥,១៩) រុន្ធតិ។

22. Vippaṭisedhe.

២២. វិប្បដិសេធេ។

Dvinnaṃ sāvakāsānamekatthappasaṅge paro hoti. Yathā dvinnaṃ tiṇṇaṃ vāpurisānaṃ sahappattiyaṃ paro, so ca (gacchati) tvaṃ ca (gacchasi, tumhe) gacchatha. So ca (gacchati,) tvaṃ ca (gacchasi,) ahaṃ ca (gacchāmi, mayaṃ) gacchāma.

កាលបើវិធានមានឱកាសទាំងពីរមកប្រជុំគ្នាក្នុងទីជាមួយគ្នា វិធានខាងក្រោយរមែងមាន (មានកម្លាំងជាង)។ ដូចជា កាលបើបុរសពីរនាក់ ឬបីនាក់ មកដល់ព្រមគ្នា វិធានខាងក្រោយ (រមែងមាន) គឺ៖ គាត់ផង (ទៅ) អ្នកផង (ទៅ, អ្នកទាំងឡាយ) ទៅ។ គាត់ផង (ទៅ) អ្នកផង (ទៅ) ខ្ញុំផង (ទៅ, យើងទាំងឡាយ) ទៅ។

23. Saṅketo-navayavo-nubandho.

២៣. សង្កេតោ-នវយវោ-នុពន្ធោ។

Yo navayavabhūtosaṅketo, so-nubandhoti ñātabbo, ‘‘lupitādīnamāsimhi’’ 2-57 kattā.

សញ្ញាសម្គាល់ណាដែលមិនមែនជាចំណែក (នៃសព្ទ) សញ្ញាសម្គាល់នោះ គប្បីដឹងថាជា អនុពន្ធ ដូចជា “លុបិតាទីនមាសិម្ហិ” (២,៥៧) កត្តា។

Saṅketaggahaṇaṃ kiṃ? Pakatiyādisamudāyassānubandhatā mā hotūti, anavayavohi samudāyo… samudāyarūpattāyeva.

ការដាក់បញ្ចូលពាក្យថា សង្កេតៈ ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីកុំឱ្យសមូហៈមានប្រកតីជាដើម មានភាពជាអនុពន្ធ ព្រោះថា សមូហៈមិនមែនជាចំណែកឡើយ... ព្រោះមានសភាពជាសមូហៈនោះឯង។

Anavayavaggahaṇaṃ kiṃ? ‘‘Atena’’ 2-108 janena. Imināva lopassāvagatattā nānubandhalopāya vacanamāraddhaṃ.

ការដាក់បញ្ចូលពាក្យថា អនវយវៈ ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដូចជា “អតេន” (២,១០៨) ជនេន។ ព្រោះហេតុតែការលុបត្រូវបានដឹងច្បាស់ដោយសូត្រនេះឯង ទើបមិនបាច់ផ្តើមពាក្យដើម្បីលុបអនុពន្ធឡើយ។

24. Vaṇṇaparena savaṇṇopi.

២៤. វណ្ណបរេន សវណ្ណោបិ។

Vaṇṇasaddo [Pg.59] paro yasmā tena savaṇṇopi gayhati saṃca rūpaṃ ‘‘yuvaṇṇānameo luttā’’ 1-29 vākeritaṃ, samonā.

ពាក្យថា វណ្ណៈ នៅខាងក្រោយអំពីអក្សរណា ដោយអក្សរនោះ សូម្បីសវណ្ណៈ និងរូបរបស់ខ្លួន ក៏ត្រូវបានកាន់យកដែរ ដូចជា “យុវណ្ណានមេោ លុត្តា” (១,២៩) វាគេរិតំ, សមោនា។

25. Ntu vantumantvāvantutavantusambandhī.

២៥. ន្តុ វន្តុមន្ត្វាវន្តុតវន្តុសម្ពន្ធី។

Vantvādisambandhīyevantu gayhati, ‘‘ntantūnaṃ nto yomhi paṭhame’’ 2-215 guṇavanto.

បច្ច័យ ន្តុ ដែលទាក់ទងនឹង វន្តុ ជាដើមប៉ុណ្ណោះ ទើបត្រូវបានកាន់យក ដូចជា “ន្តន្តូនំ ន្តោ យោម្ហិ បឋមេ” (២,២១៥) គុណវន្តោ។

Vantvādisambandhīti kiṃ? Jantū tantū.

ពាក្យថា “ទាក់ទងនឹង វន្តុ ជាដើម” ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដូចជា ជន្តូ, តន្តូ។

(Paribhāsāyo.)

(បរិភាសាយោ។)

26. Saro lopo sare.

២៦. សរោ លោបោ សរេ។

Sare saro lopanīyo hoti. Tatri-me, saddhi-ndriyaṃ, nohe-taṃ, bhikkhuno-vādo, sametā-yasmā, abhibhā-yatanaṃ, puttāma-tthi, asante-ttha.

កាលបើស្រៈនៅខាងក្រោយ ស្រៈ (ខាងដើម) គប្បីលុបចេញ។ ដូចជា តត្រិមេ, សទ្ធិន្ទ្រិយំ, នោហេតំ, ភិក្ខុនោវាទោ, sametā-yasmā, អភិភាយតនំ, បុត្តាមត្ថិ, អសន្តេត្ថ។

27. Paro kvaci.

២៧. បរោ ក្វចិ។

Saramhā paro saro kvaci lopanīyo hoti. So-pi, sāva, yato-dakaṃ, tato-va. Kvacītikiṃ? Saddhi-ndriyaṃ, ayamadhikāro āparicchedāvasānā, tena nātippasaṅgo.

ស្រៈនៅខាងក្រោយអំពីស្រៈ (ខាងដើម) គប្បីលុបខ្លះក្នុងទីខ្លះ។ ដូចជា សោបិ, សាវ, យតោទកំ, តតោវ។ ពាក្យថា “ខ្លះ” ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដូចជា សទ្ធិន្ទ្រិយំ, អធិការៈនេះ ដំណើរការទៅរហូតដល់ចប់ការកំណត់ ហេតុនោះ ទើបមិនមានការអនុវត្តហួសព្រំដែន។

28. Na dvevā.

២៨. ន ទ្វេវា។

Pubbaparasarā dvepi vā kvaci na lupyante, latā iva, late-va, latā-va.

ស្រៈទាំងពីរ គឺស្រៈខាងដើមនិងស្រៈខាងក្រោយ សូម្បីទាំងពីរ ក៏មិនត្រូវលុបខ្លះ ដូចជា លតា ឥវ, លតេវ, លតាវ។

29. Yuvaṇṇānameo luttā.

២៩. យុវណ្ណានមេោ លុត្តា។

Luttā [Pg.60] sarā paresaṃ ivaṇṇuvaṇṇānaṃ eo honti vā yathākkamaṃ.

កាលបើស្រៈខាងដើមត្រូវបានលុបហើយ ឥវណ្ណៈ និង ឧវណ្ណៈ ដ៏មាននៅក្នុងខាងក្រោយ រមែងទៅជា ឯ និង ឱ ខ្លះ តាមលំដាប់។

Tasse-daṃ, vāte-ritaṃ, no-peti, vāmo-rū, ate-vaññehi, vo-dakaṃ. Kathaṃ ‘‘paccorasmi’’nti? Yogavibhāgā. Vātveva? Tassidaṃ.

ដូចជា តស្សេទំ, វាតេរិតំ, នោបេតិ, វាមោរូ, អតេវញ្ញេហិ, វោទកំ។ ចុះពាក្យថា “បច្ចោរស្មិំ” សម្រេចដូចម្តេច? សម្រេចដោយការបំបែកសូត្រ (យោគវិភាគ)។ ចុះពាក្យថា “ខ្លះ” (វា) នោះឯងឬ? ដូចជា តស្សិទំ។

Lutteti kiṃ? Latā iva.

ពាក្យថា “កាលបើលុបហើយ” ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដូចជា លតា ឥវ។

30. Yavā sare.

៣០. យវា សរេ។

Sare pare ivaṇṇuvaṇṇānaṃ yakāravakārā honti vā yathākkamaṃ. Byākato, iccassa, ajjhiṇamutto, svāgataṃ, svāpanalānilaṃ, vātveva? Iti-ssa. Kvacitveva? Yānī-dha, sū-paṭṭhitaṃ.

កាលបើស្រៈនៅខាងក្រោយ ឥវណ្ណៈ និង ឧវណ្ណៈ រមែងទៅជា យការៈ និង វការៈ ខ្លះ តាមលំដាប់។ ដូចជា ព្យាកតោ, ឥច្ចស្ស, អជ្ឈិណមុត្តោ, ស្វាគតំ, ស្វាបនលានិលំ។ ចុះពាក្យថា “ខ្លះ” (វា) នោះឯងឬ? ដូចជា ឥតិស្ស។ ចុះពាក្យថា “ក្នុងទីខ្លះ” (ក្វចិ) នោះឯងឬ? ដូចជា យានីធ, សូបដ្ឋិតំ។

31. Eonaṃ.

៣១. ឯឱនំ។

Eonaṃyavāyonti vā sare yathākkamaṃ. Tyajja te-jja, svāhaṃ so-haṃ. Kvacitveva? Puttāma-tthi, asante-ttha.

ឯ និង ឱ ទាំងឡាយ រមែងទៅជា យ និង វ ខ្លះ កាលបើស្រៈនៅខាងក្រោយ តាមលំដាប់។ ដូចជា ត្យជ្ជ, ស្វាហំ។ ចុះពាក្យថា “ក្នុងទីខ្លះ” (ក្វចិ) នោះឯងឬ? ដូចជា បុត្តាមត្ថិ, អសន្តេត្ថ។

32. Gossā-vaṅa.

៣២. គោស្សា-វង។

Sare gossa avaṅa hoti. Gavā-ssaṃ. ‘Yatharīva, tatharive’ti nipātāva, ‘bhusāmive’ti ivasaddo evattho.

កាលបើស្រៈនៅខាងក្រោយ គោសព្ទ រមែងទៅជា អវង។ ដូចជា គវាស្សំ។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា ‘យថរីវ, តថរិវ’ គឺជានិបាតពិតប្រាកដ, ចំណែកពាក្យថា ‘ភុសាមិវ’ ឥវសព្ទ មានសេចក្តីដូចជា ឯវសព្ទ។

33. Byañjane dīgharassā.

៣៣. ព្យញ្ជនេ ទីឃរស្សា។

Rassadīghānaṃ [Pg.61] kvaci dīgharassā honti byañjane. Tatrā-yaṃ, munīcare, sammadeva, mālabhārī.

ស្រៈខ្លី និងស្រៈវែងទាំងឡាយ រមែងទៅជាស្រៈវែង និងស្រៈខ្លីខ្លះ កាលបើព្យញ្ជនៈនៅខាងក្រោយ។ ដូចជា តត្រាយំ, មុនីចរេ, សម្មទេវ, មាលភារី។

34. Saramhā dve.

៣៤. សរម្ហា ទ្វេ។

Saramhā parassa byañjanassa kvaci dve rūpāni honti. Paggaho. Saramhāti kiṃ? Taṃ khaṇaṃ.

ព្យញ្ជនៈដែលនៅខាងក្រោយអំពីស្រៈ រមែងមានរូបពីរ (តម្រួត) ខ្លះ។ ដូចជា បគ្គហោ។ ពាក្យថា “អំពីស្រៈ” ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដូចជា តំ ខណំ។

35. Catutthadutiyesvesaṃ tatiyapaṭhamā.

៣៥. ចតុត្ថទុតិយេស្វេសំ តតិយបឋមា។

Catutthadutiyesu paresvesaṃ catutthadutiyānaṃ tabbagge tatiya paṭhamā honti. Paccāsatthyā, nigghoso, akkhanti, bojjhaṅgā, setacchattaṃ, daḍḍho, niṭṭhānaṃ, mahaddhano, yasatthero, apphuṭaṃ, abbhuggato. Esvīti kiṃ? Thero. Esanti kiṃ? Pattho.

កាលបើព្យញ្ជនៈទី ៤ និងទី ២ នៅខាងក្រោយ ព្យញ្ជនៈទី ៣ និងទី ១ ក្នុងវគ្គរបស់ខ្លួន រមែងមានជំនួសព្យញ្ជនៈទី ៤ និងទី ២ ទាំងនោះ។ ដូចជា បច្ចាសត្ថ្យា, និគ្ឃោសោ, អក្ខន្តិ, ពោជ្ឈង្គា, សេតច្ឆត្តំ, ទឌ្ឍោ, និដ្ឋាជំ, មហទ្ធនោ, យសត្ថេរោ, អប្ផុតំ, អព្ភុគ្គតោ។ ពាក្យថា “កាលបើព្យញ្ជនៈទាំងនេះនៅខាងក្រោយ” ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដូចជា ថេរោ។ ពាក្យថា “នៃព្យញ្ជនៈទាំងនេះ” ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដូចជា បត្ថោ។

36. Vitisseve vā.

៣៦. វិតិស្សេវេ វា។

Evasadde pare itissa vo hoti vā. Itveva, icceva. Eveti kiṃ? Iccāha.

កាលបើ ឯវសព្ទ នៅខាងក្រោយ ឥតិសព្ទ រមែងទៅជា វោ ខ្លះ។ ដូចជា ឥត្វេវ, ឥច្ចេវ។ ពាក្យថា “កាលបើ ឯវសព្ទ នៅខាងក្រោយ” ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដូចជា ឥច្ចាហ។

37. Eonama vaṇṇe.

៣៧. ឯឱនម វណ្ណេ។

Eonaṃ vaṇṇe kvaci a hoti vā. Disvā yācaka māgate, akaramhasa te, esa attho, esa dhammo, aggamakkhāyati, svātanaṃ[Pg.62], hiyyattanaṃ, karassu. Vātveva? Yācake āgate eso dhammo. Vaṇṇeti kiṃ? So.

ឯ និង ឱ ទាំងឡាយ រមែងទៅជា អ ខ្លះ ក្នុងទីខ្លះ កាលបើវណ្ណៈ (អក្សរ) នៅខាងក្រោយ។ ដូចជា ទិស្វា យាចក មាកតេ, អករម្ហស តេ, ឯស អត្ថោ, ឯស ធម្មោ, អគ្គមក្ខាយតិ, ស្វាតនំ, ហិយ្យត្តនំ, ករស្សុ។ ចុះពាក្យថា “ខ្លះ” (វា) នោះឯងឬ? ដូចជា យាចកេ អាគតេ ឯសោ ធម្មោ។ ពាក្យថា “កាលបើវណ្ណៈនៅខាងក្រោយ” ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដូចជា សោ។

38. Niggahītaṃ.

៣៨. និគ្គហីតំ។

Niggahītamāgamo hoti vā kvaci. Cakkhuṃ udapādi cakkhuudapādi, purimaṃ jātiṃ purimajātiṃ, kattabbaṃ kusalaṃ bahuṃ. Avaṃsirotiādīsu niccaṃ… vavatthitavibhāsattā vādhikārassa, sāmattiyenāgamova, sa ca rassa sarasseva hoti… tassa rassānugatattā.

និគ្គហីត រមែងជាអាគមខ្លះ ក្នុងទីខ្លះ។ ដូចជា ចក្ខុំ ឧទបាទិ, បុរិមំ ជាតិំ, កត្តព្វំ កុសលំ ពហុំ។ ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមាន អវំសិរោ ជាដើម រមែងមានជាប្រចាំ... ព្រោះអធិការៈនៃពាក្យថា “វា” ជាវវត្ថិតវិភាសា (វិភាសាដែលកំណត់ច្បាស់លាស់) អាគមនោះរមែងមានដោយសមត្ថភាពរបស់ខ្លួន ហើយអាគមនោះ រមែងមានដល់ស្រៈខ្លីប៉ុណ្ណោះ... ព្រោះនិគ្គហីតនោះប្រព្រឹត្តទៅតាមស្រៈខ្លី។

39. Lopo.

៣៩. លោបោ។

Niggahītassa lopo hoti vā kvaci. Kyāhaṃ kimahaṃsāratto saṃratto. Salle kho-gantukāmo gantumanoti, ādīsu niccaṃ.

ការលុបនិគ្គហីត រមែងមានខ្លះ ក្នុងទីខ្លះ។ ដូចជា គ្យាហំ, សារត្តោ។ ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមាន សល្លេ ខោ, គន្តុកាមោ, គន្តុមនោ ជាដើម រមែងមានជាប្រចាំ។

40. Parasarassa.

៤០. បរលោបោ សរស្ស។

Niggahītamhā parassa sarassa lopo hoti vā kvaci. Tvaṃ-si tvamasi.

ការលុបស្រៈដែលនៅខាងក្រោយអំពីនិគ្គហីត រមែងមានខ្លះ ក្នុងទីខ្លះ។ ដូចជា ត្វំសិ។

41. Vagge vagganto.

៤១. វគ្គេ វគ្គន្តោ។

Niggahītassa kho vagge vagganto vā hoti paccāsattyā. Taṅkaroti taṃ karoti, tañcarati taṃ carati, taṇṭhānaṃ taṃ ṭhānaṃ, tandhanaṃ taṃ dhanaṃ, tampāti taṃ pāti. Niccaṃ padamajjhe gantvā, kvacaññātrapi santiṭṭhati.

និគ្គហីត រមែងទៅជាព្យញ្ជនៈទីបំផុតវគ្គខ្លះ កាលបើព្យញ្ជនៈក្នុងវគ្គនៅខាងក្រោយ ព្រោះការនៅជិតគ្នា។ ដូចជា តង្ករោតិ, តញ្ចរតិ, តណ្ឋានំ, តន្ធនំ, តម្បាតិ។ រមែងមានជាប្រចាំក្នុងកណ្តាលបទ ដូចជា គន្ត្វា, និងក្នុងទីដទៃខ្លះ ក៏មាន ដូចជា សន្តិដ្ឋតិ។

42. Yevahisu ño.

៤២. យេវហិសុ ញោ។

Ya [Pg.63] eva hi saddesu niggahītassa vā ño hoti. Yaññadeva, taññeva, tañhi, vātveva? Yaṃ yadeva.

កាលបើ យ, ឯវ, ហិ សព្ទទាំងឡាយនៅខាងក្រោយ និគ្គហីត រមែងទៅជា ញ ខ្លះ។ ដូចជា យញ្ញទេវ, តញ្ញេវ, តញី្ហ។ ចុះពាក្យថា “ខ្លះ” (វា) នោះឯងឬ? ដូចជា យំ យទេវ។

43. Ye saṃssa.

៤៣. យេ សំស្ស។

Saṃsaddassa yaṃ niggahītaṃ tassa vā ño hoti yakāre. Saññamo saṃyamo.

និគ្គហីតរបស់ សំសព្ទ រមែងទៅជា ញ ខ្លះ កាលបើ យការៈ នៅខាងក្រោយ។ ដូចជា សញ្ញមោ។

44. Mayadā sare.

៤៤. ម យ ទ (និង វ) អក្សរទាំងឡាយ តែងមានក្នុងស្រៈខាងចុង។

Niggahītassa mayadā honti vā sare kvaci. Tamahaṃ, tayidaṃ, tadalaṃ. Vā tveva? Taṃ ahaṃ.

ការអាទេស (ឬការតាំងឡើង) នៃនិគ្គហិត ជា ម យ ទ (និង វ) តែងមានខ្លះ ក្នុងស្រៈខាងចុង។ ឧទាហរណ៍៖ Tamahaṃ (តមហំ), tayidaṃ (តយិទំ), tadalaṃ (តទលំ)។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «ខ្លះ» (vā)? ដើម្បីជាឧទាហរណ៍ក្នុងពាក្យថា Taṃ ahaṃ (តំ អហំ) (ដែលមិនមានការផ្លាស់ប្តូរ)។

45. Vanataragā cāgamā.

៤៥. វ ន ត រ គ អក្សរទាំងឡាយ ក៏ជាអាគម (ក្នុងស្រៈខាងចុង) ដែរ។

Ete mayadā ca āgamā honti sare vā kvaci. Tivaṅgikaṃ, ito nāyati, cinitvā, tasmātiha, nirojaṃ, puthageva, idhamāhu, yathayidaṃ, attadatthaṃ. Vā tveva? Attatthaṃ. ‘Atippago kho tāvā’ti-paṭhamanto pagasaddova.

អក្សរទាំងនេះ (គឺ វ ន ត រ គ) និង ម យ ទ ទាំងឡាយ តែងជាអាគមខ្លះ ក្នុងស្រៈខាងចុង។ ឧទាហរណ៍៖ Tivaṅgikaṃ (តិវង្គិកំ), ito nāyati (ឥតោ នាយតិ), cinitvā (ចិនិត្វា), tasmātiha (តស្មាតិហ), nirojaṃ (និរោជំ), puthageva (បុថគេវ), idhamāhu (ឥធមាហុ), yathayidaṃ (យថយិទំ), attadatthaṃ (អត្តទត្ថំ)។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «ខ្លះ» (vā)? ដើម្បីជាឧទាហរណ៍ក្នុងពាក្យថា Attatthaṃ (អត្តត្ថំ)។ ក្នុងពាក្យថា ‘Atippago kho tāvā’ ផ្នែកខាងដើម គឺគ្រាន់តែជាពាក្យថា paga (បគ) ប៉ុណ្ណោះ។

46. Chā ḷo.

៤៦. ក្រោយពី ឆ-សព្ទ តែងមាន ឡ-អក្សរ ជាអាគម (ក្នុងស្រៈខាងចុង)។

Chasaddā parassa sarassa ḷakāro āgamo hoti vā. Chaḷaṅgaṃ, chaḷāyatanaṃ. Vātveva? Chaabhiññā.

ឡការៈ តែងជាអាគមដល់ស្រៈខាងចុង ក្រោយពី ឆ-សព្ទ ខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ Chaḷaṅgaṃ (ឆឡង្គំ), chaḷāyatanaṃ (ឆឡាយតនំ)។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «ខ្លះ» (vā)? ដើម្បីជាឧទាហរណ៍ក្នុងពាក្យថា Chaabhiññā (ឆអភិញ្ញា)។

47. Tadaminādīni.

៤៧. ពាក្យទាំងឡាយមាន Tadaminā (តទមិនា) ជាដើម តែងសម្រេចរូប (ដោយឡែក)។

Tadaminādīni [Pg.64] sādhūni bhavanti. Taṃ iminā tadaminā, sakiṃ āgāmī sakadāgāmī, ekaṃ idha ahaṃ ekamidāhaṃ, saṃvidhāya avahāro saṃvidāvahāro, vārino vāhako valāhako, jīvanassa mūto jīmūto, chavassa sayanaṃ susānaṃ, uddhaṃ khamassa udukkhalaṃ, pisitāso pisāco, mahiyaṃ ravatīti mayūro, evamaññepi payogato-nugantabbā, paresaṃ pisodarādimivedaṃ daṭṭhabbaṃ.

ពាក្យទាំងឡាយមាន Tadaminā ជាដើម តែងសម្រេចរូបដោយត្រឹមត្រូវ។ គឺ Taṃ iminā ជា tadaminā, sakiṃ āgāmī ជា sakadāgāmī, ekaṃ idha ahaṃ ជា ekamidāhaṃ, saṃvidhāya avahāro ជា saṃvidāvahāro, vārino vāhako ជា valāhako, jīvanassa mūto ជា jīmūto, chavassa sayanaṃ ជា susānaṃ, uddhaṃ khamassa ជា udukkhalaṃ, pisitāso ជា pisāco, mahiyaṃ ravatīti ជា mayūro។ ពាក្យដទៃទៀតសូម្បីបែបនេះ ក៏គប្បីដឹងតាមការប្រើប្រាស់ (ប្រយោគ) គប្បីយល់ឃើញពាក្យទាំងនេះ ដូចជាពួកពាក្យ ពិសោទរាទិ (pisodarādi) របស់ក្បួនដទៃទៀតដែរ។

48. Tavaggavaraṇānaṃ ye cavaggabayañā.

៤៨. តវគ្គ និង វការៈ ទាំងឡាយ កាលបើមាន យការៈ នៅខាងចុង តែងទៅជា ចវគ្គ, ពការៈ, យការៈ និង ញការៈ តាមលំដាប់។

Tavaggavaraṇānaṃ kvaci cavaggabayañā honti yathākkamaṃ yakāre. Apuccaṇḍatāya, tacchaṃ, yajjevaṃ, ajjhattaṃ, thaññaṃ, dibbaṃ, payyosanā, pokkharañño. Kvacitveva? Rattyā

តវគ្គ និង វការៈ ទាំងឡាយ កាលបើមាន យការៈ នៅខាងចុង តែងទៅជា ចវគ្គ, ពការៈ, យការៈ និង ញការៈ តាមលំដាប់ ក្នុងទីខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ Apuccaṇḍatāya (អបុច្ចណ្ឌតាយ), tacchaṃ (តច្ឆំ), yajjevaṃ (យជ្ជេវំ), ajjhattaṃ (អជ្ឈត្តំ), thaññaṃ (ថញ្ញំ), dibbaṃ (ទិព្វំ), payyosanā (បយ្យោសនា), pokkharañño (បោក្ខរញ្ញោ)។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «ក្នុងទីខ្លះ» (kvaci)? ដើម្បីជាឧទាហរណ៍ក្នុងពាក្យថា Rattyā (រត្ត្យា) (ដែលមិនផ្លាស់ប្តូរ)។

49. Vaggalasehi te.

៤៩. យការៈ នៅខាងចុងពី វ គ ល ស ទាំងឡាយ តែងទៅជាអក្សរទាំងនោះ (គឺ វ គ ល ស) វិញ។

Vaggalasehi parassa yakārassa kvaci te vaggalasā honti.

យការៈ ដែលនៅខាងចុងពី វ គ ល ស ទាំងឡាយ តែងទៅជាអក្សរ វ គ ល ស ទាំងនោះខ្លះ។

Sakkate, paccate, aṭṭate, kuppate, phallate, assate. Kvacitveva? Kyāhaṃ.

ឧទាហរណ៍៖ Sakkate (សក្កតេ), paccate (បច្ចតេ), aṭṭate (អដ្ដតេ), kuppate (កុប្ពតេ), phallate (ផល្លតេ), assate (អស្សតេ)។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «ក្នុងទីខ្លះ» (kvaci)? ដើម្បីជាឧទាហរណ៍ក្នុងពាក្យថា Kyāhaṃ (ខ្យាហំ)។

50. Hassa vipallāso.

៥០. ការផ្លាស់ប្តូរលំដាប់ (ការត្រឡប់គ្នា) នៃ ហការៈ តែងមាន។

Hassa vipallāso hoti yakāre. Guyhaṃ.

ការផ្លាស់ប្តូរលំដាប់នៃ ហការៈ តែងមាន កាលបើមាន យការៈ នៅខាងចុង។ ឧទាហរណ៍៖ Guyhaṃ (គុយហំ)។

51. Ve vā.

៥១. ការផ្លាស់ប្តូរលំដាប់នៃ ហការៈ តែងមានខ្លះ កាលបើមាន វការៈ នៅខាងចុង។

Hassa vipallāso hoti vā vakāre. Bavhābādho bavhābādho.

ការផ្លាស់ប្តូរលំដាប់នៃ ហការៈ តែងមានខ្លះ កាលបើមាន វការៈ នៅខាងចុង។ ឧទាហរណ៍៖ Bavhābādho (ពវ្ហាបាធោ)។

52. Tathānarānaṃ ṭaṭhaṇalā

៥២. ដូចគ្នានោះដែរ ត ថ ន រ ទាំងឡាយ តែងទៅជា ដ ឋ ណ ល។

Tathanarānaṃ [Pg.65] ṭaṭhaṇalā honti vā. Dukkaṭaṃ, aṭṭhakathā, gahaṇaṃ, paligho, palāyati. Vātveva? Dukkataṃ. Kvacitveva? Sugato.

ត ថ ន រ ទាំងឡាយ តែងទៅជា ដ ឋ ណ ល ខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ Dukkaṭaṃ (ទុក្កដំ), aṭṭhakathā (អដ្ឋកថា), gahaṇaṃ (គហណំ), paligho (បលិឃោ), palāyati (បលាយតិ)។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «ខ្លះ» (vā)? ដើម្បីជាឧទាហរណ៍ក្នុងពាក្យថា Dukkataṃ (ទុក្កតំ)។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «ក្នុងទីខ្លះ» (kvaci)? ដើម្បីជាឧទាហរណ៍ក្នុងពាក្យថា Sugato (សុគតោ)។

53. Saṃyogādi lopo.

៥៣. ការលុបតួដើមនៃព្យញ្ជនៈសង្ឃោគ តែងមានខ្លះ។

Saṃyogassa yo ādībhūto-vayavo tassa vā kvaci lopo hoti. Pupphaṃ-sā jāyate-gini.

ចំណែកដែលជាតួដើមនៃព្យញ្ជនៈសង្ឃោគ តែងត្រូវបានលុបចោលខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ Pupphaṃ-sā (បុប្ផំ សា), jāyate-gini (ជាយតេ គិនិ)។

54. Vicchābhikkhaññesu dve.

៥៤. ក្នុងអត្ថថា វិច្ឆា (ការផ្សាយទៅ/ការច្រំដែល) និង អាភិក្ខញ្ញៈ (ការធ្វើរឿយៗ) តែងមានរូបពីរ (ការទ្វេភាគ)។

Vicchāyamābhikkhaññe ca yaṃ vattate, tassa dve rūpāni honti. Kriyāya guṇena dabbena vā bhinne atthe byāpitumicchā vicchā. Rukkhaṃ rukkhaṃ siñcati, gāmo gāmo ramaṇīyo, gāme gāme pānīyaṃ, gehe gehe issaro, rasaṃ rasaṃ bhakkhayati, kiriyaṃ kiriyamārabhate.

ពាក្យណាដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថថា វិច្ឆា និង អាភិក្ខញ្ញៈ ពាក្យនោះតែងមានរូបពីរ។ សេចក្តីប្រាថ្នាដើម្បីផ្សាយទៅក្នុងអត្ថផ្សេងៗ ដោយកិរិយា ដោយគុណ ឬដោយទ្រព្យ ហៅថា វិច្ឆា។ ឧទាហរណ៍៖ Rukkhaṃ rukkhaṃ siñcati (ស្រោចទឹកដើមឈើមួយដើមៗ), gāmo gāmo ramaṇīyo (ភូមិគ្រប់ភូមិគួរជាទីត្រេកអរ), gāme gāme pānīyaṃ (ទឹកផឹកមាននៅគ្រប់ភូមិ), gehe gehe issaro (ម្ចាស់មាននៅគ្រប់ផ្ទះ), rasaṃ rasaṃ bhakkhayati (ស៊ីនូវរសជាតិមួយៗ), kiriyaṃ kiriyamārabhate (ចាប់ផ្តើមកិរិយាមួយហើយមួយទៀត)។

Atthiyevā-nupubbiyepi vicchā mūle mūle thūlā, agge agge sukhumā, yadi hi ettha mūlaggabhedo na siyā, ānupubbiyampi na bhaveyya. Māsakaṃ māsakaṃ imamhā kahāpaṇā bhavanthānaṃ dvinnaṃ dehīti māsakaṃ māsakamiccetasmā vicchāgamyate, saddantarato pana imamhā kahāpaṇāti avadhāraṇaṃ. Pubbaṃ pubbaṃ pupphanti, paṭhamaṃ paṭhamaṃ paccantītyatrāpi vicchāva. Ime ubho aḍḍhā katarā katarā esaṃ dvinnamaḍḍhatā, sabbe ime aḍḍhā katamā katamā imesaṃ aḍḍhutā ihāpi [Pg.66] vicchāva. Ābhikkhaññaṃ ponopuññaṃ pacati pacati, papacati papacati, lunāhi lunāhitvevāyaṃ lunāti, bhutvā bhutvā gacchati, paṭapaṭā karoti, paṭapaṭāyati.

វិច្ឆា តែងមានសូម្បីក្នុងអត្ថថា មានពិត (atthi), ការបញ្ជាក់ (eva) និងលំដាប់លំដោយ (ānupubbiya) ដូចជា៖ Mūle mūle thūlā (ធំនៅគ្រប់គល់), agge agge sukhumā (ល្អិតនៅគ្រប់ចុង) ព្រោះថាបើគ្មានការបែងចែកគល់និងចុងក្នុងទីនេះទេ លំដាប់លំដោយក៏មិនមានដែរ។ ក្នុងប្រយោគថា ‘Māsakaṃ māsakaṃ imamhā kahāpaṇā bhavanthānaṃ dvinnaṃ dehī’ (ចូរឲ្យប្រាក់មួយមាសកៗ ពីកហាបណៈនេះ ដល់ជនទាំងពីរនាក់នេះ) វិច្ឆា តែងដឹងបានពីពាក្យថា māsakaṃ māsakaṃ នេះឯង ចំណែកការកំណត់ច្បាស់ថា ‘ពីកហាបណៈនេះ’ គឺដឹងបានពីសព្ទដទៃ។ ក្នុងពាក្យថា Pubbaṃ pubbaṃ pupphanti (ផ្ការីកមុនៗ), paṭhamaṃ paṭhamaṃ paccanti (ទុំមុនៗ) ទីនេះក៏ជាវិច្ឆាដែរ។ ក្នុងពាក្យថា ‘Ime ubho aḍḍhā katarā katarā esaṃ dvinnamaḍḍhatā’ (ចំណែកទាំងពីរនេះ តើមួយណាជាចំណែកពាក់កណ្តាលនៃជនទាំងពីរនេះ?), ‘sabbe ime aḍḍhā katamā katamā imesaṃ aḍḍhutā’ (ចំណែកទាំងអស់នេះ តើមួយណាជាចំណែកពាក់កណ្តាលនៃជនទាំងនេះ?) ក្នុងទីនេះក៏ជាវិច្ឆាដែរ។ អាភិក្ខញ្ញៈ គឺការធ្វើរឿយៗ (ការច្រំដែល) ដូចជា៖ Pacati pacati (ស្លហើយស្លទៀត), papacati papacati, lunāhi lunāhi (ចូរច្រូតៗ) គឺច្រូតរឿយៗ, bhutvā bhutvā gacchati (បរិភោគហើយៗក៏ទៅ), paṭapaṭā karoti (ធ្វើសំឡេងផាត់ៗ), paṭapaṭāyati (ឮសំឡេងផាត់ៗ)។

55. Syādilopo pubbassekassa.

៥៥. ការលុបវិភត្តិមាន សិ ជាដើម នៃពាក្យខាងដើមតែមួយ តែងមាន។

Vicchāyamekassa dvitte pubbassa syādilopo hoti. Ekekassa. Kathaṃ matthakamatthakenāti? ‘Syādilopo pubbassā’ti yogavibhāgā, nācātippasaṅgo yogavibhāgā iṭṭhappasiddhīti.

កាលបើមានការទ្វេភាគនៃពាក្យតែមួយក្នុងអត្ថវិច្ឆា ការលុបវិភត្តិមាន សិ ជាដើម នៃពាក្យខាងដើម តែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ Ekekassa (ឯកេកស្ស)។ ចុះពាក្យថា Matthakamatthakena (មត្ថកមត្ថកេន) សម្រេចរូបយ៉ាងដូចម្តេច? ដោយការបំបែកសូត្រ (យោគវិភាគ) ថា ‘Syādilopo pubbassa’ ហើយការមិនអនុវត្តហួសហេតុ និងការសម្រេចរូបដែលប្រាថ្នា តែងមានដោយសារការបំបែកសូត្រនោះ។

56. Sabbādīnaṃ vītihāre.

៥៦. ក្នុងអត្ថថា វីតិហារៈ (ការផ្លាស់ប្តូរគ្នា/ការតបស្នង) នៃសព្ទមាន សព្វៈ ជាដើម តែងមានការទ្វេភាគ និងការលុបវិភត្តិមាន សិ ជាដើម នៃពាក្យខាងដើម។

Sabbādīnaṃ vītihāre dve bhavanti pubbassa syādilopo ca. Aññamaññassa bhojakā, itarītarassa bhojakā.

ក្នុងអត្ថថា វីតិហារៈ នៃសព្ទមាន សព្វៈ ជាដើម តែងមានការទ្វេភាគ និងការលុបវិភត្តិមាន សិ ជាដើម នៃពាក្យខាងដើម។ ឧទាហរណ៍៖ Aññamaññassa bhojakā (អ្នកបរិភោគរបស់គ្នាទៅវិញទៅមក), itarītarassa bhojakā (អ្នកបរិភោគរបស់គ្នាទៅវិញទៅមក)។

57. Yāvabodhaṃ sambhame.

៥៧. ក្នុងអត្ថថា សម្ភមៈ (ការប្រញាប់ប្រញាល់/ការភ័យស្លន់ស្លោ) តែងមានការប្រើប្រាស់ពាក្យច្រើនដងរហូតដល់យល់សេចក្តីបាន។

Turitenāpāyahetupadassanaṃ sambhamo, tasmiṃsati vatthu yāvantehi saddehi so-ttho viññāyate, tāvanto saddā payujjante. Sappo sappo sappo, bujjhassu bujjhassu bujjhassu, bhinno bhikkhusaṅgho bhinno bhikkhusaṅgho.

សម្ភមៈ គឺការបង្ហាញហេតុនៃគ្រោះថ្នាក់ដោយប្រញាប់ប្រញាល់ កាលបើមានសេចក្តីនោះ តែងប្រើប្រាស់ពាក្យច្រើនដងរហូតដល់យល់សេចក្តីនោះបាន។ ឧទាហរណ៍៖ Sappo sappo sappo (ពស់! ពស់! ពស់!), bujjhassu bujjhassu bujjhassu (ចូរដឹងខ្លួន! ចូរដឹងខ្លួន! ចូរដឹងខ្លួន!), bhinno bhikkhusaṅgho bhinno bhikkhusaṅgho (សង្ឃបែកបាក់ហើយ! សង្ឃបែកបាក់ហើយ!)។

58. Bahulaṃ.

៥៨. ពាក្យថា «ពហុលំ» (ច្រើនយ៉ាង/ជាប្រញាប់) តែងមាន។

Ayamadhikāro āsatthaparisamattiyā. Tena nātippasaṅgo iṭṭhappasiddhi ca.

សិទ្ធិអំណាច (អធិការៈ) នេះ ប្រព្រឹត្តទៅរហូតដល់ចប់កណ្ឌ។ ដោយហេតុនោះ ការមិនអនុវត្តហួសហេតុ និងការសម្រេចរូបដែលប្រាថ្នា តែងមាន។

Iti moggallāne byākaraṇe vuttiyaṃ

សេចក្តីពន្យល់ (វុត្តិ) ក្នុងក្បួនព្យាករណ៍មោគ្គល្លាន ដូច្នេះ

Paṭhamo kaṇḍo.

កណ្ឌទី ១។

2. Dutiyo kaṇḍo (syādi)

២. កណ្ឌទី ២ (ស្យាទិវិភត្តិ)។

1. Dve [Pg.67] dve-kānekesu nāmasmā si yo, aṃ yo, nā hi, sa naṃ, smā hi, sa naṃ, smiṃ su.

១. វិភត្តិទាំងឡាយគឺ si yo, aṃ yo, nā hi, sa naṃ, smā hi, sa naṃ, smiṃ su តែងចុះជាគូៗ (ពីរៗ) ក្រោយនាមសព្ទ ក្នុងអត្ថឯកវចនៈ និងពហុវចនៈ។

Etesaṃ dve dve honti ekānekatthesu vattamānato nāmasmā. Muni munayo, muniṃ munayo, muninā munīhi, munissa munīnaṃ, munismā munīhi, munissa munīnaṃ, munismiṃ munīsu, evaṃ kumārī kumāriyo, kaññā kaññāyoti. Etāni satta dukāni satta vibhattiyo vibhāgo vibhatīti katvā, ettha siamitī-kārā-kārā ‘‘kimaṃ sisu’’ 2,200 ti saṃketatthā.

វិភត្តិទាំងនេះ តែងចុះជាគូៗ ក្រោយនាមសព្ទដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថឯកវចនៈ និងពហុវចនៈ។ ឧទាហរណ៍៖ Muni munayo, muniṃ munayo, muninā munīhi, munissa munīnaṃ, munismā munīhi, munissa munīnaṃ, munismiṃ munīsu, ដូចគ្នាដែរ kumārī kumāriyo, kaññā kaññāyo។ គូទាំងប្រាំពីរនេះ ហៅថា វិភត្តិទាំងប្រាំពីរ ព្រោះការបែងចែក (វិភាគ)។ ក្នុងទីនេះ អក្សរ ‘i’ និង ‘a’ ក្នុងពាក្យ ‘si’ ជាដើម គឺសម្រាប់ជាសញ្ញាសម្គាល់ (សង្កេត) ដូចក្នុងសូត្រថា “kimaṃ sisu” (២,២០០)។

2. Kamme dutiyā.

២. ទុតិយាវិភត្តិ តែងចុះក្នុងអត្ថកម្ម (កម្មការកៈ)។

Karīyati kattu kiriyāyā-bhisambandhīyatīti kammaṃ, tasmiṃ dutiyāvibhatti hotaṃ. Kaṭaṃ karoti, odanaṃ pacati, ādiccaṃ passati.

អ្វីដែលគេធ្វើ ឬអ្វីដែលទាក់ទងនឹងកិរិយារបស់កត្តា ហៅថា កម្ម, ទុតិយាវិភត្តិ តែងចុះក្នុងអត្ថកម្មនោះ។ ឧទាហរណ៍៖ Kaṭaṃ karoti (ធ្វើកន្ទេល), odanaṃ pacati (ស្លបាយ), ādiccaṃ passati (មើលព្រះអាទិត្យ)។

‘Odano paccatī’ti odanasaddato kammatā nappatīyate, kiñcarahi? Ākhyātato. ‘Kaṭaṃ karoti vipulaṃ dassanīya’nti attheva guṇayuttassa kammatā, icchitepi kammattāva dutiyā siddhā gāvuṃ payo dohati, gomantaṃ gāvaṃ yācati, gāvamavarundhati vajaṃ, māṇavakaṃ maggaṃ pucchati, gomantaṃ gāvaṃ bhikkhate, rukkhamavacināti phalāni, sissaṃ dhammaṃ brūte, sissaṃ dhammamanusāsatīti. Evaṃ anicchitepi ahiṃ laṅghayati, visaṃ bhakkheti. Yaṃnevicchitaṃ nāpi [Pg.68] anicchitaṃ, tatthāpi dutiyā siddhā. Gāmaṃ gacchanto rukkhamūlamupasappati.

ក្នុងប្រយោគថា ‘Odano paccati’ ភាពជាកម្ម មិនដឹងបានពីសព្ទថា odana ឡើយ, ចុះដឹងបានពីអ្វី? គឺដឹងបានពីអាខ្យាត (កិរិយា)។ ក្នុងប្រយោគថា ‘Kaṭaṃ karoti vipulaṃ dassanīyaṃ’ ភាពជាកម្មនៃនាមដែលមានគុណនាមភ្ជាប់ជាមួយ ក៏មានដែរ។ សូម្បីក្នុងអត្ថដែលប្រាថ្នា (ឥច្ឆិតកម្ម) ទុតិយាវិភត្តិ ក៏សម្រេចបានដោយភាពជាកម្មដូចគ្នា ដូចជា៖ gāvuṃ payo dohati (រំគោះទឹកដោះពីមេគោ), gomantaṃ gāvaṃ yācati (សុំមេគោពីម្ចាស់គោ), gāvamavarundhati vajaṃ (ឃាំងមេគោទុកក្នុងក្រោល), māṇavakaṃ maggaṃ pucchati (សួរផ្លូវនឹងមាណព), gomantaṃ gāvaṃ bhikkhate (សូមមេគោពីម្ចាស់គោ), rukkhamavacināti phalāni (បេះផល្លាទាំងឡាយពីដើមឈើ), sissaṃ dhammaṃ brūte (សម្តែងធម៌ដល់សិស្ស), sissaṃ dhammamanusāsati (ប្រដៅធម៌ដល់សិស្ស)។ ដូចគ្នានេះដែរ សូម្បីក្នុងអត្ថដែលមិនប្រាថ្នា (អនិច្ឆិតកម្ម) ដូចជា៖ ahiṃ laṅghayati (ដើររំលងពស់), visaṃ bhakkheti (ស៊ីថ្នាំពិស)។ សូម្បីក្នុងអត្ថដែលមិនមែនជាទីប្រាថ្នា និងមិនមែនជាទីមិនប្រាថ្នា ទុតិយាវិភត្តិ ក៏សម្រេចបានដែរ ដូចជា៖ gāmaṃ gacchanto rukkhamūlamupasappati (កាលដើរទៅកាន់ស្រុក តែងចូលទៅជិតគល់ឈើ)។

Pathaviṃ adhisessati, gāmamadhitiṭṭhati, rukkhamajjhāsatetiadhisīṭhāsānaṃpayoge-dhikaraṇe kammavacanicchā, vatticchāto hi kārakāni honti. Taṃ yathā-valāhakā vijjotate, valāhakassa vijjotate, valāhako vijjotate, valāhake vijjotate, valāhakena vijjotateti. Evamabhinivisassa vā dhammamabhinivisate dhamme vā.

ក្នុងប្រយោគថា Pathaviṃ adhisessati (នឹងដេកលើផែនដី), gāmamadhitiṭṭhati (ឈរលើភូមិ), rukkhamajjhāsate (អង្គុយលើដើមឈើ) កាលបើមានការប្រើប្រាស់ adhi-sī, adhi-ṭhā, adhi-ās តែងមានបំណងពោលអធិករណៈ (ទីកន្លែង) ឲ្យទៅជាកម្ម ព្រោះថាកាលដែលការកៈទាំងឡាយនឹងសម្រេចទៅបាន គឺអាស្រ័យលើបំណងរបស់អ្នកនិយាយ (វត្តិរិច្ឆា)។ ដូចជាពាក្យថា៖ valāhakā vijjotate, valāhakassa vijjotate, valāhako vijjotate, valāhake vijjotate, valāhakena vijjotate។ ដូចគ្នានេះដែរ ក្នុងករណីប្រើប្រាស់ abhi-ni-vis ដូចជា dhammamabhinivisate (ចុះស៊ប់ក្នុងធម៌) ឬ dhamme vā (ក្នុងធម៌)។

Tathā upanvajjhāvasassābhojana nivuttivacanassa gāmamupavasati, ga, mamanuvasati, pabbatamadhivasati, gharamāvasati. Abhojananivutti vacanassāti kiṃ? Gāme upavasati, bhojananivuttiṃ karotīti attho. Tappānācārepi kammattāva dutiyā siyā nadimpivati, gāmaṃ carati, evaṃ ‘sace maṃ ālapissatī’tiādīsupi. Vihitāva patidhayoge dutiyā – ‘paṭibhantu taṃ cunda bojjhaṅgā’ti. Taṃ pati bojjhaṅgā bhāsantūti attho, yadātu dhātunāyutto pati, tadā tenā-yogā sambandhe chaṭṭhīva ‘tassa nappaṭibhātī’ti. Akkhe dibbati, akkhehi dibbati, akkhesu dibbatīti kammakaraṇādhikaraṇavacanicchā.

ដូចគ្នានេះដែរ ក្នុងករណីប្រើប្រាស់ upa-vas, anu-vas, adhi-vas, ā-vas ដែលមិនមែនមានន័យថាការតមអាហារ (អភោជននិវត្តិ) ដូចជា៖ gāmamupavasati (រស់នៅជិតភូមិ), gāmamanuvasati, pabbatamadhivasati, gharamāvasati។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «មិនមែនមានន័យថាការតមអាហារ»? ព្រោះក្នុងប្រយោគថា Gāme upavasati មានន័យថា ធ្វើការតមអាហារ (រក្សាសីលឧបោសថ)។ សូម្បីក្នុងការផឹក និងការប្រព្រឹត្តនូវទឹកនោះ ទុតិយាវិភត្តិ តែងមានដោយភាពជាកម្ម ដូចជា៖ nadimpivati (ផឹកទឹកទន្លេ), gāmaṃ carati (ដើរទៅកាន់ភូមិ) និងក្នុងប្រយោគមាន ‘sace maṃ ālapissati’ ជាដើម ក៏ដូច្នោះដែរ។ ទុតិយាវិភត្តិ តែងត្រូវបានបញ្ញត្តិក្នុងទំនាក់ទំនងនឹងសព្ទ ‘pati’ ដូចជា៖ ‘paṭibhantu taṃ cunda bojjhaṅgā’ (ម្នាលចុន្ទៈ សូមពោជ្ឈង្គទាំងឡាយភ្លឺច្បាស់ដល់អ្នក)។ មានន័យថា សូមពោជ្ឈង្គទាំងឡាយពោលចំពោះបុគ្គលនោះ។ ប៉ុន្តែ កាលណា ‘pati’ មិនទាក់ទងនឹងធាតុទេ ពេលនោះព្រោះមិនមានការទាក់ទងនឹងធាតុ ឆដ្ឋីវិភត្តិ តែងចុះក្នុងអត្ថសម្ពន្ធ ដូចជា៖ ‘tassa nappaṭibhāti’ (មិនភ្លឺច្បាស់ដល់បុគ្គលនោះ)។ ក្នុងប្រយោគថា Akkhe dibbati (លេងនូវគ្រាប់ឡុកឡាក់), akkhehi dibbati (លេងដោយគ្រាប់ឡុកឡាក់), akkhesu dibbati (លេងក្នុងគ្រាប់ឡុកឡាក់) គឺអាស្រ័យលើបំណងចង់និយាយជា កម្ម ករណៈ ឬអធិករណៈ។

3. Kāladdhānamaccantasaṃyoge.

៣. ទុតិយាវិភត្តិ តែងចុះក្នុងអត្ថកាល និងផ្លូវ ដែលមានការទាក់ទងគ្នាមិនដាច់ (អច្ចន្តសំយោគ)។

Kiriyā, guṇa, dabbehi sākallena kāladdhānaṃ sambandho accantasaṃyogo. Tasmiṃ viññāyamāne kālasaddehi addhaaddehi ca dutiyā hoti. Māsamadhīte, māsaṃ kalyāṇi, māsaṃ [Pg.69] guḷadhānā, kosamadhīte, kosaṃ kuṭilā nadī, kosaṃ pabbato. Acantasaṃyogeti kiṃ? Māsassa dvīhamadhīte, kosassekadese pabbato.

ការទាក់ទងគ្នានៃកាល និងផ្លូវ ទាំងស្រុង ជាមួយកិរិយា គុណ ឬទ្រព្យ ហៅថា អច្ចន្តសំយោគ។ កាលបើដឹងសេចក្តីនោះ ទុតិយាវិភត្តិ តែងចុះក្រោយកាលសព្ទ និងអទ្ធសព្ទ (ផ្លូវ)។ ឧទាហរណ៍៖ Māsamadhīte (រៀនអស់មួយខែ), māsaṃ kalyāṇi (ល្អអស់មួយខែ), māsaṃ guḷadhānā (នំធ្វើដោយស្ករអស់មួយខែ), kosamadhīte (រៀនអស់ចម្ងាយមួយគាវុធ), kosaṃ kuṭilā nadī (ទន្លេវៀចអស់ចម្ងាយមួយគាវុធ), kosaṃ pabbato (ភ្នំលាតសន្ធឹងអស់ចម្ងាយមួយគាវុធ)។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «ការទាក់ទងគ្នាមិនដាច់» (accantasaṃyoga)? ដើម្បីជាឧទាហរណ៍ក្នុងពាក្យថា Māsassa dvīhamadhīte (រៀនពីរថ្ងៃក្នុងមួយខែ), kosassekadese pabbato (ភ្នំនៅក្នុងផ្នែកមួយនៃចម្ងាយមួយគាវុធ)។

Pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā, ekaṃ samayaṃ bhagavā, imaṃ rattiṃ cattāro mahārājāti evamādīsu kālavācī hi accantasaṃyogattāva dutiyā siddhā. Vibhattivipallāsenapi vā bahulaṃvidhānā.

ក្នុងប្រយោគទាំងឡាយមាន Pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā (ស្លៀកដណ្តប់ក្នុងវេលាព្រឹកព្រហាម), ekaṃ samayaṃ bhagavā (សម័យមួយ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ...), imaṃ rattiṃ cattāro mahārājā (ក្នុងរាត្រីនេះ ស្តេចមហារាជទាំងបួន...) ជាដើម សព្ទដែលពោលអំពីកាល តែងសម្រេចទុតិយាវិភត្តិ ដោយភាពជាអច្ចន្តសំយោគនោះឯង។ ឬមួយក៏សម្រេចបានដោយការផ្លាស់ប្តូរវិភត្តិ (វិភត្តិវិបល្លាសៈ) តាមវិធាននៃពាក្យថា ពហុលំ (bahulaṃ)។

Phalappattiyaṃ kiriyāparisamattyapavaggo, tasmiṃ viññāyamāne kāladdhānaṃ kiriyāyāccantasaṃyoge tatiyābhimatā, sāpi karaṇattāva siddhā ‘māsenānuvāko-dhīto, kosenānuvāko-dhīto’ti. Anapavaggetu asādhakatamattākaraṇattābhāve dutiyāva ‘māsamadhīto-nuvāko, na cāne na gahito’ti.

ការសម្រេចកិរិយាកាលបើបានសម្រេចផល ហៅថា អបវគ្គ (ការចប់កិច្ច) កាលបើដឹងសេចក្តីនោះ តតិយាវិភត្តិ តែងត្រូវបានប្រាថ្នាក្នុងអត្ថកាល និងផ្លូវ ដែលមានការទាក់ទងគ្នាមិនដាច់នឹងកិរិយា ហើយវិភត្តិនោះក៏សម្រេចបានដោយភាពជាករណៈ (គ្រឿងធ្វើ) ដូចជា៖ ‘māsenānuvāko-dhīto’ (រៀនចប់មួយវគ្គក្នុងមួយខែ), ‘kosenānuvāko-dhīto’ (រៀនចប់មួយវគ្គក្នុងចម្ងាយមួយគាវុធ)។ ប៉ុន្តែ កាលបើមិនទាន់ចប់កិច្ច (អនបវគ្គ) ព្រោះមិនមានភាពជាករណៈដ៏វិសេសបំផុត ទុតិយាវិភត្តិ តែងចុះដដែល ដូចជា៖ ‘māsamadhīto-nuvāko, na ca tena gahito’ (រៀនវគ្គនោះអស់មួយខែ ប៉ុន្តែមិនទាន់ចាំស្ទាត់ដោយខ្លួនឡើយ)។

Kārakamajjhe ye kāladdhānavācino, tato sattamīpañcamiyo abhimatā ‘ajja bhutvā devadatto dvihe bhuñjissati, dvīhā bhuñjissati, atraṭṭho-yamissāso kose lakkhaṃ vijjhati, kosā lakkhaṃ vijjhatī’ti, tāpīha sakasakakārakavacanicchāyeva siddhā.

ក្នុងកណ្តាលការកៈទាំងឡាយ សព្ទណាដែលពោលអំពីកាល និងផ្លូវ សត្តមីវិភត្តិ និងបញ្ចមីវិភត្តិ តែងត្រូវបានប្រាថ្នាក្រោយសព្ទនោះ ដូចជា៖ ‘ajja bhutvā devadatto dvihe bhuñjissati’ (ទេវទត្តបរិភោគថ្ងៃនេះហើយ នឹងបរិភោគក្នុងពីរថ្ងៃទៀត), ‘dvīhā bhuñjissati’ (នឹងបរិភោគក្រោយពីរថ្ងៃ), ‘atraṭṭho-yamissāso kose lakkhaṃ vijjhati’ (ខ្មាន់ធ្នូនេះឈរក្នុងទីនេះ តែងបាញ់ចំគោលដៅក្នុងចម្ងាយមួយគាវុធ), ‘kosā lakkhaṃ vijjhati’ (តែងបាញ់ចំគោលដៅពីចម្ងាយមួយគាវុធ)។ វិភត្តិទាំងនោះក្នុងទីនេះ ក៏សម្រេចបានដោយបំណងចង់និយាយតាមការកៈរៀងៗខ្លួនរបស់ខ្លួន។

4. Gati bodhāhāra saddatthākammaka bhajjādīnaṃ payojje.

៤. ទុតិយាវិភត្តិ តែងចុះក្នុងបយោជ្យកត្តា (កត្តាដែលគេប្រើ) នៃធាតុទាំងឡាយដែលមានអត្ថថា ទៅ (គតិ), ដឹង (ពោធិ), បរិភោគ (អាហារ), ធ្វើសំឡេង (សទ្ទត្ថៈ), អកម្មកធាតុ និងពួកធាតុមាន ភជ្ជៈ (bhajja - ការលីង/ចៀន) ជាដើម។

Gamanatthānaṃ bodhatthānaṃ āhāratthānaṃ saddatthānamakammakānaṃ bhajjādīnañca payojje kattari dutiyā hoti. Sāmatthiyā ca payojakabyāpārena kammatāvassa hotīti patīyate. Gamayati māṇavakaṃ gāmaṃ, yāpayati māṇavakaṃ gāmaṃ, bodhayati māṇavakaṃ dhammaṃ, vedayati māṇavakaṃ dhammaṃ, bhojayati māṇa-vakaṃ [Pg.70] modakaṃ, āsayati māṇavakaṃ modakaṃ, ajjhāpayati māṇavakaṃ vedaṃ, pāṭhayati māṇavakaṃ vedaṃ, āsayati devadattaṃ, sāyayati devadattaṃ, aññaṃ bhajjāpeti, aññaṃ koṭṭāpeti, aññaṃ santharāpeti. Etesamevāti kiṃ? Pāceti odanaṃ devadattena yaññadatto. Payojjeti kiṃ? Gacchati devadatto. Yadā carahi gamayati devadattaṃ yaññadatto, tamaparo payojeti, tadā gamayati devadattaṃ yaññadatteneti bhavitabbaṃ … gamayatissā-gamanatthattā.

ទុតិយាវិភត្តិ តែងចុះក្នុងកត្តាដែលគេប្រើ (បយោជ្យកត្តា) នៃធាតុទាំងឡាយដែលមានអត្ថថា ទៅ, ដឹង, បរិភោគ, ធ្វើសំឡេង, អកម្មកធាតុ និងពួកធាតុមាន ភជ្ជៈ ជាដើម។ ហើយដោយអំណាចនៃសកម្មភាពរបស់បយោជកកត្តា (អ្នកប្រើ) ភាពជាកម្មនៃបយោជ្យកត្តានោះ តែងដឹងបាន។ ឧទាហរណ៍៖ Gamayati māṇavakaṃ gāmaṃ (ញ៉ាំងមាណពឲ្យទៅកាន់ស្រុក), yāpayati māṇavakaṃ gāmaṃ, bodhayati māṇavakaṃ dhammaṃ (ញ៉ាំងមាណពឲ្យដឹងនូវធម៌), vedayati māṇavakaṃ dhammaṃ, bhojayati māṇavakaṃ modakaṃ (ញ៉ាំងមាណពឲ្យបរិភោគនូវនំមោទកៈ), āsayati māṇavakaṃ modakaṃ, ajjhāpayati māṇavakaṃ vedaṃ (ញ៉ាំងមាណពឲ្យរៀននូវវេទ), pāṭhayati māṇavakaṃ vedaṃ, āsayati devadattaṃ (ញ៉ាំងទេវទត្តឲ្យអង្គុយ), sāyayati devadattaṃ (ញ៉ាំងទេវទត្តឲ្យដេក), aññaṃ bhajjāpeti (ញ៉ាំងអ្នកដទៃឲ្យលីង), aññaṃ koṭṭāpeti (ញ៉ាំងអ្នកដទៃឲ្យបុក), aññaṃ santharāpeti (ញ៉ាំងអ្នកដទៃឲ្យក្រាល)។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «នៃធាតុទាំងនេះប៉ុណ្ណោះ»? ដើម្បីជាឧទាហរណ៍ក្នុងពាក្យថា Pāceti odanaṃ devadattena yaññadatto (យញ្ញទត្តញ៉ាំងទេវទត្តឲ្យស្លបាយ - ទីនេះប្រើតតិយាវិភត្តិព្រោះធាតុ ‘pac’ មិនស្ថិតក្នុងពួកធាតុទាំងនេះ)។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «បយោជ្យកត្តា»? ដើម្បីជាឧទាហរណ៍ក្នុងពាក្យថា Gacchati devadatto (ទេវទត្តទៅ - ជាកត្តាផ្ទាល់)។ មួយវិញទៀត កាលណា យញ្ញទត្តញ៉ាំងទេវទត្តឲ្យទៅ ហើយមានអ្នកដទៃម្នាក់ទៀតមកប្រើប្រាស់យញ្ញទត្តនោះ ពេលនោះគប្បីប្រើថា gamayati devadattaṃ yaññadattena (ញ៉ាំងយញ្ញទត្តឲ្យញ៉ាំងទេវទត្តឲ្យទៅ) ព្រោះថា gamayati មានអត្ថថា ទៅ។

5. Harādīnaṃ vā.

៥. ទុតិយាវិភត្តិ តែងចុះក្នុងបយោជ្យកត្តានៃពួកធាតុមាន ហរៈ (hara - នាំទៅ) ជាដើម ខ្លះ។

Harādīnaṃ payojje kattari dutiyā hoti vā. Hāreti bhāraṃ devadattaṃ devadatteneti vā, ajjhohāreti sattuṃ devadattaṃ devadatteneti vā, kāreti kaṭaṃ devadattaṃ devadatteneti vā dassayate janaṃ rājaṃ janeneti vā, abhivādayate guruṃ devadattaṃ devadatteneti vā.

ទុតិយាវិភត្តិ តែងចុះក្នុងបយោជ្យកត៌ា (កត៌ាដែលគេប្រើ) នៃធាតុទាំងឡាយមាន ហរ ធាតុជាដើម ខ្លះ។ ដូចជា ហរេតិ ភារំ ទេវទត្តំ ទេវទត្តេន វា (ញ៉ាំងទេវទត្ត ឬដោយទេវទត្ត ឲ្យនាំទៅនូវធ្ងន់), អជ្ឈោហារេតិ សត្តុំ ទេវទត្តំ ទេវទត្តេន វា (ញ៉ាំងទេវទត្ត ឬដោយទេវទត្ត ឲ្យលេបនូវម្សៅ), ការេតិ កដំ ទេវទត្តំ ទេវទត្តេន វា (ញ៉ាំងទេវទត្ត ឬដោយទេវទត្ត ឲ្យធ្វើនូវកន្ទេល), ទស្សយតេ ជនំ រាជំ ជនេន វា (ញ៉ាំងជន ឬដោយជន ឲ្យឃើញនូវស្តេច), អភិវាទយតេ គរុំ ទេវទត្តំ ទេវទត្តេន វា (ញ៉ាំងទេវទត្ត ឬដោយទេវទត្ត ឲ្យថ្វាយបង្គំនូវគ្រូ)។

6. Na khādādīnaṃ.

៦. មិនចុះ (ទុតិយាវិភត្តិ) ក្នុងបយោជ្យកត៌ានៃធាតុទាំងឡាយមាន ខាទ ធាតុជាដើមឡើយ។

Khādādīnaṃ payojje kattari dutiyā na hoti. Khādayati devadattena, ādayati devadattena, avha, payati devadattena, saddāyayati devadattena, kandayati devadattena, nāyayati devadattena.

ទុតិយាវិភត្តិ មិនមានក្នុងបយោជ្យកត៌ានៃធាតុទាំងឡាយមាន ខាទ ធាតុជាដើមឡើយ។ ដូចជា ខាទយតិ ទេវទត្តេន (ញ៉ាំងទេវទត្ត ឲ្យស៊ី), អាទយតិ ទេវទត្តេន (ញ៉ាំងទេវទត្ត ឲ្យស៊ី), អវ្ហាបយតិ ទេវទត្តេន (ញ៉ាំងទេវទត្ត ឲ្យហៅ), សទ្ទាយយតិ ទេវទត្តេន (ញ៉ាំងទេវទត្ត ឲ្យធ្វើសំឡេង), កន្ទយតិ ទេវទត្តេន (ញ៉ាំងទេវទត្ត ឲ្យយំ), នាយយតិ ទេវទត្តេន (ញ៉ាំងទេវទត្ត ឲ្យនាំទៅ)។

(1) Vahissāniyantuke. Vāhayati bhāraṃ devadattena aniyantuketi kiṃ? Vāha-yati bhāraṃ balībadde.

(១) ទុតិយាវិភត្តិ មិនមានក្នុងបយោជ្យកត៌ានៃ វហ ធាតុ ក្នុងកាលដែលមិនមែនជានិយន្តុកៈ (អ្នកបរ) ឡើយ។ ដូចជា វាហយតិ ភារំ ទេវទត្តេន (ញ៉ាំងទេវទត្ត ឲ្យនាំទៅនូវធ្ងន់)។ ពាក្យថា «អនិយន្តុកេ» (មិនមែនជានិយន្តុកៈ) នោះ ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដូចជា វាហយតិ ភារំ ពលីពទ្ទេ (ញ៉ាំងគោទាំងឡាយ ឲ្យនាំទៅនូវធ្ងន់)។

(2) Bhakkhissāhiṃ [Pg.71] sāyaṃ. Bhakkhayati modake devadattena. Ahiṃsāyanti kiṃ? Bhakkhayati balībadde sassaṃ.

(២) ទុតិយាវិភត្តិ មិនមានក្នុងបយោជ្យកត៌ានៃ ភក្ខ ធាតុ ក្នុងន័យដែលមិនមែនជាការបៀតបៀន (អហិង្សា)។ ដូចជា ភក្ខយតិ មោទកេ ទេវទត្តេន (ញ៉ាំងទេវទត្ត ឲ្យស៊ីនូវនំមោទកៈ)។ ពាក្យថា «អហិង្សាយំ» (ក្នុងន័យមិនបៀតបៀន) នោះ ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដូចជា ភក្ខយតិ ពលីពទ្ទេ សស្សំ (ញ៉ាំងគោទាំងឡាយ ឲ្យស៊ីនូវស្រូវសាលី)។

7. Jhādīhi yuttā.

៧. ទុតិយាវិភត្តិ តែងចុះក្នុងទីដែលប្រកបដោយ ធិ ជាដើម។

Dhīādīhi yuttato dutiyā hoti. Dhiratthu maṃ pūtikāyaṃ, antarā ca rājagahaṃ antarā ca nālandaṃ, samādhānamantarena, mucalindamabhito saramiccādi, chaṭṭhiyāpavādo-yaṃ.

ទុតិយាវិភត្តិ តែងមានពីពាក្យដែលប្រកបដោយ ធិ ជាដើម។ ដូចជា ធិរត្ថុ មំ បូតិកាយំ (កាយស្អុយនេះ ចូរមានដល់ខ្ញុំ គួរឲ្យខ្ពើមណាស់), អន្តរា ច រាជគហំ អន្តរា ច នាឡន្ទំ (ក្នុងចន្លោះក្រុងរាជគ្រឹះ និងចន្លោះក្រុងនាឡន្ទា), សមាធានមន្តរេន (វៀរលែងតែការសមាទាន), មុចលិន្ទមភិតោ សរមិច្ចាទិ (ស្រះនៅជិតខ្ទមមុចលិន្ទ ជាដើម)។ នេះជាអបវាទ (ការលើកលែង) នៃឆដ្ឋីវិភត្តិ។

8. Lakkhaṇitthambhūtavicchāsvabhinā.

៨. ទុតិយាវិភត្តិ តែងចុះពីពាក្យដែលប្រកបដោយ អភិ ឧបសគ្គ ក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន លក្ខណៈ ឥត្ថម្ភូតៈ និងវិច្ឆា ជាដើម។

Lakkhaṇādīsvatthesvabhinā yuttamhā dutiyā mahāti. Rukkhamabhi vijjotate vijju, sādhu devadatto mātaramabhi, rukkhaṃ rukkhamabhitiṭṭhati.

ទុតិយាវិភត្តិ តែងមានពីពាក្យដែលប្រកបដោយ អភិ ឧបសគ្គ ក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន លក្ខណៈ ជាដើម។ ដូចជា រុក្ខមភិ វិជ្ជោតតេ វិជ្ជុ (ផ្លេកបន្ទោរ ភ្លឺស្វាងឆ្ពោះទៅរកដើមឈើ), សាធុ ទេវទត្តោ មាតរមភិ (ទេវទត្ត ល្អចំពោះមាតា), រុក្ខំ រុក្ខមភិតិដ្ឋតិ (ឈរនៅក្បែរដើមឈើនីមួយៗ)។

9. Patiparīhi bhāge ca.

៩. ទុតិយាវិភត្តិ តែងចុះពីពាក្យដែលប្រកបដោយ បតិ និង បរិ ឧបសគ្គ ក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន លក្ខណៈ ជាដើម និងក្នុងអត្ថ ភាគ (ចំណែក) ផង។

Patiparīhi yuttamhā lakkhaṇādīsu bhāge catthe dutiyā hoti. Rukkhaṃ pati vijjotate vijju, sādhu devadatto mātaraṃ pati, rukkhaṃ rukkhaṃ pati tiṭṭhati, yadettha maṃ pati siyā. Rukkhaṃ pari vijjotate vijju, sādhu devadatto mātaraṃ pari, rukkhaṃ rukkhaṃ pari tiṭṭhati, yadettha maṃ pari siyā.

ទុតិយាវិភត្តិ តែងមានពីពាក្យដែលប្រកបដោយ បតិ និង បរិ ឧបសគ្គ ក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន លក្ខណៈ ជាដើម និងក្នុងអត្ថ ភាគ។ ដូចជា រុក្ខំ បតិ វិជ្ជោតតេ វិជ្ជុ (ផ្លេកបន្ទោរ ភ្លឺស្វាងឆ្ពោះទៅរកដើមឈើ), សាធុ ទេវទត្តោ មាតរំ បតិ (ទេវទត្ត ល្អចំពោះមាតា), រុក្ខំ រុក្ខំ បតិ តិដ្ឋតិ (ឈរនៅក្បែរដើមឈើនីមួយៗ), យទេត្ថ មំ បតិ សិយា (ចំណែកណាដែលគួរមានដល់ខ្ញុំក្នុងទីនេះ)។ រុក្ខំ បរិ វិជ្ជោតតេ វិជ្ជុ (ផ្លេកបន្ទោរ ភ្លឺស្វាងជុំវិញដើមឈើ), សាធុ ទេវទត្តោ មាតរំ បរិ (ទេវទត្ត ល្អចំពោះមាតា), រុក្ខំ រុក្ខំ បរិ តិដ្ឋតិ (ឈរនៅជុំវិញដើមឈើនីមួយៗ), យទេត្ថ មំ បរិ សិយា (ចំណែកណាដែលគួរមានដល់ខ្ញុំក្នុងទីនេះ)។

10. Anunā.

១០. ទុតិយាវិភត្តិ តែងចុះពីពាក្យដែលប្រកបដោយ អនុ ឧបសគ្គ។

Lakkhaṇādīsvatthesvanunā yuttamhā dutiyā hoti. Rukkhamanu vijjotate vijju, saccakiriyamanu vuṭṭhi pāvassi, hetu ca lakkhaṇaṃ bhavati, sādhu devadatto mātaramanu, rukkhaṃ rukkhamanu tiṭṭhati, yadettha maṃ anu siyā.

ទុតិយាវិភត្តិ តែងមានពីពាក្យដែលប្រកបដោយ អនុ ឧបសគ្គ ក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន លក្ខណៈ ជាដើម។ ដូចជា រុក្ខមនុ វិជ្ជោតតេ វិជ្ជុ (ផ្លេកបន្ទោរ ភ្លឺស្វាងតាមបណ្តោយដើមឈើ), សច្ចកិរិយមនុ វុដ្ឋិ បាវស្សិ (ភ្លៀងបង្អុរចុះមក ព្រោះការធ្វើសច្ចកិរិយា - ក្នុងទីនេះ ហេតុ ក៏ជាលក្ខណៈដែរ), សាធុ ទេវទត្តោ មាតរមនុ (ទេវទត្ត ល្អចំពោះមាតា), រុក្ខំ រុក្ខមនុ តិដ្ឋតិ (ឈរនៅក្បែរដើមឈើនីមួយៗ), យទេត្ថ មំ អនុ សិយា (ចំណែកណាដែលគួរមានដល់ខ្ញុំក្នុងទីនេះ)។

11. Sahatthe.

១១. ទុតិយាវិភត្តិ តែងចុះក្នុងអត្ថ សហ (រួមគ្នា)។

Sahatthe-nunā [Pg.72] yuttamhā dutiyā hoti. Pabbatamanu senā tiṭṭhati.

ទុតិយាវិភត្តិ តែងមានពីពាក្យដែលប្រកបដោយ អនុ ឧបសគ្គ ក្នុងអត្ថ សហ។ ដូចជា បព្វតមនុ សេនា តិដ្ឋតិ (កងទ័ព ស្ថិតនៅជាប់នឹងភ្នំ)។

12. Hīne.

១២. ទុតិយាវិភត្តិ តែងចុះក្នុងអត្ថ ថោកទាប (ហីនៈ)។

Hīnatthe-nunā yuttamhā dutiyā hoti. Anu sāriputtaṃ paññavanto.

ទុតិយាវិភត្តិ តែងមានពីពាក្យដែលប្រកបដោយ អនុ ឧបសគ្គ ក្នុងអត្ថ ហីនៈ។ ដូចជា អនុ សារិបុត្តំ បញ្ញវន្តោ (ពួកអ្នកមានប្រាជ្ញា ថោកទាបជាងព្រះសារីបុត្រ)។

13. Upena.

១៣. ទុតិយាវិភត្តិ តែងចុះពីពាក្យដែលប្រកបដោយ ឧប ឧបសគ្គ។

Hīnatthe upena yuttamhā dutiyā hoti. Upa sāriputtaṃ paññavantho.

ទុតិយាវិភត្តិ តែងមានពីពាក្យដែលប្រកបដោយ ឧប ឧបសគ្គ ក្នុងអត្ថ ហីនៈ។ ដូចជា ឧប សារិបុត្តំ បញ្ញវន្តោ (ពួកអ្នកមានប្រាជ្ញា ថោកទាបជាងព្រះសារីបុត្រ)។

14. Sattamyādhikye.

១៤. សត្តមីវិភត្តិ តែងចុះក្នុងអត្ថ ក្រៃលែង (អធិកៈ)។

Ādhikyatthe upena yuttamhā sattamī hoti. Upa khāriyaṃ doṇo.

សត្តមីវិភត្តិ តែងមានពីពាក្យដែលប្រកបដោយ ឧប ឧបសគ្គ ក្នុងអត្ថ អធិកៈ។ ដូចជា ឧប ខារិយំ ទោណោ (រង្វាស់ទោណៈ ក្រៃលែងជាងរង្វាស់ខារី)។

15. Sāmitte-dhinā.

១៥. សត្តមីវិភត្តិ តែងចុះពីពាក្យដែលប្រកបដោយ អធិ ឧបសគ្គ ក្នុងអត្ថ ភាពជាម្ចាស់ (សាមិភាវៈ)។

Sāmibhāvatthe-dhinā yuttamhā sattamī hoti. Adhi brahmadatte pañcālā, adhi pañcālesu brahmadatto.

សត្តមីវិភត្តិ តែងមានពីពាក្យដែលប្រកបដោយ អធិ ឧបសគ្គ ក្នុងអត្ថ សាមិភាវៈ។ ដូចជា អធិ ព្រហ្មទត្តេ បញ្ចាលា (ដែនបញ្ចាលៈ ស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ព្រះបាទព្រហ្មទត្ត), អធិ បញ្ចាលេសុ ព្រហ្មទត្តោ (ព្រះបាទព្រហ្មទត្ត ជាម្ចាស់លើដែនបញ្ចាលៈទាំងឡាយ)។

16. Kattukareṇesu tatiyā.

១៦. តតិយាវិភត្តិ តែងចុះក្នុងកត៌ា និងករណៈ។

Kattari karaṇe ca kārake tatiyā hoti. Purisena kataṃ, asinā chindati. Pakatiyā-bhirūpo, gotthena gotamo, sumedho nāma nāmena, jātiyā sattavassikoti bhūdhātussa sambhavā karaṇe eva tatiyā. Evaṃ samena dhāvati visamena [Pg.73] dhāvati, dvidoṇena dhaññaṃ kiṇāti, pañcakena pasavo kiṇātīti.

តតិយាវិភត្តិ តែងមានក្នុងកត៌ាការកៈ និងករណការកៈ។ ដូចជា បុរិសេន កតំ (ធ្វើហើយដោយបុរស), អសិនា ឆិន្ទតិ (កាត់ដោយដាវ)។ ឧទាហរណ៍ថា បកតិយាភិរូបោ (មានរូបល្អដោយប្រក្រតី), គោត្ថេន គោតមោ (ជាគោតមៈដោយគោត្រ), សុមេធោ នាម នាមេន (ឈ្មោះថា សុមេធៈ ដោយឈ្មោះ), ជាតិយា សត្តវស្សិកោ (មានអាយុប្រាំពីរឆ្នាំដោយជាតិ) ទាំងនេះ ព្រោះកើតមានឡើងអំពី ភូ ធាតុ ទើបចុះតតិយាវិភត្តិក្នុងករណៈតែម្តង។ ដូចគ្នាដែរ សមេន ធាវតិ (រត់ទៅដោយស្មើ), វិសមេន ធាវតិ (រត់ទៅដោយមិនស្មើ), ទ្វិទោណេន ធញ្ញំ កិណាតិ (ទិញនូវស្រូវដោយរង្វាស់ពីរទោណៈ), បញ្ចកេន បសវោ កិណាតិ (ទិញនូវសត្វពាហនៈដោយប្រាំកាក់) ជាដើម។

17. Sahatthena.

១៧. តតិយាវិភត្តិ តែងចុះក្នុងការប្រកបដោយអត្ថ សហ (រួមគ្នា)។

Sahatthena yoge tatiyā siyā. Puttena saha gato, puttena saddhiṃ āgato, tatiyāpi chaṭṭhīva appadhāne eva bhavati.

តតិយាវិភត្តិ គប្បីមានក្នុងការប្រកបដោយអត្ថ សហ។ ដូចជា បុត្តេន សហ គតោ (ទៅហើយជាមួយកូន), បុត្តេន សទ្ធិំ អាគតោ (មកហើយជាមួយកូន)។ តតិយាវិភត្តិ តែងមានក្នុងអប្បធានៈ (សព្ទដែលមិនសំខាន់) ដូចជាឆដ្ឋីវិភត្តិដែរ។

18. Lakkhaṇe.

១៨. តតិយាវិភត្តិ តែងចុះក្នុងអត្ថ លក្ខណៈ។

Lakkhaṇe vattamānato tatiyā siyā. Tidaṇḍakena paribbājakamaddakkhī, akkhinā kāṇo, tena hi aṅgena aṅgino vikāro lakkhīyate.

តតិយាវិភត្តិ គប្បីមានពីពាក្យដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថ លក្ខណៈ។ ដូចជា តិទណ្ឌកេន បរិព្វាជកមទ្ទក្ខី (បានឃើញនូវបរិព្វាជក ដោយឈើច្រត់បី), អក្ខិនា កាណោ (ជាមនុស្សខ្វាក់ដោយភ្នែក) ព្រោះថា វិការៈ (ភាពខុសប្រក្រតី) នៃអវយវៈទាំងមូល តែងដឹងបានដោយសារអវយវៈ (ដែលខូច) នោះ។

19. Hetumhi.

១៩. តតិយាវិភត្តិ តែងចុះក្នុងអត្ថ ហេតុ។

Takkiriyā yogge tatiyā siyā. Annena vasati, vijjāya yaso.

តតិយាវិភត្តិ គប្បីមានក្នុងការប្រកបដោយកិរិយានោះ (ហេតុ)។ ដូចជា អន្នេន វសតិ (រស់នៅព្រោះអាហារ), វិជ្ជាយ យសោ (យសសក្តិ កើតមានព្រោះវិជ្ជា)។

20. Pañcamīṇe vā.

២០. បញ្ចមីវិភត្តិ តែងចុះក្នុងអត្ថ បំណុល (ឥណៈ) ដែលជាហេតុ ខ្លះ។

Iṇe hetumhi pañcamī hoti vā. Satasmā baddho, satena vā.

បញ្ចមីវិភត្តិ តែងមានក្នុងអត្ថ បំណុលដែលជាហេតុ ខ្លះ។ ដូចជា សតស្មា ពទ្ធោ (ជាប់ចំណងព្រោះប្រាក់មួយរយ) ឬ សតេន វា (ឬ ជាប់ចំណងដោយប្រាក់មួយរយ)។

21. Guṇe.

២១. បញ្ចមីវិភត្តិ តែងចុះក្នុងអត្ថ គុណ។

Paraṅgabhūte hetumhi pañcamī hoti vā. Jaḷattā baddho jaḷattena vā, paññāya mutto, hutvā abhāvatoaniccā, saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho.

បញ្ចមីវិភត្តិ តែងមានក្នុងហេតុដែលជាគុណធម៌ (ឬលក្ខណៈ) ខាងក្រៅ ខ្លះ។ ដូចជា ជឡត្តា ពទ្ធោ (ជាប់ចំណងព្រោះភាពល្ងង់ខ្លៅ) ឬ ជឡត្តេន វា (ឬ ជាប់ចំណងដោយភាពល្ងង់ខ្លៅ), បញ្ញាយ មុត្តោ (រួចផុតហើយព្រោះប្រាជ្ញា), ហុត្វា អភាវតោ អនិច្ចា (មិនទៀង ព្រោះកើតឡើងហើយក៏វិនាសទៅ), សង្ខារនិរោធា វិញ្ញាណនិរោធោ (ការរលត់នៃវិញ្ញាណ មានព្រោះការរលត់នៃសង្ខារ)។

22. Chaṭṭhī [Pg.74] hetvatthehi.

២២. ឆដ្ឋីវិភត្តិ តែងចុះជាមួយពាក្យដែលមានអត្ថថា ហេតុ។

Hetvatthavācīhi yoge hetumhi chaṭṭhī siyā. Udarassa hetu, udarassa kāraṇā.

ឆដ្ឋីវិភត្តិ គប្បីមានក្នុងហេតុ ក្នុងការប្រកបជាមួយពាក្យដែលពោលនូវអត្ថថា ហេតុ។ ដូចជា ឧទរស្ស ហេតុ (ព្រោះហេតុនៃពោះ), ឧទរស្ស ការណា (ព្រោះហេតុនៃពោះ)។

23. Sabbādito sabbā.

២៣. វិភត្តិទាំងពួង តែងចុះពីសព្វនាមមាន សព្វសព្ទ ជាដើម។

Hetvatthehi yoge sabbādīhi sabbā vibhattiyo honti. Ko hetu, kaṃ hetuṃ, kena hetunā, kassa hetussa, kasmā hetusmā, kassa hetussa, kasmiṃ hetusmiṃ, kiṃ kāraṇaṃ, kena kāraṇena, kiṃ nimittaṃ, kena nimittena, kiṃ payojanaṃ, kena payojanena iccevamādi. Hetvatthehītveva? Kena kataṃ.

វិភត្តិទាំងពួង តែងមានពីសព្វនាមមាន សព្វសព្ទ ជាដើម ក្នុងការប្រកបជាមួយពាក្យដែលមានអត្ថថា ហេតុ។ ដូចជា កោ ហេតុ (ហេតុអ្វី), កំ ហេតុំ (ព្រោះហេតុអ្វី), កេន ហេតុនា (ដោយហេតុអ្វី), កស្ស ហេតុស្ស (of ហេតុអ្វី), កស្មា ហេតុមា (អំពីហេតុអ្វី), កស្ស ហេតុស្ស (នៃហេតុអ្វី), កស្មិំ ហេតុស្មិំ (ក្នុងហេតុអ្វី), កិំ ការណំ (ហេតុអ្វី), កេន ការណេន (ដោយហេតុអ្វី), កិំ និមិត្តំ (និមិត្តអ្វី), កេន និមិត្តេន (ដោយនិមិត្តអ្វី), កិំ បយោជនំ (ប្រយោជន៍អ្វី), កេន បយោជនេន (ដោយប្រយោជន៍អ្វី) ជាដើម។ ពាក្យថា «ហេត្វត្ថេហិ» (ជាមួយពាក្យមានអត្ថថាហេតុ) នោះ ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដូចជា កេន កតំ (ធ្វើហើយដោយនរណា)។

24. Catutthī sampadāne.

២៤. ចតុត្ថីវិភត្តិ តែងចុះក្នុងសម្បទាន។

Yassa sammā padīyate tasmiṃ catutthī siyā. Saṅghassa dadāti. Ādhāravivakkhāyaṃ sattamīpi siyā saṅghe dehi.

ចតុត្ថីវិភត្តិ គប្បីមានក្នុងបុគ្គលដែលគេប្រគល់ឲ្យដោយប្រពៃ។ ដូចជា សង្ឃស្ស ទទាតិ (ប្រគេនដល់ព្រះសង្ឃ)។ ក្នុងករណីដែលចង់ពោលក្នុងអត្ថ អាធារៈ (ទីទ្រទ្រង់) សត្តមីវិភត្តិ ក៏គប្បីមានដែរ ដូចជា សង្ឃេ ទេហិ (ចូរប្រគេនក្នុងព្រះសង្ឃ)។

25. Tādatthye.

២៥. ចតុត្ថីវិភត្តិ តែងចុះក្នុងអត្ថ តាទត្ថ្យៈ (ប្រយោជន៍ចំពោះវត្ថុនោះ)។

Tasse-daṃ tadatthaṃ, tadatthabhāve jotanīye nāmasmā catutthī siyā. Sītassa paṭighātāya, atthāya hitāya (sukhāya) devamanussānaṃ, nālaṃ dārabharaṇāya, yūpāya dāru, pākāya vajatītvevamādi.

របស់នេះ ជាប្រយោជន៍ដល់វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា តទត្ថៈ, កាលបើចង់សម្តែងនូវភាពជាតទត្ថៈនោះ ចតុត្ថីវិភត្តិ គប្បីមានពីនាមសព្ទ។ ដូចជា សីតស្ស បដិឃាតាយ (ដើម្បីកម្ចាត់នូវត្រជាក់), អត្ថាយ ហិតាយ (សុខាយ) ទេវមនុស្សានំ (ដើម្បីជាប្រយោជន៍ ដើម្បីជាសេចក្តីចម្រើន (ដើម្បីសេចក្តីសុខ) ដល់ទេវតានិងមនុស្សទាំងឡាយ), នាលំ ទារភរណាយ (មិនល្មមដើម្បីចិញ្ចឹមភរិយា), យូបាយ ទារុ (ឈើដើម្បីធ្វើជាសសរយញ្ញ), បាកាយ វជតិ (ទៅដើម្បីស្ល) ជាដើម។

Kassa sāduṃ na ruccabhi, mā-yasmantānampi saṅghabhedo ruccittha, khamati saṅghassa, bhattamassa nacchādesīti chaṭṭhī sambandhavacanicchāyaṃ, na cevaṃ virodho siyā sadisarūpattā, evaṃvidhesu ca sambandhassa saddikānumatattā[Pg.75], kassa vā tvaṃ dhammaṃ rocesīti atthamatte paṭhamā.

ក្នុងឧទាហរណ៍ថា កស្ស សាទុំ ន រុច្ចភិ (រសជាតិផ្អែម មិនគាប់ចិត្តដល់នរណា), មា យស្មន្តានម្បិ សង្ឃភេទោ រុច្ចិត្ថ (ការបំបែកសង្ឃ កុំគាប់ចិត្តដល់លោកដ៏មានអាយុទាំងឡាយឡើយ), ខមតិ សង្ឃស្ស (គាប់ចិត្តដល់ព្រះសង្ឃ), ភត្តមស្ស នច្ឆាទេសិ (ភត្ត មិនគាប់ចិត្តដល់គាត់ទេ) ទាំងនេះ ចុះឆដ្ឋីវិភត្តិ ព្រោះចង់ពោលក្នុងអត្ថ សម្ពន្ធៈ (ការទាក់ទង)។ ការធ្វើបែបនេះ មិនមានការផ្ទុយគ្នាឡើយ ព្រោះមានរូបស្រដៀងគ្នា ហើយក្នុងទីបែបនេះ ការចុះសម្ពន្ធៈ ក៏ត្រូវបានអនុញ្ញាតដោយក្បួនវេយ្យាករណ៍ដែរ។ មួយវិញទៀត ក្នុងឧទាហរណ៍ថា កស្ស វា ត្វំ ធម្មំ រោចេសិ (ឬមួយក៏អ្នកពេញចិត្តនូវធម៌របស់នរណា) នេះជាបឋមាវិភត្តិ ក្នុងអត្ថត្រឹមតែសេចក្តីប៉ុណ្ណោះ។

Evamaññāpi vidhaññayyā, paratopi yathāgamaṃ.

វិធានដទៃទៀត ក៏គប្បីដឹងតាមវិធីនេះ និងតាមគម្ពីរដែលមកដល់ខាងមុខទៀតចុះ។

Rañño sataṃ dhāreti, rañño chattaṃ dhāretīti sambandhe chaṭṭhī, evaṃ rañño silāghate, rañño hanute, rañño upatiṭṭhate, rañño sapate, devāpi tassa pihayanti tādino, tassa kujjha mahāvīra, yadihaṃ tassa pakuppeyyaṃ, duhayati disānaṃ megho, yo mittānaṃ na dūbhati, yo appaduṭṭhassa narassa dussati, kyāhaṃ ayyānaṃ aparajjhāmi, issayanti samaṇānaṃ titthiyā, dhammena nayamānānaṃ kā usūyā rañño bhāgyamārajjhati, rañño bhāgyamikkhate, tena yācito ayācito vā tassa gāvo paṭisuṇāti, gāvo āsuṇāti, bhagavato paccassosuṃ, hotu patigiṇāti, hotvanugiṇāti, ārocayāmi vo pativedayāmi vo, dhammaṃ te desessāmi, yathā vo bhagavā byākareyya, alaṃ te idha vāsena, kiṃ te jaṭāhi dummedha, arahati mallo mallassāti.

ក្នុងឧទាហរណ៍ថា រញ្ញោ សតំ ធារេតិ (ជំពាក់ប្រាក់មួយរយរបស់ស្តេច), រញ្ញោ ឆត្តំ ធារេតិ (ទ្រទ្រង់នូវឆត្ររបស់ស្តេច) ទាំងនេះ ចុះឆដ្ឋីវិភត្តិក្នុងអត្ថ សម្ពន្ធៈ។ ដូចគ្នាដែរ រញ្ញោ សិលាឃតេ (សរសើរចំពោះស្តេច), រញ្ញោ ហនុតេ (លាក់បាំងចំពោះស្តេច), រញ្ញោ ឧបតិដ្ឋតេ (ចូលទៅបំរើស្តេច), រញ្ញោ សបតេ (ស្បថចំពោះស្តេច), ទេវាបិ តស្ស បិហយន្តិ តាទិនោ (សូម្បីទេវតាទាំងឡាយ ក៏ប្រាថ្នាចង់បាននូវបុគ្គលបែបនោះ), តស្ស កុជ្ឈ មហាវីរ (បពិត្រព្រះមហាវីរៈ សូមកុំខឹងនឹងបុគ្គលនោះឡើយ), យទិហំ តស្ស បកុប្បេយ្យំ (ប្រសិនបើខ្ញុំខឹងនឹងបុគ្គលនោះ), ទុហយតិ ទិសានំ មេឃោ (ពពក បង្អុរភ្លៀងដល់ទិសទាំងឡាយ), យោ មិត្តានំ ន ទូភតិ (បុគ្គលណា មិនក្បត់ចំពោះមិត្តទាំងឡាយ), យោ អប្បទុដ្ឋស្ស នរស្ស ទុស្សតិ (បុគ្គលណា ប្រទូស្តចំពោះមនុស្សដែលមិនប្រទូស្ត), គ្យាហំ អយ្យានំ អបរជ្ឈាមិ (តើខ្ញុំបានប្រព្រឹត្តខុសចំពោះលោកម្ចាស់ទាំងឡាយដូចម្តេចខ្លះ), ឥស្សយន្តិ សមណានំ តិត្ថិយា (ពួកដេ្ថយី តែងច្រណែននឹងសមណៈទាំងឡាយ), ធម្មេន នយមានានំ កា ឧសូយា (ការច្រណែនអ្វី មានដល់បុគ្គលទាំងឡាយដែលដឹកនាំដោយធម៌), រញ្ញោ ភាគ្យមារជ្ឈតិ (ប្រាថ្នានូវលាភសក្ការៈរបស់ស្តេច), រញ្ញោ ភាគ្យមិក្ខតេ (សម្លឹងមើលនូវលាភសក្ការៈរបស់ស្តេច), តេន យាចិតោ អយាចិតោ វា តស្ស គាវោ បដិសុណាតិ (ទោះបីជាគាត់សុំ ឬមិនសុំក៏ដោយ ក៏ទទួលព្រមនូវគោទាំងឡាយរបស់គាត់), គាវោ អាសុណាតិ (ស្តាប់នូវគោទាំងឡាយ), ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ (បានទទួលស្តាប់ចំពោះព្រះដ៏មានព្រះភាគ), ហោតុ បដិគិណាតិ (ទទួលព្រមថា ចូរមានចុះ), ហោត្វនុគិណាតិ (អនុមោទនាថា ចូរមានចុះ), អារោចយាមិ វោ បដិវេទយាមិ វោ (ខ្ញុំប្រាប់ដល់អ្នកទាំងឡាយ ខ្ញុំឲ្យដឹងដល់អ្នកទាំងឡាយ), ធម្មំ តេ ទេសេស្សាមិ (តថាគតនឹងសម្តែងធម៌ដល់អ្នក), យថា វោ ភគវា ព្យាករេយ្យ (ដូចដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគ នឹងដោះស្រាយដល់អ្នកទាំងឡាយ), អលំ តេ ឥធ វាសេន (ល្មមហើយសម្រាប់អ្នក ក្នុងការរស់នៅក្នុងទីនេះ), កិំ តេ ជដាហិ ទុម្មេធ (បពិត្របុគ្គលមានប្រាជ្ញាទន់ខ្សោយ តើប្រយោជន៍អ្វីដោយផ្នួងសក់ដល់អ្នក), អរហតិ មល្លោ មល្លស្ស (អ្នកចំបាប់ សមគួរដល់អ្នកចំបាប់) ទាំងនេះជាដើម។

Jīvitaṃ tiṇāyapi na maññamānoti tādatthya catutthī, tiṇena yo attho tadatthāyapīti attho, ‘‘yo ca sītañca uṇhañca, tiṇā bhiyyo na maññati’’ tiṇamiva jīvitaṃ maññamānoti savisayāva vibhattiyo. Saggāya gacchatīti tādatthye catutthī, yo hi saggaṃ gacchati tadatthaṃ tassa gamananti, kammavacanicchāyantu dutiyāva saggaṃ gacchatīti.

ក្នុងឧទាហរណ៍ថា ជីវិតំ តិណាយបិ ន មញ្ញមានោ (មិនសំគាល់នូវជីវិត សូម្បីដូចជាស្មៅ) នេះជាចតុត្ថីវិភត្តិក្នុងអត្ថ តាទត្ថ្យៈ មានន័យថា សូម្បីដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ស្មៅនោះ។ ដូចក្នុងគាថាថា «យោ ច សីតញ្ច ឧណ្ហញ្ច, តិណា ភិយ្យោ ន មញ្ញតិ» (បុគ្គលណា មិនសំគាល់នូវត្រជាក់និងក្តៅ ឲ្យក្រៃលែងជាងស្មៅ) គឺសំគាល់នូវជីវិតដូចជាស្មៅ នេះជាវិភត្តិទៅតាមកម្មវត្ថុរបស់ខ្លួន។ ក្នុងឧទាហរណ៍ថា សគ្គាយ គច្ឆតិ (ទៅកាន់ឋានសួគ៌) នេះជាចតុត្ថីវិភត្តិក្នុងអត្ថ តាទត្ថ្យៈ ព្រោះថា បុគ្គលណាទៅកាន់ឋានសួគ៌ ការទៅរបស់បុគ្គលនោះ គឺដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ឋានសួគ៌នោះ។ ប៉ុន្តែ បើចង់ពោលក្នុងអត្ថ កម្មៈ (កម្មវត្ថុ) វិញ គឺចុះទុតិយាវិភត្តិពិតប្រាកដ ដូចជា សគ្គំ គច្ឆតិ (ទៅកាន់ឋានសួគ៌)។

Āyu [Pg.76] bhoto hotu, ciraṃ jīvitaṃ, bhaddaṃ kalyāṇaṃ atthaṃ payojanaṃ, kusalaṃ anāmayaṃ, hitaṃ pathyaṃ sukhaṃ sātaṃ bhoto hotu, sādhu sammuti metassa, puttassāvikareyya guyhamatthaṃ, tassa me sakko pāturahosi, tassa pahiṇeyya, bhikkhūnaṃ dutaṃ pāhesi, kappati samaṇānaṃ āyogo, ekassa dvinnaṃ tiṇṇaṃ vā pahoti, upamaṃ te karissāmi, añjaliṃ te paggaṇhāmi, tassa phāsu, lokassattho, namo te purisājañña, sotthi tassa, alaṃ mallo mallassa, samattho mallo mallassa, tassa hitaṃ, tassa sukhaṃ, svāgataṃ te mahārājāti sabbattha chaṭṭhī sambandhe, evaṃvidhamaññampeva viññeyyaṃ yathāgamaṃ.

ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងឡាយមាន៖ អាយុ ភោតោ ហោតុ (សូមអាយុ ចូរមានដល់លោកដ៏ចម្រើន), ចិរំ ជីវិតំ (សូមជីវិតយូរអង្វែង), ភទ្ទំ កល្យាណំ អត្ថំ បយោជនំ (សូមសេចក្តីល្អ សេចក្តីចម្រើន ប្រយោជន៍), កុសលំ អនាមយំ (សូមសេចក្តីសុខ ភាពមិនមានរោគ), ហិតំ ភថ្យំ សុខំ សាតំ ភោតោ ហោតុ (សូមសេចក្តីចម្រើន របស់ដែលជាប្រយោជន៍ សេចក្តីសុខ សេចក្តីសប្បាយ ចូរមានដល់លោកដ៏ចម្រើន), សាធុ សម្មុតិ មេតស្ស (ការយល់ព្រមនេះ ល្អដល់បុគ្គលនេះ), បុត្តស្សាវិករេយ្យ គុយហមត្ថំ (គប្បីបើកចំហនូវសេចក្តីកំបាំងដល់កូន), តស្ស មេ សក្កោ បាតុរហោសិ (ព្រះឥន្ទ្រ បានប្រាកដដល់ខ្ញុំនោះ), តស្ស បហិណេយ្យ (គប្បីបញ្ជូនទៅដល់បុគ្គលនោះ), ភិក្ខូនំ ទុតំ បាហេសិ (បានបញ្ជូនទូតទៅដល់ភិក្ខុទាំងឡាយ), កប្បតិ សមណានំ អាយោគោ (ការប្រកបព្យាយាម សមគួរដល់សមណៈទាំងឡាយ), ឯកស្ស ទ្វិន្នំ តិណ្ណំ វា បហោតិ (ល្មមសម្រាប់ម្នាក់ ពីរនាក់ ឬបីនាក់), ឧបមំ តេ ករិស្សាមិ (តថាគតនឹងធ្វើឧបមាដល់អ្នក), អញ្ជលិំ តេ បគ្គណ្ហាមិ (ខ្ញុំលើកដៃសំពះចំពោះអ្នក), តស្ស ផាសុ (សេចក្តីសប្បាយ មានដល់បុគ្គលនោះ), លោកស្សត្ថោ (ប្រយោជន៍របស់លោក), នមោ តេ បុរិសាជញ្ញ (សូមក្រាបថ្វាយបង្គំចំពោះព្រះអង្គ ជាបុរសដ៏ឧត្តម), សោត្ថិ តស្ស (សេចក្តីសួស្តី ចូរមានដល់បុគ្គលនោះ), អលំ មល្លោ មល្លស្ស (អ្នកចំបាប់ ល្មមប្រកួតនឹងអ្នកចំបាប់), សមត្ថោ មល្លោ មល្លស្ស (អ្នកចំបាប់ មានសមត្ថភាពប្រកួតនឹងអ្នកចំបាប់), តស្ស ហិតំ (ប្រយោជន៍របស់បុគ្គលនោះ), តស្ស សុខំ (សេចក្តីសុខរបស់បុគ្គលនោះ), ស្វាគតំ តេ មហារាជ (សូមស្វាគមន៍ចំពោះព្រះអង្គ បពិត្រមហារាជ) ទាំងនេះ សុទ្ធតែចុះឆដ្ឋីវិភត្តិក្នុងអត្ថ សម្ពន្ធៈ ទាំងអស់។ គប្បីដឹងនូវពាក្យដទៃទៀតដែលមានសភាពបែបនេះ តាមគម្ពីរដែលមកដល់ចុះ។

26. Pañcamyavadhismā.

២៦. បញ្ចមីវិភត្តិ តែងចុះក្នុងអត្ថ ដែនកំណត់ (អវធិ)។

Padatthāvadhismā pañcamīvibhatti hoti. Gāmasmā āgacchatu, evaṃ corasmā bhāyati, corasmā uttasati, orasmā tāyati, corasmā rakkhatīti, sace bhāyatha dukkhassa, pamāde bhayadassivā, tasanti daṇḍassāti chaṭṭhī sattamiyopi honteva sambandhādhāravacanicchāyaṃ.

បញ្ចមីវិភត្តិ តែងមានពីដែនកំណត់នៃសេចក្តីរបស់បទ។ ដូចជា គាមស្មា អាគច្ឆតុ (ចូរមកអំពីភូមិ)។ ដូចគ្នាដែរ ចោរស្មា ភាយតិ (ខ្លាចអំពីចោរ), ចោរស្មា ឧត្តសតិ (តក់ស្លុតអំពីចោរ), ចោរស្មា តាយតិ (ជួយសង្គ្រោះអំពីចោរ), ចោរស្មា រក្ខតិ (រក្សាអំពីចោរ)។ ក្នុងឧទាហរណ៍ថា សចេ ភាយថ ទុក្ខស្ស (ប្រសិនបើអ្នកទាំងឡាយខ្លាចចំពោះសេចក្តីទុក្ខ), បមាទេ ភយទស្សិវា (ឬឃើញភ័យក្នុងសេចក្តីប្រមាទ), តសន្តិ ទណ្ឌស្ស (តែងតក់ស្លុតចំពោះអាជ្ញា) ទាំងនេះ ចុះឆដ្ឋីវិភត្តិ និងសត្តមីវិភត្តិ ក៏មានដែរ ព្រោះចង់ពោលក្នុងអត្ថ សម្ពន្ធៈ និងអាធារៈ។

Ajjhenā parājeti, paṭipakkhe parājetīti savisayāva vibhattiyo. Sace kevaṭṭassa parajjissāmīti chaṭṭhīpi hoti sambandhavacanicchāyaṃ. Yavehi gāvo vāreti, pāpā cittaṃ nivāraye, kāke rakkhati taṇḍulāti savisayeva pañcamī. Cittaṃ rakkhetha medhāvīti dutiyāva dissati kammatthe. Upajjhāyā antaradhāyati[Pg.77], upajjhāyā adhite, kāmato jāyate sokoti savisaye pañcamī.

ក្នុងឧទាហរណ៍ថា អជ្ឈេនា បរាជេតិ (ចាញ់ព្រោះការរៀនសូត្រ), បដិបក្ខេ បរាជេតិ (ចាញ់ក្នុងបច្ចាមិត្ត) ទាំងនេះ ជាវិភត្តិទៅតាមកម្មវត្ថុរបស់ខ្លួន។ ក្នុងឧទាហរណ៍ថា សចេ កេវដ្ដស្ស បរាជិស្សាមិ (ប្រសិនបើខ្ញុំនឹងចាញ់ដល់អ្នកនេសាទ) នេះចុះឆដ្ឋីវិភត្តិ ក៏មានដែរ ព្រោះចង់ពោលក្នុងអត្ថ សម្ពន្ធៈ។ ក្នុងឧទាហរណ៍ថា យវេហិ គាវោ វារេតិ (ឃាត់គោទាំងឡាយអំពីស្រូវបាលី), បាបា ចិត្តំ និវារយេ (គប្បីឃាត់ចិត្តអំពីបាប), កាកេ រក្ខតិ តណ្ឌុលា (រក្សានូវអង្ករអំពីក្អែកទាំងឡាយ) ទាំងនេះ ជាបញ្ចមីវិភត្តិទៅតាមកម្មវត្ថុរបស់ខ្លួនពិតប្រាកដ។ ក្នុងឧទាហរណ៍ថា ចិត្តំ រក្ខេថ មេធាវី (អ្នកមានប្រាជ្ញា គប្បីរក្សានូវចិត្ត) នេះឃើញចុះទុតិយាវិភត្តិក្នុងអត្ថ កម្មៈ តែម្តង។ ក្នុងឧទាហរណ៍ថា ឧបជ្ឈាយា អន្តរធាយតិ (បាត់ខ្លួនអំពីឧបជ្ឈាយ៍), ឧបជ្ឈាយា អធិតេ (រៀនសូត្រអំពីឧបជ្ឈាយ៍), កាមតោ ជាយតេ សោកោ (សេចក្តីសោក កើតអំពីកាម) ទាំងនេះ ជាបញ្ចមីវិភត្តិទៅតាមកម្មវត្ថុរបស់ខ្លួនពិតប្រាកដ។

Tattheva-ntaradhāyi su, naṭassa suṇoti, padumaṃ tattha jāyethāti sattamīchaṭṭhiyopi honteva savisaye. Himavantā pabhavati gaṅgā, pāṇātipātā viramassu khippaṃ, añño devadattā, bhinno devadattāti savisayeva pañcamī. Evaṃ ārā so āsavakkhayā, itaro devadattā, uddhaṃ pādatalā adho kesamatthakā, pubbo gāmā, pubbeva sambodhā, tato paraṃ, tato aparena samayena, tatuttarinti. Sambandhavacanicchāyaṃ chaṭṭhīpi purato gāmassa, dakkhiṇato gāmassa, upari pabbatassa, heṭṭhā pāsādassāti. Pāsādamāruyha pekkhati pāsādā pekkhati, āsane upavisitvā pekkhati āsanā pekkhatīti avadhivacanicchāyaṃ pañcamī.

ក្នុងឧទាហរណ៍ថា តត្ថេវន្តរធាយិសុ (បាត់ខ្លួនក្នុងទីនោះឯង), នដស្ស សុណោតិ (ស្តាប់នូវអ្នករាំ), បទុមំ តត្ថ ជាយេថ (ផ្កាឈូក គប្បីកើតក្នុងទីនោះ) ទាំងនេះ ចុះសត្តមីវិភត្តិ និងឆដ្ឋីវិភត្តិ ក៏មានដែរ ទៅតាមកម្មវត្ថុរបស់ខ្លួន។ ក្នុងឧទាហរណ៍ថា ហិមវន្តា បភវតិ គង្គា (ទន្លេគង្គា ហូរចេញអំពីព្រៃហិមពាន្ត), បាណាតិបាតា វិរមស្សុ ខិប្បំ (ចូរវៀរចាកការសម្លាប់សត្វជាប្រញាប់), អញ្ញោ ទេវទត្តា (ដទៃអំពីទេវទត្ត), ភិន្នោ ទេវទត្តា (ផ្សេងអំពីទេវទត្ត) ទាំងនេះ ជាបញ្ចមីវិភត្តិទៅតាមកម្មវត្ថុរបស់ខ្លួនពិតប្រាកដ។ ដូចគ្នាដែរ អារា សោ អាសវក្ខយា (បុគ្គលនោះ ឆ្ងាយអំពីការអស់ទៅនៃអាសវៈ), ឥតរោ ទេវទត្តា (ក្រៅអំពីទេវទត្ត), ឧទ្ធំ បាទតលា អធោ កេសមត្ថកា (ខាងលើអំពីបាតជើង ខាងក្រោមអំពីចុងសក់), បុព្វោ គាមា (ខាងកើតអំពីភូមិ), បុព្វេវ សម្ពោធា (មុនអំពីការត្រាស់ដឹង), តតោ បរំ (បន្ទាប់អំពីនោះ), តតោ អបរេន សមយេន (ដោយសម័យដទៃអំពីនោះ), តតុត្តរិំ (ក្រៃលែងអំពីនោះ) ជាដើម។ ក្នុងករណីដែលចង់ពោលក្នុងអត្ថ សម្ពន្ធៈ ឆដ្ឋីវិភត្តិ ក៏មានដែរ ដូចជា បុរតោ គាមស្ស (ខាងមុខនៃភូមិ), ទក្ខិណតោ គាមស្ស (ខាងត្បូងនៃភូមិ), ឧបរិ បព្វតស្ស (ខាងលើនៃភ្នំ), ហេដ្ឋា បាសាទស្ស (ខាងក្រោមនៃប្រាសាទ)។ ក្នុងឧទាហរណ៍ថា បាសាទមារុយ្ហ បេក្ខតិ (ឡើងកាន់ប្រាសាទហើយមើល) ទៅជា បាសាទា បេក្ខតិ (មើលអំពីប្រាសាទ), អាសនេ ឧបវិសិត្វា បេក្ខតិ (អង្គុយលើអាសនៈហើយមើល) ទៅជា អាសនា បេក្ខតិ (មើលអំពីអាសនៈ) ទាំងនេះ ចុះបញ្ចមីវិភត្តិ ព្រោះចង់ពោលក្នុងអត្ថ ដែនកំណត់ (អវធិ)។

Pucchānākhyānesu kuto bhavaṃ? Pātaṭaliputtasmāti. Tathā desakālamānepi pāṭaliputtasmā rājagahaṃ satta yojanāni, sattasu yojanesūti vā. Evaṃ ito tiṇṇaṃ māsāna-maccayenāti, kicchāladdhanti guṇe pañcamī. Kicchena me adhigatanti hetumhi karaṇe vā tatiyā. Evaṃ thokā mutto, thokena muttoti. Thokaṃ calatīti kiriyāvisesane kammani dutiyā.

ក្នុងការសួរនិងការប្រាប់ ដូចជា កុតោ ភវំ (លោកម្ចាស់ មកអំពីណា?), បាដលិបុត្តស្មា (មកអំពីក្រុងបាដលិបុត្រ)។ ដូចគ្នាដែរ ក្នុងការវាស់វែងទីកន្លែងនិងពេលវេលា ដូចជា បាដលិបុត្តស្មា រាជគហំ សត្ត យោជនានិ (អំពីក្រុងបាដលិបុត្រ ទៅក្រុងរាជគ្រឹះ មានចម្ងាយប្រាំពីរយោជន៍) ឬ សត្តសុ យោជនេសុ វា (ឬ ក្នុងចម្ងាយប្រាំពីរយោជន៍)។ ដូចគ្នាដែរ ឥតោ តិណ្ណំ មាសានមច្ចយេន (ដោយការកន្លងទៅនៃបីខែអំពីនេះ)។ ក្នុងឧទាហរណ៍ថា កិច្ឆាលទ្ធំ (បានមកដោយលំបាក) នេះជាបញ្ចមីវិភត្តិក្នុងអត្ថ គុណ។ ក្នុងឧទាហរណ៍ថា កិច្ឆេន មេ អធិគតំ (តថាគតបានសម្រេចហើយដោយលំបាក) នេះជាតតិយាវិភត្តិក្នុងអត្ថ ហេតុ ឬ ករណៈ។ ដូចគ្នាដែរ ថោកា មុត្តោ (រួចផុតបន្តិចបន្តួច), ថោកេន មុត្តោ (រួចផុតដោយបន្តិចបន្តួច)។ ក្នុងឧទាហរណ៍ថា ថោកំ ចលតិ (ញាប់ញ័រតិចតួច) នេះជាទុតិយាវិភត្តិក្នុងអត្ថ កម្មៈ ដែលជាកិរិយាវិសេសនៈ។

Dūranti katthayogepi savisayeva pañcamīchaṭṭhiyo siyuṃ, dūraṃ gāmasmā, antikaṃ gāmasmā, dūraṃ gāmassa, antikaṃ gāmassāti, dūranti katthehi tu sabbāva savisaye siyuṃ bādhakābhāvā dūro gāmo, antiko gāmotvevamādi.

"ទូរ" និង "អន្តិក" សូម្បីក្នុងការប្រកបជាមួយពាក្យទាំងពីរនេះ ក៏មានបញ្ចមីវិភត្តិ និងឆដ្ឋីវិភត្តិ ក្នុងអត្ថរបស់ខ្លួនដែរ ដូចជា dūraṃ gāmasmā (ឆ្ងាយអំពីស្រុក), antikaṃ gāmasmā (ជិតអំពីស្រុក), dūraṃ gāmassa (ឆ្ងាយនៃស្រុក), antikaṃ gāmassā (ជិតនៃស្រុក)។ ប៉ុន្តែ ក្នុងការប្រកបជាមួយពាក្យថា "ទូរ" និង "អន្តិក" វិភត្តិទាំងអស់ (ដែលសមគួរ) តែងមានក្នុងអត្ថរបស់ខ្លួន ព្រោះគ្មានធម៌រារាំង ដូចជា dūro gāmo (ស្រុកឆ្ងាយ), antiko gāmo (ស្រុកជិត) ជាដើម។

Keci [Pg.78] panāhu ‘asattavacanahetehi pāṭipadikatthe dutiyātatiyāpañcamīsattamiyo, sattavacanehi tu sabbāva savisaye’ti, te panaññeheva paṭikkhittā. Dūraṃ maggo, antikaṃ maggoti kiriyāvisesanaṃ… bhūdhātussa gammamānattā. Visuddho lobhanīyehi dhammehi, parimutto so dukkhasmā vivicceva kāmehi, gambhīrato ca puthulato ca yojanaṃ, āyāmena yojanaṃ, tato pabhuti, yato sarāmi attānanti savisayeva vibhattiyo.

ប៉ុន្តែ អាចារ្យខ្លះពោលថា "ទុតិយាវិភត្តិ តតិយាវិភត្តិ បញ្ចមីវិភត្តិ និងសត្តមីវិភត្តិ មានក្នុងអត្ថនៃបាតិបទិកៈ (នាមសព្ទ) ព្រោះហេតុគឺសព្ទដែលមិនមែនជាសត្តសព្ទ (សត្វ) ចំណែកវិភត្តិទាំងអស់មានក្នុងអត្ថរបស់ខ្លួន ព្រោះហេតុគឺសត្តសព្ទ" ប៉ុន្តែពាក្យរបស់អាចារ្យទាំងនោះ ត្រូវបានអាចារ្យដទៃទៀតបដិសេធហើយ។ ពាក្យថា dūraṃ maggo, antikaṃ maggo គឺជាកិរិយាវិសេសនៈ... ព្រោះភូធាតុដែលគេដឹងបាន។ វិភត្តិទាំងឡាយ ដូចជា visuddho lobhanīyehi dhammehi (ស្អាតចាកធម៌ជាទីតាំងនៃលោភៈ), parimutto so dukkhasmā (បុគ្គលនោះរួចផុតចាកទុក្ខ), vivicceva kāmehi (ស្ងាត់ចាកកាមទាំងឡាយ), gambhīrato ca puthulato ca yojanaṃ (ជ្រៅនិងទូលាយមួយយោជន៍), āyāmena yojanaṃ (បណ្តោយមួយយោជន៍), tato pabhuti (តាំងពីនោះមក), yato sarāmi attānaṃ (តាំងពីខ្ញុំរលឹកដឹងខ្លួន) គឺមានក្នុងអត្ថរបស់ខ្លួនពិតប្រាកដ។

27. Apaparīhi vajjane.

២៧. ចុះបញ្ចមីវិភត្តិ ក្រោយពីនាមដែលប្រកបជាមួយ អប និង បរិ ឧបសគ្គ ក្នុងអត្ថវជ្ជានៈ (ការវៀរ)។

Vajjane vattamānehi apaparīhi yoge pañcamī hoti. Apa sālāya āyanti vāṇijā, pari sālāya āyanti vāṇijā, sālaṃ vajjetvāti attho. Vajjaneti kiṃ? Rukkhaṃ parivijjotate vijju. Āpāṭaliputtasmā vassi devoti mariyādā-bhividhīsvavadhi visayeva pañcamī, vinā pāṭaliputtena saha veti viseso, evaṃ yāva pāṭaliputtasmā vassi devoti.

កាលបើ អប និង បរិ ឧបសគ្គ មានអត្ថវជ្ជានៈ (ការវៀរ) ក្នុងការប្រកបជាមួយឧបសគ្គទាំងនោះ តែងមានបញ្ចមីវិភត្តិ។ ដូចជា apa sālāya āyanti vāṇijā, pari sālāya āyanti vāṇijā (ពួកឈ្មួញមក វៀរសាលា) មានសេចក្តីថា វៀរសាលាចេញ។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា "ក្នុងអត្ថវជ្ជានៈ"? ឆ្លើយថា ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ rukkhaṃ parivijjotate vijju (ផ្លេកបន្ទោរភ្លឺជុំវិញដើមឈើ)។ ឧទាហរណ៍ថា āpāṭaliputtasmā vassi devoti (ភ្លៀងបង្អុរចុះរហូតដល់ក្រុងបាដលីបុត្រ) នេះជាបញ្ចមីវិភត្តិក្នុងអត្ថអវធិ (ព្រំដែន) ក្នុងអត្ថមរិយាទា (ព្រំដែនមិនរួមបញ្ចូល) និងអភិវិធិ (ព្រំដែនរួមបញ្ចូល) សេចក្តីប្លែកគ្នាគឺ វៀរក្រុងបាដលីបុត្រ ឬរួមបញ្ចូលក្រុងបាដលីបុត្រផង ដូចជា yāva pāṭaliputtasmā vassi devo (ភ្លៀងបង្អុរចុះដរាបដល់ក្រុងបាដលីបុត្រ)។

28. Paṭinidhipaṭidānesu patinā.

២៨. ចុះបញ្ចមីវិភត្តិ ក្រោយពីនាមដែលប្រកបជាមួយ បតិ សព្ទ ក្នុងអត្ថបដិនិធិ (តំណាង) និងបដិទាន (ការសងជំនួស)។

Paṭinidhimhi paṭidāne ca vattamānena patinā yoge nāmasmā pañcamī vibhatti hoti. Buddhasmā pati sāriputto, ghatamassa tesasmā pati dadāti, paṭinidhipaṭidānesūti kiṃ? Rukkhaṃ pati vijjotate.

កាលបើ បតិ សព្ទ មានអត្ថបដិនិធិ និងបដិទាន ក្នុងការប្រកបជាមួយ បតិ សព្ទ នោះ តែងមានបញ្ចមីវិភត្តិ ក្រោយពីនាម។ ដូចជា buddhasmā pati sāriputto (ព្រះសារីបុត្តជាតំណាងនៃព្រះពុទ្ធ), ghatamassa tesasmā pati dadāti (គាត់ឲ្យទឹកដោះថ្លាជំនួសប្រេងនោះ)។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា "ក្នុងអត្ថបដិនិធិ និងបដិទាន"? ឆ្លើយថា ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ rukkhaṃ pati vijjotate (ផ្លេកបន្ទោរភ្លឺឆ្ពោះទៅរកដើមឈើ)។

29. Rite dutiyā ca.

២៩. ចុះទុតិយាវិភត្តិ និងបញ្ចមីវិភត្តិ ក្រោយពីនាមដែលប្រកបជាមួយ រិតេ សព្ទ។

Ritesaddena [Pg.79] yoge nāmasmā dutiyā hoti pañcamī ca. Rite saddhammaṃ, rite saddhammā.

ក្នុងការប្រកបជាមួយ រិតេ សព្ទ តែងមានទុតិយាវិភត្តិ និងបញ្ចមីវិភត្តិ ក្រោយពីនាម។ ដូចជា rite saddhammaṃ, rite saddhammā (វៀរចាកព្រះសទ្ធម៌)។

30. Vinā-ññatra tatiyā ca.

៣០. ចុះតតិយាវិភត្តិ ទុតិយាវិភត្តិ និងបញ្ចមីវិភត្តិ ក្រោយពីនាមដែលប្រកបជាមួយ វិនា និង អញ្ញត្រ សព្ទ។

Vinā-ññatrasaddehi yoge nāmasmā tatiyā ca hoti dutiyā pañcamiyo ca. Vinā vātena, vinā vātaṃ, vinā vātasmā, aññatra ekena piṇḍapātanīhārakena, aññatra dhammaṃ, aññatra dhammā.

ក្នុងការប្រកបជាមួយ វិនា និង អញ្ញត្រ សព្ទ តែងមានតតិយាវិភត្តិ ទុតិយាវិភត្តិ និងបញ្ចមីវិភត្តិ ក្រោយពីនាម។ ដូចជា vinā vātena, vinā vātaṃ, vinā vātasmā (វៀរចាកខ្យល់), aññatra ekena piṇḍapātanīhārakena (វៀរចាកភិក្ខុអ្នកនាំទៅនូវបិណ្ឌបាតមួយរូប), aññatra dhammaṃ, aññatra dhammā (វៀរចាកធម៌)។

31. Puthanānāhi.

៣១. ចុះតតិយាវិភត្តិ និងបញ្ចមីវិភត្តិ ក្រោយពីនាមដែលប្រកបជាមួយ បុថក និង នានា សព្ទ។

Etehi yoge tatiyā hoti pañcamī ca. Puthageva janena, puthageva janasmā, janena nānā, janasmā nānā.

ក្នុងការប្រកបជាមួយសព្ទទាំងនេះ តែងមានតតិយាវិភត្តិ និងបញ្ចមីវិភត្តិ។ ដូចជា puthageva janena, puthageva janasmā (ផ្សេងចាកជននោះឯង), janena nānā, janasmā nānā (ផ្សេងចាកជន)។

32. Sattamyādhāre.

៣២. ចុះសត្តមីវិភត្តិ ក្នុងអត្ថអាធារៈ (ទីទ្រទ្រង់)។

Kiriyādhāra bhūta kattu kammānaṃ dhāraṇena yo kiriyāyādhāro tasmiṃ kārake nāmasmā sattamī hoti. Kaṭe nisīdati (devadatto), thāliyaṃ odanaṃ pacati, ākāse sakunā, bhilesu telaṃ, gaṅgāyaṃ vajo.

ទីទ្រទ្រង់នៃកិរិយាណា ដោយការទ្រទ្រង់នូវកត្តុ និងកម្ម ដែលជាទីទ្រទ្រង់នៃកិរិយា ក្នុងការកៈនោះ តែងមានសត្តមីវិភត្តិ ក្រោយពីនាម។ ដូចជា kaṭe nisīdati (devadatto) (ទេវទត្តអង្គុយលើកម្រាល), thāliyaṃ odanaṃ pacati (ដាំបាយក្នុងឆ្នាំង), ākāse sakunā (ពួកសត្វស្លាបនៅលើអាកាស), bhilesu telaṃ (ប្រេងក្នុងរន្ធ), gaṅgāyaṃ vajo (ក្រោលគោទៀបឆ្នេរទន្លេគង្គា)។

33. Nimitte.

៣៣. ចុះសត្តមីវិភត្តិ ក្នុងអត្ថនិមិត្ត (ហេតុ)។

Nimittatthe sattamī hoti. Ajinamhi haññate dīpi, musāvāde pācitthiyaṃ.

សត្តមីវិភត្តិ តែងមានក្នុងអត្ថនិមិត្ត។ ដូចជា ajinamhi haññate dīpi (ខ្លាធំត្រូវបានគេសម្លាប់ព្រោះតែស្បែក), musāvāde pācitthiyaṃ (អាបត្តិបាចិត្តិយ ព្រោះពោលពាក្យកុហក)។

34. Yabbhāvobhāvalakkhaṇaṃ.

៣៤. កាលបើកិរិយារបស់នាមណា ជាគ្រឿងសម្គាល់នូវកិរិយាមួយទៀត តែងចុះសត្តមីវិភត្តិ ក្រោយពីនាមនោះ។

Yassa [Pg.80] bhāvo bhāvantarassa lakkhaṇaṃ bhavati, tato sattamī hoti. Gāvīsu duyhamānāsu gato, duddhāsu āgato. Bhāvoti kiṃ? Yo jaṭāhi so bhuñjati. Bhāvalakkhaṇanti kiṃ? Yo bhuñjati so devadatto, ‘‘akāle vassati tassa, tāle tassa na vassatī’’ti visayasattamī.

កាលបើកិរិយារបស់នាមណា ជាគ្រឿងសម្គាល់នូវកិរិយាមួយទៀត តែងមានសត្តមីវិភត្តិ ក្រោយពីនាមនោះ។ ដូចជា gāvīsu duyhamānāsu gato (កាលបើពួកមេគោ កំពុងត្រូវបានគេរឹតទឹកដោះ គាត់ក៏ទៅហើយ), duddhāsu āgato (កាលបើពួកមេគោ ត្រូវបានគេរឹតទឹកដោះរួចហើយ គាត់ក៏មកហើយ)។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា "កិរិយា"? ឆ្លើយថា ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ yo jaṭāhi so bhuñjati (បុគ្គលណាមានផ្នួងសក់ បុគ្គលនោះតែងបរិភោគ)។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា "គ្រឿងសម្គាល់នូវកិរិយា"? ឆ្លើយថា ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ yo bhuñjati so devadatto (បុគ្គលណា បរិភោគ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា ទេវទត្ត)។ ចំណែកឯគាថាថា "akāle vassati tassa, tāle tassa na vassatī" នេះជាវិសយសត្តមី។

35. Chaṭṭhī cānādare.

៣៥. ចុះឆដ្ឋីវិភត្តិ និងសត្តមីវិភត្តិ ក្នុងអត្ថអនាទរៈ (ការមិនអើពើ) កាលបើកិរិយារបស់នាមណា ជាគ្រឿងសម្គាល់នូវកិរិយាមួយទៀត។

Yassa bhāvo bhāvantarassa lakkhaṇaṃ bhavati, tato chaṭṭhī bhavati sattamī ca anādare gamyamāne. ‘‘Ākoṭayanto so neti, sivirājassa pekkhato’’, ‘‘maccu gacchati ādāya, pekkhamāne mahājane’’.

កាលបើកិរិយារបស់នាមណា ជាគ្រឿងសម្គាល់នូវកិរិយាមួយទៀត កាលបើដឹងបាននូវអត្ថអនាទរៈ តែងមានឆដ្ឋីវិភត្តិ និងសត្តមីវិភត្តិ ក្រោយពីនាមនោះ។ ដូចជា "ākoṭayanto so neti, sivirājassa pekkhato" (ទ្រង់វាយបណ្តើរ នាំទៅបណ្តើរ កាលបើព្រះរាជាសិវិ កំពុងទតមើល) និង "maccu gacchati ādāya, pekkhamāne mahājane" (មច្ចុរាជនាំយកទៅ កាលបើមហាជន កំពុងមើល)។

Gunnaṃ sāmīti sambandhe chaṭṭhī, gosu sāmīti visayasattamī, evaṃ gunnamissaro, gosvissaro, gunnaṃ adhipati, gosu adhipati, gunnaṃ dāyādo, gosu dāhādo, dunnaṃ sakkhi, gosu sakkhi, gunnaṃ patibhū, gosu patibhū, gunnaṃ pasūto, gosu pasūto, kusalā naccagītassa, kusalā naccagīte, āyutto kaṭakaraṇassa, āyutto kaṭakaraṇeti.

ពាក្យថា gunnaṃ sāmī (ម្ចាស់នៃហ្វូងគោទាំងឡាយ) នេះជាឆដ្ឋីវិភត្តិក្នុងអត្ថសម្ពន្ធៈ, ពាក្យថា gosu sāmī (ម្ចាស់ក្នុងហ្វូងគោទាំងឡាយ) នេះជាវិសយសត្តមី, ដូចគ្នាដែរ gunnamissaro (ម្ចាស់នៃហ្វូងគោ), gosvissaro (ម្ចាស់ក្នុងហ្វូងគោ), gunnaṃ adhipati (អធិបតីនៃហ្វូងគោ), gosu adhipati (អធិបតីក្នុងហ្វូងគោ), gunnaṃ dāyādo (ទាយាទនៃហ្វូងគោ), gosu dāyādo (ទាយាទក្នុងហ្វូងគោ), gunnaṃ sakkhi (សាក្សីនៃហ្វូងគោ), gosu sakkhi (សាក្សីក្នុងហ្វូងគោ), gunnaṃ patibhū (អ្នកធានានៃហ្វូងគោ), gosu patibhū (អ្នកធានាក្នុងហ្វូងគោ), gunnaṃ pasūto (កើតអំពីហ្វូងគោ), gosu pasūto (កើតក្នុងហ្វូងគោ), kusalā naccagītassa (ឈ្លាសវៃក្នុងរបាំនិងចម្រៀង), kusalā naccagīte (ឈ្លាសវៃក្នុងរបាំនិងចម្រៀង), āyutto kaṭakaraṇassa (ខ្វល់ខ្វាយក្នុងការធ្វើកម្រាល), āyutto kaṭakaraṇe (ខ្វល់ខ្វាយក្នុងការធ្វើកម្រាល)។

Tathādhāravacanicchāyaṃ sattamī, bhikkhūsu abhivādenti, muddhani dhumbitvā, bāhāsu gahetvā, hatthesu piṇḍāya caranti, pathesu gacchanti, kadalīsu gaje rakkhantīti. Ñāṇasmiṃ pasannoti visayasattamī, ñāṇena pasannoti karaṇe tatiyā, evaṃ ñāṇasmiṃ ussukko ñāṇena ussukkoti.

ដូចគ្នាដែរ កាលបើចង់បានអត្ថអាធារៈ តែងចុះសត្តមីវិភត្តិ ដូចជា bhikkhūsu abhivādenti (ថ្វាយបង្គំក្នុងពួកភិក្ខុ), muddhani dhumbitvā (ហិតលើក្បាល), bāhāsu gahetvā (ចាប់ត្រង់ដើមដៃទាំងឡាយ), hatthesu piṇḍāya caranti (ដើរទៅដើម្បីបិណ្ឌបាតដោយដៃទាំងឡាយ), pathesu gacchanti (ដើរទៅតាមផ្លូវទាំងឡាយ), kadalīsu gaje rakkhanti (រក្សាដំរីទាំងឡាយក្នុងព្រៃចេក)។ ពាក្យថា ñāṇasmiṃ pasanno (ជ្រះថ្លាក្នុងប្រាជ្ញា) នេះជាវិសយសត្តមី, ពាក្យថា ñāṇena pasanno (ជ្រះថ្លាដោយប្រាជ្ញា) នេះជាតតិយាវិភត្តិក្នុងអត្ថករណៈ, ដូចគ្នាដែរ ñāṇasmiṃ ussukko (ខ្វល់ខ្វាយក្នុងប្រាជ្ញា), ñāṇena ussukko (ខ្វល់ខ្វាយដោយប្រាជ្ញា)។

36. Yato niddhāraṇaṃ.

៣៦. ចុះឆដ្ឋីវិភត្តិ និងសត្តមីវិភត្តិ ក្រោយពីនាមដែលជាទីដកចេញ (និទ្ធារណៈ)។

Jātiguṇakiriyāhi [Pg.81] samudāyatekadesassa puthakkaraṇaṃ niddhāraṇaṃ. Yato taṃ karīyati, tato chaṭṭhīsattamiyo honti. Sālayo sūkadhaññānaṃ pathyatamā, sālayo sūkadhaññesu pathyatamā, kaṇhā gāvīnaṃ sampannakhīratamā, kaṇhā gāvīsu sampannakhīratamā, gacchataṃ dhāvanto sīghatamo, gacchantesu dhāvanto sīghatamo. Sīlameva sutā seyyoti avadhimhiyeva pañcamī.

ការញែកចេញនូវចំណែកមួយអំពីក្រុម ដោយជាតិ គុណ និងកិរិយា ឈ្មោះថា និទ្ធារណៈ។ ញែកចេញអំពីក្រុមណា តែងចុះឆដ្ឋីវិភត្តិ និងសត្តមីវិភត្តិ ក្រោយពីក្រុមនោះ។ ដូចជា sālayo sūkadhaññānaṃ pathyatamā, sālayo sūkadhaññesu pathyatamā (ស្រូវសាលី ជាស្រូវប្រសើរបំផុត ក្នុងបណ្តាស្រូវសាលីទាំងឡាយ), kaṇhā gāvīnaṃ sampannakhīratamā, kaṇhā gāvīsu sampannakhīratamā (មេគោខ្មៅ មានទឹកដោះច្រើនបំផុត ក្នុងបណ្តាមេគោទាំងឡាយ), gacchataṃ dhāvanto sīghatamo, gacchantesu dhāvanto sīghatamo (អ្នករត់ លឿនបំផុត ក្នុងបណ្តាអ្នកដើរទាំងឡាយ)។ ចំណែកឯពាក្យថា sīlameva sutā seyyo (សីលប្រសើរជាងសុតៈ) នេះជាបញ្ចមីវិភត្តិក្នុងអត្ថអវធិ (ព្រំដែនប្រៀបធៀប) ប៉ុណ្ណោះ។

37. Paṭhamātthamatte.

៣៧. ចុះបឋមាវិភត្តិ ក្នុងអត្ថនៃនាមសព្ទសុទ្ធសាធ។

Nāmassābhidheyyamatte paṭhamāvibhatti hoti. Rukkho. Itthi pumā napuṃsakanti liṅgampi saddatthova, tathā doṇo khārī āḷhakanti parimāṇampi saddatthova, eko dve bahavoti saṅkhyāpi saddatthova.

បឋមាវិភត្តិ តែងមានក្នុងអត្ថដែលត្រូវសម្តែងនៃនាមសព្ទសុទ្ធសាធ។ ដូចជា rukkho (ដើមឈើ)។ សូម្បីតែលិង្គ ដូចជា itthi (ស្រី), pumā (ប្រុស), napuṃsakaṃ (ខ្ទើយ) ក៏ជាអត្ថរបស់សព្ទដែរ, ដូចគ្នាដែរ សូម្បីតែបរិមាណ ដូចជា doṇo (រង្វាល់ទោណៈ), khārī (រង្វាល់ខារី), āḷhakaṃ (រង្វាល់អាឡ្ហកៈ) ក៏ជាអត្ថរបស់សព្ទដែរ, សូម្បីតែសង្ខ្យា ដូចជា eko (មួយ), dve (ពីរ), bahavo (ច្រើន) ក៏ជាអត្ថរបស់សព្ទដែរ។

38. Āmantaṇe.

៣៨. ចុះបឋមាវិភត្តិ ក្នុងអត្ថអាមន្តនៈ (ការហៅ)។

Sato saddenābhimukhīkaraṇamāmantaṇaṃ. Tasmiṃ visaye paṭhamā vibhatti hoti. Bhopurisa, bhokkatthi, bho napuṃsaka.

ការធ្វើបុគ្គលដែលមានស្រាប់ឲ្យបែរមុខមករក ដោយសព្ទ ឈ្មោះថា អាមន្តនៈ។ ក្នុងអត្ថនោះ តែងមានបឋមាវិភត្តិ។ ដូចជា bho purisa (នែបុរសដ៏ចម្រើន), bho katthi (នែអ្នកពោលអួតដ៏ចម្រើន), bho napuṃsaka (នែខ្ទើយដ៏ចម្រើន)។

39. Chaṭṭhī sambandhe.

៣៩. ចុះឆដ្ឋីវិភត្តិ ក្នុងអត្ថសម្ពន្ធៈ (ការទាក់ទងគ្នា)។

Kiriyākārakasañjāto assedambhāvahetuko sambandho nāma. Tasmiṃ chaṭṭhī vibhatti hoti. Rañño puriso, sarati rajjassāti sambandhe chaṭṭhī, rajjasambandhiniṃ satiṃ karotīti attho, kammavacanicchārantu dutiyāva sarati rajjaṃ. Tathā rajakassa vatthaṃ [Pg.82] dadāti, paharato piṭṭhiṃ dadāti, bālo pūrati pāpassa, amacce tāta jānāhi, dhīre atthassa kovide, divasassa tikkhattuṃ, sakiṃ pakkhassa, pūraṃ hiraññasuvaṇṇassa kumbhantvevamādi.

ទំនាក់ទំនងដែលកើតអំពីកិរិយានិងការកៈ ដែលមានហេតុគឺភាពជាម្ចាស់នៃវត្ថុនេះ ឈ្មោះថា សម្ពន្ធៈ។ ក្នុងអត្ថសម្ពន្ធៈនោះ តែងមានឆដ្ឋីវិភត្តិ។ ដូចជា rañño puriso (បុរសរបស់ព្រះរាជា), sarati rajjassa (រលឹកដល់រដ្ឋ) នេះជាឆដ្ឋីវិភត្តិក្នុងអត្ថសម្ពន្ធៈ មានសេចក្តីថា ធ្វើនូវសេចក្តីរលឹកដែលទាក់ទងនឹងរដ្ឋ, ប៉ុន្តែបើចង់បានអត្ថកម្ម តែងចុះទុតិយាវិភត្តិប៉ុណ្ណោះ ដូចជា sarati rajjaṃ (រលឹកនូវរដ្ឋ)។ ដូចគ្នាដែរ rajakassa vatthaṃ dadāti (ឲ្យសម្លៀកបំពាក់ដល់ជាងជ្រលក់), paharato piṭṭhiṃ dadāti (ឲ្យខ្នងដល់បុគ្គលអ្នកវាយ), bālo pūrati pāpassa (មនុស្សពាលតែងពេញដោយបាប), amacce tāta jānāhi (នែឪពុក ចូរស្គាល់នូវអាមាត្យទាំងឡាយ), dhīre atthassa kovide (ពួកអ្នកប្រាជ្ញឈ្លាសវៃក្នុងអត្ថ), divasassa tikkhattuṃ (បីដងក្នុងមួយថ្ងៃ), sakiṃ pakkhassa (ម្តងក្នុងមួយកន្លះខែ), pūraṃ hiraññasuvaṇṇassa kumbhaṃ (ក្អមពេញដោយប្រាក់និងមាស) ជាដើម។

Kitakappayoge kaktukammesu bahulaṃ sambandhavacanicchāyaṃ chaṭṭhī, sādhu sammato bahujanassa, suppaṭividdhā buddhānaṃ dhammadhātu, dhammassa gutto medhāvī, amataṃ tesaṃ paribhuttaṃ, tassa bhavanti vattāro, avisaṃvādako lokassa, alajjīnaṃ nissāya, catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādotvevamādi.

ក្នុងការប្រកបជាមួយកិតកប្បច្ច័យ តែងចុះឆដ្ឋីវិភត្តិជាច្រើន ក្នុងអត្ថកត្តុនិងកម្ម កាលបើចង់បានអត្ថសម្ពន្ធៈ ដូចជា sādhu sammato bahujanassa (ជាទីសន្មតដ៏ល្អនៃជនច្រើន), suppaṭividdhā buddhānaṃ dhammadhātu (ធម៌ធាតុដែលព្រះពុទ្ធទាំងឡាយត្រាស់ដឹងល្អហើយ), dhammassa gutto medhāvī (អ្នកមានប្រាជ្ញាជាអ្នកគ្រប់គ្រងនូវធម៌), amataṃ tesaṃ paribhuttaṃ (ធម៌មិនស្លាប់ គឺពួកជនទាំងនោះបរិភោគហើយ), tassa bhavanti vattāro (ពួកជនតែងជាអ្នកពោលនូវទោសរបស់បុគ្គលនោះ), avisaṃvādako lokassa (អ្នកមិនពោលកុហកដល់សត្វលោក), alajjīnaṃ nissāya (អាស្រ័យនូវពួកបុគ្គលអ្នកមិនមានសេចក្តីខ្មាស), catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo (រូបថ្លាដែលអាស្រ័យនូវមហាភូតរូបទាំងបួន) ជាដើម។

Kattukammavacanicchāyantu tatiyā dutiyāyo ca, sañcatto pitarā ahaṃ, sarasi tvaṃ evarūpiṃ vācaṃ bhāsitā, bhagavantaṃ dassanāyatvevamādi.

ប៉ុន្តែ បើចង់បានអត្ថកត្តុនិងកម្ម តែងចុះតតិយាវិភត្តិ និងទុតិយាវិភត្តិ ដូចជា sañcatto pitarā ahaṃ (ខ្ញុំដែលឪពុកចិញ្ចឹមហើយ), sarasi tvaṃ evarūpiṃ vācaṃ bhāsitā (អ្នករលឹកឃើញថាជាអ្នកពោលនូវវាចាមានសភាពយ៉ាងនេះ), bhagavantaṃ dassanāya (ដើម្បីគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ) ជាដើម។

40. Tulyatthena vā tatiyā.

៤០. ចុះឆដ្ឋីវិភត្តិ ឬតតិយាវិភត្តិ ក្រោយពីនាមដែលប្រកបជាមួយសព្ទមានអត្ថស្មើគ្នា (តុល្យត្ថៈ)។

Tulyatthena yoge chaṭṭhī hoti tatiyā vā, tulyo pitu, tulyo pitarā, sadiso pitu, sadiso pitarā, iha kathaṃ tatiyā na hoti? Ajjunassa tulā natthi, kesavassupamā na ceti, nete tulyatthā, kiñjarahi tulyānamopammatthā.

ក្នុងការប្រកបជាមួយសព្ទមានអត្ថស្មើគ្នា តែងមានឆដ្ឋីវិភត្តិ ឬតតិយាវិភត្តិ។ ដូចជា tulyo pitu, tulyo pitarā (ស្មើនឹងឪពុក), sadiso pitu, sadiso pitarā (ដូចនឹងឪពុក)។ សួរថា ក្នុងទីនេះ ហេតុអ្វីបានជាមិនមានតតិយាវិភត្តិ ក្នុងឧទាហហរណ៍ថា ajjunassa tulā natthi (គ្រឿងប្រៀបធៀបនឹងអរជូន មិនមានឡើយ), kesavassupamā na ca (គ្រឿងឧបមាប្រៀបនឹងកេសវៈ មិនមានឡើយ)? ឆ្លើយថា ព្រោះសព្ទទាំងនេះ មិនមែនមានអត្ថស្មើគ្នាទេ តើមានអត្ថដូចម្តេច? គឺមានអត្ថជាគ្រឿងឧបមាប្រៀបធៀបនៃវត្ថុដែលស្មើគ្នា។

41. Ato yonaṃ ṭāṭe.

៤១. ប្តូរ យោ វិភត្តិទាំងឡាយ ក្រោយពីអការន្តនាម ទៅជា អា និង ឯ តាមលំដាប់។

Akāranthato nāmasmā yonaṃ ṭāṭe honti yathākkamaṃ, ṭakārā sabbadesatthā, buddhā buddhe, atoti kiṃ? Kaññāyo, itthiyo, vadhuyo, idha kasmā na bhavati aggayo. Avidhānasāmatthiyā.

ប្តូរ យោ វិភត្តិទាំងឡាយ ក្រោយពីអការន្តនាម ទៅជា អា និង ឯ តាមលំដាប់។ ដ្ឋអក្សរ មានប្រយោជន៍ដើម្បីជំនួសទាំងអស់។ ដូចជា buddhā (ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ - បឋមា), buddhe (ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ - ទុតិយា)។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា "ក្រោយពីអការន្តនាម"? ឆ្លើយថា ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះ kaññāyo (នាងកញ្ញាទាំងឡាយ), itthiyo (ស្រីទាំងឡាយ), vadhuyo (ស្រីក្រមុំទាំងឡាយ)។ សួរថា ចុះក្នុងទីនេះ ហេតុអ្វីបានជាមិនទៅជា aggayo? ឆ្លើយថា ព្រោះមិនមានក្បួនច្បាប់ចែងទុកមក។

42. Ninaṃ vā.

៤២. ប្តូរ យោ វិភត្តិទាំងឡាយ ក្រោយពីអការន្តនាម ទៅជា និ និង អា ខ្លះ តាមលំដាប់។

Akārantato [Pg.83] nāmasmā ninaṃ ṭāṭe vā honti yathākkamaṃ. Rūpā, rūpe, rūpāni, atotveva aṭṭhīni.

ប្តូរ យោ វិភត្តិទាំងឡាយ ក្រោយពីអការន្តនាម ទៅជា និ និង អា ខ្លះ តាមលំដាប់។ ដូចជា rūpā, rūpe, rūpāni (រូបទាំងឡាយ)។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា "ក្រោយពីអការន្តនាម"? ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ aṭṭhīni (ឆ្អឹងទាំងឡាយ)។

43. Smāsmiṃnaṃ.

៤៣. ប្តូរ ស្មា និង ស្មឹ វិភត្តិ ក្រោយពីអការន្តនាម ទៅជា អា និង ឯ ខ្លះ តាមលំដាប់។

Akārantato nāmasmā smāsminnaṃ ṭāṭe vā honti yathākkamaṃ. Buddhā buddhasmā, buddhe buddhasmiṃ, atotveva aggismā aggismiṃ.

ប្តូរ ស្មា និង ស្មឹ វិភត្តិ ក្រោយពីអការន្តនាម ទៅជា អា និង ឯ ខ្លះ តាមលំដាប់។ ដូចជា buddhā, buddhasmā (ចាកព្រះពុទ្ធ), buddhe, buddhasmiṃ (ក្នុងព្រះពុទ្ធ)។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា "ក្រោយពីអការន្តនាម"? ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ aggismā, aggismiṃ (ចាកភ្លើង, ក្នុងភ្លើង)។

44. Sassāya catutthiyā.

៤៤. ប្តូរ ស វិភត្តិ នៃចតុត្ថីវិភត្តិ ក្រោយពីអការន្តនាម ទៅជា អាយ ខ្លះ។

Akārantato parassa sassa catutthiyā āyo hoti vā. Buddhāya buddhassa, bhiyyo tādatthyeyevāyamāyo dissate, kvacidevaññattha, atotveva isissa, catutthiyāti kiṃ? Buddhassa mukhaṃ, attatthanti atthasaddena samāso.

ប្តូរ ស វិភត្តិ នៃចតុត្ថីវិភត្តិ ដែលនៅក្រោយពីអការន្តនាម ទៅជា អាយ ខ្លះ។ ដូចជា buddhāya, buddhassa (ចំពោះព្រះពុទ្ធ)។ ការប្តូរទៅជា អាយ នេះ តែងឃើញច្រើនតែក្នុងអត្ថតាទត្ថ្យៈ (ប្រយោជន៍ចំពោះវត្ថុនោះ) ប៉ុណ្ណោះ និងឃើញក្នុងអត្ថដទៃខ្លះ។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា "ក្រោយពីអការន្តនាម"? ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ isissa (របស់ឥសី)។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា "នៃចតុត្ថីវិភត្តិ"? ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ buddhassa mukhaṃ (ព្រះភក្ត្ររបស់ព្រះពុទ្ធ - ឆដ្ឋី)។ ចំណែកឯពាក្យថា attatthaṃ គឺជាសមាសជាមួយ អត្ថ សព្ទ។

Sabbāditopi smāsmiṃsānaṃ ṭāṭeāyā honteva… niruttikārānumatattā buddhavacane sandassanavato ca, tatrodamudāharaṇaṃ ‘asmā lokā paramhā ca, ubhayā dhaṃsate naro’, ‘tyāhaṃ mante paratthaddho’, ‘yāyeva kho panatthāya āgaccheyyātho tamevatthaṃ sādhukaṃ manasikareyyātho’ti.

សូម្បីតែក្រោយពីសព្វាទិសព្ទ ក៏ប្តូរ ស្មា ស្មឹ និង ស វិភត្តិ ទៅជា អា ឯ និង អាយ ដែរ... ព្រោះការយល់ព្រមរបស់លោកអ្នកធ្វើនិរុត្តិ និងព្រោះឃើញមានប្រើប្រាស់ក្នុងព្រះពុទ្ធវចនៈ ឧទាហរណ៍ក្នុងរឿងនេះគឺ "asmā lokā paramhā ca, ubhayā dhaṃsate naro" (នរជនតែងសាបសូន្យចាកលោកទាំងពីរ គឺចាកលោកនេះផង ចាកលោកខាងមុខផង), "tyāhaṃ mante paratthaddho" (ខ្ញុំសរសើរមន្តទាំងឡាយនោះ ក្នុងលោកខាងមុខ), "yāyeva kho panatthāya āgaccheyyātho tamevatthaṃ sādhukaṃ manasikareyyātho" (អ្នកទាំងឡាយមកដើម្បីប្រយោជន៍ណា ចូរធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវប្រយោជន៍នោះឲ្យល្អចុះ)។

45. Ghapatekasmiṃ nādīnaṃ yayā.

៤៥. ប្តូរ ឯកវចនវិភត្តិទាំងឡាយ ក្រោយពី ឃ, ប និង ត សព្ទ ដែលឈ្មោះថា នាទិ ទៅជា យ និង អា តាមលំដាប់។

Ghapato nādīnamekasmiṃ yayā honi yathākkamaṃ. Kaññāya, rattiyā, itthiyā, dhenuyā, vadhuyā, ekasminti kiṃ? Kaññāhi, rattīhi.

ប្តូរ ឯកវចនវិភត្តិទាំងឡាយ ក្រោយពី ឃ, ប និង ត សព្ទ ដែលឈ្មោះថា នាទិ ទៅជា យ និង អា តាមលំដាប់។ ដូចជា kaññāya (នាងកញ្ញា), rattiyā (រាត្រី), itthiyā (ស្រី), dhenuyā (មេគោទឹកដោះ), vadhuyā (ស្រីក្រមុំ)។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា "ក្នុងឯកវចនៈ"? ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះ kaññāhi (នាងកញ្ញាទាំងឡាយ), rattīhi (រាត្រីទាំងឡាយ)។

46. Ssā vā tetimāmūhi.

៤៦. ប្តូរ ឯកវចនវិភត្តិទាំងឡាយ ក្រោយពី ត, ឯត, ឥម និង អមុ សព្ទ ដែលមានឈ្មោះថា ឃ និង ប ទៅជា ស្សា ខ្លះ។

Ghapasaññehi [Pg.84] tetimāmūhi nādīnamekasmiṃssā vā hoti, tassā kataṃ, tassā dīyate, tassā nissaṭaṃ, tassā pariggaho, tassā patiṭṭhitaṃ, tāya vā, evaṃ etissā etāya, imissā imāya, amussā amuyā, etehīti kiṃ? Sabbāya, nādīnaṃ tveva? Sā, ghapatotveva? Tāhi amūhi.

ប្តូរ ឯកវចនវិភត្តិទាំងឡាយ ក្រោយពី ត, ឯត, ឥម និង អមុ សព្ទ ដែលមានឈ្មោះថា ឃ និង ប ទៅជា ស្សា ខ្លះ។ ដូចជា tassā kataṃ (ធ្វើហើយដល់នាងនោះ), tassā dīyate (ឲ្យដល់នាងនោះ), tassā nissaṭaṃ (ចេញចាកនាងនោះ), tassā pariggaho (ការហួងហែងរបស់នាងនោះ), tassā patiṭṭhitaṃ (តាំងនៅហើយក្នុងនាងនោះ) ឬទៅជា tāya, ដូចគ្នាដែរ etissā, etāya, imissā, imāya, amussā, amuyā។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា "ក្រោយពីសព្ទទាំងនេះ (ត, ឯត, ឥម, អមុ)"? ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ sabbāya (របស់សព្វគ្រប់)។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា "នៃឯកវចនវិភត្តិទាំងឡាយ"? ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ sā (នាងនោះ)។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា "ដែលមានឈ្មោះថា ឃ និង ប"? ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះ tāhi, amūhi (ដោយនាងទាំងឡាយនោះ)។

47. Naṃmhi nuka dvādīnaṃ sattarasannaṃ.

៤៧. ចុះ នុអាគម ក្រោយពីសង្ខ្យា ១៧ សព្ទ មាន ទ្វិ សព្ទ ជាដើម កាលបើ ណំ វិភត្តិនៅខាងចុង។

Dvādīnaṃ sattarasannaṃ saṅkhyānaṃ nuka hoti naṃmhi vibhattamhi, dvinnaṃ catunnaṃ, pañcannaṃ, evaṃ yāva aṭṭhārasannaṃ, ukāro uccāraṇattho, kakāro antāvayavattho, tena naṃmhi na dīgho.

ចុះ នុអាគម ក្រោយពីសង្ខ្យា ១៧ សព្ទ មាន ទ្វិ សព្ទ ជាដើម កាលបើ ណំ វិភត្តិនៅខាងចុង។ ដូចជា dvinnaṃ (ពីរ), catunnaṃ (បួន), pañcannaṃ (ប្រាំ) យ៉ាងនេះ រហូតដល់ aṭṭhārasannaṃ (ដប់ប្រាំបី)។ ឧអក្សរ មានប្រយោជន៍សម្រាប់បញ្ចេញសំឡេង, កអក្សរ មានប្រយោជន៍ជាចំណែកខាងចុង ព្រោះហេតុនោះ ទើបមិនមានការធ្វើឲ្យវែង (ទីឃៈ) កាលបើ ណំ វិភត្តិនៅខាងចុង។

48. Basukatinnaṃ.

៤៨. ចុះ នុអាគម ក្រោយពី ពហុ និង កតិ សព្ទ កាលបើ ណំ វិភត្តិនៅខាងចុង។

Naṃmhi bahuno katissa ca nuka hoti, bahunnaṃ, katinnaṃ.

ចុះ នុអាគម ក្រោយពី ពហុ និង កតិ សព្ទ កាលបើ ណំ វិភត្តិនៅខាងចុង។ ដូចជា bahunnaṃ (ច្រើន), katinnaṃ (ប៉ុន្មាន)។

49. Ṇṇaṃṇṇannaṃ tito jhā.

៤៩. ប្តូរ ណំ វិភត្តិ ក្រោយពី តិ សព្ទ ដែលមានឈ្មោះថា ឈ ទៅជា ណ្ណំ និង ណ្ណន្នំ។

Jhasaññā tito naṃvacanassa ṇṇaṃṇṇannaṃ hoti, tiṇṇaṃ, tiṇṇannaṃ, jhāti kiṃ tissannaṃ.

ប្តូរ ណំ វិភត្តិ ក្រោយពី តិ សព្ទ ដែលមានឈ្មោះថា ឈ ទៅជា ណ្ណំ និង ណ្ណន្នំ។ ដូចជា tiṇṇaṃ, tiṇṇannaṃ (បី)។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា "ដែលមានឈ្មោះថា ឈ"? ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ tissannaṃ (បី - ឥត្ថីលិង្គ)។

50. Ubhinnaṃ.

៥០. ប្តូរ ណំ វិភត្តិ ក្រោយពី ឧភោ សព្ទ ទៅជា ឥន្នំ។

Ubhā naṃvacanassa innaṃ hoti, ubhinnaṃ.

ប្តូរ ណំ វិភត្តិ ក្រោយពី ឧភោ សព្ទ ទៅជា ឥន្នំ។ ដូចជា ubhinnaṃ (ទាំងពីរ)។

51. Suña sassa.

៥១. ប្តូរ ស វិភត្តិ ក្រោយពីនាម ទៅជា ស្ស។

Nāmasmā sassa suña hoti, buddhassa, dvisakārapāṭhena siddhe lāghavatthamidaṃ.

ប្តូរ ស វិភត្តិ ក្រោយពីនាម ទៅជា ស្ស។ ដូចជា buddhassa (របស់ព្រះពុទ្ធ)។ វិធីនេះ សម្រេចដោយការអានអក្សរ ស ពីរតួ (ស្ស) ដើម្បីសម្រាល (សម្រួលដល់ការនិយាយ)។

52. Ssaṃssāssāyesvitare kaññebhimānami.

៥២. ប្តូរ ឯកវចនវិភត្តិទាំងឡាយ ក្រោយពី ឥតរ សព្ទ ជាដើម ទៅជា ស្សំ, ស្សា និង ស្សាយ ក្នុង ឥត្ថីលិង្គ ដូចជា កញ្ញា សព្ទ។

Ssamādīsvitarādīnami [Pg.85] hoti, itarissaṃ, itarissā, ekissaṃ, ekissā, aññissaṃ, aññissā, etissaṃ, etissā, etissāya, imissaṃ, imissā, imissāya, esviti kiṃ? Itarāya, esanti kiṃ? Sabbassaṃ, sabbassā.

ប្តូរ ឯកវចនវិភត្តិទាំងឡាយ ក្រោយពី ឥតរ សព្ទ ជាដើម ទៅជា ស្សំ, ស្សា និង ស្សាយ ក្នុង ឥត្ថីលិង្គ។ ដូចជា itarissaṃ, itarissā (ដទៃទៀត), ekissaṃ, ekissā (មួយ), aññissaṃ, aññissā (ដទៃទៀត), etissaṃ, etissā, etissāya (នោះ), imissaṃ, imissā, imissāya (នេះ)។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា "ទៅជា ស្សំ ជាដើម"? ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ itarāya (ដោយនាងដទៃ)។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា "ក្រោយពី ឥតរ សព្ទ ជាដើម"? ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះ sabbassaṃ, sabbassā (របស់ទាំងអស់)។

53. Tāya vā.

៥៣. ប្តូរ ឯកវចនវិភត្តិទាំងឡាយ ក្រោយពី ត សព្ទ ជាដើម ទៅជា តាយ ខ្លះ។

Ssamādīsu tassā vā i hoti, tissaṃ tassaṃ, tissā tassā, tissāya tassāya, ssaṃssāssāyesvitveva? Tāya.

ក្នុងវិភត្តិទាំងឡាយមានស្សំជាដើម នៃតសព្ទ តែងមានការអាទេសជា ឥ ខ្លះ, (ជា) តិស្សំ តស្សំ, តិស្សា តស្សា, តិស្សាយ តស្សាយ, (ក្នុងវិភត្តិទាំងឡាយមានស្សំជាដើម) នោះឯងឬ? (មិនមែនទេ) គឺ តាយ។

54. Tetimāto sassa ssāya.

៥៤. ក្រោយពី ត-ឯត-ឥមសព្ទ ស្សវិភត្តិ តែងមានការអាទេសជា ស្សាយ។

Tāetāimāto sassa ssāyo hoti vā. Tassāya tāya, etissāya etāya, imissāya imāya.

ក្រោយពី តា-ឯតា-ឥម៉ាសព្ទ ស្សវិភត្តិ តែងមានការអាទេសជា ស្សាយ ខ្លះ។ តស្សាយ តាយ, ឯតិស្សាយ ឯតាយ, ឥមិស្សាយ ឥមាយ។

55. Ratyādīhi ṭo smino.

៥៥. ក្រោយពី រត្តិសព្ទជាដើម ស្មិំវិភត្តិ តែងមានការអាទេសជា ដ្ឋ។

Ratyādīhi smino ṭo hoti vā, ratto rattiyaṃ, ādo ādismiṃ.

ក្រោយពី រត្តិសព្ទជាដើម ស្មិំវិភត្តិ តែងមានការអាទេសជា ដ្ឋ ខ្លះ, រត្តោ រត្តិយំ, អាទោ អាទិស្មិំ។

56. Suhisubhasso.

៥៦. ក្នុង សុ និង ហិ វិភត្តិ នៃ ឧភសព្ទ តែងមានការអាទេសជា វ។

Ubhassa suhisvo hoti. Ubhosu, ubhohi.

នៃ ឧភសព្ទ ក្នុង សុ និង ហិ វិភត្តិ តែងមានការអាទេសជា វ។ ឧភោសុ, ឧភោហិ។

57. Ltupitādinamā simhi.

៥៧. នៃសព្ទដែលមាន ល្តុប្បច្ច័យជាទីបំផុត និងសព្ទមានបិតុជាដើម តែងមានការអាទេសជា អា ក្នុង សិវិភត្តិ។

Ltuppaccayantānaṃ pitādīnaṃ ca ā hoti simhi. Kattā, pitā. Pitu, mātu, bhāvu, mītu, duhitu, jāmātu, nattu, hotu, potu.

នៃសព្ទដែលមាន ល្តុប្បច្ច័យជាទីបំផុត និងសព្ទមានបិតុជាដើម តែងមានការអាទេសជា អា ក្នុង សិវិភត្តិ។ កត្តា, បិតា។ បិតុ, មាតុ, ភាតុ, មីតុ, ទុហិតុ, ជាមាតុ, នត្តុ, ហោតុ, បោតុ។

58. Ge a ca.

៥៨. ក្នុង គវិភត្តិ តែងមានការអាទេសជា អ និង អា ផង។

Ltupitādīnaṃ [Pg.86] a hoti ge ā ca, bho katta, bho kattā, bho pita, bho pitā.

នៃសព្ទដែលមាន ល្តុប្បច្ច័យជាទីបំផុត និងសព្ទមានបិតុជាដើម តែងមានការអាទេសជា អ និង អា ផង ក្នុង គវិភត្តិ។ ភោ កត្ត, ភោ កត្តា, ភោ បិត, ភោ បិតា។

59. Ayunaṃ vā dīgho.

៥៩. នៃ អ, ឥ, ឧ ទាំងឡាយ តែងមានការធ្វើឲ្យវែង (ទីឃៈ) ខ្លះ។

A i u iccesaṃ vā dīgho hoti ge pare tiliṅge. Bho purisā, bho purisa, bho aggī, bho aggi, bho bhikkhū, bho bhikkhū.

នៃ អ, ឥ, ឧ ទាំងឡាយនេះ តែងមានការធ្វើឲ្យវែង (ទីឃៈ) ខ្លះ កាលបើ គវិភត្តិ នៅខាងចុង ក្នុងលិង្គទាំងបី។ ភោ បុរិសា, ភោ បុរិស, ភោ អគ្គី, ភោ អគ្គិ, ភោ ភិក្ខូ, ភោ ភិក្ខុ។

60. Ghabrahmādite.

៦០. ក្រោយពី ឃសញ្ញាសព្ទ និង ព្រហ្មសព្ទជាដើម គវិភត្តិ តែងមានការអាទេសជា ឯ ខ្លះ។

Ghato brahmādito ca gasse vā hoti. Bhoti kaññe, bhoti kaññā, bho brahme, bho brahma, bho khatte, bho khatta, bho ise, bho isi, bho sakhe, bho sakha. Sakhi sakhīti itthiyaṃ siddhameva. Ākatigaṇo-yaṃ, evamaññatrāpi.

ក្រោយពី ឃសញ្ញាសព្ទ និង ព្រហ្មសព្ទជាដើម គវិភត្តិ តែងមានការអាទេសជា ឯ ខ្លះ។ ភោតិ កញ្ញេ, ភោតិ កញ្ញា, ភោ ព្រហ្មេ, ភោ ព្រហ្ម, ភោ ខត្តេ, ភោ ខត្ត, ភោ ឥសេ, ភោ ឥសិ, ភោ សខេ, ភោ សខ។ សខិ សខី ក្នុងឥត្ថីលិង្គ សម្រេចរួចហើយ។ នេះជាអាកតិគណៈ សូម្បីក្នុងទីដទៃក៏ដូច្នោះដែរ។

61. Nammādīhi.

៦១. ក្រោយពី អម្មាសព្ទជាដើម មិនមានការអាទេស គវិភត្តិ ជា ឯ ឡើយ។

Ammādīhi gasse na hoti. Bhoti ammā, bhoti annā, bhoti ambā.

ក្រោយពី អម្មាសព្ទជាដើម មិនមានការអាទេស គវិភត្តិ ជា ឯ ឡើយ។ ភោតិ អម្មា, ភោតិ អន្នា, ភោតិ អម្ពា។

62. Rasso vā.

៦២. តែងមានការធ្វើឲ្យខ្លី (រស្សៈ) ខ្លះ។

Ammādīnaṃ ge rasso hoti vā. Bhoti amma, bhoti ammā.

នៃ អម្មាសព្ទជាដើម ក្នុង គវិភត្តិ តែងមានការធ្វើឲ្យខ្លី (រស្សៈ) ខ្លះ។ ភោតិ អម្ម, ភោតិ អម្មា។

63. Gho ssaṃ, ssā, ssāyaṃ tiṃsu.

៦៣. ឃសញ្ញាសព្ទ តែងមានការធ្វើឲ្យខ្លី (រស្សៈ) ក្នុងវិភត្តិទាំងឡាយបីគឺ ស្សំ, ស្សា, ស្សាយំ។

Ssamādīsu gho rasso hoti. Tassaṃ, tassā, tassāya, taṃ, sabhatiṃ, esviti kiṃ? Tāya, sabhāya.

ក្នុងវិភត្តិទាំងឡាយមានស្សំជាដើម ឃសញ្ញាសព្ទ តែងមានការធ្វើឲ្យខ្លី (រស្សៈ)។ តស្សំ, តស្សា, តស្សាយ, តំ, សភតិំ, ពាក្យថា 'ក្នុងវិភត្តិទាំងឡាយនេះ' ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? តាយ, សភាយ។

64. Ekavacana yosva-ghonaṃ.

៦៤. ក្នុងឯកវចនវិភត្តិ និង យោវិភត្តិទាំងឡាយ នៃនាមសព្ទទាំងឡាយ វៀរលែងតែ ឃសញ្ញាសព្ទ និងសព្ទដែលមាន ឱការន្ត តែងមានការធ្វើឲ្យខ្លី (រស្សៈ)។

Ekavacane [Pg.87] yosu ca ghaokārantavajjitā naṃ nāmānaṃ rasso hoti tiliṅge. Itthiṃ, itthiyā, itthiyo, vadhuṃ vadhuyā, vadhuyo, daṇḍiṃ, daṇḍinā, daṇḍino, sayambhuṃ, sayambhunā, sayambhuvo, agho nanti kiṃ? Kaññāya, kaññāyo, oggahaṇamuttaratthaṃ.

ក្នុងឯកវចនវិភត្តិ និង យោវិភត្តិទាំងឡាយ នៃនាមសព្ទទាំងឡាយ វៀរលែងតែ ឃសញ្ញាសព្ទ និងសព្ទដែលមាន ឱការន្ត តែងមានការធ្វើឲ្យខ្លី (រស្សៈ) ក្នុងលិង្គទាំងបី។ ឥត្ថិំ, ឥត្ថិយា, ឥត្ថិយោ, វធុំ, វធុយា, វធុយោ, ទណ្ឌិំ, ទណ្ឌិនា, ទណ្ឌិនោ, សយម្ភុំ, សយម្ភុនា, សយម្ភុវោ, ពាក្យថា 'វៀរលែងតែ ឃសញ្ញាសព្ទ' ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? កញ្ញាយ, កញ្ញាយោ, ការយក ឱការន្ត មកនិយាយ ដើម្បីប្រយោជន៍ក្នុងសូត្រខាងមុខ។

65. Ge vā.

៦៥. ក្នុង គវិភត្តិ តែងមានការធ្វើឲ្យខ្លី (រស្សៈ) ខ្លះ។

Aghonaṃ ge vā rasso hoti tiliṅge, itthi, itthī, vadhu, vadhū, daṇḍi, daṇḍī, sayambhu, sayambhū. Aghonaṃtveva? Bhoti kaññā, bho go.

នៃនាមសព្ទទាំងឡាយដែលមិនមែនជាឃសញ្ញាសព្ទ ក្នុង គវិភត្តិ តែងមានការធ្វើឲ្យខ្លី (រស្សៈ) ខ្លះ ក្នុងលិង្គទាំងបី, ឥត្ថិ, ឥត្ថី, វធុ, វធូ, ទណ្ឌិ, ទណ្ឌី, សយម្ភុ, សយម្ភូ។ ពាក្យថា 'នៃនាមសព្ទទាំងឡាយដែលមិនមែនជាឃសញ្ញាសព្ទ' នោះឯងឬ? ភោតិ កញ្ញា, ភោ គោ។

66. Sismiṃ nānapuṃsakassa.

៦៦. ក្នុង សិវិភត្តិ នៃនាមសព្ទដែលមិនមែនជានបុំសកលិង្គ មិនមានការធ្វើឲ្យខ្លី (រស្សៈ) ឡើយ។

Napuṃsakavajjitassa nāmassa sismiṃ rasso na hoti. Itthī, daṇḍī, vadhū, sayambhū. Sisminti kiṃ? Itthiṃ, anapuṃsakassāti kiṃ? Daṇḍi kulaṃ.

នៃនាមសព្ទដែលវៀរលែងតែនបុំសកលិង្គ ក្នុង សិវិភត្តិ មិនមានការធ្វើឲ្យខ្លី (រស្សៈ) ឡើយ។ ឥត្ថី, ទណ្ឌី, វធូ, សយម្ភូ។ ពាក្យថា 'ក្នុង សិវិភត្តិ' ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ឥត្ថិំ, ពាក្យថា 'ដែលមិនមែនជានបុំសកលិង្គ' ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ទណ្ឌិ កុលំ។

67. Gossāgasihinaṃsu gāvagavā.

៦៧. ក្នុងវិភត្តិទាំងឡាយ វៀរលែងតែ គ, សិ, ហិ, ណំ នៃ គោសព្ទ តែងមានការអាទេសជា គាវ និង គវ។

Gasihinaṃvajjitāsu vibhattīsu gosaddassa gāvagavā honti. (Gāvaṃ, gavaṃ), gāvo, gavo, gāvena, gavena, gāvassa, gavassa, gāvasmā, gavasmā, gāve, gave. Agasihinaṃsūti kiṃ? Bho go, go tiṭṭhati, gohi, gonaṃ.

ក្នុងវិភត្តិទាំងឡាយដែលវៀរលែងតែ គ, សិ, ហិ, ណំ នៃ គោសព្ទ តែងមានការអាទេសជា គាវ និង គវ។ (គាវំ, គវំ), គាវោ, គវោ, គាវេន, គវេន, គាវស្ស, គវស្ស, គាវាស្មា, គវាស្មា, គាវេ, គវេ។ ពាក្យថា 'វៀរលែងតែ គ, សិ, ហិ, ណំ' ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ភោ គោ, គោ តិដ្ឋតិ, គោហិ, គោនំ។

68. Sumhi vā.

៦៨. ក្នុង សុវិភត្តិ តែងមានការអាទេសជា គាវ និង គវ ខ្លះ។

Gossa sumhi gāvagavā honti vā. Gāvesu, gavesu, gosu.

នៃ គោសព្ទ ក្នុង សុវិភត្តិ តែងមានការអាទេសជា គាវ និង គវ ខ្លះ។ គាវេសុ, គវេសុ, គោសុ។

69. Gavaṃ sena.

៦៩. នៃ គោសព្ទ ជាមួយ ស្សវិភត្តិ តែងមានការអាទេសជា គវំ ខ្លះ។

Gossa [Pg.88] se vā gavaṃ hoti saha sena. Gavaṃ, gāvassa, gavassa.

នៃ គោសព្ទ ក្នុង ស្សវិភត្តិ តែងមានការអាទេសជា គវំ ខ្លះ ជាមួយនិង ស្សវិភត្តិ។ គវំ, គាវស្ស, គវស្ស។

70. Gunnaṃ ca naṃnā.

៧០. នៃ គោសព្ទ ជាមួយ ណំវិភត្តិ តែងមានការអាទេសជា គុន្នំ និង គវំ ខ្លះ។

Naṃvacanena saha gossa gunnaṃ hoti gavaṃca vā. Gunnaṃ, gavaṃ, gonaṃ.

នៃ គោសព្ទ ជាមួយនិង ណំវិភត្តិ តែងមានការអាទេសជា គុន្នំ និង គវំ ខ្លះ។ គុន្នំ, គវំ, គោនំ។

71. Nāssā.

៧១. ក្រោយពី គោសព្ទ ណាវិភត្តិ តែងមានការអាទេសជា អា ខ្លះ។

Goto nāssa ā hoti vā. Gāvā, gavā, gāvena, gavena.

ក្រោយពី គោសព្ទ ណាវិភត្តិ តែងមានការអាទេសជា អា ខ្លះ។ គាវា, គវា, គាវេន, គវេន។

72. Gāvumhi.

៧២. ក្នុង អំវិភត្តិ នៃ គោសព្ទ តែងមានការអាទេសជា គាវុ ខ្លះ។

Aṃvacane gossa gāvha vā hoti. Vāvhaṃ, gāvaṃ, gavaṃ. Gossa goṇādeso na kato… saddantarattā.

ក្នុង អំវិភត្តិ នៃ គោសព្ទ តែងមានការអាទេសជា គាវ្ហ ខ្លះ។ គាវ្ហំ, គាវំ, គវំ។ ការអាទេសជា គោណ នៃ គោសព្ទ មិនបានធ្វើ... ព្រោះជាសព្ទផ្សេងគ្នា។

73. Yaṃ pīto.

៧៣. ក្រោយពីសព្ទដែលមាន បីសញ្ញា អំវិភត្តិ តែងមានការអាទេសជា យំ ខ្លះ។

Pasaññīto aṃvacanassa yaṃ vā hoti. Itthiyaṃ, itthiṃ. Pītoti kiṃ? Daṇḍiṃ, rattiṃ.

ក្រោយពីសព្ទដែលមាន បីសញ្ញា អំវិភត្តិ តែងមានការអាទេសជា យំ ខ្លះ។ ឥត្ថិយំ, ឥត្ថិំ។ ពាក្យថា 'ក្រោយពីសព្ទដែលមាន បីសញ្ញា' ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ទណ្ឌិំ, រត្តិំ។

74. Naṃ jhīto.

៧៤. ក្រោយពីសព្ទដែលមាន ឈីសញ្ញា អំវិភត្តិ តែងមានការអាទេសជា នំ ខ្លះ។

Jhasaññīto aṃvacanassa naṃ vā hoti. Daṇḍinaṃ, daṇḍiṃ. Kathaṃ ‘buddhaṃ ādiccabandhuna’nti? Yogavibhāvā. Jhāti kiṃ? Itthiṃ. Īti kiṃ? Aggiṃ.

ក្រោយពីសព្ទដែលមាន ឈសញ្ញា អំវិភត្តិ តែងមានការអាទេសជា នំ ខ្លះ។ ទណ្ឌិនំ, ទណ្ឌិំ។ ចុះពាក្យថា 'buddhaṃ ādiccabandhunaṃ' នោះ សម្រេចដូចម្តេច? សម្រេចដោយការបំបែកសូត្រ (យោគវិភាគ)។ ពាក្យថា 'ឈ' ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ឥត្ថិំ។ ពាក្យថា 'អ៊ី' ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? អគ្គិំ។

75. Yonaṃ none pume.

៧៥. ក្រោយពីសព្ទដែលមាន ឈីសញ្ញា យោវិភត្តិទាំងឡាយ តែងមានការអាទេសជា នោ និង នេ ខ្លះ តាមលំដាប់ ក្នុងបុល្លិង្គ។

Jhīto [Pg.89] yonaṃ none vā honti yathākkamaṃ pulliṅge. Daṇḍīno, daṇḍine, daṇḍī, jhīto tveva? Itthiyo, pumeti kiṃ? Daṇḍīni kulāni.

ក្រោយពីសព្ទដែលមាន ឈីសញ្ញា យោវិភត្តិទាំងឡាយ តែងមានការអាទេសជា នោ និង នេ ខ្លះ តាមលំដាប់ ក្នុងបុល្លិង្គ។ ទណ្ឌិនោ, ទណ្ឌិនេ, ទណ្ឌី, ពាក្យថា 'ក្រោយពីសព្ទដែលមាន ឈីសញ្ញា' នោះឯងឬ? ឥត្ថិយោ, ពាក្យថា 'ក្នុងបុល្លិង្គ' ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ទណ្ឌីនិ កុលានិ។

76. No.

៧៦. ក្រោយពីសព្ទដែលមាន ឈីសញ្ញា យោវិភត្តិទាំងឡាយ តែងមានការអាទេសជា នោ ខ្លះ ក្នុងបុល្លិង្គ។

Jhīto yonaṃ no vā hoti pulliṅge. Daṇḍino tiṭṭhanti, daṇḍino passa, daṇḍī vā.

ក្រោយពីសព្ទដែលមាន ឈីសញ្ញា យោវិភត្តិទាំងឡាយ តែងមានការអាទេសជា នោ ខ្លះ ក្នុងបុល្លិង្គ។ ទណ្ឌិនោ តិដ្ឋន្តិ, ទណ្ឌិនោ បស្ស, ឬ ទណ្ឌី។

77. Smino ni.

៧៧. ក្រោយពីសព្ទដែលមាន ឈីសញ្ញា ស្មិំវិភត្តិ តែងមានការអាទេសជា និ ខ្លះ។

Jhīto smiṃvacanassa ni hoti vā, daṇḍini, daṇḍismiṃ, jhīto tveva? Aggismiṃ.

ក្រោយពីសព្ទដែលមាន ឈីសញ្ញា ស្មិំវិភត្តិ តែងមានការអាទេសជា និ ខ្លះ, ទណ្ឌិនិ, ទណ្ឌិស្មិំ, ពាក្យថា 'ក្រោយពីសព្ទដែលមាន ឈីសញ្ញា' នោះឯងឬ? អគ្គិស្មិំ។

78. Ambvādīhi.

៧៨. ក្រោយពី អម្ពុសព្ទជាដើម ស្មិំវិភត្តិ តែងមានការអាទេសជា និ ខ្លះ។

Ambuādīhi sminoni hoti vā, phalaṃ patati ambuni, pupphaṃ yathā paṃsuni ātape kataṃ, vātveva? Ambumhi, paṃsumhi.

ក្រោយពី អម្ពុសព្ទជាដើម ស្មិំវិភត្តិ តែងមានការអាទេសជា និ ខ្លះ, ផលំ បតតិ អម្ពុនិ, បុប្ផំ យថា បំសុនិ អាតបេ កតំ, ពាក្យថា 'ខ្លះ' នោះឯងឬ? អម្ពុម្ហិ, បំសុម្ហិ។

79. Kammādito.

៧៩. ក្រោយពី កម្មសព្ទជាដើម ស្មិំវិភត្តិ តែងមានការអាទេសជា និ ខ្លះ។

Kammādito smino ni hoti vā. Kammani kamme. Kamma, camma, vesma, bhasma (asma), brahma, atta, ātuma, ghamma, muddha. Kammāditoti kiṃ? Buddhe.

ក្រោយពី កម្មសព្ទជាដើម ស្មិំវិភត្តិ តែងមានការអាទេសជា និ ខ្លះ។ កម្មនិ, កម្មេ។ កម្ម, ចម្ម, វេស្ន, ភស្ន (អស្ន), ព្រហ្ម, អត្ត, អាតុម, ឃម្ម, មុទ្ធ។ ពាក្យថា 'ក្រោយពី កម្មសព្ទជាដើម' ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ពុទ្ធេ។

80. Nāsseno.

៨០. ក្រោយពី កម្មសព្ទជាដើម ណាវិភត្តិ តែងមានការអាទេសជា ឯន ខ្លះ។

Kammādito nāvacanassa eno vā hoti. Kammena, kammanā, cammena, cammanā, kammāditotveva? Buddhena.

ក្រោយពី កម្មសព្ទជាដើម ណាវិភត្តិ តែងមានការអាទេសជា ឯន ខ្លះ។ កម្មេន, កម្មនា, ចម្មេន, ចម្មនា, ពាក្យថា 'ក្រោយពី កម្មសព្ទជាដើម' នោះឯងឬ? ពុទ្ធេន។

81. Jhalā sassa no.

៨១. ក្រោយពី ឈ និង ល សញ្ញាសព្ទ ស្សវិភត្តិ តែងមានការអាទេសជា នោ ខ្លះ។

Jhalato [Pg.90] sassa no vā hoti. Aggino aggissa, daṇḍino daṇḍissa, bhikkhuno bhikkhussa, sayambhuno sayambhussa,

ក្រោយពី ឈ និង ល សញ្ញាសព្ទ ស្សវិភត្តិ តែងមានការអាទេសជា នោ ខ្លះ។ អគ្គិនោ អគ្គិស្ស, ទណ្ឌិនោ ទណ្ឌិស្ស, ភិក្ខុនោ ភិក្ខុស្ស, សយម្ភុនោ សយម្ភុស្ស។

Kathaṃ ‘yo ca sisso mahāmune’ ti? (3) ‘‘Ito kvaci sassa ṭānubandho’’ti brahmādīsu pāṭhā sassa e ṭānubandho.

ចុះពាក្យថា 'yo ca sisso mahāmune' នោះ សម្រេចដូចម្តេច? (៣) ដោយសូត្រថា 'Ito kvaci sassa ṭānubandho' ព្រោះការសូត្រក្នុងព្រហ្មសព្ទជាដើម ស្សវិភត្តិ តែងមានការអាទេសជា ឯ ដែលមាន ឋ ជាអនុពន្ធ។

82. Nā smāssa.

៨២. ក្រោយពី ឈ និង ល សញ្ញាសព្ទ ស្មាវិភត្តិ តែងមានការអាទេសជា នា ខ្លះ។

Jhalato smāssa nā hoti vā. Agginā aggismā, daṇḍinā daṇḍismā, bhikkhunā bhikkhusmā, sayambhunā sayambhusmā.

ក្រោយពី ឈ និង ល សញ្ញាសព្ទ ស្មាវិភត្តិ តែងមានការអាទេសជា នា ខ្លះ។ អគ្គិនា អគ្គិស្មា, ទណ្ឌិនា ទណ្ឌិស្មា, ភិក្ខុនា ភិក្ខុស្មា, សយម្ភុនា សយម្ភុស្មា។

83. Lā yo naṃ vo pume.

៨៣. ក្នុងបុល្លិង្គ យោវិភត្តិ (ដែលនៅខាងក្រោយអំពីនាមមានលសញ្ញា) អាទេសជា វោ។

Lato yonaṃ vo hoti vā pulliṅge. Bhikkhavo bhikkhū, sayambhuvo sayambhūpumeti kiṃ? Āyūni.

ក្នុងបុល្លិង្គ យោវិភត្តិទាំងឡាយ ខាងក្រោយអំពីលសញ្ញា តែងជា វោ ខ្លះ។ (ឧទាហរណ៍) ភិក្ខវោ, ភិក្ខូ, សយម្ភុវោ, សយម្ភូ។ ពាក្យថា "ក្នុងបុល្លិង្គ" ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ) អាយូនិ។

84. Jantvādito no ca.

៨៤. ក្នុងបុល្លិង្គ យោវិភត្តិ ខាងក្រោយអំពីជន្តុសព្ទជាដើម អាទេសជា នោ ផង ជា វោ ផង ខ្លះ។

Jantvādito yonaṃ no hoti vo ca vā pulliṅge. Jantuno, jantavo jantuyo, gotrabhuno, gotrabhuvo gotrabhū. Sahabhuno, sahabhuvo sahabhū.

ក្នុងបុល្លិង្គ យោវិភត្តិទាំងឡាយ ខាងក្រោយអំពីជន្តុសព្ទជាដើម តែងជា នោ ផង ជា វោ ផង ខ្លះ។ (ឧទាហរណ៍) ជន្តុនោ, ជន្តវោ, ជន្តុយោ; គោត្រភុនោ, គោត្រភុវោ, គោត្រភូ; សហភុនោ, សហភុវោ, សហភូ។

85. Kūto.

៨៥. ខាងក្រោយអំពីនាមសម្រេចដោយកូបច្ច័យ (យោវិភត្តិ អាទេសជា នោ ខ្លះ ក្នុងបុល្លិង្គ)។

Kūpaccayantato yonaṃ no vā hoti pulliṅge, viduno vidū, viññuno viññū, sabbaññuno sabbaññū.

ក្នុងបុល្លិង្គ យោវិភត្តិទាំងឡាយ ខាងក្រោយអំពីនាមមានកូបច្ច័យជាទីបំផុត តែងជា នោ ខ្លះ។ (ឧទាហរណ៍) វិទុនោ, វិទូ; វិញ្ញុនោ, វិញ្ញូ; សព្វញ្ញុនោ, សព្វញ្ញូ។

86. Dhalāpo-musmā.

៨៦. ការលុប (យោវិភត្តិ) ខាងក្រោយអំពីអមុសព្ទ។

Amusaddato yonaṃ lopova hoti pulliṅge, amū, pumetveva? Amuyo amūni. Vopavādoyaṃ.

ក្នុងបុល្លិង្គ យោវិភត្តិទាំងឡាយ ខាងក្រោយអំពីអមុសព្ទ តែងតែត្រូវលុបតែម្យ៉ាង។ (ឧទាហរណ៍) អមូ។ ពាក្យថា "ក្នុងបុល្លិង្គប៉ុណ្ណោះ" ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះ) អមុយោ, អមូនិ។ នេះជាការបដិសេធនូវការអាទេសជា វោ។

87. Na no sassa.

៨៧. សវិភត្តិ (ខាងក្រោយអំពីអមុសព្ទ) មិនអាទេសជា នោ ឡើយ។

Amusmā [Pg.91] sassa no na hoti, amussa, noti kiṃ? Amuyā.

សវិភត្តិ ខាងក្រោយអំពីអមុសព្ទ មិនអាទេសជា នោ ឡើយ។ (ឧទាហរណ៍) អមុស្ស។ ពាក្យថា "មិនអាទេសជា នោ" ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ) អមុយា។

88. Yolopanisu dīgho.

៨៨. កាលបើលុបយោវិភត្តិ និងក្នុងព្រោះ និ និង សុ វិភត្តិទាំងឡាយ តែងមានទីឃៈ។

Yonaṃ lope nisu ca dīgho hoti, aṭṭhī aṭṭhīni, yolopanisūti kiṃ? Rattiyo.

កាលបើលុបយោវិភត្តិទាំងឡាយ និងក្នុងព្រោះ និ និង សុ វិភត្តិទាំងឡាយ តែងមានទីឃៈ។ (ឧទាហរណ៍) អដ្ឋី, អដ្ឋីនិ។ ពាក្យថា "កាលបើលុបយោវិភត្តិ និងក្នុងព្រោះ និ និង សុ វិភត្តិទាំងឡាយ" ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ) រត្តិយោ។

89. Sunaṃhisu.

៨៩. ក្នុងព្រោះ សុ, ណំ, ហិ វិភត្តិទាំងឡាយ (តែងមានទីឃៈ)។

Esu nāmassa dīgho hoti. Aggīsu, aggīnaṃ, aggīhi.

ក្នុងព្រោះវិភត្តិទាំងឡាយនេះ ស្រៈចុងនៃនាម តែងមានទីឃៈ។ (ឧទាហរណ៍) អគ្គីសុ, អគ្គីនំ, អគ្គីហិ។

90. Pañcādīnaṃ cuddasannama.

៩០. (ការអាទេសជា) អៈ តែងមានដល់នាមទាំង ១៤ មានបញ្ចសព្ទជាដើម ក្នុងព្រោះ សុ, ណំ, ហិ វិភត្តិទាំងឡាយ។

Pañcādīnaṃ cuddasannaṃ sunaṃhisva hoti. Pañcasu, pañcannaṃ, pañcahi, chasu, channaṃ, chahi, evaṃ yāva aṭṭharasā.

(ការអាទេសជា) អៈ តែងមានដល់នាមទាំង ១៤ មានបញ្ចសព្ទជាដើម ក្នុងព្រោះ សុ, ណំ, ហិ វិភត្តិទាំងឡាយ។ (ឧទាហរណ៍) បញ្ចសុ, បញ្ចន្នំ, បញ្ចហិ, ឆសុ, ឆន្នំ, ឆហិ, យ៉ាងនេះរហូតដល់ អដ្ឋារស។

91. Yvādo ntussa.

៩១. ក្នុងព្រោះវិភត្តិទាំងឡាយមានយោវិភត្តិជាដើម ន្តុបច្ច័យ អាទេសជា អៈ។

Yvādīsu ntussa a hoti. Guṇavantā, guṇavantaṃ, guṇavante, guṇavantena iccādi, yvā-doti kiṃ? Guṇavā tiṭṭhati.

ក្នុងព្រោះវិភត្តិទាំងឡាយមានយោវិភត្តិជាដើម ន្តុបច្ច័យ តែងអាទេសជា អៈ។ (ឧទាហរណ៍) គុណវន្តា, គុណវន្តំ, គុណវន្តេ, គុណវន្តេន ជាដើម។ ពាក្យថា "ក្នុងព្រោះវិភត្តិទាំងឡាយមានយោវិភត្តិជាដើម" ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ) គុណវា តិដ្ឋតិ។

92. Ntassa ca ṭa vaṃse.

៩២. ន្តុបច្ច័យ អាទេសជា ត ខ្លះ ក្នុងព្រោះ អំ និង សេ វិភត្តិទាំងឡាយ។

Aṃsesu ntappaccayassa ṭa hoti vā ntussa ca. Yaṃ yaṃ hi rāja bhajati santaṃvāyadi vā asaṃ, kiccā-nakubbassa kareyya kiccaṃ, himavaṃva pabbataṃ, sujātimantopi ajātimassa. Yogavibhāgenāññatrāpi. Cakkhumā andhitā honti, vaggumudātīriyā pana bhikkhū vaṇṇavā honti.

ក្នុងព្រោះ អំ និង សេ វិភត្តិទាំងឡាយ ន្តុបច្ច័យ តែងអាទេសជា ត ខ្លះ។ (ឧទាហរណ៍) យំ យំ ហិ រាជ ភជតិ សន្តំវាយទិ វា អសំ, កិច្ចានកុព្វស្ស ករេយ្យ កិច្ចំ, ហិមវំវ បព្វតំ, សុជាតិមន្តោបិ អជាតិមស្ស។ ដោយការបំបែកសូត្រ (យោគវិភាគ) តែងមានក្នុងទីដទៃទៀតផង។ (ឧទាហរណ៍) ចក្ខុមា អន្ធិតា ហោន្តិ, វគ្គមុទាតីរិយា បន ភិក្ខូ វណ្ណវា ហោន្តិ។

93. Yosu jhissa pume.

៩៣. ក្នុងបុល្លិង្គ ស្រៈ អិ របស់នាមជាឈសញ្ញា ក្នុងព្រោះយោវិភត្តិទាំងឡាយ អាទេសជា អៈ ខ្លះ។

Jhasaññassa [Pg.92] issa yosu vā ṭa hoti pulliṅge. Aggayo aggī, jhaggahaṇaṃ kiṃ? Ikārantasamudāyassa ṭa mā siyābhi, rattiyo, iggahaṇaṃ kiṃ? Daṇḍino, pumeti kiṃ? Aṭṭhīni.

ក្នុងបុល្លិង្គ ស្រៈ អិ របស់នាមជាឈសញ្ញា ក្នុងព្រោះយោវិភត្តិទាំងឡាយ តែងអាទេសជា អៈ ខ្លះ។ (ឧទាហរណ៍) អគ្គយោ, អគ្គី។ ការពោលថា "ឈ" ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីកុំឲ្យមានការអាទេសជា អៈ ដល់ក្រុមនាមដែលមានឥការន្ត (ដូចជា) រត្តិយោ។ ការពោលថា "អិ" ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ) ទណ្ឌិនោ។ ពាក្យថា "ក្នុងបុល្លិង្គ" ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ) អដ្ឋីនិ។

94. Vevosu lussa.

៩៤. ស្រៈ អុ របស់នាមជាលសញ្ញា ក្នុងព្រោះ វេ និង វោ វិភត្តិទាំងឡាយ អាទេសជា អៈ។

Lasaññassa ussa vevosu ṭa hoti. Bhikkhave, bhikkhavo, vevosūti kiṃ? Jantuyo, uggahaṇaṃ kiṃ? Sayambhuvo.

ស្រៈ អុ របស់នាមជាលសញ្ញា ក្នុងព្រោះ វេ និង វោ វិភត្តិទាំងឡាយ តែងអាទេសជា អៈ។ (ឧទាហរណ៍) ភិក្ខវេ, ភិក្ខវោ។ ពាក្យថា "ក្នុងព្រោះ វេ និង វោ" ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ) ជន្តុយោ។ ការពោលថា "អុ" ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ) សយម្ភុវោ។

95. Yomhi vā kvaci.

៩៥. ក្នុងព្រោះយោវិភត្តិ ស្រៈ អុ របស់នាមជាលសញ្ញា អាទេសជា អៈ ខ្លះ ក្នុងទីខ្លះ។

Yomhi kvaci lasaññassa ussa vā ṭa hoti. Hetayo, nandanti taṃ kurayo dassanena, ajjeva taṃ kurayo pāpayatu. Vāti kiṃ? Hetuyo.

ក្នុងព្រោះយោវិភត្តិ ស្រៈ អុ របស់នាមជាលសញ្ញា តែងអាទេសជា អៈ ខ្លះ ក្នុងទីខ្លះ។ (ឧទាហរណ៍) ហេតយោ, នន្ទន្តិ តំ កុរយោ ទស្សនេន, អជ្ជេវ តំ កុរយោ បាបយតុ។ ពាក្យថា "ខ្លះ" ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ) ហេតុយោ។

96. Pumālapane vevo.

៩៦. ក្នុងបុល្លិង្គ ព្រោះអាលបនវិភត្តិ (យោវិភត្តិ ខាងក្រោយអំពីលសញ្ញា អាទេសជា) វេ និង វោ ខ្លះ។

Lasaññato uto yossālapane vevo honti vā pulliṅge. Bhikkhave, bhikkhavo bhikkhū, pumeti kiṃ āyūni, ālapaneti kiṃ? Jantuyo tiṭṭhanti, lutotveva? Dhenuyo, sayambhuvo.

ក្នុងបុល្លិង្គ យោវិភត្តិ ខាងក្រោយអំពីស្រៈ អុ របស់នាមជាលសញ្ញា ក្នុងព្រោះអាលបនវិភត្តិ តែងអាទេសជា វេ និង វោ ខ្លះ។ (ឧទាហរណ៍) ភិក្ខវេ, ភិក្ខវោ, ភិក្ខូ។ ពាក្យថា "ក្នុងបុល្លិង្គ" ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ) អាយូនិ។ ពាក្យថា "ក្នុងព្រោះអាលបនវិភត្តិ" ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ) ជន្តុយោ តិដ្ឋន្តិ។ ពាក្យថា "ខាងក្រោយអំពីស្រៈ អុ" ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ) ធេនុយោ, សយម្ភុវោ។

97. Smāhismiṃ naṃ mhābhimhi.

៩៧. ខាងក្រោយអំពីនាម ស្មា, ហិ, ស្មិង វិភត្តិទាំងឡាយ អាទេសជា ម្ហា, ភិ, ម្ហិ តាមលំដាប់ ខ្លះ។

Nāmasmā paresaṃ smāhisminnaṃ mhā bhimhi vā honti yathākkamaṃ. Buddhamhā buddhasmā, buddhebhi buddhehi, buddhamhi buddhasmiṃ, bahulādhikārāapavādavisayepi, dasasahassimhi dhātuyā.

ស្មា, ហិ, ស្មិង វិភត្តិទាំងឡាយ ដែលនៅខាងក្រោយអំពីនាម តែងអាទេសជា ម្ហា, ភិ, ម្ហិ តាមលំដាប់ ខ្លះ។ (ឧទាហរណ៍) ពុទ្ធម្ហា, ពុទ្ធស្មា; ពុទ្ធេភិ, ពុទ្ធេហិ; ពុទ្ធម្ហិ, ពុទ្ធស្មិំ។ ព្រោះអធិការនៃពាក្យថា "ពហុលំ" ទោះបីក្នុងវិស័យដែលត្រូវឃាត់ ក៏តែងមានខ្លះដែរ ដូចជា ទសសហស្សិម្ហិ ធាតុយា។

98. Suhisvasse.

៩៨. ស្រៈ អៈ របស់នាម (អការន្ត) ក្នុងព្រោះ សុ និង ហិ វិភត្តិទាំងឡាយ អាទេសជា អេ។

Akārantassa [Pg.93] suhisve hoti. Buddhesu buddhehi.

ស្រៈ អៈ របស់នាមជាអការន្ត ក្នុងព្រោះ សុ និង ហិ វិភត្តិទាំងឡាយ តែងអាទេសជា អេ។ (ឧទាហរណ៍) ពុទ្ធេសុ, ពុទ្ធេហិ។

99. Sabbādīnaṃ naṃmhīca.

៩៩. ស្រៈ អៈ របស់សព្វនាមមានសព្វសព្ទជាដើម ក្នុងព្រោះណំវិភត្តិផង (និងក្នុងព្រោះ សុ, ហិ វិភត្តិទាំងឡាយផង អាទេសជា អេ)។

Akārantānaṃ sabbādīnaṃ e hoti naṃmhi suhisu ca. Sabbesaṃ, sabbesu, sabbehi, sabbādīnanti kiṃ? Buddhānaṃ, assetveva? Amūsaṃ. Sabba katara katama ubhaya itara añña aññatara aññatama (4) ‘‘pubbaparā-varadakkhiṇuttarā-dharāni vavatthāyamasaññāyaṃ’’ (pā,1,1,34) ya tya ta eta ima amu kiṃ eka tumha amha.

ស្រៈ អៈ របស់សព្វនាមមានសព្វសព្ទជាដើម តែងអាទេសជា អេ ក្នុងព្រោះណំវិភត្តិផង ក្នុងព្រោះ សុ និង ហិ វិភត្តិទាំងឡាយផង។ (ឧទابطរណ៍) សព្វេសំ, សព្វេសុ, សព្វេហិ។ ពាក្យថា "របស់សព្វនាមមានសព្វសព្ទជាដើម" ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ) ពុទ្ធានំ។ ពាក្យថា "ស្រៈ អៈ ប៉ុណ្ណោះ" ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ) អមូសំ។ សព្វនាមទាំងនោះគឺ សព្វ, កតរ, កតម, ឧភយ, ឥតរ, អញ្ញ, អញ្ញតរ, អញ្ញតម, (៤) "បុព្វ, បរ, អវរ, ទក្ខិណ, ឧត្តរ, អធរ" (ក្នុងអត្ថកំណត់ទីកន្លែង មិនមែនជាឈ្មោះផ្ទាល់), យ, ត្យ, ត, ឯត, ឥម, អមុ, កិំ, ឯក, តុម្ហ, អម្ហ។

100. Saṃsānaṃ.

១០០. ខាងក្រោយអំពីសព្វនាមមានសព្វសព្ទជាដើម ណំវិភត្តិ អាទេសជា សំ និង សានំ។

Sabbādito naṃvacanassa saṃsānaṃ honti. Sabbesaṃ, sabbesānaṃ.

ខាងក្រោយអំពីសព្វនាមមានសព្វសព្ទជាដើម ណំវិភត្តិ តែងអាទេសជា សំ និង សានំ។ (ឧទាហរណ៍) សព្វេសំ, សព្វេសានំ។

101. Ghapā sassa ssā vā.

១០១. ខាងក្រោយអំពីនាមជាឃសញ្ញានិងបសញ្ញា សវិភត្តិ អាទេសជា ស្សា ខ្លះ។

Sabbādīnaṃ ghapato sassa ssā vā hoti, sabbassā sabbāya, paggahaṇamuttaratthaṃ.

សវិភត្តិ ខាងក្រោយអំពីនាមជាឃសញ្ញានិងបសញ្ញារបស់សព្វនាមមានសព្វសព្ទជាដើម តែងអាទេសជា ស្សា ខ្លះ។ (ឧទាហរណ៍) សព្វស្សា, សព្វាយ។ ការកាន់យក (ឃនិងបសញ្ញា) នេះ ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់សូត្រខាងមុខ។

102. Smino ssaṃ.

១០២. (ខាងក្រោយអំពីនាមជាឃសញ្ញានិងបសញ្ញារបស់សព្វនាមមានសព្វសព្ទជាដើម) ស្មិងវិភត្តិ អាទេសជា ស្សំ ខ្លះ។

Sabbādīnaṃ ghapato smino ssaṃ vā hoti, sabbassaṃ sabbāya, amussaṃ amuyā.

ស្មិងវិភត្តិ ខាងក្រោយអំពីនាមជាឃសញ្ញានិងបសញ្ញារបស់សព្វនាមមានសព្វសព្ទជាដើម តែងអាទេសជា ស្សំ ខ្លះ។ (ឧទាហរណ៍) សព្វស្សំ, សព្វាយ; អមុស្សំ, អមុយា។

103. Yaṃ.

១០៣. (ខាងក្រោយអំពីនាមជាឃសញ្ញានិងបសញ្ញា) ស្មិងវិភត្តិ អាទេសជា យំ ខ្លះ។

Ghapato smino yaṃ vā hoti, kaññāyaṃ kaññāya, rattiyaṃ rattiyā, vadhuyaṃ vadhuyā, sabbāyaṃ sabbāya, amuyaṃ amuyā.

ស្មិងវិភត្តិ ខាងក្រោយអំពីនាមជាឃសញ្ញានិងបសញ្ញា តែងអាទេសជា យំ ខ្លះ។ (ឧទាហរណ៍) កញ្ញាយំ, កញ្ញាយ; រត្តិយំ, រត្តិយា; វធុយំ, វធុយា; សព្វាយំ, សព្វាយ; អមុយំ, អមុយា។

104. Tiṃ sabhāparisāya.

១០៤. ខាងក្រោយអំពីសភាសព្ទនិងបរិសាសព្ទ ស្មិងវិភត្តិ អាទេសជា តឹ ខ្លះ។

Sabhāparisāhi [Pg.94] smino tiṃ vā hoti, sabhatiṃ sabhāya, parisatiṃ parisāya.

ស្មិងវិភត្តិ ខាងក្រោយអំពីសភាសព្ទនិងបរិសាសព្ទ តែងអាទេសជា តឹ ខ្លះ។ (ឧទាហរណ៍) សភតឹ, សភាយ; បរិសតឹ, បរិសាយ។

105. Padādīhi si.

១០៥. ខាងក្រោយអំពីបទសព្ទជាដើម ស្មិងវិភត្តិ អាទេសជា សិ ខ្លះ។

Ehi smino si hoti vā, padasi padasmiṃ, bilasi bilasmiṃ.

ស្មិងវិភត្តិ ខាងក្រោយអំពីនាមទាំងនោះ (មានបទសព្ទជាដើម) តែងអាទេសជា សិ ខ្លះ។ (ឧទាហរណ៍) បទសិ, បទស្មិំ; ពលសិ, ពលស្មិំ។

106. Nāssa sā.

១០៦. ខាងក្រោយអំពីបទសព្ទជាដើម ណាវិភត្តិ អាទេសជា សា ខ្លះ។

Padādīhi nāssa sā hoti vā, padasā padena, bilasā bilena.

ណាវិភត្តិ ខាងក្រោយអំពីបទសព្ទជាដើម តែងអាទេសជា សា ខ្លះ។ (ឧទាហរណ៍) បទសា, បទេន; ពលសា, ពលេន។

107. Kodhādīhi.

១០៧. ខាងក្រោយអំពីកោធសព្ទជាដើម (ណាវិភត្តិ អាទេសជា សា ខ្លះ)។

Ehi nāssa sā hoti vā, kodhasā kodhena, atthasā atthena.

ណាវិភត្តិ ខាងក្រោយអំពីនាមទាំងនោះ (មានកោធសព្ទជាដើម) តែងអាទេសជា សា ខ្លះ។ (ឧទាហរណ៍) កោធសា, កោធេន; អត្ថសា, អត្ថេន។

108. Atena.

១០៨. ខាងក្រោយអំពីអការន្តនាម ណាវិភត្តិ អាទេសជា េន។

Akārantato parassa nāvacanassa enādeso hoti, buddhena, atoti kiṃ? Agginā.

ណាវិភត្តិ ដែលនៅខាងក្រោយអំពីអការន្តនាម តែងអាទេសជា េន។ (ឧទាហរណ៍) ពុទ្ធេន។ ពាក្យថា "អំពីអការន្តនាម" ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ) អគ្គិនា។

109. Sisso.

១០៩. ខាងក្រោយអំពីអការន្តនាម សិវិភត្តិ អាទេសជា ឱ។

Akārantato nāmasmā sissa o hoti, buddho, atotveva? Aggi.

សិវិភត្តិ ដែលនៅខាងក្រោយអំពីអការន្តនាម តែងអាទេសជា ឱ។ (ឧទាហរណ៍) ពុទ្ធោ។ ពាក្យថា "អំពីអការន្តនាមប៉ុណ្ណោះ" ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ) អគ្គិ។

110. Kvace vā.

១១០. ខាងក្រោយអំពីអការន្តនាម សិវិភត្តិ អាទេសជា អេ ខ្លះ ក្នុងទីខ្លះ។

Akārantato nāmasmā sissa e hoti vā kvaci, vanappagumbe yathā phussitagge. Apavādavisayepi bahulaṃvīdhānā-sukhe dukkhe[Pg.95]. Vāti kiṃ? Vanappagumbo kvacīti kiṃ? Pakkhe sabbattha mā hotu.

សិវិភត្តិ ដែលនៅខាងក្រោយអំពីអការន្តនាម តែងអាទេសជា អេ ខ្លះ ក្នុងទីខ្លះ។ (ឧទាហរណ៍) វនប្បគុម្ពេ យថា ផុស្សិតគ្គេ។ ទោះបីក្នុងវិស័យដែលត្រូវឃាត់ ក៏តែងមានព្រោះការចាត់ចែងដោយពហុលវចនៈ ដូចជា សុខេ ទុក្ខេ។ ពាក្យថា "ខ្លះ" ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ) វនប្បគុម្ពោ។ ពាក្យថា "ក្នុងទីខ្លះ" ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីកុំឲ្យមានការអាទេសជា អេ ក្នុងទីទាំងពួងដោយចំណែកផ្សេងទៀត។

111. Aṃ napuṃsake.

១១១. ក្នុងណបុំសកលិង្គ ខាងក្រោយអំពីអការន្តនាម សិវិភត្តិ អាទេសជា អំ។

Akārantato nāmasmā sissa aṃ hoti napuṃsakaliṅge. Rūpaṃ.

ក្នុងណបុំសកលិង្គ សិវិភត្តិ ដែលនៅខាងក្រោយអំពីអការន្តនាម តែងអាទេសជា អំ។ (ឧទាហរណ៍) រូបំ។

112. Yonaṃ ni.

១១២. ក្នុងណបុំសកលិង្គ ខាងក្រោយអំពីអការន្តនាម យោវិភត្តិទាំងឡាយ អាទេសជា និ។

Akārantato nāmasmā yonaṃ ni hoti napuṃsake. Sabbāni rūpāni, niccavidhāne phalaṃ ekaccādisabbādīnaṃ paṭhamāyaṃ.

ក្នុងណបុំសកលិង្គ យោវិភត្តិទាំងឡាយ ដែលនៅខាងក្រោយអំពីអការន្តនាម តែងអាទេសជា និ។ (ឧទាហរណ៍) សព្វានិ រូបានិ។ ផលនៃការចាត់ចែងដ៏ទៀងទាត់នេះ តែងមានក្នុងបឋមាវិភត្តិរបស់សព្វនាមមានឯកច្ចសព្ទជាដើម។

113. Jhalā vā.

១១៣. ពីឈសញ្ញា និងលសញ្ញា ខ្លះ។

Jhalato yonaṃ ni hoti vā napuṃsake, aṭṭhīni aṭṭhī, āyūni āyū.

ក្នុងណបុំសកលិង្គ យោវិភត្តិទាំងឡាយដែលនៅខាងចុងពីឈសញ្ញា និងលសញ្ញា តែងទៅជា និ ខ្លះ, ដូចជា អដ្ឋីនិ អដ្ឋី, អាយូនិ អាយូ។

114. Lopo.

១១៤. ការលុប។

Jhalato yonaṃ lopo hoti, aṭṭhī, āyū, aggī, bhikkhū, jhalātveva? Aggayo. Pageva kasmā na hoti? Antaraṅgattā akārassa.

ការលុបនៃយោវិភត្តិទាំងឡាយ ដែលនៅខាងចុងពីឈសញ្ញា និងលសញ្ញា តែងមាន, ដូចជា អដ្ឋី, អាយូ, អគ្គី, ភិក្ខូ។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា 'ខាងចុងពីឈសញ្ញា និងលសញ្ញាប៉ុណ្ណោះ'? (ដើម្បីកុំឱ្យលុបក្នុងរូបថា) អគ្គយោ។ ចុះហេតុអ្វីបានជាមិនមាន (ការលុប) មុននោះទៅទៀត? ព្រោះភាពជាអន្តរង្គៈនៃអការៈ។

115. Jantuhetvīghapehi vā.

១១៥. ខាងចុងពីជន្តុសព្ទ ហេតុសព្ទ ឦការន្តសព្ទ ឃសញ្ញាសព្ទ និងបសញ្ញាសព្ទ ខ្លះ។

Jantuhetūhi īkārantehi ghapa saññehi ca paresaṃ yonaṃ vā lopo hoti, jantū jantuyo, hetū hetuyo, daṇḍī daṇḍiyo, kaññā kaññāyo, rattī rattiyo, itthī itthiyo, dhenū dhenuyo, vadhū vadhuyo.

ការលុបនៃយោវិភត្តិទាំងឡាយ ដែលនៅខាងចុងពីជន្តុសព្ទ ហេតុសព្ទ ឦការន្តសព្ទ ឃសញ្ញាសព្ទ និងបសញ្ញាសព្ទ តែងមានខ្លះ, ដូចជា ជន្តូ ជន្តុយោ, ហេតូ ហេតុយោ, ទណ្ឌី ទណ្ឌិយោ, កញ្ញា កញ្ញាយោ, រត្តិ រត្តិយោ, ឥត្ថី ឥត្ថិយោ, ធេនូ ធេនុយោ, វធូ វធុយោ។

116. Ye passivaṇṇassa.

១១៦. លុបឥវណ្ណៈរបស់បសញ្ញា ក្នុងព្រោះយការៈ ខ្លះ។

Pasaññassa [Pg.96] ivaṇṇassa lopo hoti vā yakāre, ratyo ratyā, ratyaṃ, pokkharañño, pokkharaññā, pokkharaññaṃ, vā tveva? Rattiyo, passāti kiṃ? Daṇḍiyo, ivaṇṇassāti kiṃ? Dhenuyo vadhuyo. Kathaṃ ‘anuññāto ahaṃ matyā’ti? ‘Ye passā’ti yogavibhāgā.

ការលុបនៃឥវណ្ណៈរបស់បសញ្ញា តែងមានខ្លះ ក្នុងព្រោះយការៈ, ដូចជា រត្យោ រត្យា, រត្យំ, បោក្ខរញ្ញោ, បោក្ខរញ្ញា, បោក្ខរញ្ញំ។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា 'ខ្លះ'? (ដើម្បីសម្រេចរូបថា) រត្តិយោ។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា 'របស់បសញ្ញា'? (ដើម្បីសម្រេចរូបថា) ទណ្ឌិយោ។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា 'របស់ឥវណ្ណៈ'? (ដើម្បីសម្រេចរូបថា) ធេនុយោ វធុយោ។ ចុះពាក្យថា 'អនុញ្ញាតោ អហំ មត្យា' សម្រេចដូចម្តេច? សម្រេចដោយការបំបែកសូត្រ (យោគវិភាគ) ថា 'យេ បស្សា'។

117. Gasīnaṃ.

១១៧. លុបគសញ្ញា និងសិវិភត្តិទាំងឡាយ។

Nāmasmā gasīnaṃ lopo hoti vijjhantarābhāve, bho purisa, ayaṃ, daṇḍī.

ការលុបនៃគសញ្ញា និងសិវិភត្តិទាំងឡាយ ដែលនៅខាងចុងពីនាមសព្ទ តែងមាន ក្នុងកាលដែលមិនមានអន្តរាយ (ការរារាំង) ក្នុងចន្លោះ, ដូចជា ភោ បុរិស, អយំ, ទណ្ឌី។

118. Asaṅkhyehi sabbāsaṃ.

១១៨. ខាងចុងពីអសង្ខ្យសព្ទទាំងឡាយ លុបវិភត្តិទាំងពួង។

Avijjamānasaṅkhyehi parāsaṃ sabbāsaṃ vibhattīnaṃ lopo hoti, ca vā eva evaṃ, etasmāyeva liṅgā asaṅkhyehi syādyuppatti anumīyate.

ការលុបនៃវិភត្តិទាំងពួង ដែលនៅខាងចុងពីសព្ទទាំងឡាយដែលមិនមានសង្ខ្យា (ចំនួន) តែងមាន, ដូចជា ច, វា, ឯវ, ឯវំ។ ព្រោះតែលិង្គនេះឯង ទើបគេអនុមានដឹងនូវការកើតឡើងនៃសិវិភត្តិជាដើម ពីអសង្ខ្យសព្ទទាំងឡាយ។

119. Ekatthatāyaṃ.

១១៩. ក្នុងភាពជាឯកត្ថៈ (មានសេចក្តីតែមួយ)។

Ekatthībhāve sabbāsaṃ vibhattīnaṃ lopo hoti bahulaṃ, puttīyati, rājapuriso, vāsiṭṭho, kvaci na hoti bahulaṃ vidhānā-parantapo, bhagandaro, parassapadaṃ, attanopadaṃ, gavampati, devānaṃpiyatisso, antevāsī, janesuto mamattaṃ māmako.

ក្នុងភាពជាឯកត្ថីភាវៈ ការលុបនៃវិភត្តិទាំងពួង តែងមានច្រើន (ពហុលំ), ដូចជា បុត្តីយតិ, រាជបុរិសោ, វាសិដ្ឋោ។ ក្នុងកន្លែងខ្លះ មិនមានការលុបឡើយ ព្រោះការចាត់ចែងដោយពាក្យថា ពហុលំ, ដូចជា បរន្តបោ, ភគន្ទរោ, បរស្សបទំ, អត្តនោបទំ, គវម្បតិ, ទេវានម្បិយតិស្សោ, អន្តេវាសី, ជនេសុតោ, មមត្តំ, មាមកោ។

120. Pubbasmāmādito.

១២០. ខាងចុងពីបុព្វបទដែលមាន អំវិភត្តិ ជាដើម។

Amādekatthā pubbaṃ yadekatthaṃ tato parāsaṃ sabbāsaṃ vibhattīnaṃ lopo hoti. Adhitthi. Idha na hoti bahulaṃ

ការលុបនៃវិភត្តិទាំងពួង ដែលនៅខាងចុងពីបុព្វបទដែលមានសេចក្តីតែមួយ ជាមួយនឹងអំវិភត្តិជាដើម តែងមាន, ដូចជា អធិត្ថិ។ ក្នុងទីនេះ មិនមានការលុបច្រើនឡើយ...

Vidhānā [Pg.97] yathāpatthīyā, yathāparisāya, pubbasmāti kiṃ? Gāmagato.

ព្រោះការចាត់ចែង ដូចជា យថាបត្ថិយា, យថាបរិសាយ។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា 'ខាងចុងពីបុព្វបទ'? (ដើម្បីសម្រេចរូបថា) គាមគតោ។

121. Nātoma pañcamiyā.

១២១. មិនលុបវិភត្តិពីអការន្តៈ តែទៅជា អំ វៀរលែងតែបញ្ចមីវិភត្តិ។

Amādekatthā pubbaṃ yadekatthamakārantaṃ, tato parāsaṃ sabbāsaṃ vibhattīnaṃ lopo na hoti, antu, bhavatyapañcamyā, upakumbhaṃ, apañcamiyāti kiṃ? Upakumbhā ānaya.

ការលុបនៃវិភត្តិទាំងពួង ដែលនៅខាងចុងពីបុព្វបទជាអការន្តៈ ដែលមានសេចក្តីតែមួយ ជាមួយនឹងអំវិភត្តិជាដើម តែងមិនមានឡើយ, តែតែងទៅជា អំ វៀរលែងតែបញ្ចមីវិភត្តិ, ដូចជា ឧបកុម្ភំ។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា 'វៀរលែងតែបញ្ចមីវិភត្តិ'? (ដើម្បីសម្រេចរូបថា) ឧបកុម្ភា អានយ។

122. Vā tatiyāsattaminaṃ.

១២២. ទៅជា អំ ខ្លះ ក្នុងតតិយាវិភត្តិ និងសត្តមីវិភត្តិទាំងឡាយ។

Amādekatthā pubbaṃ yadekatthamakārantaṃ, tato parāsaṃ tatiyāsatthamīnaṃ vā aṃ hoti, upakumbhena kataṃ, upakumbhaṃ kataṃ, upakumte nidhehi, upakumbhaṃ nidhehi.

តតិយាវិភត្តិ និងសត្តមីវិភត្តិទាំងឡាយ ដែលនៅខាងចុងពីបុព្វបទជាអការន្តៈ ដែលមានសេចក្តីតែមួយ ជាមួយនឹងអំវិភត្តិជាដើម តែងទៅជា អំ ខ្លះ, ដូចជា ឧបកុម្ភេន កតំ, ឧបកុម្ភំ កតំ, ឧបកុម្ភេ និធេហិ, ឧបកុម្ភំ និធេហិ។

123. Rājasī nāmhi.

១២៣. រាជសព្ទ ទៅជា រាជិ ក្នុងព្រោះនាវិភត្តិ ខ្លះ។

Nāmhi rājassi vā hoti, sabbadattena rājinā, vātveva? Raññā.

ក្នុងព្រោះនាវិភត្តិ រាជសព្ទ តែងទៅជា រាជិ ខ្លះ, ដូចជា សព្វទត្តេន រាជិនា។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា 'ខ្លះ'? (ដើម្បីសម្រេចរូបថា) រញ្ញា។

124. Sunaṃhisū.

១២៤. ក្នុងព្រោះសុវិភត្តិ ណំវិភត្តិ និងហិវិភត្តិទាំងឡាយ។

Rājassa ū hoti vā sunaṃhisu, rājūsu rājesu, rājūnaṃ raññaṃ, rājūhi rājehi.

អការៈរបស់រាជសព្ទ តែងទៅជា ូ (អ៊ូ) ខ្លះ ក្នុងព្រោះសុវិភត្តិ ណំវិភត្តិ និងហិវិភត្តិទាំងឡាយ, ដូចជា រាជូសុ រាជេសុ, រាជូនំ រញ្ញំ, រាជូហិ រាជេហិ។

125. Imassāditthiyaṃṭe.

១២៥. តេទេស នៃអិមសព្ទ ក្នុងអនិត្ថីលិង្គ ក្នុងព្រោះសុវិភត្តិ ណំវិភត្តិ និងហិវិភត្តិទាំងឡាយ ខ្លះ។

Imasaddassānitthiyaṃ ṭe hoti vā sunaṃhisu, esu imesu, esaṃ imesaṃ, esi imehi, anitthiyanti kiṃ? Imāsu, imāsaṃ, imāhi.

តេទេស នៃអិមសព្ទ ក្នុងអនិត្ថីលិង្គ តែងមានខ្លះ ក្នុងព្រោះសុវិភត្តិ ណំវិភត្តិ និងហិវិភត្តិទាំងឡាយ, ដូចជា ឯសុ ឥមេសុ, ឯសំ ឥមេសំ, ឯហិ ឥមេហិ។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា 'ក្នុងអនិត្ថីលិង្គ'? (ដើម្បីសម្រេចរូបថា) ឥមាសុ, ឥមាសំ, ឥមាហិ។

126. Nāmha nimi.

១២៦. អនទេស និងឥមិនាទេស ក្នុងព្រោះនាវិភត្តិ។

Imasaddassānitthiyaṃ [Pg.98] nāmhi anaimiiccādesā honti, anena imīnā, anitthiyaṃtveva? Imāya.

អនទេស និងឥមិនាទេសទាំងឡាយ នៃអិមសព្ទ ក្នុងអនិត្ថីលិង្គ ក្នុងព្រោះនាវិភត្តិ តែងមាន, ដូចជា អនេន, ឥមិនា។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា 'ក្នុងអនិត្ថីលិង្គ'? (ដើម្បីសម្រេចរូបថា) ឥមាយ។

127. Simha napuṃsakassāyaṃ.

១២៧. អយំទេស នៃអិមសព្ទដ៏ជាអណបុំសកលិង្គ ក្នុងព្រោះសិវិភត្តិ។

Imasaddassānapuṃsakassa ayaṃ hoti simhi, ayaṃ puriso, ayaṃ itthī, anapuṃsakassāti kiṃ? Imaṃ.

អយំទេស នៃអិមសព្ទដ៏ជាអណបុំសកលិង្គ តែងមាន ក្នុងព្រោះសិវិភត្តិ, ដូចជា អយំ បុរិសោ, អយំ ឥត្ថី។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា 'អណបុំសកលិង្គ'? (ដើម្បីសម្រេចរូបថា) ឥមំ។

128. Tyatetānaṃ tassa so.

១២៨. សទេស នៃតការៈរបស់ត្យសព្ទ តសព្ទ និងឯតសព្ទទាំងឡាយ ក្នុងព្រោះសិវិភត្តិ។

Tyatetānamanapuṃsakānaṃ tassa so hoti simhi, syo puriso, syā itthī, evaṃ so, sā, eso, esā, anapuṃsakassetveva? Tyaṃ, taṃ, etaṃ.

សទេស នៃតការៈរបស់ត្យសព្ទ តសព្ទ និងឯតសព្ទទាំងឡាយ ដ៏ជាអណបុំសកលិង្គ តែងមាន ក្នុងព្រោះសិវិភត្តិ, ដូចជា ស្យោ បុរិសោ, ស្យា ឥត្ថី, ដូចគ្នាដែរ សោ, សា, ឯសោ, ឯសា។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា 'អណបុំសកលិង្គ'? (ដើម្បីសម្រេចរូបថា) ត្យំ, តំ, ឯតំ។

129. Massāmussa.

១២៩. សទេស នៃមការៈរបស់អមុសព្ទ ក្នុងព្រោះសិវិភត្តិ។

Anapuṃsakassāmussa makārassa so hoti simhi, asu puriso, asu itthī.

សទេស នៃមការៈរបស់អមុសព្ទដ៏ជាអណបុំសកលិង្គ តែងមាន ក្នុងព្រោះសិវិភត្តិ, ដូចជា អសុ បុរិសោ, អសុ ឥត្ថី។

130. Ke vā.

១៣០. ក្នុងព្រោះកប្បច្ច័យ ខ្លះ។

Amussa massa ke vā so hoti, asuko amuko, asukā amukā, asukaṃ amukaṃ, asukāni amukāni.

សទេស នៃមការៈរបស់អមុសព្ទ ក្នុងព្រោះកប្បច្ច័យ តែងមានខ្លះ, ដូចជា អសុកោ អមុកោ, អសុកា អមុការ, អសុកំ អមុកំ, អសុកានិ អមុកានិ។

131. Tatassa no tabbāsu.

១៣១. នទេស នៃតការៈរបស់តសព្ទ ក្នុងវិភត្តិទាំងពួង ខ្លះ។

Tasaddassa tassa no vā hoti sabbāsu vibhattīsu, ne te nāyo tāyo, naṃ taṃ, nāni tāni iccādi.

នទេស នៃតការៈរបស់តសព្ទ តែងមានខ្លះ ក្នុងវិភត្តិទាំងពួង, ដូចជា នេ តេ, នាយោ តាយោ, នំ តំ, នានិ តានិ ជាដើម។

132. Ṭa sasmāsmiṃssāyassaṃssāsaṃmhāmhisvi massa ca.

១៣២. អទេស នៃអិមសព្ទ និងតសព្ទទាំងឡាយ ក្នុងព្រោះសវិភត្តិ ស្មាវិភត្តិ ស្មិំវិភត្តិ ស្សាយវិភត្តិ ស្សំវិភត្តិ ស្សាវិភត្តិ សំវិភត្តិ ម្ហាវិភត្តិ ម្ហិវិភត្តិ និងសុវិភត្តិទាំងឡាយ ខ្លះ។

Sādīsvimassa [Pg.99] tatassa ca ṭo vā hoti, assa imassa, asmā imasmā, asmiṃ imasmiṃ, assāya imissāya, assaṃ imissaṃ, assā imissā, āsaṃ imāsaṃ, amhā imamhā, amhi imamhi, assa tassa, asmā tasmā, asmiṃ tasmiṃ, assāya tassāya, assaṃ tassaṃ, assā tassā, āsaṃ tāsaṃ, amhā tamhā, amhi tamhi, ssāyādiggahaṇamādesantare mā hotūti.

ក្នុងព្រោះសវិភត្តិជាដើម អទេស នៃអិមសព្ទ និងតសព្ទ តែងមានខ្លះ, ដូចជា អស្ស ឥមស្ស, អស្មា ឥមស្មា, អស្មិំ ឥមស្មិំ, អស្សាយ ឥមិស្សាយ, អស្សំ ឥមិស្សំ, អស្សា ឥមិស្សា, អាសំ ឥមាសំ, អម្ហា ឥមម្ហា, អម្ហិ ឥមម្ហិ, អស្ស តស្ស, អស្មា តស្មា, អស្មិំ តស្មិំ, អស្សាយ តស្សាយ, អស្សំ តស្សំ, អស្សា តស្សា, អាសំ តាសំ, អម្ហា តម្ហា, អម្ហិ តម្ហិ។ ការកាន់យកនូវស្សាយវិភត្តិជាដើម ដើម្បីកុំឱ្យមានក្នុងអាទេសដទៃ។

133. Ṭe sissisismā.

១៣៣. ឯទេស នៃសិវិភត្តិ ខាងចុងពីឥសិសព្ទជាដើម ខ្លះ។

Isismā sissa ṭe vā hoti, ‘yo nvajja vinaye kaṅkhaṃ, atthadhammavidū ise’, vātveva? Isi.

សិវិភត្តិ ដែលនៅខាងចុងពីឥសិសព្ទជាដើម តែងទៅជា ឯ ខ្លះ, ដូចជា 'យោ ន្វជ្ជ វិនយេ កង្ខំ, អត្ថធម្មវិទូ ឥសេ'។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា 'ខ្លះ'? (ដើម្បីសម្រេចរូបថា) ឥសិ។

134. Dutiyassa yossa.

១៣៤. ឯទេស នៃយោវិភត្តិជាទុតិយាវិភត្តិ ខ្លះ។

Isismā parassa dutiyāyossa ṭe vā hoti, ‘samaṇe brāhmaṇe vande, sampannacaraṇe ise’, vātveva? Isayo passa, dutiyassāti kiṃ? Isayo tiṭṭhanti.

យោវិភត្តិជាទុតិយាវិភត្តិ ដែលនៅខាងចុងពីឥសិសព្ទជាដើម តែងទៅជា ឯ ខ្លះ, ដូចជា 'សមណេ ព្រាហ្មណេ វន្ទេ, សម្បន្នចរណេ ឥសេ'។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា 'ខ្លះ'? (ដើម្បីសម្រេចរូបថា) ឥសយោ បស្ស។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា 'ជាទុតិយាវិភត្តិ'? (ដើម្បីសម្រេចរូបថា) ឥសយោ តិដ្ឋន្តិ។

135. Ekaccādīha to.

១៣៥. ឯទេស នៃយោវិភត្តិទាំងឡាយ ខាងចុងពីឯកច្ចសព្ទជាដើម ក្នុងទីនេះ។

Akārantehi ekaccādīhi yonaṃ ṭe hoti, ekacce tiṭṭhanti, ekace passa, atoti kiṃ? Ekaccāyo, evaṃ esa sa paṭhama.

យោវិភត្តិទាំងឡាយ ដែលនៅខាងចុងពីឯកច្ចសព្ទជាដើមដ៏ជាអការន្តៈ តែងទៅជា ឯ, ដូចជា ឯកច្ចេ តិដ្ឋន្តិ, ឯកច្ចេ បស្ស។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា 'ពីអការន្តៈ'? (ដើម្បីសម្រេចរូបថា) ឯកច្ចាយោ។ ដូចគ្នាដែរ ឯស, ស, បឋម។

136. Na nissa ṭā.

១៣៦. មិនទៅជា អា នៃនិវិភត្តិ។

Ekaccādīhi parassa nissa ṭā na hoti, ekaccāni.

និវិភត្តិ ដែលនៅខាងចុងពីឯកច្ចសព្ទជាដើម តែងមិនទៅជា អា ឡើយ, ដូចជា ឯកច្ចានិ។

137. Sabbādīhī[Pg.100].

១៣៧. ខាងចុងពីសព្វសព្ទជាដើម ក៏មិនទៅជា អា ដែរ។

Sabbādīhi parassa nissa ṭā na hoti, sabbāni.

និវិភត្តិ ដែលនៅខាងចុងពីសព្វសព្ទជាដើម តែងមិនទៅជា អា ឡើយ, ដូចជា សព្វានិ។

138. Yonameṭa.

១៣៨. ឯទេស នៃយោវិភត្តិទាំងឡាយ។

Akārantehi sabbādīhi yonameṭa hoti, sabbe tiṭṭhanti, sabbe passa, atotveva? Sabbāyo.

យោវិភត្តិទាំងឡាយ ដែលនៅខាងចុងពីសព្វសព្ទជាដើមដ៏ជាអការន្តៈ តែងទៅជា ឯ, ដូចជា សព្វេ តិដ្ឋន្តិ, សព្វេ បស្ស។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា 'ពីអការន្តៈ'? (ដើម្បីសម្រេចរូបថា) សព្វាយោ។

139. Nāññaṃ canāmappadhānā.

១៣៩. មិនមានការចាត់ចែងដទៃ ពីសព្វសព្ទជាដើមដ៏ជានាម និងជាអប្បធាន។

Nāmabhūtehī appadhānehi ca sabbādīhi yaṃ vuttaṃ, yañcāññaṃ sabbādikāriyaṃ, taṃ na hoti, te sabbā, te piyasabbā, te atisabbā.

ការចាត់ចែងដែលពោលហើយក្តី ការចាត់ចែងដទៃទៀតក្តី នៃសព្វសព្ទជាដើម តែងមិនមាន ពីសព្វសព្ទជាដើមដ៏ជានាមភូតៈ និងជាអប្បធាន, ដូចជា តេ សព្វា, តេ បិយសព្វា, តេ អតិសព្វា។

140. Tatiyatthayoge.

១៤០. ក្នុងព្រោះការប្រកបដោយសេចក្តីនៃតតិយាវិភត្តិ។

Tatiyatthena yoge sabbādīhi yaṃ vuttaṃ, yañcāññaṃ sabbādi kāriyaṃ, taṃ na hoti, māsena pubbānaṃ māsapubbānaṃ.

ក្នុងព្រោះការប្រកបដោយសេចក្តីនៃតតិយាវិភត្តិ ការចាត់ចែងដែលពោលហើយក្តី ការចាត់ចែងដទៃទៀតក្តី នៃសព្វសព្ទជាដើម តែងមិនមាន, ដូចជា ម៉ាសបុព្វានំ។

141. Catthasamāse.

១៤១. ក្នុងចត្ថសមាស (ទ្វន្ទ្វសមាស)។

Catthasamāsavisaye sabbādīhi yaṃ vuttaṃ, yañcāññaṃ sabbādikāriyaṃ, taṃ na hoti, ikkhiṇuttarapubbānaṃ, samāseti kiṃ? Amusañca tesañca dehi.

ក្នុងវិស័យនៃចត្ថសមាស ការចាត់ចែងដែលពោលហើយក្តី ការចាត់ចែងដទៃទៀតក្តី នៃសព្វសព្ទជាដើម តែងមិនមាន, ដូចជា ទក្ខិណុត្តរបុព្វានំ។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា 'ក្នុងសមាស'? (ដើម្បីសម្រេចរូបថា) អមុសញ្ច តេសញ្ច ទេហិ។

142. Veṭa.

១៤២. ទៅជា ឯ ខ្លះ។

Etthasamāsavisadhaya sabbādīhi yadhassaṭa vutto, tassa vā hoti, pugguttare, pubbuttarā.

ក្នុងទីនេះ (ក្នុងសមាសវិស័យនេះ) ការលុបវិភត្តិដែលពោលហើយ អំពីសព្វសព្ទជាដើមនោះ រមែងមានខ្លះ ដូចជា បុគ្គុត្តរេ, បុព្វុត្តរា។

143. Pubbādīhi chahī.

១៤៣. អំពីបុព្វសព្ទជាដើមទាំង ៦។

Etehi [Pg.101] pubbādīhi chahi savisaye eṭa vā hoti, pubbe pubbā, pare parā, apare aparā, dakkhiṇe dakkhiṇā, uttare uttarā, adhare adharā, chahitikiṃ? Ye.

អំពីបុព្វសព្ទជាដើមទាំង ៦ ទាំងនេះ ក្នុងវិស័យរបស់ខ្លួន រមែងមានការតាំងជា ឯ និង អា ខ្លះ ដូចជា បុព្វេ បុព្វា, បរេ បរា, អបរេ អបរា, ទក្ខិណេ ទក្ខិណា, ឧត្តរេ ឧត្តរា, អធរេ អធរា។ ពោលថា ទាំង ៦ ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីឃាត់សព្ទទាំងឡាយនេះ ដូចជា យេ។

144. Manādīhi smiṃsaṃnāsmānaṃ sisoosāsā.

១៤៤. អំពីមនសព្ទជាដើម នៃស្មឹ ស អំ នា ស្មា វិភត្តិទាំងឡាយ រមែងមានការអាទេសជា សិ សោ ឱ អសា សា តាមលំដាប់។

Manādīhi smimādīnaṃ sisoosāsā vā honti yathākkamaṃ, manasi manasmiṃ, manaso manassa, mano manaṃ, manasā manena, manasā manasmā, kathaṃ ‘putto jāto acetaso, hitvā yāti sumedhaso, suddhuttaravāsasā, hemakappanavāsase’ti? Sakattheṇatthā. Manatama tapa teja sira ura vaca oja rajayasa paya (6) ‘‘saravayā-yavāsacetā jalāsayākkhayalohapaṭamanesu’’.

អំពីមនសព្ទជាដើម នៃវិភត្តិមានស្មឹជាដើមទាំងឡាយ ការអាទេសជា សិ សោ ឱ អសា សា ទាំងឡាយ រមែងមានខ្លះ តាមលំដាប់ ដូចជា មនសិ មនស្មឹ, មនសោ មនស្ស, មនោ មនំ, មនសា មនេន, មនសា មនស្មា។ សួរថា ចុះពាក្យថា ‘បុត្តោ ជាតោ អចេតសោ, ហិត្វា យាតិ សុមេធសោ, សុទ្ធុត្តរវាសសា, ហេមកប្បនវាសសេ’ នោះ សម្រេចដូចម្តេច? ឆ្លើយថា ព្រោះមានអត្ថស្មើនឹងសកត្ថៈ។ មន, តម, តប, តេជ, សិរ, ឧរ, វច, ឱជ, រជ, យស, បយ (៦) “សរវយា-យវាសចេតា ជលាសយាក្ខយលោហបដមនេសុ”។

145. Sato saba bhe.

១៤៥. នៃសន្តសព្ទ រមែងមានការអាទេសជា សព្វ ក្នុងព្រោះភវិភត្តិ។

Santhasaddassa saba bhavati bhakāre, sabbhi.

នៃសន្តសព្ទ រមែងមានការអាទេសជា សព្វ ក្នុងព្រោះភការៈ ដូចជា សព្ភិ។

146. Bhavato vā bhonto gayonāse.

១៤៦. នៃភវន្តសព្ទ រមែងមានការអាទេសជា ភោន្ត ខ្លះ ក្នុងព្រោះគ, យោ, នា, ស វិភត្តិទាំងឡាយ។

Bhavantasaddassa bhontādeso vā hoti gayonāse, bhonta bhavaṃ, bhonto bhavanto, bhotā bhavatā, bhoto bhavato, bho iti āmantaṇe nipāto ‘kuto nu āgacchatha bho tayo janā’, evaṃ bhavantati, bhaddeti saddantharena siddhaṃ, saddhanthaiti dassa dvibhāvena.

ការអាទេសជា ភោន្ត នៃភវន្តសព្ទ រមែងមានខ្លះ ក្នុងព្រោះគ, យោ, នា, ស វិភត្តិទាំងឡាយ ដូចជា ភោន្ត ភវំ, ភោន្តោ ភវន្តោ, ភោតា ភវតា, ភោតោ ភវតោ។ ភោ នេះ ជាអាមន្តននិបាត ដូចជា ‘កុតោ នុ អាគច្ឆថ ភោ តយោ ជនា’ ភវន្តសព្ទ ក៏មានយ៉ាងនេះដែរ។ ចំណែកពាក្យថា ភទ្ទេ សម្រេចដោយសព្ទដទៃ ដោយការធ្វើទ្វិភាវៈនៃ ទ-អក្សរ។

147. Sissāggito ni.

១៤៧. នៃសិវិភត្តិ ខាងក្រោយអំពីអគ្គិសព្ទ រមែងមានការអាទេសជា និ ខ្លះ។

Aggismā sissa ni yoti vā, aggini aggi.

ខាងក្រោយអំពីអគ្គិសព្ទ នៃសិវិភត្តិ រមែងមានការអាទេសជា និ ខ្លះ ដូចជា អគ្គិនិ អគ្គិ។

148. Ntassaṃ.

១៤៨. នៃន្តបច្ច័យ រមែងមានការអាទេសជា អំ ខ្លះ។

Simhi [Pg.102] ntappaccayassa aṃ hoti vā, gacchaṃ gacchanto.

ក្នុងព្រោះសិវិភត្តិ នៃន្តបច្ច័យ រមែងមានការអាទេសជា អំ ខ្លះ ដូចជា គច្ឆំ គច្ឆន្តោ។

149. Bhūto.

១៤៩. ខាងក្រោយអំពីភូធាតុ នៃន្តបច្ច័យ រមែងមានការអាទេសជា អំ ជានិច្ច។

Bhūdhātuto ntassa aṃ hoti simhi niccaṃ punabbidhānā, bhavaṃ.

ខាងក្រោយអំពីភូធាតុ នៃន្តបច្ច័យ រមែងមានការអាទេសជា អំ ក្នុងព្រោះសិវិភត្តិ ជានិច្ច ព្រោះការចែងឡើងវិញ ដូចជា ភវំ។

150. Mahantārahantānaṃ ṭā vā.

១៥០. នៃមហន្តសព្ទ និងអរហន្តសព្ទទាំងឡាយ រមែងមានការអាទេស (នៃន្តបច្ច័យ) ជា អា ខ្លះ។

Simhi mahantārahantānaṃ ntassa ṭā vā hoti, mahā mahaṃ, arahā arahaṃ.

ក្នុងព្រោះសិវិភត្តិ នៃន្តបច្ច័យ របស់មហន្តសព្ទ និងអរហន្តសព្ទទាំងឡាយ រមែងមានការអាទេសជា អា ខ្លះ ដូចជា មហា មហំ, អរហា អរហំ។

151. Ntussa.

១៥១. នៃន្តុបច្ច័យ រមែងមានការអាទេសជា អា។

Simhi ntussa ṭā hoti, guṇavā.

ក្នុងព្រោះសិវិភត្តិ នៃន្តុបច្ច័យ រមែងមានការអាទេសជា អា ដូចជា គុណវា។

152. Aṃṅaṃ napuṃsake.

១៥២. ក្នុងណបុំសកលិង្គ រមែងមានការអាទេស (នៃន្តុបច្ច័យ) ជា អំ និង អ ខ្លះ។

Ntussa aṃṅaṃ honti simhi napuṃsake, guṇavaṃ kulaṃ, guṇavantaṃ kulaṃ, napuṃsaketiṃ kiṃ? Sīlavā bhikkhu.

ក្នុងព្រោះសិវិភត្តិ ក្នុងណបុំសកលិង្គ នៃន្តុបច្ច័យ រមែងមានការអាទេសជា អំ និង អ ដូចជា គុណវំ កុលំ, គុណវន្តំ កុលំ។ ពោលថា ក្នុងណបុំសកលិង្គ ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងលិង្គដទៃ ដូចជា សីលវា ភិក្ខុ។

153. Himavato vā o.

១៥៣. នៃហិមវន្តសព្ទ រមែងមានការអាទេស (នៃន្តុបច្ច័យ) ជា ឱ ខ្លះ។

Himavato simhī ntussa o vā hoti, himavanto himavā.

ក្នុងព្រោះសិវិភត្តិ នៃហិមវន្តសព្ទ នៃន្តុបច្ច័យ រមែងមានការអាទេសជា ឱ ខ្លះ ដូចជា ហិមវន្តោ ហិមវា។

154. Rājādiyuvāditvā.

១៥៤. ខាងក្រោយអំពីសព្ទមានរាជសព្ទជាដើម និងយុវសព្ទជាដើម រមែងមានការអាទេស (នៃសិវិភត្តិ) ជា អា។

Rājādīhiyuvādīhi ca sissa ā hoti, rājā, yuvā. Rāja brahma sakha atta ātuma (7) ‘‘dhammo vāññatthe’’ daḷhadhammā, asma, (8) ‘‘imo bhāve’’ aṇimā, (mahimā, garimā) laghimā, yuva sā suvā maghava puma vattaha.

ខាងក្រោយអំពីសព្ទមានរាជសព្ទជាដើម និងយុវសព្ទជាដើម នៃសិវិភត្តិ រមែងមានការអាទេសជា អា ដូចជា រាជា, យុវា។ រាជ, ព្រហ្ម, សខ, អត្ត, អាតុម (៧) “ធម្មោ វាញ្ញត្ថេ” ទឡ្ហធម្មា, អស្ម, (៨) “ឥមោ ភាវេ” អណិមា, (មហិមា, គរិមា) លឃិមា, យុវ, សា, សុវា, មឃវ, បុម, វត្តហ។

155. Vāmhānaṅa.

១៥៥. ក្នុងព្រោះអំវិភត្តិ រមែងមានការអាទេសជា អានគ ខ្លះ។

Rājādīnaṃ [Pg.103] yuvādīnaṃ ca ānaṅa hoti vā aṃmhi, rājānaṃ rājaṃ, yuvānaṃ yuvaṃ.

ក្នុងព្រោះអំវិភត្តិ នៃរាជសព្ទជាដើម និងយុវសព្ទជាដើមទាំងឡាយ រមែងមានការអាទេសជា អានគ ខ្លះ ដូចជា រាជានំ រាជំ, យុវានំ យុវំ។

156. Yonamāno.

១៥៦. នៃយោវិភត្តិទាំងឡាយ រមែងមានការអាទេសជា អានោ ខ្លះ។

Rājādīhi yuvādīhi ca yonaṃ āno vā hoti, rājāno yuvāno, vā tveva? Rājā rāje, yuvā yuve.

ខាងក្រោយអំពីសព្ទមានរាជសព្ទជាដើម និងយុវសព្ទជាដើម នៃយោវិភត្តិទាំងឡាយ រមែងមានការអាទេសជា អានោ ខ្លះ ដូចជា រាជានោ យុវានោ។ ចុះបើមិនមានការអាទេស (ដោយអំណាចនៃពាក្យថា ខ្លះ) នោះ សម្រេចដូចម្តេច? សម្រេចជា រាជា រាជេ, យុវា យុវេ។

157. Āyono ca sakhā.

១៥៧. ខាងក្រោយអំពីសខសព្ទ រមែងមានការអាទេស (នៃយោវិភត្តិ) ជា អាយោ, នោ និង អានោ ខ្លះ។

Sakhato yona māyo no honti vā āno ca, sakhāyo, sakhino, sakhāno, vā tveva? Sakhā, sakhe.

ខាងក្រោយអំពីសខសព្ទ នៃយោវិភត្តិទាំងឡាយ រមែងមានការអាទេសជា អាយោ, នោ និង អានោ ខ្លះ ដូចជា សខាយោ, សខិនោ, សខានោ។ ចុះបើមិនមានការអាទេស (ដោយអំណាចនៃពាក្យថា ខ្លះ) នោះ សម្រេចដូចម្តេច? សម្រេចជា សខា, សខេ។

158. Ṭe smino.

១៥៨. នៃស្មឹវិភត្តិ រមែងមានការអាទេសជា ឯ។

Sakhato smino ṭe hoti, sakhe, niccattho-yamārambho.

ខាងក្រោយអំពីសខសព្ទ នៃស្មឹវិភត្តិ រមែងមានការអាទេសជា ឯ ដូចជា សខេ។ ការចាប់ផ្តើមនេះ មានប្រយោជន៍ដើម្បីជាវិធានជានិច្ច។

159. Nonāsesvi.

១៥៩. ក្នុងព្រោះ នោ, នា, ស វិភត្តិទាំងឡាយ រមែងមានការអាទេស (នៃសខសព្ទ) ជា ឥ។

Sakhassa i hoti nonāsesu, sakhino, sakhinā, sakhissa.

នៃសខសព្ទ រមែងមានការអាទេសជា ឥ ក្នុងព្រោះ នោ, នា, ស វិភត្តិទាំងឡាយ ដូចជា សខិនោ, សខិនា, សខិស្ស។

160. Smānaṃsu vā.

១៦០. ក្នុងព្រោះ ស្មា, នំ, សុ វិភត្តិទាំងឡាយ រមែងមានការអាទេស (នៃសខសព្ទ) ជា ឥ ខ្លះ។

Sakhassa i vā hoti smānaṃsu, sakhismā sakhasmā, sakhīnaṃ sakhānaṃ.

នៃសខសព្ទ រមែងមានការអាទេសជា ឥ ខ្លះ ក្នុងព្រោះ ស្មា, នំ, សុ វិភត្តិទាំងឡាយ ដូចជា សខិស្មា សខស្មា, សខីនំ សខានំ។

161. Yosvaṃhisu cāraṅa.

១៦១. ក្នុងព្រោះ យោ, សុ, អំ, ហិ វិភត្តិទាំងឡាយ និងក្នុងព្រោះ ស្មា, នំ វិភត្តិទាំងឡាយផង រមែងមានការអាទេស (នៃសខសព្ទ) ជា អារគ ខ្លះ។

Sakhassa āraṅa vā hoti yosvaṃhisu smānaṃsu ca, sakhāro sakhāyo, sakhāresu sakhesu, sakhāraṃ sakhaṃ, sakhārehi sakhehi, sakhārā sakhā, sakhasmā, sakhārānaṃ sakhānaṃ.

នៃសខសព្ទ រមែងមានការអាទេសជា អារគ ខ្លះ ក្នុងព្រោះ យោ, សុ, អំ, ហិ វិភត្តិទាំងឡាយ និងក្នុងព្រោះ ស្មា, នំ វិភត្តិទាំងឡាយផង ដូចជា សខារោ សខាយោ, សខារេសុ សខេសុ, សខារំ សខំ, សខារេហិ សខេហិ, សខារា សខា, សខស្មា, សខារានំ សខានំ។

162. Lthupitādīnamase.

១៦២. នៃសព្ទមានល្ទុបច្ច័យជាទីបំផុត និងបិតាសព្ទជាដើម រមែងមានការអាទេសជា អារគ ក្នុងព្រោះវិភត្តិដទៃក្រៅអំពី ស វិភត្តិ។

Ltuppaccayantānaṃ [Pg.104] pitādīnaṃ ca āraṅa hotī sato-ññatra, kattāro, pitaro, kattāraṃ, pitaraṃ, kattārā, pitarā, kattari, pitari, aseti kiṃ? Kattuno, pituno.

នៃសព្ទមានល្ទុបច្ច័យជាទីបំផុត និងបិតាសព្ទជាដើមទាំងឡាយ រមែងមានការអាទេសជា អារគ ក្នុងព្រោះវិភត្តិដទៃក្រៅអំពី ស វិភត្តិ ដូចជា កត្តារោ, បិតរោ, កត្តារំ, បិតរំ, កត្តារា, បិតរា, កត្តរិ, បិតរិ។ ពោលថា ក្រៅអំពី ស វិភត្តិ ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុង ស វិភត្តិ ដូចជា កត្តុនោ, បិតុនោ។

163. Namhi vā.

១៦៣. ក្នុងព្រោះ នំ វិភត្តិ រមែងមានការអាទេសជា អារគ ខ្លះ។

Namhi ltupitādīnumānaṅa vā hoti, kattārānaṃ kattūnaṃ, ditarānaṃ pitunnaṃ.

ក្នុងព្រោះ នំ វិភត្តិ នៃសព្ទមានល្ទុបច្ច័យជាទីបំផុត និងបិតាសព្ទជាដើមទាំងឡាយ រមែងមានការអាទេសជា អារគ ខ្លះ ដូចជា កត្តារានំ កត្តូនំ, ធីតារានំ បិតុន្នំ។

164. Ā.

១៦៤. ក្នុងព្រោះ នំ វិភត្តិ រមែងមានការអាទេសជា អា ខ្លះ។

Namhi ltupitādīnamā vā hotī, kattānaṃ kattūnaṃ, pītānaṃ pitunnaṃ.

ក្នុងព្រោះ នំ វិភត្តិ នៃសព្ទមានល្ទុបច្ច័យជាទីបំផុត និងបិតាសព្ទជាដើមទាំងឡាយ រមែងមានការអាទេសជា អា ខ្លះ ដូចជា កត្តានំ កត្តូនំ, បិតានំ បិតុន្នំ។

165. Salopo.

១៦៥. ការលុប ស វិភត្តិ រមែងមានខ្លះ។

Ltupitādihi sassa lopo vā hoti, katthu katthuno, sakamantātu sakamandhātuno, pītu pituno.

ខាងក្រោយអំពីសព្ទមានល្ទុបច្ច័យជាទីបំផុត និងបិតាសព្ទជាដើម នៃ ស វិភត្តិ រមែងមានការលុបខ្លះ ដូចជា កត្តុ កត្តុនោ, សកមន្តាតុ សកមន្ធាតុនោ, បិតុ បិតុនោ។

166. Suhisvāraṅ.

១៦៦. ក្នុងព្រោះ សុ និង ហិ វិភត្តិទាំងឡាយ រមែងមានការអាទេសជា អារគ ខ្លះ។

Suhisu ltupitādīnamāraṅa vā hoti, kattāresu kattūsu, pitaresu pitūsu, kattārehi kattūhi, pitarehi pītūhī.

ក្នុងព្រោះ សុ និង ហិ វិភត្តិទាំងឡាយ នៃសព្ទមានល្ទុបច្ច័យជាទីបំផុត និងបិតាសព្ទជាដើមទាំងឡាយ រមែងមានការអាទេសជា អារគ ខ្លះ ដូចជា កត្តារេសុ កត្តូសុ, បិតរេសុ បិតូសុ, កត្តារេហិ កត្តូហិ, បិតរេហិ បិតូហិ។

167. Najjāyosmāma.

១៦៧. នៃនទីសព្ទ ក្នុងព្រោះ យោ វិភត្តិទាំងឡាយ រមែងមានការអាទេសជា នជ្ជា និង អាម ខ្លះ។

Yosu nadisaddassa āma vā hoti, najjāyo nadiyo.

ក្នុងព្រោះ យោ វិភត្តិទាំងឡាយ នៃនទីសព្ទ រមែងមានការអាទេសជា អាម ខ្លះ ដូចជា នជ្ជាយោ នទិយោ។

168. Ṭi katimhā.

១៦៨. ខាងក្រោយអំពីកតិសព្ទ រមែងមានការលុប (នៃយោវិភត្តិ)។

Katimhā dhayānaṃ ṭi hoti, kati tiṭṭhanti, kati passa.

ខាងក្រោយអំពីកតិសព្ទ នៃយោវិភត្តិទាំងឡាយ រមែងមានការលុប ដូចជា កតិ តិដ្ឋន្តិ, កតិ បស្ស។

169. Ṭa pañcādīhi cuddasahi.

១៦៩. ខាងក្រោយអំពីសង្ខ្យាទាំង ១៤ មានបញ្ចសព្ទជាដើម រមែងមានការលុប (នៃយោវិភត្តិ)។

Pañcādīhi [Pg.105] cuddasahi saṃkhyāhi yonaṃ ṭo hoti pañca, pañca, evaṃ yāva aṭṭhārasā. Pañcādīhīti kiṃ? Dve, tayo, cattāro, cuddhasahīti kiṃ? Dve visatiyo.

ខាងក្រោយអំពីសង្ខ្យាទាំង ១៤ មានបញ្ចសព្ទជាដើម នៃយោវិភត្តិទាំងឡាយ រមែងមានការលុប ដូចជា បញ្ច, បញ្ច, យ៉ាងនេះរហូតដល់អដ្ឋារស។ ពោលថា មានបញ្ចសព្ទជាដើម ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីឃាត់សង្ខ្យាដទៃ ដូចជា ទ្វេ, តយោ, ចត្តារោ។ ពោលថា ទាំង ១៤ ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីឃាត់សង្ខ្យាដទៃ ដូចជា ទ្វេ វីសតិយោ។

170. Ubhagohi ṭo.

១៧០. ខាងក្រោយអំពីឧភោសព្ទ និងគោសព្ទ រមែងមានការលុប (នៃយោវិភត្តិ)។

Ubhagohi yonaṃ ṭo hoti, ubho, ubho, gāvo, gāvo, kathaṃ ‘imekaratthiṃ ubhayo vasāmā’ti? Ṭomhi yakārāgamo.

ខាងក្រោយអំពីឧភោសព្ទ និងគោសព្ទ នៃយោវិភត្តិទាំងឡាយ រមែងមានការលុប ដូចជា ឧភោ, ឧភោ, គាវោ, គាវោ។ សួរថា ចុះពាក្យថា ‘ឥមេករត្ថឹ ឧភយោ វសាមា’ នោះ សម្រេចដូចម្តេច? ឆ្លើយថា ព្រោះមានយការាគម ក្នុងព្រោះការលុប (យោវិភត្តិ)។

171. Āraṅa smā.

១៧១. ខាងក្រោយអំពីការអាទេសជា អារគ រមែងមានការលុប (នៃយោវិភត្តិ)។

Āravādesato yonaṃ ṭo hoti, sakhāro, kattāro, pitaro.

ខាងក្រោយអំពីការអាទេសជា អារគ នៃយោវិភត្តិទាំងឡាយ រមែងមានការលុប ដូចជា សខារោ, កត្តារោ, បិតរោ។

172. Ṭoṭe vā.

១៧២. រមែងមានការលុប និងការអាទេសជា ឯ ខ្លះ។

Āravādesamhā yonaṃ ṭoṭe vā honti yathākkamaṃ, sakhāro, sakhāre sakhāyo, ṭoggahaṇaṃ lāghavatthaṃ.

ព្រោះអារទេស យោវិភត្តិទាំងឡាយ រមែងជា ឧ និង ឯ ខ្លះ តាមលំដាប់, ដូចជា សខារោ, សខារេ, សខាយោ។ ការយកអក្សរ ឧ (ក្នុងសូត្រនេះ) ដើម្បីសម្រាល។

173. Ṭā nāsmānaṃ.

១៧៣. អា នៃនា និងស្មាវិភត្តិទាំងឡាយ។

Āravādesamhā nāsmānaṃ ṭā hoti, kattārā, kattarā. Kūci vā hoti bayulādhikārā, etādisā sakhāramhā.

ព្រោះអារទេស នា និងស្មាវិភត្តិទាំងឡាយ រមែងជា អា, ដូចជា កត្តារា, កត្តរា។ ព្រោះពហុលាធិការៈ អា នេះ រមែងមានខ្លះ ដូចជា សខារម្ហា នេះជាដើម។

174. Ṭi smino.

១៧៤. អិ នៃស្មឹវិភត្តិ។

Āravādesamhā smino ṭi hoti, kattari, vitari.

ព្រោះអារទេស ស្មឹវិភត្តិ រមែងជា អិ, ដូចជា កត្តរិ, វិតរិ។

175. Divādito.

១៧៥. ពីទិវសព្ទជាដើម។

Divādīhi [Pg.106] nāmehi smino ṭi hoti, divi, bhuvi. Niccaṃ vakārāgamo.

ក្រោយពីនាមទាំងឡាយមានទិវសព្ទជាដើម ស្មឹវិភត្តិ រមែងជា អិ, ដូចជា ទិវិ, ភុវិ។ ការចុះ វ អក្សរ (វការាគម) រមែងមានជាប្រចាំ។

176. Rassāraṅa.

១៧៦. រស្សៈ អារ។

Smimhi āro rasso hoti, kattari, nattari.

ព្រោះស្មឹវិភត្តិ អារ រមែងជារស្សៈ, ដូចជា កត្តរិ, នត្តរិ។

177. Pitādīnamanatvādīnaṃ.

១៧៧. នៃបិតាសព្ទជាដើម ដ៏វៀរចាកនត្តាសព្ទជាដើម។

Natvādivajjitānaṃ pitādīnamāro rasso hoti sabbāsu vibhattīsu, pitaro, pitaraṃ, anutvādīnanti kiṃ? Nattāro.

នៃបិតាសព្ទជាដើម ដ៏វៀរចាកនត្តាសព្ទជាដើម អារ រមែងជារស្សៈ ក្នុងវិភត្តិទាំងពួង, ដូចជា បិតរោ, បិតរំ។ ពាក្យថា "អនុត្វាទីនំ" ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យថា នត្តារោ។

178. Yuvādīnaṃ suhisvānaṅa.

១៧៨. អាណង្គ នៃយុវសព្ទជាដើម ព្រោះសុ និងហិវិភត្តិទាំងឡាយ។

Suhisu yuvādīnaṃ ānaṅa hoti, yuvānesu, yuvānehi.

ព្រោះសុ និងហិវិភត្តិទាំងឡាយ យុវសព្ទជាដើម រមែងជា អាណង្គ, ដូចជា យុវានេសុ, យុវានេហិ។

179. Nonānesvā.

១៧៩. អា ព្រោះនោ នា និងឯវិភត្តិទាំងឡាយ។

Esu yuvādīnamā hoti, yuvāno, yuvānā, yuvāne.

ព្រោះវិភត្តិទាំងឡាយនោះ យុវសព្ទជាដើម រមែងជា អា, ដូចជា យុវានោ, យុវានា, យុវានេ។

180. Smāsminnaṃ nāne.

១៨០. នា និងឯ នៃស្មា និងស្មឹវិភត្តិទាំងឡាយ។

Yuvādīhi smāsminnaṃ nāne honti yathākkamaṃ, yuvānā, yuvāne.

ក្រោយពីយុវសព្ទជាដើម ស្មា និងស្មឹវិភត្តិទាំងឡាយ រមែងជា នា និងឯ តាមលំដាប់, ដូចជា យុវានា, យុវានេ។

181. Yonaṃ none vā.

១៨១. នោ និងឯ នៃយោវិភត្តិទាំងឡាយ ខ្លះ។

Yuvādīhi yonaṃ none vā honti yathākkamaṃ, yuvāno, yuvāne, vāti kiṃ? Yuve passa, noggahaṇaṃ lāghavatthaṃ.

ក្រោយពីយុវសព្ទជាដើម យោវិភត្តិទាំងឡាយ រមែងជា នោ និងឯ ខ្លះ តាមលំដាប់, ដូចជា យុវានោ, យុវានេ។ ពាក្យថា "វា" ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដូចជា យុវេ បស្ស។ ការយកអក្សរ ន ដើម្បីសម្រាល។

182. Ito ññatthe pume.

១៨២. ពីឥការន្ត ក្នុងអញ្ញបទត្ថៈ ក្នុងបុល្លិង្គ។

Aññapadatthe [Pg.107] vattamānā ikārantato nāmasmā yonaṃ none vā honti yathākkamaṃ pulliṅge, tomaraṅkusapāṇino, tomaraṅkusapāṇine, vātveva? Tomaraṅkusapāṇayo, aññattheti kiṃ? Pāṇayo.

ក្រោយពីនាមជាឥការន្ត ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអញ្ញបទត្ថៈ ក្នុងបុល្លិង្គ យោវិភត្តិទាំងឡាយ រមែងជា នោ និងឯ ខ្លះ តាមលំដាប់, ដូចជា តោមរង្កុសបាណិនោ, តោមរង្កុសបាណិនេ។ ចុះបើមិនមានពាក្យថា "វា" ទេ? ដូចជា តោមរង្កុសបាណយោ។ ពាក្យថា "អញ្ញត្ថេ" ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យថា បាណយោ។

183. Ne smino kvaci.

១៨៣. នេ នៃស្មឹវិភត្តិ ខ្លះ ក្នុងទីខ្លះ។

Aññapadatthe vatthamānā ikārantato nāmasmā smino ne hoti vā kvaci pulliṅge, kataññumhi ca posamhi, sīlavante ariya vuttine, vātveva? Ariyavuttimhi, pumetveva? Ariyavuttiyā.

ក្រោយពីនាមជាឥការន្ត ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអញ្ញបទត្ថៈ ស្មឹវិភត្តិ រមែងជា នេ ខ្លះ ក្នុងទីខ្លះ ក្នុងបុល្លិង្គ, ដូចជា កតញ្ញុម្ហិ ច បោសម្ហិ, សីលវន្តេ អរិយវុត្តិនេ។ ចុះបើមិនមានពាក្យថា "វា" ទេ? ដូចជា អរិយវុត្តិម្ហិ។ ចុះបើមិនមានពាក្យថា "បុរិសេ" (ក្នុងបុល្លិង្គ) ទេ? ដូចជា អរិយវុត្តិយា។

184. Pumā.

១៨៤. បុមសព្ទ។

Pumasaddato smino yaṃ vuttaṃ, taṃ vā hoti, pumāne pume.

ក្រោយពីបុមសព្ទ អាទេសនៃស្មឹវិភត្តិណាដែលពោលហើយ, អាទេសនោះ រមែងមានខ្លះ, ដូចជា បុមានេ, បុមេ។

185. Nāmhi.

១៨៥. ព្រោះនាវិភត្តិ។

Pumassa nāmhi yaṃ vuttaṃ, taṃ vā hoti, pumānā pumena.

ព្រោះនាវិភត្តិ អាទេសនៃបុមសព្ទណាដែលពោលហើយ, អាទេសនោះ រមែងមានខ្លះ, ដូចជា បុមានា, បុមេន។

186. Sumhā ca.

១៨៦. និងព្រោះសុវិភត្តិ។

Pumassa sumhi yaṃ vuttaṃ, taṃ ā ca vā hoti, pumānesu, pumāsu pumesuṃ.

ព្រោះសុវិភត្តិ អាទេសនៃបុមសព្ទណាដែលពោលហើយ, អាទេសនោះ និង អា រមែងមានខ្លះ, ដូចជា បុមានេសុ, បុម៉ាសុ, បុមេសុ។

187. Gassaṃ.

១៨៧. អំ នៃគវិភត្តិ។

Pumasaddato gassa aṃ vā hoti, bho pumaṃ bho puma, bho ittipumaṃ bho itthipuma.

ក្រោយពីបុមសព្ទ គវិភត្តិ រមែងជា អំ ខ្លះ, ដូចជា ភោ បុមំ, ភោ បុម, ភោ ឥត្ថិបុមំ, ភោ ឥត្ថិបុម។

188. Sāssaṃse cānaṅa.

១៨៨. អាណង្គ នៃសាសព្ទ ព្រោះអំវិភត្តិ និងគវិភត្តិ។

Sāsaddassa [Pg.108] ānaṅa hoti aṃse ge ca, sānaṃ, sānassa, cabhā sāna.

នៃសាសព្ទ រមែងជា អាណង្គ ព្រោះអំវិភត្តិ និងគវិភត្តិ, ដូចជា សានំ, សានស្ស, ចភា សាន។

189. Vattahā sanaṃnaṃ nonānaṃ.

១៨៩. នោ និងណា នៃវត្តហាសព្ទ និងសនំសព្ទទាំងឡាយ។

Vattahā sanaṃnaṃ nonānaṃ honti yathākkamaṃ, vattahāno, vattahānānaṃ.

នៃវត្តហាសព្ទ និងសនំសព្ទទាំងឡាយ រមែងជា នោ និងណា តាមលំដាប់, ដូចជា វតហានោ, វតហានានំ។

190. Brahmassu vā.

១៩០. អុ នៃព្រហ្មសព្ទ ខ្លះ។

Brahmassa u vā hoti sanaṃsu, brahmuno brahmassa, brahmūnaṃ brahmānaṃ.

នៃព្រហ្មសព្ទ រមែងជា អុ ខ្លះ ព្រោះស, នំ និងសុវិភត្តិទាំងឡាយ, ដូចជា ព្រហ្មុនោ, ព្រហ្មស្ស, ព្រហ្មូនំ, ព្រហ្មានំ។

191. Nāmhi.

១៩១. ព្រោះនាវិភត្តិ។

Brahmassa u hoti nāmhi, brahmunā.

ព្រោះនាវិភត្តិ នៃព្រហ្មសព្ទ រមែងជា អុ, ដូចជា ព្រហ្មុនា។

192. Pumakammathāmaddhānaṃ vā sasmāsu ca.

១៩២. អុ នៃបុមសព្ទ កម្មសព្ទ ថាមសព្ទ និងអទ្ធានសព្ទទាំងឡាយ ខ្លះ ព្រោះស, ស្មា, សុ និងនាវិភត្តិទាំងឡាយ។

Pumādinamu hoti vā sasmāsu nāmhi ca, pumuno pumassa, pumunā pumānā, pumunā pumānā, kammuno kammassa, kammunā kammasmā, kammunā kammanā, thāmuno thāmassa, thāmunā thāmasmā, thāmunā thāmena, addhuno addhassa, addhunā addhasmā, addhunā addhanā.

នៃសព្ទទាំងឡាយមានបុមសព្ទជាដើម រមែងជា អុ ខ្លះ ព្រោះស, ស្មា, សុ និងនាវិភត្តិទាំងឡាយ, ដូចជា បុមុនោ, បុមស្ស, បុមុនា, បុមានា, បុមុនា, បុមានា, កម្មុនោ, កម្មស្ស, កម្មុនា, កម្មស្មា, កម្មុនា, កម្មនា, ថាមុនោ, ថាមស្ស, ថាមុនា, ថាមស្មា, ថាមុនា, ថាមេន, អទ្ធុនោ, អទ្ធស្ស, អទ្ធុនា, អទ្ធស្មា, អទ្ធុនា, អទ្ធនា។

193. Yuvā sassino.

១៩៣. អិនៈ នៃសវិភត្តិ ក្រោយពីយុវសព្ទ ខ្លះ។

Yuvā sassa vā ino hoti, yuvino yuvassa.

ក្រោយពីយុវសព្ទ សវិភត្តិ រមែងជា អិនៈ ខ្លះ, ដូចជា យុវិនោ, យុវស្ស។

194. No-ttātumā.

១៩៤. នោ ក្រោយពីអត្តសព្ទ និងអាតុមសព្ទទាំងឡាយ។

Attātumehi [Pg.109] sassa no hoti vā, attano attassa, ātumano ātumassa.

ក្រោយពីអត្តសព្ទ និងអាតុមសព្ទទាំងឡាយ សវិភត្តិ រមែងជា នោ ខ្លះ, ដូចជា អត្តនោ, អត្តស្ស, អាតុមនោ, អាតុមស្ស។

195. Suhīsu naka.

១៩៥. នកៈ ព្រោះសុ និងហិវិភត្តិទាំងឡាយ។

Attaātumānaṃ suhisu vā naka hoti, attanesu attesu ātumanesu ātumesu, attanehi attehi ātumanehi ātumehi, kathaṃ ‘verinesu’ti? ‘Naka’ iti yogavibhāgā.

នៃអត្តសព្ទ និងអាតុមសព្ទទាំងឡាយ រមែងជា នកៈ ខ្លះ ព្រោះសុ និងហិវិភត្តិទាំងឡាយ, ដូចជា អត្តនេសុ, អត្តេសុ, អាតុមនេសុ, អាតុមេសុ, អត្តនេហិ, អត្តេហិ, អាតុមនេហិ, អាតុមេហិ។ ចុះពាក្យថា "វេរិនេសុ" សម្រេចរូបដូចម្តេច? សម្រេចបានដោយការបំបែកយោគៈថា "នកៈ"។

196. Smāssa nā brahmā ca.

១៩៦. នា នៃស្មាវិភត្តិ ក្រោយពីព្រហ្មសព្ទ អត្តសព្ទ និងអាតុមសព្ទទាំងឡាយ។

Brahmā attaātumehi ca svāssa nā hoti, brahmunā, attanā, ātumanā.

ក្រោយពីព្រហ្មសព្ទ អត្តសព្ទ និងអាតុមសព្ទទាំងឡាយ ស្មាវិភត្តិ រមែងជា នា, ដូចជា ព្រហ្មុនា, អត្តនា, អាតុមនា។

197. Imetānamenānvādese dutiyāyaṃ.

១៩៧. ឯនៈ នៃឥមសព្ទ និងឯតសព្ទទាំងឡាយ ក្នុងអន្វាទេសៈ ព្រោះទុតិយាវិភត្តិ។

Imaetasaddānaṃ kathitānukathanavisaye dutiyāyamenādeso hoti, imaṃ bhikkhuṃ vinayamajjhāpaya, atho enaṃ dhammamajjhāpaya, ime bhikkhū vinayamajjhāpaya, atho ene dhammamajjhāpaya, evametassa ca yojaniyaṃ.

នៃឥមសព្ទ និងឯតសព្ទទាំងឡាយ ក្នុងវិស័យនៃការនិយាយឡើងវិញនូវអ្វីដែលបាននិយាយហើយ ព្រោះទុតិយាវិភត្តិ រមែងមានការផ្លាស់ប្តូរជា ឯនៈ, ដូចជា ឥមំ ភិក្ខុំ វិនយមជ្ឈាបយ, អថោ ឯនំ ធម្មមជ្ឈាបយ, ឥមេ ភិក្ខូ វិនយមជ្ឈាបយ, អថោ ឯនេ ធម្មមជ្ឈាបយ។ គប្បីប្រកបនៃឯតសព្ទ យ៉ាងនេះដែរ។

198. Kissa ko sabbāsu.

១៩៨. កោ នៃកិសព្ទ ក្នុងវិភត្តិទាំងពួង។

Sabbāsu vibhattisu kissa ko hoti, ko, eka, kā, kāyo, kaṃ, kāni, keneccāmi.

ក្នុងវិភត្តិទាំងពួង នៃកិសព្ទ រមែងជា កោ, ដូចជា កោ, ឯក, កា, កាយោ, កំ, កានិ, កេនេច្ចាមិ។

199. Ki sasmiṃsu vānitthiyaṃ.

១៩៩. កិ ព្រោះស និងស្មឹវិភត្តិទាំងឡាយ ខ្លះ ក្នុងអឥត្ថីលិង្គ។

Anitthiyaṃ [Pg.110] kissa ki vā hoti sasmiṃsu, kissa kassa, kismiṃ kasmiṃ, anitthiyanti kiṃ? Kassā, kassaṃ.

ក្នុងអឥត្ថីលិង្គ នៃកិសព្ទ រមែងជា កិ ខ្លះ ព្រោះស និងស្មឹវិភត្តិទាំងឡាយ, ដូចជា កិស្ស, កស្ស, កិស្មឹ, កស្មឹ។ ពាក្យថា "អនិតថិយំ" ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យថា កស្សា, កស្សំ។

200. Kimaṃsisu saha napuṃsake.

២០០. កិំ ព្រោះអំ និងសិវិភត្តិទាំងឡាយ ជាមួយគ្នានោះ ក្នុងនបុំសកលិង្គ។

Aṃsisu saha tehi kiṃsaddassa kiṃ hoti napuṃsake. Kiṃ, kiṃ, napuṃsaketi kiṃ? Ko, kaṃ.

ព្រោះអំ និងសិវិភត្តិទាំងឡាយ ជាមួយគ្នានោះ នៃកិសព្ទ រមែងជា កិំ ក្នុងនបុំសកលិង្គ, ដូចជា កិំ, កិំ។ ពាក្យថា "នបុំសកេ" ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យថា កោ, កំ។

201. Imassidaṃ vā.

២០១. ឥទំ នៃឥមសព្ទ ខ្លះ។

Aṃsisu saha teti imassa idaṃ hoti vā napuṃsake, idaṃ imaṃ, idaṃ imaṃ.

ព្រោះអំ និងសិវិភត្តិទាំងឡាយ ជាមួយគ្នានោះ នៃឥមសព្ទ រមែងជា ឥទំ ខ្លះ ក្នុងនបុំសកលិង្គ, ដូចជា ឥទំ, ឥមំ, ឥទំ, ឥមំ។

202. Amussāduṃ.

២០២. អទុំ នៃអមុសព្ទ។

Aṃsisu saha tehi amussa aduṃ hoti vā napuṃsake, aduṃ amuṃ, aduṃ amuṃ.

ក្នុងនបុំសកលិង្គ អាទេសជា «អទុំ» ខ្លះ ជំនួស «អមុ» សព្ទ ជាមួយនិងវិភត្តិទាំងឡាយនោះ ក្នុងព្រោះ អំ និង សិ វិភត្តិ, (សម្រេចរូបជា) អទុំ អមុំ, អទុំ អមុំ។

203. Sumhāmussāsmā.

២០៣. អាទេសជា «អស្មា» ជំនួស «អមុ» សព្ទ ក្នុងព្រោះ សុ វិភត្តិ។

Amhassa asmā hoti vā sumhi, bhattirasmāsu yā tava, vā tveva? Amhesu.

អាទេសជា «អស្មា» ខ្លះ ជំនួស «អម្ហ» សព្ទ ក្នុងព្រោះ សុ វិភត្តិ, (ដូចជាគាថាថា) bhattirasmāsu yā tava, ចុះពាក្យថា «ខ្លះ» (វ៉ា) នោះ ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីសម្រេចរូបជា អម្ហេសុ (ពេលមិនមានអាទេស)។

204. Naṃmhi ticatunnamitthiyaṃ tissacatassā.

២០៤. ក្នុងព្រោះ ណំ វិភត្តិ អាទេស «តិ» និង «ចតុ» សព្ទ ក្នុងឥត្ថីលិង្គ ជា «តិស្ស» និង «ចតស្ស»។

Naṃmhi ticatunnaṃ tissacatassā honti itthiyaṃ yathākkamaṃ, tissannaṃ catassannaṃ, itthiyanti kiṃ? Tiṇṇaṃ catunnaṃ.

ក្នុងព្រោះ ណំ វិភត្តិ អាទេស «តិ» និង «ចតុ» សព្ទ ទាំងឡាយ ជា «តិស្ស» និង «ចតស្ស» តាមលំដាប់ ក្នុងឥត្ថីលិង្គ, (សម្រេចរូបជា) តិស្សន្នំ, ចតស្សន្នំ។ ពាក្យថា «ក្នុងឥត្ថីលិង្គ» ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងលិង្គដទៃ ដូចជា តិណ្ណំ, ចតុន្នំ។

205. Tissocatasso yomhi savibhattīnaṃ.

២០៥. អាទេស «តិ» និង «ចតុ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា «តិស្សោ» និង «ចតស្សោ» ក្នុងព្រោះ យោ វិភត្តិ។

Vibhattisahitānaṃ ticatunnaṃ yomhi tisso catasso honti itthiyaṃ yathākkamaṃ, tisso catasso.

អាទេស «តិ» និង «ចតុ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា «តិស្សោ» និង «ចតស្សោ» តាមលំដាប់ ក្នុងឥត្ថីលិង្គ ក្នុងព្រោះ យោ វិភត្តិ, (សម្រេចរូបជា) តិស្សោ, ចតស្សោ។

206. Tīṇicattāri napuṃsake.

២០៦. អាទេស «តិ» និង «ចតុ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ក្នុងព្រោះ យោ វិភត្តិ ជា «តីណិ» និង «ចត្តារិ» ក្នុងនបុំសកលិង្គ។

Yomhi [Pg.111] savibhattīnaṃ ticatunnaṃ yathākkamaṃ tīṇicattāri honti napuṃsake, tīṇi. Cattāri.

ក្នុងព្រោះ យោ វិភត្តិ អាទេស «តិ» និង «ចតុ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា «តីណិ» និង «ចត្តារិ» តាមលំដាប់ ក្នុងនបុំសកលិង្គ, (សម្រេចរូបជា) តីណិ, ចត្តារិ។

207. Pume tayo cattāro.

២០៧. អាទេស «តិ» និង «ចតុ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ក្នុងព្រោះ យោ វិភត្តិ ជា «តយោ» និង «ចត្តារោ» ក្នុងបុល្លិង្គ។

Yomhi savibhattīnaṃ ticatunnaṃ tayocattāro honti yathākkamaṃ pulliṅge, tayo, cattāro.

ក្នុងព្រោះ យោ វិភត្តិ អាទេស «តិ» និង «ចតុ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា «តយោ» និង «ចត្តារោ» តាមលំដាប់ ក្នុងបុល្លិង្គ, (សម្រេចរូបជា) តយោ, ចត្តារោ។

208. Caturo vā catussa.

២០៨. អាទេស «ចតុ» សព្ទ (ព្រមទាំងវិភត្តិ) ជា «ចតុរោ» ខ្លះ។

Catusaddassa savibhattissa yomhi caturo vā hoti pulliṅge, caturo janā saṃvidhāya, kathaṃ ‘caturo nimitte nāddassāsi’nti? Liṅgavipallāsā.

អាទេស «ចតុ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា «ចតុរោ» ខ្លះ ក្នុងបុល្លិង្គ ក្នុងព្រោះ យោ វិភត្តិ, (ដូចជា) caturo janā saṃvidhāya, ចុះពាក្យថា «caturo nimitte nāddassāsi» នោះ សម្រេចរូបយ៉ាងដូចម្តេច? (ឆ្លើយថា) ព្រោះការច្រឡំលិង្គគ្នា (លិង្គវិបល្លាស)។

209. Mayamasmāmhassa.

២០៩. អាទេស «អម្ហ» សព្ទ (ព្រមទាំងវិភត្តិ ក្នុងព្រោះ យោ វិភត្តិ) ជា «មយំ» និង «អស្មា»។

Yosvamhassa savibhattissa mayamasmā vā honti yathākkamaṃ, mayaṃ, asmā, amhe.

ក្នុងព្រោះ យោ វិភត្តិ អាទេស «អម្ហ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា «មយំ» និង «អស្មា» ខ្លះ តាមលំដាប់, (សម្រេចរូបជា) មយំ, អស្មា, (និង) អម្ហេ (ពេលមិនមានអាទេស)។

210. Naṃsesvasmākaṃmamaṃ.

២១០. អាទេស «អម្ហ» សព្ទ (ព្រមទាំងវិភត្តិ) ជា «អស្មាកំ» និង «មមំ» ក្នុងព្រោះ ណំ និង ស វិភត្តិទាំងឡាយ។

Naṃsesvamussa savibhattissa asmākaṃ mamaṃ honti vā yathākkamaṃ, asmākaṃ, amhākaṃ, mamaṃ mama.

ក្នុងព្រោះ ណំ និង ស វិភត្តិទាំងឡាយ អាទេស «អម្ហ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា «អស្មាកំ» និង «មមំ» ខ្លះ តាមលំដាប់, (សម្រេចរូបជា) អស្មាកំ, អម្ហាកំ, មមំ, មម។

211. Simha-haṃ.

២១១. អាទេស «អម្ហ» សព្ទ (ព្រមទាំងវិភត្តិ) ជា «អហំ» ក្នុងព្រោះ សិ វិភត្តិ។

Simhi amhassa savibhattissa ahaṃ hoti, ahaṃ.

ក្នុងព្រោះ សិ វិភត្តិ អាទេស «អម្ហ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា «អហំ», (សម្រេចរូបជា) អហំ។

212. Tumhassa tuvaṃtvamamhi ca.

២១២. អាទេស «តុម្ហ» សព្ទ (ព្រមទាំងវិភត្តិ) ជា «តុវំ» និង «ត្វំ» ក្នុងព្រោះ អំ និង សិ វិភត្តិផង។

Aṃmhi simhi ca tumhassa savibhattissa tuvaṃtvaṃ honti yathākkamaṃ, tuvaṃ, tvaṃ.

ក្នុងព្រោះ អំ វិភត្តិ និង សិ វិភត្តិផង អាទេស «តុម្ហ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា «តុវំ» និង «ត្វំ» តាមលំដាប់, (សម្រេចរូបជា) តុវំ, ត្វំ។

213. Tayātayīnaṃ tva vā tassa.

២១៣. អាទេស ត-អក្សរ នៃ «តយា» និង «តយិ» (ដែលសម្រេចមកពីតុម្ហសព្ទ) ជា «ត្វ» ខ្លះ។

Tumhassa [Pg.112] tayātayīnaṃ takārassa tva hoti vā, tvayā tayā, tvayi tayi.

អាទេស ត-អក្សរ នៃ «តយា» និង «តយិ» របស់ «តុម្ហ» សព្ទ ជា «ត្វ» ខ្លះ, (សម្រេចរូបជា) ត្វយា, តយា; ត្វយិ, តយិ។

214. Smāmhi tvamhā.

២១៤. អាទេស «តុម្ហ» សព្ទ (ព្រមទាំងវិភត្តិ) ជា «ត្វម្ហា» ក្នុងព្រោះ ស្មា វិភត្តិ។

Svāmhi tumhassa savibhattissa tvamhā hoti vā, pattā nissaṃ sayaṃ tvamhā, vā tveva? Tvayā.

ក្នុងព្រោះ ស្មា វិភត្តិ អាទេស «តុម្ហ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា «ត្វម្ហា» ខ្លះ, (ដូចជា) pattā nissaṃ sayaṃ tvamhā, ចុះពាក្យថា «ខ្លះ» (វ៉ា) នោះ ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីសម្រេចរូបជា ត្វយា (ពេលមិនមានអាទេស)។

215. Ntantūnaṃntoyomhī paṭhame.

២១៥. អាទេស «ន្ត» និង «តុ» បច្ច័យអន្តសព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា «ន្តោ» ខ្លះ ក្នុងព្រោះ យោ វិភត្តិ នៃបឋមាវិភត្តិ។

Paṭhame yomhi ntantūnaṃ savibhattīnaṃ ntoiccādeso vā hoti, gacchanto, gacchantā, guṇavanto guṇavantā.

ក្នុងព្រោះ យោ វិភត្តិ នៃបឋមាវិភត្តិ អាទេស «ន្ត» និង «តុ» បច្ច័យអន្តសព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា «ន្តោ» ខ្លះ, (សម្រេចរូបជា) គច្ឆន្តោ, គច្ឆន្តា, គុណវន្តោ, គុណវន្តា។

216. Taṃ naṃmhi.

២១៦. អាទេស («ន្ត» និង «តុ» បច្ច័យអន្តសព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ) ជា «តំ» ក្នុងព្រោះ ណំ វិភត្តិ។

Naṃmhi ntantūnaṃ savibhatthīnaṃ taṃ vā hoti, gacchataṃ gacchantānaṃ, guṇavataṃ guṇavantānaṃ.

ក្នុងព្រោះ ណំ វិភត្តិ អាទេស «ន្ត» និង «តុ» បច្ច័យអន្តសព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា «តំ» ខ្លះ, (សម្រេចរូបជា) គច្ឆតំ, គច្ឆន្តានំ; គុណវតំ, គុណវន្តានំ។

217. Totātitā sasmāsmiṃnāsu.

២១៧. អាទេស («ន្ត» និង «តុ» បច្ច័យអន្តសព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ) ជា «តោ», «តា», «តិ», «តា» ខ្លះ ក្នុងព្រោះ ស, ស្មា, ស្មឹ, នា វិភត្តិទាំងឡាយ។

Sādīsu ntantūnaṃ savibhattīnaṃ totātitā honti vā yathākkamaṃ, gacchato gacchantassa, guṇavato guṇavantassa, gacchatā gacchantamhā, guṇavatā guṇavanthamhā, gacchati gacchante, guṇavati guṇavante, gacchatā gacchantena, guṇavatā guṇavantena.

ក្នុងព្រោះ ស-វិភត្តិ ជាដើម អាទេស «ន្ត» និង «តុ» បច្ច័យអន្តសព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា «តោ», «តា», «តិ», «តា» ខ្លះ តាមលំដាប់, (សម្រេចរូបជា) គច្ឆតោ, គច្ឆន្តស្ស; គុណវតោ, គុណវន្តស្ស; គច្ឆតា, គច្ឆន្តម្ហា; គុណវតា, គុណវន្តម្ហា; គច្ឆតិ, គច្ឆន្តេ; គុណវតិ, គុណវន្តេ; គច្ឆតា, គច្ឆន្តេន; គុណវតា, គុណវន្តេន។

218. Ṭaṭāaṃ ge.

២១៨. អាទេស («ន្ត» និង «តុ» បច្ច័យអន្តសព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ) ជា «ដ», «ដា», «អំ» ក្នុងព្រោះ គិ វិភត្តិ (អាលបនៈ)។

Ge pare ntantūnaṃ savibhattīnaṃ ṭaṭāaṃ iccādesā honti, bho gaccha, bho gacchā, bho gacchaṃ, to guṇava, bho guṇavā, bho guṇavaṃ.

ក្នុងព្រោះ គិ វិភត្តិ ខាងចុង អាទេស «ន្ត» និង «តុ» បច្ច័យអន្តសព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា «ដ», «ដា», «អំ», (សម្រេចរូបជា) ភោ គច្ឆ, ភោ គច្ឆា, ភោ គច្ឆំ; ភោ គុណវ, ភោ គុណវា, ភោ គុណវំ។

219. Yomhi dvinnaṃ duvedve.

២១៩. អាទេស «ទ្វិ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា «ទុវេ» និង «ទ្វេ» ក្នុងព្រោះ យោ វិភត្តិ។

Yomhī [Pg.113] dvīssa savibhattissa duvedve honti paccekaṃ, duve, dve.

ក្នុងព្រោះ យោ វិភត្តិ អាទេស «ទ្វិ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា «ទុវេ» និង «ទ្វេ» មួយៗ, (សម្រេចរូបជា) ទុវេ, ទ្វេ។

220. Duvinnaṃ naṃmhi vā. Naṃmhi dvissa savibhattissa duvinnaṃ hoti vā, duvinnaṃ, dvinnaṃ.

២២០. អាទេស «ទ្វិ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា «ទុវិន្នំ» ខ្លះ ក្នុងព្រោះ ណំ វិភត្តិ, (សម្រេចរូបជា) ទុវិន្នំ, ទ្វិន្នំ។

221. Rājassa raññaṃ. Naṃmhi rājassa savibhattissa raññaṃ hoti vā, raññaṃ rājānaṃ.

២២១. អាទេស «រាជ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា «រញ្ញំ» ខ្លះ ក្នុងព្រោះ ណំ វិភត្តិ, (សម្រេចរូបជា) រញ្ញំ, រាជានំ។

222. Nāsmāsu raññā. Nāsmāsu rājassa savibhattissa raññā hoti, raññā kataṃ, raññā nissaṭaṃ.

២២២. អាទេស «រាជ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា «រញ្ញា» ក្នុងព្រោះ នា និង ស្មា វិភត្តិទាំងឡាយ, (ដូចជា) រញ្ញា កតំ, រញ្ញា និស្សដំ។

223. Rañño raññassa rājino se. Se rājassa savibhattissa rañño raññassa rājino honti, rañño, raññassa, rājino.

២២៣. អាទេស «រាជ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា «រញ្ញោ», «រញ្ញស្ស», «រាជិនោ» ក្នុងព្រោះ ស វិភត្តិ, (សម្រេចរូបជា) រញ្ញោ, រញ្ញស្ស, រាជិនោ។

224. Smimhi raññerājini. Smimhi rājassa savibhattissa raññe rājini honti, raññe, rājini.

២២៤. ក្នុងព្រោះ ស្មឹ វិភត្តិ អាទេស «រាជ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា «រញ្ញេ» និង «រាជិនិ», (សម្រេចរូបជា) រញ្ញេ, រាជិនិ។

225. Samāse vā. Samāsavisaye ete ādesā rājassa vā honti, kāsiraññā kāsirājena, kāsiraññā kāsirājasmā, kāsirañño kāsirājassa, kāsiraññe kāsirāje.

២២៥. ក្នុងសមាស អាទេសទាំងឡាយនេះ ជំនួស «រាជ» សព្ទ តែងមានខ្លះ, (ដូចជា) កាសិរញ្ញា, កាសិរាជេន; កាសិរញ្ញា, កាសិរាជស្មា; កាសិរញ្ញោ, កាសិរាជស្ស; កាសិរញ្ញេ, កាសិរាជេ។

226. Smimhi tumhāmhānaṃ tayimayi. Smimhi tumhaamusaddānaṃ savibhattīnaṃ tayimayi honti yathākkamaṃ, tayi, mayi.

២២៦. ក្នុងព្រោះ ស្មឹ វិភត្តិ អាទេស «តុម្ហ» និង «អម្ហ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា «តយិ» និង «មយិ» តាមលំដាប់, (សម្រេចរូបជា) តយិ, មយិ។

227. Aṃmhi taṃ maṃ tavaṃ mamaṃ.

២២៧. អាទេស («តុម្ហ» និង «អម្ហ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ) ជា «តំ», «មំ», «តវំ», «មមំ» ក្នុងព្រោះ អំ វិភត្តិ។

Aṃmhi [Pg.114] tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ taṃ maṃ tavaṃ mamaṃ honti yathākkamaṃ, taṃ, maṃ, tavaṃ, mamaṃ,

ក្នុងព្រោះ អំ វិភត្តិ អាទេស «តុម្ហ» និង «អម្ហ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា «តំ», «មំ», «តវំ», «មមំ» តាមលំដាប់, (សម្រេចរូបជា) តំ, មំ, តវំ, មមំ។

228. Nāsmāsu tayāmayā.

២២៨. អាទេស («តុម្ហ» និង «អម្ហ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ) ជា «តយា» និង «មយា» ក្នុងព្រោះ នា និង ស្មា វិភត្តិទាំងឡាយ។

Nāsmāsu tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ tayāmayā honti yathākkamaṃ, tayā kataṃ, mayā kataṃ, tayā nissaṭaṃ, mayā nissaṭaṃ.

ក្នុងព្រោះ នា និង ស្មា វិភត្តិទាំងឡាយ អាទេស «តុម្ហ» និង «អម្ហ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា «តយា» និង «មយា» តាមលំដាប់, (ដូចជា) តយា កតំ, មយា កតំ, តយា និស្សដំ, មយា និស្សដំ។

229. Tava mama tuyhaṃ mayhaṃ se.

២២៩. អាទេស («តុម្ហ» និង «អម្ហ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ) ជា «តវ», «មម», «តុយ្ហំ», «មយ្ហំ» ក្នុងព្រោះ ស វិភត្តិ។

Se tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ tava mama tuyhaṃ mayhaṃ honti yathākkamaṃ, tava, tuyhaṃ, mama, mayhaṃ.

ក្នុងព្រោះ ស វិភត្តិ អាទេស «តុម្ហ» និង «អម្ហ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា «តវ», «តុយ្ហំ», «មម», «មយ្ហំ» តាមលំដាប់, (សម្រេចរូបជា) តវ, តុយ្ហំ, មម, មយ្ហំ។

230. Ṅaṃṅākaṃ naṃmhi.

២៣០. អាទេស («តុម្ហ» និង «អម្ហ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ) ជា «តុំ» (ឬ តុម្ហំ/អម្ហំ) និង «តុំហាកំ» (ឬ តុម្ហាកំ/អម្ហាកំ) ក្នុងព្រោះ ណំ វិភត្តិ។

Naṃmhi tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ ṅaṃṅākaṃ honti paccekaṃ, tumhaṃ, tumhākaṃ, amhaṃ, amhākaṃ, yathāsaṅkhyamatra na vivacchate.

ក្នុងព្រោះ ណំ វិភត្តិ អាទេស «តុម្ហ» និង «អម្ហ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា «តុំ» និង «តុំហាកំ» មួយៗ, (សម្រេចរូបជា) តុម្ហំ, តុម្ហាកំ, អម្ហំ, អម្ហាកំ។ ក្នុងទីនេះ មិនមានបំណងយកតាមលំដាប់ (យថាសង្ខ្យៈ) ឡើយ។

231. Dutiye yomhi vā.

២៣១. (អាទេស «តុម្ហ» និង «អម្ហ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា «តុំ» និង «តុំហាកំ») ខ្លះ ក្នុងព្រោះ យោ វិភត្តិ នៃទុតិយាវិភត្តិ។

Tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ paccekaṃ ṅaṃṅākaṃ vā honti yomhi dutiye, tumhaṃ, tumhākaṃ, tumhe, amhaṃ, amhākaṃ, amhe.

ក្នុងព្រោះ យោ វិភត្តិ នៃទុតិយាវិភត្តិ អាទេស «តុម្ហ» និង «អម្ហ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា «តុំ» និង «តុំហាកំ» មួយៗ ខ្លះ, (សម្រេចរូបជា) តុម្ហំ, តុម្ហាកំ, តុម្ហេ; អម្ហំ, អម្ហាកំ, អម្ហេ។

232. Apādādo padatekavākye.

២៣២. មិនស្ថិតនៅដើមបាទគាថា (ឬដើមប្រយោគ) បន្ទាប់ពីបទដទៃ ក្នុងប្រយោគតែមួយ។

Idamadhikataṃ veditabbaṃ. Pajjate-nenatthoti padaṃ-syādyantaṃ tyādyantaṃ ca, padasamūho vākyaṃ.

សេចក្តីនេះ គប្បីដឹងថាជាអធិការ (វិធានគ្រប់គ្រង)។ បទ គឺពាក្យដែលសម្តែងសេចក្តី មានសិ-វិភត្តិជាដើម ឬតិ-វិភត្តិជាដើមជាទីបំផុត, ចំណែកឯការប្រជុំនៃបទទាំងឡាយ ហៅថា ប្រយោគ (វាក្យៈ)។

233. Yonaṃhisvapañcamyā vono.

២៣៣. លើកលែងតែបញ្ចមីវិភត្តិ ក្នុងព្រោះ យោ, ណំ, ហិ, សុ វិភត្តិទាំងឡាយ អាទេស (តុម្ហ និង អម្ហ សព្ទ) ជា «វោ» និង «នោ»។

Apañcamiyā [Pg.115] yonaṃhisvapādādo vattamānānaṃ padasmā paresaṃ ekavākye ṭhitānaṃ tumhāmhasaddānaṃ savibhattīnaṃ vono honti vā yathākkamaṃ, tiṭṭhatha vo, tiṭṭhatha tumhe, tiṭṭhāma no, tiṭṭhāma mayaṃ, passati vo, passati tumhe, passati no, passati amhe, dīyate vo, dīyate tumhaṃ, dīyate no, dīyate amhaṃ, dhanaṃ vo, dhanaṃ tumhaṃ, dhanaṃ no dhanaṃ amhaṃ, kataṃ vo, kataṃ tumhehi, kataṃ no, kataṃ amhehi, apañcamyāti kiṃ? Nissaṭaṃ tumhehi, nissaṭaṃ amhehi, apādādotveva? ‘Balañca bhikkhūnamanuppadinnaṃ, tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappakaṃ’, padatotveva? Tumhe tiṭṭhatha, ekavākyetveva? Devadatto tiṭṭhati gāme, tumhe tiṭṭhatha nagare, savibhattīnaṃtveva? Arahati dhammo tumhādisānaṃ, arahati dhammo amhādisānaṃ.

លើកលែងតែបញ្ចមីវិភត្តិ ក្នុងព្រោះ យោ, ណំ, ហិ, សុ វិភត្តិទាំងឡាយ មិនស្ថិតនៅដើមបាទគាថា បន្ទាប់ពីបទដទៃ ក្នុងប្រយោគតែមួយ អាទេស «តុម្ហ» និង «អម្ហ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា «វោ» និង «នោ» ខ្លះ តាមលំដាប់, (ដូចជា) tiṭṭhatha vo (ស្មើនឹង tiṭṭhatha tumhe), tiṭṭhāma no (ស្មើនឹង tiṭṭhāma mayaṃ), passati vo (ស្មើនឹង passati tumhe), passati no (ស្មើនឹង passati amhe), dīyate vo (ស្មើនឹង dīyate tumhaṃ), dīyate no (ស្មើនឹង dīyate amhaṃ), dhanaṃ vo (ស្មើនឹង dhanaṃ tumhaṃ), dhanaṃ no (ស្មើនឹង dhanaṃ amhaṃ), kataṃ vo (ស្មើនឹង kataṃ tumhehi), kataṃ no (ស្មើនឹង kataṃ amhehi)។ ពាក្យថា «លើកលែងតែបញ្ចមីវិភត្តិ» ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងរូបដូចជា nissaṭaṃ tumhehi, nissaṭaṃ amhehi។ ពាក្យថា «មិនស្ថិតនៅដើមបាទគាថា» ដើម្បីអ្វី? ដូចជាគាថាថា «Balañca bhikkhūnamanuppadinnaṃ, tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappakaṃ»។ ពាក្យថា «បន្ទាប់ពីបទដទៃ» ដើម្បីអ្វី? ដូចជា Tumhe tiṭṭhatha។ ពាក្យថា «ក្នុងប្រយោគតែមួយ» ដើម្បីអ្វី? ដូចជា Devadatto tiṭṭhati gāme, tumhe tiṭṭhatha nagare។ ពាក្យថា «ព្រមទាំងវិភត្តិ» ដើម្បីអ្វី? ដូចជា Arahati dhammo tumhādisānaṃ, arahati dhammo amhādisānaṃ។

234. Teme nāse.

២៣៤. អាទេស («តុម្ហ» និង «អម្ហ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ) ជា «តេ» និង «មេ» ក្នុងព្រោះ នា និង ស វិភត្តិទាំងឡាយ។

Nāmhi se ca apādādo vattamānānaṃ padasmā paresaṃ ekavākye ṭhitānaṃ tumhāmhasaddānaṃ savibhattīnaṃ teme vā honti yathākkamaṃ, kataṃ te, kataṃ tayā, kataṃ me, kataṃ mayā, dīyate te, dīyate tava dīyate me, dīyate mama, dhanaṃ te, dhanaṃ tava, dhanaṃ me, dhanaṃ mama.

ក្នុងព្រោះ នា វិភត្តិ និង ស វិភត្តិផង មិនស្ថិតនៅដើមបាទគាថា បន្ទាប់ពីបទដទៃ ក្នុងប្រយោគតែមួយ អាទេស «តុម្ហ» និង «អម្ហ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា «តេ» និង «មេ» ខ្លះ តាមលំដាប់, (ដូចជា) kataṃ te (ស្មើនឹង kataṃ tayā), kataṃ me (ស្មើនឹង kataṃ mayā), dīyate te (ស្មើនឹង dīyate tava), dīyate me (ស្មើនឹង dīyate mama), dhanaṃ te (ស្មើនឹង dhanaṃ tava), dhanaṃ me (ស្មើនឹង dhanaṃ mama)។

235. Anvādese.

២៣៥. ក្នុងកាលពោលបញ្ជាក់ម្តងទៀត (អន្វាទេស)។

Kathitānukathanavisaye tumhaamha-saddānamādesā niccaṃ bhavanti punabbidhānā, gāmo tumhaṃ pariggaho, atho janapado vo pariggaho.

ក្នុងវិស័យនៃការនិយាយបញ្ជាក់ឡើងវិញនូវពាក្យដែលបានពោលហើយ អាទេសទាំងឡាយនៃ «តុម្ហ» និង «អម្ហ» សព្ទ តែងមានជាប្រាកដ (មិនវៀរ) ព្រោះការបញ្ញត្តិម្តងទៀត, (ដូចជា) gāmo tumhaṃ pariggaho, atho janapado vo pariggaho។

236. Sapubbā paṭhamantā vā.

២៣៦. (ការអាទេសនៃតុម្ហសព្ទ និងអម្ហសព្ទ) ដែលនៅខាងក្រោយសព្ទមានវិភត្តិទី ១ ជាទីបំផុត និងមានសព្ទដទៃនៅខាងមុខ តែងមានខ្លះ។

Vijjamānapubbasmā [Pg.116] paṭhamantā paresaṃ tumhaamhasaddānamādesā vā honti anvādesepi, gāme paṭo tumhākaṃ, atho nagare kambalo vo, atho nagare kambalo tumhākaṃ, sapubbāti kiṃ? Paṭo tumhākaṃ, atho kambalo vo, paṭhamantāti ki? Paṭo nāgare tumhākaṃ, atho kambalo gāme vo.

ការអាទេសទាំងឡាយនៃតុម្ហសព្ទ និងអម្ហសព្ទ ដែលនៅខាងក្រោយសព្ទមានវិភត្តិទី ១ ជាទីបំផុត និងមានសព្ទដទៃនៅខាងមុខ (ដែលប្រាកដស្រាប់) តែងមានខ្លះ សូម្បីក្នុងអន្វាទេស (ការចង្អុលបង្ហាញជាថ្មី)។ ឧទាហរណ៍៖ gāme paṭo tumhākaṃ, atho nagare kambalo vo, atho nagare kambalo tumhākaṃ (សំពត់របស់អ្នករាល់គ្នានៅក្នុងភូមិ មួយវិញទៀត ភួយនៅក្នុងក្រុងជារបស់អ្នករាល់គ្នា)។ ពាក្យថា sapubbā (មានសព្ទដទៃនៅខាងមុខ) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ) Paṭo tumhākaṃ, atho kambalo vo។ ពាក្យថា paṭhamantā (មានវិភត្តិទី ១ ជាទីបំផុត) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ) Paṭo nāgare tumhākaṃ, atho kambalo gāme vo។

237. Na ca vā hā hevayoge.

២៣៧. (ការអាទេសនៃតុម្ហសព្ទ និងអម្ហសព្ទទាំងឡាយ) មិនមានឡើយ ក្នុងកាលដែលប្រកបដោយ ច សព្ទ, វា សព្ទ, ហា សព្ទ, ហេ សព្ទ និង ឯវ សព្ទ។

Cādīhi yoge tumhaamhasaddānamādesā na honti, gāmo tava ca pariggaho, mama ca pariggaho, gāmo tava vā pariggaho, mama vā pariggaho, gāmo tava ha pariggaho, mama ha pariggaho, gāmo tavāha pariggaho, mamāha pariggaho, gāmo taveva pariggaho, mameva pariggaho, evaṃ sabbattha udāharitabbaṃ, yogeti kiṃ? Gāmo ca te pariggaho, nagarañca me pariggaho.

ក្នុងកាលដែលប្រកបដោយសព្ទមាន ច សព្ទជាដើម ការអាទេសទាំងឡាយនៃតុម្ហសព្ទ និងអម្ហសព្ទ មិនមានឡើយ។ ឧទាហរណ៍៖ gāmo tava ca pariggaho, mama ca pariggaho (ភូមិជាទ្រព្យសម្បត្តិរបស់អ្នកផង របស់ខ្ញុំផង), gāmo tava vā pariggaho, mama vā pariggaho, gāmo tava ha pariggaho, mama ha pariggaho, gāmo tavāha pariggaho, mamāha pariggaho, gāmo taveva pariggaho, mameva pariggaho។ គប្បីសម្តែងឧទាហរណ៍ក្នុងទីទាំងពួងយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា yoge (ក្នុងកាលដែលប្រកប) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ) Gāmo ca te pariggaho, nagarañca me pariggaho។

238. Dassanatthe nālocane.

២៣៨. (ការអាទេសនៃតុម្ហសព្ទ និងអម្ហសព្ទទាំងឡាយ មិនមានឡើយ) ក្នុងអត្ថថាឃើញ ដ៏វៀរចាកការប្រាប់ឲ្យដឹង (អាឡោចនៈ)។

Dassanatthesu ālocanavajjitesu payujjamānesu tumhaamhasaddānamādesā na honti, gāmo tumhe uddissāgato, gāmo amhe uddissāgato, anālocaneti kiṃ? Gāmo vo āloceti, gāmo no āloceti.

កាលបើកិរិយាមានអត្ថថាឃើញ ដ៏វៀរចាកការប្រាប់ឲ្យដឹង ត្រូវបានប្រើប្រាស់ ការអាទេសទាំងឡាយនៃតុម្ហសព្ទ និងអម្ហសព្ទ មិនមានឡើយ។ ឧទាហរណ៍៖ gāmo tumhe uddissāgato (ភូមិមកដល់ហើយដោយចំពោះអ្នករាល់គ្នា), gāmo amhe uddissāgato។ ពាក្យថា anālocane (វៀរចាកការប្រាប់ឲ្យដឹង) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ) Gāmo vo āloceti, gāmo no āloceti។

293. Āmantaṇaṃ pubbamasantaṃva. Āmantaṇaṃ pubbamavijjamānaṃ viya hoti tumhāmhasaddānamādesavisaye, devadatta tava pariggaho, āmantaṇanti kiṃ? Kambalo te pariggaho, pubbamiti kiṃ? ‘Mayetaṃ sabbamakkhātaṃ, tumhākaṃ dvijapuṅgavā[Pg.117], parassa hi avijjamānatte ‘apādādo’ti paṭisedho na siyā. Ivāti kiṃ? Savanaṃ yathā siyā.

២៩៣. អាមន្តនៈ (ពាក្យហៅ) ដែលនៅខាងមុខ ទុកដូចជាមិនមាន (ក្នុងវិស័យនៃការអាទេសតុម្ហសព្ទ និងអម្ហសព្ទ)។ អាមន្តនៈដែលនៅខាងមុខ ទុកដូចជាមិនមាន ក្នុងវិស័យនៃការអាទេសតុម្ហសព្ទ និងអម្ហសព្ទ។ ឧទាហរណ៍៖ devadatta tava pariggaho (ម្នាលទេវទត្ត ភូមិជាទ្រព្យសម្បត្តិរបស់អ្នក)។ ពាក្យថា āmantaṇaṃ (អាមន្តនៈ) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ) Kambalo te pariggaho។ ពាក្យថា pubbaṃ (នៅខាងមុខ) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ) ‘Mayetaṃ sabbamakkhātaṃ, tumhākaṃ dvijapuṅgavā’ ព្រោះថាកាលបើពាក្យខាងក្រោយមិនមាន ការហាមឃាត់ថា ‘apādādo’ (មិននៅដើមបាទគាថា) មិនគប្បីមានឡើយ។ ពាក្យថា iva (ទុកដូចជា) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឲ្យការឮ (ការបញ្ចេញសំឡេង) នៅមានដដែល។

240. Na sāmaññavacanamekatthe.

២៤០. សាមញ្ញវចនៈ (ពាក្យទូទៅ) ដែលមានអត្ថស្មើគ្នា (សមានាធិករណ៍) មិនទុកដូចជាមិនមានឡើយ។

Samānādhikaraṇe parato sāmaññavacanamāmantaṇamasantaṃ viya na hoti, māṇavaka jaṭilaka te pariggaho. Parassāvijjamānattepi pubbarūpamupādāyādeso hoti, sāmaññavacananti kiṃ? Devadatta māṇavaka tava pariggaho, ekattheti kiṃ? Devadatta yaññadatta tumhaṃ pariggaho.

កាលបើមានសមានាធិករណ៍នៅខាងក្រោយ សាមញ្ញវចនៈដែលជាអាមន្តនៈ មិនទុកដូចជាមិនមានឡើយ។ ឧទាហរណ៍៖ māṇavaka jaṭilaka te pariggaho (ម្នាលមាណព ម្នាលអ្នកមានជដា ភូមិជាទ្រព្យសម្បត្តិរបស់អ្នក)។ សូម្បីក្នុងកាលដែលសព្ទខាងក្រោយមិនមាន ការអាទេសក៏រមែងមាន ដោយអាស្រ័យរូបខាងមុខ។ ពាក្យថា sāmaññavacanaṃ (សាមញ្ញវចនៈ) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ) Devadatta māṇavaka tava pariggaho។ ពាក្យថា ekatthe (មានអត្ថស្មើគ្នា) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ) Devadatta yaññadatta tumhaṃ pariggaho។

241. Bahūsu vā.

២៤១. (សាមញ្ញវចនៈដែលជាអាមន្តនៈ) ក្នុងពហុវចនៈ មិនទុកដូចជាមិនមានខ្លះ ក្នុងអត្ថស្មើគ្នា។

Bahūsu vattamānamāmantaṇaṃ sāmaññavacanamekatthe avijjamānaṃ viya vā na hoti, brāhmaṇā guṇavanto tumhākaṃ pariggaho, brāhmaṇā guṇavanto vo pariggaho.

អាមន្តនៈដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងពហុវចនៈ ជាសាមញ្ញវចនៈក្នុងអត្ថស្មើគ្នា មិនទុកដូចជាមិនមានខ្លះឡើយ។ ឧទាហរណ៍៖ brāhmaṇā guṇavanto tumhākaṃ pariggaho, brāhmaṇā guṇavanto vo pariggaho (ម្នាលព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយដ៏មានគុណ ភូមិជាទ្រព្យសម្បត្តិរបស់អ្នករាល់គ្នា)។

Iti moggallāne byākaraṇe vuttiyaṃ

សេចក្តីពន្យល់ (វុត្តិ) ក្នុងមោគ្គល្លានព្យាករណ៍ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

Syādikaṇḍo dutiyo.

ស្យាទិកណ្ឌ ទី ២ (ចប់ហើយ)។

(3) Tatiyo kaṇḍo (samāso)

(៣) កណ្ឌទី ៣ (សមាស)។

1. Syādi syādinekatthaṃ.

១. ស្យាទ្យន្តសព្ទ (សព្ទដែលមានស្យាទិវិភត្តិជាទីបំផុត) តែងមានអត្ថជាមួយគ្នា (រួមជាបទតែមួយ) ជាមួយស្យាទ្យន្តសព្ទ។

Syādyantaṃ syādyantena sahekatthaṃ hotīti idamadhikataṃ veditabbaṃ, so ca bhinnatthānamekatthībhāvo samāsoti vuccate.

គប្បីជ្រាបថា បទនេះ (syādi syādinekatthaṃ) ជាអធិការៈ (បទដែលត្រូវតាមទៅគ្រប់គ្រងក្នុងសូត្រខាងក្រោយៗ) ថា «ស្យាទ្យន្តសព្ទ តែងមានអត្ថជាមួយគ្នាជាមួយស្យាទ្យន្តសព្ទ» ហើយការរួមជាអត្ថតែមួយនៃសព្ទទាំងឡាយដែលមានអត្ថផ្សេងគ្នានោះ ហៅថា សមាស។

2. Asaṅkhyaṃvibhatti sampatti samīpa sākalyābhāva yathā pacchāyugapadatthe.

២. (ស្យាទ្យន្តសព្ទ) ក្នុងអត្ថថា អសង្ខ្យា (អព្យយីភាវៈ), វិភត្តិ, សម្បត្តិ, សមីបៈ (ជិត), សាកល្យៈ (ទាំងអស់), អភាវៈ (មិនមាន), យថា, បច្ឆា (ខាងក្រោយ) និងយុគប័ទ (ព្រមគ្នា) (តែងរួមជាអត្ថតែមួយជាមួយស្យាទ្យន្តសព្ទ)។

Asaṅkhyaṃ[Pg.118], syādyantaṃ vibhatyādīnamatthe vattamānaṃ syādyantena sahekatthaṃ bhavati, tattha vibhatyatthe tāva itthīsu kathā pavattā adhitthi. Sampatti dvidhā attasampatti samiddhi ca, sampannaṃ brahmaṃ sabrahmaṃ licchavīnaṃ, samiddhi bhikkhānaṃ subhikkhaṃ. Samīpe kumbhassa samīpamupakumbhaṃ. Sākalyesatiṇamajjhoharati, sāgyadhīte. Abhāvo sambandhibhedā bahuvidho, tatra iddhābhāve-vigatā iddhi saddikānaṃ dussaddikaṃ, atthābhāve-abhāvo makkhikānaṃ nimmakkhikaṃ, ahikkamābhāve-atigatāni tiṇāni nittiṇaṃ, sampatyābhāve-atigataṃ lahupāvuraṇaṃ atilahupāvuraṇaṃ, lahupāvuraṇassa nāyamupabhogakāloti attho. Yathā etthā-nekavidho, tatra yoggatāyaṃ-anurūpaṃ surūpovahati, vicchāyaṃ-anvaddhamāsaṃ, atthānativattiyaṃ-yathāsatti, sadisatte, sadiso kikhiyā sakikhi, ānupubbiye-anujeṭṭhaṃ, pacchādattheanurathaṃ, yugapadatthe-sacakkaṃ nidhehi.

អសង្ខ្យា (គឺអព្យយីភាវសមាស) ស្យាទ្យន្តសព្ទដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថមានវិភត្តិជាដើម តែងរួមជាអត្ថតែមួយជាមួយស្យាទ្យន្តសព្ទ។ ក្នុងអត្ថទាំងនោះ ជាដំបូង ក្នុងវិភត្ត្យត្ថ (អត្ថនៃវិភត្តិ) ដូចជា៖ itthīsu kathā pavattā (រឿងរ៉ាវប្រព្រឹត្តទៅក្នុងស្ត្រីទាំងឡាយ) ជា adhitthi (ក្នុងស្ត្រី)។ សម្បត្តិ មាន ២ យ៉ាង គឺ អត្តសម្បត្តិ (សម្បត្តិផ្ទាល់ខ្លួន) និង សមិទ្ធិ (ភាពសម្បូរបែប)។ អត្តសម្បត្តិ ដូចជា៖ sampannaṃ brahmaṃ (ព្រហ្មដ៏បរិបូណ៌) នៃពួកលិច្ឆវី ជា sabrahmaṃ។ សមិទ្ធិ ដូចជា៖ bhikkhānaṃ samiddhi (ភាពសម្បូរបែបនៃភិក្ខា) ជា subhikkhaṃ (ភិក្ខាសម្បូរបែប)។ ក្នុងសមីបត្ថ (អត្ថជិត) ដូចជា៖ kumbhassa samīpaṃ (ទីជិតនៃក្អម) ជា upakumbhaṃ (ជិតក្អម)។ ក្នុងសាកល្យត្ថ (អត្ថទាំងអស់) ដូចជា៖ satiṇamajjhoharati (លេបចូលទាំងស្មៅ) ឬ sāgyadhīte (រៀនចប់ទាំងអស់)។ អភាវត្ថ (អត្ថមិនមាន) មានច្រើនយ៉ាងទៅតាមការបែងចែកនៃសេចក្តីទាក់ទង ក្នុងអភាវត្ថនោះ ក្នុងឥទ្ធ្យាភាវៈ (មិនមានសេចក្តីចម្រើន) ដូចជា៖ vigatā iddhi saddikānaṃ (សេចក្តីចម្រើននៃពួកជនអ្នកមានសទ្ធាប្រាសទៅហើយ) ជា dussaddikaṃ, ក្នុងអត្ថភាវៈ (មិនមានវត្ថុ) ដូចជា៖ abhāvo makkhikānaṃ (ការមិនមាននៃរុយទាំងឡាយ) ជា nimmakkhikaṃ (មិនមានរុយ), ក្នុងអតិក្កមាភាវៈ (កន្លងហួស) ដូចជា៖ atigatāni tiṇāni (ស្មៅទាំងឡាយកន្លងហួសទៅហើយ) ជា nittiṇaṃ, ក្នុងសម្បត្ត្យាភាវៈ (មិនមានការសមគួរ) ដូចជា៖ atigataṃ lahupāvuraṇaṃ (គ្រឿងដណ្តប់ដ៏ស្រាលកន្លងហួសទៅហើយ) ជា atilahupāvuraṇaṃ មានន័យថា នេះមិនមែនជាកាលគួរប្រើប្រាស់គ្រឿងដណ្តប់ដ៏ស្រាលឡើយ។ យថាសព្ទ ក្នុងទីនេះមានច្រើនយ៉ាង ក្នុងយោគ្យតា (ភាពសមគួរ) ដូចជា៖ anurūpaṃ surūpovahati (ទ្រទ្រង់នូវរូបដ៏សមគួរ) ជា surūpaṃ, ក្នុងវិច្ឆា (ការផ្ទួន) ដូចជា៖ anvaddhamāsaṃ (រាល់កន្លះខែ), ក្នុងអត្ថានតិវត្តិ (មិនហួសប្រមាណ) ដូចជា៖ yathāsatti (តាមកម្លាំង), ក្នុងសទិសភាព (ភាពដូចគ្នា) ដូចជា៖ sadiso kikhiyā (ដូចជាសត្វកុក) ជា sakikhi, ក្នុងអានុបុព្វិយៈ (តាមលំដាប់) ដូចជា៖ anujeṭṭhaṃ (តាមលំដាប់នៃច្បង)។ ក្នុងបច្ឆាត្ថ (អត្ថខាងក្រោយ) ដូចជា៖ anurathaṃ (តាមក្រោយរថ)។ ក្នុងយុគបទត្ថ (អត្ថព្រមគ្នា) ដូចជា៖ sacakkaṃ nidhehi (ចូរដាក់ចុះព្រមទាំងកង់)។

3. Yathā na tulye.

៣. យថាសព្ទ ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថប្រៀបធៀប (ភាពដូចគ្នា) មិនរួមជាអត្ថតែមួយជាមួយស្យាទ្យន្តសព្ទឡើយ។

Yathāsaddo tulyatthe vattamāno syādyantena sahekattho na bhavati, yathā devadatto tathā yaññadatto.

យថាសព្ទ កាលបើប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថប្រៀបធៀប មិនរួមជាអត្ថតែមួយជាមួយស្យាទ្យន្តសព្ទឡើយ។ ឧទាហរណ៍៖ yathā devadatto tathā yaññadatto (ទេវទត្តយ៉ាងណា យញ្ញទត្តក៏យ៉ាងនោះដែរ)។

4. Yāvāvadhāraṇe.

៤. យាវសព្ទ ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថកំណត់ (អវធារណៈ) តែងរួមជាអត្ថតែមួយជាមួយស្យាទ្យន្តសព្ទ។

Yāvasaddo-vadhāraṇe vattamāno syādyantena sahekattho bhavati, avadhāraṇa mettakatā paricchedo, yāvāmattaṃ brāhmaṇe āmantaya, yāvajīvaṃ, avadhāraṇeti kiṃ? Yāva dinnaṃ tāva bhuttaṃ, nāvadhārayāmi kittakaṃ mayā bhuttanti.

យាវសព្ទ កាលបើប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថកំណត់ តែងរួមជាអត្ថតែមួយជាមួយស្យាទ្យន្តសព្ទ។ ពាក្យថា អវធារណៈ គឺការកំណត់ប្រមាណត្រឹមប៉ុណ្ណេះ។ ឧទាហរណ៍៖ yāvāmattaṃ brāhmaṇe āmantaya (ចូរអញ្ជើញពួកព្រាហ្មណ៍មានប្រមាណត្រឹមប៉ុណ្ណេះ), yāvajīvaṃ (អស់មួយជីវិត)។ ពាក្យថា avadhāraṇe (ក្នុងអត្ថកំណត់) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ) Yāva dinnaṃ tāva bhuttaṃ (ឲ្យត្រឹមណា បរិភោគត្រឹមណោះ) គឺមិនបានកំណត់ថា ខ្ញុំបរិភោគអស់ប្រមាណប៉ុន្មានឡើយ។

5. Payyapā [Pg.119] bahi tiro pure pacchā vā pañcamyā.

៥. បរិ, អប, អា, ពហិ, តិរោ, បុរេ និង បច្ឆា សព្ទទាំងឡាយ តែងរួមជាអត្ថតែមួយជាមួយសព្ទមានបញ្ចមីវិភត្តិជាទីបំផុតខ្លះ។

Pariādayo pañcamyantena sahekatthā honti vā, paripabbataṃ vassi devo paripabbatā, apapabbataṃ vassi devo apapabbatā, āpāṭaliputtaṃ vassi devo āpāṭaliputtā, bahigāmaṃ bahi gāmā, tiropabbataṃ tiropabbatā, purebhattaṃ purebhattā, pacchābhattaṃ pacchābhattā, vetādhikāro.

សព្ទទាំងឡាយមាន បរិ ជាដើម តែងរួមជាអត្ថតែមួយជាមួយសព្ទមានបញ្ចមីវិភត្តិជាទីបំផុតខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ paripabbataṃ vassi devo ឬ paripabbatā (ភ្លៀងបង្អុរចុះជុំវិញភ្នំ), apapabbataṃ vassi devo ឬ apapabbatā, āpāṭaliputtaṃ vassi devo ឬ āpāṭaliputtā, bahigāmaṃ ឬ bahi gāmā (ខាងក្រៅភូមិ), tiropabbataṃ ឬ tiropabbatā (នាយភ្នំ), purebhattaṃ ឬ purebhattā (មុនភត្ត), pacchābhattaṃ ឬ pacchābhattā (ក្រោយភត្ត)។ បទថា vā នេះជាអធិការៈ (តាមទៅគ្រប់គ្រងក្នុងសូត្រខាងក្រោយៗ)។

6. Samīpāyāmesvanu.

៦. អនុសព្ទ ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថជិត (សាមីព្យៈ) និងអត្ថបណ្តោយ (អាយាមៈ) តែងរួមជាអត្ថតែមួយជាមួយស្យាទ្យន្តសព្ទខ្លះ។

Anusaddo sāmīpye āyāme ca vattamāno syādyantena sahekattho hoti vā, anuvanamasani gatā, anugaṅgaṃ bārāṇasī, samīpāyāmesvīti kiṃ? Rakkhamanuvijjotate vijju.

អនុសព្ទ កាលបើប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថជិត និងអត្ថបណ្តោយ តែងរួមជាអត្ថតែមួយជាមួយស្យាទ្យន្តសព្ទខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ anuvanamasani gatā (រន្ទះបាញ់ទៅក្បែរព្រៃ), anugaṅgaṃ bārāṇasī (ក្រុងពារាណសីនៅបណ្តោយឆ្នេរទន្លេគង្គា)។ ពាក្យថា samīpāyāmesu (ក្នុងអត្ថជិត និងអត្ថបណ្តោយ) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ) Rakkhamanuvijjotate vijju (ផ្លេកបន្ទោរភ្លឺឆ្លាស់តាមដើមឈើ)។

7. Tiṭṭhagvādīni.

៧. បទទាំងឡាយមាន ទិដ្ឋគុ ជាដើម តែងសម្រេចរូប (ដោយនិបាតនៈ) ក្នុងវិស័យនៃការរួមជាអត្ថតែមួយ (សមាស)។

Tiṭṭhaguppabhutīni ekatthībhāvavisaye nipātīyante, tiṭṭhantī gāvo yasmiṃ kāle tiṭṭhagu kālo, vahaggu kālo. Āyatīgavaṃ, khaleyavaṃ, lūnayavaṃ lūyamānayavamiccādi, cyanto pettha kesā kesi, daṇḍā daṇḍi, tathā velāppabhāvanatthopi, pāto nahānaṃ pātarahānaṃ, sāyaṃ nayānaṃ sāyanahānaṃ, pātakālaṃ sāyakālaṃ, pātameghaṃ sāyameghaṃ, pātamaggaṃ sāyamaggaṃ.

បទទាំងឡាយមាន ទិដ្ឋគុ ជាដើម តែងសម្រេចរូបដោយនិបាតនៈក្នុងវិស័យនៃការរួមជាអត្ថតែមួយ។ ឧទាហរណ៍៖ កាលណាដែលហ្វូងគោទាំងឡាយឈរនៅ ហៅថា tiṭṭhagu kālo (កាលហ្វូងគោឈរ), vahaggu kālo (កាលហ្វូងគោដើរ)។ បទដទៃទៀតដូចជា៖ āyatīgavaṃ, khaleyavaṃ, lūnayavaṃ, lūyamānayavaṃ ជាដើម។ សូម្បីបទដែលមាន ចិ-បច្ច័យ ជាទីបំផុត ក៏សម្រេចក្នុងទីនេះដែរ ដូចជា៖ kesā kesi (ការចាប់សក់គ្នាទៅវិញទៅមក), daṇḍā daṇḍi (ការវាយគ្នាដោយដំបងទៅវិញទៅមក)។ ព្រមទាំងបទដែលមានអត្ថសម្តែងនូវវេលាជាដើមផង ដូចជា៖ pāto nahānaṃ ជា pātarahānaṃ (ការងូតទឹកពេលព្រឹក), sāyaṃ nahānaṃ ជា sāyanahānaṃ (ការងូតទឹកពេលល្ងាច), pātakālaṃ, sāyakālaṃ, pātameghaṃ, sāyameghaṃ, pātamaggaṃ, sāyamaggaṃ។

8. Ore pari paṭi pāre majjhe heṭṭhuddhādho-ntovāchaṭṭhiyā. Orādayo saddā chaṭṭhiyantena sahekatthā vā honti, ekārantattaṃ nipātanato, oregaṅgaṃ, parisikharaṃ, paṭisotaṃ, pāreyamunaṃ, majjhegaṅgaṃ, heṭṭhāpāsādaṃ, uddhagaṅgaṃ, adhogaṅgaṃ, anthopāsādaṃ, puna vāvidhānā ‘gaṅgāora’ miccādīpi honti.

៨. សព្ទទាំងឡាយមាន ឱរេ, បរិ, បដិ, បារេ, មជ្ឈេ, ហេដ្ឋា, ឧទ្ធំ, អធោ និង អន្តោ តែងរួមជាអត្ថតែមួយជាមួយសព្ទមានឆដ្ឋីវិភត្តិជាទីបំផុតខ្លះ។ សព្ទទាំងឡាយមាន ឱរេ ជាដើម តែងរួមជាអត្ថតែមួយជាមួយសព្ទមានឆដ្ឋីវិភត្តិជាទីបំផុតខ្លះ ដោយការសម្រេចឲ្យមាន ឯ-ការន្ត ដោយនិបាតនៈ។ ឧទាហរណ៍៖ oregaṅgaṃ (ខាងអាយនៃទន្លេគង្គា), parisikharaṃ (ជុំវិញកំពូលភ្នំ), paṭisotaṃ (ច្រាសទឹក), pāreyamunaṃ (នាយទន្លេយមុនា), majjhegaṅgaṃ (កណ្តាលទន្លេគង្គា), heṭṭhāpāsādaṃ (ក្រោមប្រាសាទ), uddhagaṅgaṃ (លើទន្លេគង្គា), adhogaṅgaṃ (ក្រោមទន្លេគង្គា), antopāsādaṃ (ក្នុងប្រាសាទ)។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះតែការចែងទុកនូវបទថា vā ម្តងទៀត ទើបមានរូបដូចជា gaṅgāora ជាដើមផងដែរ។

9. Taṃ napuṃsakaṃ.

៩. សមាសដែលបានពោលកន្លងមកនោះ (អព្យយីភាវសមាស) គប្បីជ្រាបថាជា នបុំសកលិង្គ។

Yadetamatikkantamekatthaṃ[Pg.120], taṃ napuṃsakaliṅgaṃ veditabbaṃ, tathā cevodāhaṭaṃ, vā kvaci bahulādhikārā, yathāparisaṃ yathāparisāya, sakāya sakāya parisāyāti attho.

ការរួមជាអត្ថតែមួយ (សមាស) ណាដែលបានពោលកន្លងមកហើយនោះ គប្បីជ្រាបថាជា នបុំសកលិង្គ ដូចដែលបានសម្តែងឧទាហរណ៍មកហើយនោះឯង។ ម៉្យាងទៀត ព្រោះតែអធិការៈនៃបទថា bahulaṃ (ច្រើន) ក្នុងទីខ្លះ មិនមានរូបជានបុំសកលិង្គឡើយ ដូចជា yathāparisaṃ ឬ yathāparisāya មានន័យថា តាមបរិស័ទរបស់ខ្លួនៗ។

10. Amādi.

១០. (ស្យាទ្យន្តសព្ទ) មាន អំ-វិភត្តិ ជាដើម (តែងរួមជាអត្ថតែមួយជាមួយស្យាទ្យន្តសព្ទ ដោយច្រើន)។

Amādi syādyantaṃ syādyantena saha bahulamekatthaṃ hoti gāmaṃ gato gāmagato, muhuttaṃ sukhaṃ muhuttasukhaṃ, vuttiyevopapadasamāse kumbhakāro, sapāko, tantavāyo, varāharo. Ntamānaktavantūti vākyameva, dhammaṃ suṇanto, dhammaṃ suṇamāno, odanaṃ bhuttavā.

ស្យាទ្យន្តសព្ទមាន អំ-វិភត្តិ ជាដើម តែងរួមជាអត្ថតែមួយជាមួយស្យាទ្យន្តសព្ទដោយច្រើន។ ឧទាហរណ៍៖ gāmaṃ gato ជា gāmagato (អ្នកទៅកាន់ភូមិ), muhuttaṃ sukhaṃ ជា muhuttasukhaṃ (សេចក្តីសុខមួយរំពេច)។ ក្នុងឧបបទសមាស តែងមានតែរូបសមាស (វុត្តិ) ប៉ុណ្ណោះ ដូចជា៖ kumbhakāro (អ្នកធ្វើក្អម), sapāko (អ្នកស្លសាច់ឆ្កែ), tantavāyo (អ្នកត្បាញអំបោះ), varāharo (អ្នកនាំមកនូវវត្ថុដ៏ប្រសើរ)។ ចំណែកឯសព្ទដែលមាន អន្ត, មានៈ និង កតវន្តុ បច្ច័យជាទីបំផុត តែងមានតែរូបវាក្យៈ (មិនធ្វើសមាស) ដូចជា៖ dhammaṃ suṇanto (កាលស្តាប់នូវធម៌), dhammaṃ suṇamāno, odanaṃ bhuttavā (អ្នកបរិភោគហើយនូវបាយ)។

Raññā hato rājahato, asinā chinno asicchinno, pitusadiso, pitusamo, sukhasahagataṃ, dadhinā upasittaṃ bhojanaṃ dadhibhojanaṃ, guḷena misso odano guḷodano, vuttipadenevopasittādikiriyāyākhyāpanato natthāyuttatthatā. Kvaci vuttiyeva urago, pādapo. Kvaci vākyameva pharasunā chinnavā, dassanena pahātabbā.

(ឧទាហរណ៍នៃតតិយាតតបុរិសសមាស)៖ raññā hato ជា rājahato (អ្នកដែលស្តេចសម្លាប់ហើយ), asinā chinno ជា asicchinno (វត្ថុដែលកាត់ដោយដាវ), pitusadiso (អ្នកដូចជាឪពុក), pitusamo, sukhasahagataṃ (ច្រឡំដោយសុខ)។ (ឧទាហរណ៍នៃមជ្ឈេលោបសមាស)៖ dadhinā upasittaṃ bhojanaṃ ជា dadhibhojanaṃ (ភោជនដែលលាយដោយទឹកដោះជូរ), guḷena misso odano ជា guḷodano (បាយលាយដោយស្ករអំពៅ)។ ព្រោះតែកិរិយាមានការលាយជាដើម ត្រូវបានសម្តែងចេញមកដោយបទសមាសនោះឯង ទើបមិនមានភាពមិនសមគួរនៃអត្ថឡើយ។ ក្នុងទីខ្លះ តែងមានតែរូបសមាស (វុត្តិ) ប៉ុណ្ណោះ ដូចជា៖ urago (សត្វទៅដោយទ្រូង - ពស់), pādapo (ដើមឈើផឹកទឹកដោយជើង)។ ក្នុងទីខ្លះ តែងមានតែរូបវាក្យៈប៉ុណ្ណោះ ដូចជា៖ pharasunā chinnavā (អ្នកកាត់ហើយដោយពូថៅ), dassanena pahātabbā (ធម៌ទាំងឡាយដែលគប្បីលះបង់ដោយទស្សនៈ)។

Buddhassa deyyaṃ buddhadeyyaṃ, yūpāya dāru yūpādāru, rajanāya doṇi rajanadoṇi. Idha na hoti saṅghassa dātabbaṃ. Kathaṃ ‘etadattho etadatthā etadattha’nti? Aññapadatthe bhavissati.

(ឧទាហរណ៍នៃចតុត្ថីតតបុរិសសមាស)៖ buddhassa deyyaṃ ជា buddhadeyyaṃ (ទេយ្យវត្ថុគួរថ្វាយដល់ព្រះពុទ្ធ), yūpāya dāru ជា yūpādāru (ឈើសម្រាប់ធ្វើសសរយញ្ញ), rajanāya doṇi ជា rajanadoṇi (ស្នូកសម្រាប់ជ្រលក់ពណ៌)។ ក្នុងទីនេះ មិនមានសមាសឡើយ ដូចជា saṅghassa dātabbaṃ (វត្ថុដែលគប្បីប្រគេនដល់សង្ឃ)។ ចុះពាក្យថា ‘etadattho, etadatthā, etadatthaṃ’ សម្រេចយ៉ាងណា? (ពាក្យទាំងនេះ) នឹងមានក្នុងអញ្ញបទត្ថ (ពហុវីហិសមាស)។

Savarehi bhayaṃ savarabhayaṃ, gāmaniggato, methunāpeto, kvaci vuttiyeva kammajaṃ, cittajaṃ, idha na hoti rukkhā patito.

(ឧទាហរណ៍នៃបញ្ចមីតតបុរិសសមាស)៖ savarehi bhayaṃ ជា savarabhayaṃ (ភ័យអំពីពួកសវរៈ), gāmaniggato (អ្នកចេញទៅចាកស្រុក), methunāpeto (អ្នកប្រាសចាកមេថុនធម្ម)។ ក្នុងទីខ្លះ តែងមានតែរូបសមាស (វុត្តិ) ប៉ុណ្ណោះ ដូចជា៖ kammajaṃ (រូបដែលកើតអំពីកម្ម), cittajaṃ (រូបដែលកើតអំពីចិត្ត)។ ក្នុងទីនេះ មិនមានសមាសឡើយ ដូចជា rukkhā patito (ធ្លាក់ចុះអំពីដើមឈើ)។

Rañño [Pg.121] puriso rājapuriso. Bahulādhikārā ntamānaniddhāriyapūraṇabhāvatittatthehi na hoti-mamānukubbaṃ, mamānukurumāno, gunnaṃ kaṇhā sampannakhīratamā, sissānaṃ pañcamo, paṭassa sukkatā, kvaci hoteva-vattamānasāmīpyaṃ, kathaṃ ‘brāhmaṇassa sukkā dantā’ti? Sāpekkhatāya na hoti. Idha pana hoteva ‘candanagandho, nadighoso, kaññārūpaṃ, kāyasamphasso, phalaraso’ti, phalānaṃ titto, phalānamāsito, phasānaṃ suhito.

(ឧទាហរណ៍នៃឆដ្ឋីតតបុរិសសមាស)៖ rañño puriso ជា rājapuriso (បុរសរបស់ស្តេច)។ ព្រោះតែអធិការៈនៃបទថា bahulaṃ (ច្រើន) សមាសមិនមានឡើយ ជាមួយសព្ទដែលមាន អន្ត, មានៈ, និទ្ធារណៈ, បូរណៈ, ភាវៈ និងតិត្តិ (ឆ្អែត) ជាអត្ថ ដូចជា៖ mamānukubbaṃ (អ្នកធ្វើតាមខ្ញុំ), mamānukurumāno, gunnaṃ kaṇhā sampannakhīratamā (ក្នុងបណ្តាមេគោទាំងឡាយ មេគោខ្មៅមានទឹកដោះច្រើនបំផុត), sissānaṃ pañcamo (សិស្សទីប្រាំ), paṭassa sukkatā (ភាពសនៃសំពត់)។ ក្នុងទីខ្លះ តែងមានសមាសដែរ ដូចជា vattamānasāmīpyaṃ (ភាពជិតនៃបច្ចុប្បន្ន)។ ចុះពាក្យថា ‘brāhmaṇassa sukkā dantā’ (ធ្មេញសរបស់ព្រាហ្មណ៍) ហេតុអ្វីមិនមានសមាស? ព្រោះតែមានសាបេក្ខភាព (សេចក្តីទាក់ទងនឹងសព្ទដទៃ) ទើបមិនមានសមាស។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ តែងមានសមាសពិតប្រាកដ ដូចជា៖ candanagandho (ក្លិនខ្លឹមច័ន្ទ), nadighoso (សំឡេងទឹកទន្លេ), kaññārūpaṃ (រូបនៃនាងកញ្ញា), kāyasamphasso (ការប៉ះពាល់កាយ), phalaraso (រសនៃផលឈើ)។ (ចំណែកឯសព្ទដែលមានតិត្តិជាអត្ថ មិនមានសមាសឡើយ ដូចជា) phalānaṃ titto (អ្នកឆ្អែតដោយផលឈើទាំងឡាយ), phalānamāsito, phalānaṃ suhito។

Brāhmaṇassa uccaṃ gehanti sāpekkhatāya na hoti, ‘rañño pāṭaliputtakassa dhana’nti dhanasambandhe chaṭṭhīti pāṭaliputtakena sambandhābhāvā na hessati, ‘rañño go ca asso ca puriso cā’ti bhinnatthatāya vākyameva, ‘rañño gavāssapurisā rājagavāssapurisā’ti vutti hotevekattibhāve.

ក្នុងពាក្យថា brāhmaṇassa uccaṃ gehaṃ (ផ្ទះដ៏ខ្ពស់របស់ព្រាហ្មណ៍) មិនមានសមាសឡើយ ព្រោះតែមានសាបេក្ខភាព (សេចក្តីទាក់ទងនឹងសព្ទដទៃ)។ ក្នុងពាក្យថា ‘rañño pāṭaliputtakassa dhanaṃ’ (ទ្រព្យរបស់ស្តេចក្រុងបាដលីបុត្ត) វិភត្តិទី ៦ មានសេចក្តីទាក់ទងនឹងទ្រព្យ (ធនៈ) ព្រោះមិនមានសេចក្តីទាក់ទងនឹងក្រុងបាដលីបុត្ត ទើបមិនមានសមាសឡើយ។ ក្នុងពាក្យថា ‘rañño go ca asso ca puriso ca’ (គោផង សេះផង បុរសផង របស់ស្តេច) ព្រោះតែមានអត្ថផ្សេងគ្នា ទើបមានតែរូបវាក្យៈប៉ុណ្ណោះ។ ប៉ុន្តែ កាលបើមានការរួមជាអត្ថតែមួយ តែងមានរូបសមាសពិតប្រាកដ ដូចជា ‘rañño gavāssapurisā’ ជា rājagavāssapurisā (ហ្វូងគោ សេះ និងបុរសរបស់ស្តេច)។

Dāne soṇḍo dānasoṇḍo, dhammarato, dānābhirato. Kvaci vuttiyeva kucchisayo, thalaṭṭho, paṅkajaṃ, saroruhaṃ. Idha na hoti bhojane mattaññutā, indriyesu guttadvāratā, āsane nisinno, āsane nisīditabbaṃ.

(ឧទាហរណ៍នៃសត្តមីតតបុរិសសមាស)៖ dāne soṇḍo ជា dānasoṇḍo (អ្នកល្មោភក្នុងការឲ្យទាន), dhammarato (អ្នកត្រេកអរក្នុងធម៌), dānābhirato (អ្នកត្រេកអរក្រៃលែងក្នុងទាន)។ ក្នុងទីខ្លះ តែងមានតែរូបសមាស (វុត្តិ) ប៉ុណ្ណោះ ដូចជា៖ kucchisayo (អ្នកដេកក្នុងផ្ទៃ), thalaṭṭho (អ្នកឈរលើគោក), paṅkajaṃ (ផ្កាឈូកកើតក្នុងភក់), saroruhaṃ (ផ្កាឈូកកើតក្នុងស្រះ)។ ក្នុងទីនេះ មិនមានសមាសឡើយ ដូចជា bhojane mattaññutā (ភាពជាអ្នកដឹងប្រមាណក្នុងភោជន), indriyesu guttadvāratā (ភាពជាអ្នកមានទ្វារគ្រប់គ្រងហើយក្នុងឥន្ទ្រីទាំងឡាយ), āsane nisinno (អ្នកអង្គុយលើអាសនៈ), āsane nisīditabbaṃ (វត្ថុដែលគប្បីអង្គុយលើអាសនៈ)។

11. Visesanamekatthena.

១១. វិសេសនសព្ទ (សព្ទជាគុណនាម) តែងរួមជាអត្ថតែមួយជាមួយវិសេស្យសព្ទ (សព្ទជាណាមនាម) ដែលមានអត្ថស្មើគ្នា (សមានាធិករណ៍)។

Visesanaṃ syāntaṃ visessena syādyantena samānādhikaraṇena sahekatthaṃ hoti, nīlañca taṃ uppalañceti nīluppalaṃ, chinnañca taṃ paruḷhañceti chinnaparaḷhaṃ, satthīva satthī, satthī ca sā sāmā ceti satthisāmā, sīhova sīho, muni ca so sīho ceti munisīho, sīlameva dhanaṃ sīladhanaṃ.

វិសេសនសព្ទដែលមានសិ-វិភត្តិជាទីបំផុត តែងរួមជាអត្ថតែមួយជាមួយវិសេស្យសព្ទដែលមានស្យាទិវិភត្តិជាទីបំផុត ដែលមានសមានាធិករណ៍ (អត្ថស្មើគ្នា)។ ឧទាហរណ៍៖ nīlañca taṃ uppalañca (ផ្កាឈូកនោះខៀវផង ផ្កាឈូកនោះឯងជាផ្កាឈូកផង) ជា nīluppalaṃ (ផ្កាឈូកខៀវ), chinnañca taṃ paruḷhañca (វត្ថុនោះដាច់ផង លូតលាស់ឡើងវិញផង) ជា chinnaparaḷhaṃ (វត្ថុដែលដាច់ហើយលូតលាស់ឡើងវិញ)។ (ឧបមានបុព្វបទ)៖ satthīva satthī, satthī ca sā sāmā ca ជា satthisāmā (នាងសាម៉ាដែលមានភ្លៅដូចជាភ្លៅចេក)។ (ឧបមានុត្តរបទ)៖ sīhova sīho, muni ca so sīho ca ជា munisīho (ព្រះមុនីដូចជាសត្វសីហៈ)។ (អវធារណបុព្វបទ)៖ sīlameva dhanaṃ ជា sīladhanaṃ (សីលនោះឯងជាទ្រព្យ)។

Kvaci [Pg.122] vākyameva puṇṇo mantāṇiputto, citto gahapati. Kvaci vuttiyeva kaṇhasappo, lohitasāli, visesananti kiṃ? Tacchako sappo, ekattheneti kiṃ? Kāḷamhā añño. Kathaṃ ‘pattajīviko, āpannajīviko, māsajāto’ti? Aññapadatthe bhavissati.

ក្នុងទីខ្លះ តែងមានតែរូបវាក្យៈប៉ុណ្ណោះ ដូចជា៖ puṇṇo mantāṇiputto (ព្រះបុណ្ណមន្តាណីបុត្ត), citto gahapati (ចិត្តគហបតី)។ ក្នុងទីខ្លះ តែងមានតែរូបសមាស (វុត្តិ) ប៉ុណ្ណោះ ដូចជា៖ kaṇhasappo (ពស់វែកខ្មៅ), lohitasāli (ស្រូវសាលីក្រហម)។ ពាក្យថា visesanaṃ (វិសេសនៈ) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ) Tacchako sappo (ជាងឈើឈ្មោះសប្បៈ)។ ពាក្យថា ekatthena (មានអត្ថស្មើគ្នា) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ) Kāḷamhā añño (អ្នកដទៃអំពីបុរសខ្មៅ)។ ចុះពាក្យថា ‘pattajīviko, āpannajīviko, māsajātoti’ សម្រេចយ៉ាងណា? (ពាក្យទាំងនេះ) នឹងមានក្នុងអញ្ញបទត្ថ (ពហុវីហិសមាស)។

12. Naña.

១២. ន-និបាត (នញ) តែងរួមជាអត្ថតែមួយជាមួយស្យាទ្យន្តសព្ទ។

Nañiccetaṃ syādyantaṃ syādyantena sahekatthaṃ hoti, na brāhmaṇo abrāhmaṇo, bahulādhikārato asamatthatthehi, kehici hoti ‘apunageyyā gāthā, anokāsaṃ kāretvā, amūlā mūlaṃ gantvā. Īsaṃkaḷāro, īsaṃpiṅgaloti ‘syādi syādine’ti samāso, vākyameva vātippasaṅgābhāvā.

ន-និបាត (នញ) នេះ តែងរួមជាអត្ថតែមួយជាមួយស្យាទ្យន្តសព្ទ។ ឧទាហរណ៍៖ na brāhmaṇo ជា abrāhmaṇo (មិនមែនជាព្រាហ្មណ៍)។ ព្រោះតែអធិការៈនៃបទថា bahulaṃ (ច្រើន) សូម្បីជាមួយសព្ទដែលមិនមានសមត្ថភាពក្នុងអត្ថ ក៏តែងមានសមាសខ្លះដែរ ដូចជា៖ ‘apunageyyā gāthā’ (គាថាដែលមិនគប្បីច្រៀងម្តងទៀត), ‘anokāsaṃ kāretvā’ (មិនធ្វើឱកាស), ‘amūlā mūlaṃ gantvā’ (ទៅកាន់ឫសដោយមិនមានឫស)។ ចំណែកឯពាក្យថា īsaṃkaḷāro, īsaṃpiṅgalo សម្រេចសមាសដោយសូត្រថា ‘syādi syādine’ (ស្យាទិសមាស)។ ក្នុងទីនេះ តែងមានតែរូបវាក្យៈប៉ុណ្ណោះ ព្រោះមិនមានការហួសប្រមាណនៃបទថា vā ឡើយ។

13. Kupādayo niccamasyādividhimhi.

១៣. សព្ទទាំងឡាយមាន កុ-និបាត ជាដើម តែងរួមជាអត្ថតែមួយជាដរាប (និច្ចសមាស) ក្នុងកាលដែលមិនមែនជាវិធិនៃស្យាទិវិភត្តិ។

Kusaddo pādayo ca syādyantena sahekatthā honti niccaṃ syādividhivisayato-ñattha, kucchito brāhmaṇo kubrāhmaṇo, īsakaṃ uṇhaṃ kaduṇhaṃ, panāyako, abhiseko, pakaritvā, pakataṃ, duppuriso, dukkaṭaṃ, supuriso, sukataṃ, abhitthutaṃ, atitthutaṃ, ākaḷāro, ābaddho.

កុសព្ទ និងបាទិឧបសគ្គទាំងឡាយ តែងមានអត្ថជាមួយគ្នា (រួមចូលជាសមាស) ជាមួយបទដែលមានវិភត្តិជាទីបំផុត (ស្យាទ្យន្តបទ) ជាប្រចាំ ក្រៅពីវិស័យនៃវិធិវិភត្តិ (ស្យាទិវិធិ) ដូចជា ៖ ព្រាហ្មណ៍ដ៏លាមក ឈ្មោះថា កុព្រាហ្មណ៍ (kubrāhmaṇo), ក្ដៅបន្តិចបន្តួច ឈ្មោះថា កទុណ្ហៈ (kaduṇhaṃ), បនាយកៈ (panāyako), អភិសេកៈ (abhiseko), ធ្វើហើយដោយប្រពៃ ឈ្មោះថា បករិត្វា (pakaritvā), ធ្វើហើយដោយប្រពៃ ឈ្មោះថា បកតៈ (pakataṃ), បុរសអាក្រក់ ឈ្មោះថា ទុបបុរិសៈ (duppuriso), អំពើដែលធ្វើមិនល្អ ឈ្មោះថា ទុក្កដៈ (dukkaṭaṃ), បុរសល្អ ឈ្មោះថា សុបុរិសៈ (supuriso), អំពើដែលធ្វើល្អ ឈ្មោះថា សុកតៈ (sukataṃ), សរសើរក្រៃលែង ឈ្មោះថា អភិត្ថុតៈ (abhitthutaṃ), សរសើរក្រៃលែង ឈ្មោះថា អតិត្ថុតៈ (atitthutaṃ), ក្រហមលឿងបន្តិច ឈ្មោះថា អាករឡារៈ (ākaḷāro), ចងទុក ឈ្មោះថា អាពទ្ធៈ (ābaddho)។

(9) ‘‘Pādayo gatādyatthe paṭhamāya’’. Pagato ācariyo pācariyo, pantevāsī.

(៩) «បាទិឧបសគ្គទាំងឡាយ ក្នុងអត្ថមានការទៅជាដើម ផ្សំជាមួយបទបឋមាវិភត្តិ»។ អាចារ្យដែលទៅកន្លងហើយ ឈ្មោះថា បាចារ្យ (pācariyo), សិស្សដែលនៅជិត ឈ្មោះថា បន្តេវាសី (pantevāsī)។

(10) ‘‘Accādayo kantādyatthe dutiyāya’’. Atikkanto mañcamatimañco, atimālo.

(១០) «អច្ចាទិឧបសគ្គទាំងឡាយ ក្នុងអត្ថកន្លងទៅជាដើម ផ្សំជាមួយបទទុតិយាវិភត្តិ»។ កន្លងហួសគ្រែ ឈ្មោះថា អតិមញ្ចៈ (atimañco), កន្លងហួសកម្រងផ្កា ឈ្មោះថា អតិមាលៈ (atimālo)។

(11) ‘‘Avādayo [Pg.123] kuṭṭhādyatthe tatiyāya’’. Avakuṭṭhaṃ kokilāya vanaṃ avakokilaṃ, avamayūraṃ.

(១១) «អវាទិឧបសគ្គទាំងឡាយ ក្នុងអត្ថយំ (ឬបន្លឺ) ជាដើម ផ្សំជាមួយបទតតិយាវិភត្តិ»។ ព្រៃដែលមេតាវ៉ៅបន្លឺហើយ ឈ្មោះថា អវកោកិលៈ (avakokilaṃ), ព្រៃដែលក្ងោកបន្លឺហើយ ឈ្មោះថា អវមយូរៈ (avamayūraṃ)។

(12) ‘‘Pariyādayo gilānādyatthe catutthiyā’’. Parigilāno ajjhenāya pariyajjheno.

(១២) «បរិយាទិឧបសគ្គទាំងឡាយ ក្នុងអត្ថលំបាក (ឬធុញទ្រាន់) ជាដើម ផ្សំជាមួយបទចតុត្ថីវិភត្តិ»។ ធុញទ្រាន់នឹងការរៀនសូត្រ ឈ្មោះថា បរិយជ្ឈេនៈ (pariyajjheno)។

(13) ‘‘Nyādayo kantādyatthe pañcamiyā’’.

(១៣) «ន្យាទិឧបសគ្គទាំងឡាយ ក្នុងអត្ថចេញទៅជាដើម ផ្សំជាមួយបទបញ្ចមីវិភត្តិ»។

Nikkhanto kosambiyā nikkosampi, asyādividhimhīti kiṃ? Rukkhaṃ pati vijjotate.

ចេញទៅចាកក្រុងកោសម្ពី ឈ្មោះថា និក្កោសម្ពិ (nikkosampi)។ ពាក្យថា «ក្រៅពីវិស័យនៃវិធិវិភត្តិជាដើម» នោះ តើដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ ៖ Rukkhaṃ pati vijjotate (ផ្លេកបន្ទោរភ្លឺស្វាងឆ្ពោះទៅរកដើមឈើ)។

14. Cī kriyatthehi.

១៤. ចីបច្ច័យ ផ្សំជាមួយបទដែលមានអត្ថជាកិរិយា។

Cīppaccayanto kiriyatthehi syādyantehi sahekattho hoti, malinīkariya.

បទដែលមានចីបច្ច័យនៅចុង តែងមានអត្ថជាមួយគ្នា (រួមជាសមាស) ជាមួយបទដែលមានអត្ថជាកិរិយា ដែលមានវិភត្តិជាទីបំផុត ដូចជា ៖ ធ្វើឲ្យសៅហ្មង ឈ្មោះថា មលិនីករិយ (malinīkariya)។

15. Bhūsanādarānādaresvalaṃsāsā.

១៥. សព្ទទាំងឡាយមាន អលំ ស និង អស ជាដើម ក្នុងអត្ថជាគ្រឿងតាក់តែង ការគោរព និងការមិនគោរព។

Bhūsanādisvatthe svalamādayo saddā kiriyatthehi syādyantehi sahekatthā honti, alaṃkariya, sakkacca, asakkacca. Bhūsanādīsūti kiṃ? Alaṃbhutvā gato, sakkatvā gato, asakkatvā gato, pariyattaṃ sobhanamasobhananti attho.

ក្នុងអត្ថមានការតាក់តែងជាដើម សព្ទទាំងឡាយមាន ស និង អលំ ជាដើម តែងមានអត្ថជាមួយគ្នា (រួមជាសមាស) ជាមួយបទដែលមានអត្ថជាកិរិយា ដែលមានវិភត្តិជាទីបំផុត ដូចជា ៖ អលង្ករិយ (alaṃkariya - ធ្វើការតាក់តែង), សក្កច្ច (sakkacca - ធ្វើដោយគោរព), អសក្កច្ច (asakkacca - ធ្វើដោយមិនគោរព)។ ពាក្យថា «ក្នុងអត្ថមានការតាក់តែងជាដើម» នោះ តើដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះ ៖ Alaṃbhutvā gato (បរិភោគល្មមហើយក៏ទៅ), sakkatvā gato (ធ្វើសក្ការៈហើយក៏ទៅ), asakkatvā gato (មិនធ្វើសក្ការៈហើយក៏ទៅ)។ សេចក្ដីថា ពេញលេញ ល្អ និងមិនល្អ។

16. Aññe ca.

១៦. និងសព្ទដទៃទៀត។

Aññe ca saddā kiriyatthehi syādyantehi saha bahulamekatthā bhavanti, purobhūya, tirobhūya, tirokariya, urasikariya, manasikariya, majjhekariya, tuṇhībhūya.

សព្ទដទៃទៀត ក៏តែងមានអត្ថជាមួយគ្នា (រួមជាសមាស) ជាច្រើន ជាមួយបទដែលមានអត្ថជាកិរិយា ដែលមានវិភត្តិជាទីបំផុត ដូចជា ៖ បុរោភូយ (purobhūya - ទៅខាងមុខហើយ), តិរោភូយ (tirobhūya - បាត់ទៅហើយ), តិរោករិយ (tirokariya - ធ្វើឲ្យបាត់ទៅហើយ), ឧរសិករិយ (urasikariya - ធ្វើទុកក្នុងទ្រូងហើយ), មនសិករិយ (manasikariya - ធ្វើទុកក្នុងចិត្តហើយ), មជ្ឈេករិយ (majjhekariya - ធ្វើក្នុងកណ្ដាលហើយ), តុណ្ហីភូយ (tuṇhībhūya - ស្ងៀមស្ងាត់ហើយ)។

17. Vānekaññatthe.

១៧. បទច្រើនបទ តែងរួមជាសមាសមានអត្ថតែមួយ ក្នុងអត្ថនៃបទដទៃ តាមចំណង់ (ពហុព្វិហិសមាស)។

Anekaṃ [Pg.124] syādyantamaññassa padassatthe ekatthaṃ vā hoti, bahūni dhanāni yassa so bahudhano, lambā kaṇṇā yassa so lambakaṇṇo, vajiraṃ pāṇimhi yassa soyaṃ vajirapāṇi, mattā bahavo mātaṅgā ettha mattabahumātaṅgaṃ vanaṃ, āruḷho vānaro yaṃ rukkhaṃ so āruḷhavānaro, jitāni indriyāni yena so jitindriyo, dinnaṃ bhojanaṃ yassa so dinnabhojano, apagataṃ kāḷakaṃ yasmā paṭā so-yamapagatakāḷako, upagatā dasa yesaṃ te upadasā, āsannadasā, adūradasā, adhikadasā, tayo dasa parimāṇamesaṃ tidasā, kathaṃ dasasaddo saṅkhyāne vattate? Parimāṇasaddasannidhānā, yathā pañca parimāṇamesaṃ pañcakā sakunāti, dve vā tayo vā parimāṇamesaṃ dvattayo vāsaddatthe vā dve vā tayo vā dvattayo.

បទដែលមានវិភត្តិជាទីបំផុតច្រើនបទ តែងរួមជាសមាសមានអត្ថតែមួយ ក្នុងអត្ថនៃបទដទៃ តាមចំណង់ ដូចជា ៖ ទ្រព្យទាំងឡាយច្រើនរបស់បុគ្គលណា បុគ្គលនោះឈ្មោះថា ពហុធនៈ (bahudhano - មានទ្រព្យច្រើន), ត្រចៀកទាំងឡាយវែងរបស់បុគ្គលណា បុគ្គលនោះឈ្មោះថា លម្ពកណ្ណៈ (lambakaṇṇo - មានត្រចៀកវែង), វជិរៈនៅក្នុងដៃរបស់បុគ្គលណា បុគ្គលនោះឈ្មោះថា វជិរបាណិ (vajirapāṇi - មានវជិរៈក្នុងដៃ), ដំរីទាំងឡាយដ៏ចុះប្រេងច្រើនក្នុងព្រៃណា ព្រៃនោះឈ្មោះថា មត្តពហុមាតង្គៈ (mattabahumātaṅgaṃ vanaṃ), ស្វាឡើងកាន់ដើមឈើណា ដើមឈើនោះឈ្មោះថា អារុឡ្ហវានរៈ (āruḷhavānaro), ឥន្ទ្រិយទាំងឡាយដែលបុគ្គលណាឈ្នះហើយ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា ជិតិន្ទ្រិយៈ (jitindriyo), ភោជនដែលគេប្រគេនដល់បុគ្គលណា បុគ្គលនោះឈ្មោះថា ទិន្នភោជនៈ (dinnabhojano), ស្នាមខ្មៅប្រាសចេញហើយចាកសំពត់ណា សំពត់នោះឈ្មោះថា អបគតកាឡកៈ (apagatakāḷako), ជនទាំងឡាយដែលដល់ហើយនូវចំនួនដប់ ឈ្មោះថា ឧបទសៈ (upadasā - ប្រហែលដប់), អាសន្នទសៈ (āsannadasā - ជិតដប់), អទូរទសៈ (adūradasā - មិនឆ្ងាយពីដប់), អធិកទសៈ (adhikadasā - លើសដប់), ជនទាំងឡាយមានចំនួនបីដប់ (សាមសិប) ឈ្មោះថា តិទសៈ (tidasā)។ សួរថា ចុះសព្ទថា ទសៈ (dasa) នេះ ប្រើក្នុងន័យជាចំនួនលេខដូចម្ដេច? ឆ្លើយថា ព្រោះនៅជិតនឹងសព្ទដែលសម្ដែងនូវបរិមាណ ដូចជា សត្វស្លាបទាំងឡាយមានចំនួនប្រាំ ឈ្មោះថា បញ្ចកៈ (pañcakā), មួយទៀត ជនទាំងឡាយមានចំនួនពីរ ឬបី ឈ្មោះថា ទ្វត្តយៈ (dvattayo) ឬក្នុងអត្ថនៃ «វា» សព្ទ គឺ ពីរ ឬបី ឈ្មោះថា ទ្វត្តយៈ (dvattayo)។

Dakkhiṇassā ca pubbassā ca disāya yadantarāḷaṃ dakkhiṇapubbā disā, dakkhiṇā ca sā pubbā cāti vā, saha puttenāgato saputto, salomako vijjamānalomakoti attho, evaṃ sapakkhako, atthī khīrā brāhmaṇīti atthisaddo vijjamānatthe nipāto, kvaci gatatthatāya padantarānamappayogo, kaṇṭhaṭṭhā kāḷā assa kaṇṭhekāḷo, oṭṭhassa mukhamiva mukhamassa oṭṭhamukho, kesasaṅghāto cūḷā assa kesacūḷo, suvaṇṇavikāro alaṅkāro assa suvaṇṇālaṅkāro, papatitaṃ paṇṇamassa papatitapaṇṇo, papaṇṇo, avijjamānā puttā assa avijjamānaputto, na santi puttā assa aputte, kvaci na hoti pañca bhuttavanto assa bhātuno putto assa atthīti bahulādhikārato.

ចន្លោះកណ្ដាលនៃទិសត្បូង និងទិសខាងកើត ឈ្មោះថា ទក្ខិណបុព្វាទិស (dakkhiṇapubbā disā) ឬមួយថា ទិសនោះផង ជាទិសខាងត្បូងផង ជាទិសខាងកើតផង, មកជាមួយកូន ឈ្មោះថា សបុត្តៈ (saputto - មានកូនមកជាមួយ), សលោមៈ (salomako) មានន័យថា មានរោម, ដូចគ្នាដែរ សបក្ខកៈ (sapakkhako - មានស្លាប), ព្រាហ្មណីមានទឹកដោះ ឈ្មោះថា អត្ថិខីរា (atthī khīrā) សព្ទថា អត្ថិ (atthi) ជានិបាតក្នុងអត្ថថា មាន, ជួនកាល ព្រោះតែមានអត្ថយល់បានហើយ ទើបមិនបាច់ប្រើបទដទៃទៀត ដូចជា ៖ ពណ៌ខ្មៅស្ថិតនៅត្រង់ក របស់បុគ្គលណា បុគ្គលនោះឈ្មោះថា កណ្ឋេkាឡៈ (kaṇṭhekāḷo), មាត់ដូចជាមាត់អូដ្ឋ របស់បុគ្គលណា បុគ្គលនោះឈ្មោះថា ឱដ្ឋមុខៈ (oṭṭhamukho), ជួរនៃសក់ជាកំប៉ោយ របស់បុគ្គលណា បុគ្គលនោះឈ្មោះថា កេសចូឡៈ (kesacūḷo), គ្រឿងអលង្ការដែលធ្វើអំពីមាស របស់បុគ្គលណា បុគ្គលនោះឈ្មោះថា សុវណ្ណាលង្ការៈ (suvaṇṇālaṅkāro), ស្លឹកឈើជ្រុះហើយរបស់ដើមឈើណា ដើមឈើនោះឈ្មោះថា បបតិតបណ្ណៈ (papatitapaṇṇo) ឬ បបណ្ណៈ (papaṇṇo), កូនទាំងឡាយមិនមានដល់បុគ្គលណា បុគ្គលនោះឈ្មោះថា អវិជ្ជមានបុត្តៈ (avijjamānaputto), កូនទាំងឡាយមិនមានដល់បុគ្គលណា បុគ្គលនោះឈ្មោះថា អបុត្តៈ (aputto)។ ជួនកាលមិនមានសមាសឡើយ ដូចជា Pañca bhuttavanto (មនុស្សប្រាំនាក់បរិភោគហើយ), Assa bhātuno putto assa atthi (កូនរបស់បងប្អូនប្រុសរបស់គាត់មានដល់គាត់) ព្រោះតែអំណាចនៃពាក្យថា ពហុលំ (bahulaṃ)។

18. Tattha gahetvā tena paharitvā yuddhe sarūpaṃ.

១៨. បទមានរូបដូចគ្នា ក្នុងអត្ថថា ចាប់យកក្នុងទីនោះ ឬវាយដោយវត្ថុនោះ ក្នុងសង្គ្រាម។

Sattamyantaṃ [Pg.125] tatiyantañca sarūpamanekaṃ tattha gahetvā tena paharitvā yuddhe-ññapadatthe ekatthaṃ vā hoti, kesesu ca kesesu ca gahetvā yuddhaṃ pavattaṃ kesākesi, daṇḍehi ca daṇḍehi ca paharitvā yuddhaṃ pavattaṃ daṇḍādaṇḍi, muṭṭhāmuṭṭhi, ‘‘ci vītiyāre’’ (3-51) ti ci samāsanto, ‘‘cismiṃ’’ (3.66) ti akāro. Tattha teneti kiṃ? Kāyañca kāyañca gahetvā yuddhaṃ pavattaṃ. Gahetvā paharitvāti kiṃ? Rathe ca rathe ca ṭhatvā yuddhaṃ pavatti. Yuddheti kiṃ? Hatthe ca hatthe ca gahetvā sakhyaṃ pavattaṃ. Sarūpanti kiṃ? Daṇḍehi ca musalehi ca paharitvā yuddha pavattaṃ.

បទដែលមានសត្តមីវិភត្តិជាទីបំផុត និងបទដែលមានតតិយាវិភត្តិជាទីបំផុត មានរូបដូចគ្នា ច្រើនបទ ក្នុងអត្ថថា ចាប់យកក្នុងទីនោះ ឬវាយដោយវត្ថុនោះ ក្នុងសង្គ្រាម តែងរួមជាសមាសមានអត្ថតែមួយ ក្នុងអត្ថនៃបទដទៃ តាមចំណង់ ដូចជា ៖ ការច្បាំងគ្នាប្រព្រឹត្តទៅហើយ ដោយចាប់សក់ និងសក់ ឈ្មោះថា កេសាកេសិ (kesākesi), ការច្បាំងគ្នាប្រព្រឹត្តទៅហើយ ដោយវាយនឹងដំបង និងដំបង ឈ្មោះថា ទណ្ឌាទណ្ឌិ (daṇḍādaṇḍi), មុដ្ឋាមុដ្ឋិ (muṭṭhāmuṭṭhi - ច្បាំងគ្នាដោយកណ្ដាប់ដៃ)។ ដោយសូត្រថា «ci vītiyāre» នាំឲ្យមាន ចិ-បច្ច័យនៅចុងសមាស, ដោយសូត្រថា «cismiṃ» នាំឲ្យមានអក្សរ អា (akāro)។ ពាក្យថា «ក្នុងទីនោះ និងដោយវត្ថុនោះ» តើដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ ៖ Kāyañca kāyañca gahetvā yuddhaṃ pavattaṃ (ការច្បាំងគ្នាប្រព្រឹត្តទៅហើយ ដោយចាប់កាយ និងកាយ)។ ពាក្យថា «ចាប់យក និងវាយ» តើដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ ៖ Rathe ca rathe ca ṭhatvā yuddhaṃ pavatti (ការច្បាំងគ្នាប្រព្រឹត្តទៅហើយ ដោយឈរលើរថ និងរថ)។ ពាក្យថា «ក្នុងសង្គ្រាម» តើដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ ៖ Hatthe ca hatthe ca gahetvā sakhyaṃ pavattaṃ (ភាពជាមិត្តប្រព្រឹត្តទៅហើយ ដោយចាប់ដៃ និងដៃ)។ ពាក្យថា «មានរូបដូចគ្នា» តើដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ ៖ Daṇḍehi ca musalehi ca paharitvā yuddhaṃ pavattaṃ (ការច្បាំងគ្នាប្រព្រឹត្តទៅហើយ ដោយវាយនឹងដំបង និងត្បាល់)។

19. Catthe.

១៩. ក្នុងអត្ថនៃ ច-សព្ទ (ទ្វន្ទសមាស)។

Anekaṃ syādyantaṃ catthe ekatthaṃ vā bhavati. Samuccayonvācayo itarītarayogo samāhāro ca ca saddatthā, tattha samuccayānvācayesu nekatthībhāvo sambhavati, tesu hi samuccayo aññamaññanirapekkhā namattappadhānānaṃ katthaci kiriyāvisese cīyamānatā, yathā ‘dhave ca khadire ca palāse ca chindā’ti. Anvācayo ca yattheko padhānabhāvena vidhīyate aparo ca guṇabhāvena, yathā ‘bhikkhañcara gāvo cānaye’ti. Itaradvaye tu sambhavati, tesu hi aññamaññasāpekkhānamavayavabhadānugato itarītarayogo, yathā ‘sāriputtamoggallānā’ti, assāvayavappadhānattā bahuvacanameva. Aññamaññasāpekkhānameva tirohitāvayavabhedo samudāyappadhāno samāhāro, yathā ‘chattupāhana’nti, assa pana samudāyappadhānattā ekavacanameva.

បទដែលមានវិភត្តិជាទីបំផុតច្រើនបទ ក្នុងអត្ថនៃ ច-សព្ទ តែងរួមជាសមាសមានអត្ថតែមួយ តាមចំណង់។ អត្ថរបស់ ច-សព្ទ មាន ៤ យ៉ាងគឺ ៖ សមុច្ចយៈ (ការប្រមូលរួមគ្នា), អន្វាចយៈ (ការភ្ជាប់តាមក្រោយ), ឥតរេតរយោគៈ (ការផ្សំគ្នាដោយឡែកៗពីគ្នា) និង សមហរៈ (ការរួមគ្នាជាក្រុមតែមួយ)។ ក្នុងអត្ថទាំងនោះ ភាពជាអត្ថតែមួយ (សមាស) មិនអាចមានបានឡើយ ក្នុងសមុច្ចយៈ និងអន្វាចយៈ។ ព្រោះថា ក្នុងអត្ថទាំងពីរនោះ សមុច្ចយៈ គឺការប្រមូលមកនូវធម៌ទាំងឡាយដែលមានសេចក្ដីសំខាន់ស្មើៗគ្នា ដោយមិនអាស្រ័យគ្នាទៅវិញទៅមក ក្នុងកិរិយាពិសេសណាមួយ ដូចជា ៖ «ចូរអ្នកកាប់នូវដើមធរផង ដើមខទិរៈផង ដើមបលាសៈផង» (dhave ca khadire ca palāse ca chindāti)។ ចំណែកឯ អន្វាចយៈ គឺការសម្ដែងនូវធម៌មួយជាប្រធាន ហើយធម៌មួយទៀតជាផ្នែកបន្ទាប់បន្សំ ដូចជា ៖ «ចូរអ្នកដើរទៅសុំទានផង ហើយចូរនាំយកមេគោទាំងឡាយមកផង» (bhikkhañcara gāvo cānayeti)។ ប៉ុន្តែ ភាពជាសមាសអាចមានបាន ក្នុងអត្ថពីរខាងចុង (គឺឥតរេតរយោគៈ និងសមហរៈ)។ ក្នុងអត្ថទាំងពីរនោះ ឥតរេតរយោគៈ គឺការផ្សំគ្នានៃធម៌ទាំងឡាយដែលអាស្រ័យគ្នាទៅវិញទៅមក ដោយរក្សាទុកនូវលក្ខណៈខុសគ្នានៃចំណែកនីមួយៗ ដូចជា ៖ «ព្រះសារីបុត្ត និងព្រះមោគ្គល្លាន» (sāriputtamoggallānā) សមាសនេះត្រូវប្រើពហុវចនៈ ព្រោះមានចំណែកនីមួយៗជាប្រធាន។ ចំណែកឯ សមហរៈ គឺការរួមគ្នាជាក្រុមតែមួយ ដោយលាក់បំបាត់នូវលក្ខណៈខុសគ្នានៃចំណែកនីមួយៗ ហើយមានក្រុមទាំងមូលជាប្រធាន ដូចជា ៖ «ឆត្រ និងស្បែកជើង» (chattupāhanaṃ) សមាសនេះត្រូវប្រើឯកវចនៈ ព្រោះមានក្រុមទាំងមូលជាប្រធាន។

Te [Pg.126] ca samāhārītarītarayogā bahulaṃ vidhānā niyatavisayāyeva honti, tatrāyaṃ visayavibhāgo nirutthipiṭakāgato-pāṇitūriyayoggasenaṅgānaṃ, niccaverīnaṃ, saṅkhyāparimāṇa-saññānaṃ, khuddajantukānaṃ, pacanacaṇḍālānaṃ, caraṇasādhāraṇānaṃ, ekajjhāyanapāvacanānaṃ, liṅgavisesānaṃ, vividhaviruddhānaṃ disānaṃ, nadīnañca niccaṃ samāhārekattaṃ bhavati, tiṇarukkhapasusakunadhanadhaññabyañjanajanappadānaṃ vā, aññesamitarītarayogova.

សមាសទាំងឡាយមាន សមហរៈ និងឥតរេតរយោគៈ ទាំងនោះ តែងមានវិធានជាច្រើន និងមានវិស័យកំណត់ជាក់លាក់។ ក្នុងសមាសទាំងនោះ ការបែងចែកវិស័យដែលមកចាកគម្ពីរនិរុត្តិបិដក មានដូចតទៅ ៖ អវយវៈនៃសត្វមានដៃជើង (pāṇyaṅga), គ្រឿងតន្ត្រី (tūriyaṅga), គ្រឿងទឹម (yoggaṅga), អង្គនៃសេនា (senaṅga), សត្វជាសត្រូវនឹងគ្នាជាប្រចាំ (niccaverī), សព្ទសម្ដែងចំនួនលេខនិងបរិមាណ (saṅkhyāparimāṇasaññā), សត្វតូចតាច (khuddajantuka), ពួកអ្នកសម្លាប់សត្វនិងចណ្ឌាល (pacanacaṇḍāla), ធម៌ជាគ្រឿងប្រព្រឹត្តទូទៅ (caraṇasādhāraṇa), ព្រះពុទ្ធវចនៈដែលត្រូវសិក្សារួមគ្នា (ekajjhāyanapāvacana), ភេទខុសគ្នា (liṅgavisesa), វត្ថុផ្ទុយគ្នាផ្សេងៗ (vividhaviruddha), ទិសទាំងឡាយ (disā), និងទន្លេទាំងឡាយ (nadī) តែងជាសមហរៈឯកវចនៈជាប្រចាំ។ ចំណែកឯ ស្មៅ (tiṇa), ដើមឈើ (rukkha), សត្វជើងបួន (pasu), សត្វស្លាប (sakuna), ទ្រព្យ (dhana), ធញ្ញជាតិ (dhañña), គ្រឿងផ្សំអាហារ (byañjana), និងជនបទទាំងឡាយ (janapada) តែងជាសមហរៈខ្លះ ឬជាឥតរេតរយោគៈខ្លះ តាមចំណង់។ ចំពោះពាក្យដទៃក្រៅពីនេះ តែងជាឥតរេតរយោគៈតែម្យ៉ាង។

Pāṇyaṅgānaṃ-cakkhusotaṃ, mukhanāsikaṃ, hanugīvaṃ, chavimaṃsalohitaṃ, nāmarūpaṃ, jarāmaraṇaṃ. Turiyaṅgānaṃ-alasatālambaraṃ, murajagomukhaṃ, saṅkhadeṇḍimaṃ, maddavikapāṇavikaṃ, gītavāditaṃ, sammatālaṃ. Yoggaṅgānaṃ phālapācanaṃ, yuganaṅgalaṃ. Senaṅgānaṃ-asisattitomarapiṇḍaṃ, asicammaṃ, dhanukalāpaṃ, paharaṇāvaraṇaṃ. Niccaverīnaṃ-ahinakulaṃ, bīḷālamūsikaṃ, kākolūkaṃ, nāgasupaṇṇaṃ. Saṅkhyāparimāṇa saññānaṃ-ekakadukaṃ, dukatikaṃ, tikacatukkaṃ, catukkapañcakaṃ, dasekādasakaṃ. Khuddajantukānaṃ kīṭapaṭaṅgaṃ, kunthakipillikaṃ, ḍaṃsamakasaṃ, makkhikakipillikaṃ. Pacanacaṇḍālānaṃ-orabbhikasūkarikaṃ, sākunti kamāgavikaṃ, sapākacaṇḍālaṃ, venarathakāraṃ, pukkusa chavaḍāhakaṃ. Caraṇasādhāraṇānaṃ-atisabhāradvājaṃ, kaṭhakalāpaṃ, sīlapaññāṇaṃ, samathavipassanaṃ, vijjācaraṇaṃ. Ekajjhāyanapāvacanānaṃ dīghamajjhimaṃ, ekuttarasaṃyuttakaṃ, khandhakavibhaṅgaṃ. Liṅgavisesānaṃ-itthipukhaṃ, dāsidāsaṃ, cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhāraṃ, tiṇakaṭṭhasākhāpalāsaṃ, ‘lābhī hoti cīvarapiṇḍapātasenā- sanagilānappaccayabhesajjaparikkhārāna’ntipi dissati. Vividhaviruddhānaṃ kusalākusalaṃ[Pg.127], sāvajjānavajjaṃ, hīnappaṇītaṃ, kaṇhasukkaṃ, chekapāpakaṃ. Disānaṃ pubbāparaṃ, dakkhiṇuttaraṃ, pubbadakkhiṇaṃ, pubbuttaraṃ, adharuttaraṃ, aparadakkhiṇaṃ, aparuttaraṃ. Nadīnaṃ-gaṅgāyamunaṃ, mahisarabhu.

ឧទាហរណ៍នៃអវយវៈនៃសត្វមានដៃជើង ៖ ភ្នែកនិងត្រចៀក (cakkhusotaṃ), មាត់និងច្រមុះ (mukhanāsikaṃ), ថ្គាមនិងក (hanugīvaṃ), ស្បែកសាច់និងឈាម (chavimaṃsalohitaṃ), នាមនិងរូប (nāmarūpaṃ), ជរានិងមរណៈ (jarāmaraṇaṃ)។ គ្រឿងតន្ត្រី ៖ ស្គរអាលសៈនិងស្គរតាលម្ពរៈ (alasatālambaraṃ), ស្គរធំនិងស្គរមុខគោ (murajagomukhaṃ), សង្ខនិងស្គរដេណ្ឌិមៈ (saṅkhadeṇḍimaṃ), ស្គរមទ្ទវិកៈនិងស្គរបាណវិកៈ (maddavikapāṇavikaṃ), ចម្រៀងនិងតន្ត្រី (gītavāditaṃ), ឆាបនិងឈឹង (sammatālaṃ)។ គ្រឿងទឹម ៖ ផាលនិងជន្លួញ (phālapācanaṃ), នឹមនិងនង្គ័ល (yuganaṅgalaṃ)។ អង្គនៃសេនា ៖ ដាវលំពែងនិងគ្រឿងសាស្ត្រាវុធ (asisattitomarapiṇḍaṃ), ដាវនិងខែល (asicammaṃ), ធ្នូនិងបំពង់ព្រួញ (dhanukalāpaṃ), គ្រឿងប្រហារនិងគ្រឿងការពារ (paharaṇāvaraṇa)។ សត្វជាសត្រូវនឹងគ្នាជាប្រចាំ ៖ ពស់និងពង្រូល (ahinakulaṃ), ឆ្មានិងកណ្ដុរ (bīḷālamūsikaṃ), ក្អែកនិងទីទុយ (kākolūkaṃ), គ្រុឌនិងនាគ (nāgasupaṇṇaṃ)។ សព្ទសម្ដែងចំនួនលេខនិងបរិមាណ ៖ ក្រុមមួយនិងក្រុមពីរ (ekakadukaṃ), ក្រុមពីរនិងក្រុមបី (dukatikaṃ), ក្រុមបីនិងក្រុមបួន (tikacatukkaṃ), ក្រុមបួននិងក្រុមប្រាំ (catukkapañcakaṃ), ក្រុមដប់និងក្រុមដប់មួយ (dasekādasakaṃ)។ សត្វតូចតាច ៖ ខ្ទួយនិងកណ្ដូប (kīṭapaṭaṅgaṃ), ស្រមោចនិងអង្ក្រង (kunthakipillikaṃ), របោមនិងមូស (ḍaṃsamakasaṃ), រុយនិងអង្ក្រង (makkhikakipillikaṃ)។ ពួកអ្នកសម្លាប់សត្វនិងចណ្ឌាល ៖ អ្នកសម្លាប់ចៀមនិងអ្នកសម្លាប់ជ្រូក (orabbhikasūkarikaṃ), អ្នកសម្លាប់សត្វស្លាបនិងព្រានព្រៃ (sākuntikamāgavikaṃ), ពួកស៊ីសាច់ឆ្កែនិងពួកចណ្ឌាល (sapākacaṇḍālaṃ), ជាងកន្ត្រកនិងជាងរថ (venarathakāraṃ), ពួកបុគ្កុសៈនិងពួកដុតខ្មោច (pukkusachavaḍāhakaṃ)។ ធម៌ជាគ្រឿងប្រព្រឹត្តទូទៅ ៖ ពួកអតិសភារទ្វាជៈនិងពួកកថៈ (atisabhāradvājaṃ), ពួកកថៈនិងពួកកលាបៈ (kaṭhakalāpaṃ), សីលនិងបញ្ញា (sīlapaññāṇaṃ), សមថៈនិងវិបស្សនា (samathavipassanaṃ), វិជ្ជានិងចរណៈ (vijjācaraṇaṃ)។ ព្រះពុទ្ធវចនៈដែលត្រូវសិក្សារួមគ្នា ៖ ទីឃនិកាយនិងមជ្ឈិមនិកាយ (dīghamajjhimaṃ), អង្គុត្តរនិកាយនិងសំយុត្តនិកាយ (ekuttarasaṃyuttakaṃ), គម្ពីរខន្ធកៈនិងគម្ពីរវិភង្គ (khandhakavibhaṅgaṃ)។ ភេទខុសគ្នា ៖ ស្រីនិងប្រុស (itthipukhaṃ), ខ្ញុំស្រីនិងខ្ញុំប្រុស (dāsidāsaṃ), គ្រឿងបរិក្ខារមានចីវរ បិណ្ឌបាត សេនាសនៈ និងគិលានប្បច្ចយភេសជ្ជៈ (cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhāraṃ), ស្មៅ ឈើ មែកឈើ និងស្លឹកឈើ (tiṇakaṭṭhasākhāpalāsaṃ) (ក៏មានឃើញប្រើជាពហុវចនៈថា «lābhī hoti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārānaṃ» ខ្លះដែរ)។ វត្ថុផ្ទុយគ្នាផ្សេងៗ ៖ កុសលនិងអកុសល (kusalākusalaṃ), ធម៌មានទោសនិងធម៌មិនមានទោស (sāvajjānavajjaṃ), ធម៌ថោកទាបនិងធម៌ឧត្តម (hīnappaṇītaṃ), ធម៌ខ្មៅនិងធម៌ស (kaṇhasukkaṃ), មនុស្សឈ្លាសវៃនិងមនុស្សពាល (chekapāpakaṃ)។ ទិសទាំងឡាយ ៖ ទិសខាងកើតនិងទិសខាងលិច (pubbāparaṃ), ទិសខាងត្បូងនិងទិសខាងជើង (dakkhiṇuttaraṃ), ទិសខាងកើតនិងទិសខាងត្បូង (pubbadakkhiṇaṃ), ទិសខាងកើតនិងទិសខាងជើង (pubbuttaraṃ), ទិសខាងក្រោមនិងទិសខាងលើ (adharuttaraṃ), ទិសខាងលិចនិងទិសខាងត្បូង (aparadakkhiṇaṃ), ទិសខាងលិចនិងទិសខាងជើង (aparuttaraṃ)។ ទន្លេទាំងឡាយ ៖ ទន្លេគង្គានិងទន្លេយមុនា (gaṅgāyamunaṃ), ទន្លេមហីនិងទន្លេសរភូ (mahisarabhu)។

Tiṇavisesānaṃ-kāsakusaṃ kāsakusā, usīrabīraṇaṃ usīrabīraṇā, muñjapabbajaṃ muñjapabbajaṃ muñjapabbajā. Rukkhavisesānaṃ khadirapalāsaṃ khadirapalāsā, vossakaṇṇaṃ dhavāssakaṇṇā, pilakkhanigrodhaṃ pilakkhanigrodhā, assatthakapitthanaṃ assatthakapitthanā, sākasālaṃ sākasālā. Pasuvisesānaṃ-gajagavajaṃ gajagavajā, gomahisaṃ gomahisā, eṇeyyagomahisaṃ eṇeyyagomahisā, eṇeyyavarāhaṃ eṇeyyavarāhā, ajeḷakaṃ ajeḷakā, kukkurasūkaraṃ kukkurasūkarā, hatthigavāssavaḷavaṃ hatthigavāssavaḷavā. Sakunavisesānaṃ-haṃsabalāvaṃ haṃsabalāvā, kāraṇḍavacakkavākaṃ kāraṇḍavacakkavākā, bakabalākaṃ bakabalākā. Dhanānaṃ-hiraññasuvaṇṇaṃ hiraññasuvaṇṇā, maṇisaṅkhamuttāveḷuriyaṃ maṇisaṅkhamuttāveḷuriyā, jātarūparajataṃ jātarūparajatā. Dhaññānaṃ-sāliyavakaṃ sāliyavakā, tilamuggamāsaṃ tilamuggamāsā, nipphāvakulatthaṃ nipphāvakulatthā. Byañjanānaṃ-sākasuvaṃ sākasuvā, gabyamāhisaṃ gabyamāhisā, eṇeyyavārāhaṃ eṇeyyavārāhā, migamāyūraṃ migamāyūrā. Janapadānaṃ-kāsikosalaṃ kāsikosalā, vajjimallaṃ vajjimallā, cetivaṃsaṃ cetivaṃsā, macchasūrasenaṃ macchasūrasenā, kurupañcālaṃ kurupañcālā. Itarītarayogo yathā-candimasūriyā, samaṇabrāhmaṇā mātāpitaro iccādi.

ប្រភេទស្មៅ ៖ ស្មៅកាសៈនិងស្មៅកុសៈ ឈ្មោះថា កាសកុសំ (kāsakusaṃ) ឬ កាសកុសា (kāsakusā), ស្មៅអុសីរៈនិងស្មៅពាល ឈ្មោះថា ឧសីរបីរណំ (usīrabīraṇaṃ) ឬ ឧសីរបីរណា (usīrabīraṇā), ស្មៅមុញ្ជៈនិងស្មៅបព្វជៈ ឈ្មោះថា មុញ្ជបព្វជំ (muñjapabbajaṃ) ឬ មុញ្ជបព្វជា (muñjapabbajā)។ ប្រភេទដើមឈើ ៖ ដើមខទិរៈនិងដើមបលាសៈ ឈ្មោះថា ខទិរបលាសំ (khadirapalāsaṃ) ឬ ខទិរបលាសា (khadirapalāsā), ដើមធរនិងដើមអស្សកណ្ណៈ ឈ្មោះថា ធវស្សកណ្ណំ (dhavāssakaṇṇaṃ) ឬ ធវស្សកណ្ណា (dhavāssakaṇṇā), ដើមជ្រៃនិងដើមជ្រៃជ្រឹង ឈ្មោះថា បិលក្ខនិគ្រោធំ (pilakkhanigrodhaṃ) ឬ បិលក្ខនិគ្រោធា (pilakkhanigrodhā), ដើមពោធិ៍និងដើមខ្វិត ឈ្មោះថា អស្សត្ថកបិត្ថនំ (assatthakapitthanaṃ) ឬ អស្សត្ថកបិត្ថនា (assatthakapitthanā), ដើមសាកៈនិងដើមរាំងភ្នំ ឈ្មោះថា សាកសាលំ (sākasālaṃ) ឬ សាកសាលា (sākasālā)។ ប្រភេទសត្វជើងបួន ៖ ដំរីនិងខ្ទីង ឈ្មោះថា គជគវជំ (gajagavajaṃ) ឬ គជគវជា (gajagavajā), គោនិងក្របី ឈ្មោះថា គោហិសំ (gomahisaṃ) ឬ គោហិសា (gomahisā), ខ្លាឃ្មុំគោនិងក្របី ឈ្មោះថា ឯណេយ្យគោហិសំ (eṇeyyagomahisaṃ) ឬ ឯណេយ្យគោហិសា (eṇeyyagomahisā), ខ្លាឃ្មុំនិងជ្រូកព្រៃ ឈ្មោះថា ឯណេយ្យវរាហំ (eṇeyyavarāhaṃ) ឬ ឯណេយ្យវរាហា (eṇeyyavarāhā), ពពែនិងចៀម ឈ្មោះថា អជេឡកំ (ajeḷakaṃ) ឬ អជេឡកា (ajeḷakā), ឆ្កែនិងជ្រូក ឈ្មោះថា កុក្កុរសូករំ (kukkurasūkaraṃ) ឬ កុក្កុរសូករា (kukkurasūkarā), ដំរី គោ សេះ និងមេគោ ឈ្មោះថា ហត្ថិគវាស្សវឡវំ (hatthigavāssavaḷavaṃ) ឬ ហត្ថិគវាស្សវឡវា (hatthigavāssavaḷavā)។ ប្រភេទសត្វស្លាប ៖ ហង្សនិងកុក ឈ្មោះថា ហំសពលាវំ (haṃsabalāvaṃ) ឬ ហំសពលាវា (haṃsabalāvā), ទាកាបនិងក្ងោក ឈ្មោះថា ការណ្ឌវចក្កវាកំ (kāraṇḍavacakkavākaṃ) ឬ ការណ្ឌវចក្កវាកា (kāraṇḍavacakkavākā), ស្ទាំងនិងកុក ឈ្មោះថា ពកពលាកំ (bakabalākaṃ) ឬ ពកពលាកា (bakabalākā)។ ប្រភេទទ្រព្យ ៖ ប្រាក់និងមាស ឈ្មោះថា ហិរញ្ញសុវណ្ណំ (hiraññasuvaṇṇaṃ) ឬ ហិរញ្ញសុវណ្ណា (hiraññasuvaṇṇā), កែវមណី សង្ខ គជសារ និងកែវពិទូរ្យ ឈ្មោះថា មណិសង្ខមុត្តាវេឡុរិយំ (maṇisaṅkhamuttāveḷuriyaṃ) ឬ មណិសង្ខមុត្តាវេឡុរិយា (maṇisaṅkhamuttāveḷuriyā), មាសនិងប្រាក់ ឈ្មោះថា ជាតរូបរជតំ (jātarūparajataṃ) ឬ ជាតរូបរជតា (jātarūparajatā)។ ប្រភេទធញ្ញជាតិ ៖ ស្រូវសាលីនិងស្រូវបាឡេ ឈ្មោះថា សាលិយវកំ (sāliyavakaṃ) ឬ សាលិយវកា (sāliyavakā), ល្ង សណ្ដែកខៀវ និងសណ្ដែកបាយ ឈ្មោះថា តិលមុគ្គមាសំ (tilamuggamāsaṃ) ឬ តិលមុគ្គមាសា (tilamuggamāsā), សណ្ដែកសនិងសណ្ដែកសៀង ឈ្មោះថា និប្ផាវកុលត្ថំ (nipphāvakulatthaṃ) ឬ និប្ផាវកុលត្ថា (nipphāvakulatthā)។ ប្រភេទគ្រឿងផ្សំអាហារ ៖ បន្លែនិងសាច់ស្លាប ឈ្មោះថា សាកសុវំ (sākasuvaṃ) ឬ សាកសុវា (sākasuvā), ទឹកដោះគោនិងទឹកដោះក្របី ឈ្មោះថា គព្យមាហិសំ (gabyamāhisaṃ) ឬ គព្យមាហិសា (gabyamāhisā), សាច់ខ្លាឃ្មុំនិងសាច់ជ្រូកព្រៃ ឈ្មោះថា ឯណេយ្យវារាហំ (eṇeyyavārāhaṃ) ឬ ឯណេយ្យវារាហា (eṇeyyavārāhā), សាច់ម្រឹគនិងសាច់ក្ងោក ឈ្មោះថា មិគមាយូរំ (migamāyūraṃ) ឬ មិគមាយូរា (migamāyūrā)។ ប្រភេទជនបទ ៖ ដែនកាសីនិងដែនកោសល ឈ្មោះថា កាសិកោសលំ (kāsikosalaṃ) ឬ កាសិកោសលា (kāsikosalā), ដែនវជ្ជីនិងដែនមល្លៈ ឈ្មោះថា វជ្ជីមល្លំ (vajjimallaṃ) ឬ វជ្ជីមល្លា (vajjimallā), ដែនចេតីនិងដែនវំសៈ ឈ្មោះថា ចេតិវំសំ (cetivaṃsaṃ) ឬ ចេតិវំសា (cetivaṃsā), ដែនមច្ឆៈនិងដែនសូរេសនៈ ឈ្មោះថា មច្ឆសូរេសនំ (macchasūrasenaṃ) ឬ មច្ឆសូរេសនា (macchasūrasenā), ដែនកុរុនិងដែនបញ្ចាល ឈ្មោះថា កុរុបញ្ចាលំ (kurupañcālaṃ) ឬ កុរុបញ្ចាលា (kurupañcālā)។ ឧទាហរណ៍នៃឥតរេតរយោគសមាស ដូចជា ៖ ព្រះចន្ទនិងព្រះអាទិត្យ (candimasūriyā), សមណៈនិងព្រាហ្មណ៍ (samaṇabrāhmaṇā), មាតានិងបិតា (mātāpitaro) ជាដើម។

Etasmiṃ [Pg.128] ekatthībhāvakaṇḍe yaṃ vuttaṃ pubbaṃ, tadeva pubbaṃ nipatati kamātikkame payojanābhāvā. Kvaci vipallāsopi hoti bahulādhikārato, dantānaṃ rājā rājadanto, katthaci kamaṃ paccānādarā pubbakālassāpi paranipāto, littavāsito, naggamusito, sittasammaṭṭho, bhaṭṭhaluñcito. Catthe yadekatthaṃ tattha keci pubbapadaṃ bahudhā niyamenti, tadiha byabhicāradassāna na vuttanti daṭṭhabbaṃ.

ក្នុងឯកត្ថីភាវកណ្ឌ (កណ្ឌស្ដីពីការរួមជាអត្ថតែមួយ) នេះ បទណាដែលពោលមុន បទនោះឯងតែងធ្លាក់ចុះមុន (ស្ថិតនៅជាបុព្វបទ) ព្រោះគ្មានប្រយោជន៍ក្នុងការរំលងលំដាប់។ ជួនកាល ក៏មានការត្រឡប់លំដាប់គ្នាខ្លះដែរ ព្រោះអំណាចនៃពាក្យថា ពហុលំ (bahulaṃ) ដូចជា ៖ ស្តេចនៃធ្មេញ ឈ្មោះថា រាជទន្តៈ (rājadanto)។ ក្នុងកន្លែងខ្លះ ព្រោះមិនអើពើនឹងលំដាប់ ទោះបីជាបទដែលមានកាលមុន ក៏ធ្លាក់ចុះទៅខាងក្រោយវិញ (ស្ថិតនៅជាបរបទ) ដូចជា ៖ លាបនិងអប់ ឈ្មោះថា លិត្តវាសិតៈ (littavāsito), ស្រាតនិងប្លន់ ឈ្មោះថា នគ្គមុសិតៈ (naggamusito), ស្រោចស្រពនិងបោសសម្អាត ឈ្មោះថា សិត្តសម្មដ្ឋៈ (sittasammaṭṭho), ធ្លាក់ចុះនិងដកចេញ ឈ្មោះថា ភដ្ឋលុញ្ចិតៈ (bhaṭṭhaluñcito)។ ក្នុងអត្ថនៃ ច-សព្ទ នោះ បទណាដែលមានអត្ថតែមួយ អាចារ្យខ្លះតែងកំណត់បុព្វបទដោយច្រើនយ៉ាង ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ គួរជ្រាបថា មិនបានពោលទុកឡើយ ព្រោះឃើញថាមិនទៀងទាត់។

20. Samāhāre napuṃsakaṃ.

២០. សមាសដែលជាសមហរៈ តែងជាណបុំសកលិង្គ។

Catthe samāhāre yadekatthaṃ, taṃ napuṃsakaliṅgaṃ bhavati, tathācevodāhaṭaṃ, katthaci na hoti ‘sabhāparisāyā’ti ñāpakā, ādhipaccaparivāro, chandapārisuddhi, paṭisandhipavattiyaṃ.

ក្នុងសមាសដែលមានអត្ថថា «ច» (ទ្វន្ទសមាស) បើជាសមាហារៈ (ការរួមក្រុម) មានអត្ថជាឯកវចនៈ តែងជាណបុំសកលិង្គ ដូចដែលបានសម្តែងទុកហើយនោះឯង។ ក្នុងទីខ្លះមិនមាន (ជាណបុំសកលិង្គ) ឡើយ ដូចជាពាក្យថា «សភាបរិសាយំ» ជាគ្រឿងសម្គាល់ (ញាបកៈ) ដូចជាពាក្យថា «អាធិបច្ចបរិវារោ» (អធិបតីភាពនិងបរិវារ) «ឆន្ទបារិសុទ្ធិ» (សេចក្តីពេញចិត្តនិងសេចក្តីបរិសុទ្ធ) «បដិសន្ធិបវត្តិយំ» (ក្នុងបដិសន្ធិនិងបវត្តិកាល)។

21. Saṅkhyādi.

២១. សង្ខ្យាទិ។

Ekatthe samāhāre saṅkhyādi napuṃsakaliṅgaṃ bhavati, pañcagavaṃ, catuppathaṃ, samāhārassekattā ekavacanameva hoti, samāhāretveva pañcakāpālo pūvo, tiputto.

ក្នុងសមាហារៈដែលមានអត្ថជាឯកវចនៈ សមាសដែលមានសង្ខ្យា (លេខ) ជាដើម (ទ្វិគុ សមាស) តែងជាណបុំសកលិង្គ ដូចជា «បញ្ចគវំ» (ហ្វូងគោប្រាំ) «ចតុប្បថំ» (ផ្លូវបួន/ផ្លូវបំបែកជាបួន)។ ព្រោះភាពជាឯកវចនៈនៃសមាហារៈ តែងមានតែឯកវចនៈប៉ុណ្ណោះ។ តែក្នុងសមាហារៈប៉ុណ្ណោះ (ទើបជាណបុំសកលិង្គ) ដូចជា «បញ្ចកាបាលោ បូវោ» (នំអាំងក្នុងក្បឿងប្រាំ) «តិបុត្តោ» (បុរសមានកូនបីនាក់)។

22. Kvacekattañca chaṭṭhiyā.

២២. ក្វចេកត្តញ្ច ឆដ្ឋិយា។

Chaṭṭhiyekatthe kvaci napuṃsakattaṃ hotekatthañca, salabhānaṃ chāyā salabhacchāyaṃ, evaṃ sakuntānaṃ chāyā sakuntacchāyaṃ, pāsādacchāyaṃ pāsādacchāyā, gharacchāyaṃ gharacchāyā, amanussasabhāya napuṃsakekattaṃ bhavati brahmasabhaṃ, devasabhaṃ, indasabhaṃ, yakkhasabhaṃ, sarabhasabhaṃ, manussasabhāyaṃ pana khattiyasabhā, rājasabhā iccevamādi, kvacīti kiṃ rājapuriso.

ក្នុងឆដ្ឋីតប្បុរិសសមាសដែលមានអត្ថជាឯកវចនៈ ជួនកាលតែងមានភាពជាណបុំសកលិង្គ និងជាឯកវចនៈ ដូចជា ស្រមោលនៃសត្វកណ្តូបទាំងឡាយ ឈ្មោះថា «សលភច្ឆាយំ»។ ដូចគ្នាដែរ ស្រមោលនៃសត្វស្លាបទាំងឡាយ ឈ្មោះថា «សកុន្តច្ឆាយំ»។ «បាសាទច្ឆាយំ» ឬ «បាសាទច្ឆាយា» (ស្រមោលប្រាសាទ) «ឃរច្ឆាយំ» ឬ «ឃរច្ឆាយា» (ស្រមោលផ្ទះ)។ ក្នុងសភាដែលមិនមែនជាមនុស្ស (អមនុស្សសភា) តែងមានភាពជាណបុំសកលិង្គ និងជាឯកវចនៈ ដូចជា «ព្រហ្មសភំ» (សភាព្រហ្ម) «ទេវសភំ» (សភាទេវតា) «ឥន្ទសភំ» (សភាព្រះឥន្ទ) «យក្ខសភំ» (សភាយក្ស) «សរភសភំ» (សភាសត្វសរភៈ)។ ចំណែកក្នុងសភារបស់មនុស្ស ដូចជា «ខត្តិយសភា» (សភាក្សត្រ) «រាជសភា» (រាជសភា) ជាដើម។ ពាក្យថា «ក្វចិ» (ជួនកាល) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យដូចជា «រាជបុរិសោ» (បុរសរបស់ព្រះរាជា)។

23. Syādīsu rasso.

២៣. ស្យាទីសុ រស្សោ។

Napuṃsake [Pg.129] vattamānassa rasso hoti syādīsu. Salabhacchāyaṃ, syādīsūti kiṃ? Salabhacchāye.

ស្រៈរបស់សព្ទដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងណបុំសកលិង្គ តែងដល់នូវភាពជាស្រៈរស្សៈ (ស្រៈខ្លី) ក្នុងកាលដែលមានវិភត្តិមាន «សិ» ជាដើមនៅខាងចុង ដូចជា «សលភច្ឆាយំ»។ ពាក្យថា «ស្យាទីសុ» ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យដូចជា «សលភច្ឆាយេ»។

24. Ghapassantassāppadhānassa.

២៤. ឃបស្សន្តស្សប្បធានស្ស។

Antabhūtassa appadhānassa ghapassa syādīsu rasso hoti. Bahumālo poso, nikkosambi, ativāmoru, antassāti kiṃ? Rājā kaññāpiyo, appadhānassāti kiṃ? Rājakumārī brahmabandhū.

ស្រៈចុងក្រោយនៃឃ-បច្ច័យ និងប-បច្ច័យ (ស្រៈ អា, អី, អ៊ូ ស្រីលិង្គ) ដែលមិនមែនជាប្រធាន (ជាអប្បធាន) តែងដល់នូវភាពជាស្រៈរស្សៈ ក្នុងកាលដែលមានវិភត្តិមាន «សិ» ជាដើមនៅខាងចុង ដូចជា «ពហុម៉ាលោ បោសោ» (បុរសមានកម្រងផ្កាច្រើន) «និក្កោសម្ពិ» (អ្នកចេញទៅចាកក្រុងកោសម្ពី) «អតិវាមោរុ» (ស្ត្រីមានភ្លៅល្អក្រៃលែង)។ ពាក្យថា «អន្តស្ស» (នៃភាគខាងចុង) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យដូចជា «រាជា កញ្ញាបិយោ»។ ពាក្យថា «អប្បធានស្ស» (នៃពាក្យមិនមែនជាប្រធាន) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យដូចជា «រាជកុមារី» «ព្រហ្មពន្ធូ»។

25. Gossu.

២៥. គោស្សុ។

Antabhūtassa appadhānassa gossa syādīsu u hoti. Cittagu, appadhānassātveva? Sugo, antassātveva? Gokulaṃ.

សព្ទថា «គោ» ដែលនៅខាងចុង និងមិនមែនជាប្រធាន តែងដល់នូវភាពជា «ឧ» ក្នុងកាលដែលមានវិភត្តិមាន «សិ» ជាដើមនៅខាងចុង ដូចជា «ចិត្តគុ» (បុរសមានគោចម្រុះពណ៌)។ ពាក្យថា «អប្បធានស្ស» ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យដូចជា «សុគោ» (គោល្អ)។ ពាក្យថា «អន្តស្ស» ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យដូចជា «គោគុលំ» (ហ្វូងគោ)។

26. Itthiyamatvā.

២៦. ឥត្ថិយមត្វា។

Itthiyaṃ vattamānato akārantato nāmasmā āpaccayo hoti. Dhammadinnā.

ក្នុងអត្ថជាឥត្ថីលិង្គ ក្រោយនាមសព្ទដែលមានអការន្ត តែងចុះ «អា» បច្ច័យ ដូចជា «ធម្មទិន្នា»។

37. Nadādito vī.

៣៧. នទាទិតោ វី។

Nadādīhi itthiyaṃ vīppaccayo hoti. Nadī, mahī, kumārī, taruṇī, vāruṇī, gotamī. (14) ‘‘Gotovā’’ gāvī go, ākatigaṇo-yaṃ, koro ‘‘ntantūnaṃ vīmhi to vā’’ (3-36) ti visesanattho.

ក្រោយនាមសព្ទមាន «នទី» ជាដើម ក្នុងអត្ថជាឥត្ថីលិង្គ តែងចុះ «វី» បច្ច័យ ដូចជា «នទី» «មហី» «កុមារី» «តរុណី» «វារុណី» «គោតមី»។ (១៤) តាមសូត្រថា «គោតោវា» បានជា «គាវី» និង «គោ» នេះជាអាកតិគណៈ (ក្រុមសព្ទដែលមិនកំណត់ស្រេច) អក្សរ «ក» ក្នុងសូត្រថា «ន្តន្តូនំ វីម្ហិ តោ វា» មានប្រយោជន៍ជាវិសេសនៈ។

28. Yakkhāditinī ca.

២៨. យក្ខាទិតិនី ច។

Yakkhādito [Pg.130] itthiyaṃ inī hoti vīca. Yakkhinī yakkhī, nāginī nāgī, sīhinī sīhī.

ក្រោយនាមសព្ទមាន «យក្ខ» ជាដើម ក្នុងអត្ថជាឥត្ថីលិង្គ តែងចុះ «ឥនី» បច្ច័យផង «វី» បច្ច័យផង ដូចជា «យក្ខិនី» «យក្ខី», «នាគិនី» «នាគី», «សីហិនី» «សីហី»។

26. Ārāmikādīhi.

២៦. អារាមិកាទីហិ។

Ārāmikādito inī hotitthiyaṃ. Ārāmikinī, anantarāyikinī, rājinī (15) ‘‘saññāyaṃ mānuso’’ mānusinī, aññatra mānusī.

ក្រោយនាមសព្ទមាន «អារាមិក» ជាដើម ក្នុងអត្ថជាឥត្ថីលិង្គ តែងចុះ «ឥនី» បច្ច័យ ដូចជា «អារាមិកិនី» «អនន្តរាយិកិនី» «រាជិនី»។ (១៥) ក្នុងអត្ថជាសញ្ញា (ឈ្មោះសម្គាល់) សព្ទថា «មានុស» ចុះជា «មានុសិនី» ក្នុងអត្ថដទៃជា «មានុសី»។

30. Yuvaṇṇehi nī.

៣០. យុវណ្ណេហិ នី។

Itthiyamivaṇṇuvaṇṇantehi nī hoti bahulaṃ. Sadāpayatapāṇinī, daṇḍinī, bhikkhunī, khattabandhunī, paracittavidunī, mātuādito kasmā na hoti? Itthippaccayaṃ vināpi itthattābhidhānato.

ក្នុងអត្ថជាឥត្ថីលិង្គ ក្រោយនាមសព្ទដែលមានឥវណ្ណៈ (ស្រៈ ឥ, អី) និងឧវណ្ណៈ (ស្រៈ ឧ, អ៊ូ) ជាខាងចុង តែងចុះ «នី» បច្ច័យជាច្រើន ដូចជា «សទាបយតបាណិនី» «ទណ្ឌិនី» «ភិក្ខុនី» «ខត្តពន្ធុនី» «បរចិត្តវិទុនី»។ ហេតុអ្វីបានជាមិនចុះក្រោយពាក្យមាន «មាតុ» (ម្តាយ) ជាដើម? ព្រោះសព្ទទាំងនោះសម្តែងនូវភាពជាឥត្ថីលិង្គបាន ទោះបីជាគ្មានឥត្ថីបច្ច័យក៏ដោយ។

31. Ktimhāññatthe.

៣១. ក្ដិម្ហាញ្ញត្ថេ។

Ktimhāññattheyeva itthiyaṃ nī hoti bahulaṃ. Sāhaṃ ahiṃ sāratinī, tassā muṭṭhassatiniyā, sā gāvī vacchagiddhinī, aññattheti kiṃ? Dhammarati.

ក្នុងអត្ថដទៃប៉ុណ្ណោះ ក្រោយនាមសព្ទដែលសម្រេចដោយ «តិ» (ក្តិ) បច្ច័យ ក្នុងអត្ថជាឥត្ថីលិង្គ តែងចុះ «នី» បច្ច័យជាច្រើន ដូចជា «សាហំ អហិំ សารតិនី» «តស្សា មុដ្ឋស្សតិនីយា» «សា គាវី វច្ឆគិទ្ធិនី»។ ពាក្យថា «អញ្ញត្ថេ» (ក្នុងអត្ថដទៃ) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យដូចជា «ធម្មរតិ»។

32. Gharaṇyādayo.

៣២. ឃរណ្យាទយោ។

Gharaṇippabhutayo nīppaccantāsādhavo bhavanti. Gharaṇī, pokkharaṇī, īssa-ttaṃ nipātanā, (16) ‘‘ācariyā vā ya-lopo ca’’ ācarinī, ācariyā.

សព្ទទាំងឡាយមាន «ឃរណី» ជាដើម ដែលមាន «នី» បច្ច័យនៅខាងចុង តែងជាសព្ទសម្រេចត្រឹមត្រូវ ដូចជា «ឃរណី» «បោក្ខរណី» (ការធ្វើស្រៈ ឥ ឲ្យទៅជា អី ដោយវិធីនិបាតនៈ)។ (១៦) តាមសូត្រថា «អាចរិយា វា យ-លោបោ ច» បានជា «អាចរិនី» និង «អាចរិយា»។

33. Mātulāditvānī bhariyāyaṃ.

៣៣. មាតុលាទិត្វានី ភរិយាយំ។

Mātulādito [Pg.131] bhariyāyamānī hoti. Mātulānī, vāruṇānī, gahapatānī, ācariyānī, (17) ‘‘abhariyāyaṃ khattiyā vā’’ khattiyānī khattiyā, nadādipāṭhā bhariyāyantu khattiyī.

ក្រោយនាមសព្ទមាន «មាតុល» ជាដើម ក្នុងអត្ថថាជាភរិយា (ប្រពន្ធ) តែងចុះ «អានី» បច្ច័យ ដូចជា «មាតុលានី» (ប្រពន្ធរបស់មា/មីង) «វារុណានី» «គហបតានី» (ប្រពន្ធគហបតី) «អាចរិយានី» (ប្រពន្ធរបស់អាចារ្យ)។ (១៧) ក្នុងអត្ថដែលមិនមែនជាភរិយា តាមសូត្រថា «អភរិយាយំ ខត្តិយា វា» បានជា «ខត្តិយានី» និង «ខត្តិយា» ចំណែកក្នុងអត្ថជាភរិយា តាមការអានក្នុងនទាទិគណៈ តែងជា «ខត្តិយី»។

34. Upamāsaṃhita sahita saññata saha saphavāma lakkhaṇāditūrutū.

៣៤. ឧបមាសំហិត សហិត សញ្ញត សហ សផវាម លក្ខណាទិតូរុតូ។

Ūrusaddā upamānādipubbā ittiyamū hoti. Karabhorū, saṃhitorū, sahitorū, saññatorū, sahorū, saphorū, vāmorū, lakkhaṇorū, ūtiyogavibhāgā ū brahmabandhū.

ក្រោយសព្ទថា «អ៊ូរុ» (ភ្លៅ) ដែលមានឧបមានសព្ទជាដើមនៅខាងដើម ក្នុងអត្ថជាឥត្ថីលិង្គ តែងចុះ «អ៊ូ» បច្ច័យ ដូចជា «ករភោរូ» (ស្ត្រីមានភ្លៅដូចប្រមោយដំរី) «សំហិតោរូ» «សហិតោរូ» «សញ្ញតោរូ» «សហោរូ» «សផោរូ» «វាមោរូ» «លក្ខណោរូ»។ ដោយការបំបែកសូត្រ (យោគវិភាគ) ត្រង់ពាក្យថា «អ៊ូ» នាំឲ្យបានជា «ព្រហ្មពន្ធូ»។

35. Yuvā ti.

៣៥. យុវា តិ។

Yuvasaddato ti hotitthiyaṃ. Yuvati.

ក្រោយសព្ទថា «យុវ» ក្នុងអត្ថជាឥត្ថីលិង្គ តែងចុះ «តិ» បច្ច័យ ដូចជា «យុវតិ» (ស្ត្រីក្រមុំ)។

36. Ntantūnaṃ vīmhito vā.

៣៦. ន្តន្តូនំ វីម្ហិតោ វា។

Vīmhi ntantūnaṃ to vā hoti. Gacchatī gacchantī, sīlavatī sīlavantī.

ក្នុងកាលដែលមាន «វី» បច្ច័យនៅខាងចុង ភាគចុងនៃសព្ទដែលមាន «ន្ត» និង «អន្តុ» តែងដល់នូវភាពជា «តោ» ខ្លះ ដូចជា «គច្ឆតី» ឬ «គច្ឆន្តី» (ស្ត្រីកំពុងទៅ), «សីលវតី» ឬ «សីលវន្តី» (ស្ត្រីមានសីល)។

37. Bhavato bhoto.

៣៧. ភវតោ ភោតោ。

Vīmhi bhavato bhotādeso hoti vā. Bhotī bhavantī.

ក្នុងកាលដែលមាន «វី» បច្ច័យនៅខាងចុង សព្ទថា «ភវន្ត» តែងមានការទេសៈ (ផ្លាស់ប្តូរ) ជា «ភោត» ខ្លះ ដូចជា «ភោតី» ឬ «ភវន្តី»។

38. Gossāvaṅa.

៣៨. គោស្សាវង។

Gosaddassa vīmhāvaṅa hoti. Gāvī.

ក្នុងកាលដែលមាន «វី» បច្ច័យនៅខាងចុង សព្ទថា «គោ» តែងមានការផ្លាស់ប្តូរជា «អាវង» ដូចជា «គាវី» (មេគោ)។

39. Puthussa pathavaputhavā.

៣៩. បុថុស្ស បថវបុថវា។

Vīmhi [Pg.132] puthussa pathavaputhavā honti. Pathavī, puthavī, ṭhe pathavī.

ក្នុងកាលដែលមាន «វី» បច្ច័យនៅខាងចុង សព្ទថា «បុថុ» តែងមានការផ្លាស់ប្តូរជា «បថវ» និង «បុថវ» ដូចជា «បថវី» «បុថវី» ក្នុងទីខ្លះជា «បថវី»។

40. Samāsantva.

៤០. សមាសន្ត្វ។

Samāsantva iti cādhikarīyati.

ពាក្យថា «សមាសន្ត្វ» នេះ តែងជាអធិការ (សូត្រដឹកនាំទៅក្នុងទីដទៃ)។

41. Pāpādīhi bhūmiyā.

៤១. បាបាទីហិ ភូមិយា។

Pāpādīhī parā yā bhūmi tassā samāsanto a hoti. Pāpabhūmaṃ, jātibhūmaṃ.

ពាក្យថា «ភូមិ» ដែលនៅខាងចុងពីពាក្យមាន «បាប» ជាដើម តែងមាន «អ» ជាសមាសន្តបច្ច័យ ដូចជា «បាបភូមំ» (ដែនដីនៃបាប) «ជាតិភូមំ» (ដែនដីកំណើត)។

42. Saṅkhyāhi.

៤២. សង្ខ្យាហិ។

Saṅkhyāhi parā yā bhūmi tassā samāsanto a hoti. Dvibhūmaṃ, tibhūmaṃ.

ពាក្យថា «ភូមិ» ដែលនៅខាងចុងពីសង្ខ្យាសព្ទ (លេខ) តែងមាន «អ» ជាសមាសន្តបច្ច័យ ដូចជា «ទ្វិភូមំ» (ផ្ទះពីរជាន់) «តិភូមំ» (ផ្ទះបីជាន់)។

43. Nadīgodāvarīnaṃ.

៤៣. នទីគោទាវរីនំ។

Saṅkhyāhi parāsaṃ nadīgodāvarīnaṃ samāsanto a hoti, pañcanadaṃ, sattagodāvaraṃ, saṅkhyāhitveva? Mahānadī, nadīgodāvarīnanti kiṃ? Dasitthi.

ពាក្យថា «នទី» និង «គោទាវរី» ដែលនៅខាងចុងពីសង្ខ្យាសព្ទ តែងមាន «អ» ជាសមាសន្តបច្ច័យ ដូចជា «បញ្ចនទំ» (ស្ទឹងប្រាំ) «សត្តគោទាវរំ» (ស្ទឹងគោទាវរីប្រាំពីរ)។ ពាក្យថា «សង្ខ្យាហិ» (ពីសង្ខ្យាសព្ទ) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យដូចជា «មហានទី»។ ពាក្យថា «នទីគោទាវរីនំ» ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យដូចជា «ទសិត្ថិ» (ស្ត្រីដប់នាក់)។

44. Asaṅkhyehi cāṅgulyānaññāsaṅkhyatthesu.

៤៤. អសង្ខ្យេហិ ចាង្គុល្យានញ្ញាសង្ខ្យត្ថេសុ។

Asaṅkhyehi saṅkhyāhi ca parāya aṅgulyā samāsanto a hoti no ce aññapadatthe asaṅkhyatthe ca samāso vattate. Niggatamaṅgulīhi niraṅgulaṃ, accaṅgulaṃ, dve aṅguliyo samāhaṭā dvaṅgulaṃ, anaññāsaṅkhyatthesūti kiṃ? Pañcaṅguli hattho, upaṅguli, kathaṃ [Pg.133] ‘dve aṅgulīmānamassāti dvaṅgula’nti? Nātra samāsoññapadatthe vihito mattādīnaṃ lope kate tattha vattate. Aṅgulasaddo vā pamāṇavāci saddantaraṃ, yathā ‘senaṅgulappamāṇena aṅgulānaṃ sataṃ puṇṇaṃ catuddasa vā aṅgulānī’ti.

ពាក្យថា «អង្គុលី» ដែលនៅខាងចុងពីអសង្ខ្យាសព្ទ និងសង្ខ្យាសព្ទ តែងមាន «អ» ជាសមាសន្តបច្ច័យ បើសិនជាសមាសនោះមិនប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថនៃបទដទៃ (អញ្ញបទត្ថ) និងក្នុងអត្ថដែលមិនមែនជាសង្ខ្យា ដូចជា «និរង្គុលំ» (ដែលគ្មានម្រាមដៃ) «អច្ចង្គុលំ» (កន្លងហួសម្រាមដៃ) «ទ្វង្គុលំ» (ការរួមម្រាមដៃពីរ)។ ពាក្យថា «អនញ្ញាសង្ខ្យត្ថេសុ» ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យដូចជា «បញ្ចង្គុលិ ហត្ថោ» (ដៃមានម្រាមប្រាំ) «ឧបង្គុលិ»។ ចុះពាក្យថា «ទ្វង្គុលំ» ក្នុងវិគ្រោះថា «ទ្វេ អង្គុលី មានមស្ស» (មានរង្វាស់ពីរម្រាមដៃ) សម្រេចបានយ៉ាងដូចម្តេច? ក្នុងទីនេះ សមាសមិនបានបញ្ញត្តិក្នុងអត្ថនៃបទដទៃឡើយ ប៉ុន្តែនៅពេលលុបពាក្យថា «មត្ត» (ប្រមាណ) ជាដើមចេញ ទើបប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថនោះ។ ឬមួយក៏សព្ទថា «អង្គុល» ជាសព្ទដទៃដែលសម្តែងនូវរង្វាស់ប្រមាណ ដូចជាពាក្យថា «សេនង្គុលប្បមាណេន...» (ដោយរង្វាស់ម្រាមដៃនៃសេនា...)។

45. Dīghāhovassekadesehi ca rattyā.

៤៥. ទីឃាហោវស្សេកទេសេហិ ច រត្ត្យា។

Dīghādīhi asaṅkhyehi saṅkhyāhi ca paramasmā rattiyā samāsanto a hoti. Dīgharattaṃ, ahorattaṃ (tto), vassārattaṃ (tto), pubbarattaṃ, apararattaṃ, aḍḍhurattaṃ, atikkanto rattiṃ atiratto, dverattī samāhaṭā dirattaṃ (tto), vā kvaci bahulādhikārā ekarattaṃ (tto), ekaratti, anaññāsaṅkhyatthesutveva? Dīgharattihemanto, uparatti, kvaci hoteva bahulaṃ vidhānāyathārattaṃ.

ពាក្យថា «រត្តិ» (រាត្រី) ដែលនៅខាងចុងពីពាក្យមាន «ទីឃៈ» ជាដើម ដែលជាអសង្ខ្យាសព្ទ និងសង្ខ្យាសព្ទ តែងមាន «អ» ជាសមាសន្តបច្ច័យ ដូចជា «ទីឃរត្តំ» (រាត្រីវែង) «អហោរត្តំ» ឬ «អហោរត្តោ» (ថ្ងៃនិងយប់) «វស្សារត្តំ» ឬ «វស្សារត្តោ» (រាត្រីក្នុងវស្សានរដូវ) «បុព្វរត្តំ» (រាត្រីភាគដើម) «អបររត្តំ» (រាត្រីភាគចុង) «អឌ្ឍរត្តំ» (ពាក់កណ្តាលអធ្រាត្រ) «អតិរត្តោ» (កន្លងហួសរាត្រី) «ទិរត្តំ» ឬ «ទិរត្តោ» (រាត្រីពីរ)។ ដោយអំណាចនៃពាក្យថា «ពហុលំ» (ជាច្រើន) ជួនកាលជា «ឯករត្តំ» ឬ «ឯករត្តោ» ឬ «ឯករត្តិ»។ ពាក្យថា «អនញ្ញាសង្ខ្យត្ថេសុ» នៅតែតាមមកឃាត់ឬទេ? ឃាត់ក្នុងពាក្យដូចជា «ទីឃរត្តិហេមន្តោ» «ឧបរត្តិ»។ ជួនកាលតែងមាន (សមាសន្តបច្ច័យ) ព្រោះការបញ្ញត្តិដោយវិធីពហុលៈ ដូចជាពាក្យថា «យថារត្តំ»។

46. Gotvacatthe cālope.

៤៦. គោត្វចត្ថេ ចាលោបេ។

Gosaddā alopavisayā samāsanto a hoti na ce catthe samāso aññapadatthe asaṅkhyatthe ca, rājagavo, paramagavo, pañcagavadhano, dasagavaṃ, alopeti kiṃ? Pañcahi gohi kīto pañcagu, acattheti ki? Ajassagāvo, anaññāsaṅkhyatthesutveva? Cittagu, upagu.

ក្រោយសព្ទថា «គោ» ក្នុងវិស័យដែលមិនមានការលុប តែងមាន «អ» ជាសមាសន្តបច្ច័យ បើសិនជាសមាសនោះមិនមែនក្នុងអត្ថថា «ច» (ទ្វន្ទសមាស) មិនមែនក្នុងអត្ថនៃបទដទៃ និងមិនមែនក្នុងអត្ថដែលមិនមែនជាសង្ខ្យា ដូចជា «រាជគវោ» (គោរបស់ព្រះរាជា) «បរមគវោ» (គោដ៏ប្រសើរ) «បញ្ចគវធនោ» (អ្នកមានទ្រព្យគឺគោប្រាំ) «ទសគវំ» (គោដប់)។ ពាក្យថា «អលោបេ» (មិនមានការលុប) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យដូចជា «បញ្ចគុ» (ដែលទិញដោយគោប្រាំ)។ ពាក្យថា «អចត្ថេ» (មិនមែនក្នុងអត្ថថា ច) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យដូចជា «អជស្សគាវោ» (ពពែនិងគោទាំងឡាយ)។ ពាក្យថា «អនញ្ញាសង្ខ្យត្ថេសុ» នៅតែតាមមកឃាត់ឬទេ? ឃាត់ក្នុងពាក្យដូចជា «ចិត្តគុ» «ឧបគុ»។

47. Rattindivadāragavacaturassā.

៤៧. រត្តិន្ទិវទារគវចតុរស្សា។

Ete saddā aantā nipaccante. Ratto ca divā ca rattindivaṃ, ratti ca divā ca rattindivaṃ, dārā ca gāvo ca dāragavaṃ, catasso assiyo assa caturasso.

សព្ទទាំងឡាយនេះ តែងសម្រេចដោយវិធីនិបាតនៈឲ្យមានអការន្ត (ស្រៈ អ) នៅខាងចុង ដូចជា «រត្តោ ច ទិវា ច» ជា «រត្តិន្ទិវំ» (យប់និងថ្ងៃ) ឬ «រត្តិ ច ទិវា ច» ជា «រត្តិន្ទិវំ» «ទារា ច គាវោ ច» ជា «ទារគវំ» (ប្រពន្ធនិងគោ) «ចតស្សោ អស្សិយោ អស្ស» ជា «ចតុរស្សោ» (មានជ្រុងបួន)។

48. Āyāmenugavaṃ.

៤៨. អាយាមេនុគវំ។

Anugavanti [Pg.134] nipaccate āyāme gamyamāne. Anugavaṃ sakaṭaṃ, āyāmeti kiṃ? Gunnaṃ pañchā anugu.

សព្ទថា «អនុគវំ» តែងសម្រេចដោយវិធីនិបាតនៈ ក្នុងកាលដែលដឹងច្បាស់នូវអត្ថថាប្រវែងបណ្តោយ ដូចជា «អនុគវំ សកដំ» (រទេះមានប្រវែងបណ្តោយស្មើនឹងគោ)។ ពាក្យថា «អាយាមេ» (ក្នុងប្រវែងបណ្តោយ) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យដូចជា «អនុគុ» (ខាងក្រោយនៃគោទាំងឡាយ)។

49. Akkhismāññatthe. Akkhismā samāsanto a hoti aññatthe ce samādhasā. Visālakkho, visālakkhī.

៤៩. អក្ខិស្មាញ្ញត្ថេ។ ក្រោយសព្ទថា «អក្ខិ» (ភ្នែក) តែងមាន «អ» ជាសមាសន្តបច្ច័យ បើសិនជាសមាសនោះប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថនៃបទដទៃ ដូចជា «វិសាលក្ខោ» (បុរសមានភ្នែកធំទូលាយ) «វិសាលក្ខី» (ស្ត្រីមានភ្នែកធំទូលាយ)។

50. Dārumyaṅgulyā.

៥០. ទារុម្យង្គុល្យា។

Aṅgulantā aññapadatthe dārumhi samāsanto a hoti. Dvaṅgulaṃdāru, pañcaṅgulaṃ, aṅgulisadisāvayavaṃ dhaññādīnaṃ vikkhepakaṃ dāruṃ vuccate, pamāṇe tu pubbe viya siddhaṃ sakharājasaddā akārantāva, sissopi na dissati, gāṇḍī vadhanvāti pakatantarena siddhaṃ.

ក្រោយសព្ទដែលមាន «អង្គុលី» នៅខាងចុង ក្នុងអត្ថនៃបទដទៃ និងក្នុងអត្ថថាឈើ តែងមាន «អ» ជាសមាសន្តបច្ច័យ ដូចជា «ទ្វង្គុលំ ទារុ» (ឈើមានប្រវែងពីរម្រាមដៃ) «បញ្ចង្គុលំ» (ឈើមានប្រវែងប្រាំម្រាមដៃ)។ ឈើដែលមានចំណែកស្រដៀងនឹងម្រាមដៃ សម្រាប់បាចសាចនូវស្រូវជាដើម តែងហៅថា (ទ្វង្គុលទារុ ឬ បញ្ចង្គុលទារុ)។ ចំណែកក្នុងអត្ថថារង្វាស់ប្រមាណ តែងសម្រេចដូចមុនដែរ។ សព្ទថា «សខ» និង «រាជ» តែងជាអការន្តពិតប្រាកដ សូម្បីតែសព្ទថា «សិស្ស» ក៏មិនឃើញមានដែរ។ ចំណែកពាក្យថា «គណ្ឌីវធន្វា» តែងសម្រេចដោយប្រកតិដទៃ។

51. Ci vītihāre.

៥១. ci បច្ច័យ ចុះក្នុងអត្ថវីតិហារៈ (ការធ្វើឆ្លាស់គ្នា ឬការតបតគ្នា)។

Oghābyatihāre gamyamāne aññapadatthe vattamānato ci hoti. Kesākesi daṇḍādaṇḍi, cakāro ‘‘cismi’’nti (3.66) visesanattho, sugandhi, duggantīti payogo na dissate.

កាលបើការប្តូរផ្លាស់ និងការប្រមូលផ្តុំគ្នា (ឱឃព្យតិហារៈ) ដឹងបានហើយ, ci បច្ច័យ រមែងចុះ ក្នុងអត្ថនៃបទដទៃ (អញ្ញបទត្ថ)។ ឧទាហរណ៍៖ Kesākesi (ការចាប់សក់គ្នាទៅវិញទៅមក), daṇḍādaṇḍi (ការវាយគ្នាដោយដំបងទៅវិញទៅមក)។ ចការៈ ក្នុងសូត្រថា “cismiṃ” (៣.៦៦) មានប្រយោជន៍ជាវិសេសនៈ, ឯរូបតម្រាប់ថា sugandhi, dugganti មិនមានប្រាកដឡើយ។

52. Ltvitthiyūhi ko.

៥២. ko បច្ច័យ ចុះក្រោយពីសព្ទដែលមាន ល្តុបច្ច័យជាទីបំផុត និងឥត្ថីលិង្គដែលមាន ῑ និង ū ជាទីបំផុត។

Ltuppaccayantehi, itthiyamīkārūkārantehi ca bahulaṃ kappaccayo hoti aññapadatthe. Bahukattuko, bahukumāriko, bahubrahmabandhuko, bahulaṃtveva? Subbhū.

ka បច្ច័យ (កប្បច្ច័យ) រមែងចុះច្រើន ក្នុងអត្ថនៃបទដទៃ ខាងចុងនៃសព្ទដែលមាន ល្តុបច្ច័យជាទីបំផុត និងខាងចុងនៃឥត្ថីលិង្គដែលមាន ῑការៈ និង ῡការៈ ជាទីបំផុត។ ឧទាហរណ៍៖ Bahukattuko, bahukumāriko, bahubrahmabandhuko។ ចុះហេតុអ្វីបានជាមានពាក្យថា 'ច្រើន' (bahulaṃ)? ដើម្បីកុំឱ្យចុះក្នុងពាក្យថា Subbhū។

53. Vāññato.

៥៣. ko បច្ច័យ រមែងចុះខ្លះ ខាងក្រោយពីសព្ទដទៃ។

Aññehi [Pg.135] aññapadatthe ko vā bahulaṃ hoti. Bahumālako, bahumālo.

ko បច្ច័យ រមែងចុះខ្លះជាច្រើន ក្នុងអត្ថនៃបទដទៃ ខាងក្រោយពីសព្ទដទៃ។ ឧទាហរណ៍៖ Bahumālako, bahumālo។

54. Uttarapade. Etamadhikataṃ veditabbaṃ.

៥៤. ក្នុងកាលដែលមានឧត្តរបទនៅខាងចុង។ បទនេះ គប្បីដឹងថាជាបទអធិការ (ដែលត្រូវតាមទៅក្នុងសូត្រខាងមុខៗ)។

55. Imassidaṃ.

៥៥. ការផ្លាស់ ឥមសព្ទ ជា ឥទំ រមែងមាន។

Uttarapade parato imassa idaṃ hoti. Idamaṭṭhitā, idappaccayatā, niggahītalopo passa ca dvibhāvo.

កាលបើឧត្តរបទនៅខាងចុង ការផ្លាស់ ឥមសព្ទ ជា ឥទំ រមែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ Idamaṭṭhitā, idappaccayatā (ក្នុងរូបនេះ មានការលុបនិគ្គហិត និងការធ្វើទ្វិភាវៈនៃ ព-អក្សរ)។

56. Puṃ pumassa vā. Pumassa puṃ hotuttarapade vibhāsā. Pulliṅgaṃ, pumaliṅgaṃ.

៥៦. ការផ្លាស់ បុមសព្ទ ជា បុំ រមែងមានខ្លះ កាលបើឧត្តរបទនៅខាងចុង។ ឧទាហរណ៍៖ Pulliṅgaṃ, pumaliṅgaṃ។

57. Ṭantantūnaṃ.

៥៧. ការផ្លាស់សព្ទទាំងឡាយដែលមាន អន្តៈ និង អន្តុ ជាទីបំផុត ជា ដ្ឋៈ រមែងមានខ្លះ កាលបើឧត្តរបទនៅខាងចុង។

Esaṃ ṭa hotuttarapade kvaci vā. Bhavampatiṭṭhāmayaṃ, bhagavaṃmūlakā no dhammā, bahulādhikārā tarādīsu ca pageva mahattarī, rattaññumahattaṃ.

ការផ្លាស់សព្ទទាំងនេះជា ដ្ឋៈ រមែងមានខ្លះ កាលបើឧត្តរបទនៅខាងចុង។ ឧទាហរណ៍៖ Bhavampatiṭṭhāmayaṃ, bhagavaṃmūlakā no dhammā, ដោយសារអធិការៈនៃពាក្យថា bahula (ច្រើន) ទើបក្នុងតរាទិបច្ច័យទាំងឡាយ ក៏រមែងមានដែរ ដូចជា mahattarī, rattaññumahattaṃ ជាដើម។

58. A. Esaṃ a hotuttarapade. Guṇavantapatiṭṭho-smi.

៥៨. ការផ្លាស់សព្ទទាំងនេះជា អៈ រមែងមាន កាលបើឧត្តរបទនៅខាងចុង។ ឧទាហរណ៍៖ Guṇavantapatiṭṭho-smi។

59. Manādyāpādīnamo maye ca. Manādīnamāpādīnaṃ ca o hotuttarapade maye ca. Manoseṭṭhā, manomayā, rajojallaṃ, rajomayaṃ, āpogataṃ, āpomayaṃ, anuyanti disodisaṃ.

៥៩. ការផ្លាស់ មនសព្ទជាដើម និង អាបសព្ទជាដើម ជា ឱ រមែងមាន កាលបើឧត្តរបទនៅខាងចុង និងកាលបើ មយបច្ច័យនៅខាងចុង។ ឧទាហរណ៍៖ Manoseṭṭhā, manomayā, rajojallaṃ, rajomayaṃ, āpogataṃ, āpomayaṃ, anuyanti disodisaṃ។

60. Parassa saṅkhyāsu.

៦០. ការផ្លាស់ បរសព្ទ ជា បរោ រមែងមាន កាលបើមានសង្ខ្យាសព្ទជាឧត្តរបទនៅខាងចុង។

Saṅkhyāsuttarapadesu [Pg.136] parassa o hoti. Parosataṃ, parosahassaṃ, saṅkhyāsūti kiṃ? Paradattūpajīvino.

កាលបើមានសង្ខ្យាសព្ទជាឧត្តរបទនៅខាងចុង ការផ្លាស់ បរសព្ទ ជា បរោ រមែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ Parosataṃ, parosahassaṃ។ ចុះហេតុអ្វីបានជាមានពាក្យថា 'ក្នុងសង្ខ្យាសព្ទទាំងឡាយ' (saṅkhyāsu)? ដើម្បីកុំឱ្យមានក្នុងពាក្យថា Paradattūpajīvino។

61. Jane puthassu.

៦១. ការផ្លាស់ បុថុសព្ទ ជា បុថុ (មាន ឧ នៅខាងចុង) រមែងមាន កាលបើ ជនសព្ទ ជាឧត្តរបទនៅខាងចុង។

Jane uttarapade puthassa u hoti. Ariyehi puthagevāyaṃ janoti puthujjano.

កាលបើ ជនសព្ទ ជាឧត្តរបទនៅខាងចុង ការផ្លាស់ បុថុសព្ទ ជា បុថុ (មាន ឧ) រមែងមាន។ វិគ្រោះថា Ariyehi puthagevāyaṃ jano សម្រេចរូបជា puthujjano។

62. So chassāhāyatane vā.

៦២. ការផ្លាស់ ឆសព្ទ ជា សៈ រមែងមានខ្លះ កាលបើ អហសព្ទ និង អាយតនសព្ទ ជាឧត្តរបទនៅខាងចុង។

Ahe āyatane cuttarapade chassa so vā hoti. Sāhaṃ chāhaṃ, saḷāyatanaṃ, chaḷāyatanaṃ.

កាលបើ អហសព្ទ និង អាយតនសព្ទ ជាឧត្តរបទនៅខាងចុង ការផ្លាស់ ឆសព្ទ ជា សៈ រមែងមានខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ Sāhaṃ, chāhaṃ, saḷāyatanaṃ, chaḷāyatanaṃ។

63. Ltupitādīnamāraṅaraṅa.

៦៣. ការផ្លាស់សព្ទដែលមាន ល្តុបច្ច័យជាទីបំផុត និង បិតុសព្ទជាដើម ជា អារង្គ និង អរង្គ រមែងមានតាមលំដាប់ កាលបើឧត្តរបទនៅខាងចុង។

Ltuppaccayantānaṃ pitādīnañca yathākkamamāraṅaraṅa vā hontuttarapade, satthāradassanaṃ, kattāraniddeso, mātarapitaro, vātveva? Satthudassanaṃ, mātāpitaro.

ការផ្លាស់សព្ទដែលមាន ល្តុបច្ច័យជាទីបំផុត និង បិតុសព្ទជាដើម ជា អារង្គ និង អរង្គ រមែងមានខ្លះតាមលំដាប់ កាលបើឧត្តរបទនៅខាងចុង។ ឧទាហរណ៍៖ Satthāradassanaṃ, kattāraniddeso, mātarapitaro។ ចុះហេតុអ្វីបានជាមានពាក្យថា 'ខ្លះ' (vā)? ដើម្បីឱ្យមានរូបថា Satthudassanaṃ, mātāpitaro ផងដែរ។

64. Vijjāyonisambandhānamā tatra catthe.

៦៤. ការផ្លាស់សព្ទដែលមាន ល្តុបច្ច័យជាទីបំផុត និង បិតុសព្ទជាដើម ដែលទាក់ទងនឹងវិជ្ជា និងញាតិ ជា អា រមែងមាន ក្នុងអត្ថនៃ ចសព្ទ ក្នុងឧត្តរបទនោះឯង។

Ltupitādīnaṃ vijjāsambandhīnaṃ yonisambandhīnaṃ ca tesveva ltupitādīsu vijjāyonisambandhisuttarapadesu catthavisaye ā hoti. Hotāpotaro mātāpitaro, ltupitādīnaṃ tveva? Puttabhātaro, tatreti kiṃ? Pitupitāmahā, cattheti kiṃ? Mātubhātā, vijjāyonisambandhānanti kiṃ? Dātubhattāro.

ការផ្លាស់សព្ទដែលមាន ល្តុបច្ច័យជាទីបំផុត និង បិតុសព្ទជាដើម ដែលទាក់ទងនឹងវិជ្ជា និងញាតិ ជា អា រមែងមាន ក្នុងវិស័យនៃអត្ថរបស់ ចសព្ទ ក្នុងឧត្តរបទទាំងឡាយដែលមាន ល្តុបច្ច័យជាទីបំផុត និង បិតុសព្ទជាដើម ដែលទាក់ទងនឹងវិជ្ជា និងញាតិទាំងនោះឯង។ ឧទាហរណ៍៖ Hotāpotaro, mātāpitaro។ ចុះហេតុអ្វីបានជាមានពាក្យថា 'នៃសព្ទដែលមាន ល្តុបច្ច័យជាទីបំផុត និង បិតុសព្ទជាដើម'? ដើម្បីកុំឱ្យមានក្នុងពាក្យថា Puttabhātaro។ ចុះហេតុអ្វីបានជាមានពាក្យថា 'ក្នុងឧត្តរបទនោះឯង' (tatra)? ដើម្បីកុំឱ្យមានក្នុងពាក្យថា Pitupitāmahā។ ចុះហេតុអ្វីបានជាមានពាក្យថា 'ក្នុងអត្ថនៃ ចសព្ទ' (catthe)? ដើម្បីកុំឱ្យមានក្នុងពាក្យថា Mātubhātā។ ចុះហេតុអ្វីបានជាមានពាក្យថា 'ដែលទាក់ទងនឹងវិជ្ជា និងញាតិ' (vijjāyonisambandhānaṃ)? ដើម្បីកុំឱ្យមានក្នុងពាក្យថា Dātubhattāro។

65. Putte.

៦៥. ការផ្លាស់សព្ទដែលមាន ល្តុបច្ច័យជាទីបំផុត និង បិតុសព្ទជាដើម ដែលទាក់ទងនឹងវិជ្ជា និងញាតិ ជា អា រមែងមាន កាលបើ បុត្តសព្ទ ជាឧត្តរបទនៅខាងចុង ក្នុងវិស័យនៃអត្ថរបស់ ចសព្ទ។

Putte [Pg.137] uttarapade catthavisaye ltupitādīnaṃ vijjāyoni sambandhānamā hoti. Pitāputtā, mātāputtā.

កាលបើ បុត្តសព្ទ ជាឧត្តរបទនៅខាងចុង ក្នុងវិស័យនៃអត្ថរបស់ ចសព្ទ ការផ្លាស់សព្ទដែលមាន ល្តុបច្ច័យជាទីបំផុត និង បិតុសព្ទជាដើម ដែលទាក់ទងនឹងវិជ្ជា និងញាតិ ជា អា រមែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ Pitāputtā, mātāputtā។

66. Cismiṃ.

៦៦. ការផ្លាស់ជា អា រមែងមាន កាលបើឧត្តរបទដែលមាន ci បច្ច័យជាទីបំផុតនៅខាងចុង។

Cippaccayante uttarapade ā hoti. Kesākesi, muṭṭhāmuṭṭhi.

កាលបើឧត្តរបទដែលមាន ci បច្ច័យជាទីបំផុតនៅខាងចុង ការផ្លាស់ជា អា រមែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ Kesākesi, muṭṭhāmuṭṭhi។

67. Itthiyambhāsitapumitthī pumevekatthe.

៦៧. ឥត្ថីសព្ទដែលធ្លាប់ពោលជាបុល្លិង្គ រមែងមានរូបដូចជាបុល្លិង្គប៉ុណ្ណោះ ក្នុងកាលដែលមានឥត្ថីលិង្គដែលមានអធិករណ៍ស្មើគ្នា (សមានាធិករណ៍) និងមានអត្ថតែមួយ (ឯកត្ថៈ) នៅខាងចុង។

Itthiyaṃ vattamāne ekatthe samānādhikaraṇe uttarapade pare bhāsitapumā itthī pumeva hoti. Kumārabhariyo, dīghajaṅgho, yuvajāyo, itthiyanti kiṃ? Kalyāṇī padhānamesaṃ kalyāṇippadhānā, bhāsitapumeti kiṃ? Kaññābhariyo, itthīti kiṃ? Gāmaṇikulaṃ diṭṭhi assa gāmaṇidiṭṭhi, ekattheti kiṃ? Kalyāṇiyā mātā kalyāṇimātā.

កាលបើឧត្តរបទដែលមានអត្ថតែមួយ និងមានអធិករណ៍ស្មើគ្នា (សមានាធិករណ៍) ក្នុងឥត្ថីលិង្គនៅខាងចុង, ឥត្ថីសព្ទដែលធ្លាប់ពោលជាបុល្លិង្គ រមែងមានរូបដូចជាបុល្លិង្គប៉ុណ្ណោះ។ ឧទាហរណ៍៖ Kumārabhariyo, dīghajaṅgho, yuvajāyo។ ចុះហេតុអ្វីបានជាមានពាក្យថា 'ក្នុងឥត្ថីលិង្គ' (itthiyaṃ)? វិគ្រោះថា Kalyāṇī padhānamesaṃ សម្រេចរូបជា kalyāṇippadhānā។ ចុះហេតុអ្វីបានជាមានពាក្យថា 'ដែលធ្លាប់ពោលជាបុល្លិង្គ' (bhāsitapuma)? ដើម្បីកុំឱ្យមានក្នុងពាក្យថា Kaññābhariyo។ ចុះហេតុអ្វីបានជាមានពាក្យថា 'ឥត្ថីសព្ទ' (itthī)? វិគ្រោះថា Gāmaṇikulaṃ diṭṭhi assa សម្រេចរូបជា gāmaṇidiṭṭhi។ ចុះហេតុអ្វីបានជាមានពាក្យថា 'មានអត្ថតែមួយ' (ekatthe)? វិគ្រោះថា Kalyāṇiyā mātā សម្រេចរូបជា kalyāṇimātā។

68. Kvaci paccaye.

៦៨. ឥត្ថីសព្ទដែលធ្លាប់ពោលជាបុល្លិង្គ រមែងមានរូបដូចជាបុល្លិង្គប៉ុណ្ណោះ ក្នុងកាលដែលមានបច្ច័យនៅខាងចុងខ្លះ។

Bhāsitapumitthī paccaye kvaci pumeva moti. Byattatarā, byattatamā.

ឥត្ថីសព្ទដែលធ្លាប់ពោលជាបុល្លិង្គ រមែងមានរូបដូចជាបុល្លិង្គប៉ុណ្ណោះ ក្នុងកាលដែលមានបច្ច័យនៅខាងចុងខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ Byattatarā, byattatamā។

69. Sabbādayo vuttimatte.

៦៩. សព្ទទាំងឡាយមាន សព្វសព្ទ ជាដើម ដែលជាគ្រឿងសម្តែងនូវឥត្ថីលិង្គ រមែងមានរូបដូចជាបុល្លិង្គប៉ុណ្ណោះ ក្នុងកាលដែលមានវុត្តិមត្តៈ (ត្រឹមតែការសម្រេចរូប)។

Itthivācakā sabbādayo vuttimatte pumeva honti. Tassā mukhaṃ tammukhaṃ, tassaṃ tatra, tāya tato, tassaṃ velāyaṃ tadā.

សព្ទទាំងឡាយមាន សព្វសព្ទ ជាដើម ដែលជាគ្រឿងសម្តែងនូវឥត្ថីលិង្គ រមែងមានរូបដូចជាបុល្លិង្គប៉ុណ្ណោះ ក្នុងកាលដែលមានវុត្តិមត្តៈ។ ឧទាហរណ៍៖ Tassā mukhaṃ សម្រេចរូបជា tammukhaṃ, tassaṃ សម្រេចរូបជា tatra, tāya សម្រេចរូបជា tato, tassaṃ velāyaṃ សម្រេចរូបជា tadā។

70. Jāyāya jayaṃ patimhi.

៧០. ការផ្លាស់ ជាយាសព្ទ ជា ជយ រមែងមាន កាលបើ បតិសព្ទ នៅខាងចុង។

Patimhi pare jāyāya jayaṃ hoti, jayampatī, ‘jānipatī’ti pakatantarena siddhaṃ, tathā ‘dampatī, jampatī’ti.

កាលបើ បតិសព្ទ នៅខាងចុង ការផ្លាស់ ជាយាសព្ទ ជា ជយ រមែងមាន ដូចជា jayampatī, ឯរូបថា ‘jānipatī’ សម្រេចដោយវិធីដទៃ (បកតន្តរៈ), ដូចគ្នាដែរ រូបថា ‘dampatī, jampatī’ ក៏សម្រេចដូច្នោះដែរ។

71. Saññāyamudodakassa.

៧១. ការផ្លាស់ ឧទកសព្ទ ជា ឧទៈ រមែងមាន កាលបើមានសញ្ញា (ឈ្មោះ) នៅខាងចុង។

Saññāyamudakassuttarapade [Pg.138] udādeso hoti. Udadhi, udapānaṃ.

កាលបើមានសញ្ញា (ឈ្មោះ) ជាឧត្តរបទនៅខាងចុង ការផ្លាស់ ឧទកសព្ទ ជា ឧទៈ រមែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ Udadhi, udapānaṃ។

72. Kumbhādīsu vā.

៧២. ការផ្លាស់ ឧទកសព្ទ ជា ឧទៈ រមែងមានខ្លះ កាលបើ កុម្ភសព្ទជាដើម ជាឧត្តរបទនៅខាងចុង។

Kumbhādīsuttarapadesu udakassa udādeso vā hoti. Udakumbho udakakumbho, udapatto udakapatto, udabindhu udakabindhu, ākatigaṇo-yaṃ.

កាលបើ កុម្ភសព្ទជាដើម ជាឧត្តរបទនៅខាងចុង ការផ្លាស់ ឧទកសព្ទ ជា ឧទៈ រមែងមានខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ Udakumbho (ឬ udakakumbho), udapatto (ឬ udakapatto), udabindhu (ឬ udakabindhu)។ គណៈនេះ ជាអាកតិគណៈ (គណៈដែលសម្រេចរូបតាមបែបយ៉ាង)។

73. Sotādīsūlopo.

៧៣. ការលុប ឧ-អក្សរ នៃឧទកសព្ទ រមែងមាន កាលបើ សោតសព្ទជាដើម ជាឧត្តរបទនៅខាងចុង។

Sotādīsuttarapadesu udakassa ussa lopo hoti. Dakasotaṃ, dakarakkhaso.

កាលបើ សោតសព្ទជាដើម ជាឧត្តរបទនៅខាងចុង ការលុប ឧ-អក្សរ នៃឧទកសព្ទ រមែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ Dakasotaṃ, dakarakkhaso។

74. Ṭa naña ssa.

៧៤. ការផ្លាស់ នញសព្ទ (ន បដិសេធ) ជា អៈ រមែងមាន កាលបើឧត្តរបទនៅខាងចុង។

Uttarapade naña saddassa ṭa hoti. Abrāhmaṇo, ñakāro kiṃ? Kevalassa mā hotu pāmanaputto.

កាលបើឧត្តរបទនៅខាងចុង ការផ្លាស់ នញសព្ទ (ន បដិសេធ) ជា អៈ រមែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ Abrāhmaṇo។ ចុះហេតុអ្វីបានជាមាន ញ-អក្សរ (ញការៈ)? ដើម្បីកុំឱ្យមានការផ្លាស់ចំពោះ ន-អក្សរ តែមួយ ដូចជា pāmanaputto។

75. Ana sare.

៧៥. ការផ្លាស់ នញសព្ទ ជា អនៈ រមែងមាន កាលបើឧត្តរបទដែលមានស្រៈជាខាងដើមនៅខាងចុង។

Sarādo uttarapade naña saddassa ana hoti. Anakkhātaṃ.

កាលបើឧត្តរបទដែលមានស្រៈជាខាងដើមនៅខាងចុង ការផ្លាស់ នញសព្ទ ជា អនៈ រមែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ Anakkhātaṃ។

76. Nakhādayo.

៧៦. សព្ទទាំងឡាយមាន នខសព្ទ ជាដើម រមែងសម្រេចដោយមិនបាច់មានការផ្លាស់ជា អនៈ និង អៈ ឡើយ (ជានិបាតនៈ)។

Nakhādayo saddā anana ṭādesā nipaccante. Nāssa khamatthīti nakho, akhamaññaṃ, saññāsaddesu ca nipphattimattaṃ yathākathañci kattabbaṃnāssa kulamathīti nakulo, akulamaññaṃ, nakha nakula napuṃsakanakkhatta nāka evamādi.

សព្ទទាំងឡាយមាន នខសព្ទ ជាដើម រមែងសម្រេចដោយមិនបាច់មានការផ្លាស់ជា អនៈ និង អៈ ឡើយ។ វិគ្រោះថា Nāssa khamatthīti សម្រេចរូបជា nakho, មួយទៀតគឺ akhamaññaṃ, ឯក្នុងសញ្ញាសព្ទទាំងឡាយ គប្បីធ្វើត្រឹមតែការសម្រេចរូបតាមដែលគួរ ដូចជា វិគ្រោះថា nāssa kulamathīti សម្រេចរូបជា nakulo, មួយទៀតគឺ akulamaññaṃ, ដូចជាសព្ទទាំងឡាយមាន nakha, nakula, napuṃsaka, nakkhatta, nāka ជាដើម។

77. Nago vāppāṇini.

៧៧. ការសម្រេចរូបជា នគសព្ទ រមែងមានខ្លះ ក្នុងអត្ថដែលមិនមែនជាប្រាណី (អប្រាណី)។

Nagaiccappāṇini [Pg.139] vā nipaccate. Nago rukkho, nago pabbato, ago rukkho, ago pabbato, appāṇinīti kiṃ? Ago vasalo sītena.

ការសម្រេចរូបជា នគសព្ទ រមែងមានខ្លះ ក្នុងអត្ថដែលមិនមែនជាប្រាណី។ ឧទាហរណ៍៖ Nago rukkho (ដើមឈើ), nago pabbato (ភ្នំ), ago rukkho, ago pabbato។ ចុះហេតុអ្វីបានជាមានពាក្យថា 'ក្នុងអត្ថដែលមិនមែនជាប្រាណី' (appāṇini)? ដើម្បីកុំឱ្យមានក្នុងពាក្យថា Ago vasalo sītena (ជនកំសត់ញ័រដោយត្រជាក់)។

78. Sahassa so-ññatthe.

៧៨. ការផ្លាស់ សហសព្ទ ជា សៈ រមែងមានខ្លះ ក្នុងអត្ថនៃបទដទៃ កាលបើឧត្តរបទនៅខាងចុង។

Aññapadatthavutthimhi samāse uttarapade pare sahassa so vā hoti. Saputto, sahaputto, aññattheti kiṃ? Saha katvā, saha yujjhitvā.

ក្នុងសមាសដែលមានវុត្តិជាអត្ថនៃបទដទៃ កាលបើឧត្តរបទនៅខាងចុង ការផ្លាស់ សហសព្ទ ជា សៈ រមែងមានខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ Saputto, sahaputto។ ចុះហេតុអ្វីបានជាមានពាក្យថា 'ក្នុងអត្ថនៃបទដទៃ' (aññatthe)? ដើម្បីកុំឱ្យមានក្នុងពាក្យថា Saha katvā, saha yujjhitvā។

79. Saññāyaṃ.

៧៩. ការផ្លាស់ សហសព្ទ ជា សៈ រមែងមាន កាលបើឧត្តរបទនៅខាងចុង ក្នុងសញ្ញា (ឈ្មោះ)។

Sahassuttarapade so hoti saññāyaṃ. Sāssatthaṃ, sapalāsaṃ.

កាលបើឧត្តរបទនៅខាងចុង ការផ្លាស់ សហសព្ទ ជា សៈ រមែងមាន ក្នុងសញ្ញា។ ឧទាហរណ៍៖ Sāssatthaṃ, sapalāsaṃ។

80. Appaccakkhe.

៨០. ការផ្លាស់ សហសព្ទ ជា សៈ រមែងមាន កាលបើឧត្តរបទនៅខាងចុង ក្នុងកាលដែលមិនចំពោះមុខ (អប្បច្ចក្ខៈ) ដឹងបានហើយ។

Appaccakkhe gamyamāne sahassa so hotuttarapade, sāggi kapoto, sapisācā vātamaṇḍalikā.

កាលបើអត្ថដែលមិនចំពោះមុខដឹងបានហើយ ការផ្លាស់ សហសព្ទ ជា សៈ រមែងមាន កាលបើឧត្តរបទនៅខាងចុង។ ឧទាហរណ៍៖ Sāggi kapoto, sapisācā vātamaṇḍalikā។

81. Akāle sakatthe.

៨១. ការផ្លាស់ សហសព្ទ ជា សៈ រមែងមាន ក្នុងអត្ថរបស់ខ្លួន (សកត្ថៈ) ក្នុងកាលដែលមិនមែនជាកាលសព្ទជាឧត្តរបទនៅខាងចុង។

Sakatthappadhānassa sahasaddassa akāle uttarapade so hoti. Sampannaṃ brahmaṃ sabrahmaṃ, sacakkaṃ nidhehi, sadhuraṃ pājehi, akāleti kiṃ? Saha pubbaṇhaṃ, sahāparaṇhaṃ.

ការផ្លាស់ សហសព្ទ ដែលមានអត្ថរបស់ខ្លួនជាប្រធាន ជា សៈ រមែងមាន កាលបើឧត្តរបទដែលមិនមែនជាកាលសព្ទនៅខាងចុង។ ឧទាហរណ៍៖ Sampannaṃ brahmaṃ សម្រេចរូបជា sabrahmaṃ, sacakkaṃ nidhehi, sadhuraṃ pājehi។ ចុះហេតុអ្វីបានជាមានពាក្យថា 'ក្នុងកាលដែលមិនមែនជាកាលសព្ទ' (akāle)? ដើម្បីកុំឱ្យមានក្នុងពាក្យថា Saha pubbaṇhaṃ, sahāparaṇhaṃ។

82. Ganthantādhikye.

៨២. ការផ្លាស់ សហសព្ទ ជា សៈ រមែងមាន កាលបើឧត្តរបទនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថជាទីបំផុតនៃគម្ពីរ (គន្ថន្តៈ) និងក្នុងអត្ថក្រៃលែង (អាធិក្យៈ)។

Ganthante [Pg.140] ādhikye ca vattamānassa sahassa so hotuttarapade. Sakalaṃ jotimadhīte samuhuttaṃ, kālattho ārambho, ādhikye-sadoṇā khārī, samāsako kahāpaṇo, niccatthoyamārambho.

ការផ្លាស់ សហសព្ទ ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថជាទីបំផុតនៃគម្ពីរ និងក្នុងអត្ថក្រៃលែង ជា សៈ រមែងមាន កាលបើឧត្តរបទនៅខាងចុង។ ឧទាហរណ៍៖ Sakalaṃ jotimadhīte samuhuttaṃ (ការចាប់ផ្តើមនេះមានកាលជាអត្ថ), ក្នុងអត្ថក្រៃលែង ដូចជា sadoṇā khārī, samāsako kahāpaṇo (ការចាប់ផ្តើមនេះមានអត្ថជានិច្ច)។

83. Samānassa pakkhādīsu vā.

៨៣. សមានសព្ទ តែងទៅជា ស ខ្លះ ក្នុងកាលដែលមាន បក្ខសព្ទ ជាដើម នៅខាងចុង។

Pakkhādīsuttarapadesu samānassa so hoti vā. Sapakkho samānapakkho, sajoti samānajoti, pakkhādīsūti kiṃ? Samānasīlo, pakkha, joti, janapada, ratti, pattinī, pattī, nābhi, bandhu brahmacārī, nāma, gotta, rūpa, ṭhāna, vaṇṇa, vayo, vacana, dhamma, jātiya, ghacca.

ក្នុងកាលដែលមានឧត្តរបទមាន បក្ខសព្ទ ជាដើម សមានសព្ទ តែងទៅជា ស ខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ សបក្ខោ (ឬ) សមានបក្ខោ, សជោតិ (ឬ) សមានជោតិ។ ពាក្យថា 'បក្ខាទិសុ' ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យថា សមានសីលោ។ សព្ទទាំងនោះគឺ៖ បក្ខ, ជោតិ, ជនបទ, រត្តិ, បត្តិនិ, បត្តិ, នាភិ, ពន្ធុ, ព្រហ្មចារី, នាម, គោត្ត, រូប, ឋាន, វណ្ណ, វយ, វចន, ធម្ម, ជាតិយ, ឃច្ច។

84. Udare iye.

៨៤. សមានសព្ទ តែងទៅជា ស ខ្លះ ក្នុងកាលដែលមាន ឧទរសព្ទ ប្រកបដោយ ឥយបច្ច័យ នៅខាងចុង។

Udare iye pare parato samānassa so vā hoti. Sodariyo, samānodariyo, iyeti kiṃ? Samānodaratā.

ក្នុងកាលដែលមាន ឧទរសព្ទ ប្រកបដោយ ឥយបច្ច័យ នៅខាងចុង សមានសព្ទ តែងទៅជា ស ខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ សោទរិយោ, សមានោទរិយោ។ ពាក្យថា 'ឥយេ' ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យថា សមានោទរតា។

85. Rīrikkhakesu.

៨៥. សមានសព្ទ តែងទៅជា ស ក្នុងកាលដែលមាន រី, រិក្ខ, ក សព្ទ ទាំងឡាយ នៅខាងចុង។

Etesu samānassa so hoti. Sarī, sarikkho, sariso.

ក្នុងកាលដែលមានសព្ទទាំងនេះនៅខាងចុង សមានសព្ទ តែងទៅជា ស។ ឧទាហរណ៍៖ សរី, សរិក្ខោ, សរិសោ។

86. Sabbādīnamā.

៨៦. សព្ទទាំងឡាយមាន សព្វសព្ទ ជាដើម តែងទៅជា អា ក្នុងកាលដែលមាន រី, រិក្ខ, ក សព្ទ នៅខាងចុង។

Rīrikkhakesu sabbādīnamā hoti. Yādī, yādikkho, yādiso.

ក្នុងកាលដែលមាន រី, រិក្ខ, ក សព្ទ នៅខាងចុង សព្ទទាំងឡាយមាន សព្វសព្ទ ជាដើម តែងទៅជា អា។ ឧទាហរណ៍៖ យាទី, យាទិក្ខោ, យាទិសោ។

87. Ntakimimānaṃ ṭākīṭī.

៨៧. ន្តសព្ទ, កឹសព្ទ និង ឥមសព្ទ ទាំងឡាយ តែងទៅជា ឋា, គី, ទី តាមលំដាប់។

Rīrikkhakesu [Pg.141] ntasadda kiṃsadda imasaddānaṃ ṭākīṭī honti yathākkamaṃ. Bhavādī, bhavādikkho, bhavādiso, kīdī, kīdikkho, kīdiso, īdī, īdikkho, īdiso.

ក្នុងកាលដែលមាន រី, រិក្ខ, ក សព្ទ នៅខាងចុង ន្តសព្ទ, កឹសព្ទ និង ឥមសព្ទ ទាំងឡាយ តែងទៅជា ឋា, គី, ទី តាមលំដាប់។ ឧទាហរណ៍៖ ភវាទី, ភវាទិក្ខោ, ភវាទិសោ, គីទី, គីទិក្ខោ, គីទិសោ, អីទី, អីទិក្ខោ, អីទិសោ។

88. Tumhāmhānaṃ tāmekasmiṃ.

៨៨. តុម្ហសព្ទ និង អម្ហសព្ទ ទាំងឡាយ តែងទៅជា តា និង មា តាមលំដាប់ ក្នុងឯកវចនៈ។

Rīrikkhakesu tumhāmhānaṃ tāmā hontekasmiṃ yathākkamaṃ. Tādī, tādikkho, tādiso, mādī, mādikkho, mādiso. Ekasminti kiṃ? Tumhādī, amhādī, tumhādikkho, amhādikkho, tumhādiso, amhādiso.

ក្នុងកាលដែលមាន រី, រិក្ខ, ក សព្ទ នៅខាងចុង តុម្ហសព្ទ និង អម្ហសព្ទ ទាំងឡាយ តែងទៅជា តា និង មា តាមលំដាប់ ក្នុងឯកវចនៈ។ ឧទាហរណ៍៖ តាទី, តាទិក្ខោ, តាទិសោ, មាទី, មាទិក្ខោ, មាទិសោ។ ពាក្យថា 'ឯកស្មឹ' ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យជាដើមថា តុម្ហាទី, អម្ហាទី, តុម្ហាទិក្ខោ, អម្ហាទិក្ខោ, តុម្ហាទិសោ, អម្ហាទិសោ។

89. Taṃ mamaññatra.

៨៩. តុម្ហសព្ទ និង អម្ហសព្ទ ទាំងឡាយ តែងទៅជា តំ និង មំ ក្នុងកាលដែលមានឧត្តរបទផ្សេងពី រី, រិក្ខ, ក សព្ទ នៅខាងចុង។

Rīrikkhakantato aññasmiṃ uttarapade tumhāmhānamekasmiṃ taṃmaṃ honti yathākkamaṃ, tandīpā, mandīpā, taṃsaraṇā, maṃsaraṇā, tayyogo, mayyogoti bindulopo.

ក្នុងកាលដែលមានឧត្តរបទផ្សេងពី រី, រិក្ខ, ក សព្ទ នៅខាងចុង តុម្ហសព្ទ និង អម្ហសព្ទ ទាំងឡាយ ក្នុងឯកវចនៈ តែងទៅជា តំ និង មំ តាមលំដាប់។ ឧទាហរណ៍៖ តន្ទីបា, មន្ទីបា, តំសរណា, មំសរណា, តយ្យោគោ, មយ្យោគោ (លុបនិគ្គហិត)។

90. Vetasseṭa.

៩០. ឯតសព្ទ តែងទៅជា ឯ និង ឯតា ខ្លះ ក្នុងកាលដែលមាន រី, រិក្ខ, ក សព្ទ នៅខាងចុង។

Rīrikkhakesvetasseṭa vā hoti, edī, etādī, edikkho, etādikkho, ediso, etādiso.

ក្នុងកាលដែលមាន រី, រិក្ខ, ក សព្ទ នៅខាងចុង ឯតសព្ទ តែងទៅជា ឯ និង ឯតា ខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ ឯទី, ឯតាទី, ឯទិក្ខោ, ឯតាទិក្ខោ, ឯទិសោ, ឯតាទិសោ។

91. Vidhādīsu dvissa du.

៩១. ទ្វិសព្ទ តែងទៅជា ទុ ក្នុងកាលដែលមាន វិធសព្ទ ជាដើម នៅខាងចុង។

Dvissa du hoti vidhādīsu, duvidho, dupaṭṭaṃ evamādi.

ទ្វិសព្ទ តែងទៅជា ទុ ក្នុងកាលដែលមាន វិធសព្ទ ជាដើម នៅខាងចុង។ ឧទាហរណ៍៖ ទុវិធោ, ទុបដ្ដំ ជាដើម។

92. Di guṇādīsu.

៩២. ទ្វិសព្ទ តែងទៅជា ទិ ក្នុងកាលដែលមាន គុណសព្ទ ជាដើម នៅខាងចុង។

Guṇādīsu dvissa di hoti, dviguṇaṃ, diratti, digu evamādi.

ទ្វិសព្ទ តែងទៅជា ទិ ក្នុងកាលដែលមាន គុណសព្ទ ជាដើម នៅខាងចុង។ ឧទាហរណ៍៖ ទ្វិគុណំ, ទិរត្តិ, ទិគុ ជាដើម។

93. Tīsva.

៩៣. ទ្វិសព្ទ តែងទៅជា អ ក្នុងកាលដែលមាន តិសព្ទ ជាដើម នៅខាងចុង។

Tīsu [Pg.142] dvissa ahoti. Dvattikkhattuṃ, dvittipattapurā.

ទ្វិសព្ទ តែងទៅជា អ ក្នុងកាលដែលមាន តិសព្ទ ជាដើម នៅខាងចុង។ ឧទាហរណ៍៖ ទ្វត្តិក្ខត្តុំ, ទ្វិត្តិបត្តបុរា។

94. Ā saṅkhyāyāsatādo-naññatthe.

៩៤. ទ្វិសព្ទ តែងទៅជា អា ក្នុងកាលដែលមានសង្ខ្យាសព្ទ ក្រៅពី សតសព្ទ ជាដើម នៅខាងចុង និងមិនមែនក្នុងអត្ថដទៃ។

Saṅkhyāyamuttarapade dvissa ā hoti asatādo anaññadhattha. Dvādasa, dvāvīsati dvattiṃsa, saṅkhyāyanti kiṃ? Dirattaṃ, asatādoti kiṃ? Disataṃ, disahassaṃ. Anaññattheti kiṃ? Dvidasā.

ក្នុងកាលដែលមានសង្ខ្យាសព្ទជាឧត្តរបទ ទ្វិសព្ទ តែងទៅជា អា វៀរលែងតែ សតសព្ទ ជាដើម និងមិនមែនក្នុងអត្ថដទៃ។ ឧទាហរណ៍៖ ទ្វាទស, ទ្វាវិសតិ, ទ្វត្តិំស។ ពាក្យថា 'សង្ខ្យាយំ' ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យថា ទិរត្តំ។ ពាក្យថា 'អសតាទោ' ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យថា ទិសតំ, ទិសហស្សំ។ ពាក្យថា 'អនញ្ញត្ថេ' ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យថា ទ្វិទសា។

95. Tisse.

៩៥. តិសព្ទ តែងទៅជា ឯ ក្នុងកាលដែលមានសង្ខ្យាសព្ទ ក្រៅពី សតសព្ទ ជាដើម នៅខាងចុង និងមិនមែនក្នុងអត្ថដទៃ។

Saṅkhyāyamuttarapade tissa e hoti asatādo anaññatthe, terasa, tevīsa, tettiṃsa, saṅkhyāyaṃtveva? Tirattaṃ, asatādotveva? Tisataṃ, anaññatthetveva? Ticatukā.

ក្នុងកាលដែលមានសង្ខ្យាសព្ទជាឧត្តរបទ តិសព្ទ តែងទៅជា ឯ វៀរលែងតែ សតសព្ទ ជាដើម និងមិនមែនក្នុងអត្ថដទៃ។ ឧទាហរណ៍៖ តេរស, តេវីស, តេត្តិំស។ ពាក្យថា 'សង្ខ្យាយំ' ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យថា តិរត្តំ។ ពាក្យថា 'អសតាទោ' ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យថា តិសតំ។ ពាក្យថា 'អនញ្ញត្ថេ' ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យថា តិចតុកា។

96. Cattālīsādo vā.

៩៦. តិសព្ទ តែងទៅជា ឯ ខ្លះ ក្នុងកាលដែលមាន ចត្តាលីសសព្ទ ជាដើម នៅខាងចុង។

Tisse vā hoti cattālīsādo, tecattālāsaṃ ticattālīsaṃ, tepaññāsaṃ tipaññāsaṃ, tesaṭṭhi tisaṭṭhi, tesattati tisattati, teasīti tiyāsīti, tenavuti tinavuti, asatādotveva? Tisataṃ.

តិសព្ទ តែងទៅជា ឯ ខ្លះ ក្នុងកាលដែលមាន ចត្តាលីសសព្ទ ជាដើម នៅខាងចុង។ ឧទាហរណ៍៖ តេចត្តាលាសំ (ឬ) តិចត្តាលីសំ, តេបញ្ញាសំ (ឬ) តិបញ្ញាសំ, តេសដ្ឋិ (ឬ) តិសដ្ឋិ, តេសត្តតិ (ឬ) តិសត្តតិ, តេអសីតិ (ឬ) តិយាសីតិ, តេនវុតិ (ឬ) តិនវុតិ។ ពាក្យថា 'អសតាទោ' ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យថា តិសតំ។

97. Dvissā ca.

៩៧. ទ្វិសព្ទ ក៏តែងទៅជា អា និង ទ្វេ ខ្លះ ក្នុងកាលដែលមាន ចត្តាលីសសព្ទ ជាដើម នៅខាងចុង។

Asatādo-naññatthe cattālīsādo dvisse vā hoti ā ca. Dvecattālīsaṃ, dvācattālīsaṃ dvicattālīsaṃ, dvepaññāsaṃ, dvāpaññāsaṃ dvipaññāsaṃ iccādi.

វៀរលែងតែ សតសព្ទ ជាដើម និងមិនមែនក្នុងអត្ថដទៃ ក្នុងកាលដែលមាន ចត្តាលីសសព្ទ ជាដើម នៅខាងចុង ទ្វិសព្ទ តែងទៅជា ទ្វេ និង អា ខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ ទ្វេចត្តាលីសំ, ទ្វាចត្តាលីសំ, ទ្វិចត្តាលីសំ, ទ្វេបញ្ញាសំ, ទ្វាបញ្ញាសំ, ទ្វិបញ្ញាសំ ជាដើម។

98. Bācattālīsādo.

៩៨. ទ្វិសព្ទ តែងទៅជា បា ខ្លះ ក្នុងកាលដែលមានសង្ខ្យាសព្ទ ក្រៅពី ចត្តាលីសសព្ទ ជាដើម នៅខាងចុង។

Dvissa [Pg.143] bā vā hoti acattālīsādo-naññatthe. Bārasa dvādasa, bāvīsati dvāvīsati, battiṃsa dvattiṃsa, acattālīsādoti kiṃ? Dvicattālīsaṃ.

ទ្វិសព្ទ តែងទៅជា បា ខ្លះ ក្នុងកាលដែលមានសង្ខ្យាសព្ទ ក្រៅពី ចត្តាលីសសព្ទ ជាដើម នៅខាងចុង និងមិនមែនក្នុងអត្ថដទៃ។ ឧទាហរណ៍៖ បារស (ឬ) ទ្វាទស, បាវិសតិ (ឬ) ទ្វាវិសតិ, បត្តិំស (ឬ) ទ្វត្តិំស។ ពាក្យថា 'អចត្តាលីសាទោ' ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យថា ទ្វិចត្តាលីសំ។

99. Vīsatidasesu pañcassa paṇṇapannā.

៩៩. បញ្ចសព្ទ តែងទៅជា បណ្ណ និង បន្ន តាមលំដាប់ ក្នុងកាលដែលមាន វីសតិសព្ទ និង ទសសព្ទ នៅខាងចុង។

Vīsatidasesu paresu pañcassa paṇṇapannā honti vā yathākkamaṃ. Paṇṇavīsati pañcavīsati, pannarasva pañcadasa.

ក្នុងកាលដែលមាន វីសតិសព្ទ និង ទសសព្ទ នៅខាងចុង បញ្ចសព្ទ តែងទៅជា បណ្ណ និង បន្ន ខ្លះ តាមលំដាប់។ ឧទាហរណ៍៖ បណ្ណវីសតិ (ឬ) បញ្ចវីសតិ, បន្នរស (ឬ) បញ្ចទស។

100. Catussa cuco dase.

១០០. ចតុសព្ទ តែងទៅជា ចុ និង ចោ ខ្លះ ក្នុងកាលដែលមាន ទសសព្ទ នៅខាងចុង។

Catussa cuco honti vā dasasadde pare. Cuddasa, coddasa, catuddasa.

ក្នុងកាលដែលមាន ទសសព្ទ នៅខាងចុង ចតុសព្ទ តែងទៅជា ចុ និង ចោ ខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ ចុទ្ទស, ចោទ្ទស, ចតុទ្ទស។

101. Chassa so.

១០១. ឆសព្ទ តែងទៅជា សោ ក្នុងកាលដែលមាន ទសសព្ទ នៅខាងចុង។

Chassa soiccayamādeso hoti dasasadde pare. Soḷasa.

ការប្តូរទៅជា សោ នេះ តែងមានដល់ ឆសព្ទ ក្នុងកាលដែលមាន ទសសព្ទ នៅខាងចុង។ ឧទាហរណ៍៖ សោឡស។

102. Ekaṭṭhānamā.

១០២. ឯកសព្ទ និង អដ្ឋសព្ទ ទាំងឡាយ តែងទៅជា អា ក្នុងកាលដែលមាន ទសសព្ទ នៅខាងចុង។

Ekaaṭṭhānaṃ ā hoti dase pare. Ekādasa, aṭṭhārasa.

ក្នុងកាលដែលមាន ទសសព្ទ នៅខាងចុង ឯកសព្ទ និង អដ្ឋសព្ទ ទាំងឡាយ តែងទៅជា អា។ ឧទាហរណ៍៖ ឯកាទស, អដ្ឋារស។

103. Ra saṅkhyāto vā.

១០៣. ទសសព្ទ ដែលនៅខាងចុងសង្ខ្យាសព្ទ តែងទៅជា រ ខ្លះ។

Saṅkhyāto parassa dasassa ra hoti vibhāsā. Ekārasa ekādasa, bārasa dvādasa, pannarasa pañcadasa, sattarasa sattadasa, aṭṭhārasa aṭṭhādasa, pannabādesesu niccaṃ, idha na hoti catuddasa.

ទសសព្ទ ដែលនៅខាងចុងសង្ខ្យាសព្ទ តែងទៅជា រ ខ្លះ (មានជម្រើស)។ ឧទាហរណ៍៖ ឯការស (ឬ) ឯកាទស, បារស (ឬ) ទ្វាទស, បន្នរស (ឬ) បញ្ចទស, សត្តារស (ឬ) សត្តទស, អដ្ឋារស (ឬ) អដ្ឋាទស។ តែក្នុងការប្តូរជា បន្ន និង បា គឺសម្រេចជាដាច់ខាត។ ក្នុងទីនេះមិនមានការប្តូរឡើយ ដូចជា៖ ចតុទ្ទស។

104. Chatīhi ḷo ca.

១០៤. ទសសព្ទ ដែលនៅខាងចុង ឆសព្ទ និង តិសព្ទ ទាំងឡាយ តែងទៅជា ឡ និង រ ផងដែរ។

Chatīhi [Pg.144] parassa dasassa ḷo hoti ro ca, soḷasa sorasa, teḷasa terasa.

ទសសព្ទ ដែលនៅខាងចុង ឆសព្ទ និង តិសព្ទ ទាំងឡាយ តែងទៅជា ឡ និង រ ផងដែរ។ ឧទាហរណ៍៖ សោឡស, សោរស, តេឡស, តេរស។

105. Catuttha tatiyāna maḍḍhuḍḍhatiyā.

១០៥. ចតុត្ថសព្ទ និង តតិយសព្ទ ដែលនៅខាងចុង អឌ្ឍសព្ទ តែងទៅជា ឧឌ្ឍ និង តិយ តាមលំដាប់។

Aḍḍhā paresaṃ catutthatatiyānaṃ uḍḍhatiyā honti yathākkamaṃ. Aḍḍhena catuttho aḍḍhuḍḍho, aḍḍhena tatiyo aḍḍhatiyo, kathaṃ aḍḍhateyyoti? Sakatthe ṇye uttarapadavuḍḍhi.

ចតុត្ថសព្ទ និង តតិយសព្ទ ដែលនៅខាងចុង អឌ្ឍសព្ទ តែងទៅជា ឧឌ្ឍ និង តិយ តាមលំដាប់។ ឧទាហរណ៍៖ អឌ្ឍេន ចតុត្ថោ = អឌ្ឍុឌ្ឍោ (ទីបួនជាមួយពាក់កណ្តាល គឺបីកន្លះ), អឌ្ឍេន តតិយោ = អឌ្ឍតិយោ (ទីបីជាមួយពាក់កណ្តាល គឺពីរកន្លះ)។ ចុះពាក្យថា 'អឌ្ឍតេយ្យោ' សម្រេចរូបដូចម្តេច? សម្រេចដោយ ណ្យបច្ច័យ ក្នុងអត្ថរបស់ខ្លួន និងការធ្វើវុទ្ធិឧត្តរបទ។

106. Dutiyassa saha diyaḍḍhadivaḍḍhā.

១០៦. ទុតិយសព្ទ ព្រមទាំង អឌ្ឍសព្ទ តែងទៅជា ទិយឌ្ឍ និង ទិវឌ្ឍ។

Aḍḍhā parassa dutiyassa saha aḍḍhasaddena diyaḍḍhadivaḍḍhā honti. Aḍḍhena dutiyo diyaḍḍho, divaḍḍho vā.

ទុតិយសព្ទ ដែលនៅខាងចុង អឌ្ឍសព្ទ ព្រមទាំង អឌ្ឍសព្ទ តែងទៅជា ទិយឌ្ឍ ឬ ទិវឌ្ឍ។ ឧទាហរណ៍៖ អឌ្ឍេន ទុតិយោ = ទិយឌ្ឍោ ឬ ទិវឌ្ឍោ (ទីពីរជាមួយពាក់កណ្តាល គឺមួយកន្លះ)។

107. Sare kada kussuttaratthe.

១០៧. កុសព្ទ ដែលមានអត្ថថា អាក្រក់ តែងទៅជា កទ ក្នុងកាលដែលមានស្រៈនៅខាងចុង។

Kussuttarapadatthe vattamānassa sarādo uttarapade kadādeso hoti. Kadannaṃ, kadasanaṃ, sareti kiṃ? Kuputto, uttarattheti kiṃ? Kuoḍḍho rājā.

កុសព្ទ ដែលមានអត្ថថា អាក្រក់ ក្នុងកាលដែលមានឧត្តរបទមានស្រៈជាខាងដើមនៅខាងចុង តែងមានការប្តូរទៅជា កទ។ ឧទាហរណ៍៖ កទន្នំ, កទសនំ។ ពាក្យថា 'សរេ' ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យថា កុបុត្តោ។ ពាក្យថា 'ឧត្តរត្ថេ' ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យថា កុឱឌ្ឍោ រាជា។

108. Kāppatthe.

១០៨. កុសព្ទ ដែលមានអត្ថថា តិចតួច តែងទៅជា កាក្នុងកាលដែលមានឧត្តរបទនៅខាងចុង។

Appatthe vattamānassa kussa kā hoti uttarapadatthe, appakaṃ lavaṇaṃ kālavaṇaṃ.

កុសព្ទ ដែលមានអត្ថថា តិចតួច តែងទៅជា កា ក្នុងកាលដែលមានឧត្តរបទនៅខាងចុង។ ឧទាហរណ៍៖ អប្បកំ លវណំ = កាលវណំ (អំបិលបន្តិចបន្តួច)។

109. Purise vā.

១០៩. កុសព្ទ តែងទៅជា កា ខ្លះ ក្នុងកាលដែលមាន បុរិសសព្ទ នៅខាងចុង។

Kussa purise kā hoti vā. Kāpuriso kupuriso, ayamappattavibhāsā, appatthe tu pubbena niccaṃ hoti īsaṃ puriso kāpuriso.

កុសព្ទ តែងទៅជា កា ខ្លះ ក្នុងកាលដែលមាន បុរិសសព្ទ នៅខាងចុង។ ឧទាហរណ៍៖ កាបុរិសោ, កុបុរិសោ។ នេះជាអប្បត្តវិភាសា។ ចំណែកក្នុងអត្ថថា តិចតួច តែងសម្រេចជាដាច់ខាតដោយសូត្រមុន ដូចជា៖ អីសំ បុរិសោ = កាបុរិសោ (បុរសថោកទាប ឬបុរសបន្តិចបន្តួច)។

110. Pubbāparajjasāyamajjhehāhassa ṇho.

១១០. អហសព្ទ ដែលនៅខាងចុង បុព្វ, អបរ, អជ្ជ, សាយ, មជ្ឈ និង ឥហ សព្ទ ទាំងឡាយ តែងទៅជា ណ្ហ។

Pubbādīhuttarapadassa [Pg.145] ahassa ṇhādeso hoti, pubbaṇho, aparaṇho, ajjaṇho, sāyaṇho, majjhaṇho (paṇho).

អហសព្ទ ដែលជាឧត្តរបទនៅខាងចុង បុព្វសព្ទ ជាដើម តែងមានការប្តូរទៅជា ណ្ហ។ ឧទាហរណ៍៖ បុព្វណ្ហោ, អបរណ្ហោ, អជ្ជណ្ហោ, សាយណ្ហោ, មជ្ឈណ្ហោ (បណ្ហោ)។

Iti moggallāne byākaraṇe vuttiyaṃ

សេចក្តីពន្យល់ក្នុងមោគ្គល្លានវ្យាករណ៍ មានសេចក្តីប៉ុណ្ណេះ។

Samāsakaṇḍo tatiyo.

កណ្ឌទី៣ សមាសកណ្ឌ ចប់ហើយ។

4. Catuttho kaṇḍo (ṇādi)

៤. កណ្ឌទី៤ (ណាទិកណ្ឌ)

1. Ṇo vā pacce.

១. ណ-បច្ច័យ តែងចុះខ្លះ ក្នុងកាលដែលមានបច្ច័យនៅខាងចុង។

Chaṭṭhiyantā nāmasmā vā ṇappaccayo hoti apacce-bhidheyye, ṇakāro vuddhyattho, evamaññattāpi, vasiṭṭhassāpaccaṃ vāsiṭṭho, vāsiṭṭhī vā, opagavo, opagavī vā, veti vākyasamāsavikappanatthaṃ, tassādhikāro sakatthāvadhi.

បច្ច័យគឺ ណ (ណប្បច្ច័យ) តែងចុះខ្លះ ក្រោយពីនាមសព្ទដែលមានវិភត្តិជាឆដ្ឋី ក្នុងអត្ថថា កូន (អបច្ចៈ)។ អក្សរ ណ មានប្រយោជន៍ដល់ការធ្វើវុទ្ធិ (ការធ្វើស្រៈដើមឲ្យមានកម្លាំង) សូម្បីក្នុងទីដទៃទៀតក៏ដូច្នោះដែរ។ កូនរបស់ព្រះវសិដ្ឋៈ ឈ្មោះថា វាសិដ្ឋៈ ឬ វាសិដ្ឋី។ កូនរបស់ព្រះឧបគុ ឈ្មោះថា ឱបគវៈ ឬ ឱបគវី។ ពាក្យថា វ៉ា (ខ្លះ) មានប្រយោជន៍ដល់ការចែកជាវាក្យៈ និងសមាស។ អធិការ (ការតាមទៅ) នៃពាក្យនោះ មានកំណត់ត្រឹមតែសកត្ថៈ។

2. Vacchādito ṇānaṇāyanā.

២. ចុះ ណាន និង ណាយន បច្ច័យ ក្រោយពីវច្ឆសព្ទជាដើមខ្លះ។

Vacchādīhi apaccappaccayantehi gottādīhi ca saddehi ṇānaṇāyanappaccayā vā honti apacce, vacchāno vacchāyano, kaccāno kaccāyano, yāgame kātiyāno, moggallāno moggallāyano, sākaṭāno sākaṭāyano, kaṇhāno kaṇhāyano iccādi.

បច្ច័យទាំងឡាយគឺ ណាន និង ណាយន តែងចុះខ្លះ ក្នុងអត្ថថា កូន ក្រោយពីសព្ទទាំងឡាយមានវច្ឆសព្ទជាដើម ដែលមានអបច្ចបច្ច័យនៅខាងចុង និងក្រោយពីសព្ទទាំងឡាយមានគោត្រជាដើម ដូចជា វច្ឆានៈ វច្ឆាយនៈ, កច្ចានៈ កច្ចាយនៈ, កាលបើមាន យ-អាគម ជា កាតិយានៈ, មោគ្គល្លានៈ មោគ្គល្លាយនៈ, សាកដានៈ សាកដាយនៈ, កណ្ហានៈ កណ្ហាយនៈ ជាដើម។

3. Kattikāvidhavādīhi ṇeyyaṇerā.

៣. ចុះ ណេយ្យ និង ណេរ បច្ច័យ ក្រោយពីកត្តិកាសព្ទ និងវិធវាសព្ទជាដើមខ្លះ។

Kattikādīhi vidhavādīhi ca ṇeyyaṇerā vā yathākkamaṃ honti apacce, kattikeyyo, venateyyo, bhāgineyyo iccādi[Pg.146], vedhavero, bandhakero, nālikero, sāmaṇero iccādi.

បច្ច័យទាំងឡាយគឺ ណេយ្យ និង ណេរ តែងចុះខ្លះ តាមលំដាប់ ក្នុងអត្ថថា កូន ក្រោយពីសព្ទទាំងឡាយមានកត្តិកាសព្ទជាដើម និងវិធវាសព្ទជាដើម ដូចជា កត្តិកេយ្យៈ (កូននាងកត្តិកា), វេនតេយ្យៈ (កូននាងវិនតា), ភាគិនេយ្យៈ (កូនស្រីបង្កើត/ក្មួយប្រុស) ជាដើម, វេធវេរៈ (កូនស្រីមេម៉ាយ), ពន្ធកេរៈ (កូនស្រីពេស្យា), នាឡិកេរៈ, សាមណេរៈ (កូនសមណៈ/សាមណេរ) ជាដើម។

4. Ṇyadiccādīhi.

៤. ចុះ ណ្យ បច្ច័យ ក្រោយពីអទិតិសព្ទជាដើមខ្លះ។

Ditippabhutihi ṇyo vā hoti apacce, decco, ādicco, koṇḍañño, gaggyo, bhātabbo iccādi.

បច្ច័យគឺ ណ្យ តែងចុះខ្លះ ក្នុងអត្ថថា កូន ក្រោយពីសព្ទទាំងឡាយមានទិតិសព្ទជាដើម ដូចជា ទេច្ចៈ (កូននាងទិតិ), អាទិច្ចៈ (កូននាងអទិតិ/ព្រះអាទិត្យ), កោណ្ឌញ្ញៈ, គគ្គ្យៈ, ភាតព្វៈ ជាដើម។

5. Ā ṇi.

៥. ចុះ ណិ បច្ច័យ ក្រោយពីអការន្តសព្ទខ្លះ។

Akārantato ṇi vā hoti apacce, dakkhi, datthi, doṇi. Vāsavi, vāruṇi iccādi.

បច្ច័យគឺ ណិ តែងចុះខ្លះ ក្នុងអត្ថថា កូន ក្រោយពីអការន្តសព្ទ ដូចជា ទក្ខិ (កូនទក្ខៈ), ទត្ថិ, ទោណិ (កូនទោណៈ), វាសវិ (កូនវាសវៈ), វារុណិ (កូនវារុណៈ) ជាដើម។

6. Rājato ñño jātiyaṃ.

៦. ចុះ ញ្ញ បច្ច័យ ក្រោយពីរាជសព្ទ ក្នុងអត្ថថា ជាតិ (កំណើត) ខ្លះ។

Rājasaddato ñño vā hoti apacce jātiyaṃ gamyamānāyaṃ, rājañño, jātiyanti kiṃ? Rājāpaccaṃ.

បច្ច័យគឺ ញ្ញ តែងចុះខ្លះ ក្នុងអត្ថថា កូន ក្រោយពីរាជសព្ទ កាលបើដឹងច្បាស់នូវជាតិ (កំណើត) ដូចជា រាជញ្ញៈ (អ្នកមានកំណើតជាក្សត្រ)។ ពាក្យថា ជាតិយំ (ក្នុងអត្ថថា ជាតិ) នោះ ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងរូបនេះគឺ រាជាបច្ចំ (កូនរបស់ស្តេច)។

7. Khattā yiyā.

៧. ចុះ យ និង អិយ បច្ច័យ ក្រោយពីខត្តសព្ទខ្លះ។

Khattasaddā yaiyā honti apacce jātiyaṃ, khatyo, khattiyo, jātiyaṃtveva? Khatti.

បច្ច័យទាំងឡាយគឺ យ និង អិយ តែងចុះ ក្រោយពីខត្តសព្ទ ក្នុងអត្ថថា កូន កាលបើមានជាតិ (កំណើត) ដូចជា ខត្យៈ, ខត្តិយៈ។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា ក្នុងអត្ថថា ជាតិ ប៉ុណ្ណោះ? ដើម្បីឃាត់ក្នុងរូបនេះគឺ ខត្តិ។

8. Manuto ssasaṇa.

៨. ចុះ ស្ស និង សណ បច្ច័យ ក្រោយពីមនុស្សព្ទខ្លះ។

Manusaddato jātiyaṃ ssasaṇa honti apacce, manusso, mānuso, itthiyaṃ manussā, mānusī, jātiyaṃtveva? Mānavo.

បច្ច័យទាំងឡាយគឺ ស្ស និង សណ តែងចុះ ក្រោយពីមនុស្សព្ទ ក្នុងអត្ថថា កូន កាលបើមានជាតិ (កំណើត) ដូចជា មនុស្សោ (មនុស្ស), មានុសោ (មនុស្ស)។ ក្នុងឥត្ថីលិង្គជា មនុស្សា, មានុសី។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា ក្នុងអត្ថថា ជាតិ ប៉ុណ្ណោះ? ដើម្បីឃាត់ក្នុងរូបនេះគឺ មានវោ (មាណព)។

9. Janapadanāmasmā khattiyā raññe ca ṇo.

៩. ចុះ ណ បច្ច័យ ក្រោយពីនាមរបស់ជនបទ ក្នុងអត្ថថា ក្សត្រ និងស្តេចខ្លះ។

Janapadassa yaṃ nāmaṃ, tannāmasmā khattiyā apacce raññe ca ṇo hoti, pañcālo, kosalo, māgadho, okkāko, janapadanāmasmāti [Pg.147] kiṃ? Dāsarathi, khattiyāti kiṃ? Pañcālassa brāhmaṇassa apaccaṃ pañcāli.

នាមឯណាជាឈ្មោះរបស់ជនបទ បច្ច័យគឺ ណ តែងចុះក្រោយពីនាមនោះ ក្នុងអត្ថថា កូនរបស់ក្សត្រ និងស្តេច ដូចជា បញ្ចាលោ (ស្តេចបញ្ចាលៈ), កោសលោ (ស្តេចកោសលៈ), មាគធោ (ស្តេចមគធៈ), ឱក្កាកោ (ស្តេចឱក្កាកៈ)។ ពាក្យថា ជនបទនាមស្មា (ក្រោយពីនាមរបស់ជនបទ) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងរូបនេះគឺ ទាសរថិ (កូនស្តេចទសរថ)។ ពាក្យថា ខត្តិយា (ក្នុងអត្ថថាក្សត្រ) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងរូបនេះគឺ បញ្ចាលិ (កូនរបស់ព្រាហ្មណ៍ក្នុងដែនបញ្ចាលៈ)។

10. Ṇya kurusivīhi.

១០. ចុះ ណ្យ បច្ច័យ ក្រោយពីកុរុសព្ទ និងសិវិសព្ទខ្លះ។

Kurusivīhi apacce raññe ca ṇyo hoti. Korabyo, sebyo.

បច្ច័យគឺ ណ្យ តែងចុះក្រោយពីកុរុសព្ទ និងសិវិសព្ទ ក្នុងអត្ថថា កូន និងស្តេច ដូចជា កោរព្យោ (ស្តេចកុរុ), សេព្យោ (ស្តេចសិវិ)។

11. Ṇa rāgā tena rattaṃ.

១១. ចុះ ណ បច្ច័យ ក្រោយពីសព្ទជាគ្រឿងជ្រលក់ ក្នុងអត្ថថា ជ្រលក់ហើយដោយគ្រឿងជ្រលក់នោះខ្លះ។

Rāgavācitatiyantato rattamicchetasmiṃ atthe ṇo hoti, kasāvena rattaṃ kāsāvaṃ, kosumbhaṃ, yāliddaṃ, rāgāti kiṃ? Devadattena rattaṃ vatthaṃ, idha kasmā na hoti? ‘Nīlaṃ pīta’nti, guṇavacanattā vināpi ṇena ṇatthassābhidhānato.

បច្ច័យគឺ ណ តែងចុះក្នុងអត្ថថា ជ្រលក់ហើយ ក្រោយពីសព្ទដែលមានវិភត្តិជាតតិយា សម្តែងនូវគ្រឿងជ្រលក់ ដូចជា កាសាវំ (សំពត់ជ្រលក់ដោយទឹកអម្ចត់), កោសុមភំ (សំពត់ជ្រលក់ដោយផ្កាកុឡាប/ផ្កាចង្គៀលស្វា), ហាលិទ្ទំ (សំពត់ជ្រលក់ដោយរមៀត)។ ពាក្យថា រាគា (គ្រឿងជ្រលក់) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងរូបនេះគឺ ទេវទត្តេន រត្តំ វត្ថំ (សំពត់ដែលទេវទត្តជ្រលក់ហើយ)។ ក្នុងទីនេះ ហេតុអ្វីបានជាមិនចុះបច្ច័យ ក្នុងពាក្យថា នីលំ (ពណ៌ខៀវ) បីតំ (ពណ៌លឿង)? ព្រោះជាគុណសព្ទ សូម្បីមិនមាន ណ បច្ច័យ ក៏សម្តែងអត្ថរបស់ ណ បច្ច័យបានដែរ។

12. Nakkhatteninduyuttena kāle.

១២. ចុះ ណ បច្ច័យ ក្រោយពីនក្សត្រសព្ទ ដែលប្រកបដោយព្រះចន្ទ ក្នុងអត្ថថា កាលខ្លះ។

Tatiyantato nakkhattā tena lakkhite kāle ṇo hoti, tañce nakkhattaminduyuttaṃ hoti, phussī ratti, phussaṃ ahaṃ, nakkhatteneti kiṃ? Gurunā lakkhitā ratti. Induyutteneti kiṃ? Katthikāya lakkhito muhutto, kāleti kiṃ? Phussena lakkhitā atthasiddhi, ajjakattikāti kattikāyutte cande kattikāsaddo vattate.

បច្ច័យគឺ ណ តែងចុះក្រោយពីនក្សត្រសព្ទដែលមានវិភត្តិជាតតិយា ក្នុងអត្ថថា កាលដែលសម្គាល់ដោយនក្សត្រនោះ ប្រសិនបើនក្សត្រនោះប្រកបដោយព្រះចន្ទ ដូចជា ផុស្សី រត្តិ (រាត្រីប្រកបដោយនក្សត្របុស្សៈ), ផុស្សំ អហំ (ថ្ងៃប្រកបដោយនក្សត្របុស្សៈ)។ ពាក្យថា នក្ខត្តេន (ដោយនក្សត្រ) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងរូបនេះគឺ គរុនា លក្ខិតា រត្តិ (រាត្រីដែលសម្គាល់ដោយផ្កាយព្រហស្បតិ៍)។ ពាក្យថា ឥន្ទុយុត្តេន (ប្រកបដោយព្រះចន្ទ) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងរូបនេះគឺ កត្តិកាយ លក្ខិតោ មុហុត្តោ (ខណៈដែលសម្គាល់ដោយនក្សត្រកត្តិកា)។ ពាក្យថា កាលេ (ក្នុងអត្ថថាកាល) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងរូបនេះគឺ ផុស្សេន លក្ខិតា អត្ថសិទ្ធិ (ការសម្រេចប្រយោជន៍ដែលសម្គាល់ដោយនក្សត្របុស្សៈ)។ ពាក្យថា អជ្ជកត្តិកា គឺកត្តិកាសព្ទ តែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងព្រះចន្ទដែលប្រកបដោយនក្សត្រកត្តិកា។

13. Sā-ssa devatā puṇṇamāsī.

១៣. ចុះ ណ បច្ច័យ ក្រោយពីបឋមាវិភត្តិ ក្នុងអត្ថថា នោះជាទេវតារបស់បុគ្គលនោះ ឬនោះជាថ្ងៃពេញបូណ៌មីរបស់ខែនោះខ្លះ។

Seti paṭhamantā assāti chaṭṭhyatthe ṇo bhavati, yaṃ paṭhamantaṃ, sā ce devatā puṇṇamāsīvā, sugato devatā assābhi [Pg.148] sogato, māhindo, yāmo, vāruṇo, phussī puṇṇamāsī assa sambandhinīti phusso, māso, māyo, phagguno, citto, vesākho. Jeṭṭhamūlo, āsaḷho, sāvaṇo, poṭṭhapādo, assayujo, kattiko, māgasiro, puṇṇamāsīti kiṃ? Phussī pañcamī assa, puṇṇamāsī ca bhatakamāsasambandhinī na hoti… puṇṇo mā assanti nibbacanā, ato eva nipātanā ṇo sāgamo ca, māsasutiyāva na pañcadasa rattādo vidhi.

បច្ច័យគឺ ណ តែងចុះក្រោយពីសព្ទដែលមានវិភត្តិជាបឋមា (សោ/សា) ក្នុងអត្ថជាឆដ្ឋីវិភត្តិថា របស់បុគ្គលនោះ (អស្ស) ប្រសិនបើសព្ទដែលមានវិភត្តិជាបឋមានោះ ជាទេវតា ឬជាថ្ងៃពេញបូណ៌មី ដូចជា សោគតោ (អ្នកមានព្រះសុគតជាទេវតា), មាហិន្ទោ (អ្នកមានព្រះមហិន្ទៈជាទេវតា), យាមោ, វារុណោ។ ថ្ងៃពេញបូណ៌មីប្រកបដោយនក្សត្របុស្សៈ ជាគ្រឿងកំណត់នៃខែនោះ ឈ្មោះថា ផុស្សោ (ខែបុស្ស)។ ម៉ាឃោ, ផគ្គុនោ, ចិត្តោ, វេសាខោ, ជេដ្ឋមូលោ, អាសាឡ្ហោ, សាវណោ, បោដ្ឋបាទោ, អស្សយុជោ, កត្តិកោ, មាគសិរោ។ ពាក្យថា បុណ្ណមាសី (ថ្ងៃពេញបូណ៌មី) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងរូបនេះគឺ ផុស្សី បញ្ចមី អស្ស (ថ្ងៃទី៥ ប្រកបដោយនក្សត្របុស្សៈ)។ ម្យ៉ាងទៀត ថ្ងៃពេញបូណ៌មី មិនមែនជាគ្រឿងកំណត់នៃខែដែលជួលនោះទេ... វិគ្រោះថា បុណ្ណោ មា អស្ស ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបមានការសម្រេចដោយនិបាតនៈ ចុះ ណ បច្ច័យ និង ស-អាគម។ វិធីនេះមានសម្រាប់តែឈ្មោះខែប៉ុណ្ណោះ មិនមែនសម្រាប់រាត្រី ១៥ កើតជាដើមឡើយ។

14. Tamadhīte taṃ jānāti kaṇikā ca.

១៤. ចុះ ណ និង ណិក បច្ច័យ ក្រោយពីទុតិយាវិភត្តិ ក្នុងអត្ថថា រៀននូវក្បួននោះ ឬដឹងនូវក្បួននោះខ្លះ។

Dutiyantato tamadhīte taṃ jānātīti etesvatthesu ṇo hoti ṇo ṇiko ca, byākaraṇamadhīte jānāti vā veyyākaraṇo, chandaso, kamako, padako, venayiko, suttantiko, dvitaggahaṇaṃ puthageva vidhānatthaṃ jānanassa ca ajjhenavisayabhāvadassanatthaṃ pasiddhūpasaṅgahatthaṃ ca.

បច្ច័យគឺ ណ និង ណិក តែងចុះក្រោយពីសព្ទដែលមានវិភត្តិជាទុតិយា ក្នុងអត្ថថា រៀននូវក្បួននោះ ឬដឹងនូវក្បួននោះ ដូចជា វេយ្យាករណោ (អ្នករៀន ឬដឹងនូវវ្យាករណ៍), ឆន្ទសោ (អ្នកដឹងនូវឆន្ទៈ), កមកោ, បទកោ, វេនយិកោ (អ្នកដឹងនូវវិន័យ), សុត្តន្តិកោ (អ្នកដឹងនូវសុត្តន្តៈ)។ ការពោលពាក្យទាំងពីរ (រៀន និងដឹង) ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការបញ្ញត្តិដោយឡែកពីគ្នា និងដើម្បីបង្ហាញថាការដឹងមានការសិក្សាជាវិស័យ ព្រមទាំងដើម្បីប្រមូលយកពាក្យដែលល្បីៗមកប្រើប្រាស់។

15. Tassa visaye dese.

១៥. ចុះ ណ បច្ច័យ ក្រោយពីឆដ្ឋីវិភត្តិ ក្នុងអត្ថថា ជាវិស័យ ឬជាប្រទេសរបស់បុគ្គលនោះខ្លះ។

Chaṭṭhiyantā visaye desarūpe ṇo hoti, vasātīnaṃ visayo deso vāsāto, deseti kiṃ? Cakkhussa visayo rūpaṃ, devadattassa visayo-nuvāko.

បច្ច័យគឺ ណ តែងចុះក្រោយពីសព្ទដែលមានវិភត្តិជាឆដ្ឋី ក្នុងអត្ថថា វិស័យដែលជាប្រទេស ដូចជា វាសាតោ (ប្រទេសដែលជាវិស័យរបស់ពួកវសាតិ)។ ពាក្យថា ទេសេ (ក្នុងប្រទេស) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងរូបនេះគឺ ចក្ខុស្ស វិសយោ រូបំ (រូបជាវិស័យរបស់ចក្ខុ), ទេវទត្តស្ស វិសយោ អនុវាកោ (អនុវាកៈជាវិស័យរបស់ទេវទត្ត)។

16. Nivāse tannāme.

១៦. ចុះ ណ បច្ច័យ ក្រោយពីឆដ្ឋីវិភត្តិ ក្នុងអត្ថថា ជាទីលំនៅរបស់ជនទាំងឡាយនោះ និងជាឈ្មោះនៃប្រទេសនោះខ្លះ។

Chaṭṭhiyantā nivāse dese tannāme ṇo hoti, sivīnaṃ nivāso deso sebyo, vāsāto.

បច្ច័យគឺ ណ តែងចុះក្រោយពីសព្ទដែលមានវិភត្តិជាឆដ្ឋី ក្នុងអត្ថថា ទីលំនៅដែលជាប្រទេសមានឈ្មោះនោះ ដូចជា សេព្យោ (ប្រទេសជាទីលំនៅរបស់ពួកសិវិ), វាសាតោ (ប្រទេសជាទីលំនៅរបស់ពួកវសាតិ)។

17. Adūrabhave.

១៧. ចុះ ណ បច្ច័យ ក្រោយពីឆដ្ឋីវិភត្តិ ក្នុងអត្ថថា កើតក្នុងទីមិនឆ្ងាយអំពីទីនោះខ្លះ។

Chaṭṭhiyantā [Pg.149] adūrabhave dese tannāme ṇo hoti, vidisāya adūrabhavaṃ vedisaṃ.

បច្ច័យគឺ ណ តែងចុះក្រោយពីសព្ទដែលមានវិភត្តិជាឆដ្ឋី ក្នុងអត្ថថា កើតក្នុងទីមិនឆ្ងាយដែលជាប្រទេសមានឈ្មោះនោះ ដូចជា វេទិសំ (ប្រទេសដែលកើតក្នុងទីមិនឆ្ងាយអំពីក្រុងវិទិសា)។

18. Tena nibbatte.

១៨. ចុះ ណ បច្ច័យ ក្រោយពីតតិយាវិភត្តិ ក្នុងអត្ថថា កើតឡើង ឬសាងសង់ដោយវត្ថុនោះខ្លះ។

Tatiyantā nibbatte dese tannāme ṇo hoti, kusambena nibbattā kosambhī nagarī, kākandī, mākandī, sahassena nibbattā sāhassī parīkhā, hotumhi kattari karaṇe ca yathāyogaṃ tatiyā.

បច្ច័យគឺ ណ តែងចុះក្រោយពីសព្ទដែលមានវិភត្តិជាតតិយា ក្នុងអត្ថថា កើតឡើង ឬសាងសង់ក្នុងប្រទេសមានឈ្មោះនោះ ដូចជា កោសម្ភី នគរី (នគរដែលសាងសង់ដោយព្រះបាទកុសម្ពៈ), កាកន្ទី, មាគន្ទី, សាហស្សី បរីខា (គូទឹកដែលសាងសង់ដោយកម្លាំងមនុស្សមួយពាន់នាក់)។ វិភត្តិជាតតិយា តែងចុះក្នុងអត្ថជាកត៌ុ ឬករណៈ តាមគួរដល់ការប្រកប។

19. Tamīdhatthi.

១៩. ចុះ ណ បច្ច័យ ក្រោយពីបឋមាវិភត្តិ ក្នុងអត្ថថា វត្ថុនោះមាននៅក្នុងទីនេះខ្លះ។

Tanti paṭhamantā idhāti sattamyatthe dese tannāme ṇo hoti, yantaṃ paṭhamantamatthi ce, udumbarā asmiṃ dese santīti odumbaro, bādaro, babbajo.

បច្ច័យគឺ ណ តែងចុះក្រោយពីសព្ទដែលមានវិភត្តិជាបឋមា (តំ) ក្នុងអត្ថជាសត្តមីវិភត្តិថា ក្នុងទីនេះ (ឥធ) ដែលជាប្រទេសមានឈ្មោះនោះ ប្រសិនបើសព្ទដែលមានវិភត្តិជាបឋមានោះមានពិត ដូចជា ឱទុម្ពរោ (ប្រទេសដែលមានដើមល្វាច្រើន), ពាទរោ (ប្រទេសដែលមានដើមពុទ្រាច្រើន), ពព្វជោ (ប្រទេសដែលមានស្បូវភ្លាំងច្រើន)។

20. Tatra bhave.

២០. ចុះ ណ បច្ច័យ ក្រោយពីសត្តមីវិភត្តិ ក្នុងអត្ថថា កើត ឬមាននៅក្នុងទីនោះខ្លះ។

Sattamyantā bhavatthe ṇo hoti, udake bhavo odako, oraso, jānapado, māgadho, kāpilavatthavo, kosambo.

បច្ច័យគឺ ណ តែងចុះក្រោយពីសព្ទដែលមានវិភត្តិជាសត្តមី ក្នុងអត្ថថា កើត ឬមាននៅក្នុងទីនោះ ដូចជា ឱទកោ (កើតក្នុងទឹក), ឱរសោ (កើតអំពីទ្រូង/កូនបង្កើត), ជានបទោ (កើតក្នុងជនបទ), មាគធោ (កើតក្នុងដែនមគធៈ), កាបិលវត្ថវោ (កើតក្នុងក្រុងកបិលព័ស្តុ), កោសម្ពោ (កើតក្នុងក្រុងកោសម្ភី)។

21. Ajjādīhi tano.

២១. ចុះ តន បច្ច័យ ក្រោយពីអជ្ជសព្ទជាដើមខ្លះ។

Bhavatthe ajjādīhi tano hoti, ajja bhavo ajjatano, svātano, hiyyattano.

បច្ច័យគឺ តន តែងចុះក្រោយពីសព្ទទាំងឡាយមានអជ្ជសព្ទជាដើម ក្នុងអត្ថថា កើត ឬមាន ដូចជា អជ្ជតនោ (កើតក្នុងថ្ងៃនេះ/បច្ចុប្បន្ន), ស្វាតនោ (កើតក្នុងថ្ងៃស្អែក), ហិយ្យត្តនោ (កើតក្នុងថ្ងៃម្សិលមិញ)។

22. Purāto ṇo ca.

២២. ចុះ ណ និង តន បច្ច័យ ក្រោយពីបុរាសព្ទខ្លះ។

Purāiccasmā bhavatthe ṇo hoti tano ca, purāṇo, purātano.

បច្ច័យគឺ ណ និង តន តែងចុះក្រោយពីបុរាសព្ទ ក្នុងអត្ថថា កើត ឬមាន ដូចជា បុរាណោ (មានក្នុងកាលមុន/ចាស់បុរាណ), បុរាតនោ (មានក្នុងកាលមុន/ចាស់បុរាណ)។

23. Amātvacco.

២៣. ចុះ អច្ច បច្ច័យ ក្រោយពីអម៉ាសព្ទខ្លះ។

Amāsaddato [Pg.150] acco hoti bhavatthe, amacco.

បច្ច័យគឺ អច្ច តែងចុះក្រោយពីអម៉ាសព្ទ ក្នុងអត្ថថា កើត ឬមាន ដូចជា អមច្ចោ (អាមាត្យ/អ្នកនៅជិតដិត)។

24. Majjhāditvimo.

២៤. ចុះ អិម បច្ច័យ ក្រោយពីមជ្ឈសព្ទជាដើមខ្លះ។

Majjhādīhi sattamyantehi bhavatte imo hoti, majjhimo, antimo. Majjha, anta, heṭṭhā, upari, ora, pāra, pacchā, abbhantara, paccanta (puratthā, bāhira).

បច្ច័យគឺ អិម តែងចុះក្រោយពីសព្ទទាំងឡាយមានមជ្ឈសព្ទជាដើម ដែលមានវិភត្តិជាសត្តមី ក្នុងអត្ថថា កើត ឬមាន ដូចជា មជ្ឈិមោ (មានក្នុងកណ្តាល), អន្តិមោ (មានក្នុងទីបំផុត)។ សព្ទទាំងនោះគឺ មជ្ឈ (កណ្តាល), អន្ត (បំផុត), ហេដ្ឋា (ខាងក្រោម), ឧបរិ (ខាងលើ), ឱរ (ត្រើយខាងនេះ), បារ (ត្រើយខាងនាយ), បច្ឆា (ខាងក្រោយ), អព្ភន្តរ (ខាងក្នុង), បច្ចន្ត (ចុងកាត់មាត់ញក/ជាយដែន), បុរត្ថា (ខាងមុខ/ទិសខាងកើត), ពាហិរ (ខាងក្រៅ)។

25. Kaṇaṇeyyaṇeyyakayiyā.

២៥. ចុះ កណ, ណេយ្យ, ណេយ្យក, យ និង អិយ បច្ច័យ ក្រោយពីសត្តមីវិភត្តិខ្លះ។

Sattamyantā ete paccayā honti bhavatthe, kaṇa-kusinā rāyaṃ bhavo kosinārako, māgadhako, āraññako vihāro. Ṇeyya-gaṅgeyyo, pabbateyyo, vāneyyo. Ṇeyyaka-koleyyako, bārāṇaseyyako, campeyyako, mithileyyakoti eyyako. Ya-gammo, dibbo. Iyagāmiyo, udari-yo, diviyo, pañcāliyo, bodhipakkhiyo, lokiyo.

បច្ច័យទាំងឡាយនេះ តែងចុះក្រោយពីសព្ទដែលមានវិភត្តិជាសត្តមី ក្នុងអត្ថថា កើត ឬមាន៖ បច្ច័យគឺ កណ ដូចជា កោសិនារកោ (កើតក្នុងក្រុងកុសិនារា), មាគធកោ (កើតក្នុងដែនមគធៈ), អារញ្ញកោ វិហារោ (វិហារនៅក្នុងព្រៃ)។ បច្ច័យគឺ ណេយ្យ ដូចជា គង្គេយ្យោ (កើតក្នុងទន្លេគង្គា), បព្វតេយ្យោ (កើតលើភ្នំ), វាណេយ្យោ (កើតក្នុងព្រៃ)។ បច្ច័យគឺ ណេយ្យក (ឬ អេយ្យក) ដូចជា កោលេយ្យកោ, ពារាណសេយ្យកោ, ចម្បេយ្យកោ, មិថិលេយ្យកោ។ បច្ច័យគឺ យ ដូចជា គម្មោ (កើតក្នុងស្រុក), ទិព្វោ (កើតក្នុងសួគ៌)។ បច្ច័យគឺ អិយ ដូចជា គាមិយោ (កើតក្នុងស្រុក), ឧទរិយោ (មានក្នុងផ្ទៃ), ទិវិយោ (កើតក្នុងសួគ៌), បញ្ចាលិយោ, ពោធិបក្ខិយោ (ចំណែកនៃសេចក្តីត្រាស់ដឹង), លោកិយោ (ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងលោក)។

26. Ṇiko.

២៦. ចុះ ណិក បច្ច័យ ក្រោយពីសត្តមីវិភត្តិខ្លះ។

Sattamyantā bhavatthe ṇiko hoti, sāradiko divaso, sāradikā ratti.

បច្ច័យគឺ ណិក តែងចុះក្រោយពីសព្ទដែលមានវិភត្តិជាសត្តមី ក្នុងអត្ថថា កើត ឬមាន ដូចជា សារទិកោ ទិវសោ (ថ្ងៃកើតក្នុងសរទរដូវ), សារទិកា រត្តិ (រាត្រីកើតក្នុងសរទរដូវ)។

27. Tamassa sippaṃ sīlaṃ paṇyaṃ paharaṇaṃ payojanaṃ.

២៧. ចុះ ណិក បច្ច័យ ក្រោយពីបឋមាវិភត្តិ ក្នុងអត្ថថា នោះជាសិល្បៈ ជាសីល (សន្តាន/ទម្លាប់) ជាទំនិញ ជាគ្រឿងប្រហារ ឬជាប្រយោជន៍របស់បុគ្គលនោះខ្លះ។

Paṭhamantā sippādivācakā assetichaṭṭhiyattheṇiko hoti, vīṇāvādanaṃ sippamassa veṇiko, modaṅgiko, vaṃsiko, paṃsukū- ladhāraṇaṃ [Pg.151] sīlamassa paṃsukūliko, tecīvarikeva, gandhopaṇyamassa gandhiko, teliko, goḷiko, cāpo paharaṇamassa cāpiko, tomariko, muggariko, upadhippayojanamassa opadhikaṃ, sātikaṃ, sāhassikaṃ.

បច្ច័យគឺ ណិក តែងចុះក្រោយពីសព្ទដែលមានវិភត្តិជាបឋមា សម្តែងនូវសិល្បៈជាដើម ក្នុងអត្ថជាឆដ្ឋីវិភត្តិថា របស់បុគ្គលនោះ (អស្ស) ដូចជា វេណិកោ (អ្នកមានការដេញពិណជាសិល្បៈ), មោទង្គិកោ (អ្នកមានការទះស្គរជាសិល្បៈ), វំសិកោ (អ្នកមានការផ្លុំខ្លុយជាសិល្បៈ)។ បំសុកូលិកោ (អ្នកមានការទ្រទ្រង់សំពត់បង្សុកូលជាទម្លាប់) ដូចជា តេចីវរិកោ (អ្នកមានការទ្រទ្រង់ចីវរបីជាទម្លាប់) ដែរ។ គន្ធិកោ (អ្នកមានគ្រឿងក្រអូបជាទំនិញ), តេលិកោ (អ្នកមានប្រេងជាទំនិញ), គោឡិកោ (អ្នកមានស្ករអំពៅជាទំនិញ)។ ចាបិកោ (អ្នកមានធ្នូជាគ្រឿងប្រហារ), តោបរិកោ (អ្នកមានលំពែងជាគ្រឿងប្រហារ), មុគ្គរិកោ (អ្នកមានដំបងជាគ្រឿងប្រហារ)។ ឱបធិកំ (បុណ្យដែលមានឧបធិជាប្រយោជន៍), សាតិកំ (វត្ថុដែលមានតម្លៃមួយរយជាប្រយោជន៍), សាហស្សិកំ (វត្ថុដែលមានតម្លៃមួយពាន់ជាប្រយោជន៍)។

28. Taṃ hantarahati gacchatuñchati carati.

២៨. ចុះ ណិក បច្ច័យ ក្រោយពីទុតិយាវិភត្តិ ក្នុងអត្ថថា សម្លាប់នូវសត្វនោះ គួរនូវវត្ថុនោះ ទៅកាន់ទីនោះ រើសប្រមូលនូវវត្ថុនោះ ឬប្រព្រឹត្តនូវធម៌នោះខ្លះ។

Dutiyantā hantīti evamādīsvatthesu ṇīko hoti. Pakkhīhipakkhino hantīti pakkhiko, sākuniko, māyūriko. Macchehi-macchiko, meniko. Migehi-māgaviko hāriṇiko, ‘sūkariko’ti iko. Satamarahatīti sātikaṃ, sandiṭṭhiko, ehipassavidhiṃ arahatīti ehipassiko, sāhassiko, ‘sahassiyo’ti iyo. Paradāraṃ gacchatīti pāradāriko, maggiko, paññāsayojaniko. Badare uñchatīti bādariko, sāmākiko. Dhammaṃ caratīti dhammiko, adhammiko.

បច្ច័យគឺ ណិក តែងចុះក្រោយពីសព្ទដែលមានវិភត្តិជាទុតិយា ក្នុងអត្ថថា សម្លាប់ជាដើម ដូចជា បក្ខិកោ (អ្នកសម្លាប់សត្វស្លាប), សាកុនិកោ (អ្នកសម្លាប់សត្វស្លាប), មាយូរិកោ (អ្នកសម្លាប់ក្ងោក)។ មច្ឆិកោ (អ្នកសម្លាប់ត្រី), មេនិកោ (អ្នកសម្លាប់ត្រី)។ មាគវិកោ (អ្នកសម្លាប់ម្រឹគ), ហារិណិកោ (អ្នកសម្លាប់ប្រើស), សូករិកោ (អ្នកសម្លាប់ជ្រូក - ចុះ អិក បច្ច័យ)។ សាតិកំ (វត្ថុដែលគួរដល់តម្លៃមួយរយ), សន្ទិដ្ឋិកោ (ធម៌ដែលគួរដល់ការឃើញផ្ទាល់), ឯហិបស្សិកោ (ធម៌ដែលគួរដល់ការហៅមកមើល), សាហស្សិកោ (វត្ថុដែលគួរដល់តម្លៃមួយពាន់), សហស្សិយោ (ចុះ អិយ បច្ច័យ)។ បារទារិកោ (អ្នកទៅរកប្រពន្ធអ្នកដទៃ), មគ្គិកោ (អ្នកដើរផ្លូវ), បញ្ញាសយោជនិកោ (អ្នកដើរផ្លូវចម្ងាយ ៥០ យោជន៍)។ ពាទរិកោ (អ្នករើសផ្លែពុទ្រា), សាមាកិកោ (អ្នករើសស្រូវសាមាកៈ)។ ធម្មិកោ (អ្នកប្រព្រឹត្តធម៌), អធម្មិកោ (អ្នកមិនប្រព្រឹត្តធម៌)។

29. Tena kataṃ kītaṃ baddhamabhisaṅkhataṃ saṃsaṭṭhaṃ hataṃ hanti jitaṃ jayati dibbati khaṇati tarati carati vahati jīvati.

២៩. ចុះ ណិក បច្ច័យ ក្រោយពីតតិយាវិភត្តិ ក្នុងអត្ថថា ធ្វើហើយដោយវត្ថុនោះ ទិញហើយដោយវត្ថុនោះ ចងហើយដោយវត្ថុនោះ ปรุงតែងហើយដោយវត្ថុនោះ លាយហើយដោយវត្ថុនោះ សម្លាប់ហើយដោយវត្ថុនោះ សម្លាប់ដោយវត្ថុនោះ ឈ្នះហើយដោយវត្ថុនោះ ឈ្នះដោយវត្ថុនោះ លេងដោយវត្ថុនោះ ជីកដោយវត្ថុនោះ ឆ្លងដោយវត្ថុនោះ ដើរដោយវត្ថុនោះ នាំទៅដោយវត្ថុនោះ ឬចិញ្ចឹមជីវិតដោយវត្ថុនោះខ្លះ។

Tatiyantā katādisvatthesu ṇiko hoti. Kāyena kataṃ kāyikaṃ, vācasikaṃ, mānasikaṃ, vātena kato ābādho vātiko. Satena kītaṃ sātikaṃ, sāhassikaṃ, mūlatova, devadatena kītanti na hoti tadatthāppatītiyā. Varattāya baddho vārattiko, āyasiko, pāsiko. Ghatena abhisaṅkhataṃ saṃsaṭṭhaṃ vā ghātikaṃ, goḷikaṃ, dādhikaṃ, māricikaṃ. Jālena hato hantīti vā jāliko, bālīsiko. Akkhehi jitamakkhikaṃ, sālākikaṃ. Akkhehi jayati dibbatīti vā akkhiko. Khaṇittiyā [Pg.152] khaṇatīti khāṇittiko, kuddāliko, devadattena jitaṃ, aṅgulyā khaṇatīti na hoti tadatthānavagamā. Uḷumpena taratīti oḷumpiko, ‘uḷumpiko’ti iko gopucchiko, nāviko. Sakaṭena caratīti sākaṭiko, ‘rathiko, parappiko’ti iko. Khandhena vahatīti khandhiko, aṃsiko, ‘sīsiko’ti iko. Vetanena jīvatīti vetaniko, ‘bhatiko, kayiko, vikkayiko, kayavikkayiko’ti iko.

បច្ច័យគឺ ណិក តែងចុះក្រោយពីសព្ទដែលមានវិភត្តិជាតតិយា ក្នុងអត្ថថា ធ្វើហើយជាដើម ដូចជា កាយិកំ (ធ្វើហើយដោយកាយ), វាចសិកំ (ធ្វើហើយដោយវាចា), មានសិកំ (ធ្វើហើយដោយចិត្ត), វាតិកោ អាពាធោ (ជំងឺដែលធ្វើហើយដោយខ្យល់)។ សាតិកំ (ទិញហើយដោយប្រាក់មួយរយ), សាហស្សិកំ (ទិញហើយដោយប្រាក់មួយពាន់) នេះសំដៅយកតែតម្លៃប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា ទេវទត្តេន គីតំ (ទិញដោយទេវទត្ត) មិនមានក្នុងទីនេះទេ ព្រោះមិនបានសម្តែងអត្ថនោះ។ វារត្តិកោ (ចងហើយដោយខ្សែស្បែក), អាយសិកោ (ចងហើយដោយដែក), បាសិកោ (ចងហើយដោយអន្ទាក់)។ ឃាតិកំ (ปรุงតែង ឬលាយហើយដោយទឹកដោះថ្លា), គោឡិកំ (លាយដោយស្ករអំពៅ), ទាធិកំ (លាយដោយទឹកដោះជូរ), ម៉ារិចិកំ (លាយដោយម្រេច)។ ជាលិកោ (សត្វដែលស្លាប់ដោយសំណាញ់ ឬអ្នកសម្លាប់សត្វដោយសំណាញ់), ពាលីសិកោ (អ្នកសម្លាប់ត្រីដោយសន្ទូច)។ អក្ខិកំ (វត្ថុដែលឈ្នះដោយគ្រាប់ឡុកឡាក់), សាលាកិកំ (វត្ថុដែលឈ្នះដោយឆ្នោត)។ អក្ខិកោ (អ្នកឈ្នះ ឬលេងដោយគ្រាប់ឡុកឡាក់)។ ខាណិត្តិកោ (អ្នកជីកដោយចបជីក), កុទ្ទាលិកោ (អ្នកជីកដោយចបកាប់)។ ពាក្យថា ទេវទត្តេន ជិតំ (ឈ្នះដោយទេវទត្ត) ឬ អង្គុលិយា ខណតិ (ជីកដោយម្រាមដៃ) មិនមានក្នុងទីនេះទេ ព្រោះមិនបានយល់អត្ថនោះ។ ឱឡុម្បិកោ (អ្នកឆ្លងដោយក្បូន), ឧឡុម្បិកោ (ចុះ អិក បច្ច័យ), គោបុច្ឆិកោ (អ្នកឆ្លងដោយកន្ទុយគោ), នាវិកោ (អ្នកឆ្លងដោយទូក)។ សាកដិកោ (អ្នកដើរផ្លូវដោយរទេះ), រថិកោ, បរប្បិកោ (ចុះ អិក បច្ច័យ)។ ខន្ធិកោ (អ្នកនាំទៅដោយស្មា), អំសិកោ (អ្នកនាំទៅដោយស្មា), សីសិកោ (អ្នកនាំទៅដោយក្បាល - ចុះ អិក បច្ច័យ)។ វេតនិកោ (អ្នកចិញ្ចឹមជីវិតដោយឈ្នួល), ភតិកោ, កយិកោ, វិក្កយិកោ, កយវិក្កយិកោ (ចុះ អិក បច្ច័យ)។

30. Tassa saṃvattati.

៣០. ចុះ ណិក បច្ច័យ ក្រោយពីចតុត្ថីវិភត្តិ ក្នុងអត្ថថា ប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីវត្ថុនោះខ្លះ។

Catutthiyantā saṃvattatīti asmiṃ atthe ṇiko hoti, punabbhavāya saṃvattatīti ponobhaviko, itthiyaṃ pono bhavikā, lokāya saṃvattatīti lokiko suṭṭhu aggoti saggo, saggāya saṃvattatīti sovaggiko, sassovaka tadaminādipāṭhā, dhanāya saṃvattatīti dhaññaṃ, yo.

បច្ច័យគឺ ណិក តែងចុះក្រោយពីសព្ទដែលមានវិភត្តិជាចតុត្ថី ក្នុងអត្ថថា ប្រព្រឹត្តទៅដើម្បី ដូចជា បោណោភវិកោ (ប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីភពថ្មី), ក្នុងឥត្ថីលិង្គជា បោណោភវិកា។ លោកិកោ (ប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីលោក)។ ពាក្យថា សគ្គោ វិគ្រោះថា សុដ្ឋុ អគ្គោ (ប្រសើរក្រៃលែង), សោវគ្គិកោ (ប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសួគ៌)។ ធញ្ញំ (ប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីទ្រព្យ - ចុះ យ បច្ច័យ)។

31. Tato sambhūtamāgataṃ.

៣១. ចុះ ណ បច្ច័យ ក្រោយពីបញ្ចមីវិភត្តិ ក្នុងអត្ថថា កើតអំពីទីនោះ ឬមកអំពីទីនោះខ្លះ។

Pañcamyantā sambhūtamāgatanti etesvatthesu ṇiko hoti, mātiko sambhūtamāgataṃ vā mattikaṃ, pettikaṃ, ṇyariyaṇa -yāpi dissanti, surabhito sambhūtaṃ sorabhyaṃ, thanato sambhūtaṃ thaññaṃ, pitito sambhūto pettiyo, mātiyo, mattiyo, macco vā.

ណិកបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីនាមសព្ទដែលមានបញ្ចមីវិភត្តិនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថទាំងឡាយថា «កើតឡើងហើយ» ឬ «មកហើយ» ដូចជា (កើតឡើង ឬមក) ពីមាតា ឈ្មោះថា មត្តិកៈ, ពីបិតា ឈ្មោះថា បេត្តិកៈ។ ណ្យ, អរិយណ និង យ បច្ច័យទាំងឡាយ ក៏រមែងប្រាកដ (ក្នុងអត្ថនេះដែរ) ដូចជា កើតឡើងពីវត្ថុមានក្លិនក្រអូប ឈ្មោះថា សោរភ្យៈ, កើតឡើងពីដោះ ឈ្មោះថា ថញ្ញៈ, កើតឡើងពីបិតា ឈ្មោះថា បេត្តិយៈ, មាតិយៈ, មត្តិយៈ ឬ មច្ចៈ។

32. Tattha vasati vidito bhatto niyutto.

៣២. (ណិកបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីនាមសព្ទដែលមានសត្តមីវិភត្តិនៅខាងចុង) ក្នុងអត្ថថា នៅក្នុងទីនោះ, ដឹងច្បាស់ក្នុងទីនោះ, ត្រេកអរក្នុងទីនោះ, និងតែងតាំង (ឬប្រកប) ក្នុងទីនោះ។

Sattamyantā tattha vasatītvevamādīsvatthesu ṇiko hoti. Rukkhamūle vasatīti rukkhamūliko, āraññiko, sosāniko. Loke vidito lokiko. Catumahārājesu bhattā cātummahārājikā[Pg.153]. Dvāre niyutto dovāriko dassoka tadaminādipāṭhā, bhaṇḍāgāriko, iko-navakammiko, kiyojātikiyo, andhakiyo.

ណិកបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីនាមសព្ទដែលមានសត្តមីវិភត្តិនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន «នៅក្នុងទីនោះ» ជាដើម។ ដូចជា អ្នកនៅក្នុងគល់ឈើ ឈ្មោះថា រុក្ខមូលិកៈ, នៅក្នុងព្រៃ ឈ្មោះថា អារញ្ញិកៈ, នៅក្នុងព្រៃខ្មោច ឈ្មោះថា សោសានិកៈ។ ដឹងច្បាស់ក្នុងលោក ឈ្មោះថា លោកិកៈ។ ត្រេកអរក្នុងចតុមហារាជទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ចាតុមហារាជិកៈ។ អ្នកដែលគេតែងតាំងទុកក្នុងទ្វារ ឈ្មោះថា ទោវារិកៈ (ការសម្រេចរូបនេះ ព្រោះការឃើញនូវការផ្លាស់ប្តូរតួអក្សរ ដោយបាឋៈមាន តទមិនា ជាដើម), ភណ្ឌាគារិកៈ។ ឥកបច្ច័យ ដូចជា នវកម្មិកៈ។ កិយបច្ច័យ ដូចជា ជាតិកិយៈ, អន្ធកិយៈ។

33. Tassidaṃ.

៣៣. (ណិកបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីនាមសព្ទដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិនៅខាងចុង) ក្នុងអត្ថថា «របស់នេះ» (របស់បុគ្គលនោះ ឬរបស់វត្ថុនោះ)។

Chaṭṭhiyantā idamiccasmiṃ atthe ṇiko hoti, saṅghassa idaṃ saṅghikaṃ, puggalikaṃ, sakyaputtiko, nātiputtiko, jenadattiko, kiye-sakiyo, parakiyo, niye-attaniyaṃ, ke- sako rājakaṃ bhaṇḍaṃ.

ណិកបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីនាមសព្ទដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថថា «របស់នេះ» ដូចជា របស់នេះជារបស់សង្ឃ ឈ្មោះថា សង្ឃិកៈ, ជារបស់បុគ្គល ឈ្មោះថា បុគ្គលិកៈ, សក្យបុត្តិកៈ, ញាតិបុត្តិកៈ, ជេនទត្តិកៈ។ កិយបច្ច័យ ដូចជា សកិយៈ, បរកិយៈ។ និយបច្ច័យ ដូចជា អត្តនិយៈ។ កបច្ច័យ ដូចជា សកៈ, រាជកៈ (ក្នុងពាក្យថា រាជកំ ភណ្ឌំ)។

34. Ṇo.

៣៤. ណបច្ច័យ (រមែងចុះក្រោយពីនាមសព្ទដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថថា របស់នេះ)។

Chaṭṭhiyantā idamiccasmiṃ atthe ṇo hoti, kaccāyanassa idaṃ kaccāyanaṃ byākaraṇaṃ, sogataṃ sāsanaṃ, māhisaṃ maṃsādi.

ណបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីនាមសព្ទដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថថា «របស់នេះ» ដូចជា វ្យាករណ៍នេះជារបស់ព្រះកច្ចាយនៈ ឈ្មោះថា កច្ចាយនវ្យាករណ៍, ព្រះសាសនារបស់ព្រះសុគត ឈ្មោះថា សោគតសាសនា, សាច់របស់ក្របីជាដើម ឈ្មោះថា មាហិសសាច់។

35. Gavādīhi yo.

៣៥. យបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីគវសព្ទជាដើម (ដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថថា របស់នេះ)។

Gavādīhi chaṭṭhiyantehi idamiccasmiṃ atthe yo hoti, gunnaṃ idaṃ gabyaṃ maṃsādi, kabyaṃ, dabbaṃ.

យបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីគវសព្ទជាដើម ដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថថា «របស់នេះ» ដូចជា របស់នេះ (មានសាច់ជាដើម) របស់មេគោទាំងឡាយ ឈ្មោះថា គព្យៈ, កព្យៈ, ទព្យៈ។

36. Pitito bhātari reyyaṇa.

៣៦. រេយ្យណបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីបិតុសព្ទ ក្នុងអត្ថថា «បងប្អូនប្រុស» របស់បិតានោះ។

Pitusaddā tassa bhātari reyyaṇa hoti, pitu bhātā petteyyo.

រេយ្យណបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីបិតុសព្ទ ក្នុងអត្ថថា បងប្អូនប្រុសរបស់បិតានោះ ដូចជា បងប្អូនប្រុសរបស់បិតា ឈ្មោះថា បេត្តេយ្យៈ (ឪពុកមា)។

37. Mātito ca bhaginiyaṃ cho.

៣៧. ឆបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីមាតុសព្ទ និងបិតុសព្ទ ក្នុងអត្ថថា «បងប្អូនស្រី» របស់មាតានិងបិតានោះ។

Mātito pitito ca tesaṃ bhaginiyaṃ cho hoti, mātu bhaginī mātucchā, pitu bhaginī pitucchā, kathaṃ ‘mātulo’ti ‘‘mātulāditvānī’’ti nipātanā.

ឆបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីមាតុសព្ទ និងបិតុសព្ទ ក្នុងអត្ថថា បងប្អូនស្រីរបស់មាតានិងបិតានោះ ដូចជា បងប្អូនស្រីរបស់មាតា ឈ្មោះថា មាតុក្ឆា (ម្តាយមីង), បងប្អូនស្រីរបស់បិតា ឈ្មោះថា បិតុក្ឆា (ឪពុកមីង)។ ចុះពាក្យថា «មាតុលៈ» (អ៊ំប្រុស/មាខាងម្តាយ) សម្រេចដោយរបៀបណា? សម្រេចដោយការធ្លាក់ចុះ (និបាតនៈ) នៃបច្ច័យមាន «មាតុលាទិ» ជាដើម។

38. Mātāpitūsvāmaho.

៣៨. អាមហបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីមាតុសព្ទ និងបិតុសព្ទ ក្នុងអត្ថថា «មាតានិងបិតា» របស់មាតានិងបិតានោះ។

Mātāpitūhi [Pg.154] tesaṃ mātāpitūsu āmaho hoti, mātu mātā mātāmahī, mātu pitā mātāmaho, pitu mātā pitāmahī, pitu pitā pitāmaho, na yathāsaṅkhyaṃ, paccekābhi sambandhā.

អាមហបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីមាតុសព្ទ និងបិតុសព្ទ ក្នុងអត្ថថា មាតានិងបិតារបស់មាតានិងបិតានោះ ដូចជា មាតារបស់មាតា ឈ្មោះថា មាតាមហី (យាយខាងម្តាយ), បិតារបស់មាតា ឈ្មោះថា មាតាមហៈ (តាខាងម្តាយ), មាតារបស់បិតា ឈ្មោះថា បិតាមហី (យាយខាងឪពុក), បិតារបស់បិតា ឈ្មោះថា បិតាមហៈ (តាខាងឪពុក)។ ការសម្រេចរូបនេះ មិនមែនតាមលំដាប់ (យថាសង្ខ្យៈ) ទេ ព្រោះមានការទាក់ទងគ្នាដោយឡែកៗពីគ្នា។

39. Hite reyyaṇa.

៣៩. រេយ្យណបច្ច័យ រមែងចុះ (ក្រោយពីមាតុសព្ទ និងបិតុសព្ទ) ក្នុងអត្ថថា «ជាប្រយោជន៍» (ដល់មាតានិងបិតានោះ)។

Mātāpitūhi hite reyyaṇa hoti, matteyyo, petteyyo.

រេយ្យណបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីមាតុសព្ទ និងបិតុសព្ទ ក្នុងអត្ថថា ជាប្រយោជន៍ (ដល់មាតានិងបិតានោះ) ដូចជា មត្តេយ្យៈ (អ្នកកតញ្ញូចំពោះមាតា), បេត្តេយ្យៈ (អ្នកកតញ្ញូចំពោះបិតា)។

40. Nindāññātappapaṭibhāgarassadayāsaññāsu ko.

៤០. កបច្ច័យ រមែងចុះ (ក្រោយពីនាមសព្ទ) ក្នុងអត្ថទាំងឡាយគឺ និន្ទា (តិះដៀល), អញ្ញាត (មិនដឹង), អប្ប (តិចតួច), បដិភាគ (ប្រហាក់ប្រហែល), រស្ស (ខ្លី/តូច), ទយា (អាណិតអាសូរ), និងសញ្ញា (ឈ្មោះសម្គាល់)។

Nindādīsvattheyu nāmasmā ko hoti, nindāyaṃ-muṇḍako, samaṇako. Aññāte-kassāyaṃ assoti assako, payogasāmatthiyā sambandhivisesānavagamovagamyate. Appatthetelakaṃ, ghatakaṃ. Paṭibhāgatthe-hatthī viya hatthiko, assako, balībaddako. Rasse-mānusako, rukkhako, pilakkhako. Dayāyaṃ-puttako, vacchako. Saññāyaṃ-moro viya morako.

កបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីនាមសព្ទ ក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាននិន្ទាជាដើម គឺ ក្នុងអត្ថនិន្ទា ដូចជា មុណ្ឌកៈ (មនុស្សក្បាលកោរ), សមណកៈ (សមណៈអាក្រក់)។ ក្នុងអត្ថមិនដឹង ដូចជា សេះរបស់នរណា ឈ្មោះថា អស្សកៈ (ព្រោះកម្លាំងនៃការប្រើប្រាស់ ទើបដឹងនូវការមិនយល់ច្បាស់នូវទំនាក់ទំនងពិសេស)។ ក្នុងអត្ថតិចតួច ដូចជា តេលកៈ (ប្រេងបន្តិចបន្តួច), ឃតកៈ (ទឹកដោះថ្លាបន្តិចបន្តួច)។ ក្នុងអត្ថប្រហាក់ប្រហែល ដូចជា ដូចជាដំរី ឈ្មោះថា ហត្ថិកៈ, ដូចជាសេះ ឈ្មោះថា អស្សកៈ, ដូចជាគោបា ឈ្មោះថា ពលីពទ្ទកៈ។ ក្នុងអត្ថខ្លី/តូច ដូចជា មានុសកៈ (មនុស្សតឿ), រុក្ខកៈ (ដើមឈើតូច), បិលក្ខកៈ (ដើមជ្រៃតូច)។ ក្នុងអត្ថអាណិតអាសូរ ដូចជា បុត្តកៈ (កូនសម្លាញ់), វច្ឆកៈ (កូនគោគួរឲ្យអាណិត)។ ក្នុងអត្ថសញ្ញា ដូចជា ដូចជាក្ងោក ឈ្មោះថា មោរកៈ។

41. Tamassaparimāṇaṃ ṇiko ca.

៤១. ណិកបច្ច័យ និង កបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីនាមសព្ទដែលមានបឋមាវិភត្តិនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថថា «របស់នោះមាន» បើនាមសព្ទដែលមានបឋមាវិភត្តិនោះ ជាគ្រឿងវាស់វែង (បរិមាណ)។

Paṭhamantā asseti asmiṃ atthe ṇiko hoti ko ca tañce paṭhamantaṃ parimāṇaṃ bhavati, parimīyate neneti parimāṇaṃ, doṇo parimāṇamassa doṇiko vīhi, khārasatiko, khārasahassiko āsītiko vayo, upaḍḍhakāyikaṃ bimbohanaṃ, pañcakaṃ, chakkaṃ.

ណិកបច្ច័យ និង កបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីនាមសព្ទដែលមានបឋមាវិភត្តិនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថថា «របស់នោះមាន» បើនាមសព្ទដែលមានបឋមាវិភត្តិនោះ ជាគ្រឿងវាស់វែង (បរិមាណ)។ វត្ថុដែលគេវាស់វែងដោយគ្រឿងវាស់នោះ ឈ្មោះថា បរិមាណ។ ដូចជា ស្រូវមានទោណៈមួយជាបរិមាណ ឈ្មោះថា ទោណិកៈ, ខារសតិកៈ, ខារសហស្សិកៈ, វ័យមានប៉ែតសិបឆ្នាំជាបរិមាណ ឈ្មោះថា អាសីតិកៈ, ខ្នើយមានពាក់កណ្តាលខ្លួនជាបរិមាណ ឈ្មោះថា ឧបឌ្ឍកាយិកៈ, បញ្ចកៈ, ឆក្កៈ។

42. Yatetehi ttako.

៤២. ត្តកបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពី យ, ត, ឯត សព្ទទាំងឡាយដែលមានបឋមាវិភត្តិនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថជាឆដ្ឋីវិភត្តិថា «របស់នោះមាន» បើនាមសព្ទដែលមានបឋមាវិភត្តិនោះ ជាគ្រឿងវាស់វែង (បរិមាណ)។

Yādīhi [Pg.155] paṭhamantehī asseti chaṭṭhiyatthe ttako hoti, tañce paṭhamantaṃ parimāṇaṃ bhavati, yaṃ parimāṇamassa yattakaṃ, tattakaṃ, ettakaṃ, āvatake yāvatako, tāvatako (etāvatako).

ត្តកបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពី យ សព្ទជាដើមដែលមានបឋមាវិភត្តិនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថជាឆដ្ឋីវិភត្តិថា «របស់នោះមាន» បើនាមសព្ទដែលមានបឋមាវិភត្តិនោះ ជាគ្រឿងវាស់វែង (បរិមាណ) ដូចជា បរិមាណណាជារបស់វត្ថុនេះ ឈ្មោះថា យត្តកៈ, តត្តកៈ, ឯត្តកៈ។ ក្នុងអត្ថថា អាវតកៈ សម្រេចរូបជា យាវតកៈ, តាវតកៈ (ឯតាវតកៈ)។

43. Sabbā cāvantu.

៤៣. អាវន្តុបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពី សព្វសព្ទ និង យ សព្ទជាដើម (ដែលមានបឋមាវិភត្តិនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថជាឆដ្ឋីវិភត្តិថា របស់នោះមាន បើនាមសព្ទដែលមានបឋមាវិភត្តិនោះ ជាគ្រឿងវាស់វែង)។

Sabbato paṭhamantehi yādīhi ca asseti chaṭṭhiyatthe āvantu hoti, tañce paṭhamantaṃ parimāṇaṃ bhavati. Sabbaṃ parimāṇamassa sabbāvantaṃ, yāvantaṃ, tāvantaṃ, etāvantaṃ.

អាវន្តុបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពី សព្វសព្ទ និង យ សព្ទជាដើម ដែលមានបឋមាវិភត្តិនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថជាឆដ្ឋីវិភត្តិថា «របស់នោះមាន» បើនាមសព្ទដែលមានបឋមាវិភត្តិនោះ ជាគ្រឿងវាស់វែង (បរិមាណ) ដូចជា បរិមាណទាំងអស់ជារបស់វត្ថុនេះ ឈ្មោះថា សព្វាវន្តៈ, យាវន្តៈ, តាវន្តៈ, ឯតាវន្តៈ។

44. Kimhā ratirīvarīvatakarittakā.

៤៤. រតិ, រីវ, រីវតក, រិត្តក បច្ច័យទាំងឡាយ រមែងចុះក្រោយពី កិមសព្ទ (ដែលមានបឋមាវិភត្តិនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថជាឆដ្ឋីវិភត្តិថា របស់នោះមាន បើនាមសព្ទដែលមានបឋមាវិភត្តិនោះ ជាគ្រឿងវាស់វែង)។

Kimhā paṭhamantā asseti chaṭṭhiyatthe ratirīvarīvatakarittakā honti, tañce paṭhamantaṃ parimāṇaṃ bhavati, kiṃ saṅkhyānaṃ parimāṇamesaṃ kati ete, kīva, kīvatakaṃ, kittakaṃ. Rīvanto sabhāvato asaṅkhyo.

រតិ, រីវ, រីវតក, រិត្តក បច្ច័យទាំងឡាយ រមែងចុះក្រោយពី កិមសព្ទ ដែលមានបឋមាវិភត្តិនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថជាឆដ្ឋីវិភត្តិថា «របស់នោះមាន» បើនាមសព្ទដែលមានបឋមាវិភត្តិនោះ ជាគ្រឿងវាស់វែង (បរិមាណ) ដូចជា ចំនួនប៉ុន្មានជាបរិមាណរបស់វត្ថុទាំងឡាយនេះ ឈ្មោះថា កតិ, គីវៈ, គីវតកៈ, កិត្តកៈ។ រីវន្តបច្ច័យ ដោយសភាវៈគឺមិនអាចរាប់បាន (អសង្ខ្យៈ)។

45. Sañjātaṃ tārakāditvito.

៤៥. ឥតោបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពី តារកាសព្ទជាដើម ដែលមានបឋមាវិភត្តិនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថជាឆដ្ឋីវិភត្តិថា «របស់នោះមាន» បើវត្ថុទាំងនោះកើតឡើងហើយ។

Tārakādīhi paṭhamantehi asseti chaṭṭhiyatthe ito hoti, te ce sañjātā honti, tārakā sañjātā assa tārakitaṃ gaganaṃ, pupphito rukkho, pallavitā latā.

ឥតោបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពី តារកាសព្ទជាដើម ដែលមានបឋមាវិភត្តិនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថជាឆដ្ឋីវិភត្តិថា «របស់នោះមាន» បើវត្ថុទាំងនោះកើតឡើងហើយ ដូចជា ផ្កាយទាំងឡាយកើតឡើងហើយក្នុងអាកាសនេះ ឈ្មោះថា តារកិតអាកាស, ផ្កាកើតឡើងហើយលើដើមឈើនេះ ឈ្មោះថា បុប្ផិតរុក្ខ, ត្រួយលាស់កើតឡើងហើយលើវល្លិនេះ ឈ្មោះថា បល្លវិតាលតា។

46. Māne matto.

៤៦. មត្តបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីនាមសព្ទដែលមានបឋមាវិភត្តិនៅខាងចុង ដែលសំដែងនូវគ្រឿងវាស់វែង (មានៈ) ក្នុងអត្ថថា «របស់នោះមាន»។

Paṭhamantā mānavuttito asseti asmiṃatthe matto hoti, palaṃ ummānamassa palamattaṃ, hattho pamāṇamassa hatthamattaṃ [Pg.156] sataṃ mānamassa satamattaṃ, doṇo parimāṇamassa doṇamattaṃ, abhedopacārā doṇotipi hoti.

មត្តបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីនាមសព្ទដែលមានបឋមាវិភត្តិនៅខាងចុង ដែលសំដែងនូវគ្រឿងវាស់វែង ក្នុងអត្ថថា «របស់នោះមាន» ដូចជា ទម្ងន់មួយផលៈជាគ្រឿងថ្លឹងរបស់វត្ថុនេះ ឈ្មោះថា ផលមត្តៈ, ប្រវែងមួយហត្ថជាគ្រឿងវាស់របស់វត្ថុនេះ ឈ្មោះថា ហត្ថមត្តៈ, ចំនួនមួយរយជាគ្រឿងរាប់របស់វត្ថុនេះ ឈ្មោះថា សតមត្តៈ, មាឌមួយទោណៈជាគ្រឿងវាស់របស់វត្ថុនេះ ឈ្មោះថា ទោណមត្តៈ (ដោយសារអភេទោបចារៈ សូម្បីតែពាក្យថា ទោណៈ ក៏ប្រើបានដែរ)។

47. Taggho cuddhaṃ.

៤៧. តគ្ឃបច្ច័យ និង មត្តបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីនាមសព្ទដែលសំដែងនូវគ្រឿងវាស់វែងឡើងលើ (ឧទ្ធមានៈ) ក្នុងអត្ថជាឆដ្ឋីវិភត្តិថា «របស់នោះមាន»។

Uddhamānavuttiho asseti chaṭṭhiyatthe taggho hoti matto ca, jaṇṇutagghaṃ, jaṇṇumattaṃ.

តគ្ឃបច្ច័យ និង មត្តបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីនាមសព្ទដែលសំដែងនូវគ្រឿងវាស់វែងឡើងលើ ក្នុងអត្ថជាឆដ្ឋីវិភត្តិថា «របស់នោះមាន» ដូចជា ជង្គង់ជាគ្រឿងវាស់ឡើងលើរបស់ទឹកនេះ ឈ្មោះថា ជណ្ណុតគ្ឃៈ (ទឹកត្រឹមជង្គង់), ជណ្ណុមត្តៈ។

48. Ṇo ca purisā.

៤៨. ណបច្ច័យ, មត្តបច្ច័យ និង តគ្ឃបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពី បុរិសសព្ទ ដែលសំដែងនូវគ្រឿងវាស់វែងឡើងលើ (ក្នុងអត្ថជាឆដ្ឋីវិភត្តិថា របស់នោះមាន)។

Purisā paṭhamantā uddhamānavuttito ṇo hoti mattādayo ca, porisaṃ, purisamattaṃ, purisatagghaṃ.

ណបច្ច័យ, មត្តបច្ច័យ និង តគ្ឃបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពី បុរិសសព្ទ ដែលមានបឋមាវិភត្តិនៅខាងចុង ដែលសំដែងនូវគ្រឿងវាស់វែងឡើងលើ ដូចជា កម្ពស់បុរសម្នាក់ជាគ្រឿងវាស់ឡើងលើរបស់ទឹកនេះ ឈ្មោះថា បោរិសៈ (ទឹកត្រឹមកម្ពស់បុរស), បុរិសមត្តៈ, បុរិសតគ្ឃៈ។

49. Ayūbhadvitīhaṃse.

៤៩. អយបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពី ឧភ, ទ្វិ, តិ សព្ទទាំងឡាយ ដែលសំដែងនូវចំណែក (អវយវៈ) ដែលមានបឋមាវិភត្តិនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថជាឆដ្ឋីវិភត្តិថា «របស់នោះមាន»។

Ubhadvitīhi avayavavuttīti paṭhamantehi asseti chaṭṭhiyatthe ayo hoti. Ubho aṃsā assa ubhayaṃ, dvayaṃ, tayaṃ.

អយបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពី ឧភ, ទ្វិ, តិ សព្ទទាំងឡាយ ដែលសំដែងនូវចំណែក ដែលមានបឋមាវិភត្តិនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថជាឆដ្ឋីវិភត្តិថា «របស់នោះមាន» ដូចជា ពីរចំណែកជារបស់វត្ថុនេះ ឈ្មោះថា ឧភយៈ, ទ្វយៈ, តយៈ។

50. Saṅkhyāya saccutīsāsadasantāyādhikāsmiṃ savasahasse ḍo.

៥០. ឌបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីសង្ខ្យាសព្ទដែលមានបឋមាវិភត្តិនៅខាងចុង ដែលមានស្រៈ អ, ឧ, ី, ា និង ទសសព្ទនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថជាសត្តមីវិភត្តិថា «ក្នុងវត្ថុនេះ» បើសង្ខ្យានោះលើស (អធិកៈ) ក្នុងរយ ក្នុងពាន់ ឬក្នុងសែននោះ។

Satyantāya utyantāya īsantāya āsantāya dasantāya ca saṅkhyāya paṭhamantāya asminti sattamyatthe ḍo hoti, sā ce saṅkhyā adhikā hoti, yadasminti tañce sataṃ sahassaṃ satasahassaṃ vā hoti, vīsati adhikā asmiṃ sateti vīsaṃ sataṃ, ekavīsaṃ sataṃ, sahassaṃ, satasahassaṃ vā, tiṃsaṃ sataṃ, ekatiṃsaṃ sataṃ. Utyantāya-navutaṃ sataṃ sahassaṃ satasahassaṃ vā. Īsantāya cattālīsaṃ sataṃ, sahassaṃ, satasahassaṃ vā. Āsantāya [Pg.157] paññāsaṃ sataṃ, sahassaṃ, satasahassaṃ vā. Dasantāyaekādasaṃ sataṃ, sahassaṃ, satasahassaṃ vā. Saccutīsāsadasantāyāti kiṃ? Chādhikā asmiṃsate. Adhiketi kiṃ? Pañcadasahīnā asmiṃsate, asminti kiṃ? Vīsatyadhikā etasmā satā, satasahasseti kiṃ? Ekādasa adhikā assaṃ vīsatiyaṃ.

ឌបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីសង្ខ្យាសព្ទដែលមានបឋមាវិភត្តិនៅខាងចុង ដែលមានស្រៈ អ, ឧ, ី, ា និង ទសសព្ទនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថជាសត្តមីវិភត្តិថា «ក្នុងវត្ថុនេះ» បើសង្ខ្យានោះលើស (អធិកៈ) ក្នុងរយ ក្នុងពាន់ ឬក្នុងសែននោះ។ ដូចជា ម្ភៃលើសក្នុងមួយរយនេះ ឈ្មោះថា វីសំ សតំ (មួយរយម្ភៃ), ឯកវីសំ សតំ (មួយរយម្ភៃមួយ), សហស្សំ (មួយពាន់ម្ភៃ), សតសហស្សំ (មួយសែនម្ភៃ)។ សាមសិបលើសក្នុងមួយរយ ឈ្មោះថា តិំសំ សតំ, ឯកតិំសំ សតំ។ សង្ខ្យាមាន ឧ នៅខាងចុង ដូចជា នវុតំ សតំ (មួយរយហៅសិប), សហស្សំ, សតសហស្សំ។ សង្ខ្យាមាន ី នៅខាងចុង ដូចជា ចត្តាលីសំ សតំ (មួយរយសែសិប), សហស្សំ, សតសហស្សំ។ សង្ខ្យាមាន ា នៅខាងចុង ដូចជា បញ្ញាសំ សតំ (មួយរយហាសិប), សហស្សំ, សតសហស្សំ។ សង្ខ្យាមាន ទស នៅខាងចុង ដូចជា ឯកាទសំ សតំ (មួយរយដប់មួយ), សហស្សំ, សតសហស្សំ។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាចែងថា «មានស្រៈ អ, ឧ, ី, ា និង ទសសព្ទនៅខាងចុង»? ឆ្លើយថា ដើម្បីការពាររូបដូចជា ឆាធិកា អស្មិំសតេ (ប្រាំមួយលើសក្នុងមួយរយនេះ)។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាចែងថា «លើស (អធិកៈ)»? ឆ្លើយថា ដើម្បីការពាររូបដូចជា បញ្ចទសហីនា អស្មិំសតេ (ដប់ប្រាំខ្វះក្នុងមួយរយនេះ)។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាចែងថា «ក្នុងវត្ថុនេះ (អស្មិំ)»? ឆ្លើយថា ដើម្បីការពាររូបដូចជា វីសត្យធិកា ឯតស្មា សតា (ម្ភៃលើសពីមួយរយនេះ)។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាចែងថា «ក្នុងរយ ក្នុងពាន់ ឬក្នុងសែន»? ឆ្លើយថា ដើម្បីការពាររូបដូចជា ឯកាទស អធិកា អស្សំ វីសតិយំ (ដប់មួយលើសក្នុងម្ភៃនេះ)។

51. Tassa pūraṇekādasādito vā.

៥១. ឌបច្ច័យ រមែងចុះខ្លះ (វារៈ) ក្រោយពីសង្ខ្យាសព្ទមានឯកាទសជាដើម ដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថថា «ធ្វើឲ្យពេញ» (បូរណៈ) នូវចំនួននោះ។

Chaṭṭhiyanthāyekādasādikāya saṅkhyāya ḍo hoti (tassa) pūraṇatthe vibhāsā, sā saṅkhyā pūrīyate yena taṃ pūraṇaṃ, ekādasannaṃ pūraṇo ekādaso. Ekādasamo, vīso, vīsatimo, tiṃso, tiṃsatimo, cattālīso, paññāso.

ឌបច្ច័យ រមែងចុះខ្លះ (វិភាសា) ក្រោយពីសង្ខ្យាសព្ទមានឯកាទសជាដើម ដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថថា «ធ្វើឲ្យពេញ» (បូរណៈ) នូវចំនួននោះ។ ចំនួនដែលពេញដោយវត្ថុណា វត្ថុនោះឈ្មោះថា បូរណៈ (គ្រឿងធ្វើឲ្យពេញ)។ ដូចជា វត្ថុដែលធ្វើឲ្យពេញចំនួនដប់មួយ ឈ្មោះថា ឯកាទសៈ, ឯកាទសមៈ, វីសៈ, វីសតិមៈ, តិំសៈ, តិំសតិមៈ, ចត្តាលីសៈ, បញ្ញាសៈ។

52. Ma pañcādikatihi.

៥២. មបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីសង្ខ្យាសព្ទមានបញ្ចជាដើម និង កតិសព្ទ ដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថថា «ធ្វើឲ្យពេញ» (បូរណៈ) នូវចំនួននោះ។

Chaṭṭhiyantāya pañcādikāya saṅkhyāya katismā ca mo hoti (tassa) pūraṇatthe, pañcamo, sattamo, aṭṭhamo, katimo, katimī.

មបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីសង្ខ្យាសព្ទមានបញ្ចជាដើម និង កតិសព្ទ ដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថថា «ធ្វើឲ្យពេញ» (បូរណៈ) នូវចំនួននោះ ដូចជា បញ្ចមៈ (ទីប្រាំ), សត្តមៈ (ទីប្រាំពីរ), អដ្ឋមៈ (ទីប្រាំបី), កតិមៈ (ទីប៉ុន្មាន), កតិមី (ទីប៉ុន្មាន - ឥត្ថីលិង្គ)។

53. Satādīnamica. Satādikāya saṅkhyāya chaṭṭhiyantāya (tassa) pūraṇatthe mohoti satādīnamicāntādeso, satimo, sahassimo.

៥៣. មបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីសង្ខ្យាសព្ទមានសតជាដើម ដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថថា «ធ្វើឲ្យពេញ» (បូរណៈ) នូវចំនួននោះ និងមានការទេសៈស្រៈខាងចុងរបស់សតសព្ទជាដើមនោះ ជា ឥ ដូចជា សតិមៈ (ទីមួយរយ), សហស្សិមៈ (ទីមួយពាន់)។

54. Chā ṭṭhaṭṭhamā.

៥៤. ដ្ឋ និង ដ្ឋម បច្ច័យទាំងឡាយ រមែងចុះក្រោយពី ឆសព្ទ ក្នុងអត្ថថា «ធ្វើឲ្យពេញ» (បូរណៈ) នូវចំនួននោះ។

Chasaddā ṭṭhaṭṭhamā honti tassa pūraṇatthe, chaṭṭho, chaṭṭhamo, itthiyaṃ chaṭṭhī, chaṭṭhamī, kathaṃ ‘dutiyaṃ catuttha’nti? ‘‘Dutiyassa, catuttha tatiyāna’’nti nipātanā.

ដ្ឋ និង ដ្ឋម បច្ច័យទាំងឡាយ រមែងចុះក្រោយពី ឆសព្ទ ក្នុងអត្ថថា «ធ្វើឲ្យពេញ» (បូរណៈ) នូវចំនួននោះ ដូចជា ឆដ្ឋៈ (ទីប្រាំមួយ), ឆដ្ឋមៈ (ទីប្រាំមួយ)។ ក្នុងឥត្ថីលិង្គ ជា ឆដ្ឋី, ឆដ្ឋមី។ ចុះពាក្យថា «ទុតិយៈ», «តតិយៈ», «ចតុត្ថៈ» សម្រេចដោយរបៀបណា? សម្រេចដោយការធ្លាក់ចុះ (និបាតនៈ) នៃបច្ច័យមាន «ទុតិយស្ស, ចតុត្ថ តតិយានំ» ជាដើម។

55. Ekā kākyasahāye.

៥៥. ក និង អាកី បច្ច័យទាំងឡាយ រមែងចុះខ្លះ ក្រោយពី ឯកសព្ទ ក្នុងអត្ថថា «មិនមានគ្នា» (អសហាយៈ - តែម្នាក់ឯង)។

Ekasmā [Pg.158] asahāyatthe kaākī honti vā, ekako, ekākī, eko.

ក និង អាកី បច្ច័យទាំងឡាយ រមែងចុះខ្លះ ក្រោយពី ឯកសព្ទ ក្នុងអត្ថថា មិនមានគ្នា (អសហាយៈ) ដូចជា ឯកកៈ, ឯកាកី, ឯកៈ។

56. Vacchādīhi tanutte taro.

៥៦. តរបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពី វច្ឆសព្ទជាដើម ក្នុងអត្ថថា «ភាពតូចឆ្មារ» (តនុត្តៈ) នៃសភាវៈរបស់ខ្លួន។

Vacchādīnaṃ sabhāvassa tanutte gamyamāne taro hoti, susuttassa tanutte vacchataro, itthiyaṃ vacchatarī, yobbanassa tanutte okkhataro, assabhāvassa tanutte assataro, sāmatthiyassa tanutte usabhataro.

តរបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពី វច្ឆសព្ទជាដើម កាលបើដឹងនូវភាពតូចឆ្មារនៃសភាវៈរបស់ខ្លួន ដូចជា ភាពតូចឆ្មារនៃកូនគោ ឈ្មោះថា វច្ឆតរៈ, ក្នុងឥត្ថីលិង្គ ជា វច្ឆតរី, ភាពតូចឆ្មារនៃគោបាជំទង់ ឈ្មោះថា អុក្ខតរៈ, ភាពតូចឆ្មារនៃសេះ ឈ្មោះថា អស្សតរៈ, ភាពតូចឆ្មារនៃកម្លាំងគោបា ឈ្មោះថា ឧសភតរៈ។

57. Kimhā niddhāraṇe ratara ratamā. Kiṃsaddā niddhāraṇe ratara ratamā honti, kataro bhavataṃ devadatto, kataro bhavataṃ kaṭho, katamo bhavataṃ devadatto, katamo bhavataṃ kaṭho, bhāradvājānaṃ katamosi brahme.

៥៧. រតរ និង រតម បច្ច័យទាំងឡាយ រមែងចុះក្រោយពី កិមសព្ទ ក្នុងអត្ថថា ញែកចេញ (និទ្ធារណៈ) ដូចជា «ក្នុងចំណោមលោកទាំងឡាយ តើមួយណាជាទេវទត្ត?» ឈ្មោះថា កតរៈ, «ក្នុងចំណោមលោកទាំងឡាយ តើមួយណាជាកឋៈ?», «ក្នុងចំណោមលោកទាំងឡាយ តើមួយណាជាទេវទត្ត?» ឈ្មោះថា កតមៈ, «ក្នុងចំណោមលោកទាំងឡាយ តើមួយណាជាកឋៈ?», «ម្នាលព្រាហ្មណ៍ ក្នុងចំណោមពួកភារទ្វាជៈ តើអ្នកជាម្នាក់ណា?»។

58. Tena datte liyā.

៥៨. ល និង អិយ បច្ច័យទាំងឡាយ រមែងចុះក្រោយពីនាមសព្ទដែលមានតតិយាវិភត្តិនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថថា «ដែលបុគ្គលនោះប្រគល់ឲ្យ» (ទត្តៈ)។

Tatiyantā datte-bhidheyye laiyā honti, devena datto devalo, deviyo, brahmalo, brahmiyo, sivā sīvalo, sīviyo, sissa dīgho.

ល និង អិយ បច្ច័យទាំងឡាយ រមែងចុះក្រោយពីនាមសព្ទដែលមានតតិយាវិភត្តិនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថថា ដែលបុគ្គលនោះប្រគល់ឲ្យ (ទត្តៈ) ដូចជា ដែលទេវតាប្រគល់ឲ្យ ឈ្មោះថា ទេវលៈ, ទេវិយៈ, ដែលព្រះព្រហ្មប្រគល់ឲ្យ ឈ្មោះថា ព្រហ្មលៈ, ព្រហ្មិយៈ, ដែលព្រះសិវៈប្រគល់ឲ្យ ឈ្មោះថា សីវលៈ, សីវិយៈ (មានការធ្វើស្រៈ ឥ របស់ សិវសព្ទ ឲ្យវែងជា ី)។

59. Tassa bhāvakammesu ttatāttanaṇyaṇeyyaṇiyaṇiyā.

៥៩. ត្ត, តា, ត្តន, ណ្យ, ណេយ្យ, ណ, ឥយ, ណិយ បច្ច័យទាំងឡាយ រមែងចុះក្រោយពីនាមសព្ទដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថថា «ភាវៈ» (ភាព) និង «កម្ម» (អំពើ) របស់វត្ថុនោះ។

Chaṭṭhiyantā bhāve kamme ca ttādayo honti bahulaṃ, na ca sabbe sabbato honti aññatra ttatāhi, bhavanti etasmā buddhisaddābhi bhāvo saddassa pavattinimittaṃ, nīlassa paṭassa bhāvo nīlattaṃ [Pg.159] nīlatābhi guṇo bhāvo, nīlassa guṇassa bhāvo nīlattaṃ nīlatābhi nīlaguṇajāti, gottaṃ gotāti gojāti, pācakattaṃ, daṇḍittaṃ, visāṇittaṃ, rājapurisattanti kriyādisambandhittaṃ, devadattattaṃ, candattaṃ, sūriyattanti tadavatthāvisesasāmaññaṃ, ākāsattaṃ, abhāvattanti upacaritabhedasāmaññaṃ. Ttana-puthujjanattanaṃ, vedanattanaṃ, jāyattanaṃ, jārattanaṃ. Ṇya-ālasyaṃ, brahmaññaṃ, cāpalyaṃ, nepuññaṃ, pesuññaṃ, rajjaṃ, ādhipaccaṃ, dāyajjaṃ, vesammaṃ ‘vesama’nti, keci, sakhyaṃ, vāṇijjaṃ. Ṇeyya-soceyyaṃ, ādhipateyyaṃ. Ṇagāravaṃ, pāṭavaṃ, ajjavaṃ, maddavaṃ. Iya-adhipatiyaṃ, paṇḍitiyaṃ, bahussutiyaṃ, naggiyaṃ, sūriyaṃ. Ṇiya-ālasiyaṃ, kāḷusiyaṃ, mandiyaṃdakkhiyaṃ, porohitiyaṃ, veyyattiyaṃ. Kathaṃ ‘rāmaṇīyaka’nti? Sakatthe kantā ṇena siddhaṃ. Kammaṃ kiriyā, tattha alasassa kammaṃ alasattaṃ’ alasatā, alasattanaṃ, ālasyaṃ, ālasiyaṃ vā, ‘‘sakatthe’ (4.122) ti sakatthepi, yathābhuccaṃ, kāruññaṃ, pattakallaṃ, ākāsānañcaṃ, kāyapāguññatā.

ត្ត, តា, ត្តន, ណ្យ, ណេយ្យ, ណ, ឥយ, ណិយ បច្ច័យទាំងឡាយ រមែងចុះច្រើន (ពហុលំ) ក្រោយពីនាមសព្ទដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថថា ភាវៈ (ភាព) និង កម្ម (អំពើ) របស់វត្ថុនោះ ហើយមិនមែនចុះទាំងអស់ពីគ្រប់សព្ទឡើយ លើកលែងតែ ត្ត និង តា បច្ច័យចេញ។ ភាវៈ គឺហេតុជាទីកើតឡើងនៃសព្ទ ដូចជាពាក្យថា ពុទ្ធិសព្ទ ជាដើម។ ភាវៈនៃសំពត់ខៀវ ឈ្មោះថា នីលត្តំ, នីលតា (នេះជាគុណភាវៈ)។ ភាវៈនៃពណ៌ខៀវ ឈ្មោះថា នីលត្តំ, នីលតា (នេះជានីលគុណជាតិ)។ ភាវៈនៃគោ ឈ្មោះថា គោត្តំ, គោតា (នេះជាគោជាតិ)។ បាចកត្តំ (ភាពជាអ្នកស្ល), ទណ្ឌិត្តំ (ភាពមានដំបង), វិសាណិត្តំ (ភាពមានស្នែង)។ រាជបុរិសត្តំ (ភាពជារាជបុរស - នេះជាកិរិយាទាក់ទងគ្នាជាដើម)។ ទេវទត្តត្តំ, ចន្ទត្តំ, សុរិយត្តំ (នេះជាសាមញ្ញភាពនៃអវត្ថាពិសេសនោះ)។ អាកាសត្តំ, អភាវត្តំ (នេះជាសាមញ្ញភាពនៃឧបចារភេទ)។ ត្តនបច្ច័យ ដូចជា បុថុជ្ជនត្តនំ (ភាពជាបុថុជ្ជន), វេទនត្តនំ, ជាយត្តនំ, ជាំរត្តនំ។ ណ្យបច្ច័យ ដូចជា អាលស្យំ (ភាពខ្ជិល), ព្រហ្មញ្ញំ, ចាបល្យំ, នេបុញ្ញំ, បេសុញ្ញំ, រជ្ជំ (រាជ្យ), អាធិបច្ចំ, ទាយជ្ជំ, វេសម្មំ ឬ វេសមំ តាមមតិខ្លះ, សខ្យំ, វាណិជ្ជំ។ ណេយ្យបច្ច័យ ដូចជា សោចេយ្យំ (ភាពស្អាតស្អំ), អាធិបតេយ្យំ។ ណបច្ច័យ ដូចជា គារវំ (ភាពគោរព), បាដវំ, អជ្ជវំ, មទ្ទវំ។ ឥយបច្ច័យ ដូចជា អាធិបតិយំ, បណ្ឌិតិយំ, ពហុស្សុតិយំ, នគ្គិយំ, សុរិយំ។ ណិយបច្ច័យ ដូចជា អាលសិយំ, កាឡុសិយំ, មន្ទិយំ, ទក្ខិយំ, បោរោហិតិយំ, វេយ្យត្តិយំ។ ចុះពាក្យថា «រាមណីយកៈ» សម្រេចដោយរបៀបណា? សម្រេចដោយ កបច្ច័យ ក្នុងសកត្ថៈ ក្រោយពី ណបច្ច័យ។ កម្ម គឺកិរិយា (អំពើ) ក្នុងកម្មនោះ អំពើរបស់មនុស្សខ្ជិល ឈ្មោះថា អលសត្តំ, អលសតា, អលសត្តនំ, អាលស្យំ ឬ អាលសិយំ។ ដោយសូត្រថា «សកត្ថេ» សូម្បីតែក្នុងសកត្ថៈ ក៏ចុះបានដែរ ដូចជា យថាភុច្ចំ, ការុញ្ញំ, បត្តកល្លំ, អាកាសានញ្ចំ, កាយបាគុញ្ញតា។

60. Bya vaddhadāsā vā.

៦០. ព្យបច្ច័យ រមែងចុះខ្លះ (វារៈ) ក្រោយពី វឌ្ឍសព្ទ និង ទាសសព្ទ ដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថថា ភាវៈ និង កម្ម។

Chaṭṭhiyantā vaddhā dāsā ca byo vā hoti bhāvakammesu, vaddhabyaṃ vaddhatā, dāsabyaṃ dāsatā, kathaṃ ‘vaddhava’nti? Ṇe vāgamo.

ព្យបច្ច័យ រមែងចុះខ្លះ ក្រោយពី វឌ្ឍសព្ទ និង ទាសសព្ទ ដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថថា ភាវៈ និង កម្ម ដូចជា ភាវៈនៃព្រឹទ្ធាចារ្យ ឈ្មោះថា វឌ្ឍព្យំ, វឌ្ឍតា, ភាវៈនៃទាសៈ ឈ្មោះថា ទាសព្យំ, ទាសតា។ ចុះពាក្យថា «វឌ្ឍវៈ» សម្រេចដោយរបៀបណា? សម្រេចដោយការចុះ វ អក្សរាគម ក្រោយពី ណបច្ច័យ។

61. Naṇa yuvā bo ca vassa.

៦១. ណណបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពី យុវសព្ទ ដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថថា ភាវៈ និង កម្ម និងមានការទេសៈ វ អក្សរ របស់យុវសព្ទនោះ ជា ព (ពោ)។

Chaṭṭhiyantā yuvasaddā bhāvakammesu naṇa vā hoti tassa bo ca, yobbanaṃ, vātveva? Yuvattaṃ, yuvatā.

ណណបច្ច័យ រមែងចុះខ្លះ ក្រោយពី យុវសព្ទ ដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថថា ភាវៈ និង កម្ម និងមានការទេសៈ វ អក្សរ របស់យុវសព្ទនោះ ជា ព ដូចជា យោព្វនំ (យុវវ័យ)។ ចុះបើមិនចុះណណបច្ច័យ (ព្រោះមានពាក្យថា ខ្លះ) សម្រេចរូបជាអ្វី? សម្រេចរូបជា យុវត្តំ, យុវតា។

62. Aṇvāditvimo.

៦២. ឥមបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពី អណុសព្ទជាដើម (ដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថថា ភាវៈ និង កម្ម)។

Aṇuādīhi [Pg.160] chaṭṭhiyantehi bhāve vā imo hoti, aṇimā, laghimā, mahimā, (garimā), kasimā, vātveva? Aṇuttaṃ aṇutā.

imo បច្ច័យ យ่อมចុះខ្លះ ក្នុងអត្ថថា ភាវៈ ខាងក្រោយពីនាមសព្ទដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិ មាន អណុ ជាដើម, ដូចជា aṇimā (ភាពល្អិត), laghimā (ភាពស្រាល), mahimā (ភាពធំ), (garimā) (ភាពធ្ងន់), kasimā (ភាពស្គម)។ ចុះពាក្យថា ខ្លះ (វា) ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីមិនចុះក្នុងទីខ្លះ ដូចជា aṇuttaṃ, aṇutā។

63. Bhāvā tena nibbatte.

៦៣. imo បច្ច័យ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា កើតអំពីភាវៈនោះ។

Bhāvavācakā saddā tena nibbatte-bhidheyye imo hoti, pākena nibbatta pāṇimaṃ, sekimaṃ.

imo បច្ច័យ យ่อมចុះក្នុងអត្ថជាអភិធេយ្យថា កើតអំពីភាវៈនោះ ខាងក្រោយពីសព្ទដែលពោលនូវភាវៈ, ដូចជា pāṇimaṃ (របស់ដែលកើតអំពីការចម្អិន - pākena nibbattaṃ), sekimaṃ (របស់ដែលកើតអំពីការស្រោច)។

64. Taratamissikiyiṭṭhātisaye.

៦៤. tara, tama, issika, iya, iṭṭha បច្ច័យទាំងឡាយ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា ក្រៃលែង។

Atisaye vattamānato hontete paccayā, atisayena pāpo pāpataro, pāpatamo, pāpissiko, pāpiyo, pāpiṭṭho, itthiyaṃ pāpatarā. Atisayantāpi atisayappaccayo, atisayena pāpiṭṭho pāpiṭṭhataro.

បច្ច័យទាំងឡាយនេះ យ่อมចុះក្នុងអត្ថដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសេចក្តីក្រៃលែង, ដូចជា បុគ្គលលាមកក្រៃលែង (atisayena pāpo) ជា pāpataro, pāpatamo, pāpissiko, pāpiyo, pāpiṭṭho, ក្នុងឥត្ថីលិង្គ ជា pāpatarā។ សូម្បីតែសព្ទដែលមានបច្ច័យក្នុងអត្ថក្រៃលែងហើយ ក៏អាចចុះបច្ច័យក្នុងអត្ថក្រៃលែងបានទៀត ដូចជា បុគ្គលលាមកក្រៃលែងជាងបុគ្គលដែលលាមកក្រៃលែង (atisayena pāpiṭṭho) ជា pāpiṭṭhataro។

65. Tannissite llo.

៦៥. llo បច្ច័យ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា អាស្រ័យនូវរបស់នោះ។

Dutiyantā llappaccayo hoti nissitatthe, vedaṃ nissitaṃ vedallaṃ, duṭṭhu nissitaṃ duṭṭhullaṃ. Ille-saṅkhārillaṃ.

lla បច្ច័យ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា អាស្រ័យ ខាងក្រោយពីសព្ទដែលមានទុតិយាវិភត្តិ, ដូចជា ធម៌ដែលអាស្រ័យនូវសេចក្តីដឹង (vedaṃ nissitaṃ) ជា vedallaṃ, របស់ដែលអាស្រ័យនូវសេចក្តីអាក្រក់ (duṭṭhu nissitaṃ) ជា duṭṭhullaṃ។ ចុះ illa បច្ច័យ ដូចជា saṅkhārillaṃ។

66. Tassa vikārāvayavesu ṇa ṇika ṇeyyamayā.

៦៦. ṇa, ṇika, ṇeyya, maya បច្ច័យទាំងឡាយ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា ការប្រែប្រួល (វិការៈ) និងចំណែក (អវយវៈ) នៃរបស់នោះ។

Pakatiyā uttaramavatthantaraṃ vikāro, chaṭṭhiyantā nāmasmā vikāre-vayave ca ṇādayo honti bahulaṃ, ṇa-āyasaṃ bandhanaṃ, odumbaraṃ, paṇṇaṃ, odumbaraṃ bhasmaṃ, kāpotaṃ maṃsaṃ, kāpotaṃ satthi. Ṇika-kappāsikaṃ vatthaṃ. Ṇeyya-eṇeyyaṃ maṃsaṃ, eṇeyyaṃ satthi[Pg.161]. Koseyyaṃ vatthaṃ. Maya-tiṇamayaṃ, dārumayaṃ, naḷamayaṃ, mattikāmayaṃ. ‘‘Aññasmi’’nti (4.121) gunnaṃ karīsepi mayo, gomayaṃ.

ភាពផ្សេងនៃអវត្ថុដែលកើតឡើងជាលំដាប់អំពីប្រក្រតី (វត្ថុដើម) ឈ្មោះថា វិការៈ, ណ បច្ច័យជាដើម យ่อมចុះច្រើន ក្នុងអត្ថថា វិការៈ និងអវយវៈ ខាងក្រោយពីនាមសព្ទដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិ។ ណ បច្ច័យ ដូចជា ចំណងដែលធ្វើអំពីដែក (āyasaṃ bandhanaṃ), ស្លឹកនៃដើមល្វា (odumbaraṃ paṇṇaṃ), ផេះនៃឈើល្វា (odumbaraṃ bhasmaṃ), សាច់ព្រាប (kāpotaṃ maṃsaṃ), ឆ្អឹងភ្លៅព្រាប (kāpotaṃ satthi)។ ណិក បច្ច័យ ដូចជា សំពត់ដែលធ្វើអំពីកប្បាស (kappāsikaṃ vatthaṃ)។ ណេយ្យ បច្ច័យ ដូចជា សាច់នៃសត្វទ្រាយ (eṇeyyaṃ maṃsaṃ), ឆ្អឹងភ្លៅនៃសត្វទ្រាយ (eṇeyyaṃ satthi), សំពត់ដែលធ្វើអំពីសូត្រ (koseyyaṃ vatthaṃ)។ មយ បច្ច័យ ដូចជា ដែលធ្វើដោយស្មៅ (tiṇamayaṃ), ដែលធ្វើដោយឈើ (dārumayaṃ), ដែលធ្វើដោយបំពង់បបុស (naḷamayaṃ), ដែលធ្វើដោយដីឥដ្ឋ (mattikāmayaṃ)។ ដោយសូត្រថា «Aññasmiṃ» (៤.១២១) មយ បច្ច័យ យ่อมចុះសូម្បីក្នុងអត្ថថា អាចម៍នៃមេគោ ដូចជា gomayaṃ (អាចម៍គោ)។

67. Jatuto saṇa vā.

៦៧. saṇa បច្ច័យ យ่อมចុះខ្លះ ខាងក្រោយពីជតុសព្ទ (ជ័រល័ក្ត)។

Chaṭṭhiyantā nāmasmā jatuto vikārāvayavesu saṇa vā hoti. Jatuno vikāro jātusaṃ jatumayaṃ. ‘‘Lopo’’ti (4.123) bahulaṃ paccayalopopi phalapupphamūlesu vikārāvayavesu, piyālassa phalāni piyālāni, mallikāya pupphāni mallikā, usirassa mūlaṃ usīraṃ, taṃ saddena vā tadabhidhānaṃ.

saṇa បច្ច័យ យ่อมចុះខ្លះ ក្នុងអត្ថថា វិការៈ និងអវយវៈ ខាងក្រោយពីជតុសព្ទដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិ។ វិការៈនៃជ័រល័ក្ត ដូចជា jātusaṃ, jatumayaṃ។ ដោយសូត្រថា «Lopo» (៤.១២៣) ការលុបបច្ច័យ ក៏មានច្រើន ក្នុងអត្ថថា វិការៈ និងអវយវៈ ដែលជាផ្លែ ផ្កា និងឫស, ដូចជា ផ្លែនៃដើមព្យាល (piyālassa phalāni) ជា piyālāni, ផ្កានៃដើមម្លិះ (mallikāya pupphāni) ជា mallikā, ឫសនៃស្បូវភ្លាំង (usirassa mūlaṃ) ជា usīraṃ, ឬការហៅឈ្មោះរបស់នោះ ដោយសព្ទនោះឯង។

68. Samūhe kaṇa ṇa ṇikā.

៦៨. kaṇa, ṇa, ṇika បច្ច័យទាំងឡាយ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា ប្រជុំ (សមុហៈ)។

Chaṭṭhiyantā samūhe kaṇa ṇa ṇikā honti gottappaccayantā. Kaṇa-rājaññakaṃ, mānussakaṃ, ukkhādīhi-okkhakaṃ, oṭṭhakaṃ, orabbhakaṃ, rājakaṃ, rājaputtakaṃ, hatthikaṃ, dhenukaṃ. Ṇa-kākaṃ, bhikkhaṃ. Acittā ṇika-āpūpikaṃ, saṃkulikaṃ.

kaṇa, ṇa, ṇika បច្ច័យទាំងឡាយ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា ប្រជុំ ខាងក្រោយពីសព្ទដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិ និងសព្ទដែលមានគោត្តបច្ច័យនៅចុង។ kaṇa បច្ច័យ ដូចជា ប្រជុំនៃក្សត្រ (rājaññakaṃ), ប្រជុំនៃមនុស្ស (mānussakaṃ), ខាងក្រោយពីឧក្ខសព្ទជាដើម ដូចជា okkhakaṃ (ប្រជុំនៃឆ្នាំងដី), oṭṭhakaṃ (ប្រជុំនៃអូដ្ឋ), orabbhakaṃ (ប្រជុំនៃចៀម), rājakaṃ (ប្រជុំនៃស្តេច), rājaputtakaṃ (ប្រជុំនៃរាជបុត្រ), hatthikaṃ (ប្រជុំនៃដំរី), dhenukaṃ (ប្រជុំនៃមេគោទឹកដោះ)។ ណ បច្ច័យ ដូចជា ប្រជុំនៃក្អែក (kākaṃ), ប្រជុំនៃភិក្ខុ (bhikkhaṃ)។ ណិក បច្ច័យ ខាងក្រោយពីអចិត្តកសព្ទ ដូចជា ប្រជុំនៃនំ (āpūpikaṃ), ប្រជុំនៃនំក្រឡាញ់ (saṃkulikaṃ)។

69. Janādīhi tā.

៦៩. tā បច្ច័យ យ่อมចុះខាងក្រោយពីជនសព្ទជាដើម។

Janādīhi chaṭṭhiyantehi samūhe tā hoti. Janatā, gajatā, bandhutā, gāmatā, sahāyatā, nāgaratā. Tāntā sabhāvato itthiliṅgā, ‘madanīya’nti karaṇe-dhikaraṇe vā anīyena siddhaṃ. ‘Dhūmāyitatta’nti ktāntā nāmadhātuto ktena siddhaṃ.

tā បច្ច័យ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា ប្រជុំ ខាងក្រោយពីសព្ទដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិ មាន ជន ជាដើម, ដូចជា janatā (ប្រជុំនៃជន), gajatā (ប្រជុំនៃដំរី), bandhutā (ប្រជុំនៃញាតិ), gāmatā (ប្រជុំនៃអ្នកស្រុក), sahāyatā (ប្រជុំនៃសម្លាញ់), nāgaratā (ប្រជុំនៃអ្នកនគរ)។ សព្ទដែលមាន tā បច្ច័យនៅចុង ដោយសភាវៈជាឥត្ថីលិង្គ។ ពាក្យថា «madanīyaṃ» សម្រេចដោយ anīya បច្ច័យ ក្នុងករណសព្ទ ឬអធិករណសព្ទ។ ពាក្យថា «dhūmāyitattaṃ» សម្រេចដោយ ta បច្ច័យ ខាងក្រោយពីនាមធាតុដែលមាន ta បច្ច័យនៅចុង។

70. Iyo hite.

៧០. iyo បច្ច័យ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា ជាប្រយោជន៍ (ហិតៈ)។

Chaṭṭhiyantā hite iyo hoti. Upādāniyaṃ, aññatrāpi samānodare sayito sodariyo.

iyo បច្ច័យ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា ជាប្រយោជន៍ ខាងក្រោយពីសព្ទដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិ, ដូចជា upādāniyaṃ (របស់ដែលជាប្រយោជន៍ដល់ឧបាទាន)។ ក្នុងទីដទៃទៀត ក៏ចុះខ្លះ ដូចជា sodariyo (អ្នកដេកក្នុងផ្ទៃជាមួយគ្នា - samānodare sayito)។

71. Cakkhvādito sso.

៧១. sso បច្ច័យ យ่อมចុះខាងក្រោយពីចក្ខុសព្ទជាដើម។

Chaṭṭhiyantehi [Pg.162] cakkhuādīhi hite sso hoti, cakkhussaṃ, āyussaṃ.

sso បច្ច័យ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា ជាប្រយោជន៍ ខាងក្រោយពីសព្ទដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិ មាន ចក្ខុ ជាដើម, ដូចជា cakkhussaṃ (ដែលជាប្រយោជន៍ដល់ភ្នែក), āyussaṃ (ដែលជាប្រយោជន៍ដល់អាយុ)។

72. Ṇyo tattha sādhu.

៧២. ṇyo បច្ច័យ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា ល្អក្នុងទីនោះ (តត្ថ សាធុ)។

Sattamyantā tattha sādhūti asmiṃ atthe ṇyo hoti. Sabbho, pārisajjo. Sādhūti kusalo yoggo hito vā. Aññatrāpi rathaṃ vahatīti racchā.

ṇyo បច្ច័យ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា ល្អក្នុងទីនោះ ខាងក្រោយពីសព្ទដែលមានសត្តមីវិភត្តិ, ដូចជា sabbho (អ្នកល្អក្នុងសភា), pārisajjo (អ្នកល្អក្នុងបរិស័ទ)។ ពាក្យថា sādhu សំដៅយក ឈ្លាសវៃ សមគួរ ឬជាប្រយោជន៍។ ក្នុងទីដទៃទៀត ក៏ចុះខ្លះ ដូចជា racchā (ផ្លូវសម្រាប់បររថ - rathaṃ vahatīti)។

73. Kammā niya ññā.

៧៣. niya, ñña បច្ច័យទាំងឡាយ យ่อมចុះខាងក្រោយពីកម្មសព្ទ។

Sattamyantā kammasaddā tattha sādhūbhi asmiṃ atthe niya ññā honti. Kamme sādhu kammaniyaṃ, kammaññaṃ.

niya, ñña បច្ច័យទាំងឡាយ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា ល្អក្នុងទីនោះ ខាងក្រោយពីកម្មសព្ទដែលមានសត្តមីវិភត្តិ, ដូចជា ល្អក្នុងកម្ម (kamme sādhu) ជា kammaniyaṃ, kammaññaṃ (ដែលគួរដល់ការងារ)។

74. Kathāditviko.

៧៤. iko បច្ច័យ យ่อมចុះខាងក្រោយពីកថាសព្ទជាដើម។

Kathādīhi sattamyantehi tattha sādhūti asmiṃ atthe iko hoti. Kathiko, dhammakathiko, saṅgāmiko pavāsiko, upavāsiko.

iko បច្ច័យ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា ល្អក្នុងទីនោះ ខាងក្រោយពីសព្ទដែលមានសត្តមីវិភត្តិ មាន កថា ជាដើម, ដូចជា kathiko (អ្នកឈ្លាសវៃក្នុងការនិយាយ), dhammakathiko (អ្នកឈ្លាសវៃក្នុងការសម្តែងធម៌), saṅgāmiko (អ្នកឈ្លាសវៃក្នុងសង្គ្រាម), pavāsiko (អ្នកឈ្លាសវៃក្នុងការនៅក្រៅស្រុក), upavāsiko (អ្នកឈ្លាសវៃក្នុងការរក្សាសីលឧបោសថ)។

75. Pathādīhi ṇeyyo.

៧៥. ṇeyyo បច្ច័យ យ่อมចុះខាងក្រោយពីបថសព្ទជាដើម។

Pathādīhi sattamyantehi tattha sādhūti asmiṃ atthe ṇe-yyo hoti, pātheyyaṃ sāpateyyaṃ (ātitheyyaṃ).

ṇeyya បច្ច័យ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា ល្អក្នុងទីនោះ ខាងក្រោយពីសព្ទដែលមានសត្តមីវិភត្តិ មាន បថ ជាដើម, ដូចជា pātheyyaṃ (ស្បៀងសម្រាប់ដើរផ្លូវ), sāpateyyaṃ (ទ្រព្យសម្បត្តិ), (ātitheyyaṃ) (វត្ថុគួរដល់ភ្ញៀវ)។

76. Dakkhiṇāyārahe.

៧៦. ṇeyyo បច្ច័យ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា គួរ (អរហៈ) ខាងក្រោយពីទក្ខិណាសព្ទ។

Dakkhiṇāsaddato arahatthe ṇeyyo hoti, dakkhiṇaṃ arahatīti dakkhiṇeyyo.

ṇeyya បច្ច័យ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា គួរ ខាងក្រោយពីទក្ខិណាសព្ទ, ដូចជា បុគ្គលអ្នកគួរទទួលនូវទក្ខិណាទាន (dakkhiṇaṃ arahati) ជា dakkhiṇeyyo (ទក្ខិណេយ្យបុគ្គល)។

77. Rāyo tumantā.

៧៧. rāyo បច្ច័យ យ่อมចុះខាងក្រោយពីសព្ទដែលមាន tum បច្ច័យនៅចុង។

Tumantato [Pg.163] arahatthe rāyo hoti. Ghātetāyaṃ vā ghātetuṃ, jāpetāyaṃ vā jāpetuṃ, pabbājetāyaṃ vā pabbājetuṃ.

rāyo បច្ច័យ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា គួរ ខាងក្រោយពីសព្ទដែលមាន tum បច្ច័យនៅចុង, ដូចជា ghātetāyaṃ ឬ ghātetuṃ (គួរដើម្បីសម្លាប់), jāpetāyaṃ ឬ jāpetuṃ (គួរដើម្បីឲ្យចាញ់), pabbājetāyaṃ ឬ pabbājetuṃ (គួរដើម្បីឲ្យបួស)។

78. Tametthassatthīti mantu.

៧៨. mantu បច្ច័យ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា «របស់នោះ មានក្នុងទីនេះ» ឬ «របស់នោះ មានដល់បុគ្គលនេះ»។

Paṭhamantā ettha assa atthīti etesvatthesu mantu hoti. Gāvo ettha dese, assa vā purisassa santīti gomā. Atthīti vattamānakālopādānato bhūtāhi bhavissantīhi vā gohi na gomā. Kathaṃ ‘gomā āsi, gomā bhavissatī’ti? Tadāpi vattamānāhiyeva gohi gomā, āsi bhavissatīti padantarā kālantaraṃ, itikaraṇato visayaniyamo –

mantu បច្ច័យ យ่อมចុះក្នុងអត្ថទាំងឡាយថា «របស់នោះ មានក្នុងទីនេះ» ឬ «របស់នោះ មានដល់បុគ្គលនេះ» ខាងក្រោយពីសព្ទដែលមានបឋមាវិភត្តិ។ ហ្វូងគោទាំងឡាយ មានក្នុងប្រទេសនេះ ឬមានដល់បុរសនេះ ឈ្មោះថា gomā (អ្នកមានគោ)។ ព្រោះការកាន់យកបច្ចុប្បន្នកាលដោយពាក្យថា «atthi» (មាន) ហេតុនោះ បុគ្គលដែលមានគោក្នុងអតីតកាល ឬអនាគតកាល មិនឈ្មោះថា gomā ឡើយ។ ចុះពាក្យថា «gomā āsi» (ធ្លាប់មានគោ), «gomā bhavissati» (នឹងមានគោ) នោះ ដូចម្តេច? សូម្បីក្នុងកាលនោះ ក៏ឈ្មោះថា gomā ព្រោះតែគោដែលមានក្នុងបច្ចុប្បន្ន (នៃកាលនោះ) ឯពាក្យថា āsi និង bhavissati ជាពាក្យដទៃដែលសម្តែងនូវកាលដទៃ, ការកំណត់វិស័យ ព្រោះតែ ឥតិសព្ទ ដូចតទៅនេះ៖

Pahūte ca pasaṃsāyaṃ, nindāyañcātisāyane;

Niccayoge ca saṃsagge, hontime mantuādayo.

mantu បច្ច័យជាដើមទាំងឡាយនេះ យ่อมចុះក្នុងអត្ថទាំងឡាយគឺ៖ ច្រើន (ពហុតៈ), សរសើរ (បសំសា), និន្ទា (និន្ទា), ក្រៃលែង (អតិសាយនៈ), ប្រកបជានិច្ច (និច្ចយោគៈ) និងការទាក់ទង (សំសគ្គៈ)។

Go assoti jātisaddānaṃ dabbābhidhānasāmatthiyā mantvādayo na honti, tathā guṇasaddānaṃ ‘seto paṭo’ti, yesantu guṇasaddānaṃ dabbābhidhānasāmatthiyaṃ natthi, tehi honteva ‘buddhimā, rūpavā, rasavā, gandhavā, phassavā, saddavā, rasī, rasiko, rūpī, rūpiko, gandhī, gandhiko’ti.

ព្រោះតែជាតិសព្ទទាំងឡាយ ដូចជា go (គោ), asso (សេះ) មានសមត្ថភាពពោលនូវទ្រព្យ (ទព្វៈ) ដោយខ្លួនឯង ហេតុនោះ mantu បច្ច័យជាដើម មិនចុះឡើយ, ដូចគ្នានោះដែរ គុណសព្ទទាំងឡាយ ដូចជា «seto paṭo» (សំពត់ស) ក៏មិនចុះដែរ។ ចំណែកឯគុណសព្ទទាំងឡាយណាដែលគ្មានសមត្ថភាពពោលនូវទ្រព្យដោយខ្លួនឯង យ่อมចុះបច្ច័យទាំងនោះពិតប្រាកដ ដូចជា buddhimā (អ្នកមានប្រាជ្ញា), rūpavā (អ្នកមានរូប), rasavā (អ្នកមានរស), gandhavā (អ្នកមានក្លិន), phassavā (អ្នកមានផស្សៈ), saddavā (អ្នកមានសំឡេង), rasī, rasiko, rūpī, rūpiko, gandhī, gandhiko ជាដើម។

79. Vantvāvaṇṇā.

៧៩. vantu បច្ច័យ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា mantu ខាងក្រោយពីសព្ទដែលមានអវណ្ណៈ (អ, អា) នៅចុង។

Paṭhamantato avaṇṇantā mantvātthe vantu hoti. Sīlavā, paññavā, avaṇṇāti kiṃ? Satimā bandhumā.

vantu បច្ច័យ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា mantu ខាងក្រោយពីសព្ទដែលមានបឋមាវិភត្តិ និងមានអវណ្ណៈ (អ, អា) នៅចុង, ដូចជា sīlavā (អ្នកមានសីល), paññavā (អ្នកមានប្រាជ្ញា)។ ចុះពាក្យថា «avaṇṇā» ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីមិនចុះក្នុងទីដទៃ ដូចជា satimā, bandhumā។

80. Daṇḍāditvikaī vā.

៨០. ika, ī បច្ច័យទាំងឡាយ យ่อมចុះខ្លះ ខាងក្រោយពីទណ្ឌសព្ទជាដើម។

Daṇḍādīhi [Pg.164] ika ī honti vā mantvātthe. Bahulaṃ vidhānā kutoci dve honti, kutocekamekaṃva daṇḍiko daṇḍī daṇḍavā, gandhiko gandhī gandhavā, rūpiko rūpī rūpavā. (28) ‘‘Uttamīṇeva dhanā iko’’, dhaniko, dhanī dhanavā añño. (29) ‘‘Asannihite atthā’’, atthiko atthī, aññatra atthavā. (30) ‘‘Tadantā ca’’, puññatthiko, puññatthī, (31) ‘‘vaṇṇantā īyeva’’ brahmavaṇṇī, devavaṇṇī, (32) ‘‘hatthadantehi jātiyaṃ’’, hatthī, dantī, aññatra hatthavā dantavā. (33) ‘‘Vaṇṇato brahmacārimhi’’, vaṇṇī brahmacārī, vaṇṇavā añño. (34) ‘‘Pokkharādito dese’’, pokkharaṇī, uppalinī, kumudinī, bhisinī, muḷālinī, sālukinī, kvacādesepi padumipi paduminī paṇṇaṃ. Aññatra pokkharavā hatthī, (35) ‘‘nāvāyiko’’, nāviko. (36) ‘‘Sukhadukkhā ī’’, sukhī, dukkhī. (37) ‘‘Sikhādīhi vā’’, sikhī, sikhāvā, mālī, mālāvā, sīlī, sīlavā, balī, balavā. (38) ‘‘Balā bāhūrupubbā ca’’, bāhubalī, ūrubalī.

ika, ī បច្ច័យទាំងឡាយ យ่อมចុះខ្លះ ក្នុងអត្ថថា mantu ខាងក្រោយពីទណ្ឌសព្ទជាដើម។ ព្រោះតែការចាត់ចែងច្រើន (ពហុលវិធាន) ក្នុងទីខ្លះចុះបច្ច័យពីរ ក្នុងទីខ្លះចុះតែមួយៗ ដូចជា daṇḍiko, daṇḍī, daṇḍavā (អ្នកមានដំបង), gandhiko, gandhī, gandhavā (អ្នកមានក្លិនក្រអូប), rūpiko, rūpī, rūpavā (អ្នកមានរូប)។ (២៨) ដោយសូត្រថា «Uttamīṇeva dhanā iko» ចុះ ika បច្ច័យ ខាងក្រោយពីធនសព្ទ ក្នុងអត្ថថា ម្ចាស់បំណុល (ឧត្តមណ្ណៈ) ដូចជា dhaniko (ម្ចាស់បំណុល), ចំណែកឯ dhanī, dhanavā សំដៅយកអ្នកមានទ្រព្យដទៃ។ (២៩) ដោយសូត្រថា «Asannihite atthā» ចុះ ika, ī បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា មិននៅជិត (អសន្និហិតៈ) ដូចជា atthiko, atthī (អ្នកត្រូវការ), ក្នុងទីដទៃ ជា atthavā (អ្នកមានប្រយោជន៍)។ (៣០) ដោយសូត្រថា «Tadantā ca» ចុះ ika, ī ខាងក្រោយពីសព្ទដែលមានអត្ថសព្ទនៅចុង ដូចជា puññatthiko, puññatthī (អ្នកត្រូវការបុណ្យ)។ (៣១) ដោយសូត្រថា «vaṇṇantā īyeva» ចុះតែ ī បច្ច័យប៉ុណ្ណោះ ខាងក្រោយពីសព្ទដែលមានវណ្ណសព្ទនៅចុង ដូចជា brahmavaṇṇī (អ្នកមានសម្បុរដូចព្រហ្ម), devavaṇṇī (អ្នកមានសម្បុរដូចទេវតា)។ (៣២) ដោយសូត្រថា «hatthadantehi jātiyaṃ» ចុះ ī បច្ច័យ ខាងក្រោយពីហត្ថសព្ទ និងទន្តសព្ទ ក្នុងអត្ថថា ជាតិ (សត្វ) ដូចជា hatthī (ដំរី), dantī (សត្វមានភ្លុក), ក្នុងទីដទៃ ជា hatthavā (អ្នកមានដៃ), dantavā (អ្នកមានធ្មេញ)។ (៣៣) ដោយសូត្រថា «Vaṇṇato brahmacārimhi» ចុះ ī បច្ច័យ ខាងក្រោយពីវណ្ណសព្ទ ក្នុងអត្ថថា អ្នកប្រព្រឹត្តធម៌ដ៏ប្រសើរ (ព្រហ្មចារី) ដូចជា vaṇṇī (ព្រហ្មចារី), ចំណែកឯ vaṇṇavā សំដៅយកអ្នកមានសម្បុរដទៃ។ (៣៤) ដោយសូត្រថា «Pokkharādito dese» ចុះ ī បច្ច័យ ខាងក្រោយពីបោក្ខរសព្ទជាដើម ក្នុងអត្ថថា ប្រទេស (ទីកន្លែង) ដូចជា pokkharaṇī (ស្រះឈូក), uppalinī (ស្រះព្រលិត), kumudinī (ស្រះលំចង់), bhisinī (ស្រះមានក្រអៅឈូក), muḷālinī (ស្រះមានក្រអៅឈូក), sālukinī (ស្រះមានមើមឈូក), ក្នុងទីខ្លះ សូម្បីមិនមានការចាត់ចែង ក៏ចុះដែរ ដូចជា padumī, paduminī paṇṇaṃ (ស្លឹកឈូក)។ ក្នុងទីដទៃ ជា pokkharavā (ដំរីមានស្នាមអុជ)។ (៣៥) ដោយសូត្រថា «nāvāyiko» ចុះ ika បច្ច័យ ដូចជា nāviko (អ្នកដើរកប៉ាល់)។ (៣៦) ដោយសូត្រថា «Sukhadukkhā ī» ចុះ ī បច្ច័យ ខាងក្រោយពីសុខសព្ទ និងទុក្ខសព្ទ ដូចជា sukhī (អ្នកមានសុខ), dukkhī (អ្នកមានទុក្ខ)។ (៣៧) ដោយសូត្រថា «Sikhādīhi vā» ចុះ ī ឬ vā (vantu) ខាងក្រោយពីសិខាសព្ទជាដើម ដូចជា sikhī, sikhāvā (អ្នកមានកំប៉ោយ), mālī, mālāvā (អ្នកមានកម្រងផ្កា), sīlī, sīlavā (អ្នកមានសីល), balī, balavā (អ្នកមានកម្លាំង)។ (៣៨) ដោយសូត្រថា «Balā bāhūrupubbā ca» ចុះ ī បច្ច័យ ខាងក្រោយពីពាក្យដែលមាន bāhu ឬ ūru នៅខាងដើមពាក្យ bala ដូចជា bāhubalī (អ្នកមានកម្លាំងដៃ), ūrubalī (អ្នកមានកម្លាំងភ្លៅ)។

81. Tapādīhi ssī. Tapādito mantvatthe vā ssī hoti. Tapassī, yasassī, tejassī, manassī, payassī. Vātveva? Yasavā.

៨១. ssī បច្ច័យ យ่อมចុះខាងក្រោយពីតបសព្ទជាដើម។ ssī បច្ច័យ យ่อมចុះខ្លះ ក្នុងអត្ថថា mantu ខាងក្រោយពីតបសព្ទជាដើម, ដូចជា tapassī (អ្នកមានតបៈ), yasassī (អ្នកមានយស), tejassī (អ្នកមានតេជះ), manassī (អ្នកមានចិត្ត), payassī (អ្នកមានទឹកដោះ)។ ចុះពាក្យថា ខ្លះ (វា) ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីមិនចុះក្នុងទីខ្លះ ដូចជា yasavā។

82. Mukhādito ro. Mukhādīhi mantvatthero hoti. Mukharo, susiro, ūsaro, madhuro, kharo, kuñjaro, nagaraṃ, (39) ‘‘dantassu ca unnabhadante’’, danturo.

៨២. ro បច្ច័យ យ่อมចុះខាងក្រោយពីមុខសព្ទជាដើម។ ro បច្ច័យ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា mantu ខាងក្រោយពីមុខសព្ទជាដើម, ដូចជា mukharo (អ្នកនិយាយច្រើន), susiro (ដែលមានប្រហោង), ūsaro (ដីមានជាតិប្រៃ), madhuro (ដែលមានរសផ្អែម), kharo (ដែលគ្រើម), kuñjaro (ដំរី), nagaraṃ (នគរ)។ (៣៩) ដោយសូត្រថា «dantassu ca unnabhadante» ចុះ u បច្ច័យ និងផ្លាស់ danta ទៅជា dantura ក្នុងអត្ថថា ធ្មេញលយចេញ ដូចជា danturo (អ្នកមានធ្មេញលយចេញ)។

83. Tundyādīhi bho.

៨៣. bho បច្ច័យ យ่อมចុះខាងក្រោយពីតុន្ទីសព្ទជាដើម។

Tundiādīhi [Pg.165] mantvatthe bho vā hoti. Tundibho, vaṭibho, valibho. Vātveva? Tundimā.

bho បច្ច័យ យ่อมចុះខ្លះ ក្នុងអត្ថថា mantu ខាងក្រោយពីតុន្ទីសព្ទជាដើម, ដូចជា tundibho (អ្នកមានផ្ចិតលយចេញ), vaṭibho (អ្នកមានក្បាលពោះធំ), valibho (អ្នកមានស្បែកជ្រួញ)។ ចុះពាក្យថា ខ្លះ (វា) ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីមិនចុះក្នុងទីខ្លះ ដូចជា tundimā។

84. Saddhāditvā.

៨៤. a បច្ច័យ យ่อมចុះខ្លះ ខាងក្រោយពីសទ្ធាសព្ទជាដើម។

Saddhādīhi mantvatthea hoti vā. Saddho, pañño, itthiyaṃ saddhā. Vātveva? Paññavā.

a បច្ច័យ យ่อมចុះខ្លះ ក្នុងអត្ថថា mantu ខាងក្រោយពីសទ្ធាសព្ទជាដើម, ដូចជា saddho (អ្នកមានសទ្ធា), pañño (អ្នកមានប្រាជ្ញា), ក្នុងឥត្ថីលិង្គ ជា saddhā។ ចុះពាក្យថា ខ្លះ (វា) ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីមិនចុះក្នុងទីខ្លះ ដូចជា paññavā។

85. Ṇo tapā.

៨៥. ṇo បច្ច័យ យ่อมចុះខាងក្រោយពីតបសព្ទ។

Tapā ṇo hoti mantvatthe. Tāpaso, itthiyaṃ tāpasī.

ណ បច្ច័យ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា mantu ខាងក្រោយពីតបសព្ទ, ដូចជា tāpaso (តាបស), ក្នុងឥត្ថីលិង្គ ជា tāpasī (តាបសិនី)។

86. Ālvabhijjhādīhi.

៨៦. ālu បច្ច័យ យ่อมចុះខាងក្រោយពីអភិជ្ឈាសព្ទជាដើម។

Abhijjhādīhi ālu hoti mantvatthe, abhijjhālu, sītālu, dhajālu, dayālu. Vātveva? Dayāvā.

ālu បច្ច័យ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា mantu ខាងក្រោយពីអភិជ្ឈាសព្ទជាដើម, ដូចជា abhijjhālu (អ្នកមានសេចក្តីលោភលន់), sītālu (អ្នកមានសេចក្តីរងា), dhajālu (ដែលមានទង់ច្រើន), dayālu (អ្នកមានសេចក្តីអាណិត)។ ចុះពាក្យថា ខ្លះ (វា) ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីមិនចុះក្នុងទីខ្លះ ដូចជា dayāvā។

87. Picchāditvilo.

៨៧. ilo បច្ច័យ យ่อมចុះខ្លះ ខាងក្រោយពីបិច្ឆាសព្ទជាដើម។

Picchādīhi ilo hoti vā mantvatthe. Picchilo picchavā, phenilo phenavā, jaṭilo jaṭāvā. Kathaṃ ‘vācālo’ti? Nindāyamilassādilope ‘‘paro kvacī’’ti (1-27).

ilo បច្ច័យ យ่อมចុះខ្លះ ក្នុងអត្ថថា mantu ខាងក្រោយពីបិច្ឆាសព្ទជាដើម, ដូចជា picchilo, picchavā (ដែលមានស្លាប/រំអិល), phenilo, phenavā (ដែលមានពពុះ), jaṭilo, jaṭāvā (អ្នកមានសក់ជំពាក់គ្នា)។ ចុះពាក្យថា «vācālo» (អ្នកនិយាយច្រើន) នោះ ដូចម្តេច? ក្នុងអត្ថថា និន្ទា មានការលុបអក្សរខាងដើមនៃ ila បច្ច័យ ដោយសូត្រថា «Paro kvaci» (១.២៧)។

88. Sīlādito vo.

៨៨. vo បច្ច័យ យ่อมចុះខាងក្រោយពីសីលសព្ទជាដើម។

Sīlādīhi vo hoti vā mantvatthe. Sīlavo sīlavā, kesavo kesavā, (40) ‘‘aṇṇā niccaṃ’’ aṇṇavo. (41) Gāṇḍī rājīhi saññāyaṃ’’ gāṇḍīvaṃ dhanu, rājīvaṃ paṅkajaṃ.

vo បច្ច័យ យ่อมចុះខ្លះ ក្នុងអត្ថថា mantu ខាងក្រោយពីសីលសព្ទជាដើម, ដូចជា sīlavo, sīlavā (អ្នកមានសីល), kesavo, kesavā (អ្នកមានសក់ច្រើន)។ (៤០) ដោយសូត្រថា «aṇṇā niccaṃ» ចុះ vo បច្ច័យជានិច្ច ខាងក្រោយពីអណ្ណសព្ទ ដូចជា aṇṇavo (សមុទ្រ)។ (៤១) ដោយសូត្រថា «Gāṇḍī rājīhi saññāyaṃ» ចុះ va បច្ច័យ ខាងក្រោយពីគណ្ឌីសព្ទ និងរាជីសព្ទ ក្នុងអត្ថជាសញ្ញា (ឈ្មោះ) ដូចជា gāṇḍīvaṃ dhanu (ធ្នូគណ្ឌីវៈ), rājīvaṃ paṅkajaṃ (ផ្កាឈូកក្រហម)។

89. Māyā medhāhi vī.

៨៩. vī បច្ច័យ យ่อมចុះខាងក្រោយពីមាយាសព្ទ និងមេធាសព្ទ។

Etehi [Pg.166] dvīhi vī hoti mantvatthe. Māyāvī, medhāvī.

vī បច្ច័យ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា mantu ខាងក្រោយពីសព្ទទាំងពីរនេះ, ដូចជា māyāvī (អ្នកមានមាយា), medhāvī (អ្នកមានប្រាជ្ញា)។

90. Sissare āmyuvāmī. Sasaddā āmyuvāmī honti issare-bhidhāyye mantvatthe. Samassatthīti sāmī, suvāmī.

៩០. āmyuvāmī (āmī, uvāmī) បច្ច័យទាំងឡាយ យ่อมចុះខាងក្រោយពីសសព្ទ ក្នុងអត្ថថាជាធំ (ឥស្សរៈ)។ āmyuvāmī បច្ច័យទាំងឡាយ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា mantu ដែលពោលនូវភាពជាធំ ខាងក្រោយពីសសព្ទ, ដូចជា របស់ខ្លួនមានដល់បុគ្គលនេះ (samassatthi) ជា sāmī (ម្ចាស់), suvāmī (ម្ចាស់)។

91. Lakkhyā ṇo a ca. Lakkhīsaddā ṇo hoti mantvatthe a cāntassa. Ṇakārovayavo, lakkhaṇo.

៩១. ណ បច្ច័យ យ่อมចុះខាងក្រោយពីលក្ខីសព្ទ ហើយផ្លាស់អក្សរខាងចុងទៅជា អ។ ណ បច្ច័យ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា mantu ខាងក្រោយពីលក្ខីសព្ទ ហើយផ្លាស់អក្សរខាងចុងទៅជា អ, ណការៈជាអវយវៈ សម្រេចជា lakkhaṇo (អ្នកមានលក្ខណៈល្អ)។

92. Aṅgā no kalyāṇe.

៩២. no បច្ច័យ យ่อมចុះខាងក្រោយពីអង្គសព្ទ ក្នុងអត្ថថា ល្អ (កល្យាណៈ)។

Kalyāṇe gamyamāne aṅgasmā no hoti mantvatthe. Aṅganā.

កាលបើអត្ថថាល្អ ត្រូវបានដឹងច្បាស់ ណ បច្ច័យ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា mantu ខាងក្រោយពីអង្គសព្ទ, ដូចជា aṅganā (ស្ត្រីមានអវយវៈល្អ)។

93. So lomā.

៩៣. so បច្ច័យ យ่อมចុះខាងក្រោយពីលោមសព្ទ។

Lomā so hoti mantvatthe. Lomaso, itthiyaṃ, lomasā.

សោ-បច្ច័យ ចុះក្នុងអត្ថរបស់មន្តុ-បច្ច័យ ក្រោយពីលោមសព្ទ។ (សម្រេចរូបជា) លោមសោ, ក្នុងឥត្ថីលិង្គ ជា លោមសា។

94. Imiyā.

៩៤. ឥមិ និង ឥយា-បច្ច័យទាំងឡាយ (តែងចុះក្នុងអត្ថរបស់មន្តុ-បច្ច័យ)។

Mantvatthe ima iyā honti bahulaṃ. Puttimo, kittimo, puttiyo, kappiyo, jaṭiyo, hānabhāgiyo, seniyo.

ក្នុងអត្ថរបស់មន្តុ-បច្ច័យ ឥមិ និង ឥយា-បច្ច័យទាំងឡាយ តែងចុះជាច្រើន។ (សម្រេចរូបជា) បុត្តិមោ, កិត្តិមោ, បុត្តិយោ, កប្បិយោ, ជដិយោ, ហានភាគិយោ, សេនិយោ។

95. To pañcamyā. Pañcamyantā bahulaṃ to hoti vā. Gāmato āgacchati gāmasmā āgacchati, corato bhāyati corehi bhāyati, satthato parihīno satthā parihīno.

៩៥. តោ-បច្ច័យ ចុះក្រោយពីបញ្ចមីវិភត្តិ។ តោ-បច្ច័យ តែងចុះក្រោយពីសព្ទដែលមានបញ្ចមីវិភត្តិជាទីបំផុត ជាច្រើន ឬតាមចំណង់។ (ឧទាហរណ៍) គាមតោ អាគច្ឆតិ ស្មើនឹង គាមស្មា អាគច្ឆតិ, ចោរតោ ភាយតិ ស្មើនឹង ចោរេហិ ភាយតិ, សត្ថតោ បរិហីនោ ស្មើនឹង សត្ថា បរិហីនោ។

96. Ito-tetto kuto.

៩៦. ឥតោ, តេត្តោ, កុតោ (សម្រេចរូបដោយវិធីនិបាតនៈ)។

Tomhi [Pg.167] imassa ṭi nipaccate, etassa ṭa eta, kiṃsaddassa kuttañca. Ito imasmā, ato etto etasmā, kuto kasmā.

កាលបើ តោ-បច្ច័យ នៅខាងចុង សម្រេច ឥ-អក្សរ របស់ ឥម-សព្ទ ជា តិ, សម្រេច ឯត-សព្ទ ជា ត និង ឯត, និងសម្រេច កិំ-សព្ទ ជា កុ។ (សម្រេចរូបជា) ឥតោ ស្មើនឹង ឥមស្មា, អតោ ឬ ឯត្តោ ស្មើនឹង ឯតស្មា, កុតោ ស្មើនឹង កស្មា។

97. Abhyādīhi. Abhiādīhi to hoti. Abhito, parito, pacchato heṭṭhato.

៩៧. តោ-បច្ច័យ ចុះក្រោយពី អភិ-សព្ទ ជាដើម។ តោ-បច្ច័យ តែងចុះក្រោយពី អភិ-សព្ទ ជាដើម។ (សម្រេចរូបជា) អភិតោ, បរិតោ, បច្ឆតោ, ហេដ្ឋតោ។

98. Ādyādīhi. Ādippabhutīhi to vā hoti, ādo ādito, majjhato antato, piṭṭhito, passato, mukhato, yatodakaṃ tadādittaṃ, yaṃ udakaṃ tadevādittanti attho.

៩៨. តោ-បច្ច័យ ចុះក្រោយពី អាទិ-សព្ទ ជាដើម ខ្លះ។ តោ-បច្ច័យ តែងចុះក្រោយពី អាទិ-សព្ទ ជាដើម តាមចំណង់។ (សម្រេចរូបជា) អាទោ, អាទិតោ, មជ្ឈតោ, អន្តតោ, បិដ្ឋិតោ, បស្សតោ, មុខតោ, យតោទកំ តទាទិត្តំ មានសេចក្តីអធិប្បាយថា យំ ឧទកំ តទេវ អាទិត្តំ។

99. Sabbādito sattamyā trattā. Sabbādīhi sattamyantehi tratthā vā honti. Sabbatra sabba. Sabbasmiṃ, yatra yattha yasmiṃ. Bahulādhikārā na tumhāmhehi.

៩៩. ត្រ និង ត្ថ-បច្ច័យ ចុះក្រោយពីសព្វនាមមាន សព្វ-សព្ទ ជាដើម ដែលមានសត្តមីវិភត្តិជាទីបំផុត។ ត្រ និង ត្ថ-បច្ច័យទាំងឡាយ តែងចុះក្រោយពីសព្វនាមមាន សព្វ-សព្ទ ជាដើម ដែលមានសត្តមីវិភត្តិជាទីបំផុត តាមចំណង់។ (សម្រេចរូបជា) សព្វត្រ, សព្វត្ថ ស្មើនឹង សព្វស្មិំ, យត្រ, យត្ថ ស្មើនឹង យស្មិំ។ ព្រោះអធិការៈនៃពាក្យថា ពហុលំ មិនចុះក្រោយពី តុម្ហ និង អម្ហ-សព្ទ ឡើយ។

100. Katthettha kutrātra kvehidha.

១០០. កត្ថ, ឯត្ថ, កុត្រ, អត្រ, ក្វ, ឥហ, ឥធ (សម្រេចរូបដោយវិធីនិបាតនៈ)។

Etesaddā nipaccante. Kasmiṃ kattha, kutra, kva, etasmiṃ, ettha, atra, asmiṃ iha, idha.

សព្ទទាំងឡាយនេះ សម្រេចដោយវិធីនិបាតនៈ។ (គឺ) កត្ថ, កុត្រ, ក្វ ស្មើនឹង កស្មិំ, ឯត្ថ, អត្រ ស្មើនឹង ឯតស្មិំ, ឥហ, ឥធ ស្មើនឹង អស្មិំ។

101. Dhi sabbā vā. Sattamyantato sabbasmā dhi vā hoti. Sabbadhi, sabbattha.

១០១. ធិ-បច្ច័យ ចុះក្រោយពី សព្វ-សព្ទ ដែលមានសត្តមីវិភត្តិជាទីបំផុត ខ្លះ។ ធិ-បច្ច័យ តែងចុះក្រោយពី សព្វ-សព្ទ ដែលមានសត្តមីវិភត្តិជាទីបំផុត តាមចំណង់។ (សម្រេចរូបជា) សព្វធិ ស្មើនឹង សព្វត្ថ។

102. Yā hiṃ. Sattamyantato yato hiṃ vā hoti. Yahiṃ yatra.

១០២. ហិំ-បច្ច័យ ចុះក្រោយពី យ-សព្ទ ដែលមានសត្តមីវិភត្តិជាទីបំផុត ខ្លះ។ ហិំ-បច្ច័យ តែងចុះក្រោយពី យ-សព្ទ ដែលមានសត្តមីវិភត្តិជាទីបំផុត តាមចំណង់។ (សម្រេចរូបជា) យហិំ ស្មើនឹង យត្រ។

103. Tā haṃ ca.

១០៣. ហំ និង ហិំ-បច្ច័យ ចុះក្រោយពី ត-សព្ទ ខ្លះ។

Sattamyantato [Pg.168] tato vā haṃ hoti hiṃ ca. Tahaṃ, tahiṃ, tatra.

ហំ និង ហិំ-បច្ច័យ តែងចុះក្រោយពី ត-សព្ទ ដែលមានសត្តមីវិភត្តិជាទីបំផុត តាមចំណង់។ (សម្រេចរូបជា) តហំ, តហិំ ស្មើនឹង តត្រ។

104. Kuhiṃ kahaṃ.

១០៤. កុហិំ, កហំ (សម្រេចរូបដោយវិធីនិបាតនៈ)។

Kiṃsaddā sattamyantā hiṃ haṃ nipaccante kissa kukā ca. Kuhiṃ, kahaṃ. Kathaṃ ‘kuhiñcana’nti? ‘Canaṃ’ iti nipātantaraṃ ‘kuhiñcī’ti ettha cisaddo viya.

ហិំ និង ហំ-បច្ច័យ តែងសម្រេចក្រោយពី កិំ-សព្ទ ដែលមានសត្តមីវិភត្តិជាទីបំផុត ហើយសម្រេច កិំ-សព្ទ ជា កុ និង ក។ (សម្រេចរូបជា) កុហិំ, កហំ។ ពាក្យថា 'កុហិញ្ចនំ' សម្រេចរូបដូចម្តេច? ពាក្យថា 'ចនំ' នេះ ជាសព្ទនិបាតផ្សេង ដូចជា ចិ-សព្ទ ក្នុងពាក្យថា 'កុហិញ្ចិ' ដូច្នោះដែរ។

105. Sabbekaññayatehi kāle dā. Etehi sattamyantehi kāle dā hoti. Sabbasmiṃ kāle sabbadā, ekadā, aññadā, yadā, tadā. Kāleti kiṃ? Sabbattha dese.

១០៥. ទា-បច្ច័យ ចុះក្រោយពី សព្វ, ឯក, អញ្ញ, យ, ត-សព្ទ ក្នុងអត្ថជាកាល។ ទា-បច្ច័យ តែងចុះក្នុងអត្ថជាកាល ក្រោយពីសព្ទទាំងឡាយនេះ ដែលមានសត្តមីវិភត្តិជាទីបំផុត។ (សម្រេចរូបជា) សព្វទា ស្មើនឹង សព្វស្មិំ កាលេ, ឯកទា, អញ្ញទា, យទា, តទា។ ឃ្លាថា 'ក្នុងអត្ថជាកាល' ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងទីកន្លែង ដូចជា សព្វត្ថ ជាដើម។

106. Kadā kudā sadā dhunedāni.

១០៦. កទា, កុទា, សទា, អធុនា, ឥទានិ (សម្រេចរូបដោយវិធីនិបាតនៈ)។

Ete saddā nipaccante. Kasmiṃ kāle kadā, kudā, sabbasmiṃ kāle sadā, imasmiṃ kāle adhunā, idāni.

សព្ទទាំងឡាយនេះ សម្រេចដោយវិធីនិបាតនៈ។ (គឺ) កទា, កុទា ស្មើនឹង កស្មិំ កាលេ, សទា ស្មើនឹង សព្វស្មិំ កាលេ, អធុនា, ឥទានិ ស្មើនឹង ឥមស្មិំ កាលេ។

107. Ajja sajjvaparajjvetarahi karahā.

១០៧. អជ្ជ, សជ្ជុ, អបរជ្ជុ, ឯតរហិ, ករហា (សម្រេចរូបដោយវិធីនិបាតនៈ)។

Etesaddā nipaccante. Pakatippaccayo ādeso kālavisesoti sabbametaṃ nipātanā labbhati, imassa ṭo jjo jāhani nipaccate, asmiṃ ahani ajja. Samānassa sabhāvo jju cāhani, samāne ahani sajju. Aparasmā jju, aparasmiṃ ahani aparajju. Imasseto kāle rahi ca, imasmiṃ kāle etarahi. Kiṃsaddassa ko raha cānajjatane, kasmiṃ kāle karaha.

សព្ទទាំងឡាយនេះ សម្រេចដោយវិធីនិបាតនៈ។ ធម្មជាតិទាំងអស់នេះ គឺប្រកតិ ព្រមទាំងបច្ច័យ ការផ្លាស់ប្តូរ និងកាលដ៏វិសេស តែងបានសម្រេចដោយវិធីនិបាតនៈ។ សម្រេច ឥម-សព្ទ ជា អ, សម្រេច អហន-សព្ទ ជា ជ្ជ, (សម្រេចរូបជា) អជ្ជ ស្មើនឹង អស្មិំ អហនិ។ សម្រេច សមាន-សព្ទ ជា ស, សម្រេច អហន-សព្ទ ជា ជ្ជុ, (សម្រេចរូបជា) សជ្ជុ ស្មើនឹង សមានេ អហនិ។ ជ្ជុ-បច្ច័យ ចុះក្រោយពី អបរ-សព្ទ, (សម្រេចរូបជា) អបរជ្ជុ ស្មើនឹង អបរស្មិំ អហនិ។ សម្រេច ឥម-សព្ទ ជា ឯត ក្នុងអត្ថជាកាល និងចុះ រហិ-បច្ច័យ, (សម្រេចរូបជា) ឯតរហិ ស្មើនឹង ឥមស្មិំ កាលេ។ សម្រេច កិំ-សព្ទ ជា ក និងចុះ រហ-បច្ច័យ ក្នុងអត្ថជាកាលមិនមែនថ្ងៃនេះ, (សម្រេចរូបជា) ករហា ស្មើនឹង កស្មិំ កាលេ។

108. Sabbādīhi payāre thā.

១០៨. ថា-បច្ច័យ ចុះក្រោយពី សព្វ-សព្ទ ជាដើម ក្នុងអត្ថជាប្រការ។

Sāmaññassa [Pg.169] bhedako viseso pakāro, tattha vattamānehi sabbādīhi thā hoti. Sabbena pakārena sabbathā, yathā, tathā.

ប្រការ គឺសេចក្តីប្លែកគ្នាដែលជាគ្រឿងញែកនូវសេចក្តីទូទៅ, កាលបើប្រការនោះមានសេចក្តីពន្យល់ ថា-បច្ច័យ តែងចុះក្រោយពី សព្វ-សព្ទ ជាដើម។ (សម្រេចរូបជា) សព្វថា ស្មើនឹង សព្វេន បការេន, យថា, តថា។

109. Kathamitthaṃ.

១០៩. កថំ, ឥត្ថំ (សម្រេចរូបដោយវិធីនិបាតនៈ ក្នុងអត្ថជាប្រការ)។

Ete saddā nipaccante pakāre. Kimimehi thaṃ paccayo, kaita ca tesaṃ yathākkamaṃ, kathaṃ, itthaṃ.

សព្ទទាំងឡាយនេះ សម្រេចដោយវិធីនិបាតនៈ ក្នុងអត្ថជាប្រការ។ គឺចុះ ថំ-បច្ច័យ ក្រោយពី កិំ និង ឥម-សព្ទ, ហើយផ្លាស់ប្តូរសព្ទទាំងនោះជា ក និង ឥត្ថ តាមលំដាប់, (សម្រេចរូបជា) កថំ, ឥត្ថំ។

110. Dhā saṅkhyāhi.

១១០. ធា-បច្ច័យ ចុះក្រោយពីសង្ខ្យាសព្ទទាំងឡាយ។

Saṅkhyāvācīhi pakāre dhā parā hoti. Dvīhi pakārehi, dve vā pakāre karoti dvidhā karoti, bahudhā karoti, ekaṃ rāsiṃ pañcappakāraṃ karoti pañcadhā karoti, pañcappakāramekappakāraṃ karoti ekadhā karoti.

ធា-បច្ច័យ តែងចុះខាងចុងក្រោយពីសព្ទដែលពោលនូវសង្ខ្យា ក្នុងអត្ថជាប្រការ។ (ឧទាហរណ៍) ទ្វីហិ បការេហិ ឬ ទ្វេ វា បការេ ករោតិ សម្រេចរូបជា ទ្វិធា ករោតិ, ពហុធា ករោតិ, ឯកំ រាសិំ បញ្ចប្បការំ ករោតិ សម្រេចរូបជា បញ្ចធា ករោតិ, បញ្ចប្បការមេកប្បការំ ករោតិ សម្រេចរូបជា ឯកធា ករោតិ។

111. Vekā jjhaṃ.

១១១. ជ្ឈំ-បច្ច័យ តែងចុះក្រោយពី ឯក-សព្ទ ខ្លះ ក្នុងអត្ថជាប្រការ។

Ekasmā pakare jjhaṃ vā hoti. Ekajjhaṃ karoti, ekadhā, karoti.

ជ្ឈំ-បច្ច័យ តែងចុះក្រោយពី ឯក-សព្ទ ក្នុងអត្ថជាប្រការ តាមចំណង់។ (សម្រេចរូបជា) ឯកជ្ឈំ ករោតិ ស្មើនឹង ឯកធា ករោតិ។

112. Dvitīhedhā.

១១២. ឯធា-បច្ច័យ ចុះក្រោយពី ទ្វិ និង តិ-សព្ទ ខ្លះ ក្នុងអត្ថជាប្រការ។

Dvitīhi pakāre edhā vā hoti. Dvedhā, tedhā, dvidhā, tidhā.

ឯធា-បច្ច័យ តែងចុះក្រោយពី ទ្វិ និង តិ-សព្ទ ក្នុងអត្ថជាប្រការ តាមចំណង់។ (សម្រេចរូបជា) ទ្វេធា, តេធា ស្មើនឹង ទ្វិធា, តិធា។

113. Tabbati jātiyo.

១១៣. ជាតិយ-បច្ច័យ ចុះក្រោយពីសព្ទដែលពោលនូវសេចក្តីទូទៅនៃប្រការនោះ។

Pakāravati taṃsāmaññavācakā saddā jātiyo hoti, paṭujātiyo, mudujātiyo.

ជាតិយ-បច្ច័យ តែងចុះក្រោយពីសព្ទដែលពោលនូវសេចក្តីទូទៅនៃប្រការនោះ ដែលមានប្រការ។ (សម្រេចរូបជា) បដុជាតិយោ, មុទុជាតិយោ។

114. Vārasaṅkhyāya kkhattuṃ.

១១៤. ក្ខត្តុំ-បច្ច័យ ចុះក្រោយពីសង្ខ្យាសព្ទដែលទាក់ទងនឹងវារៈ។

Vārasambandhiniyā [Pg.170] saṅkhyāya kkhattuṃ hoti. Dve vāre bhuñjati dvikkhattuṃ divasassa bhuñjati. Vāraggahaṇaṃ kiṃ? Pañca bhuñjati. Saṅkhyāyāti kiṃ? Pahūte vāre bhuñjati.

ក្ខត្តុំ-បច្ច័យ តែងចុះក្រោយពីសង្ខ្យាសព្ទដែលទាក់ទងនឹងវារៈ។ (ឧទាហរណ៍) ទ្វេ វារេ ភុញ្ជតិ សម្រេចរូបជា ទ្វិក្ខត្តុំ ទិវសស្ស ភុញ្ជតិ។ ការពោលថា 'វារៈ' ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យថា បញ្ច ភុញ្ជតិ។ ការពោលថា 'សង្ខ្យា' ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យថា ពហូតេ វារេ ភុញ្ជតិ។

115. Katimhā.

១១៥. ក្ខត្តុំ-បច្ច័យ ចុះក្រោយពី កតិ-សព្ទ។

Vārasambandhiniyā katisaṅkhyāya kkhattuṃ hoti, kati vāre, bhuñjathi, katikkhattuṃ bhuñjati.

ក្ខត្តុំ-បច្ច័យ តែងចុះក្រោយពី កតិ-សង្ខ្យាសព្ទដែលទាក់ទងនឹងវារៈ។ (ឧទាហរណ៍) កតិ វារេ ភុញ្ជតិ សម្រេចរូបជា កតិក្ខត្តុំ ភុញ្ជតិ។

116. Bahumhā dhā ca paccāsattiyaṃ.

១១៦. ធា និង ក្ខត្តុំ-បច្ច័យ ចុះក្រោយពី ពហុ-សព្ទ កាលបើមានសេចក្តីជិតដិត (ញឹកញាប់)។

Vārasambandhiniyā bahusaṅkhyāya dhā hoti kkhatthuṃ ca, vārānañce paccāsatti hoti, bahudhā divasassa bhuñjati bahukkhattuṃ bhuñjati. Paccāsattiyanti kiṃ? Bahuvāre māsassa bhuñjati.

ធា និង ក្ខត្តុំ-បច្ច័យ តែងចុះក្រោយពី ពហុ-សង្ខ្យាសព្ទដែលទាក់ទងនឹងវារៈ កាលបើមានសេចក្តីញឹកញាប់នៃវារៈទាំងឡាយ។ (សម្រេចរូបជា) ពហុធា ទិវសស្ស ភុញ្ជតិ ឬ ពហុក្ខត្តុំ ភុញ្ជតិ។ ការពោលថា 'កាលបើមានសេចក្តីញឹកញាប់' ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យថា ពហុវារេ មាសស្ស ភុញ្ជតិ។

117. Sakiṃ vā.

១១៧. សកិំ-សព្ទ សម្រេចរូបខ្លះ ក្នុងអត្ថថា វារៈតែម្តង។

Ekaṃ vāramiccasmiṃ atthe sakinti vā nipaccate. Ekavāraṃ bhuñjati sakiṃ bhuñjati, vāti kiṃ? Ekakkhattuṃ bhuñjati.

សកិំ-សព្ទ តែងសម្រេចរូបដោយវិធីនិបាតនៈ ក្នុងអត្ថថា វារៈតែម្តង ខ្លះ។ (ឧទាហរណ៍) ឯកវារំ ភុញ្ជតិ សម្រេចរូបជា សកិំ ភុញ្ជតិ។ ពាក្យថា 'ខ្លះ' ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីសម្រេចរូបជា ឯកក្ខត្តុំ ភុញ្ជតិ។

118. So vīcchappakāresu.

១១៨. សោ-បច្ច័យ ចុះក្នុងអត្ថជាវីច្ឆា និងប្រការ។

Vīcchāyaṃ pakāre ca so hoti bahulaṃ. Vīcchāyaṃ-khaṇḍaso, bilaso. Pakāre-puthuso, sabbaso.

សោ-បច្ច័យ តែងចុះក្នុងអត្ថជាវីច្ឆា និងប្រការ ជាច្រើន។ ក្នុងអត្ថជាវីច្ឆា ដូចជា ខណ្ឌសោ, ពិលសោ។ ក្នុងអត្ថជាប្រការ ដូចជា បុថុសោ, សព្វសោ។

119. Abhūtatabbhāve karāsabhūyoge vikārā cī.

១១៩. ចី-បច្ច័យ ចុះក្រោយពីសព្ទដែលជាវិការៈ ក្នុងអត្ថជាអភូតតព្ភាវៈ កាលបើប្រកបដោយ ករ, អស, ភូ-ធាតុ។

Avatthāvato-vatthantarenābhūtassa tāyāvatthāya bhāvekarāsabhūhi sambandhe sati vikāravācakā cī hoti, adhavalaṃ dhavalaṃ [Pg.171] karoti dhavalī karoti, adhavalo dhavalo siyā dhavalī siyā, adhavalo dhavalo bhavati dhavalī bhavati. Abhūta tabbhāveti kiṃ? Ghaṭaṃ karoti, dadhi atthi, ghaṭo bhavati. Karāsabhūyogeti kiṃ? Adhavalodhavalo jāyate. Vikārāti kiṃ? Pakatiyā māhotu, suvaṇṇaṃ kuṇḍalaṃ karoti.

កាលបើមានការទាក់ទងនឹង ករ, អស, ភូ-ធាតុ ក្នុងអត្ថជាការប្រែប្រួលទៅជាសភាពនោះ នៃវត្ថុដែលមិនធ្លាប់ជាសភាពនោះពីមុន ដោយការផ្លាស់ប្តូរស្ថានភាព ចី-បច្ច័យ តែងចុះក្រោយពីសព្ទដែលពោលនូវវិការៈ។ (ឧទាហរណ៍) អធវលំ ធវលំ ករោតិ សម្រេចរូបជា ធវលី ករោតិ, អធវលោ ធវលោ សិយា សម្រេចរូបជា ធវលី សិយា, អធវលោ ធវលោ ភវតិ សម្រេចរូបជា ធវលី ភវតិ។ ការពោលថា 'ក្នុងអត្ថជាអភូតតព្ភាវៈ' ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យថា ឃដំ ករោតិ, ទធិ អត្ថិ, ឃដោ ភវតិ។ ការពោលថា 'កាលបើប្រកបដោយ ករ, អស, ភូ-ធាតុ' ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យថា អធវលោ ធវលោ ជាយតេ។ ការពោលថា 'ក្រោយពីសព្ទដែលជាវិការៈ' ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីកុំឲ្យចុះក្រោយពីសព្ទដែលជាប្រកតិ ដូចជា សុវណ្ណំ កុណ្ឌលំ ករោតិ។

120. Dissantaññepi paccayā.

១២០. បច្ច័យទាំងឡាយដទៃទៀត ក៏តែងមានប្រាកដខ្លះដែរ។

Vuttato-ññepi paccayā dissanti vuttāvuttatthesu. Vividhā mātaro vimātaro, tāsaṃ puttā vemātikā-rikaṇa. Pathaṃ gacchatīti pathāvino-āvī. Issā assa atthīti issukī-ukī. Dhuraṃ vahatīti dhorayho- yhaṇa.

បច្ច័យទាំងឡាយដទៃទៀតក្រៅពីដែលពោលហើយ ក៏តែងមានប្រាកដក្នុងអត្ថដែលពោលហើយ និងមិនទាន់ពោលហើយ។ (ឧទាហរណ៍) វិវិធា មាតរោ វិមាតរោ, កូនទាំងឡាយរបស់ម្តាយចុងទាំងនោះ ឈ្មោះថា វេមាតិកា (ចុះ រិកណ-បច្ច័យ)។ បថំ គច្ឆតីតិ បថាវិនោ (ចុះ អាវី-បច្ច័យ)។ ឥស្សា អស្ស អត្ថីតិ ឥស្សុកី (ចុះ ឧកី-បច្ច័យ)។ ធុរំ វហតីតិ ធោរយ្ហោ (ចុះ យ្ហណ-បច្ច័យ)។

121. Aññasmiṃ.

១២១. ក្នុងអត្ថដទៃទៀត ក៏ចុះបច្ច័យទាំងឡាយដែរ។

Vuttato-ññasmimpi atthe vuttappaccayā dissanti. Magadhānaṃ issaro māgadho-dhaṇā. Kāsīti sahassaṃ, tamagghatīti kāsiyo iyo.

បច្ច័យដែលពោលហើយទាំងឡាយ តែងមានប្រាកដសូម្បីក្នុងអត្ថដទៃទៀតក្រៅពីដែលពោលហើយ។ (ឧទាហរណ៍) មគធានំ ឥស្សរោ មាគធោ (ចុះ ធណ-បច្ច័យ)។ កាសីតិ សហស្សំ, តមគ្ឃតីតិ កាសិយោ (ចុះ ឥយ-បច្ច័យ)។

122. Sakatthe.

១២២. ក្នុងអត្ថរបស់ខ្លួន ក៏ចុះបច្ច័យទាំងឡាយដែរ។

Sakatthepi paccayā dissanti. Hīnako, potako, kiccayaṃ.

បច្ច័យទាំងឡាយ តែងមានប្រាកដសូម្បីក្នុងអត្ថរបស់ខ្លួន។ (ឧទាហរណ៍) ហីនកោ, បោតកោ, កិច្ចយំ។

123. Lopo.

១២៣. ការលុបបច្ច័យ ក៏មានប្រាកដដែរ។

Paccayānaṃ lopopi dissati. Buddhe ratanaṃ paṇītaṃ, cakkhuṃ suññaṃ attena vā attariyena vāti bhāvappaccayalopo.

ការលុបបច្ច័យទាំងឡាយ ក៏តែងមានប្រាកដដែរ។ (ឧទាហរណ៍) ពុទ្ធេ រតនំ បណីតំ, ចក្ខុំ សុញ្ញំ អត្តេន វា អត្តរិយេន វា ទាំងនេះជាការលុបភាវបច្ច័យ។

124. Sarānamādissāyuvaṇṇassāeo ṇānubandhe.

១២៤. កាលបើមាន ណ-ជាអនុពន្ធ តែងមានការធ្វើ អា, ឯ, ឱ ជំនួសស្រៈដើម គឺ អ, ឥ-វណ្ណៈ, ឧ-វណ្ណៈ តាមលំដាប់។

Sarānamādibhūtā [Pg.172] ye akārivaṇṇuvaṇṇā, tesaṃ āeo honti yathākkamaṃṇānubandhe. Rāghavo, venateyyo, meniko, oḷumpiko, dobhaggaṃ. Ṇānubandheti kiṃ? Purātano.

កាលបើមាន ណ-ជាអនុពន្ធ តែងមានការធ្វើ អា, ឯ, ឱ ជំនួសស្រៈដើមទាំងឡាយ គឺ អ-ការៈ, ឥ-វណ្ណៈ, ឧ-វណ្ណៈ តាមលំដាប់។ (ឧទាហរណ៍) រាឃវោ, វេនតេយ្យោ, មេនិកោ, ឱឡុម្បិកោ, ទោភគ្គំ។ ការពោលថា 'កាលបើមាន ណ-ជាអនុពន្ធ' ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យថា បុរាតនោ។

125. Saṃyoge kvaci.

១២៥. ក្នុងទីដែលមានព្យញ្ជនៈសង្យោគ តែងមានការធ្វើ អា, ឯ, ឱ ជំនួសស្រៈដើម គឺ អ, ឥ-វណ្ណៈ, ឧ-វណ្ណៈ ខ្លះ កាលបើមាន ណ-ជាអនុពន្ធ។

Sarānamādibhūtā ye ayuvaṇṇā, tesaṃ āeo honti kvacideva saṃyogavisaye ṇānubandhe. Decco, koṇḍañño. Kvacīti kiṃ? Kattikeyyo.

កាលបើមាន ណ-ជាអនុពន្ធ ក្នុងទីដែលមានព្យញ្ជនៈសង្យោគ តែងមានការធ្វើ អា, ឯ, ឱ ជំនួសស្រៈដើមទាំងឡាយ គឺ អ, ឥ-វណ្ណៈ, ឧ-វណ្ណៈ ខ្លះ។ (ឧទាហរណ៍) ទេច្ចោ, កោណ្ឌញ្ញោ។ ពាក្យថា 'ខ្លះ' ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យថា កត្តិកេយ្យោ។

126. Majjhe.

១២៦. ក្នុងកណ្តាល ក៏មានការធ្វើ អា, ឯ, ឱ ខ្លះដែរ។

Majjhe vattamānānampi ayuvaṇṇānaṃ ā e o honti kvaci. Aḍḍhateyyo, vāseṭṭho.

ការធ្វើ អា, ឯ, ឱ ជំនួសស្រៈទាំងឡាយ គឺ អ, ឥ-វណ្ណៈ, ឧ-វណ្ណៈ ទោះបីស្ថិតនៅក្នុងកណ្តាល ក៏តែងមានខ្លះដែរ។ (ឧទាហរណ៍) អឌ្ឍតេយ្យោ, វាសេដ្ឋោ។

127. Kosajjājjava pārisajja sohajja maddavārissāsabhājaññatheyya bāhusaccā.

១២៧. កោសជ្ជៈ អជ្ជវៈ បារិសជ្ជៈ សោហជ្ជៈ មទ្ទវៈ អារិស្សៈ អាសភៈ អាជញ្ញៈ ថេយ្យៈ ពាហុសច្ចៈ។

Etesaddā nipaccanteṇānubandhe. Kusī tassa bhāvokosajjaṃ, ujuno bhāvo ajjavaṃ, parisāsu sādhu pārisajjo, suhadayova suhajjo, tassa pana bhāvo sohajjaṃ, muduno bhāvo maddavaṃ, isino idaṃ bhāvo vā ārissaṃ, usabhassa idaṃ bhāvo [Pg.173] vā āsabhaṃ, ājānīyassa bhāvo so eva vā ājaññaṃ, thenassa bhāvo kammaṃ vā theyyaṃ, bahussatassa bhāvo bāhusaccaṃ, etesu yamalakkhaṇikaṃ, taṃ nipātanā.

សព្ទទាំងឡាយនេះ សម្រេចដោយនិបាតនៈ ក្នុងកាលដែលមាន ណ-អនុពន្ធ។ ភាវៈនៃបុគ្គលខ្ជិល (កុសី) ឈ្មោះថា កោសជ្ជៈ, ភាវៈនៃបុគ្គលត្រង់ (ឧជុ) ឈ្មោះថា អជ្ជវៈ, បុគ្គលល្អក្នុងបរិស័ទ ឈ្មោះថា បារិសជ្ជៈ, បុគ្គលមានចិត្តល្អ ឈ្មោះថា សុហជ្ជៈ ភាវៈនៃបុគ្គលមានចិត្តល្អនោះ ឈ្មោះថា សោហជ្ជៈ, ភាវៈនៃបុគ្គលទន់ភ្លន់ (មុទុ) ឈ្មោះថា មទ្ទវៈ, របស់នៃឥសី ឬភាវៈនៃឥសី ឈ្មោះថា អារិស្សៈ, របស់នៃឧសភៈ ឬភាវៈនៃឧសភៈ ឈ្មោះថា អាសភៈ, ភាវៈនៃសត្វអាជានេយ្យ ឬសត្វនោះឯង ឈ្មោះថា អាជញ្ញៈ, ភាវៈ ឬអំពើនៃចោរ (ថេនៈ) ឈ្មោះថា ថេយ្យៈ, ភាវៈនៃបុគ្គលអ្នកមានសុតៈច្រើន (ពហុស្សុតៈ) ឈ្មោះថា ពាហុសច្ចៈ, ក្នុងពាក្យទាំងឡាយនេះ ពាក្យណាដែលមានលក្ខណៈជា យ-បច្ច័យ ពាក្យនោះសម្រេចដោយនិបាតនៈ។

128. Manādīnaṃ saka.

១២៨. (សូត្រ) ការចុះ ស-អក្សរ នៃសព្ទមាន មន-សព្ទ ជាដើម។

Manādīnaṃ saka hoti ṇānubandhe. Manasi bhavaṃ mānasaṃ, dummanaso bhāvo domanassaṃ, somanassaṃ.

ការចុះ ស-អក្សរ នៃសព្ទមាន មន-សព្ទ ជាដើម រមែងមាន ក្នុងកាលដែលមាន ណ-អនុពន្ធ។ ធម៌ដែលកើតក្នុងចិត្ត (មនសិ ភវំ) ឈ្មោះថា មានសៈ, ភាវៈនៃបុគ្គលមានចិត្តអាក្រក់ (ទុម្មនសោ ភាវោ) ឈ្មោះថា ទោមនស្សៈ, [ភាវៈនៃបុគ្គលមានចិត្តល្អ ឈ្មោះថា] សោមនស្សៈ។

129. Uvaṇṇassāvaṅa sare.

១២៩. (សូត្រ) ការបំលែង ឧ-វណ្ណៈ ជា អវណៈ ក្នុងកាលដែលមានស្រៈនៅពីក្រោយ។

Sarādo ṇānubandhe uvaṇṇassāvaṅa hoti. Rāghavo, jambavaṃ.

ក្នុងកាលដែលមានស្រៈជាខាងដើមនៃបច្ច័យដែលមាន ណ-អនុពន្ធ ការបំលែង ឧ-វណ្ណៈ ជា អវណៈ រមែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ រាឃវៈ, ជម្ពវៈ។

130. Yamhi gossa ca.

១៣០. (សូត្រ) ការបំលែង ឧ-វណ្ណៈ នៃ គោ-សព្ទ ជា អវណៈ ក្នុងកាលដែលមាន យ-អក្សរ នៅពីក្រោយផង។

Yakārādo paccaye gossuvaṇṇassa ca avaṅa hoti. Gabyaṃ, bhātabyo.

ក្នុងកាលដែលមានបច្ច័យមាន យ-អក្សរ ជាខាងដើម ការបំលែង ឧ-វណ្ណៈ នៃ គោ-សព្ទ (និងសព្ទដទៃ) ជា អវណៈ រមែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ គព្យៈ, ភាតព្យៈ។

131. Lopo-vaṇṇivaṇṇānaṃ.

១៣១. (សូត្រ) ការលុប អ-វណ្ណៈ និង ឥ-វណ្ណៈ។

Yakārādo paccaye avaṇṇivaṇṇānaṃ lopo hoti. Dāyajjaṃ, kāruññaṃ, ādhipaccaṃ, deppaṃ. Bahulaṃvidhānā kvaci na hoti kiccayaṃ.

ក្នុងកាលដែលមានបច្ច័យមាន យ-អក្សរ ជាខាងដើម ការលុប អ-វណ្ណៈ និង ឥ-វណ្ណៈ រមែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ ទាយជ្ជៈ, ការុញ្ញៈ, អាធិបច្ចៈ, ទេប្បៈ។ ព្រោះតែការចាត់ចែងដោយពាក្យថា ពហុលំ (ច្រើន) ក្នុងកន្លែងខ្លះក៏មិនមានលុបដែរ ដូចជា កិច្ចយៈ។

132. Rānubandhe-nta sarādissa.

១៣២. (សូត្រ) ការលុបស្រៈខាងចុងនៃអវយវៈដែលមានស្រៈជាខាងដើម ក្នុងកាលដែលមាន រ-អនុពន្ធ។

Anto saro ādimhi yassāvayavassa, tassa lopo hoti rānubandhe. Kittakaṃ, petteyyaṃ.

ស្រៈខាងចុងនៃអវយវៈណាដែលមានស្រៈជាខាងដើម ការលុបនូវស្រៈខាងចុងនៃអវយវៈនោះ រមែងមាន ក្នុងកាលដែលមាន រ-អនុពន្ធ។ ឧទាហរណ៍៖ កិត្តកៈ, បេត្តេយ្យៈ។

133. Kisamahatamime kasa mahā.

១៣៣. (សូត្រ) ការបំលែង កិស-សព្ទ និង មហន្ត-សព្ទ ជា កស និង មហា តាមលំដាប់ ក្នុងកាលដែលមាន ឥម-បច្ច័យ នៅពីក្រោយ។

Kisassa mahato ime kasamahā honti yathākkamaṃ, kasimā, mahimā.

ការបំលែង កិស-សព្ទ និង មហន្ត-សព្ទ ជា កស និង មហា តាមលំដាប់ ក្នុងកាលដែលមាន ឥម-បច្ច័យ នៅពីក្រោយ រមែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ កសិមា, មហិមា។

134. Āyussāyasa mantumhi.

១៣៤. (សូត្រ) ការបំលែង អាយុ-សព្ទ ជា អាយស ក្នុងកាលដែលមាន មន្តុ-បច្ច័យ នៅពីក្រោយ។

Āyussa [Pg.174] āyasādeso hoti mantumhi. Āyasmā.

ការបំលែង អាយុ-សព្ទ ជា អាយស រមែងមាន ក្នុងកាលដែលមាន មន្តុ-បច្ច័យ នៅពីក្រោយ។ ឧទាហរណ៍៖ អាយស្មា។

135. Jo vuddhassiyiṭṭhesu.

១៣៥. (សូត្រ) ការបំលែង វុទ្ធ-សព្ទ ជា ជ ក្នុងកាលដែលមាន អិយ-បច្ច័យ និង អិដ្ឋ-បច្ច័យ នៅពីក្រោយ។

Vuddhassa jo hoti iyaiṭṭhesu, jeyyo, jeṭṭho.

ការបំលែង វុទ្ធ-សព្ទ ជា ជ រមែងមាន ក្នុងកាលដែលមាន អិយ-បច្ច័យ និង អិដ្ឋ-បច្ច័យ នៅពីក្រោយ។ ឧទាហរណ៍៖ ជេយ្យោ, ជេដ្ឋោ។

136. Bāḷhantikapasatthānaṃ sādha neda sā.

១៣៦. (សូត្រ) ការបំលែង ពាឡ្ហ-សព្ទ, អន្តិក-សព្ទ និង បសត្ថ-សព្ទ ជា សាធ, នេទ និង សា តាមលំដាប់ ក្នុងកាលដែលមាន អិយ-បច្ច័យ និង អិដ្ឋ-បច្ច័យ នៅពីក្រោយ។

Iyaiṭṭhesu bāḷhantikapasatthānaṃ sādha neda sā honti yathākkamaṃ. Sādhiyo, sādhiṭṭho, nediyo, nediṭṭho, seyyo, seṭṭho.

ក្នុងកាលដែលមាន អិយ-បច្ច័យ និង អិដ្ឋ-បច្ច័យ នៅពីក្រោយ ការបំលែង ពាឡ្ហ-សព្ទ, អន្តិក-សព្ទ និង បសត្ថ-សព្ទ ជា សាធ, នេទ និង សា តាមលំដាប់ រមែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ សាធិយោ, សាធិដ្ឋោ, នេទិយោ, នេទិដ្ឋោ, សេយ្យោ, សេដ្ឋោ។

137. Kaṇakanāppayuvānaṃ.

១៣៧. (សូត្រ) ការបំលែង អប្ប-សព្ទ និង យុវ-សព្ទ ជា កណ និង កន តាមលំដាប់ ក្នុងកាលដែលមាន អិយ-បច្ច័យ និង អិដ្ឋ-បច្ច័យ នៅពីក្រោយ។

Iyaiṭṭhesu appayuvānaṃ kaṇa kanā honti yathākkamaṃ. Kaṇiyo kaṇiṭṭho, kaniyo kaniṭṭho.

ក្នុងកាលដែលមាន អិយ-បច្ច័យ និង អិដ្ឋ-បច្ច័យ នៅពីក្រោយ ការបំលែង អប្ប-សព្ទ និង យុវ-សព្ទ ជា កណ និង កន តាមលំដាប់ រមែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ កណិយោ, កណិដ្ឋោ, កនិយោ, កនិដ្ឋោ។

138. Lopo vī mantu vantūnaṃ.

១៣៨. (សូត្រ) ការលុប វី-បច្ច័យ, មន្តុ-បច្ច័យ និង វន្តុ-បច្ច័យ ក្នុងកាលដែលមាន អិយ-បច្ច័យ និង អិដ្ឋ-បច្ច័យ នៅពីក្រោយ។

Vī mantu vantūnaṃ lopo hoti iyaiṭṭhesu. Atisayena medhāvī medhiyo, medhiṭṭho, atisayena satimā satiyo, satiṭṭho, atisayena guṇavā guṇiyo, guṇiṭṭho.

ការលុប វី-បច្ច័យ, មន្តុ-បច្ច័យ និង វន្តុ-បច្ច័យ រមែងមាន ក្នុងកាលដែលមាន អិយ-បច្ច័យ និង អិដ្ឋ-បច្ច័យ នៅពីក្រោយ។ ឧទាហរណ៍៖ បុគ្គលមានប្រាជ្ញាលើសលុប (អតិសយេន មេធាវី) ឈ្មោះថា មេធិយោ, មេធិដ្ឋោ; បុគ្គលមានស្មារតីលើសលុប (អតិសយេន សតិមា) ឈ្មោះថា សតិយោ, សតិដ្ឋោ; បុគ្គលមានគុណធម៌លើសលុប (អតិសយេន គុណវា) ឈ្មោះថា គុណិយោ, គុណិដ្ឋោ។

139. Ḍe satissa tissa.

១៣៩. (សូត្រ) ការលុប តិ-អក្សរ នៃសព្ទដែលមាន តិ-អក្សរ ជាខាងចុង ក្នុងកាលដែលមាន ឌ-បច្ច័យ នៅពីក្រោយ។

Ḍepare satyantassa tikārassa lopo hoti, vīsaṃ sataṃ, tiṃsaṃ sataṃ.

ក្នុងកាលដែលមាន ឌ-បច្ច័យ នៅពីក្រោយ ការលុប តិ-អក្សរ នៃសព្ទដែលមាន តិ-អក្សរ ជាខាងចុង រមែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ វីសំ សតំ, តិំសំ សតំ។

140. Etasseṭa ttake.

១៤០. (សូត្រ) ការបំលែង ឯត-សព្ទ ជា ឯដ ក្នុងកាលដែលមាន ត្តក-បច្ច័យ នៅពីក្រោយ។

Ttake pare etassa eṭa hoti. Ettakaṃ.

ក្នុងកាលដែលមាន ត្តក-បច្ច័យ នៅពីក្រោយ ការបំលែង ឯត-សព្ទ ជា ឯដ រមែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ ឯត្តកំ។

141. Ṇikassiyo vā.

១៤១. (សូត្រ) ការបំលែង ណិក-បច្ច័យ ជា អិយ ខ្លះ។

Ṇikassa [Pg.175] vā iyo hoti, sakyaputtiyo, sakyaputtiko.

ការបំលែង ណិក-បច្ច័យ ជា អិយ ខ្លះ រមែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ សក្យបុត្តិយោ, សក្យបុត្តិកោ។

142. Adhātussa kā-syādito ghe-ssi.

១៤២. (សូត្រ) ការបំលែង អ-អក្សរ ខាងមុខ ក-អក្សរ នៃអធាតុ ជា ឥ ក្នុងកាលដែលមាន ឃ-បច្ច័យ នៅពីក្រោយ វៀរលែងតែសព្ទដែលនៅខាងក្រោយ ស្យាទិ-វិភត្តិ។

Ghe pare adhātussa yo kakāro, tato pubbassa akārassa bahulaṃ i hoti sace gho na syādito paro hoti. Bālikā, kārikā, adhātussāti kiṃ? Sakā, keti kiṃ? Nandanā, asyāditoti kiṃ? Bahuparibbājakā mathurā, bahucammikāti kakārena syādino byavahitattā siddhaṃ, gheti kiṃ? Bālako, assāti kiṃ? Bahukattukā sālā.

ក្នុងកាលដែលមាន ឃ-បច្ច័យ នៅពីក្រោយ អ-អក្សរ ដែលនៅខាងមុខ ក-អក្សរ នៃអធាតុ រមែងបំលែងជា ឥ ជាច្រើន ប្រសិនបើ ឃ-បច្ច័យ នោះ មិននៅខាងក្រោយ ស្យាទិ-វិភត្តិ ទេ។ ឧទាហរណ៍៖ ពាលិកា, ការិកា។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «អធាតុស្ស» (នៃអធាតុ)? ឆ្លើយថា ដើម្បីឃាត់ពាក្យថា សកា។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «កេ» (ខាងមុខ ក-អក្សរ)? ឆ្លើយថា ដើម្បីឃាត់ពាក្យថា នន្ទនា។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «អស្យាទិតោ» (មិននៅខាងក្រោយ ស្យាទិ-វិភត្តិ)? ឆ្លើយថា ដើម្បីឃាត់ពាក្យថា ពហុបរិព្វាជកា មថុរា, ចំណែកពាក្យថា ពហុចម្មិកា សម្រេចបានព្រោះ ក-អក្សរ ឃាត់ចន្លោះ ស្យាទិ-វិភត្តិ។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «ឃេ»? ឆ្លើយថា ដើម្បីឃាត់ពាក្យថា ពាលកោ។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «អស្ស» (នៃ អ-អក្សរ)? ឆ្លើយថា ដើម្បីឃាត់ពាក្យថា ពហុកត្តុកា សាលា។

Iti moggallāne byākaraṇe vuttiyaṃ

ក្នុងវុត្តិ នៃមោគ្គល្លានវ្យាករណ៍ ដូច្នេះ។

Ṇādikaṇḍo catuttho.

ណាទិកណ្ឌ ទី៤ ចប់ហើយ។

5. Pañcamo kaṇḍo (khādi)

៥. កណ្ឌទី៥ (ខាទិ)។

1. Tija mānehi kha sā khamā vīmaṃsāsu.

១. (សូត្រ) ការចុះ ខ-បច្ច័យ និង ស-បច្ច័យ ក្រោយពី តិជ-ធាតុ និង មាន-ធាតុ ក្នុងអត្ថអត់ធន់ (ខមា) និងត្រិះរិះ (វីមំសា) តាមលំដាប់។

Khantiyaṃ tijā vīmaṃsāyaṃ mānā ca khasappaccayā honti yathākkamaṃ, titikkhā, vīmaṃsā, titikkhati, vīmaṃsati. Khamāvīmaṃsā, sūti kiṃ? Tejanaṃ, tejo, tejayati, mānanaṃ, mānomāneti.

ក្នុងអត្ថអត់ធន់ (ខន្តិ) ក្រោយពី តិជ-ធាតុ និងក្នុងអត្ថត្រិះរិះ (វីមំសា) ក្រោយពី មាន-ធាតុ ខ-បច្ច័យ និង ស-បច្ច័យ ទាំងឡាយ រមែងមានតាមលំដាប់។ ឧទាហរណ៍៖ តិតិក្ខា, វីមំសា, តិតិក្ខតិ, វីមំសតិ។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «ខមាវិមំសាសុ» (ក្នុងអត្ថអត់ធន់ និងត្រិះរិះ)? ឆ្លើយថា ដើម្បីឃាត់ពាក្យថា តេជនំ, តេជោ, តេជយតិ, មាននំ, មានោ, មានេតិ។

2. Kitā tikicchāsaṃsayesu cho.

២. (សូត្រ) ការចុះ ឆ-បច្ច័យ ក្រោយពី កិត-ធាតុ ក្នុងអត្ថព្យាបាល (តិកិច្ឆា) និងសង្ស័យ (សំសយៈ)។

Tikicchāyaṃ saṃsaye ca vattamānā kitā cho hoti. Tikicchā, vicikicchā, tikicchati, vicikicchati. Aññatra niketo, saṃketo, ketanaṃ, keto, ketayati.

ក្រោយពី កិត-ធាតុ ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថព្យាបាល និងសង្ស័យ ឆ-បច្ច័យ រមែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ តិកិច្ឆា, វិចិកិច្ឆា, តិកិច្ឆតិ, វិចិកិច្ឆតិ។ ក្នុងអត្ថដទៃពីនេះ ដូចជា និកេតោ, សង្កេតោ, កេតនំ, កេតោ, កេតយតិ។

3. Nindāyaṃ gupa badhā bassa bho ca.

៣. (សូត្រ) ការចុះ ឆ-បច្ច័យ ក្រោយពី គុប-ធាតុ និង ពធ-ធាតុ ក្នុងអត្ថនិន្ទា ហើយបំលែង ព-អក្សរ ជា ភ-អក្សរ ផង។

Nindāyaṃ [Pg.176] vattamānehi gupa badhehi cho hoti bassa bho ca. Jigucchā, bībhacchā, jigucchati, bībhacchati, aññatra gopanaṃ, gopo, gopeti, badhako.

ក្រោយពី គុប-ធាតុ និង ពធ-ធាតុ ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថនិន្ទា ឆ-បច្ច័យ រមែងមាន ហើយបំលែង ព-អក្សរ ជា ភ-អក្សរ ផង។ ឧទាហរណ៍៖ ជិគុច្ឆា, ពីភច្ឆា, ជិគុច្ឆតិ, ពីភច្ឆតិ។ ក្នុងអត្ថដទៃពីនេះ ដូចជា គោបនំ, គោបោ, គោបេតិ, ពធកោ។

4. Tuṃsmā lopo cicchāyaṃ te.

៤. (សូត្រ) ការលុប ទុំ-បច្ច័យ និងការចុះ ខ-ស-ឆ-បច្ច័យ ទាំងឡាយ ក្នុងអត្ថប្រាថ្នា (ឥច្ឆា)។

Tumantato icchāyamatthe te khasachā honti bahulaṃ, lopo ca tuṃpaccayassa hoti sutattā, bubhukkhā, jigīsāṃ, jighacchā, bubhukkhati, jigīsati jighacchati. Idha kasmā na hoti ‘bhottumicchatī’ti? Padantarenābhidhānā. Tuṃsmāti kiṃ? Bhojanamicchati. Icchāyanti kiṃ? Bhuñjituṃ gacchati. Kathaṃ ‘kūlaṃ vipati satī’ti? Yathā kūlaṃ patitu micchatīti vākyaṃ hoti, evaṃ vuttipi hossati. Vākyameva carahi kathaṃ hoti? Lokassa tathā vacanicchāya.

ក្រោយពីសព្ទដែលមាន ទុំ-បច្ច័យ ជាខាងចុង ក្នុងអត្ថប្រាថ្នា ខ-ស-ឆ-បច្ច័យ ទាំងឡាយនោះ រមែងមានជាច្រើន ហើយការលុប ទុំ-បច្ច័យ ក៏រមែងមាន ព្រោះតែការចែងទុកមក។ ឧទាហរណ៍៖ ពុភុក្ខា, ជិគីសា, ជិឃច្ឆា, ពុភុក្ខតិ, ជិគីសតិ, ជិឃច្ឆតិ។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាមិនមានក្នុងទីនេះ ដូចជា «ភោត្តុមិច្ឆតិ» (ប្រាថ្នានឹងបរិភោគ)? ឆ្លើយថា ព្រោះការសម្តែងដោយបទដទៃ។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «ទុំស្មា» (ក្រោយពី ទុំ-បច្ច័យ)? ឆ្លើយថា ដើម្បីឃាត់ពាក្យថា ភោជនមិច្ឆតិ (ប្រាថ្នានូវភោជន)។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «ឥច្ឆាយំ» (ក្នុងអត្ថប្រាថ្នា)? ឆ្លើយថា ដើម្បីឃាត់ពាក្យថា ភុញ្ជិតុំ គច្ឆតិ (ទៅដើម្បីបរិភោគ)។ ចុះពាក្យថា «កូលំ វិបតិសតិ» (ច្រាំងបម្រុងនឹងបាក់) នោះ តើសម្រេចបានដូចម្តេច? ឆ្លើយថា ដូចជាប្រយោគថា «កូលំ បតិតុមិច្ឆតិ» (ច្រាំងប្រាថ្នានឹងធ្លាក់ចុះ) មានយ៉ាងណា ការប្រើប្រាស់បែបនេះក៏នឹងមានយ៉ាងនោះដែរ។ ចុះប្រយោគនោះឯង កើតឡើងដោយរបៀបណា? ឆ្លើយថា ព្រោះតែការប្រាថ្នានឹងនិយាយយ៉ាងនោះរបស់ជនក្នុងលោក។

5. Īyo kammā.

៥. (សូត្រ) ការចុះ អីយ-បច្ច័យ ក្រោយពីកម្មសព្ទ ក្នុងអត្ថប្រាថ្នា។

Icchākammato icchāyamatthe īyappaccayo hoti. Puttamicchati putthīyati. Kammāti kiṃ? Asinecchati. Idha kasmā na hoti ‘raññoputtamicchatī’ti? Sāpekkhattā, na hi aññamapekkhamāno aññena sahekatthibhāvamanubhavituṃ sakkoti. Idhāpi carahi na siyā ‘attano putta micchatī’ti? Nevettha bhavitabbaṃ, na hi bhavati ‘attano puttīyatī’ti, kathaṃ carahi puttassa attaniyatā-vagamyate[Pg.177]? Aññassāsutattā icchāya ca tabbisayattā.

ក្រោយពីកម្មនៃសេចក្តីប្រាថ្នា ក្នុងអត្ថប្រាថ្នា អីយ-បច្ច័យ រមែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ បុត្តមិច្ឆតិ (ប្រាថ្នានូវកូន) សម្រេចជា បុត្តីយតិ។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «កម្មា» (ក្រោយពីកម្ម)? ឆ្លើយថា ដើម្បីឃាត់ពាក្យថា អសិនេិច្ឆតិ (ប្រាថ្នានូវការស៊ី? ឬ អសិមិច្ឆតិ ប្រាថ្នានូវដាវ)។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាមិនមានក្នុងទីនេះ ដូចជា «រញ្ញោ បុត្តមិច្ឆតិ» (ប្រាថ្នានូវកូនរបស់ស្តេច)? ឆ្លើយថា ព្រោះមានសេចក្តីរំពឹង (សាបេក្ខភាព) ព្រោះថា បទដែលរំពឹងរកបទដទៃ មិនអាចរួមចូលជាធ្លុងមួយមានអត្ថតែមួយជាមួយបទដទៃបានឡើយ។ ចុះក្នុងទីនេះ ដូចជា «អត្តនោ បុត្តមិច្ឆតិ» (ប្រាថ្នានូវកូនរបស់ខ្លួន) មិនគួរមានដែរឬទេ? ឆ្លើយថា ក្នុងទីនេះក៏មិនត្រូវមានដែរ ព្រោះមិនដែលប្រើថា «អត្តនោ បុត្តីយតិ» ឡើយ។ ចុះបើដូច្នោះ តើគេដឹងថាកូនជារបស់ខ្លួនដោយរបៀបណា? ឆ្លើយថា ព្រោះមិនបានឮសំដៅដល់អ្នកដទៃ និងព្រោះសេចក្តីប្រាថ្នានោះមានកូននោះជាអារម្មណ៍។

6. Upamānācāre.

៦. (សូត្រ) ការចុះ អីយ-បច្ច័យ ក្រោយពីឧបមានកម្ម ក្នុងអត្ថប្រព្រឹត្ត (អាចារៈ)។

Kammato upamānā ācāratthe īyo hoti. Puttami-vā-carati puttīyati māṇavakaṃ, upamānāti kiṃ? Puttamācarati.

ក្រោយពីកម្មដែលជាឧបមាន ក្នុងអត្ថប្រព្រឹត្ត អីយ-បច្ច័យ រមែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ បុត្តមិវ អាចរតិ (ប្រព្រឹត្តដូចជាកូន) សម្រេចជា បុត្តីយតិ មាណវកំ (ប្រព្រឹត្តចំពោះមាណពដូចជាកូន)។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «ឧបមានា» (ពីឧបមាន)? ឆ្លើយថា ដើម្បីឃាត់ពាក្យថា បុត្តមាចរតិ (ប្រព្រឹត្តចំពោះកូន)។

7. Ādhārā.

៧. (សូត្រ) ការចុះ អីយ-បច្ច័យ ក្រោយពីឧបមានាធារៈ ក្នុងអត្ថប្រព្រឹត្ត។

Ādhāratū-pamānā ācāratthe īyo yoti. Kuṭiyamivā-carati kuṭīyatī pāsāde, pāsādīyati kuṭiyaṃ bhikkhu.

ក្រោយពីអាធារៈដែលជាឧបមាន ក្នុងអត្ថប្រព្រឹត្ត អីយ-បច្ច័យ រមែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ កុដិយមិវ អាចរតិ (ប្រព្រឹត្តដូចជានៅក្នុងកុដិ) សម្រេចជា កុដីយតិ បាសាទេ (ប្រព្រឹត្តនៅក្នុងប្រាសាទដូចជានៅក្នុងកុដិ), បាសាទីយតិ កុដិយំ ភិក្ខុ (ភិក្ខុប្រព្រឹត្តនៅក្នុងកុដិដូចជានៅក្នុងប្រាសាទ)។

8. Kattutāyo.

៨. (សូត្រ) ការចុះ អាយ-បច្ច័យ ក្រោយពីឧបមានកត្តា ក្នុងអត្ថប្រព្រឹត្ត។

Kattutū-pamānā ācāratthe āyo hoti. Pabbato ivācarati pabbatāyati.

ក្រោយពីកត្តាដែលជាឧបមាន ក្នុងអត្ថប្រព្រឹត្ត អាយ-បច្ច័យ រមែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ បព្វតោ អិវ អាចរតិ (ប្រព្រឹត្តដូចជាភ្នំ) សម្រេចជា បព្វតាយតិ។

9. Ycatthe.

៩. (សូត្រ) ការចុះ អាយ-បច្ច័យ ក្នុងអត្ថនៃ យ-បច្ច័យ (គឺអភូតតព្ភាវៈ)។

Kattuto abhūtatabbhāve āyo hoti bahulaṃ. Bhusāyati, paṭapaṭāyati, lohitāyati, kattutotveva? (Abhusaṃ) bhusaṃ karotīhi, iha kasmā na hoti ‘bhusī bhavatī’ti? Vuttatthatāya.

ក្រោយពីកត្តា ក្នុងអត្ថអភូតតព្ភាវៈ (ការត្រឡប់ជាមានឡើងនៃធម៌ដែលមិនធ្លាប់មាន) អាយ-បច្ច័យ រមែងមានជាច្រើន។ ឧទាហរណ៍៖ ភុសាយតិ, បដបដាយតិ, លោហិតាយតិ។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «កត្តុតោ» (ក្រោយពីកត្តា)? ឆ្លើយថា ដើម្បីឃាត់ពាក្យថា ភុសំ ករោតិ (ធ្វើឲ្យខ្លាំង)។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាមិនមានក្នុងទីនេះ ដូចជា «ភុសី ភវតិ»? ឆ្លើយថា ព្រោះមានអត្ថសម្តែងរួចហើយ។

10. Saddādīni karoti.

១០. (សូត្រ) ការចុះ អាយ-បច្ច័យ ក្រោយពីសព្ទមាន សទ្ទ-សព្ទ ជាដើម ក្នុងអត្ថថា ធ្វើ។

Saddādīhi dutiyantehi karotīti asmiṃ atthe āyo hoti. Saddāyati, verāyati, kalahāyati, dhūpāyati.

ក្រោយពីសព្ទមាន សទ្ទ-សព្ទ ជាដើម ដែលមានទុតិយាវិភត្តិជាខាងចុង ក្នុងអត្ថថា «ធ្វើ» អាយ-បច្ច័យ រមែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ សទ្ទាយតិ (ធ្វើនូវសំឡេង), វេរាយតិ (ធ្វើនូវពៀរ), កលហាយតិ (ធ្វើនូវជម្លោះ), ធូបាយតិ (ធ្វើនូវផ្សែង)។

11. Numotva-sso.

១១. (សូត្រ) ការបំលែង នមោ-សព្ទ ជា អស្ស ក្នុងអត្ថថា ធ្វើ។

Namoiccasmā [Pg.178] karotīti asmiṃ atthe asso hoti. Namassati tathāgtaṃ.

ក្រោយពី នមោ-សព្ទ ក្នុងអត្ថថា «ធ្វើ» អស្ស-បច្ច័យ រមែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ នមស្សតិ តថាគតំ (ថ្វាយបង្គំនូវព្រះតថាគត)។

12. Dhātvatthe nāmasmi.

១២. (សូត្រ) ការចុះបច្ច័យ ក្រោយពីនាមសព្ទ ក្នុងអត្ថនៃធាតុ។

Nāmasmā dhātvatthe bahulamihoti. Hatthinā atikkamati atihatthayati, vīṇāya upagāyati upavīṇayati, daḷhaṃ karoti vinayaṃ daḷhayati, visuddhā hoti ratti visuddhayati, kusalaṃ pucchati kusalayati.

ក្រោយពីនាមសព្ទ ក្នុងអត្ថនៃធាតុ បច្ច័យទាំងឡាយ រមែងមានជាច្រើនក្នុងទីនេះ។ ឧទាហរណ៍៖ ហត្ថិនា អតិក្កមតិ (កន្លងហួសដោយដំរី) សម្រេចជា អតិហត្ថយតិ, វីណាយ ឧបគាយតិ (ច្រៀងតាមពិណ) សម្រេចជា ឧបវីណយតិ, ទឡ្ហំ ករោតិ វិនយំ (ធ្វើវិន័យឲ្យមាំមួន) សម្រេចជា ទឡ្ហយតិ, វិសុទ្ធា ហោតិ រត្តិ (រាត្រីស្អាតបរិសុទ្ធ) សម្រេចជា វិសុទ្ធយតិ, កុសលំ បុច្ឆតិ (សួររកសេចក្តីសុខ) សម្រេចជា កុសលយតិ។

13. Saccādīhāpi.

១៣. (សូត្រ) ការចុះបច្ច័យ ក្រោយពីសព្ទមាន សច្ច-សព្ទ ជាដើម ក្នុងអត្ថនៃធាតុផង។

Saccādīhi dhātvatthe āpi hoti. Saccāpeti, atthāpeti, vedāpeti, sukkhāpeti, sukhāpeti, dukkhāpeti.

អាបិ បច្ច័យ យ่อมចុះក្នុងអត្ថនៃធាតុ ក្រោយពីសច្ចសព្ទជាដើម។ សច្ចាបេតិ, អត្ថាបេតិ, វេទាបេតិ, សុក្ខាបេតិ, សុខាបេតិ, ទុក្ខាបេតិ។

14. Kriyatthā.

១៤. (សូត្រថា) គ្រិយត្ថា។

Ayamadhikāro āsatthaparisamattiyā. Kriyā attho yassa so kriyattho dhātu.

អធិការ (ការតាមទៅ) នេះ តែងប្រព្រឹត្តទៅដរាបដល់ការចប់នៃក្បួន។ ធាតុណា មានសេចក្តីពោលគឺកិរិយាជាអត្ថ ធាតុនោះ ឈ្មោះថា គ្រិយត្ថធាតុ (ធាតុមានកិរិយាជាអត្ថ)។

15. Curādito ṇi.

១៥. (សូត្រថា) ចុរាទិតោ ណិ។

Curādīhi kriyatthehi sakatthe ṇi paro hoti bahulaṃ. Ṇakāro vuddhyattho, evamaññatrāpi, corayati, lāḷayati, kathaṃ ‘rajjaṃ kāretī’ti? Yogavibhāgato.

ណិ បច្ច័យ យ่อมចុះខាងក្រោយពីចុរាទិធាតុទាំងឡាយ ដែលមានកិរិយាជាអត្ថ ក្នុងអត្ថរបស់ខ្លួន ជាច្រើន។ ណអក្សរ មានប្រយោជន៍ដល់ការធ្វើវុទ្ធិ សូម្បីក្នុងទីដទៃក៏ដូច្នោះដែរ ដូចជា ចោរយតិ, លាឡយតិ។ ចុះពាក្យថា «រជ្ជំ ការេតិ» សម្រេចបានដូចម្តេច? (សម្រេចបាន) ដោយការបំបែកសូត្រ។

16. Payojakabyāpāre ṇāpi ca.

១៦. (សូត្រថា) បយោជកព្យាបារេ ណាបិ ច។

Kattāraṃ yo payojayati, tassa byāpāre kriyatthā ṇiṇāpī honti bahulaṃ, kāreti, kārāpeti. Nanu ca kattāpi karaṇādīnaṃ [Pg.179] payojakoti taṃbyāpārepi ṇiṇāpī pāpuṇanti? Payojakaggahaṇasāmatthiyā na bhavissanti curādīhi visuṃ vacanasāmatthiyā ca. Ato bhiyyo ṇāpiyeva, ṇiyevuvaṇṇato, dvayamevaññehi.

កាលបើបុគ្គលណា ញ៉ាំងកត៌ាឲ្យធ្វើ ក្នុងកិច្ចការរបស់បុគ្គលនោះ ណិ និង ណាបិ បច្ច័យទាំងឡាយ យ่อมចុះក្រោយពីធាតុដែលមានកិរិយាជាអត្ថ ជាច្រើន ដូចជា ការេតិ, ការាបេតិ។ សួរថា៖ កត៌ាសូម្បីជាអ្នកបង្គាប់នូវករណៈជាដើម កាលបើដូច្នោះ ក្នុងព្យាបាររបស់កត៌ានោះ ណិ និង ណាបិ បច្ច័យទាំងឡាយ ក៏គប្បីចុះដែរឬទេ? ឆ្លើយថា៖ មិនចុះឡើយ ព្រោះអំណាចនៃការកាន់យកនូវពាក្យថា «បយោជកៈ» និងព្រោះអំណាចនៃវចនៈផ្សេងពីចុរាទិធាតុទាំងឡាយ។ ព្រោះហេតុនោះ ក្រោយពីវណ្ណធាតុ តែងចុះ ណាបិ បច្ច័យជាច្រើន, ក្រោយពីឧវណ្ណធាតុ តែងចុះ ណិ បច្ច័យ, ក្រោយពីធាតុដទៃ តែងចុះបច្ច័យទាំងពីរ។

17. Kyo bhāvakammesva-parokkhesu māna nta tyādīsu. Bhāvakammavihitesu parokkhāvajjitesu mānantatyādīsu paresu kyo hoti kriyatthā. Ntaggahaṇamuttaratthaṃ, kakāro avuddhyattho evamuttaratrāpi. Ṭhīyamānaṃ, ṭhīyate, sūyamānaṃ, sūyate, aparokkhesu mānantatyādīsūti kiṃ? Babhūva devadattena, bibhida kusulo. Bhijjate kusulo sayamevāti ‘bhijjate’ti savanā kammatā-vagamyate, ‘sayamevā’ti savanato kattutā, kattutāvacanicchāyantu ‘bhindati kusulo attāna’nti bhavati, evamaññampi yathāgamamanugantabbaṃ. ‘Aparokkhesu mānantatyādīsū’ti ayamadhikāro ā ‘tanāditvo’ti 5.26. Apica ete kyādayo tyādīsu parabhūtesu kattukammabhāva vihitesu kyalādīnaṃ vidhānato tesveva viññāyantīti akammakehi dhātūhi kattubhāvesu, sakammakehi kattukammesu, kammāvacanicchāyaṃ bhāve ca bhavantīti veditabbā. Yassa pana dhātussa kiriyā kammamapekkhate, so sakammako, yassa tu kiriyā kattumattamapekkhate, svākammakoti ñātabbaṃ.

១៧. (សូត្រថា) ខ្យោ ភាវកម្មេស្វបរោក្ខេសុ មានន្តត្យាទីសុ។ កាលបើ មានន្ត និង ត្យាទិវិភត្តិទាំងឡាយ ដែលលោកសំដែងក្នុងភាវៈ និងកម្ម វៀរលែងតែបរោក្ខាវិភត្តិ ខាងចុង គ្យ បច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយពីធាតុដែលមានកិរិយាជាអត្ថ។ ការពោលថា អន្ត (ក្នុងពាក្យថា មានន្ត) មានប្រយោជន៍ដល់សូត្រខាងមុខ, ខក្សរ មានប្រយោជន៍មិនឲ្យធ្វើវុទ្ធិ សូម្បីក្នុងសូត្រខាងមុខក៏ដូច្នោះដែរ ដូចជា ឋីយមានំ, ឋីយតេ, សូយមានំ, សូយតេ។ ពាក្យថា «អបរោក្ខេសុ មានន្តត្យាទីសុ» ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍ដូចជា) ពពូភ ទេវទត្តេន, ពិភិទ កុសុលោ។ ក្នុងពាក្យថា «ភិជ្ជតេ កុសុលោ សយមេវ» ព្រោះឮពាក្យថា «ភិជ្ជតេ» ទើបដឹងថាជាកម្ម, ព្រោះឮពាក្យថា «សយមេវ» ទើបដឹងថាជាកត៌ា, តែបើចង់ពោលជាកត៌ាវិញ តែងទៅជា «ភិន្ទតិ កុសុលោ អត្តានំ» ដូច្នេះ សូម្បីរូបដទៃ ក៏គប្បីអនុវត្តតាមគម្ពីរដែលមកដល់យ៉ាងនេះចុះ។ អធិការ (ការតាមទៅ) នៃពាក្យថា «អបរោក្ខេសុ មានន្តត្យាទីសុ» នេះ ប្រព្រឹត្តទៅដរាបដល់សូត្រថា «តនាទិត្វោ» (៥.២៦)។ មួយវិញទៀត គ្យបច្ច័យជាដើមទាំងនេះ កាលបើ ត្យាទិវិភត្តិខាងចុង ដែលលោកសំដែងក្នុងកត៌ា កម្ម និងភាវៈ ព្រោះការបញ្ញត្តនូវ គ្យ និង ល ជាដើម ទើបដឹងថាចុះក្នុងអត្ថទាំងនោះឯង ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា តែងចុះក្នុងកត៌ា និងភាវៈ ពីអកម្មកធាតុទាំងឡាយ, ចុះក្នុងកត៌ា និងកម្ម ពីសកម្មកធាតុទាំងឡាយ និងចុះក្នុងភាវៈ ក្នុងកាលដែលមិនចង់ពោលកម្ម។ ម្យ៉ាងទៀត ធាតុណាមានកិរិយាត្រូវរំពឹងរកកម្ម ធាតុនោះឈ្មោះថា សកម្មកធាតុ, ធាតុណាមានកិរិយារំពឹងត្រឹមតែកត៌ា ធាតុនោះឈ្មោះថា អកម្មកធាតុ ដូច្នេះ គប្បីជ្រាបចុះ។

18. Kattari lo.

១៨. (សូត្រថា) កត្តរិ លោ។

Kriyatthato aparokkhesu kattuvihitamāna ntatyādīsu lo hoti. Lakāro, ‘‘ñilasse’’ti 5-163 visesanattho. Pacamāno, pacanto, pacati.

ល បច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយពីធាតុដែលមានកិរិយាជាអត្ថ កាលបើ មានន្ត និង ត្យាទិវិភត្តិទាំងឡាយ ដែលលោកសំដែងក្នុងកត៌ា វៀរលែងតែបរោក្ខាវិភត្តិ ខាងចុង។ លអក្សរ មានប្រយោជន៍សម្រាប់ជាវិសេសនៈ ក្នុងសូត្រថា «ញិលស្ស» (៥-១៦៣) ដូចជា បចមានោ, បចន្តោ, បចតិ។

19. Maṃ ca rudhādīnaṃ.

១៩. (សូត្រថា) មំ ច រុធាទីនំ។

Rudhādito [Pg.180] kattuvihitamānanta tyādīsu lo hoti maṃ ca antasarā paro. Makāro-nubandho, akāro uccāraṇattho. Rundhamāno, rundhanto, rundhati.

ក្រោយពីរុធាទិធាតុទាំងឡាយ កាលបើ មានន្ត និង ត្យាទិវិភត្តិទាំងឡាយ ដែលលោកសំដែងក្នុងកត៌ា ខាងចុង ល បច្ច័យ យ่อมចុះ និង មំ អាគម យ่อมចុះខាងក្រោយពីស្រៈជាទីបំផុត។ មអក្សរ ជាអនុពន្ធ, អអក្សរ មានប្រយោជន៍ដល់ការបញ្ចេញសំឡេង ដូចជា រុន្ធមានោ, រុន្ធន្តោ, រុន្ធតិ។

20. Ṇiṇāpyāpīhi vā.

២០. (សូត្រថា) ណិណាប្យាបីហិ វា។

Ṇiṇāpyāpīhi kattuvihitamānanta tyādīsu lo hoti vibhāsā, orayanto, corento, kārayanto, kārento, kārāpayanto, kārāpento, saccāpayanto, saccāpento, corayati, coreti, kārayati, kāreti, kārāpayati, kārāpeti, saccāpayati, saccāpeti. Vavatthitavibhāsattho-yaṃ vāsaddo, tena māne niccaṃ, corayamāno, kārayamāno, kārāpayamāno, saccāpayamāno.

ក្រោយពី ណិ, ណាបិ និង អាបិ បច្ច័យទាំងឡាយ កាលបើ មានន្ត និង ត្យាទិវិភត្តិទាំងឡាយ ដែលលោកសំដែងក្នុងកត៌ា ខាងចុង ល បច្ច័យ យ่อมចុះខ្លះ ដូចជា ចោរយន្តោ, ចោរេន្តោ, ការយន្តោ, ការេន្តោ, ការាបយន្តោ, ការាបេន្តោ, សច្ចាបយន្តោ, សច្ចាបេន្តោ, ចោរយតិ, ចោរេតិ, ការយតិ, ការេតិ, ការាបយតិ, ការាបេតិ, សច្ចាបយតិ, សច្ចាបេតិ។ វាសព្ទនេះ មានអត្ថជាវវត្ថិតវិភាសា ព្រោះហេតុនោះ កាលបើ មានវិភត្តិខាងចុង តែងចុះជាដាច់ខាត ដូចជា ចោរយមានោ, ការយមានោ, ការាបយមានោ, សច្ចាបយមានោ។

21. Divādīhi yaka.

២១. (សូត្រថា) ទិវាទីហិ យកៈ។

Divādīhi lavisaye yaka hoti. Dibbanto, dibbati.

យក បច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយពីទិវាទិធាតុទាំងឡាយ ក្នុងវិស័យនៃ ល បច្ច័យ ដូចជា ទិព្វន្តោ, ទិព្វតិ។

22. Tudādīhi ko.

២២. (សូត្រថា) តុទាទីហិ កោ។

Tudādīhi lavisaye ko hoti. Tudamāno, tudanto, tudati.

ក បច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយពីតុទាទិធាតុទាំងឡាយ ក្នុងវិស័យនៃ ល បច្ច័យ ដូចជា តុទមានោ, តុទន្តោ, តុទតិ។

23. Jyādīhi knā.

២៣. (សូត្រថា) ជ្យាទីហិ គ្នាត។

Jiādīhi lavisaye knā hoti. Jinanto, jināti. Kathaṃ ‘jayanto’ jayatī, ti? Bhūvādipāṭhā.

គ្នាត បច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយពីជិអាទិធាតុទាំងឡាយ ក្នុងវិស័យនៃ ល បច្ច័យ ដូចជា ជិនន្តោ, ជិនាតិ។ ចុះពាក្យថា «ជយន្តោ, ជយតិ» សម្រេចបានដូចម្តេច? (សម្រេចបាន) ព្រោះការសូត្របញ្ចូលក្នុងភូវាទិគណៈ។

24. Kyādīhi kṇā.

២៤. (សូត្រថា) គ្យាទីហិ គ្នាត។

Kīādīhi [Pg.181] lavisaye kṇā hoti. Kiṇanto, kiṇāti.

គ្នាត បច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយពីកីអាទិធាតុទាំងឡាយ ក្នុងវិស័យនៃ ល បច្ច័យ ដូចជា កិណន្តោ, កិណាតិ។

25. Svādīhi kṇo.

២៥. (សូត្រថា) ស្វាទីហិ គ្នោ។

Suādīhi lavisaye kṇo hoti. Suṇamāno, suṇanto, suṇoti. Kathaṃ suṇātīti? Kyādipāṭhā.

គ្នោ បច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយពីសុអាទិធាតុទាំងឡាយ ក្នុងវិស័យនៃ ល បច្ច័យ ដូចជា សុណមានោ, សុណន្តោ, សុណោតិ។ ចុះពាក្យថា «suṇāti» សម្រេចបានដូចម្តេច? (សម្រេចបាន) ព្រោះការសូត្របញ្ចូលក្នុងគ្យាទិគណៈ។

26. Tanāditvo.

២៦. (សូត្រថា) តនាទិត្វោ។

Tanādito lavisaye o hoti. Tanoti.

ឱ បច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយពីតនាទិធាតុ ក្នុងវិស័យនៃ ល បច្ច័យ ដូចជា តនោតិ។

27. Bhāvakammesu tabbā-nīyā.

២៧. (សូត្រថា) ភាវកម្មេសុ តព្វានីយា។

Tabbaanīyā kriyatthā pare bhāvakammesu bahulaṃ bhavanti. Kattabbaṃ, karaṇīyaṃ, kattabbo kaṭo, karaṇīyo. Bahulādhikārā karaṇādīsupi bhavanti, sinānīyaṃ cuṇṇaṃ, dānīyo brāhmaṇo, sammāvattanīyo guru, pavacanīyo upajjhāyo, upaṭṭhānīyo sisso.

តព្វ និង អនីយ បច្ច័យទាំងឡាយ ខាងក្រោយពីធាតុដែលមានកិរិយាជាអត្ថ យ่อมចុះក្នុងភាវៈ និងកម្ម ជាច្រើន ដូចជា កត្តព្វំ, ករណីយំ, កត្តព្វោ កដោ, ករណីយោ។ ព្រោះអំណាចនៃពាក្យថា «ពហុលំ» សូម្បីក្នុងករណៈជាដើមក៏ចុះដែរ ដូចជា សិនានីយំ ចុណ្ំ, ទានីយោ ព្រាហ្មណោ, សម្មាវត្តនីយោ គរុ, បវចនីយោ ឧបជ្ឈាយោ, ឧបដ្ឋានីយោ សិស្សោ។

28. Ghyaṇa.

២៨. (សូត្រថា) គ្យណ។

Bhāvakammesu kriyatthā paro ghyaṇa hoti bahulaṃ. Vākyaṃ, kāriyaṃ, ceyyaṃ, jeyyaṃ.

គ្យណ បច្ច័យ ខាងក្រោយពីធាតុដែលមានកិរិយាជាអត្ថ យ่อมចុះក្នុងភាវៈ និងកម្ម ជាច្រើន ដូចជា វាក្យំ, ការិយំ, ចេយ្យំ, ជេយ្យំ។

29. Āsse ca.

២៩. (សូត្រថា) អាស្សេ ច។

Ātoghyaṇa hoti bhāvakammesu, āssa e ca. Deyyaṃ.

គ្យណ បច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយពីអាការន្តធាតុ ក្នុងភាវៈ និងកម្មទាំងឡាយ និងការធ្វើ អា របស់ធាតុនោះ ឲ្យទៅជា ឯ ផង ដូចជា ទេយ្យំ។

30. Vadādīhi yo.

៣០. (សូត្រថា) វទាទីហិ យោ។

Vadādīhi [Pg.182] kriyatthehi yo hoti bahulaṃ bhāvakammesu. Vajjaṃ, majjaṃ, gammaṃ. (42) ‘‘Bhujānne’’, bhojjo odano, bhojjā yāgu, bhoggamaññaṃ.

យ បច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយពីវទាទិធាតុទាំងឡាយ ដែលមានកិរិយាជាអត្ថ ជាច្រើន ក្នុងភាវៈ និងកម្ម ដូចជា វជ្ជំ, មជ្ជំ, គម្មំ។ (សូត្រថា) «ភុជាន្នេ» ដូចជា ភោជ្ជោ ឱទនោ, ភោជ្ជា យាគុ, ភោគំ អញ្ញំ។

31. Kicca ghacca bhacca bhabba leyyā.

៣១. (សូត្រថា) កិច្ច ឃច្ច ភច្ច ភព្វ លេយ្យា។

Ete saddā yappaccayantā nipaccante.

សព្ទទាំងឡាយនេះ មាន យ បច្ច័យជាទីបំផុត សម្រេចដោយការនិបាត។

32. Guhādīhi yaka.

៣២. (សូត្រថា) គុហាទីហិ យកៈ។

Gutādīhi kriyattehi bhāvakammesu yaka hoti. Guyhaṃ, duyhaṃ, sisso. Siddhā evete tabbādayo pesātisaggapattakālesupi gamyamānesu sāmaññenavidhānato, tvayā khalu kaṭo kattabbo, karaṇīyo, kāriyo, kicco, evaṃ tvayā kaṭo kattabbo, bhotā kaṭo kattabbo, bhoto hi patto kālo kaṭakaraṇe. Evaṃ uddhamohuttikepi vattamānato pesādīsu siddhā eva. Tathā arahe kattari sattivisiṭṭhe ca patīyamāne āvassakādhamīṇatāvisiṭṭhe ca bhāvādo siddhā, uddhaṃmuhuttato-bhotā kaṭo kattabbo, bhotā rajjaṃ kattabbaṃ. Bhavaṃ araho, bhotā sāro vahitabbo, bhavaṃ sakko, bhotā avassaṃ kaṭo kattabbo, bhotā nikkho dātabbo.

យក បច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយពីគុហាទិធាតុទាំងឡាយ ដែលមានកិរិយាជាអត្ថ ក្នុងភាវៈ និងកម្ម ដូចជា គុយហំ, ទុយហំ, សិស្សោ។ តព្វបច្ច័យជាដើមទាំងនេះ សម្រេចហើយឯង សូម្បីក្នុងកាលដែលដឹងច្បាស់នូវការបង្គាប់ ការអនុញ្ញាត និងកាលដែលគួរដល់ ព្រោះការបញ្ញត្តដោយទូទៅ ដូចជា «ត្វយា ខលុ កដោ កត្តព្វោ, ករណីយោ, ការិយោ, កិច្ចោ», យ៉ាងនេះថា «ត្វយា កដោ កត្តព្វោ, ភោតា កដោ កត្តព្វោ» ព្រោះកាលដែលគួរដល់ក្នុងការធ្វើកន្ទេល របស់លោកមកដល់ហើយ។ យ៉ាងនេះ សូម្បីក្នុងបច្ចុប្បន្នកាលដែលប្រព្រឹត្តទៅខាងមុខ ក្នុងអត្ថមានការបង្គាប់ជាដើម ក៏សម្រេចហើយដែរ។ ដូច្នោះដែរ កាលបើដឹងច្បាស់នូវកត៌ាដែលគួរ និងកត៌ាដែលមានកម្លាំងពិសេស និងក្នុងភាវៈជាដើម ដែលមានសេចក្តីចាំបាច់ និងភាពជាកូនបំណុលពិសេស ក៏សម្រេចហើយដែរ ខាងក្រោយពីឧទ្ធំមុហុត្តៈ ដូចជា «ភោតា កដោ កត្តព្វោ, ភោតា រជ្ជំ កត្តព្វំ»។ «ភវំ អរហោ, ភោតា សារោ វហិតព្វោ, ភវំ សក្កោ, ភោតា អវស្សំ កដោ កត្តព្វោ, ភោតា និក្ខោ ទាតព្វោ»។

33. Kattari ltuṇakā.

៣៣. (សូត្រថា) កត្តរិ ល្តុណកា។

Kattari kārake kriyatthā ltuṇakā honti bahulaṃ. Paṭhitā, pāṭhako. Bahulamitveva? Pādehi harīyatīti pādahā-rako[Pg.183], gale cuppateti galecopako. Siddhova ltu, arahe sīlasādhudhammesu ca sāmaññavihitattā, bhavaṃ khalu kaññāya pariggahitā, bhavametaṃ arahati. Sīlādīsu-khalvapi upādātā kumārake, gantā khelaṃ, muṇḍayitāro sāviṭṭhāyanā vadhuṃ katapariggahaṃ.

ល្តុ និង ណក បច្ច័យទាំងឡាយ ខាងក្រោយពីធាតុដែលមានកិរិយាជាអត្ថ យ่อมចុះក្នុងកត៌ុកត៌ា (អ្នកធ្វើ) ជាច្រើន ដូចជា បឋិតា, បាឋកោ។ ព្រោះហេតុអ្វីទើបពោលថា «ពហុលំ»? (ដើម្បីសម្រេចរូបក្នុងឧទាហរណ៍ដូចជា) បាទេហិ ហរិយតីតិ បាទហារកោ, គលេ ចុប្បតេតិ គលេចោបកោ។ ល្តុ បច្ច័យ សម្រេចហើយឯង ក្នុងកត៌ាដែលគួរ និងក្នុងសីលធម៌ និងសាធុធម៌ ព្រោះការបញ្ញត្តដោយទូទៅ ដូចជា «ភវំ ខលុ កញ្ញាយ បរិគ្គហិតា» លោកគប្បីដល់នូវសេចក្តីនេះ។ សូម្បីក្នុងសីលជាដើម ដូចជា ឧបាទាតា កុមារកេ, គន្តា ខេលំ, មុណ្ឌយិតារោ សាវិដ្ឋានា វធុំ កតបរិគ្គហំ។

34. Āvī.

៣៤. (សូត្រថា) អាវី។

Kriyatthā āvī hoti bahulaṃ kattari. Bhayadassāvī. Appavisayataññāpanatthaṃ bhinnayogakaraṇaṃ, sāmaññavihitattā sīlā dīsu ca hoteva.

អាវី បច្ច័យ ខាងក្រោយពីធាតុដែលមានកិរិយាជាអត្ថ យ่อมចុះក្នុងកត៌ា ជាច្រើន ដូចជា ភយទស្សាវី។ ការបំបែកសូត្រផ្សេងគ្នា ដើម្បីញ៉ាំងវិស័យដ៏តិចឲ្យដឹងច្បាស់ ព្រោះការបញ្ញត្តដោយទូទៅ តែងចុះក្នុងសីលជាដើមផងដែរ។

35. Āsiṃsāyamako.

៣៥. (សូត្រថា) អាសឹសាយមកោ។

Āsiṃsāyaṃ gamyamānāyaṃ kriyatthā ako hoti kattari. Jīvatūti jīvako, nandatūti nandako, bhavatūti bhavako.

កាលបើដឹងច្បាស់នូវសេចក្តីប្រាថ្នា អក បច្ច័យ ខាងក្រោយពីធាតុដែលមានកិរិយាជាអត្ថ យ่อมចុះក្នុងកត៌ា ដូចជា ជីវតូតិ ជីវកោ, នន្ទតូតិ នន្ទកោ, ភវតូតិ ភវកោ។

36. Karā ṇano.

៣៦. (សូត្រថា) ករា ណនោ។

Karato kattari ṇano hoti. Karotīti kāraṇaṃ, kattarīti kiṃ? Karaṇaṃ.

ណន បច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយពីករធាតុ ក្នុងកត៌ា ដូចជា ករោតីតិ ការណំ។ ពាក្យថា «កត្តរិ» ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍ថា) ករណំ។

37. Hāto vīhikālesu.

៣៧. (សូត្រថា) ហាតោ វីហិកាលេសុ។

Hāto vīhismiṃ kāle ca ṇano hoti kattari. Hāyanā nāma vihayo, hāyano saṃvaccharo, vīhikālesūti kiṃ? Hātā.

ណន បច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយពីហាធាតុ ក្នុងអត្ថជាស្រូវសាលី និងកាលវេលា ក្នុងកត៌ា ដូចជា ហាយនា នាម វិហយោ, ហាយនោ សំវច្ឆរោ។ ពាក្យថា «វីហិកាលេសុ» ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍ថា) ហាតា។

38. Vidā kū.

៣៨. (សូត្រថា) វិទា គូ។

Vidasmā kū hoti kattari. Vidū, lokavidū.

គូ បច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយពីវិទធាតុ ក្នុងកត៌ា ដូចជា វិទូ, លោកវិទូ។

39. Vito ñāto.

៣៩. (សូត្រថា) វិតោ ញាតោ។

Vipubbā [Pg.184] ñāiccasmā kū hoti kattari. Viññū. Vitoti kiṃ? Paññā.

គូ បច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយពីញាធាតុ ដែលមាន វិ ឧបសគ្គនៅខាងមុខ ក្នុងកត៌ា ដូចជា វិញ្ញូ។ ពាក្យថា «វិតោ» ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍ថា) បញ្ញា។

40. Kammā.

៤០. (សូត្រថា) កម្មា។

Kammato parā ñāiccasmā kū hoti kattari. Sabbaññū, kālaññū.

គូ បច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយពីញាធាតុ ដែលនៅខាងក្រោយពីកម្មសព្ទ ក្នុងកត៌ា ដូចជា សព្វញ្ញូ, កាលញ្ញូ។

41. Kvacaṇa.

៤១. (សូត្រថា) ក្វចណ។

Kammato parā kriyatthā kvaci aṇa hoti kattari. Kumbhakāro, saralāvo, mantajjhāyo, bahulādhikārā idha na hoti ādiccaṃ passati, himavantaṃ suṇoti, gāmaṃ gacchati. Kvacīti kiṃ? Kammakaro.

អណ បច្ច័យ ខាងក្រោយពីធាតុដែលមានកិរិយាជាអត្ថ ដែលនៅខាងក្រោយពីកម្មសព្ទ យ่อมចុះខ្លះ ក្នុងកត៌ា ដូចជា កុម្ភការោ, សរលាវោ, មន្តជ្ឈាយោ។ ព្រោះអំណាចនៃពាក្យថា «ពហុលំ» ក្នុងទីនេះ មិនចុះឡើយ ក្នុងឧទាហរណ៍ដូចជា អាទិច្ចំ បស្សតិ, ហិមវន្តំ សុណោតិ, គាមំ គច្ឆតិ។ ពាក្យថា «ក្វចិ» ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីសម្រេចរូបក្នុងឧទាហរណ៍ថា) កម្មករោ។

42. Gamā rū.

៤២. (សូត្រថា) គមា រូ។

Kammato parā gamā rū hoti kattari. Vedagū pāragū.

រូ បច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយពីគមធាតុ ដែលនៅខាងក្រោយពីកម្មសព្ទ ក្នុងកត៌ា ដូចជា វេទគូ, បារគូ។

43. Samānañña bhavanta yāditū-pamānā disā kamme rīrikkhakā.

៤៣. (សូត្រថា) សមានញ្ញ ភវន្ត យាទិតូបមានា ទិសា កម្មេ រីរិក្ខកា។

Samānādīhi yādīhi copamānehi parā disā kammakārake rīrikkhakā honti. Samāno viya dissatīti sadī sadikkho sadiso. Aññādī aññādikkho aññādiso. Bhavādī bhavādikkho bhavādiso. Yādī yādikkho yādiso. Tyādī tyādikkho tyādiso. Samānādīhīti kiṃ? Rukkho viya dissati. Upamānāti kiṃ? So dissati. Kammeti kiṃ? So [Pg.185] viya passati. Rakārā antasarādilopatthā, kakāro ekārābhāvattho.

រី, រិក្ខ និង ក បច្ច័យទាំងឡាយ យ่อมចុះក្រោយពីទិសធាតុ ក្នុងកម្មការកៈ ដែលនៅខាងក្រោយពីសមានសព្ទជាដើម យាសព្ទជាដើម និងឧបមានសព្ទទាំងឡាយ។ ដូចជា សមានោ វិយ ទិស្សតីតិ សទី, សទិក្ខោ, សទិសោ។ អញ្ញាទិ, អញ្ញាទិក្ខោ, អញ្ញាទិសោ។ ភវាទិ, ភវាទិក្ខោ, ភវាទិសោ។ យាទិ, យាទិក្ខោ, យាទិសោ។ ត្យាទិ, ត្យាទិក្ខោ, ត្យាទិសោ។ ពាក្យថា «សមានាទីហិ» ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍ថា) រុក្ខោ វិយ ទិស្សតិ។ ពាក្យថា «ឧបមានា» ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍ថា) សោ ទិស្សតិ។ ពាក្យថា «កម្មេ» ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍ថា) សោ វិយ បស្សតិ។ រអក្សរទាំងឡាយ មានប្រយោជន៍ដល់ការលុបស្រៈជាទីបំផុតជាដើម, កអក្សរ មានប្រយោជន៍មិនឲ្យមានឯការៈ។

44. Bhāvakārakesva-ghaṇa ghakā.

៤៤. ក្នុងភាវៈ និងការកៈទាំងឡាយ អ ឃណ ឃ និង ក បច្ច័យទាំងឡាយ តែងចុះ។

Bhāve kārake ca kriyatthā a ghaṇa gha kā honti bahulaṃ. A-paggaho, niggaho, karo, garo, cayo, jayo, ravo, bhavo, paco, vaco, annado, purindado, īsakkaro, dukkaro, sukaro. Ghaṇa-bhāve pāko, cāgo, bhāvo, kārakepi saññāyaṃ tāva pajjatenenāti pādo, rujatīti rogo, visatīti veso, sarati kālantaranti sāro thiraṃso, darīyante etehīti dārā, jīrayati etenāti jāro, asaññāyampi dāyo datto, lābho laddho, gha-vako, nipako, ka-piyo, khipo, bhujo, āyudhaṃ.

ក្នុងភាវៈ និងការកៈទាំងឡាយ អ ឃណ ឃ និង ក បច្ច័យទាំងឡាយ តែងចុះក្រោយពីធាតុ (កិរិយត្ថៈ) ជាច្រើន។ អ-បច្ច័យ ដូចជា paggaho, niggaho, karo, garo, cayo, jayo, ravo, bhavo, paco, vaco, annado, purindado, īsakkaro, dukkaro, sukaro។ ឃណ-បច្ច័យ ក្នុងភាវៈ ដូចជា pāko, cāgo, bhāvo; ទោះបីក្នុងកាលជាការកៈ និងក្នុងនាមសញ្ញា ដូចជា pajjatenenāti pādo, rujatīti rogo, visatīti veso, sarati kālantaranti sāro (ចំណែកដ៏មាំមួន), darīyante etehīti dārā, jīrayati etenāti jāro; ទោះបីក្នុងអសញ្ញា (មិនមែននាមសញ្ញា) ដូចជា dāyo (ទានដែលគេឲ្យហើយ), lābho (លាភដែលគេបានហើយ)។ ឃ-បច្ច័យ ដូចជា vako, nipako។ ក-បច្ច័យ ដូចជា piyo, khipo, bhujo, āyudhaṃ។

45. Dādhātvi.

៤៥. ក្រោយពី ទា និង ធា ធាតុ តែងចុះ ឥ បច្ច័យ។

Dādhāhi bahulami hoti bhāvakārakesu. Ādi, nidhi, vālami.

ក្នុងភាវៈ និងការកៈទាំងឡាយ ឥ បច្ច័យ តែងចុះក្រោយពី ទា និង ធា ធាតុ ជាច្រើន។ ឧទាហរណ៍ ādi, nidhi, vāri។

46. Vamādīyyathu.

៤៦. ក្រោយពី វម ធាតុជាដើម តែងចុះ អថុ បច្ច័យ។

Vamādīhi bhāvakārakesvathu hoti. Vamathu, vepathu, (avathu, sayathu).

ក្នុងភាវៈ និងការកៈទាំងឡាយ អថុ បច្ច័យ តែងចុះក្រោយពី វម ធាតុជាដើម។ ឧទាហរណ៍ vamathu, vepathu, (avathu, sayathu)។

47. Kvi.

៤៧. តែងចុះ ក្វិ បច្ច័យ។

Kriyatthā [Pg.186] kvi hoti bahulaṃ bhāvakārakesu. Kakāro kānubandhakāriyattho, abhibhū, sayambhū, bhattaggaṃ, (dānaggaṃ) salākaggaṃ, sabhā, pabhā.

ក្វិ បច្ច័យ តែងចុះក្រោយពីធាតុ (កិរិយត្ថៈ) ជាច្រើន ក្នុងភាវៈ និងការកៈទាំងឡាយ។ អក្សរ ក (ក្នុង ក្វិ) មានប្រយោជន៍ដល់កិច្ចដែលត្រូវធ្វើដោយសារ ក-អនុពន្ធ។ ឧទាហរណ៍ abhibhū, sayambhū, bhattaggaṃ, (dānaggaṃ), salākaggaṃ, sabhā, pabhā។

48. Ano.

៤៨. តែងចុះ អន បច្ច័យ។

Kriyattā bhāvakārakesvano hoti. Gamanaṃ, dānaṃ, sampadānaṃ, apādānaṃ, adhikaraṇaṃ, calano, jalano, kodhano, kopano, maṇḍano, bhūsano.

អន បច្ច័យ តែងចុះក្រោយពីធាតុ (កិរិយត្ថៈ) ក្នុងភាវៈ និងការកៈទាំងឡាយ។ ឧទាហរណ៍ gamanaṃ, dānaṃ, sampadānaṃ, apādānaṃ, adhikaraṇaṃ, calano, jalano, kodhano, kopano, maṇḍano, bhūsano។

49. Itthiyamaṇa tti ka yaka yā ca.

៤៩. ក្នុងឥត្ថីលិង្គ តែងចុះ អ, អណ, តិ, ក, យក និង យ បច្ច័យទាំងឡាយផង។

Itthiliṅge bhāve kārake ca kriyatthā aādayo honti ano ca bahulaṃ. A titikkhā, vīmaṃsā, jigucchā, pipāsā, puttiyā īhā bhikkhā, āpadā, medhā, godhā, ṇakārā, hārā, tārā, dhārā, ārā, kti-iṭṭhi, siṭṭhi, bhitti, bhatti, tanti bhūti, ka-guhā, rujā, mudā, yaka-vijjā, ijjā, ya-seyyā, samajjā, pabbajjā, paricariyā, jāgariyā, anakāraṇā, hāraṇā, vedanā, vandanā, upāsanā.

ក្នុងឥត្ថីលិង្គ ក្នុងភាវៈ និងការកៈទាំងឡាយ បច្ច័យទាំងឡាយមាន អ ជាដើម និង អន បច្ច័យ តែងចុះក្រោយពីធាតុ (កិរិយត្ថៈ) ជាច្រើន។ ឧទាហរណ៍ អ-បច្ច័យ៖ titikkhā, vīmaṃsā, jigucchā, pipāsā, puttiyā, īhā, bhikkhā, āpadā, medhā, godhā។ ណ-បច្ច័យ (អណ)៖ hārā, tārā, dhārā, ārā។ តិ-បច្ច័យ (ឬ កតិ)៖ iṭṭhi, siṭṭhi, bhitti, bhatti, tanti, bhūti។ ក-បច្ច័យ៖ guhā, rujā, mudā។ យក-បច្ច័យ៖ vijjā, ijjā។ យ-បច្ច័យ៖ seyyā, samajjā, pabbajjā, paricariyā, jāgariyā។ អន-បច្ច័យ៖ kāraṇā, hāraṇā, vedanā, vandanā, upāsanā។

50. Jāhāhi ni.

៥០. ក្រោយពី ជន (ជា) និង ហា ធាតុ តែងចុះ និ បច្ច័យ។

Jāhāiccetehi ni hotitthiyaṃ. Jāni, hāni.

និ បច្ច័យ តែងចុះក្រោយពីធាតុទាំងឡាយនេះគឺ ជន (ជា) និង ហា ក្នុងឥត្ថីលិង្គ។ ឧទាហរណ៍ jāni, hāni។

51. Karā ririyo.

៥១. ក្រោយពី ករ ធាតុ តែងចុះ រិរិយ បច្ច័យ។

Karato ririyo hotitthiyaṃ. Karaṇaṃ kiriyā. Kathaṃ ‘kriyā’ti? ‘‘Kriyāyaṃ’’ti nipātanā.

រិរិយ បច្ច័យ តែងចុះក្រោយពី ករ ធាតុ ក្នុងឥត្ថីលិង្គ។ ឧទាហរណ៍ karaṇaṃ, kiriyā។ ពាក្យថា kriyā សម្រេចបានដូចម្តេច? សម្រេចដោយការធ្លាក់ចុះ (និបាតនៈ) ថា kriyāyaṃ។

52. Ikitī sarūpe.

៥២. តែងចុះ ឥ និង កិតិ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថជាសរូប។

Kriyatthassa [Pg.187] sarūpe-bhidheyye kriyatthā pare ikitī honti, vaci, yudhi, pacati, ‘akāro kakāro’ti ādīsu kārasaddena samāso, yathā evakāroti.

កាលបើអត្ថដែលត្រូវសម្តែងជាសរូបនៃធាតុ (កិរិយត្ថៈ) ឥ និង កិតិ បច្ច័យទាំងឡាយ តែងចុះក្រោយពីធាតុ។ ឧទាហរណ៍ vaci, yudhi, pacati។ ក្នុងពាក្យទាំងឡាយជាដើមថា akāro, kakāro គឺជាសមាសជាមួយនឹង ការ-សព្ទ ដូចជាពាក្យថា evakāro ដូច្នោះដែរ។

53. Sīlābhikkhaññā-vassakesu ṇī.

៥៣. ក្នុងអត្ថជាប្រក្រតី (សីលៈ) ភាពរឿយៗ (អភិក្ខញ្ញៈ) និងការចាំបាច់ (អវស្សកៈ) តែងចុះ ណី បច្ច័យ។

Kriyatthā ṇī hoti sīlādīsu patīyamānesu, uṇhabhojī, khīrapāyī, avassakārī, satandāyī.

កាលបើអត្ថមានប្រក្រតីជាដើមប្រាកដច្បាស់ ណី បច្ច័យ តែងចុះក្រោយពីធាតុ។ ឧទាហរណ៍ uṇhabhojī (អ្នកមានប្រក្រតីបរិភោគរបស់ក្តៅ), khīrapāyī (អ្នកមានប្រក្រតីផឹកទឹកដោះ), avassakārī (អ្នកត្រូវតែធ្វើជាប្រាកដ), satandāyī (អ្នកឲ្យរឿយៗ)។

54. Thāvarittara bhaṅgura bhidura bhāsura bhassarā.

៥៤. សព្ទទាំងឡាយនេះគឺ thāvara, ittara, bhaṅgura, bhidura, bhāsura, bhassara តែងសម្រេចរូប។

Ete saddā nipaccante sīle gamyamāne.

សព្ទទាំងឡាយនេះ តែងសម្រេចដោយនិបាតនៈ កាលបើអត្ថជាប្រក្រតី (សីលៈ) ប្រាកដច្បាស់។

55. Kattari bhūte ktavantu ktāvī.

៥៥. ក្នុងកត្តុការកៈ និងអតីតកាល (ភូតៈ) តែងចុះ តវន្តុ និង តាវី បច្ច័យ។

Bhūte-tthe vattamānato kriyatthā ktavantuttāvī honti kattari. Vijitavā, vijitāvī, bhūteti adhikāro yāva ‘‘āhāratthā’’ti (5-60).

កាលបើធាតុប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថជាអតីតកាល តវន្តុ និង តាវី បច្ច័យទាំងឡាយ តែងចុះក្នុងកត្តុការកៈ។ ឧទាហរណ៍ vijitavā, vijitāvī។ បទថា bhūte នេះ ជាអធិការ (តាមទៅ) រហូតដល់សូត្រថា “āhāratthā” (៥-៦០)។

56. Ktobhāvakammesu.

៥៦. ក្នុងភាវៈ និងកម្មៈ តែងចុះ ត បច្ច័យ។

Bhāve kamme ca bhūte kto hoti. Āsitaṃ bhavatā. Kato kaṭo bhavatā.

ក្នុងភាវៈផង ក្នុងកម្មៈផង ជាអតីតកាល ត បច្ច័យ តែងចុះ។ ឧទាហរណ៍ ក្នុងភាវៈ៖ āsitaṃ bhavatā (ការអង្គុយ គឺលោកបានធ្វើហើយ)។ ក្នុងកម្មៈ៖ kato kaṭo bhavatā (កន្ទេល គឺលោកបានធ្វើហើយ)។

57. Kattari cārambhe.

៥៧. ក្នុងកត្តុការកៈផង ក្នុងកិរិយាដែលចាប់ផ្តើម (អារម្ភៈ) ផង តែងចុះ ត បច្ច័យ។

Kriyārambhe kattari kto hoti yathāpattañca. Pakato bhavaṃ kaṭaṃ, pakato kaṭo bhavatā, pasutto bhavaṃ, pasuttaṃ bhavatā.

ក្នុងការចាប់ផ្តើមកិរិយា ត បច្ច័យ តែងចុះក្នុងកត្តុការកៈ និងតាមសមគួរដល់រូបដែលសម្រេច។ ឧទាហរណ៍ pakato bhavaṃ kaṭaṃ (លោកចាប់ផ្តើមធ្វើហើយនូវកន្ទេល), pakato kaṭo bhavatā (កន្ទេល គឺលោកចាប់ផ្តើមធ្វើហើយ), pasutto bhavaṃ (លោកចាប់ផ្តើមដេកលក់ហើយ), pasuttaṃ bhavatā (ការដេកលក់ គឺលោកចាប់ផ្តើមធ្វើហើយ)។

58. Ṭhā-sa vasa silisa sī ruha jara janīhi.

៥៨. ក្រោយពី ឋា, អាស, វស, សិលិស, សី, រុហ, ជរ និង ជន ធាតុទាំងឡាយ តែងចុះ ត បច្ច័យ។

Ṭhādīhi [Pg.188] kattari kto hoti yathāpattañca. Upaṭṭhito guruṃ bhavaṃ, upaṭṭhito guru bhotā, upāsito guruṃ bhavaṃ, upāsito guru bhotā, anuvusito guruṃ bhavaṃ, anuvusito guru bhotā, āsiliṭṭho guruṃ bhavaṃ, āsiliṭṭho guru bhotā, adhissito khaṭopikaṃ bhavaṃ, adhissitā khaṭopikā bhotā, āraḷho rukkhaṃ bhavaṃ, āruḷho rukkho bhotā, anujiṇṇo vasaliṃ devadatto, anujiṇṇā vasalī devadattena, anujāto māṇavako māṇavikaṃ, anujātā māṇavikā māṇavakena.

ក្រោយពី ឋា ធាតុជាដើម ត បច្ច័យ តែងចុះក្នុងកត្តុការកៈ និងតាមសមគួរដល់រូបដែលសម្រេច។ ឧទាហរណ៍ upaṭṭhito guruṃ bhavaṃ (លោកចូលទៅឈរជិតហើយនូវគ្រូ), upaṭṭhito guru bhotā (គ្រូ គឺលោកចូលទៅឈរជិតហើយ), upāsito guruṃ bhavaṃ (លោកចូលទៅអង្គុយជិតហើយនូវគ្រូ), upāsito guru bhotā (គ្រូ គឺលោកចូលទៅអង្គុយជិតហើយ), anuvusito guruṃ bhavaṃ (លោកនៅគ្រប់គ្រងហើយនូវគ្រូ), anuvusito guru bhotā (គ្រូ គឺលោកនៅគ្រប់គ្រងហើយ), āsiliṭṭho guruṃ bhavaṃ (លោកឱបក្រសោបហើយនូវគ្រូ), āsiliṭṭho guru bhotā (គ្រូ គឺលោកឱបក្រសោបហើយ), adhissito khaṭopikaṃ bhavaṃ (លោកដេកលើគ្រែតូចហើយ), adhissitā khaṭopikā bhotā (គ្រែតូច គឺលោកដេកលើហើយ), āruḷho rukkhaṃ bhavaṃ (លោកឡើងកាន់ដើមឈើហើយ), āruḷho rukkho bhotā (ដើមឈើ គឺលោកឡើងហើយ), anujiṇṇo vasaliṃ devadatto (ទេវទត្តប្រព្រឹត្តតាមចាស់ជរាហើយនូវស្រីចណ្ឌាល), anujiṇṇā vasalī devadattena (ស្រីចណ្ឌាល គឺទេវទត្តប្រព្រឹត្តតាមចាស់ជរាហើយ), anujāto māṇavako māṇavikaṃ (មាណពកើតតាមហើយនូវនាងមាណវិកា), anujātā māṇavikā māṇavakena (នាងមាណវិកា គឺមាណពកើតតាមហើយ)។

59. Gamanatthākammakādhāre ca.

៥៩. ក្រោយពីធាតុមានអត្ថថាទៅ (គមនត្ថៈ) និងអកម្មកធាតុ តែងចុះ ត បច្ច័យ ក្នុងអាធារៈផង។

Gamanatthato akammakato ca kriyatthā ādhāre kto hoti kattari ca yathāpattañca, idamesaṃ yātaṃ, iha te yātā, iha tehi yātaṃ, ayaṃ tehi yāto patho, idamesamāsitaṃ, iha te āsitā, ihatehi āsitaṃ, ‘devo ce vuṭṭho sampannā sālayo’ti kāraṇasāmaggīsampatti etthābhimatā.

ក្រោយពីធាតុមានអត្ថថាទៅ និងអកម្មកធាតុ ត បច្ច័យ តែងចុះក្នុងអាធារៈ និងក្នុងកត្តុការកៈ តាមសមគួរដល់រូបដែលសម្រេច។ ឧទាហរណ៍ idamesaṃ yātaṃ (នេះជាកន្លែងដែលជនទាំងឡាយនោះទៅហើយ), iha te yātā (ជនទាំងឡាយនោះទៅហើយក្នុងទីនេះ), iha tehi yātaṃ (ការទៅ គឺជនទាំងឡាយនោះធ្វើហើយក្នុងទីនេះ), ayaṃ tehi yāto patho (ផ្លូវនេះ គឺជនទាំងឡាយនោះទៅហើយ), idamesamāsitaṃ (នេះជាកន្លែងដែលជនទាំងឡាយនោះអង្គុយហើយ), iha te āsitā (ជនទាំងឡាយនោះអង្គុយហើយក្នុងទីនេះ), iha tehi āsitaṃ (ការអង្គុយ គឺជនទាំងឡាយនោះធ្វើហើយក្នុងទីនេះ)។ ក្នុងប្រយោគថា ‘devo ce vuṭṭho sampannā sālayo’ (បើភ្លៀងបង្អុរចុះហើយ ស្រូវសាលីទាំងឡាយតែងលូតលាស់ល្អ) សេចក្តីសម្រេចនៃហេតុសាមគ្គី គឺលោកប្រាថ្នាដឹងក្នុងទីនេះ។

60. Āhāratthā.

៦០. ក្រោយពីធាតុមានអត្ថថាបរិភោគ (អាហារត្ថៈ) តែងចុះ ត បច្ច័យ ក្នុងអាធារៈ។

Ajjhohāratthā ādhāre kto hoti yathāpattañca, idamesaṃ bhuttaṃ, idamesaṃ pītaṃ, iha tehi bhuttaṃ, iha tehi pītaṃ, odano tehi bhutto pītamudakaṃ, akattattho yogavibhāgo, kathaṃ ‘pītā gāvo’ti? Pītamesaṃ vijjatīti pītā, bāhulakā vā, ‘passinno’ti yā ettha bhūtakālatā, tatra tto, evaṃ raññaṃ mato raññaṃ iṭṭho, raññaṃ buddho, raññaṃ pūjito, evaṃ [Pg.189] sīlito, rakkhito, khanto, ākuṭṭho, ruṭṭho, rusito, abhibyāhaṭo, dayiyo, haṭṭho, kantā, saṃyato, amato, ‘kaṭṭha’nti bhūtatāyameva hetuno, phalaṃ tvatra bhāvi.

ក្រោយពីធាតុមានអត្ថថាលេបលេញ (អជ្ឈោហារត្ថៈ) ត បច្ច័យ តែងចុះក្នុងអាធារៈ និងតាមសមគួរដល់រូបដែលសម្រេច។ ឧទាហរណ៍ idamesaṃ bhuttaṃ (នេះជាកន្លែងដែលជនទាំងឡាយនោះបរិភោគហើយ), idamesaṃ pītaṃ (នេះជាកន្លែងដែលជនទាំងឡាយនោះផឹកហើយ), iha tehi bhuttaṃ (ការបរិភោគ គឺជនទាំងឡាយនោះធ្វើហើយក្នុងទីនេះ), iha tehi pītaṃ (ការផឹក គឺជនទាំងឡាយនោះធ្វើហើយក្នុងទីនេះ), odano tehi bhutto (បាយ គឺជនទាំងឡាយនោះបរិភោគហើយ), pītamudakaṃ (ទឹក គឺជនទាំងឡាយនោះផឹកហើយ)។ ការបំបែកសូត្រ (យោគវិភាគ) គឺដើម្បីអត្ថមិនមែនកត្តុ។ ពាក្យថា ‘pītā gāvo’ (មេគោទាំងឡាយដែលផឹកទឹកហើយ) សម្រេចដូចម្តេច? សម្រេចដោយវិគ្រោះថា pītamesaṃ vijjatīti pītā (ទឹកដែលមេគោទាំងឡាយនោះផឹកហើយ តែងមាន ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ពីតា) ឬសម្រេចដោយពហុលកៈ។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា ‘passinno’ (ញើសហូរចេញហើយ) ភាពជាអតីតកាលណាដែលមានក្នុងទីនេះ ត បច្ច័យ តែងចុះក្នុងអតីតកាលនោះ។ ដូចជា raññaṃ mato (ស្តេចទ្រង់ជ្រាបហើយ), raññaṃ iṭṭho (ស្តេចទ្រង់សព្វព្រះរាជហឫទ័យហើយ), raññaṃ buddho (ស្តេចទ្រង់ដឹងហើយ), raññaṃ pūjito (ស្តេចទ្រង់បូជាហើយ)។ ព្រមទាំងពាក្យថា sīlito, rakkhito, khanto, ākuṭṭho, ruṭṭho, rusito, abhibyāhaṭo, dayiyo, haṭṭho, kantā, saṃyato, amato។ ពាក្យថា ‘kaṭṭha’ (ឈើ) សម្រេចដោយភាពជាអតីតកាលនៃហេតុ ប៉ុន្តែផលក្នុងទីនេះនឹងមានទៅអនាគត។

61. Tuṃ tāye tave bhāve bhavissati kriyāyaṃ tadatthāya.

៦១. ក្នុងភាវៈ និងអនាគតកាល តែងចុះ តុំ, តាយេ និង តវេ បច្ច័យទាំងឡាយ កាលបើកិរិយាមានអត្ថដើម្បីកិរិយានោះប្រាកដច្បាស់។

Bhavissati atthe vattamānato kriyatthā bhāve tuṃ tāye tave honti kriyāyaṃ tadatthāyaṃ patīyamānāyaṃ. Kātuṃ gacchati, kattāye gacchati, kātave gacchati, icchati bhottuṃ kāmeti bhottunti imīnāva siddhaṃ, punabbidhāne tvihāpi siyā ‘icchanto karotī’ti, evaṃ sakkoti bhottuṃ, jānāti bhottuṃ, gilāyati bhottuṃ, ghaṭate bhottuṃ, ārabhate bhottuṃ, labhate bhottuṃ, pakkamati bhottuṃ, ussahati bhottuṃ, arahati bhottuṃ, atthi bhottuṃ, vijjati bhottuṃ, vaṭṭa tibhottuṃ, kappati bhottunti. Tathā pārayati bhottuṃ, pahu bhottuṃ, samattho bhottuṃ, pariyatto bhottuṃ, alaṃ bhottunti bhavatissa sabbattha sambhavā. Tathā kālo bhottuṃ. Samayo bhotuṃ, velā bhotunti, yathā bhottuṃmano, sottuṃ soto, daṭṭhuṃ cakkhu, yujjhituṃ dhanu, vattuṃ jaḷo, gantumano, kattumalasoti, uccāraṇantu vattāyattaṃ. Bhāveti kiṃ? Karissāmīti gacchati, kriyāyanti kiṃ? Bhikkhissaṃ iccassa jaṭā, tadatthāyanti kiṃ? Gacchissato te bhavissati bhattaṃ bhojanāya.

កាលបើធាតុប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថជាអនាគតកាល តុំ, តាយេ និង តវេ បច្ច័យទាំងឡាយ តែងចុះក្នុងភាវៈ កាលបើកិរិយាមានអត្ថដើម្បីកិរិយានោះប្រាកដច្បាស់។ ឧទាហរណ៍ kātuṃ gacchati (តែងទៅដើម្បីធ្វើ), kattāye gacchati (តែងទៅដើម្បីធ្វើ), kātave gacchati (តែងទៅដើម្បីធ្វើ)។ ប្រយោគថា icchati bhottuṃ (តែងប្រាថ្នាដើម្បីបរិភោគ), kāmeti bhottuṃ (តែងចង់ដើម្បីបរិភោគ) សម្រេចដោយសូត្រនេះឯង។ ប៉ុន្តែការបញ្ញត្តិម្តងទៀត គឺដើម្បីឲ្យសម្រេចក្នុងទីនេះផង ដូចជា ‘icchanto karoti’ (កាលប្រាថ្នា តែងធ្វើ)។ ដូចគ្នាដែរ sakkoti bhottuṃ (អាចដើម្បីបរិភោគ), jānāti bhottuṃ (ដឹងដើម្បីបរិភោគ), gilāyati bhottuṃ (លំបាកដើម្បីបរិភោគ), ghaṭate bhottuṃ (ព្យាយាមដើម្បីបរិភោគ), ārabhate bhottuṃ (ប្រារព្ធដើម្បីបរិភោគ), labhate bhottuṃ (បានដើម្បីបរិភោគ), pakkamati bhottuṃ (ចៀសចេញទៅដើម្បីបរិភោគ), ussahati bhottuṃ (ខ្វល់ខ្វាយដើម្បីបរិភោគ), arahati bhottuṃ (គួរដើម្បីបរិភោគ), atthi bhottuṃ (មានដើម្បីបរិភោគ), vijjati bhottuṃ (មានប្រាកដដើម្បីបរិភោគ), vaṭṭati bhottuṃ (គួរដើម្បីបរិភោគ), kappati bhottuṃ (គួរដើម្បីបរិភោគ)។ ព្រមទាំង pārayati bhottuṃ (អាចដើម្បីបរិភោគ), pahu bhottuṃ (អាចដើម្បីបរិភោគ), samattho bhottuṃ (ជាអ្នកសមគួរដើម្បីបរិភោគ), pariyatto bhottuṃ (ជាអ្នកល្មមដើម្បីបរិភោគ), alaṃ bhottuṃ (ល្មមដើម្បីបរិភោគ) ព្រោះការប្រកបជាមួយ ភវតិ-សព្ទ តែងមានក្នុងទីទាំងពួង។ ដូចគ្នាដែរ kālo bhottuṃ (ជាកាលដើម្បីបរិភោគ), samayo bhottuṃ (ជាសម័យដើម្បីបរិភោគ), velā bhottuṃ (ជាវេលាដើម្បីបរិភោគ)។ ដូចជា bhottuṃmano (អ្នកមានចិត្តចង់បរិភោគ), sottuṃ soto (ត្រចៀកសម្រាប់ស្តាប់), daṭṭhuṃ cakkhu (ភ្នែកសម្រាប់មើល), yujjhituṃ dhanu (ធ្នូសម្រាប់ច្បាំង), vattuṃ jaḷo (មនុស្សល្ងង់ដើម្បីនិយាយ), gantumano (អ្នកមានចិត្តចង់ទៅ), kattumalasoti (អ្នកខ្ជិលដើម្បីធ្វើ)។ ចំណែកការបញ្ចេញសំឡេង គឺស្រេចតែលើអ្នកនិយាយ។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា bhāve (ក្នុងភាវៈ)? ឆ្លើយថា ដើម្បីឃាត់ក្នុងប្រយោគដូចជា karissāmīti gacchati (តែងទៅដោយគិតថា អាត្មាអញនឹងធ្វើ)។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា kriyāyaṃ (ក្នុងកិរិយា)? ឆ្លើយថា ដើម្បីឃាត់ក្នុងប្រយោគដូចជា bhikkhissaṃ iccassa jaṭā (ផ្នួងសក់របស់បុគ្គលនោះមានដើម្បីសុំ)។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា tadatthāya (ដើម្បីអត្ថនោះ)? ឆ្លើយថា ដើម្បីឃាត់ក្នុងប្រយោគដូចជា gacchissato te bhavissati bhattaṃ bhojanāya (ភត្តនឹងមានដល់អ្នកដែលនឹងទៅ ដើម្បីបរិភោគ)។

62. Paṭisedhe-laṃkhalūnaṃ tuna tvāna tvā vā.

៦២. ក្នុងការហាមឃាត់ (បដិសេធៈ) នៃ អលំ និង ខលុ សព្ទ តែងចុះ តុន, ត្វាន និង ត្វា បច្ច័យទាំងឡាយ ខ្លះ។

Alaṃ [Pg.190] khalusaddānaṃ paṭisedhatthānaṃ payoge tunādayo vā honti bhāve. Alaṃ sotuna, khalu sotuna, alaṃ sutvāna, dhalu sutvāna, alaṃ sutvā, khalu sutvā, alaṃ sutena, khalu sotena, alaṃ khalūnanti kiṃ? Mā hotu, paṭisedheti kiṃ? Alaṅkāro.

ក្នុងការប្រកប អលំ និង ខលុ សព្ទ ដែលមានអត្ថហាមឃាត់ តុន បច្ច័យជាដើម តែងចុះខ្លះ ក្នុងភាវៈ។ ឧទាហរណ៍ alaṃ sotuna (កុំស្តាប់ឡើយ), khalu sotuna (កុំស្តាប់ឡើយ), alaṃ sutvāna, khalu sutvāna, alaṃ sutvā, khalu sutvā, alaṃ sutena, khalu sotena។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា alaṃ khalūnaṃ (នៃ អលំ និង ខលុ សព្ទ)? ឆ្លើយថា ដើម្បីឃាត់ក្នុងប្រយោគដូចជា mā hotu (កុំបីមានឡើយ)។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា paṭisedhe (ក្នុងការហាមឃាត់)? ឆ្លើយថា ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យដូចជា alaṅkāro (គ្រឿងអលង្ការ)។

63. Pubbekakatthukānaṃ.

៦៣. ក្នុងកិរិយាទាំងឡាយដែលមានកត្តុតែមួយ កិរិយាណាជាមុន (បុព្វៈ) តែងចុះ តុន បច្ច័យជាដើម។

Eko kattā yesaṃ byāpārānaṃ, tesu yo pubbo, tadatthato kriyatthā tunādayo honti bhāve, sotuna yāti, sutvāna, sutvā vā, ekakattukānantikiṃ? Bhuttasmiṃ devadatte yaññadatto vajati, pubbāti kiṃ? Bhuñjabhi ca pacati ca. ‘Appatvā nadiṃ pabbato atikkamma pabbataṃ nadī’ti bhūdhātussa sabbattha sambhavā ekakattukatā pubbakālatā ca gamyate. ‘Bhutvā bhutvā gacchatīti’ imināva siddhaṃ ābhikkhaññantu dvibbacanāvagamyate. Kathaṃ ‘jīvaggāhaṃ agāhayi, kāyappacālakaṃ gacchantī’ti ādi? Ghaṇantena kriyāvisesanena siddhaṃ yathā ‘odanapākaṃ sayatī’ti.

កត្តុតែមួយមានក្នុងកិរិយាទាំងឡាយណា ក្នុងកិរិយាទាំងឡាយនោះ កិរិយាណាជាមុន តុន បច្ច័យជាដើម តែងចុះក្រោយពីធាតុដែលមានអត្ថនោះ ក្នុងភាវៈ។ ឧទាហរណ៍ sotuna yāti (ស្តាប់ហើយ តែងទៅ), sutvāna, sutvā vā។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា ekakattukānaṃ (នៃកិរិយាទាំងឡាយដែលមានកត្តុតែមួយ)? ឆ្លើយថា ដើម្បីឃាត់ក្នុងប្រយោគដូចជា bhuttasmiṃ devadatte yaññadatto vajati (កាលបើទេវទត្តបរិភោគហើយ យញ្ញទត្តតែងទៅ)។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា pubbe (ជាមុន)? ឆ្លើយថា ដើម្បីឃាត់ក្នុងប្រយោគដូចជា bhuñjati ca pacati ca (តែងបរិភោគផង តែងស្លផង)។ ក្នុងប្រយោគថា ‘appatvā nadiṃ pabbato, atikkamma pabbataṃ nadī’ (ភ្នំមិនទាន់ដល់ស្ទឹង, ស្ទឹងកន្លងភ្នំហើយ) ព្រោះការមាននៃ ភូ ធាតុ ក្នុងទីទាំងពួង ភាពជាកត្តុតែមួយ និងភាពជាកាលមុន តែងដឹងបាន។ ប្រយោគថា ‘bhutvā bhutvā gacchati’ (បរិភោគហើយៗ តែងទៅ) សម្រេចដោយសូត្រនេះឯង ប៉ុន្តែភាពរឿយៗ (អភិក្ខញ្ញៈ) ដឹងបានដោយការទ្វេភាគ (ទ្វិវចនៈ)។ ពាក្យទាំងឡាយជាដើមថា ‘jīvaggāhaṃ agāhayi’ (ចាប់ទាំងរស់), ‘kāyappacālakaṃ gacchanti’ (តែងទៅដោយញ៉ាំងកាយឲ្យញាប់ញ័រ) សម្រេចដូចម្តេច? សម្រេចដោយកិរិយាវិសេសនៈដែលមាន ឃណ បច្ច័យជាទីបំផុត ដូចជាពាក្យថា ‘odanapākaṃ sayati’ (តែងដេកលក់ក្នុងកាលស្លបាយ) ដូច្នោះដែរ។

64. Nto katthari vattamāne.

៦៤. ក្នុងកត្តុការកៈ និងបច្ចុប្បន្នកាល តែងចុះ អន្ត បច្ច័យ។

Vattamānatthe vattamānato kriyattā nto ho ti kattari, tiṭṭhanto.

កាលបើធាតុប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថជាបច្ចុប្បន្នកាល អន្ត បច្ច័យ តែងចុះក្នុងកត្តុការកៈ។ ឧទាហរណ៍ tiṭṭhanto (កាលឈរ)។

65. Māno.

៦៥. តែងចុះ មាន បច្ច័យ។

Vattamānatthe vattamānato kriyatthā māno hoti, kattari. Tiṭṭhamāno.

កាលបើធាតុប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថជាបច្ចុប្បន្នកាល មាន បច្ច័យ តែងចុះក្នុងកត្តុការកៈ។ ឧទាហរណ៍ tiṭṭhamāno (កាលឈរ)។

66. Bhāvakammesu.

៦៦. ក្នុងភាវៈ និងកម្មៈទាំងឡាយ។

Vattamānatthe [Pg.191] vattamānato kriṃyatthā bhāve kammeca māno hoti. Ṭhīyamānaṃ, paccamāno odano.

កាលបើធាតុប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថជាបច្ចុប្បន្នកាល មាន បច្ច័យ តែងចុះក្នុងភាវៈ និងក្នុងកម្មៈ។ ឧទាហរណ៍ ក្នុងភាវៈ៖ ṭhīyamānaṃ (ការឈរ)។ ក្នុងកម្មៈ៖ paccamāno odano (បាយដែលគេកំពុងស្ល)។

67. Te ssapubbānāgate.

៦៧. ក្នុងអនាគតកាល តែងចុះ អន្ត និង មាន បច្ច័យ ដែលមាន ស្ស នៅខាងដើម។

Anāgatatthe vattamānato kriyatthā tentamānā ssapubbā honti. Ṭhassanto, ṭhassamāno, ṭhīyissamānaṃ, paccissamāno odano.

កាលបើធាតុប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថជាអនាគតកាល អន្ត និង មាន បច្ច័យទាំងឡាយនោះ ដែលមាន ស្ស នៅខាងដើម តែងចុះ។ ឧទាហរណ៍ ṭhassanto, ṭhassamāno, ṭhīyissamānaṃ, paccissamāno odano។

68. Ṇvādayo.

៦៨. តែងចុះ ណ្វុ បច្ច័យជាដើម។

Kriyatthā pare bahulaṃ ṇvādayo honti. Cāru, dāru.

ណ្វុ បច្ច័យជាដើម តែងចុះក្រោយពីធាតុជាច្រើន។ ឧទាហរណ៍ cāru, dāru។

69. Khachasāna mekassarodi dve.

៦៩. រូបសព្ទដែលមានស្រៈតែមួយនៅខាងដើមនៃធាតុទាំងឡាយដែលមាន ខ, ឆ និង ស បច្ច័យជាទីបំផុត តែងជាទ្វេភាព (ពីរដង)។

Khachasappaccayantānaṃ kriyatthānaṃ paṭhamekassaraṃ saddarūpaṃ dve bhavati. Titikkhā, jigucchā, vīmaṃsā.

រូបសព្ទដែលមានស្រៈទីមួយនៃធាតុទាំងឡាយដែលមាន ខ, ឆ និង ស បច្ច័យជាទីបំផុត តែងជាទ្វេភាព (ពីរដង)។ ឧទាហរណ៍ titikkhā, jigucchā, vīmaṃsā។

70. Parokkhāyañca.

៧០. ក្នុងបរោក្ខាវិភត្តិផង។

Parokkhāyaṃ paṭhamekassaraṃ saddarūpaṃ dve bhavati. Jagāma, cakāro anuttasamuccayattho, tenaññatrāpi yathāgamaṃ, jahāti, jahitabbaṃ, jahituṃ, daddallati, caṅkamati. ‘Lolupo, momūhoti ottaṃ tadaminādipāṭhā.

ក្នុងបរោក្ខាវិភត្តិ រូបសព្ទដែលមានស្រៈទីមួយ តែងជាទ្វេភាព (ពីរដង)។ ឧទាហរណ៍ jagāma។ អក្សរ ច (ក្នុងសូត្រនេះ) មានអត្ថប្រមូលមកនូវអត្ថដែលមិនបានពោលទុក ហេតុនោះ ទោះបីក្នុងទីដទៃ ក៏មានទ្វេភាពតាមសមគួរដល់អាគមដែរ ដូចជា jahāti, jahitabbaṃ, jahituṃ, daddallati, caṅkamati។ ម្យ៉ាងទៀត ភាពជា ឱ-អក្សរ ក្នុងពាក្យថា ‘lolupo’, ‘momūho’ សម្រេចបានដោយសារការអានថា តទមិនាទិ (តទមិនាទិបាឋៈ)។

71. Ādismā sarā.

៧១. ស្រៈទាំងឡាយដែលនៅខាងក្រោយស្រៈខាងដើម តែងជាទ្វេភាព។

Ādibhūtā sarā paramekassaraṃ dve hoti, asisisati, ādismāti kiṃ? Jajagāra, sarāti kiṃ? Papāca.

រូបសព្ទដែលមានស្រៈតែមួយនៅខាងក្រោយស្រៈដែលជាខាងដើម តែងជាទ្វេភាព។ ឧទាហរណ៍ asisisati។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា ādismā (ចាកខាងដើម)? ឆ្លើយថា ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យដូចជា jajagāra។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា sarā (ចាកស្រៈ)? ឆ្លើយថា ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យដូចជា papāca។

72. Na puna.

៧២. មិនជាទ្វេភាពម្តងទៀតឡើយ។

Yaṃ [Pg.192] dvibhūtaṃ, na taṃ puna dvittamāpajjate, titikkhisati, jigucchisati.

រូបសព្ទណាដែលជាទ្វេភាពហើយ រូបសព្ទនោះមិនដល់នូវភាពជាទ្វេភាពម្តងទៀតឡើយ។ ឧទាហរណ៍ titikkhisati, jigucchisati។

73. Yathiṭṭhaṃ syādino.

៧៣. រូបសព្ទដែលមានស្រៈតែមួយជាខាងដើម ឬរូបសព្ទដទៃទៀតនៃ ស្យា-បច្ច័យជាដើម តែងជាទ្វេភាពតាមដែលប្រាថ្នា និងតាមសមគួរដល់អាគម។

Syādyantassa yathiṭṭhamekassaramādibhūtamaññaṃ vā yathāgamaṃ dvittapajjate, puputtīyisati, putittīyisati, puttīyiyisati.

រូបសព្ទដែលមាន ស្យា-បច្ច័យជាដើមនៅខាងចុង តែងដល់នូវភាពជាទ្វេភាព នូវរូបសព្ទដែលមានស្រៈតែមួយជាខាងដើម ឬរូបសព្ទដទៃទៀត តាមដែលប្រាថ្នា និងតាមសមគួរដល់អាគម។ ឧទាហរណ៍ puputtīyisati, putittīyisati, puttīyiyisati។

74. Rasso pubbassa.

៧៤. ស្រៈខាងដើម ត្រូវជាស្រៈរស្សៈ។

Dvitte pubbassa saro rasso hoti. Dadāti.

កាលបើមានទ្វិត្តៈ ស្រៈនៃតួខាងដើម តែងទៅជាស្រៈរស្សៈ។ ឧទាហរណ៍៖ ទទាតិ។

75. Lopo-nādibyañjanassa.

៧៥. ការលុបព្យញ្ជនៈ ក្រៅពីព្យញ្ជនៈខាងដើម។

Dvitte pubbassādito-ññassa byañjanassa lopo hoti. Asisisati.

កាលបើមានទ្វិត្តៈ ការលុបព្យញ្ជនៈដទៃក្រៅពីព្យញ្ជនៈខាងដើម នៃតួខាងដើម តែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ អសិសិសតិ។

76. Khachasesvassi.

៧៦. ស្រៈ អ នៃតួខាងដើម ទៅជា ឥ ក្នុងព្រោះ ខ ឆ ស។

Dvitte pubbassa assa i hoti khachasesu. Pipāsati, jighaṃsati, khachasesūti kiṃ? Jahāti, assāti kiṃ? Bubhukkhati.

កាលបើមានទ្វិត្តៈ ស្រៈ អ នៃតួខាងដើម តែងទៅជា ឥ ក្នុងព្រោះ ខ ឆ ស។ ឧទាហរណ៍៖ បិបាសតិ, ជិឃំសតិ។ ពាក្យថា «ក្នុងព្រោះ ខ ឆ ស» តើដើម្បីអ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យនេះ៖ ជហាតិ។ ពាក្យថា «នៃស្រៈ អ» តើដើម្បីអ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យនេះ៖ ពុភុក្ខតិ។

77. Gupissussa.

៧៧. ស្រៈ ឧ នៃធាតុឈ្មោះ គុប ទៅជា ឥ។

Dvitte pubbassa gupissa ussa i hoti khachasesu, jigucchati.

កាលបើមានទ្វិត្តៈ ស្រៈ ឧ នៃតួខាងដើមរបស់ធាតុឈ្មោះ គុប តែងទៅជា ឥ ក្នុងព្រោះ ខ ឆ ស។ ឧទាហរណ៍៖ ជិគុច្ឆតិ។

78. Catutthadutiyānaṃ tatiyapaṭhamā.

៧៨. ព្យញ្ជនៈទី៣ និងទី១ ជំនួសព្យញ្ជនៈទី៤ និងទី២។

Dvitte pubesaṃ catutthadutiyānaṃ tatiyapaṭhamā honti. Bubhukkhati, ciccheda.

កាលបើមានទ្វិត្តៈ ព្យញ្ជនៈទី៣ និងទី១ តែងមានជំនួសព្យញ្ជនៈទី៤ និងទី២ នៃតួខាងដើមទាំងឡាយ។ ឧទាហរណ៍៖ ពុភុក្ខតិ, ចិច្ឆេទ។

79. Kavaggahānaṃ cavaggajā.

៧៩. ព្យញ្ជនៈកើតក្នុងចវគ្គ ជំនួសព្យញ្ជនៈក្នុងកវគ្គ និងអក្សរ ហ។

Dvitte [Pg.193] pubbesaṃ kavaggahānaṃ cavaggajā honti yathākkamaṃ. Cukopa, jahāti.

កាលបើមានទ្វិត្តៈ ព្យញ្ជនៈកើតក្នុងចវគ្គ តែងមានជំនួសព្យញ្ជនៈក្នុងកវគ្គ និងអក្សរ ហ នៃតួខាងដើមទាំងឡាយ តាមលំដាប់។ ឧទាហរណ៍៖ ចុកោប, ជហាតិ។

80. Mānassa vī parassa ca maṃ.

៨០. ការធ្វើជា វី នៃធាតុឈ្មោះ មាន ខាងដើម និងការធ្វើជា មំ នៃតួខាងចុង។

Dvitte pubbassa mānassa vī hoti parassa ca maṃ, vīmaṃsati.

កាលបើមានទ្វិត្តៈ ធាតុឈ្មោះ មាន ខាងដើម តែងទៅជា វី និងតួខាងចុង តែងទៅជា មំ។ ឧទាហរណ៍៖ វីមំសតិ។

81. Kitassāsaṃsaye ti vā.

៨១. ការធ្វើជា តិ ខ្លះ នៃធាតុឈ្មោះ កិត ក្នុងអត្ថមិនសង្ស័យ។

Saṃsayaso-ññasmiṃ vattamānassa dvitte pubbassa kitassa vā ti hoti. Tikicchati, cikicchati, asaṃsayeti kiṃ? Vicikicchati.

កាលបើមានទ្វិត្តៈ ធាតុឈ្មោះ កិត ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថដទៃពីសេចក្តីសង្ស័យ តែងទៅជា តិ ខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ តិកិច្ឆតិ, ចិកិច្ឆតិ។ ពាក្យថា «ក្នុងអត្ថមិនសង្ស័យ» តើដើម្បីអ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យនេះ៖ វិចិកិច្ឆតិ។

82. Yuvaṇṇānameo paccaye.

៨២. ការធ្វើជា ឯ និង ឱ នៃស្រៈ ឥ វណ្ណៈ និង ឧ វណ្ណៈ ក្នុងព្រោះបច្ច័យ។

Ivaṇṇuvaṇṇantānaṃ kriyatthānaṃ eohonti yathākkamaṃ paccaye. Cetabbaṃ, netabbaṃ, sotabbaṃ, bhavitabbaṃ.

ស្រៈ ឥ វណ្ណៈ និង ឧ វណ្ណៈ ខាងចុងនៃធាតុទាំងឡាយ តែងទៅជា ឯ និង ឱ តាមលំដាប់ ក្នុងព្រោះបច្ច័យ។ ឧទាហរណ៍៖ ចេតព្វំ, នេតព្វំ, សោតព្វំ, ភវិតព្វំ។

83. Lahussupantassa.

៨៣. ការធ្វើជា ឯ និង ឱ នៃស្រៈ ឥ វណ្ណៈ និង ឧ វណ្ណៈ ជាឧបន្តៈដ៏ស្រាល។

Lahubhūtassa upantassa yuvaṇṇassa eo honti yathākkamaṃ. Esitabbaṃ, kositabbaṃ, lahussāti kiṃ? Dhūpitā, upantassāti kiṃ? Rundhati.

ស្រៈ ឥ វណ្ណៈ និង ឧ វណ្ណៈ ជាឧបន្តៈដ៏ស្រាល តែងទៅជា ឯ និង ឱ តាមលំដាប់។ ឧទាហរណ៍៖ ឯសិតព្វំ, កោសិតព្វំ។ ពាក្យថា «ដ៏ស្រាល» តើដើម្បីអ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យនេះ៖ ធូបិតា។ ពាក្យថា «ជាឧបន្តៈ» តើដើម្បីអ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យនេះ៖ រុន្ធតិ។

84. Assā ṇānubandhe.

៨៤. ការធ្វើជា អា នៃស្រៈ អ ក្នុងព្រោះបច្ច័យមាន ណ ជាអនុពន្ធ។

Ṇakārānubandhe paccaye pare upantassa akārassa ā hoti. Kārako.

កាលបើបច្ច័យមាន ណការៈ ជាអនុពន្ធនៅខាងចុង ស្រៈ អ ជាឧបន្តៈ តែងទៅជា អា។ ឧទាហរណ៍៖ ការកោ។

85. Na te kānubandhanāgamesu.

៨៥. ការមិនធ្វើជា ឯ, ឱ និង អា ទាំងនោះ ក្នុងព្រោះបច្ច័យមាន ក ជាអនុពន្ធ និងក្នុងព្រោះ ណ-អាគម។

Te [Pg.194] eoā kānubandhe nāgame ca na honti. Cito, suto, diṭṭho, puṭṭho, nāgame ‘vanā’dinā (1.45) cinitabbaṃ, cinituṃ, suṇitabbaṃ, suṇituṃ pāpuṇitabbaṃ, pāpuṇituṃ, dhunitabbaṃ, dhunituṃ, dhunanaṃ, dhunayitabbaṃ, dhunāpetabbaṃ, dhunayituṃ dhunāpetuṃ, dhunayanaṃ, dhunāpanaṃ, dhunayati, dhunāpeti, pīnetabbaṃ, pīnayituṃ, pīnanaṃ, pīnituṃ, pīnayati, sunoti, sinoti, dunoti, hinoti, pahiṇithabbaṃ, pahiṇituṃ, pahiṇanaṃ.

ការធ្វើជា ឯ, ឱ និង អា ទាំងនោះ មិនមានឡើយ ក្នុងព្រោះបច្ច័យមាន ក ជាអនុពន្ធ និងក្នុងព្រោះ ណ-អាគម។ ឧទាហរណ៍៖ ចិតោ, សុតោ, ទិដ្ឋោ, បុដ្ឋោ។ ក្នុងព្រោះ ណ-អាគម ដោយសូត្រថា «វនា» ជាដើម (១.៤៥) ដូចជា៖ ចិនិតព្វំ, ចិនិតុំ, សុណិតព្វំ, សុណិតុំ, បាបុណិតព្វំ, បាបុណិតុំ, ធុនិតព្វំ, ធុនិតុំ, ធុននំ, ធុនយិតព្វំ, ធុនាបេតព្វំ, ធុនយិតុំ, ធុនាបេតុំ, ធុនយនំ, ធុនាបនំ, ធុនយតិ, ធុនាបេតិ, បីនេតព្វំ, បីនយិតុំ, បីននំ, បីនិតុំ, បីនយតិ, សុនោតិ, សិនោតិ, ទុនោតិ, ហិនោតិ, បហិណិថព្វំ, បហិណិតុំ, បហិណនំ។

86. Vā kvaci.

៨៦. ការមិនធ្វើនោះ តែងមានខ្លះ។

Te kvaci vā na honti kānubandhanāgamesu. Mudito, ruditaṃ, roditaṃ.

ការធ្វើជា ឯ, ឱ និង អា ទាំងនោះ តែងមិនមានខ្លះ ក្នុងព្រោះបច្ច័យមាន ក ជាអនុពន្ធ និងក្នុងព្រោះ ណ-អាគម។ ឧទាហរណ៍៖ មុទិតោ, រុទិតំ, រោទិតំ។

87. Aññatrāpi.

៨៧. ក្នុងទីដទៃទៀតក៏មានខ្លះដែរ។

Kānubandhanāgamato-ññasmimpi te kvaci, nu honti. Khipako, panūdanaṃ, vadhako.

ការធ្វើជា ឯ, ឱ និង អា ទាំងនោះ តែងមិនមានខ្លះ សូម្បីក្នុងទីដទៃក្រៅពីបច្ច័យមាន ក ជាអនុពន្ធ និង ណ-អាគម។ ឧទាហរណ៍៖ ខិបកោ, បនូទនំ, វធកោ។

88. Pye sissā.

៨៨. ការធ្វើជា អា នៃធាតុឈ្មោះ សិស ក្នុងព្រោះ ប្យ-អាទេស។

Sissa ā hoti pyādese, nissāya.

ស្រៈ នៃធាតុឈ្មោះ សិស តែងទៅជា អា ក្នុងព្រោះ ប្យ-អាទេស។ ឧទាហរណ៍៖ និស្សាយ។

89. Eonamayavā sare.

៨៩. ការធ្វើជា អយ និង អវ នៃស្រៈ ឯ និង ឱ ក្នុងព្រោះស្រៈខាងចុង។

Sare pare eonaṃ ayaavā honti. Jayo, bhavo, sarati kiṃ? Jeti, anubhoti.

កាលបើស្រៈនៅខាងចុង ស្រៈ ឯ និង ឱ ទាំងឡាយ តែងទៅជា អយ និង អវ តាមលំដាប់។ ឧទាហរណ៍៖ ជយោ, ភវោ។ ពាក្យថា «ក្នុងព្រោះស្រៈ» តើដើម្បីអ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យនេះ៖ ជេតិ, អនុភោតិ។

90. Āyāvā ṇānubandhe.

៩០. ការធ្វើជា អាយ និង អាវ ក្នុងព្រោះបច្ច័យមាន ណ ជាអនុពន្ធ។

Eonaṃ [Pg.195] āyāvā honti sarādo ṇānubandhe. Nāyayati, bhāvayati, ‘sayāpetvā’tiādīsu rassattaṃ.

ស្រៈ ឯ និង ឱ ទាំងឡាយ តែងទៅជា អាយ និង អាវ ក្នុងព្រោះបច្ច័យមាន ណ ជាអនុពន្ធ ដែលមានស្រៈជាខាងដើម។ ឧទាហរណ៍៖ នាយយតិ, ភាវយតិ។ ការធ្វើឲ្យទៅជារស្សៈ ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមាន «សយាបេត្វា» ជាដើម។

91. Āssāṇāpimhi yuka.

៩១. យុក-អាគម មានដល់ធាតុមាន អា ជាទីបំផុត ក្នុងព្រោះបច្ច័យមាន ណ ជាអនុពន្ធ ក្រៅពី ណាបិ។

Ākārantassa kriyatthassa yuka hoti ṇāpito-ññasmiṃ ṇānubandhe. Dāyako, ṇānubandhetveva? Dānaṃ, aṇāpimhīti kiṃ? Dāpayati.

យុក-អាគម តែងមានដល់ធាតុមាន អាការៈ ជាទីបំផុត ក្នុងព្រោះបច្ច័យមាន ណ ជាអនុពន្ធ ដ៏ដទៃពី ណាបិ-បច្ច័យ។ ឧទាហរណ៍៖ ទាយកោ។ ពាក្យថា «ក្នុងព្រោះបច្ច័យមាន ណ ជាអនុពន្ធប៉ុណ្ណោះ» តើដើម្បីអ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យនេះ៖ ទានំ។ ពាក្យថា «ក្រៅពី ណាបិ» តើដើម្បីអ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យនេះ៖ ទាបយតិ។

92. Padādīnaṃ kvaci.

៩២. យុក-អាគម មានដល់បទជាដើមខ្លះ។

Padādīnaṃ yuka hoti kvaci. Nipajjitabbaṃ, nipajjituṃ nipajjanaṃ, pamajjitabbaṃ, pamajjituṃ, pamajjanaṃ, kvacīti kiṃ? Pādo.

យុក-អាគម តែងមានដល់បទជាដើមខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ និបជ្ជិតព្វំ, និបជ្ជិតុំ, និបជ្ជនំ, បមជ្ជិតព្វំ, បមជ្ជិតុំ, បមជ្ជនំ។ ពាក្យថា «ខ្លះ» តើដើម្បីអ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យនេះ៖ បាទោ។

93. Maṃ vā rudhādīnaṃ.

៩៣. ការធ្វើជា មំ ខ្លះ នៃធាតុទាំងឡាយមាន រុធ ជាដើម។

Rudhādīnaṃ kvaci maṃ vā hoti. Rundhituṃ, rujjhituṃ, kvacitveva? Nirodho.

ការធ្វើជា មំ តែងមានខ្លះ ដល់ធាតុទាំងឡាយមាន រុធ ជាដើម។ ឧទាហរណ៍៖ រុន្ធិតុំ, រុជ្ឈិតុំ។ ពាក្យថា «ខ្លះប៉ុណ្ណោះ» តើដើម្បីអ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យនេះ៖ និរោធោ។

94. Kvimhi lopo-ntabyañjanassa.

៩៤. ការលុបព្យញ្ជនៈខាងចុង ក្នុងព្រោះ ក្វិ-បច្ច័យ។

Antabyañjanassa lopo hoti kvimhi. Bhattaṃ gasanti gaṇhanti vā etthāti bhattaggaṃ.

ការលុបព្យញ្ជនៈខាងចុង តែងមានក្នុងព្រោះ ក្វិ-បច្ច័យ។ វិគ្រោះថា៖ ភត្តំ គសន្តិ គណ្ហន្តិ វា ឯត្ថាតិ ភត្តគ្គំ។

95. Pararūpamayakāre byañjane.

៩៥. ការធ្វើជាបរសរូប ក្នុងព្រោះព្យញ្ជនៈ ក្រៅពី យការៈ។

Kriyatthānamantabyañjanassa pararūpaṃ hoti yakārato-ññasmiṃ byañjane. Bhettabbaṃ, byañjaneti kiṃ? Bhinditabbaṃ, ayakāreti kiṃ? Bhijjati.

ព្យញ្ជនៈខាងចុងនៃធាតុទាំងឡាយ តែងទៅជាបរសរូប ក្នុងព្រោះព្យញ្ជនៈ ដ៏ដទៃពី យការៈ។ ឧទាហរណ៍៖ ភេត្តព្វំ។ ពាក្យថា «ក្នុងព្រោះព្យញ្ជនៈ» តើដើម្បីអ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យនេះ៖ ភិន្ទិតព្វំ។ ពាក្យថា «ក្រៅពី យការៈ» តើដើម្បីអ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យនេះ៖ ភិជ្ជតិ។

96. Manānaṃ niggahītaṃ.

៩៦. ការធ្វើជានិគ្គហិត នៃធាតុមាន ម និង ន ជាទីបំផុត។

Makāranakārantānaṃ [Pg.196] kriyatthānaṃ niggahītaṃ hoti ayakāre byañjane. Gantabbaṃ, jaṅghā, byañjanetveva? Gamanaṃ, ayakāretveva? Gamyate.

ធាតុទាំងឡាយមាន មការៈ និង នការៈ ជាទីបំផុត តែងទៅជានិគ្គហិត ក្នុងព្រោះព្យញ្ជនៈ ក្រៅពី យការៈ។ ឧទាហរណ៍៖ គន្តព្វំ, ជង្ឃា។ ពាក្យថា «ក្នុងព្រោះព្យញ្ជនៈប៉ុណ្ណោះ» តើដើម្បីអ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យនេះ៖ គមនំ។ ពាក្យថា «ក្រៅពី យការៈប៉ុណ្ណោះ» តើដើម្បីអ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យនេះ៖ គម្យតេ។

97. Na brūsso.

៩៧. ការមិនធ្វើជា ឱ នៃធាតុឈ្មោះ ព្រូ។

Brūssa o na hoti byañjane. Brūmi, byañjanetveva? Abravi.

ស្រៈ នៃធាតុឈ្មោះ ព្រូ មិនទៅជា ឱ ឡើយ ក្នុងព្រោះព្យញ្ជនៈ។ ឧទាហរណ៍៖ ព្រូមិ។ ពាក្យថា «ក្នុងព្រោះព្យញ្ជនៈប៉ុណ្ណោះ» តើเพื่อអ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យនេះ៖ អព្រវិ។

98. Kagā cajānaṃ ghānubandhe.

៩៨. ការធ្វើជា ក និង គ នៃ ចការៈ និង ជការៈ ក្នុងព្រោះបច្ច័យមាន ឃ ជាអនុពន្ធ។

Ghānubandhe cakārajakārantānaṃ kriyatthānaṃ kagā honti yathākkamaṃ. Vākyaṃ, bhāgyaṃ.

ក្នុងព្រោះបច្ច័យមាន ឃ ជាអនុពន្ធ ធាតុទាំងឡាយមាន ចការៈ និង ជការៈ ជាទីបំផុត តែងទៅជា ក និង គ តាមលំដាប់។ ឧទាហរណ៍៖ វាក្យំ, ភាគ្យំ។

99. Hanassa ghāto ṇānubandhe.

៩៩. ការធ្វើជា ឃាត នៃធាតុឈ្មោះ ហន ក្នុងព្រោះបច្ច័យមាន ណ ជាអនុពន្ធ។

Hanassa ghāto hoti ṇānubandhe. Āghāto.

ធាតុឈ្មោះ ហន តែងទៅជា ឃាត ក្នុងព្រោះបច្ច័យមាន ណ ជាអនុពន្ធ។ ឧទាហរណ៍៖ អាឃាតោ។

100. Kvimhi gho paripacca-samohi.

១០០. ការធ្វើជា ឃោ នៃធាតុឈ្មោះ ហន នៅខាងក្រោយពី បរិ, បដិ, សំ, និង ឱ ក្នុងព្រោះ ក្វិ-បច្ច័យ។

Payyādīhi parassa hanassa gho hoti kvimhi. Paligho, paṭigho, aghaṃ rassattaṃ nipātanā, saṅgho, ogho.

ធាតុឈ្មោះ ហន នៅខាងក្រោយពីឧបសគ្គទាំងឡាយមាន បរិ ជាដើម តែងទៅជា ឃោ ក្នុងព្រោះ ក្វិ-បច្ច័យ។ ឧទាហរណ៍៖ បលិឃោ, បដិឃោ, អឃំ (ការធ្វើឲ្យរស្សៈដោយនិបាតនៈ), សង្ឃោ, ឱឃោ។

101. Parassa ghaṃ se.

១០១. ការធ្វើជា ឃំ នៃតួខាងក្រោយ ក្នុងព្រោះ ស-បច្ច័យ។

Dvitte parassa hanassa ghaṃ hoti se. Jighaṃsā.

កាលបើមានទ្វិត្តៈ ធាតុឈ្មោះ ហន ខាងក្រោយ តែងទៅជា ឃំ ក្នុងព្រោះ ស-បច្ច័យ។ ឧទាហរណ៍៖ ជិឃំសា។

102. Jiharānaṃ gī.

១០២. ការធ្វើជា គី នៃធាតុទាំងឡាយមាន ជិ និង ហរ ខាងក្រោយ។

Dvitte paresaṃ jitarānaṃ gī hoti se. Vijigīsā, jigīsā.

កាលបើមានទ្វិត្តៈ ធាតុទាំងឡាយមាន ជិ និង ហរ ខាងក្រោយ តែងទៅជា គី ក្នុងព្រោះ ស-បច្ច័យ។ ឧទាហរណ៍៖ វិជិគីសា, ជិគីសា។

103. Dhāssa ho.

១០៣. ការធ្វើជា ហ នៃធាតុឈ្មោះ ធា។

Dvitte [Pg.197] parassa dhāssa ha hoti. Dahati.

កាលបើមានទ្វិត្តៈ ធាតុឈ្មោះ ធា ខាងក្រោយ តែងទៅជា ហ។ ឧទាហរណ៍៖ ទហតិ។

104. Ṇimhi dīgho dusassa.

១០៤. ក្នុងព្រោះ ណ-បច្ច័យ ឱ្យធ្វើទីឃៈនូវស្រៈរបស់ទុសធាតុ។

Dusassa dīgho hoti ṇimhi. Dusito. Ṇimhīti kiṃ? Duṭṭho.

ការធ្វើទីឃៈនូវស្រៈរបស់ទុសធាតុ រមែងមាន ក្នុងព្រោះ ណ-បច្ច័យ។ ឧទាហរណ៍៖ ទូសិតោ។ ពាក្យថា «ក្នុងព្រោះ ណ-បច្ច័យ» ដើម្បីអ្វី? ឧទាហរណ៍៖ ទុដ្ឋោ។

105. Guhissa sare.

១០៥. ឱ្យធ្វើទីឃៈនូវស្រៈរបស់គុហធាតុ ក្នុងព្រោះស្រៈខាងចុង។

Guhissa dīgho hoti sare. Nigūhanaṃ sareti kiṃ? Guyhaṃ.

ការធ្វើទីឃៈនូវស្រៈរបស់គុហធាតុ រមែងមាន ក្នុងព្រោះស្រៈខាងចុង។ ឧទាហរណ៍៖ និគូហនំ។ ពាក្យថា «ក្នុងព្រោះស្រៈ» ដើម្បីអ្វី? ឧទាហរណ៍៖ គុយហំ។

106. Muhabahānañca te kānubandhe-tve.

១០៦. ឱ្យធ្វើទីឃៈនូវស្រៈរបស់មុហធាតុ និងពហធាតុផង ក្នុងព្រោះ ត-ការាទិបច្ច័យ ដែលមាន ក ជាអនុពន្ធ វៀរលែងតែ ត្វា-បច្ច័យ ចេញ។

Muhabahānaṃ guhissa ca dīgho hoti takārādo kānubandhe tvānatvāvajjite, mūḷho, bāḷho, gūḷho, teti kiṃ? Muyhati, kānubandheti-kiṃ? Muyhitabbaṃ, atveti kiṃ? Muyhitvāna, muyhitvā, ‘te kānubandhe-tve’ti ayamadhikāro yāva ‘‘sāsassa sisve’’ti -117.

ការធ្វើទីឃៈនូវស្រៈរបស់មុហធាតុ របស់ពហធាតុ និងរបស់គុហធាតុ រមែងមាន ក្នុងព្រោះបច្ច័យមាន ត-អក្សរជាដើម ដែលមាន ក ជាអនុពន្ធ វៀរលែងតែ ត្វាន និង ត្វា បច្ច័យចេញ។ ឧទាហរណ៍៖ មូឡ្ហោ, បាឡ្ហោ, គូឡ្ហោ។ ពាក្យថា «ក្នុងព្រោះ ត-ការាទិបច្ច័យ» ដើម្បីអ្វី? ឧទាហរណ៍៖ មុយហតិ។ ពាក្យថា «មាន ក ជាអនុពន្ធ» ដើម្បីអ្វី? ឧទាហរណ៍៖ មុយហិតព្វំ។ ពាក្យថា «វៀរលែងតែ ត្វា-បច្ច័យ» ដើម្បីអ្វី? ឧទាហរណ៍៖ មុយហិត្វាន, មុយហិត្វា។ អធិការ (វិធានគ្រប់គ្រង) ថា «te kānubandhe-tve» នេះ រមែងប្រព្រឹត្តទៅរហូតដល់សូត្រថា «sāsassa sisve» (សូត្រទី ១១៧)។

107. Vahassussa.

១០៧. ឱ្យផ្លាស់ វហធាតុ ជា ឧ និងធ្វើទីឃៈ។

Vahassa ussa dīgho hoti te kānubandhe tvānatvāvajjite. Vuṭṭho.

ការផ្លាស់ វហធាតុ ជា ឧ និងការធ្វើទីឃៈ រមែងមាន ក្នុងព្រោះ ត-ការាទិបច្ច័យ ដែលមាន ក ជាអនុពន្ធ វៀរលែងតែ ត្វាន និង ត្វា បច្ច័យចេញ។ ឧទាហរណ៍៖ វុដ្ឋោ។

108. Dhāssa hi.

១០៨. ឱ្យផ្លាស់ ធាធាតុ ជា ហិ។

Dhā=dhāraṇetīmassa hi hoti te kānubandhe tvānatvāvajjite. Nihito, nihitavā.

ការផ្លាស់ ធាធាតុ នេះ (ក្នុងអត្ថថា ទ្រទ្រង់) ជា ហិ រមែងមាន ក្នុងព្រោះ ត-ការាទិបច្ច័យ ដែលមាន ក ជាអនុពន្ធ វៀរលែងតែ ត្វាន និង ត្វា បច្ច័យចេញ។ ឧទាហរណ៍៖ និហិតោ, និហិតវា។

109. Gamādirānaṃ lopo-ntassa.

១០៩. ឱ្យលុបអក្សរខាងចុងរបស់ធាតុទាំងឡាយមាន គមធាតុ ជាដើម និងធាតុដែលមាន រ-អក្សរ ជាខាងចុង។

Gamādīnaṃ [Pg.198] rakārantānaṃ ca antassa lopo hoti te kānubandhe tvānatvāvajjite. Gato, khato, hato, mato, tato, saññato, rato, kato, tetveva? Gamyate, kānubandhetveva? Gantabbaṃ, atvetveva? Gantvāna, gantvā.

ការលុបអក្សរខាងចុងរបស់ធាតុទាំងឡាយមាន គមធាតុ ជាដើម និងធាតុដែលមាន រ-អក្សរ ជាខាងចុង រមែងមាន ក្នុងព្រោះ ត-ការាទិបច្ច័យ ដែលមាន ក ជាអនុពន្ធ វៀរលែងតែ ត្វាន និង ត្វា បច្ច័យចេញ។ ឧទាហរណ៍៖ គតោ, ខតោ, ហតោ, មតោ, តតោ, សញ្ញតោ, រតោ, កតោ។ ពាក្យថា «ក្នុងព្រោះ ត-ការាទិបច្ច័យ» តែប៉ុណ្ណោះឬ? ឧទាហរណ៍៖ គម្យតេ។ ពាក្យថា «មាន ក ជាអនុពន្ធ» តែប៉ុណ្ណោះឬ? ឧទាហរណ៍៖ គន្តព្វំ។ ពាក្យថា «វៀរលែងតែ ត្វា-បច្ច័យ» តែប៉ុណ្ណោះឬ? ឧទាហរណ៍៖ គន្ត្វាន, គន្ត្វា។

110. Vacādīnaṃ vassuṭa vā.

១១០. ឱ្យផ្លាស់ វ-អក្សរ របស់ធាតុទាំងឡាយមាន វចធាតុ ជាដើម ជា ឧដ ខ្លះ។

Vacādīnaṃ vassa vā uṭa hoti kānubandhe-tve. Uttaṃ, vuttaṃ, uṭṭhaṃ, vuṭṭhaṃ, ‘atvetveva? Vatvāna, vatvā.

ការផ្លាស់ វ-អក្សរ របស់ធាតុទាំងឡាយមាន វចធាតុ ជាដើម ជា ឧដ ខ្លះ រមែងមាន ក្នុងព្រោះ ត-ការាទិបច្ច័យ ដែលមាន ក ជាអនុពន្ធ។ ឧទាហរណ៍៖ ឧត្តំ, វុត្តំ, ឧដ្ឋំ, វុដ្ឋំ។ ពាក្យថា «វៀរលែងតែ ត្វា-បច្ច័យ» តែប៉ុណ្ណោះឬ? ឧទាហរណ៍៖ វត្វាន, វត្វា។

111. Assu.

១១១. ឱ្យផ្លាស់ អ-អក្សរ ជា ឧ។

Vacādīnamassa u hoti kānubandhe-sve. Vuttaṃ, vuṭṭhaṃ.

ការផ្លាស់ អ-អក្សរ របស់ធាតុទាំងឡាយមាន វចធាតុ ជាដើម ជា ឧ រមែងមាន ក្នុងព្រោះ ត-ការាទិបច្ច័យ ដែលមាន ក ជាអនុពន្ធ។ ឧទាហរណ៍៖ វុត្តំ, វុដ្ឋំ។

112. Vaddhassa vā.

១១២. ឱ្យផ្លាស់ អ-អក្សរ របស់វឌ្ឍធាតុ ជា ឧ ខ្លះ។

Vaddhassa assa vā u hoti kānubandhe tve. Vuddho. Vaddho. Atvetveva? Vaddhitvāna, vaddhitvā, kathaṃ ‘vuttī’ti? ‘‘Vuttīmatte’’ti 3-69. nipātanā, ‘vattī’ti hoteva yathālakkhaṇaṃ.

ការផ្លាស់ អ-អក្សរ របស់វឌ្ឍធាតុ ជា ឧ ខ្លះ រមែងមាន ក្នុងព្រោះ ត-ការាទិបច្ច័យ ដែលមាន ក ជាអនុពន្ធ។ ឧទាហរណ៍៖ វុទ្ធោ, វទ្ធោ។ ពាក្យថា «វៀរលែងតែ ត្វា-បច្ច័យ» តែប៉ុណ្ណោះឬ? ឧទាហរណ៍៖ វឌ្ឍិត្វាន, វឌ្ឍិត្វា។ ចុះពាក្យថា «វុត្តិ» (vuttī) សម្រេចរូបដូចម្តេច? សម្រេចដោយការធ្លាក់ចុះ (និបាតនៈ) ក្នុងសូត្រថា «vuttīmatte» (៣-៦៩) ចំណែកឯពាក្យថា «វត្តិ» (vattī) រមែងមានទៅតាមលក្ខណៈពិតប្រាកដ។

113. Yajassa yassa ṭiyī.

១១៣. ឱ្យផ្លាស់ យ-អក្សរ របស់យជធាតុ ជា ឋិ និង យិ។

Yajassa [Pg.199] yassa ṭiyī honti kānubandhe-tve. Iṭṭhaṃ, yiṭṭhaṃ, atvetveva? Yajitvāna, yajitvā.

ការផ្លាស់ យ-អក្សរ របស់យជធាតុ ជា ឋិ និង យិ ទាំងឡាយ រមែងមាន ក្នុងព្រោះ ត-ការាទិបច្ច័យ ដែលមាន ក ជាអនុពន្ធ។ ឧទាហរណ៍៖ ឥដ្ឋំ, យិដ្ឋំ។ ពាក្យថា «វៀរលែងតែ ត្វា-បច្ច័យ» តែប៉ុណ្ណោះឬ? ឧទាហរណ៍៖ យជិត្វាន, យជិត្វា។

114. Ṭhāssi.

១១៤. ឱ្យផ្លាស់ ឋាធាតុ ជា ឥ។

Ṭhāssi hoti kānubandhe-tve. Ṭhito, atvetveva? Ṭhatvāna, ṭhatvā.

ការផ្លាស់ ឋាធាតុ ជា ឥ រមែងមាន ក្នុងព្រោះ ត-ការាទិបច្ច័យ ដែលមាន ក ជាអនុពន្ធ។ ឧទាហរណ៍៖ ឋិតោ។ ពាក្យថា «វៀរលែងតែ ត្វា-បច្ច័យ» តែប៉ុណ្ណោះឬ? ឧទាហរណ៍៖ ឋត្វាន, ឋត្វា។

115. Gāpānamī.

១១៥. ឱ្យផ្លាស់ គាធាតុ និង បាធាតុ ជា អី។

Gāpānamī hoti kānabandhe-tve. Gītaṃ, pītaṃ, atvetveva? Gāyitvā niccaṃ yāgamo, pāssa tu pītvāti bahulādhikārā.

ការផ្លាស់ គាធាតុ និង បាធាតុ ជា អី រមែងមាន ក្នុងព្រោះ ត-ការាទិបច្ច័យ ដែលមាន ក ជាអនុពន្ធ។ ឧទាហរណ៍៖ គីតំ, បីតំ។ ពាក្យថា «វៀរលែងតែ ត្វា-បច្ច័យ» តែប៉ុណ្ណោះឬ? ក្នុងរូបថា គាយិត្វា រមែងមាន យ-អាគម ជានិច្ច ចំណែកឯរូបរបស់បាធាតុ ជា បីត្វា ព្រោះអំណាចនៃពាក្យថា ពហុលំ (ច្រើនយ៉ាង)។

116. Janissā.

១១៦. ឱ្យផ្លាស់ ជនធាតុ ជា អា។

Janissa ā hoti kānubandhe-tve. Jāto. Atvetveva? Janitvā.

ការផ្លាស់ ជនធាតុ ជា អា រមែងមាន ក្នុងព្រោះ ត-ការាទិបច្ច័យ ដែលមាន ក ជាអនុពន្ធ។ ឧទាហរណ៍៖ ជាតោ។ ពាក្យថា «វៀរលែងតែ ត្វា-បច្ច័យ» តែប៉ុណ្ណោះឬ? ឧទាហរណ៍៖ ជនិត្វា។

117. Sāsassa sisa vā.

១១៧. ឱ្យផ្លាស់ សាសធាតុ ជា សិស ខ្លះ។

Sāsassa sisa vā hoti kānubandhe-tve. Siṭṭhaṃ, satthaṃ, sisso, sāsiyo atvetveva? Anusāsitvāna.

ការផ្លាស់ សាសធាតុ ជា សិស ខ្លះ រមែងមាន ក្នុងព្រោះ ត-ការាទិបច្ច័យ ដែលមាន ក ជាអនុពន្ធ។ ឧទាហរណ៍៖ សិដ្ឋំ, សត្ថំ, សិស្សោ, សាសិយោ។ ពាក្យថា «វៀរលែងតែ ត្វា-បច្ច័យ» តែប៉ុណ្ណោះឬ? ឧទាហរណ៍៖ អនុសាសិត្វាន។

118. Karassā tave.

១១៨. ឱ្យផ្លាស់ ករធាតុ ជា អា ក្នុងព្រោះ តវេ-បច្ច័យ។

Karassa ā hoti tave. Kātave.

ការផ្លាស់ ករធាតុ ជា អា រមែងមាន ក្នុងព្រោះ តវេ-បច្ច័យ។ ឧទាហរណ៍៖ កាតវេ។

119. Tuṃtunatabbesu vā.

១១៩. ឱ្យផ្លាស់ [ករធាតុ ជា អា] ខ្លះ ក្នុងព្រោះ តុំ, តុន និង តព្វ បច្ច័យទាំងឡាយ។

Tumādīsu vā karassā hoti. Kātuṃ kattuṃ, kātuna kattuna, kātabbaṃ kattabbaṃ.

ការផ្លាស់ ករធាតុ ជា អា ខ្លះ រមែងមាន ក្នុងព្រោះ តុំ-បច្ច័យ ជាដើម។ ឧទាហរណ៍៖ កាតុំ កត្តុំ, កាតុន កត្តុន, កាតព្វំ កត្តព្វំ។

120. Ñāssa ne jā.

១២០. ឱ្យផ្លាស់ ញាធាតុ ជា ជា ក្នុងព្រោះ ន-អក្សរ។

Ñādhātussa [Pg.200] jā hoti nakāre. Jānituṃ, jānanto, neti kiṃ? Ñāto.

ការផ្លាស់ ញាធាតុ ជា ជា រមែងមាន ក្នុងព្រោះ ន-អក្សរ។ ឧទាហរណ៍៖ ជានិតុំ, ជានន្តោ។ ពាក្យថា «ក្នុងព្រោះ ន-អក្សរ» ដើម្បីអ្វី? ឧទាហរណ៍៖ ញាតោ។

121. Sakāpānaṃ kukakū ṇe.

១២១. ឱ្យចុះ កុ និង កូ អាគម ដល់ សកធាតុ និង អាបធាតុ ក្នុងព្រោះ ណ-អក្សរ។

Sakaāpānaṃ kukakuiccete āgamā honti ṇakāre. Sakkuṇanto, pāpuṇanto, sakkuṇoti, pāpuṇoti, ṇeti kiṃ? Sakkoti, pāpeti.

អាគមទាំងឡាយគឺ កុ និង ក ទាំងនេះ រមែងមានដល់ សកធាតុ និង អាបធាតុ ក្នុងព្រោះ ណ-អក្សរ។ ឧទាហរណ៍៖ សក្កុណន្តោ, បាបុណន្តោ, សក្កុណោតិ, បាបុណោតិ។ ពាក្យថា «ក្នុងព្រោះ ណ-អក្សរ» ដើម្បីអ្វី? ឧទាហរណ៍៖ សក្កោតិ, បាបេតិ។

122. Nito cissa cho.

១២២. ឱ្យផ្លាស់ ច-អក្សរ ខាងក្រោយពី និ-ឧបសគ្គ ជា ឆ។

Nismā parassa cissa cho hoti. Nicchayo.

ការផ្លាស់ ច-អក្សរ ខាងក្រោយពី និ-ឧបសគ្គ ជា ឆ រមែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ និច្ឆយោ។

123. Jarasadānamīma vā.

១២៣. ឱ្យចុះ អីម-បច្ច័យ ខាងក្រោយពីស្រៈខាងចុងរបស់ជរធាតុ និងសទធាតុ ខ្លះ។

Jarasadānamantasarā paro īma hoti vibhāsā. Jīraṇaṃ, jīrati, jīrāpeti, nisīditabbaṃ, nisīdanaṃ, nisīdituṃ, nisīdati, vāti kiṃ? Jarā, nisajjā, ‘īma vā’ti yogavibhāgā aññesampi, ahīratha, saṃyogādi lopotthassa.

ការចុះ អីម-បច្ច័យ ខាងក្រោយពីស្រៈខាងចុងរបស់ជរធាតុ និងសទធាតុ រមែងមាន តាមជម្រើស (ខ្លះ)។ ឧទាហរណ៍៖ ជីរណំ, ជីរតិ, ជីរាបេតិ, និសីទិតព្វំ, និសីទនំ, និសីទិតុំ, និសីទតិ។ ពាក្យថា «ខ្លះ» ដើម្បីអ្វី? ឧទាហរណ៍៖ ជរា, និសជ្ជា។ ដោយការបែងចែកសូត្រ (យោគវិភាគ) ថា «īma vā» នេះ ទោះបីជាធាតុដទៃទៀតក៏ដោយ ក៏រមែងមានដែរ ដូចជា អហីរថ ដើម្បីប្រយោន៍ដល់ការលុបអក្សរដើមនៃព្យញ្ជនៈសញ្ញោគ។

124. Disassa passa dassa dasa da dakkhā.

១២៤. ឱ្យផ្លាស់ ទិសធាតុ ជា បស្ស, ទស្ស, ទស, ទ និង ទក្ខ ខ្លះ។

Disassa passādayo honti vibhāsā. Vipassanā, vipassituṃ, vipassati, sudassī, piyadassī, dhammadassī, sudassaṃ, dassanaṃ, dasseti, daṭṭhabbaṃ. Daṭṭhā, daṭṭhuṃ, duddaso, addasa, addā, addaṃ, addakkhi, dakkhissati, vātveva? Dissanti bālā.

ការផ្លាស់ ទិសធាតុ ជា បស្ស ជាដើម រមែងមាន តាមជម្រើស (ខ្លះ)។ ឧទាហរណ៍៖ វិបស្សនា, វិបស្សិតុំ, វិបស្សតិ, សុទស្សី, បិយទស្សី, ធម្មទស្សី, សុទស្សំ, ទស្សនំ, ទស្សេតិ, ទដ្ឋព្វំ, ទដ្ឋា, ទដ្ឋុំ, ទុទ្ទសោ, អទ្ទស, អទ្ទា, អទ្ទំ, អទ្ទក្ខិ, ទក្ខិស្សតិ។ ពាក្យថា «ខ្លះ» តែប៉ុណ្ណោះឬ? ឧទាហរណ៍៖ ទិស្សន្តិ ពាលា។

125. Samānā ro rīrikkhakesu.

១២៥. ឱ្យផ្លាស់ ទិសធាតុ ខាងក្រោយពី សមានសព្ទ ជា រ ខ្លះ ក្នុងព្រោះ រី និង រិក្ខកៈ ជាដើម។

Samānasaddato [Pg.201] parassa disassa ra hoti vā rīvikkhakesu. Sarī, sadī, sarikkho, sadikkho, sariso, sadiso.

ការផ្លាស់ ទិសធាតុ ខាងក្រោយពីសមានសព្ទ ជា រ ខ្លះ រមែងមាន ក្នុងព្រោះ រី និង វិក្ខកៈ (រិក្ខកៈ) ទាំងឡាយ។ ឧទាហរណ៍៖ សរី, សទី, សរិក្ខោ, សទិក្ខោ, សរិសោ, សទិសោ។

126. Dahassa dassa ḍo.

១២៦. ឱ្យផ្លាស់ ទ-អក្សរ របស់ទហធាតុ ជា ឌ ខ្លះ។

Dahassa dassa ḍo hoti vā. Ḍāho, dāho, ḍahati, dahati.

ការផ្លាស់ ទ-អក្សរ របស់ទហធាតុ ជា ឌ ខ្លះ រមែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ ឌាហោ, ទាហោ, ឌហតិ, ទហតិ។

127. Anaghaṇa svāparīhi ḷo.

១២៧. ឱ្យផ្លាស់ ទ-អក្សរ របស់ទហធាតុ ខាងក្រោយពី អា និង បរិ ជា ឡ ក្នុងព្រោះបច្ច័យដែលមិនមែនជា ឃ និង ណ។

Āparīhi parassa dahassa dassa ḷo hoti anaghaṇasu. Āḷahanaṃ, pariḷāho.

ការផ្លាស់ ទ-អក្សរ របស់ទហធាតុ ខាងក្រោយពី អា និង បរិ ជា ឡ រមែងមាន ក្នុងព្រោះបច្ច័យដែលមិនមែនជា ឃ និង ណ។ ឧទាហរណ៍៖ អាឡហនំ, បរិឡាហោ។

128. Atyādintesvatthissa bhū.

១២៨. ឱ្យផ្លាស់ អសធាតុ (ក្នុងអត្ថថា មាន, ប្រព្រឹត្តទៅ) ជា ភូ ក្នុងព្រោះបច្ច័យទាំងឡាយ វៀរលែងតែ តិ-វិភត្តិ ជាដើម ចេញ។

Tyādintavajjitesu paccayesu ‘asa=bhuvi’iccassa bhū hoti. Bhavitabbaṃ. Ādesavidhānamasassāppayogatthametasmiṃ visaye, etena katthaci kassaci dhātussa appayogāpi ñāpito hoti. Atyādintesūti kiṃ? Atthi, santo, atthissāti kiṃ? Assatissa mā hotu.

ក្នុងព្រោះបច្ច័យទាំងឡាយដែលវៀរលែងតែ តិ-វិភត្តិ ជាដើម ការផ្លាស់ អសធាតុ (ក្នុងអត្ថថា មាន, ប្រព្រឹត្តទៅ) ជា ភូ រមែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ ភវិតព្វំ។ វិធាននៃការផ្លាស់ប្តូរនេះ គឺដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការមិនប្រើប្រាស់នូវ អសធាតុ ក្នុងវិស័យនេះ ដោយវិធាននេះ ជួនកាលការមិនប្រើប្រាស់នូវធាតុណាមួយ ក៏រមែងត្រូវបានដឹងផងដែរ។ ពាក្យថា «វៀរលែងតែ តិ-វិភត្តិ ជាដើម» ដើម្បីអ្វី? ឧទាហរណ៍៖ អត្ថិ, សន្តោ។ ពាក្យថា «របស់អសធាតុ» ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីកុំឱ្យមានដល់ អស្សធាតុ។

129. Aāssāādīsu.

១២៩. ឱ្យផ្លាស់ [អសធាតុ ជា ភូ] ក្នុងព្រោះ អ, អា, ស្សា ជាដើម។

Aādo, āādo, ssādo ca atthissa bhū hoti. Babhūva, abhavā, abhavissā, bhavissati.

ការផ្លាស់ អសធាតុ ជា ភូ រមែងមាន ក្នុងព្រោះ អ-ការាទិ, អា-ការាទិ និង ស្សា-ការាទិ បច្ច័យទាំងឡាយ។ ឧទាហរណ៍៖ ពភូវ, អភវា, អភវិស្សា, ភវិស្សតិ។

130. Ntamānantiyiyuṃsvādilopo. Ntādisūtthissādilopo hoti. Santo, samāno, santi, santu, siyā, siyuṃ, etesvīti kiṃ? Atthi.

១៣០. ការលុបអក្សរដើមរបស់អសធាតុ រមែងមាន ក្នុងព្រោះ ន្ត-បច្ច័យ ជាដើម។ ឧទាហរណ៍៖ សន្តោ, សមានោ, សន្តិ, សន្តុ, សិយា, សិយុំ។ ពាក្យថា «ក្នុងព្រោះបច្ច័យទាំងនេះ» ដើម្បីអ្វី? ឧទាហរណ៍៖ អត្ថិ។

131. Pādito ṭhāssa vā ṭhaho kvaci.

១៣១. ឱ្យផ្លាស់ ឋាធាតុ ខាងក្រោយពី ប-ឧបសគ្គ ជាដើម ជា ឋហ ខ្លះ ជួនកាល។

Pādīhi [Pg.202] kiriyāvisesajotakehi saddehi parassa ṭhāssa kvaci ṭhaho vā hoti. Saṇṭhahanto santiṭṭhanto. Saṇṭhahati, santiṭṭhati. Pa parā apa saṃ anu ava o ni du vi adhi api atisu u abhi pati pari upa ā pādī. Kvacīti kiṃ? Saṇṭhiti.

ការផ្លាស់ ឋាធាតុ ខាងក្រោយពីសព្ទទាំងឡាយមាន ប-ឧបសគ្គ ជាដើម ដែលជាគ្រឿងញ៉ាំងសេចក្តីប្លែកនៃកិរិយាឱ្យភ្លឺច្បាស់ ជា ឋហ ខ្លះ ជួនកាល រមែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ សណ្ឋហន្តោ សន្តិដ្ឋន្តោ, សណ្ឋហតិ សន្តិដ្ឋតិ។ ឧបសគ្គទាំងឡាយមាន ប, បរា, អប, សំ, អនុ, អវ, ឱ, និ, ទុ, វិ, អធិ, អបិ, អតិ, សុ, ឧ, អភិ, បតិ, បរិ, ឧប, អា ហៅថា បាទិ (ពួក ប-ឧបសគ្គ)។ ពាក្យថា «ជួនកាល» ដើម្បីអ្វី? ឧទាហរណ៍៖ សណ្ឋិតិ។

132. Dāssiyaṅa.

១៣២. ឱ្យផ្លាស់ ទាធាតុ ជា អិយគ។

Pādito parassa dāssa iyaṅa hoti kvaci. Anādiyitvā, samādiyati, kvacitveva? Ādāya.

ការផ្លាស់ ទាធាតុ ខាងក្រោយពី ប-ឧបសគ្គ ជាដើម ជា អិយគ ជួនកាល រមែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ អនាទិយិត្វា, សមាទិយតិ។ ពាក្យថា «ជួនកាល» តែប៉ុណ្ណោះឬ? ឧទាហរណ៍៖ អាទាយ។

133. Karotissa kho.

១៣៣. ឱ្យផ្លាស់ ករធាតុ ជា ខ ខ្លះ។

Pādito parassa karassa kvaci kha hoti. Saṅkhāro, saṅkharīyati, karassāti avatvā karotissāti vacanaṃ timhi ca vikaraṇuppattiñāpetuṃ.

ការផ្លាស់ ករធាតុ ខាងក្រោយពី ប-ឧបសគ្គ ជាដើម ជា ខ ជួនកាល រមែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ សង្ខារោ, សង្ខរិយតិ។ ការមិនពោលថា «ករស្ស» តែពោលថា «ករោតិស្ស» វិញនោះ គឺដើម្បីញ៉ាំងការកើតឡើងនៃវិករណបច្ច័យ ក្នុងព្រោះ តិ-វិភត្តិ ឱ្យដឹងច្បាស់។

134. Purāsmā.

១៣៤. ខាងក្រោយពី បុរា-សព្ទ។

Purā iccasmā nipātā parassa karassa kha hoti. Purakkhatvā, purekkhāro-ettaṃ tadaminādipāṭhā.

ការតម្រូវជា ខ-អក្សរ នៃ ករធាតុ ដែលនៅខាងក្រោយអំពីនិបាតគឺ បុរា តែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ បុរក្ខត្វា, បុរេក្ខារោ ទាំងនេះ សម្រេចដោយបាឋៈមាន តទមិនា ជាដើម។

135. Nito kamassa.

១៣៥. ការតម្រូវជា ខ-អក្សរ នៃ កមធាតុ ដែលនៅខាងក្រោយអំពី និ-ឧបសគ្គ តែងមាន។

Nismā parassa kamassa kvaci kha hoti, nikkhamati, kvacitveva? Nikkamo.

ការតម្រូវជា ខ-អក្សរ នៃ កមធាតុ ដែលនៅខាងក្រោយអំពី និ-ឧបសគ្គ តែងមានខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ និក្ខមតិ។ ពាក្យថា ខ្លះ នោះ ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីមិនឲ្យមានក្នុងពាក្យជាដើមថា និក្កមោ។

136. Yuvaṇṇānamiyaṅuvaṅa sare.

១៣៦. ការតម្រូវជា អិយង្ស និង ឧវង្ស នៃឥវណ្ណៈ និងឧវណ្ណៈ ទាំងឡាយ ក្នុងព្រោះស្រៈខាងក្រោយ តែងមាន។

Ivaṇṇuvaṇṇattānaṃ kriyatthānamiyaṅuvaṅa hoti sare kvaci. Vediyati, bruvanti, sareti kiṃ? Nivedeti, brūti, kvacitveva? Jayati, bhavati.

ការតម្រូវជា អិយង្ស និង ឧវង្ស នៃឥវណ្ណៈ និងឧវណ្ណៈ ទាំងឡាយ ដែលជាចំណែកនៃធាតុ ក្នុងព្រោះស្រៈខាងក្រោយ តែងមានខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ វេទិយតិ, ព្រុវន្តិ។ ពាក្យថា ក្នុងព្រោះស្រៈខាងក្រោយ នោះ ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីមិនឲ្យមានក្នុងពាក្យជាដើមថា និវេទេតិ, ព្រូតិ។ ពាក្យថា ខ្លះ នោះ ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីមិនឲ្យមានក្នុងពាក្យជាដើមថា ជយតិ, ភវតិ។

137. Aññādissāssī kye.

១៣៧. ការតម្រូវជា ឦ-អក្សរ នៃធាតុមាន ញាធាតុ ជាដើម ដែលមាន អា-អក្សរ ជាទីបំផុត ក្នុងព្រោះ ក្យ-បច្ច័យ តែងមាន។

Ñādito-ññassa [Pg.203] ākārantassa kriyatthassa ī hoti kye. Dīyati, aññādissāti kiṃ? Ñāyati, tāyatiṃ.

ការតម្រូវជា ឦ-អក្សរ នៃធាតុដែលមាន អា-អក្សរ ជាទីបំផុត ក្រៅអំពី ញាធាតុ ក្នុងព្រោះ ក្យ-បច្ច័យ តែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ ទីយតិ។ ពាក្យថា ក្រៅអំពី ញាធាតុ ជាដើម នោះ ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីមិនឲ្យមានក្នុងពាក្យជាដើមថា ញាយតិ, តាយតិ។

138. Tanassā vā.

១៣៨. ការតម្រូវជា អា-អក្សរ នៃ តនធាតុ ក្នុងព្រោះ ក្យ-បច្ច័យ តែងមានខ្លះ។

Tanassa ā hoti vā kye. Tāyate, taññate.

ការតម្រូវជា អា-អក្សរ នៃ តនធាតុ ក្នុងព្រោះ ក្យ-បច្ច័យ តែងមានខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ តាយតេ, តញ្ញតេ។

139. Dīgho sarassa.

១៣៩. ការធ្វើស្រៈឲ្យមានសំឡេងវែង (ទីឃៈ) នៃស្រៈជាទីបំផុតនៃធាតុ ក្នុងព្រោះ ក្យ-បច្ច័យ តែងមាន។

Sarantassa kriyatthassa dīgho hoti kye, cīyate, sūyate.

ការធ្វើស្រៈឲ្យមានសំឡេងវែង នៃធាតុដែលមានស្រៈជាទីបំផុត ក្នុងព្រោះ ក្យ-បច្ច័យ តែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ ចីយតេ, សូយតេ។

140. Sānantarassa tassa ṭho.

១៤០. ការតម្រូវជា ឋ-អក្សរ នៃ ត-អក្សរ ដែលនៅបន្ទាប់ពី ស-អក្សរ ជាទីបំផុតនៃធាតុ តែងមាន។

Sakārantato kriyatthā parassā-nantarassa takārassa ṭha hoti. Tuṭṭho, tuṭṭhavā, tuṭṭhabbaṃ, tuṭṭhi, anantarassāti kiṃ? Tussitvā.

ការតម្រូវជា ឋ-អក្សរ នៃ ត-អក្សរ ដែលនៅបន្ទាប់ភ្លាមអំពីធាតុដែលមាន ស-អក្សរ ជាទីបំផុត តែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ តុដ្ឋោ, តុដ្ឋវា, តុដ្ឋព្វំ, តុដ្ឋិ។ ពាក្យថា បន្ទាប់ភ្លាម នោះ ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីមិនឲ្យមានក្នុងពាក្យជាដើមថា តុស្សិត្វា។

141. Kasassima ca vā.

១៤១. ការតម្រូវជា ឋ-អក្សរ នៃ ត-អក្សរ ដែលនៅបន្ទាប់ពី កសធាតុ និងការតម្រូវជា ឥម-អាទេស ជំនួស កសធាតុ តែងមានខ្លះ។

Kasasmā parassānantarassa tassa ṭha hoti kasassa vā ima ca. Kiṭṭhaṃ, kaṭṭhaṃ, anantarassātveva? Kasitabbaṃ.

ការតម្រូវជា ឋ-អក្សរ នៃ ត-អក្សរ ដែលនៅបន្ទាប់ភ្លាមអំពី កសធាតុ តែងមាន ហើយការតម្រូវជា ឥម-អាទេស ជំនួស កសធាតុ ក៏តែងមានខ្លះដែរ។ ឧទាហរណ៍៖ កិដ្ឋំ, កដ្ឋំ។ ពាក្យថា បន្ទាប់ភ្លាម នោះ ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីមិនឲ្យមានក្នុងពាក្យជាដើមថា កសិតព្វំ។

142. Dhastotrastā.

១៤២. ពាក្យថា ធស្តៈ និង ត្រស្តៈ ទាំងនេះ តែងសម្រេចដោយវិធីនិបាតនៈ។

Ete saddā nipaccante.

សព្ទទាំងឡាយនេះ តែងសម្រេចដោយវិធីនិបាតនៈ។

143. Pucchādito.

១៤៣. ការតម្រូវជា ឋ-អក្សរ នៃ ត-អក្សរ ដែលនៅបន្ទាប់ពីធាតុទាំងឡាយមាន បុច្ឆធាតុ ជាដើម តែងមាន។

Pucchādīhi [Pg.204] kriyatthehi parassānantarassa takārassa ṭha hoti. Puṭṭho, bhaṭṭho, yiṭṭho, anantarassātveva? Pucchitvā.

ការតម្រូវជា ឋ-អក្សរ នៃ ត-អក្សរ ដែលនៅបន្ទាប់ភ្លាមអំពីធាតុទាំងឡាយមាន បុច្ឆធាតុ ជាដើម តែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ បុដ្ឋោ, ភដ្ឋោ, យិដ្ឋោ។ ពាក្យថា បន្ទាប់ភ្លាម នោះ ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីមិនឲ្យមានក្នុងពាក្យជាដើមថា បុច្ឆិត្វា។

144. Sāsa vasa saṃsa sasā tho.

១៤៤. ការតម្រូវជា ថ-អក្សរ នៃ ត-អក្សរ ដែលនៅបន្ទាប់ពី សាសធាតុ វសធាតុ សំសធាតុ និង សសធាតុ ទាំងឡាយ តែងមាន។

Etehi parassānantarassa tassa tha hoti, satthaṃ, vatthaṃ, pasatthaṃ, satthaṃ. Kathamanusiṭṭho (vuṭṭho) ti? ‘Tathanarānaṃ ṭaṭṭhaṇalā’ 1-52 ti ṭṭho, anantarassātveva? Sāsituṃ.

ការតម្រូវជា ថ-អក្សរ នៃ ត-អក្សរ ដែលនៅបន្ទាប់ភ្លាមអំពីធាតុទាំងឡាយនេះ តែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ សត្ថំ, វត្ថំ, បសត្ថំ, សត្ថំ។ សួរថា ចុះពាក្យថា អនុសិដ្ឋោ (ឬ វុដ្ឋោ) សម្រេចដូចម្តេច? ឆ្លើយថា សម្រេចជា ដ្ឋ-អក្សរ ដោយសូត្រថា «តថនរានំ ដ្ឋដ្ឋណលា» (កច្ចាយនៈ ១-៥២)។ ពាក្យថា បន្ទាប់ភ្លាម នោះ ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីមិនឲ្យមានក្នុងពាក្យជាដើមថា សាសិតុំ។

145. Dho dhahabhehi.

១៤៥. ការតម្រូវជា ធ-អក្សរ នៃ ត-អក្សរ ដែលនៅបន្ទាប់ពីធាតុទាំងឡាយមាន ធ-អក្សរ ហ-អក្សរ និង ភ-អក្សរ ជាទីបំផុត តែងមាន។

Dhakārahakārabhakārantehi kriyatthehi parassānantarassa tassa dha hoti. Vuddho, duddhaṃ, laddhaṃ.

ការតម្រូវជា ធ-អក្សរ នៃ ត-អក្សរ ដែលនៅបន្ទាប់ភ្លាមអំពីធាតុទាំងឡាយមាន ធការៈ ហការៈ និង ភការៈ ជាទីបំផុត តែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ វុទ្ធោ, ទុទ្ធំ, លទ្ធំ។

146. Dahā ḍho.

១៤៦. ការតម្រូវជា ឍ-អក្សរ នៃ ត-អក្សរ ដែលនៅបន្ទាប់ពី ទហធាតុ តែងមាន។

Dahā parassānantarassa tassa ḍha hoti. Daḍḍho.

ការតម្រូវជា ឍ-អក្សរ នៃ ត-អក្សរ ដែលនៅបន្ទាប់ភ្លាមអំពី ទហធាតុ តែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ ទឌ្ឍោ។

147. Bahassuma ca.

១៤៧. ការតម្រូវជា ឍ-អក្សរ នៃ ត-អក្សរ ដែលនៅបន្ទាប់ពី ពហធាតុ តែងមាន ហើយការតម្រូវជា ឧ-អក្សរ ជំនួស អ-អក្សរ នៃពហធាតុនោះ ក៏តែងមានដែរ។

Bahā parassānantarassa tassa ḍho hoti, bahassuma ca ḍhasanniyogena. Buḍḍho.

ការតម្រូវជា ឍ-អក្សរ នៃ ត-អក្សរ ដែលនៅបន្ទាប់ភ្លាមអំពី ពហធាតុ តែងមាន ហើយការតម្រូវជា ឧ-អក្សរ ជំនួស អ-អក្សរ នៃពហធាតុនោះ ដោយការផ្សំជាមួយ ឍ-អាទេស ក៏តែងមានដែរ។ ឧទាហរណ៍៖ ពុឌ្ឍោ។

148. Ruhādīhi ho ḷa ca.

១៤៨. ការតម្រូវជា ហ-អក្សរ នៃ ត-អក្សរ ដែលនៅបន្ទាប់ពីធាតុទាំងឡាយមាន រុហធាតុ ជាដើម តែងមាន ហើយការតម្រូវជា ឡ-អក្សរ ជំនួសអក្សរជាទីបំផុតនៃធាតុ ក៏តែងមានដែរ។

Rahādīhi parassānantarassa tassa ha hoti ḷo cāntassa. Āruḷho, gūḷho, vūḷho, bāḷho, (ogāḷho), anantarassātveva? Ārohituṃ.

ការតម្រូវជា ហ-អក្សរ នៃ ត-អក្សរ ដែលនៅបន្ទាប់ភ្លាមអំពីធាតុទាំងឡាយមាន រុហធាតុ ជាដើម តែងមាន ហើយការតម្រូវជា ឡ-អក្សរ ជំនួសអក្សរជាទីបំផុតនៃធាតុ ក៏តែងមានដែរ។ ឧទាហរណ៍៖ អារុឡ្ហោ, គូឡ្ហោ, វូឡ្ហោ, ពាឡ្ហោ, (ឱគាឡ្ហោ)។ ពាក្យថា បន្ទាប់ភ្លាម នោះ ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីមិនឲ្យមានក្នុងពាក្យជាដើមថា អារោហិតុំ។

149. Muhā vā.

១៤៩. ការតម្រូវជា ហ-អក្សរ នៃ ត-អក្សរ ដែលនៅបន្ទាប់ពី មុហធាតុ តែងមានខ្លះ។

Muhā [Pg.205] parassānantarassa tassa ha hoti vā ḷo cāntassa hasanniyogena. Mūḷho, muddho.

ការតម្រូវជា ហ-អក្សរ នៃ ត-អក្សរ ដែលនៅបន្ទាប់ភ្លាមអំពី មុហធាតុ តែងមានខ្លះ ហើយការតម្រូវជា ឡ-អក្សរ ជំនួសអក្សរជាទីបំផុតនៃធាតុ ដោយការផ្សំជាមួយ ហ-អាទេស ក៏តែងមានដែរ។ ឧទាហរណ៍៖ មូឡ្ហោ, មុទ្ធោ។

150. Bhidādito no ktaktavantūnaṃ.

១៥០. ការតម្រូវជា ន-អក្សរ នៃ ត-អក្សរ នៃ ក្ត និង ក្តវន្តុ បច្ច័យ ទាំងឡាយ ដែលនៅខាងក្រោយអំពីធាតុទាំងឡាយមាន ភិទធាតុ ជាដើម តែងមាន។

Bhidādito paresaṃ ktaktavantūnaṃ tassa no hoti. Bhinno bhinnavā, chinno chinnavā, channo channavā, chinno khinnavā, uppanno uppannavā, sinno, sinnavā, sanno sannavā, pīno pīnavā, sūno sūnavā, dīno dīnavā, ḍīno ḍīnavā, līno līnavā, lūno lūnavā, ktaktavantūnanti kiṃ? Bhitti, chitti, bhettuṃ, chettuṃ.

ការតម្រូវជា ន-អក្សរ នៃ ត-អក្សរ នៃ ក្ត និង ក្តវន្តុ បច្ច័យ ទាំងឡាយ ដែលនៅខាងក្រោយអំពីធាតុទាំងឡាយមាន ភិទធាតុ ជាដើម តែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ ភិន្នោ ភិន្នវា, ឆិន្នោ ឆិន្នវា, ឆន្នោ ឆន្នវា, ខិន្នោ ខិន្នវា, ឧប្បន្នោ ឧប្បន្នវា, សិន្នោ សិន្នវា, សន្នោ សន្នវា, ពីនោ ពីនវា, សូនោ សូនវា, ទីនោ ទីនវា, ឌីនោ ឌីនវា, ឡីនោ ឡីនវា, លូនោ លូនវា។ ពាក្យថា នៃ ក្ត និង ក្តវន្តុ បច្ច័យ ទាំងឡាយ នោះ ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីមិនឲ្យមានក្នុងពាក្យជាដើមថា ភិត្តិ, ឆិត្តិ, ភេត្តុំ, ឆេត្តុំ។

151. Dātvinno.

១៥១. ការតម្រូវជា ឥន្ន-អាទេស ជំនួស ត-អក្សរ នៃ ក្ត និង ក្តវន្តុ បច្ច័យ ទាំងឡាយ ដែលនៅខាងក្រោយអំពី ទាធាតុ តែងមាន។

Dāto paresaṃ ktaktavantūnaṃ tassa inno hoti. Dinno, dinnavā.

ការតម្រូវជា ឥន្ន-អាទេស ជំនួស ត-អក្សរ នៃ ក្ត និង ក្តវន្តុ បច្ច័យ ទាំងឡាយ ដែលនៅខាងក្រោយអំពី ទាធាតុ តែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ ទិន្នោ, ទិន្នវា។

152. Kirādīhi ṇo.

១៥២. ការតម្រូវជា ណ-អក្សរ នៃ ត-អក្សរ នៃ ក្ត និង ក្តវន្តុ បច្ច័យ ទាំងឡាយ ដែលនៅខាងក្រោយអំពីធាតុទាំងឡាយមាន កិរធាតុ ជាដើម តែងមាន។

Kirādīhi paresaṃ ktaktavantūnaṃ tassānantarassa ṇa hoti, kiṇṇo kiṇṇavā, puṇṇo puṇṇavā, khīṇo khīṇavā.

ការតម្រូវជា ណ-អក្សរ នៃ ត-អក្សរ ដែលនៅបន្ទាប់ភ្លាម នៃ ក្ត និង ក្តវន្តុ បច្ច័យ ទាំងឡាយ ដែលនៅខាងក្រោយអំពីធាតុទាំងឡាយមាន កិរធាតុ ជាដើម តែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ កិណ្ណោ កិណ្ណវា, បុណ្ណោ បុណ្ណវា, ខីណោ ខីណវា។

153. Tarādīhi riṇṇo.

១៥៣. ការតម្រូវជា រិណ្ណ-អាទេស ជំនួស ត-អក្សរ នៃ ក្ត និង ក្តវន្តុ បច្ច័យ ទាំងឡាយ ដែលនៅខាងក្រោយអំពីធាតុទាំងឡាយមាន តរធាតុ ជាដើម តែងមាន។

Tarādīhi paresaṃ ktaktavantūnaṃ tassa riṇṇo hoti. Tiṇṇo tiṇṇavā, jiṇṇo jiṇṇavā, ciṇṇo ciṇṇavā.

ការតម្រូវជា រិណ្ណ-អាទេស ជំនួស ត-អក្សរ នៃ ក្ត និង ក្តវន្តុ បច្ច័យ ទាំងឡាយ ដែលនៅខាងក្រោយអំពីធាតុទាំងឡាយមាន តរធាតុ ជាដើម តែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ តិណ្ណោ តិណ្ណវា, ជិណ្ណោ ជិណ្ណវា, ចិណ្ណោ ចិណ្ណវា។

154. Go sanjādīhi.

១៥៤. ការតម្រូវជា គ-អក្សរ នៃ ត-អក្សរ នៃ ក្ត និង ក្តវន្តុ បច្ច័យ ទាំងឡាយ ដែលនៅខាងក្រោយអំពីធាតុទាំងឡាយមាន ភញ្ជធាតុ ជាដើម តែងមាន។

Bhanjādīhi paresaṃ ktaktavantūnaṃ tassānantarassa ga hoti. Bhaggo bhaggavā, laggo laggavā, nimuggo nimuggavā, saṃviggo saṃviggavā.

ការតម្រូវជា គ-អក្សរ នៃ ត-អក្សរ ដែលនៅបន្ទាប់ភ្លាម នៃ ក្ត និង ក្តវន្តុ បច្ច័យ ទាំងឡាយ ដែលនៅខាងក្រោយអំពីធាតុទាំងឡាយមាន ភញ្ជធាតុ ជាដើម តែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ ភគ្គោ ភគ្គវា, លគ្គោ លគ្គវា, និមុគ្គោ និមុគ្គវា, សំវិគ្គោ សំវិគ្គវា។

155. Susā kho.

១៥៥. ការតម្រូវជា ខ-អក្សរ នៃ ត-អក្សរ នៃ ក្ត និង ក្តវន្តុ បច្ច័យ ទាំងឡាយ ដែលនៅខាងក្រោយអំពី សុសធាតុ តែងមាន។

Susā [Pg.206] paresaṃ ktaktavantūnaṃ tassa kho hoti. Sukkho sukkhavā.

ការតម្រូវជា ខ-អក្សរ នៃ ត-អក្សរ នៃ ក្ត និង ក្តវន្តុ បច្ច័យ ទាំងឡាយ ដែលនៅខាងក្រោយអំពី សុសធាតុ តែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ សុក្ខោ សុក្ខវា។

156. Pacā ko.

១៥៦. ការតម្រូវជា ក-អក្សរ នៃ ត-អក្សរ នៃ ក្ត និង ក្តវន្តុ បច្ច័យ ទាំងឡាយ ដែលនៅខាងក្រោយអំពី បចធាតុ តែងមាន។

Pacā paresaṃ ktaktavantūnaṃ tassa ko hoti. Pakko pakkavā.

ការតម្រូវជា ក-អក្សរ នៃ ត-អក្សរ នៃ ក្ត និង ក្តវន្តុ បច្ច័យ ទាំងឡាយ ដែលនៅខាងក្រោយអំពី បចធាតុ តែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ បក្កោ បក្កវា។

157. Mucā vā.

១៥៧. ការតម្រូវជា ក-អក្សរ នៃ ត-អក្សរ នៃ ក្ត និង ក្តវន្តុ បច្ច័យ ទាំងឡាយ ដែលនៅខាងក្រោយអំពី មុចធាតុ តែងមានខ្លះ។

Mucā paresaṃ ktaktavantūnaṃ tassa ko vā hoti. Mukko mutto, mukkavā muttavā. ‘Sakko’ti ṇvādīsu siddhaṃ, ktaktavantūsu satto, sattāvātveva hoti.

ការតម្រូវជា ក-អក្សរ នៃ ត-អក្សរ នៃ ក្ត និង ក្តវន្តុ បច្ច័យ ទាំងឡាយ ដែលនៅខាងក្រោយអំពី មុចធាតុ តែងមានខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ មុក្កោ (ឬ មុត្តោ), មុក្កវា (ឬ មុត្តវា)។ ពាក្យថា «សក្កោ» សម្រេចក្នុង ណ្វាទិបច្ច័យ ទាំងឡាយ, ចំណែកក្នុង ក្ត និង ក្តវន្តុ បច្ច័យ ទាំងឡាយ តែងមានរូបជា «សត្តោ, សត្តវា» ប៉ុណ្ណោះ។

158. Lopo vaḍḍhā ktissa.

១៥៨. ការលុប ត-អក្សរ នៃ ក្តិ-បច្ច័យ ដែលនៅខាងក្រោយអំពី វឌ្ឍធាតុ តែងមាន។

Vaḍḍhā parassa ktissa tassa lopo hoti. Vaḍḍhi.

ការលុប ត-អក្សរ នៃ ក្តិ-បច្ច័យ ដែលនៅខាងក្រោយអំពី វឌ្ឍធាតុ តែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ វឌ្ឍិ។

159. Kvissa.

១៥៩. ការលុប ក្វិ-បច្ច័យ តែងមាន។

Kriyatthā parassa kvissa lopo hoti, abhibhū.

ការលុប ក្វិ-បច្ច័យ ដែលនៅខាងក្រោយអំពីធាតុ តែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ អភិភូ។

160. Ṇiṇāpīnaṃ tesu.

១៦០. ការលុប ណិ និង ណាបេ បច្ច័យ ទាំងឡាយ ក្នុងព្រោះបច្ច័យទាំងនោះ តែងមាន។

Ṇiṇāpīnaṃ lopo hoti tesu ṇiṇāpīsu. Kārentaṃ payojayati kāreti kārāpayati.

ការលុប ណិ និង ណាបេ បច្ច័យ ទាំងឡាយ ក្នុងព្រោះ ណិ និង ណាបេ បច្ច័យ ទាំងឡាយ ទាំងនោះ តែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ ការេន្តំ បយោជយតិ សម្រេចជា ការេតិ, ការាបយតិ។

161. Kvaci vikaraṇānaṃ.

១៦១. ការលុប វិករណបច្ច័យ ទាំងឡាយ តែងមានខ្លះ។

Vikaraṇānaṃ kvaci lopo hoti. Udapādi, hanti.

ការលុប វិករណបច្ច័យ ទាំងឡាយ តែងមានខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ ឧទបាទិ, ហន្តិ។

162. Mānassa massa.

១៦២. ការលុប ម-អក្សរ នៃ មាន-បច្ច័យ តែងមាន។

Kriyatthā [Pg.207] parassa mānassa makārassa lopo hoti kvaci. Karāṇo, kvacīti kiṃ? Kurumāno.

ការលុប ម-អក្សរ នៃ មាន-បច្ច័យ ដែលនៅខាងក្រោយអំពីធាតុ តែងមានខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ ករាណោ។ ពាក្យថា ខ្លះ នោះ ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីមិនឲ្យមានក្នុងពាក្យជាដើមថា កុរុមានោ។

163. Ūlasse.

១៦៣. ការតម្រូវជា ឩល និង សេ អាទេស ជំនួស ត្វា-បច្ច័យ តែងមាន។

Ñilāname hoti kvaci. Gahetvā, adenti, kvacitveva? Vapitvā.

ការតម្រូវជា ឯ-អក្សរ ជំនួស ត្វា-បច្ច័យ ទាំងឡាយ តែងមានខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ គហេ, អទេ។ ពាក្យថា ខ្លះ នោះ ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីមិនឲ្យមានក្នុងពាក្យជាដើមថា វបិត្វា។

164. Pyo vā tvāssa samāse.

១៦៤. ការតម្រូវជា យ-បច្ច័យ ជំនួស ត្វា-បច្ច័យ ក្នុងសមាស តែងមានខ្លះ។

Tvāssa vā pyo hoti samāse. Pakāro ‘‘pye sissā’’ ti 5-88 visesanattho. Abhibhūya, abhibhavitvā, samāseti kiṃ? Patvā, kvacāsamāsepi bahulādhikārā ‘lataṃ dantehi chindiya’.

"tvā" បច្ច័យ តែងទៅជា "pya" (ព្យ) ខ្លះ ក្នុងសមាស។ អក្សរ "p" (ព) ក្នុងសូត្រ "pye sissā" (៥-៨៨) មានសេចក្តីជាវិសេសនៈ។ ឧទាហរណ៍៖ Abhibhūya, abhibhavitvā (គ្របសង្កត់ហើយ)។ ពាក្យថា "ក្នុងសមាស" ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យថា Patvā (ដល់ហើយ)។ សូម្បីតែក្នុងអសមាស (មិនមែនសមាស) ក៏មានខ្លះដែរ ដោយអំណាចនៃពាក្យថា "bahula" (ច្រើន) ដូចជា ‘lataṃ dantehi chindiya’ (កាត់នូវវល្លិដោយធ្មេញទាំងឡាយ)។

165. Tuṃyānā.

១៦៥. (សូត្រ) Tuṃyānā។

Ktvāssa vā tuṃyānā honti samāse kvacci. Abhihaṭṭhuṃ abhiharitvā, anumodiyāna anumoditvā, asamāsepi bahulādhi kārā, daṭṭhuṃ disvā, esamappavisayatāñāpanattho yogavibhāgo.

"ktvā" បច្ច័យ តែងទៅជា "tuṃ" និង "yāna" ខ្លះ ក្នុងសមាស ក្នុងទីខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ Abhihaṭṭhuṃ, abhiharitvā (នាំមកជិតហើយ), anumodiyāna, anumoditvā (អនុមោទនាហើយ)។ សូម្បីតែក្នុងអសមាស ក៏មានដែរ ដោយអំណាចនៃពាក្យថា "bahula" ដូចជា Daṭṭhuṃ, disvā (ឃើញហើយ)។ ការបំបែកសូត្រ (យោគវិភាគ) នេះ គឺដើម្បីញ៉ាំងឲ្យដឹងនូវភាពមិនចង្អៀតនៃវិស័យ។

166. Hanā racco.

១៦៦. (សូត្រ) Hanā racco។

Hanasmā parassa ktvāssa racco vā hoti samāse. Āhacca, āhanitvā.

"ktvā" បច្ច័យ នៅខាងក្រោយអំពី "han" ធាតុ តែងទៅជា "racca" ខ្លះ ក្នុងសមាស។ ឧទាហរណ៍៖ Āhacca, āhanitvā (ប៉ះពាល់ហើយ ឬទង្គិចហើយ)។

167. Sāsādhikarā cacariccā.

១៦៧. (សូត្រ) Sāsādhikarā cacariccā។

Sāsādhīhi parā karā parassa ktvassa cacariccā honti yathākkamaṃ. Sakkacca sakkaritvā, asakkacca asakkaritvā, adhikicca adhikaritvā.

"ktvā" បច្ច័យ នៅខាងក្រោយអំពី "kar" ធាតុ ដែលនៅខាងក្រោយអំពី "sa" "asa" និង "adhi" តែងទៅជា "cacca" និង "icca" តាមលំដាប់។ ឧទាហរណ៍៖ Sakkacca, sakkaritvā (ធ្វើដោយគោរពហើយ), asakkacca, asakkaritvā (ធ្វើដោយមិនគោរពហើយ), adhikicca, adhikaritvā (ប្រារព្ធហើយ ឬផ្ដើមហើយ)។

168. Ito cco.

១៦៨. (សូត្រ) Ito cco។

Iiccasmā [Pg.208] parassa ktvāssa cco vā hoti. Adhicca adhīyitvā, samecca sametvā.

"ktvā" បច្ច័យ នៅខាងក្រោយអំពី "i" ធាតុ តែងទៅជា "cca" ខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ Adhicca, adhīyitvā (រៀនសូត្រហើយ), samecca, sametvā (ជួបជុំហើយ ឬយល់ព្រមហើយ)។

169. Disā vānavā sa ca.

១៦៩. (សូត្រ) Disā vānavā sa ca។

Disato ktvāssa vānavā honti vā disassa ca sa kāro taṃsanniyogena. Sassa savidhānaṃ pararūpabādhanatthaṃ. Disvāna, disvā passitvā, kathaṃ ‘nādaṭṭhā parato dosa’nti? Ñāpakā tvāssa valopo, evaṃ ‘laddhā dhana’nti ādīsu.

"ktvā" បច្ច័យ នៅខាងក្រោយអំពី "dis" ធាតុ តែងទៅជា "vāna" ខ្លះ ហើយមានការតាំងអក្សរ "sa" ជំនួស "dis" ធាតុនោះ ដោយការប្រកបជាមួយគ្នានោះ។ ការបញ្ញត្តិអក្សរ "sa" គឺដើម្បីឃាត់នូវបររូប។ ឧទាហរណ៍៖ Disvāna, disvā, passitvā (ឃើញហើយ)។ ចុះពាក្យថា ‘nādaṭṭhā parato dosa’ (មិនបានឃើញទោសរបស់អ្នកដទៃ) នោះ តើដូចម្ដេច? ដោយសារញាបកៈ (គ្រឿងសំគាល់) ទើបមានការលុបអក្សរ "va" នៃ "tvā" បច្ច័យ ដូចជាក្នុងពាក្យថា ‘laddhā dhana’ (បានទ្រព្យហើយ) ជាដើម។

170. Ñi byañjanassa.

១៧០. (សូត្រ) Ñi byañjanassa។

Kriyatthā parassa byañjanādippaccayassa ñi vā hoti. Bhuñjituṃ bhottuṃ, byañjanassāti kiṃ? Pācako.

បច្ច័យដែលមានព្យញ្ជនៈជាខាងដើម នៅខាងក្រោយអំពីធាតុ តែងមាន "ñi" អាគមខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ Bhuñjituṃ, bhottuṃ (ដើម្បីបរិភោគ)។ ពាក្យថា "នៃព្យញ្ជនៈ" ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យថា Pācako (អ្នកស្លដណ្តាំ)។

171. Rā nassa ṇo.

១៧១. (សូត្រ) Rā nassa ṇo។

Rantato kriyatthā parassa paccayanakārassa ṇo hoti. Araṇaṃ, saraṇaṃ.

អក្សរ "na" នៃបច្ច័យ នៅខាងក្រោយអំពីធាតុដែលមានអក្សរ "ra" ជាទីបំផុត តែងទៅជា "ṇa"។ ឧទាហរណ៍៖ Araṇaṃ (ការមិនច្បាំង ឬព្រៃសូន្យសុង), saraṇaṃ (ទីពឹង)។

172. Na ntamānatyādīnaṃ.

១៧២. (សូត្រ) Na ntamānatyādīnaṃ។

Rantato paresaṃ ntamānatyādīnaṃ nassa ṇo na hoti, karonto, kurumāno, karonti.

អក្សរ "na" នៃបច្ច័យទាំងឡាយមាន "nta" "māna" និង "ti" ជាដើម នៅខាងក្រោយអំពីធាតុដែលមានអក្សរ "ra" ជាទីបំផុត មិនទៅជា "ṇa" ឡើយ។ ឧទាហរណ៍៖ Karonto (កាលធ្វើ), kurumāno (កាលធ្វើ), karonti (តែងធ្វើ)។

173. Gamayamisāsadisānaṃ vā cchaṅa.

១៧៣. (សូត្រ) Gamayamisāsadisānaṃ vā cchaṅa។

Etesaṃ vā cchaṅa hoti ntamānatyādīsu. Gacchanto gacchamāno gacchati, yacchanno yacchamāno yacchati, icchanto icchamāno icchati [Pg.209] acchanto acchamāno acchati, dicchanto dicchamāno dicchati, vāti kiṃ? Gamissati, vavatthitavibhāsā-yaṃ, tenāññesu ca kvaci-icchitabbaṃ icchā icchituṃ, acchitabbaṃ acchatuṃ, aññesañca yogavibhāgā-pavecchati.

ការផ្លាស់ប្តូរជា "ccha" តែងមានខ្លះ ដល់ធាតុទាំងឡាយនេះ ក្នុងព្រះយោគមាន "nta" "māna" និង "ti" ជាដើម។ ឧទាហរណ៍៖ Gacchanto, gacchamāno, gacchati (ដើរទៅ); yacchanto, yacchamāno, yacchati (ឲ្យ); icchanto, icchamāno, icchati (ប្រាថ្នា); acchanto, acchamāno, acchati (អង្គុយ); dicchanto, dicchamāno, dicchati (ឃើញ)។ ពាក្យថា "ខ្លះ" ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យថា Gamissati (នឹងទៅ)។ នេះជាវវត្ថិតវិភាសា (ការចែកចំណែកមិនទៀងទាត់) ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងបច្ច័យដទៃទៀតក៏មានខ្លះដែរ ដូចជា Icchitabbaṃ, icchā, icchituṃ; acchitabbaṃ, acchatuṃ; និងចំពោះធាតុដទៃទៀត ដោយការបំបែកសូត្រ ដូចជា Pavecchati (តែងប្រគេន ឬតែងឲ្យ)។

174. Jaramarānamīyaṅa.

១៧៤. (សូត្រ) Jaramarānamīyaṅa។

Etesamīyaṅa vā hoti ntamānatyādīsu. Jīyanto jīranto, jīyamāno jīramāno, jīyati jīrati, mīyanto maranto, mīyamāno maramāno, mīyati marati.

ការផ្លាស់ប្តូរជា "īya" តែងមានខ្លះ ដល់ធាតុទាំងឡាយនេះ ក្នុងព្រះយោគមាន "nta" "māna" និង "ti" ជាដើម។ ឧទាហរណ៍៖ Jīyanto, jīranto, jīyamāno, jīramāno, jīyati, jīrati (គ្រាំគ្រា ឬចាស់ជរា); mīyanto, maranto, mīyamāno, maramāno, mīyati, marati (ស្លាប់)។

175. Ṭhāpānaṃ tiṭṭha pivā.

១៧៥. (សូត្រ) Ṭhāpānaṃ tiṭṭha pivā។

Ṭhāpānaṃ tiṭṭhapivā honti ntamānatyādīsu. Tiṭṭhanto, tiṭṭhamāno, tiṭṭhati, pivanto, pivamāno, pivati, vātvevi? Ṭhāti, pāti.

ការផ្លាស់ប្តូរជា "tiṭṭha" និង "piva" តែងមានដល់ "ṭhā" និង "pā" ធាតុទាំងឡាយ ក្នុងព្រះយោគមាន "nta" "māna" និង "ti" ជាដើម។ ឧទាហរណ៍៖ Tiṭṭhanto, tiṭṭhamāno, tiṭṭhati (ឈរ); pivanto, pivamāno, pivati (ផឹក)។ ពាក្យថា "ខ្លះ" ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីសម្រេចរូបថា Ṭhāti (ឈរ), pāti (ផឹក)។

176. Gamavadadānaṃ ghammavajjadajjā.

១៧៦. (សូត្រ) Gamavadadānaṃ ghammavajjadajjā។

Gamādīnaṃ ghammādayo vā honti ntamānatyādīsu. Ghammanto, gacchanto, vajjanto vadanto, dajjanto dadanto.

ការផ្លាស់ប្តូរជា "ghamma" ជាដើម តែងមានខ្លះ ដល់ "gam" ធាតុជាដើម ក្នុងព្រះយោគមាន "nta" "māna" និង "ti" ជាដើម។ ឧទាហរណ៍៖ Ghammanto, gacchanto (ដើរទៅ); vajjanto, vadanto (និយាយ); dajjanto, dadanto (ឲ្យ)។

177. Karassa sossa kubbakurukayirā.

១៧៧. (សូត្រ) Karassa sossa kubbakurukayirā។

Karassa saokārassa kubbādayo vā honti ntamānatyādīsu. Kubbanto kayiranto karonto, kubbamāno kurumāno kayiramāno, karāṇo, kubbati kayirati karoti, kubbate kurute, kayirate, vavatthitavibhāsattā vādhikārassa bhiyyo mānaparacchakkesu kuru, kvacideva pubbachakke ‘agghaṃ kurutu, no bhavaṃ, sossāti vuttattā kattariyevime.

ការផ្លាស់ប្តូរជា "kubba" ជាដើម តែងមានខ្លះ ដល់ "kar" ធាតុ ព្រមទាំងស្រៈ "o" ក្នុងព្រះយោគមាន "nta" "māna" និង "ti" ជាដើម។ ឧទាហរណ៍៖ Kubbanto, kayiranto, karonto (កាលធ្វើ); kubbamāno, kurumāno, kayiramāno, karāṇo (កាលធ្វើ); kubbati, kayirati, karoti (តែងធ្វើ); kubbate, kurute, kayirate (តែងធ្វើ)។ ដោយហេតុតែជាវវត្ថិតវិភាសានៃអំណាចពាក្យថា "vā" ការផ្លាស់ជា "kuru" តែងមានច្រើនក្នុង "māna" បច្ច័យ និងក្នុងបរច្ឆក្កៈ (វិភត្តិ ៦ តួខាងចុង)។ មានខ្លះតែក្នុងបុព្វច្ឆក្កៈ (វិភត្តិ ៦ តួខាងដើម) ដូចជា ‘agghaṃ kurutu no bhavaṃ’ (សូមលោកដ៏ចម្រើន ធ្វើនូវតម្លៃ)។ ព្រោះតែពាក្យថា "sossa" (ព្រមទាំងស្រៈ o) ទើបការផ្លាស់ប្តូរទាំងនេះ មានតែក្នុងកត្តុការកៈប៉ុណ្ណោះ។

178. Gahassa gheppo.

១៧៨. (សូត្រ) Gahassa gheppo។

Gahassa [Pg.210] vā gheppo hoti ntamānatyādīsu. Gheppanto, gheppamāno, gheppati, vātveva? Gaṇhati.

ការផ្លាស់ប្តូរជា "gheppa" តែងមានខ្លះ ដល់ "gah" ធាតុ ក្នុងព្រះយោគមាន "nta" "māna" និង "ti" ជាដើម។ ឧទាហរណ៍៖ Gheppanto, gheppamāno, gheppati (កាន់យក)។ ពាក្យថា "ខ្លះ" ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីសម្រេចរូបថា Gaṇhati (កាន់យក)។

179. Ṇo niggahītassa.

១៧៩. (សូត្រ) Ṇo niggahītassa។

Gahassa niggahītassa ṇo hoti. Gaṇhitabbaṃ, gaṇhituṃ, gaṇhanto.

និគ្គហិតនៃ "gah" ធាតុ តែងទៅជា "ṇa"។ ឧទាហរណ៍៖ Gaṇhitabbaṃ (គួរកាន់យក), gaṇhituṃ (ដើម្បីកាន់យក), gaṇhanto (កាលកាន់យក)។

Itimoggallāne byākaraṇe vuttiyaṃ

សេចក្តីពន្យល់ (វុត្តិ) ក្នុងមោគ្គល្លានវ្យាករណ៍ មានសេចក្តីយ៉ាងនេះ។

Khādikaṇḍo pañcamo.

ចប់ ខាទិកណ្ឌ ទី៥។

6. Chaṭṭho kaṇḍo (tyādi)

៦. កណ្ឌទី៦ (ត្យាទិកណ្ឌ)។

1. Vattamāne ti anti si tha mi ma te ante se vhe e mhe.

១. (សូត្រ) Vattamāne ti anti si tha mi ma te ante se vhe e mhe។

Vattamāne āraddhāparisamatte atthe vattamānato kriyatthā tyādayo honti. Gacchati, gacchanti, gacchasi gacchatha, gacchāmi gacchāma, gacchate gacchante, gacchase gacchavhe, gacche gacchāmhe. Kathaṃ ‘pure adhammo dippati, purā marāmī’ti? Vattamānassevavattumiṭṭhattā taṃsamīpassa taggahaṇena gahaṇā, purepurāsaddehi vā anāgatattāvagame tadā tassa vattamānattā, kālabyattayo vā eso, bhavanteva hi kālantarepi tyādayo bāhulakā ‘santesu parigūhāmi, mā ca kiñca ito adaṃ’ ‘kāyassa bhedā abhisamparāyaṃ, sahabyataṃ gacchati vāsavassa, ‘anekajātisaṃsāraṃ sandhāvissaṃ’ ativelaṃ na massissa’nti.

ក្នុងអត្ថបច្ចុប្បន្នកាល ដែលផ្ដើមហើយតែមិនទាន់ចប់ វិភត្តិទាំងឡាយមាន "ti" ជាដើម តែងចុះក្រោយអំពីធាតុ។ ឧទាហរណ៍៖ Gacchati, gacchanti, gacchasi, gacchatha, gacchāmi, gacchāma, gacchate, gacchante, gacchase, gacchavhe, gacche, gacchāmhe។ ចុះពាក្យថា ‘pure adhammo dippati’ (ក្នុងកាលមុន ធម៌មិនល្អតែងរុងរឿង) និង ‘purā marāmi’ (ខ្ញុំតែងស្លាប់ក្នុងកាលមុន) នោះ តើដូចម្ដេច? ព្រោះតែបំណងចង់និយាយសំដៅយកបច្ចុប្បន្នកាលពិតប្រាកដ ទើបយកកាលដែលនៅជិតបច្ចុប្បន្នកាលនោះ ដោយការកាន់យកនូវបច្ចុប្បន្នកាលនោះ ឬមួយក៏កាលដែលដឹងថាជាអនាគតកាល ដោយសារពាក្យ "pure" និង "purā" នោះ ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាបច្ចុប្បន្នកាលក្នុងកាលនោះ ឬមួយក៏នេះជាការផ្លាស់ប្ដូរកាល (កាលព្យត្យយ) ព្រោះថា វិភត្តិមាន "ti" ជាដើម តែងមានក្នុងកាលដទៃទៀតដែរ ដោយអំណាចពាក្យថា "bāhulaka" (ច្រើនយ៉ាង) ដូចជា ‘santesu parigūhāmi, mā ca kiñca ito adaṃ’ (កាលសប្បុរសទាំងឡាយមាននៅ ខ្ញុំតែងលាក់បាំង...) ‘kāyassa bhedā abhisamparāyaṃ, sahabyataṃ gacchati vāsavassa’ (លុះបែកធ្លាយរាងកាយទៅ ក្នុងបរលោក តែងទៅកាន់ភាពជាមិត្តនៃព្រះវាសវៈ) ‘anekajātisaṃsāraṃ sandhāvissaṃ’ (ខ្ញុំបានអន្ទោលទៅកាន់សង្សារវដ្តមានជាតិមិនតែមួយ) ‘ativelaṃ na massissa’ (នឹងមិនអត់ធន់ហួសវេលាឡើយ) ជាដើម។

2. Bhavissati [Pg.211] ssati ssanti ssasi ssatha ssāmi ssāma ssate ssante ssase ssavhe ssaṃ ssāmhe.

២. (សូត្រ) Bhavissati ssati ssanti ssasi ssatha ssāmi ssāma ssate ssante ssase ssavhe ssaṃ ssāmhe។

Bhavissati anāraddhe atthe vattamānato kriyatthā ssatyādayo honti. Gamissati gamissanti, gamissasi gamissatha, gamissāmi gamissāma, gamissate gamissante, gamissase gamissavhe, gamissaṃ gamissāmhe.

ក្នុងអត្ថអនាគតកាល ដែលមិនទាន់ផ្ដើម វិភត្តិទាំងឡាយមាន "ssati" ជាដើម តែងចុះក្រោយអំពីធាតុ។ ឧទាហរណ៍៖ Gamissati, gamissanti, gamissasi, gamissatha, gamissāmi, gamissāma, gamissate, gamissante, gamissase, gamissavhe, gamissaṃ, gamissāmhe។

3. Nāme garahāvimhayesu.

៣. (សូត្រ) Nāme garahāvimhayesu។

Nāmasadde nipāte sati garahāyaṃ vimhaye ca gamyamāne ssatyādayo honti. Ime hi nāma kalyāṇadhammā paṭijānissanti, na hi nāma bhikkhave tassa moghapurisassa pāṇesu anuddayā bhavissati, kathaṃ hi nāma so bhikkhave moghapuriso sabbamattikāmayaṃ kuṭikaṃ karissati? Tattha nāma tvaṃ moghapurisa mayā virāgāya dhamme desite sarāgāya cetessasi? Atthi nāma tāta sudinna ābhidosikaṃ kummāsaṃ paribhuñjissasi, atthiyevihāpi nindāvagamo. Vimuye-acchariyaṃ vata bho abbhutaṃ vata bho santena vata bho pabbajitā vihārena viharanti, yatra hi nāma saññī samāno jāgaro pañcamattāni sakaṭasatāni nissāya nissāya abhikkantāni neva dakkhati na pana saddaṃ sossati, acchariyaṃ andho nāma pabbatamārohissati, badhiro nāma saddaṃ sossati.

កាលបើមាន "nāma" សព្ទជាសេចក្តីនិបាត ហើយកាលបើដឹងនូវសេចក្តីនិន្ទា (ត្មះតិះដៀល) និងសេចក្តីអស្ចារ្យ (ងឿងឆ្ងល់) វិភត្តិទាំងឡាយមាន "ssati" ជាដើម តែងចុះ។ ក្នុងសេចក្តីនិន្ទា ដូចជា៖ Ime hi nāma kalyāṇadhammā paṭijānissanti (ពួកជនទាំងនេះ នឹងប្ដេជ្ញាខ្លួនថាជាអ្នកមានធម៌ល្អពិតមែនឬ?), na hi nāma bhikkhave tassa moghapurisassa pāṇesu anuddayā bhavissati (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ មិនគួរឡើយដែលបុរសសោះសូន្យនោះ នឹងគ្មានសេចក្ដីអនុគ្រោះក្នុងសត្វទាំងឡាយសោះ), kathaṃ hi nāma so bhikkhave moghapuriso sabbamattikāmayaṃ kuṭikaṃ karissati? (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ មិនគួរឡើយដែលបុរសសោះសូន្យនោះ នឹងធ្វើនូវកុដិដែលធ្វើដោយដីស្អិតសុទ្ធសាធ?), Tattha nāma tvaṃ moghapurisa mayā virāgāya dhamme desite sarāgāya cetessasi? (ម្នាលបុរសសោះសូន្យ ក្នុងធម៌ដែលតថាគតសម្ដែងហើយដើម្បីប្រាសចាករាគៈ ហេតុអ្វីក៏អ្នកឯងត្រឡប់ជាគិតគូរដើម្បីប្រកបដោយរាគៈទៅវិញ?), Atthi nāma tāta sudinna ābhidosikaṃ kummāsaṃ paribhuñjissasi (នែស៊ុទិន្នដ៏ចម្រើន មានពិតមែនឬដែលអ្នកឯងនឹងបរិភោគនូវនំកុម្មាសៈដែលផ្អូមហើយ) សូម្បីក្នុងទីនេះ ក៏ដឹងនូវសេចក្ដីនិន្ទាដែរ។ ក្នុងសេចក្តីអស្ចារ្យ ដូចជា៖ acchariyaṃ vata bho abbhutaṃ vata bho santena vata bho pabbajitā vihārena viharanti, yatra hi nāma saññī samāno jāgaro pañcamattāni sakaṭasatāni nissāya nissāya abhikkantāni neva dakkhati na pana saddaṃ sossati (ឱ! គួរឲ្យអស្ចារ្យណាស់ហ្ន៎ ឱ! ចម្លែកណាស់ហ្ន៎ លោកអ្នកបួសទាំងឡាយតែងនៅដោយវិហារធម៌ដ៏ស្ងប់រម្ងាប់ ព្រោះថា បុគ្គលកាលដឹងខ្លួនភ្ញាក់រលឹកនៅឡើយ កាលបើពួកទូរថេះប្រមាណប្រាំរយគ្រឿង កន្លងទៅជិតៗខ្លួន ក៏មិនឃើញសោះ ទាំងមិនឮសំឡេងទៀតផង), acchariyaṃ andho nāma pabbatamārohissati (គួរឲ្យអស្ចារ្យណាស់ មនុស្សខ្វាក់នឹងឡើងភ្នំ), badhiro nāma saddaṃ sossati (មនុស្សថ្លង់នឹងឮសំឡេង)។

4. Bhūte īuṃ ottha iṃ mhā ā ū se vhaṃ a mhe.

៤. (សូត្រ) Bhūte īuṃ ottha iṃ mhā ā ū se vhaṃ a mhe។

Bhūte parisamatte atthe vattamānato kriyatthā ī ādayo honti. Agamī agamuṃ, agamo agamittha, agamiṃ agamimhā[Pg.212], agamā agamū, agamise agamivhaṃ, agama agamimhe. Bhūtasāmaññavacanicchāyamanajjatanepi ‘suvo ahosi ānando’.

ក្នុងអត្ថអតីតកាល ដែលចប់សព្វគ្រប់ហើយ វិភត្តិទាំងឡាយមាន "ī" ជាដើម តែងចុះក្រោយអំពីធាតុ។ ឧទាហរណ៍៖ Agamī, agamuṃ, agamo, agamittha, agamiṃ, agamimhā, agamā, agamū, agamise, agamivhaṃ, agama, agamimhe។ សូម្បីក្នុងអនជ្ជតនកាល (កាលមិនមែនថ្ងៃនេះ) ក៏ដោយ កាលបើមានបំណងចង់និយាយសំដៅយកអតីតកាលទូទៅ ដូចជា ‘suvo ahosi ānando’ (ថ្ងៃស្អែក ព្រះអានន្ទនឹងមាន)។

5. Anajjatane ā ū o ttha a mhā ttha tthuṃ se vhaṃ iṃ mhase.

៥. (សូត្រ) Anajjatane ā ū o ttha a mhā ttha tthuṃ se vhaṃ iṃ mhase។

Avijjamānajjatane bhūte-tthe vattamānato kriyatthā āādayo honti.

ក្នុងអត្ថអតីតកាល ដែលមិនមែនជាបច្ចុប្បន្នថ្ងៃនេះ (អនជ្ជតនកាល) វិភត្តិទាំងឡាយមាន "ā" ជាដើម តែងចុះក្រោយអំពីធាតុ។

Āñāyyā ca uṭṭhānā, āñāyyā ca saṃvesanā;

Esajjatano kālo, aharubhataḍḍharattaṃ vā.

(គាថា) "កាលដែលដឹងបានតាំងពីការក្រោកឡើង និងកាលដែលដឹងបានរហូតដល់ការចូលដេក នេះជាអជ្ជតនកាល (កាលនៃថ្ងៃនេះ) ឬមួយក៏ចំណែកនៃថ្ងៃទាំងពីរ និងពាក់កណ្ដាលយប់ទាំងសងខាង"។

Agamā agamū, agamo, agamattha, agama agamamhā, agamattha agamatthuṃ, agamase agamavhaṃ, agamiṃ agamamhase. Aññapadattho kiṃ? Ajja hiyyo vā agamāsi.

ឧទាហរណ៍៖ Agamā, agamū, agamo, agamattha, agama, agamamhā, agamattha, agamatthuṃ, agamase, agamavhaṃ, agamiṃ, agamamhase។ ពាក្យថា "អនជ្ជតនកាល (កាលដទៃ)" ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យថា Ajja hiyyo vā agamāsi (បានទៅហើយក្នុងថ្ងៃនេះ ឬក្នុងថ្ងៃម្សិលមិញ)។

6. Parokkhe a u e ttha a mha ttha re ttho vho i mhe.

៦. (សូត្រ) Parokkhe a u e ttha a mha ttha re ttho vho i mhe។

Apaccakkhe bhūtānajjatane-tthe vuttamānato kriyātthā a ādayo honti. Jagāma jagamu, jagame jagapittha, jagama jagamimha, jagamittha jagamire, jagamittho jagamivho, jagami jagamimhe. Mūḷhavikkhittabyāsattacittena attanāpi kriyākatābhinibbattitakāle-nupaladdhā samānā phalenā-numīyamānā parokkhāva vatthuto, tenuttamavisayepi payogasamavo.

ក្នុងអត្ថអតីតកាលដែលមិនមែនជាថ្ងៃនេះ និងមិនចំពោះមុខ (បរោក្ខកាល) វិភត្តិទាំងឡាយមាន "a" ជាដើម តែងចុះក្រោយអំពីធាតុ។ ឧទាហរណ៍៖ Jagāma, jagamu, jagame, jagapittha, jagama, jagamimha, jagamittha, jagamire, jagamittho, jagamivho, jagami, jagamimhe។ សូម្បីតែអំពើដែលខ្លួនឯងបានធ្វើហើយ ក្នុងកាលដែលចិត្តវង្វេង វិកលចរិត ឬជាប់ជំពាក់ដោយអារម្មណ៍ផ្សេងៗ ដែលមិនបានដឹងក្នុងខណៈដែលធ្វើនោះ ប៉ុន្តែដឹងបានដោយការអនុមានតាមផលរបស់វា ក៏ចាត់ទុកថាជាបរោក្ខៈ (មិនចំពោះមុខ) តាមសេចក្ដីពិតដែរ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមានការប្រើប្រាស់វិភត្តិនេះ សូម្បីក្នុងឧត្តមបុរិសៈ (បុគ្គលទី១) ផងដែរ។

7. Eyyādo vātipattiyaṃ ssā ssaṃ su sse ssatha ssaṃ ssāmhā ssatha ssiṃsu sasse ssavhe ssiṃ ssāmhase.

៧. (សូត្រ) Eyyādo vātipattiyaṃ ssā ssaṃ su sse ssatha ssaṃ ssāmhā ssatha ssiṃsu sasse ssavhe ssiṃ ssāmhase។

Eyyādo [Pg.213] visaye kriyātipattiyaṃ ssādayo honti vibhāsā. Vidhurappaccayopanipātato kāraṇavekallato vā kriyāyātipatanamanipphatti kriyātipatti, ete ca ssādayo sāmatthiyātītānāgatesveva honti na vattamāne tatra… kriyātipatyasambhavā, sace paṭhamavaye pabbajjaṃ alabhissā arahā abhavissā, dakkhiṇena ce agamissā na sakaṭaṃ pariyā bhavissā, dakkhiṇena ce agamissaṃsu, agamisse agamissatha, agamissaṃ agamissāmhā, agamissatha agamissiṃsu, agamissase agamissavhe, agamissiṃ agamissāmhase, na sakaṭaṃ pariyābhavissā, vātikiṃ? Dakkhiṇe na ce gamissati na sakaṭaṃ pariyā bhavissati.

ក្នុងវិស័យនៃវិភត្តិមាន "eyya" ជាដើម កាលបើមានកិរិយាតិបត្តិ (ការមិនសម្រេចនៃអំពើ) វិភត្តិទាំងឡាយមាន "ssā" ជាដើម តែងចុះខ្លះ។ ពាក្យថា "កិរិយាតិបត្តិ" គឺការមិនសម្រេច ឬការធ្លាក់ចុះនៃអំពើ ព្រោះតែការធ្លាក់ចុះនៃបច្ច័យដ៏រអាក់រអួល ឬព្រោះតែកង្វះខាតនៃហេតុ។ វិភត្តិមាន "ssā" ជាដើមទាំងនេះ ដោយសមត្ថភាព តែងមានតែក្នុងអតីតកាល និងអនាគតកាលប៉ុណ្ណោះ មិនមានក្នុងបច្ចុប្បន្នកាលឡើយ ព្រោះក្នុងបច្ចុប្បន្នកាលនោះ មិនមានការកើតឡើងនៃកិរិយាតិបត្តិឡើយ។ ឧទាហរណ៍៖ Sace paṭhamavaye pabbajjaṃ alabhissā arahā abhavissā (ប្រសិនបើគាត់បានបួសក្នុងបឋមវ័យ គាត់នឹងបានជាព្រះអរហន្តហើយ), dakkhiṇena ce agamissā na sakaṭaṃ pariyābhavissā (ប្រសិនបើគាត់បានទៅតាមផ្លូវទិសត្បូង រទេះក៏មិនបានផ្កាប់ឡើយ)។ ឧទាហរណ៍ដទៃទៀត៖ dakkhiṇena ce agamissaṃsu, agamisse, agamissatha, agamissaṃ, agamissāmhā, agamissatha, agamissiṃsu, agamissase, agamissavhe, agamissiṃ, agamissāmhase, na sakaṭaṃ pariyābhavissā។ ពាក្យថា "ខ្លះ" ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីសម្រេចរូបក្នុងពាក្យថា Dakkhiṇena ce gamissati na sakaṭaṃ pariyābhavissati (ប្រសិនបើគាត់នឹងទៅតាមផ្លូវទិសត្បូង រទេះនឹងមិនផ្កាប់ឡើយ)។

8. Hetuphalesveyya eyyuṃ eyyāsi eyyātha eyyāmi eyyāma etha eraṃ etho eyyavho eyyaṃ eyyāmhe.

៨. (សូត្រ) Hetuphalesveyya eyyuṃ eyyāsi eyyātha eyyāmi eyyāma etha eraṃ etho eyyavho eyyaṃ eyyāmhe។

Hetubhūtāyaṃ elabhūtāyañca kriyāyaṃ vattamānato kriyatthā eyyādayo vā honti, sace saṅkhārā niccā bhaveyyuṃ na nirujjheyyuṃ, dakkhiṇena ce gaccheyya na sakaṭaṃ pariyābhaveyya, dakkhiṇena ce gaccheyyuṃ, gaccheyyāsi gaccheyyātha, gaccheyyāmi gaccheyyāma, gacchetha gaccheraṃ, gacchetho gaccheyyavho, gaccheyyaṃ gaccheyyāmhe, na sakaṭaṃ pariyyābhaveyya, bhavanaṃ gamanaṃ ca hetu, anirujjhanaṃ apariyābhavanaṃ ca phalaṃ, iha kasmā na hoti ‘hantīhi palāyati, vassatīti dhāvati, hanissatīti palāyissatī’ti? Iti saddeneva hetuhetumantatāya jotitattā, vāti kiṃ? Dakkhiṇena ce gamissati na sakaṭaṃ pariyābhavissati.

កាលបើកិរិយាជាហេតុ និងកិរិយាជាផលមាននៅ វិភត្តិទាំងឡាយមាន "eyya" ជាដើម តែងចុះខ្លះក្រោយអំពីធាតុ។ ឧទាហរណ៍៖ Sace saṅkhārā niccā bhaveyyuṃ na nirujjheyyuṃ (ប្រសិនបើសង្ខារទាំងឡាយជាធម្មជាតិទៀងទាត់ សង្ខារទាំងនោះក៏មិនរលត់ឡើយ), dakkhiṇena ce gaccheyya na sakaṭaṃ pariyābhaveyya (ប្រសិនបើគាត់ទៅតាមផ្លូវទិសត្បូង រទេះក៏មិនផ្កាប់ឡើយ)។ ឧទាហរណ៍ដទៃទៀត៖ dakkhiṇena ce gaccheyyuṃ, gaccheyyāsi, gaccheyyātha, gaccheyyāmi, gaccheyyāma, gacchetha, gaccheraṃ, gacchetho, gaccheyyavho, gaccheyyaṃ, gaccheyyāmhe, na sakaṭaṃ pariyābhaveyya។ ក្នុងទីនេះ ភាពជាសង្ខារ (bhavana) និងការទៅ (gamana) ជាហេតុ; ការមិនរលត់ (anirujjhana) និងការមិនផ្កាប់រទេះ (apariyābhavana) ជាផល។ ចុះហេតុអ្វីបានជាមិនមានការចុះវិភត្តិនេះ ក្នុងពាក្យទាំងឡាយថា ‘hantīti palāyati’ (ព្រោះតែគេសម្លាប់ ទើបរត់ទៅ), ‘vassatīti dhāvati’ (ព្រោះតែភ្លៀងធ្លាក់ ទើបរត់ទៅ), ‘hanissatīti palāyissati’ (ព្រោះតែគេនឹងសម្លាប់ ទើបនឹងរត់ទៅ) ដូច្នេះ? ព្រោះថា ភាពជាហេតុនិងផល ត្រូវបានញ៉ាំងឲ្យភ្លឺច្បាស់ហើយ ដោយសារតែ "iti" សព្ទនោះឯង។ ពាក្យថា "ខ្លះ" ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីសម្រេចរូបក្នុងពាក្យថា Dakkhiṇena ce gamissati na sakaṭaṃ pariyābhavissati (ប្រសិនបើគាត់នឹងទៅតាមផ្លូវទិសត្បូង រទេះនឹងមិនផ្កាប់ឡើយ)។

9. Pañhapatthanāvidhīsu.

៩. (សូត្រ) Pañhapatthanāvidhīsu (ក្នុងអត្ថសួរ សុំ និងបង្គាប់)។

Pañho=sampucchanaṃ [Pg.214] sampadhāraṇaṃ nirūpaṇaṃ kāriyānicchayanaṃ patthanā=yācanaṃ iṭṭhāsiṃ bhanañca, vidhi=vidhānaṃ niyojanaṃ kriyāsu byāpāraṇā, sā ca duvidhāva sādarānādaravasena… visayabhedena bhinnāyapi tadubhayānativattanato, etesu pañhādīsu kriyatthato eyyodayo honti, pañhe - kimāyasmā vinayaṃ pariyāpuṇeyya? Udāhu dhammaṃ, gaccheyyaṃ vāhaṃ uposathaṃ na vā gaccheyyaṃ, patthanāyaṃ-labheyyā-haṃ bhante bhagavato santike pabbajjaṃ labheyyaṃ upasampadaṃ, passeyyaṃ taṃ vassasataṃ arogaṃ, vidhimhi-bhavaṃ pattaṃ paceyya, bhavaṃ puññaṃ kareyya, iha bhavaṃ bhuñjeyya, iha bhavaṃ nisīdeyya, māṇavakaṃ bhavaṃ ajjhāpeyya, anuññāpattakālesupi siddhāva… tatthāpi vidhippatītito, anuññāyaṃ-evaṃ kareyyāsi, pattakāle-kaṭaṃ kareyyāsi, patto te kālo kaṭakaraṇe, yadi saṅghassa pattakallaṃ saṅgho uposathaṃ kareyya, etassa bhagavā kālo etassa sugata kālo yaṃ bhagavā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññapeyya, pesanepicchanti ‘gāmaṃ tvaṃ bhaṇe gaccheyyāsi’.

ពាក្យថា បញ្ហៈ បានដល់ ការសួរ ការត្រិះរិះ ការពិចារណា ការសម្រេចកិច្ចដែលត្រូវធ្វើ។ ពាក្យថា បត្ថនា បានដល់ ការសូម ការប្រាថ្នា និងការនិយាយរករបស់ដែលគាប់ចិត្ត។ ពាក្យថា វិធិ បានដល់ ការចាត់ចែង ការបង្គាប់ ការប្រើប្រាស់ក្នុងកិច្ចការទាំងឡាយ ហើយវិធិនោះមាន ២ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃការគោរព និងមិនគោរព... ទោះបីជាប្លែកគ្នាដោយការបែងចែកវិស័យក៏ដោយ ក៏មិនកន្លងផុតពីវិធិទាំងពីរនោះឡើយ។ ក្នុងអត្ថទាំងឡាយមានបញ្ហៈជាដើមនេះ បច្ច័យទាំងឡាយមាន eyya ជាដើម រមែងចុះក្នុងអត្ថនៃកិរិយា។ ក្នុងបញ្ហៈ (ការសួរ) ដូចជា៖ kimāyasmā vinayaṃ pariyāpuṇeyya? Udāhu dhammaṃ (តើលោកម្ចាស់គួររៀនវិន័យ ឬធម៌?) gaccheyyaṃ vāhaṃ uposathaṃ na vā gaccheyyaṃ (តើខ្ញុំគួរទៅកាន់ឧបោសថ ឬមិនគួរទៅ?)។ ក្នុងបត្ថនា (ការប្រាថ្នា) ដូចជា៖ labheyyāhaṃ bhante bhagavato santike pabbajjaṃ labheyyaṃ upasampadaṃ (បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន សូមឲ្យខ្ញុំព្រះអង្គបាននូវការបួស បាននូវការឧបសម្បទាក្នុងសំណាក់នៃព្រះដ៏មានព្រះភាគ) passeyyaṃ taṃ vassasataṃ arogaṃ (សូមឲ្យខ្ញុំបានឃើញអ្នកមិនមានរោគអស់មួយរយឆ្នាំ)។ ក្នុងវិធិ (ការបង្គាប់) ដូចជា៖ bhavaṃ pattaṃ paceyya (សូមលោកចម្អិនបាយ) bhavaṃ puññaṃ kareyya (សូមលោកធ្វើបុណ្យ) iha bhavaṃ bhuñjeyya (សូមលោកបរិភោគក្នុងទីនេះ) iha bhavaṃ nisīdeyya (សូមលោកអង្គុយក្នុងទីនេះ) māṇavakaṃ bhavaṃ ajjhāpeyya (សូមលោកបង្រៀនមាណព)។ សូម្បីក្នុងកាលជាទីអនុញ្ញាត និងកាលដ៏សមគួរ ក៏សម្រេចបានដែរ... ព្រោះក្នុងទីនោះ ក៏ដឹងបានដោយអំណាចនៃវិធិដែរ។ ក្នុងអនុញ្ញាត (ការអនុញ្ញាត) ដូចជា៖ evaṃ kareyyāsi (អ្នកគួរធ្វើសេចក្តីនេះយ៉ាងនេះចុះ)។ ក្នុងបត្តកាល (កាលដ៏សមគួរ) ដូចជា៖ kaṭaṃ kareyyāsi (អ្នកគួរធ្វើនូវកន្ទេល) patto te kālo kaṭakaraṇe (កាលដើម្បីធ្វើកន្ទេល មកដល់អ្នកហើយ) yadi saṅghassa pattakallaṃ saṅgho uposathaṃ kareyya (បើកាលដ៏សមគួរមានដល់សង្ឃ សង្ឃគួរធ្វើនូវឧបោសថ) etassa bhagavā kālo etassa sugata kālo yaṃ bhagavā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññapeyya (បពិត្រព្រះដ៏មានព្រះភាគ នេះជាកាលសមគួរ បពិត្រព្រះសុគត នេះជាកាលសមគួរ ដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគគប្បីបញ្ញត្តសិក្ខាបទដល់សាវកទាំងឡាយ)។ ក្នុងបេសនៈ (ការប្រើប្រាស់) ក៏ប្រាថ្នាដែរ ដូចជា៖ gāmaṃ tvaṃ bhaṇe gaccheyyāsi (នែដែន អ្នកគប្បីទៅកាន់ស្រុក)។

10. Tu antu hi tha mi ma taṃ antaṃ ssu vho e āmase.

១០. tu antu hi tha mi ma taṃ antaṃ ssu vho e āmase (វិភត្តិទាំងឡាយនេះ ជាបញ្ចមីវិភត្តិ)។

Pañhādīsvete honti kriyatthato. Gacchatu gacchantu, gacchāhi gacchatha, gacchāmi gacchāma, gacchataṃ gacchantaṃ, gacchassu gacchavho, gacche, gacchāmase, pañhe-kinnu khalu bho byākaraṇamadhīyassu, patthanāyaṃ-dadāhi me, jīvatu bhavaṃ, vidhimhi-kaṭaṃ karotu bhavaṃ, puññaṃ karotu [Pg.215] bhavaṃ, iha bhavaṃ bhuñjatu, iha bhavaṃ nisīdatu, uddisatu bhante bhagavā bhikkhūnaṃ pātimokkhaṃ, pesane-gaccha bhaṇe gāmaṃ, anumatiyaṃ - evaṃ karohi, pattakāle-kālo-yaṃ te mahāvīra uppajja mātukucchiyaṃ.

វិភត្តិទាំងឡាយនេះ (មាន tu ជាដើម) រមែងចុះក្នុងអត្ថមានបញ្ហៈជាដើម ក្នុងអត្ថនៃកិរិយា។ ឧទាហរណ៍៖ gacchatu gacchantu, gacchāhi gacchatha, gacchāmi gacchāma, gacchataṃ gacchantaṃ, gacchassu gacchavho, gacche, gacchāmase។ ក្នុងបញ្ហៈ (ការសួរ) ដូចជា៖ kinnu khalu bho byākaraṇamadhīyassu (នែអ្នកដ៏ចម្រើន តើអ្នកគប្បីរៀននូវវ្យាករណ៍ឬ?)។ ក្នុងបត្ថនា (ការប្រាថ្នា) ដូចជា៖ dadāhi me (សូមឲ្យដល់ខ្ញុំ) jīvatu bhavaṃ (សូមលោកចូររស់នៅ)។ ក្នុងវិធិ (ការបង្គាប់) ដូចជា៖ kaṭaṃ karotu bhavaṃ (សូមលោកធ្វើនូវកន្ទេល) puññaṃ karotu bhavaṃ (សូមលោកធ្វើនូវបុណ្យ) iha bhavaṃ bhuñjatu (សូមលោកបរិភោគក្នុងទីនេះ) iha bhavaṃ nisīdatu (សូមលោកអង្គុយក្នុងទីនេះ) uddisatu bhante bhagavā bhikkhūnaṃ pātimokkhaṃ (បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន សូមព្រះដ៏មានព្រះភាគសំដែងនូវបាតិមោក្ខដល់ភិក្ខុទាំងឡាយ)។ ក្នុងបេសនៈ (ការប្រើប្រាស់) ដូចជា៖ gaccha bhaṇe gāmaṃ (នែដែន ចូរទៅកាន់ស្រុក)។ ក្នុងអនុមតិ (ការយល់ព្រម) ដូចជា៖ evaṃ karohi (ចូរធ្វើសេចក្តីនោះយ៉ាងនោះចុះ)។ ក្នុងបត្តកាល (កាលដ៏សមគួរ) ដូចជា៖ kālo-yaṃ te mahāvīra uppajja mātukucchiyaṃ (បពិត្រព្រះមហាវីរៈ នេះជាកាលសមគួរដើម្បីព្រះអង្គយាងចុះកាន់ផ្ទៃនៃព្រះមាតា)។

11. Satyarahesveyyādī.

១១. សូត្រថា Satyarahesveyyādī (បច្ច័យទាំងឡាយមាន eyya ជាដើម រមែងចុះក្នុងអត្ថនៃសត្តិ និងអរហៈ)។

Sattiyaṃ ara hatthe ca kriyatthā eyyādayo honti. Bhavaṃ khalu rajjaṃ kareyya, bhavaṃ satto araho.

ក្នុងអត្ថនៃសត្តិ (សេចក្តីសមត្ថភាព) និងអរហៈ (សេចក្តីគប្បី/គួរ) បច្ច័យទាំងឡាយមាន eyya ជាដើម រមែងចុះក្នុងអត្ថនៃកិរិយា។ ឧទាហរណ៍៖ bhavaṃ khalu rajjaṃ kareyya (លោកគប្បីសោយរាជ្យបានពិតមែន) លោកជាអ្នកមានសមត្ថភាព និងជាអ្នកគួរ (ដល់ការសោយរាជ្យ)។

12. Sambhāvane vā.

១២. សូត្រថា Sambhāvane vā (បច្ច័យទាំងឡាយមាន eyya ជាដើម រមែងចុះជាជម្រើស ក្នុងកាលដែលអត្ថនៃសម្ភាវនៈប្រាកដឡើង)។

Sambhāvane gamyamāne dhātunā vuccamāne ca eyyādayo honti vibhāsā. Api pabbataṃ sirasā bhindeyya, kriyātipattiyantu ssādī-asaniyāpi hato nāpatissā, sambhāvemi saddahāmi avakappemi bhuñjeyya bhavaṃ bhuñjissati bhavaṃ abhuñji bhavaṃ, kriyātipattiyantu ssādī-sambhāvemi nābhuñjissā bhavaṃ.

កាលបើអត្ថនៃសម្ភាវនៈ (ការស្មាន ឬការសរសើរ) ដឹងបាន និងត្រូវពោលដោយធាតុ បច្ច័យទាំងឡាយមាន eyya ជាដើម រមែងចុះជាជម្រើស (វិភាសា)។ ឧទាហរណ៍៖ api pabbataṃ sirasā bhindeyya (លោកគប្បីទម្លាយភ្នំដោយក្បាលបាន)។ ចំណែកក្នុងកាលដែលកិរិយាមិនសម្រេច (កិរិយាតិបត្តិ) បច្ច័យទាំងឡាយមាន ssā ជាដើម រមែងចុះ ដូចជា៖ asaniyāpi hato nāpatissā (ទោះបីត្រូវរន្ទះបាញ់ស្លាប់ ក៏មិនគប្បីធ្លាក់ចុះឡើយ)។ ក្នុងពាក្យថា sambhāvemi saddahāmi avakappemi (ខ្ញុំស្មាន ខ្ញុំជឿ ខ្ញុំយល់ថា) bhuñjeyya bhavaṃ (លោកគប្បីបរិភោគ) bhuñjissati bhavaṃ (លោកនឹងបរិភោគ) abhuñji bhavaṃ (លោកបានបរិភោគហើយ)។ ចំណែកក្នុងកិរិយាតិបត្តិ បច្ច័យទាំងឡាយមាន ssā ជាដើម រមែងចុះ ដូចជា៖ sambhāvemi nābhuñjissā bhavaṃ (ខ្ញុំស្មានថា លោកមិនគប្បីបានបរិភោគឡើយ)។

13. Māyoge īāādī.

១៣. សូត្រថា Māyoge īāādī (កាលបើមានការប្រកបដោយ mā សព្ទ បច្ច័យទាំងឡាយមាន ī ជាដើម និងមាន ā ជាដើម រមែងចុះជាជម្រើស)។

Mā yoge sati īādayo āādayo ca vā honti. Mā su punapi evarūpamakāsi, mā bhavaṃ agamā vanaṃ, vātveva? Mā te kāmaguṇe bhamassu cittaṃ, mā tvaṃ karissasi, mā tvaṃ kareyyāsi, asakakālatthoyamārambho, buddho bhavissatīti padantarasambandhenānāgatakālatā patīyate, evaṃ kato kaṭo sve bhavissati, bhāvi kiccamāsīti.

កាលបើមានការប្រកបដោយ mā សព្ទ បច្ច័យទាំងឡាយមាន ī ជាដើម និងមាន ā ជាដើម រមែងចុះជាជម្រើស។ ឧទាហរណ៍៖ mā su punapi evarūpamakāsi (អ្នកកុំធ្វើនូវសេចក្តីមានសភាពយ៉ាងនេះម្តងទៀតឡើយ) mā bhavaṃ agamā vanaṃ (សូមលោកកុំទៅកាន់ព្រៃឡើយ)។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា ជាជម្រើស (vā)? ដូចជា៖ mā te kāmaguṇe bhamassu cittaṃ (ចិត្តរបស់អ្នកកុំវិលវល់ក្នុងកាមគុណឡើយ - ចុះ ssu បញ្ចមី) mā tvaṃ karissasi (អ្នកនឹងមិនធ្វើ - ចុះ ssati ភវិស្សន្តី) mā tvaṃ kareyyāsi (អ្នកមិនគប្បីធ្វើឡើយ - ចុះ eyyāsi សត្តមី)។ ការចាប់ផ្តើមនេះ មានអត្ថមិនមែនជាកាលរបស់ខ្លួន (អសកកាលត្ថ)។ ដោយការទាក់ទងនឹងបទដទៃ អនាគតកាលរមែងដឹងបាន ដូចជា៖ buddho bhavissati (ព្រះអង្គនឹងបានជាព្រះពុទ្ធ)។ ដូចគ្នាដែរ៖ kato kaṭo sve bhavissati (កន្ទេលដែលធ្វើហើយ នឹងមានក្នុងថ្ងៃស្អែក) bhāvi kiccamāsi (កិច្ចដែលត្រូវធ្វើ បានមានហើយ)។

Lunāhi [Pg.216] lunāhitvevāyaṃ lunāti, lunassu lunassutvevāyaṃ lunā-tīti tvādīnamevetaṃ majjhimapurisekavacanānamābhikkhaññe dvibbavacanaṃ, idaṃ vuttaṃ hoti ‘eva mesa turito aññepi niyojentoviya kiriyaṃ karotī’ti, evaṃ lunātha lunāthatvevāyaṃ lunāti, lunavho lunavhotvevāyaṃ lunāti, tathā kālantaresupi lunāhi lunāhitvevāyaṃ aluni, alunā, lulāva, lunissatīti, evaṃ ssumhi ca yojanīyaṃ, tathā samuccayepi maṭhamaṭa, vihāramaṭetvevāyamaṭati, maṭhamaṭassu, vihāramaṭassutvevāyamaṭati, byāpārabhede tusāmaññavacanasseva byāpakattā anuppayogo bhavati, odanaṃ bhuñja, yāguṃ piva, dhānā khādetvevāya-majjhoharati.

ពាក្យថា lunāhi lunāhi (ចូរច្រូត ចូរច្រូត) នេះ គឺគាត់ច្រូត (lunāti)។ ពាក្យថា lunassu lunassu នេះ គឺគាត់ច្រូត (lunāti)។ នេះជាការធ្វើទ្វេភាវៈ (ការថែមពីរដង) នៃមជ្ឈិមបុរិសឯកវចនៈទាំងឡាយ មាន tvādi (tu ជាដើម) ក្នុងអត្ថនៃការធ្វើញឹកញាប់ (អាភិក្ខញ្ញៈ)។ សេចក្តីនេះត្រូវបានពោលថា 'បុគ្គលនេះធ្វើនូវកិរិយាដោយប្រញាប់ប្រញាល់ ហាក់ដូចជាកំពុងប្រើប្រាស់អ្នកដទៃទៀតដែរ'។ ដូចគ្នាដែរ៖ lunātha lunātha (ចូរច្រូតទាំងឡាយ ចូរច្រូតទាំងឡាយ) នេះ គឺគាត់ច្រូត (lunāti) lunavho lunavho នេះ គឺគាត់ច្រូត (lunāti)។ ដូចគ្នានោះដែរ សូម្បីក្នុងកាលដទៃទៀត ដូចជា៖ lunāhi lunāhi នេះ គឺគាត់បានច្រូតហើយ (aluni, alunā, lulāva) ឬនឹងច្រូត (lunissati)។ ក្នុង ssu បច្ច័យ ក៏គប្បីប្រកបយ៉ាងនេះដែរ។ ដូចគ្នានោះដែរ សូម្បីក្នុងសមុច្ចយៈ (ការប្រមូលផ្តុំ) ដូចជា៖ maṭhamaṭa (ចូរដើរទៅ ចូរដើរទៅ) គឺគាត់ដើរទៅកាន់វិហារ (vihāramaṭetvevāyamaṭati) maṭhamaṭassu គឺគាត់ដើរទៅកាន់វិហារ (vihāramaṭassutvevāyamaṭati)។ ក្នុងកាលដែលកិច្ចការប្លែកគ្នា ព្រោះតែពាក្យទូទៅមានសេចក្តីគ្របដណ្តប់ ហេតុនោះទើបមានការប្រើប្រាស់តាមក្រោយ (អនុប្បយោគ) ដូចជា៖ odanaṃ bhuñja, yāguṃ piva, dhānā khādetvevāyamajjhoharati (ចូរបរិភោគបាយ ចូរផឹកបបរ ចូរទំពាស៊ីគ្រាប់ធញ្ញជាតិ គាត់រមែងលេបចូលទៅយ៉ាងនេះ)។

14. Pubbaparacchakkānamekānekesu tumhāmhasesesu dve dve majjhimuttamapaṭhamā.

១៤. សូត្រថា Pubbaparacchakkānamekānekesu tumhāmhasesesu dve dve majjhimuttamapaṭhamā (ក្នុងកាលដែលមានការប្រើប្រាស់ឯកវចនៈ និងពហុវចនៈនៃ tumha សព្ទ amha សព្ទ និងសព្ទដទៃក្រៅពីនោះ វិភត្តិពីរៗ គឺមជ្ឈិមបុរិស ឧត្តមបុរិស និងបឋមបុរិស នៃពួកវិភត្តិ ៦ តួដំបូង និងពួកវិភត្តិ ៦ តួក្រោយ រមែងចុះតាមលំដាប់)។

Ekānekesu tumhāmhasaddavacanīyesu tadaññasaddavacanīyesu ca kārakesu pubbacchakkānaṃ paracchakkānaṃ majjhimuttamapaṭhamā dve dve honti yathākkamaṃ kriyatthā, uttamasaddo-yaṃ sabhāvato tatiyaduke ruḷho, tvaṃ gacchasi, tumhe gacchatha, tvaṃ gacchase, tumhe gacchavhe, ahaṃ gacchāmi, mayaṃ gacchāma, ahaṃ gacche, mayaṃ gacchāmhe, so gacchati, te gacchanti, so gacchate, te gacchante, sāmatthiyā laddhattā appayujjamānesupi tumhāmhasesesu bhavanti. Gacchasi, gacchatha, gacchase, gacchavhe, gacchāmi, gacchāma, gacche, gacchāmhe, gacchati, gacchanti, gacchate, gacchante.

ក្នុងកាលដែលមានការប្រើប្រាស់ឯកវចនៈ និងពហុវចនៈនៃ tumha សព្ទ amha សព្ទ និងសព្ទដទៃក្រៅពីនោះ ដែលជាការកៈ វិភត្តិពីរៗ គឺមជ្ឈិមបុរិស ឧត្តមបុរិស និងបឋមបុរិស នៃពួកវិភត្តិ ៦ តួដំបូង (បរស្សបទ) និងពួកវិភត្តិ ៦ តួក្រោយ (អត្តនោបទ) រមែងចុះតាមលំដាប់ក្នុងអត្ថនៃកិរិយា។ ពាក្យថា ឧត្តមសព្ទ នេះ ជាឈ្មោះដែលសម្រេចមកដោយសភាវៈក្នុងគូទីបី (ឧត្តមបុរិស)។ ឧទាហរណ៍៖ tvaṃ gacchasi (អ្នកទៅ) tumhe gacchatha (អ្នកទាំងឡាយទៅ) tvaṃ gacchase (អ្នកទៅ) tumhe gacchavhe (អ្នកទាំងឡាយទៅ) ahaṃ gacchāmi (ខ្ញុំទៅ) mayaṃ gacchāma (យើងទាំងឡាយទៅ) ahaṃ gacche (ខ្ញុំទៅ) mayaṃ gacchāmhe (យើងទាំងឡាយទៅ) so gacchati (គេទៅ) te gacchanti (គេទាំងឡាយទៅ) so gacchate (គេទៅ) te gacchante (គេទាំងឡាយទៅ)។ ព្រោះតែដឹងបានដោយសមត្ថភាព ទោះបីជាមិនមានការប្រើប្រាស់ tumha សព្ទ amha សព្ទ និងសព្ទដទៃទៀតក៏ដោយ ក៏វិភត្តិទាំងឡាយនោះរមែងចុះដែរ ដូចជា៖ gacchasi, gacchatha, gacchase, gacchavhe, gacchāmi, gacchāma, gacche, gacchāmhe, gacchati, gacchanti, gacchate, gacchante។

15. Āīssādīsvaña vā.

១៥. សូត្រថា Āīssādīsvaña vā (មុនវិភត្តិទាំងឡាយមាន ā ជាដើម ī ជាដើម និង ssā ជាដើម អាគមគឺ a (ដែលប្រកបដោយ ñ) រមែងចុះជាជម្រើស)។

Āādo [Pg.217] īādo ssā ādo ca kriyatthassa vā aña hoti. Ñakāro-nubandho, agamā, gamā, agamī, gamī, agamissā, gamissā.

មុនវិភត្តិទាំងឡាយមាន ā ជាដើម ī ជាដើម និង ssā ជាដើម អាគមគឺ a រមែងចុះជាជម្រើស ក្រោយធាតុ។ ញការៈ (ñ) ជាអនុពន្ធ (តួសម្រាប់សម្គាល់)។ ឧទាហរណ៍៖ agamā, gamā, agamī, gamī, agamissā, gamissā។

16. Aādīsvāho brūssa.

១៦. សូត្រថា Aādīsvāho brūssa (មុនវិភត្តិទាំងឡាយមាន a ជាដើម ការតម្រូវឲ្យជំនួស brū ធាតុ ដោយ āha រមែងមាន)។

Brūssa āho hoti aādīsu. Āha, āhu.

មុនវិភត្តិទាំងឡាយមាន a ជាដើម brū ធាតុ រមែងទៅជា āha។ ឧទាហរណ៍៖ āha, āhu។

17. Bhūssa vuka.

១៧. សូត្រថា Bhūssa vuka (មុនវិភត្តិទាំងឡាយមាន a ជាដើម អាគមគឺ vuk រមែងមានដល់ bhū ធាតុ)។

Aādīsu bhūssa vuka hoti. Kakāro-nubandho, ukāro uccāraṇattho, babhūva.

មុនវិភត្តិទាំងឡាយមាន a ជាដើម អាគមគឺ vuka រមែងមានដល់ bhū ធាតុ។ កការៈ (k) ជាអនុពន្ធ ឧការៈ (u) សម្រាប់បញ្ចេញសំឡេង។ ឧទាហរណ៍៖ babhūva។

18. Pubbassa a.

១៨. សូត្រថា Pubbassa a (ក្នុងកាលដែលធ្វើទ្វេភាវៈ ស្រៈនៃធាតុខាងដើម រមែងទៅជា a)។

Aādīsu dvitte pubbassa bhūssa a hoti, babhūva.

មុនវិភត្តិទាំងឡាយមាន a ជាដើម កាលបើធ្វើទ្វេភាវៈហើយ ស្រៈនៃ bhū ធាតុខាងដើម រមែងទៅជា a។ ឧទាហរណ៍៖ babhūva។

19. Ussaṃsvāhā vā.

១៩. សូត្រថា Ussaṃsvāhā vā (ក្រោយពី āha ទេសៈ វិភត្តិគឺ us រមែងទៅជា aṃsu ជាជម្រើស)។

Āhādesā parassa ussa aṃsuvā hoti. Ahaṃsu, āhu.

ក្រោយពីទេសៈគឺ āha វិភត្តិគឺ us ដែលនៅខាងចុង រមែងទៅជា aṃsu ជាជម្រើស។ ឧទាហរណ៍៖ ahaṃsu, āhu។

20. Tyantīnaṃ ṭaṭū.

២០. សូត្រថា Tyantīnaṃ ṭaṭū (វិភត្តិទាំងឡាយគឺ ti និង anti ដែលនៅខាងចុងពី āha រមែងទៅជា ṭa និង ṭu)។

Āhā paresaṃ tiantīnaṃ ṭaṭū honti. Ṭakārā sabbādesatthā, āha, āhu, atoyeva ca ñāpakā tiantīsu ca brūssā-ho.

វិភត្តិទាំងឡាយគឺ ti និង anti ដែលនៅខាងចុងពី āha រមែងទៅជា ṭa និង ṭu។ ដការៈ (ṭ) មានប្រយោជន៍ដើម្បីជំនួសទាំងអស់ (សព្វាទេសៈ)។ ឧទាហរណ៍៖ āha, āhu។ ហើយព្រោះតែញាបកៈ (គ្រឿងសម្គាល់) នេះឯង ទើប brū ធាតុ ទៅជា āha សូម្បីមុនវិភត្តិគឺ ti និង anti។

21. Īādo vacassoma.

២១. សូត្រថា Īādo vacassoma (មុនវិភត្តិទាំងឡាយមាន ī ជាដើម ការជំនួស vac ធាតុ ដោយ oma រមែងមាន)។

Īādīsu vacassa oma hoti. Makāro-nubandho, avoca, īādoti kiṃ? Avacā.

មុនវិភត្តិទាំងឡាយមាន ī ជាដើម vac ធាតុ រមែងទៅជា oma។ មការៈ (m) ជាអនុពន្ធ។ ឧទាហរណ៍៖ avoca។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា មុនវិភត្តិមាន ī ជាដើម? ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ៖ avacā (ដែលជាហិយ្យត្តនីវិភត្តិ)។

22. Dāssa daṃ vā mimesvadvitte.

២២. សូត្រថា Dāssa daṃ vā mimesvadvitte (ក្នុងកាលដែលមិនមានទ្វេភាវៈ dā ធាតុ រមែងទៅជា daṃ ជាជម្រើស មុនវិភត្តិគឺ mi និង ma)។

Advite [Pg.218] vattamānassa dāssa daṃ vā hoti mimesu. Dammi demi, damma dema, advitteti kiṃ? Dadādhi dadāma.

កាលបើមិនមានទ្វេភាវៈ dā ធាតុ រមែងទៅជា daṃ ជាជម្រើស មុនវិភត្តិគឺ mi និង ma។ ឧទាហរណ៍៖ dammi, demi, damma, dema។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា កាលបើមិនមានទ្វេភាវៈ? ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ៖ dadāmi (ឬ dadāhi), dadāma។

23. Karassa sossa kuṃ.

២៣. សូត្រថា Karassa sossa kuṃ (karo គឺ kar ធាតុ ដែលប្រកបដោយ o រមែងទៅជា kuṃ មុនវិភត្តិគឺ mi និង ma)។

Karassa saokārassa kuṃ vā hoti mimesu. Kummi kumma, karomi karoma.

kar ធាតុ ដែលប្រកបដោយ o ស្រៈ រមែងទៅជា kuṃ ជាជម្រើស មុនវិភត្តិគឺ mi និង ma។ ឧទាហរណ៍៖ kummi, kumma, karomi, karoma។

24. Kā īādīsu.

២៤. សូត្រថា Kā īādīsu (karo គឺ kar ធាតុ ដែលប្រកបដោយ o រមែងទៅជា kā មុនវិភត្តិទាំងឡាយមាន ī ជាដើម)។

Karassa saokārassa kā hoti vā īādīsu. Akāsi akari, akaṃsu akariṃsu, akā akarā.

kar ធាតុ ដែលប្រកបដោយ o ស្រៈ រមែងទៅជា kā ជាជម្រើស មុនវិភត្តិទាំងឡាយមាន ī ជាដើម។ ឧទាហរណ៍៖ akāsi, akari, akaṃsu, akariṃsu, akā, akarā។

25. Hāssa, cāhaṅa ssena.

២៥. សូត្រថា Hāssa, cāhaṅa ssena (kar ធាតុ ដែលប្រកបដោយ o និង hā ធាតុ រមែងទៅជា āha ជាមួយគ្នានឹង ssa បច្ច័យ)។

Karassa sossa hāssa ca āhaṅa vā hoti ssena saha. Kāhati karissati, akāhā akarissā, hāhati hāyissati, ahāhā ahāyissā.

kar ធាតុ ដែលប្រកបដោយ o និង hā ធាតុ រមែងទៅជា āha ជាជម្រើស ជាមួយគ្នានឹង ssa បច្ច័យ។ ឧទាហរណ៍៖ kāhati, karissati, akāhā, akarissā, hāhati, hāyissati, ahāhā, ahāyissā។

26. Labhavasacchidabhidarudānaṃ cchaṅa.

២៦. សូត្រថា Labhavasacchidabhidarudānaṃ cchaṅa (labh ធាតុ, vas ធាតុ, chid ធាតុ, bhid ធាតុ និង rud ធាតុ រមែងទៅជា ccha ជាមួយគ្នានឹង ssa បច្ច័យ)។

Labhādīnaṃ cchaṅa vā hoti ssenasaha. Alacchā alabhissā, lacchati labhissāti, avacchā avasissā, vacchati vasissati, acchecchā acchindissā, checchati chindissati, abhecchā abhindissā, bhecchati bhindissati, arucchā arodissā, rucchati rodissatī[Pg.219], aññasmimpi chidassa vā cchaṅa yogavibhāgā, acchecchuṃ acchantiṃsu, aññesañca gacchaṃ gacchissaṃ.

ធាតុទាំងឡាយមាន labh ជាដើម រមែងទៅជា ccha ជាជម្រើស ជាមួយគ្នានឹង ssa បច្ច័យ។ ឧទាហរណ៍៖ alacchā, alabhissā, lacchati, labhissāti, avacchā, avasissā, vacchati, vasissati, acchecchā, acchindissā, checchati, chindissati, abhecchā, abhindissā, bhecchati, bhindissati, arucchā, arodissā, rucchati, rodissatī។ សូម្បីក្នុងកន្លែងដទៃ chid ធាតុ ក៏ទៅជា ccha ខ្លះដែរ ដោយការបែងចែកសូត្រ (យោគវិភាគ) ដូចជា៖ acchecchuṃ, acchindiṃsu (ឬ acchantiṃsu)។ និងរបស់ធាតុដទៃទៀត ដូចជា៖ gacchaṃ, gacchissaṃ។

27. Bhuja muca vaca visānaṃ kkhaṅa.

២៧. សូត្រថា Bhuja muca vaca visānaṃ kkhaṅa (bhuj ធាតុ, muc ធាតុ, vac ធាតុ និង vis ធាតុ រមែងទៅជា kkha ជាមួយគ្នានឹង ssa បច្ច័យ)។

Bhujādīnaṃ kkhaṅa vā hoti ssena saha. Abhokkhā abhuñjissā, bhokkhati bhuñjissati, amokkhā amuñcissā, mokkhatimuñcissati, avakkhā avacissā, vakkhati vaccissati, pāvekkhā pāvisissā, pavekkhati pavisissati, visassā-ññasmimpi vā kkhaṅa yogavibhāgā pāvekkhi, pāvisi.

ធាតុទាំងឡាយមាន bhuj ជាដើម រមែងទៅជា kkha ជាជម្រើស ជាមួយគ្នានឹង ssa បច្ច័យ។ ឧទាហរណ៍៖ abhokkhā, abhuñjissā, bhokkhati, bhuñjissati, amokkhā, amuñcissā, mokkhati, muñcissati, avakkhā, avacissā, vakkhati, vaccissati, pāvekkhā, pāvisissā, pavekkhati, pavisissati។ សូម្បីក្នុងកន្លែងដទៃ vis ធាតុ ក៏ទៅជា kkha ខ្លះដែរ ដោយការបែងចែកសូត្រ ដូចជា៖ pāvekkhi, pāvisi។

28. Āīādīsu harassā.

២៨. សូត្រថា Āīādīsu harassā (មុនវិភត្តិទាំងឡាយមាន ā ជាដើម និង ī ជាដើម ស្រៈ a នៃ har ធាតុ រមែងទៅជា ā)។

Āādo īādo a harassa ā hoti vā. Ahā aharā, ahāsi ahari.

មុនវិភត្តិទាំងឡាយមាន ā ជាដើម និង ī ជាដើម ស្រៈ a នៃ har ធាតុ រមែងទៅជា ā ជាជម្រើស។ ឧទាហរណ៍៖ ahā, aharā, ahāsi, ahari។

29. Gamissa.

២៩. សូត្រថា Gamissa (ស្រៈ a នៃ gam ធាតុ ក៏រមែងទៅជា ā ដែរ)។

Āādo īādo a gamissa ā hoti vā. Agā agamā, agā agamī.

មុនវិភត្តិទាំងឡាយមាន ā ជាដើម និង ī ជាដើម ស្រៈ a នៃ gam ធាតុ រមែងទៅជា ā ជាជម្រើស។ ឧទាហរណ៍៖ agā, agamā, agā, agamī។

30. Ḍaṃsassa ca chaṅa.

៣០. សូត្រថា Ḍaṃsassa ca chaṅa (daṃs ធាតុ និង gam ធាតុ រមែងទៅជា cha មុនវិភត្តិទាំងឡាយមាន ā ជាដើម និង ī ជាដើម)។

Ḍaṃsassa gamissa ca chaṅa vā hoti āīādīsu. Aḍañchā aḍaṃsā, aḍañchi aḍaṃsī, agañchā agacchā, agañchi agacchī.

daṃs ធាតុ និង gam ធាតុ រមែងទៅជា cha ជាជម្រើស មុនវិភត្តិទាំងឡាយមាន ā ជាដើម និង ī ជាដើម។ ឧទាហរណ៍៖ aḍañchā, aḍaṃsā, aḍañchi, aḍaṃsī, agañchā, gacchā, agañchi, gacchī។

31. Hūssa hehehihohi ssatyādo.

៣១. សូត្រថា Hūssa hehehihohi ssatyādo (hū ធាតុ រមែងទៅជា he, heh, hoh មុនវិភត្តិទាំងឡាយមាន ssati ជាដើម)។

Hūssa heādayo honti ssatyādo. Hessati, hehissati, hohissati.

hū ធាតុ រមែងទៅជា he ជាដើម មុនវិភត្តិទាំងឡាយមាន ssati ជាដើម។ ឧទាហរណ៍៖ hessati, hehissati, hohissati។

32. Ṇānāsu rasso.

៣២. សូត្រថា Ṇānāsu rasso (ស្រៈនៃធាតុ រមែងទៅជាស្រៈរស្សៈ មុនបច្ច័យគឺ ṇā និង nā)។

Kṇāknāsu [Pg.220] kriyatthassa rasso hoti. Kiṇāti, dhunāti.

មុនបច្ច័យគឺ ṇā និង nā ស្រៈនៃធាតុ រមែងទៅជាស្រៈរស្សៈ។ ឧទាហរណ៍៖ kiṇāti, dhunāti។

33. Ā ī ñu mhā ssā ssamhānaṃ vā.

៣៣. សូត្រថា Ā ī ñu mhā ssā ssamhānaṃ vā (ការធ្វើឲ្យទៅជាស្រៈរស្សៈ នៃវិភត្តិទាំងឡាយនេះ គឺ ā, ī, u, mhā, ssā, ssamhā រមែងមានជាជម្រើស)។

Esaṃ vā rasso hoti. Gama gamā, gami gamī, gamu gamū, gamimha gamimhā, gamissa gamissā, gamissamha gamissamhā.

ការធ្វើឲ្យទៅជាស្រៈរស្សៈ នៃវិភត្តិទាំងឡាយនេះ រមែងមានជាជម្រើស។ ឧទាហរណ៍៖ gama, gamā, gami, gamī, gamu, gamū, gamimha, gamimhā, gamissa, gamissā, gamissamha, gamissamhā។

34. Kusaruhehīssa chi.

៣៤. សូត្រថា Kusaruhehīssa chi (ក្រោយពី kus ធាតុ និង ruh ធាតុ វិភត្តិគឺ ī រមែងទៅជា chi ជាជម្រើស)។

Kusā ruhā ca parassa īssa chi vā hoti. Akkocchi akkosi, abhirucchi abhiruhi.

ក្រោយពី kus ធាតុ និង ruh ធាតុ វិភត្តិគឺ ī ដែលនៅខាងចុង រមែងទៅជា chi ជាជម្រើស។ ឧទាហរណ៍៖ akkocchi, akkosi, abhirucchi, abhiruhi។

35. A ī ssāādīnaṃ byañjanassiña.

៣៥. សូត្រថា A ī ssāādīnaṃ byañjanassiña (មុនព្យញ្ជនៈនៃវិភត្តិទាំងឡាយមាន a ជាដើម ī ជាដើម និង ssā ជាដើម អាគមគឺ i រមែងចុះជាជម្រើស)។

Kriyatthā paresaṃ aādīnaṃ īādīnaṃ ssaādīnañca-byañjanassa iña hoti vibhāsā. Babhuvittha, abhavitthā, anubhavissā, anubhavissati anubhossati harisati hassati, etesanti kiṃ? Bhavati, byañjanassāti kiṃ? Babhūva.

ក្រោយធាតុ មុនព្យញ្ជនៈនៃវិភត្តិទាំងឡាយមាន a ជាដើម ī ជាដើម និង ssa ជាដើម អាគមគឺ i រមែងចុះជាជម្រើស (វិភាសា)។ ឧទាហរណ៍៖ babhuvittha, abhavitthā, anubhavissā, anubhavissati, anubhossati, harisati, hassati។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា នៃវិភត្តិទាំងនេះ? ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ៖ bhavati។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា មុនព្យញ្ជនៈ? ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ៖ babhūva (ព្រោះវិភត្តិជាស្រៈ)។

36. Brūto tissīña.

៣៦. សូត្រថា Brūto tissīña (ក្រោយពី brū ធាតុ វិភត្តិគឺ ti រមែងបាននូវអាគមគឺ ī ជាជម្រើស)។

Brūto parassa tissa īña vā hoti. Bravīti, brūti.

ក្រោយពី brū ធាតុ វិភត្តិគឺ ti ដែលនៅខាងចុង រមែងបាននូវអាគមគឺ ī ជាជម្រើស។ ឧទាហរណ៍៖ bravīti, brūti។

37. Kyassa.

៣៧. សូត្រថា Kyassa (មុន ya បច្ច័យ អាគមគឺ ī រមែងចុះជាជម្រើស)។

Kriyatthā parassa kyassa īña vā hoti. Pacīyati, paccati.

ក្រោយធាតុ មុន ya បច្ច័យ អាគមគឺ ī រមែងចុះជាជម្រើស។ ឧទាហរណ៍៖ pacīyati, paccati។

38. Eyyātha sse a ā īthānaṃ o, a, aṃ, ttha, ttho, vhoka.

៣៨. សូត្រថា Eyyātha sse a ā īthānaṃ o, a, aṃ, ttha, ttho, vhoka (ការជំនួសវិភត្តិទាំងឡាយមាន eyyātha ជាដើម ដោយ o ជាដើម រមែងមានជាជម្រើស តាមលំដាប់)។

Eyyāthādīnaṃ oādayo vā honti yathākkamaṃ. Tumhe bhaveyyātho bhaveyyātha, tvaṃ abhavissa abhavisse, ahaṃ abhavaṃ [Pg.221] abhava, so abhavittha abhavā, so abhavittho, abhavī, tumhe bhavathavho bhavatha, āsahacaritova akāro gayhate, tho pana-nte niddesā tvādisambandhīyeva, tasseva vā nissitattā, nissayakaraṇampi hi suttakārāciṇṇaṃ.

ការជំនួសវិភត្តិទាំងឡាយមាន eyyātha ជាដើម ដោយ o ជាដើម រមែងមានជាជម្រើស តាមលំដាប់។ ឧទាហរណ៍៖ tumhe bhaveyyātho, bhaveyyātha, tvaṃ abhavissa, abhavisse, ahaṃ abhavaṃ, abhava, so abhavittha, abhavā, so abhavittho, abhavī, tumhe bhavathavho, bhavatha។ អការៈ (a) រមែងត្រូវបានកាន់យកជាមួយគ្នានឹង អាការៈ (ā) ដែរ។ ចំណែកឯ tho ខាងចុងនៃការសំដែងនោះ គឺទាក់ទងនឹង tvādi (tu ជាដើម) តែម្តង ព្រោះតែការអាស្រ័យនឹង tvādi នោះឯង ព្រោះថាការធ្វើទីអាស្រ័យ ក៏ជាអាចិណ្ណកម្មរបស់អ្នកតែងសូត្រដែរ។

39. Uṃssiṃ svaṃsu.

៣៩. អុំសិំស្វំសុ។

Umīccassa iṃsu aṃsu vā honti. Agamiṃsu, agamaṃsu, agamuṃ.

Um-វិភត្តិ តែងជា ឥំសុ និង អំសុ ខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ អគមិំសុ, អគមំសុ, អគមុំ។

40. Eottā suṃ.

៤០. ឯអោត្តា សុំ។

Eādesato oādesato ca parassa umiccassa suṃ vā hoti. Nesuṃ, nayiṃsu, assosuṃ, assuṃ, ādesattākhyāpanatthaṃttaggahaṇaṃ.

Um-វិភត្តិ ដែលនៅខាងក្រោយពីការទេសជា ឯ និងការទេសជា ឱ តែងជា សុំ ខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ នេសុំ, នយិំសុ, អស្សោសុំ, អស្សុំ, ការកាន់យកនូវ ត-អក្សរ ដើម្បីសំដែងនូវភាពជាអាទេស។

41. Hūto resuṃ.

៤១. ហូតោ រេសុំ។

Hūto parassa umiccassa resuṃ vā hoti. Ahesuṃ, ahavuṃ.

Um-វិភត្តិ ដែលនៅខាងក្រោយពី ហូ-ធាតុ តែងជា រេសុំ ខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ អហេសុំ, អហវុំ។

42. Ossa a i ttha ttho.

៤២. ឱស្ស អ អិ ត្ថ ត្ថោ។

Ossa aādayo vā honti. Tvaṃ abhava, abhavi, abhavittha, abhavittho abhavo.

ឱ-វិភត្តិ តែងជា អ-អក្សរ ជាដើមខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ ត្វំ អភវ, អភវិ, អភវិត្ថ, អភវិត្ថោ, អភវោ។

43. Si.

៤៣. សិ។

Ossa si vā hoti. Ahosi tvaṃ ahuvo.

ឱ-វិភត្តិ តែងជា សិ ខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ អហោសិ ត្វំ អហុវោ។

44. Dīghā īssa.

៤៤. ទីឃា ឦស្ស។

Dīghato parassa īssa si vā hoti. Akāsi akā, adāsi adā.

ឦ-វិភត្តិ ដែលនៅខាងក្រោយពីស្រៈវែង តែងជា សិ ខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ អកាសិ, អកា, អទាសិ, អទា។

45. Mhātthānamuña.

៤៥. ម្ហាត្ថានមុញ្ញ។

Mhātthānamhaña [Pg.222] vā hoti. Agamhamhā agamimhā, agamuttha agamittha.

ម្ហ-វិភត្តិ និង ត្ថ-វិភត្តិ ទាំងឡាយ តែងជា ម្ហា និង ត្ថ ខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ អគម្ហម្ហា, អគមិម្ហា, អគមុត្ថ, អគមិត្ថ។

46. Iṃssa ca siña.

៤៦. ឥំស្ស ច សិញ្ញ។

Imiccassa siña vā toti mhātthānañca bahulaṃ. Akāsiṃ akariṃ, akāsimhā akarimhā akāsittha akarittha.

Im-វិភត្តិ តែងជា សិំ ខ្លះ និង ម្ហ-វិភត្តិ និង ត្ថ-វិភត្តិ ទាំងឡាយ តែងមានច្រើន។ ឧទាហរណ៍៖ អកាសិំ, អករិំ, អកាសិម្ហា, អករិម្ហា, អកាសិត្ថ, អករិត្ថ។

47. Eyyuṃssuṃ.

៤៧. េយ្យុំស្សុំ។

Eyyumiccassa ñaṃ vā hoti. Gacchuṃ gaccheyyuṃ.

Eyyuṃ-វិភត្តិ តែងជា អុំ ខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ គច្ឆុំ, គច្ឆេយ្យុំ។

48. Hissa-to lopo.

៤៨. ហិស្សតោ លោបោ។

Ato parassa hissa lopo vā hoti. Gaccha gacchāhi, atoti kiṃ? Karohi.

Hi-វិភត្តិ ដែលនៅខាងក្រោយពី អ-អក្សរ តែងមានការលុបខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ គច្ឆ, គច្ឆាហិ, ពាក្យថា 'អតោ' ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ឧទាហរណ៍៖ ករោហិ។

49. Kyassa sse.

៤៩. ក្យស្ស ស្សេ។

Kyassa vā lopo hoti sse. Anvabhavissā anvabhūyissā, anubhavissati anuchūyissati.

Ky-បច្ច័យ តែងមានការលុបខ្លះ ក្នុងព្រោះ ស្សេ-វិភត្តិ។ ឧទាហរណ៍៖ អន្វភវិស្សា, អន្វភូយិស្សា, អនុភវិស្សតិ, អនុឆូយិស្សតិ។

50. Atthiteyyādicchannaṃ sa su sa satha saṃ sāma.

៥០. អត្ថិតេយ្យាទិច្ឆន្នំ ស សុ ស សថ សំ សាម។

Asa=bhuviccasmā paresaṃ eyyādicchannaṃ sādayo honti yathākkamaṃ. Assa, assu, assa, assatha, assaṃ, assāma.

Eyyā-វិភត្តិជាដើម ទាំង ៦ ដែលនៅខាងក្រោយពី អស-ធាតុ (ក្នុងអត្ថថា មាន ឬកើត) តែងជា ស-វិភត្តិជាដើម តាមលំដាប់។ ឧទាហរណ៍៖ អស្ស, អស្សុ, អស្ស, អស្សថ, អស្សំ, អស្សាម។

51. Ādidvinnamiyāiyuṃ.

៥១. អាទិទ្វិន្នមិយាឥយុំ។

Atthiteyyādicchannaṃ ādibhūtānaṃ dvinnaṃ iyā iyuṃ honti yathākkamaṃ. Siyā, siyuṃ.

Eyyā-វិភត្តិជាដើម ទាំងឡាយ ក្នុងចំណោមវិភត្តិទាំង ២ ខាងដើម តែងជា ឥយា និង ឥយុំ តាមលំដាប់។ ឧទាហរណ៍៖ សិយា, សិយុំ។

52. Tassa tho.

៥២. តស្ស ថោ។

Atthito [Pg.223] parassa takārassa tho hoti. Atthi, atthu.

ត-អក្សរ ដែលនៅខាងក្រោយពី អត្ថិ-ធាតុ តែងជា ថោ។ ឧទាហរណ៍៖ អត្ថិ, អត្ថុ។

53. Sihisvaṭa.

៥៣. សិហិស្វដ។

Atthissa aṭa hoti sihisu, ṭo sabbādesattho. Asi ahi.

អត្ថិ-ធាតុ តែងជា អដ ក្នុងព្រោះ សិ-វិភត្តិ និង ហិ-វិភត្តិ ទាំងឡាយ, ជើង ដ ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការទេសទាំងអស់។ ឧទាហរណ៍៖ អសិ, អហិ។

54. Mimānaṃ vā mhimhā ca.

៥៤. មិមានំ វា ម្ហិម្ហា ច។

Atthismā paresaṃ mimānaṃ mhimhā vā honti, taṃsanniyogenaatthissa aṭa ca. Amhi asmi, amha asma.

មិ-វិភត្តិ និង ម-វិភត្តិ ទាំងឡាយ ដែលនៅខាងក្រោយពី អត្ថិ-ធាតុ តែងជា ម្ហិ និង ម្ហា ខ្លះ, និងមានការទេស អត្ថិ-ធាតុ ជា អដ ដោយការប្រកបនោះផង។ ឧទាហរណ៍៖ អម្ហិ, អស្មិ, អម្ហ, អស្ម។

55. Esu si.

៥៥. ឯសុ សិ។

Esu mimesu atthissa sakāro hoti. Asmi asma, pararūpabādhanatthaṃ.

ក្នុងព្រោះ មិ-វិភត្តិ និង ម-វិភត្តិ ទាំងឡាយនោះ អត្ថិ-ធាតុ តែងជា ស-អក្សរ។ ឧទាហរណ៍៖ អស្មិ, អស្ម, ដើម្បីឃាត់នូវរូបដទៃ។

56. Īādo dīgho.

៥៦. ឦអាទោ ទីឃោ។

Atthissa dīgho hoti īādimhi. Āsi, āsuṃ, āsi, āsittha, āsiṃ, āsiṃ mhā.

អត្ថិ-ធាតុ តែងមានទីឃៈ ក្នុងព្រោះ ឦ-វិភត្តិជាដើម។ ឧទាហរណ៍៖ អាសិ, អាសុំ, អាសិ, អាសិត្ថ, អាសិំ, អាសិម្ហា។

57. Himimesvassa.

៥៧. ហិមិមេស្វស្ស។

Akārassa dīgho hoti himimesu. Pacāhi, pacāmi, pacāma, muyhāmi.

អ-អក្សរ តែងមានទីឃៈ ក្នុងព្រោះ ហិ-វិភត្តិ, មិ-វិភត្តិ និង ម-វិភត្តិ ទាំងឡាយ។ ឧទាហរណ៍៖ បចាហិ, បចាមិ, បចាម, មុយហាមិ។

58. Sakā ṇāssa kha īādo.

៥៨. សកា ណាស់ស ខ ឦអាទោ។

Sakasmā kṇāssakhohoti īādīsu. Asakkhi, asakkhiṃsu.

ក្ណា-បច្ច័យ ដែលនៅខាងក្រោយពី សក-ធាតុ តែងជា ខ ក្នុងព្រោះ ឦ-វិភត្តិជាដើម។ ឧទាហរណ៍៖ អសក្ខិ, អសក្ខិំសុ។

59. Sse vā.

៥៩. ស្សេ វា។

Sakasmā [Pg.224] kṇassakho vā hoti sse. Sakkhissā sakkuṇissā, sakkhissati, sakkuṇissati.

ក្ណា-បច្ច័យ ដែលនៅខាងក្រោយពី សក-ធាតុ តែងជា ខ ខ្លះ ក្នុងព្រោះ ស្សេ-វិភត្តិ។ ឧទាហរណ៍៖ សក្ខិស្សា, សក្កុណិស្សា, សក្ខិស្សតិ, សក្កុណិស្សតិ។

60. Tesu suto kṇokṇānaṃ roṭa.

៦០. តេសុ សុតោ ក្ណោក្ណានំ រោដ។

Tesu īādissesu suto paresaṃ kṇokṇānaṃ roṭa vā hoti. Assosi asuṇi, assossā asuṇissā, sossati suṇissati.

ក្នុងព្រោះ ឦ-វិភត្តិជាដើមទាំងនោះ, ណោ-បច្ច័យ និង ណា-បច្ច័យ ដែលនៅខាងក្រោយពី សុ-ធាតុ តែងជា រោដ ខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ អស្សោសិ, អសុណិ, អស្សោស្សា, អសុណិស្សា, សោស្សតិ, សុណិស្សតិ។

61. Ñāssa sanāssa nāyo timhi. Sanāssa ñāssa nāyo vā hoti timhi. Nāyati, jānāti.

៦១. ញា-ធាតុ ជាមួយនិង ណា-បច្ច័យ តែងជា នាយោ ខ្លះ ក្នុងព្រោះ តិ-វិភត្តិ។ ឧទាហរណ៍៖ នាយតិ, ជានាតិ។

62. Ñāmhi jaṃ.

៦២. ញាមិ្ហ ជំ។

Ñādese sanāssa ñāssa jaṃ (vā) hoti. Jaññā (jāneyya).

ក្នុងព្រោះ ញា-អាទេស, ញា-ធាតុ ជាមួយនិង ណា-បច្ច័យ តែងជា ជំ ខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ ជញ្ញា (ជានេយ្យ)។

63. Eyyāssiyāñā vā.

៦៣. េយ្យាស្សិយាញា វា។

Ñāto eyyāssa iyāñā honti vā. Jāniyā, jaññā jāneyya.

Eyyā-វិភត្តិ ដែលនៅខាងក្រោយពី ញា-ធាតុ តែងជា ឥយា និង ញា ខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ ជានិយា, ជញ្ញា, ជានេយ្យ។

64. Īssatyādīsu knālopo.

៦៤. ឦស្សត្យាទីសុ ក្នាលោបោ។

Īādo ssatyādo ca ñāto knālopo vā hoti. Aññāsi ajāni, ñassati jānissati.

ក្នុងព្រោះ ឦ-វិភត្តិជាដើម និង ស្សតិ-វិភត្តិជាដើម, ណា-បច្ច័យ ដែលនៅខាងក្រោយពី ញា-ធាតុ តែងមានការលុបខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ អញ្ញាសិ, អជានិ, ញស្សតិ, ជានិស្សតិ។

65. Ssassa hi kamme.

៦៥. ស្សស្ស ហិ កម្មេ។

Ñāto parassa ssassa hi vā hoti kamme. Paññāyihiti paññāyissati.

ស្ស-វិភត្តិ ដែលនៅខាងក្រោយពី ញា-ធាតុ តែងជា ហិ ខ្លះ ក្នុងកម្មអត្ថ។ ឧទាហរណ៍៖ បញ្ញាយិហិតិ, បញ្ញាយិស្សតិ។

66. Etismā.

៦៦. ឯតិស្មា។

Etismā [Pg.225] parassa ssassa hi hoti vā. Ehiti essati.

ស្ស-វិភត្តិ ដែលនៅខាងក្រោយពី ឥ-ធាតុ តែងជា ហិ ខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ ឯហិតិ, ឯស្សតិ។

67. Hanā chakhā.

៦៧. ហនា ឆខា។

Hanā ssassa chakhā vā honti. Hañchāmi hanissāmi, paṭihaṅkhāmi paṭihanissāmi.

ស្ស-វិភត្តិ ដែលនៅខាងក្រោយពី ហន-ធាតុ តែងជា ឆ និង ខ ខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ ហញ្ឆាមិ, ហនិស្សាមិ, បដិហង្ខាមិ, បដិហនិស្សាមិ។

68. Hāto ha.

៦៨. ហាតោ ហ។

Hāto parassa ssassa ha hoti vā. Hāhati jahissati.

ស្ស-វិភត្តិ ដែលនៅខាងក្រោយពី ហា-ធាតុ តែងជា ហ ខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ ហាហតិ, ជហិស្សតិ។

69. Dakkha kha hehi hohīhi lopo.

៦៩. ទក្ខ ខ ហេហិ ហោហីហិ លោបោ។

Dakkhādīhi ādesehi parassa ssassa lopo vā hoti. Dakkhati dakkhissati, sakkhati sakkhissati, hehiti hehissatihohiti hohissati.

ព្រោះអាទេសទាំងឡាយមាន dakkha ជាដើម ការលុបនៃ ssa-បច្ច័យខាងក្រោយ រមែងមានខ្លះ។ (ឧទាហរណ៍) dakkhati (សម្រេចរូបមកពី) dakkhissati, sakkhati (មកពី) sakkhissati, hehiti (មកពី) hehissati, hohiti (មកពី) hohissati។

70. Kayireyyasseyyumādīnaṃ.

៧០. (សូត្រថា) Kayireyyasseyyumādīnaṃ។

Kayirā parassa eyyumādīnaṃ eyyassa lopo hoti. Kayiruṃ, kayirāsi, kayirātha, kahirāmi, kayirāma.

ការលុបនៃ eyya-វិភត្តិ នៃវិភត្តិទាំងឡាយមាន eyyuṃ ជាដើម ខាងក្រោយពី kayirā រមែងមាន។ (ឧទាហរណ៍) kayiruṃ, kayirāsi, kayirātha, kayirāmi, kayirāma។

71. Ṭā.

៧១. (សូត្រថា) Ṭā។

Kayirā parassa eyyassa ṭā hoti. So kayirā.

អាទេសជា ṭā នៃ eyya-វិភត្តិ ខាងក្រោយពី kayirā រមែងមាន។ (ឧទាហរណ៍) so kayirā។

72. Ethassā.

៧២. (សូត្រថា) Ethassā។

Kayirā parassa ethassa ā hoti. Kayirātha.

អាទេសជា ā នៃ etha-វិភត្តិ ខាងក្រោយពី kayirā រមែងមាន។ (ឧទាហរណ៍) kayirātha។

73. Labhā iṃ īnaṃ thaṃ thā vā.

៧៣. (សូត្រថា) Labhā iṃ īnaṃ thaṃ thā vā។

Labhasmā [Pg.226] iṃīiccesaṃ thaṃthā honti vā. Alatthaṃ alabhiṃ, alattha alabhi.

ក្រោយពី labha-ធាតុ អាទេសទាំងឡាយជា thaṃ និង thā នៃវិភត្តិទាំងឡាយគឺ iṃ និង ī នេះ រមែងមានខ្លះ។ (ឧទាហរណ៍) alatthaṃ, alabhiṃ, alattha, alabhi។

74. Gurupubbā rassā re ntentīnaṃ.

៧៤. (សូត្រថា) Gurupubbā rassā re ntentīnaṃ។

Gurupubbasmā rassā paresaṃ ntentīnaṃ re vā hoti. Gacchare gacchanti, gacchare gacchante, gamissare gamissanti, gamissare gamissante, gurupubbāti kiṃ? Paca, rassati kiṃ? Honti.

ក្រោយពីស្រៈខ្លីដែលមានព្យញ្ជនៈធ្ងន់នៅខាងដើម អាទេសជា re នៃ nti និង nte-វិភត្តិទាំងឡាយខាងក្រោយ រមែងមានខ្លះ។ (ឧទាហរណ៍) gacchare, gacchanti, gacchare, gacchante, gamissare, gamissanti, gamissare, gamissante។ ពាក្យថា gurupubbā ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យថា paca។ ពាក្យថា rassā ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យថា honti។

75. Eyyeyyāseyyannaṃ ṭe.

៧៥. (សូត្រថា) Eyyeyyāseyyannaṃ ṭe។

Eyyādīnaṃ ṭe vā hoti. So kare kareyya, tvaṃ kare kareyyāsi, ahaṃ kare kareyyaṃ.

អាទេសជា e នៃវិភត្តិទាំងឡាយមាន eyya ជាដើម រមែងមានខ្លះ។ (ឧទាហរណ៍) so kare, kareyya, tvaṃ kare, kareyyāsi, ahaṃ kare, kareyyaṃ។

76. Ovikaraṇassu paracchakke.

៧៦. (សូត្រថា) Ovikaraṇassu paracchakke។

Ovikaraṇassa u hoti paracchakke visaye. Tanute.

អាទេសជា u នៃ o-វិការៈ រមែងមាន ក្នុងវិភត្តិ ៦ តួខាងក្រោយ។ (ឧទាហរណ៍) tanute។

77. Pubbacchakke vā kvaci.

៧៧. (សូត្រថា) Pubbacchakke vā kvaci។

Ovikaraṇassa u hoti vā kvaci pubbacchakke. Vanuti vanoti.

អាទេសជា u នៃ o-វិការៈ រមែងមានខ្លះក្នុងទីខ្លះ ក្នុងវិភត្តិ ៦ តួខាងដើម។ (ឧទាហរណ៍) vanuti, vanoti។

78. Eyyāmassemu ca.

៧៨. (សូត្រថា) Eyyāmassemu ca។

Eyyāmassemu vā hoti u ca. Bhavemha, bhaveyyāmu bhaveyyāma.

អាទេសជា emu នៃ eyyāma-វិភត្តិ រមែងមានខ្លះ និងអាទេសជា u ផង។ (ឧទាហរណ៍) bhavemha, bhaveyyāmu, bhaveyyāma។

Iti moggallāne byākaraṇe vuttiyaṃ

សេចក្តីពន្យល់ (វុត្តិ) ក្នុងមោគ្គល្លានវ្យាករណ៍ នេះចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

Tyādikaṇḍo chaṭṭho.

កណ្ឌទី ៦ គឺត្យាទិកណ្ឌ ចប់ហើយ។

7. Sattamo kaṇḍo (ṇvādi)

៧. កណ្ឌទី ៧ (ណ្វាទិកណ្ឌ)។

‘‘Bahulaṃ’’ [Pg.227] (1.58) ‘‘kriyatthā’’ti (5.14) ca sabbattha vatthate.

ពាក្យថា “Bahulaṃ” (១.៥៨) និងពាក្យថា “kriyatthā” (៥.១៤) រមែងតាមទៅក្នុងទីទាំងពួង។

1. Cara dara kara raha jana sana tala sāda sādha kasāsa caṭāya vāhi ṇu.

១. (សូត្រថា) Cara dara kara raha jana sana tala sāda sādha kasāsa caṭāya vāhi ṇu។

Cara-gatibhakkhaṇesu, dara-daraṇe, kara-karaṇe, raha-cāge, jana-janane, sana-sambhattiyaṃ, tala-patiṭṭhāyaṃ, sāda-assādane, sādha-saṃsiddhiyaṃ, kasa-vilekhane, asa-khepane, caṭa-bhedane, aya-iti gamanattho daṇḍako dhātu, vā-gatigandhanesu, etehi kriyatthehi bahulaṃ ṇu hoti. ‘‘Assā ṇānubandhe’’ti (5.84) upantassa assa ā, carati hadaye manuññabhāvenāti cāru=sobhanaṃ. Darīyatīti dāra=kaṭṭhaṃ. Karotīti kāru=sippī, magha vā, visukammo ca. Rahati candādīnaṃ sobhāvisesaṃ nāsetīti rāhu=asurindo. Jāyati gamanāgamanaṃ anenātijānu=jaṅghorūnaṃ sandhi. Saneti attani bhattiṃ uppādetīti sānu=girippadeso. Talanti patiṭṭhahanti ettha dantāti tālu=vadanekadeso. Sā dīyati assādīyatīti sādu=madhuraṃ. Sādheti attaparahitanti sādhu=sajjano. Kasīyatīti kāsu=āvāṭo, asati sīghabhāvena pavattatīti āsu=sīghaṃ. Caṭati bhindati amanuññabhāvanti cāṭu=manuñño. Ayanti pavattanti sattā etenāti āyu=jīvitaṃ. ‘‘Assā ṇāpimhi yuka’’ iti (5.91) yuka- vāti gacchatīti vāyu-vāto.

cara-ធាតុ ក្នុងអត្ថដើរទៅនិងស៊ី, dara-ធាតុ ក្នុងអត្ថទម្លាយ, kara-ធាតុ ក្នុងអត្ថធ្វើ, raha-ធាតុ ក្នុងអត្ថលះបង់, jana-ធាតុ ក្នុងអត្ថបង្កើត, sana-ធាតុ ក្នុងអត្ថសេពគប់, tala-ធាតុ ក្នុងអត្ថតម្កល់នៅ, sāda-ធាតុ ក្នុងអត្ថត្រេកអរ, sādha-ធាតុ ក្នុងអត្ថសម្រេច, kasa-ធាតុ ក្នុងអត្ថភ្ជួររាស់, asa-ធាតុ ក្នុងអត្ថចោល, caṭa-ធាតុ ក្នុងអត្ថបំបែក, aya-ធាតុ ជាទណ្ឌកធាតុមានអត្ថថាដើរទៅ, vā-ធាតុ ក្នុងអត្ថដើរទៅនិងធុំក្លិន, ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយដែលមានអត្ថជាកិរិយាទាំងនេះ ṇu-បច្ច័យ រមែងចុះច្រើន។ ដោយសូត្រថា “Assā ṇānubandhe” (៥.៨៤) ស្រៈ a នៃឧបន្តៈ រមែងជា ā។ (ឧទាហរណ៍) ជនរមែងត្រេកអរក្នុងចិត្តដោយសេចក្តីគាប់ចិត្ត ហេតុនោះឈ្មោះថា cāru = ល្អ, ស្អាត។ វត្ថុដែលគេរមែងទម្លាយ ហេតុនោះឈ្មោះថា dāra = អុស។ ជនរមែងធ្វើ ហេតុនោះឈ្មោះថា kāru = ជាង, ឬ magha, និងវិស្សកម្មទេវបុត្រ។ យក្សរមែងបំផ្លាញនូវសេចក្តីល្អប្លែកនៃព្រះចន្ទជាដើម ហេតុនោះឈ្មោះថា rāhu = អសុរិន្ទ។ ការដើរទៅនិងមក រមែងកើតឡើងដោយអវយវៈនេះ ហេតុនោះឈ្មោះថា jānu = ជង្គង់ (សន្លាក់រវាងស្មងនិងភ្លៅ)។ ភ្នំរមែងបង្កើតនូវការគោរពក្នុងខ្លួន ហេតុនោះឈ្មោះថា sānu = ចង្កេះភ្នំ។ ធ្មេញទាំងឡាយរមែងតម្កល់នៅក្នុងកន្លែងនេះ ហេតុនោះឈ្មោះថា tālu = ពិដានមាត់។ រសដែលគេរមែងសេពគប់ ហេតុនោះឈ្មោះថា sādu = ផ្អែម។ បុគ្គលរមែងសម្រេចនូវប្រយោជន៍ខ្លួននិងអ្នកដទៃ ហេតុនោះឈ្មោះថា sādhu = សប្បុរស។ ដីដែលគេរមែងជីក ហេតុនោះឈ្មោះថា kāsu = រណ្តៅ។ វត្ថុរមែងប្រព្រឹត្តទៅដោយភាពរហ័ស ហេតុនោះឈ្មោះថា āsu = ឆាប់រហ័ស។ វត្ថុរមែងបំបែកនូវសេចក្តីមិនគាប់ចិត្ត ហេតុនោះឈ្មោះថា cāṭu = គួរឱ្យគាប់ចិត្ត។ សត្វទាំងឡាយរមែងរស់នៅដោយសារធម៌នេះ ហេតុនោះឈ្មោះថា āyu = អាយុ, ជីវិត។ ដោយសូត្រថា “Assā ṇāpimhi yuka” (៥.៩១) មាន yuka-អាគមខ្លះ, ខ្យល់រមែងបក់ទៅ ហេតុនោះឈ្មោះថា vāyu = ខ្យល់។

2. Bhara [Pg.228] mara cara tara ara gara hana tana mana bhama kita dhana baṃha kambamba cakkha bhikkha saṃkindanda yaja paṭāṇāsa vasa pasa paṃsa bandhā u.

២. (សូត្រថា) Bhara mara cara tara ara gara hana tana mana bhama kita dhana baṃha kambamba cakkha bhikkha saṃkindanda yaja paṭāṇāsa vasa pasa paṃsa bandhā u។

Bhara-bharaṇe, mara-pāṇacāge, cara-gatibhakkhaṇesu, tara taraṇe, ara-gamane, gara ghara-secane, girāti vā nipātanā akāro, hana-hiṃ sāyaṃ, tana-vittāre, mana-ñāṇe, bhama-anavaṭṭhāne, kita-nivāse, dhana-sadde, baṃha braha brūha-vuddhiyaṃ, kamba-saṃvaraṇe, amba-sadde, cakkha ikkha dassane, bhikkha-yācane, saṃkasaṅkāyaṃ, inda-paramissariye, anda-bandhane, yaja-devapūjāyaṃ, aṭa paṭa-gamanathā, aṇa-saddattho, asa-khepane, vasa-nivāse, pasabādhane, paṃsa-nāsane, bandha-bandhane, etehi kriyatthehi u hoti. Bharatīti bhara=bhattā. Marati rūpakāyena sahevāti maru=devo, nijjaladeso ca. Carīyati bhakkhīyatīti caru=habyapā ko. Taranti anenāti taru=rukkho. Arati sūnabhāvena uddhaṃ gacchatīti aru=vaṇo. Garati siñcati, girati vamati vā sissesu sinehanti garu=ācariyo. Hanati odanādīsu vaṇṇavisesaṃ nāsetīti hanu=vadanekadeso. Tanoti saṃsāra dukkhanti tanu-sarīraṃ. Maññati sattānaṃ hitāhitanti manu=pajāpati. Bhamati calatīti bhamu=nayano patiṭṭhānaṃ. Ketati uddhaṃ gacchati, upari nivasatīti vā ketu=dhajo. Dhanati saddaṃ karotīti dhanu=cāpo. Baṃha iti niddesā umhi niccaṃ niggahītalopo, baṃhati vuddhiṃ gacchatīti bahu=anappakaṃ. Kambati saṃvaraṃ karotīthi kambu=valayo, saṅkho [Pg.229] ca. Ambati nādaṃkarotīti ambu=vāri. Cakkhati rūpanti cakkhu=nayanaṃ. Bhikkhatīti bhikkhu=samaṇo. Saṃkiratīti saṃku=sūlaṃ. Indati nakkhattānaṃ paramissariyaṃ pavattetīti indu=cando. Andanti bandhanti sattā etāyāti andu=saṅkhalikā. Yajanti anenāti yaju=vedo. Paṭati byattabhāvaṃ gacchatīti paṭu=vicakkhaṇo. Aṇati sukhumabhāvena pavattatīti aṇu=sukhumo, vīhibhedo ca. Asanti pavattanti sattā etehīti asavo=pāṇā. Sukhaṃ vasantyanenāti vasu=dhanaṃ. Pasīyati bādhīyati sāmikehīti pasu. Catuppado. Paṃsati sobhāvisesaṃ nāsetīti paṃsu=reṇu. Bandhīyati sinehabhāvenāti bandhu=ñāti.

bhara-ធាតុ ក្នុងអត្ថចិញ្ចឹម, mara-ធាតុ ក្នុងអត្ថលះបង់ជីវិត, cara-ធាតុ ក្នុងអត្ថដើរទៅនិងស៊ី, tara-ធាតុ ក្នុងអត្ថឆ្លង, ara-ធាតុ ក្នុងអត្ថទៅ, gara-ធាតុ ឬ ghara-ធាតុ ក្នុងអត្ថស្រោចស្រព ឬ gir-ធាតុ ដោយការធ្លាក់ចុះនៃស្រៈ a, hana-ធាតុ ក្នុងអត្ថបៀតបៀន, tana-ធាតុ ក្នុងអត្ថផ្សាយទៅ, mana-ធាតុ ក្នុងអត្ថដឹង, bhama-ធាតុ ក្នុងអត្ថវិលវល់, kita-ធាតុ ក្នុងអត្ថនៅអាស្រ័យ, dhana-ធាតុ ក្នុងអត្ថបន្លឺសំឡេង, baṃha-ធាតុ braha-ធាតុ ឬ brūha-ធាតុ ក្នុងអត្ថចម្រើន, kamba-ធាតុ ក្នុងអត្ថបិទបាំង, amba-ធាតុ ក្នុងអត្ថបន្លឺសំឡេង, cakkha-ធាតុ ឬ ikkha-ធាតុ ក្នុងអត្ថឃើញ, bhikkha-ធាតុ ក្នុងអត្ថសូម, saṃka-ធាតុ ក្នុងអត្ថសង្ស័យ, inda-ធាតុ ក្នុងអត្ថជាធំក្រៃលែង, anda-ធាតុ ក្នុងអត្ថចង, yaja-ធាតុ ក្នុងអត្ថបូជាទេវតា, aṭa-ធាតុ ឬ paṭa-ធាតុ ក្នុងអត្ថដើរទៅ, aṇa-ធាតុ ក្នុងអត្ថបន្លឺសំឡេង, asa-ធាតុ ក្នុងអត្ថចោល, vasa-ធាតុ ក្នុងអត្ថនៅអាស្រ័យ, pasa-ធាតុ ក្នុងអត្ថបៀតបៀន, paṃsa-ធាតុ ក្នុងអត្ថបំផ្លាញ, bandha-ធាតុ ក្នុងអត្ថចង, ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយដែលមានអត្ថជាកិរិយាទាំងនេះ u-បច្ច័យ រមែងចុះ។ (ឧទាហរណ៍) ជនរមែងចិញ្ចឹម ហេតុនោះឈ្មោះថា bhara = ស្វាមី (អ្នកចិញ្ចឹម)។ រមែងស្លាប់ទៅជាមួយរូបកាយ ហេតុនោះឈ្មោះថា maru = ទេវតា, ឬតំបន់គ្មានទឹក (វាលខ្សាច់)។ វត្ថុដែលគេរមែងបរិភោគ ហេតុនោះឈ្មោះថា caru = ភោជនសម្រាប់បូជា។ ជនទាំងឡាយរមែងឆ្លងដោយវត្ថុនេះ ហេតុនោះឈ្មោះថា taru = ដើមឈើ។ រមែងទៅខាងលើដោយភាពហើមប៉ោង ហេតុនោះឈ្មោះថា aru = ដំបៅ។ រមែងស្រោចស្រព ឬរមែងខ្ជាក់ចេញ ឬរមែងស្រឡាញ់ក្នុងសិស្សទាំងឡាយ ហេតុនោះឈ្មោះថា garu = គ្រូ។ រមែងបំផ្លាញនូវពណ៌ប្លែកក្នុងបាយជាដើម ហេតុនោះឈ្មោះថា hanu = ថ្គាម។ រមែងផ្សាយទៅនូវទុក្ខក្នុងសង្សារវដ្ត ហេតុនោះឈ្មោះថា tanu = រាងកាយ។ រមែងដឹងនូវប្រយោជន៍និងមិនមែនប្រយោជន៍នៃសត្វទាំងឡាយ ហេតុនោះឈ្មោះថា manu = មនុស្ស (ព្រះបជាបតី)។ រមែងវិលវល់ ហេតុនោះឈ្មោះថា bhamu = ចិញ្ចើម (ទីតម្កល់នៃភ្នែក)។ រមែងទៅខាងលើ ឬរមែងនៅខាងលើ ហេតុនោះឈ្មោះថា ketu = ទង់។ រមែងធ្វើនូវសំឡេង ហេតុនោះឈ្មោះថា dhanu = ធ្នូ។ ព្រោះការសម្តែងថា baṃha ដូច្នេះ ការលុបនិគ្គហិតក្នុង u-បច្ច័យរមែងមានជាប្រាកដ, រមែងចម្រើនទៅ ហេតុនោះឈ្មោះថា bahu = ច្រើន។ រមែងធ្វើការបិទបាំង ហេតុនោះឈ្មោះថា kambu = កងដៃ, ឬសំបកខ្យង។ រមែងបន្លឺសំឡេង ហេតុនោះឈ្មោះថា ambu = ទឹក។ រមែងឃើញរូប ហេតុនោះឈ្មោះថា cakkhu = ភ្នែក។ រមែងសូម ហេតុនោះឈ្មោះថា bhikkhu = សមណៈ (ភិក្ខុ)។ រមែងចាក់ទម្លុះ ហេតុនោះឈ្មោះថា saṃku = ដែកគោល (ស្នឹង)។ រមែងប្រព្រឹត្តទៅជាធំក្រៃលែងជាងផ្កាយទាំងឡាយ ហេតុនោះឈ្មោះថា indu = ព្រះចន្ទ។ សត្វទាំងឡាយរមែងចងដោយខ្សែនេះ ហេតុនោះឈ្មោះថា andu = ច្រវាក់។ ជនទាំងឡាយរមែងបូជាដោយគម្ពីរនេះ ហេតុនោះឈ្មោះថា yaju = យជុរ្វេទ។ រមែងដល់នូវភាពវាងវៃ ហេតុនោះឈ្មោះថា paṭu = អ្នកឈ្លាសវៃ។ រមែងប្រព្រឹត្តទៅដោយភាពល្អិត ហេតុនោះឈ្មោះថា aṇu = ល្អិត, ឬប្រភេទស្រូវសាលី។ សត្វទាំងឡាយរមែងរស់នៅដោយសារធម៌ទាំងនេះ ហេតុនោះឈ្មោះថា asavo = ជីវិត។ សត្វទាំងឡាយរមែងនៅជាសុខដោយសារវត្ថុនេះ ហេតុនោះឈ្មោះថា vasu = ទ្រព្យសម្បត្តិ។ រមែងត្រូវម្ចាស់បៀតបៀន ហេតុនោះឈ្មោះថា pasu = សត្វជើងបួន។ រមែងបំផ្លាញនូវសេចក្តីល្អប្លែក ហេតុនោះឈ្មោះថា paṃsu = ធូលី។ រមែងចងដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ ហេតុនោះឈ្មោះថា bandhu = ញាតិ។

3. Bandhā ū vadho ca.

៣. (សូត្រថា) Bandhā ū vadho ca។

Bandha-bandhane timasmā ū hoti, bandhassa vadhādeso ca. Pañcahi kāmaguṇehi attani satthe bandhatīti vadhū-suṇisā, itthīca.

ក្រោយពី bandha-ធាតុ ក្នុងអត្ថចង រមែងមាន ū-បច្ច័យ និងមានអាទេសជា vadha ជំនួស bandha ផង។ នាងរមែងចងខ្លួនឯងនិងស្វាមីដោយកាមគុណទាំង ៥ ហេតុនោះឈ្មោះថា vadhū = កូនប្រសារស្រី, ឬស្ត្រី។

4. Jambādayo.

៤. (សូត្រថា) Jambādayo។

Jambūādayo saddāūpaccayantā nipaccante, nipātanaṃ appattassa pāpanaṃ pattassa paṭisedho ca. Janismā ū, bukāgamo, ‘‘manānaṃ niggahīta’’nti (5.96) nassa niggahītaṃ, ‘‘vagge vagganto’’ti (1.41) niggahītassa mo, jāyati, janīyatī vā jambū=rukkho. Bhamissa amalopo, bhamati kampatīti bhū=bhamu. Karotismā ū, tassa kandhuña ca, ‘‘pararūpamayakāre byañjane’’ti (5.95) dhātvantassa byañjanassa pararūpattaṃ, rudhiruppādaṃ karotīti kakkandhū=badarī. Lamba-avasaṃsane[Pg.230], āpubbo, saṃyogādilopadīgharassā, ālambati avasaṃsatīti alābū=tumbi. Sara-gati hiṃsācintāsu, ūmhi abhuka abuka ca, sarati gacchatīti sarabhū=ekā mahānadī. Sarati pāṇe hiṃsatīti sarabū=khuddajantukaviseso. Camaadane, camati bhakkhati nivāpanti camū=senā. Tana-vitthāre, tanoti saṃsāradukkhanti tanu=sarīraṃ, evamaññepi payogato daṭṭhabbā.

សព្ទទាំងឡាយមាន jambū ជាដើម ដែលមាន ū-បច្ច័យនៅចុង រមែងសម្រេចដោយវិធីនិបាត។ ឯវិធីនិបាតនោះ គឺការធ្វើឱ្យសម្រេចនូវរូបដែលមិនទាន់សម្រេច និងការហាមឃាត់នូវរូបដែលសម្រេចហើយ។ ក្រោយពី jana-ធាតុ មាន ū-បច្ច័យ, មាន buk-អាគម, ដោយសូត្រថា “Manānaṃ niggahītaṃ” (៥.៩៦) អាទេស n ជាគ្គហិត, ដោយសូត្រថា “Vagge vagganto” (១.៤១) អាទេសនិគ្គហិតជា m, រមែងកើតឡើង ហេតុនោះឈ្មោះថា jambū = ដើមព្រីង។ ក្រោយពី bhama-ធាតុ មានការលុប am, រមែងវិលវល់ ឬញាប់ញ័រ ហេតុនោះឈ្មោះថា bhū = ចិញ្ចើម។ ក្រោយពី kara-ធាតុ មាន ū-បច្ច័យ និងមាន kandhu-អាគម, ដោយសូត្រថា “Pararūpamayakāre byañjane” (៥.៩៥) ព្យញ្ជនៈចុងធាតុរមែងមានរូបដូចតួខាងក្រោយ, រមែងធ្វើឱ្យកើតឈាម ហេតុនោះឈ្មោះថា kakkandhū = ដើមពុទ្រា។ ក្រោយពី lamba-ធាតុ ក្នុងអត្ថធ្លាក់ចុះ មាន ā-ឧបសគ្គនៅខាងដើម, មានការលុបព្យញ្ជនៈសង្ឃោគខាងដើម ធ្វើឱ្យវែងនិងខ្លី, រមែងធ្លាក់ចុះ ហេតុនោះឈ្មោះថា alābū = ផ្លែឃ្លោក។ ក្រោយពី sara-ធាតុ ក្នុងអត្ថដើរទៅ បៀតបៀន និងគិត, កាលបើមាន ū-បច្ច័យ មាន abhuka-អាគម និង abuka-អាគមខ្លះ, រមែងហូរទៅ ហេតុនោះឈ្មោះថា sarabhū = ឈ្មោះទន្លេធំមួយ។ រមែងបៀតបៀនសត្វមានជីវិត ហេតុនោះឈ្មោះថា sarabū = សត្វល្អិតម្យ៉ាង (បង្គួយ ឬថ្លែន)។ ក្រោយពី cama-ធាតុ ក្នុងអត្ថស៊ី, រមែងស៊ីនូវចំណី ហេតុនោះឈ្មោះថា camū = កងទ័ព។ ក្រោយពី tana-ធាតុ ក្នុងអត្ថផ្សាយទៅ, រមែងផ្សាយទៅនូវទុក្ខក្នុងសង្សារវដ្ត ហេតុនោះឈ្មោះថា tanu = រាងកាយ។ គប្បីដឹងនូវរូបដទៃទៀតតាមការប្រើប្រាស់យ៉ាងនេះចុះ។

5. Tapusa vi dha kura putha mudā ku.

៥. (សូត្រថា) Tapusa vi dha kura putha mudā ku។

Tapa-santāpe, usa-dāhe, vidha-vedhane, kura-sadde, putha patha-vitthāre, muda-tose, etehi ku, hoti. Kakāronubandho ‘‘na te kānubandhanāgamesū’’ti (5.85) eonamabhāvattho. Tapa iti niddesatova assa ittaṃ, tāpīyatīti tipu=lohaviseso. Usati dāhaṃ karotīti usu=saro. Vedhati raṃsīhi timiranti vidhu=cando. Kurati kiccākiccaṃ vadatīti kuru=rājā, kuravo=janapado. Puthati mahanthabhāvena patthiratīti puthu=vitthiṇṇo, modanaṃ, mudīyatīti vā mudu=athaddho.

tapa-ធាតុ ក្នុងអត្ថក្តៅក្រហាយ, usa-ធាតុ ក្នុងអត្ថដុតកម្ដៅ, vidha-ធាតុ ក្នុងអត្ថចាក់ទម្លុះ, kura-ធាតុ ក្នុងអត្ថបន្លឺសំឡេង, putha-ធាតុ ឬ patha-ធាតុ ក្នុងអត្ថផ្សាយទៅ, muda-ធាតុ ក្នុងអត្ថត្រេកអរ, ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយនេះ ku-បច្ច័យ រមែងចុះ។ អក្សរ k ដែលជាអនុពន្ធ មានប្រយោជន៍ដើម្បីមិនឱ្យមានការធ្វើជា e និង o ដោយសូត្រថា “Na te kānubandhanāgamesu” (៥.៨៥)។ ព្រោះការសម្តែងថា tapa ដូច្នេះ អាទេស a របស់ធាតុនោះរមែងជា i, វត្ថុដែលគេរមែងដុតកម្ដៅ ហេតុនោះឈ្មោះថា tipu = សំណប៉ាហាំង។ រមែងធ្វើការដុតកម្ដៅ ហេតុនោះឈ្មោះថា usu = ព្រួញ។ រមែងកម្ចាត់នូវងងឹតដោយរស្មីទាំងឡាយ ហេតុនោះឈ្មោះថា vidhu = ព្រះចន្ទ។ រមែងពោលនូវកិច្ចដែលគួរធ្វើនិងមិនគួរធ្វើ ហេតុនោះឈ្មោះថា kuru = ព្រះរាជា, kuravo = ដែនកុរុ។ រមែងផ្សាយទៅដោយភាពជាធំ ហេតុនោះឈ្មោះថា puthu = ធំទូលាយ, សេចក្តីរីករាយ, ឬរមែងរីករាយ ហេតុនោះឈ្មោះថា mudu = ទន់ភ្លន់ (មិនរឹងត្អឹង)។

6. Sindhādayo.

៦. (សូត្រថា) Sindhādayo។

Sindhu ādayo kupaccayantā nipaccante. Sanda-passavane, assa ittaṃ, dhocāntā deso nipātanā, sandati passavatīti sindhu=nadi, vahisupantassa dīghādibatte, bādhissa vāntahatte ca, vahantyanenāti bāhu, bādhati upaddave vāretī ti vā bāhu=bhujo. Raṃgha-gamane, niggahītalopo, raṅghati pavattahi rājadhammeti raghu=rājā. Vida-lābhe, nakārāgamo, vassa bo, vindatyanena nandananti bindu=kaṇikā. Mana-ñāṇe, nassa dho, maññati ñāyati [Pg.231] madhuranti madhu=madhukarīhi katamadhu, rapa lapa japa jappa-vacane, assaittaṃ, rapati jappati mantantī ripu=paccāmitto. Sasa-gati hiṃ sāpāṇanesu, assa uttaṃ, sasati jīvatīti susu=yuvā. Ara gamane, assautta mūttañca, arati mahantabhāvaṃ gacchatīti uru=mahā, aratinenāti ūru-satthi. Khaṇa-avadāraṇe, ā pubbo analopo, ākhanatīti ākhu=undūro. Tarataraṇe, tassa tho, taratīti tharu=khaggāvayavo. Laṃgha-gati sosanesu ghassa vā hattaṃ, niggahītalopo ca, laṅghati pavattati laghubhāvenāti laghu lahū ekatthā, (bhaṃja-omaddane, pa-pubbo, jassa gattaṃ, pabhañjati visesenāti pabhaṅgu=bhaṅguro.) Ṭhā-gatinivattiyaṃ, supubbo, ṭhāti pavattati sundarabhāvenāti suṭṭhu=sobhanaṃ, dupubbo ṭhāti pavattati asundarabhāvenāti duṭṭhu=asobhanaṃ. Evamaññepi viññeyyā.

សព្ទទាំងឡាយមាន sindhu ជាដើម ដែលមាន ku-បច្ច័យនៅចុង រមែងសម្រេចដោយវិធីនិបាត។ ក្រោយពី sanda-ធាតុ ក្នុងអត្ថហូរទៅ មានអាទេស a ជា i, និងមានអាទេសជា dha នៅចុងធាតុដោយវិធីនិបាត, រមែងហូរទៅ ហេតុនោះឈ្មោះថា sindhu = ទន្លេ។ ក្រោយពី vahi-ធាតុ មានការធ្វើឱ្យវែងជាដើមនៃស្រៈខាងចុង, និងក្រោយពី bādhi-ធាតុ មានការធ្វើឱ្យជា v នៃស្រៈខាងចុងខ្លះ, ជនទាំងឡាយរមែងនាំទៅដោយអវយវៈនេះ ហេតុនោះឈ្មោះថា bāhu, ឬរមែងបៀតបៀនគឺរារាំងនូវឧបទ្រព ហេតុនោះឈ្មោះថា bāhu = ដើមដៃ (ស្មា)។ ក្រោយពី raṃgha-ធាតុ ក្នុងអត្ថដើរទៅ, មានការលុបនិគ្គហិត, រមែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងរាជធម៌ ហេតុនោះឈ្មោះថា raghu = ព្រះរាជា។ ក្រោយពី vida-ធាតុ ក្នុងអត្ថបាន, មាន na-អាគម, អាទេស v ជា b, រមែងបាននូវសេចក្តីរីករាយដោយតំណក់ទឹកនេះ ហេតុនោះឈ្មោះថា bindu = តំណក់ទឹក។ ក្រោយពី mana-ធាតុ ក្នុងអត្ថដឹង, អាទេស n ជា dh, រមែងដឹងនូវរសផ្អែម ហេតុនោះឈ្មោះថា madhu = ទឹកឃ្មុំដែលធ្វើដោយសត្វឃ្មុំទាំងឡាយ។ ក្រោយពី rapa-ធាតុ lapa-ធាតុ japa-ធាតុ ឬ jappa-ធាតុ ក្នុងអត្ថនិយាយ, អាទេស a ជា i, រមែងនិយាយឬសូត្រមន្ត ហេតុនោះឈ្មោះថា ripu = សត្រូវ។ ក្រោយពី sasa-ធាតុ ក្នុងអត្ថដើរទៅ បៀតបៀន និងដកដង្ហើម, អាទេស a ជា u, រមែងរស់នៅ ហេតុនោះឈ្មោះថា susu = យុវជន (ក្មេងប្រុស)។ ក្រោយពី ara-ធាតុ ក្នុងអត្ថដើរទៅ, អាទេស a ជា u និង ū, រមែងដល់នូវភាពជាធំ ហេតុនោះឈ្មោះថា uru = ធំ, រមែងដើរទៅដោយអវយវៈនេះ ហេតុនោះឈ្មោះថា ūru = ភ្លៅ។ ក្រោយពី khaṇa-ធាតុ ក្នុងអត្ថជីក, មាន ā-ឧបសគ្គនៅខាងដើម និងគ្មានការលុប, រមែងជីកដី ហេតុនោះឈ្មោះថា ākhu = កណ្ដុរ។ ក្រោយពី tara-ធាតុ ក្នុងអត្ថឆ្លង, អាទេស t ជា th, រមែងឆ្លងទៅ ហេតុនោះឈ្មោះថា tharu = ដងដាវ។ ក្រោយពី laṃgha-ធាតុ ក្នុងអត្ថដើរទៅនិងស្ងួត, អាទេស gh ជា h ខ្លះ និងមានការលុបនិគ្គហិត, រមែងប្រព្រឹត្តទៅដោយភាពស្រាល ហេតុនោះឈ្មោះថា laghu និង lahū មានន័យដូចគ្នា។ (ក្រោយពី bhaṃja-ធាតុ ក្នុងអត្ថកម្ទេច, មាន pa-ឧបសគ្គនៅខាងដើម, អាទេស j ជា g, រមែងកម្ទេចជាពិសេស ហេតុនោះឈ្មោះថា pabhaṅgu = វត្ថុផុយស្រួយ។) ក្រោយពី ṭhā-ធាតុ ក្នុងអត្ថឈប់, មាន su-ឧបសគ្គនៅខាងដើម, រមែងតម្កល់នៅដោយភាពល្អ ហេតុនោះឈ្មោះថា suṭṭhu = ល្អណាស់, មាន du-ឧបសគ្គនៅខាងដើម រមែងតម្កល់នៅដោយភាពមិនល្អ ហេតុនោះឈ្មោះថា duṭṭhu = មិនល្អឡើយ។ គប្បីដឹងនូវរូបដទៃទៀតយ៉ាងនេះចុះ។

7. I.

៧. (សូត្រថា) I។

Kriyatthā bahulaṃ i hoti, abha-khepane, asīyati khipīyatīti asi=khaggo. Kasa-vilekhane, kasīyate kasi=kasanaṃ. Masa-āmasane, masīyatīti masi=meḷā. Ku-sadde o avādesā, kavati kathebhīti kavi=kabbakāro. Rusadde, ravati gajjatīti ravi=ādicco. Sappa-gamane, sappati pavattatīti sappi=ghataṃ. Gantha-ganthane, ‘‘ta tha na rānaṃ ṭa ṭha ṇalā’’ti (1.25) nathānaṃ ṇaṭhā, ganthetīti gaṇṭhi=pabbo, gaṇṭhica. Rāja-dittiyaṃ, rājati pavattatīti rāji=pāḷi. Kala-saṅkhyāne, kalīyati parimīyatīti kali=pāpaṃ. Bala-pāṇane, balanti jīvanti [Pg.232] anenāti bali=karo. Dhana-sadde, dhanati nadatīti dhani=saddo. Acca añca-pūjāyaṃ, accīyati pūjīyatīti acci=jālā. Vala valla-saṃvaraṇe, valanaṃ saṃkocanaṃ vali=udarādīsu pali, vallīyanti saṃvarīyanti sattā etāyāti valli=latā. Vimhi valī vallītipi hoti, soyevattho, evamaññepi.

បច្ច័យ i តែងចុះក្រោយធាតុដែលមានអត្ថជាកិរិយាជាច្រើន។ អស-ធាតុ ក្នុងអត្ថបោះបង់ (khepana), អសីយតិ ខិបិយតីតិ អសិ = ដាវ។ កស-ធាតុ ក្នុងអត្ថភ្ជួររាស់ (vilekhana), កសីយតេ (រមែងត្រូវគេភ្ជួរ) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កសិ = ការភ្ជួររាស់។ មស-ធាតុ ក្នុងអត្ថស្ទាបអង្អែល (āmasana), មសីយតីតិ មសិ = ទឹកខ្មៅ។ កុ-ធាតុ ក្នុងអត្ថបន្លឺសំឡេង (sadda), មានការទេស o ជា ava, កវតិ កថេតីតិ កវិ = អ្នកតែងកាព្យ។ រុ-ធាតុ ក្នុងអត្ថបន្លឺសំឡេង (sadda), រវតិ គជ្ជតីតិ រវិ = ព្រះអាទិត្យ។ សប្ប-ធាតុ ក្នុងអត្ថទៅ (gamana), សប្បតិ បវត្តតីតិ សប្បិ = ទឹកដោះថ្លា។ គន្ថ-ធាតុ ក្នុងអត្ថចងក្រង (ganthana), ដោយសូត្រថា “ta tha na rānaṃ ṭa ṭha ṇalā” (១.២៥) មានការទេស ន និង ថ ជា ណ និង ឋ, គន្ថេតីតិ គណ្ឋិ = ថ្នាំង, និង គណ្ឋិ (ចំណង)។ រាជ-ធាតុ ក្នុងអត្ថរុងរឿង (ditti), រាជតិ បវត្តតីតិ រាជិ = ជួរ, របៀប។ កល-ធាតុ ក្នុងអត្ថរាប់ (saṅkhyāna), កលីយតិ បរិមីយតីតិ កលិ = បាប។ ពល-ធាតុ ក្នុងអត្ថរក្សាជីវិត (pāṇana), ពលន្តិ ជីវន្តិ អនេនាតិ ពលិ = សួយសារអាករ។ ធន-ធាតុ ក្នុងអត្ថបន្លឺសំឡេង (sadda), ធនតិ នទតីតិ ធនិ = សំឡេង។ អច្ច-ធាតុ និង អញ្ច-ធាតុ ក្នុងអត្ថបូជា (pūjā), អច្ចីយតិ បូជីយតីតិ អច្ចិ = អណ្តាតភ្លើង។ វល-ធាតុ និង វល្ល-ធាតុ ក្នុងអត្ថបិទបាំង (saṃvaraṇa), ការរួញចូល ឈ្មោះថា វលនៈ, វលិ = ផ្នត់ (ផ្នត់ពោះជាដើម), សត្វទាំងឡាយ តែងត្រូវវល្លិបិទបាំង (ព័ទ្ធព័ទ្ធ) ដោយវល្លិនោះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា វល្លិ = វល្លិ។ ទោះបីជាមាន វិ-ឧបសគ្គ នៅខាងដើម ក៏មានរូបជា វិវលិ និង វិវល្លិ ដូចគ្នា, មានអត្ថនោះឯង, ពាក្យដទៃទៀត ក៏មានន័យដូចគ្នាដែរ។

8. Dajhādayo.

៨. សព្ទទាំងឡាយមាន ទធិ ជាដើម។

Dadhiādayo saddā ipaccayantā nipaccante. Dhā-dhāraṇe, dvibhāvo nipātanā, ghatamādadhātīti dadhi=gora saviseso. Aṃha-gamane, niggahītalopo, aṃhati gacchatīti ahi=sappo. Kampa calane, saṃyogādilopo, kampati calatīti kapi=vānaro. Mana-ñāṇe, assa uttaṃ, manati jānātīti muni=samaṇo. Nassa ṇattaṃ, manati mahagghabhāvaṃ gacchatītī maṇi=ratanaṃ. Ikkha cakkha-dassane, issa attaṃ ikkhati anenāti akkhi=nayanaṃ. Kamapavikkhepe, assa ittaṃ, kamati yātīti kimi=khuddajantukaviseso. Tara taraṇe, tittirādeso, turito tarati yātīti tittiri=pakkhiviseso. Kīḷa-vihāre, īssa ettaṃ, kīḷanaṃ keḷi=kīḷā. Usismā issa khaluña, usati dahatī ukkhali=bhājanaṃ, evamaññepi.

សព្ទទាំងឡាយមាន ទធិ ជាដើម ដែលមាន i បច្ច័យនៅចុង តែងសម្រេចដោយវិធីនិបាត។ ធា-ធាតុ ក្នុងអត្ថទ្រទ្រង់ (dhāraṇa), មានទ្វិភាវៈដោយវិធីនិបាត, ឃតមាទធាតីតិ ទធិ = ទឹកដោះជូរ (ទឹកដោះគោពិសេស)។ អំហ-ធាតុ ក្នុងអត្ថទៅ (gamana), លុបនិគ្គហិត, អំហតិ គច្ឆតីតិ អហិ = ពស់។ កម្ប-ធាតុ ក្នុងអត្ថញាប់ញ័រ (calana), លុបតួដើមនៃសំយោគ, កម្បតិ ចលតីតិ កបិ = ស្វា។ មន-ធាតុ ក្នុងអត្ថដឹង (ñāṇa), ធ្វើ អ ជា ឧ, មនតិ ជានាតីតិ មុនិ = សមណៈ។ ធ្វើ ន ជា ណ, មនតិ មហគ្ឃភាវំ គច្ឆតីតិ មណិ = កែវមណី។ អិក្ខ-ធាតុ និង ចក្ខ-ធាតុ ក្នុងអត្ថឃើញ (dassana), ធ្វើ អិ ជា អ, អិក្ខតិ អនេនាតិ អក្ខិ = ភ្នែក។ កម-ធាតុ ក្នុងអត្ថបោះជំហាន (pavikkhepa), ធ្វើ អ ជា អិ, កមតិ យាតីតិ កិមិ = សត្វល្អិត។ តរ-ធាតុ ក្នុងអត្ថឆ្លង (taraṇa), ទេសជា តិត្តិរិ, តុរិតោ តរតិ យាតីតិ តិត្តិរិ = សត្វទទា។ កីឡ-ធាតុ ក្នុងអត្ថលេង (vihāra), ធ្វើ ី ជា េ, កីឡនំ កេឡិ = ការលេង។ ក្រោយ ឧស-ធាតុ ធ្វើ អិ ជា ខលុញ, ឧសតិ ទហតីតិ ឧក្ខលិ = ឆ្នាំង, ពាក្យដទៃទៀត ក៏មានន័យដូចគ្នាដែរ។

9. Yuvaṇṇupantā ki.

៩. បច្ច័យ ki តែងចុះក្រោយធាតុដែលមាន ឥវណ្ណៈ និង ឧវណ្ណៈ នៅខាងចុង (ឧបធា)។

Ivaṇṇupantehi ca uvaṇṇupantehi ca kriyatthehi bahulaṃ ki hoti. Kakāro-nubandho, isa sisa-icchāyaṃ, sivaṃ icchatīti isi=tapassī. Gira-nigiraṇe, girati pasavati chavimaṃsasārabhūtaṃ bhesajjādinti giri=selo. Suca-socane. Socanaṃ [Pg.233] suci=soceyyaṃ, ruca-abhilāse rucanti etāyāti ruci=ābhilāso, evamaññepi.

បច្ច័យ ki តែងចុះក្រោយធាតុដែលមានអត្ថជាកិរិយា ដែលមាន ឥវណ្ណៈ និង ឧវណ្ណៈ នៅខាងចុង (ឧបធា) ជាច្រើន។ ក-អក្សរ ជាអនុពន្ធ។ អិស-ធាតុ និង សិស-ធាតុ ក្នុងអត្ថប្រាថ្នា (icchā), សិវំ អិច្ឆតីតិ ឥសិ = តាបស។ គិរ-ធាតុ ក្នុងអត្ថលេប (nigiraṇa), គិរតិ បសវតិ ឆវិមំសសារភូតំ ភេសជ្ជាទិន្តិ គិរិ = ភ្នំ។ សុច-ធាតុ ក្នុងអត្ថសោកសៅ (socana), សោចនំ សុចិ = សេចក្តីស្អាត។ រុច-ធាតុ ក្នុងអត្ថប្រាថ្នា (abhilāsa), រុចន្តិ ឯតាយاتی រុចិ = សេចក្តីពេញចិត្ត, ពាក្យដទៃទៀត ក៏មានន័យដូចគ្នាដែរ។

10. Vapa vara vasa rasa nabha hara hana paṇā iṇa.

១០. បច្ច័យ iṇa តែងចុះក្រោយ វប-ធាតុ, វរ-ធាតុ, វស-ធាតុ, រស-ធាតុ, នភ-ធាតុ, ហរ-ធាតុ, ហន-ធាតុ និង បណ-ធាតុ។

Vapa-bījanikkhepe, vara-varaṇasambhattīsu, vasa-nivāse, rasa-assādane, nabha-hiṃsāyaṃ, hara haraṇe, hana hiṃsāyaṃ, paṇa-byavahārathutisu, etehi iṇa hoti. Vapanti etāyāti vāpi=jalāsayo. Vārenti etenāti vāri=jalaṃ. Vasanti etāyāti vāsi=tacchaka bhaṇḍaṃ. Rasīyati assādanavasena samo sarīyatīti rāsi=samūho. Nabhati hiṃsatīti nābhi=sarīrāvayavo. Hāretīti hāri=manuññaṃ. ‘‘Hanassa ghāto ṇānubandhe’’ (5.99) ti hanassa ghāto, hananti etenāti ghāti=paharaṇaṃ, paṇati voharatīti pāṇi, paṇati voharati etenāti vā pāṇi=karo.

វប-ធាតុ ក្នុងអត្ថព្រោះគ្រាប់ពូជ (bījanikkhepa), វរ-ធាតុ ក្នុងអត្ថរារាំង និងការគប់រក (varaṇa-sambhatti), វស-ធាតុ ក្នុងអត្ថរស់នៅ (nivāsa), រស-ធាតុ ក្នុងអត្ថដឹងរស (assādana), នភ-ធាតុ ក្នុងអត្ថបៀតបៀន (hiṃsā), ហរ-ធាតុ ក្នុងអត្ថនាំទៅ (haraṇa), ហន-ធាតុ ក្នុងអត្ថសម្លាប់ (hiṃsā), បណ-ធាតុ ក្នុងអត្ថជួញដូរ និងការសរសើរ (byavahāra-thuti), ក្រោយធាតុទាំងឡាយនេះ តែងចុះ iṇa បច្ច័យ។ វបន្តិ ឯតាយាតិ វាបិ = ស្រះទឹក។ វារេន្តិ ឯតេនាតិ វារិ = ទឹក។ វសន្តិ ឯតាយាតិ វាសិ = ដែកខ្វារ។ រសីយតិ អស្សាទនវសេន សមោ សរីយតីតិ រាសិ = គំនរ។ នភតិ ហិំសតីតិ នាភិ = ផ្ចិត។ ហារេតីតិ ហារិ = គួរឱ្យស្រឡាញ់។ ដោយសូត្រថា “Hanassa ghāto ṇānubandhe” (៥.៩៩) មានការទេស ហន ជា ឃាត, ហនន្តិ ឯតេនាតិ ឃាតិ = អាវុធ, បណតិ វោហរតីតិ បាណិ, ឬ បណតិ វោហរតិ ឯតេនាតិ វា បាណិ = ដៃ។

11. Bhūgamā īṇa.

១១. បច្ច័យ īṇa តែងចុះក្រោយ ភូ-ធាតុ និង គម-ធាតុ។

Bhū-sattāyaṃ, ama gama-gamane etehi īṇa hoti bhavissati kāle. Bhavissatīti bhāvī=bhavissamāno. Gamissatīti gāmī=gamissāmāno.

ភូ-ធាតុ ក្នុងអត្ថមាន ឫកើត (sattā), អម-ធាតុ និង គម-ធាតុ ក្នុងអត្ថទៅ (gamana), ក្រោយធាតុទាំងឡាយនេះ តែងចុះ īṇa បច្ច័យ ក្នុងអនាគតកាល។ ភវិស្សតីតិ ភាវី = អ្នកនឹងមាន។ គមិស្សតីតិ គាមី = អ្នកនឹងទៅ។

12. Tandalakkhā ī.

១២. បច្ច័យ ī តែងចុះក្រោយ តន្ទ-ធាតុ និង លក្ខ-ធាតុ។

Tanda-ālasiye, lakkha-dassanaṅkesu, etehi ī hoti. Tandanaṃ tandī=ālasyaṃ, lakkhīyanti sattā etāyāti lakkhī=sirī.

តន្ទ-ធាតុ ក្នុងអត្ថខ្ជិលច្រអូស (ālasiya), លក្ខ-ធាតុ ក្នុងអត្ថឃើញ និងការកត់សម្គាល់ (dassana-aṅka), ក្រោយធាតុទាំងឡាយនេះ តែងចុះ ī បច្ច័យ។ តន្ទនំ តន្ទី = សេចក្តីខ្ជិលច្រអូស។ លក្ខីយន្តិ សត្តា ឯតាយاتی លក្ខី = សិរី។

13. Gamā ro.

១៣. បច្ច័យ ro តែងចុះក្រោយ គម-ធាតុ។

Gamismā [Pg.234] ro hoti. ‘‘Rānubandhentasarādissā’’ti (4.132) amalopo, gacchatīti go=pasu.

ក្រោយ គម-ធាតុ តែងចុះ ro បច្ច័យ។ ដោយសូត្រថា “Rānubandhentasarādissā” (៤.១៣២) មានការលុប អម, គច្ឆតីតិ គោ = សត្វគោ។

(Iti sarapaccayavidhānaṃ).

(ចប់ វិធីចាត់ចែងសរៈបច្ច័យ)។

14. I bhī kā karāra vaka saka vāhi ko.

១៤. បច្ច័យ ko តែងចុះក្រោយ ឥ-ធាតុ, ភី-ធាតុ, កា-ធាតុ, ករ-ធាតុ, អរ-ធាតុ, វក-ធាតុ, សក-ធាតុ និង វា-ធាតុ។

I-ajjhena gatīsu, bhī-bhaye, kā gā-sadde, kara-karaṇe, ara-gamane, kuka vaka-ādāne, saka-sattiyaṃ, vā-gatibandhanesu, etehi kapaccayo hoti. Eti pavattatīti eto=asahāyo. Bhāyanti etasmāti bheko=maṇḍūko. Kāyati saddaṃ karotīti kāko=vāyaso. Karoti vaṇṇakanti kakko=vaṇṇaviseso, pisitadabbañca. Arati yātīti akko=sūro, viṭapiviseso ca. Vakati odanaṃ ādadātīti vakkaṃ=dehakoṭṭhāsaviseso, sakkatīti sakko-devindo, samattho ca. Vāti bandhati etenāti vāko=vakkalaṃ.

ឥ-ធាតុ ក្នុងអត្ថរៀន និងការទៅ (ajjhena-gati), ភី-ធាតុ ក្នុងអត្ថខ្លាច (bhaya), កា-ធាតុ និង គា-ធាតុ ក្នុងអត្ថបន្លឺសំឡេង (sadda), ករ-ធាតុ ក្នុងអត្ថធ្វើ (karaṇa), អរ-ធាតុ ក្នុងអត្ថទៅ (gamana), កុក-ធាតុ និង វក-ធាតុ ក្នុងអត្ថកាន់យក (ādāna), សក-ធាតុ ក្នុងអត្ថអាច (satti), វា-ធាតុ ក្នុងអត្ថទៅ និងការចង (gati-bandhana), ក្រោយធាតុទាំងឡាយនេះ តែងចុះ ka បច្ច័យ។ ឯតិ បវត្តតីតិ ឯតោ = អ្នកមិនមានគ្នា។ ភាយន្តិ ឯតស្មាតិ ភេកោ = កង្កែប។ កាយតិ សទ្ទំ ករោតីតិ កាកោ = ក្អែក។ ករោតិ វណ្ណកន្តិ កក្កោ = ពណ៌ពិសេស, និងសាច់កិន។ អរតិ យាតីតិ អក្កោ = ព្រះអាទិត្យ, និងដើមរកា។ វកតិ ឱទនំ អាទទាតីតិ វក្កំ = ក្រលៀន, សក្កតីតិ សក្កោ = ព្រះឥន្ទ្រ, និងអ្នកមានសមត្ថភាព។ វាតិ ពន្ធតិ ឯតេនាតិ វាកោ = សំបកឈើ។

15. Ñukādayo.

១៥. សព្ទទាំងឡាយមាន ញូកា ជាដើម។

Ñukādayo kapaccayantā nipaccante. Ūha-vitakke, halopo nipātanā ūhīyati vicinīyatīti ūkā-okodanī. Unda kiledane, saṃyogādi lopo, aka ca. Undati dravaṃ karotīti udakaṃ=jalaṃ. Bhī-bhaye, ettābhāvo, bhāyanti etasmāti bhīko=bhīru. Saka-sattiyaṃ, upantassi, sakkoti dhāretunti sikkā=upakaraṇaviseso. Hā-cāge, hīyati sādhūhi jahīyatīti hāko=kodho. Samba-maṇḍane, kassa uña[Pg.235], sambati udakaṃ maṇḍetīti sambuko=jalajantuvisebho. Putha patha-vitthāre, ottābhāvo, kassa uña, puthati pattharati attano bālabhāvanti puthuko=bālo. Suca-soke, socanti etenāti sukkaṃ=sambhavo, setañca. Ci-caye, upapubbo, ettābhāvo, upacinantīti upacikā=vammika kārā. Kampa-calane, kampissa paṃ, kampati calatīti paṅko=kaddamo. Usa-dāhe, usatīti ukkā=jālā. Kassa muña, usati dahatībhi ummukaṃ=alātaṃ. Vama-uggiraṇe, kassa miña, vamīyatīti vammiko=upacikākato cayo, masa-āmasane, sassa tthaṅa, masīyati pemenāti matthakaṃ=sīsaṃ, evamaññepi.

អូហ-ធាតុ ក្នុងអត្ថត្រិះរិះ (vitakka), លុប ហ ដោយវិធីនិបាត, អូហីយតិ វិចិនីយតីតិ ឱកា = សត្វចៃ។ ឧន្ទ-ធាតុ ក្នុងអត្ថសើម (kiledane), លុបតួដើមនៃសំយោគ និងទេសជា អកៈ, ឧន្ទតិ ទ្រវំ ករោតីតិ ឧទកំ = ទឹក។ ភី-ធាតុ ក្នុងអត្ថខ្លាច (bhaya), មិនមានការធ្វើជា ឯ, ភាយន្តិ ឯតស្មាតិ ភីកោ = អ្នកខ្លាច។ សក-ធាតុ ក្នុងអត្ថអាច (satti), ធ្វើស្រៈខាងចុង (ឧបធា) ជា ឥ, សក្កោតិ ធារេតុន្តិ សិក្កា = សង្រែក។ ហា-ធាតុ ក្នុងអត្ថលះបង់ (cāga), ហីយតិ សាធូហិ ជហីយតីតិ ហាកោ = សេចក្តីក្រោធ។ សម្ប-ធាតុ ក្នុងអត្ថតុបតែង (maṇḍana), ធ្វើ ក ជា ឧ, សម្បតិ ឧទកំ មណ្ឌេតីតិ សម្ពុកោ = ខ្ចៅ។ បុថ-ធាតុ និង បថ-ធាតុ ក្នុងអត្ថផ្សព្វផ្សាយ (vitthāra), មិនមានការធ្វើជា ឱ, ធ្វើ ក ជា ឧ, បុថតិ បត្ថរតិ អត្តនោ ពាលភាវន្តិ បុថុកោ = កូនក្មេង។ សុច-ធាតុ ក្នុងអត្ថសោកសៅ (soka), សោចន្តិ ឯតេនាតិ សុក្កំ = ទឹកកាម, និងពណ៌ស។ ចិ-ធាតុ ក្នុងអត្ថសន្សំ (caya), មាន ឧប-ឧបសគ្គនៅខាងដើម, មិនមានការធ្វើជា ឯ, ឧបចិនន្តីតិ ឧបចិកា = កណ្ដៀរ។ កម្ប-ធាតុ ក្នុងអត្ថញាប់ញ័រ (calana), ធ្វើ កម្ប ជា បំ, កម្បតិ ចលតីតិ បង្កោ = ភក់។ ឧស-ធាតុ ក្នុងអត្ថដុត (dāha), ឧសតីតិ ឧក្កា = គប់ភ្លើង។ ធ្វើ ក ជា មុ, ឧសតិ ទហតីតិ ឧម្មុកំ = អុសក្បាលគប់។ វម-ធាតុ ក្នុងអត្ថខ្ជាក់ (uggiraṇa), ធ្វើ ក ជា មិ, វមីយតីតិ វម្មិកោ = ដំបូក, មស-ធាតុ ក្នុងអត្ថស្ទាបអង្អែល (āmasana), ធ្វើ ស ជា ត្ថ, មសីយតិ បេមេនាតិ មត្ថកំ = ក្បាល, ពាក្យដទៃទៀត ក៏មានន័យដូចគ្នាដែរ។

16. Bhītvā nako.

១៦. បច្ច័យ ណកោ (ឬ ānako) តែងចុះក្រោយ ភី-ធាតុ។

Bhī-bhaye tīmasmā ānako hoti. Bhāyanti etasmāki bhayānako=bhayajanako.

ក្រោយ ភី-ធាតុ ក្នុងអត្ថខ្លាច (bhaya) តែងចុះ ānako បច្ច័យ។ ភាយន្តិ ឯតស្មាតិ ភយានកោ = គួរឱ្យខ្លាច។

17. Siṅghā āṇikāṭakā.

១៧. បច្ច័យ āṇika និង āṭaka តែងចុះក្រោយ សិង្ឃ-ធាតុ។

Siṅgha-ghāyanetīmasmā āṇika āṭakā honti. ‘‘Itthiyamatvā’’ti 93.260 ā, siṅghayati passavatīti siṅghāṇikā=nāsāssavo. Siṅghati ekībhāvaṃ yātīti siṅghāṭakaṃ=vīthicatukkaṃ.

ក្រោយ សិង្ឃ-ធាតុ ក្នុងអត្ថហិតក្លិន (ghāyana) តែងចុះ āṇika និង āṭaka បច្ច័យ។ ដោយសូត្រថា “Itthiyamatvā” (៩៣.២៦០) ចុះ អា-បច្ច័យជាឥត្ថីលិង្គ, សិង្ឃយតិ បស្សវតីតិ សិង្ឃាណិកា = ទឹកសំបោរ។ សិង្ឃតិ ឯកីភាវំ យាតីតិ សិង្ឃាដកំ = ផ្លូវបែកជាបួន។

18. Karāditvako.

១៨. បច្ច័យ ako តែងចុះក្រោយ ករ-ធាតុ ជាដើម។

Kara-karaṇe, sara-gatihiṃsācintāsu, nara-naye, tarataraṇe, vara-varaṇa sambhattīsu, jana-janane, kara-ditti gatikantīsu, kaṭa-mandane, kura-sadde, thu-abhitthave, evamādīhi ako [Pg.236] hoti. Karīyatīti karako=kamaṇḍalu. Karotīti karakā=vassopalā. Sarati udakametthāti sarako=pānabhājanaṃ. Naranti pāpuṇanti sattā etthāti narako=nirayo. Tarantyanenāti tarako=taraṇaṃ. Vāretītivarako=varaṇo, dhaññaviseso ca. Janetīti janako=pitā. Kanati dibbatīti kanakaṃ=suvaṇṇaṃ. Kaṭati maddati ripavoti kaṭakaṃ=nagaraṃ. Kuratīti korako=kalikā. Thavīyatīti thavako-guccho.

ករ-ធាតុ ក្នុងអត្ថធ្វើ (karaṇa), សរ-ធាតុ ក្នុងអត្ថទៅ បៀតបៀន និងគិត (gati-hiṃsā-cintā), នរ-ធាតុ ក្នុងអត្ថដឹកនាំ (naya), តរ-ធាតុ ក្នុងអត្ថឆ្លង (taraṇa), វរ-ធាតុ ក្នុងអត្ថរារាំង និងការគប់រក (varaṇa-sambhatti), ជន-ធាតុ ក្នុងអត្ថបង្កើត (janana), កន-ធាតុ ក្នុងអត្ថរុងរឿង ទៅ និងប្រាថ្នា (ditti-gati-kanti), កដ-ធាតុ ក្នុងអត្ថតុបតែង (maṇḍana), កុរ-ធាតុ ក្នុងអត្ថបន្លឺសំឡេង (sadda), ថុ-ធាតុ ក្នុងអត្ថសរសើរ (abhitthave), ក្រោយធាតុទាំងឡាយមានយ៉ាងនេះជាដើម តែងចុះ ako បច្ច័យ។ ករីយតីតិ ករកោ = ក្អមទឹក។ ករោតីតិ ករកា = ព្រឹល។ សរតិ ឧទកមេត្ថាតិ សរកោ = ពែងផឹកទឹក។ នរន្តិ បាុណន្តិ សត្តា ឯត្ថាតិ នរកោ = នរក។ តរន្ត្យនេនាតិ តរកោ = ទូក។ វារេតីតិ វរកោ = ដើមស្ដៅ, និងស្រូវសាលីពិសេស។ ជនេតីតិ ជនកោ = ឪពុក។ កនតិ ទិព្វតីតិ កនកំ = មាស។ កដតិ មទ្ទតិ រិបវោតិ កដកំ = ទីក្រុង។ កុរតីតិ កោរកោ = ក្រពុំផ្កា។ ថវីយតីតិ ថវកោ = ស្ទងផ្កា។

19. Bala patehyāko.

១៩. បច្ច័យ āko តែងចុះក្រោយ ពល-ធាតុ និង បត-ធាតុ។

Bala-pāṇane, pata patha-gamane, etehi āko hoti. Balati jīvatīti balākā=pakkhiviseso. Patati yātīti patākā=dhajo.

ពល-ធាតុ ក្នុងអត្ថរក្សាជីវិត (pāṇana), បត-ធាតុ និង បថ-ធាតុ ក្នុងអត្ថទៅ (gamana), ក្រោយធាតុទាំងឡាយនេះ តែងចុះ āko បច្ច័យ។ ពលតិ ជីវតីតិ ពលាកា = សត្វកុក។ បតតិ យាតីតិ បតាកា = ទង់។

20. Sāmākādayo.

២០. សព្ទទាំងឡាយមាន សាមាកៈ ជាដើម។

Sāmākaādayo ākantā nipaccante. Sā-tanu karaṇāvasānesu, sāssa muka, sāti dehaṃ ta nuṃ karotīti sāmāko=tiṇadhaññaṃ. Pā-pāne, inaṅa, pivati rattanti pināko=mahissaradhanu. Gu-sadde, ‘‘yuvaṇṇāna miyaṅuvaṅa sare’’ti (5.136) uvaṅa, gavati nadati etenāti guvako=pūgaphalaṃ. Aṭa paṭa-gamanatthā, paṭati yātīti paṭākā=vejayantī. Sala pila pala hula-gamanatthā, salati yātīti salākā=vejjopakaraṇadabbaṃ. Vida-ñāṇe, vidati jānātīti vidāko=vidvā. Paṇabyavahārathutīsu assa ittaṃ, ūka ca, paṇīyati voharīyatīti piññāko=tilakakko, evamaññepi.

សព្ទទាំងឡាយមាន សាមាកៈ ជាដើម ដែលមាន āko បច្ច័យនៅចុង តែងសម្រេចដោយវិធីនិបាត។ សា-ធាតុ ក្នុងអត្ថធ្វើឱ្យស្គម និងការបញ្ចប់ (tanukaraṇa-avasāna), ធ្វើ សា ជា មុខ, សាតិ ទេហំ តនុំ ករោតីតិ សាមាកោ = ស្រូវស្មៅ។ បា-ធាតុ ក្នុងអត្ថផឹក (pāna), ទេសជា អិនៈ, បិវតិ រត្តន្តិ បិនាកោ = ធ្នូរបស់ព្រះឥសូរ។ គុ-ធាតុ ក្នុងអត្ថបន្លឺសំឡេង (sadda), ដោយសូត្រថា “yuvaṇṇāna miyaṅuvaṅa sare” (៥.១៣៦) មានការទេសជា ឧវងៈ, គវតិ នទតិ ឯតេនាតិ គុវកោ = ផ្លែស្លា។ អដ-ធាតុ និង បដ-ធាតុ ក្នុងអត្ថទៅ (gamana), បដតិ យាតីតិ បដាកា = ទង់ជ័យ។ សល-ធាតុ, បិល-ធាតុ, បល-ធាតុ, ហុល-ធាតុ ក្នុងអត្ថទៅ (gamana), សលតិ យាតីតិ សលាកា = ឈើខ្វារ។ វិទ-ធាតុ ក្នុងអត្ថដឹង (ñāṇa), វិទតិ ជានាតីតិ វិទាកោ = អ្នកប្រាជ្ញ។ បណ-ធាតុ ក្នុងអត្ថជួញដូរ និងការសរសើរ (byavahāra-thuti), ធ្វើ អ ជា អិ, និងទេសជា ូកៈ, បណីយតិ វោហរីយតីតិ បិញ្ញាកោ = កាកល្ង, ពាក្យដទៃទៀត ក៏មានន័យដូចគ្នាដែរ។

21. Vicchālagamamusā kiko.

២១. បច្ច័យ kiko តែងចុះក្រោយ វិច្ឆ-ធាតុ, អល-ធាតុ, អម-ធាតុ, គម-ធាតុ និង មុស-ធាតុ។

Vicchā-gamane[Pg.237], ala=bandhane, ama gama-gamane, musa-theyye, etehi kiko hoti. Vicchati yātīti vicchiko=kīṭo. Alati bandhati etenāti alikaṃ=asaccaṃ. Gacchatīti gamiko=gantā. Musāti niddesā dīgho, musati thenetīti mūsiko=undūro.

វិច្ឆ-ធាតុ ក្នុងអត្ថទៅ (gamana), អល-ធាតុ ក្នុងអត្ថចង (bandhana), អម-ធាតុ និង គម-ធាតុ ក្នុងអត្ថទៅ (gamana), មុស-ធាតុ ក្នុងអត្ថលួច (theyya), ក្រោយធាតុទាំងឡាយនេះ តែងចុះ kiko បច្ច័យ។ វិច្ឆតិ យាតីតិ វិច្ឆិកោ = ខ្ទួយ។ អលតិ ពន្ធតិ ឯតេនាតិ អលិកំ = ពាក្យកុហក។ គច្ឆតីតិ គមិកោ = អ្នកទៅ។ ដោយសារការសម្តែងថា មុសា ទើបធ្វើស្រៈឱ្យវែង, មុសតិ ថេនេតីតិ មូសិកោ = កណ្ដុរ។

22. Kiṃkaṇikādayo.

២២. សព្ទទាំងឡាយមាន គិង្គណិកា ជាដើម។

Kiṃkaṇikādayo saddā kikantā nipaccante. Kaṇaiti daṇḍako dhātu saddattho, kassa dvittaṃ, assa ittaṃ, niggahītāgamo ca, kaṇati saddaṃ karotī kiṃkaṇikā=ghaṇḍikā. Muda-tose, dassa dvittaṃ, mudanti etamayāti muddikā=aṅguliyāveṭṭhanaṃ, phalaviseso a. Mahīyati pūjīyatīti mahikā=himaṃ. Kala-saṅkhyāne, kalīyati parimītayatīti kalikā=korako. Sappa-gamane, assa ittaṃ. Sappati gacchatīti sippikā=jalajantuviseso, evamaññepi.

សព្ទទាំងឡាយមាន គិង្គណិកា ជាដើម ដែលមាន kiko បច្ច័យនៅចុង តែងសម្រេចដោយវិធីនិបាត។ កណ-ធាតុ ជាទណ្ឌកធាតុ មានអត្ថបន្លឺសំឡេង (sadda), ធ្វើ ក ជាទ្វិភាវៈ, ធ្វើ អ ជា អិ, និងចុះនិគ្គហិតអាគម, កណតិ សទ្ទំ ករោតីតិ កិង្កណិកា = កណ្ដឹងតូច។ មុទ-ធាតុ ក្នុងអត្ថត្រេកអរ (tosa), ធ្វើ ទ ជាទ្វិភាវៈ, មុទន្តិ ឯតាយاتی មុទ្ទិកា = ចិញ្ចៀន, និងផ្លែឈើពិសេស។ មហីយតិ បូជីយតីតិ មហិកា = ទឹកសន្សើម។ កល-ធាតុ ក្នុងអត្ថរាប់ (saṅkhyāna), កលីយតិ បរិមីយតីតិ កលិកា = ក្រពុំផ្កា។ សប្ប-ធាតុ ក្នុងអត្ថទៅ (gamana), ធ្វើ អ ជា អិ, សប្បតិ គច្ឆតីតិ សិប្បិកា = លៀស, ពាក្យដទៃទៀត ក៏មានន័យដូចគ្នាដែរ។

23. Isā kīko.

២៣. បច្ច័យ kīko តែងចុះក្រោយ ឥស-ធាតុ។

Isa siṃsa-icchāyaṃ, iccasmā kīko hoti. Icchīyatīti isīkā=tūlanissayo.

អិស-ធាតុ និង សិស-ធាតុ ក្នុងអត្ថប្រាថ្នា (icchā), ក្រោយធាតុនេះ តែងចុះ kīko បច្ច័យ។ អិច្ឆីយតីតិ ឥសីកា = ស្បូវ។

24. Kamapadā ṇuko.

២៤. បច្ច័យ ណuko តែងចុះក្រោយ កម-ធាតុ និង បទ-ធាតុ។

Kama-icchāyaṃ, pada-gamane, etehi ṇuko hoti. ‘‘Ṇiṇāpīna’’nti (5.160) yogavibhāgā ṇilopo. Kāmetīti kāmuko=kāmayitā[Pg.238]. Pajjati yāti etāyāti pādukā=pādopakaraṇaṃ.

កម-ធាតុ ក្នុងអត្ថប្រាថ្នា (icchā), បទ-ធាតុ ក្នុងអត្ថទៅ (gamana), ក្រោយធាតុទាំងឡាយនេះ តែងចុះ ṇuko បច្ច័យ។ ដោយការបំបែកសូត្រថា “Ṇiṇāpīna” (៥.១៦០) មានការលុប ណ។ កាមេតីតិ កាមុកោ = អ្នកប្រាថ្នា។ បជ្ជតិ យាតិ ឯតាយាតិ បាទុកា = ស្បែកជើង។

25. Maṇḍasalā ṇūko.

២៥. បច្ច័យ ṇūko តែងចុះក្រោយ មណ្ឌ-ធាតុ និង សល-ធាតុ។

Maṇḍa-bhūsane, sala-gamanattho daṇḍako dhātu, etehi ṇūko hoti. Maṇḍeti jalaṃ bhūsetīti maṇḍūko=bheko, salati gocaratta mupayātīti sālūkaṃ=uppalakaṇḍo.

មណ្ឌ-ធាតុ ក្នុងអត្ថតុបតែង (bhūsana), សល-ធាតុ ជាទណ្ឌកធាតុ មានអត្ថទៅ (gamana), ក្រោយធាតុទាំងឡាយនេះ តែងចុះ ṇūko បច្ច័យ។ មណ្ឌេតិ ជលំ ភូសេតីតិ មណ្ឌូកោ = កង្កែប, សលតិ គោចរត្តំ ឧបយាតីតិ សាលូកំ = មើមឈូក។

26. Ulūkādayo.

២៦. សព្ទទាំងឡាយមាន ឧលូកៈ ជាដើម។

Ulūkādayo saddā ṇūkantā nipaccante. Ula-gavesane, ottābhāvo nipātanā, ulati gavesatīti ulūko=kosiyo. Mana=ñāṇe, nassa dhattaṃ, maññatīti madhūko=rukkho. Jala-dittiyaṃ, jalatīti jalūkā=lohitapo, evamaññepi.

សព្ទទាំងឡាយមាន ឧលូកៈ ជាដើម ដែលមាន ṇūko បច្ច័យនៅចុង តែងសម្រេចដោយវិធីនិបាត។ ឧល-ធាតុ ក្នុងអត្ថស្វែងរក (gavesana), មិនមានការធ្វើជា ឱ ដោយវិធីនិបាត, ឧលតិ គវេសតីតិ ឧលូកោ = មៀម។ មន-ធាតុ ក្នុងអត្ថដឹង (ñāṇa), ធ្វើ ន ជា ធ, មញ្ញតីតិ មធូកោ = ដើមស្រឡៅ។ ជល-ធាតុ ក្នុងអត្ថរុងរឿង (ditti), ជលតីតិ ជលូកា = ឈ្លើង, ពាក្យដទៃទៀត ក៏មានន័យដូចគ្នាដែរ។

27. Kasā sako.

២៧. បច្ច័យ sako តែងចុះក្រោយ កស-ធាតុ។

Kasa-vilekhanetīmasmā sako hoti. Kasatīti kassako=kasikammakāro.

ក្រោយ កស-ធាតុ ក្នុងអត្ថភ្ជួររាស់ (vilekhana) តែងចុះ sako បច្ច័យ។ កសតីតិ កស្សកោ = កសិករ។

28. Karā tiko.

២៨. បច្ច័យ tiko តែងចុះក្រោយ ករ-ធាតុ។

Karotismā tiko hoti. Karonti kīḷaṃ etthāti kattiko=bāhulo.

មកពី ករ ធាតុ មាន តិក បច្ច័យ។ ជនទាំងឡាយ តែងធ្វើនូវការលេង ក្នុងខែនេះ ហេតុនោះ ខែនេះ ឈ្មោះថា កត្តិកៈ (ខែកត្តិក) = សំបូរ, ច្រើន។

29. Isā ṭhakana.

២៩. មកពី ឥស ធាតុ មាន ឋកន បច្ច័យ។

Isa siṃsa-icchāyaṃ, iccasmā ṭhakana hoti. Icchīyatīti iṭṭhakā=mattikāvikāro.

ឥស ធាតុ ក្នុងសេចក្តីប្រាថ្នា, ពីធាតុនេះ មាន ឋកន បច្ច័យ។ វត្ថុដែលគេប្រាថ្នា ឈ្មោះថា ឥដ្ឋកា = របស់ធ្វើដោយដីឥដ្ឋ (ដីដុត)។

30. Samā kho.

៣០. មកពី សម ធាតុ មាន ខោ បច្ច័យ។

Sama-upasamakhedesu[Pg.239], etasmā kho hoti. Sameti upasametīti saṅkho=kambu.

សម ធាតុ ក្នុងសេចក្តីស្ងប់ និងសេចក្តីនឿយហត់, ពីធាតុនេះ មាន ខោ បច្ច័យ។ វត្ថុដែលរម្ងាប់ ឬធ្វើឲ្យស្ងប់ ឈ្មោះថា សង្ខោ = ខ្យងសង្ខ។

31. Mukhā dayo.

៣១. សព្ទទាំងឡាយមាន មុខ ជាដើម (សម្រេចដោយការប្រែប្រួលផ្សេងៗ)។

Mukha ādayo khantā nipaccante. Mu-bandhane, ottābhāvo nipātanā, munanti bandhanti etenāti mukhaṃ=lapanaṃ. Si-sevāyaṃ, ettā bhāvo nipātanā, sayanti ettha ūkā kusuma-dayo cāti sikhā=cūḷā. Vipubbassa sissa, visatissa vā, visesena sayanti ettha, pavisantīti visikhā=racchā. Kana-dītti gati kantīsu, nipubbo, anabhāgalopo, kanati dibbatīti nikkho=suvaṇṇavikāro. Mayaiti gamanattho daṇḍako dhātu, khassa ūña, mayati yātīti mayūkho-kiraṇo. Lū-chedane, otthābhāvo, lunāti chindati sobhanti lūkho=asiniddho. Ara-gamane, aranti yanti etenāti akkho=sakaṭāvayavā, pāsako ca. Yasa-payatane, yassati payatati balimāharaṇatthāyāti yakkho=amanusso, ruha-janane, ruhati jāyatīti rukkho=pādapo, usa-dāhe, usati dahati kāmaggināti ukkho=balībaddo. Saha-marisane ‘halopo, sahati attani katāparādhaṃ khamatīti sakhā=sahāyo, evamaññepi.

សព្ទទាំងឡាយមាន មុខ ជាដើម ដែលមាន ខ ជាអក្សរខាងចុង ត្រូវបានសម្រេចរូប។ មុ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីចង, មិនមានការធ្វើជា ឱ ដោយការសម្រេចរូប, ជនទាំងឡាយ តែងចង (ពោលពាក្យ) ដោយអវយវៈនេះ ហេតុនោះ អវយវៈនោះ ឈ្មោះថា មុខំ = មាត់, មុខ។ សិ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីសេព, មិនមានការធ្វើជា ឯ ដោយការសម្រេចរូប, ចៃ ឬផ្កាជាដើម តែងអាស្រ័យនៅ (ដេក) លើក្បាលនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សិខា = ចង្កោមសក់, ជុក។ វិ បុព្វបទ សិស ធាតុ ឬ វិសត ធាតុ, ជនទាំងឡាយ តែងដេក ឬចូលទៅ ក្នុងទីនេះ ដោយវិសេស ហេតុនោះ ឈ្មោះថា វិសិខា = ផ្លូវលំ, ផ្លូវច្រក។ និ បុព្វបទ កន ធាតុ ក្នុងសេចក្តីរុងរឿង ដំណើរ និងសេចក្តីស្រឡាញ់, លុបភាគខ្លះ, រុងរឿង ហេតុនោះ ឈ្មោះថា និក្ខោ = គ្រឿងអលង្ការមាស។ មយ ធាតុ មានសេចក្តីថា ទៅ ជាទណ្ឌកធាតុ, ធ្វើ ខ ឲ្យមាន ឧ, តែងទៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា មយូខោ = កាំរស្មី។ លូ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីកាត់, មិនមានការធ្វើជា ឱ, តែងកាត់ ឬកម្ចាត់នូវសេចក្តីល្អ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា លូខោ = គ្រើម, មិនរលោង។ អរ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីទៅ, គ្រឿងដែលតែងទៅដោយសារវត្ថុនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា អក្ខោ = អ័ក្សរទេះ និងគ្រាប់ឡុកឡាក់។ យស ធាតុ ក្នុងសេចក្តីព្យាយាម, តែងព្យាយាមដើម្បីនាំមកនូវពលិការ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា យក្ខោ = អមនុស្ស (យក្ស)។ រុហ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីកើត, តែងដុះឡើង ហេតុនោះ ឈ្មោះថា រុក្ខោ = ដើមឈើ។ ឧស ធាតុ ក្នុងសេចក្តីដុត, តែងដុតដោយភ្លើងគឺកាម ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ឧក្ខោ = គោបា។ សហ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីអត់ធន់, លុប ហ, តែងអត់ធន់នូវកំហុសដែលគេធ្វើចំពោះខ្លួន ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សខា = មិត្ត, សម្លាញ់។ សូម្បីសព្ទដទៃទៀត ក៏មានបែបនេះដែរ។

32. Aja vaja muda gada gamā gaka.

៣២. មកពី អជ, វជ, មុទ, គទ, គម ធាតុ មាន គក បច្ច័យ។

Aja vaja-gamane, muda-tose, gada-vacane, ama gama-gamane, etehi gaka hoti. Ajati gacchati seṭṭhabhāvanti aggo-seṭṭho[Pg.240]. Vajati samūhattaṃ gacchatīti vaggo=samūho. Mudanti etenāti muggo=dhaññaviseso. Gadatīti gaggo=isi. ‘‘Manānaṃ niggahīta’’nti (5.96) massa niggahītaṃ, gacchatīti gaṅgā=surāpagā.

អជ ធាតុ និង វជ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីទៅ, មុទ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីត្រេកអរ, គទ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីពោល, អម ធាតុ និង គម ធាតុ ក្នុងសេចក្តីទៅ, ពីធាតុទាំងនេះ មាន គក បច្ច័យ។ តែងទៅកាន់ភាពជាចម្បង ហេតុនោះ ឈ្មោះថា អគ្គោ = ប្រសើរ, ចម្បង។ តែងទៅកាន់ភាពជាក្រុម ហេតុនោះ ឈ្មោះថា វគ្គោ = ពួក, ក្រុម។ ជនទាំងឡាយ តែងត្រេកអរដោយសារវត្ថុនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា មុគ្គោ = សណ្តែកបាយ។ តែងពោល ហេតុនោះ ឈ្មោះថា គគ្គោ = ព្រះឥសីគគ្គៈ។ តាមសូត្រថា «មនានំ និគ្គហីតំ» ធ្វើ ម ឲ្យជា និគ្គហិត, តែងទៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា គង្គា = ទន្លេគង្គា។

33. Siṅgādayo.

៣៣. សព្ទទាំងឡាយមាន សិង្គ ជាដើម។

Siṅgaādayo saddā gakaantā nipaccante. Sī-saye, niggahītāgamo, rassattañca, sayati pavattati matthaketi siṅgaṃ=visāṇaṃ. Phura-calane, limuṅa, phurati calatīti puliṅgo=jalitaṅgā rāvayavo. Cala-kampane, upubbo, calassa cāliṃ, uccalati kampatīti uccāliṅgo=sukkakīṭo, kala-sadde, imuka, kalati abhinādaṃ karoti bahurajjatāyā ti kaliṅgo=dakkhiṇāpatho. Bhama-anavaṭṭhāne, assa ittaṃ, bhamatīti bhiṅgo=bhamaro. Paṭa aṭa-gamane, paṭissa amuka, aka ca. Paṭati patanto gacchatīti paṭaṅgo, paṭago=salabho, evamaññepi.

សព្ទទាំងឡាយមាន សិង្គ ជាដើម ដែលមាន គក ជាអក្សរខាងចុង ត្រូវបានសម្រេចរូប។ សី ធាតុ ក្នុងសេចក្តីដេក, ចុះនិគ្គហិតអាគម និងធ្វើឲ្យមានសំឡេងខ្លី, តែងស្ថិតនៅ (ដេក) លើក្បាល ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សិង្គំ = ស្នែង។ ផុរ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីញាប់ញ័រ, ចុះ លិមុង្គ, តែងញាប់ញ័រ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា បុលិង្គោ = កំទេចភ្លើង, រងើកភ្លើង។ ឧ បុព្វបទ ចល ធាតុ ក្នុងសេចក្តីញាប់ញ័រ, ធ្វើ ចល ឲ្យជា ចាលិ, តែងញាប់ញ័រឡើងលើ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ឧច្ចាលិង្គោ = ដង្កូវសំបុក។ កល ធាតុ ក្នុងសេចក្តីបន្លឺសំឡេង, ចុះ ឥមុករ, តែងបន្លឺសំឡេង ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កលិង្គោ = ដែនកលិង្គ (ទិសខាងត្បូង)។ ភម ធាតុ ក្នុងសេចក្តីវិលវល់, ធ្វើ អ ឲ្យជា ឥ, តែងវិលវល់ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ភិង្គោ = ភម្រា (ឃ្មុំ)។ បដ ធាតុ និង អដ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីទៅ, ធ្វើ បដ ឲ្យមាន អមុករ និង អក, តែងហោះហើរទៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា បដង្គោ, បដគោ = កណ្តូប, មេអំបៅ។ សូម្បីសព្ទដទៃទៀត ក៏មានបែបនេះដែរ។

34. Agā gi.

៣៤. មកពី អគ ធាតុ មាន គិ បច្ច័យ។

Aga-kuṭilagamanetīmasmā gi hoti. Agati kuṭilo hutvā gacchatīti aggi=pāvako.

ពី អគ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីទៅដោយវៀចវេរនេះ មាន គិ បច្ច័យ។ តែងទៅដោយវៀចវេរ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា អគ្គិ = ភ្លើង។

35. Yāvalā gu.

៣៥. មកពី យា ធាតុ និង វល ធាតុ មាន គុ បច្ច័យ។

Yā-pāpuṇane, vala valla-saṃvaraṇe, etehi gu hoti. Yātīti yāgu=peyyā. Valīyati saṃvarīyatīti vaggu=manuñño.

យា ធាតុ ក្នុងសេចក្តីដល់, វល ធាតុ និង វល្ល ធាតុ ក្នុងសេចក្តីបិទបាំង, ពីធាតុទាំងនេះ មាន គុ បច្ច័យ។ តែងទៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា យាគុ = បបរ។ តែងបិទបាំង ឬរៀបចំឲ្យល្អ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា វគ្គុ = គួរស្រឡាញ់, គួរពេញចិត្ត។

36. Pheggādayo.

៣៦. សព្ទទាំងឡាយមាន ផេគ្គុ ជាដើម។

Pheggu [Pg.241] ādayo guantā nipaccante. Phala-nipphattiyaṃ, assa ettaṃ, phalati niṭṭhānaṃ gacchatīti pheggu=asāro. Bhara-bharaṇe, ralopo. Bharatīti bhagu=isi. Hi-gatīyaṃ, niggahītāgamo, hino ti pavattatīti hiṅgu=rāmaṭhajaṃ. Kama-icchāyaṃ, kāmīyatīti kaṅgu=dhaññaviseso, evamaññepi.

សព្ទទាំងឡាយមាន ផេគ្គុ ជាដើម ដែលមាន គុ ជាអក្សរខាងចុង ត្រូវបានសម្រេចរូប។ ផល ធាតុ ក្នុងសេចក្តីសម្រេច, ធ្វើ អ ឲ្យជា ឯ, តែងសម្រេច ឬទៅកាន់ទីបំផុត ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ផេគ្គុ = ឈើស្ពោត, របស់គ្មានខ្លឹម។ ភរ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីចិញ្ចឹម, លុប រ, តែងចិញ្ចឹម ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ភគុ = ព្រះឥសីភគុ។ ហិ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីទៅ, ចុះនិគ្គហិតអាគម, តែងប្រព្រឹត្តទៅជាវត្ថុថោកទាប ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ហិង្គុ = ជ័រមហិង្គុ។ កម ធាតុ ក្នុងសេចក្តីប្រាថ្នា, វត្ថុដែលគេប្រាថ្នា ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កង្គុ = ស្គួយ (ធញ្ញជាតិម្យ៉ាង)។ សូម្បីសព្ទដទៃទៀត ក៏មានបែបនេះដែរ។

37. Janā gho.

៣៧. មកពី ជន ធាតុ មាន ឃោ បច្ច័យ។

Jana-jananetīmasmā gho hoti. ‘‘Manānaṃ niggahīta’’nti (5.96) nassa niggahītaṃ, jāyati gamanametāyāti jaṅghā=pāṇyaṅgaviseso.

ពី ជន ធាតុ ក្នុងសេចក្តីកើតនេះ មាន ឃោ បច្ច័យ។ តាមសូត្រថា «មនានំ និគ្គហីតំ» ធ្វើ ន ឲ្យជា និគ្គហិត, ដំណើរតែងកើតឡើងដោយសារអវយវៈនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ជង្ឃា = ស្មងជើង។

38. Meghādayo.

៣៨. សព្ទទាំងឡាយមាន មេឃៈ ជាដើម។

Meghaādayo ghantā nipaccante. Miha-secane, halopo, mehati siñcatīti megho=ambudo. Muha-mucchāyaṃ, halopo, muyhanti sattā etthāti mogho=tuccho. Sī-saye, ettābhāvo, seti lahu hutvā pavattatīti sīghaṃ=āsu. Aha-bhasmīkaraṇe, nipubbo, halopadīghā, nidahatīti nidāgho=gimho. Mahīssa halopo, mahīyati pūjīyatīti maghā=nakkhattaṃ, evamaññepi.

សព្ទទាំងឡាយមាន មេឃៈ ជាដើម ដែលមាន ឃ ជាអក្សរខាងចុង ត្រូវបានសម្រេចរូប。 មិហ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីស្រោចស្រព, លុប ហ, តែងស្រោចស្រព ហេតុនោះ ឈ្មោះថា មេឃោ = ពពក។ មុហ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីវង្វេង, លុប ហ, សត្វទាំងឡាយ តែងវង្វេងក្នុងវត្ថុនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា មោឃោ = ទទេ, ឥតប្រយោជន៍។ សី ធាតុ ក្នុងសេចក្តីដេក, មិនមានការធ្វើជា ឯ, តែងប្រព្រឹត្តទៅដោយរហ័ស ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សីឃំ = ឆាប់រហ័ស។ និ បុព្វបទ អហ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីធ្វើឲ្យទៅជាផេះ, លុប ហ និងធ្វើឲ្យវែង, តែងដុតកំដៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា និទាឃោ = រដូវក្តៅ។ មហី ធាតុ, លុប ហ, តែងត្រូវបានគេបូជា ហេតុនោះ ឈ្មោះថា មឃា = ផ្កាយនក្ខត្តឫក្សមឃា។ សូម្បីសព្ទដទៃទៀត ក៏មានបែបនេះដែរ។

(Iti kavaggapaccayavidhānaṃ).

(ចប់ វិធីចាត់ចែងបច្ច័យក្នុងកវគ្គ)។

39. Cusaravarā co.

៣៩. មកពី ចុ, សរ, វរ ធាតុ មាន ចោ បច្ច័យ។

Cu-cavane, sara-gati hiṃsā cintāsu, vara-varaṇa sambhattīsu, eyehi co hoti. Cavati rukkhāti cocaṃ=upabhuttaphala- viseso[Pg.242]. Sarati āyatiṃ dukkhaṃ hiṃsatīti saccaṃ=avitathaṃ. Vāreti sukhanti vaccaṃ=gūtho.

ចុ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីឃ្លាត, សរ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីទៅ សេចក្តីបៀតបៀន និងសេចក្តីគិត, វរ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីរារាំង និងសេចក្តីភក្តី, ពីធាតុទាំងនេះ មាន ចោ បច្ច័យ។ តែងធ្លាក់ចុះពីដើមឈើ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ចោចំ = ផ្លែចេក។ តែងទៅ ឬកម្ចាត់នូវទុក្ខក្នុងអនាគត ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សច្ចំ = សេចក្តីពិត។ តែងរារាំងនូវសេចក្តីសុខ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា វច្ចំ = លាមក។

40. Marā cuīcī ca.

៤០. មកពី មរ ធាតុ មាន ចុ, ឥចិ និង ចោ បច្ច័យ។

Mara-pāṇacāge tīmasmā cuīcī honti co ca. Maraṇaṃ maccu=maraṇaṃ. Māreti andhakāraṃ vināsetīti marīci=raṃsi, migataṇhikā ca. Maratīti macco=satto.

ពី មរ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីលះបង់ជីវិតនេះ មាន ចុ, ឥចិ និង ចោ បច្ច័យ។ សេចក្តីស្លាប់ ឈ្មោះថា មច្ចុ = សេចក្តីស្លាប់។ តែងកម្ចាត់នូវសេចក្តីងងឹត ហេតុនោះ ឈ្មោះថា មរីចិ = កាំរស្មី, ព្រលាតថ្ងៃ។ តែងតែស្លាប់ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា មច្ចោ = សត្វលោក។

41. Kusa pasā chika.

៤១. មកពី កុស ធាតុ និង បស ធាតុ មាន ឆិក បច្ច័យ។

Kusa-akkose, pasa-bādhane, etehi chika hoti. Kusīyati akkosīyatīti kucchi=udaraṃ. Pasīyati bādhīyati etthāti pacchi=bhājanaviseso.

កុស ធាតុ ក្នុងសេចក្តីជេរប្រទេច, បស ធាតុ ក្នុងសេចក្តីបៀតបៀន, ពីធាតុទាំងនេះ មាន ឆិក បច្ច័យ។ តែងត្រូវបានគេជេរប្រទេច ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កុច្ឆិ = ពោះ, ផ្ទៃ។ វត្ថុដែលគេតែងចង ឬផ្ទុករបស់របរក្នុងនោះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា បច្ឆិ = កន្ត្រក, បង្គី។

42. Kasa usā chuka.

៤២. មកពី កស ធាតុ និង ឧស ធាតុ មាន ឆុក បច្ច័យ។

Kasa-vilekhane, usa-dāhe, etehi chuka hoti. Kasanti vilekhanti etthāti kacchu=pāmaṃ. Usati dahati santāpanti ucchu=rasālo.

កស ធាតុ ក្នុងសេចក្តីឆ្កូត ឬអេះ, ឧស ធាតុ ក្នុងសេចក្តីក្តៅក្រហាយ, ពីធាតុទាំងនេះ មាន ឆុក បច្ច័យ។ ជនទាំងឡាយ តែងអេះក្នុងកន្លែងនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កច្ឆុ = ស្រែង, ជំងឺសើស្បែក។ តែងធ្វើឲ្យក្តៅក្រហាយ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ឧច្ចុ = អំពៅ។

43. Asa masa vada kuca kacā cho.

៤៣. មកពី អស, មស, វទ, កុច, កច ធាតុ មាន ឆោ បច្ច័យ។

Asa-khipane, masa-āmasane, vada-vacane, kuca-saṃkocane, kaca-bandhane, etehi cho hoti. Asati chipatīti accho=bhallūko. Masati jalanti maccho=mīno. Vadatīti vaccho=nelako. Kucīyati saṃkocīyatīti koccho=bhaddapīṭṭhaṃ. Kacīyati bandhīyatīti kaccho=tanupadeso, anūpo ca.

អស ធាតុ ក្នុងសេចក្តីចោល, មស ធាតុ ក្នុងសេចក្តីពាល់ត្រូវ, វទ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីពោល, កុច ធាតុ ក្នុងសេចក្តីរួញ, កច ធាតុ ក្នុងសេចក្តីចង, ពីធាតុទាំងនេះ មាន ឆោ បច្ច័យ។ តែងចោល ហេតុនោះ ឈ្មោះថា អច្ឆោ = ខ្លាឃ្មុំ។ តែងពាល់ត្រូវនូវទឹក ហេតុនោះ ឈ្មោះថា មច្ឆោ = ត្រី។ តែងបន្លឺសំឡេង ហេតុនោះ ឈ្មោះថា វច្ឆោ = កូនគោ។ តែងត្រូវបានគេធ្វើឲ្យរួញ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កោច្ឆោ = កៅអីតូច។ តែងត្រូវបានគេចង ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កច្ឆោ = ក្លៀក, តំបន់ដីសើម។

44. Gucchādayo.

៤៤. សព្ទទាំងឡាយមាន គុច្ឆៈ ជាដើម។

Gucchaādayo [Pg.243] chantā nipaccante. Gupa-gopane, ottābhāvo, gopīyatīti guccho=thavako. Tusa-tuṭṭhimhī, tusanti etenāti tucchaṃ=musā. Pusa-posane, posanti tanumanenāti puccho=vāladhi, evamaññepi.

សព្ទទាំងឡាយមាន គុច្ឆៈ ជាដើម ដែលមាន ឆ ជាអក្សរខាងចុង ត្រូវបានសម្រេចរូប។ គុប ធាតុ ក្នុងសេចក្តីរក្សា, មិនមានការធ្វើជា ឱ, តែងត្រូវបានគេរក្សា ហេតុនោះ ឈ្មោះថា គុច្ឆោ = ចង្កោមផ្កា, គុម្ពោត។ ទុស ធាតុ ក្នុងសេចក្តីត្រេកអរ, ជនទាំងឡាយ តែងត្រេកអរដោយសារវត្ថុនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា តុច្ឆំ = ទទេ, កុហក។ បុស ធាតុ ក្នុងសេចក្តីចិញ្ចឹម, តែងចិញ្ចឹមរាងកាយដោយសារអវយវៈនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា បុច្ឆោ = កន្ទុយ។ សូម្បីសព្ទដទៃទៀត ក៏មានបែបនេះដែរ។

45. Arā ju ñaṭa ca.

៤៥. មកពី អរ ធាតុ មាន ជុ បច្ច័យ និងមានការប្រែប្រួលជា ឧដ ជំនួស អរ។

Ara-gamanetīmasmā ju hoti, arissa uṭa ca. Ṭakāro sabbādesattho, arati akuṭilabhāvena pavattatīti uju=avaṅko.

ពី អរ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីទៅនេះ មាន ជុ បច្ច័យ, និងមានការប្រែប្រួល អរ ទៅជា ឧដ។ អក្សរ ដ សម្រាប់ជាទេសៈទាំងអស់, តែងទៅដោយភាពមិនវៀចវេរ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ឧជុ = ត្រង់។

46. Rajjādayo.

៤៦. សព្ទទាំងឡាយមាន រជ្ជុ ជាដើម។

Rajjuādayo juantā nipaccante. Rudha-āvaraṇe, ussa attaṃ, rundhanti etenāti rujju-yottaṃ. Mana-ñāṇe, amaññitthāti mañju=mañjulaṃ, evamaññepi.

សព្ទទាំងឡាយមាន រជ្ជុ ជាដើម ដែលមាន ជុ ជាអក្សរខាងចុង ត្រូវបានសម្រេចរូប។ រុធ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីរារាំង, ធ្វើ ឧ ឲ្យជា អ, តែងចង ឬរារាំងដោយសារវត្ថុនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា រជ្ជុ = ខ្សែព្រ័ត្រ, ខ្សែចង។ មន ធាតុ ក្នុងសេចក្តីដឹង, តែងដឹង ឬគួរឲ្យដឹង ហេតុនោះ ឈ្មោះថា មញ្ជុ = គួរឲ្យស្រឡាញ់, ពីរោះ។ សូម្បីសព្ទដទៃទៀត ក៏មានបែបនេះដែរ។

47. Gidhā jhaka.

៤៧. មកពី គិធ ធាតុ មាន ឈក បច្ច័យ។

Gidha-abhikaṅkhāyamiccasmā jhaka hoti. Gedhatīti gijjho=pakkhiviseso.

ពី គិធ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីប្រាថ្នាខ្លាំងនេះ មាន ឈក បច្ច័យ។ តែងប្រាថ្នាខ្លាំង ហេតុនោះ ឈ្មោះថា គិជ្ឈោ = សត្វត្មាត។

48. Vañjhādayo.

៤៨. សព្ទទាំងឡាយមាន វញ្ឈៈ ជាដើម។

Vañcyādayo jhaka antā nipaccante. Vana-yācane, vanoti attānaṃ anubhavituṃ yācatīti vañjho=aphalarukkho, vañjhā=apasavā itthī, assa ittaṃ viñjho=pabbato, saṃja-saṅge, niggahītalopo, sañjiyatīti sajjhaṃ=rajataṃ, evamaññepi.

សព្ទទាំងឡាយមាន វញ្ឈៈ ជាដើម ដែលមាន ឈក ជាអក្សរខាងចុង ត្រូវបានសម្រេចរូប។ វន ធាតុ ក្នុងសេចក្តីសូម, តែងសូមដើម្បីឲ្យខ្លួនបានទទួលផល ហេតុនោះ ឈ្មោះថា វញ្ឈោ = ដើមឈើគ្មានផ្លែ, វញ្ឈា = ស្ត្រីអារ។ ធ្វើ អ ឲ្យជា ឥ ឈ្មោះថា វិញ្ឈោ = ភ្នំវិញ្ឈៈ។ សញ្ជ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីជាប់ជំពាក់, លុបនិគ្គហិត, តែងជាប់ជំពាក់ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សជ្ឈំ = ប្រាក់។ សូម្បីសព្ទដទៃទៀត ក៏មានបែបនេះដែរ។

49. Kamayajā ño.

៤៩. មកពី កម ធាតុ និង យជ ធាតុ មាន ញោ បច្ច័យ។

Kama-icchāyaṃ[Pg.244], yaja-devapūjāsaṅgatikaraṇadānesu, etehi ño hoti, massa niggahītavaggantā, kāmīyatīti kaññā=kumārī. Jassa pararūpattaṃ, yajantyanenāti yañño=yāgo.

កម ធាតុ ក្នុងសេចក្តីប្រាថ្នា, យជ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីបូជាទេវតា ការជួបជុំ និងការឲ្យ, ពីធាតុទាំងនេះ មាន ញោ បច្ច័យ។ ធ្វើ ម ឲ្យជាវគ្គន្តៈនៃនិគ្គហិត, នាងដែលគេតែងប្រាថ្នា ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កញ្ញា = នាងក្រមុំ, កុមារី។ ធ្វើ ជ ឲ្យមានរូបដូចអក្សរខាងចុង, ជនទាំងឡាយ តែងបូជាដោយសារពិធីនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា យញ្ញោ = ការបូជា, យ័ញ្ញ។

50. Puññaṃ.

៥០. បុញ្ញំ (បុណ្យ)។

Punāti puṇatismā vā ñoottābhāvo ca nipaccante. Punāti, puṇati sundarattaṃ karotīti vā puññaṃ=kusalaṃ.

មកពី បុ ឬ បុណ ធាតុ មាន ញោ បច្ច័យ និងមិនមានការធ្វើជា ឱ ដោយការសម្រេចរូប។ តែងជម្រះ ឬតែងធ្វើឲ្យមានសេចក្តីល្អ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា បុញ្ញំ = កុសល, បុណ្យ។

51. Ara hāñño hāssa hira ca.

៥១. មកពី អរ ធាតុ និង ហា ធាតុ មាន អញ្ញ បច្ច័យ និងមានការប្រែប្រួល ហា ទៅជា ហិរ។

Ara-gamane, vā-cāge, etehi añño hoti, hāssa hirañcādeso. Arīyate gamyateti araññaṃ=vanaṃ. Jahāti sattānaṃ hīnattanti hiraññaṃ=dhanaṃ, suvaṇṇañca.

អរ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីទៅ, ហា ធាតុ ក្នុងសេចក្តីលះបង់, ពីធាតុទាំងនេះ មាន អញ្ញ បច្ច័យ, និងមានការប្រែប្រួល ហា ទៅជា ហិរញ្ញ។ ទីដែលគេតែងទៅដល់ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា អរញ្ញំ = ព្រៃ។ តែងកម្ចាត់នូវភាពទ័លក្ររបស់សត្វទាំងឡាយ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ហិរញ្ញំ = ទ្រព្យ, មាសប្រាក់។

(Iti cavaggapaccayavidhānaṃ).

(ចប់ វិធីចាត់ចែងបច្ច័យក្នុងចវគ្គ)។

52. Kira tarā kīṭo.

៥២. មកពី កិរ ធាតុ និង តរ ធាតុ មាន កីដ បច្ច័យ។

Kira-vikiraṇe, tara-taraṇe, etehi, kīṭo hoti. Sobhetumettha ratanāni vikirīyantīti kirīṭaṃ=makuṭaṃ. Taraiti niddesā assa ittaṃ, taranti yanti surūpatta manenāti tirīṭaṃ=veṭṭhanaṃ.

កិរ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីរាយ, តរ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីឆ្លង, ពីធាតុទាំងនេះ មាន កីដ បច្ច័យ។ រតនៈទាំងឡាយ តែងត្រូវបានគេរាយក្នុងទីនេះដើម្បីលម្អ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កិរីដំ = មកុដ។ ដោយសារការសម្តែងថា តរ ធ្វើ អ ឲ្យជា ឥ, ជនទាំងឡាយ តែងឆ្លង ឬទៅកាន់ភាពមានរូបល្អដោយសារវត្ថុនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា តិរីដំ = ឈ្នួតក្បាល, ស្បកឈើ។

53. Sakādīhyaṭo.

៥៣. មកពីធាតុទាំងឡាយមាន សក ជាដើម មាន អដ បច្ច័យ។

Saka-sattiyaṃ, kasa-gamane, kara-karaṇe, makka iti suttiyo dhātu, deva-devane, kama-icchāyaṃ, evamādihi aṭo hoti. Saṇṇoti bhāraṃ vahitunti sakaṭo=yānaṃ. Akasi nirojattaṃ agamīti kasaṭaṃ=nirojaṃ. Karoti amanāpanti karaṭo=kāko[Pg.245]. Makkati calatīti makkaṭo=vānaro. Devīyati pūjīyatīti devaṭo=isi. Kamati icchati ārohatthanti kamaṭo=vāmano.

សក ធាតុ ក្នុងសេចក្តីអាច, កស ធាតុ ក្នុងសេចក្តីទៅ, ករ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីធ្វើ, មគ្ក ធាតុ, ទេវ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីលេង, កម ធាតុ ក្នុងសេចក្តីប្រាថ្នា, ពីធាតុទាំងឡាយមានបែបនេះជាដើម មាន អដ បច្ច័យ។ តែងអាចដើម្បីផ្ទុកភារៈ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សកដោ = រទេះ។ តែងទៅកាន់ភាពគ្មានរសជាតិ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កសដំ = របស់គ្មានរសជាតិ, កាកសំណល់។ តែងធ្វើនូវសំឡេងមិនជាទីគាប់ចិត្ត ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ករដោ = ក្អែក។ តែងរត់លោតញាប់ញ័រ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា មគ្កដោ = ស្វា។ តែងត្រូវបានគេបូជា ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ទេវដោ = ឥសី។ តែងប្រាថ្នាដើម្បីឡើងទៅលើ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កមដោ = មនុស្សតឿ, អណ្តើក។

54. Makuṭāvāṭa kavāṭa kukkuṭā.

៥៤. សព្ទទាំងឡាយគឺ មគុដៈ, អាវាដៈ, កវាដៈ, កុក្កុដៈ (ត្រូវបានសម្រេចរូប)។

Ete saddā nipaccante. Maṃkismā uṭo, niggahītalopo ca, maṃketi sobhetīti makuṭaṃ=kirīṭaṃ. Avatismā āṭaṇa, avyate khaññateti āvāṭo=kāsu. Ku-saddetīmasmā āṭo, oavādesā yathāyogaṃ, kavati ravatīti kavāṭaṃ=dvārapidhānaṃ. Kuka vaka-ādānetīmasmā kuṭaka, kukati gocaramādadātīti kukkuṭo=tambacūḷo.

សព្ទទាំងនេះ ត្រូវបានសម្រេចរូប។ មកពី មង្ក ធាតុ មាន ឧដ បច្ច័យ និងលុបនិគ្គហិត, តែងធ្វើឲ្យល្អ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា មគុដំ = មកុដ។ មកពី អវ ធាតុ មាន អាដ បច្ច័យ, ទីដែលគេតែងជីក ហេតុនោះ ឈ្មោះថា អាវាដោ = រណ្តៅ។ មកពី កុ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីបន្លឺសំឡេង មាន អាដ បច្ច័យ, ធ្វើការប្រែប្រួលតាមសមគួរ, តែងបន្លឺសំឡេង ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កវាដំ = ផ្ទាំងទ្វារ។ មកពី កុក ធាតុ ឬ វក ធាតុ ក្នុងសេចក្តីកាន់យក មាន គុដក បច្ច័យ, តែងចឹកយកនូវចំណី ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កុក្កុដោ = មាន់ឈ្មោល។

55. Kamusa kusa kasā ṭho.

៥៥. មកពី កម, ឧស, កុស, កស ធាតុ មាន ឋោ បច្ច័យ។

Kama-icchāyaṃ, usa-dāhe, kusa-akkose, kasa-gamane, etehiṭho hoti, niggahītavaggantā, odanādīni kāmetīti kaṇṭho=galo. Okkapararūpādīni, odanādīsu uṇhena usīyatī ti oṭṭho=dantacchado, karabho ca. Kusīyati akkosīyatīti koṭṭho=dhaññanilayo. Kasati yāti vināsanti kaṭṭhaṃ=dāru.

កម ធាតុ ក្នុងសេចក្តីប្រាថ្នា, ឧស ធាតុ ក្នុងសេចក្តីដុត, កុស ធាតុ ក្នុងសេចក្តីជេរប្រទេច, កស ធាតុ ក្នុងសេចក្តីទៅ, ពីធាតុទាំងនេះ មាន ឋោ បច្ច័យ។ ធ្វើនិគ្គហិតឲ្យជាវគ្គន្តៈ, តែងប្រាថ្នានូវបាយជាដើម ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កណ្ឋោ = ក។ ធ្វើការប្រែប្រួលជា បររូប ជាដើម, តែងក្តៅដោយសារកំដៅនៃបាយជាដើម ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ឱដ្ឋោ = បបូរមាត់, កូនអូដ្ឋ។ តែងត្រូវបានគេជេរប្រទេច ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កោដ្ឋោ = ជង្រុកស្រូវ, បន្ទប់។ តែងទៅកាន់សេចក្តីវិនាស ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កដ្ឋំ = ឈើ, អុស។

56. Kuṭṭhādayo.

៥៦. សព្ទទាំងឡាយមាន កុដ្ឋៈ ជាដើម។

Kuṭṭhaādayo saddā ṭhantā nipaccante. Kusismā ṭho, ottābhāvo ca, kusīyati akkosīyatīti kuṭṭhaṃ=chavirogo. Kuṇa-sadde, pararūpābhāvo ottābhāvo ca, kuṇati nadatīti kuṇṭho=atikhiṇo, kuṇīyati akkosīyatīti kuṇṭho= chinnahatthapādādiko[Pg.246]. Daṃsissa dā, daṃsati etāyāti dāṭhā=dantaviseso. Kamissa aka ca. Kāmīyāti dīnetīti kamaṭho=bhikkhābhājanaṃ, vāmano, kummo ca. Phassissa phuṭo, phassīyatīti phuṭṭho=phasso, evamaññepi.

សព្ទទាំងឡាយមាន កុដ្ឋៈ ជាដើម ដែលមាន ឋ ជាអក្សរខាងចុង ត្រូវបានសម្រេចរូប។ មកពី កុស ធាតុ មាន ឋោ បច្ច័យ និងមិនមានការធ្វើជា ឱ, តែងត្រូវបានគេជេរប្រទេច ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កុដ្ឋំ = ជំងឺឃ្លង់, ជំងឺសើស្បែក។ មកពី គុណ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីបន្លឺសំឡេង, មិនមានការធ្វើជា បររូប និង ឱ, តែងបន្លឺសំឡេង ហេតុនោះ ឈ្មោះថា គុណ្ឋោ = មិនមុត, គំរិល, និង គុណ្ឋោ = មនុស្សពិការដៃជើង។ មកពី ទំស ធាតុ ធ្វើជា ទា, តែងខាំដោយសារធ្មេញនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ទាឋា = ចង្កូម។ មកពី កម ធាតុ និងមាន អក, វត្ថុដែលគេតែងប្រាថ្នា ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កមឋោ = បាត្រ, មនុស្សតឿ, អណ្តើក។ មកពី ផស្ស ធាតុ ធ្វើជា ផុដ, តែងត្រូវបានពាល់ត្រូវ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ផុដ្ឋោ = ផស្សៈ។ សូម្បីសព្ទដទៃទៀត ក៏មានបែបនេះដែរ។

57. Vara karā aṇḍo.

៥៧. មកពី វរ ធាតុ និង ករ ធាតុ មាន អណ្ឌ បច្ច័យ។

Vara-varaṇe, kara-karaṇe, etehi aṇḍo hoti. Attani pephaṃ vārayatīti varaṇḍo=mukharogo. Karīyatīti karaṇḍo=bhaṇḍaviseso.

វរ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា រារាំង, ករ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ធ្វើ, ពីធាតុទាំងឡាយនេះ មានបច្ច័យគឺ អណ្ឌៈ (aṇḍo)។ ធម្មជាតិឯណារារាំងនូវទឹកមាត់ក្នុងខ្លួន ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា វរណ្ឌៈ (រោគក្នុងមាត់)។ វត្ថុឯណាដែលគេធ្វើ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា ករណ្ឌៈ (ភាជនៈពិសេសម្យ៉ាង ឬប្រអប់)។

58. Manantā ḍo.

៥៨. ពីធាតុទាំងឡាយដែលមាន ម-អក្សរ និង ន-អក្សរ ជាទីបំផុត មានបច្ច័យគឺ ឌ (ḍo)។

Makāra nakārantehi kriyatthehi bahulaṃ ḍappaccayo hoti. Sama-upasame, samanaṃ saṇḍaṃ=samūho. Kama-padavikkhepe, kamati yātīti kaṇḍo=saro, paricchedo ca, dama-damane, damantvyanenāti daṇḍo=niggaho. Ama gama-gamane, amanti uppajjanti etthāti aṇḍo=pakkhipasavo, koso ca. Gacchati sūnabhāvanti gaṇḍo=byādhi, vadanekadeso ca. Ramu-kīḷāyaṃ, ramanti etthāti ruṇḍā=vidhavā. Mana-ñāṇe, maññanti etenāti maṇḍo=odanādinissāvo. Khana khaṇa=avadāraṇe, khaññatīti khaṇḍo=ucchuvikāra viseso. Lama-hiṃsāyaṃ, lamati hiṃsati sucibhāvanti laṇḍo=vaccaṃ, evamaññepi.

ពីធាតុទាំងឡាយដែលមានអត្ថជាកិរិយា មាន ម-ការៈ និង ន-ការៈ ជាទីបំផុត តែងមាន ឌ-បច្ច័យ (ḍa) ជាច្រើន។ សម-ធាតុ ក្នុងអត្ថថារម្ងាប់, សេចក្តីរម្ងាប់ ឈ្មោះថា សណ្ឌៈ (ប្រជុំ, ពួក)។ កម-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាឈានជើង, ធម្មជាតិឯណាតែងឈានទៅ គឺទៅ ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា កណ្ឌៈ (ព្រួញ និង ភាគ ឬការកំណត់)។ ទម-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាទូន្មាន, ជនទាំងឡាយតែងទូន្មានដោយអាវុធនេះ ហេតុនោះ អាវុធនោះ ឈ្មោះថា ទណ្ឌៈ (ការសង្កត់សង្កិន, អាជ្ញា, ដំបង)។ អម-ធាតុ និង គម-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាទៅ, សត្វទាំងឡាយតែងកើតក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ទីនោះ ឈ្មោះថា អណ្ឌៈ (ពងសត្វស្លាប និង សំបក)។ ធម្មជាតិឯណាតែងទៅកាន់ភាពហើម ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា គណ្ឌៈ (រោគបូស និង ចំណែកនៃមុខ)។ រមុ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាលេង, ជនទាំងឡាយតែងត្រេកអរក្នុងស្ត្រីនេះ ហេតុនោះ ស្ត្រីនោះ ឈ្មោះថា រុណ្ឌា (ស្ត្រីមេម៉ាយ)។ មន-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាដឹង, ជនទាំងឡាយតែងដឹងដោយវត្ថុនេះ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា មណ្ឌៈ (ទឹកបាយ ឬកំលង់បាយជាដើម)។ ខន-ធាតុ ឬ ខណ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាជីក (ទម្លាយ), វត្ថុឯណាដែលគេជីក (ឬកាត់) ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា ខណ្ឌៈ (ស្ករក្រាម ឬចំណែកនៃអំពៅ)។ លម-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាបៀតបៀន, វត្ថុឯណាតែងបៀតបៀននូវភាពស្អាត ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា លណ្ឌៈ (លាមក), សូម្បីពាក្យដទៃទៀត ក៏មានយ៉ាងនេះដែរ។

59. Kuṇḍā dayo.

៥៩. ពួកគុណ្ឌសព្ទជាដើម (សម្រេចដោយការចុះបច្ច័យពិសេស)។

Kuṇḍaādayo ḍantā nipaccante. Kama mana tanānaṃ assa uttaṃ, kāmīyatīti kuṇḍaṃ=bhājanaṃ. Maññati hitāhitanti muṇḍo= chinnakeso[Pg.247]. Tanoti etenāti tuṇḍaṃ=lapanaṃ. Īra-khepe, eraṃādeso. Īrati kampatīti eraṇḍo=byagghapuccho, si-sevāyaṃ, sissa khamuka, sugandhaṃ sevatīti sikhaṇḍo=cūḷā, evamaññepi.

ពួកគុណ្ឌសព្ទជាដើម ដែលមាន ឌ-អក្សរ ជាទីបំផុត តែងសម្រេចដោយការចុះបច្ច័យពិសេស។ មានការធ្វើ អា-អក្សរ របស់ កម-ធាតុ មន-ធាតុ និង តន-ធាតុ ឲ្យជា ឧ-អក្សរ។ វត្ថុឯណាដែលគេប្រាថ្នា ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា គុណ្ឌៈ (ភាជនៈ, ឆ្នាំង)។ ជនឯណាតែងដឹងនូវប្រយោជន៍ និងមិនមែនប្រយោជន៍ ហេតុនោះ ជននោះ ឈ្មោះថា មុណ្ឌៈ (អ្នកមានសក់កោរហើយ)។ សត្វតែងផ្សាយចេញដោយអវយវៈនេះ ហេតុនោះ អវយវៈនោះ ឈ្មោះថា តុណ្ឌៈ (ចំពុះ ឬមាត់)។ អីរ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាបោះទៅ, មានការផ្លាស់ប្តូរជា ឯរៈ។ ធម្មជាតិឯណាតែងញាប់ញ័រ ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា ឯរណ្ឌៈ (ដើមល្ហុងខ្វង ឬកន្ទុយខ្លា)។ សិ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាគប់រក, មានការផ្លាស់ប្តូរ សិ-ធាតុ ជា ខមុកៈ, ធម្មជាតិឯណាតែងគប់រកនូវក្លិនក្រអូប ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា សិខណ្ឌៈ (កំប៉ោយ, ជុក), សូម្បីពាក្យដទៃទៀត ក៏មានយ៉ាងនេះដែរ។

60. Tija kasa tasa dakkhā kiṇo jassa kho ca.

៦០. ពីតិជ-ធាតុ កស-ធាតុ តស-ធាតុ និង ទក្ខ-ធាតុ មានបច្ច័យគឺ គិណ (kiṇa) និងមានការផ្លាស់ប្តូរ ជ-អក្សរ ជា ខ-អក្សរ ផង។

Tija-nisāne, kasa-gamane, tasa-pipāsāyaṃ, dakkha-vuddhiyaṃ, etehi kiṇo hoti, jassa kho ca, tejayitthāti tikhiṇaṃ=nisitaṃ. Kasati pavattatīti kasiṇaṃ=asesaṃ. Tasanaṃ tasiṇā=taṇhā. Dakkhati vuddhiṃ gacchati etāyāti dakkhīṇā=kusalaṃ.

តិជ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាធ្វើឲ្យមុត, កស-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាទៅ, តស-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាស្រេកឃ្លាន, ទក្ខ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាចម្រើន, ពីធាតុទាំងឡាយនេះ មានបច្ច័យគឺ គិណ (kiṇa) និងមានការផ្លាស់ប្តូរ ជ-អក្សរ ជា ខ-អក្សរ ផង។ វត្ថុឯណាដែលគេធ្វើឲ្យមុតហើយ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា តិខិណៈ (មុតស្រួច)។ ធម្មជាតិឯណាតែងប្រព្រឹត្តទៅ (គ្របដណ្តប់ទាំងអស់) ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា កសិណៈ (ទាំងអស់, មិនមានសេសសល់)។ សេចក្តីស្រេកឃ្លាន ឈ្មោះថា តសិណា (តណ្ហា)។ ធម្មជាតិឯណាតែងចម្រើន គឺទៅកាន់សេចក្តីចម្រើនដោយទាននេះ ហេតុនោះ ទាននោះ ឈ្មោះថា ទក្ខិណា (បុណ្យ, ទក្ខិណាទាន)។

61. Vīādito ṇi.

៦១. ពីវី-ធាតុជាដើម មានបច្ច័យគឺ ណិ (ṇi)។

Vī-tantasantāne, si-sevāsaṃ, sū-passavane, du-gamane, kī-dabbavinīmaye, sā-tanukaraṇāvasānesu, evamādīhi ṇi hoti. Vīyatīti veṇi=kesakalāpo. Sevanaṃ seṇi=sajātīnaṃ kārūnaṃ samūho. Nipubbo, nisevīyatīti niseṇi=sopānaṃ. Savati passavatīti soṇi=kaṭi. Davati vahatīti doṇi=kaṭṭhambuvāhanī, nāvā ca. Nadādipāṭhā vimhi soṇī doṇī tipi hoti. Kayanaṃ, kīyate etāyāti vā keṇi=kayo sāti dukkhaṃ tanuṃ karotīti sāṇi=tirokaraṇī, evamaññepi.

វី-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាចងក្រងសរសៃអំបោះ, សិ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាគប់រក, សូ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាហូរចេញ, ទុ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាទៅ, កី-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាដោះដូរទ្រព្យ (ទិញដូរ), សា-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាធ្វើឲ្យស្តើង និងការបញ្ចប់, ពីធាតុទាំងឡាយមានយ៉ាងនេះជាដើម តែងមាន ណិ-បច្ច័យ (ṇi)។ សក់ឯណាដែលគេចងក្រង ហេតុនោះ សក់នោះ ឈ្មោះថា វេណិ (ផ្នួងសក់)។ ការគប់រកគ្នា ឈ្មោះថា សេណិ (ក្រុមជាងដែលមានជាតិស្មើគ្នា, ពួក)។ មាន និ-ឧបសគ្គនៅខាងមុខ, វត្ថុឯណាដែលគេតែងគប់រក (ឡើងទៅ) ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា និសេណិ (ជណ្តើរ)។ អវយវៈឯណាតែងហូរចេញ ហេតុនោះ អវយវៈនោះ ឈ្មោះថា សោណិ (ត្រគាក)។ វត្ថុឯណាតែងអណ្តែតទៅ គឺនាំទៅនូវទឹក ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា ទោណិ (ស្នូកឈើសម្រាប់ដាក់ទឹក និង ទូក)។ ដោយអំណាចនៃនទាទិបាឋៈ ក្នុង វី-បច្ច័យ តែងមានរូបជា សោណី និង ទោណី ខ្លះដែរ។ ការទិញដូរ ឬវត្ថុឯណាដែលគេទិញដូរដោយវត្ថុនេះ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា កេណិ (ការទិញ)។ វត្ថុឯណាតែងធ្វើទុក្ខឲ្យស្តើង (គឺបិទបាំងទុក្ខ) ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា សាណិ (វាំងនន), សូម្បីពាក្យដទៃទៀត ក៏មានយ៉ាងនេះដែរ។

62. Gahādīhyaṇi.

៦២. ពីគហ-ធាតុជាដើម មាន អណិ-បច្ច័យ (aṇi)។

Gaha-upādāne, ara-gamane, dhara-dhāraṇe, sara-gatiyiṃsā cintāsu, tara-taraṇe, evamādīhi aṇippaccayo hoti. Gaṇhātīti gahaṇi=asitādipācako aggi. Arīyati gamīyatīti araṇi=aggimanthanakaṭṭhaṃ[Pg.248]. Dhāretīti dharaṇi=mahī. Sarīyati gamīyatīti bharaṇi=maggo. Tarantyanenāti taraṇi=nāvā, sūriyo ca.

គហ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាប្រកាន់យក, អរ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាទៅ, ធរ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាទ្រទ្រង់, សរ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាទៅ បៀតបៀន និងគិត, តរ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាឆ្លង, ពីធាតុទាំងឡាយមានយ៉ាងនេះជាដើម តែងមាន អណិ-បច្ច័យ (aṇi)។ ភ្លើងឯណាតែងកាន់យក គឺដុតរំលាយនូវអាហារដែលស៊ីហើយជាដើម ហេតុនោះ ភ្លើងនោះ ឈ្មោះថា គហណិ (ភ្លើងធាតុសម្រាប់រំលាយអាហារ)។ ឈើឯណាដែលគេតែងកកិតដើម្បីបង្កើតភ្លើង ហេតុនោះ ឈើនោះ ឈ្មោះថា អរណិ (ឈើកកិតបង្កើតភ្លើង)។ ផែនដីឯណាតែងទ្រទ្រង់ ហេតុនោះ ផែនដីនោះ ឈ្មោះថា ធរណិ (ផែនដី)។ ផ្លូវឯណាដែលគេតែងទៅ ហេតុនោះ ផ្លូវនោះ ឈ្មោះថា ភរណិ (ផ្លូវ)។ ជនទាំងឡាយតែងឆ្លងដោយវត្ថុនេះ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា តរណិ (ទូក និង ព្រះអាទិត្យ)។

63. Rīvībhāhi ṇu.

៦៣. ពីរី-ធាតុ វី-ធាតុ និង ភា-ធាតុ មានបច្ច័យគឺ ណុ (ṇu)។

Rī-passavane, vī vā-gamane, bhā-dittiyaṃ, etehiṇu hoti. Rīyati passavatīti reṇu=rajo. Veti pavattatīti veṇu=veḷu. Bhāti dibbatīti bhāṇu=raṃsi.

រី-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាហូរចេញ, វី-ធាតុ ឬ វា-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាទៅ, ភា-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាភ្លឺស្វាង, ពីធាតុទាំងឡាយនេះ តែងមាន ណុ-បច្ច័យ (ṇu)។ ធូលីឯណាតែងហូរចេញ ហេតុនោះ ធូលីនោះ ឈ្មោះថា រេណុ (ធូលី, លម្អងផ្កា)។ ដើមឈើឯណាតែងលូតលាស់ទៅ ហេតុនោះ ដើមឈើនោះ ឈ្មោះថា វេណុ (ឫស្សី)។ ធម្មជាតិឯណាតែងភ្លឺស្វាង ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា ភាណុ (ពន្លឺ, ព្រះអាទិត្យ)។

64. Khāṇvā dayo.

៦៤. ពួកខាណុសព្ទជាដើម (សម្រេចដោយការចុះបច្ច័យពិសេស)។

Khāṇuādayo ṇuantā nipaccante. Khaṇa khana-avadāraṇe, ṇassa ā, khaññati avadārīyatīti khāṇu=chinnasākho rukkho. Jana-janane, nassa vā āttaṃ, jāyati gamana manenāti jāṇu, jaṇṇu=jaṅghorūnaṃ sandhi. Hara-haraṇe, eka, harīyatīti hareṇu=gandhadabba, evamaññepi.

ពួកខាណុសព្ទជាដើម ដែលមាន ណុ-បច្ច័យ ជាទីបំផុត តែងសម្រេចដោយការចុះបច្ច័យពិសេស។ ខណ-ធាតុ ឬ ខន-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាជីក (ទម្លាយ), មានការធ្វើ ណ-អក្សរ ឲ្យជា អា, ដើមឈើឯណាដែលគេកាប់ទម្លាយហើយ ហេតុនោះ ដើមឈើនោះ ឈ្មោះថា ខាណុ (គល់ឈើដែលគេកាប់មែកអស់ហើយ)។ ជន-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាបង្កើត, មានការធ្វើ ន-អក្សរ ឲ្យជា អា ខ្លះ, សត្វតែងកើតការដើរដោយអវយវៈនេះ ហេតុនោះ អវយវៈនោះ ឈ្មោះថា ជាណុ ឬ ជណ្ណុ (ជង្គង់ គឺសន្លាក់រវាងស្មងជើងនិងភ្លៅ)។ ហរ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាពាំនាំទៅ, វត្ថុក្រអូបឯណាដែលគេតែងនាំទៅ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា ហរេណុ (គ្រឿងក្រអូបម្យ៉ាង), សូម្បីពាក្យដទៃទៀត ក៏មានយ៉ាងនេះដែរ។

65. Kvādito ṇo.

៦៥. ពីកុ-ធាតុជាដើម មានបច្ច័យគឺ ណ (ṇo)។

Ku-sadde, su-savane, du-gamane, vara-varaṇe, kara-karaṇe, paṇa-byavahārathutisu, tā-pālane, lī-nilīyane, evamādīhi ṇo hoti. Kavati nadati etthāti koṇo=assi, vīṇādivādanadaṇḍo ca. Suṇotīti soṇo=sunakho, naro ca. Davati pavattatīti doṇo=parimāṇaviseso. Virūpatta vāretīti vaṇṇo=nīlādi. Savanaṃ karotīti kaṇṇo=savanaṃ. Paṇīyati voharīyatīti paṇṇo=palāso. Lāyatīti tāṇaṃ=rakkhā. Nilīyanti etthāti leṇaṃ=nilīyanaṭṭhānaṃ.

កុ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាធ្វើសំឡេង, សុ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាស្ដាប់, ទុ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាទៅ, វរ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថារារាំង, ករ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាធ្វើ, បណ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាជួញដូរនិងសរសើរ, តា-ធាតុ ក្នុងអត្ថថារក្សា, លី-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាពួន, ពីធាតុទាំងឡាយមានយ៉ាងនេះជាដើម តែងមាន ណ-បច្ច័យ (ṇo)។ វត្ថុឯណាតែងបន្លឺសំឡេងក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា កោណៈ (ជ្រុងដាវ និង ឈើដេញពិណជាដើម)។ សត្វឯណាតែងស្ដាប់ ហេតុនោះ សត្វនោះ ឈ្មោះថា សោណៈ (ឆ្កែ និង មនុស្ស)។ វត្ថុឯណាតែងប្រព្រឹត្តទៅ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា ទោណៈ (រង្វាល់ពិសេសម្យ៉ាង គឺធុងវាល់ស្រូវ)។ ធម្មជាតិឯណាតែងរារាំងនូវភាពអាក្រក់ ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា វណ្ណៈ (ពណ៌ មានពណ៌ខៀវជាដើម)។ អវយវៈឯណាតែងធ្វើនូវការស្ដាប់ ហេតុនោះ អវយវៈនោះ ឈ្មោះថា កណ្ណៈ (ត្រចៀក)។ វត្ថុឯណាដែលគេតែងជួញដូរ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា បណ្ណៈ (ស្លឹកឈើ)។ ធម្មជាតិឯណាតែងរក្សា ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា តាណៈ (ការការពារ, ទីពឹង)។ ជនទាំងឡាយតែងពួនក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ទីនោះ ឈ្មោះថា លេណៈ (ទីពួន, គុហា)។

66. Suvīhi ṇaka.

៦៦. ពីសុ-ធាតុ និង វី-ធាតុ មានបច្ច័យគឺ ណកៈ (ṇaka)។

Su-savane[Pg.249], vī-tantasantāne, etehi ṇaka hoti. Suṇotīti suṇo=sunakho. Vīyatīti vīṇā=vallakī.

សុ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាស្ដាប់, វី-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាចងក្រងសរសៃអំបោះ, ពីធាតុទាំងឡាយនេះ តែងមាន ណក-បច្ច័យ (ṇaka)។ ឡើយ សត្វឯណាតែងស្ដាប់ ហេតុនោះ សត្វនោះ ឈ្មោះថា សុណៈ (ឆ្កែ)។ ឧបករណ៍ឯណាដែលគេចងក្រងដោយខ្សែ ហេតុនោះ ឧបករណ៍នោះ ឈ្មោះថា វីណា (ពិណ)។

67. Tiṇādayo.

៦៧. ពួកតិណសព្ទជាដើម (សម្រេចដោយការចុះបច្ច័យពិសេស)។

Tiṇaādayo ṇakantā nipaccante. Tija-tejane, jalopo, tejeti etenāti tiṇaṃ=bīraṇādi. Lī liha sāda kledānaṃ lo lavā, līyati rasato sabbattha allīyatīti loṇaṃ lavaṇaṃ, lehīyatīti loṇaṃ lavaṇaṃ, sādīyatīti loṇaṃ lavaṇaṃ, kledayatīti loṇaṃ lavaṇaṃ, gamissa o, gacchatīti goṇo=go. Hara-haraṇe, ṇassañji, harīyatīti hariṇo=migo. Īra-kampane, rassattaṃ, ṇassa ñica, attano lūkhabhāve sampatte īrati kampatīti iriṇaṃ=ūsaraṃ. Thu-abhitthave, dīgho, abhitthavīyatīti thūṇaṃ=nagaraṃ, thūṇo=gharatthambho, evamaññepi.

ពួកតិណសព្ទជាដើម ដែលមាន ណក-បច្ច័យ ជាទីបំផុត តែងសម្រេចដោយការចុះបច្ច័យពិសេស។ តិជ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាធ្វើឲ្យមុត, មានការលុប ជ-អក្សរ, វត្ថុឯណាតែងធ្វើឲ្យមុតដោយវត្ថុនេះ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា តិណៈ (ស្មៅ មានស្មៅស្រគៀលជាដើម)។ របស់ លី-ធាតុ លិហ-ធាតុ សាទ-ធាតុ និង ក្លេទ-ធាតុ តែងមានការផ្លាស់ប្តូរជា លោ ឬ លវៈ។ វត្ថុឯណាតែងរលាយ គឺផ្សព្វផ្សាយទៅសព្វគ្រប់ដោយរសជាតិ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា លោណៈ ឬ លវណៈ (អំបិល)។ វត្ថុឯណាដែលគេតែងលិទ្ធ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា លោណៈ ឬ លវណៈ (អំបិល)។ វត្ថុឯណាដែលគេតែងភ្លក់រស ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា លោណៈ ឬ លវណៈ (អំបិល)។ វត្ថុឯណាតែងធ្វើឲ្យសើម ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា លោណៈ ឬ លវណៈ (អំបិល)។ របស់ គម-ធាតុ មានការផ្លាស់ប្តូរជា ឱ, សត្វឯណាតែងដើរទៅ ហេតុនោះ សត្វនោះ ឈ្មោះថា គោណៈ (គោ)។ ហរ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាពាំនាំទៅ, មានការផ្លាស់ប្តូរ ណ-បច្ច័យ ជា ញិ, សត្វឯណាដែលគេតែងនាំទៅ ហេតុនោះ សត្វនោះ ឈ្មោះថា ហរិណៈ (ម្រឹគ, ប្រើស)។ អីរ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាញាប់ញ័រ, មានការធ្វើឲ្យខ្លី (រស្សៈ), មានការផ្លាស់ប្តូរ ណ-បច្ច័យ ជា ញិ ផង, ទីកន្លែងឯណាតែងញាប់ញ័រ (គឺប្រេះបែក) ក្នុងពេលដែលដល់នូវភាពស្ងួតហួតហែងរបស់ខ្លួន ហេតុនោះ ទីនោះ ឈ្មោះថា អិរិណៈ (ដីប្រៃ, ដីខ្សោះ)។ ថុ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាសរសើរ, មានការធ្វើឲ្យវែង (ទីឃៈ), វត្ថុឯណាដែលគេតែងសរសើរ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា ថូណំ (នគរ) ឬ ថូណោ (សសរផ្ទះ), សូម្បីពាក្យដទៃទៀត ក៏មានយ៉ាងនេះដែរ។

68. Ravaṇa varaṇa pūraṇā dayo.

៦៨. ពួកសព្ទមាន រវណៈ វរណៈ និង បូរណៈ ជាដើម។

Ravaṇa varaṇa pūraṇā dayo aṇappaccayena siddhā. Ravatīti ravaṇo=kokilo. Vāretīti varaṇo=pākāro. Pūrīyate anenāti pūraṇo=paripūrī.

ពួកសព្ទមាន រវណៈ វរណៈ និង បូរណៈ ជាដើម តែងសម្រេចដោយ អណ-បច្ច័យ (aṇa)។ សត្វឯណាតែងយំ ហេតុនោះ សត្វនោះ ឈ្មោះថា រវណៈ (សត្វតាវៅ)។ វត្ថុឯណាតែងរារាំង ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា វរណៈ (កំពែង)។ ធម្មជាតិឯណាតែងពេញដោយវត្ថុនេះ ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា បូរណៈ (ការធ្វើឲ្យពេញ, ពេញលេញ)។

(Iti ṭavaggapaccayavidhānaṃ).

(ចប់ វិធីចាត់ចែងបច្ច័យក្នុង ដ្ឋ-វគ្គ តែប៉ុណ្ណេះ)។

69. Pāvasā ati.

៦៩. ពីបា-ធាតុ និង វស-ធាតុ មានបច្ច័យគឺ អតិ (ati)។

Pā-rakkhaṇe, vasa-nivāse, eteti ati hoti. Pubbasaralopo, pāti rakkhatīti pati=sāmī, vasanti etthāti vasati=gehaṃ.

បា-ធាតុ ក្នុងអត្ថថារក្សា, វស-ធាតុ ក្នុងអត្ថថារស់នៅ, ពីធាតុទាំងឡាយនេះ តែងមាន អតិ-បច្ច័យ (ati)។ មានការលុបស្រៈខាងដើម។ ជនឯណាតែងរក្សា ហេតុនោះ ជននោះ ឈ្មោះថា បតិ (ប្តី, ម្ចាស់)។ ជនទាំងឡាយតែងរស់នៅក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ទីនោះ ឈ្មោះថា វសតិ (ផ្ទះ, លំនៅឋាន)។

70. Dhā hi si tana jana jara gama sacā tu.

៧០. ពីធា-ធាតុ ហិ-ធាតុ សិ-ធាតុ តន-ធាតុ ជន-ធាតុ ជរ-ធាតុ គម-ធាតុ និង សច-ធាតុ មានបច្ច័យគឺ តុ (tu)។

Dhā-dhāraṇe[Pg.250], hi-gatiyaṃ, tana-vitthāre, jana-janane, jara-vayo-hāniyaṃ, ama gama-gamane, saca-samavāye, etehi tu hoti. Dhāretīti dhātu=gerukādi. Hinoti pavattāti phalaṃ etenāti hetu=kāraṇaṃ, sevīyati janehīti setu=bandhati (paddhati). Taññateti tantu=suttaṃ. Janīyate kammakilesehīti jantu, jāyati kammakilehīti vā jantu=satto. Jīratīti jattu=aṃsasandhi. Gacchatīti gantu=gamiko, sacati sametīti sattu=yavādicuṇṇaṃ.

ធា-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាទ្រទ្រង់, ហិ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាទៅ, តន-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាផ្សព្វផ្សាយ, ជន-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាបង្កើត, ជរ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាទ្រុឌទ្រោមវ័យ, អម-ធាតុ និង គម-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាទៅ, សច-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាប្រជុំ, ពីធាតុទាំងឡាយនេះ តែងមាន តុ-បច្ច័យ (tu)។ ធម្មជាតិឯណាតែងទ្រទ្រង់ ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា ធាតុ (ធាតុ មានដីក្រហមជាដើម)។ ផលតែងប្រព្រឹត្តទៅដោយសារធម៌នេះ ហេតុនោះ ធម៌នោះ ឈ្មោះថា ហេតុ (ហេតុ, បច្ច័យ)។ វត្ថុឯណាដែលមនុស្សទាំងឡាយតែងគប់រក ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា សេតុ (ស្ពាន, ទំនប់)។ វត្ថុឯណាដែលគេតែងត្បាញ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា តន្តុ (សរសៃអំបោះ)។ សត្វឯណាដែលកម្មនិងកិលេសទាំងឡាយតែងបង្កើត ឬសត្វឯណាតែងកើតឡើងដោយសារកម្មនិងកិលេស ហេតុនោះ សត្វនោះ ឈ្មោះថា ជន្តុ (សត្វលោក)។ អវយវៈឯណាតែងទ្រុឌទ្រោមទៅ ហេតុនោះ អវយវៈនោះ ឈ្មោះថា ជត្តុ (ឆ្អឹងដងកាំបិត ឬសន្លាក់ស្មា)។ ជនឯណាតែងទៅ ហេតុនោះ ជននោះ ឈ្មោះថា គន្តុ (អ្នកដើរផ្លូវ)។ វត្ថុឯណាតែងរួមផ្សំគ្នា ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា សត្តុ (ម្សៅលីង មានម្សៅស្រូវសាលីជាដើម)។

71. Arissuṭa ca.

៧១. ពីអរ-ធាតុ មាន តុ-បច្ច័យ និងមានការផ្លាស់ប្តូរ អរ-ធាតុ ជា ឧដ (uṭa) ផង។

Ara-gamanetīmasmā tu hoti, arissa uṭa ādesoca. Arati pavattatīti utu=hemantādi,

ពីអរ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាទៅនេះ តែងមាន តុ-បច្ច័យ និងមានការផ្លាស់ប្តូរ អរ-ធាតុ ជា ឧដ ផង។ ធម្មជាតិឯណាតែងប្រព្រឹត្តទៅ ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា ឧតុ (រដូវ មានរដូវរងាជាដើម)។

72. Pitvādayo.

៧២. ពួកបិតុសព្ទជាដើម (សម្រេចដោយការចុះបច្ច័យពិសេស)។

Pituādayo saddā tuantā nipaccante. Pā-rakkhaṇe, āssa ittaṃ, pāti rakkhatīti pitā=janako. Pātissevādissa mo, pāyetīti mātā=jananī. Bhā-dittiyaṃ, bhātīti bhātā=sodariyo. Dhā-dhāraṇe, āssa īttaṃ, dhārīyatīti dhītā=puttī. Duha-papūraṇe, ottābhāvo, tussa ñchica. Duhati pasave papūretīti duhitā=puttī. Jana-janane, assa āttaṃ, mā cāntādeso. Paputte janetīti jāmātā=duhitupati. Naha-bandhane, nahīyati bandhīyati pemenāti nattā-paputto. Hu-havane, havati pūjetīti hotā=yaññako. Pū-pavane, punāti [Pg.251] āyatiṃ bhavaṃ pavittaṃ karotīti potā=soyeva.

ពួកបិតុសព្ទជាដើម ដែលមាន តុ-បច្ច័យ ជាទីបំផុត តែងសម្រេចដោយការចុះបច្ច័យពិសេស។ បា-ធាតុ ក្នុងអត្ថថារក្សា, មានការធ្វើ អា-អក្សរ ឲ្យជា អិ, ជនឯណាតែងរក្សា ហេតុនោះ ជននោះ ឈ្មោះថា បិតា (ឪពុក)។ របស់ បា-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាផឹក ឬគប់រក មានការផ្លាស់ប្តូរជា ម-អក្សរ, ជនឯណាតែងឲ្យផឹកទឹកដោះ ហេតុនោះ ជននោះ ឈ្មោះថា មាតា (ម្តាយ)។ ភា-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាភ្លឺស្វាង, ជនឯណាតែងរុងរឿង ហេតុនោះ ជននោះ ឈ្មោះថា ភាតា (បងប្អូនប្រុស)។ ធា-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាទ្រទ្រង់, មានការធ្វើ អា-អក្សរ ឲ្យជា អី, នាងឯណាដែលគេតែងទ្រទ្រង់ ហេតុនោះ នាងនោះ ឈ្មោះថា ធីតា (កូនស្រី)។ ទុហ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាធ្វើឲ្យពេញ, មិនមានការធ្វើជា ឱ-អក្សរ, មានការផ្លាស់ប្តូរ តុ-បច្ច័យ ជា ហិតា ខ្លះ។ នាងឯណាតែងញ៉ាំងទឹកដោះឲ្យពេញ ហេតុនោះ នាងនោះ ឈ្មោះថា ទុហិតា (កូនស្រី)។ ជន-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាបង្កើត, មានការធ្វើ អ-អក្សរ ឲ្យជា អា, និងមានការផ្លាស់ប្តូរតួខាងចុងជា មា ផង។ ជនឯណាតែងបង្កើតនូវកូនចៅតទៅ ហេតុនោះ ជននោះ ឈ្មោះថា ជាមាតា (កូនប្រសារប្រុស)។ នហ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាចង, ជនឯណាដែលគេតែងចងទុកដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ ហេតុនោះ ជននោះ ឈ្មោះថា នត្តា (ចៅ)។ ហុ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាបូជា, ជនឯណាតែងបូជា ហេតុនោះ ជននោះ ឈ្មោះថា ហោតា (អ្នកបូជាយញ្ញ)។ ពូ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាធ្វើឲ្យស្អាត, ជនឯណាតែងធ្វើភពខាងមុខឲ្យស្អាតបរិសុទ្ធ ហេតុនោះ ជននោះ ឈ្មោះថា បោតា (អ្នកបូជាយញ្ញនោះឯង)។

73. Jana karā ratu.

៧៣. ពីជន-ធាតុ និង ករ-ធាតុ មានបច្ច័យគឺ រតុ (ratu)។

Jana-janane, kara-karaṇe, etehi ratu hoti, rakāro antasarādilopattho. Jāyatīti jatu=lākhā. Karīyatīti katu=sayūpo yañño.

ជន-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាបង្កើត, ករ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាធ្វើ, ពីធាតុទាំងឡាយនេះ តែងមាន រតុ-បច្ច័យ (ratu), រ-អក្សរ មានប្រយោជន៍សម្រាប់ការលុបស្រៈខាងចុងធាតុជាដើម។ វត្ថុឯណាតែងកើតឡើង ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា ជតុ (ជ័រល័ក្ត)។ ពិធីឯណាដែលគេតែងធ្វើ ហេតុនោះ ពិធីនោះ ឈ្មោះថា កតុ (យញ្ញពិធីដែលមានសសរយ័ន្ត)។

74. Sakā unto.

៧៤. ពីសក-ធាតុ មានបច្ច័យគឺ អុន្ត (unto)។

Saka-sattiyamiccasmā unto hoti. Sakkotīti sakunto=pakkhī.

ពីសក-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាអាចនេះ តែងមាន អុន្ត-បច្ច័យ (unto)។ សត្វឯណាតែងអាចហើរទៅបាន ហេតុនោះ សត្វនោះ ឈ្មោះថា សកុន្តៈ (សត្វស្លាប)។

75. Kapā oto.

៧៥. ពីកប-ធាតុ មានបច្ច័យគឺ ឱត (oto)។

Kapa-acchādane iccasmā oto hoti. Kapatīti kapoto=pārevato. Ṭo tassa vā hoti kapoṭo=soyeva.

ពីកប-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាបិទបាំងនេះ តែងមាន ឱត-បច្ច័យ (oto)។ សត្វឯណាតែងបិទបាំង ហេតុនោះ សត្វនោះ ឈ្មោះថា កបោតៈ (លលក, ព្រាប)។ មានការផ្លាស់ប្តូរ ត-អក្សរ ជា ដ្ឋ-អក្សរ ខ្លះ ក៏មានរូបជា កបោដ្ឋៈ គឺសត្វនោះឯង។

76. Vasādīhyanto.

៧៦. ពីវស-ធាតុជាដើម មាន អន្ត-បច្ច័យ (anto)។

Vasa-nivāse, ruha-janane, bhadda-kalyāṇe, nanda-samiddhiyaṃ, jīva-pāṇadhāraṇe, evamādīti anto hohi. Vasanti etasmiṃ kāle kīḷāpasutāti vasanto=utu. Ruhati jāyatīti ruhanto=rukkho, evaṃnāmako migarājā ca. Bhaddissa saṃyogādilopo, bhajati kalyāṇadhammanti bhadanto=pabbajito. Nandati etāyāti nandantī=sakhī, nadādipāṭhā vī, evamupari ca. Jīvanti etā- yāti [Pg.252] jīvantī=osadhi. Savatīti savantī=nadī. Rodāpetīti rodantī=osadhi. Avati rakkhatīti avantī=janapado.

វស-ធាតុ ក្នុងអត្ថថារស់នៅ, រុហ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាដុះឡើង (កើតឡើង), ភទ្ទ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាចំរើន (ល្អ), នន្ទ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាសម្រេច (ត្រេកអរ), ជីវ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាទ្រទ្រង់ជីវិត, ពីធាតុទាំងឡាយមានយ៉ាងនេះជាដើម តែងមាន អន្ត-បច្ច័យ (anto)។ ជនទាំងឡាយដែលខ្វល់ខ្វាយក្នុងការលេង តែងរស់នៅក្នុងកាលនេះ ហេតុនោះ កាលនោះ ឈ្មោះថា វសន្តៈ (រដូវផ្ការីក)។ វត្ថុឯណាតែងដុះឡើង ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា រុហន្តៈ (ដើមឈើ និង ស្តេចម្រឹគដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ)។ របស់ ភទ្ទ-សព្ទ មានការលុបតួសយោគៈខាងដើម, ជនឯណាតែងគប់រកនូវធម៌ដ៏ល្អ ហេតុនោះ ជននោះ ឈ្មោះថា ភទន្តៈ (ព្រះភិក្ខុ, អ្នកបួស)។ នាងឯណាតែងត្រេកអរដោយសារនាងនេះ ហេតុនោះ នាងនោះ ឈ្មោះថា នន្ទន្តី (មិត្តស្រី), ដោយអំណាចនៃនទាទិបាឋៈ តែងចុះ វី-បច្ច័យ, សូម្បីខាងលើក៏មានយ៉ាងនេះដែរ។ ជនទាំងឡាយតែងរស់នៅដោយសារឱសថនេះ ហេតុនោះ ឱសថនោះ ឈ្មោះថា ជីវន្តី (ថ្នាំពន្យារជីវិត)។ ទឹកឯណាតែងហូរទៅ ហេតុនោះ ទឹកនោះ ឈ្មោះថា សវន្តី (ស្ទឹង, ទន្លេ)។ ឱសថឯណាតែងធ្វើឲ្យយំ ហេតុនោះ ឱសថនោះ ឈ្មោះថា រោទន្តី (ឈ្មោះឱសថម្យ៉ាង)។ ដែនដីឯណាតែងរក្សា ហេតុនោះ ដែនដីនោះ ឈ្មោះថា អវន្តី (ដែនអវន្តី)។

77. Hisīnaṃ muka ca.

៧៧. របស់ហិ-ធាតុ និង សី-ធាតុ មាន អន្ត-បច្ច័យ និងមានការចុះ មុកៈ (muka) ខាងចុងធាតុផង។

Hi-gatiya, sī-saye, etehi anto hoti muka ca. Kakāro antāvayavattho, himaṃ hinoti pavattati etasminti hemanto=utu, sayanti ettha ūkā kusumādayo cāti sīmanto=kesamaggo.

ហិ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាទៅ, សី-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាដេក, ពីធាតុទាំងឡាយនេះ តែងមាន អន្ត-បច្ច័យ (anto) និងមានការចុះ មុកៈ (muka) ផង។ ក-អក្សរ មានប្រយោជន៍ជាអវយវៈខាងចុង។ ទឹកកកតែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងកាលនេះ ហេតុនោះ កាលនោះ ឈ្មោះថា ហេមន្តៈ (រដូវរងា)។ ចៃ និងផ្កាជាដើម តែងស្ថិតនៅក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ទីនោះ ឈ្មោះថា សីមន្តៈ (ផ្លូវសក់, រង្វះសក់)។

78. Hara ruha kulā ito.

៧៨. ពីហរ-ធាតុ រុហ-ធាតុ និង កុល-ធាតុ មានបច្ច័យគឺ អិត (ito)។

Hara-haraṇe, ruha-janane, kula-patthāre, eteti ito hoti. Attano sinehaṃ haratīti harito=vaṇṇaviseso. Ruhatīti rohito=macchaviseso. Ruhati sarīre byāpanavasenāti rohitaṃ, rassa latte lohitaṃ=rudhiraṃ. Attano guṇaṃ kulati pattharatīti kolito=dutiyaggasāvako, evaṃ nāmako maru ca.

ហរ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាពាំនាំទៅ, រុហ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាដុះឡើង (កើតឡើង), កុល-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាផ្សព្វផ្សាយ, ពីធាតុទាំងឡាយនេះ តែងមាន អិត-បច្ច័យ (ito)។ ពណ៌ឯណាតែងនាំទៅនូវសេចក្តីស្រឡាញ់របស់ខ្លួន ហេតុនោះ ពណ៌នោះ ឈ្មោះថា ហរិតៈ (ពណ៌ខៀវខ្ចី)។ សត្វឯណាតែងលូតលាស់ទៅ ហេតុនោះ សត្វនោះ ឈ្មោះថា រោហិតៈ (ត្រីក្រហមម្យ៉ាង)។ វត្ថុឯណាតែងផ្សព្វផ្សាយទៅក្នុងរាងកាយ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា រោហិតៈ, មានការផ្លាស់ប្តូរ រ-អក្សរ ជា ល-អក្សរ ក៏មានរូបជា លោហិតៈ (ឈាម)។ ជនឯណាតែងផ្សព្វផ្សាយនូវគុណរបស់ខ្លួន ហេតុនោះ ជននោះ ឈ្មោះថា កោលិតៈ (ព្រះមហាមោគ្គល្លាន ជាព្រះអគ្គសាវ័កទីពីរ និងទេវតាដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ)។

79. Bharādīhyato.

៧៩. ពីភរ-ធាតុជាដើម មាន អត-បច្ច័យ (ato)។

Bhara raṃja yaja paca evamādīhi ato hoti. Bharatīti bharato=naṭo. Niggahītalopo, rañjanti etthāhi rajataṃ=sajjhaṃ. Yajitabboti yajato=aggi. Pacatīti pacato=sūpakāro.

ភរ-ធាតុ រញ្ជ-ធាតុ យជ-ធាតុ បច-ធាតុ ពីធាតុទាំងឡាយមានយ៉ាងនេះជាដើម តែងមាន អត-បច្ច័យ (ato)។ ជនឯណាតែងចិញ្ចឹម ហេតុនោះ ជននោះ ឈ្មោះថា ភរតៈ (អ្នកលេងល្ខោន)។ មានការលុបនិគ្គហិត, ជនទាំងឡាយតែងត្រេកអរក្នុងវត្ថុនេះ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា រជតៈ (ប្រាក់)។ វត្ថុឯណាដែលគេគប្បីបូជា ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា យជតៈ (ភ្លើង)។ ជនឯណាតែងស្លស្លុក ហេតុនោះ ជននោះ ឈ្មោះថា បចតៈ (ចុងភៅ)។

80. Kirā dīhyātaka.

៨០. ពីកិរ-ធាតុជាដើម មាន អាតក-បច្ច័យ (ātaka)។

Kira-vikiraṇe, ala-bandhane, cila-vasane, evamādīhi ātaka hoti, kiratīti kirāto=savaro, rassa lakke ki- lāto=sova[Pg.253]. Alatīti alātaṃ=ummukaṃ. Cilatīti cilāto=malacchajāti.

កិរ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាព្រួស, អល-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាចង, ចិល-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាស្លៀកដណ្តប់, ពីធាតុទាំងឡាយមានយ៉ាងនេះជាដើម តែងមាន អាតក-បច្ច័យ (ātaka)។ ជនឯណាតែងព្រួស ហេតុនោះ ជននោះ ឈ្មោះថា គិរាតៈ (ព្រានព្រៃ), មានការផ្លាស់ប្តូរ រ-អក្សរ ជា ល-អក្សរ ក៏មានរូបជា គិលាតៈ គឺជននោះឯង។ វត្ថុឯណាតែងចង ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា អលាតៈ (អង្កត់អុសមានភ្លើង)។ ជនឯណាតែងស្លៀកដណ្តប់ ហេតុនោះ ជននោះ ឈ្មោះថា ចិលាតៈ (ពួកមនុស្សព្រៃ)។

81. Amādīhyatto.

៨១. ពីអម-ធាតុជាដើម មាន អត្ត-បច្ច័យ (atta)។

Ama mā vara kalādīhi atto hoti. Amati kālantaraṃ pavattatīti amattaṃ=bhājanaṃ. Pubbasaralopo, mānaṃ mattaṃ=pamāṇaṃ paricchedo ca. Varantunenāti varattā=yottaṃ. Kalati paricchindatīti kalattaṃ=bhariyā.

ពីអម-ធាតុ មា-ធាតុ វរ-ធាតុ កល-ធាតុ ជាដើម តែងមាន អត្ត-បច្ច័យ (atta)។ វត្ថុឯណាតែងប្រព្រឹត្តទៅអស់កាលយូរ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា អមត្តៈ (ភាជនៈ, ឆ្នាំងដី)។ មានការលុបស្រៈខាងដើម, ការវាល់ ឈ្មោះថា មត្តៈ (ប្រមាណ និងការកំណត់)។ វត្ថុឯណាតែងចងដោយវត្ថុនេះ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា វរត្តា (ខ្សែព្រ័ត្រ)។ នាងឯណាតែងកំណត់ ហេតុនោះ នាងនោះ ឈ្មោះថា កលត្តៈ (ភរិយា)។

82. Vādīhi to.

៨២. ពីវា-ធាតុជាដើម មានបច្ច័យគឺ ត (to)។

Vā-gamane, tā-pālane, tana-vitthāre, dama-upasame, a-magamane, si-sevāyaṃ, su-savane, pū pavane, gupa-govane, yuja-saṃyame, gaha-upādāne, ata-sātaccagamāna, khipa-peraṇe, evamādīhi to hoti. Vāyatīti vāto=vāyu. Tāyatīti tāto=pitā. Tanuteti tantaṃ=tantavo. Damatīti anto=dasano. Amati yātīti anto=osānaṃ, koṭṭhāsasamīpāvayavā ca. Sevīyatīti seto=dhavalo. Suṇantunenāti sotaṃ=savanaṃ. Savatīti soto=jalappavāho. Punīyatīti poto=bālo. Gopīyatīti gotthaṃ=kalādi. Yojantyanenāti yottaṃ=rajju. Mamāyantehi gayhatīti gattaṃ=sarīraṃ. Abādhaṃ nirantaraṃ atati pavattatīti attā=manādi. Khipīyati etthāti khettaṃ=kedāraṃ.

បច្ច័យ តោ (to) រមែងចុះក្រោយធាតុទាំងឡាយមាន វ៉ា ក្នុងសេចក្តីទៅ, តា ក្នុងសេចក្តីរក្សា, តនៈ ក្នុងសេចក្តីផ្សាយទៅ, ទមៈ ក្នុងសេចក្តីរម្ងាប់, អមៈ ក្នុងសេចក្តីទៅ, សិ ក្នុងសេចក្តីសេព, សុ ក្នុងសេចក្តីស្តាប់, ពូ ក្នុងសេចក្តីជម្រះ, គុបៈ ក្នុងសេចក្តីលាក់បាំង, យុជៈ ក្នុងសេចក្តីសង្រួម, គហៈ ក្នុងសេចក្តីប្រកាន់យក, អតៈ ក្នុងសេចក្តីទៅជានិច្ច, ឃិបៈ ក្នុងសេចក្តីបញ្ជូនទៅ ជាដើម។ ខ្យល់រមែងបក់ទៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា វាតោ (ខ្យល់) បានដល់ វាយុ។ បុគ្គលរមែងរក្សា (បុត្រ) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា តាតោ (ឪពុក) បានដល់ បិតា។ សរសៃអំបោះរមែងផ្សាយទៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា តន្តំ (អំបោះ) បានដល់ សរសៃអំបោះទាំងឡាយ។ ធ្មេញរមែងទូន្មាន (ទំពារ) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា អន្តោ (ធ្មេញ) បានដល់ ធ្មេញ។ ធម្មជាតិរមែងទៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា អន្តោ (ទីបំផុត) បានដល់ ឱសានៈ (ការបញ្ឈប់) និងចំណែក ទីជិត និងអវយវៈ។ ពណ៌ដែលគេរមែងសេព (ប្រើប្រាស់) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សេតោ (ពណ៌ស) បានដល់ ពណ៌ស។ សត្វទាំងឡាយរមែងស្តាប់ដោយទ្វារនោះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សោតំ (ត្រចៀក) បានដល់ ត្រចៀក។ ទឹក រមែងហូរទៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សោតោ (ខ្សែទឹក) បានដល់ ខ្សែទឹកហូរ។ ក្មេងដែលគេរមែងជម្រះ (ប្រៀនប្រដៅ) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា បោតោ (កូនសត្វ ឬក្មេង) បានដល់ ក្មេងខ្ចី។ ទីកន្លែងដែលគេរមែងរក្សាទុក ហេតុនោះ ឈ្មោះថា គោត្ថំ (ក្រោល) បានដល់ ក្រោលគោជាដើម។ គេរមែងចងដោយខ្សែនោះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា យោត្តំ (ខ្សែទាម) បានដល់ ខ្សែ។ រាងកាយដែលសត្វទាំងឡាយអ្នកមានសេចក្តីប្រកាន់ថាជារបស់ខ្លួនរមែងប្រកាន់យក ហេតុនោះ ឈ្មោះថា គត្តំ (ខ្លួន) បានដល់ សរីរៈ។ ធម្មជាតិរមែងប្រព្រឹត្តទៅមិនដាច់ មិនមានការរារាំង ហេតុនោះ ឈ្មោះថា អត្តា (ខ្លួន) បានដល់ ចិត្តជាដើម។ គ្រាប់ពូជដែលគេរមែងព្រោះក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ខេត្តំ (វាលស្រែ) បានដល់ ស្រែ។

83. Gharādīhi taka.

៨៣. បច្ច័យ តកៈ (taka) រមែងចុះក្រោយធាតុទាំងឡាយមាន ឃរៈ (ghara) ជាដើម។

Gara ghara-secane, si-sevāyaṃ, dū-paritāpane, mida-sinehe, cita-sañcetane, pusa-posane, vida-lābhe, evamādīhi taka [Pg.254]4 hoti, gharati siñcatīti ghataṃ=sappi. Sevīyatīti sito=seto. Dubbacattā dūyati paritāpetīti dūto=pesarakāro. Mijjati sinehatīti mitto=suhadayo. Cintetīti cittaṃ=viññāṇaṃ cittakammādi ca. Posīyatīti putto=attajo. Vindanti pīti manenāti vittaṃ=dhanaṃ. Vara-varaṇasambhattīsu, varaṇaṃ vattaṃ=brahmacariyādi.

បច្ច័យ តកៈ (taka) រមែងចុះក្រោយធាតុទាំងឡាយមាន ឃរៈ (ghara) ក្នុងសេចក្តីស្រោចស្រព, សិ ក្នុងសេចក្តីសេព, ទូ ក្នុងសេចក្តីក្តៅក្រហាយ, មិទៈ ក្នុងសេចក្តីស្រឡាញ់, ចិតៈ ក្នុងសេចក្តីគិត, បុសៈ ក្នុងសេចក្តីចិញ្ចឹម, វិទៈ ក្នុងសេចក្តីបាន ជាដើម។ ទឹកដោះថ្លារមែងស្រោចស្រព ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ឃតំ (ទឹកដោះថ្លា) បានដល់ សប្បិ។ ពណ៌ដែលគេរមែងសេព ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សិតោ (ពណ៌ស) បានដល់ សេតោ។ បុគ្គលរមែងក្តៅក្រហាយ (លំបាក) ព្រោះភាពជាអ្នកប្រដៅពិបាក ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ទូតោ (អ្នកនាំសារ) បានដល់ អ្នកបម្រើការងារ។ ធម្មជាតិរមែងស្រឡាញ់ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា មិត្តោ (មិត្ត) បានដល់ សម្លាញ់។ ធម្មជាតិរមែងគិត ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ចិត្តំ (ចិត្ត) បានដល់ វិញ្ញាណ និងចិត្តកម្មជាដើម។ កូនដែលគេរមែងចិញ្ចឹម ហេតុនោះ ឈ្មោះថា បុត្តោ (កូន) បានដល់ កូនបង្កើត។ សត្វទាំងឡាយរមែងបាននូវសេចក្តីត្រេកអរដោយទ្រព្យនោះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា វិត្តំ (ទ្រព្យ) បានដល់ ធនៈ។ វរៈ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីរារាំង និងការគោរព, ការរារាំង ឈ្មោះថា វត្តំ (វត្តប្រតិបត្តិ) បានដល់ ព្រហ្មចរិយៈជាដើម។

84. Nettādayo.

៨៤. ពាក្យទាំងឡាយមាន នេត្តៈ (netta) ជាដើម (សម្រេចដោយបច្ច័យ តកៈ ខាងក្រោយ)។

Nettaādayo taka parā nipaccante. Nī-pāpane, ettaṃ, tuka ca nipātanā. Nayati pāpetīti nettaṃ=nayanaṃ, netā ca. Kara-kara-ṇe, assu, karaṇaṃ kuttaṃ=kiriyā. Kamissa assu, kamati yātīti kunto=āvudhaviseso. Rama-kīḷāyaṃ, supubbo, sussaniccaṃ dīgho. Suṭṭhu ramaṇaṃ, suṭṭhu ramatīti vā sūrato=sukhasaṃvāso. Mihissaissu, mihati siñcatīti muttaṃ=passāvo. Pāla=rakkhaṇe āssa rassattaṃ, ñica. Pālīyatīti palitaṃ=kesalomānaṃ jarāya kataṃ setattaṃ, saddhādittā akāre taṃ yassa atthi so palito=pumā, palitā=itthī. Mhissa si, mihi ca, mhayanaṃ sitaṃ=mandahasitaṃ, mhayanaṃ mihitaṃ=tadeva, kusa-akkose tassa īña, kusīyati akkosīyatīti kusīto=alaso, si=bandhane, dīgho, senti bandhanti gharāvāsaṃ etāyāti sītā=naṅgalalekhā, evamaññepi.

ពាក្យទាំងឡាយមាន នេត្តៈ (netta) ជាដើម ដែលមានបច្ច័យ តកៈ (taka) នៅខាងចុង រមែងសម្រេចដោយវិធីនិបាត។ នី (nī) ធាតុ ក្នុងសេចក្តីនាំទៅ, ធ្វើ ឯ (e) ត្រង់ស្រៈ អ និងចុះ តុកៈ (tuka) បច្ច័យ ដោយវិធីនិបាត។ ធម្មជាតិរមែងនាំទៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា នេត្តំ (ភ្នែក) បានដល់ នយនៈ (ភ្នែក) និងអ្នកដឹកនាំ។ ករៈ (kara) ធាតុ ក្នុងសេចក្តីធ្វើ, ធ្វើស្រៈ អ ជា ឧ, ការធ្វើ ឈ្មោះថា កុត្តំ (កិច្ចការ) បានដល់ កិរិយា។ ធ្វើស្រៈ អ នៃ កមៈ (kama) ធាតុ ជា ឧ, អាវុធរមែងទៅ (ចាក់ទម្លុះ) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កុន្តោ (លំពែង) បានដល់ គ្រឿងសាស្ត្រាវុធពិសេស។ រមៈ (rama) ធាតុ ក្នុងសេចក្តីត្រេកអរ មាន សុ (su) ជាបុព្វបទ, ធ្វើស្រៈ ឧ នៃ សុ ឲ្យវែងជានិច្ច, ការត្រេកអរយ៉ាងក្រៃលែង ឬបុគ្គលរមែងត្រេកអរយ៉ាងក្រៃលែង ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សូរតោ (អ្នកមានសីលធម៌ល្អ ឬការរួមរស់នៅជាសុខ) បានដល់ ការរួមរស់នៅជាសុខ។ ធ្វើស្រៈ ឥ នៃ មិហៈ (miha) ធាតុ ជា ឧ, ទឹកនោមរមែងហូរចេញ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា មុត្តំ (ទឹកនោម) បានដល់ បស្សាវៈ។ បាលៈ (pāla) ធាតុ ក្នុងសេចក្តីរក្សា, ធ្វើស្រៈ អា ឲ្យខ្លី (ជា អ) និងចុះ ណិច (ñica) បច្ច័យ, សក់ដែលគេរមែងរក្សាទុក ហេតុនោះ ឈ្មោះថា បលិតំ (សក់ស្កូវ) បានដល់ ភាពសនៃសក់និងរោមដែលកើតឡើងដោយសារជរា, មួយវិញទៀត ព្រោះចុះ សទ្ធាទិបច្ច័យ ក្នុងអត្ថ តទស្សត្ថិ (មានចំណែកនោះ) បុរសដែលមានសក់ស្កូវនោះ ឈ្មោះថា បលិតោ (បុរសស្កូវ), ស្ត្រីដែលមានសក់ស្កូវនោះ ឈ្មោះថា បលិតា (ស្ត្រីស្កូវ)។ មហៈ (mha) ធាតុ ធ្វើជា សិ (si) និង មិហិ (mihi), ការសើចតិចៗ ឈ្មោះថា សិតំ (ការញញឹម) បានដល់ ការញញឹមស្រាលៗ, ការសើចតិចៗ ឈ្មោះថា មិហិតំ ក៏បានន័យដូចគ្នា។ កុសៈ (kusa) ធាតុ ក្នុងសេចក្តីជេរប្រទេច, ធ្វើធាតុនោះជា ឦញៈ (īña), បុគ្គលដែលគេរមែងជេរប្រទេច ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កុសីតោ (មនុស្សខ្ជិល) បានដល់ មនុស្សខ្ជិលច្រអូស។ សិ (si) ធាតុ ក្នុងសេចក្តីចង, ធ្វើស្រៈឲ្យវែង, សត្វទាំងឡាយរមែងដេក ឬចងក្រងការគ្រប់គ្រងផ្ទះដោយខ្សែនោះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សីតា (រងផាល) បានដល់ គន្លងផាលភ្ជួរដី, ពាក្យដទៃទៀតក៏មានន័យដូចគ្នាដែរ។

85. Samādīhyatho.

៨៥. បច្ច័យ អថោ (atho) រមែងចុះក្រោយធាតុទាំងឡាយមាន សមៈ (sama) ជាដើម។

Sama-upasame[Pg.255], dara-daraṇe, dama-upasame, kilama klama-gelaññe, sapa-akkose, vasa-nivāse, āpubbo, evamādīhi atho hoti. Sametīti samatho=samādhi. Daraṇaṃ daratho=pīḷā. Damanaṃ damatho=damo. Kilamanaṃ kilamatho=parissamo. Sapanaṃ sapatho=saccakaraṇaṃ. Āvasanti etthāti āvasatho=gharaṃ.

បច្ច័យ អថោ (atho) រមែងចុះក្រោយធាតុទាំងឡាយមាន សមៈ ក្នុងសេចក្តីរម្ងាប់, ទរៈ ក្នុងសេចក្តីទំលាយ, ទមៈ ក្នុងសេចក្តីរម្ងាប់, កិលមៈ ឬ ក្លមៈ ក្នុងសេចក្តីលំបាក (ឈឺ), សបៈ ក្នុងសេចក្តីជេរប្រទេច, វសៈ ក្នុងសេចក្តីនៅ មាន អា (ā) ជាបុព្វបទ ជាដើម។ ធម៌រមែងរម្ងាប់ (កិលេស) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សមថោ (សមថៈ) បានដល់ សមាធិ។ សេចក្តីទំលាយ ឈ្មោះថា ទរថោ (សេចក្តីក្តៅក្រហាយ) បានដល់ សេចក្តីបៀតបៀន។ ការរម្ងាប់ ឈ្មោះថា ទមថោ (ការទូន្មាន) បានដល់ ទមៈ (ការទូន្មានខ្លួន)។ សេចក្តីលំបាក ឈ្មោះថា កិលមថោ (សេចក្តីនឿយហត់) បានដល់ សេចក្តីនឿយព្រួយ។ ការជេរប្រទេច (ការស្បថ) ឈ្មោះថា សបថោ (ការស្បថស្បែ) បានដល់ ការធ្វើសច្ចៈ។ មនុស្សទាំងឡាយរមែងរស់នៅក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា អាវសថោ (ទីស្នាក់អាស្រ័យ) បានដល់ ផ្ទះ។

86. Upavasā vassoṭa ca.

៨៦. ចុះបច្ច័យ អថោ (atho) ក្រោយ ឧប-បុព្វៈ វសៈ (upa-vasa) ធាតុ ហើយប្លែង វសៈ (vasa) ជា ឱដៈ (oṭa) ផង។

Upapubbā vasatismā atho hoti, vassa oṭa cādeso. Upavasanti etthāti uposatho=tithiviseso, navamahatthi kulañca.

បច្ច័យ អថោ (atho) រមែងចុះក្រោយ វសៈ (vasa) ធាតុ ដែលមាន ឧប (upa) ជាបុព្វបទ ហើយប្លែង វសៈ (vasa) ជា ឱដៈ (oṭa) ផង។ ជនទាំងឡាយរមែងចូលទៅស្នាក់នៅ (រក្សាសីល) ក្នុងថ្ងៃនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ឧបោសថោ (ថ្ងៃឧបោសថ) បានដល់ ថ្ងៃពិសេស (ថ្ងៃសីល) និងត្រកូលដំរីទីប្រាំបួន។

87. Ramā thaka.

៨៧. បច្ច័យ ថកៈ (thaka) រមែងចុះក្រោយ រមៈ (rama) ធាតុ។

Ramatismā thaka hoti, kānubandhakaraṇasāmatthiyā ata kārādopi malopo. Ramanti kīḷanti etenāti ratho=sandano.

បច្ច័យ ថកៈ (thaka) រមែងចុះក្រោយ រមៈ (rama) ធាតុ, ដោយអំណាចនៃការធ្វើ កៈ (ka) ជាអនុពន្ធ ស្រៈ អ និងអក្សរដទៃទៀត ក៏លុប មៈ (ma) ធាតុចេញដែរ។ ជនទាំងឡាយរមែងត្រេកអរ ឬលេងសប្បាយដោយយាននេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា រថោ (រទេះ) បានដល់ រាជរថ។

88. Titthādayo.

៨៨. ពាក្យទាំងឡាយមាន តិត្ថៈ (tittha) ជាដើម (សម្រេចដោយបច្ច័យ ថកៈ ខាងក្រោយ)។

Titthaādayo thakaparā nipaccante. Tara-taraṇe, assa ittaṃ, pararūpādi, tarantyanenāti titthaṃ=najjādiṃ yenāvataranti taṃ. Sica-rakkhaṇe, secatīti sittaṃ=madhucchiṭṭhaṃ. Hasa-hasane, hasantyanenāti hattho=karo, nakkhattāñca. Gāyatīti gāthā=pajjaviseso. Aranti pavattantyanenāti attho=dhanaṃ. Rogaṃ tudati pīḷetīti tutthaṃ=osadhaṃ. Yu-missane, dīgho, yavatīti yū- tho=sajātikānaṃ [Pg.256] tiracchānānaṃsamūho. Gupa-gopane, dīgho, palopo, paṭikūlattā gopīyatīti gūtho=vaccaṃ, evamaññepi.

ពាក្យទាំងឡាយមាន តិត្ថៈ (tittha) ជាដើម ដែលមានបច្ច័យ ថកៈ (thaka) នៅខាងចុង រមែងសម្រេចដោយវិធីនិបាត។ តរៈ (tara) ធាតុ ក្នុងសេចក្តីឆ្លង, ធ្វើស្រៈ អ នៃធាតុនោះជា ឥ, ធ្វើរូបឲ្យដូចតួខាងក្រោយជាដើម, ជនទាំងឡាយរមែងឆ្លងដោយកំពង់នោះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា តិត្ថំ (កំពង់ទឹក) បានដល់ ទីកន្លែងដែលគេចុះទៅក្នុងស្ទឹងជាដើម។ សិចៈ (sica) ធាតុ ក្នុងសេចក្តីរក្សា, វត្ថុដែលរមែងស្រោចស្រព ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សិត្តំ (ក្រមួនឃ្មុំ) បានដល់ ក្រមួនឃ្មុំ។ ហសៈ (hasa) ធាតុ ក្នុងសេចក្តីសើច, ជនទាំងឡាយរមែងសើច (ឬធ្វើការងារ) ដោយអវយវៈនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ហត្ថោ (ដៃ) បានដល់ ដៃ និងផ្កាយនក្ខត្តឫក្ស។ ធម្មជាតិរមែងច្រៀង (ពោល) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា គាថា (គាថា) បានដល់ គាថាពិសេស (កំណាព្យ)។ ជនទាំងឡាយរមែងប្រព្រឹត្តទៅដោយប្រយោជន៍នោះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា អត្ថោ (សេចក្តី ឬប្រយោជន៍) បានដល់ ទ្រព្យ。 ធម្មជាតិរមែងចាក់ទម្លុះ ឬបៀតបៀននូវរោគ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា តុត្ថំ (ថ្នាំ) បានដល់ ឱសថ។ យុ (yu) ធាតុ ក្នុងសេចក្តីលាយ, ធ្វើស្រៈឲ្យវែង, សត្វទាំងឡាយរមែងលាយឡំគ្នា (នៅរួមគ្នា) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា យូថោ (ហ្វូង) បានដល់ ហ្វូងសត្វតិរច្ឆានដែលមានជាតិស្មើគ្នា។ គុបៈ (gupa) ធាតុ ក្នុងសេចក្តីលាក់បាំង, ធ្វើស្រៈឲ្យវែង និងលុប បៈ (pa) ចេញ, វត្ថុដែលគេរមែងលាក់បាំងព្រោះភាពគួរខ្ពើម ហេតុនោះ ឈ្មោះថា គូថោ (លាមក) បានដល់ លាមក, ពាក្យដទៃទៀតក៏មានន័យដូចគ្នាដែរ។

89. Vasa masa kusā thu.

៨៩. បច្ច័យ ថុ (thu) រមែងចុះក្រោយធាតុទាំងឡាយមាន វសៈ (vasa), មសៈ (masa) និង កុសៈ (kusa)។

Vasa-nivāse, masa-āmasane, kusa-akkose, etehi thu hoti. Vasanti etthāti vatthu=padattho. Dadhiṃ āmasatīti matthu=dadhimaṇḍo. Kusīyati akkosīyati bhera vanādattāti kotthu=sigālo.

បច្ច័យ ថុ (thu) រមែងចុះក្រោយធាតុទាំងឡាយនេះគឺ វសៈ ក្នុងសេចក្តីនៅ, មសៈ ក្នុងសេចក្តីពាល់ត្រូវ, កុសៈ ក្នុងសេចក្តីជេរប្រទេច។ វត្ថុទាំងឡាយរមែងស្ថិតនៅក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា វត្ថុ (វត្ថុ) បានដល់ វត្ថុ ឬសេចក្តី។ ទឹកដោះជូរដែលគេរមែងពាល់ត្រូវ (កូរ) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា មត្ថុ (ទឹកដោះជូរ) បានដល់ ទឹកដោះថ្លា។ សត្វដែលគេរមែងជេរប្រទេចព្រោះតែការស្រែកយំគួរឲ្យខ្លាចជាដើម ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កោត្ថុ (ឆ្កែព្រៃ) បានដល់ ឆ្កែចចក។

90. Saka vasā thi.

៩០. បច្ច័យ ថិ (thi) រមែងចុះក្រោយធាតុទាំងឡាយមាន សកៈ (saka) និង វសៈ (vasa)។

Saka-sattiyaṃ, vasa-nivāse, etehi thi hoti. Sakkoti gantumanenāti satthi=ūru. Vasīyati acchādīyatīti vatthi=nābhiyā adho.

បច្ច័យ ថិ (thi) រមែងចុះក្រោយធាតុទាំងឡាយនេះគឺ សកៈ ក្នុងសេចក្តីអាច, វសៈ ក្នុងសេចក្តីនៅ។ បុគ្គលរមែងអាចដើរទៅបានដោយអវយវៈនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សត្ថិ (ភ្លៅ) បានដល់ ភ្លៅ។ អវយវៈដែលគេរមែងស្លៀកដណ្តប់បិទបាំង ហេតុនោះ ឈ្មោះថា វត្ថិ (ផ្ចិត ឬប្លោកនោម) បានដល់ ផ្នែកខាងក្រោមផ្ចិត។

91. Vīto thika.

៩១. បច្ច័យ ថិកៈ (thika) រមែងចុះក្រោយ វី (vī) ធាតុ។

Vī vā-gamanetīmasmā thika hoti. Vīyanti gacchanti etāyāti vīthi=āvali.

បច្ច័យ ថិកៈ (thika) រមែងចុះក្រោយ វី (vī) ឬ វ៉ា (vā) ធាតុ ក្នុងសេចក្តីទៅនេះ។ ជនទាំងឡាយរមែងដើរទៅតាមផ្លូវនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា វិថិ (ផ្លូវ) បានដល់ ជួរ ឬផ្លូវដើរ។

92. Sārismā rati.

៩២. បច្ច័យ រថិ (rathi) រមែងចុះក្រោយ សរៈ (sara) ធាតុ ដែលមាន ណ្យ (ṇya) បច្ច័យ។

Sārismā ṇyantā rathi hoti. Sāretīti sārathi=ratha-vāho.

បុគ្គលអ្នករមែងបររទេះទៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សារថិ (នាយសារថី) បានដល់ អ្នកបររទេះ។

93. Tā-tā ithi.

៩៣. បច្ច័យ ឥថិ (ithi) រមែងចុះក្រោយ តា (tā) និង អតៈ (ata) ធាតុ។

Tā-pālane, ata-sātaccagamane, etehi ithi hoti. Tāyati pāletīti tithi=paṭipadādi, atati gacchatīti atithi=abbhāgato.

បច្ច័យ ឥថិ (ithi) រមែងចុះក្រោយធាតុទាំងឡាយនេះគឺ តា ក្នុងសេចក្តីរក្សា, អតៈ ក្នុងសេចក្តីទៅជានិច្ច។ ថ្ងៃដែលរមែងរក្សា (ផលប្រយោជន៍) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា តិថិ (ថោតី ឬកាលកំណត់) បានដល់ ថ្ងៃខ្នើតរនោចជាដើម។ បុគ្គលដែលរមែងដើរមក (រក) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា អតិថិ (ភ្ញៀវ) បានដល់ ភ្ញៀវដែលមកដល់។

94. Isā thī.

៩៤. បច្ច័យ ថី (thī) រមែងចុះក្រោយ ឥសៈ (isa) ធាតុ។

Isatismā [Pg.257] thī hoti. Icchati icchīyatīti vā itthī=nārī.

បច្ច័យ ថី (thī) រមែងចុះក្រោយ ឥសៈ (isa) ធាតុ។ នាងរមែងប្រាថ្នា ឬនាងដែលគេរមែងប្រាថ្នា ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ឥត្ថី (ស្ត្រី) បានដល់ នារី។

95. Ruda khuda muda mada chida sūda sapa kamā daka.

៩៥. បច្ច័យ ទកៈ (daka) រមែងចុះក្រោយធាតុទាំងឡាយមាន រុទៈ (ruda), ខុទៈ (khuda), មុទៈ (muda), មទៈ (mada), ឆិទៈ (chida), សូទៈ (sūda), សបៈ (sapa) និង កមៈ (kama)។

Etehi daka hoti. Rudatīti ruddo=umāpati. Rassa latte luddo=nesādo. Khudati asahatīti khuddo=nīco. Modanti etāyāti muddā=sakkharamaṅguliyaṃ. Majjanti asminti maddo=janapado. Chijjatīti chiddaṃ=randhaṃ. Ūssa rassattaṃ, sūdati sāmikehi bhatiṃ pakkharatīti suddo=vasalo. Sapantunenāti saddo=sotavisayo. Kāmīyatīti kando=mūlaviseso.

បច្ច័យ ទកៈ (daka) រមែងចុះក្រោយធាតុទាំងឡាយនេះ។ ព្រះអាទិទេពដែលរមែងយំ (ឬធ្វើឲ្យយំ) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា រុទ្ទោ (ព្រះរុទ្រៈ) បានដល់ ព្រះឥសូរ (ស្វាមីនាងឧមា)។ កាលបើប្លែង រៈ (ra) ជា លៈ (la) សម្រេចរូបជា លុទ្ទោ (ព្រានព្រៃ) បានដល់ ព្រានប្រមាញ់។ បុគ្គលដែលរមែងញាប់ញ័រ (មិនអត់ធន់) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ខុទ្ទោ (ទាបថោក) បានដល់ មនុស្សថោកទាប。 ជនទាំងឡាយរមែងរីករាយដោយវត្ថុនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា មុទ្ទា (ត្រា ឬចិញ្ចៀនត្រា) បានដល់ ចិញ្ចៀនត្រា។ ជនទាំងឡាយរមែងស្រវឹង (រីករាយ) ក្នុងដែនដីនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា មទ្ទោ (ដែនដី) បានដល់ ជនបទ។ វត្ថុដែលរមែងដាច់ធ្លាយ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ឆិទ្ទំ (ប្រហោង) បានដល់ រន្ធ។ ធ្វើស្រៈ ូ (ū) ឲ្យខ្លី (ជា ុ), បុគ្គលដែលរមែងទទួលប្រាក់ឈ្នួលពីចៅហ្វាយនាយ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សុទ្ទោ (វណ្ណៈសូទ្រៈ) បានដល់ ជនថោកទាប (វណ្ណៈទាប)។ ជនទាំងឡាយរមែងឮដោយវិញ្ញាណនោះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សទ្ទោ (សំឡេង) បានដល់ អារម្មណ៍នៃត្រចៀក។ វត្ថុដែលគេរមែងប្រាថ្នា ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កន្ទោ (មើមឈើ) បានដល់ មើមឈើពិសេស។

96. Kundādayo.

៩៦. ពាក្យទាំងឡាយមាន គុន្ទៈ (kunda) ជាដើម (សម្រេចដោយបច្ច័យ ទកៈ ខាងក្រោយ)។

Kundaādayo dakaantā nipaccante. Kamissa assu, kāmīyatīti kundo=pupphavidhasaso, maṇissa mana, maññateti mando=jaḷo. Vuṇātissa buna, vuṇīyati saṃvarīyatīti bundo=mūlappadeso. Ninda-garahāyaṃ, nalopo, nindīyatīti niddā=soppaṃ. Unda-kiledane, nalopo, undati kiledatīti uddo=jalabiḷālo. Saṃpubbassa undissa ca, sammā undati kiledatīti samuddo=sāgaro. Pula-mahattahiṃ sāñāṇesu, imuña, pulati hiṃsatīti pulindo=savaro. Evaṃ-maññepi.

ពាក្យទាំងឡាយមាន គុន្ទៈ (kunda) ជាដើម ដែលមានបច្ច័យ ទកៈ (daka) នៅខាងចុង រមែងសម្រេចដោយវិធីនិបាត។ ធ្វើស្រៈ អ នៃ កមៈ (kama) ធាតុ ជា ឧ, ផ្កាដែលគេរមែងប្រាថ្នា ហេតុនោះ ឈ្មោះថា គុន្ទោ (ផ្កាម្លិះរួត) បានដល់ ផ្កាឈើពិសេស។ ធ្វើ មណិ (maṇi) ធាតុ ជា មនៈ (mana), បុគ្គលដែលរមែងដឹងយឺត ហេតុនោះ ឈ្មោះថា មន្ទោ (ល្ងង់ខ្លៅ) បានដល់ មនុស្សល្ងង់។ ធ្វើ វុណាតិ (vuṇāti) ជា ពុណៈ (buna), វត្ថុដែលគេរមែងបិទបាំង (គ្របដណ្តប់) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ពុន្ទោ (គល់ឈើ) បានដល់ ភាគគល់។ និន្ទៈ (ninda) ធាតុ ក្នុងសេចក្តីតិះដៀល, លុប នៈ (na) ចេញ, ស្ថានភាពដែលគេរមែងតិះដៀល ហេតុនោះ ឈ្មោះថា និទ្ទា (សេចក្តីដេកលក់) បានដល់ ការដេកលក់។ ឧន្ទៈ (unda) ធាតុ ក្នុងសេចក្តីសើម, លុប នៈ (na) ចេញ, សត្វដែលរមែងធ្វើឲ្យសើម ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ឧទ្ទោ (ភេ) បានដល់ ឆ្កែទឹក (ភេ)។ ឧន្ទៈ (unda) ធាតុ មាន សំ (saṃ) ជាបុព្វបទ, ទឹកដែលរមែងធ្វើឲ្យសើមយ៉ាងល្អ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សមុទ្ទោ (សមុទ្រ) បានដល់ មហាសមុទ្រ។ បុលៈ (pula) ធាតុ ក្នុងសេចក្តីធំធាត់ ឬការបៀតបៀន, ធ្វើជា ឥមុញៈ (imuña), ជនដែលរមែងបៀតបៀន (សត្វ) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា បុលិន្ទោ (ព្រានព្រៃ) បានដល់ ជនព្រៃផ្សៃ, ពាក្យដទៃទៀតក៏មានន័យដូចគ្នាដែរ។

97. Dadā du.

៩៧. បច្ច័យ ទុ (du) រមែងចុះក្រោយ ទា (dā) ធាតុ។

Dada-dānetīmasmā du hoti. Dukkhaṃ dadātīhi daddu=kuṭṭhaviseso.

បច្ច័យ ទុ (du) រមែងចុះក្រោយ ទា (dā) ធាតុ ក្នុងសេចក្តីឲ្យនេះ។ ជំងឺដែលរមែងឲ្យនូវសេចក្តីទុក្ខ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ទទ្ទុ (ស្រែង) បានដល់ ជំងឺសើស្បែកពិសេស (ស្រែង)។

98. Khanāna dama ramā dho.

៩៨. បច្ច័យ ធោ (dho) រមែងចុះក្រោយធាតុទាំងឡាយមាន ខនៈ (khana), អនៈ (ana), ទមៈ (dama) និង រមៈ (rama)។

Khana [Pg.258] khaṇa-avadāraṇe, ana-pāṇane, dama-upasame, rama-kīḷāyaṃ, etehi dho hoti. Ñāṇena dhaññateti khandho=rāsi. Anati jīvati etenāti andho=acakkhuko. Dametabboti dandho=jaḷo, ramanti ettha sappādayoti randhaṃ=chiddaṃ.

បច្ច័យ ធោ (dho) រមែងចុះក្រោយធាតុទាំងឡាយនេះគឺ ខនៈ ឬ ខណៈ ក្នុងសេចក្តីជីកកកាយ, អនៈ ក្នុងសេចក្តីដកដង្ហើម (រស់នៅ), ទមៈ ក្នុងសេចក្តីរម្ងាប់, រមៈ ក្នុងសេចក្តីលេងសប្បាយ។ ធម៌ដែលគេរមែងដឹងដោយប្រាជ្ញា ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ខន្ធោ (កង ឬគំនរ) បានដល់ គំនរ។ បុគ្គលដែលរមែងរស់នៅដោយការដកដង្ហើម (តែមើលមិនឃើញ) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា អន្ធោ (មនុស្សខ្វាក់) បានដល់ មនុស្សគ្មានភ្នែក។ បុគ្គលដែលគេគប្បីទូន្មាន ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ទន្ធោ (យឺតយ៉ាវ) បានដល់ មនុស្សល្ងង់ខ្លៅ, សត្វទាំងឡាយមានពស់ជាដើមរមែងត្រេកអរ (រស់នៅ) ក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា រន្ធំ (ប្រហោង) បានដល់ រន្ធ។

99. Muddhā dayo.

៩៩. ពាក្យទាំងឡាយមាន មុទ្ធា (muddhā) ជាដើម (សម្រេចដោយបច្ច័យ ធោ ខាងក្រោយ)។

Muddhaādayo dhantā nipaccante. Muda-tose, ottābhāvo, modanti ettha ūkāti muddhā=matthako. Ara-gamane, aranti yanti etthāti addhā=maggo, kālo ca, addhaṃ=upaddhaṃ. Gidha-abhi kaṅkhāyaṃ, issa attaṃ, gedhatīti gaddho=gijjho. Vidha-vedhane, ettābhāvo, parivajjhatīti viddhaṃ=vimalaṃ, evamaññepi.

ពាក្យទាំងឡាយមាន មុទ្ធា (muddhā) ជាដើម ដែលមានបច្ច័យ ធោ (dho) នៅខាងចុង រមែងសម្រេចដោយវិធីនិបាត។ មុទៈ (muda) ធាតុ ក្នុងសេចក្តីត្រេកអរ, មិនមានការប្លែងជា ឱ (o), សត្វចៃទាំងឡាយរមែងត្រេកអរ (រស់នៅ) លើអវយវៈនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា មុទ្ធា (ក្បាល) បានដល់ ក្បាល។ អរៈ (ara) ធាតុ ក្នុងសេចក្តីទៅ, ជនទាំងឡាយរមែងដើរទៅក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា អទ្ធា (ផ្លូវ ឬកាលវេលា) បានដល់ ផ្លូវ និងកាលវេលា, មួយវិញទៀត អទ្ធំ (ពាក់កណ្តាល) បានដល់ ភាគពាក់កណ្តាល។ គិធៈ (gidha) ធាតុ ក្នុងសេចក្តីប្រាថ្នាខ្លាំង, ធ្វើស្រៈ ឥ ជា អ, សត្វដែលរមែងប្រាថ្នាខ្លាំង (ចង់ស៊ីសាច់សត្វស្លាប់) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា គទ្ធោ (ត្មាត) បានដល់ សត្វត្មាត។ វិធៈ (vidha) ធាតុ ក្នុងសេចក្តីចាក់ទម្លុះ, មិនមានការប្លែងជា ឯ (e), វត្ថុដែលគេរមែងចាក់ទម្លុះ (ជម្រះកិលេស) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា វិទ្ធំ (ផូរផង់) បានដល់ វត្ថុស្អាតបរិសុទ្ធ, ពាក្យដទៃទៀតក៏មានន័យដូចគ្នាដែរ។

100. Sīto dhuka.

១០០. បច្ច័យ ធុកៈ (dhuka) រមែងចុះក្រោយ សី (sī) ធាតុ។

Setismā dhuka hoti. Sayanti etāyāti sīdhu=surāviseso.

បច្ច័យ ធុកៈ (dhuka) រមែងចុះក្រោយ សី (sī) ធាតុ។ ជនទាំងឡាយរមែងដេកលក់ (ស្រវឹង) ដោយទឹកនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សីធុ (ស្រា) បានដល់ ស្រាពិសេស។

101. Varārakarataradarayamaajjamithasakā kuno.

១០១. បច្ច័យ កុណោ (kuno) រមែងចុះក្រោយធាតុទាំងឡាយមាន វរៈ (vara), អរៈ (ara), ករៈ (kara), តរៈ (tara), ទរៈ (dara), យមៈ (yama), អជ្ជៈ (ajja), មិថៈ (mitha) និង សកៈ (saka)។

Vara-varaṇasambhattīsu, ara-gamane, kara-karaṇe, tara-tara-ṇe dara-vidāraṇe, yama-uparame, ajja sajja-ajjane, mitha-saṅgame, saka-sattiyaṃ, etehi kuno hoti. ‘‘Rā nassa ṇo’’ti (5-171) nassa ṇattaṃ, vāretīti varuṇo=evaṃnāmako isi, devarājā, pādapo ca. Arati gacchatīti aruṇo=sūriyo, tassa [Pg.259] sārathi ca. Paradukkhe sati sādhūnaṃ hadayakammanaṃ karotīti karuṇā=dayā. Bālabhāvaṃ atarīti taruṇo=yuvā. ‘‘Ṇiṇāpina’’nti (5.160) yogavibhāgā ṇilopo, vidāretīti dāruṇo=kakkhaḷo. Yameti pāvaṃ nāsetīti yamunā=ekā mahānadī. Ajjati dhanasañcayaṃ karotīti ajjuno=rājā, rukkhaviseso ca. Mitho saṅgamo mithunaṃ=pumitthiyugaḷaṃ. Sakkotīti sakuno=pakkhī. Nadādipāṭhā vīmhi=sakunī. ‘‘Tathanarānaṃṭaṭṭhaṇalā’’ti (1-27) vā ṇatte=sakuṇo, sakuṇi.

បច្ច័យ កុណោ (kuno) រមែងចុះក្រោយធាតុទាំងឡាយនេះគឺ វរៈ ក្នុងសេចក្តីរារាំង និងការគោរព, អរៈ ក្នុងសេចក្តីទៅ, ករៈ ក្នុងសេចក្តីធ្វើ, តរៈ ក្នុងសេចក្តីឆ្លង, ទរៈ ក្នុងសេចក្តីទំលាយ, យមៈ ក្នុងសេចក្តីបញ្ឈប់, អជ្ជៈ ឬ សជ្ជៈ ក្នុងសេចក្តីសន្សំ, មិថៈ ក្នុងសេចក្តីសេពគប់, សកៈ ក្នុងសេចក្តីអាច។ តាមសូត្រថា “Rā nassa ṇo” (៥-១៧១) ឲ្យប្លែង នៈ (na) ជា ណៈ (ṇa), ព្រះភិរុណរមែងរារាំង (ទឹកភ្លៀង) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា វរុណោ (ព្រះភិរុណ) បានដល់ ព្រះឥសីមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ ព្រះស្តេចទេវតា និងដើមឈើ។ ព្រះអាទិត្យរមែងទៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា អរុណោ (ពន្លឺព្រះអាទិត្យ) បានដល់ ព្រះអាទិត្យ និងនាយសារថីរបស់ព្រះអាទិត្យ។ ធម្មជាតិដែលរមែងធ្វើឲ្យបេះដូងរបស់សប្បុរសទាំងឡាយញាប់ញ័រ កាលបើទុក្ខរបស់បុគ្គលដទៃមានឡើង ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ករុណា (សេចក្តីអាណិតអាសូរ) បានដល់ សេចក្តីអាណិត。 ជនដែលឆ្លងផុតភាពជាក្មេង ហេតុនោះ ឈ្មោះថា តរុណោ (យុវជន) បានដល់ យុវវ័យ។ ដោយការបែងចែកសូត្រថា “Ṇiṇāpinaṃ” (៥-១៦០) ឲ្យលុប ណិ (ṇi) ចេញ, វត្ថុដែលរមែងទំលាយ (ធ្វើឲ្យឈឺចាប់) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ទារុណោ (កាចសាហាវ) បានដល់ វត្ថុរឹងរូស ឬកាចសាហាវ។ ស្ទឹងដែលរមែងបញ្ឈប់ ឬកម្ចាត់បង់នូវបាប ហេតុនោះ ឈ្មោះថា យមុនា (ស្ទឹងយមុនា) បានដល់ ស្ទឹងធំមួយ។ ព្រះរាជាដែលរមែងសន្សំទុកនូវទ្រព្យសម្បត្តិ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា អជ្ជុនោ (ព្រះអរជុន) បានដល់ ព្រះរាជា និងដើមឈើពិសេស (ដើមរកា)។ ការរួមរស់ជាមួយគ្នា ឈ្មោះថា មិថុនំ (គូ) បានដល់ គូស្រករប្រុសស្រី។ សត្វដែលរមែងអាច (ហើរទៅបាន) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សកុនោ (សត្វស្លាប) បានដល់ សត្វបក្សី។ ព្រោះអានក្នុងនទាទិគណៈ ចុះ វី (vī) បច្ច័យ ក្នុងអត្ថជាស្ត្រី សម្រេចរូបជា សកុនី (sakunī)។ មួយវិញទៀត តាមសូត្រថា “Tathanarānaṃṭaṭṭhaṇalā” (១-២៧) ប្លែងជា ណៈ (ṇa) សម្រេចរូបជា សកុណោ (sakuṇo), សកុណិ (sakuṇi)។

102. Ajā ino.

១០២. បច្ច័យ ឥនោ (ino) រមែងចុះក្រោយ អជៈ (aja) ធាតុ។

Aja vaja-gamane tīmasmā ino hoti. Ajati vikkayaṃ yātīti ajinaṃ=cammaṃ.

បច្ច័យ ឥនោ (ino) រមែងចុះក្រោយ អជៈ (aja) ឬ វជៈ (vaja) ធាតុ ក្នុងសេចក្តីទៅនេះ។ ស្បែកសត្វដែលគេរមែងនាំទៅលក់ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា អជិនំ (ស្បែកខ្លា ឬស្បែកសត្វ) បានដល់ ស្បែកសត្វ។

103. Vipinādayo.

១០៣. ពាក្យទាំងឡាយមាន វិបិនៈ (vipina) ជាដើម (សម្រេចដោយបច្ច័យ ឥនោ ខាងក្រោយ)។

Vipinaādayo inantā nipaccante. Vapa-bījanikkhepe, assa ittaṃ, vapanti etthāti vipinaṃ=vanaṃ. Supa-saye, supanti etenāti supinaṃ=niddā, supantena diṭṭhañca. Tuda-byathane, dassa ho, tudati satte pīḷetīti tuhinaṃ=himaṃ. Kappa-sāmatthiye, kappati ripavo vijetuṃ samatthetīti kappino=rājā. Kama-padavikkhepe, assa uttaṃ, kamanti ettha mīnādayo pavisantīti kuminaṃ=macchabandhanopakaraṇaviseso. Dā-dāne, denti etasminti dinaṃ=divaso, evamaññepi.

ពាក្យទាំងឡាយមាន វិបិនៈ (vipina) ជាដើម ដែលមានបច្ច័យ ឥនោ (ino) នៅខាងចុង រមែងសម្រេចដោយវិធីនិបាត។ វបៈ (vapa) ធាតុ ក្នុងសេចក្តីព្រោះគ្រាប់ពូជ, ធ្វើស្រៈ អ នៃធាតុនោះជា ឥ, ជនទាំងឡាយរមែងព្រោះគ្រាប់ពូជក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា វិបិនំ (ព្រៃ) បានដល់ ព្រៃឈើ។ សុបៈ (supa) ធាតុ ក្នុងសេចក្តីដេក, ជនទាំងឡាយរមែងដេកលក់ដោយសេចក្តីនោះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សុបិនំ (យល់សប្តិ) បានដល់ សេចក្តីដេកលក់ និងការឃើញរបស់បុគ្គលអ្នកដេកលក់។ ទុទៈ (tuda) ធាតុ ក្នុងសេចក្តីចាក់ដោត (ធ្វើឲ្យឈឺចាប់), ប្លែង ទៈ (da) ជា ហៈ (ha), ទឹកសន្សើមដែលរមែងចាក់ដោត ឬបៀតបៀនសត្វទាំងឡាយ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា តុហិនំ (ទឹកសន្សើម) បានដល់ ព្រិល ឬទឹកកក។ កប្បៈ (kappa) ធាតុ ក្នុងសេចក្តីអាច, ព្រះរាជាដែលរមែងអាច ឬមានសមត្ថភាពដើម្បីឈ្នះនូវពួកសត្រូវ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កប្ពិណោ (ព្រះបាទកប្ពិណៈ) បានដល់ ព្រះរាជា។ កមៈ (kama) ធាតុ ក្នុងសេចក្តីឈានជើង, ធ្វើស្រៈ អ នៃធាតុនោះជា ឧ, ពួកត្រីជាដើមរមែងហែលចូលទៅក្នុងឧបករណ៍នេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កុមិនំ (ទ្រូ) បានដល់ ឧបករណ៍សម្រាប់ចាប់ត្រីពិសេស (ទ្រូ ឬលប)។ ទា (dā) ធាតុ ក្នុងសេចក្តីឲ្យ, ជនទាំងឡាយរមែងឲ្យ (ទាន) ក្នុងថ្ងៃនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ទិនំ (ថ្ងៃ) បានដល់ ថ្ងៃ, ពាក្យដទៃទៀតក៏មានន័យដូចគ្នាដែរ។

104. Kirā kano.

១០៤. បច្ច័យ កណោ (kano) រមែងចុះក្រោយ កិរៈ (kira) ធាតុ។

Kiratismā [Pg.260] kano hoti. Nassa ṇo, kiranti vikirantīti kiraṇā=raṃsiyo.

បច្ច័យ កណោ (kano) រមែងចុះក្រោយ កិរៈ (kira) ធាតុ។ ប្លែង នៈ (na) ជា ណៈ (ṇa), ពន្លឺទាំងឡាយរមែងផ្សាយចេញទៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កិរណា (កាំរស្មី) បានដល់ កាំរស្មីទាំងឡាយ។

105. Dī jiimīhi naka.

១០៥. បច្ច័យ នកៈ (naka) រមែងចុះក្រោយធាតុទាំងឡាយមាន ទី (dī), ជិ (ji), ឥ (i) និង មី (mī)។

Dī-khaye, ji-jaye, i-ajjhenagatīsu, mī-hiṃsāyaṃ, etehi naka hoti. Adesi khayamagamāsīti dīno=niddhano. Pañcamāre ajinīti jino=buddho. Esi issarattamagamāsīti ino=sāmī. Mīyate hiṃsīyateti mīno=maccho.

បច្ច័យ នកៈ (naka) រមែងចុះក្រោយធាតុទាំងឡាយនេះគឺ ទី ក្នុងសេចក្តីអស់ទៅ, ជិ ក្នុងសេចក្តីឈ្នះ, ឥ ក្នុងសេចក្តីរៀន និងសេចក្តីទៅ, មី ក្នុងសេចក្តីបៀតបៀន។ បុគ្គលដែលដល់នូវសេចក្តីអស់ទៅ (គ្មានទ្រព្យ) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ទីនោ (អ្នកកំសត់) បានដល់ មនុស្សក្រីក្រ។ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធដែលបានឈ្នះនូវមារទាំងប្រាំ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ជិនោ (ព្រះជិនស្រី) បានដល់ ព្រះពុទ្ធ។ បុគ្គលដែលដល់នូវភាពជាធំ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ឥនោ (ម្ចាស់) បានដល់ ចៅហ្វាយនាយ។ សត្វដែលគេរមែងបៀតបៀន (សម្លាប់) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា មីនោ (ត្រី) បានដល់ ត្រី។

106. Sidhāvīvāhi no.

១០៦. បច្ច័យ នោ (no) រមែងចុះក្រោយធាតុទាំងឡាយមាន សិ (si), ធា (dhā) និង វី (vī) ឬ វ៉ា (vā)។

Si-bandhane, dhā-dhāraṇe, vī vā-gamane, etehi no hoti. Seti bandhatīti seno=sasādano senā=camū. Dhāretīti dhānā=bhajjitayavo. Veti pavattatīti veno=hīnajāti. Sattesu vāti pavattatīti vānaṃ=taṇhā.

បច្ច័យ នោ (no) រមែងចុះក្រោយធាតុទាំងឡាយនេះគឺ សិ ក្នុងសេចក្តីចង, ធា ក្នុងសេចក្តីទ្រទ្រង់, វី ឬ វ៉ា ក្នុងសេចក្តីទៅ។ សត្វដែលរមែងដេក ឬចង (ចាប់សត្វដទៃ) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សេនោ (សត្វខ្លែង) បានដល់ សត្វខ្លែងចាប់ទន្សាយ, មួយវិញទៀត សេនា (កងទ័ព) បានដល់ ពលទាហាន។ វត្ថុដែលរមែងទ្រទ្រង់ (ជីវិត) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ធានា (ស្រូវសាលីលីង) បានដល់ ស្រូវសាលីដែលគេលីងហើយ។ បុគ្គលដែលរមែងប្រព្រឹត្តទៅ (ធ្វើការងារត្បាញ) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា វេនោ (ជាងត្បាញ) បានដល់ វណ្ណៈទាប។ ធម្មជាតិដែលរមែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសត្វទាំងឡាយ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា វានំ (គ្រឿងចាក់ស្រែះ) បានដល់ តណ្ហា។

107. Ūnādayo.

១០៧. ពាក្យទាំងឡាយមាន ឧនៈ (ūna) ជាដើម (សម្រេចដោយបច្ច័យ នោ ខាងក្រោយ)។

Ūnaādayo nantā nīpaccante. Ūha-vitakke, halopo, ūhanaṃ ūno=apuṇṇo. Hi-gatiyaṃ, dīghattaṃ, hesi hīnattamagamīti hīno=nihīno. Ci-caye, dīghattaṃ, cayanti ettha ratanānīti cīno=janapado. Hanissa jagho, haññatīti jaghanaṃ=kaṭi. Ṭhāssa the ṭhāti pavattatīti theno=coro. Undissa odo, undīyatīti odano=annaṃ. Annaṃ. Raṃjissa niggahītalopo, aka ca, raṃjate anenāti rajanaṃ=rāgo. Rañjanti etthāti rajanī=ratti. Padissa junuka[Pg.261], pajjati gacchatīti pajjunno=indo, megho ca. Gamissa gaṅa, gacchanti ettha vihaṅgādayoti gaganaṃ=antalikkhaṃ, evamaññepi.

សព្ទមាន ឧន-ជាដើម ដែលមាន ន-បច្ច័យជាទីបំផុត សម្រេចរូប (ដោយនិបាត)។ ឧហ-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីត្រិះរិះ, លុប ហ, ការត្រិះរិះ ឈ្មោះថា ឧនៈ = មិនពេញ។ ហិ-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីទៅ, ធ្វើជាទីឃៈ, ដល់នូវភាពថោកទាប ឈ្មោះថា ហីនៈ = ថោកទាប។ ចិ-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីសន្សំ, ធ្វើជាទីឃៈ, រតនៈទាំងឡាយ តែងសន្សំក្នុងប្រទេសនេះ ហេតុនោះ ប្រទេសនោះ ឈ្មោះថា ចីនៈ = ប្រទេសចិន។ ហន-ធាតុ ផ្លាស់ជា ជឃ, វត្ថុដែលគេតែងប៉ះពាល់ ឈ្មោះថា ជឃនៈ = ត្រគាក។ ឋា-ធាតុ ផ្លាស់ជា ថេ, តែងស្ថិតនៅ គឺប្រព្រឹត្តទៅ ឈ្មោះថា ថេនៈ = ចោរ។ ឧន្ទ-ធាតុ ផ្លាស់ជា ឱទ, វត្ថុដែលគេតែងធ្វើឲ្យសើម ឈ្មោះថា ឱទនៈ = បាយ។ បាយ។ រញ្ជ-ធាតុ លុបនិគ្គហិត និងចុះ អក-បច្ច័យ, ធម្មជាតិជាគ្រឿងត្រេកអរ ឈ្មោះថា រជនៈ = រាគៈ។ ធម្មជាតិជាទីត្រេកអរនៃសត្វទាំងឡាយ ឈ្មោះថា រជនី = រាត្រី។ បទ-ធាតុ ផ្លាស់ជា ជុនុករូប, តែងទៅ ឈ្មោះថា បជ្ជុន្នៈ = ព្រះឥន្ទ្រ និងមេឃ។ គម-ធាតុ ផ្លាស់ជា គគន, ពួកសត្វស្លាបជាដើម តែងទៅក្នុងទីនេះ ឈ្មោះថា គគនៈ = អាកាស, សព្ទដទៃទៀត ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

108. Vī patā tano.

១០៨. ចុះ តន-បច្ច័យ ក្រោយពី វី-ធាតុ និង បត-ធាតុ។

Vī vā-gamane, pata patha-gamane, etehi tano hoti. Veti pavattati etenāti vetanaṃ=bhati. Patanti etthāti pattanaṃ=nagaraṃ.

វី-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីទៅ, បត-ធាតុ និង បថ-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីទៅ, ចុះ តន-បច្ច័យ ក្រោយពីធាតុទាំងនេះ។ តែងទៅ គឺប្រព្រឹត្តទៅដោយវត្ថុនេះ ឈ្មោះថា វេតនៈ = ឈ្នួល។ តែងធ្លាក់ចុះ (នៃទំនិញ) ក្នុងទីនេះ ឈ្មោះថា បត្តនៈ = ទីក្រុង (កំពង់ផែ)។

109. Ramā tanaka.

១០៩. ចុះ តនក-បច្ច័យ ក្រោយពី រម-ធាតុ។

Rama kīḷāyamicasmā tanaka hoti. ‘‘Gamādirānaṃ lopontassā’’ti (5.109) malopo, ramanti etthāti ratanaṃ=maṇi ādī, hatthamattañca.

ចុះ តនក-បច្ច័យ ក្រោយពី រម-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីលេង។ លុប ម-អក្សរចុងធាតុ ដោយសូត្រថា “គមាទិរានំ លោបោន្តស្ស”, សត្វទាំងឡាយ តែងត្រេកអរក្នុងវត្ថុនេះ ឈ្មោះថា រតនៈ = កែវមណីជាដើម និងប្រវែងមួយហត្ថ។

110., Sū bhāhi nuka,

១១០., ចុះ នុក-បច្ច័យ ក្រោយពី សូ-ធាតុ និង ភា-ធាតុ។

Sū-pasave, bhā-dittiyaṃ, etehi nuka hoti. Pasavīyatīti sūnu=putto. Bhāti dibbatīti bhānu=sūriyo.

សូ-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីបង្កើត, ភា-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីរុងរឿង, ចុះ នុក-បច្ច័យ ក្រោយពីធាតុទាំងនេះ។ តែងបង្កើតឡើង ឈ្មោះថា សូនុ = កូនប្រុស។ តែងរុងរឿង គឺភ្លឺស្វាង ឈ្មោះថា ភានុ = ព្រះអាទិត្យ។

111. Dhāsse ca.

១១១. ចុះ នុក-បច្ច័យ ក្រោយពី ធា-ធាតុ និងផ្លាស់ អា នៃ ធា-ធាតុ ជា ឯ។

Dhā-dhāraṇetīmasmā nuka hoti, dhāssa e ca. Dhāretīti dhenu=gāvī.

ចុះ នុក-បច្ច័យ ក្រោយពី ធា-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីទ្រទ្រង់ និងផ្លាស់ អា នៃ ធា-ធាតុ ជា ឯ។ តែងទ្រទ្រង់ (ទឹកដោះ) ឈ្មោះថា ធេនុ = មេគោទឹកដោះ។

112. Vattā ṭāva dhamāsehyani.

១១២. ចុះ អនិ-បច្ច័យ ក្រោយពី វត្ត-ធាតុ, អដ-ធាតុ, អវ-ធាតុ, ធម-ធាតុ និង អស-ធាតុ។

Vatta-vattane, aṭa-gamanattho, ava-rakkhaṇe, dhama-sadde, asa-khepane, etehi ani hoti. Vattanti etenāti vattani=tasaradaṇḍaṃ. Vīmhi vattanī=pantho. Aṭate gammateti aṭani= mañcaṅgo[Pg.262]. Satte avati rakkhatīti avani=mahī. Dhamanti etena vīṇādayoti dhamani=sīrā. Daṇḍatthāya asīyate khipīyateti asani=kulisaṃ.

វត្ត-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីវិល, អដ-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីទៅ, អវ-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីរក្សា, ធម-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីបន្លឺសំឡេង, អស-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីចោល, ចុះ អនិ-បច្ច័យ ក្រោយពីធាតុទាំងនេះ។ តែងវិលទៅដោយឧបករណ៍នេះ ឈ្មោះថា វត្តនិ = ឈើខ្នារត្បាញ។ ក្នុងឥត្ថីលិង្គ ចុះ វី-បច្ច័យ ជា វត្តនី = ផ្លូវ។ តែងដើរទៅ គឺគេតែងដើរទៅជិត ឈ្មោះថា អដនិ = មេគ្រែ។ តែងរក្សានូវសត្វទាំងឡាយ ឈ្មោះថា អវនិ = ផែនដី។ គេតែងផ្លុំ គឺបន្លឺឡើងនូវពិណជាដើមដោយសរសៃនេះ ឈ្មោះថា ធមនិ = សរសៃឈាម។ តែងចោលទៅដើម្បីកម្ទេច ឈ្មោះថា អសនិ = រន្ទះបាញ់។

113. Yuto ni.

១១៣. ចុះ និ-បច្ច័យ ក្រោយពី យុ-ធាតុ។

Yu-missanetīmasmā ni hoti. Yavanti sattā anena etībhāvaṃ gacchantīti yoni=bhagaṃ, aṇḍajādiyoni ca.

ចុះ និ-បច្ច័យ ក្រោយពី យុ-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីលាយចូលគ្នា។ ពួកសត្វតែងច្រឡំគ្នា គឺដល់នូវភាពជាតែមួយដោយធម្មជាតិនេះ ឈ្មោះថា យោនិ = អង្គជាតិនៃស្ត្រី និងកំណើតមានអណ្ឌជៈជាដើម។

(Iti tavaggapaccayavidhānaṃ).

(ចប់ វិធីកែខៃ ត-វគ្គបច្ច័យ)។

114. Camāpa pā vapā po.

១១៤. ចុះ ប-បច្ច័យ ក្រោយពី ចម-ធាតុ, អប-បុព្វបទ បា-ធាតុ, បា-ធាតុ និង វប-ធាតុ។

Cama-adane, apa-pāpuṇane, pā-rakkhaṇe, vapa-bījanikkhepe, etehi po hoti. Camanti adanti etthāti campā=nagaraṃ, apesi īsakamattamagamāsīti appaṃ=abahu. Apāyaṃ pāti rakkhatīti pāpaṃ-kibbisaṃ. Vapanti etthāti vappo=kedāraṃ.

ចម-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីស៊ី, អប-បុព្វបទ បា-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីដល់, បា-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីរក្សា, វប-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីព្រោះគ្រាប់ពូជ, ចុះ ប-បច្ច័យ ក្រោយពីធាតុទាំងនេះ។ តែងស៊ីក្នុងទីនេះ ឈ្មោះថា ចម្បា = ទីក្រុងចម្បា។ ដល់ហើយត្រឹមតែបន្តិចបន្តួច ឈ្មោះថា អប្បៈ = តិចតួច។ តែងរក្សាទុកក្នុងអបាយ ឈ្មោះថា បាបៈ = សេចក្តីអាក្រក់។ តែងព្រោះគ្រាប់ពូជក្នុងទីនេះ ឈ្មោះថា វប្បៈ = វាលស្រែ។

115. Yu thu kūnaṃ dīgho ca.

១១៥. ចុះ ប-បច្ច័យ ក្រោយពី យុ-ធាតុ, ថុ-ធាតុ និង កុ-ធាតុ ហើយធ្វើជាទីឃៈ។

Yu-missane, thu-abhitthave, ku-sadde, etehi po hoti, etesaṃ dīgho ca. Dīghavidhānasāmatthiyā ottābhāvo. Yavanti saha vattanti etthāti yūpo=yaññayaṭṭhi, pāsādo ca. Thavīyatīti thūpo=cetiyaṃ. Kavanti nadanti etthāti kūpo=udapāno.

យុ-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីលាយ, ថុ-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីសរសើរ, កុ-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីបន្លឺសំឡេង, ចុះ ប-បច្ច័យ ក្រោយពីធាតុទាំងនេះ និងធ្វើជាទីឃៈ។ មិនមានការផ្លាស់ជា ឱ ដោយអំណាចនៃវិធីធ្វើជាទីឃៈ។ តែងលាយឡំ គឺនៅរួមគ្នា ឈ្មោះថា យូបៈ = សសរយ័ញ្ញ និងប្រាសាទ។ វត្ថុដែលគេតែងសរសើរ ឈ្មោះថា ធូបៈ = ចេតិយ។ តែងបន្លឺសំឡេង គឺលាន់ឮក្នុងទីនេះ ឈ្មោះថា កូបៈ = អណ្តូងទឹក។

116. Khipa supa nīsū pūhi paka.

១១៦. ចុះ បក-បច្ច័យ ក្រោយពី ខិប-ធាតុ, សុប-ធាតុ, នី-ធាតុ, សូ-ធាតុ និង ពូ-ធាតុ។

Khipa-peraṇe, supa-saye, nī-naye, sū-pasave, pū-pavane, etehi paka hoti. Khapati khayaṃ gacchatīti khippaṃ=sīghaṃ. Supanti [Pg.263] ettha sunakhādayoti suppaṃ=papphoṭanaṃ. Nayanti etasmā phalanti nipo=rakkho. Savati ruciṃ janetīti sūpo=byañjanaviseso. Pavīyati maricajīrakādīhi pavittaṃ karīyatīti pūpaṃ=khajjakaṃ.

ខិប-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីបញ្ជូនទៅ, សុប-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីដេក, នី-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីនាំទៅ, សូ-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីបង្កើត, ពូ-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីជម្រះ, ចុះ បក-បច្ច័យ ក្រោយពីធាតុទាំងនេះ。 តែងអស់ទៅ គឺដល់នូវការអស់ទៅយ៉ាងលឿន ឈ្មោះថា ខិប្បៈ = ឆាប់រហ័ស។ ពួកសុនខជាដើម តែងដេកលើវត្ថុនេះ ឈ្មោះថា សុប្បៈ = កញ្ជើ (ឬចង្អេរ)។ តែងនាំទៅ គឺផ្ដល់ផលពីដើមឈើនេះ ឈ្មោះថា និបៈ = ដើមឈើ។ តែងហូរទៅ គឺបង្កើតនូវសេចក្តីពេញចិត្ត ឈ្មោះថា សូបៈ = សម្ល (គ្រឿងផ្សំម្ហូប)។ តែងធ្វើឲ្យស្អាតដោយម្រេច និងជីវ៉ាន់ស៊ុយជាដើម ឈ្មោះថា បូបៈ = នំ។

117. Sippādayo.

១១៧. សព្ទមាន សិប្ប-ជាដើម ដែលមាន បក-បច្ច័យជាទីបំផុត សម្រេចរូប (ដោយនិបាត)។

Sippaādayo pakaantā nipaccante. Sapissa assaittaṃ, sapati anenāti sippaṃ=kalā. Vapissa assi, vijjaṃ vapatīti vippo=brāhmaṇo. Vassa bo, vapati bahi nikkhamati hadayaṅgatasokenāti bappaṃ=assu. Chupa-samphasse, usse, chupati anenāti cheppaṃ=naṅguṭṭhaṃ. Rupa=ruppane, palopa dīghā, ruppati vikāramāpajjatīti rūpaṃ-bhūtabhūtikaṃ, evamaññepi.

សព្ទមាន សិប្ប-ជាដើម ដែលមាន បក-បច្ច័យជាទីបំផុត សម្រេចរូប (ដោយនិបាត)។ សប-ធាតុ ផ្លាស់ អ ជា អិ, តែងស្បថដោយសិល្បៈនេះ ឈ្មោះថា សិប្បៈ = សិល្បៈ។ វប-ធាតុ ផ្លាស់ អ ជា អិ, តែងព្រោះនូវវិជ្ជា ឈ្មោះថា វិប្បៈ = ព្រាហ្មណ៍។ ផ្លាស់ វ ជា ព, តែងហូរចេញមកក្រៅដោយសារសេចក្តីសោកក្នុងចិត្ត ឈ្មោះថា ពប្បៈ = ទឹកភ្នែក។ ឆុប-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីពាល់ត្រូវ, ផ្លាស់ ឧ ជា ឯ, តែងពាល់ត្រូវដោយវត្ថុនេះ ឈ្មោះថា ឆេប្បៈ = កន្ទុយ។ រុប-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីប្រែប្រួល, លុប ប និងធ្វើជាទីឃៈ, តែងប្រែប្រួល គឺដល់នូវការប្រែប្រួល ឈ្មោះថា រូបៈ = រូប (មហាភូតរូប និងឧបាទាយរូប), សព្ទដទៃទៀត ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

118. Sāsā apo.

១១៨. ចុះ អប-បច្ច័យ ក្រោយពី សាស-ធាតុ។

Sāsa anusiṭṭhiyamiccasmā apo hoti. Sāsīyanti etenāti sāsapo=vīhiviseso.

ចុះ អប-បច្ច័យ ក្រោយពី សាស-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីប្រដៅ។ គេតែងប្រដៅ គឺកំណត់ដោយគ្រាប់ធញ្ញជាតិនេះ ឈ្មោះថា សាសបៈ = គ្រាប់ស្ពៃ។

119. Viṭapādayo.

១១៩. សព្ទមាន វិដប-ជាដើម ដែលមាន អប-បច្ច័យជាទីបំផុត សម្រេចរូប (ដោយនិបាត)。

Viṭapaādayo apantā nipaccante. Vaṭa-veṭṭhane, assa ittaṃ, vaṭati veṭṭhati etenātiviṭapo=gumbaviseso, kutha-pūtibhāve, thassa ṇo, akuthi pūtibhāvamagamīti kuṇapo=matako. Maṇḍa=bhūsane, maṇḍeti janaṃ, maṇḍīyati janehīti vā maṇḍapo=janālayo, evamaññepi.

សព្ទមាន វិដប-ជាដើម ដែលមាន អប-បច្ច័យជាទីបំផុត សម្រេចរូប (ដោយនិបាត)។ វដ-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីព័ទ្ធ, ផ្លាស់ អ ជា អិ, តែងព័ទ្ធជុំវិញដោយមែកឈើនេះ ឈ្មោះថា វិដបៈ = គុម្ពឈើ។ កុថ-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីស្អុយរលួយ, ផ្លាស់ ថ ជា ណ, ដល់នូវភាពស្អុយរលួយ ឈ្មោះថា កុណបៈ = សាកសព។ មណ្ឌ-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីតាក់តែង, តែងតាក់តែងនូវជន ឬជនទាំងឡាយតែងតាក់តែង ឈ្មោះថា មណ្ឌបៈ = រោង (មណ្ឌប), សព្ទដទៃទៀត ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

120. Gupā pho.

១២០. ចុះ ផ-បច្ច័យ ក្រោយពី គុប-ធាតុ។

Gupismā pho hoti. Gopīyatīti goppho=caraṇagaṇṭhi.

ចុះ ផ-បច្ច័យ ក្រោយពី គុប-ធាតុ។ វត្ថុដែលគេតែងលាក់បាំង ឈ្មោះថា គោប្ផៈ = ភ្នែកគោ (កជើង)។

121. Garasarādīhi bo.

១២១. ចុះ ព-បច្ច័យ ក្រោយពី គរ-ធាតុ និង សរ-ធាតុជាដើម។

Garasarādīhi [Pg.264] bo hoti. Garati aññe anena pīḷetīti gabbo=abhimāno. Sarati pavattatīti sabbo=sakalo. Phalakāmehi janehi amīyati gamīyatīti ambo=cūto. Puttena amīyati gamīyatīti ambā=mātā.

ចុះ ព-បច្ច័យ ក្រោយពី គរ-ធាតុ និង សរ-ធាតុជាដើម។ តែងបៀតបៀនអ្នកដទៃដោយធម៌នេះ ឈ្មោះថា គព្វៈ = សេចក្តីប្រកាន់ (មានះ)។ តែងប្រព្រឹត្តទៅ ឈ្មោះថា សព្វៈ = ទាំងអស់។ ដើមឈើដែលពួកជនអ្នកប្រាថ្នាផលតែងទៅរក ឈ្មោះថា អម្ពៈ = ដើមស្វាយ។ មាតាដែលកូនតែងទៅរក ឈ្មោះថា អម្ពា = មាតា។

122. Nimbādayo.

១២២. សព្ទមាន និម្ព-ជាដើម ដែលមាន ព-បច្ច័យជាទីបំផុត សម្រេចរូប (ដោយនិបាត)។

Nimbaādayo bantā nipaccante. Namissa assi, namati phalabhārenāti nimbo=ariṭṭho. Vamissa vassa bittaṃ. Pittādayo vamati uggiratīti bimbaṃ=sarīraṃ. Kusissa amuka, tittena kusīyati akkosīyatīti kosambo=rukkho. Kadatissa amuka, kadanti etena dvārādīnīti kadambo=rukkho. Kuṭissa umuka, janehi koṭīyati pavattīyatīti kuṭumbaṃ=catuppado, khettaṃ, gharaṃ, kalattaṃ, dāsā ca. Kaṇḍissa kuḍu. Taṇḍulādayo anena kaṇḍanti paricchindantīti kuḍubo=mānaṃ, evamaññepi.

សព្ទមាន និម្ព-ជាដើម ដែលមាន ព-បច្ច័យជាទីបំផុត សម្រេចរូប (ដោយនិបាត)។ នម-ធាតុ ផ្លាស់ អ ជា អិ, តែងឱនចុះដោយទម្ងន់នៃផល ឈ្មោះថា និម្ពៈ = ដើមស្តៅ។ វម-ធាតុ ផ្លាស់ វ ជា ព និងផ្លាស់ អ ជា អិ, តែងខ្ជាក់ចេញនូវទឹករំអិលជាដើម ឈ្មោះថា ពិម្ពៈ = រាងកាយ។ កុស-ធាតុ ចុះ អម្ពុ-បច្ច័យ, តែងត្រូវគេតិះដៀលដោយរសជាតិល្វីង ឈ្មោះថា កោសម្ពៈ = ដើមរកា។ កទត-ធាតុ ចុះ អម្ពុ-បច្ច័យ, គេតែងចងទ្វារជាដើមដោយឈើនេះ ឈ្មោះថា កទម្ពៈ = ដើមខ្ទម្ព។ កុដ-ធាតុ ចុះ ឧម្ពុ-បច្ច័យ, ពួកជនតែងចិញ្ចឹមជីវិត ឈ្មោះថា កុដុម្ពៈ = គ្រួសារ (សត្វជើងបួន, ស្រែចម្ការ, ផ្ទះ, ភរិយា និងទាសករ)។ កណ្ឌ-ធាតុ ផ្លាស់ជា កុឌុ, គេតែងវាល់អង្ករជាដើមដោយរង្វាស់នេះ ឈ្មោះថា កុឌុពៈ = រង្វាស់កំប៉ុង, សព្ទដទៃទៀត ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

123. Darā bi.

១២៣. ចុះ ពិ-បច្ច័យ ក្រោយពី ទរ-ធាតុ។

Dara vidāraṇetīmasmā bi hoti. Odanādīni dārenti jatāyāti dabbi=kaṭacchu, vīmhi dabbī.

ចុះ ពិ-បច្ច័យ ក្រោយពី ទរ-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីទម្លាយ។ វត្ថុជាគ្រឿងដួសបាយជាដើម ឈ្មោះថា ទព្វិ = វែក, ក្នុងឥត្ថីលិង្គ ចុះ វី-បច្ច័យ ជា ទព្វី។

124. Kara sara sala kala valla vasā abho.

១២៤. ចុះ អភ-បច្ច័យ ក្រោយពី ករ-ធាតុ, សរ-ធាតុ, សល-ធាតុ, កល-ធាតុ, វល្ល-ធាតុ និង វស-ធាតុ។

Kara-karaṇe, sara-gati hiṃsācintāsu, sala-gamanattho, kala-saṅkhyāne, vala valla-saṃvaraṇe, vasa-nivāse, etehi abho hoti. Karotīti karabho=oṭṭhā, pāṇippadeso ca. Sarati gacchatīti sarabho=migaviseso. Salati gacchatīti salabho=paṭaṅgo[Pg.265]. Kalīyati parimīyati vayasāti kalabho=hatthipotako. Tadaminādipāṭhā ḷatte kaḷabho=sova. Valleti saṃvaraṇaṃ karotīti vallabho=piyo. Vasantyanenāti vasabho=puṅgavo.

ករ-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីធ្វើ, សរ-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីទៅ បៀតបៀន និងគិត, សល-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីទៅ, កល-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីរាប់, វល្ល-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីបិទបាំង, វស-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីនៅ, ចុះ អភ-បច្ច័យ ក្រោយពីធាតុទាំងនេះ។ តែងធ្វើការងារ ឈ្មោះថា ករភៈ = សត្វអូដ្ឋ និងខ្នងដៃ。 តែងដើរទៅ ឈ្មោះថា សរភៈ = សត្វសសេះ (សត្វម្រឹគម្យ៉ាង)។ តែងហើរទៅ ឈ្មោះថា សលភៈ = ចង្រិត (កណ្ដូប)។ តែងរាប់ដោយអាយុ ឈ្មោះថា កលភៈ = កូនដំរី។ ផ្លាស់ ល ជា ឡ ដោយអំណាចនៃតទមិនាទិបាឋ ជា កឡភៈ ក៏បាន។ តែងធ្វើការបិទបាំង គឺស្រឡាញ់ ឈ្មោះថា វល្លភៈ = ប្តីសម្លាញ់ (អ្នកជាទីស្រឡាញ់)។ តែងរស់នៅដោយកម្លាំង ឈ្មោះថា វសភៈ = គោបា។

125. Gadā rabho.

១២៥. ចុះ រភ-បច្ច័យ ក្រោយពី គទ-ធាតុ។

Gadatismā rabho hoti. Gadatīti gadrabho=kharo.

ចុះ រភ-បច្ច័យ ក្រោយពី គទ-ធាតុ។ តែងបន្លឺសំឡេង ឈ្មោះថា គទ្រភៈ = សត្វលា។

126. Usarāsā kabho.

១២៦. ចុះ កភ-បច្ច័យ ក្រោយពី ឧស-ធាតុ និង រាស-ធាតុ។

Usa-dāhe, rāsa-sadde, etehi kabho hoti. Usati paṭipakkhe dahatīti usabho=seṭṭho. Rāsati nadatīti rāsabho=gadrabho.

ឧស-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីដុត, រាស-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីបន្លឺសំឡេង, ចុះ កភ-បច្ច័យ ក្រោយពីធាតុទាំងនេះ។ តែងដុតបំផ្លាញសត្រូវ ឈ្មោះថា ឧសភៈ = គោឧសភ (អ្នកប្រសើរ)។ តែងស្រែកបន្លឺសំឡេង ឈ្មោះថា រាសភៈ = សត្វលា។

127. Ito bhaka.

១២៧. ចុះ ភក-បច្ច័យ ក្រោយពី ឥ-ធាតុ។

I itismā bhaka hoti. Eti gacchatīti ibho=hatthī.

ចុះ ភក-បច្ច័យ ក្រោយពី ឥ-ធាតុ។ តែងដើរទៅ ឈ្មោះថា ឥភៈ = សត្វដំរី។

128. Garāvā bho.

១២៨. ចុះ ភ-បច្ច័យ ក្រោយពី គរ-ធាតុ និង អវ-ធាតុ។

Gara ghara-secane, ava-rakkhane, etehi bho hoti. Garati bahi nikkhamanavasena siñcatīti gabbho=pasavo, ovarako ca. Avati satte rakkhatīti abbhaṃ=megho.

គរ-ធាតុ និង ឃរ-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីស្រោចស្រព, អវ-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីរក្សា, ចុះ ភ-បច្ច័យ ក្រោយពីធាតុទាំងនេះ។ តែងស្រោចស្រពដោយការចេញមកខាងក្រៅ ឈ្មោះថា គព្ភៈ = គភ៌ (ទារកក្នុងផ្ទៃ) និងបន្ទប់។ តែងរក្សានូវសត្វទាំងឡាយ ឈ្មោះថា អព្ភៈ = មេឃ (ពពក)។

129. Sobbhādayo.

១២៩. សព្ទមាន សោព្ភ-ជាដើម ដែលមាន ភ-បច្ច័យជាទីបំផុត សម្រេចរូប (ដោយនិបាត)។

Sobbhaādayo bhantā nipaccante. Sadatissa assa ottaṃ, sīdanti etthāti sobbhaṃ=vivaraṃ, sobbho=jalāsayaviseso. Kamissa assu, kāmīyatīti kumbho=dasambaṇamatto, ghaṭo [Pg.266] ca. (Kena jalena umbhīyati pūrīyatīti vā kumbho=ghaṭo.) Kusissa umuka, kusati avhāyatīti kusumbhaṃ=mahārajanaṃ. Kusumbho=kanakaṃ, evamaññepi.

សព្ទមាន សោព្ភ-ជាដើម ដែលមាន ភ-បច្ច័យជាទីបំផុត សម្រេចរូប (ដោយនិបាត)។ សទ-ធាតុ ផ្លាស់ អ ជា ឱ, ទឹកតែងដក់នៅក្នុងទីនេះ ឈ្មោះថា សោព្ភៈ = ច្រកភ្នំ (រន្ធ) ឬអាងទឹក។ កម-ធាតុ ផ្លាស់ អ ជា ឧ, វត្ថុដែលគេតែងប្រាថ្នា ឈ្មោះថា កុម្ភៈ = ក្អម។ (ឬថា ពេញដោយទឹក ឈ្មោះថា កុម្ភៈ = ក្អម។) កុស-ធាតុ ចុះ ឧម្ភ-បច្ច័យ, តែងស្រែកហៅ ឈ្មោះថា កុសម្ភៈ = ផ្កាស្គន់។ កុសម្ភៈ = មាស, សព្ទដទៃទៀត ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

130. Usa kusa pada sukhā kumo.

១៣០. ចុះ កុម-បច្ច័យ ក្រោយពី ឧស-ធាតុ, កុស-ធាតុ, បទ-ធាតុ និង សុខ-ធាតុ។

Usādīhi kumo hoti. Usati dahatīti usumaṃ=uṇhaṃ. Kusati avhāyatīti sukumaṃ=pupphaṃ. Pajjati devapūjādiṃ yātīti padumaṃ=paṅkajaṃ. Sukhayatīti sukhuma=aṇu.

ចុះ កុម-បច្ច័យ ក្រោយពី ឧស-ធាតុជាដើម។ តែងដុតកម្ដៅ ឈ្មោះថា ឧសុមៈ = កម្ដៅ។ តែងស្រែកហៅ (ដោយសម្រស់) ឈ្មោះថា សุกុមៈ = ផ្កាឈើ។ តែងទៅកាន់ការបូជាចំពោះទេវតាជាដើម ឈ្មោះថា បទុមៈ = ផ្កាឈូក។ តែងធ្វើឲ្យមានសេចក្តីសុខ ឈ្មោះថា សុខុមៈ = ល្អិតល្អន់។

131. Vaṭumādayo.

១៣១. សព្ទមាន វដុម-ជាដើម ដែលមាន កុម-បច្ច័យជាទីបំផុត សម្រេចរូប (ដោយនិបាត)។

Vaṭumaādayo kumantā nipaccanthe. Vajissa-ntassa ṭo, vajanti etthāti vaṭumaṃ=patho. Silisassa lisse, silissatīti silesupaṃ=semhaṃ. Kamissa kuṅkādeso, kāmīyatīti kuṅkamaṃ=kasmīrajaṃ, evamaññepi.

សព្ទមាន វដុម-ជាដើម ដែលមាន កុម-បច្ច័យជាទីបំផុត សម្រេចរូប (ដោយនិបាត)។ វជ-ធាតុ ផ្លាស់ ជ ជា ដ, តែងដើរទៅក្នុងទីនេះ ឈ្មោះថា វដុមៈ = ផ្លូវ។ សិលិស-ធាតុ ផ្លាស់ជា លិស្ស, តែងស្អិតជាប់ ឈ្មោះថា សិលេសុបៈ = ស្លេស្ម។ កម-ធាតុ ផ្លាស់ជា កុង្កុម, វត្ថុដែលគេតែងប្រាថ្នា ឈ្មោះថា កុង្កុមៈ = ម្សៅកុង្កុម (កើតក្នុងស្រុកកាស្មៀរ), សព្ទដទៃទៀត ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

132. Gudhā umo.

១៣២. ចុះ ុម-បច្ច័យ ក្រោយពី គុធ-ធាតុ។

Gudha pariveṭṭhanetīmasmā umo hoti. Gudhati pariveṭṭhatīti godhumo=dhaññaviseso.

ចុះ ុម-បច្ច័យ ក្រោយពី គុធ-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីព័ទ្ធជុំវិញ។ តែងព័ទ្ធជុំវិញ ឈ្មោះថា គោធុមៈ = ស្រូវសាលី។

133. Paṭha carā amimā.

១៣៣. ចុះ អម-បច្ច័យ និង អិម-បច្ច័យ ក្រោយពី បឋ-ធាតុ និង ចរ-ធាតុ តាមលំដាប់។

Paṭhaticaratismā ama imā honti yathākkamaṃ. Paṭṭhīyati uccārīyati uttamabhāvenāti paṭhamaṃ=seṭṭhaṃ. Carati hīnattaṃ yātīti carimaṃ=pacchimaṃ.

ចុះ អម-បច្ច័យ និង អិម-បច្ច័យ ក្រោយពី បឋ-ធាតុ និង ចរ-ធាតុ តាមលំដាប់។ តែងត្រូវគេសូត្រ គឺពោលឡើងដោយភាពជាចម្បង ឈ្មោះថា បឋមៈ = មុនដំបូង (ប្រសើរ)។ តែងដើរទៅ គឺដល់នូវភាពថោកទាប ឈ្មោះថា ចរិមៈ = ខាងក្រោយបង្អស់។

134. Hidhūhi maka.

១៣៤. ចុះ មក-បច្ច័យ ក្រោយពី ហិ-ធាតុ និង ធូ-ធាតុ។

Hi-gatiyaṃ[Pg.267], dhū-kampane, etehi maka hoti. Hinoti pavattahīti himaṃ=tuhinaṃ. Dhunāti kampatīti dhūmo=aggipasavo.

ហិ-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីទៅ, ធូ-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីញាប់ញ័រ, ចុះ មក-បច្ច័យ ក្រោយពីធាតុទាំងនេះ។ តែងទៅ គឺប្រព្រឹត្តទៅ ឈ្មោះថា ហិមៈ = ទឹកកក (ព្រិល)។ តែងកម្រើក គឺញាប់ញ័រ ឈ្មោះថា ធូមៈ = ផ្សែងភ្លើង។

135. Bhīto rīsano ca.

១៣៥. ចុះ រីសន-បច្ច័យ និង ម-បច្ច័យ ក្រោយពី ភី-ធាតុ។

Bhī-bhayetīmasmā rīsano hoti makaca. Antasarādilopo, bhāyanti etasmāti bhīsano=bhayānako. Bhīmo=sova.

ចុះ រីសន-បច្ច័យ និង ម-បច្ច័យ ក្រោយពី ភី-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីខ្លាច។ លុបស្រៈចុងធាតុជាដើម, ពួកសត្វតែងខ្លាចចំពោះបុគ្គលនេះ ឈ្មោះថា ភីសនៈ = គួរឲ្យខ្លាច។ ភីមៈ = គួរឲ្យខ្លាច ដូចគ្នានោះដែរ។

136. Khī su vī yā gāhi sā lū khu hu mara dhara ghara jamāma samā mo.

១៣៦. ចុះ ម-បច្ច័យ ក្រោយពី ឃី-ធាតុ, សុ-ធាតុ, វី-ធាតុ, យា-ធាតុ, គា-ធាតុ, ហិ-ធាតុ, សា-ធាតុ, លូ-ធាតុ, ខុ-ធាតុ, ហុ-ធាតុ, មរ-ធាតុ, ធរ-ធាតុ, ករ-ធាតុ, ឃរ-ធាតុ, ជម-ធាតុ, អម-ធាតុ, គម-ធាតុ និង សម-ធាតុ។

Khī-khaye. Su-savane, vī-tantasantāne, yā-pāpuṇane, gā-sadde, hi-gatiyaṃ, sā-tanukaraṇāvasānesu, lū-chedane, khu-sadde, hu-havane, mara-pāṇacāge, dhara-dhāraṇe, kara-karaṇe, ghara-secane, jama-adane, ama gama-gamane, sama-upame, etehi dhātūhi mo hoti. Khepanaṃ nirupaddavakaraṇatāya khemo=nirupaddavo. Sunotīti somo=cando. Vāyanti etenāti vemo=tantavāyopakaraṇaṃ. Yātīti yāmo=dinassa chaṭṭho bhāgo, aṭṭhamo vā. Gāyanti etthāti gāmo=saṃvasatho. Hinoti pavattatīti hemaṃ=suvaṇṇaṃ. Sāti sundarattaṃ tanuṃ karotīti sāmo=kāḷo. Lūyateti lomaṃ=tanuruhaṃ. Khūyate uttamabhāvenāti khomaṃ=atasi. Havanaṃ, hūyate vā homaṃ=huti. Marantyanenāti mambaṃ=yasmiṃ tāḷite na jīvati taṃ. Attānaṃ dhārente apāye vaṭṭadukkhe ca apatamāne katvā dhāretīti dhammo=pariyatyādi[Pg.268]. Karaṇaṃ, karīyatīti vā kammaṃ=sukhadukkhaphalādi. Sedo paggharati anenāti ghammo=nidāgho. Jameti abhakkhi tabbaṃ adatīti jammo=nihīno, anisammakārī ca. Ameti pemena puttakesu pavattatīti ammā=mātā. Samenti anenāti sammā=piyasamudācāro.

ឃី-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីអស់ទៅ, សុ-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីហូរទៅ, វី-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីត្បាញអំបោះ, យា-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីដល់, គា-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីបន្លឺសំឡេង, ហិ-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីទៅ, សា-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីធ្វើឲ្យស្តើង និងសេចក្តីសម្រេច, លូ-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីកាត់, ខុ-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីបន្លឺសំឡេង, ហុ-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីបូជា, មរ-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីលះបង់ជីវិត, ធរ-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីទ្រទ្រង់, ករ-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីធ្វើ, ឃរ-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីស្រោចស្រព, ជម-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីស៊ី, អម-ធាតុ និង គម-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីទៅ, សម-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីប្រៀបធៀប, ចុះ ម-បច្ច័យ ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយនេះ។ ការកម្ចាត់ចោលនូវឧបទ្រព ឈ្មោះថា ខេមៈ = មិនមានឧបទ្រព (សេចក្តីក្សេម)។ តែងហូរទៅ ឈ្មោះថា សោមៈ = ព្រះចន្ទ។ គេតែងត្បាញដោយឧបករណ៍នេះ ឈ្មោះថា វេមៈ = ក្ដារត្បាញ (ក្ដារណី)។ តែងទៅ ឈ្មោះថា យាមៈ = ភាគទី៦ ឬភាគទី៨ នៃថ្ងៃ (យាម)។ ពួកជនតែងច្រៀង គឺរស់នៅជួបជុំគ្នាក្នុងទីនេះ ឈ្មោះថា គាមៈ = ភូមិ។ តែងទៅ គឺប្រព្រឹត្តទៅ ឈ្មោះថា ហេមៈ = មាស។ តែងធ្វើឲ្យរូបរាងស្អាតល្អិតល្អន់ ឈ្មោះថា សាមៈ = ខ្មៅ (ឬស្បែកខ្មៅស្រអែម)។ តែងត្រូវគេកាត់ ឈ្មោះថា លោមៈ = រោម。 តែងល្បីល្បាញដោយភាពជាចម្បង ឈ្មោះថា ខោមៈ = សំពត់សំបកឈើ (សំពត់សូត្រ)។ ការបូជា ឬវត្ថុដែលគេតែងបូជា ឈ្មោះថា ហោមៈ = ការបូជាយ័ញ្ញ។ សត្វទាំងឡាយតែងស្លាប់ដោយសារសរីរាង្គនេះ ឈ្មោះថា មម្មៈ = កន្លែងសំខាន់នៃរាងកាយ (កន្លែងដែលត្រូវហើយមិនរស់)។ ធម្មជាតិដែលទ្រទ្រង់សត្វទាំងឡាយមិនឲ្យធ្លាក់ទៅក្នុងអបាយ និងវដ្តទុក្ខ ឈ្មោះថា ធម្មៈ = ព្រះបរិយត្តិធម៌ជាដើម។ ការធ្វើ ឬវត្ថុដែលគេតែងធ្វើ ឈ្មោះថា កម្មៈ = ផលបុណ្យនិងបាបជាដើម។ ញើសតែងហូរចេញដោយសារកម្ដៅនេះ ឈ្មោះថា ឃម្មៈ = រដូវក្ដៅ។ តែងស៊ីវត្ថុដែលមិនគួរហូបចុក ឈ្មោះថា ជម្មៈ = ថោកទាប និងអ្នកធ្វើមិនពិចារណា។ តែងប្រព្រឹត្តទៅរកកូនៗដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ ឈ្មោះថា អម្មា = មាតា។ ពួកជនតែងស្ងប់រម្ងាប់ដោយពាក្យនេះ ឈ្មោះថា សម្មា = ការពោលពាក្យជាទីស្រឡាញ់ (ពាក្យពិរោះ)។

137. Asmādayo.

១៣៧. សព្ទទាំងឡាយមាន asmā ជាដើម។

Asmaādayo mantā nipaccante, pararūpādīnamabhāvo nipātanā. Asa-khepane, assateti asmā=pāsāṇo. Bhasa-bhasmīkaraṇe, bhasati pakkharatīti bhasmā=chārikā. Usa-dāhe, usati dahatīti usmā=tejodhātu. Visa-pavisane, pavisanti etthāti vesmaṃ=gharaṃ. Bhī-bhaye, massa suña, bhāyanti etasmāti bhesmā=bhayānako. Asatissa dhaṅa, assati janehi cajīyatīti adhamo=nihīno. Karotissa assa uttaṃ, karotīti kummo=kacchapo. Evamaññepi.

សព្ទទាំងឡាយមាន asmā ជាដើម ដែលមាន ម-អក្សរជាទីបំផុត សម្រេចដោយវិធីនិបាតនៈ, ការមិនមានរូបខាងចុងជាដើម ឈ្មោះថា និបាតនៈ។ Asa-ធាតុ ក្នុងអត្ថបោះបង់ (khepana), assati តែងបោះបង់ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា asmā (ថ្ម)។ Bhasa-ធាតុ ក្នុងអត្ថធ្វើឲ្យទៅជាផេះ (bhasmīkaraṇa), bhasati តែងរោយរាយ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា bhasmā (ផេះ)។ Usa-ធាតុ ក្នុងអត្ថដុតកម្ដៅ (dāha), usati តែងដុតកម្ដៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា usmā (តេជោធាតុ)។ Visa-ធាតុ ក្នុងអត្ថចូលទៅ (pavisana), pavisanti តែងចូលទៅក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា vesmaṃ (ផ្ទះ)។ Bhī-ធាតុ ក្នុងអត្ថខ្លាច (bhaya), ផ្លាស់ ម ជា សុញ្ញៈ, bhāyanti តែងខ្លាចចំពោះបុគ្គលនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា bhesmā (គួរឲ្យខ្លាច)។ សម្រាប់ Asa-ធាតុ ផ្លាស់ទីបំផុតជា dha, assati តែងត្រូវជនទាំងឡាយលះបង់ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា adhamo (ថោកទាប)។ សម្រាប់ Karo-ធាតុ ផ្លាស់ អ ជា ឧ, karoti តែងធ្វើ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា kummo (អណ្ដើក)។ សព្ទដទៃទៀតក៏មានបែបនេះដែរ។

138. Nīto mi.

១៣៨. បច្ច័យ mi ខាងក្រោយពី Nī-ធាតុ។

Nayatismā mi hoti. Nayatīti nemi=cakkantaṃ.

បច្ច័យ mi តែងចុះខាងក្រោយពី Naya-ធាតុ (Nī-ធាតុ)។ nayati តែងនាំទៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា nemi (កម្រងកង់)។

139. Ūmi bhūminimi rasmi.

១៣៩. សព្ទទាំងឡាយគឺ ūmi, bhūmi, nimi, rasmi។

Etesaddā miantā nipaccante. Ūha-vitakke, halopo, ūhanti vitakkenti etenāti ūmi=taraṅgo. Bhū-sattāyaṃ ottābhāvo, bhavanti etthāti bhūmi=mahī. Ni-pāpane, ettābhāvo, sugatiṃ neti pāpetīti nimi=rājā. Rasa-assādane, pararūpābhāvo, rasanti sattā etāyāti rasmi=rajju.

សព្ទទាំងឡាយនេះ ដែលមាន mi-បច្ច័យជាទីបំផុត សម្រេចដោយវិធីនិបាតនៈ។ Ūha-ធាតុ ក្នុងអត្ថត្រិះរិះ (vitakka), លុប ហ-អក្សរ, ūhanti តែងត្រិះរិះដោយធម្មជាតិនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ūmi (រលក)។ Bhū-ធាតុ ក្នុងអត្ថមាន/ជា (sattā), មិនមានការផ្លាស់ទៅជា ឱ, bhavanti តែងកើតមានក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា bhūmi (ផែនដី)។ Ni-ធាតុ ក្នុងអត្ថឲ្យដល់ (pāpana), មិនមានការផ្លាស់ទៅជា អេ, sugatiṃ neti pāpeti តែងនាំទៅ គឺឲ្យដល់នូវសុគតិ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា nimi (ព្រះរាជា)។ Rasa-ធាតុ ក្នុងអត្ថភ្លក់រស (assādana), មិនមានរូបខាងចុង, rasanti តែងត្រេកអរដោយខ្សែនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា rasmi (ខ្សែញួរ/ខ្សែព្រាត់)។

(Iti pavaggapaccayavidhānaṃ).

(ចប់ វិធីចាត់ចែងបច្ច័យក្នុង ប-វគ្គ តែប៉ុណ្ណេះ)។

140. Māchāhi yo.

១៤០. បច្ច័យ yo ខាងក្រោយពី Mā-ធាតុ និង Chā-ធាតុ។

Mā-māne-chā-chādane[Pg.269], etehi yo hoti. Meti parimeti aññena uttamena guṇena attano aguṇanti māyā=santadosa paṭicchādana lakkhaṇā. Cheti chindati saṃsayanti chāyā=paṭibimbaṃ.

បច្ច័យ yo តែងចុះខាងក្រោយពី Mā-ធាតុ ក្នុងអត្ថវាស់វែង (māna) និង Chā-ធាតុ ក្នុងអត្ថបិទបាំង (chādana) ទាំងឡាយនេះ។ meti parimeti តែងបិទបាំងនូវទោសរបស់ខ្លួន ដោយគុណដ៏ឧត្តមរបស់បុគ្គលដទៃ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា māyā (មាយា មានលក្ខណៈបិទបាំងទោសដែលមានស្រាប់)។ cheti chindati តែងកាត់សេចក្ដីសង្ស័យ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា chāyā (ស្រមោល/រូបឆ្លុះ)។

141. Janissa jā ca.

១៤១. បច្ច័យ yo ខាងក្រោយពី Jan-ធាតុ និងផ្លាស់ Jan-ធាតុ ជា jā ផង។

Janismā yo hoti, janissa jā ca, janetīti jāyā=bhariyā.

បច្ច័យ yo តែងចុះខាងក្រោយពី Jan-ធាតុ និងផ្លាស់ Jan-ធាតុ ជា jā ផង, janeti តែងបង្កើត (បុត្រ) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា jāyā (ភរិយា)។

142. Hadayā dayo.

១៤២. សព្ទទាំងឡាយមាន hadaya ជាដើម។

Hadayaādayo yantā nipaccante. Harissa daṅa, haratīti hadayaṃ=cittaṃ, manodhātu manoviññāṇadhātu nissayo ca, tanissaaka, attani pemaṃ tanotīti tanayo=putto. Saratissa suri, sarati gacchatīti sūriyo=ādicco. Haratissa mmiṅa, sukhamāharatīti hammiyaṃ=muṇḍacchadanapāsādo. Kasa-gamane, kasassa alaka, assa i ca, kasati vuddhiṃ yātīti kisalayaṃ=pallavaṃ, evamaññepi.

សព្ទទាំងឡាយមាន hadaya ជាដើម ដែលមាន ya-បច្ច័យជាទីបំផុត សម្រេចដោយវិធីនិបាតនៈ។ សម្រាប់ Hara-ធាតុ ផ្លាស់ទីបំផុតជា da, harati តែងនាំទៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា hadayaṃ (ចិត្ត, មនោធាតិ និងមនោវិញ្ញាណធាតុ និងជាទីអាស្រ័យ)។ សម្រាប់ Tana-ធាតុ ផ្លាស់ទីបំផុតជា aka, attani pemaṃ tanoti តែងផ្សាយទៅនូវសេចក្ដីស្រឡាញ់ក្នុងខ្លួន ហេតុនោះ ឈ្មោះថា tanayo (កូនប្រុស)។ សម្រាប់ Sara-ធាតុ ផ្លាស់ទីបំផុតជា uri, sarati តែងដើរទៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា sūriyo (ព្រះអាទិត្យ)។ សម្រាប់ Hara-ធាតុ ផ្លាស់ទីបំផុតជា mmi, sukhamāharati តែងនាំមកនូវសេចក្ដីសុខ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា hammiyaṃ (ប្រាសាទមានដំបូលស្មើ)។ Kasa-ធាតុ ក្នុងអត្ថទៅ (gamana), សម្រាប់ Kasa-ធាតុ ផ្លាស់ទីបំផុតជា alaka និងផ្លាស់ អ ជា អិ ផង, kasati តែងដល់នូវសេចក្ដីចម្រើន ហេតុនោះ ឈ្មោះថា kisalayaṃ (ស្លឹកខ្ចី)។ សព្ទដទៃទៀតក៏មានបែបនេះដែរ។

143. Khī si si nī sī su vī kusūhi raka.

១៤៣. បច្ច័យ raka ខាងក្រោយពី Khī, si, si, nī, sī, su, vī, ku, sū ទាំងឡាយ។

Khī-khaye, si-sevāyaṃ, si-bandhane, nī-pāpane, sī-saye, su-savane, vī vā-gamane, ku-sadde, sū-pasave, etehi raka hoti. Khayati duhanenāti khīraṃ=payo. Kusumādīhi sevīyatīti siro=muddhā. Seti sarīraṃ bandhatīti sirā=dehabandhanī. Neti, parehivānīyatīti nīraṃ=jalaṃ. Sayatīti sīro=halaṃ. Aniṭṭhaphala- dāyakattaṃ [Pg.270] savatīti surā=madirā. Suṇoti uttamagītādinti suro=devo. Veti uttamabhāvaṃ yātīti vīro=vikkanto. Kavati nadatīti kuraṃ=bhattaṃ. Bhayaṭṭitānaṃ paṭhamakappiyānaṃ sūrattaṃ pasavatīti sūro=sūriyo, vikkanto ca.

បច្ច័យ raka តែងចុះខាងក្រោយពីធាតុទាំងឡាយនេះគឺ Khī-ធាតុ ក្នុងអត្ថអស់ទៅ (khaya), si-ធាតុ ក្នុងអត្ថសេពគប់ (sevā), si-ធាតុ ក្នុងអត្ថចង (bandhana), nī-ធាតុ ក្នុងអត្ថឲ្យដល់ (pāpana), sī-ធាតុ ក្នុងអត្ថដេក (saya), su-ធាតុ ក្នុងអត្ថហូរទៅ/ស្ដាប់ (savana), vī (vā)-ធាតុ ក្នុងអត្ថទៅ (gamana), ku-ធាតុ ក្នុងអត្ថបន្លឺសំឡេង (sadda), sū-ធាតុ ក្នុងអត្ថបង្កើត (pasava)។ khayati តែងអស់ទៅដោយការច្របាច់ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា khīraṃ (ទឹកដោះស្រស់)។ kusumādīhi sevīyati តែងត្រូវផ្កាជាដើមសេពគប់ (ពាក់) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា siro (ក្បាល)។ seti តែងដេក ឬ bandhati តែងចងរាងកាយ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា sirā (សរសៃ)។ neti តែងនាំទៅ ឬ parehi ānīyati តែងត្រូវអ្នកដទៃនាំមក ហេតុនោះ ឈ្មោះថា nīraṃ (ទឹក)។ sayati តែងដេក ហេតុនោះ ឈ្មោះថា sīro (នង្គ័ល)។ aniṭṭhaphaladāyakattaṃ savati តែងហូរទៅរកភាពជាអ្នកឲ្យផលមិនជាទីប្រាថ្នា ហេតុនោះ ឈ្មោះថា surā (ស្រា)។ suṇoti តែងស្ដាប់នូវចម្រៀងដ៏ឧត្តមជាដើម ហេតុនោះ ឈ្មោះថា suro (ទេវតា)។ veti តែងដល់នូវភាពដ៏ឧត្តម ហេតុនោះ ឈ្មោះថា vīro (អ្នកក្លាហាន)។ kavati តែងបន្លឺសំឡេង ហេតុនោះ ឈ្មោះថា kuraṃ (បាយ)។ bhayaṭṭitānaṃ paṭhamakappiyānaṃ sūrattaṃ pasavati តែងបង្កើតនូវភាពជាអ្នកក្លាហានដល់មនុស្សក្នុងបឋមកប្បដែលតក់ស្លុតនឹងភ័យ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា sūro (ព្រះអាទិត្យ និងអ្នកក្លាហាន)។

144. Hi ci du minaṃ dīgho ca.

១៤៤. បច្ច័យ raka ខាងក្រោយពី Hi, ci, du, mi ទាំងឡាយ និងធ្វើស្រៈខាងចុងឲ្យវែងផង។

Hi-gatiyaṃ, ci-caye, du-gatiyaṃ, mi-pakkhepane, etehi raka hoti, dīgho cāntassa. Hinoti pavattatīti hīraṃ=tālahīrādi. Cayatīti cīraṃ=vakkalaṃ. Dūyati dukkhena gamīyatīti dūraṃ=anāsannaṃ. Mīyate pakkhīpīyateti mīro=samuddo.

បច្ច័យ raka តែងចុះខាងក្រោយពីធាតុទាំងឡាយនេះគឺ Hi-ធាតុ ក្នុងអត្ថទៅ (gati), ci-ធាតុ ក្នុងអត្ថសន្សំ (caya), du-ធាតុ ក្នុងអត្ថទៅ (gati), mi-ធាតុ ក្នុងអត្ថដាក់បញ្ចូល (pakkhepana) និងធ្វើស្រៈខាងចុងឲ្យវែងផង។ hinoti តែងប្រព្រឹត្តទៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា hīraṃ (ចម្រៀកស្លឹករឹតជាដើម)។ cayati តែងសន្សំ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា cīraṃ (សំបកឈើ)។ dūyati តែងទៅដោយលំបាក ហេតុនោះ ឈ្មោះថា dūraṃ (ទីឆ្ងាយ)។ mīyate pakkhīpīyate តែងត្រូវគេដាក់បញ្ចូល ហេតុនោះ ឈ្មោះថា mīro (សមុទ្រ)។

145. Dhā tānamī ca.

១៤៥. បច្ច័យ raka ខាងក្រោយពី Dhā-ធាតុ និង Tā-ធាតុ ទាំងឡាយ និងផ្លាស់ស្រៈខាងចុងជា ī ផង។

Dhā-dhāraṇe, tā-pālane, etehi raka hoti, ī cāntādeso. Dhāretītidhīro=dhitimā. Jalaṃ tāyatīti tīraṃ=taṭaṃ.

បច្ច័យ raka តែងចុះខាងក្រោយពីធាតុទាំងឡាយនេះគឺ Dhā-ធាតុ ក្នុងអត្ថទ្រទ្រង់ (dhāraṇa), tā-ធាតុ ក្នុងអត្ថរក្សា (pālana) និងផ្លាស់ស្រៈខាងចុងជា ī ផង។ dhāreti តែងទ្រទ្រង់ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា dhīro (អ្នកមានប្រាជ្ញា/អ្នកមានធិតិ)។ jalaṃ tāyati តែងរក្សាទឹក ហេតុនោះ ឈ្មោះថា tīraṃ (ច្រាំង)។

146. Bhadrāyo.

១៤៦. សព្ទទាំងឡាយមាន bhadra ជាដើម។

Bhadraādayo rakaantā nipaccante. Bhadda-kalyāṇe, dalopo pararūpābhāvo, bhajīyatīti bhadraṃ=kalyāṇaṃ. Bhī-bhaye, nadādipāṭhā vī, bhāyanti etāyāti bherī=dundubhi. Cita-sañcetane, vipubbo, vicintitabbanti vicitraṃ=nānākāraṃ, yā-pāpuṇane, rassa tuña, gamanaṃ yātrā=yānaṃ. Gupa-gopane, ussa o, passa tañca gopīyatīti gotraṃ=kulādi, bhasa-bhasmīkaraṇe, rassa tuña, bhasati bhakkhaṃ karoti toyāti bhastā-kammāragaggarī. Usa=dāhe, salopo, sokena tāḷite usati dahatīti uro=sarīrekadeso, evamaññepi.

សព្ទទាំងឡាយមាន bhadra ជាដើម ដែលមាន raka-បច្ច័យជាទីបំផុត សម្រេចដោយវិធីនិបាតនៈ។ Bhadda-ធាតុ ក្នុងអត្ថល្អ (kalyāṇa), លុប ទ-អក្សរ និងមិនមានរូបខាងចុង, bhajīyati តែងត្រូវគេសេពគប់ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា bhadraṃ (សេចក្ដីល្អ)។ Bhī-ធាតុ ក្នុងអត្ថខ្លាច (bhaya), ចុះ vī តាមបែប nadādi-pāṭha, bhāyanti តែងខ្លាចដោយឧបករណ៍នេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា bherī (ស្គរធំ)។ Cita-ធាតុ ក្នុងអត្ថគិត (sañcetane) មាន vi-ឧបសគ្គនៅខាងដើម, vicintitabbaṃ គួរគិតដោយប្លែកៗ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា vicitraṃ (វិចិត្រ/មានសណ្ឋានផ្សេងៗ)។ Yā-ធាតុ ក្នុងអត្ថដល់ (pāpuṇana), ផ្លាស់ទីបំផុតជា tu, gamanaṃ ដំណើរទៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា yātrā (យាត្រា/យាន)។ Gupa-ធាតុ ក្នុងអត្ថរក្សា (gopana), ផ្លាស់ អ៊ុ ជា ឱ, ផ្លាស់ ប ជា ត ផង, gopīyati តែងត្រូវគេរក្សា ហេតុនោះ ឈ្មោះថា gotraṃ (គោត្រ/ត្រកូលជាដើម)។ Bhasa-ធាតុ ក្នុងអត្ថធ្វើឲ្យទៅជាផេះ (bhasmīkaraṇa), ផ្លាស់ទីបំផុតជា tu, bhasati bhakkhaṃ karoti toyaṃ តែងស៊ី គឺធ្វើទឹកឲ្យអស់ទៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា bhastā (ថង់ស្បែកសប់ដែក)។ Usa-ធាតុ ក្នុងអត្ថដុតកម្ដៅ (dāha), លុប ស-អក្សរ, sokena tāḷite usati dahati តែងដុតកម្ដៅក្នុងកាលដែលសោកសៅគ្របសង្កត់ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា uro (ទ្រូង/ចំណែកមួយនៃរាងកាយ)។ សព្ទដទៃទៀតក៏មានបែបនេះដែរ។

147. Mandaṅka sasāsa matha catā uro.

១៤៧. បច្ច័យ uro ខាងក្រោយពី Manda, aṅka, sasa, asa, matha, cata ទាំងឡាយ។

Manda-jaḷatte[Pg.271], aṅka-lakkhaṇe, sasa-gatihiṃsāpāṇanesu, asa-khepane, matha mantha-viloḷane, cata-yācane, etehi uro hoti. Amandi asundarattā jaḷatthamagamīti mandurā=vājisālā. Aṅkīyati lakkhīyatīti aṅkuro=bījapasavo. Sasati hiṃsatīti sasuro=jayampatīnaṃ pitā. Asīyitthāti asuro=dānavo, arīhi mathīyati āloḷīyatīti mathurā=nagaraṃ. Catīyatīti caturo=dakkho.

បច្ច័យ uro តែងចុះខាងក្រោយពីធាតុទាំងឡាយនេះគឺ Manda-ធាតុ ក្នុងអត្ថខ្លៅ (jaḷatta), aṅka-ធាតុ ក្នុងអត្ថសម្គាល់ (lakkhaṇa), sasa-ធាតុ ក្នុងអត្ថទៅ សម្លាប់ និងចិញ្ចឹមជីវិត (gati-hiṃsā-pāṇana), asa-ធាតុ ក្នុងអត្ថបោះបង់ (khepana), matha (mantha)-ធាតុ ក្នុងអត្ថកូរ/កម្រើក (viloḷana), cata-ធាតុ ក្នុងអត្ថសូម (yācana)។ amandi ព្រោះមិនល្អ តែងដល់នូវភាពខ្លៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា mandurā (រោងសេះ)។ aṅkīyati lakkhīyati តែងត្រូវគេសម្គាល់ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា aṅkuro (ពន្លក)។ sasati hiṃsati តែងបៀតបៀន ហេតុនោះ ឈ្មោះថា sasuro (ឪពុកក្មេក)។ asīyittha តែងត្រូវគេបោះបង់ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា asuro (អសុរ/យក្ស)។ arīhi mathīyati āloḷīyati តែងត្រូវពួកសត្រូវកូរវឹក ហេតុនោះ ឈ្មោះថា mathurā (ក្រុងមធុរា)។ catīyati តែងត្រូវគេសូម ហេតុនោះ ឈ្មោះថា caturo (អ្នកឈ្លាសវៃ)។

148. Vidhurādayo.

១៤៨. សព្ទទាំងឡាយមាន vidhura ជាដើម។

Vidhuraādayo urantā nipaccante. Vidha-vedhane, ettābhāvo, vedhati hiṃsatīti vidhuro=viruddho. Unda-kiledane, undati kiledatīti unduro=ākhu. Maṃka-maṇḍane, niggahītalopo, maṅkati anena attānaṃ alaṅkarotīti makuro=ādāso, ratho, kakko, maccho ca. Kuka vaka-ādāne, kassa dvittaṃ. Kukati salādayo ādadātīti kukkuro=sā. Maṅga-maṅgalye, amaṅgi pasatthamagamīti maṅguro=macchaviseso, evamaññepi.

សព្ទទាំងឡាយមាន vidhura ជាដើម ដែលមាន uro-បច្ច័យជាទីបំផុត សម្រេចដោយវិធីនិបាតនៈ។ Vidha-ធាតុ ក្នុងអត្ថចាក់/បៀតបៀន (vedhana), មិនមានការផ្លាស់ទៅជា អេ, vedhati hiṃsati តែងបៀតបៀន ហេតុនោះ ឈ្មោះថា vidhuro (ផ្ទុយគ្នា/សត្រូវ)។ Unda-ធាតុ ក្នុងអត្ថសើម (kiledana), undati kiledati តែងធ្វើឲ្យសើម ហេតុនោះ ឈ្មោះថា unduro (កណ្ដុរ)។ Maṃka-ធាតុ ក្នុងអត្ថតុបតែង (maṇḍana), លុបនិគ្គហិត, maṅkati anena attānaṃ alaṅkaroti តែងតុបតែងខ្លួនដោយវត្ថុនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា makuro (កញ្ចក់, រទេះ, ផ្កាឈូកក្រពុំ, ឬត្រី)។ Kuka (vaka)-ធាតុ ក្នុងអត្ថកាន់យក (ādāna), ធ្វើ ក-អក្សរ ជាទ្វេភាវៈ (តម្រួត)។ kukati តែងកាន់យកនូវឆ្អឹងជាដើម ហេតុនោះ ឈ្មោះថា kukkuro (ឆ្កែ)។ Maṅga-ធាតុ ក្នុងអត្ថមង្គល (maṅgalya), amaṅgi តែងដល់នូវសេចក្ដីសរសើរ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា maṅguro (ត្រីអណ្ដែង)។ សព្ទដទៃទៀតក៏មានបែបនេះដែរ។

149. Tima ruha rudha badha mada manda vajāja ruca kasā kiro.

១៤៩. បច្ច័យ kiro ខាងក្រោយពី Tima, ruha, rudha, badha, mada, manda, vaja, aja, ruca, kasa ទាំងឡាយ។

Tima-temane, ruha-janane, rudha-āvaraṇe, badha-bādhane, madaummāde, manda-modanathutijaḷattesu, vaja aja-gamane, ruca-dittiyaṃ, kasa-gamane, etehi kiro hoti. Temetīti timiraṃ=andhakāraṃ, āpo ca. Ruhati pavattatīti ruhiraṃ=lohitaṃ. Jīvitaṃ rundhatīti rudhiraṃ=tadeva. Bādhīyatīti badhiro=sotavikalo. Janā majjanti etāyāti madirā=surā. Modanti etthāti mandiraṃ= gharaṃ[Pg.272]. Vajatīti vajiraṃ=kulisuṃ. Ajanti gacchantī etthāti ajiraṃ=aṅgaṇaṃ gharavisayokāso ca. Rocatīti ruciraṃ=manuññaṃ. Kasīyati dukkhena gamīyatīti kasiraṃ=kicchaṃ.

បច្ច័យ kiro តែងចុះខាងក្រោយពីធាតុទាំងឡាយនេះគឺ Tima-ធាតុ ក្នុងអត្ថសើម (temana), ruha-ធាតុ ក្នុងអត្ថកើតឡើង (janana), rudha-ធាតុ ក្នុងអត្ថរារាំង (āvaraṇa), badha-ធាតុ ក្នុងអត្ថបៀតបៀន (bādhana), mada-ធាតុ ក្នុងអត្ថស្រវឹង (ummāda), manda-ធាតុ ក្នុងអត្ថរីករាយ សរសើរ និងខ្លៅ (modana-thuti-jaḷatta), vaja-ធាតុ និង aja-ធាតុ ក្នុងអត្ថទៅ (gamana), ruca-ធាតុ ក្នុងអត្ថរុងរឿង (ditti), kasa-ធាតុ ក្នុងអត្ថទៅ (gamana)។ temeti តែងធ្វើឲ្យសើម ហេតុនោះ ឈ្មោះថា timiraṃ (ងងឹត និងទឹក)។ ruhati តែងប្រព្រឹត្តទៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ruhiraṃ (ឈាម)។ jīvitaṃ rundhati តែងរារាំងជីវិត ហេតុនោះ ឈ្មោះថា rudhiraṃ (ឈាមនោះឯង)។ bādhīyati តែងត្រូវគេបៀតបៀន ហេតុនោះ ឈ្មោះថា badhiro (មនុស្សថ្លង់)។ janā majjanti etāya ជនទាំងឡាយតែងស្រវឹងដោយទឹកនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា madirā (ស្រា)។ modanti ettha ជនទាំងឡាយតែងរីករាយក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា mandiraṃ (ផ្ទះ)។ vajati តែងទៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា vajiraṃ (ពេជ្រ/វជិរៈ)។ ajanti gacchanti ettha ជនទាំងឡាយតែងដើរទៅក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ajiraṃ (លានផ្ទះ ឬបរិវេណផ្ទះ)។ rocati តែងរុងរឿង ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ruciraṃ (គួរឲ្យត្រេកអរ/ល្អ)។ kasīyati dukkhena gamīyati តែងទៅដោយលំបាក ហេតុនោះ ឈ្មោះថា kasiraṃ (សេចក្ដីលំបាក)។

150. Thirādayo.

១៥០. សព្ទទាំងឡាយមាន thira ជាដើម។

Thiraādayo kirantā nipaccante. Ṭhā-gatinivattiyaṃ, ṭhassa thattaṃ, ṭhāti pavattatīti thiraṃ=ciraṭṭhāyī. Isa siṃsa-icchāyaṃ, niggahītalopo, icchīyatīti sisiro=utuviseso. Ada khāda-bhakkhane, āssa rassatthaṃ, khādīyati pāṇakehīti khadiro=dantadhāvano, evamaññepi.

សព្ទទាំងឡាយមាន thira ជាដើម ដែលមាន kiro-បច្ច័យជាទីបំផុត សម្រេចដោយវិធីនិបាតនៈ។ Ṭhā-ធាតុ ក្នុងអត្ថបញ្ឈប់ដំណើរ (gatinivatti), ផ្លាស់ ឋ ជា ថ, ṭhāti តែងតាំងនៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា thiraṃ (វត្ថុគង់វង្សយូរអង្វែង)។ Isa (siṃsa)-ធាតុ ក្នុងអត្ថប្រាថ្នា (icchā), លុបនិគ្គហិត, icchīyati តែងត្រូវគេប្រាថ្នា ហេតុនោះ ឈ្មោះថា sisiro (រដូវរងា)។ Ada (khāda)-ធាតុ ក្នុងអត្ថស៊ី (bhakkhana), ធ្វើ អា ឲ្យមានសំឡេងខ្លី (rassa), khādīyati pāṇakehi តែងត្រូវសត្វល្អិតស៊ី ហេតុនោះ ឈ្មោះថា khadiro (ឈើធ្មេញត្រី/ឈើខទិរៈ)។ សព្ទដទៃទៀតក៏មានបែបនេះដែរ។

151. Dada garehi durabharā.

១៥១. បច្ច័យ dura និង bhara ខាងក្រោយពី Dada-ធាតុ និង Gara-ធាតុ ទាំងឡាយតាមលំដាប់។

Dada-dāne, gara ghara-secane, etehi yathākkamaṃ durabharā honti. Antānaṃ dadātīti dadduro=bheko. Garati siñcatīti gabbharaṃ=guhā.

បច្ច័យ dura និង bhara តែងចុះខាងក្រោយពី Dada-ធាតុ ក្នុងអត្ថឲ្យ (dāna) និង Gara (ghara)-ធាតុ ក្នុងអត្ថស្រោចស្រព (secana) ទាំងឡាយនេះតាមលំដាប់។ antānaṃ dadāti តែងឲ្យនូវទីបំផុត (បន្លឺសំឡេងខ្លាំង) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា dadduro (កង្កែប)។ garati siñcati តែងស្រោចស្រព ហេតុនោះ ឈ្មោះថា gabbharaṃ (គុហា/ល្អាងភ្នំ)។

152. Cara dara jara gara marehi te.

១៥២. សព្ទទាំងឡាយមាន caccara ជាដើម តែងមានខាងក្រោយពី Cara, dara, jara, gara, mara ទាំងឡាយ។

Carādīhi dhātūhi te carādayo honti yathākkamaṃ. Caragatibhakkhanesu caranti etthāti caccaraṃ=vīthicatukkaṃ, aṅgaṇañca, dara-vidāraṇe, darīyatīti daddaraṃ=vādittaṃ, bherī ca. Jara-vayohāniyaṃ, ajarīti jajjaro=jiṇṇo. Gara ghara-secane, garati siñcatīti gaggaro=bhinnassaro, haṃsassaro ca. Mara-pāṇacāge, maratīti mammaro=sukkhapaṇṇaṃ, patthapaṇṇānaṃ saddo ca.

សព្ទទាំងឡាយមាន caccara ជាដើមទាំងនោះ តែងមានខាងក្រោយពីធាតុទាំងឡាយមាន cara ជាដើមតាមលំដាប់។ Cara-ធាតុ ក្នុងអត្ថទៅ និងស៊ី (gati-bhakkhana), caranti ettha ជនទាំងឡាយតែងដើរទៅក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា caccaraṃ (ផ្លូវបែកជាបួន និងលានផ្ទះ)។ Dara-ធាតុ ក្នុងអត្ថទម្លាយ (vidāraṇa), darīyati តែងត្រូវគេទម្លាយ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា daddaraṃ (តូរ្យតន្ត្រី និងស្គរ)។ Jara-ធាតុ ក្នុងអត្ថសាបសូន្យវ័យ (vayohāni), ajarī តែងគ្រាំគ្រា ហេតុនោះ ឈ្មោះថា jajjaro (ចាស់ជរា/គ្រាំគ្រា)។ Gara (ghara)-ធាតុ ក្នុងអត្ថស្រោចស្រព (secana), garati siñcati តែងស្រោចស្រព ហេតុនោះ ឈ្មោះថា gaggaro (សំឡេងស្អក និងសំឡេងហង្ស)។ Mara-ធាតុ ក្នុងអត្ថលះបង់ជីវិត (pāṇacāga), marati តែងស្លាប់ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា mammaro (ស្លឹកឈើស្ងួត និងសំឡេងស្លឹកឈើជ្រុះ)។

153. Pīto kvaro.

១៥៣. បច្ច័យ kvaro ខាងក្រោយពី Pī-ធាតុ។

Pī-tappanetīmasmā [Pg.273] kvaro hoti. Appiṇīti pīvaraṃ=thūlaṃ.

បច្ច័យ kvaro តែងចុះខាងក្រោយពី Pī-ធាតុ ក្នុងអត្ថធ្វើឲ្យឆ្អែតស្កប់ស្កល់ (tappana) នេះ។ appiṇi តែងធ្វើឲ្យឆ្អែត ហេតុនោះ ឈ្មោះថា pīvaraṃ (ធាត់/ធំ)។

154. Cīvarādayo.

១៥៤. សព្ទទាំងឡាយមាន cīvara ជាដើម។

Cīvaraādayo kvarantā nipaccante. Cinātissa dīghattaṃ. Cīyatīti cīvaraṃ=kāsāvaṃ. Sama-upasame, nadādittā vī, pariḷāhaṃ sametīti saṃvarī=ratti. Dhāssa ī, jālakuminādīni dhāretīti dhīvaro=koṭṭo, tāyatissa ī, yena kenaci attānaṃ tāyatīti tīvaro=hīnajāti. Nayatissī, nayanti ettha sattāti nīvaraṃ=gharaṃ, evamaññepi.

សព្ទទាំងឡាយមាន cīvara ជាដើម ដែលមាន kvaro-បច្ច័យជាទីបំផុត សម្រេចដោយវិធីនិបាតនៈ។ សម្រាប់ Ci-ធាតុ ធ្វើស្រៈឲ្យវែង, cīyati តែងត្រូវគេសន្សំ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា cīvaraṃ (ស្បង់ចីវរ)។ Sama-ធាតុ ក្នុងអត្ថស្ងប់រម្ងាប់ (upasama), ចុះ vī ព្រោះជា nadādi, pariḷāhaṃ sameti តែងរម្ងាប់នូវសេចក្ដីក្ដៅក្រហាយ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា saṃvarī (រាត្រី)។ សម្រាប់ Dhā-ធាតុ ផ្លាស់ស្រៈជា ī, jālakuminādīni dhāreti តែងទ្រទ្រង់នូវសំណាញ់ និងលបជាដើម ហេតុនោះ ឈ្មោះថា dhīvaro (អ្នកនេសាទ)។ សម្រាប់ Tā-ធាតុ ផ្លាស់ស្រៈជា ī, yena kenaci attānaṃ tāyati តែងរក្សាខ្លួនដោយវត្ថុណាមួយ ហេતુંនោះ ឈ្មោះថា tīvaro (ជនជាតិថោកទាប)។ សម្រាប់ Nī-ធាតុ ផ្លាស់ស្រៈជា ī, nayanti ettha sattā សត្វទាំងឡាយតែងនាំទៅក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា nīvaraṃ (ផ្ទះ)។ សព្ទដទៃទៀតក៏មានបែបនេះដែរ។

155. Kuto kriro.

១៥៥. បច្ច័យ kriro ខាងក្រោយពី Ku-ធាតុ។

Ku-saddetīmasmā kriro hoti. Kavati nadatīti kuraro=pakkhī, itthiyaṃ vīmhi kurarī.

បច្ច័យ kriro តែងចុះខាងក្រោយពី Ku-ធាតុ ក្នុងអត្ថបន្លឺសំឡេង (sadda) នេះ។ kavati nadati តែងបន្លឺសំឡេង ហេតុនោះ ឈ្មោះថា kuraro (សត្វខ្លែង) ក្នុងឥត្ថីលិង្គ ចុះ vī-បច្ច័យ ជា kurarī។

156. Vasāsā charo.

១៥៦. បច្ច័យ charo ខាងក្រោយពី Vasa-ធាតុ និង Asa-ធាតុ ទាំងឡាយ។

Vasa-nivāse, asa-khepane, etehi charo hoti. Vasanti etthāti vaccharo=vasso. Saṃpubbo, saṃvasanti etthāti saṃvaccharo=sova. Asati vissajjetīti accharā=devakaññā, aṅguliphoṭanañca.

បច្ច័យ charo តែងចុះខាងក្រោយពីធាតុទាំងឡាយនេះគឺ Vasa-ធាតុ ក្នុងអត្ថរស់នៅ (nivāsa), asa-ធាតុ ក្នុងអត្ថបោះបង់ (khepana)។ vasanti ettha តែងរស់នៅក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា vaccharo (ឆ្នាំ/កូនគោ)។ មាន saṃ-ឧបសគ្គនៅខាងដើម, saṃvasanti ettha តែងរស់នៅរួមគ្នាក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា saṃvaccharo (ឆ្នាំ)។ asati vissajjeti តែងបោះបង់/បញ្ចេញទៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា accharā (នាងអប្សរា និងការខ្ទាស់ម្រាមដៃ)។

157. Masā chero ca.

១៥៧. បច្ច័យ chero និង charo ផង ខាងក្រោយពី Masa-ធាតុ។

Masa-amasanetīmasmā chero hoti charo ca. Taṇhāya parāmasanaṃ maccheraṃ=sakasampattiniguhanaṃ, maccharaṃ=tadeva.

បច្ច័យ chero និង charo តែងចុះខាងក្រោយពី Masa-ធាតុ ក្នុងអត្ថពាល់ត្រូវ (amasana) នេះ។ taṇhāya parāmasanaṃ ការស្ទាបអង្អែលដោយតណ្ហា គឺការលាក់ទុកនូវទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ខ្លួន ហេតុនោះ ឈ្មោះថា maccheraṃ (សេចក្ដីកំណាញ់) និង maccharaṃ (សេចក្ដីកំណាញ់នោះឯង)។

158. Dhū vāto saro.

១៥៨. បច្ច័យ saro ខាងក្រោយពី Dhū-ធាតុ និង Vā-ធាតុ ទាំងឡាយ។

Dhunāti [Pg.274] vātīhi saro hoti. Dhunātīti dhūsaro=lūkho īsaṃpaṇḍu ca. Vāti gacchatīti vāsaro=divaso.

បច្ច័យ saro តែងចុះខាងក្រោយពី Dhū-ធាតុ និង Vā-ធាតុ ទាំងឡាយ។ dhunāti តែងកម្ចាត់ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា dhūsaro (ពណ៌ប្រផេះ/សៅហ្មង និងសបន្តិចបន្តួច)។ vāti gacchati តែងបក់ទៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា vāsaro (ថ្ងៃ)។

159. Bhamādīhyaro.

១៥៩. បច្ច័យ aro ខាងក្រោយពី Bhama-ធាតុជាដើម។

Bhama tasa manda kandādīhi aro hoti. Bhamatīti bhamaro=madhukaro. Tasati tantaṃ gaṇhātīti tasaro=suttaveṭṭhano. Mandanti modanti etthāti mandaro=pabbato. Kandati avhāyatīti kandaro=darī. Divassa ettaṃ, devanti kīḷanti etenāti devaro=patiro bhātā.

បច្ច័យ aro តែងចុះខាងក្រោយពី Bhama, tasa, manda, kanda-ធាតុជាដើម។ bhamatīti bhamaro តែងវិលវល់ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា bhamaro (ឃ្មុំ/ភម្រា)។ tasati តែងតក់ស្លុត ឬ gaṇhāti តែងកាន់យកនូវសរសៃអំបោះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា tasaro (ត្រល់)។ mandanti modanti ettha តែងរីករាយក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា mandaro (ភ្នំមន្ទរៈ)។ kandati avhāyati តែងស្រែកហៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា kandaro (ល្អាងភ្នំ)។ សម្រាប់ Div-ធាតុ ផ្លាស់ស្រៈជា អេ, devanti kīḷanti etena តែងលេងដោយវត្ថុនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា devaro (ប្អូនថ្លៃប្រុស/បងថ្លៃប្រុសរបស់ស្វាមី)។

160. Vadissa badaca.

១៦០. បច្ច័យ aro ខាងក្រោយពី Vada-ធាតុ និងផ្លាស់ Vada-ធាតុ ជា bada ផង។

Vadatismā aro yoti, vadatissa badādeso ca. Vadanti etenāti badaro=kakkandhūphalaṃ. Vīmhi badarī=kakkandhū.

បច្ច័យ aro តែងចុះខាងក្រោយពី Vada-ធាតុ និងផ្លាស់ Vada-ធាតុ ជា bada ផង។ vadanti etena តែងនិយាយដោយវត្ថុនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា badaro (ផ្លែពុទ្រា) ក្នុងឥត្ថីលិង្គ ចុះ vī-បច្ច័យ ជា badarī (ដើមពុទ្រា)។

161. Vada janānaṃ ṭhaṅaca.

១៦១. បច្ច័យ aro ខាងក្រោយពី Vada-ធាតុ និង Jan-ធាតុ ទាំងឡាយ និងផ្លាស់អក្សរខាងចុងជា ឋ ផង។

Vada janehi aro hoti, ṭhaṅa cāntādeso. Vadatīti vaṭharo=mūḷo vaṭharaṃ=thūlaṃ. Jāyatīti jaṭharaṃ=udaraṃ.

បច្ច័យ aro តែងចុះខាងក្រោយពី Vada-ធាតុ និង Jan-ធាតុ ទាំងឡាយ និងផ្លាស់អក្សរខាងចុងជា ឋ ផង។ vadati តែងនិយាយ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា vaṭharo (មនុស្សល្ងង់) vaṭharaṃ (ធាត់/ធំ)។ jāyati តែងកើតឡើង ហេតុនោះ ឈ្មោះថា jaṭharaṃ (ពោះ)។

162. Pacissiṭhaṅaca.

១៦២. បច្ច័យ aro ខាងក្រោយពី Pac-ធាតុ និងផ្លាស់អក្សរខាងចុងជា iṭha ផង។

Pacatismā aro hoti iṭhaṅacāntādaso. Pacanti etenāti piṭharo=thālī.

បច្ច័យ aro តែងចុះខាងក្រោយពី Pac-ធាតុ និងផ្លាស់អក្សរខាងចុងជា iṭha ផង។ pacanti etena តែងស្លដណ្តាំដោយឆ្នាំងនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា piṭharo (ឆ្នាំងដី)។

163. Vakā araṇa.

១៦៣. បច្ច័យ araṇa ខាងក្រោយពី Vaka-ធាតុ។

Vaka kuka-ādānetimasmā araṇahoti. Vaketi ādadāti etāyāti vākarā=migabandhanī.

បច្ច័យ araṇa តែងចុះខាងក្រោយពី Vaka (kuka)-ធាតុ ក្នុងអត្ថកាន់យក (ādāna) នេះ។ vaketi ādadāti etāya តែងកាន់យកដោយឧបករណ៍នេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា vākarā (អន្ទាក់ទាក់ម្រឹគ)។

164. Siṅgyaṅgāga majjakalālā āro.

១៦៤. បច្ច័យ āro ខាងក្រោយពី siṅgi, aṅgāga, majja, kalāla ទាំងឡាយ។

Siṅgiiti [Pg.275] nāmadhātu, aṅga-gamanattho, aga-kuṭilagamane, majjasaṃsuddhiyaṃ, kala-saṅkhyāne, ala-bandhane, etehi āro hoti. Vijjhanatthena siṅgaṃ viya siṅgaṃ=nāgarikabhāvasaṅkhātassa kilesasiṅgassetaṃ nāmaṃ, taṃkaroti siṅgaṃ vā payuttaṃ, taṃ karoti rāgīsu pabhavatīti vā, ‘‘dhātvatthe nānāmasmī’’ti (5.12) i, pubba saralopo, siṅgi, tato āro, ‘‘sarolopo sare’’ti (1.26) ilopo, pubbe ‘‘vippaṭisedhe’’ti (1.22) aniṭṭhappaṭisedho, ettha hi ārato aññattha sāvakāsapubbasaralopova, ipaccayato aññattha ca, siṅgāro=kilesasiṅgakaraṇaṃ, vilāsoti vuttaṃ hoti. Aṅgati vināsaṃ gacchatīti aṅgāro=daḍḍhakaṭṭhaṃ. Aganti gacchanti etthāti agāraṃ=gharaṃ. Līhanena attano sarīraṃ majjati nimmalattaṃ karotīti majjāro=biḷāro. Kalāti niddesā lassa ḷattaṃ, etena guṇaṃ kalīyati parimīyatīti kaḷāro=piṅgalo. Dīghattaṃ alati bandhatīti aḷāro=vaṅko visālo ca.

សិង្គិ គឺជានាមធាតុ, អង្គធាតុ មានអត្ថថា ទៅ, អគធាតុ ក្នុងអត្ថថា ទៅវៀចវេរ, មជ្ជធាតុ ក្នុងអត្ថថា ជម្រះឲ្យស្អាត, កលធាតុ ក្នុងអត្ថថា រាប់, អលធាតុ ក្នុងអត្ថថា ចង, ពីធាតុទាំងឡាយនេះ ចុះ អារ បច្ច័យ។ ឈ្មោះថា សិង្គៈ ព្រោះមានអត្ថថា ចាក់ទម្លុះ ដូចជាស្នែង, ពាក្យថា សិង្គៈ នេះ ជាឈ្មោះនៃកិលេសសិង្គៈ (ស្នែងកិលេស) ដែលពោលគឺភាពជាអ្នកក្រុង (ភាពប៉ិនប្រសប់ខាងលោកិយ) ធ្វើនូវសិង្គៈនោះ ឬប្រកបដោយសិង្គៈនោះ ម្យ៉ាងទៀត ធ្វើនូវសិង្គៈនោះ គឺញ៉ាំងរាគៈឲ្យកើតឡើងក្នុងបុគ្គលទាំងឡាយដែលមានរាគៈ តាមសូត្រថា “dhātvatthe nānāmasmī” (៥.១២) ចុះ ឥ បច្ច័យ, លុបស្រៈខាងដើម, ជា សិង្គិ, បន្ទាប់មក ចុះ អារ បច្ច័យ, លុប ឥ ដោយសូត្រថា “sarolopo sare” (១.២៦), ខាងដើមមានការហាមឃាត់រូបដែលមិនចង់បាន ដោយសូត្រថា “vippaṭisedhe” (១.២២), ព្រោះថាក្នុងទីនេះ ក្រៅពី អារ បច្ច័យ មានតែការលុបស្រៈខាងដើមដែលមានឱកាស និងក្រៅពី ឥ បច្ច័យផង, សិង្គារោ (គ្រឿងញ៉ាំងកិលេសស្នែងឲ្យកើតឡើង) សំដៅយក វិលាសៈ (សេចក្តីលម្អិតលម្អ ឬកិរិយាញ៉ាំងចិត្តឲ្យត្រេកត្រអាល)។ ធម្មជាតិណា រមែងទៅកាន់សេចក្តីវិនាស ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា អង្គារោ = ធ្យូង (ឈើដែលឆេះអស់)។ ជនទាំងឡាយ រមែងទៅក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ទីនោះ ឈ្មោះថា អគារំ = ផ្ទះ។ សត្វណា រមែងលិទ្ធសម្អាតរាងកាយរបស់ខ្លួន ធ្វើឲ្យមានភាពឥតមន្ទិល ហេតុនោះ សត្វនោះ ឈ្មោះថា មជ្ជារោ = ឆ្មា។ ព្រោះការសម្តែងថា កលា នោះ ទើបមានការប្តូរ ល ជា ឡ, គុណធម៌ រមែងត្រូវគេវាស់វែងដោយធម្មជាតិនេះ ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា កឡារោ = ពណ៌លឿងទុំ (ឬសម្បុរខ្លាញ់ពពែ)។ ធម្មជាតិណា រមែងចងនូវភាពវែង ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា អឡារោ = វៀច និង ធំទូលាយ។

165. Kamissassu ca.

១៦៥. ចុះ អារ បច្ច័យ ក្រោយពី កម ធាតុ និងប្តូរស្រៈចុងក្រោយរបស់ធាតុជា ឧ ផង។

Kama-icchāyamiccasmā āro hoti, assa u ca. Kāmīyatīti kumāro=bālo.

ក្រោយពី កម ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ប្រាថ្នា ចុះ អារ បច្ច័យ និងប្តូរស្រៈ អ (នៃ កម) ជា ឧ ផង។ ជនដែលគេតែងប្រាថ្នា ឈ្មោះថា កុមារោ = ក្មេង (កុមារ)។

166. Bhiṅgārādayo.

១៦៦. សព្ទទាំងឡាយមាន ភិង្គារៈ ជាដើម។

Bhiṅgārappabhutayo ārantā nipaccante. Bhara=bharaṇe, bharaṇaṃ dhāraṇaṃ posanañca, dhāraṇatthassa bharatissa bhiṅgādeso, bharati [Pg.276] dadhāti udakanti bhiṅgāro=hemabhājanaṃ. Kleda klida-alla bhāve, la lopo, kledayatīti kedāraṃ=khettaṃ, (ke jale sati dāro vidāraṇamassāti vā kedāraṃ=tadeva, bahulādhikārā sattamiyā na lopo.) Vida-lābhetīmasmā kupubbā āro dassa ḷattaṃ issa ettābhāvo samāse kussa o ca nipaccante, kuṃ pathaviṃ vindati tatruppannatāyāti koviḷāro=diguṇapatto.

សព្ទទាំងឡាយមាន ភិង្គារៈ ជាដើម ដែលមាន អារ បច្ច័យនៅចុង រមែងសម្រេចដោយវិធីនិបាត។ ភរ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ទ្រទ្រង់ (ការទ្រទ្រង់ ការរក្សា និងការចិញ្ចឹម), មានការប្តូរ ភរ ធាតុ ដែលមានអត្ថថា ទ្រទ្រង់ ទៅជា ភិង្គៈ, ធម្មជាតិណា រមែងទ្រទ្រង់ គឺផ្ទុកនូវទឹក ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា ភិង្គារោ = ក្អមមាស (ឬភាជន៍មាស)។ ក្លេទ ឬ ក្លិទ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា សើម, លុប ល, ធម្មជាតិណា រមែងធ្វើឲ្យសើម ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា កេទារំ = វាលស្រែ (ម្យ៉ាងទៀត កាលបើមានទឹក (កេ) ការច្រៀកដី (ទារោ) រមែងមានដល់ទីនោះ ហេតុនោះ ទីនោះ ឈ្មោះថា កេទារំ = វាលស្រែដូចគ្នា, ព្រោះអំណាចពាក្យថា ពហុលំ មិនមានការលុបវិភត្តិទី ៧ ឡើយ)។ ក្រោយពី វិទ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា បាន ដែលមាន កុ សព្ទនៅខាងដើម ចុះ អារ បច្ច័យ, ប្តូរ ទ ជា ឡ, មិនមានការប្តូរ ឥ ជា អេ, ក្នុងសមាស ប្តូរ កុ ជា ឱ សម្រេចដោយវិធីនិបាត, ដើមឈើណា រមែងបាននូវផែនដី (កុ) ព្រោះភាពដែលកើតក្នុងផែនដីនោះ ហេតុនោះ ដើមឈើនោះ ឈ្មោះថា កោវិឡារោ = ដើមរកា (ឬដើមឈើមានស្លឹកពីរជាន់)។

167. Karā māro.

១៦៧. ក្រោយពី ករ ធាតុ ចុះ មារ បច្ច័យ។

Karotismā māro hoti. Lohakiccaṃ karotīti kammāro=lohakāro.

ក្រោយពី ករ ធាតុ ចុះ មារ បច្ច័យ។ ជនណា រមែងធ្វើនូវការងារដែក ហេតុនោះ ជននោះ ឈ្មោះថា កម្មារោ = ជាងដែក។

168. Pusa sarehi kharo.

១៦៨. ក្រោយពី បុស ធាតុ និង សរ ធាតុ ចុះ ខរ បច្ច័យ។

Pusa sarehi kharo hoti. Posīyati jalenāti pokkharaṃ=padumaṃ. Sarati vikāraṃ gacchatīti sakkharā=ucchuvikāro.

ក្រោយពី បុស ធាតុ និង សរ ធាតុ ចុះ ខរ បច្ច័យ។ ធម្មជាតិណា ដែលទឹកតែងចិញ្ចឹម ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា បោក្ខរំ = ផ្កាឈូក។ ធម្មជាតិណា រមែងរំកិលទៅ គឺដល់នូវការប្រែប្រួល ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា សក្ខរា = ស្ករក្រាម (ការប្រែប្រួលនៃទឹកអំពៅ)។

169. Sara vasa kalā kīro vassuṭa ca.

១៦៩. ក្រោយពី សរ ធាតុ, វស ធាតុ និង កល ធាតុ ចុះ គីរ បច្ច័យ, ហើយប្តូរស្រៈចុងក្រោយរបស់ វស ធាតុ ជា ឧ និង ឋ ផង។

Etehi kīro hoti vassa uṭa ca. Sarīyatīti sarīraṃ=deho. Vasanti vāsaṃ karonti etenāti usīraṃ=bīraṇamūlaṃ. Anena thūlādi kalīyati parimīyatiti kaliro=aṅkuro.

ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយនេះ ចុះ គីរ បច្ច័យ, ហើយប្តូរស្រៈចុងក្រោយរបស់ វស ធាតុ ជា ឧ និង ឋ (ឬ ត) ផង។ ធម្មជាតិណា រមែងពុកផុយទៅ ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា សរីរំ = រាងកាយ។ ជនទាំងឡាយ រមែងនៅ គឺធ្វើការស្នាក់នៅដោយវត្ថុនេះ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា ឧសីរំ = ឫសស្បូវភ្លាំង។ ភាពធំជាដើម រមែងត្រូវគេវាស់វែងដោយវត្ថុនេះ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា កលិរោ = ត្រពាំង (ឬពន្លកឈើ)។

170. Gambhīrādayo.

១៧០. សព្ទទាំងឡាយមាន គម្ភីរៈ ជាដើម។

Gambhīraādayo kīrantā nipaccante. Gamissa bhuka, malopo vā, pathaviṃ, bhinditvā gacchati pavattatīti gambhīro, gabhīro= agādho[Pg.277], kulissa lassa ḷo, pāde kulati pattharatīti kuḷīro=kakkaṭo, evamaññepi.

សព្ទទាំងឡាយមាន គម្ភីរៈ ជាដើម ដែលមាន គីរ បច្ច័យនៅចុង រមែងសម្រេចដោយវិធីនិបាត។ ប្តូរ គម ធាតុ ជា ភុកៈ ឬលុប ម, ធម្មជាតិណា រមែងទម្លាយផែនដីទៅ គឺប្រព្រឹត្តទៅ ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា គម្ភីរោ ឬ គភីរោ = ជ្រៅ (រកកម្រិតមិនបាន)។ ប្តូរ ល នៃ កុល ធាតុ ជា ឡ, សត្វណា រមែងលាតសន្ធឹងនូវជើងទាំងឡាយ ហេតុនោះ សត្វនោះ ឈ្មោះថា កុឡីរោ = ក្ដាម, សព្ទដទៃទៀតក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។

171. Khajja valla masā ūro.

១៧១. ក្រោយពី ខជ្ជ ធាតុ, វល្ល ធាតុ និង មស ធាតុ ចុះ ឩរ បច្ច័យ។

Khajja-majjane, vala valla-saṃvaraṇe, sama-āmasane, etehi ūro hoti, khajjīyatīti khajjūro, vīmhi khajjūrī=rukkhaviseso. Vallīyati saṃvarīyatīti vallūro=sukkhamaṃso. Masīyatīti masūro=vīhiviseso.

ខជ្ជ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ជម្រះ, វល ឬ វល្ល ធាតុ ក្នុងអត្ថថា បិទបាំង, សម ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ពាល់ត្រូវ, ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយនេះ ចុះ ឩរ បច្ច័យ។ ដើមឈើណា ដែលគេតែងកាប់ឆ្ការ ហេតុនោះ ដើមឈើនោះ ឈ្មោះថា ខជ្ជូរោ, កាលបើចុះ វី បច្ច័យ ជា ខជ្ជូរី = ដើមល្មើ (ដើមឈើម្យ៉ាង)។ វត្ថុណា ដែលគេតែងព័ទ្ធជុំវិញ គឺបិទបាំង ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា វល្លូរោ = សាច់ក្រៀក (សាច់ស្ងួត)។ គ្រាប់ធញ្ញជាតិណា ដែលគេតែងពាល់ត្រូវ ហេតុនោះ គ្រាប់ធញ្ញជាតិនោះ ឈ្មោះថា មសូរោ = សណ្តែកសៀង (ឬស្រូវម្យ៉ាង)។

172. Kappūrādayo.

១៧២. សព្ទទាំងឡាយមាន កប្បូរៈ ជាដើម។

Kappūraādayo ūrantā nipaccante. Tuṭṭhimuppādetuṃ kappati sakkotīti kappūraṃ=ghanasāro. Karotissa assu, kibbisaṃ karotīti kurūro=pāpakārī. Pasa-bādhane, pasati pīḷetīti pasūro=duṭṭho, byañjanaṃ, evaṃnāmako ca, evamaññepi.

សព្ទទាំងឡាយមាន កប្បូរៈ ជាដើម ដែលមាន ឩរ បច្ច័យនៅចុង រមែងសម្រេចដោយវិធីនិបាត។ ធម្មជាតិណា រមែងសមគួរ គឺអាចញ៉ាំងសេចក្តីត្រេកអរឲ្យកើតឡើងបាន ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា កប្បូរំ = ករពួរ (កំភរ)។ ប្តូរស្រៈចុងក្រោយរបស់ ករ ធាតុ ជា ឧ, ជនណា រមែងធ្វើនូវអំពើបាប ហេតុនោះ ជននោះ ឈ្មោះថា កុរូរោ = អ្នកធ្វើបាប (អ្នកសាហាវឃោរឃៅ)។ បស ធាតុ ក្នុងអត្ថថា បៀតបៀន, ជនណា រមែងបៀតបៀន ហេតុនោះ ជននោះ ឈ្មោះថា បសូរោ = មនុស្សអាក្រក់, ព្យញ្ជនៈ, និងជនដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ, សព្ទដទៃទៀតក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។

173. Kaṭha cakā oro.

១៧៣. ក្រោយពី កឋ ធាតុ និង ចក ធាតុ ចុះ ឱរ បច្ច័យ។

Kaṭha-kicchajīvane, caka-parivitakkane, etehi oro hoti. Kaṭhati kicchena jīvatīti kaṭhoro=thaddho. Cakati parivitakketīti cakoro=pakkhiviseso.

កឋ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា រស់នៅដោយលំបាក, ចក ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ត្រិះរិះ, ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយនេះ ចុះ ឱរ បច្ច័យ។ ធម្មជាតិណា រមែងរស់នៅដោយលំបាក ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា កឋោរោ = រឹងត្អឹង។ សត្វណា រមែងត្រិះរិះ ហេតុនោះ សត្វនោះ ឈ្មោះថា ចកោរោ = សត្វចកោរ (បក្សីម្យ៉ាង)។

174. Morādayo.

១៧៤. សព្ទទាំងឡាយមាន មោរៈ ជាដើម។

Moraādayo orantā nipaccante. Mī-hiṃsāyaṃ, īlopo, mayati hiṃsatīti moro=mayūro. Kasa-gamane, assi[Pg.278], kasati gacchatīti kisoro=paṭhamavayo asso. Mahīyati pūjīyatīti mahoro=vammiko, evamaññepi.

សព្ទទាំងឡាយមាន មោរៈ ជាដើម ដែលមាន ឱរ បច្ច័យនៅចុង រមែងសម្រេចដោយវិធីនិបាត។ មី ធាតុ ក្នុងអត្ថថា សម្លាប់ (បៀតបៀន), លុប ឦ, សត្វណា រមែងបៀតបៀន ហេតុនោះ 伺នោះ ឈ្មោះថា មោរោ = ក្ងោក។ កស ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ទៅ, ប្តូរស្រៈចុងក្រោយជា ឥ, សត្វណា រមែងទៅ ហេតុនោះ សត្វនោះ ឈ្មោះថា កិសោរោ = កូនសេះ (សេះមានវ័យដំបូង)។ វត្ថុណា ដែលគេតែងបូជា ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា មហោរោ = ដំបូក, សព្ទដទៃទៀតក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។

175. Kuto eraka.

១៧៥. ក្រោយពី កុ សព្ទ ដែលមានអត្ថថា បន្លឺសំឡេង ចុះ ឯរក បច្ច័យ។

Ku-saddetīmasmā eraka hoti. ‘‘Yuvaṇṇānamiyaṅuvaṅa sare’’ti (5.136) uvaṅa, kavati nadatīti kuvero=vessavaṇo.

ក្រោយពី កុ សព្ទ ដែលមានអត្ថថា បន្លឺសំឡេង ចុះ ឯរក បច្ច័យ។ ប្តូរ ឧ ជា ឧវង្ស ដោយសូត្រថា “Yuvaṇṇānamiyaṅuvaṅa sare” (៥.១៣៦), ទេវតាណា រមែងបន្លឺសំឡេង ហេតុនោះ ទេវតានោះ ឈ្មោះថា កុវេរោ = ព្រះវេស្សវ័ណ។

176. Bhū sūhi rika.

១៧៦. ក្រោយពី ភូ ធាតុ និង ស៊ូ ធាតុ ចុះ រិក បច្ច័យ។

Bhūsattāyaṃ, sū-pasavane, etehi rika hoti. Bhavatīti bhūri=pahūtaṃ, ṅīmhi bhūrī=medhā. Savati hitaṃ pasavatīti sūri=vicakkhaṇo.

ភូ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា មាន គឺកើត, ស៊ូ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា បង្កើត, ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយនេះ ចុះ រិក បច្ច័យ។ ធម្មជាតិណា រមែងមាន ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា ភូរិ = ច្រើន (ច្រើនសន្ធឹក), កាលបើចុះ ងី បច្ច័យ ជា ភូរី = ប្រាជ្ញា។ ជនណា រមែងបង្កើត គឺញ៉ាំងប្រយោជន៍ឲ្យកើតឡើង ហេតុនោះ ជននោះ ឈ្មោះថា សូរិ = អ្នកប្រាជ្ញ (អ្នកឈ្លាសវៃ)។

177. Mī kasī nīhi ru.

១៧៧. ក្រោយពី មី ធាតុ, សី ធាតុ ដែលមាន កុ សព្ទនៅខាងដើម និង នី ធាតុ ចុះ រុ បច្ច័យ។

Mī-hiṃsāyamiccasmā, kapubbā sayatismā, nayatismā ca ru hoti. Raṃsīhi andhakāraṃ mīyati hiṃsatīti meru=sireru, ke jale sayati pavattatīti kaseru=tiṇaviseso. Attanissite sundarattaṃ neti pāpetīti neru=pabbato.

ក្រោយពី មី ធាតុ ក្នុងអត្ថថា សម្លាប់ (បៀតបៀន), សី ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ដេក ដែលមាន កុ សព្ទនៅខាងដើម និង នី ធាតុ ចុះ រុ បច្ច័យ។ ភ្នំណា ដែលរស្មីទាំងឡាយតែងកម្ចាត់ គឺកម្ទេចនូវងងឹត ហេតុនោះ ភ្នំនោះ ឈ្មោះថា មេរុ = ភ្នំសិនេរុ។ ស្មៅណា រមែងដេក គឺប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទឹក (កេ) ហេតុនោះ ស្មៅនោះ ឈ្មោះថា កសេរុ = មើមខ្ទឹមខ្មោច (ស្មៅម្យ៉ាង)។ ភ្នំណា រមែងនាំទៅ គឺញ៉ាំងពួកអ្នកអាស្រ័យនឹងខ្លួនឲ្យដល់នូវភាពល្អប្លែក ហេតុនោះ ភ្នំនោះ ឈ្មោះថា នេរុ = ភ្នំនេរុ។

178. Sinā eru.

១៧៨. ក្រោយពី សិនា ធាតុ ចុះ ឯរុ បច្ច័យ។

Sinā-soceyyetīmasmā eru hoti. Sināti suciṃ karotīti sineru=pabbatarājā.

ក្រោយពី សិនា ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ជម្រះឲ្យស្អាត ចុះ ឯរុ បច្ច័យ។ ភ្នំណា រមែងជម្រះ គឺធ្វើឲ្យស្អាតស្អំ ហេតុនោះ ភ្នំនោះ ឈ្មោះថា សិនេរុ = ស្តេចភ្នំសិនេរុ។

179. Bhī ruhi ruka.

១៧៩. ក្រោយពី ភី ធាតុ និង រុ ធាតុ ចុះ រុក បច្ច័យ។

Bhī-saye, ru-sadde, etehi ruka hoti. Bhāyanti etasmāti bhīru=bhayānako. Ravatīti ruru=migo.

ភី ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ខ្លាច, រុ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា បន្លឺសំឡេង, ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយនេះ ចុះ រុក បច្ច័យ។ ជនទាំងឡាយ រមែងខ្លាចចំពោះសត្វនេះ ហេតុនោះ សត្វនោះ ឈ្មោះថា ភីរុ = គួរឲ្យខ្លាច (គួរឲ្យតក់ស្លុត)។ សត្វណា រមែងបន្លឺសំឡេង ហេតុនោះ សត្វនោះ ឈ្មោះថា រុរុ = ម្រឹគ (សត្វរុរុ)។

180. Tamā būlo.

១៨០. ក្រោយពី តម ធាតុ ចុះ ពូល បច្ច័យ។

Tama-bhūsanetīmasmā [Pg.279] būlo hoti. Mukhaṃ tameti bhūsetīti tambūlaṃ=mukhabhūsanaṃ.

ក្រោយពី តម ធាតុ ក្នុងអត្ថថា តុបតែង ចុះ ពូល បច្ច័យ។ វត្ថុណា រមែងតុបតែង គឺលម្អនូវមាត់ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា តម្បូលំ = ស្លាម្លូ (គ្រឿងលម្អមាត់)។

181. Sito lakavālā.

១៨១. ក្រោយពី សិ ធាតុ ចុះ ល, ក និង វាល បច្ច័យទាំងឡាយ។

Si-sevāyamiccasmā lakavālaiccete paccayā honti. Sattehi sevīyatīti silā=pāsāṇo, selo=pabbato. Jalaṃ sevatīti sevālo=jalatiṇaṃ.

ក្រោយពី សិ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា សេពគប់ ចុះ ល, ក និង វាល បច្ច័យទាំងឡាយនេះ។ វត្ថុណា ដែលសត្វទាំងឡាយតែងសេពគប់ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា សិលា = ថ្ម, សេលោ = ភ្នំថ្ម។ ស្លែណា រមែងសេពគប់នូវទឹក ហេតុនោះ ស្លែនោះ ឈ្មោះថា សេវាលោ = ស្លែទឹក។

182. Maṅga kama samba saba saka vasa pisa keva kala palla kaṭha paṭa kuṇḍa maṇḍā alo.

១៨២. ក្រោយពី មង្គ ធាតុ, កម ធាតុ, សម្ព ធាតុ, សព ធាតុ, សក ធាតុ, វស ធាតុ, ពិស ធាតុ, កេវ ធាតុ, កល ធាតុ, បល្ល ធាតុ, កឋ ធាតុ, បដ ធាតុ, កុណ្ឌ ធាតុ និង មណ្ឌ ធាតុ ចុះ អល បច្ច័យ។

Maṅga-maṅgalye, kama-icchāyaṃ, samba-maṇḍane, sabaiti asseva katamalopassa niddeso, saka-sattiya, vasa-nivāse, pisagamane, keva-sevane, kala-saṅkhyāne, palla-gamane, kaṭha kicchajīvane, paṭa-gamanattho, kuṇḍa-dāhe, maṇḍa-bhūsane, etehi alo hoti. Maṅganti sattā etena vuddhiṃ gacchantīti maṅgalaṃ=pasatthaṃ. Kāmīyatīti kamalaṃ-paṅkajaṃ. Sampati maṇḍetīti sambalaṃ=pātheyyaṃ. Sabalaṃ=visabhāga vaṇṇavantaṃ. Sakkoti vattunti sakalaṃ=sabbaṃ. Vasatīti vasalo=suddo. Piyabhāvaṃ pisati gacchatīti pesalo=piyasīlo. Kevati pavattatīti kevalaṃ=sakalaṃ. Kalīyati parimīyati udakametenāti kalalaṃ=apatthinnaṃ, pallati āgacchati udakametasmāti pallalaṃ=appodako saro. Kaṭhanti ettha dukkhena yantīti kaṭhalaṃ=kapālakhaṇḍaṃ, paṭati vuddhiṃ gacchatīti paṭalaṃ=samū- ho[Pg.280]. Ghaṃsena kuṇḍati dahatīti kuṇḍalaṃ=kaṇṇābharaṇaṃ. Maṇḍīyati paricchedakaraṇavasena bhūsīyatīti maṇḍalaṃ=samantato paricchinnaṃ.

មង្គ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា សិរីសួស្តី, កម ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ប្រាថ្នា, សម្ព ធាតុ ក្នុងអត្ថថា តុបតែង, ពាក្យថា សព នេះ ជាការសម្តែងនូវ អស ធាតុ ដែលលុប ម រួចហើយ, សក ធាតុ ក្នុងអត្ថថា អាច, វស ធាតុ ក្នុងអត្ថថា នៅ, ពិស ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ទៅ, កេវ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា សេពគប់, កល ធាតុ ក្នុងអត្ថថា រាប់, បល្ល ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ទៅ, កឋ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា រស់នៅដោយលំបាក, បដ ធាតុ មានអត្ថថា ទៅ, កុណ្ឌ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ដុត, មណ្ឌ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា តុបតែង, ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយនេះ ចុះ អល បច្ច័យ។ សត្វទាំងឡាយ រមែងដល់នូវសេចក្តីចម្រើនដោយវត្ថុនេះ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា មង្គលំ = សិរីសួស្តី (វត្ថុដែលគេសរសើរ)។ ផ្កាណា ដែលគេតែងប្រាថ្នា ហេតុនោះ ផ្កានោះ ឈ្មោះថា កមលំ = ផ្កាឈូក។ វត្ថុណា រមែងតុបតែងឲ្យស្អាតស្អំ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា សម្ពលំ = ស្បៀង។ សពលំ = វត្ថុដែលមានពណ៌ចម្រុះគ្នា។ វត្ថុណា រមែងអាចដើម្បីពោលបាន ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា សកលំ = ទាំងអស់។ ជនណា រមែងនៅ ហេតុនោះ ជននោះ ឈ្មោះថា វសលោ = ជនថោកទាប (សូទ្រៈ)។ ជនណា រមែងទៅ គឺដល់នូវភាពជាទីស្រឡាញ់ ហេតុនោះ ជននោះ ឈ្មោះថា បេសលោ = អ្នកមានសីលជាទីស្រឡាញ់។ ធម្មជាតិណា រមែងប្រព្រឹត្តទៅតែឯង ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា កេវលំ = ទាំងអស់ (ទាំងស្រុង)។ ទឹក រមែងត្រូវគេវាស់វែងដោយវត្ថុនេះ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា កលលំ = ទឹកដក់ (ឬភក់ជ្រាំ)។ ទឹក រមែងហូរមកពីទីនេះ ហេតុនោះ ទីនោះ ឈ្មោះថា បល្លលំ = ស្រះដែលមានទឹកតិច។ ជនទាំងឡាយ រមែងទៅដោយលំបាកក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ទីនោះ ឈ្មោះថា កឋលំ = អំបែងក្បឿង។ វត្ថុណា រមែងទៅកាន់សេចក្តីចម្រើន ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា បដលំ = ក្រុម (ឬពួក)។ គ្រឿងលម្អណា រមែងដុត គឺភ្លឺរលោងដោយការដុសខាត់ ហេតុនោះ គ្រឿងលម្អនោះ ឈ្មោះថា កុណ្ឌលំ = គ្រឿងលម្អត្រចៀក (កុណ្ឌល)។ វត្ថុណា ដែលគេតែងតុបតែងដោយការកំណត់ព្រំដែន ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា មណ្ឌលំ = រង្វង់ (វត្ថុដែលកំណត់ជុំវិញ)។

183. Musā kalo.

១៨៣. ក្រោយពី មុស ធាតុ ចុះ កល បច្ច័យ។

Musatismā kalo hoti. Musati etenāti musalo=ayoggo.

ក្រោយពី មុស ធាតុ ចុះ កល បច្ច័យ។ ជនទាំងឡាយ រមែងបុកកិនដោយវត្ថុនេះ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា មុសលោ = អង្រែដែក។

184. Thalādayo.

១៨៤. សព្ទទាំងឡាយមាន ថលៈ ជាដើម។

Thalaādayo kalantā nipaccante. Ṭhassa tho, pubbasaralopo, tiṭṭhanti etthāti thalaṃ=unnatappadeso. Pā-pāne, upubbo, dvibhāvasaralopā, udakaṃ pivatīti uppalaṃ=kuvalayaṃ. Patissa pāṭaṃ, patati gacchati paripākanti pāṭalaṃ=phalaṃ, tambavaṇṇaṃ kusumañca. Baṃhissa niggahītalopo, baṃhati vuddhiṃ gacchatīti bahalaṃ=ghanaṃ. Cupissa ussa attaṃ, cupati ekattha na tiṭṭhatīti capalo=anavaṭṭhito, evamaññepi.

សព្ទទាំងឡាយមាន ថលៈ ជាដើម ដែលមាន កល បច្ច័យនៅចុង រមែងសម្រេចដោយវិធីនិបាត។ ប្តូរ ឋ ជា ថ, លុបស្រៈខាងដើម, ជនទាំងឡាយ រមែងឈរនៅក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ទីនោះ ឈ្មោះថា ថលំ = ទីទួល (ទីខ្ពង់រាប)។ បា ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ផឹក ដែលមាន ឧ បុព្វបទ, ធ្វើទ្វិភាវៈ និងលុបស្រៈ, ផ្កាណា រមែងផឹកនូវទឹក ហេតុនោះ ផ្កានោះ ឈ្មោះថា ឧប្បលំ = ផ្កាឈូកក្រហម (ឬផ្កាឧប្បល)។ ប្តូរ បត ធាតុ ជា បាដៈ, វត្ថុណា រមែងធ្លាក់ចុះ គឺទៅកាន់ការទុំជោរ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា បាដលំ = ផ្លែឈើ និងផ្កាដែលមានពណ៌ក្រហមព្រាល។ លុបនិគ្គហិតរបស់ ពំហ ធាតុ, វត្ថុណា រមែងទៅកាន់សេចក្តីចម្រើន ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា ពហលំ = ក្រាស់។ ប្តូរស្រៈ ឧ របស់ ចុប ធាតុ ជា អ, ជនណា រមែងញាប់ញ័រ គឺមិនឈរនៅនឹងមួយកន្លែង ហេតុនោះ ជននោះ ឈ្មោះថា ចបលោ = មនុស្សរហាសរហួន (មិននឹងនរ), សព្ទដទៃទៀតក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។

185. Kulā kālo ca.

១៨៥. ក្រោយពី កុល ធាតុ ចុះ កាល បច្ច័យ និង កល បច្ច័យផង។

Kula-patthāretīmasmā kālo hoti kalo ca. Kulati attano sippaṃ pattharatīti kulālo=kumbhakāro. Kulati pakkhe pasāretīti kulalo=pakkhijāti.

ជនណា រមែងលាតសន្ធឹង គឺផ្សព្វផ្សាយនូវសិល្បៈរបស់ខ្លួន ហេតុនោះ ជននោះ ឈ្មោះថា កុឡាលោ = ជាងឆ្នាំង។ សត្វណា រមែងលាតសន្ធឹងនូវស្លាបទាំងឡាយ ហេតុនោះ សត្វនោះ ឈ្មោះថា កុឡលោ = សត្វខ្លែង (ពួកបក្សី)។

186. Muḷālādayo.

១៨៦. សព្ទទាំងឡាយមាន មុឡាលៈ ជាដើម។

Muḷālaādayo kālantā nipaccante. Mīla-nimīlane, uttaḷatāni, uddhaṭamatte nimīlatīti muḷālaṃ=bhisaṃ. Bala-pāṇane, itta- ḷattāni[Pg.281], mūsikādikhādanena balati jīvatīti biḷālo=majjāro. Kappissa saṃyogādilopo, kappanti jīvikaṃ etenāti kapālaṃ=ghaṭādikhaṇḍaṃ. Pī tappane. ‘‘Yuvaṇṇānamiyaṅuvaṅa sare’’ti (5.136) iyaṅa, attano phalena satte santappetīti piyālo-rukkho. Kuṇa-sadde, vātasamuṭṭhitā vīcimālā ettha kuṇanti nadantīti kuṇālo=eko mahāsaro. Visa-pavisane, pavisanti etthāti visālo=vitthiṇṇo. Pala-gamane, vātena palati gacchatīti palālaṃ=sassānamupanītadhaññānaṃ nāḷapattāni. Saratissa sigo, sasādayo sarati hiṃsatīti sigālo=kotthu, evamaññepi.

សព្ទទាំងឡាយមាន មុឡាលៈ ជាដើម ដែលមាន កាល បច្ច័យនៅចុង រមែងសម្រេចដោយវិធីនិបាត។ មីល ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ធ្មេច (ឬបិទ), ប្តូរស្រៈចុងក្រោយជា ឧ និងប្តូរ ល ជា ឡ, វត្ថុណា រមែងធ្មេច គឺរួមចូលភ្លាមកាលដែលគេដកឡើង ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា មុឡាលំ = ក្រមួនឈូក (ក្រពុំឈូក)។ ពល ធាតុ ក្នុងអត្ថថា រស់នៅ, ប្តូរស្រៈចុងក្រោយជា ឥ និងប្តូរ ល ជា ឡ, សត្វណា រមែងរស់នៅដោយការស៊ីសត្វកណ្តុរជាដើម ហេតុនោះ សត្វនោះ ឈ្មោះថា ពិឡាលោ = ឆ្មា។ លុបតួដើមនៃសយោគរបស់ កប្ប ធាតុ, ជនទាំងឡាយ រមែងចិញ្ចឹមជីវិតដោយវត្ថុនេះ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា កបាលំ = អំបែងឆ្នាំង។ បី ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ញ៉ាំងឲ្យឆ្អែតស្កប់ស្កល់, ប្តូរជា អិយង្ស ដោយសូត្រថា “Yuvaṇṇānamiyaṅuvaṅa sare” (៥.១៣៦), ដើមឈើណា រមែងញ៉ាំងសត្វទាំងឡាយឲ្យឆ្អែតស្កប់ស្កល់ដោយផ្លែរបស់ខ្លួន ហេតុនោះ ដើមឈើនោះ ឈ្មោះថា ពិយាលោ = ដើមជ្រៃ (ឬដើមឈើម្យ៉ាង)។ កុណ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា បន្លឺសំឡេង, រលកទាំងឡាយដែលតាំងឡើងដោយខ្យល់ រមែងបន្លឺសំឡេងក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ទីនោះ ឈ្មោះថា កុណាលោ = ស្រះកុណាល (ស្រះធំមួយ)។ វិស ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ចូលទៅ, ជនទាំងឡាយ រមែងចូលទៅក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ទីនោះ ឈ្មោះថា វិសាលោ = ធំទូលាយ។ បល ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ទៅ, វត្ថុណា រមែងទៅដោយកម្លាំងខ្យល់ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា បលាលំ = ចំបើង (ធាងនិងស្លឹកនៃស្រូវដែលគេបោកយកគ្រាប់ចេញហើយ)។ ប្តូរ សរ ធាតុ ជា សិគៈ, សត្វណា រមែងបៀតបៀននូវសត្វទន្សាយជាដើម ហេតុនោះ សត្វនោះ ឈ្មោះថា សិគាលោ = ឆ្កែព្រៃ (ឆ្កែចចក), សព្ទដទៃទៀតក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។

187. Caṇḍa patā ṇālo.

១៨៧. ក្រោយពី ចណ្ឌ ធាតុ និង បត ធាតុ ចុះ ណាល បច្ច័យ។

Caṇḍa-caṇḍikye, pata patha-gamane, etehi ṇālo hoti. Caṇḍeti pīḷetīti caṇḍālo=mātaṅgo, patati adhogacchatīti pātālaṃ=rasātalaṃ.

ជនណា រមែងខឹងសម្បារ គឺបៀតបៀនគេ ហេតុនោះ ជននោះ ឈ្មោះថា ចណ្ឌាលោ = ជនចណ្ឌាល (អ្នកសម្លាប់សត្វ)។ ទីណា ដែលធ្លាក់ចុះ គឺទៅកាន់ផ្នែកខាងក្រោម ហេតុនោះ ទីនោះ ឈ្មោះថា បាតាលំ = បាតសមុទ្រ (ឬស្ថានរក)។

188. Mādito lo.

១៨៨. ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយមាន មា ធាតុ ជាដើម ចុះ ល បច្ច័យ។

Mā-māne, i-ajjhenagatīsu, pī-tappane, dū-paritāpe, evamādīhi lo hoti. Mīyati parimīyatīti mālā=panti. Eti gacchatīti elā=sukhumelā. Piṇeti tappeti etthāti pelā=āsittakūpadhānaṃ. Dūyati paritāpetīti dolā=kīḷanayānakaṃ. Kalasaṅkhyāne, kalanaṃ kallaṃ=yuttaṃ.

មា ធាតុ ក្នុងអត្ថថា វាស់វែង, ឥ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា រៀន និងទៅ, បី ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ញ៉ាំងឲ្យឆ្អែតស្កប់ស្កល់, ទូ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ក្តៅក្រហាយ, ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយមានយ៉ាងនេះជាដើម ចុះ ល បច្ច័យ។ វត្ថុណា ដែលគេតែងវាស់វែង ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា មាលា = កម្រងផ្កា (ឬជួរ)។ វត្ថុណា រមែងទៅ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា ឯលា = ក្រវាញញី (ក្រវាញល្អិត)។ ជនទាំងឡាយ រមែងញ៉ាំងឲ្យឆ្អែតស្កប់ស្កល់ក្នុងវត្ថុនេះ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា បេលា = កន្ត្រក (ឬប្រអប់ដាក់របស់)។ វត្ថុណា រមែងធ្វើឲ្យក្តៅក្រហាយ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា ដោលា = អង្រឹង (ឬរទេះលេង)។ កល ធាតុ ក្នុងអត្ថថា រាប់, ការរាប់ ឈ្មោះថា កល្លំ = គួរ (សមគួរ)។

189. Ana sala kala kuka saṭha mahā ilo.

១៨៩. ក្រោយពី អន ធាតុ, សល ធាតុ, កល ធាតុ, កុក ធាតុ, សឋ ធាតុ និង មហ ធាតុ ចុះ អិល បច្ច័យ។

Ana-pāṇane, sala-gamane, kala-saṅkhyāne, kuka vaka-ādane, saṭha-kitave, araha maha-pūjāyaṃ, etehi ilo hoti. Anati [Pg.282] pavattatītianilo=māluto. Salati gacchatīti salilaṃ=jalaṃ. Kalati pavattatīti kalilaṃ=gahanaṃ. Kukati attano nādena sattānaṃ manaṃ gaṇhātīti kokilo=parapuṇḍo. Saṭhati vañcetīti saṭhilo=saṭho. Mahīyati pūjīyatīti mayilā=itthī.

អន ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ដកដង្ហើម (រស់នៅ), សល ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ទៅ, កល ធាតុ ក្នុងអត្ថថា រាប់, កុក ឬ វក ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ស៊ី, សឋ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា កុហក, អរហ ឬ មហ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា បូជា, ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយនេះ ចុះ អិល បច្ច័យ។ ធម្មជាតិណា រមែងដកដង្ហើម គឺប្រព្រឹត្តទៅ ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា អនិលោ = ខ្យល់។ ធម្មជាតិណា រមែងទៅ ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា សលិលំ = ទឹក។ ធម្មជាតិណា រមែងប្រព្រឹត្តទៅ ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា កលិលំ = ព្រៃញឹក (ឬភក់ជ្រាំ)។ សត្វណា រមែងបន្លឺសំឡេងប្លែកៗដើម្បីចាប់យកចិត្តរបស់សត្វទាំងឡាយ ហេតុនោះ សត្វនោះ ឈ្មោះថា កោកិលោ = សត្វតាវៅ (សត្វដែលផ្ញើកូនឲ្យគេចិញ្ចឹម)។ ជនណា រមែងបញ្ឆោត ហេតុនោះ ជននោះ ឈ្មោះថា សឋិលោ = ជនកុហក (ជនល្បិចកល)។ នាងណា ដែលគេតែងបូជា ហេតុនោះ នាងនោះ ឈ្មោះថា មយិលា = ស្ត្រី។

190. Kuṭā kilo.

១៩០. ក្រោយពី កុដ ធាតុ ចុះ គិល បច្ច័យ។

Kuṭa-koṭilyetīmasmā kilo hoti. Akuṭi kuṭilattamagamīti kuṭilo=vaṅko.

ក្រោយពី កុដ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា វៀច ចុះ គិល បច្ច័យ។ ធម្មជាតិណា មិនត្រង់ គឺដល់នូវភាពវៀចវេរ ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា កុដិលោ = វៀច។

191. Sithilādayo.

១៩១. សព្ទទាំងឡាយមាន សិថិលៈ ជាដើម។

Sithilaādayo kilantā nipaccante. Saha khamāyaṃ, sahissa sithattaṃ, sahitumalanti sithilaṃ=adaḷhaṃ. Kampissa saṃyogādilopo, paradukkhe sati kampatīti kapilo=isi. Kaba-vaṇṇe, bassa po, akabi nīlādivaṇṇattamagamīti kapilo=vaṇṇaviseso. Mathissa mitho, mathīyatīti mithilā=pūrī, evamaññepi.

ពាក្យទាំងឡាយមានសិថិលៈជាដើម សម្រេចដោយការកំណត់ទុក (និបាតនៈ) ក្នុងកិលន្តបច្ច័យ។ សហធាតុ ក្នុងអត្ថអត់ធន់, ផ្លាស់ សហ ជា សិថ, សហិតុំ អលំ (អាចដើម្បីអត់ធន់បាន) ឈ្មោះថា សិថិលៈ (ធូរ, មិនមាំមួន)។ កម្បធាតុ លុបព្យញ្ជនៈសយោគខាងដើម (លុប ម), កាលបើទុក្ខរបស់បុគ្គលដទៃមានឡើង តែងញាប់ញ័រ ឈ្មោះថា កបិលៈ (ព្រះឥសីកបិល)។ កពធាតុ ក្នុងអត្ថពណ៌, ផ្លាស់ ព ជា ព, ដល់នូវភាពជាពណ៌ខៀវជាដើម ឈ្មោះថា កបិលៈ (ពណ៌ពិសេសម្យ៉ាង)។ មថធាតុ ផ្លាស់ជា មិថ, ដែនដីដែលគេញាំញី ឈ្មោះថា មិថិលា (នគរមិថិលា) សូម្បីពាក្យដទៃទៀត ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។

192. Caṭa kaṇḍa vaṭṭa puthā kulo.

១៩២. ចដធាតុ កណ្ឌធាតុ វដ្តធាតុ និងបុថធាតុ សម្រេចដោយកុលោបច្ច័យ។

Caṭa-bhedane, kaṇḍa-chedane, vaṭṭa-vattane, putha patha-vitthāre, etehi kulo hoti. Caṭati mitte bhindatīti caṭulo=cāṭukārī. Kaṇḍīyati chindīyatīti kaṇḍulo=rukkho. Vaṭṭatīti vaṭṭulo=parimaṇḍalo. Apattharīti puthulo=vitthāro.

ចដធាតុ ក្នុងអត្ថបំបែក, កណ្ឌធាតុ ក្នុងអត្ថកាត់, វដ្តធាតុ ក្នុងអត្ថវិលវល់, បុថធាតុ និងបថធាតុ ក្នុងអត្ថផ្សព្វផ្សាយ, ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយនេះ មានកុលោបច្ច័យ។ ជនណា តែងបំបែកមិត្ត ជននោះ ឈ្មោះថា ចដុលៈ (អ្នកនិយាយបញ្ជោរ)។ អ្វីដែលគេតែងកាត់ ឈ្មោះថា កណ្ឌុលៈ (ដើមឈើ)។ អ្វីដែលតែងវិលវល់ ឈ្មោះថា វដ្តុលៈ (វង់មូល)។ អ្វីដែលផ្សព្វផ្សាយទៅ ឈ្មោះថា បុថុលៈ (ធំទូលាយ)។

193. Tumulādayo.

១៩៣. ពាក្យទាំងឡាយមានទុមុលៈជាដើម។

Tumulaādayo kulantā nipaccante. Tama khedane, assu, atami vitthiṇṇattamagamīti tumulo=patthaṭo. Tamissa ḍuka, tamīyati [Pg.283] vikāramāpādīyatīti taṇḍulo=vīhisāro. Nipubbassa cinātissa ilopo, atthikehi nicīyateti niculo=hijjalo, evamaññepi.

ពាក្យទាំងឡាយមានទុមុលៈជាដើម ដែលមានកុលបច្ច័យជាទីបំផុត សម្រេចដោយការកំណត់ទុក (និបាតនៈ)។ តមធាតុ ក្នុងអត្ថខ្វល់ខ្វាយ, ផ្លាស់ អ ជា ឧ, ដល់នូវភាពធំទូលាយ ឈ្មោះថា ទុមុលៈ (ផ្សព្វផ្សាយទៅ, កោលាហល)។ តមធាតុ មាន ឌុកបច្ច័យ, តែងដល់នូវការប្រែប្រួល ឈ្មោះថា តណ្ឌុលៈ (អង្ករ)។ ចិធាតុ មាន និ-ឧបសគ្គនៅខាងមុខ លុប ឥ, អ្វីដែលពួកជនអ្នកត្រូវការតែងសន្សំទុក ឈ្មោះថា និចុលៈ (ដើមរាំង)។ សូម្បីពាក្យដទៃទៀត ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។

194. Kalla kapa takka paṭā olo.

១៩៤. កល្លធាតុ កបធាតុ តក្កធាតុ និងបដធាតុ សម្រេចដោយអោលោបច្ច័យ។

Kalla-sadde, kapa-acchādane, takka-vitakke, paṭa-gamane, etehi olo hoti. Vātavegena samuddato uṭṭhahitvā kallati nadatīti kallolo=mahāvīci. Kapati dante acchādatīti kapolo=vadanekadeso. Takkīyatīti takkolaṃ=kolakaṃ. Paṭati byādhimetena gacchatīti paṭolo=tittako.

កល្លធាតុ ក្នុងអត្ថបន្លឺសំឡេង, កបធាតុ ក្នុងអត្ថគ្របដណ្តប់, តក្កធាតុ ក្នុងអត្ថត្រិះរិះ, បដធាតុ ក្នុងអត្ថទៅ, ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយនេះ មានអោលោបច្ច័យ។ អ្វីដែលតម្លើងឡើងអំពីមហាសមុទ្រដោយកម្លាំងខ្យល់ហើយតែងបន្លឺសំឡេង ឈ្មោះថា កល្លោលៈ (រលកធំ)។ អ្វីដែលតែងគ្របដណ្តប់ធ្មេញ ឈ្មោះថា កបោលៈ (ថ្ពាល់)។ អ្វីដែលគេតែងត្រិះរិះ ឈ្មោះថា តក្កោលៈ (ផ្លែឈើម្យ៉ាង)។ ជំងឺតែងវិនាសទៅដោយសារវត្ថុនេះ ឈ្មោះថា បដោលៈ (ផ្លែម្រះ ឬវត្ថុមានរសល្វីង)។

195. Aṅgā ulolī.

១៩៥. ក្រោយពីអង្គធាតុ មានឧលបច្ច័យ និងឧលីបច្ច័យ។

Aṅga-gamanattho, etasmā ulaulī honti. Aṅganti etena jānantīti aṅgulaṃ=pamāṇaṃ. Aṅgati uggacchatīti aṅgali=karasākhā.

អង្គធាតុ មានអត្ថថាទៅ, ក្រោយពីធាតុនេះ មានឧលបច្ច័យ និងឧលីបច្ច័យ។ ពួកជនតែងដឹងប្រវែងដោយវត្ថុនេះ ឈ្មោះថា អង្គុលៈ (ធ្នាប់ដៃ ឬរង្វាស់)។ អ្វីដែលតែងលូតលាស់ឡើង ឈ្មោះថា អង្គុលិ (ម្រាមដៃ)។

196. Añjāli.

១៩៦. ក្រោយពីអញ្ជធាតុ មានអលិបច្ច័យ។

Añja-byatti makkhana gati kantīsu, etasmā ali hoti. Añjeti bhattimanena pakāsetīti añjali=karapuṭo.

អញ្ជធាតុ ក្នុងអត្ថធ្វើឲ្យប្រាកដ, លាប, ទៅ និងប្រាថ្នា, ក្រោយពីធាតុនេះ មានអលិបច្ច័យ។ បុគ្គលតែងសម្តែងនូវសេចក្តីគោរពដោយកិរិយានេះ ឈ្មោះថា អញ្ជលិ (ការប្រណម្យដៃ ឬសំពះ)។

197. Chadā li.

១៩៧. ក្រោយពីឆទធាតុ មានលិបច្ច័យ។

Chada-saṃvaraṇe, etasmā li hoti. Chādetīti challī=sakalikā.

ឆទធាតុ ក្នុងអត្ថបិទបាំង, ក្រោយពីធាតុនេះ មានលិបច្ច័យ។ អ្វីដែលតែងបិទបាំង ឈ្មោះថា ឆល្លី (សំបកឈើ)។

198. Allyādayo.

១៩៨. ពាក្យទាំងឡាយមានអល្លិជាដើម។

Alliādayo liantā nipaccante. Ara-gamane, arati pavattatīti alli=rukkho. Nayatissa ettābhāvo, attikehi nīyatīti [Pg.284]4 nīli, ṅīmhi nīlī=gacchajāti. ‘‘Saramhā dve’’ti (1.34) lassa dvibhāve rassatte ca nillītipi hoti. Pālissa pā, pāleti rakkhatīti pāli, ṅīmhi pālī=panti. Pālissa palo, pāleti rakkhatīti palli=kuṭi. Cuda-codane, ottābhāvo, codīyatīti culli=uddhanaṃ, evamaññepi.

ពាក្យទាំងឡាយមានអល្លិជាដើម ដែលមានលិបច្ច័យជាទីបំផុត សម្រេចដោយការកំណត់ទុក (និបាតនៈ)។ អរធាតុ ក្នុងអត្ថទៅ, តែងប្រព្រឹត្តទៅ ឈ្មោះថា អល្លិ (ដើមឈើ)។ នីធាតុ មិនមានការផ្លាស់ជា អេ, អ្វីដែលពួកជនអ្នកត្រូវការតែងនាំទៅ ឈ្មោះថា នីលិ, កាលបើមាន ងីបច្ច័យ ជា នីលី (ប្រភេទឈើម្យ៉ាង)។ ដោយសូត្រថា "សរម្ហា ទ្វេ" ធ្វើទ្វិភាវៈ ល និងធ្វើឲ្យមានសំឡេងខ្លី ក៏មានរូបជា និល្លី ខ្លះដែរ។ បាលធាតុ តែងរក្សា ឈ្មោះថា បាលិ, កាលបើមាន ងីបច្ច័យ ជា បាលី (ជួរ ឬព្រះបាលី)។ បាលធាតុ ផ្លាស់ជា បល, តែងរក្សា ឈ្មោះថា បល្លិ (កុដិ ឬខ្ទម)។ ចុទធាតុ ក្នុងអត្ថជម្រុញ, មិនមានការផ្លាស់ជា ឱ, តែងត្រូវគេជម្រុញ ឈ្មោះថា ចុល្លិ (ចង្ក្រាន)។ សូម្បីពាក្យដទៃទៀត ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។

199. Pilādīhyavo.

១៩៩. ក្រោយពីបិលធាតុជាដើម មានអវោបច្ច័យ។

Pila-vattane, palla-gamane, paṇa-byavahārathutīsu, evamādīhi avo hoti. Pilyateti pelavo=lahu. Pallatīti pallavo=kisalayaṃ. Paṇīyatīti paṇavo=mudaṅgo. Evamaññepi.

បិលធាតុ ក្នុងអត្ថវិលវល់, បល្លធាតុ ក្នុងអត្ថទៅ, បណធាតុ ក្នុងអត្ថជួញដូរ និងសរសើរ, ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយមានយ៉ាងនេះជាដើម មានអវោបច្ច័យ។ អ្វីដែលតែងវិលវល់ ឈ្មោះថា បេលវៈ (ស្រាល)។ អ្វីដែលតែងលូតលាស់ទៅ ឈ្មោះថា បល្លវៈ (ត្រួយ, ស្លឹកខ្ចី)។ អ្វីដែលគេតែងសរសើរ ឈ្មោះថា បណវៈ (ស្គរតូច)។ សូម្បីពាក្យដទៃទៀត ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។

200. Sāḷavādayo.

២០០. ពាក្យទាំងឡាយមានសាលវៈជាដើម។

Sāḷavaādayo avantā nipaccante. Sala-gamanattho, upantassa dīgho ḷattañca nipātanā. Salati pavattatīti sāḷa vo=abhisaṅkhataṃ badarādiphalakhādanīyaṃ. Kita-nivāse, ettābhāvo, ketatīti kitavo=jūtakāro, coro ca. Mū-bandhane, ūssa rassattaṃ, tuña cāvassa, munāti bandhatīti mutavo=caṇḍālo. Vala valla-saṃvaraṇe, ḷattaṃ, valati, valyateti vā vaḷavā=turaṅgakantā. Mura-saṃveḷane, murīyatīti muravo=mudaṅgo, evamaññepi.

ពាក្យទាំងឡាយមានសាលវៈជាដើម ដែលមានអវបច្ច័យជាទីបំផុត សម្រេចដោយការកំណត់ទុក (និបាតនៈ)។ សលធាតុ មានអត្ថថាទៅ, ធ្វើស្រៈខាងចុងឲ្យវែង និងផ្លាស់ ល ជា ឡ ដោយការកំណត់ទុក។ អ្វីដែលតែងប្រព្រឹត្តទៅ ឈ្មោះថា សាលវៈ (គ្រឿងផ្សំធ្វើពីផ្លែឈើមានផ្លែពុទ្រាជាដើមសម្រាប់បរិភោគ)។ កិតធាតុ ក្នុងអត្ថលំនៅ, មិនមានការផ្លាស់ជា អេ, តែងរស់នៅ ឈ្មោះថា កិតវៈ (អ្នកលេងល្បែងភ្នាល់ ឬចោរ)។ មូធាតុ ក្នុងអត្ថចង, ធ្វើ ូ ឲ្យខ្លី និងមាន ត និង ឧ បច្ច័យ, តែងចង ឈ្មោះថា មុតវៈ (ពួកចណ្ឌាល)។ វលធាតុ ឬវល្លធាតុ ក្នុងអត្ថបិទបាំង, ផ្លាស់ ល ជា ឡ, តែងបិទបាំង ឈ្មោះថា វាឡវា (សេះញី)។ មុរធាតុ ក្នុងអត្ថព័ទ្ធជុំវិញ, តែងត្រូវគេព័ទ្ធជុំវិញ ឈ្មោះថា មុរវៈ (ស្គរធំ)។ សូម្បីពាក្យដទៃទៀត ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។

201. Sarā āvo.

២០១. ក្រោយពីសរធាតុ មានអាវោបច្ច័យ។

Saratismā āvo hoti. Sarati pavattatīti sarāvo=bhājanaviseso.

ក្រោយពីសរធាតុ មានអាវោបច្ច័យ។ អ្វីដែលតែងប្រព្រឹត្តទៅ ឈ្មោះថា សរាវៈ (ភាជន៍ពិសេសម្យ៉ាង ឬចានកំប៉ោង)។

202. Ala mala bilā ṇuvo.

២០២. អលធាតុ មលធាតុ និងពិលធាតុ សម្រេចដោយណុវោបច្ច័យ។

Ala-bandhane[Pg.285], mala malla-dhāraṇe, bila-bhedane, etehi ṇuvo hoti. Latāhi alīyatīti āluvo=gacchajāti. Malati dhāretīti māluvo=pattalatā. Bilati bhindatīti beluvo=rukkho.

អលធាតុ ក្នុងអត្ថចង, មលធាតុ ឬមល្លធាតុ ក្នុងអត្ថទ្រទ្រង់, ពិលធាតុ ក្នុងអត្ថបំបែក, ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយនេះ មានណុវោបច្ច័យ។ អ្វីដែលតែងតោងទាមដោយវល្លិទាំងឡាយ ឈ្មោះថា អាលុវៈ (ប្រភេទឈើវល្លិម្យ៉ាង ឬមើមដំឡូង)។ អ្វីដែលតែងទ្រទ្រង់ ឈ្មោះថា មាលុវៈ (វល្លិមានស្លឹកធំ)។ អ្វីដែលតែងបំបែក ឈ្មោះថា ពេលុវៈ (ដើមព្នៅ)។

203. Gātvī vo.

២០៣. ក្រោយពីកាធាតុ និងគាធាតុ មានអីវោបច្ច័យ។

Kā gā-saddetīmasmā īvo hoti. Gāyanti etāyāti gīvā=galo.

ក្រោយពីកាធាតុ និងគាធាតុ ក្នុងអត្ថបន្លឺសំឡេង មានអីវោបច្ច័យ។ ពួកជនតែងបន្លឺសំឡេងដោយអវយវៈនេះ ឈ្មោះថា គីវា (ក)។

204. Suto kvatvā.

២០៤. ក្រោយពីសុធាតុ មានក្វបច្ច័យ និងក្វាបច្ច័យ។

Su-savanetīmasmā kva kvā honti. Suṇātīti suvo=kīro. Suvā=suṇo.

ក្រោយពីសុធាតុ ក្នុងអត្ថស្តាប់ មានក្វបច្ច័យ និងក្វាបច្ច័យ។ សត្វដែលតែងស្តាប់ ឈ្មោះថា សុវៈ (សត្វសេក)។ ឈ្មោះថា សុវា (សត្វឆ្កែ)។

205. Vidvā.

២០៥. វិទ្វា។

Vidatismā kvā pararūpābhāvo a nipaccante. Vidati jānātīti vidvā=vidū.

ក្រោយពីវិទធាតុ មានក្វាបច្ច័យ មិនមានការធ្វើរូបឲ្យដូចតួខាងក្រោយ និងសម្រេចដោយការកំណត់ទុក។ ជនណា តែងដឹង ជននោះ ឈ្មោះថា វិទ្វា (អ្នកប្រាជ្ញ ឬវិទូ)។

206. Thuto revo.

២០៦. ក្រោយពីថុធាតុ មានរេវោបច្ច័យ។

Thu-abhitthave, etasmā revo hoti. Thavati siñcatīti thevo=phusitaṃ.

ថុធាតុ ក្នុងអត្ថសរសើរ, ក្រោយពីធាតុនេះ មានរេវោបច្ច័យ។ អ្វីដែលតែងស្រោចស្រព ឈ្មោះថា ថេវៈ (តំណក់ទឹក)។

207. Samā rivo.

២០៧. ក្រោយពីសមធាតុ មានរិវោបច្ច័យ។

Sama-upasame, etasmā rivo hoti. Sameti upasametīti sivo=umāpati, sivā=sigālo, sivaṃ=santi.

សមធាតុ ក្នុងអត្ថស្ងប់រំងាប់, ក្រោយពីធាតុនេះ មានរិវោបច្ច័យ។ អ្វីដែលតែងស្ងប់រំងាប់ ឈ្មោះថា សិវៈ (ព្រះសិវៈ)។ ឈ្មោះថា សិវា (សត្វចចក)។ ឈ្មោះថា សិវៈ (សេចក្តីស្ងប់ ឬព្រះនិព្វាន)។

208. Chadā ravi.

២០៨. ក្រោយពីឆទធាតុ មានរវិបច្ច័យ។

Chada-saṃvaraṇe[Pg.286], etasmā ravi hoti. Chādetīti chavi=juti.

ឆទធាតុ ក្នុងអត្ថបិទបាំង, ក្រោយពីធាតុនេះ មានរវិបច្ច័យ។ អ្វីដែលតែងបិទបាំង ឈ្មោះថា ឆវិ (ស្បែក ឬពន្លឺ)។

209. Pūra timā kiso rasso ca.

២០៩. ក្រោយពីបូរធាតុ និងតិមធាតុ មានកិសោបច្ច័យ និងធ្វើស្រៈខាងដើមឲ្យខ្លី។

Pūra-pūraṇe, tima-temane, etehi kiso hoti ūssa rasso ca. Pūretīti puriso=pumā. (Pure uccaṭṭhāne seti pavattatīti vā puriso=sova.) Temetīti timisaṃ=tamo.

បូរធាតុ ក្នុងអត្ថបំពេញ, តិមធាតុ ក្នុងអត្ថសើម, ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយនេះ មានកិសោបច្ច័យ និងធ្វើ ូ ឲ្យខ្លី។ ជនណា តែងបំពេញ ជននោះ ឈ្មោះថា បុរិសៈ (បុរស)។ (ឬមួយថា តែងដេក ឬប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទីខ្ពស់ ឈ្មោះថា បុរិសៈ គឺបុគ្គលនោះឯង)។ អ្វីដែលតែងធ្វើឲ្យសើម ឈ្មោះថា តិមិសៈ (សេចក្តីងងឹត)។

210. Karā īso.

២១០. ក្រោយពីករធាតុ មានអីសោបច្ច័យ។

Karotismā īso hoti. Karīyatīti karīsaṃ=gūthaṃ.

ក្រោយពីករធាតុ មានអីសោបច្ច័យ។ អ្វីដែលគេតែងធ្វើ ឈ្មោះថា ករីសៈ (លាមក)។

211. Sirīsādayo.

២១១. ពាក្យទាំងឡាយមានសិរីសៈជាដើម។

Sirīsaādayo īsantā nipaccante. Saratissa assi, sappadaṭṭhakālādīsu sarīyatīti sirīso=rukkho. Pūrissa rassattaṃ, pūretīti purīsaṃ=gūthaṃ. Talissa dīgho, talati sattānaṃ patiṭṭhānaṃ bhavatīti tālīsaṃ=osadhiviseso, evamaññepi.

ពាក្យទាំងឡាយមានសិរីសៈជាដើម ដែលមានអីសបច្ច័យជាទីបំផុត សម្រេចដោយការកំណត់ទុក (និបាតនៈ)។ សរធាតុ ផ្លាស់ជា សិ, តែងរលាយទៅក្នុងកាលដែលត្រូវពស់ខាំជាដើម ឈ្មោះថា សិរីសៈ (ដើមច្រេស)។ បូរធាតុ ធ្វើឲ្យខ្លី, តែងបំពេញ ឈ្មោះថា បុរីសៈ (លាមក)។ តលធាតុ ធ្វើឲ្យវែង, តែងជាទីតម្កល់នៃសត្វទាំងឡាយ ឈ្មោះថា តាលីសៈ (ដើមតាលីសបត្រ)។ សូម្បីពាក្យដទៃទៀត ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។

212. Karā ribbiso.

២១២. ក្រោយពីករធាតុ មានរិព្វិសោបច្ច័យ។

Karotismā ribbiso hoti. Karīyatīti kibbisaṃ=pāpaṃ.

ក្រោយពីករធាតុ មានរិព្វិសោបច្ច័យ។ អ្វីដែលគេតែងធ្វើ ឈ្មោះថា គិព្វិសៈ (បាប ឬទោស)។

213. Sasāsa vasa visa hana vana manāna kamā so.

២១៣. ក្រោយពីសសធាតុ អសធាតុ វសធាតុ វិសធាតុ ហនធាតុ វនធាតុ មនធាតុ អនធាតុ និងកមធាតុ មានសោបច្ច័យ។

Sasa-gati hiṃsā vissasa pāṇanesu, asa-khepane, vasa-nivāse, visa-pavisane, hana-hiṃ sāyaṃ, vana sana-sambhattiyaṃ, mana-ñāṇe, ana-pāṇane, kama-icchāyaṃ, etehi so hoti, sasanti jīvanti sattā etenāti sassaṃ=kalamādi, asati khipatīti asso=hayo[Pg.287]. Vasanti etthāti vassaṃ=saṃvaccharo. Visatīti vesso=tatiyavaṇṇo. Haññateti haṃso=sitacchado. Vanoti pattharatīti vaṃso=santāno, veḷu ca. Maññateti maṃsaṃ=pisitaṃ, anati jīvati etenāti aṃso=ekāṭṭhāso, bhujasiro ca. Kāmīyatīti kaṃso=parimāṇaṃ.

សសធាតុ ក្នុងអត្ថទៅ, បៀតបៀន, ទុកចិត្ត និងរស់នៅ, អសធាតុ ក្នុងអត្ថចោល, វសធាតុ ក្នុងអត្ថរស់នៅ, វិសធាតុ ក្នុងអត្ថចូលទៅ, ហនធាតុ ក្នុងអត្ថបៀតបៀន, វនធាតុ និងសនធាតុ ក្នុងអត្ថសេពគប់, មនធាតុ ក្នុងអត្ថដឹង, អនធាតុ ក្នុងអត្ថដកដង្ហើម, កមធាតុ ក្នុងអត្ថប្រាថ្នា, ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយនេះ មានសោបច្ច័យ។ សត្វទាំងឡាយតែងរស់នៅដោយសារវត្ថុនេះ ឈ្មោះថា សស្សៈ (ស្រូវសាលីជាដើម)។ សត្វដែលតែងរត់លឿន ឈ្មោះថា អស្សៈ (សេះ)។ កាលដែលពួកជនតែងរស់នៅ ឈ្មោះថា វស្សៈ (ឆ្នាំ ឬរដូវភ្លៀង)។ ជនដែលតែងចូលទៅក្នុងជំនួញ ឈ្មោះថា វេស្សៈ (វណ្ណៈទីបី ឬឈ្មួញ)។ សត្វដែលតែងហើរទៅ ឈ្មោះថា ហំសៈ (សត្វហង្ស)។ អ្វីដែលតែងផ្សព្វផ្សាយទៅ ឈ្មោះថា វំសៈ (វង្សត្រកូល ឬដើមឫស្សី)។ អ្វីដែលគេតែងដឹង ឈ្មោះថា មំសៈ (សាច់)។ អ្វីដែលតែងរស់នៅដោយសារចំណែកនេះ ឈ្មោះថា អំសៈ (ចំណែកមួយ ឬស្មា)។ អ្វីដែលគេតែងប្រាថ្នា ឈ្មោះថា កំសៈ (ភាជន៍សំរិទ្ធ ឬរង្វាស់)។

214. Āmi thu ku sīto saka.

២១៤. ក្រោយពី អា-បុព្វៈ មិធាតុ, ថុធាតុ, កុធាតុ និងសីធាតុ មានសកបច្ច័យ។

Āpubbo mi-pakkhepe, thu-abhitthave ku-sadde, sī-saye, etehi saka hoti. Āmīyati anto pakkhipīyatīti āmisaṃ=bhakkhaṃ. Thavīyatīti thuso=vīhitaco. Kavati vātena nadatīti kuso=tiṇaviseso. Sayanti ettha ūkāti sīsaṃ=muddhā, kālatipu ca.

មិធាតុ មាន អា-ឧបសគ្គនៅខាងមុខ ក្នុងអត្ថដាក់បញ្ចូល, ថុធាតុ ក្នុងអត្ថសរសើរ, កុធាតុ ក្នុងអត្ថបន្លឺសំឡេង, សីធាតុ ក្នុងអត្ថដេក, ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយនេះ មានសកបច្ច័យ។ អ្វីដែលគេតែងដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងមាត់ ឈ្មោះថា អាមិសៈ (អាហារ)។ អ្វីដែលគេតែងបាចសាច ឈ្មោះថា ថុសៈ (អង្កាម)។ អ្វីដែលតែងបន្លឺសំឡេងដោយសារខ្យល់ ឈ្មោះថា កុសៈ (ស្បូវភ្លាំង)។ អវយវៈដែលចៃទាំងឡាយតែងដេកនៅ ឈ្មោះថា សីសៈ (ក្បាល ឬសំណប៉ាហាំងខ្មៅ)។

215. Phassādayo.

២១៥. ពាក្យទាំងឡាយមានផស្សៈជាដើម។

Phassaādayo sakaantā nipaccante. Phusa-samphasse, ussatthaṃ, phusatīti phasso=kāyaviññāṇavisayo. Phusso=nakkhattaṃ. Pusa posane, posīyatīti pussaṃ=phalaviseso. Bhū-sattāyaṃ, bhūssa rasso, abhavīti bhusaṃ=tucchadhaññaṃ, aṃkissa uka, aṅketi anena aññeti aṅkuso=gajapatodo. Phāya-vuddhiyaṃ, papubbo, yalopo, phāyati vuddhiṃ gacchatīti papphāsaṃ=dehakoṭṭhāsaviseso. Kalismā sassa māña, kulismā ca, kalīyati parimīyatīti kammāso=sabalo, kammāsaṃ=pāpaṃ. Kulati pattharatīti kummāso=bhakkhaviseso. Manissa jūka, maññati sadhanattaṃ etāyāti mañjūsā=kaṭṭhapeḷā. Pīssa yūka, piṇetīti pīyūsaṃ=amataṃ. Kula-saṃvaraṇe, ika, kulīyati saṃvarīyatīti kulisaṃ=vajiraṃ[Pg.288]. Bala-saṃvaraṇe, ika, lassa ḷattañca, balati etena macche gaṇhātīti baḷiso=macchavedhanaṃ. Mahissa eka, mahīyatīti mahesī=katābhisekā padhānitthī, evamaññepi.

ពាក្យទាំងឡាយមានផស្សៈជាដើម ដែលមានសកបច្ច័យជាទីបំផុត សម្រេចដោយការកំណត់ទុក (និបាតនៈ)។ ផុសធាតុ ក្នុងអត្ថពាល់ត្រូវ, ផ្លាស់ ឧ ជា អ, តែងពាល់ត្រូវ ឈ្មោះថា ផស្សៈ (ផស្សៈ ឬអារម្មណ៍នៃកាយវិញ្ញាណ)។ ឈ្មោះថា ផុស្សៈ (នក្ខត្តឫក្សផុស្សៈ)។ បុសធាតុ ក្នុងអត្ថចីញ្ចឹម, តែងត្រូវគេចិញ្ចឹម ឈ្មោះថា បុស្សៈ (ផ្កាយបុស្សៈ)។ ភូធាតុ ក្នុងអត្ថមាន, ធ្វើ ូ ឲ្យខ្លី, តែងមាន ឈ្មោះថា ភុសៈ (អង្កាម ឬស្រូវស្កក)។ អង្កធាតុ មាន ឧកបច្ច័យ, តែងទាក់ដោយវត្ថុនេះ ឈ្មោះថា អង្កុសៈ (កង្កុះដំរី)។ ផាយធាតុ ក្នុងអត្ថចម្រើន, មាន ប-ឧបសគ្គនៅខាងមុខ, លុប យ, តែងចម្រើនឡើង ឈ្មោះថា បប្ផាសៈ (សួត)។ កលធាតុ ផ្លាស់ ស ជា មាញ្ញ (ឬ កុលធាតុ ផងដែរ), តែងត្រូវគេវាស់វែង ឈ្មោះថា កម្មាសៈ (ពពាល ឬខ្លារខិន), កម្មាសៈ (បាប)។ កុលធាតុ តែងផ្សព្វផ្សាយទៅ ឈ្មោះថា កុម្មាសៈ (នំកុម្មាស)។ មនធាតុ មាន ជូកបច្ច័យ, តែងដឹងនូវទ្រព្យដោយវត្ថុនេះ ឈ្មោះថា មញ្ជូសា (ហឹបឈើ)។ បីធាតុ មាន យូកបច្ច័យ, តែងធ្វើឲ្យឆ្អែត ឈ្មោះថា បីយូសៈ (ទឹកអម្រឹត)។ កុលធាតុ ក្នុងអត្ថបិទបាំង, មាន អិកបច្ច័យ, តែងបិទបាំង ឈ្មោះថា កុលិសៈ (កែវវជិរៈ)។ ពលធាតុ ក្នុងអត្ថបិទបាំង, មាន អិកបច្ច័យ, ផ្លាស់ ល ជា ឡ, តែងចាប់ត្រីដោយវត្ថុនេះ ឈ្មោះថា បឡិសៈ (ផ្លែសន្ទូច)។ មហធាតុ មាន ឯកបច្ច័យ, តែងត្រូវគេបូជា ឈ្មោះថា មហេសី (ព្រះមហេសី)។ សូម្បីពាក្យដទៃទៀត ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។

216. Suto ṇisaka.

២១៦. ក្រោយពីសុធាតុ មានណិសកបច្ច័យ។

Suṇātismā ṇisaka hoti. Suṇātīti suṇisā=puttabhariyā.

ក្រោយពីសុធាតុ មានណិសកបច្ច័យ។ នាងណា តែងស្តាប់បង្គាប់ នាងនោះ ឈ្មោះថា សុណិសា (កូនប្រសារស្រី)។

217. Vetāta yu panāla kala camā aso.

២១៧. វេតធាតុ អតធាតុ យុធាតុ បនធាតុ អលធាតុ កលធាតុ និងចមធាតុ មានអសោបច្ច័យ។

Veta-suttiyo dhātu, ata-sātaccagamane, yu-missane, panathutiyaṃ, ala-bandhane, kala-saṅkhyāne, cama-adane, etehi aso hoti. Vetati pavattatīti vetaso=vānīro. Atati vāterito niccaṃ vedhattaṃ yātīti ataso=vanappativiseso vīmhi abhasī=gacchaviseso. Yavīyati missīyatīti yavaso=pasughāso. Paññate thavīyateti panaso=kaṇḍaṇīphalo. Alīyati bandhiyatīti alaso=mandakārī. Kalīyatīti kalaso=kumbho. Camati adati anenāti camaso=homabhājanaṃ.

វេតធាតុ ក្នុងអត្ថត្បាញ, អតធាតុ ក្នុងអត្ថទៅជានិច្ច, យុធាតុ ក្នុងអត្ថលាយឡំ, បនធាតុ ក្នុងអត្ថសរសើរ, អលធាតុ ក្នុងអត្ថចង, កលធាតុ ក្នុងអត្ថរាប់, ចមធាតុ ក្នុងអត្ថបរិភោគ, ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយនេះ មានអសោបច្ច័យ។ អ្វីដែលតែងប្រព្រឹត្តទៅ ឈ្មោះថា វេតសៈ (ដើមផ្តៅ)។ អ្វីដែលតែងត្រូវខ្យល់បក់បោកហើយញាប់ញ័រជានិច្ច ឈ្មោះថា អតសៈ (ដើមធ្មា), កាលបើមាន វីបច្ច័យ ជា អភសី (ប្រភេទឈើម្យ៉ាង)។ អ្វីដែលគេតែងលាយឡំ ឈ្មោះថា យវសៈ (ស្មៅសម្រាប់សត្វស៊ី)។ អ្វីដែលគេតែងដឹង ឬសរសើរ ឈ្មោះថា បនសៈ (ដើមខ្នុរ)។ ជនណា តែងយឺតយ៉ាវ ជននោះ ឈ្មោះថា អលសៈ (មនុស្សខ្ជិលច្រអូស)។ អ្វីដែលគេតែងរាប់ ឈ្មោះថា កលសៈ (ក្អម)។ ពួកជនតែងបរិភោគដោយវត្ថុនេះ ឈ្មោះថា ចមសៈ (ស្លាបព្រា ឬភាជន៍សម្រាប់បូជា)។

218. Vaya diva kara karehyasaṇasakapāsakasā.

២១៨. ក្រោយពីវយធាតុ ទិវធាតុ ករធាតុ និងករធាតុ មានអសណបច្ច័យ, អសបច្ច័យ, កបាសបច្ច័យ និងកសាបច្ច័យ តាមលំដាប់។

Vayatyādīhi asaṇaādayo honti yathākkamaṃ. Vayati gacchatīti vāyaso=kāko. Dibbanti etthāti divaso=dinaṃ. Karīyatīti kappāso=suttasambhavo. Kibbisaṃ karotīti kakkaso=pharuso.

ក្រោយពីវយធាតុជាដើម មានអសណបច្ច័យជាដើម តាមលំដាប់។ សត្វដែលតែងហើរទៅ ឈ្មោះថា វាយសៈ (សត្វក្អែក)។ កាលដែលពួកជនតែងរុងរឿង ឈ្មោះថា ទិវសៈ (ថ្ងៃ)។ អ្វីដែលគេតែងធ្វើជាសរសៃអំបោះ ឈ្មោះថា កប្បាសៈ (កប្បាស)។ អ្វីដែលតែងធ្វើឲ្យអាក្រក់ ឈ្មោះថា កក្កសៈ (គ្រើម ឬទ្រគោះបោះបោក)។

219. Sasa masa daṃsāsā su.

២១៩. ក្រោយពីសសធាតុ មសធាតុ ទំសធាតុ និងអសធាតុ មានសុបច្ច័យ។

Sasādīhi [Pg.289] su hoti. Sasati jīvatīti sassu=jayampatīnaṃ mātā. Masīyatīti massu=purisamukhe pavaddhalomāni. ‘‘Lopo’’ti (1.39) niggahītalopo, daṃsīyati bandhamanenāti dassu=coro. Asīyati khipīyatīti assu=bappo.

ក្រោយពីសសធាតុជាដើម មានសុបច្ច័យ។ នាងណា តែងរស់នៅចិញ្ចឹម នាងនោះ ឈ្មោះថា សស្សុ (ម្តាយក្មេក)។ អ្វីដែលគេតែងស្ទាបអង្អែល ឈ្មោះថា មស្សុ (ពុកចង្ការ)។ ដោយសូត្រថា "លោបោ" លុបនិគ្គហិត, ជនណា តែងបៀតបៀន ជននោះ ឈ្មោះថា ទស្សុ (ចោរ)។ អ្វីដែលតែងហូរចេញមក ឈ្មោះថា អស្សុ (ទឹកភ្នែក)។

220. Vidā dasuka.

២២០. ក្រោយពីវិទធាតុ មានទសុកបច្ច័យ។

Vidismā dasuka hoti. Vidati jānātīti viddasu=vidvā.

ក្រោយពីវិទធាតុ មានទសុកបច្ច័យ។ ជនណា តែងដឹង ជននោះ ឈ្មោះថា វិទ្ទសុ (អ្នកប្រាជ្ញ)។

221. Sasā rīho.

២២១. ក្រោយពីសសធាតុ មានរីហោបច្ច័យ។

Sasatismā rīho hoti. Sasati hiṃsatīti sīho=kesarī.

បច្ច័យ រី (rī) និង ហោ (ho) មានក្រោយពីធាតុ សស (sasa)។ សត្វណាដែលបៀតបៀន (សសតិ) ហេតុនោះ សត្វនោះឈ្មោះថា សីហៈ (សីហោ) = សត្វសិង្ហ (កេសរី)។

222. Jīvāmā ho vamā ca.

២២២. បច្ច័យ ហោ (ho) និង វមា (vamā) មានក្រោយពីធាតុ ជីវ (jīva) និងធាតុ អម (ama)។

Jīva-pāṇadhāraṇe, ama-gamane, etehī ho hoti, vamā cāntādesā yathākkamaṃ, ādesavidhānaṃ pana pararūpabādhanatthaṃ. ‘‘Byañjane dīgharassā’’ti (1.39) rassattaṃ, jīvanti etāyāti jivhā=rasanā. Amati pavattatīti amhaṃ=asmā. Papubbe amati pavattatīti pamhaṃ=pakhumaṃ.

ធាតុ ជីវ (jīva) ក្នុងអត្ថថា ទ្រទ្រង់ជីវិត (បាណធារណៈ), ធាតុ អម (ama) ក្នុងអត្ថថា ទៅ (គមនៈ), បច្ច័យ ហោ (ho) និង វមា (vamā) មានក្រោយពីធាតុទាំងឡាយនេះ ហើយជាការទេសៈជំនួសខាងចុងតាមលំដាប់, ម្យ៉ាងទៀត វិធីនៃការទេសៈនេះ គឺដើម្បីឃាត់នូវសភាពរូបខាងក្រោយ។ មានការធ្វើឲ្យស្រៈខ្លី (រស្សៈ) ដោយសូត្រថា “Byañjane dīgharassā” (១.៣៩)។ សត្វទាំងឡាយរស់នៅដោយសារអវយវៈនេះ ហេតុនោះ អវយវៈនោះឈ្មោះថា ជិវ្ហា (អណ្តាត) = រសនា។ វាតែងប្រព្រឹត្តទៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា អម្ហៈ = អស្មា (ថ្ម)។ ធាតុ អម (ama) មាន ប-បុព្វបទ តែងប្រព្រឹត្តទៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា បម្ហៈ = បខុមៈ (រោមភ្នែក)។

223. Taṇhādayo.

២២៣. ពាក្យមាន តណ្ហា ជាដើម។

Taṇhaādayo hantā nipaccante. Tasa-pipāsāyaṃ, sassa ṇattaṃ, evamupari ca, tasati pātumicchati etāyāti taṇhā=lo bho. Kasa-vilekhane, kasatīti kaṇho=kāḷo. Juta-dittiyaṃ, tassa ṇattaṃ, ottābhāvo ca, jotetīti juṇhā=canda- pabhā[Pg.290]. Mīlissa ḷo, nimīlantyanena akkhīnīti mīḷhaṃ-gūthaṃ. Gāhissa ḷo, gayhatīti gāḷhaṃ, dahissa ḷo, dahatīti daḷhaṃ, bahissa ḷo, dīgho ca, bahati vuddhiṃ vacchatīti bāḷhaṃ, ete tayo daḷhatthā. Gamissa assi, gacchatīti gimho-nidāgho. Paṭakalānaṃ aka ca, paṭati yātīti paṭaho=bheriviseso. Kalīyati parimīyati anena sūrabhāvoti kalaho=vivādo. Kaṭavarānaṃ āka, kaṭanti ettha osadhādiṃ maddantīti kaṭāho=bhājanaviseso. Varīyatīti varāho=sūkaro. Lunātissa o, lunāti etenāti lohaṃ=ayādi. Evamaññepi.

ពាក្យមាន តណ្ហា ជាដើម សម្រេចដោយការចុះបច្ច័យ ហ (ha) ខាងចុង។ ធាតុ តស (tasa) ក្នុងអត្ថថា ស្រេកឃ្លាន (បិបាសា), ធ្វើ ស-អក្សរ ឲ្យជា ណ-អក្សរ, ខាងលើក៏ដូចគ្នា, សត្វតែងស្រេកឃ្លាន ឬចង់ផឹកដោយសារធម្មជាតិនេះ ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះឈ្មោះថា តណ្ហា = លោភៈ។ ធាតុ កស (kasa) ក្នុងអត្ថថា ភ្ជួររាស់ ឬឆ្កូត (វិលេខនៈ), តែងភ្ជួររាស់ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កណ្ហៈ = កាលៈ (ខ្មៅ)។ ធាតុ ជុត (juta) ក្នុងអត្ថថា ភ្លឺស្វាង (ទិត្តិ), ធ្វើ ត-អក្សរ ឲ្យជា ណ-អក្សរ និងមានការធ្វើជា ឱ-ការៈ, តែងភ្លឺស្វាង ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ជុណ្ហា = ចន្ទប្បភា (ពន្លឺព្រះចន្ទ)។ ធាតុ មីលិ (mīli) មានការជំនួសជា ឡ (ḷo), ភ្នែកទាំងឡាយតែងធ្មេចចុះដោយសារវត្ថុនេះ ហេតុនោះ វត្ថុនោះឈ្មោះថា មីឡ្ហៈ = គូថៈ (លាមក)។ ធាតុ គាហ (gāha) មានការជំនួសជា ឡ្ហ (ḷha), តែងត្រូវគេកាន់យក ហេតុនោះ ឈ្មោះថា គាឡ្ហៈ, ធាតុ ទហ (daha) មានការជំនួសជា ឡ្ហ (ḷha), តែងដុត ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ទឡ្ហៈ, ធាតុ ពហ (baha) មានការជំនួសជា ឡ្ហ (ḷha) និងធ្វើស្រៈឲ្យវែង (ទីឃៈ), តែងចម្រើនលូតលាស់ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ពាឡ្ហៈ, ពាក្យទាំងបីនេះមានអត្ថថា មាំមួន (ទឡ្ហត្ថៈ)។ ធាតុ គម (gama) មានការចុះ អស្សិ (assi), តែងទៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា គិម្ហៈ = និទាឃៈ (រដូវក្តៅ)។ ធាតុ បដ (paṭa) និងធាតុ កល (kala) មានការចុះ អក (aka) ខាងចុង, តែងទៅ ឬបន្លឺឡើង ហេតុនោះ ឈ្មោះថា បដហៈ = ស្គរម្យ៉ាង។ ភាពជាអ្នកក្លាហានតែងត្រូវគេវាស់វែងដោយសារការនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កលហៈ = វិវាទៈ (ការឈ្លោះប្រកែក)។ ធាតុ កដ (kaṭa) និងធាតុ វរ (vara) មានការចុះ អាក (āka), គេតែងបុកកិនថ្នាំជាដើមក្នុងភាជនៈនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កដាហៈ = ខ្ទះ ឬភាជនៈម្យ៉ាង។ តែងត្រូវគេជ្រើសរើស ហេតុនោះ ឈ្មោះថា វរាហៈ = សូករៈ (ជ្រូក)។ ធាតុ លុ (lu) មានការធ្វើជា ឱ (o), គេតែងកាត់ដោយសារលោហៈនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា លោហៈ = ដែកជាដើម។ ពាក្យដទៃទៀតក៏ដូចគ្នាដែរ។

224. Paṇussahā hihī ṇoḷaṅa ca.

២២៤. បច្ច័យ ហិ (hi) និង ហី (hī) មានក្រោយពីធាតុ បណ (paṇa) និង ឧស្សហ (ussaha) តាមលំដាប់, និងមានការទេសៈជា ណ (ṇo) និង ឡង (ḷaṅa) ខាងចុង។

Paṇā upubbasahā ca hihī honti yathākkamaṃ, ṇaoḷaṅa cāntādesā, ādesavidhānasāmatthiyā pararūpābhāvo, paṇīyati voharīyatīti paṇhi=pādassa pacchābhāgo. Ussahatīti ussāḷhī-vīriyaṃ.

បច្ច័យ ហិ (hi) និង ហី (hī) មានក្រោយពីធាតុ បណ (paṇa) និងធាតុ សហ (saha) ដែលមាន ឧ-បុព្វបទ តាមលំដាប់, និងមានការទេសៈជា ណ (ṇo) និង ឡង (ḷaṅa) ខាងចុង, ដោយអំណាចនៃវិធីទេសៈនេះ មិនមានសភាពរូបខាងក្រោយឡើយ។ តែងត្រូវគេជួញដូរ ឬចរចា ហេតុនោះ ឈ្មោះថា បណ្ហិ (កែងជើង) = ផ្នែកខាងក្រោយនៃជើង។ តែងព្យាយាម ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ឧស្សាឡ្ហី = វីរិយៈ (សេចក្តីព្យាយាម)។

225. Khī mi pī cu mā vākāhi ḷo ussa vā dīgho ca.

២២៥. បច្ច័យ ឡោ (ḷo) មានក្រោយពីធាតុទាំងឡាយគឺ ឃី (khī), មិ (mi), បី (pī), ចុ (cu), មា (mā), វា (vā), កា (kā) និងមានការធ្វើស្រៈ ឧ (u) ឲ្យជាទីឃៈខ្លះ។

Khī-khaye, mi-pakkhepe, pī-tappane, cu-cavane, mā-māne, vī vā-gamane, kā gā-sadde, etehi ḷo hoti, ukārassa vā dīgho ca. Khīyatīti khelo=lālā. Mīyati pakkhipīyatīti meḷā=masi. Piṇetīti peḷā=bhājanaviseso. Cavatīti cūḷā=sikhā. Coḷo=pilotiko. Mīyati parimīyatīti māḷo=ekakūṭasaṅgahito anekakoṇavanto paṭissayaviseso. Vāti gacchatīti vāḷo=caṇḍamigo. Kāyati pharusaṃ vadatīti kāḷo=kaṇho, vīmhi kāḷī=kaṇhā.

ធាតុ ឃី (khī) ក្នុងអត្ថថា អស់ទៅ (ខយៈ), ធាតុ មិ (mi) ក្នុងអត្ថថា បោះចោល ឬដាក់បញ្ចូល (បក្ខេបៈ), ធាតុ បី (pī) ក្នុងអត្ថថា ធ្វើឲ្យឆ្អែតស្កប់ស្កល់ (តប្បនៈ), ធាតុ ចុ (cu) ក្នុងអត្ថថា ច្យុត ឬឃ្លាត (ចវនៈ), ធាតុ មា (mā) ក្នុងអត្ថថា វាស់វែង (មានៈ), ធាតុ វី (vī) និងធាតុ វា (vā) ក្នុងអត្ថថា ទៅ (គមនៈ), ធាតុ កា (kā) និងធាតុ គា (gā) ក្នុងអត្ថថា បន្លឺសំឡេង (សទ្ទៈ), បច្ច័យ ឡោ (ḷo) មានក្រោយពីធាតុទាំងឡាយនេះ និងមានការធ្វើ ឧ-ការៈ ឲ្យជាទីឃៈខ្លះ។ តែងអស់ទៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ខេឡោ (ទឹកមាត់) = លាលា។ តែងត្រូវគេដាក់បញ្ចូល ហេតុនោះ ឈ្មោះថា មេឡា (ទឹកខ្មៅ) = មសិ។ តែងធ្វើឲ្យឆ្អែតស្កប់ស្កល់ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា បេឡា = ភាជនៈម្យ៉ាង (កន្ត្រក)។ តែងឃ្លាតទៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ចូឡា (កំប៉ោយ ឬជុក) = សិខា។ ចោឡោ = សំពត់ចាស់ (បិលោតិកៈ)។ តែងត្រូវគេវាស់វែង ហេតុនោះ ឈ្មោះថា មាលោ = សាលាដែលមានកំពូលតែមួយ និងមានជ្រុងច្រើន។ តែងទៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា វាឡោ = សត្វសាហាវ (ចណ្ឌមិគៈ)។ តែងបន្លឺសំឡេង ឬនិយាយទ្រគោះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កាលោ = កណ្ហៈ (ខ្មៅ), ក្នុងឥត្ថីលិង្គជា កាលី = កណ្ហា។

226. Guto ḷaka ca.

២២៦. បច្ច័យ ឡកៈ (ḷaka) និង ឡោ (ḷo) មានក្រោយពីធាតុ គុ (gu)។

Gu-saddetīmasmā [Pg.291] ḷaka hoti ḷo ca. Gavati pavattati etenāti guḷo=ucchuvikāro. Goḷo=lakuṇḍako.

បច្ច័យ ឡកៈ (ḷaka) និង ឡោ (ḷo) មានក្រោយពីធាតុ គុ (gu) ក្នុងអត្ថថា បន្លឺសំឡេង (សទ្ទៈ) នេះ។ តែងបន្លឺឡើង ឬប្រព្រឹត្តទៅដោយសារវត្ថុនេះ ហេតុនោះ វត្ថុនោះឈ្មោះថា គុឡោ (ស្ករអំពៅ) = ឧច្ឆុវិការៈ។ គោឡោ = ដុំមូល (លកុណ្ឌកៈ)។

227. Paṅguḷādayo.

២២៧. ពាក្យមាន បង្គុឡៈ ជាដើម។

Paṅguḷaādayo ḷaka antā nipaccante. Khañja-gativekalle, paṅguādeso, akhañji gativekallamāpajjīti paṅgaḷo=pīṭhasappī. Karotismā ḷassa khaña, kibbisaṃ karotīti kakkhaḷo=kurūro. Kukatissa kuka, kukyati pāpakārīhi ādīyatīti kukkuḷaṃ=saṅku saṃkiṇṇo sobbho. Kukkuḷo=thusaggī. Maṃkissa uka, bindu lopo ca, maṃketi vanaṃ maṇḍetīti makuḷo=avikasitakusumaṃ.

ពាក្យមាន បង្គុឡៈ (paṅguḷa) ជាដើម សម្រេចដោយការចុះបច្ច័យ ឡកៈ (ḷaka) ខាងចុង។ ធាតុ ខញ្ជ (khañja) ក្នុងអត្ថថា ដំណើរខ្វិន (គតិវិកល្លៈ), មានការទេសៈជា បង្គុ (paṅgu), តែងខ្វិន ឬដល់នូវដំណើរមិនប្រក្រតី ហេតុនោះ ឈ្មោះថា បង្គុឡៈ (មនុស្សខ្វិន) = បីឋសប្បី (អ្នកលូនវារដោយកៅអី)។ ធាតុ ករ (kara) មានការធ្វើ ឡ-អក្សរ ឲ្យជា ខញ (khaña), តែងធ្វើនូវអំពើបាប ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កក្ខឡៈ = កុរូ រៈ (សាហាវយង់ឃ្នង)។ ធាតុ កកុតិ (kukati) មានការចុះ កុក (kuka), តែងត្រូវពួកអ្នកធ្វើបាបកាន់យក ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កុក្កុឡៈ = រណ្តៅដែលពេញដោយបង្គោល។ កក្កុឡោ = ភ្លើងអង្កាម។ ធាតុ មង្កិ (maṃki) មានការចុះ ឧក (uka) និងលុបពិន្ទុ (អនុស្វារៈ), តែងធ្វើព្រៃឲ្យល្អ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា មគុឡៈ (ផ្កាក្រពុំ) = អវិកសិតកុសុមៈ។

228. Pāto ḷi.

២២៨. បច្ច័យ ឡិ (ḷi) មានក្រោយពីធាតុ បា (pā)។

Pātismā ḷi hoti. Atthaṃ pāti rakkhatīti pāḷi=tanti.

បច្ច័យ ឡិ (ḷi) មានក្រោយពីធាតុ បា (pā)។ តែងរក្សាទុកនូវសេចក្តី (អត្ថ) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា បាលី (បាឡិ) = ខ្សែគម្ពីរ (តន្តិ)។

229. Vīto ḷu.

២២៩. បច្ច័យ ឡុ (ḷu) មានក្រោយពីធាតុ វី (vī)។

Vītismā ḷu hoti. Veti pavattatīti veḷu=veṇu.

បច្ច័យ ឡុ (ḷu) មានក្រោយពីធាតុ វី (vī)។ តែងប្រព្រឹត្តទៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា វេឡុ (ឫស្សី) = វេណុ។

(Iti avaggapaccayavidhānaṃ).

(ចប់ វិធីចុះអវគ្គបច្ច័យ តែប៉ុណ្ណេះ)។

Iti moggallāne byākaraṇe vuttiyaṃ

សេចក្តីពន្យល់ (វុត្តិ) ក្នុងមោគ្គល្លានវ្យាករណ៍ នេះ

Ṇvādikaṇḍo sattamo.

ឈ្មោះថា ណ្វាទិកណ្ឌ គឺកណ្ឌទី៧ ចប់ហើយ។

Suttaṃ dhātu gaṇo ṇvādi, nāmaliṅgānusāsanaṃ;

Yassa tiṭṭhati jīvhagge, sa byākaraṇakesarī.

សូត្រ ធាតុ គណៈ ណ្វាទិបច្ច័យ និងនាមលិង្គានុសាសនៈ ស្ថិតនៅលើចុងអណ្តាតរបស់បុគ្គលណា បុគ្គលនោះឈ្មោះថា ជាសីហៈក្នុងវ្យាករណ៍ (អ្នកប្រាជ្ញវ្យាករណ៍ដ៏អង់អាច)។

Samattā cāyaṃ moggallānavutti

មោគ្គល្លានវុត្តិនេះ សម្រេចបរិបូណ៌ហើយ

Sattahi bhāṇavārehi.

ដោយភាណវារៈទាំងឡាយ ៧។

១.

Yassa [Pg.292] rañño pabhāvena, bhāvitattayamākulaṃ;

Anākulaṃ duladdhīhi, pāpabhikkhūhi sabbaso.

ព្រះសាសនារបស់ព្រះមុនីរាជ ដែលវឹកវរដោយសារពួកភិក្ខុទ្រុស្តសីល និងពួកមានលទ្ធិខុសឆ្គងទាំងឡាយ ត្រូវបានធ្វើឲ្យមិនវឹកវរវិញ ដោយគ្រប់ប្រការ ដោយតេជានុភាពនៃព្រះរាជាអង្គណា។

២.

Laṅkāya munirājassa, sāsanaṃ sādhu saṇṭhikaṃ;

Puṇṇacandasamāyogā, vāridhīva vivaddhate.

ព្រះសាសនារបស់ព្រះមុនីរាជ ក្នុងកោះលង្កា ស្ថិតនៅយ៉ាងល្អហើយ តែងចម្រើនឡើង ដូចជាមហាសមុទ្រដែលជន់ឡើងព្រោះការជួបប្រសព្វនៃព្រះចន្ទពេញវង់។

៣.

Parakkamabhuje tasmiṃ, saddhābuddhiguṇodite;

Manuvaṃsaddhajākāre, laṅkādīpaṃ pasāsati.

ក្នុងកាលដែលព្រះបាទបរាក្កមពាហុនោះ ដែលជាអ្នករុងរឿងដោយគុណគឺសទ្ធានិងបញ្ញា មានសភាពដូចជាទង់ជ័យនៃមនុស្សវង្ស តែងគ្រប់គ្រងកោះលង្កា។

៤.

Moggallānena therena, dhīmatā sucivuttinā;

Racitaṃ yaṃ suviññeyya-masandiddha’manākulaṃ.

ក្បួនវ្យាករណ៍ណា ដែលព្រះមោគ្គល្លានត្ថេរ ជាអ្នកមានប្រាជ្ញា មានការប្រព្រឹត្តដ៏បរិសុទ្ធ បានរៀបចំឡើង ជាក្បួនដែលងាយយល់ មិនមានសេចក្តីសង្ស័យ និងមិនវឹកវរ។

៥.

Asesavisayabyāpi, jinabyappatha nissayaṃ;

Saddhasattha’manāyāsa-sādhiyaṃ buddhivaddhanaṃ.

ជាក្បួនផ្សព្វផ្សាយទៅក្នុងវិស័យទាំងអស់ អាស្រ័យនូវព្រះពុទ្ធវចនៈ ជាសាស្ត្រនៃពាក្យសម្តី (វ្យាករណ៍) ដែលបុគ្គលអាចសម្រេចបានដោយមិនលំបាក និងជាគ្រឿងចម្រើននូវបញ្ញា។

៦.

Tassa vutti samāsena, vipulatthapakāsanī;

Racitā puna teneva, sāsanujjotakārināti.

សេចក្តីពន្យល់ (វុត្តិ) នៃក្បួនវ្យាករណ៍នោះ ដោយសង្ខេប តែសម្តែងនូវសេចក្តីយ៉ាងទូលំទូលាយ ត្រូវបានរៀបចំឡើងម្តងទៀតដោយព្រះថេរៈអង្គនោះឯង ដើម្បីធ្វើព្រះសាសនាឲ្យរុងរឿង។

Moggallānabyākaraṇaṃ niṭṭhitaṃ.

មោគ្គល្លានវ្យាករណ៍ ចប់បរិបូណ៌ហើយ។

বাংলা








中文
巴利	義註	複註	藏外典籍
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Pali Canon	Commentaries	Sub-commentaries	Other
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon Pali	Commentaires	Sous-commentaires	Autres
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-Kanon	Kommentare	Subkommentare	Sonstige
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैनन	कमेंट्री	उप-टिप्पणियाँ	अन्य
1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि	1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3	1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि	2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5	7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon Pali	Komentar	Sub-komentar	Lainnya
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典	註釈書	副註釈書	その他
1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ	1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター	1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3	1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ	2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター	2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ	3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター	3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ）	4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ）	4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ）
5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ	5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター	5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ	6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター	6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5	7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター	7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលី	អដ្ឋកថា	ដីកា	ផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ	1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា	1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣	1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ	2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា	2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ	3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា	3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)	4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)	4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ	5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា	5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ	6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា	6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥	7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា	7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ
1 ? Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa ? នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស។ Moggallānasuttapāṭho មោគ្គល្លានសូត្របាឋ (1) Paṭhamo kaṇḍo (saññādi) (១) បឋមកណ្ឌ (សញ្ញាទិ) 1. Aādayo [Pg.1] titālīsa vaṇṇā. ១. អក្សរទាំងឡាយមាន អ និង អា ជាដើម មាន ៤៣ វណ្ណៈ។ 2. Dasā-do sarā. ២. អក្សរ ១០ តួខាងដើម ជាស្រៈ។ 3. Dvedve savaṇṇā. ៣. ស្រៈពីរៗ មានវណ្ណៈដូចគ្នា (សវណ្ណៈ)។ 4. Pubbo rasso. ៤. ស្រៈខាងដើម ជាស្រៈរស្សៈ (ស្រៈខ្លី)។ 5. Paro dīgho. ៥. ស្រៈខាងចុង ជាស្រៈទីឃៈ (ស្រៈវែង)។ 6. Kādayo byañjanā. ៦. អក្សរទាំងឡាយមាន ក ជាដើម ជាព្យញ្ជនៈ។ 7. Pañca pañcakā vaggā. ៧. ព្យញ្ជនៈ ៥ ពួក ពួកនីមួយៗមាន ៥ តួ ហៅថា វគ្គ។ 8. Bindu niggahītaṃ. ៨. ចំណុច (ពិន្ទុ) ហៅថា និគ្គហិត។ 9. Iyuvaṇṇā jhalā nāmassante. ៩. ស្រៈ ឥ ឦ ឧ ឩ ហៅថា ឈ និង ល កាលបើនៅខាងចុងនៃនាម។ 10. Pitthiyaṃ. ១០. ក្នុងឥត្ថីលិង្គ។ 11. Ghā. ១១. ហៅថា ឃា។ 12. Go syālapane. ១២. សព្ទ គោ ហៅថា ឃា ក្នុងអាលបនៈដែលមាន សិ វិភត្តិ។ (Saññā) (សញ្ញា) 13. Vidhibbisesanantassa. ១៣. វិធីដែលជាវិសេសនៈ រមែងសម្រេចដល់អក្សរដែលមាននៅខាងចុង។ 14. Sattamiyaṃ pubbassa. ១៤. កាលបើមានសត្តមីវិភត្តិ វិធីរមែងសម្រេចដល់អក្សរខាងដើម។ 15. Pañcamiyaṃ parassa. ១៥. កាលបើមានបញ្ចមីវិភត្តិ វិធីរមែងសម្រេចដល់អក្សរខាងក្រោយ។ 16. Ādissa[Pg.2]. ១៦. រមែងសម្រេចដល់អក្សរខាងដើម។ 17. Chaṭṭhiyantassa. ១៧. កាលបើមានឆដ្ឋីវិភត្តិ វិធីរមែងសម្រេចដល់អក្សរដែលមាននៅខាងចុង។ 18. Vānubandho. ១៨. អនុពន្ធ រមែងមានខ្លះ។ 19. Ṭānubandhā-nekavaṇṇā sabbassa. ១៩. វិធីដែលមាន ឋ ជាអនុពន្ធ និងវិធីដែលមានវណ្ណៈច្រើន រមែងសម្រេចដល់សព្ទទាំងអស់។ 20. Ñakānubandhādyantā. ២០. វិធីដែលមាន ញ និង ក ជាអនុពន្ធ រមែងសម្រេចដល់ខាងដើម និងខាងចុង។ 21. Mānubandho sarānamantā paro. ២១. វិធីដែលមាន ម ជាអនុពន្ធ រមែងនៅខាងក្រោយអំពីស្រៈខាងចុង។ 22. Vippaṭisedhe. ២២. កាលបើមានការទាស់ទែងគ្នា (រវាងសូត្រពីរ)។ 23. Saṅketo-navayavo-nubandho. ២៣. អនុពន្ធ គឺជានិមិត្តសញ្ញា មិនមែនជាចំណែក (របស់សព្ទ) ឡើយ។ 24. Vaṇṇaparena savaṇṇo-pi. ២៤. អក្សរដែលមានពាក្យថា វណ្ណៈ នៅខាងចុង រមែងសង្គ្រោះយកសវណ្ណៈផងដែរ។ 25. Ntu vantumantvāvantutavantusambandhī. ២៥. ន្តុ-បច្ច័យ រមែងទាក់ទងនឹង វន្តុ មន្តុ អាវន្តុ និងតវន្តុ។ Paribhāsā បរិភាសា 26. Saro lopo sare. ២៦. លុបស្រៈខាងដើម កាលបើមានស្រៈខាងក្រោយ។ 27. Paro kvaci. ២៧. លុបស្រៈខាងក្រោយខ្លះ។ 28. Na dve vā. ២៨. មិនលុបទាំងពីរ ឬលុបមិនទាំងពីរខ្លះ។ 29. Yuvaṇṇānameo luttā. ២៩. កាលបើស្រៈខាងដើមត្រូវបានលុបហើយ ស្រៈ ឥ ឦ ឧ ឩ ខាងក្រោយ រមែងទៅជា ឯ និង ឱ ខ្លះ។ 30. Yavā sare. ៣០. ស្រៈ ឥ ឦ ឧ ឩ រមែងទៅជា យ និង វ កាលបើមានស្រៈខាងក្រោយ។ 31. Eonaṃ. ៣១. ស្រៈ ឯ និង ឱ រមែងទៅជា យ និង វ ដែរ។ 32. Gossāvaṅa. ៣២. សព្ទ គោ រមែងទៅជា អវៈ កាលបើមានស្រៈខាងក្រោយ។ 33. Byañjane dīgharassā. ៣៣. រមែងធ្វើស្រៈឲ្យទៅជាទីឃៈ និងរស្សៈ កាលបើមានព្យញ្ជនៈខាងក្រោយ។ 34. Saramhā dve. ៣៤. រមែងតម្រួតព្យញ្ជនៈជាពីរតួ កាលបើនៅក្រោយស្រៈ។ 35. Catutthadutiyesvesaṃ tatiyapaṭhamā. ៣៥. កាលបើមានព្យញ្ជនៈទី ៤ និងទី ២ រមែងតម្រួតដោយព្យញ្ជនៈទី ៣ និងទី ១ តាមលំដាប់។ 36. Vī-tisse-ve [Pg.3] vo. ៣៦. វិ និង តិ មុន ឯវ សព្ទ រមែងទៅជា វេ និង វោ។ 37. Eonama vaṇṇe. ៣៧. ស្រៈ ឯ និង ឱ រមែងទៅជា អយ និង អវ កាលបើមានស្រៈខាងក្រោយ។ 38. Niggahītaṃ. ៣៨. និគ្គហិត។ 39. Lopo. ៣៩. រមែងលុប។ 40. Parasarassa. ៤០. នៃស្រៈខាងក្រោយ។ 41. Vagge vagganto. ៤១. និគ្គហិត រមែងទៅជាព្យញ្ជនៈបំផុតវគ្គ កាលបើមានព្យញ្ជនៈវគ្គខាងក្រោយ។ 42. Yevahisu ño. ៤២. និគ្គហិត រមែងទៅជា ញ កាលបើមាន យ, ឯវ និង ហ ខាងក្រោយ។ 43. Ye saṃssa. ៤៣. សព្ទ សំ រមែងទៅជា សញ្ញ កាលបើមាន យ ខាងក្រោយ។ 44. Mayadā sare. ៤៤. រមែងចុះ ម យ ទ អាគម កាលបើមានស្រៈខាងក្រោយ។ 45. Vanataragā cā-gamā. ៤៥. និងចុះ វ ន ត រ គ អាគមផងដែរ។ 46. Chā ḷo. ៤៦. និងចុះ ឆ និង ឡ អាគមខ្លះ។ 47. Tadaminādīni. ៤៧. សព្ទទាំងឡាយមាន តទមិនៈ ជាដើម រមែងសម្រេចរូបយ៉ាងនេះ។ 48. Tavaggavaraṇānaṃ ye cavaggabayañā. ៤៨. តវគ្គ និង វ រមែងទៅជា ចវគ្គ, ព, យ, ញ កាលបើមាន យ ខាងក្រោយ។ 49. Vaggalasehi te. ៤៩. តវគ្គ រមែងទៅជាព្យញ្ជនៈវគ្គ, ល, ស កាលបើមានព្យញ្ជនៈទាំងនោះខាងក្រោយ។ 50. Hassa vipallāso. ៥០. រមែងមានការផ្លាស់ប្តូរទីតាំងនៃ ហ។ 51. Ve vā. ៥១. កាលបើមាន វ ខាងក្រោយ រមែងផ្លាស់ប្តូរខ្លះ។ 52. Tathanarānaṃ ṭaṭhaṇalā. ៥២. ត ថ ន រ រមែងទៅជា ដ ឋ ណ ល ខ្លះ។ 53. Saṃyogādilopo. ៥៣. លុបព្យញ្ជនៈខាងដើមនៃសំយោគ។ 54. Vicchābhikkhaññesu dve. ៥៤. រមែងតម្រួតជាពីរតួ ក្នុងអត្ថវិច្ឆា (ការច្រំដែល) និងអភិក្ខញ្ញៈ (ការញឹកញាប់)។ 55. Syādilopo pubbasse-kassa. ៥៥. លុប សិ វិភត្តិជាដើម និងលុបស្រៈខាងដើមមួយតួ។ 56. Sabbādīnaṃ vītihāre. ៥៦. ក្នុងអត្ថបដិការ (ការដោះដូរគ្នា) នៃសព្វាទិសព្ទទាំងឡាយ។ 57. Yāvabodhaṃ [Pg.4] sambhame. ៥៧. ក្នុងអត្ថប្រញាប់ប្រញាល់ ដរាបដល់ដឹងច្បាស់។ 58. Bahulaṃ. ៥៨. ដោយច្រើន។ Iti moggallāne byākaraṇe saññādikaṇḍo paṭhamo. វគ្គទី ១ ឈ្មោះសញ្ញាទិកណ្ឌ ក្នុងមោគ្គល្លានព្យាករណ៍ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ (2) Dutiyo kaṇḍo (syādi) (២) កណ្ឌទី ២ (ស្យាទិកណ្ឌ) 1. Dve dvekā-nekesu nāmasmā si yo, aṃ yo, nā hi, sa naṃ, smā hi, sa naṃ, smiṃ su. ១. ក្នុងអត្ថពីរ មួយ និងច្រើន វិភត្តិទាំងឡាយគឺ si yo, aṃ yo, nā hi, sa naṃ, smā hi, sa naṃ, smiṃ su រមែងចុះក្រោយនាម។ 2. Kamme dutiyā. ២. ទុតិយាវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថកម្ម។ 3. Kāladdhānamaccantasaṃyoge. ៣. ក្នុងអត្ថទាក់ទងគ្នាមិនដាច់នៃកាលនិងផ្លូវ។ 4. Gatibodhāhārasaddatthākammakabhajjādīnaṃ payojje. ៤. ក្នុងអត្ថបយោជ្យៈ (បុគ្គលដែលគេប្រើ) នៃធាតុមានអត្ថថាទៅ ដឹង បរិភោគ ធ្វើសំឡេង អកម្មកធាតុ និងភជ្ជធាតុជាដើម។ 5. Harādīnaṃ vā. ៥. នៃហរធាតុជាដើម ខ្លះ។ 6. Na khādādīnaṃ. ៦. មិនចុះក្រោយខាទធាតុជាដើមឡើយ។ 1. Vahissā-niyantuke (gaṇa). ១. នៃវហធាតុ ក្នុងកាលដែលមិនមែនជាអ្នកបរ។ 2. Bhakkhissāhiṃsāyaṃ (gaṇa). ២. នៃភក្ខធាតុ ក្នុងអត្ថមិនបៀតបៀន។ 7. Dhyādīhi yuttā. ៧. ក្នុងទីដែលប្រកបដោយធិសព្ទជាដើម។ 8. Lakkhaṇittambhūtavicchāsvabhinā. ៨. ក្នុងអត្ថលក្ខណៈ ឥត្ថម្ភូតៈ និងវិច្ឆា ព្រោះប្រកបដោយអភិសព្ទ។ 9. Patiparīhi bhāge ca. ៩. និងក្នុងអត្ថភាគ (ចំណែក) ព្រោះប្រកបដោយបតិសព្ទ និងបរិសព្ទ។ 10. Anunā. ១០. ព្រោះប្រកបដោយអនុសព្ទ។ 11. Sahatthe. ១១. ក្នុងអត្ថសហៈ (រួមគ្នា)។ 12. Hīne. ១២. ក្នុងអត្ថថោកថយ។ 13. Upena. ១៣. ព្រោះប្រកបដោយឧបសព្ទ។ 14. Sattamyādhikye. ១៤. សត្តមីវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថលើសលុប។ 15. Sāmitte-dhinā[Pg.5]. ១៥. ក្នុងអត្ថភាពជាម្ចាស់ ព្រោះប្រកបដោយអធិសព្ទ។ 16. Kattukaraṇesu tatiyā. ១៦. តតិយាវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថកត្តានិងករណៈ។ 17. Sahatthena. ១៧. ក្នុងអត្ថសហៈ (រួមជាមួយ)។ 18. Lakkhaṇe. ១៨. ក្នុងអត្ថលក្ខណៈ។ 19. Hetumhi. ១៩. ក្នុងអត្ថហេតុ។ 20. Pañcamīṇe vā. ២០. បញ្ចមីវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថបំណុល ខ្លះ។ 21. Guṇe. ២១. ក្នុងអត្ថគុណ។ 22. Chaṭṭhī hetvatthehi. ២២. ឆដ្ឋីវិភត្តិ ចុះជាមួយសព្ទដែលមានអត្ថថាហេតុ។ 23. Sabbādito sabbā. ២៣. ក្រោយសព្វាទិសព្ទ វិភត្តិទាំងពួង (រមែងចុះ)។ 24. Catutthī sampadāne. ២៤. ចតុត្ថីវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថសម្បទាន។ 25. Tādatthye. ២៥. ក្នុងអត្ថប្រយោជន៍ចំពោះវត្ថុនោះ។ 26. Pañcamyavadhismā. ២៦. បញ្ចមីវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថអវធិ (ដែនកំណត់)។ 27. Apaparīhi vajjane. ២៧. ក្នុងអត្ថវជ្ជនៈ (ការវៀរចាក) ព្រោះប្រកបដោយអបសព្ទ និងបរិសព្ទ។ 28. Paṭinidhipaṭidānesu patinā. ២៨. ក្នុងអត្ថតំណាង និងការដោះដូរ ព្រោះប្រកបដោយបតិសព្ទ។ 29. Rite dutiyā ca. ២៩. ព្រោះប្រកបដោយរិតេសព្ទ ទុតិយាវិភត្តិ ក៏ចុះខ្លះដែរ។ 30. Vinā-ññatra tatiyā ca. ៣០. ព្រោះប្រកបដោយវិនាសព្ទ និងអញ្ញត្រសព្ទ តតិយាវិភត្តិ ក៏ចុះខ្លះដែរ។ 31. Puthanānāhi. ៣១. ព្រោះប្រកបដោយបុថុសព្ទ និងនានាសព្ទ។ 32. Sattamyādhāre. ៣២. សត្តមីវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថអាធារៈ។ 33. Nimitte. ៣៣. ក្នុងអត្ថនិមិត្ត។ 34. Yabbhovo bhāvalakkhaṇaṃ. ៣៤. កិរិយាណាជាគ្រឿងសម្គាល់នូវកិរិយាដទៃ (ភាវលក្ខណៈ) វិភត្តិរមែងចុះក្នុងភាវៈនោះ។ 35. Chaṭṭhī cā-nādare. ៣៥. និងឆដ្ឋីវិភត្តិ ក៏ចុះក្នុងអត្ថអនាទរៈដែរ។ 36. Yato [Pg.6] niddhāraṇaṃ. ៣៦. វិភត្តិរមែងចុះក្នុងនាមជាទីដកចេញ (និទ្ធារណៈ)។ 37. Paṭhamā-tthamatte. ៣៧. បឋមាវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថត្រឹមតែសេចក្តីរបស់សព្ទ។ 38. Āmantaṇe. ៣៨. ក្នុងអត្ថអាមន្តនៈ។ 39. Chaṭṭhī sambandhe. ៣៩. ឆដ្ឋីវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថសម្ព័ន្ធ។ 40. Tulyatthena vā tatiyā. ៤០. ឬតតិយាវិភត្តិ ចុះជាមួយសព្ទដែលមានអត្ថស្មើគ្នា ខ្លះ។ 41. Ato yonaṃ ṭāṭe. ៤១. ក្រោយពីអការន្ត វិភត្តិទាំងឡាយគឺ yo រមែងជា អា និង អេ។ 42. Ninaṃ vā. ៤២. រមែងជា និ និង នំ ខ្លះ។ 43. Smāsminnaṃ. ៤៣. នៃស្មាវិភត្តិនិងស្មឹវិភត្តិទាំងឡាយ។ 44. Sassā-ya catutthiyā. ៤៤. នៃសវិភត្តិរបស់ចតុត្ថីវិភត្តិ រមែងជា អាយ។ 45. Ghapate-kasmiṃ nādīnaṃ yayā. ៤៥. ក្រោយពីឃៈ ភៈ តៈ ក្នុងឯកវចនៈ វិភត្តិទាំងឡាយមាននាកូនជាដើម រមែងជា យា។ 46. Ssā vā te-ti-māmūhi. ៤៦. រមែងជា ស្សា ខ្លះ ក្រោយពី ត- ឯត- ឥម- អមុ- សព្ទទាំងឡាយ។ 47. Namhi nuka dvādīnaṃ sattarasannaṃ. ៤៧. ក្នុងកាលដែលណំវិភត្តិនៅខាងចុង ចុះ នុអាគម នៃសព្វនាម ១៧ តាំងពី ទ្វិសព្ទ ជាដើម។ 48. Bahukatinnaṃ. ៤៨. នៃពហុសព្ទនិងកតិសព្ទទាំងឡាយ។ 49. Ṇṇaṃṇṇannaṃ tito jhā. ៤៩. នៃតិសព្ទ រមែងជា តិណ្ណំ និង តិណ្ណន្នំ។ 50. Ubhinnaṃ. ៥០. នៃឧភោសព្ទ រមែងជា ឧភិន្នំ។ 51. Suu sassa. ៥១. ក្នុងកាលដែលសុវិភត្តិនៅខាងចុង នៃសសព្ទ។ 52. Ssaṃssāssāyesvitarekaññetimānami. ៥២. ក្នុងកាលដែល ស្សំ ស្សា ស្សាយេ វិភត្តិនៅខាងចុង នៃឥតរ- ឯក- អញ្ញ- ឯត- ឥម- សព្ទទាំងឡាយ រមែងជា អិ។ 53. Tāya vā. ៥៣. រមែងជា តាយ ខ្លះ។ 54. Tetimāto sassa ssāya. ៥៤. ព្រោះ តេ តិ និង ឥម សព្ទ អាទេស ស វិភត្តិ ជា ស្សា។ 55. Rattyādīhi ṭo smino. ៥៥. ព្រោះ រត្តិសព្ទ ជាដើម អាទេស ស្មឹ វិភត្តិ ជា តោ។ 56. Suhisu-bhasso. ៥៦. ព្រោះ សុ និង ហិ វិភត្តិទាំងឡាយ អាទេស តេតិមាសព្ទ ជា ភ។ 57. Ltupitādīna [Pg.7] mā simhi. ៥៧. ព្រោះ សិ វិភត្តិ អាទេស មាតុ និង បិតុ សព្ទ ជាដើម ជា មា។ 58. Ge a ca. ៥៨. និង ព្រោះ គេ វិភត្តិ អាទេស មាតុ និង បិតុ សព្ទ ជាដើម ជា អ ផង។ 59. Ayūnaṃ vā dīgho. ៥៩. ធ្វើឲ្យវែង (ទីឃៈ) នៃ អ និង ឧ ទាំងឡាយ ខ្លះ។ 60. Gha brahmādite. ៦០. ព្រោះ ឃៈ វិភត្តិ ខាងក្រោយអំពី ព្រហ្មសព្ទ ជាដើម... 61. Nā-mmādīhi. ៦១. ព្រោះ ណា វិភត្តិ ខាងក្រោយអំពី មសព្ទ ជាដើម... 62. Rasso vā. ៦២. ធ្វើឲ្យខ្លី (រស្សៈ) ខ្លះ។ 63. Gho ssaṃssāssāyaṃtiṃsu. ៦៣. អាទេស ឃៈ (ឥត្ថីលិង្គ) ជា រស្សៈ ព្រោះ ស្សំ ស្សា ស្សាយំ និង តិំ វិភត្តិទាំងឡាយ។ 64. Ekavacanayosvaghonaṃ. ៦៤. ព្រោះ ឯកវចនៈ និង យោ វិភត្តិទាំងឡាយ ខាងក្រោយអំពី អឃសព្ទ... 65. Ge vā. ៦៥. ព្រោះ គេ វិភត្តិ ខ្លះ។ 66. Sismiṃnā-napuṃsakassa. ៦៦. ព្រោះ សិ វិភត្តិ មិនមែនជារបស់នបុំសកលិង្គ... 67. Gossāgasihinaṃsu gāvagavā. ៦៧. ព្រោះ វិភត្តិទាំងឡាយមាន សិ ហិ នំ សុ... អាទេស គោសព្ទ ជា គាវៈ និង គវៈ។ 68. Sumhi vā. ៦៨. ព្រោះ សុ វិភត្តិ ខ្លះ។ 69. Gavaṃ sena. ៦៩. អាទេស គោសព្ទ ជាមួយ ស វិភត្តិ ជា គវំ។ 70. Gunnaṃ ca naṃnā. ៧០. និង អាទេស គោសព្ទ ជាមួយ នំ វិភត្តិ ជា គន្នំ ខ្លះ។ 71. Nāssā. ៧១. មិនមែន អាទេស ជា ស្សា។ 72. Gāvumhi. ៧២. អាទេស ជា គាវុ ខ្លះ។ 73. Yaṃ pīto. ៧៣. ព្រោះ យោ វិភត្តិ អាទេស ឥ និង ឧ ជា យំ។ 74. Naṃjhīto. ៧៤. ព្រោះ នំ វិភត្តិ ខាងក្រោយអំពី ឈៈ និង ឥៈ... 75. Yonaṃ none pume. ៧៥. អាទេស យោ វិភត្តិ ទាំងឡាយ ជា នោ ខ្លះ ក្នុងបុល្លិង្គ។ 76. No. ៧៦. អាទេស ជា នោ។ 77. Smiṃno ni. ៧៧. អាទេស ស្មឹ វិភត្តិ ជា និ។ 78. Ambvādīhi[Pg.8]. ៧៨. ខាងក្រោយអំពី អម្ពុសព្ទ ជាដើម។ 79. Kammādito. ៧៩. ខាងក្រោយអំពី កម្មសព្ទ ជាដើម។ 80. Nāsse-no. ៨០. មិនមែន អាទេស ស វិភត្តិ ជា នោ។ 81. Jhalā sassa no. ៨១. ព្រោះ ឈៈ និង លៈ អាទេស ស វិភត្តិ ជា នោ។ 3. Ito kvaci sassa ṭānubandho (gaṇa). ៣. ខាងក្រោយអំពី ឥការន្ត ខ្លះ អាទេស ស វិភត្តិ មាន ត ជាអនុពន្ធ។ 82. Nā smāssa. ៨២. អាទេស ស្មា វិភត្តិ ជា ណា ខ្លះ។ 83. Lā yonaṃ vo pume. ៨៣. ព្រោះ លៈ អាទេស យោ វិភត្តិ ជា វោ ក្នុងបុល្លិង្គ។ 84. Jantvādito no ca. ៨៤. ខាងក្រោយអំពី ជន្តុសព្ទ ជាដើម អាទេស ជា នោ ផង។ 85. Kūto. ៨៥. ខាងក្រោយអំពី កូសព្ទ។ 86. Lopo-musmā. ៨៦. លុប... ខាងក្រោយអំពី ស្មា វិភត្តិ។ 87. Na no sassa. ៨៧. មិនមែន អាទេស ស វិភត្តិ ជា នោ។ 88. Yolopanisu dīgho. ៨៨. ធ្វើឲ្យវែង (ទីឃៈ) ព្រោះ យោ, លុប, អានិ ទាំងឡាយ។ 89. Sunaṃhisu. ៨៩. ព្រោះ សុ, នំ, ហិ វិភត្តិទាំងឡាយ។ 90. Pañcādīnaṃ cuddasannama. ៩០. នៃបញ្ចសព្ទជាដើម ១៤ សព្ទ អាទេស ជា អ។ 91. Yvādo ntussa. ៩១. ព្រោះ យោ វិភត្តិ ជាដើម អាទេស ន្ត បច្ច័យ ជា...។ 92. Ntassa ca ṭa vaṃse. ៩២. និង អាទេស ន្ត បច្ច័យ ជា ត...។ 93. Yosu jhissa pume. ៩៣. ព្រោះ យោ វិភត្តិទាំងឡាយ អាទេស ឈៈ ជា... ក្នុងបុល្លិង្គ។ 94. Vevosu lussa. ៩៤. ព្រោះ វោ និង ឯ វិភត្តិទាំងឡាយ អាទេស លៈ ជា...។ 95. Yomhi vā kvaci. ៩៥. ព្រោះ យោ វិភត្តិ ខ្លះ ក្នុងទីខ្លះ។ 96. Pumā-lapane vevo. ៩៦. ព្រោះ អាលបនៈ នៃបុល្លិង្គ អាទេស ជា វោ និង ឯ។ 97. Smāhisminnaṃ mhābhimhi. ៩៧. អាទេស ស្មា, ហិ, ស្មឹ ទាំងឡាយ ជា ម្ហា, ភិ, ម្ហិ។ 98. Suhisvasse[Pg.9]. ៩៨. ព្រោះ សុ និង ហិ វិភត្តិទាំងឡាយ អាទេស... ជា អេ។ 99. Sabbādīnaṃ naṃmhi ca. ៩៩. និង ព្រោះ នំ វិភត្តិ ខាងក្រោយអំពី សព្វសព្ទ ជាដើម...។ 4. Pubbaparāvaradakkhiṇuttarādharāni vavatthāyamasaññāyaṃ (gaṇa). ៤. បុព្វ, បរ, អវរ, ទក្ខិណ, ឧត្តរ, អធរ សព្ទទាំងឡាយ ក្នុងន័យកំណត់ទីកន្លែង មិនមែនជាសញ្ញាសព្ទ... 100. Saṃsānaṃ. ១០០. អាទេស ជា សំ និង សានំ។ 101. Ghapā sassa ssā vā. ១០១. ព្រោះ ឃៈ និង បៈ អាទេស ស វិភត្តិ ជា ស្សា ខ្លះ។ 102. Smino ssaṃ. ១០២. អាទេស ស្មឹ វិភត្តិ ជា ស្សំ។ 103. Yaṃ. ១០៣. អាទេស ជា យំ។ 104. Tiṃsabhāparisāya. ១០៤. ព្រោះ តិំ វិភត្តិ ខាងក្រោយអំពី សភា និង បរិសា សព្ទ។ 105. Padādīhi si. ១០៥. ព្រោះ សិ វិភត្តិ ខាងក្រោយអំពី បទសព្ទ ជាដើម។ 106. Nāssa sā. ១០៦. មិនមែន អាទេស ស វិភត្តិ ជា សា។ 107. Kodhādīhi. ១០៧. ខាងក្រោយអំពី កោធសព្ទ ជាដើម។ 108. Atena. ១០៨. មិនមែនដោយហេតុនោះ។ 109. Sisso. ១០៩. អាទេស សិ វិភត្តិ ជា សោ។ 110. Kvace vā. ១១០. ក្នុងទីខ្លះ ខ្លះ។ 111. Aṃ napuṃsake. ១១១. អាទេស ជា អំ ក្នុងនបុំសកលិង្គ។ 112. Yonaṃ ni. ១១២. ប្តូរ យោ វិភត្តិ ទាំងឡាយ ជា និ។ 113. Jhalā vā. ១១៣. ក្រោយពី ឈ និង ឡ អក្សរ (ប្តូរ យោ វិភត្តិ ជា និ) ខ្លះ។ 114. Lopo. ១១៤. ការលុប (យោ វិភត្តិ)។ 115. Jantuhetvīghapehi vā. ១១៥. ក្រោយពី ជន្តុ, ហេតុ, ឦឃ និង ប សព្ទ ទាំងឡាយ (លុប យោ វិភត្តិ) ខ្លះ។ 116. Ye passivaṇṇassa. ១១៦. កាលបើ យោ វិភត្តិ នៅខាងចុង ស្រៈ ឥវណ្ណៈ (ឥ, ឦ) របស់បុព្វសព្ទ ដល់នូវការជា យៈ។ 117. Gasīnaṃ[Pg.10]. ១១៧. ការប្តូរ គៈ និង សិ ទាំងឡាយ។ 118. Asaṅkhyehi sabbāsaṃ. ១១៨. ក្រោយពី អសង្ខេយ្យសព្ទ ទាំងឡាយ (ប្តូរ វិភត្តិ) ទាំងពួង។ 119. Ekatthatāyaṃ. ១១៩. ក្នុងភាវៈជាសព្ទមានអត្ថតែមួយនេះ។ 120. Pubbasmā mādito. ១២០. ក្រោយពី បុព្វសព្ទ ជាដើម ប្តូរ ស្មា វិភត្តិ ជា មា។ 121. Nā-to-mapañcamiyā. ១២១. ប្តូរ ស្មា បញ្ចមីវិភត្តិ ជា នា និង តោ ខ្លះ។ 122. Vā tatiyāsattamīnaṃ. ១២២. ប្តូរ តតិយាវិភត្តិ និង សត្តមីវិភត្តិ ទាំងឡាយ ខ្លះ។ 123. Rājassi nāmhi. ១២៣. កាលបើ ណា វិភត្តិ នៅខាងចុង ប្តូរ រាជសព្ទ ជា រាជសិ។ 124 Sunaṃhisū. ១២៤ កាលបើ សុ, នំ, និង ហិ វិភត្តិ ទាំងឡាយ នៅខាងចុង។ 125. Imassānitthiyaṃ ṭe. ១២៥. ប្តូរ ឥមសព្ទ ក្នុងអនិត្ថីលិង្គ ជា តេ។ 126. Nāmha-nimi. ១២៦. កាលបើ ណា វិភត្តិ នៅខាងចុង ប្តូរ (ឥមសព្ទ) ជា និមិ។ 127. Simha-napuṃsakassāyaṃ. ១២៧. កាលបើ សិ វិភត្តិ នៅខាងចុង ប្តូរ ឥមសព្ទ ក្នុងណបំសកលិង្គ ជា អយំ។ 128. Tyatetānaṃ tassa so. ១២៨. ប្តូរ តៈ និង ឯតៈ ទាំងឡាយ និង តសព្ទ នោះ ជា សោ។ 129. Massā-mussa. ១២៩. ប្តូរ (ឥមសព្ទ) ជា មស្ស និង មុស្ស។ 130. Ke vā. ១៣០. កាលបើ កៈ នៅខាងចុង ខ្លះ។ 131. Tatassa no sabbāsu. ១៣១. ប្តូរ តសព្ទ នោះ ជា នោ ក្នុងវិភត្តិ ទាំងពួង។ 132. Ṭa sasmāsmiṃssāyassaṃssāsaṃmhāmhisvimassa ca. ១៣២. និង ប្តូរ ឥមសព្ទ ជា តៈ កាលបើ សៈ, ស្មា, ស្មឹ, ស្សា, យៈ, ស្សំ, ស្សា, សំ, ម្ហា, ម្ហិ, សុ វិភត្តិ នៅខាងចុង។ 133. Ṭe sissisismā. ១៣៣. ប្តូរ (ឥមសព្ទ) ជា តេ កាលបើ សិ, សិ, សិ, ស្មា នៅខាងចុង។ 134. Dutiyassa yossa. ១៣៤. ប្តូរ ទុតិយាវិភត្តិ និង យោវិភត្តិ។ 135. Ekaccādīha-to. ១៣៥. ក្រោយពី ឯកច្ចសព្ទ ជាដើម ប្តូរ ជា តោ។ 136. Na nissa ṭā. ១៣៦. មិនមែន នៃ និសព្ទ ជា តា។ 137. Sabbādīhi. ១៣៧. ក្រោយពី សព្វសព្ទ ទាំងឡាយ ជាដើម។ 138. Yonameṭa[Pg.11]. ១៣៨. ប្តូរ យោ វិភត្តិ ទាំងឡាយ ជា ឯ។ 139. Nāññaṃ-ca nāmappadhānā. ១៣៩. និង មិនមែនដទៃ ពីនាមជាប្រធាន។ 140. Tatiyatthayoge. ១៤០. ក្នុងការប្រកបដោយអត្ថនៃតតិយាវិភត្តិ។ 141. Catthasamāse. ១៤១. ក្នុងចអត្ថសមាស (ទ្វន្ទ្វសមាស)។ 142. Veṭa. ១៤២. ប្តូរ ជា វេ ខ្លះ។ 143. Pubbādīhi chahi. ១៤៣. ក្រោយពី បុព្វសព្ទ ជាដើម ទាំង ៦។ 144. Manādīhi smiṃsaṃnāsmānaṃ sisoosāsā. ១៤៤. ក្រោយពី មនសព្ទ ជាដើម ប្តូរ ស្មឹ, សំ, នា, ស្មា ទាំងឡាយ ជា សិ, សុ, អា, សា។ 5. Sumedhādīna mavuddhica (gaṇa). ៥. ការមិនមានវុទ្ធិ នៃសុមេធសព្ទ ទាំងឡាយ ជាដើម ផង។ 6. Saravayāyavāsacetā jalāsayakkhayalohapaṭamanesu (gaṇa). ៦. សរៈ, វយៈ, អាយុ, វាសៈ, ចេតៈ ក្នុងអត្ថ ជលាសយៈ, ខយៈ, លោហៈ, បដៈ, មនៈ ទាំងឡាយ។ 145. Satosababhe. ១៤៥. ប្តូរ សៈ ទៅជា សព្វៈ ខ្លះ។ 146. Bhavato vā bhonto gayonāse. ១៤៦. ក្រោយពី ភវន្តសព្ទ ប្តូរ គៈ, យោ, នាសៈ ទាំងឡាយ ជា ភោន្តោ ខ្លះ។ 147. Sissaggito ni. ១៤៧. ក្រោយពី សិ, សិ, អគ្គិ ទាំងឡាយ ប្តូរ ជា និ។ 148. Ntassaṃ. ១៤៨. ប្តូរ ន្ត បច្ច័យ ជា អំ។ 149. Bhūto. ១៤៩. ក្រោយពី ភូ សព្ទ។ 150. Mahantārahantānaṃ ṭā vā. ១៥០. ប្តូរ មហន្ត និង អរហន្ត សព្ទ ទាំងឡាយ ជា តា ខ្លះ។ 151. Ntussa. ១៥១. នៃ ន្តុ បច្ច័យ។ 152. Aṃṅaṃ napuṃsake. ១៥២. ប្តូរ ជា អំ និង គំ ក្នុងណបំសកលិង្គ។ 153. Himavato vā o. ១៥៣. ក្រោយពី ហិមវន្តសព្ទ ប្តូរ ជា អូ ខ្លះ។ 154. Rājādiyuvāditvā. ១៥៤. ព្រោះភាពជា រាជសព្ទ ជាដើម និង យុវសព្ទ ជាដើម។ 7. Dhammo vā-ññatthe (gaṇa). ៧. ធម្មសព្ទ ក្នុងអត្ថដទៃ ខ្លះ។ 8. Imo [Pg.12] bhāve (gaṇa). ៨. ឥមសព្ទ ក្នុងភាវត្ថ។ 155. Vā-mhānaṅa. ១៥៥. ប្តូរ ជា ម្ហា និង នគៈ ខ្លះ។ 156. Yonamāno. ១៥៦. ប្តូរ យោ វិភត្តិ ទាំងឡាយ ជា អានោ។ 157. Āyono ca sakhā. ១៥៧. និង ប្តូរ យោ វិភត្តិ ជា អា ក្រោយពី សខិសព្ទ។ 158. Ṭe smino. ១៥៨. ប្តូរ ជា តេ កាលបើ ស្មឹ វិភត្តិ នៅខាងចុង។ 159. Nonāsesvi. ១៥៩. ប្តូរ ជា នោ កាលបើ នាសៈ និង សុ វិភត្តិ នៅខាងចុង។ 160 Smānaṃsu vā. ១៦០ ប្តូរ ស្មា និង នំ វិភត្តិ ទាំងឡាយ ក្នុង សុ វិភត្តិ ខ្លះ។ 161. Yosvaṃhisu cāraṅa. ១៦១. និង ប្តូរ ជា អារគៈ កាលបើ យោ, សុ, អំ, ហិ វិភត្តិ ទាំងឡាយ នៅខាងចុង។ 162. Ltupitādīnamase. ១៦២. ប្តូរ ឧ និង ឫ នៃ បិតុសព្ទ ជាដើម ជា អៈ។ 163. Naṃmhi vā. ១៦៣. កាលបើ ណ វិភត្តិ នៅខាងចុង ខ្លះ។ 164. Ā. ១៦៤. ប្តូរ ជា អា។ 165. Salopo. ១៦៥. ការលុប សៈ អក្សរ។ 166. Suhisvāraṅ. ១៦៦. ប្តូរ ជា អារំ កាលបើ សុ និង ហិ វិភត្តិ ទាំងឡាយ នៅខាងចុង។ 167. Najjāyosvāma. ១៦៧. ក្រោយពី នទីសព្ទ ប្តូរ យោ វិភត្តិ ទាំងឡាយ ជា អាមៈ។ 168. Ṭi katimhā. ១៦៨. ក្រោយពីកតិសព្ទ អាទេសយោវិភត្តិជាដិ។ 169. Ṭa pañcādīhi cuddasahi. ១៦៩. ក្រោយពីសព្ទទាំងឡាយមានបញ្ចសព្ទជាដើម ១៤ អាទេសយោវិភត្តិជាដ។ 170. Ubhagohi ṭo. ១៧០. ក្រោយពីឧភសព្ទទាំងឡាយ អាទេសយោវិភត្តិជាដោ។ 171. Āraṅasmā. ១៧១. ព្រោះស្មាវិភត្តិ អាទេសអន្តសព្ទជាអារង្គ។ 172. Ṭoṭe vā. ១៧២. ព្រោះស្មាវិភត្តិ អាទេសអន្តសព្ទជាដោ និងដេខ្លះ។ 173. Ṭā nāsmānaṃ. ១៧៣. ព្រោះណាវិភត្តិ និងស្មាវិភត្តិ អាទេសអន្តសព្ទជាដា។ 174. Ṭi smino. ១៧៤. ព្រោះស្មិំវិភត្តិ អាទេសអន្តសព្ទជាដិ។ 175. Divādito[Pg.13]. ១៧៥. ក្រោយពីទិវសព្ទជាដើម អាទេសស្មិំវិភត្តិជាតោ។ 176. Rassāraṅa. ១៧៦. អាទេសអន្តសព្ទជាអារង្គដ៏មានសំឡេងខ្លី។ 177. Pitādīnamanatvādīnaṃ. ១៧៧. អាទេសអន្តសព្ទជាដើម នៃបិតុសព្ទជាដើម ជាអនត្តសព្ទជាដើម។ 178. Yuvādīnaṃ suhisvānaṅa. ១៧៨. ព្រោះសុវិភត្តិ និងហិវិភត្តិទាំងឡាយ អាទេសអន្តសព្ទនៃយុវសព្ទជាដើម ជាអានង្គ។ 179. Nonānesvā. ១៧៩. ព្រោះវិភត្តិទាំងឡាយមានណាវិភត្តិជាដើម អាទេសអន្តសព្ទជា នោ និង នានៈ ខ្លះ។ 180. Smāsmiṃnaṃ nāne. ១៨០. ព្រោះស្មាវិភត្តិ និងស្មិំវិភត្តិ អាទេសអន្តសព្ទជា នានៈ។ 181. Yonaṃ none vā. ១៨១. ព្រោះយោវិភត្តិទាំងឡាយ អាទេសអន្តសព្ទជា នោ និង នេ ខ្លះ។ 182. Ito-ññatthe pume. ១៨២. ក្នុងបុល្លិង្គ ក្រៅពីអត្ថនេះ។ 183. Ne smino kvaci. ១៨៣. ព្រោះស្មិំវិភត្តិ អាទេសអន្តសព្ទជា នេ ខ្លះ។ 184. Pumā. ១៨៤. អាទេសបុសសព្ទជាបុមា។ 185. Nāmhi. ១៨៥. ព្រោះណាវិភត្តិ។ 186. Sumhā ca. ១៨៦. ព្រោះសុវិភត្តិ និងស្មាវិភត្តិផង។ 187. Gassaṃ. ១៨៧. ព្រោះសវិភត្តិ អាទេសបុសសព្ទជាគស្សំ។ 188. Sāssaṃ se cānaṅa. ១៨៨. ព្រោះសវិភត្តិ អាទេសបុសសព្ទជាសាស្សំ និងសេ ព្រមទាំងអានង្គផង។ 189. Vattahā sanannaṃ nonānaṃ. ១៨៩. ព្រោះសវិភត្តិ និងណំវិភត្តិទាំងឡាយ អាទេសបុសសព្ទជា វតាហៈ, នោ និង នានៈ។ 190. Brahmassu vā. ១៩០. ព្រោះសុវិភត្តិ អាទេសព្រហ្មសព្ទជាព្រហ្មស្សុខ្លះ។ 191. Nāmhi. ១៩១. ព្រោះណាវិភត្តិ។ 192. Pumakammathāmaddhānaṃ vā sasmāsu ca. ១៩២. ព្រោះសវិភត្តិ ស្មាវិភត្តិ និងសុវិភត្តិទាំងឡាយ អាទេសបុសសព្ទ កម្មសព្ទ ថាមសព្ទ និងអទ្ធសព្ទ ខ្លះ។ 193. Yuvā sassino. ១៩៣. ព្រោះសវិភត្តិ និងស្មិំវិភត្តិ អាទេសយុវសព្ទជាយុវា។ 194. No-ttātumā. ១៩៤. អាទេសអត្តសព្ទ និងតុមសព្ទ ជា នោ។ 195. Suhisu naka. ១៩៥. ព្រោះសុវិភត្តិ និងហិវិភត្តិទាំងឡាយ អាទេសអត្តសព្ទ និងតុមសព្ទ ជា នកៈ។ 196. Smāssa [Pg.14] nā brahmā ca. ១៩៦. ព្រោះស្មាវិភត្តិ អាទេសអត្តសព្ទ និងតុមសព្ទ ជា នា និងព្រហ្មសព្ទផង។ 197. Imetānamenā-nvādese dutiyāyaṃ. ១៩៧. ក្នុងទុតិយាវិភត្តិ ព្រោះអន្វាទេសៈ អាទេសឥមសព្ទ និងឯតសព្ទ ជា ឯនៈ។ 198. Kissa ko sabbāsu. ១៩៨. ក្នុងវិភត្តិទាំងពួង អាទេសកឹសព្ទជាកោ។ 199. Ki sasmiṃsu vā-nitthiyaṃ. ១៩៩. ក្នុងអនិតថីលិង្គ ព្រោះសវិភត្តិ និងស្មិំវិភត្តិ អាទេសកឹសព្ទជាកិខ្លះ។ 200. Kimaṃsisu saha napuṃsake. ២០០. ក្នុងណបុំសកលិង្គ ព្រមទាំងសិវិភត្តិ អាទេសកឹសព្ទជាកិមំ។ 201. Imassidaṃ vā. ២០១. អាទេសឥមសព្ទជាឥទំខ្លះ។ 202. Amussāduṃ. ២០២. អាទេសអមុសព្ទជាអទុំ។ 203. Sumhā-mussā-smā. ២០៣. ព្រោះសុវិភត្តិ និងស្មាវិភត្តិ អាទេសអមុសព្ទជាអស្មា។ 204. Naṃmhi ticatunnamitthiyaṃ tissacatassā. ២០៤. ក្នុងឥត្ថីលិង្គ ព្រោះណំវិភត្តិ អាទេសតិសព្ទ និងចតុសព្ទ ជា តិស្សៈ និងចតស្សៈ។ 205. Tisso catasso yomhi savibhattīnaṃ. ២០៥. ព្រោះយោវិភត្តិ អាទេសតិសព្ទ និងចតុសព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា តិស្សោ និងចតស្សោ។ 206. Tīṇicattāri napuṃsake. ២០៦. ក្នុងណបុំសកលិង្គ ជា តីណិ និងចត្តារិ។ 207. Pume tayocattāro. ២០៧. ក្នុងបុល្លិង្គ ជា តយោ និងចត្តារោ។ 208. Caturo vā catussa. ២០៨. អាទេសចតុសព្ទជាចតុរោខ្លះ។ 209. Mayamasmā-mhāssa. ២០៩. ព្រោះស្មាវិភត្តិ អាទេសអម្ហសព្ទជាមយំ។ 210. Naṃsesva-smākaṃmamaṃ. ២១០. ព្រោះណំវិភត្តិ និងសវិភត្តិទាំងឡាយ អាទេសអម្ហសព្ទជា អស្មាកំ និងមមំ។ 211. Simha-haṃ. ២១១. ព្រោះសិវិភត្តិ អាទេសអម្ហសព្ទជាអហំ។ 212. Tumhassa tuvaṃ tvamamhi ca. ២១២. ព្រោះសិវិភត្តិ អាទេសតុម្ហសព្ទជា តុវំ និងត្វំ ផង។ 213. Tayātayīnaṃ tva vā tassa. ២១៣. អាទេសតយា និងតយិ នៃតុម្ហសព្ទ ជា ត្វ ខ្លះ។ 214. Smāmhi tvamhā. ២១៤. ព្រោះស្មាវិភត្តិ អាទេសតុម្ហសព្ទជាត្វម្ហា។ 215. Ntantūnaṃ nto yomhi paṭhame. ២១៥. ព្រោះបឋមាយោវិភត្តិ អាទេសអន្តបច្ច័យ និងវន្តុបច្ច័យទាំងឡាយ ជា ន្តោ។ 216. Taṃ naṃmhi. ២១៦. ព្រោះណំវិភត្តិ អាទេសអន្តបច្ច័យ និងវន្តុបច្ច័យទាំងឡាយ ជា តំ។ 217. Totātitā [Pg.15] sasmāsmiṃnāsu. ២១៧. ព្រោះសវិភត្តិ ស្មាវិភត្តិ ស្មិំវិភត្តិ និងណាវិភត្តិទាំងឡាយ អាទេសអន្តបច្ច័យ និងវន្តុបច្ច័យទាំងឡាយ ជា តោ, តា, តិ, តា។ 218. Ṭaṭāaṃ ge. ២១៨. ព្រោះគវិភត្តិ អាទេសអន្តបច្ច័យ និងវន្តុបច្ច័យទាំងឡាយ ជា ដ, ដា, អំ។ 219. Yomhi dvinnaṃ duve dve. ២១៩. ព្រោះយោវិភត្តិ អាទេសទ្វិសព្ទជា ទុវេ និងទ្វេ។ 220. Duvinnaṃ naṃmhi vā. ២២០. ព្រោះណំវិភត្តិ អាទេសទ្វិសព្ទជាទុវិន្នំខ្លះ។ 221. Rājassa raññaṃ. ២២១. ព្រោះណំវិភត្តិ អាទេសរាជសព្ទជារញ្ញំ។ 222. Nāsmāsu raññā. ២២២. ព្រោះណាវិភត្តិ ស្មាវិភត្តិ និងសុវិភត្តិទាំងឡាយ អាទេសរាជសព្ទជារញ្ញា។ 223. Raññoraññassarājino se. ២២៣. ព្រោះសវិភត្តិ អាទេសរាជសព្ទជា រញ្ញោ, រញ្ញស្ស, រាជិនោ។ 224. Smiṃmhi raññerājini. ២២៤. ព្រោះស្មិំវិភត្តិ អាទេសរាជសព្ទជា រញ្ញេ, រាជិនិ។ 225. Samāse vā. ២២៥. ក្នុងសមាសខ្លះ។ 226. Smiṃmhi tumhamhānaṃ tayimayi. ២២៦. ព្រោះស្មិំវិភត្តិ អាទេសតុម្ហសព្ទ និងអម្ហសព្ទ ជា តយិ និងមយិ។ 227. Aṃmhi taṃ maṃ tavaṃ mamaṃ. ២២៧. ព្រោះអំវិភត្តិ អាទេសតុម្ហសព្ទ និងអម្ហសព្ទ ជា តំ, មំ, តវំ, មមំ។ 228. Nāsmāsu tayāmayā. ២២៨. ព្រោះ នា និង សុ វិភត្តិទាំងឡាយ ទេសៈជា តយា និង មយា។ 229. Tava mama tuyhaṃ mayhaṃ se. ២២៩. ព្រោះ ស វិភត្តិ ទេសៈជា តវ, មម, តុយ្ហំ, មយ្ហំ។ 230. Vaṃvākaṃ naṃmhi. ២៣០. ព្រោះ នំ វិភត្តិ ទេសៈជា វំ និង អាកំ។ 231. Dutiye yomhi vā. ២៣១. ក្នុង ទុតិយាវិភត្តិ និង យោ វិភត្តិ ខ្លះ។ 232. Apādādo padatekavākye. ២៣២. មិនមែននៅខាងដើមបាទគាថា និងខាងដើមបទ ក្នុងឯកវាក្យៈ។ 233. Yonaṃhisma-pañcamyā vono. ២៣៣. ព្រោះ យោ, នំ, ហិ, ស្មា វិភត្តិ និងបញ្ចមីវិភត្តិ ទេសៈជា វោ និង នោ។ 234. Teme nāse. ២៣៤. ព្រោះ នា និង ស វិភត្តិ ទេសៈជា តេ និង មេ។ 235. Anvādese. ២៣៥. ក្នុង អន្វាទេស (ការចង្អុលបង្ហាញម្តងទៀត)។ 236. Sapubbā paṭhamantā vā. ២៣៦. មានបទដទៃនៅខាងមុខ ឬមានបឋមាវិភត្តិនៅខាងចុង ខ្លះ។ 237. Na ca vāhāhevayoge. ២៣៧. មិនមែនក្នុងយោគៈនៃ ច, វា, ហា, អហោ, ឯវ សព្ទឡើយ។ 238. Dassanatte-nālocane[Pg.16]. ២៣៨. ក្នុងអត្ថថា ឃើញ តែមិនមែនការមើលដោយចក្ខុ។ 239. Āmantaṇaṃ pubbamasantaṃva. ២៣៩. អាមន្តនៈ (អាលបនៈ) នៅខាងមុខ ដូចជាមិនមាន។ 240. Na sāmaññavacanamekatthe. ២៤០. មិនមែនសាមញ្ញវចនៈ ក្នុងអត្ថតែមួយ។ 241. Bahūsu vā. ២៤១. ក្នុងពហុវចនៈ ខ្លះ។ Iti moggallāne byākaraṇe syādikaṇḍo dutiyo. ចប់ កណ្ឌទី ២ គឺស្យាទិកណ្ឌ ក្នុងមោគ្គល្លានវ្យាករណ៍ ដោយប្រការដូច្នេះ។ (3) Tatiyo kaṇḍo (samāso) (៣) កណ្ឌទី ៣ (សមាសៈ) 1. Syādi syādinekatthaṃ. ១. ស្យាទិវិភត្តិ ប្រកបជាមួយស្យាទិវិភត្តិ មានអត្ថជាច្រើន (ជាសមាស)។ 2. Asaṅkhyaṃ vibhattisampattisamīpasākalyā-bhāvayathā pacchāyugapadatthe. ២. អសង្ខ្យៈ (អព្យយីភាវសមាស) មានក្នុងអត្ថទាំងឡាយគឺ វិភត្តិ, សម្បត្តិ, សមីបៈ, សាកល្យៈ, អភាវៈ, យថា, បច្ឆា, យុគបតៈ ជាដើម។ 3. Yathā na tulye. ៣. យថា សព្ទ មិនមែនក្នុងអត្ថប្រៀបធៀប (តុល្យៈ) ឡើយ។ 4. Yāvā-vadhāraṇe. ៤. យាវ សព្ទ ក្នុងអត្ថកំណត់ (អវធារណៈ)។ 5. Payyapābahitiropurepacchā vā pañcamyā. ៥. បរិ, អប, ពហិ, តិរោ, បុរេ, បច្ឆា សព្ទ ប្រកបជាមួយបញ្ចមីវិភត្តិ ខ្លះ។ 6. Samīpāyāmesvanu. ៦. អនុ សព្ទ ក្នុងអត្ថជិត (សមីបៈ) និងបណ្តោយ (អាយាមៈ)។ 7. Tiṭṭhagvādīni. ៧. តិដ្ឋគូសព្ទជាដើម។ 8. Ore pari vati pāre majjhe heṭṭhuddhā dhonto vā chaṭṭhiyā. ៨. ឱរេ, បរិ, វតិ, បារេ, មជ្ឈេ, ហេដ្ឋា, ឧទ្ធំ សព្ទទាំងឡាយ ប្រកបជាមួយឆដ្ឋីវិភត្តិ ខ្លះ។ 9. Taṃ napuṃsakaṃ. ៩. សមាសនោះ ជាណបុំសកលិង្គ។ 10. Amādi. ១០. មាន អំ វិភត្តិជាដើម។ 11. Visesanamekatthena. ១១. វិសេសនៈ ប្រកបជាមួយឯកត្ថៈ (នាមដែលមានអត្ថដូចគ្នា)។ 12. Nau. ១២. ន សព្ទ (ប្រកបជាមួយនាមដទៃ)។ 13. Kupādayo [Pg.17] niccamasyādividhimhi. ១៣. កុ សព្ទជាដើម ជាសមាសជានិច្ច ក្នុងវិធិដែលមិនមែនជាស្យាទិវិភត្តិ។ 9. Pādayo gatādyatthe paṭhamāya. (Gaṇa) ៩. ប សព្ទជាដើម ក្នុងអត្ថទៅជាដើម ប្រកបជាមួយបឋមាវិភត្តិ។ (គណៈ) 10. Accādayo kantādyatthe dutiyāya. (Gaṇa) ១០. អតិ សព្ទជាដើម ក្នុងអត្ថកន្លងទៅជាដើម ប្រកបជាមួយទុតិយាវិភត្តិ។ (គណៈ) 11. Avādayo kuṭṭhādyatthe tatiyāya. (Gaṇa) ១១. អវ សព្ទជាដើម ក្នុងអត្ថសាបសូន្យជាដើម ប្រកបជាមួយតតិយាវិភត្តិ។ (គណៈ) 12. Pariyādayo gilānādyatthe catutthiyā. (Gaṇa) ១២. បរិ សព្ទជាដើម ក្នុងអត្ថឈឺជាដើម ប្រកបជាមួយចតុត្ថីវិភត្តិ។ (គណៈ) 13. Nyādayo kantādyatthe pañcamiyā. (Gaṇa) ១៣. និ សព្ទជាដើម ក្នុងអត្ថកន្លងទៅជាដើម ប្រកបជាមួយបញ្ចមីវិភត្តិ។ (គណៈ) 14. Cī kriyatthehi. ១៤. ច្វី បច្ច័យ ប្រកបជាមួយកិរិយាសព្ទទាំងឡាយ។ 15. Bhūsanā-darā-nādaresvalaṃsāsā. ១៥. អលំ និង សាសា សព្ទ ក្នុងអត្ថតាក់តែង (ភូសនៈ), អារក្ស (អាទរៈ) និងមិនអើពើ (អនាទរៈ)។ 16. Aññe ca. ១៦. និងសព្ទដទៃទៀត ខ្លះ។ 17. Vā-nekaññatthe. ១៧. នាមជាច្រើន ប្រកបក្នុងអត្ថនៃសព្ទដទៃ ខ្លះ។ 18. Tattha gahetvā tena paharitvā yuddhe sarūpaṃ. ១៨. ក្នុងអត្ថថា កាន់យកក្នុងទីនោះ ហើយវាយដោយវត្ថុនោះ ក្នុងសង្គ្រាម មានរូបដូចគ្នា។ 19. Catthe. ១៩. ក្នុងអត្ថនៃ ច សព្ទ។ 20. Samāhāre napuṃsakaṃ. ២០. ក្នុងសមាសដែលជាសមាហារៈ ជាណបុំសកលិង្គ។ 21. Saṅkhyādi. ២១. មានសង្ខ្យា (លេខ) នៅខាងដើម។ 22. Kvace-kattañca chaṭṭhiyā. ២២. និងជាឯកវចនៈ ក្នុងឆដ្ឋីវិភត្តិ ខ្លះ។ 23. Syādīsu rasso. ២៣. ធ្វើជាស្រៈរស្សៈ ក្នុងស្យាទិវិភត្តិទាំងឡាយ។ 24. Ghapassantassā-ppadhānassa. ២៤. របស់ឃៈ និងអការន្ត ដែលមិនមែនជាប្រធាន។ 25. Gossu. ២៥. របស់ គោ សព្ទ ក្នុងវិភត្តិទាំងឡាយ។ 26. Itthiyamatvā. ២៦. ក្នុងឥត្ថីលិង្គ ព្រោះ អ បច្ច័យ។ 27. Nadādito ṅī. ២៧. ចុះ ងី បច្ច័យ ក្រោយពីនទីសព្ទជាដើម។ 14. Goto vā. (Gaṇa) ១៤. ចុះ ខ្លះ ក្រោយពី គោ សព្ទ។ (គណៈ) 28. Yakkhāditvinī [Pg.18] ca. ២៨. និងចុះ ឥនី បច្ច័យ ក្រោយពីយក្ខសព្ទជាដើម។ 29. Ārāmikādīhi. ២៩. ក្រោយពីអារាមិកសព្ទជាដើម។ 15. Saññāyaṃ mānuso. (Gaṇa) ១៥. មានុ សព្ទ ក្នុងអត្ថជាឈ្មោះ។ (គណៈ) 30. Yuvaṇṇehi nī. ៣០. ចុះ នី បច្ច័យ ក្រោយពី យុវ និង វណ្ណ សព្ទ។ 31. Ktimhā-ññatthe. ៣១. ក្រោយពី កតិ សព្ទ ក្នុងអត្ថដទៃ។ 32. Gharaṇyādayo. ៣២. ឃរណីសព្ទជាដើម។ 16. Ācariyā vā yalopo ca. (Gaṇa) ១៦. ក្រោយពីអាចរិយសព្ទ ខ្លះ និងលុប យ។ (គណៈ) 33. Mātulāditvānī bhariyāyaṃ. ៣៣. ចុះ អានី បច្ច័យ ក្រោយពីមាតុលសព្ទជាដើម ក្នុងអត្ថជាភរិយា។ 17. Abhariyāyaṃ khattiyā vā. (Gaṇa) ១៧. ក្រោយពីខត្តិយសព្ទ ក្នុងអត្ថដែលមិនមែនជាភរិយា ខ្លះ។ (គណៈ) 18. Punnāmasmā yogā apālakantā. (Gaṇa) ១៨. ក្រោយពីបុល្លិង្គនាម ព្រោះការប្រកប វៀរលែងតែបាលកសព្ទជាទីបំផុត។ (គណៈ) 34. Upamāsaṃhitasahitasaṃyatasahasaphavāmalakkhaṇāditūrutū. ៣៤. ចុះ ឩ បច្ច័យ ក្រោយពី ឧបមា, សំហិត, សហិត, សំយត, សហ, សភ, វាម, លក្ខណៈ សព្ទជាដើម ដែលមាន ឧរុ សព្ទនៅខាងចុង។ 35. Yuvā ti. ៣៥. យុវា។ 36. Ntantūnaṃ ṅīmhito vā. ៣៦. ប្ដូរ អន្ត និង វន្តុ បច្ច័យ ជា ងី ខ្លះ ក្រោយពី ឥការន្ត និង ឧការន្ត។ 37. Bhavato bhoto. ៣៧. ប្ដូរ ភវន្តសព្ទ ជា ភោតោ ខ្លះ។ 38. Gossā-vaṅa. ៣៨. ប្ដូរ គោសព្ទ ជា គវៈ ខ្លះ។ 39. Puthussa pathavaputhavā. ៣៩. ប្ដូរ បុថុសព្ទ ជា បថវី និង បុថុវី ខ្លះ។ 40. Samāsantva. ៤០. សមាសន្តបច្ច័យ។ 41. Pāpādīhi bhūmiyā. ៤១. ប្ដូរ ភូមិសព្ទ ក្រោយពី បាបសព្ទ ជាដើម។ 42. Saṅkhyāhi. ៤២. ក្រោយពី សង្ខ្យាសព្ទ ទាំងឡាយ។ 43. Nadīgodāvarīnaṃ. ៤៣. នៃ នទីសព្ទ និង គោទាវរីសព្ទ ទាំងឡាយ។ 44. Asaṅkhyehi cāṅgulyānaññāsaṅkhyatthesu. ៤៤. និង ក្រោយពី អសង្ខ្យាសព្ទ និង អង្គុលីសព្ទ ក្នុងអត្ថដទៃពីអសង្ខ្យា។ 45. Dīghāhovassekadesehi [Pg.19] ca rattyā. ៤៥. និង ក្រោយពី ទីឃៈ, អហៈ, វស្សៈ និង ឯកទេសសព្ទ ប្ដូរ រត្តិសព្ទ...។ 46. Gotvacatthe cālope. ៤៦. និង ក្នុងអត្ថមិនមែនជាគោតៈ កាលបើមិនលុប។ 47. Rattindivadāragavacaturassā. ៤៧. រត្តិទិវៈ, ទារគវៈ, ចតុរស្សៈ (ជាដើម)។ 48. Āyāme-nugavaṃ. ៤៨. ក្នុងអត្ថបណ្ដោយ ប្ដូរ អនុគវៈ...។ 49. Akkhismā-ññatthe. ៤៩. ក្រោយពី អក្ខិសព្ទ ក្នុងអត្ថដទៃ។ 50. Dārumahyaṅgulyā. ៥០. ក្រោយពី ទារុ, មហិ និង អង្គុលីសព្ទ។ 51. Ci vītihāre. ៥១. ចិ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថប្ដូរវេនគ្នា (វីតិហារៈ)។ 52. Ltvitthiyūhi ko. ៥២. ក បច្ច័យ ក្រោយពី ឥត្ថីលិង្គ...។ 53. Vā-ññato. ៥៣. ខ្លះ ក្រោយពីសព្ទដទៃ។ 54. Uttarapade. ៥៤. ក្នុងឧត្តរបទ។ 55. Imassidaṃ. ៥៥. ប្ដូរ ឥមសព្ទ នេះ ជា ឥទំ។ 56. Puṃ pumassa vā. ៥៦. ប្ដូរ បុមសព្ទ ជា បុំ ខ្លះ។ 57. Ṭa ntantūnaṃ. ៥៧. ដ បច្ច័យ ជំនួស អន្ត និង វន្តុ បច្ច័យ។ 58. A. ៥៨. អ បច្ច័យ។ 59. Manādyāpādīna mo mayeca. ៥៩. ប្ដូរ មនោគណសព្ទ និង អាបសព្ទ ជាដើម ជា ឱ ព្រោះ មយបច្ច័យ ខ្លះ។ 60. Parassa saṅkhyāsu. ៦០. នៃសព្ទខាងក្រោយ ក្នុងសង្ខ្យាសព្ទទាំងឡាយ។ 61. Jane puthassu. ៦១. ប្ដូរ បុថុសព្ទ ជា ជនៈ ខ្លះ។ 62. So chassā-hāyatane vā. ៦២. ប្ដូរ ឆសព្ទ ជា សោ ព្រោះ អាយតនសព្ទ ខ្លះ។ 63. Ltupitādīna māraṅgaraṅga. ៦៣. ប្ដូរ បិតុ-អាទិសព្ទ ជា អារៈ និង អរៈ ខ្លះ។ 64. Vijjāyonisambandhānamā tatra catthe. ៦៤. ប្ដូរ វិជ្ជាយោនិ និង សម្ពន្ធសព្ទ ជា អា ក្នុងអត្ថនោះ និង អត្ថដទៃ។ 65. Putte. ៦៥. ព្រោះ បុត្តសព្ទ។ 66. Cismiṃ. ៦៦. ព្រោះ ចិ បច្ច័យ។ 67. Itthiyaṃ [Pg.20] bhāsitapumitthī pumeve-katthe. ៦៧. ក្នុងឥត្ថីលិង្គ ភាសិតបុម្សព្ទ ដែលមានអត្ថដូចគ្នានឹងបុល្លិង្គ...។ 68. Kvaci paccaye. ៦៨. ក្នុងបច្ច័យខ្លះ។ 69. Sabbādayo vuttimatthe. ៦៩. សព្វាទិសព្ទ ក្នុងអត្ថវុត្តិ។ 70. Jāyāya jayaṃ patimhi. ៧០. ប្ដូរ ជាយាសព្ទ ជា ជយំ ព្រោះ បតិសព្ទ។ 71. Saññāya mudodakassa. ៧១. ប្ដូរ មុទុ និង ឧទកសព្ទ ក្នុងសញ្ញា។ 72. Kumbhādīsu vā. ៧២. ក្នុងកុម្ភសព្ទ ជាដើម ខ្លះ។ 73. Sotādīsū lopo. ៧៣. លុប ក្នុងសោតសព្ទ ជាដើម។ 74. Ṭa naussa. ៧៤. ដ បច្ច័យ ជំនួស នុ បច្ច័យ។ 75. Ana sare. ៧៥. ប្ដូរ ជា អន ព្រោះស្រៈ។ 76. Nakhādayo. ៧៦. នខសព្ទ ជាដើម។ 77. Nago vā-ppāṇini. ៧៧. ប្ដូរ ជា នគៈ ខ្លះ ក្នុងអត្ថមិនមែនប្រាណី។ 78. Sahassa soññatthe. ៧៨. ប្ដូរ សហស្សសព្ទ ជា សោ ក្នុងអត្ថដទៃ។ 79. Saññāyaṃ. ៧៩. ក្នុងសញ្ញា។ 80. Appaccakkhe. ៨០. ក្នុងអត្ថមិនចំពោះមុខ។ 81. Akāle sakatthe. ៨១. ក្នុងអត្ថរបស់ខ្លួន មិនមែនកាល។ 82. Ganthantā-dhikye. ៨២. ក្នុងអត្ថក្រៅពីគន្ថៈ និង អត្ថក្រៃលែង។ 83. Samānassa pakkhādīsu vā. ៨៣. ប្ដូរ សមានសព្ទ ជា សៈ ព្រោះ បក្ខសព្ទ ជាដើម ខ្លះ។ 84. Udare iye. ៨៤. ព្រោះ អិយបច្ច័យ ក្រោយពី ឧទរសព្ទ។ 85. Rīrikkhakesu. ៨៥. ព្រោះ រី, រិ និង ខក បច្ច័យ។ 86. Sabbādīnamā. ៨៦. ប្ដូរ សព្វាទិសព្ទ ជា អា។ 87. Ntakimimānaṃ ṭākīṭī. ៨៧. ប្ដូរ អន្ត, កិម និង ឥមសព្ទ ជា ដ្ឋា, កី, ដ្ឋី។ 88. Tumhā-mhānaṃ tāmekasmiṃ. ៨៨. ប្ដូរ តុម្ហ និង អម្ហសព្ទ ជា តំ និង មំ ក្នុងឯកវចនៈ។ 89. Taṃ [Pg.21] mama-ññatra. ៨៩. ប្ដូរ ជា តំ និង មម ក្នុងអត្ថដទៃ។ 90. Ve-tasseṭa. ៩០. ប្ដូរ ឯតសព្ទ ជា ឯតៈ ព្រោះ វ បច្ច័យ។ 91. Vidhādīsu dvissa du. ៩១. ប្ដូរ ទ្វិសព្ទ ជា ទុ ព្រោះ វិធាបច្ច័យ ជាដើម។ 92. Di guṇādīsu. ៩២. ប្ដូរ ជា ទិ ព្រោះ គុណបច្ច័យ ជាដើម។ 93. Tīsva. ៩៣. ក្នុងតិសព្ទទាំងឡាយ ជា អ។ 94. Ā saṅkhyāyāsatādonaññatthe. ៩៤. ប្ដូរ សង្ខ្យាសព្ទ ជា អា ក្នុងអត្ថដទៃពីសតៈ...។ 95. Tisse. ៩៥. ក្នុងតិស្សសព្ទ។ 96. Cattālīsādo vā. ៩៦. ឬក្នុងចត្តាលីសសព្ទជាដើម។ 97. Dvissā ca. ៩៧. និងទ្វិសព្ទ។ 98. Bācattālīsā do. ៩៨. ជាពាចត្តាលីសៈជាដើម។ 99. Vīsatidasesu pañcassa paṇṇapannā. ៩៩. ក្នុងវីសតិសព្ទ និងទសសព្ទទាំងឡាយ បញ្ចសព្ទ ផ្លាស់ជា បណ្ណ និង បន្ន។ 100. Catussa cuco dase. ១០០. ចតុសព្ទ ផ្លាស់ជា ចុ និង ចោ ក្នុងទសសព្ទ។ 101. Chassa so. ១០១. ឆសព្ទ ផ្លាស់ជា សោ។ 102. Ekaṭṭhānamā. ១០២. ឯកសព្ទ និងអដ្ឋសព្ទ ផ្លាស់ជា មា។ 103. Ra saṅkhyāto vā. ១០៣. ឬផ្លាស់ជា រៈ ក្នុងសង្ខ្យា។ 104. Chatīhi ḷo ca. ១០៤. និងផ្លាស់ជា ឡៈ ពីឆសព្ទជាដើម។ 105. Catutthatatiyānamaḍḍhuḍḍhabhiyā. ១០៥. ចតុត្ថសព្ទ និងតតិយសព្ទ ផ្លាស់ជា អឌ្ឍុឌ្ឍ និង អឌ្ឍភិយ។ 106. Dutiyassa saha diyaḍḍhadivaḍḍhā. ១០៦. ទុតិយសព្ទ ជាមួយនិង សហសព្ទ ផ្លាស់ជា ទិយឌ្ឍ និង ទិវឌ្ឍ។ 107. Sare kada kussuttaratthe. ១០៧. កុសព្ទ ផ្លាស់ជា កទៈ ខាងចុង ស្រៈ ក្នុងអត្ថដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់។ 108. Kā-ppatthe. ១០៨. ផ្លាស់ជា កាក្នុងអត្ថដ៏ថោកទាប។ 109. Purise vā. ១០៩. ឬក្នុងបុរិសសព្ទ។ 110. Pubbā-parajjasāyamajjhehā-hassa ṇho. ១១០. អហសព្ទ ខាងចុង បុព្វៈ អបរៈ អជ្ជៈ សាយៈ មជ្ឈៈ ផ្លាស់ជា ណ្ហៈ។ Iti moggallāne byākaraṇe samāsakaṇḍo tatiyo. ចប់ កណ្ឌទី ៣ គឺសមាសកណ្ឌ ក្នុងគម្ពីរវ្យាករណ៍មោគ្គល្លាន តែប៉ុណ្ណេះ។ (4) Catuttho kaṇḍo (ṇādi) (៤) កណ្ឌទី ៤ (ណាទិកណ្ឌ) 1. Ṇo [Pg.22] vā pacce. ១. ចុះ ណ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថជាកូន (បច្ចៈ) ខ្លះ។ 2. Vacchādito ṇānaṇāyanā. ២. ពីវច្ឆសព្ទជាដើម ចុះ ណាន និង ណាយន បច្ច័យ។ 19. Katā ṇiyova. (Gaṇa) ១៩. ពីកតសព្ទជាដើម ចុះ ណិយ បច្ច័យប៉ុណ្ណោះ។ 20. Kaṇho brāhmaṇe. (Gaṇa) ២០. កណ្ហសព្ទ ក្នុងអត្ថថា ព្រាហ្មណ៍។ 3. Kattikāvidhavādīhi ṇeyyaṇerā. ៣. ពីកត្តិកាសព្ទ និងវិធវាសព្ទជាដើម ចុះ ណេយ្យ និង ណេរ បច្ច័យ។ 4. Ṇya diccādīhi. ៤. ចុះ ណ្យ បច្ច័យ ពីទិច្ចសព្ទជាដើម។ 5. Ā ṇi. ៥. ចុះ ណិ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា អា (កូន)។ 6. Rājato ñño jātiyaṃ. ៦. ពីរាជសព្ទ ចុះ ញ្ញ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា ជាតិ។ 7. Khattā yiyā. ៧. ពីខត្តសព្ទ ចុះ យិយ បច្ច័យ។ 8. Manuto ssasaṇa. ៨. ពីមនុសព្ទ ចុះ ស្សសណ បច្ច័យ។ 9. Janapadanāmasmā khattiyā raññe ca ṇo. ៩. ពីជនបទនាម និងខត្តិយសព្ទ ចុះ ណ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា ស្តេច។ 10. Ṇya kurusivīhi. ១០. ចុះ ណ្យ បច្ច័យ ពីកុរុសព្ទ និងសិវិសព្ទទាំងឡាយ។ 11. Ṇa rāgā tena rattaṃ. ១១. ចុះ ណ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា ជ្រលក់ដោយពណ៌នោះ។ 12. Nakkhatte-ninduyuttena kāle. ១២. ចុះក្នុងអត្ថថា កាលដែលប្រកបដោយនក្សត្រ និងព្រះចន្ទ។ 13. Sā-ssa devatā puṇṇamāsī. ១៣. ចុះក្នុងអត្ថថា ទេវតានោះ ឬថ្ងៃពេញបូណ៌មីនោះ។ 14. Tamadhīte taṃ jānāti kaṇikā ca. ១៤. ចុះក្នុងអត្ថថា រៀននូវធម៌នោះ ឬដឹងនូវធម៌នោះ និងចុះ កណិកា បច្ច័យ។ 15. Tassa visaye dese. ១៥. ចុះក្នុងអត្ថថា ប្រទេសជាទីរាលដាលនៃវត្ថុនោះ។ 16. Nivāse tannāme. ១៦. ចុះក្នុងអត្ថថា ទីលំនៅដែលមានឈ្មោះនោះ។ 17. Adūrabhave. ១៧. ចុះក្នុងអត្ថថា កើតក្នុងទីមិនឆ្ងាយ។ 18. Tena nibbatte. ១៨. ចុះក្នុងអត្ថថា កើតឡើងដោយវត្ថុនោះ។ 19. Tamīdhatthi[Pg.23]. ១៩. ចុះក្នុងអត្ថថា របស់នោះមានក្នុងទីនេះ។ 20. Tatra bhave. ២០. ចុះក្នុងអត្ថថា កើតក្នុងទីនោះ។ 21. Ajjādīhi tano. ២១. ពីអជ្ជសព្ទជាដើម ចុះ តន បច្ច័យ។ 22. Purāto ṇo ca. ២២. ពីបុរាសព្ទ ចុះ ណ បច្ច័យផង។ 23. Amātvacco. ២៣. ពីអមាសព្ទ ចុះ ត្វច្ច បច្ច័យ។ 24. Majjhāditvimo. ២៤. ពីមជ្ឈសព្ទជាដើម ចុះ ឥម បច្ច័យ។ 25. Kaṇa ṇeyya ṇeyyaka yiyā. ២៥. ចុះ កណ, ណេយ្យ, ណេយ្យក, យិយ បច្ច័យទាំងឡាយ។ 26. Ṇiko. ២៦. ចុះ ណិក បច្ច័យ។ 27. Tamassa sippaṃ sīlaṃ paṇyaṃ paharaṇaṃ payojanaṃ. ២៧. ចុះក្នុងអត្ថថា សិល្បៈ, សីល, ទំនិញ, គ្រឿងប្រហារ ឬប្រយោជន៍ របស់បុគ្គលនោះ។ 28. Taṃ hanta rahati gacchatuñchati carati. ២៨. ចុះក្នុងអត្ថថា សម្លាប់នូវសត្វនោះ, គួរ, ទៅ, ស្វែងរក ឬប្រព្រឹត្ត នូវវត្ថុនោះ។ 29. Tena kataṃ kītaṃ baddhamabhisaṅkhataṃ saṃsaṭṭhaṃ hataṃ hanti jitaṃ jayati dibbati khaṇati tarati carati vahati jīvati. ២៩. ចុះក្នុងអត្ថថា ធ្វើដោយវត្ថុនោះ, ទិញដោយវត្ថុនោះ, ចងដោយវត្ថុនោះ, តាក់តែងដោយវត្ថុនោះ, លាយដោយវត្ថុនោះ, សម្លាប់ដោយវត្ថុនោះ, សម្លាប់នូវវត្ថុនោះ, ឈ្នះដោយវត្ថុនោះ, ឈ្នះនូវវត្ថុនោះ, លេង, ជីក, ឆ្លង, ប្រព្រឹត្ត, នាំទៅ ឬរស់នៅ ដោយវត្ថុនោះ។ 30. Tassa saṃvattati. ៣០. ចុះក្នុងអត្ថថា ប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីវត្ថុនោះ។ 31. Tato sambhūtamāgataṃ. ៣១. ចុះក្នុងអត្ថថា កើតឡើង ឬមកពីកន្លែងនោះ។ 32. Tattha vasati vidito bhatto niyutto. ៣២. ចុះក្នុងអត្ថថា រស់នៅក្នុងទីនោះ, ដឹងក្នុងទីនោះ, ភក្តីក្នុងទីនោះ ឬតែងតាំងក្នុងទីនោះ។ 33. Tassidaṃ. ៣៣. ចុះក្នុងអត្ថថា របស់នេះជារបស់បុគ្គលនោះ។ 34. Ṇo. ៣៤. ចុះ ណ បច្ច័យ។ 35. Gavādīhi yo. ៣៥. ពីគវសព្ទជាដើម ចុះ យ បច្ច័យ។ 36. Pitito bhātari reyyaṇa. ៣៦. ពីបិតុសព្ទ ក្នុងអត្ថថា បងប្អូនប្រុស ចុះ រេយ្យណ បច្ច័យ។ 37. Mātito ca bhaginiyaṃ cho. ៣៧. និងពីមាតុសព្ទ ក្នុងអត្ថថា បងប្អូនស្រី ចុះ ឆ បច្ច័យ។ 38. Mātāpitūsvā-maho. ៣៨. ពីមាតុសព្ទ និងបិតុសព្ទ ផ្លាស់ជា អាមហៈ។ 39. Hite [Pg.24] reyyaṇa. ៣៩. ក្នុងអត្ថថា ជាប្រយោជន៍ ចុះ រេយ្យណ បច្ច័យ។ 40. Nindā-ññāta-ppapaṭibhāgarassa dayāsaññāsu ko. ៤០. ចុះ ក បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា និន្ទា, មិនដឹង, តូច, ប្រហាក់ប្រហែល, អាណិតអាសូរ ឬសញ្ញា។ 21. Vatthito ivatthe eyyo. (Gaṇa) ២១. ក្រោយពី វត្ថុ សព្ទ ចុះ ឯយ្យ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថដូចជា (ឥវ)។ 22. Silāya ṇeyyo ca. (Gaṇa) ២២. ក្រោយពី សិលា សព្ទ ចុះ ណេយ្យ បច្ច័យ ផង។ 23. Sākhādīhi iyo. (Gaṇa) ២៣. ក្រោយពី សាខា សព្ទ ជាដើម ចុះ អិយ បច្ច័យ។ 24. Mukhādīhi yo. (Gaṇa) ២៤. ក្រោយពី មុខ សព្ទ ជាដើម ចុះ យ បច្ច័យ។ 25. Ākasmike bhidheye īyo. (Gaṇa) ២៥. ចុះ អីយ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថដែលត្រូវសំដែងថា កើតឡើងភ្លាមៗ (អាកស្មិកៈ)។ 26. Sakkarādīhi ṇo. (Gaṇa) ២៦. ក្រោយពី សក្ករ សព្ទ ជាដើម ចុះ ណ បច្ច័យ។ 27. Aṅgulyādīhi ṇiko. (Gaṇa) ២៧. ក្រោយពី អង្គុលិ សព្ទ ជាដើម ចុះ ណិក បច្ច័យ។ 41. Tamassa parimāṇaṃ ṇiko ca. ៤១. ចុះ ណិក បច្ច័យ ផង ក្នុងអត្ថថា ប្រមាណនៃងងឹត (តមៈ)។ 42. Yate-tehi ttako. ៤២. ក្រោយពី យត និង ត សព្ទ ទាំងឡាយ ចុះ ត្តក បច្ច័យ។ 43. Sabbā cā-vanthu. ៤៣. ក្រោយពី សព្វ សព្ទ ចុះ វន្តុ បច្ច័យ ផង។ 44. Kimhā rati rīva rīvataka rittakā. ៤៤. ក្រោយពី កិម សព្ទ ចុះ រតិ, រីវ, រីវតក និង រិត្តក បច្ច័យ ទាំងឡាយ។ 45. Sañjātaṃ tārakāditvito. ៤៥. ចុះ ឥត បច្ច័យ ក្រោយពី តារកា សព្ទ ជាដើម ក្នុងអត្ថថា កើតឡើងហើយ។ 46. Māne matto. ៤៦. ចុះ មត្ត បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា ប្រមាណ (មានៈ)។ 47. Taggho cuddhaṃ. ៤៧. ចុះ តគ្ឃ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា ប្រមាណ ជាន់ខ្ពស់ (ឧទ្ធំ)។ 48. Ṇo ca purisā. ៤៨. ក្រោយពី បុរិស សព្ទ ចុះ ណ បច្ច័យ ផង។ 49. Ayubhadvitīhaṃse. ៤៩. ក្រោយពី អយុ, ភ, ទ្វិ និង តិ សព្ទ ទាំងឡាយ ចុះ អំស បច្ច័យ។ 50. Saṅkhyāya saccutīsā-sa, dasantā-dhikā-smiṃ satasahasse ḍo. ៥០. ចុះ ឌ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា ក្រៅពី សតសហស្សៈ (មួយសែន) ដែលមានចំនួនលើស (អធិកៈ) ដោយ សង្ខ្យា មាន សច្ចុ, តីសា, ស និង ទស ជាទីបំផុត។ 51. Tassa pūraṇe-kādasādito vā. ៥១. ចុះ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា បំពេញ (បូរណៈ) ក្រោយពី ឯកាទស សព្ទ ជាដើម តាមចំណង់។ 52. Ma [Pg.25] pañcādikatīhi. ៥២. ចុះ ម បច្ច័យ ក្រោយពី បញ្ច សព្ទ ជាដើម និង តិ សព្ទ។ 53. Satādīnami ca. ៥៣. ចុះ ម បច្ច័យ ក្រោយពី សត សព្ទ ជាដើម ផង។ 54. Chā ṭṭhaṭṭhamā. ៥៤. ក្រោយពី ឆ សព្ទ ចុះ ដ្ឋ និង ដ្ឋម បច្ច័យ ទាំងឡាយ។ 55. Ekā kākya-sahāye. ៥៥. ក្រោយពី ឯក សព្ទ ចុះ ក និង អាក្យ បច្ច័យ ទាំងឡាយ ក្នុងអត្ថថា មិនមានជំនួយ (សហាយ)។ 56. Vacchādīhi tanutte taro. ៥៦. ក្រោយពី វច្ឆ សព្ទ ជាដើម ចុះ តរ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា តូចឆ្មារ (តនុត្តៈ)។ 57. Kimhā niddhāraṇe ratara ratamā. ៥៧. ក្រោយពី កិម សព្ទ ចុះ រតរ និង រតម បច្ច័យ ទាំងឡាយ ក្នុងអត្ថថា ញែកចេញ (និទ្ធារណៈ)។ 58. Tena datte liyā. ៥៨. ចុះ លិយ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា របស់ដែលគេប្រគល់ឲ្យដោយវត្ថុនោះ។ 59. Tassa bhāvakammesu tta tā ttana ṇya ṇeyyaṇiya ṇiyā. ៥៩. ចុះ ត្ត, តា, ត្តន, ណ្យ, ណេយ្យ, ណិយ និង ណិយា បច្ច័យ ទាំងឡាយ ក្នុងអត្ថជា ភាវៈ និង កម្ម របស់វត្ថុនោះ។ 60. Bya vaddhadāsā vā. ៦០. ក្រោយពី វឌ្ឍ និង ទាស សព្ទ ចុះ ព្យ បច្ច័យ តាមចំណង់។ 61. Naṇa yuvā bo ca vassa. ៦១. ក្រោយពី យុវ សព្ទ ចុះ ណ, ណណ និង ព បច្ច័យ ទាំងឡាយ ផង និងមានការអាទេស (យុវ) ជា វស្សៈ។ 62. Aṇvāditvimo. ៦២. ក្រោយពី អណុ សព្ទ ជាដើម ចុះ អិម បច្ច័យ។ 63. Bhāvā tena nibbatte. ៦៣. ចុះ បច្ច័យ ទាំងឡាយ ក្នុងអត្ថជាភាវៈ ក្នុងអត្ថថា កើតឡើងដោយហេតុនោះ។ 64. Tara tami-ssikiyiṭṭhātisaye. ៦៤. ចុះ តរ, តម, ឥស្សិក, អិយ និង ឥដ្ឋ បច្ច័យ ទាំងឡាយ ក្នុងអត្ថថា វិសេសលើសលប់ (អតិសយៈ)។ 65. Tannissite llo. ៦៥. ចុះ ល្ល បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា អាស្រ័យនៅក្នុងវត្ថុនោះ (តន្និស្សិតៈ)។ 66. Tassa vikārāvayavesu ṇa ṇika ṇeyya mayā. ៦៦. ចុះ ណ, ណិក, ណេយ្យ និង មយ បច្ច័យ ទាំងឡាយ ក្នុងអត្ថថា របស់កែច្នៃ (វិការៈ) និង ផ្នែក (អវយវៈ) នៃវត្ថុនោះ។ 67. Jatuto ssaṇa vā. ៦៧. ក្រោយពី ជតុ សព្ទ ចុះ ស្សណ បច្ច័យ តាមចំណង់។ 68. Samūhe kaṇa ṇa ṇikā. ៦៨. ចុះ កណ, ណ និង ណិក បច្ច័យ ទាំងឡាយ ក្នុងអត្ថថា ប្រជុំ (សមូហៈ)។ 69. Janādīhi tā. ៦៩. ក្រោយពី ជន សព្ទ ជាដើម ចុះ តា បច្ច័យ។ 70. Iyo hite. ៧០. ចុះ អិយ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា ជាប្រយោជន៍ (ហិតៈ)។ 71. Cakkhvādito sso. ៧១. ក្រោយពី ចក្ខុ សព្ទ ជាដើម ចុះ ស្ស បច្ច័យ។ 72. Ṇyo tattha sādhu. ៧២. ចុះ ណ្យ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា ល្អ ឬ ជំនាញ (សាធុ) ក្នុងទីនោះ។ 73. Kammā [Pg.26] niyaññā. ៧៣. ក្រោយពី កម្ម សព្ទ ចុះ ណិយ និង ញ បច្ច័យ ទាំងឡាយ។ 74. Kathāditviko. ៧៤. ក្រោយពី កថា សព្ទ ជាដើម ចុះ អិក បច្ច័យ។ 75. Pathādīhi ṇeyyo. ៧៥. ក្រោយពី បថ សព្ទ ជាដើម ចុះ ណេយ្យ បច្ច័យ។ 76. Dakkhiṇāyā-rahe. ៧៦. ចុះ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា គួរដល់ទក្ខិណាទាន (ទក្ខិណាយ អរហៈ)។ 77. Rāyo tumantā. ៧៧. ក្រោយពី សព្ទ ដែលមាន តុ បច្ច័យ ជាទីបំផុត ចុះ រាយ បច្ច័យ។ 78. Tamettha-ssa-tthīti mantu. ៧៨. ចុះ មន្តុ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា 'វត្ថុនោះ មាននៅក្នុងទីនេះ' ឬ 'វត្ថុនោះ មានដល់បុគ្គលនេះ'។ 79. Vantvavaṇṇā. ៧៩. ចុះ វន្តុ បច្ច័យ ក្រោយពី អក្សរ វណ្ណៈ (អ, អា)។ 80. Daṇḍāditvika ī vā. ៨០. ក្រោយពី ទណ្ឌ សព្ទ ជាដើម ចុះ អិក និង អី បច្ច័យ ទាំងឡាយ តាមចំណង់។ 28. Uttamīṇe va dhanā iko. (Gaṇa) ២៨. ចុះ អិក បច្ច័យ ក្រោយពី ធន សព្ទ ក្នុងអត្ថថា កូនបំណុល (ឧត្តមណ្ណៈ) ប៉ុណ្ណោះ។ 29. Asannihite atthā. (Gaṇa) ២៩. ចុះ អត្ថ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា មិននៅជិត (អសន្និហិតៈ)។ 30. Tadantā ca. (Gaṇa) ៣០. ចុះ បច្ច័យ ទាំងឡាយ ក្រោយពី សព្ទ ដែលមានពាក្យនោះជាទីបំផុត ផង។ 31. Vaṇṇantā īyeva. (Gaṇa) ៣១. ក្រោយពី សព្ទ ដែលមាន វណ្ណៈ (អ, អា) ជាទីបំផុត ចុះ អី បច្ច័យ ប៉ុណ្ណោះ។ 32. Hattha dantehi jātiyaṃ. (Gaṇa) ៣២. ក្រោយពី ហត្ថ និង ទន្ត សព្ទ ចុះ អី បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា កំណើត (ជាតិ)។ 33. Vaṇṇato brahmacārimhi. (Gaṇa) ៣៣. ក្រោយពី វណ្ណ សព្ទ ចុះ អី បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា អ្នកប្រព្រឹត្តធម៌ដ៏ប្រសើរ (ព្រហ្មចារី)។ 34. Pokkharādito dese. (Gaṇa) ៣៤. ក្រោយពី បោក្ខរ សព្ទ ជាដើម ចុះ អី បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា ប្រទេស (ទេសៈ)។ 35. Nāvāyi-ko. (Gaṇa) ៣៥. ក្រោយពី នាវា សព្ទ ចុះ អិក បច្ច័យ។ 36. Sukhadukkhā ī. (Gaṇa) ៣៦. ក្រោយពី សុខ និង ទុក្ខ សព្ទ ចុះ អី បច្ច័យ។ 37. Balā bāhūrupubbā ca. (Gaṇa) ៣៧. ក្រោយពី ពល សព្ទ ដែលមាន ពាក្យ ពាហុ និង ឧរុ នៅខាងដើម ផង ចុះ អី បច្ច័យ។ 81. Tapādīhi ssī. ៨១. ក្រោយពី តប សព្ទ ជាដើម ចុះ ស្សី បច្ច័យ។ 82. Mukhādito ro. ៨២. ក្រោយពី មុខ សព្ទ ជាដើម ចុះ រ បច្ច័យ។ 38. Dantassu ca unnatadante. (Gaṇa) ៣៨. ក្រោយពី ទន្ត សព្ទ ចុះ ឧ បច្ច័យ ផង ក្នុងអត្ថថា ធ្មេញខ្ពស់។ 83. Tundyādīhi bho. ៨៣. ចុះ ភ បច្ច័យ ក្រោយពីតុណ្ឌិសព្ទជាដើម។ 84. Saddhāditva[Pg.27]. ៨៤. ចុះ ត្វ បច្ច័យ ក្រោយពីសទ្ធាសព្ទជាដើម។ 85. Ṇo tapā. ៨៥. ចុះ ណ បច្ច័យ ក្រោយពីតបសព្ទ។ 86. Ālvabhijjhādīhi. ៨៦. ចុះ អាលុ បច្ច័យ ក្រោយពីអភិជ្ឈាសព្ទជាដើម។ 87. Picchāditvilo. ៨៧. ចុះ វិល បច្ច័យ ក្រោយពីបិច្ឆាសព្ទជាដើម។ 88. Sīlādito vo. ៨៨. ចុះ វ បច្ច័យ ក្រោយពីសីលសព្ទជាដើម។ 39. Aṇṇā niccaṃ. (Gaṇa) ៣៩. ចុះ អណ្ណ បច្ច័យ ជានិច្ច (ក្រោយពីគណសព្ទ)។ 40. Gāṇḍirājīhi saññāyaṃ. (Gaṇa) ៤០. ចុះ គណ្ឌិ និង រាជិ បច្ច័យ ក្នុងសញ្ញា (ក្រោយពីគណសព្ទ)។ 89. Māyāmedhāhi vī. ៨៩. ចុះ វី បច្ច័យ ក្រោយពីមាយាសព្ទ និងមេធាសព្ទ។ 90. Sissare āmyuvāmī. ៩០. ចុះ អាមុ, ឧវ និង អាមិ បច្ច័យ ក្រោយពីសិស្សសព្ទ។ 91. Lakkhyā ṇo a ca. ៩១. ចុះ ណ និង អ បច្ច័យ ក្រោយពីលក្ខីសព្ទ។ 92. Aṅgā no kalyāṇe. ៩២. ចុះ ណ បច្ច័យ ក្រោយពីអង្គសព្ទ ក្នុងអត្ថថាល្អ។ 93. So lomā. ៩៣. ចុះ ស បច្ច័យ ក្រោយពីលោមសព្ទ។ 94. Imiyā. ៩៤. ចុះ ឥមិយ បច្ច័យ។ 95. To pañcamyā. ៩៥. ចុះ តោ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថនៃបញ្ចមីវិភត្តិ។ 96. Ito tetto kuto. ៩៦. សម្រេចរូបជា ឥតោ, តេត្តោ, កុតោ (ដោយចុះ តោ បច្ច័យ ក្រោយពី ឥ, ត, កុ សព្ទ)។ 97. Abhyādīhi. ៩៧. ចុះ តោ បច្ច័យ ក្រោយពីអភិសព្ទជាដើម។ 98. Ādyādīhi. ៩៨. ចុះ តោ បច្ច័យ ក្រោយពីអាទិសព្ទជាដើម។ 99. Sabbādito sattamyā tratthā. ៩៩. ចុះ ត្រ និង ថ្ថ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថនៃសត្តមីវិភត្តិ ក្រោយពីសព្វសព្វជាដើម។ 100. Katthe-tthakutrā-trakve-hidha. ១០០. សម្រេចរូបជា កត្ថ, ឥត្ថ, កុត្រ, អត្រ, ក្វ, ឥហ, ឥធ។ 101. Dhi sabbā vā. ១០១. ចុះ ធិ បច្ច័យ ក្រោយពីសព្វសព្ទ ខ្លះ។ 102. Yā hiṃ. ១០២. ចុះ ហិំ បច្ច័យ ក្រោយពីយសព្ទ។ 103. Tā [Pg.28] haṃ ca. ១០៣. ចុះ ហំ បច្ច័យ ក្រោយពីតសព្ទ ខ្លះ។ 104. Kuhiṃ kahaṃ. ១០៤. សម្រេចរូបជា កុហិំ និង កហំ។ 105. Sabbe-kañña ya tehi kāle dā. ១០៥. ចុះ ទា បច្ច័យ ក្នុងអត្ថនៃកាល ក្រោយពីសព្វ, ឯក, អញ្ញ, យ, ត សព្ទ។ 106. Kadā kudā sadā-dhune-dāni. ១០៦. សម្រេចរូបជា កទា, កុទា, សទា, អធុនា, ឥទានិ។ 107. Ajjasajjvaparajjve-tarahikarahā. ១០៧. សម្រេចរូបជា អជ្ជ, សជ្ជុ, អបរជ្ជុ, ឯតរហិ, ករហិ។ 108. Sabbādīhi pakāre thā. ១០៨. ចុះ ថា បច្ច័យ ក្នុងអត្ថនៃប្រការ ក្រោយពីសព្វសព្ទជាដើម។ 109. Kathamitthaṃ. ១០៩. សម្រេចរូបជា កថំ និង ឥត្ថំ។ 110. Dhā saṅkhyāhi. ១១០. ចុះ ធា បច្ច័យ ក្រោយពីសង្ខ្យាសព្ទ។ 111. Vekā jjhaṃ. ១១១. ចុះ អជ្ឈ បច្ច័យ ក្រោយពីឯកសព្ទ ខ្លះ។ 112. Dvitīhedhā. ១១២. ចុះ ឯធា បច្ច័យ ក្រោយពីទ្វិ និង តិ សព្ទ។ 113. Tabbati jātiyo. ១១៣. ចុះ ជាតិយ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថនៃតព្វតី។ 114. Vārasaṅkhyāya kkhattuṃ. ១១៤. ចុះ ក្ខត្តុំ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថនៃវារសង្ខ្យា។ 115. Katimhā. ១១៥. ចុះ ក្ខត្តុំ បច្ច័យ ក្រោយពីកតិសព្ទ។ 116. Bahumhā dhā ca paccāsattiyaṃ. ១១៦. ចុះ ធា បច្ច័យ ក្រោយពីពហុសព្ទ ក្នុងអត្ថជិតដិត ខ្លះ។ 117. Sakiṃ vā. ១១៧. សម្រេចរូបជា សកឹ ខ្លះ។ 118. So vīcchā pakāresu. ១១៨. ចុះ សោ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថនៃវីច្ឆា និងប្រការ។ 119. Abhūtatabbhāve karāsabhūyoge vikārā cī. ១១៩. ចុះ ចី បច្ច័យ ក្រោយពីវិការសព្ទ ក្នុងអត្ថនៃអភូតតព្ភាវៈ ដែលប្រកបដោយ ករ, អស, ភូ ធាតុ។ 120. Dissantaññepi paccayā. ១២០. បច្ច័យដទៃទៀត ក៏គប្បីឃើញបានខ្លះ។ 121. Aññasmiṃ. ១២១. ក្នុងអត្ថដទៃ។ 122. Sakatthe. ១២២. ក្នុងអត្ថរបស់ខ្លួន។ 123. Lopo. ១២៣. ការលុប។ 124. Sarānamādissā-yuvaṇṇassā [Pg.29] e o ṇānubandhe. ១២៤. ធ្វើវុទ្ធិស្រៈដើម និង ឥ ឧ វណ្ណៈ ជា ឯ ឱ កាលបើមាន ណ ជាអនុពន្ធ។ 125. Saṃyoge kvaci. ១២៥. ក្នុងសំយោគ ខ្លះ។ 126. Majjhe. ១២៦. ក្នុងកណ្តាល។ 127. Kosajjājjava pārisajja sohajja maddavārissāsabhājañña theyya bāhusaccā. ១២៧. សម្រេចរូបជា កោសជ្ជៈ, អាជ្ជវៈ, បារិសជ្ជៈ, សោហជ្ជៈ, មទ្ទវៈ, អារិស្សៈ, អាសភាជញ្ញៈ, ថេយ្យៈ, ពាហុសច្ចៈ។ 128. Manādīnaṃ saka. ១២៨. មាន សកៈ ក្រោយពីមនសព្ទជាដើម។ 129. Uvaṇṇassā-vaṅa sare. ១២៩. ធ្វើ ឧ វណ្ណៈ ជា អវៈ កាលមានស្រៈនៅខាងក្រោយ។ 130. Yamhi gossa ca. ១៣០. ធ្វើ គោសព្ទ ជា គវៈ កាលមាន យ បច្ច័យ នៅខាងក្រោយ ខ្លះ។ 131. Lopo-vaṇṇivaṇṇānaṃ. ១៣១. លុប ឥ វណ្ណៈ និង ឧ វណ្ណៈ។ 132. Rānubandhe-ntasarādissa. ១៣២. លុបស្រៈខាងចុង និងស្រៈខាងដើម កាលមាន រ ជាអនុពន្ធ។ 133. Kisamahatamime kasamahā. ១៣៣. ធ្វើ កិស, មហន្ត, ឥម សព្ទ ជា កស, មហា, ...។ 134. Āyussā-yasa mantumhi. ១៣៤. ធ្វើ អាយុសព្ទ ជា អាយស កាលមាន មន្តុ បច្ច័យ នៅខាងក្រោយ។ 135. Jo vuddhassiyiṭṭhesu. ១៣៥. ធ្វើ វុទ្ធសព្ទ ជា ជៈ កាលមាន ឥយ និង ឥដ្ឋ បច្ច័យ នៅខាងក្រោយ។ 136. Bāḷhantikapasatthānaṃ sādha neda sā. ១៣៦. ធ្វើ ពាឡ្ហ, អន្តិក, បសត្ថ សព្ទ ជា សាធ, នេទទ, សា...។ 137. Kaṇakanā-ppayuvānaṃ. ១៣៧. ធ្វើ កណ, កន, អប្ប, យុវ សព្ទ ជា...។ 138. Lopo vīmantuvantūnaṃ. ១៣៨. លុប វី, មន្តុ, វន្តុ បច្ច័យ។ 139. Ḍe satissa tissa. ១៣៩. ធ្វើ... កាលមាន ឌ បច្ច័យ នៅខាងក្រោយ។ 140. Etasseṭa ttake. ១៤០. ធ្វើ ឯតសព្ទ ជា ឯតៈ កាលមាន ក បច្ច័យ នៅខាងក្រោយ។ 141. Ṇikassi yo vā. ១៤១. ចុះ យ បច្ច័យ ក្រោយពី ណិក បច្ច័យ ខ្លះ។ 142. Adhātussa ke-syādito ghe-ssi. ១៤២. កាលបើមិនមែនជាធាតុ ក្រោយពី កេ និង ស្យា ជាដើម ឲ្យលុប សិ វិភត្តិ។ Iti moggallāne byākaraṇe kādikaṇḍo catuttho. ចប់ កាទិកណ្ឌ ទី ៤ ក្នុងមោគ្គល្លានវ្យាករណ៍ ដោយប្រការដូច្នេះ។ (5) Pañcamo kaṇḍo (khādi) (៥) កណ្ឌទី ៥ (ខាទិ) 1. Tijamānehi [Pg.30] khasā khamāvīmaṃsāsu. ១. ចុះ ខ និង ស បច្ច័យ ក្រោយពី តិជ និង មាន ធាតុ ក្នុងអត្ថអត់ធន់ និងពិចារណា។ 2. Kitā tikicchāsaṃsayesu cho. ២. ចុះ ឆ បច្ច័យ ក្រោយពី កិត ធាតុ ក្នុងអត្ថព្យាបាល និងសង្ស័យ។ 3. Nindāyaṃ gupabadhā bassa bhoca. ៣. ចុះ ស បច្ច័យ ក្រោយពី គុប និង ពធ ធាតុ ក្នុងអត្ថនិន្ទា ហើយជំនួស ព ដោយ ភោ ផង។ 4. Tuṃsmā lopo cicchāyaṃ te. ៤. ឲ្យលុប តុំ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថប្រាថ្នា ក្រោយពី ត បច្ច័យ។ 5. Īyo kammā. ៥. ចុះ អីយ បច្ច័យ ក្រោយពីកម្ម។ 6. Upamā-nācāre. ៦. ក្នុងអត្ថឧបមា និងអាចារៈ (ការប្រព្រឹត្ត)។ 7. Ādhārā. ៧. ក្រោយពីអាធារៈ (ទីតាំង)។ 8. Kattutā-yo. ៨. ចុះ យ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថកត្តុភាព។ 9. Cyatthe. ៩. ក្នុងអត្ថ ចវិ បច្ច័យ (ការប្រែប្រួល)។ 10. Saddādīni karoti. ១០. ក្នុងអត្ថធ្វើនូវសម្លេងជាដើម។ 11. Namotvasso. ១១. ឲ្យធ្វើជាអក្សរខ្លី (រស្សៈ) ក្រោយពី នមសៈ ជាដើម។ 12. Dhātvatthe nāmasmi. ១២. ក្នុងអត្ថនៃធាតុ ក្រោយពីនាមសព្ទ។ 13. Saccādīhāpi. ១៣. ក្រោយពី សច្ចៈ ជាដើម ខ្លះដែរ។ 14. Kriyatthā. ១៤. ក្នុងអត្ថកិរិយា។ 15. Curādito ṇi. ១៥. ចុះ ណិ បច្ច័យ ក្រោយពី ចុរាទិធាតុ។ 16. Payojakabyāpāre kāpi ca. ១៦. ក្នុងកិច្ចរបស់បយោជកៈ ចុះ កា បច្ច័យ ខ្លះផង។ 17. Kyo bhāvakammesvaparokkhesu mānantatyādīsu. ១៧. ចុះ គ្យ បច្ច័យ ក្នុងភាវៈ និងកម្ម ក្នុងកាលដែលមិនចំពោះមុខ ក្រោយពី មាន និង តន ធាតុ ជាដើម។ 18. Kattari lo. ១៨. ចុះ ល បច្ច័យ ក្នុងកត្តុការកៈ។ 19. Maṃ ca rudhādīnaṃ. ១៩. និងចុះ និគ្គហិត (អំ) ដល់ រុធាទិធាតុ ទាំងឡាយផង។ 20. Ṇiṇāpyāpīhi vā. ២០. ក្រោយពី ណិ ណាបេ និង អាបេ បច្ច័យ ខ្លះ។ 21. Divādīhi [Pg.31] yaka. ២១. ចុះ យ បច្ច័យ ក្រោយពី ទិវាទិធាតុ ទាំងឡាយ។ 22. Tudādīhi ko. ២២. ចុះ អ បច្ច័យ (ក) ក្រោយពី តុទាទិធាតុ ទាំងឡាយ។ 23. Jyādīhiknā. ២៣. ចុះ ណា បច្ច័យ (ក្ណា) ក្រោយពី ជ្យាទិធាតុ ទាំងឡាយ។ 24. Kyādīhi kṇā. ២៤. ចុះ ណា បច្ច័យ (ក្ណា) ក្រោយពី គ្យាទិធាតុ ទាំងឡាយ។ 25. Svādīhi kṇo. ២៥. ចុះ ណោ បច្ច័យ (ក្ណោ) ក្រោយពី ស្វាទិធាតុ ទាំងឡាយ។ 26. Tanāditvo. ២៦. ចុះ ឱ បច្ច័យ (ត្វោ) ក្រោយពី តនាទិធាតុ ទាំងឡាយ។ 27. Bhāvakammesu tabbānīyā. ២៧. ចុះ តព្វ និង អនីយ បច្ច័យ ក្នុងភាវៈ និងកម្ម។ 28. Ghyaṇa. ២៨. ចុះ គ្យ និង ណ បច្ច័យ។ 29. Āsse ca. ២៩. និងក្រោយពី អាស ធាតុ ផង។ 30. Vadādīhi yo. ៣០. ចុះ យ បច្ច័យ ក្រោយពី វទាទិធាតុ ទាំងឡាយ។ 41. Bhujānne. (Gaṇa) ៤១. ក្រោយពី ភុជ ធាតុ ក្នុងអត្ថបរិភោគអាហារ។ 31. Kicca ghacca bhacca bhabba leyyā. ៣១. សម្រេចរូបជា កិច្ចៈ ឃច្ចៈ ភច្ចៈ ភព្វៈ និង លេយ្យៈ។ 42. Saññāyaṃ bharā. (Gaṇa) ៤២. ក្រោយពី ភរ ធាតុ ក្នុងអត្ថជាឈ្មោះ (សញ្ញា)។ 32. Guhādīhi yaka. ៣២. ចុះ យ បច្ច័យ ក្រោយពី គុហាទិធាតុ ទាំងឡាយ។ 33. Kattari ltuṇakā. ៣៣. ចុះ តុ និង អក បច្ច័យ ក្នុងកត្តុការកៈ។ 34. Āvī. ៣៤. ចុះ អាវី បច្ច័យ។ 35. Āsiṃsāya-mako. ៣៥. ចុះ អក បច្ច័យ ក្នុងអត្ថប្រាថ្នា។ 36. Karā ṇano. ៣៦. ចុះ អន បច្ច័យ ក្រោយពី ករ ធាតុ។ 37. Hāto vīhikālesu. ៣៧. ក្រោយពី ហា ធាតុ ក្នុងអត្ថស្រូវសាលី និងកាលវេលា។ 38. Vidā kū. ៣៨. ចុះ គូ បច្ច័យ ក្រោយពី វិទ ធាតុ។ 39. Vito ñāto. ៣៩. ក្រោយពី វិ ឧបសគ្គ និង ញា ធាតុ។ 40. Kammā[Pg.32]. ៤០. ក្រោយពីកម្ម។ 41. Kva caṇa. ៤១. ចុះ ចណ បច្ច័យ ខ្លះ។ 42. Gamā rū. ៤២. ចុះ រូ បច្ច័យ ក្រោយពី គម ធាតុ។ 43. Samānaññabhavantayāditūpamānā disā kammerīrikkhākā. ៤៣. ក្រោយពី សមានៈ អញ្ញៈ ភវន្តៈ និង យាទិ ជាដើម ក្នុងអត្ថឧបមា ក្រោយពី ទិស ធាតុ ក្នុងកម្ម ចុះ អីរៈ អិក្ខៈ និង អកៈ បច្ច័យ។ 44. Bhāvakārake svaghaṇaghakā. ៤៤. ចុះ អ, ឃណ, ឃ និង ក បច្ច័យ ក្នុងភាវការកៈ។ 45. Dādhātvi. ៤៥. ចុះ ឥ បច្ច័យ ក្រោយពី ទា ធាតុ។ 46. Vamādīhyathu. ៤៦. ចុះ អថុ បច្ច័យ ក្រោយពី វមាទិធាតុ ទាំងឡាយ។ 47. Kvi. ៤៧. ចុះ ក្វិ បច្ច័យ។ 48. Ano. ៤៨. ចុះ អន បច្ច័យ។ 49. Itthiyamaṇa tti ka yakayā ca. ៤៩. និងចុះ អណ, តិ, ក, យ និង កយ បច្ច័យ ក្នុងឥត្ថីលិង្គផង។ 50. Jāhāhi ni. ៥០. ចុះ និ បច្ច័យ ក្រោយពី ឈា និង ហា ធាតុ។ 51. Karā ririyo. ៥១. ចុះ រិ និង រិយ បច្ច័យ ក្រោយពី ករ ធាតុ។ 52. I ki tī sarūpe. ៥២. ចុះ ឥ, កិ និង ទី បច្ច័យ ក្នុងរូបដូចគ្នា។ 53. Sīlā-bhikkhaññā-vassakesu ṇī. ៥៣. ចុះ ណី បច្ច័យ ក្នុងអត្ថសីលៈ (ធម្មជាតិ) អភិក្ខញ្ញៈ (ការធ្វើរឿយៗ) និងអាវស្សកៈ (ការចាំបាច់)។ 54. Thāvari-ttara, bhaṅgura, bhidura, bhāsura, bhassarā. ៥៤. សម្រេចរូបជា ថាវរៈ, ឥត្តរៈ, ភង្គុរៈ, ភិទុរៈ, ភាសុរៈ និង ភស្សរៈ។ 55. Kattari bhūte ktvantuttāvī. ៥៥. ចុះ ក្ត្វន្តុ និង ត្តាវី បច្ច័យ ក្នុងអត្ថកត្តា ជាអតីតកាល។ 56. Kto bhāvakammesu. ៥៦. ចុះ ត បច្ច័យ ក្នុងអត្ថភាវៈ និងកម្ម។ 57. Kattari cārambhe. ៥៧. ចុះ ត បច្ច័យ ក្នុងអត្ថកត្តា ក្នុងកិរិយាដែលចាប់ផ្តើមផង។ 58. Ṭhā-sa, vasa, silisa, sī, ruha, jara, janīhi. ៥៨. ចុះ ត បច្ច័យ ក្នុងអត្ថកត្តា ក្រោយពី ឋា, ស, វស, សិលិស, សី, រុហ, ជរ, និង ជន ធាតុទាំងឡាយ។ 59. Gamanatthā kammakādhāre ca. ៥៩. ចុះ ត បច្ច័យ ក្រោយពីធាតុមានអត្ថថាទៅ ក្នុងអត្ថកម្ម និងអត្ថអាធារៈផង។ 60. Āhāratthā[Pg.33]. ៦០. ចុះ ត បច្ច័យ ក្រោយពីធាតុមានអត្ថថាបរិភោគ ផង។ 61. Tuṃ tāye tave bhāve bhavissati kriyāyaṃ tadatthāyaṃ. ៦១. ចុះ តុំ, តាយេ, និង តវេ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថភាវៈ ក្នុងអនាគតកាល ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់កិរិយានោះ។ 62. Paṭisedhe-laṃkhalūnaṃ, tunaktvāna, ktvā vā. ៦២. ចុះ តុន, ក្ត្វាន, និង ក្ត្វា បច្ច័យ ក្នុងអត្ថហាមឃាត់ នៃពាក្យ អលំ និង ខលុ ខ្លះ។ 63. Pubbe-kakattukānaṃ. ៦៣. ចុះ ក្ត្វា បច្ច័យ ក្នុងកិរិយាដែលមានកត្តាតែមួយ ក្នុងកាលមុន។ 64. Nto kattari vattamāne. ៦៤. ចុះ អន្ត បច្ច័យ ក្នុងអត្ថកត្តា ក្នុងបច្ចុប្បន្នកាល។ 65. Māno. ៦៥. ចុះ មាន បច្ច័យ ផង។ 66. Bhāvakammesu. ៦៦. ចុះ អន្ត និង មាន បច្ច័យ ក្នុងអត្ថភាវៈ និងកម្ម ផង។ 67. Te ssapubbā-nāgate. ៦៧. ចុះ អន្ត និង មាន បច្ច័យ ទាំងនោះ ដែលមាន ស្ស ជាខាងដើម ក្នុងអនាគតកាល។ 68. Ṇvādayo. ៦៨. ចុះ ណ្វុ បច្ច័យជាដើម។ 69. Khachasānamekassarodi dve. ៦៩. ធ្វើទ្វិភាវៈ នៃធាតុដែលមានស្រៈតែមួយខាងដើម ព្រោះ ខ, ឆ, ស បច្ច័យទាំងឡាយ។ 70. Parokkhāyañca. ៧០. និង ព្រោះ បរោក្ខាវិភត្តិ ផង។ 71. Ādismā sarā. ៧១. ធ្វើទ្វិភាវៈ នៃព្យញ្ជនៈដែលនៅខាងក្រោយស្រៈខាងដើម។ 72. Na puna. ៧២. មិនធ្វើទ្វិភាវៈម្តងទៀតឡើយ។ 73. Yathiṭṭhaṃ syādino. ៧៣. ធ្វើទ្វិភាវៈ នៃសិ-វិភត្តិជាដើម តាមដែលប្រាថ្នា។ 74. Rasso pubbassa. ៧៤. ធ្វើស្រៈខាងដើម ឱ្យជាលុហៈ (រស្សៈ)។ 75. Lopo-nādibyañjanassa. ៧៥. លុបព្យញ្ជនៈដែលមិនមែនជាព្យញ្ជនៈខាងដើម។ 76. Khachasesvassi. ៧៦. ព្រោះ ខ, ឆ, ស បច្ច័យទាំងឡាយ ឱ្យមាន អស ទេសៈ ខ្លះ។ 77. Gupissussa. ៧៧. ព្រោះ គុប ធាតុ ឱ្យមាន ឧស ទេសៈ ខ្លះ។ 78. Catuttha dutiyānaṃ tatiyapaṭhamā. ៧៨. ធ្វើព្យញ្ជនៈទី ៤ និងទី ២ ឱ្យជាព្យញ្ជនៈទី ៣ និងទី ១ តាមលំដាប់។ 79. Kavaggahānaṃ cavaggajā. ៧៩. ធ្វើព្យញ្ជនៈក្នុង ក-វគ្គ ឱ្យកើតក្នុង ច-វគ្គ។ 80. Mānassa [Pg.34] vī parassa ca maṃ. ៨០. ធ្វើ មាន បច្ច័យ ឱ្យជា វី និងធ្វើព្យញ្ជនៈខាងចុងធាតុឱ្យជា មំ ខ្លះ។ 81. Kitassā-saṃsaye ti vā. ៨១. ធ្វើ កិត ធាតុ ឱ្យជា តិច្ឆ ក្នុងអត្ថមិនសង្ស័យ ខ្លះ។ 82. Yuvaṇṇāname o paccaye. ៨២. ធ្វើ យុ និង វុ បច្ច័យទាំងឡាយ ឱ្យជា អន និង អក តាមលំដាប់ ព្រោះបច្ច័យខាងក្រោយ។ 83. Lahussupāntassa. ៨៣. ធ្វើវុឌ្ឍិ នៃស្រៈលហុដែលនៅលំដាប់បន្ទាប់ពីខាងចុង។ 84. Assā ṇānubandhe. ៨៤. ធ្វើវុឌ្ឍិ នៃ អ ឱ្យជា អា ព្រោះបច្ច័យដែលមាន ណ ជាអនុពន្ធ។ 85. Na te kānubandhanāgamesu. ៨៥. មិនធ្វើវុឌ្ឍិ ព្រោះបច្ច័យដែលមាន ក ជាអនុពន្ធ និងព្រោះអាគមទាំងឡាយឡើយ។ 86. Vā kvaci. ៨៦. ខ្លះ ក្នុងទីខ្លះ។ 87. Aññatrā pi. ៨៧. ក្នុងទីដទៃទៀតផង។ 88. Pye sissā. ៨៨. ព្រោះ ប្យ បច្ច័យ ឱ្យមាន ឥស្ស ទេសៈ ខ្លះ។ 89. Eonamayavā sare. ៨៩. ធ្វើ ឯ និង ឱ ឱ្យជា អយ និង អវ តាមលំដាប់ ព្រោះស្រៈខាងក្រោយ។ 90. Āyāvā ṇānubandhe. ៩០. ធ្វើ ឯ និង ឱ ឱ្យជា អាយ និង អាវ តាមលំដាប់ ព្រោះបច្ច័យដែលមាន ណ ជាអនុពន្ធ។ 91. Āssā ṇāpimhi yuka. ៩១. ធ្វើ អា នៃធាតុ ឱ្យជា អាបិ និងចុះ យុ អាគម ព្រោះបច្ច័យដែលមាន ណ ជាអនុពន្ធ។ 92. Padādīnaṃ kvaci. ៩២. ធ្វើវុឌ្ឍិ នៃបទជាដើម ខ្លះ។ 93. Maṃ vā rudhādīnaṃ. ៩៣. ចុះ មំ អាគម ក្រោយពី រុធ ធាតុជាដើម ខ្លះ។ 94. Kvimhi lopo-nta byañjanassa. ៩៤. ព្រោះ ក្វិ បច្ច័យ លុបព្យញ្ជនៈខាងចុងធាតុ។ 95. Pararūpamayakāre byañjane. ៩៥. ធ្វើ មំ ឱ្យមានរូបស្មើនឹងព្យញ្ជនៈខាងក្រោយ លើកលែងតែ យ-ការៈ ចេញ ព្រោះព្យញ្ជនៈខាងក្រោយ។ 96. Manānaṃ niggahītaṃ. ៩៦. ធ្វើ ម និង ន ខាងចុងធាតុ ឱ្យជា និគ្គហិត។ 97. Na brūsso. ៩៧. មិនធ្វើ ព្រូ ធាតុ ឱ្យជា អវ ឡើយ។ 98. Kagā cajānaṃ ghānubandhe. ៩៨. ធ្វើ ច និង ជ ឱ្យជា ក និង គ តាមលំដាប់ ព្រោះបច្ច័យដែលមាន ឃ ជាអនុពន្ធ។ 99. Hanassa ghāto ṇānubandhe. ៩៩. ធ្វើ ហន ធាតុ ឱ្យជា ឃាត ព្រោះបច្ច័យដែលមាន ណ ជាអនុពន្ធ។ 100. Kvimhi gho paripaccāsamohi. ១០០. ព្រោះ ក្វិ បច្ច័យ ធ្វើ ហន ធាតុ ឱ្យជា ឃោ ក្រោយពី បរិ, បច្ច, អា, និង សំ ឧបសគ្គទាំងឡាយ។ 101. Parassa [Pg.35] ghaṃse. ១០១. ធ្វើ ហន ធាតុ ឱ្យជា ឃំស ព្រោះបច្ច័យខាងក្រោយ។ 102. Jiharānaṃ gī. ១០២. ធ្វើ ជិ និង ហរ ធាតុទាំងឡាយ ឱ្យជា គី ខ្លះ។ 103. Dhāssa ho. ១០៣. ធ្វើ ធា ធាតុ ឱ្យជា ហោ ខ្លះ។ 104. Ṇimhi dīgho dusassa. ១០៤. ព្រោះ ណិ បច្ច័យ ធ្វើស្រៈឱ្យវែង នៃ ទុស ធាតុ។ 105. Guhissa sare. ១០៥. ធ្វើ គុហ ធាតុ ឱ្យជា គោហៈ ព្រោះស្រៈខាងក្រោយ។ 106. Muhabahānañca te kānubandhe tve. ១០៦. ធ្វើ មុហ និង ពហុ ធាតុទាំងឡាយ ឱ្យជា មោហ និង ពាហ ព្រោះបច្ច័យដែលមាន ក ជាអនុពន្ធ និងព្រោះ តុ បច្ច័យ។ 107. Vahassussa. ១០៧. ធ្វើ វហ ធាតុ ឱ្យជា វុហ ខ្លះ។ 108. Dhāssa hi. ១០៨. ធ្វើ ធា ធាតុ ឱ្យជា ហិ ខ្លះ។ 109. Gamādirānaṃ lopo-ntassa. ១០៩. លុបព្យញ្ជនៈខាងចុង នៃ គម ធាតុជាដើម។ 110. Vacādīnaṃ vassuṭa vā. ១១០. ធ្វើ វ នៃ វច ធាតុជាដើម ឱ្យជា ឧ ខ្លះ។ 111. Assu. ១១១. ធ្វើ អស ធាតុ ឱ្យជា ឧ ខ្លះ។ 112. Vaddhassa vā. ១១២. ធ្វើ វធ ធាតុ ឱ្យជា ឧទ ខ្លះ។ 113. Yajassa yassa ṭiyī. ១១៣. ធ្វើ យ នៃ យជ ធាតុ ឱ្យជា ឥ ខ្លះ។ 114. Ṭhāssi. ១១៤. ធ្វើ ឋា ធាតុ ឱ្យជា ឋិ ខ្លះ។ 115. Gāpānamī. ១១៥. ប្ដូរស្រៈចុងនៃគាធាតុ និងបាធាតុ ទៅជា ឦ។ 116. Janissā. ១១៦. ប្ដូរជនធាតុ ទៅជា ឥស្ស។ 117. Sāsassa sisa vā. ១១៧. ប្ដូរសាសធាតុ ទៅជា សិស ខ្លះ។ 118. Karassā tave. ១១៨. ប្ដូរករធាតុ ទៅជា កាតវេ។ 119. Tuṃtunatabbesu vā. ១១៩. ក្នុងព្រោះ តុំ តុន និង តព្វ បច្ច័យ ទាំងឡាយ ខ្លះ។ 120. Ñāssa ne jā. ១២០. ប្ដូរញាធាតុ ទៅជា នេ និង ជា។ 121. Sakāpānaṃ kuṇakū ṇe. ១២១. ប្ដូរសកធាតុ និងបាធាតុ ទាំងឡាយ ទៅជា កុណ កូ និង ណេ។ 122. Nito [Pg.36] cissa cho. ១២២. ប្ដូរឥសធាតុ ខាងក្រោយពីណិបច្ច័យ ទៅជា ឆ។ 123. Jarasadānamīma vā. ១២៣. ប្ដូរជរធាតុ និងសទធាតុ ទាំងឡាយ ទៅជា អីម ខ្លះ។ 124. Disassa passa dassa dasa da dakkhā. ១២៤. ប្ដូរទិសធាតុ ទៅជា បស្ស ទស្ស ទស ទ និង ទក្ខ។ 125. Samānā ro rīrikkhakesu. ១២៥. ប្ដូរសមានធាតុ ទៅជា រោ រី រិក្ខ និង កេ។ 126. Dahassa dassa ḍo. ១២៦. ប្ដូរទហធាតុ និងទសធាតុ ទៅជា ឌ។ 127. Anaghaṇasvāparīhi ḷo. ១២៧. ប្ដូរហការៈ ទៅជា ឡ ខាងក្រោយពី អន ឃ ណ ស្វា និងបរិ។ 128. Atyādintesvatthissa bhū. ១២៨. ប្ដូរអត្ថិធាតុ ទៅជា ភូ ក្នុងព្រោះវិភត្តិទាំងឡាយមាន អតិ ជាដើម។ 129. Aāssaādīsu. ១២៩. ប្ដូរ អ និង អា ទៅជា អាទិ ខ្លះ។ 130. Ntamānāntiyiyuṃ svādilopo. ១៣០. លុបស្វាទិបច្ច័យ ក្នុងព្រោះ អន្ត មានន្តិ យិ និងយុំ។ 131. Pādito ṭhāssa vā ṭhaho kvaci. ១៣១. ប្ដូរឋាធាតុ ខាងក្រោយពី បា ទៅជា ឋហ ខ្លះ ក្នុងទីខ្លះ។ 132. Dāssi yaṅa. ១៣២. ប្ដូរទាធាតុ ទៅជា ឥ ក្នុងព្រោះ យ បច្ច័យ។ 133. Karotissa kho. ១៣៣. ប្ដូរករោតិ ទៅជា ខោ។ 134. Purā smā. ១៣៤. ប្ដូរស្មាវិភត្តិ ខាងក្រោយពី បុរា ទៅជា អា។ 135. Nito kamassa. ១៣៥. ប្ដូរកមធាតុ ខាងក្រោយពីណិបច្ច័យ។ 136. Yuvaṇṇānamiyaṅuvaṅa sare. ១៣៦. ប្ដូរឥវណ្ណៈ និងឧវណ្ណៈ ទៅជា អិយ និងអុវ ក្នុងព្រោះស្រៈ។ 137. Aññādissāssī kye. ១៣៧. ប្ដូរអញ្ញាទិធាតុ ទៅជា អស្សី ក្នុងព្រោះ ក្យបច្ច័យ។ 138. Tanassā vā. ១៣៨. ប្ដូរតនធាតុ ខ្លះ។ 139. Dīgho sarassa. ១៣៩. ធ្វើស្រៈឲ្យមានសំឡេងវែង (ទីឃៈ)។ 140. Sā-nantarassa tassa ṭho. ១៤០. ប្ដូរ តបច្ច័យ ខាងក្រោយពី សការៈ ទៅជា ឋ។ 141. Kasassima ca vā. ១៤១. ប្ដូរកសធាតុ ទៅជា ឥម ខ្លះ។ 142. Dhastotrastā. ១៤២. ប្ដូរធសធាតុ ទៅជា ត្រស្ត។ 143. Pucchādito. ១៤៣. ខាងក្រោយពីបុច្ឆធាតុ ជាដើម។ 144. Sāsa[Pg.37], vasa, saṃsa, sasā tho. ១៤៤. ប្ដូរសាស វស សំស និងសស ធាតុ ទាំងឡាយ ទៅជា ថ។ 145. Dho dhahabhehi. ១៤៥. ប្ដូរ តបច្ច័យ ទៅជា ធ ខាងក្រោយពី ធ និងភ ធាតុ។ 146. Dahā ḍho. ១៤៦. ប្ដូរទហធាតុ ទៅជា ឍ។ 147. Bahassuma ca. ១៤៧. ប្ដូរពហធាតុ ទៅជា មុ ខ្លះ។ 148. Ruhādīhi ho ḷa ca. ១៤៨. ប្ដូររុហធាតុ ជាដើម ទៅជា ហ និងឡ ខ្លះ។ 149. Muhā vā. ១៤៩. ប្ដូរមុហធាតុ ខ្លះ។ 150. Bhidādito no ktaktavantūnaṃ. ១៥០. ប្ដូរ ត និង តវន្តុ បច្ច័យ ទាំងឡាយ ខាងក្រោយពីភិទធាតុ ជាដើម ទៅជា ន។ 151. Dātvinno. ១៥១. ប្ដូរទាធាតុ ទៅជា ឥន្ន។ 152. Kirādīhi ṇo. ១៥២. ប្ដូរកិរធាតុ ជាដើម ទៅជា ណ។ 153. Tarādīhi riṇṇo. ១៥៣. ប្ដូរតរធាតុ ជាដើម ទៅជា រិណ្ណ។ 154. Go bhanjādīhi. ១៥៤. ប្ដូរភញ្ជធាតុ ជាដើម ទៅជា គ។ 155. Susā kho. ១៥៥. ប្ដូរសុសធាតុ ទៅជា ខ។ 156. Pacā ko. ១៥៦. ប្ដូរបចធាតុ ទៅជា ក។ 157. Mucā vā. ១៥៧. ប្ដូរមុចធាតុ ខ្លះ។ 158. Lopo vaḍḍhā ktissa. ១៥៨. លុប តបច្ច័យ ខាងក្រោយពីវឌ្ឍធាតុ។ 159. Kvissa. ១៥៩. លុបក្វិបច្ច័យ។ 160. Ṇiṇāpīnaṃ tesu. ១៦០. លុបណិ និងណាបេ បច្ច័យ ទាំងឡាយ ក្នុងព្រោះបច្ច័យទាំងនោះ។ 161. Kvaci vikaraṇānaṃ. ១៦១. លុបវិករណបច្ច័យ ទាំងឡាយ ខ្លះ។ 162. Mānassa massa. ១៦២. ប្ដូរមានបច្ច័យ ទៅជា ម។ 163. Ñi lasse. ១៦៣. ប្ដូរញិ ទៅជា លស្ស។ 164. Pyo vā tvāssa samāse. ១៦៤. ប្ដូរត្វាបច្ច័យ ទៅជា ប្យ ខ្លះ ក្នុងសមាស។ 165. Tuṃyānā. ១៦៥. ប្ដូរតុំបច្ច័យ ទៅជា យាន។ 166. Hanā [Pg.38] racco. ១៦៦. ប្ដូរហនធាតុ ទៅជា រច្ច។ 167. Sāsādhikarā ca ca riccā. ១៦៧. ប្ដូរសាសធាតុ និងអធិការៈ ទៅជា រិច្ច ខ្លះ។ 168. Ito cco. ១៦៨. ប្ដូរឥការៈ ទៅជា ច្ច។ 169. Disā vānavāsa ca. ១៦៩. ប្ដូរទិសធាតុ ទៅជា វានវាស ខ្លះ។ 170. Ñi byañjanassa. ១៧០. ប្ដូរញិ ទៅជា ព្យញ្ជនៈ។ 171. Rā nassa ṇo. ១៧១. ប្ដូរនការៈ ទៅជា ណ ខាងក្រោយពី រការៈ។ 172. Na ntamānatyādīnaṃ. ១៧២. មិនប្ដូរ អន្ត និងមាន បច្ច័យ ជាដើម។ 173. Gamayamisāsadisānaṃ vā cchaṅa. ១៧៣. ប្ដូរគម យម ឥស និងទិស ធាតុ ទាំងឡាយ ទៅជា ច្ឆ ខ្លះ។ 174. Jaramarānamīyaṅa. ១៧៤. ប្ដូរជរ និងមរ ធាតុ ទាំងឡាយ ទៅជា អីយ។ 175. Ṭhāpānaṃ tiṭṭha pivā. ១៧៥. ការបំលែង ឋា និង បា ធាតុ ទៅជា តិដ្ឋ និង បិវៈ ខ្លះ។ 176. Gamavadadānaṃ ghamma vajja dajjā. ១៧៦. ការបំលែង គម, វទ, និង ទា ធាតុ ទៅជា ឃម្ម, វជ្ជ, និង ទជ្ជៈ ខ្លះ។ 177. Karassa sossa kubba kuru kayirā. ១៧៧. ការបំលែង ករ ធាតុ ទៅជា សុស្ស, កុព្វ, កុរុ, និង កយិរៈ ខ្លះ។ 178. Gahassa gheppo. ១៧៨. ការបំលែង គហ ធាតុ ទៅជា ឃេប្បៈ។ 179. Ṇo niggahītassa. ១៧៩. ការបំលែង ណ បច្ច័យ ទៅជា និគ្គហិត។ Iti moggallāne byākaraṇe khādikaṇḍo pañcamo. ចប់ ខាទិកណ្ឌ ទី ៥ ក្នុងមោគ្គល្លានវ្យាករណ៍ ដោយប្រការដូច្នេះ។ (6) Chaṭṭho kaṇḍo (tyādi) (៦) កណ្ឌទី ៦ (ត្យាទិកណ្ឌ) 1. Vattamāne ti anti, si tha, mi ma, te ante, se vhe, e mhe. ១. ក្នុងបច្ចុប្បន្នកាល (វត្តមានវិភត្តិ) មានវិភត្តិគឺ៖ តិ អន្តិ, សិ ថ, មិ ម, តេ អន្តេ, សេ វ្ហេ, ឯ ម្ហេ។ 2. Bhavissati ssati ssanti, ssasi ssatha, ssāmi ssāma, ssate ssante, ssase ssavhe, ssaṃ ssāmhe. ២. ក្នុងអនាគតកាល (ភវិស្សន្តិវិភត្តិ) មានវិភត្តិគឺ៖ ស្សតិ ស្សន្តិ, ស្សសិ ស្សថ, ស្សាមិ ស្សាម, ស្សតេ ស្សន្តេ, ស្សសេ ស្សវ្ហេ, ស្សំ ស្សាម្ហេ។ 3. Nāme [Pg.39] garahāvimhayesu. ៣. ក្នុងអត្ថតិះដៀល និងអស្ចារ្យ កាលបើមាននាមសព្ទជាឧបបទ។ 4. Bhūte ī uṃ, o ttha, iṃ mhā, ā ū, se vhaṃ, a mhe. ៤. ក្នុងអតីតកាល (អជ្ជតនីវិភត្តិ) មានវិភត្តិគឺ៖ អី អុំ, ឱ ត្ថ, អឹ ម្ហា, អា អូ, សេ វ្ហំ, អ ម្ហេ។ 5. Anajjatane ā ū, o ttha, a mhā, ttha tthuṃ, se vhaṃ, iṃ muse. ៥. ក្នុងអតីតកាលមិនមែនថ្ងៃនេះ (ហីយ្យត្តនីវិភត្តិ) មានវិភត្តិគឺ៖ អា អូ, ឱ ត្ថ, អ ម្ហា, ត្ថ ត្ថុំ, សេ វ្ហំ, អឹ មុសេ។ 6. Parokkhe a u, e ttha, a mha, ttha re, ttho vho, i mhe. ៦. ក្នុងអតីតកាលកន្លងហួសទៅហើយ (បោក្ខវិភត្តិ) មានវិភត្តិគឺ៖ អ ឧ, ឯ ត្ថ, អ ម្ហ, ត្ថ រេ, ត្ថោ វ្ហោ, ឥ ម្ហេ។ 7. Eyyādo vā tipattiyaṃ ssā ssaṃsu, sse ssatha, ssaṃ ssāmhā, ssatha ssiṃsu, ssase ssavhe, ssiṃ ssāmhase. ៧. ក្នុងកាលកន្លងទៅដោយមិនសម្រេចផល (កាលាតិបត្តិវិភត្តិ) តែងចុះវិភត្តិទាំងឡាយមាន ស្សា ស្សំសុ, ស្សេ ស្សថ, ស្សំ ស្សាម្ហា, ស្សថ ស្សឹសុ, ស្សសេ ស្សវ្ហេ, ស្សឹ ស្សាម្ហសេ ខ្លះ ជំនួស អេយ្យា ជាដើម។ 8. Hetuphalesveyya eyyuṃ, eyyāsi eyyātha, eyyāmi eyyāma, etha eraṃ, etho eyyāvho, eyyaṃ eyyāmhe. ៨. ក្នុងអត្ថជាហេតុនិងផល (សត្តមីវិភត្តិ) មានវិភត្តិគឺ៖ អេយ្យ អេយ្យុំ, អេយ្យាសិ អេយ្យាថ, អេយ្យាមិ អេយ្យាម, ឯថ ឯរំ, ឯថោ អេយ្យាវ្ហោ, អេយ្យំ អេយ្យាម្ហេ។ 9. Pañcapatthanāvidhīsu. ៩. ក្នុងអត្ថបញ្ជា ប្រាថ្នា និងវិធីជាដើម (បញ្ចមីវិភត្តិ)។ 10. Tu antu, hi tha, mima, taṃ antaṃ, ssu vho, e āmadhasa. ១០. មានវិភត្តិគឺ៖ តុ អន្តុ, ហិ ថ, មិ ម, តំ អន្តំ, ស្សុ វ្ហោ, ឯ អាមធស។ 11. Satyarahesveyyādī. ១១. ក្នុងអត្ថសមត្ថភាព និងភាពគួរជាដើម តែងចុះវិភត្តិមាន អេយ្យា ជាដើម។ 12. Sambhāvane vā. ១២. ក្នុងអត្ថសន្និដ្ឋាន ឬការស្មាន តែងចុះវិភត្តិទាំងនោះខ្លះ។ 13. Māyoge īāādī. ១៣. ក្នុងកាលប្រកបដោយ មា សព្ទ តែងចុះវិភត្តិមាន អី និង អា ជាដើម។ 14. Pubbāparacchakkāna mekānekesu tumhāmhasesesu dvedve majjhimuttamapaṭhamā. ១៤. ក្នុងវិភត្តិ ៦ តួខាងដើម និងខាងចុង កាលបើមាន តុម្ហ, អម្ហ និងសេសសព្ទ ក្នុងឯកវចនៈ និងពហុវចនៈ វិភត្តិពីរៗ តាមលំដាប់ ឈ្មោះថា មជ្ឈិមបុរុស ឧត្តមបុរុស និងបឋមបុរុស។ 15. Āīssādīsvau vā. ១៥. ក្នុងវិភត្តិទាំងឡាយមាន អា, អី, ស្សា ជាដើម តែងបំលែងជា អ និង ឧ ខ្លះ។ 16. Aādīsvāho brūssa. ១៦. ក្នុងវិភត្តិទាំងឡាយមាន អ ជាដើម តែងបំលែង ព្រូ ធាតុ ទៅជា អាហ។ 17. Bhūssa vuka. ១៧. ការបំលែង ភូ ធាតុ ទៅជា វុកៈ។ 18. Pubbassa a. ១៨. ការបំលែងតួអក្សរខាងដើម ទៅជា អ។ 19. Ussaṃ svāhā vā. ១៩. ការបំលែង ឧ ទៅជា ស្វាហា ខ្លះ ក្នុងព្រោះវិភត្តិមាន សំ ជាដើម។ 20. Tyantīnaṃ ṭaṭū. ២០. ការបំលែង តិ និង អន្តិ ទៅជា ដ្ឋ និង ដ្ឋូ។ 21. Īādo [Pg.40] vacassoma. ២១. ក្នុងវិភត្តិទាំងឡាយមាន អី ជាដើម តែងបំលែង វច ធាតុ ទៅជា វោច។ 22. Dāssa daṃ vā mimesvadvitte. ២២. ការបំលែង ទា ធាតុ ទៅជា ទំ ខ្លះ ក្នុងព្រោះ មិ និង ម វិភត្តិ កាលបើមិនមានទ្វេភាវៈ។ 23. Karassa sossa kuṃ. ២៣. ការបំលែង ករ ធាតុ ទៅជា សុស្ស និង កុំ។ 24. Kā īādīsu. ២៤. ការបំលែងទៅជា កា ក្នុងវិភត្តិទាំងឡាយមាន អី ជាដើម។ 25. Hāssa cāhaṅa ssena. ២៥. ការបំលែង ហា ធាតុ ទៅជា ចាហៈ ជាមួយ ង បច្ច័យ និង ស្ស វិភត្តិ។ 26. Labhavasacchidabhidarudānaṃ cchaṅa. ២៦. ការបំលែង លភ, វស, ឆិទ, ភិទ, និង រុទ ធាតុ ទៅជា ច្ឆៈ ជាមួយ ង បច្ច័យ។ 27. Bhuja mūca vaca visānaṃ kkhaṅa. ២៧. ការបំលែង ភុជ, មុច, វច, និង វិស ធាតុ ទៅជា ក្ខៈ ជាមួយ ង បច្ច័យ។ 28. Āīādīsu harassā. ២៨. ក្នុងវិភត្តិទាំងឡាយមាន អា និង អី ជាដើម តែងបំលែង ហរ ធាតុ ទៅជា សា។ 29. Gamissa. ២៩. ការបំលែង គម ធាតុ ទៅជា គច្ឆៈ។ 30. Ḍaṃsassa ca chaṅa. ៣០. និងការបំលែង ទំស ធាតុ ទៅជា ឆៈ ជាមួយ ង បច្ច័យ។ 31. Hūssa he hehi hohī ssatyādo. ៣១. ការបំលែង ហូ ធាតុ ទៅជា ហេ, ហេហិ, និង ហោហិ ក្នុងព្រោះវិភត្តិមាន ស្សតិ ជាដើម។ 32. Ṇānāsu rasso. ៣២. ការធ្វើស្រៈឲ្យខ្លី (រស្សៈ) ក្នុងព្រោះ ណា និង នា បច្ច័យ។ 33. Āīūmhāssāssamhānaṃ vā. ៣៣. ការបំលែង អា, អី, អូ, ម្ហា, ស្សា, ស្ស, និង ម្ហ ទាំងឡាយ ខ្លះ។ 34. Kusaruhehī-ssa chi. ៣៤. ការបំលែង ស្ស ទៅជា ឆិ ក្នុងព្រោះ កុ, ស, រុហ, ឯ, និង ហិ។ 35. Aīssaādīnaṃ byañjanassiu. ៣៥. ការបំលែង អ, អី, ស្សា ជាដើម ទៅជា ឥ និង ឧ ក្នុងព្រោះព្យញ្ជនៈ។ 36. Brūto tissīu. ៣៦. ការបំលែង តិ ទៅជា សី និង ឧ ខាងចុង ព្រូ ធាតុ។ 37. Kyassa. ៣៧. ការបំលែង គ្យ បច្ច័យ។ 38. Eyyāthasseaāīthānaṃ oaaṃtthatthovhoka. ៣៨. ការបំលែង អេយ្យាថៈ, ស្សៈ, ឯ, អា, អី, និង ថ ទាំងឡាយ ទៅជា ឱ, អ, អំ, ត្ថ, ត្ថោ, វ្ហោ, និង កៈ។ 39. Uṃssiṃ svaṃsu. ៣៩. ការបំលែង អុំ និង ស្សឹ ទៅជា សុំ និង អំសុ។ 40. Eottā suṃ. ៤០. ការបំលែង ឯ និង ឱ ទៅជា សុំ។ 41. Hūto resuṃ. ៤១. ការបំលែង រេ ទៅជា សុំ ខាងចុង ហូ ធាតុ។ 42. Ossa aitthattho. ៤២. ការបំលែង ឱ ទៅជា អ, ឥត្ថ, និង ត្ថោ។ 43. Si[Pg.41]. ៤៣. ការបំលែងទៅជា សិ។ 44. Dīghā īssa. ៤៤. ការបំលែង អី ទៅជា ស្សៈ ខាងចុងស្រៈវែង។ 45. Mhātthāna mha. ៤៥. ការបំលែង ម្ហា និង ត្ថ ទៅជា ម្ហ។ 46. Iṃssa ca siu. ៤៦. និងការបំលែង អឹ ទៅជា សិ និង ឧ។ 47. Eyyuṃssuṃ. ៤៧. ការបំលែង អេយ្យុំ ទៅជា ស្សុំ។ 48. Hissa-to lopo. ៤៨. ការលុប ហិ វិភត្តិ ខាងចុង...។ 49. Kyassa sse. ៤៩. ការបំលែង គ្យ បច្ច័យ ទៅជា ស្សេ។ 50. Atthiteyyādicchannaṃ sa su sa satha saṃ sāma. ៥០. ការបំលែងវិភត្តិទាំង ៦ មាន អេយ្យា ជាដើម របស់ អស ធាតុ ទៅជា ស, សុ, ស, សថ, សំ, សាម។ 51. Ādidvinnamiyāiyuṃ. ៥១. ការបំលែងវិភត្តិពីរខាងដើម ទៅជា អិយា និង អិយុំ។ 52. Tassa tho. ៥២. ការបំលែង ត ទៅជា ថោ។ 53. Sihisvaṭa. ៥៣. ការបំលែងទៅជា អដៈ ក្នុងព្រោះ សិ និង ហិ វិភត្តិ។ 54. Mimānaṃ vā mimhā ca. ៥៤. ការលុប mimāna ទាំងឡាយ និង mimhā ខ្លះ។ 55. Esuṅa. ៥៥. ការផ្លាស់ប្តូរជា esuṅa។ 56. Īādo dīgho. ៥៦. ការធ្វើឲ្យវែង (ទីឃៈ) នៃស្រៈខាងដើមដែលមាន ī ជាដើម។ 57. Himimesvassa. ៥៧. ការផ្លាស់ប្តូរជា a ក្នុង hi, mi, ma ទាំងឡាយ។ 58. Sakā ṇāssa kha īādo. ៥៨. ការផ្លាស់ប្តូរ ណ-បច្ច័យ ជា ខ ក្រោយពី ស-ធាតុ ដែលមាន ī ជាដើម។ 59. Sse vā. ៥៩. ការផ្លាស់ប្តូរជា sse ខ្លះ។ 60. Tesu suto kṇokṇānaṃ roṭa. ៦០. ការផ្លាស់ប្តូរ kṇo និង kṇa ទាំងឡាយជា roṭa ក្រោយពី su ក្នុងវិភត្តិទាំងឡាយនោះ។ 61. Ñāssa sanāssa nāyo timhi. ៦១. ការផ្លាស់ប្តូរ ñā និង sanā ជា nāyo ក្នុង ti-វិភត្តិ។ 62. Ñāmhi jaṃ. ៦២. ការផ្លាស់ប្តូរជា jaṃ ក្នុង ñā-វិភត្តិ។ 63. Eyyāssiyāñā vā. ៦៣. ការផ្លាស់ប្តូរ eyyā ជា iyā និង ñā ខ្លះ។ 64. Īssatyādīsu knālopo. ៦៤. ការលុប knā ក្នុង īssatī-វិភត្តិជាដើម។ 65. Ssassa [Pg.42] hi kamme. ៦៥. ការផ្លាស់ប្តូរ ssassa ជា hi ក្នុងកម្មវាចក។ 66. Etismā. ៦៦. ក្រោយពី eti នេះ។ 67. Hanā cha khā. ៦៧. ការផ្លាស់ប្តូរ han-ធាតុ ជា cha និង khā។ 68. Hato ha. ៦៨. ការផ្លាស់ប្តូរ han-ធាតុ ជា ha។ 69. Dakkhakhahehi hohīhi lopo. ៦៩. ការលុប hohī ទាំងឡាយ ក្រោយពី dakkha និង khahe ទាំងឡាយ។ 70. Kayireyyasseyyumādīnaṃ. ៧០. នៃ kayireyya, sseyyuṃ ជាដើម។ 71. Ṭā. ៧១. ការផ្លាស់ប្តូរជា ṭā។ 72. Ethassā. ៧២. ការផ្លាស់ប្តូរ ethassa ជា ā។ 73. Labhā iṃīnaṃ thaṃthā vā. ៧៣. ការផ្លាស់ប្តូរ iṃ និង ī ទាំងឡាយ ជា thaṃ និង thā ខ្លះ ក្រោយពី labh-ធាតុ។ 74. Gurupubbā rassā re-nte-ntinaṃ. ៧៤. ការធ្វើឲ្យខ្លី (រស្សៈ) នៃ re, nte, nti ទាំងឡាយ ដែលមានសំឡេងធ្ងន់ (គរុ) នៅខាងដើម។ 75. Eyyeyyāseyyannaṃ ṭe. ៧៥. ការផ្លាស់ប្តូរ eyyeyyāseyya ទាំងឡាយ ជា ṭe។ 76. Ovikaraṇassu paracchakke. ៧៦. ការផ្លាស់ប្តូរ o-វិករណបច្ច័យ ជា u ក្នុងបរស្សបទ ៦ តួខាងចុង។ 77. Pubbacchakke vā kvaci. ៧៧. ក្នុងបុព្វបទ ៦ តួខាងដើម ខ្លះ។ 78. Eyyāmasse muca. ៧៨. ការផ្លាស់ប្តូរ eyyāmasse ជា muca។ Iti moggallāne byākaraṇe tyādikaṇḍo chaṭṭho. ចប់ កណ្ឌទី ៦ គឺ ភារៈស្តីអំពី ty-វិភត្តិជាដើម ក្នុងគម្ពីរវ្យាករណ៍មោគ្គល្លានៈ តែប៉ុណ្ណេះ។ (7) Sattamo kaṇḍo (ṇvādi) (៧) កណ្ឌទី ៧ (ណ្វាទិកណ្ឌ) 1. Cara [Pg.43] dara kara raha jana sana tala sāda sādha kasāsa caṭā ya vāhi ṇu. ១. ចុះ ណុ-បច្ច័យ ក្រោយពី cara, dara, kara, raha, jana, sana, tala, sāda, sādha, kas, ās, caṭ, y, vā ទាំងឡាយ។ 2. Bhara mara cara tara ara gara hana tana mana bhama kita dhana baṃha kambamba cakkha bhikkha saṃkindanda yaja paṭāṇāsa vasa pasa paṃsa bandhā u. ២. ចុះ ឧ-បច្ច័យ ក្រោយពី bhara, mara, cara, tara, ara, gara, hana, tana, mana, bhama, kita, dhana, baṃha, kamba, amba, cakkha, bhikkha, saṃki, danda, yaja, paṭ, āṇāsa, vasa, pasa, paṃsa, bandh ទាំងឡាយ។ 3. Bandhā ū vadho ca. ៣. ចុះ ូ-បច្ច័យ ក្រោយពី bandh-ធាតុ និងការផ្លាស់ប្តូរជា vadha ផង។ 4. Jambādayo. ៤. សព្ទទាំងឡាយមាន jambu ជាដើម។ 5. Tapusa vidha kura putha mudā ku. ៥. ចុះ កុ-បច្ច័យ ក្រោយពី tap, us, vidh, kur, puth, mud ទាំងឡាយ។ 6. Sindhādayo. ៦. សព្ទទាំងឡាយមាន sindhu ជាដើម។ 7. I. ៧. ចុះ ឥ-បច្ច័យ។ 8. Dadhyādayo. ៨. សព្ទទាំងឡាយមាន dadhi ជាដើម។ 9. Yuvaṇṇupantā ki. ៩. ចុះ កិ-បច្ច័យ ក្រោយពីធាតុដែលមាន u, v, aṇṇa ជិតខាងចុង។ 10. Vapa vara vasa rasa nabha hara hana paṇā īṇa. ១០. ចុះ អីណ-បច្ច័យ ក្រោយពី vapa, vara, vasa, rasa, nabha, hara, hana, paṇ ទាំងឡាយ។ 11. Bhū gamā īṇa. ១១. ចុះ អីណ-បច្ច័យ ក្រោយពី bhū និង gam ទាំងឡាយ។ 12. Tanda lakkhā ī. ១២. ចុះ អី-បច្ច័យ ក្រោយពី tand, lakkh ទាំងឡាយ។ 13. Gamā ro. ១៣. ចុះ រ-បច្ច័យ ក្រោយពី gam-ធាតុ។ (Iti sarapaccayā) (ចប់ សរៈបច្ច័យ ទាំងឡាយ តែប៉ុណ្ណេះ) 14. I bhī kā karāra vaka saka vāhi ko. ១៤. ចុះ ក-បច្ច័យ ក្រោយពី i, bhī, kā, kar, ar, vak, sak, vā ទាំងឡាយ។ 15. Ūkādako. ១៥. ការផ្លាស់ប្តូរ ū-បច្ច័យ ជាដើម ជា អក-បច្ច័យ។ 16. Bhītvā [Pg.44] nako. ១៦. ចុះ ណក-បច្ច័យ ក្រោយពី bhī-ធាតុ។ 17. Siṅghā āṇi kāṭakā. ១៧. ចុះ អាណិ, កា, ដក-បច្ច័យ ក្រោយពី siṅgh-ធាតុ។ 18. Karāditvako. ១៨. ចុះ ត្វក-បច្ច័យ ក្រោយពី kar-ធាតុ ជាដើម។ 19. Bala pate hyāko. ១៩. ចុះ អាក-បច្ច័យ ក្រោយពី bal, pat ទាំងឡាយ។ 20. Sāmākādayo. ២០. សព្ទទាំងឡាយមាន sāmāka ជាដើម។ 21. Vicchā la gama musā kiko. ២១. ចុះ កិក-បច្ច័យ ក្រោយពី vicch, l, gam, mus ទាំងឡាយ។ 22. Kiṃ kaṇikādayo. ២២. សព្ទទាំងឡាយមាន kiṃkaṇika ជាដើម។ 23. I sā kīko. ២៣. ចុះ កីក-បច្ច័យ ក្រោយពី i, s ទាំងឡាយ។ 24. Kama padā ṇuko. ២៤. ចុះ ណុក-បច្ច័យ ក្រោយពី kam, pad ទាំងឡាយ។ 25. Maṇḍa salā ṇūko. ២៥. ចុះ ណូក-បច្ច័យ ក្រោយពី maṇḍ, sal ទាំងឡាយ។ 26. Lūkādayo. ២៦. សព្ទទាំងឡាយមាន lūka ជាដើម។ 27. Kasā sako. ២៧. ចុះ សក-បច្ច័យ ក្រោយពី kas-ធាតុ។ 28. Karā tiko. ២៨. ចុះ តិក-បច្ច័យ ក្រោយពី kar-ធាតុ។ 29. Isā ṭhakana. ២៩. ចុះ ឋកន-បច្ច័យ ក្រោយពី is-ធាតុ។ 30. Samā kho. ៣០. ចុះ ខ-បច្ច័យ ក្រោយពី sam-ធាតុ។ 31. Mukhādayo. ៣១. សព្ទទាំងឡាយមាន mukha ជាដើម។ 32. Aja vaja muda gada gamā gaka. ៣២. ចុះ គក-បច្ច័យ ក្រោយពី aj, vaj, mud, gad, gam ទាំងឡាយ។ 33. Siṅgādayo. ៣៣. សិង្គសព្ទជាដើម។ 34. Agā gi. ៣៤. ក្រោយពីអគធាតុ ចុះគិបច្ច័យ។ 35. Yāvalā gu. ៣៥. ក្រោយពីយាធាតុ និងវលធាតុ ចុះគុបច្ច័យ។ 36. Phegvādayo. ៣៦. ផេគ្គុពាក្យជាដើម។ 37. Janā gho. ៣៧. ក្រោយពីជនធាតុ ចុះឃោបច្ច័យ។ 38. Meghādayo[Pg.45]. ៣៨. មេឃសព្ទជាដើម។ (Iti kavaggapaccayā) (ចប់ កវគ្គបច្ច័យ) 39. Cusara varā co. ៣៩. ក្រោយពីចុធាតុ សរធាតុ និងវរធាតុ ចុះចោបច្ច័យ។ 40. Marā cuīcīca. ៤០. ក្រោយពីមរធាតុ ចុះចុបច្ច័យ វិបច្ច័យ ចិបច្ច័យ និងចបច្ច័យ។ 41. Kusa pasā chika. ៤១. ក្រោយពីកុសធាតុ និងបសធាតុ ចុះឆិកបច្ច័យ។ 42. Kasausā chuka. ៤២. ក្រោយពីកសធាតុ និងឧសធាតុ ចុះឆុកបច្ច័យ។ 43. Asa masa vasa kuca kacā cho. ៤៣. ក្រោយពីអសធាតុ មសធាតុ វសធាតុ កុចធាតុ និងកចធាតុ ចុះឆោបច្ច័យ។ 44. Gucchādayo. ៤៤. គុច្ឆសព្ទជាដើម។ 45. Arā ju uṭa ca. ៤៥. ក្រោយពីអរធាតុ ចុះជុបច្ច័យ ឧដបច្ច័យ និងចបច្ច័យ។ 46. Rajjādayo. ៤៦. រជ្ជសព្ទជាដើម។ 47. Gidhā jhaka. ៤៧. ក្រោយពីគិធធាតុ ចុះឈកបច្ច័យ។ 48. Vañcyādayo. ៤៨. វញ្ចសព្ទជាដើម។ 49. Kama yajā ño. ៤៩. ក្រោយពីកមធាតុ និងយជធាតុ ចុះញោបច្ច័យ។ 50. Puññaṃ. ៥០. បុញ្ញសព្ទ។ 51. Arahāñño hāssa hira ca. ៥១. ក្រោយពីអរហធាតុ ចុះញោបច្ច័យ និងផ្លាស់ ហា ជា ហិរ ខ្លះ។ (Iti cavaggapaccayā) (ចប់ ចវគ្គបច្ច័យ) 52. Kira tarā kīṭo. ៥២. ក្រោយពីកិរធាតុ និងតរធាតុ ចុះគីដបច្ច័យ។ 53. Sakādīhyaṭo. ៥៣. ក្រោយពីសកធាតុជាដើម ចុះអដបច្ច័យ។ 54. Makuṭāvāṭa kavāṭa kukkuṭā. ៥៤. មកុដសព្ទ អាវាដសព្ទ កវាដសព្ទ និងកុក្កុដសព្ទ។ 55. Kamusa kusa kasā ṭho. ៥៥. ក្រោយពីកមុសធាតុ កុសធាតុ និងកសធាតុ ចុះឋោបច្ច័យ។ 56. Kuṭṭhādayo. ៥៦. កុដ្ឋសព្ទជាដើម។ 57. Vara karā aṇḍo. ៥៧. ក្រោយពីវរធាតុ និងករធាតុ ចុះអណ្ឌបច្ច័យ។ 58. Manantā ḍo. ៥៨. ក្រោយពីធាតុមាន ន ជាបំផុត ចុះឌោបច្ច័យ។ 59. Kuṇḍādayo. ៥៩. កុណ្ឌសព្ទជាដើម។ 60. Tija [Pg.46] kasa tasa dakkhā kiṇo jassa kho ca. ៦០. ក្រោយពីតិជធាតុ កសធាតុ តសធាតុ និងទក្ខធាតុ ចុះកិណបច្ច័យ និងផ្លាស់ ជ ជា ខ ខ្លះ។ 61. Vīādito ṇi. ៦១. ក្រោយពីវីធាតុជាដើម ចុះណិបច្ច័យ។ 62. Gahādīhya ṇi. ៦២. ក្រោយពីគហធាតុជាដើម ចុះណិបច្ច័យ។ 63. Rīvībhāhi ṇu. ៦៣. ក្រោយពីរីធាតុ វីធាតុ និងភាធាតុ ចុះណុបច្ច័យ។ 64. Khāṇvādayo. ៦៤. ខាណុសព្ទជាដើម។ 65. Kvāditoṇo. ៦៥. ក្រោយពីក្វធាតុជាដើម ចុះណោបច្ច័យ។ 66. Suvīhi ṇaka. ៦៦. ក្រោយពីសុធាតុ និងវីធាតុ ចុះណកបច្ច័យ។ 67. Tiṇādayo. ៦៧. តិណសព្ទជាដើម។ 68. Ravaṇa varaṇa pūraṇādayo. ៦៨. រវណសព្ទ វរណសព្ទ និងបូរណសព្ទជាដើម។ (Iti ṭavaggapaccayā) (ចប់ ឋវគ្គបច្ច័យ) 69. Pāvasā ati. ៦៩. ក្រោយពីបាធាតុ និងវសធាតុ ចុះអតិបច្ច័យ។ 70. Dhāhisi tana jana jara gama sacā tu. ៧០. ក្រោយពីធាធាតុ ហិសិធាតុ តនធាតុ ជនធាតុ ជរធាតុ គមធាតុ និងសធាតុ ចុះតុបច្ច័យ។ 71. Arissuṭa ca. ៧១. ក្រោយពីអរិធាតុ ចុះសុដបច្ច័យ និងចបច្ច័យ។ 72. Pitvādayo. ៧២. បិតុសព្ទជាដើម។ 73. Jana karā ratu. ៧៣. ក្រោយពីជនធាតុ និងករធាតុ ចុះរតុបច្ច័យ។ 74. Sakā unto. ៧៤. ក្រោយពីសកធាតុ ចុះអុន្តោបច្ច័យ។ 75. Kapā oto. ៧៥. ក្រោយពីកបធាតុ ចុះឱតោបច្ច័យ។ 76. Vasādīhyanto. ៧៦. ក្រោយពីវសធាតុជាដើម ចុះអន្តោបច្ច័យ។ 77. Hisīnaṃ muka ca. ៧៧. ក្រោយពីហិសិធាតុ ចុះមុកបច្ច័យ និងចបច្ច័យ។ 78. Hara ruha kulā ito. ៧៨. ក្រោយពីហរធាតុ រុហធាតុ និងកុលធាតុ ចុះអិតោបច្ច័យ។ 79. Bharādīhyato. ៧៩. ក្រោយពីភរធាតុជាដើម ចុះអតោបច្ច័យ។ 80. Kirādīhyā-taka. ៨០. ក្រោយពីកិរធាតុជាដើម ចុះអតកបច្ច័យ។ 81. Amādīhya-tto. ៨១. ក្រោយពីអមធាតុជាដើម ចុះអត្តោបច្ច័យ។ 82. Vādīhi [Pg.47] to. ៨២. ក្រោយពីវាធាតុជាដើម ចុះតោបច្ច័យ។ 83. Gharādīhi taka. ៨៣. ក្រោយពីឃរធាតុជាដើម ចុះតកបច្ច័យ។ 84. Nettādayo. ៨៤. នេត្តសព្ទជាដើម។ 85. Samādīhyatho. ៨៥. ក្រោយពីសមធាតុជាដើម ចុះអថោបច្ច័យ។ 86. Upavasā vassoṭa ca. ៨៦. ក្រោយពីឧបវសធាតុ ចុះវស្សោដបច្ច័យ និងចបច្ច័យ។ 87. Ramā thaka. ៨៧. ក្រោយពីរមធាតុ ចុះថកបច្ច័យ។ 88. Titthādayo. ៨៨. តិត្ថសព្ទជាដើម។ 89. Vasa masa kusā thu. ៨៩. ក្រោយពីវសធាតុ មសធាតុ និងកុសធាតុ ចុះថុបច្ច័យ។ 90. Saka vasā thi. ៩០. ក្រោយពី សកធាតុ និង វសធាតុ ចុះ ថិបច្ច័យ។ 91. Vīto thika. ៩១. ក្រោយពី វីធាតុ ចុះ ថិកបច្ច័យ។ 92. Sārismā rathi. ៩២. ក្រោយពី សារិធាតុ ចុះ រថិបច្ច័យ។ 93. Tā tā ithi. ៩៣. ក្រោយពី តាធាតុ និង តាធាតុ ចុះ ឥថិបច្ច័យ។ 94. Isā thī. ៩៤. ក្រោយពី ឥសធាតុ ចុះ ថីបច្ច័យ។ 95. Ruda khuda muda mada chida sūda sapa kamā daka. ៩៥. ក្រោយពី រុទធាតុ ខុទធាតុ មុទធាតុ មទធាតុ ឆិទធាតុ សូទធាតុ សបធាតុ និង កមធាតុ ទាំងឡាយ ចុះ ទកបច្ច័យ។ 96. Kundādayo. ៩៦. សព្ទទាំងឡាយមាន កុន្ទសព្ទ ជាដើម។ 97. Dadā du. ៩៧. ក្រោយពី ទាធាតុ ចុះ ទុបច្ច័យ។ 98. Khanāna dama ramā dho. ៩៨. ក្រោយពី ខនធាតុ ទមធាតុ និង រមធាតុ ទាំងឡាយ ចុះ ធោបច្ច័យ។ 99. Muddhādayo. ៩៩. សព្ទទាំងឡាយមាន មុទ្ធាសព្ទ ជាដើម។ 100. Sīto dhuka. ១០០. ក្រោយពី សីធាតុ ចុះ ធុកបច្ច័យ។ 101. Varāra kara tara dara yamaajja mithasakā kuno. ១០១. ក្រោយពី វរធាតុ អរធាតុ ករធាតុ តរធាតុ ទរធាតុ យមធាតុ អជ្ជធាតុ មិថធាតុ និង សកធាតុ ទាំងឡាយ ចុះ កុនបច្ច័យ។ 102. Ajā ino. ១០២. ក្រោយពី អជធាតុ ចុះ ឥនបច្ច័យ។ 103. Vipinādayo. ១០៣. សព្ទទាំងឡាយមាន វិបិនសព្ទ ជាដើម។ 104. Kirā [Pg.48] kano. ១០៤. ក្រោយពី កិរធាតុ ចុះ កនបច្ច័យ។ 105. Dī ji i mīhi naka. ១០៥. ក្រោយពី ទីធាតុ ជិធាតុ ឥធាតុ និង មីធាតុ ទាំងឡាយ ចុះ នកបច្ច័យ។ 106. Si dhā vī vāhi no. ១០៦. ក្រោយពី សិធាតុ ធាធាតុ វីធាតុ និង វាធាតុ ទាំងឡាយ ចុះ នោបច្ច័យ។ 107. Ūnādayo. ១០៧. សព្ទទាំងឡាយមាន ឩនសព្ទ ជាដើម។ 108. Vīpatā tano. ១០៨. ក្រោយពី វីធាតុ និង បតធាតុ ចុះ តនបច្ច័យ។ 109. Ramā tanaka. ១០៩. ក្រោយពី រមធាតុ ចុះ តនកបច្ច័យ។ 110. Sū bhāhi nuka. ១១០. ក្រោយពី សូធាតុ និង ភាធាតុ ទាំងឡាយ ចុះ នកុបច្ច័យ។ 111. Dhāsse ca. ១១១. ក្រោយពី ធាធាតុ ចុះ សបច្ច័យផង។ 112. Vattā ṭāva dhamāsehyani. ១១២. ក្រោយពី វតធាតុ តាធាតុ អវធាតុ ធមធាតុ និង អសធាតុ ទាំងឡាយ ចុះ អនិបច្ច័យ។ 113. Yuto ni. ១១៣. ក្រោយពី យុធាតុ ចុះ និបច្ច័យ។ (Iti tavaggapaccayā) (ចប់ តវគ្គបច្ច័យ) 114. Camāpa pā vapā po. ១១៤. ក្រោយពី ចមធាតុ អបធាតុ បាធាតុ និង វបធាតុ ទាំងឡាយ ចុះ បោបច្ច័យ។ 115. Yu thu kunaṃ dīgho ca. ១១៥. ក្រោយពី យុធាតុ ថុធាតុ និង កុធាតុ ទាំងឡាយ ចុះ នបច្ច័យ និងធ្វើឲ្យមានទីឃៈផង។ 116. Khipa supa nī sū pūhi paka. ១១៦. ក្រោយពី ខិបធាតុ សុបធាតុ នីធាតុ សូធាតុ និង បូធាតុ ទាំងឡាយ ចុះ បកបច្ច័យ។ 117. Sippādayo. ១១៧. សព្ទទាំងឡាយមាន សិប្បសព្ទ ជាដើម។ 118. Sāsā apo. ១១៨. ក្រោយពី សាសធាតុ ចុះ អបបច្ច័យ។ 119. Viṭapādayo. ១១៩. សព្ទទាំងឡាយមាន វិដបសព្ទ ជាដើម។ 120. Gupā pho. ១២០. ក្រោយពី គុបធាតុ ចុះ ផោបច្ច័យ។ 121. Gara sarādīhi bo. ១២១. ក្រោយពី គរធាតុ និង សរធាតុ ជាដើម ចុះ ពោបច្ច័យ។ 122. Nimbādayo. ១២២. សព្ទទាំងឡាយមាន និម្ពសព្ទ ជាដើម។ 123. Darā bi. ១២៣. ក្រោយពី ទរធាតុ ចុះ ពិបច្ច័យ។ 124. Kara sara sala kala valla vasā abho. ១២៤. ក្រោយពី ករធាតុ សរធាតុ សលធាតុ កលធាតុ វល្លធាតុ និង វសធាតុ ទាំងឡាយ ចុះ អភោបច្ច័យ។ 125. Gadā rabho. ១២៥. ក្រោយពី គទធាតុ ចុះ រភោបច្ច័យ។ 126. Usarā [Pg.49] sā kato. ១២៦. ក្រោយពី ឧសធាតុ និង សធាតុ ចុះ កតោបច្ច័យ។ 127. Ito bhaka. ១២៧. ក្រោយពី ឥធាតុ ចុះ ភកបច្ច័យ។ 128. Garāvā bho. ១២៨. ក្រោយពី គរធាតុ និង អវធាតុ ចុះ ភោបច្ច័យ។ 129. Sobbhādayo. ១២៩. សព្ទទាំងឡាយមាន សោព្ភសព្ទ ជាដើម។ 130. Usa kusa pada sukhā kumo. ១៣០. ក្រោយពី ឧសធាតុ កុសធាតុ បទធាតុ និង សុខធាតុ ទាំងឡាយ ចុះ កុមោបច្ច័យ។ 131. Vaṭumādayo. ១៣១. សព្ទទាំងឡាយមាន វដុមសព្ទ ជាដើម។ 132. Gudhā umo. ១៣២. ក្រោយពី គុធធាតុ ចុះ ឧមោបច្ច័យ។ 133. Paṭha carā amimā. ១៣៣. ក្រោយពី បឋធាតុ និង ចរធាតុ ទាំងឡាយ ចុះ អមិមបច្ច័យ។ 134. Hi dhūhi maka. ១៣៤. ក្រោយពី ហិធាតុ និង ធូធាតុ ទាំងឡាយ ចុះ មកបច្ច័យ។ 135. Tīto rīsano ca. ១៣៥. ក្រោយពី ទីធាតុ ចុះ រីសនបច្ច័យផង។ 136. Khī su vī yā gā hi sā lū khu hu mara dhara kara ghara jamā ma sāmā mo. ១៣៦. ក្រោយពី ឃីធាតុ សុធាតុ វីធាតុ យាធាតុ គាធាតុ ហិធាតុ សាធាតុ លូធាតុ ខុធាតុ ហុធាតុ មរធាតុ ធរធាតុ ករធាតុ ឃរធាតុ ជមធាតុ មធាតុ និង សាធាតុ ទាំងឡាយ ចុះ មោបច្ច័យ។ 137. Asmādayo. ១៣៧. សព្ទទាំងឡាយមាន អស្មសព្ទ ជាដើម។ 138. Nīto mi. ១៣៨. ក្រោយពី នីធាតុ ចុះ មិបច្ច័យ។ 139. Ūmi bhūmi nimi rasmi. ១៣៩. ឩមិសព្ទ ភូមិសព្ទ និមិសព្ទ និង រស្មិសព្ទ (សម្រេចរូបដោយសូត្រនេះ)។ (Iti pavaggapaccayā) (ចប់ បវគ្គបច្ច័យ) 140. Mā chāhi yo. ១៤០. ក្រោយពី មាធាតុ និង ឆាធាតុ ទាំងឡាយ ចុះ យោបច្ច័យ។ 141. Janissa jā ca. ១៤១. ក្រោយពី ជនធាតុ ចុះ ជាបច្ច័យផង។ 142. Hadayādayo. ១៤២. សព្ទទាំងឡាយមាន ហទយសព្ទ ជាដើម។ 143. Khī si sinī sī su vī ku sū hi raka. ១៤៣. ក្រោយពី ឃីធាតុ សិធាតុ សិនិធាតុ សីធាតុ សុធាតុ វីធាតុ កុធាតុ សូធាតុ និង ហិធាតុ ទាំងឡាយ ចុះ រកបច្ច័យ។ 144. Hici du minaṃ dīgho ca. ១៤៤. ក្រោយពី ហិធាតុ ចិធាតុ និង ទុធាតុ ទាំងឡាយ ចុះ មិបច្ច័យ និងធ្វើឲ្យមានទីឃៈផង។ 145. Dhātā namī ca. ១៤៥. ក្រោយពី ធាធាតុ និង តាធាតុ ទាំងឡាយ ចុះ នមីបច្ច័យផង។ 146. Bhadrādayo[Pg.50]. ១៤៦. សព្ទទាំងឡាយមាន ភទ្រសព្ទ ជាដើម។ 147. Mandaṅka sasā sa ma dha catā uro. ១៤៧. ក្រោយពី មន្ទធាតុ អង្កធាតុ សសធាតុ សធាតុ មធាតុ ធធាតុ និង ចតធាតុ ទាំងឡាយ ចុះ ឧរោបច្ច័យ។ 148. Vidhurādayo. ១៤៨. វិធុរៈជាដើម។ 149. Timaruharudhabadhamadamandavajā jarucakasā kiro. ១៤៩. ចុះកិរៈបច្ច័យ ក្រោយពីតិមិ រុ ហរុ ធ ពន្ធ មទ មន្ទ វជ ជរុ ចក និងសធាតុទាំងឡាយ។ 150. Thirādayo. ១៥០. ថិរៈជាដើម។ 151. Dadagarehi dura bharā. ១៥១. ចុះទុរៈ និងភរៈបច្ច័យ ក្រោយពីទទ និងគរធាតុទាំងឡាយ។ 152. Cara dara jara gara marehite. ១៥២. ចុះឥតៈបច្ច័យ ក្រោយពីចរ ទរ ជរ គរ និងមរធាតុទាំងឡាយនោះ។ 153. Pīto kvaro. ១៥៣. ចុះកវរៈបច្ច័យ ក្រោយពីបីធាតុ។ 154. Cīvarādayo. ១៥៤. ចីវរៈជាដើម។ 155. Kuto kraro. ១៥៥. ចុះក្ររៈបច្ច័យ ក្រោយពីកុធាតុ។ 156. Vasāsā charo. ១៥៦. ចុះឆរៈបច្ច័យ ក្រោយពីវស និងអសធាតុទាំងឡាយ។ 157. Masā chero ca. ១៥៧. និងចុះឆេរៈបច្ច័យ ក្រោយពីមសធាតុ។ 158. Dhūvāto saro. ១៥៨. ចុះសរៈបច្ច័យ ក្រោយពីធូ និងវាតធាតុទាំងឡាយ។ 159. Bhamādīhyaro. ១៥៩. ចុះអរៈបច្ច័យ ក្រោយពីភមធាតុជាដើម។ 160. Vadissa bada ca. ១៦០. និងការផ្លាស់វទិធាតុ ជាពទៈ។ 161. Vadajanānaṃ ṭhaṅa ca. ១៦១. និងចុះឋងៈបច្ច័យ ក្រោយពីវទ និងជនធាតុទាំងឡាយ។ 162. Pacissiṭhaṅa ca. ១៦២. និងចុះឋងៈបច្ច័យ ក្រោយពីបចិធាតុ។ 163. Vakā araṇa. ១៦៣. ចុះអរណៈបច្ច័យ ក្រោយពីវកធាតុ។ 164. Sigyaṅgāga majjakalā lā āro. ១៦៤. ចុះអារៈបច្ច័យ ក្រោយពីសិគិ អង្គ អគិ មជ្ជ កល និងលាធាតុទាំងឡាយ។ 165. Kamissa ssu ca. ១៦៥. និងចុះស្សុបច្ច័យ ក្រោយពីកមិធាតុ។ 166. Bhiṅgā (ṅkā) rādayo. ១៦៦. ភិង្ការៈជាដើម។ 167. Karā māro. ១៦៧. ចុះមារៈបច្ច័យ ក្រោយពីករធាតុ។ 168. Pusa [Pg.51] sarehi kharo. ១៦៨. ចុះខរៈបច្ច័យ ក្រោយពីបុស និងសរធាតុទាំងឡាយ។ 169. Sara vasa kalā kīro vassuṭa ca. ១៦៩. ចុះកីរៈបច្ច័យ ក្រោយពីសរ វស និងកលធាតុទាំងឡាយ និងចុះឧដៈបច្ច័យ ក្រោយពីវសធាតុ។ 170. Gabbhīrādayo. ១៧០. គម្ភីរៈជាដើម។ 171. Khajja valla masā ūro. ១៧១. ចុះអូរៈបច្ច័យ ក្រោយពីខជ្ជ វល្ល និងមសធាតុទាំងឡាយ។ 172. Kappūrādayo. ១៧២. កប្បូរៈជាដើម។ 173. Kaṭha cakā oro. ១៧៣. ចុះឱរៈបច្ច័យ ក្រោយពីកឋ និងចកធាតុទាំងឡាយ។ 174. Morādayo. ១៧៤. មោរៈជាដើម។ 175. Kuto eraka. ១៧៥. ចុះឯរកៈបច្ច័យ ក្រោយពីកុធាតុ។ 176. Bhūsūhi rika. ១៧៦. ចុះរិកៈបច្ច័យ ក្រោយពីភូ និងសុធាតុទាំងឡាយ។ 177. Mīkasīnīhi ru. ១៧៧. ចុះរុបច្ច័យ ក្រោយពីមី កសិ និងនីធាតុទាំងឡាយ។ 178. Sinā eru. ១៧៨. ចុះឯរុបច្ច័យ ក្រោយពីសិនាធាតុ។ 179. Bhīruhi ruka. ១៧៩. ចុះរុកៈបច្ច័យ ក្រោយពីភីធាតុទាំងឡាយ។ 180. Tamā būlo. ១៨០. ចុះពូលៈបច្ច័យ ក្រោយពីតមធាតុ។ 181. Sito lakavālā. ១៨១. ចុះលក និងវាលៈបច្ច័យ ក្រោយពីសិធាតុ។ 182. Maṅga kama samba saba saka vasa visa keva kala palla kaṭha paṭa kuṇḍa maṇḍā alo. ១៨២. ចុះអលៈបច្ច័យ ក្រោយពីមង្គ គម សម្ព សព សក វស វិស កេវ កល បល្ល កឋ បដ កុណ្ឌ និងមណ្ឌធាតុទាំងឡាយ។ 183. Musā kalo. ១៨៣. ចុះកលៈបច្ច័យ ក្រោយពីមុសធាតុ។ 184. Thalādayo. ១៨៤. ថលៈជាដើម។ 185. Kulā kālo ca. ១៨៥. និងចុះកាលៈបច្ច័យ ក្រោយពីកុធាតុ។ 186. Muḷālādayo. ១៨៦. មុឡាលៈជាដើម។ 187. Caṇḍa patā ṇālo. ១៨៧. ចុះណាលៈបច្ច័យ ក្រោយពីចណ្ឌ និងបតធាតុទាំងឡាយ។ 188. Mādito lo. ១៨៨. ចុះលៈបច្ច័យ ក្រោយពីមាទិធាតុ។ 189. Ana sana kala kuka saṭha mahā ilo. ១៨៩. ចុះឥលៈបច្ច័យ ក្រោយពីអន សន កល កុក សឋ និងមហធាតុទាំងឡាយ។ 190. Kuṭā [Pg.52] kilo. ១៩០. ចុះកិលៈបច្ច័យ ក្រោយពីកុដធាតុ។ 191. Sithilādayo. ១៩១. សិថិលៈជាដើម។ 192. Caṭa kaṇḍa vaṭṭa puthā kulo. ១៩២. ចុះកុលៈបច្ច័យ ក្រោយពីចដ កណ្ឌ វដ្ត និងបុថុធាតុទាំងឡាយ។ 193. Tumulādayo. ១៩៣. តុមុលៈជាដើម។ 194. Kalla kapa takka paṭā olo. ១៩៤. ចុះឱលៈបច្ច័យ ក្រោយពីកល្ល កប តក្ក និងបដធាតុទាំងឡាយ។ 195. Aṅgā ulo li. ១៩៥. ចុះឧលៈ និងលិបច្ច័យ ក្រោយពីអង្គធាតុ។ 196. Añjā li. ១៩៦. ចុះលិបច្ច័យ ក្រោយពីអញ្ជធាតុ។ 197. Chadā li. ១៩៧. ចុះលិបច្ច័យ ក្រោយពីឆទធាតុ។ 198. Alyādayo. ១៩៨. អលិជាដើម។ 199. Pilādī hya vo. ១៩៩. ចុះវបច្ច័យ ក្រោយពីបិលធាតុជាដើម។ 200. Sāḷavādayo. ២០០. សាលវៈជាដើម។ 201. Sarā āvo. ២០១. ចុះអាវបច្ច័យ ក្រោយពីសរធាតុ។ 202. Ala mala bilā ṇuvo. ២០២. ចុះណុវបច្ច័យ ក្រោយពីអល មល និងពិលធាតុទាំងឡាយ។ 203. Gātvīvo. ២០៣. ចុះវីវបច្ច័យ ក្រោយពីគាធាតុ។ 204. Suto kva kvā. ២០៤. ចុះក្វ និងក្វាបច្ច័យ ក្រោយពីសុធាតុ។ 205. Vidvā. ២០៥. វិទ្វា។ 206. Thuto re vo. ២០៦. ចុះរេវបច្ច័យ ក្រោយពីថុធាតុ។ 207. Samā rivo. ២០៧. ចុះរិវបច្ច័យ ក្រោយពីសមធាតុ។ 208. Chadā ravi. ២០៨. ចទធាតុ ចុះរវិបច្ច័យ។ 209. Pūra timā kiso rasso ca. ២០៩. បូរធាតុ ចុះតិមាបច្ច័យ មានរស្សៈ និងកិសៈ។ 210. Karā īso. ២១០. ករធាតុ ចុះអ៊ីសបច្ច័យ។ 211. Sirīsādayo. ២១១. សិរីសសព្ទជាដើម។ 212. Karā [Pg.53] ribbi so. ២១២. ករធាតុ ចុះរិព្វិបច្ច័យ នោះ។ 213. Sasāsa vasa visa hana vana manāna kamā so. ២១៣. សសធាតុ អសធាតុ វសធាតុ វិសធាតុ ហនធាតុ វនធាតុ និងមនធាតុ ទាំងឡាយ ចុះសោបច្ច័យតាមលំដាប់។ 214. Āmi thu kusīto saka. ២១៤. អាមិធាតុ ចុះថុបច្ច័យ, កុសីតសព្ទ សម្រេចមកពីសកធាតុ។ 215. Phassādayo. ២១៥. ផស្សសព្ទជាដើម។ 216. Suto ṇisaka. ២១៦. សុធាតុ ចុះតោបច្ច័យ និងណិសកបច្ច័យ។ 217. Ve tā ta yu panā la kala camā aso. ២១៧. វេធាតុ តាធាតុ តធាតុ យុធាតុ បនាធាតុ លធាតុ កលធាតុ និងចមាធាតុ ចុះអសោបច្ច័យ។ 218. Vaya diva kara kare hya saṇasakapāsa kasā. ២១៨. វយធាតុ ទិវធាតុ ករធាតុ ករេធាតុ ហ្យធាតុ សណធាតុ សកធាតុ បាសធាតុ និងកសធាតុ។ 219. Sasa masa daṃsā sā su. ២១៩. សសធាតុ មសធាតុ និងទំសធាតុ ចុះសាបច្ច័យ។ 220. Vidā dasuka. ២២០. វិទធាតុ ចុះទសុកបច្ច័យ។ 221. Sasā rīho. ២២១. សសធាតុ ចុះរីហោបច្ច័យ។ 222. Jīvāmā ho vamā ca. ២២២. ជីវធាតុ និងមាធាតុ ចុះហោបច្ច័យ និងវមាបច្ច័យ។ 223. Taṇhādayo. ២២៣. តណ្ហាសព្ទជាដើម។ 224. Paṇussahā hīhī ṇolaṅa ca. ២២៤. បណុស្សហធាតុ ចុះហីហីបច្ច័យ និងណោលង្គបច្ច័យ។ 225. Khī mi pī cu mā vā kāhi ḷo ussa vā dīgho ca. ២២៥. ខីធាតុ មិធាតុ បីធាតុ ចុធាតុ មាធាតុ វាធាតុ និងកាហិធាតុ ចុះឡោបច្ច័យ ឬឧស្សបច្ច័យ និងមានទីឃៈ។ 226. Guto ḷaka ca. ២២៦. គុធាតុ ចុះតោបច្ច័យ និងឡកបច្ច័យ។ 227. Paṅguḷādayo. ២២៧. បង់គុឡសព្ទជាដើម។ 228. Pāto ḷi. ២២៨. បាធាតុ ចុះតោបច្ច័យ និងឡិបច្ច័យ។ 229. Vīto ḷu. ២២៩. វីធាតុ ចុះតោបច្ច័យ និងឡុបច្ច័យ។ Iti moggallāne byākaraṇe ṇvādikaṇḍo sattamo. ចប់ ណ្វាទិកណ្ឌ ទី ៧ ក្នុងមោគ្គល្លានព្យាករណ៍ តែប៉ុណ្ណេះ។ Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa សូមនមស្ការថ្វាយបង្គំ ចំពោះព្រះមានព្រះភាគ អរហន្តសម្មាសម្ពុទ្ធ ព្រះអង្គនោះ។ Moggallānabyākaraṇaṃ មោគ្គល្លានព្យាករណ៍ 1. Paṭhamo saññādikaṇḍo ១. សញ្ញាទិកណ្ឌ ទី ១ Siddhamiddhaguṇaṃ sādhu, namassitvā tathāgataṃ; Sadhammasaṅghaṃ bhāsissaṃ, māgadhaṃ saddalakkhaṇaṃ. ខ្ញុំសូមនមស្ការចំពោះព្រះតថាគត ព្រមទាំងព្រះធម៌ និងព្រះសង្ឃ ដែលមានគុណសម្រេចដ៏ល្អ ហើយនឹងពោលនូវមាគធសទ្ទលក្ខណៈ (ក្បួនវេយ្យាករណ៍ភាសាមគធៈ)។ 1. Aādayo [Pg.54] titālīsa vaṇṇā. ១. អក្សរទាំងឡាយមាន អ និង អា ជាដើម មាន ៤៣ តួ ហៅថា វណ្ណៈ។ Akārādayo niggahītantā tecattālīsa-kkharā vaṇṇā nāma honti. A ā i ī u ū e e o o, ka kha ga gha ṅa ca cha ja jha ñña, ṭa ṭha ḍa ḍha ṇa, ta tha da dha na, pa pha ba bha ma, ya ra la va sa ha ḷa aṃ. Tena kvattho? ‘‘E o na mavaṇṇe’’ 1. 37. Titālīsābhi vacanaṃ katthaci vaṇṇalopaṃ ñāpeti. Tena ‘paṭisaṅkhā yoniso’tiādi siddhaṃ. អក្សរទាំងឡាយមាន អក្សរ អ ជាដើម រហូតដល់ និគ្គហិត ជាទីបំផុត មាន ៤៣ តួ ឈ្មោះថា វណ្ណៈ។ គឺ អ អា ឥ ឦ ឧ ဦ ឯ ឯ ឱ ឱ, ក ខ គ ឃ ង, ច ឆ ជ ឈ ញ, ដ ឋ ឌ ឍ ណ, ត ថ ទ ធ ន, ប ផ ព ភ ម, យ រ ល វ ស ហ ឡ អំ។ តើការបញ្ញត្តិនោះមានប្រយោជន៍អ្វី? (មានប្រយោជន៍ក្នុងសូត្រថា) «E o na mavaṇṇe» (១.៣៧)។ ពាក្យថា ៤៣ នេះ ញ៉ាំងការលុបវណ្ណៈខ្លះឲ្យដឹង។ ដោយហេតុនោះ ពាក្យជាដើមថា «paṭisaṅkhā yoniso» ទើបសម្រេចបាន។ 2. Dasādo sarā. ២. អក្សរ ១០ តួខាងដើម ឈ្មោះថា ស្រៈ។ Tatthādimhi dasa vaṇṇā sarā nāma honti. Tena kvattho? ‘‘Saro lopo sare’’ 1, 26 iccādi. ក្នុងវណ្ណៈទាំងនោះ វណ្ណៈ ១០ តួខាងដើម ឈ្មោះថា ស្រៈ។ តើការបញ្ញត្តិនោះមានប្រយោជន៍អ្វី? (មានប្រយោជន៍ក្នុងសូត្រថា) «Saro lopo sare» (១.២៦) ជាដើម។ 3. Dvedve savaṇṇā. Tesu dvedve sarā savaṇṇā nāma honti. Tena kvattho? ‘‘Vaṇṇaparena savaṇṇopi’’ 1, 24. ៣. ស្រៈពីរៗ ឈ្មោះថា សវណ្ណៈ។ ក្នុងស្រៈទាំងនោះ ស្រៈពីរៗ ឈ្មោះថា សវណ្ណៈ។ តើការបញ្ញត្តិនោះមានប្រយោជន៍អ្វី? (មានប្រយោជន៍ក្នុងសូត្រថា) «Vaṇṇaparena savaṇṇopi» (១.២៤)។ 4. Pubbo rasso. ៤. ស្រៈខាងដើម ឈ្មោះថា រស្សៈ។ Tesu [Pg.55] dvīsu yo yo pubbo, so so rassasañño hoti. Tesu e.o.saṃyogato pubbāva dissanti. Tena kvattho? ‘‘Rasso vā’’ 2,62 iccādi. ក្នុងស្រៈពីរៗនោះ ស្រៈណាៗដែលនៅខាងដើម ស្រៈនោះៗឈ្មោះថា រស្សៈ។ ក្នុងស្រៈទាំងនោះ ស្រៈ ឯ និង ឱ ដែលនៅខាងមុខតម្រួត (សំយោគ) តែងប្រាកដជាស្រៈខ្លី។ តើការបញ្ញត្តិនោះមានប្រយោជន៍អ្វី? (មានប្រយោជន៍ក្នុងសូត្រថា) «Rasso vā» (២.៦២) ជាដើម។ 5. Paro dīgho. ៥. ស្រៈខាងចុង ឈ្មោះថា ទីឃៈ។ Te sveva dvīsuyo yo paro, so so dīghasañño hoti. Tena kvattho? ‘‘Yo lo panisu dīgho’’ 2,88 iccādi. ក្នុងស្រៈពីរៗនោះឯង ស្រៈណាៗដែលនៅខាងចុង ស្រៈនោះៗឈ្មោះថា ទីឃៈ។ តើការបញ្ញត្តិនោះមានប្រយោជន៍អ្វី? (មានប្រយោជន៍ក្នុងសូត្រថា) «Yo lo panisu dīgho» (២.៨៨) ជាដើម។ 6. Kādayo byañjanā. ៦. អក្សរទាំងឡាយមាន ក ជាដើម ឈ្មោះថា ព្យញ្ជនៈ។ Kakārādayo vaṇṇā niggahītapariyantā byañjanasaññāhonti. Tena kvattho? ‘‘Byañjane dīgharassā’’ 1,33 iccādi. វណ្ណៈទាំងឡាយមាន កការៈ ជាដើម មាន និគ្គហិត ជាទីបំផុត ឈ្មោះថា ព្យញ្ជនៈ។ តើការបញ្ញត្តិនោះមានប្រយោជន៍អ្វី? (មានប្រយោជន៍ក្នុងសូត្រថា) «Byañjane dīgharassā» (១.៣៣) ជាដើម។ 7. Pañca pañcakā vaggā. ៧. ព្យញ្ជនៈ ៥ ពួកៗ ៥ តួ ឈ្មោះថា វគ្គ។ Kādayo pañca pañcakā vagga, nāma honti. Tena kvattho? ‘‘Vagge vagganto’’ 1,41 iccādi. ព្យញ្ជនៈទាំងឡាយមាន ក ជាដើម ៥ ពួកៗ ៥ តួ ឈ្មោះថា វគ្គ។ តើការបញ្ញត្តិនោះមានប្រយោជន៍អ្វី? (មានប្រយោជន៍ក្នុងសូត្រថា) «Vagge vagganto» (១.៤១) ជាដើម។ 8. Bindu niggahītaṃ. ៨. ចំណុច (ពិន្ទុ) ឈ្មោះថា និគ្គហិត។ Yvāyaṃ vaṇṇo bindumatto, so niggahītasañño hoti. Tena kvattho? ‘‘Niggahītaṃ’’ 1,38 icādi. Garusaññākaraṇaṃ anvatthasaññatthaṃ. វណ្ណៈណាដែលមានត្រឹមតែចំណុច វណ្ណៈនោះឈ្មោះថា និគ្គហិត។ តើការបញ្ញត្តិនោះមានប្រយោជន៍អ្វី? (មានប្រយោជន៍ក្នុងសូត្រថា) «Niggahītaṃ» (១.៣៨) ជាដើម។ ការធ្វើគរុសញ្ញា គឺដើម្បីឲ្យសមស្របតាមអត្ថន័យ។ 9. Iyuvaṇṇā [Pg.56] jhalā nāmassante. ៩. ឥវណ្ណៈ និង ឧវណ្ណៈ នៅខាងចុងនៃនាម ឈ្មោះថា ឈៈ និង ឡៈ។ Nāmaṃ pāṭipadikaṃ, tassaante vattamānā ivaṇṇuvaṇṇā jhalasaññā honti yathākkamaṃ. Tena kvattho? ‘‘Jhalā vā’’ 2,111 iccādi. នាម គឺបាតិបទិកៈ, ឥវណ្ណៈ និងឧវណ្ណៈ ដែលមាននៅខាងចុងនៃនាមនោះ ឈ្មោះថា ឈៈ និងឡៈ តាមលំដាប់។ តើការបញ្ញត្តិនោះមានប្រយោជន៍អ្វី? (មានប្រយោជន៍ក្នុងសូត្រថា) «Jhalā vā» (២.១១១) ជាដើម។ 10. Pitthiyaṃ. ១០. ក្នុងឥត្ថីលិង្គ (ឥវណ្ណៈ និងឧវណ្ណៈ) ឈ្មោះថា បៈ។ Itthiyaṃ vattamānassa nāmassa-nte vattamānā ivaṇṇuvaṇṇā pasaññā honti. Tena kvattho? Ye passivaṇṇassa’’ 2,116 iccādi. ឥវណ្ណៈ និងឧវណ្ណៈ ដែលមាននៅខាងចុងនៃនាមដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងឥត្ថីលិង្គ ឈ្មោះថា បៈ។ តើការបញ្ញត្តិនោះមានប្រយោជន៍អ្វី? (មានប្រយោជន៍ក្នុងសូត្រថា) «Ye passivaṇṇassa» (២.១១៦) ជាដើម។ 11. Ghā. ១១. អាការៈ (ក្នុងឥត្ថីលិង្គ) ឈ្មោះថា ឃៈ។ Itthiyaṃ vattamānassa nāmassa-nte vatthamāno ākāro ghasañño hoti. Tena kvattho? ‘‘Ghabrahmādite’’ 2,60 iccādi. អាការៈ ដែលមាននៅខាងចុងនៃនាមដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងឥត្ថីលិង្គ ឈ្មោះថា ឃៈ។ តើការបញ្ញត្តិនោះមានប្រយោជន៍អ្វី? (មានប្រយោជន៍ក្នុងសូត្រថា) «Ghabrahmādite» (២.៦០) ជាដើម។ 12. Go syālapane. ១២. សិ-វិភត្តិ ក្នុងអាលបនៈ ឈ្មោះថា គៈ។ Ālapane si gasañño hoti. សិ-វិភត្តិ ក្នុងអាលបនៈ ឈ្មោះថា គៈ។ Tena kvattho? ‘‘Gevā’’ 2,65 iccādi. តើការបញ្ញត្តិនោះមានប្រយោជន៍អ្វី? (មានប្រយោជន៍ក្នុងសូត្រថា) «Gevā» (២.៦៥) ជាដើម។ (Saññā) (សញ្ញា) 13. Vidhibbisesanantassa. ១៣. វិធីរមែងមានដល់សព្ទដែលមានវិសេសនៈជាទីបំផុត។ Yaṃ visesanaṃ, tadantassa vidhi ñātabbo ‘‘ato yonaṃ ṭāṭe’’ 2,41 narānare. វិសេសនៈណា វិធីគប្បីដឹងដល់សព្ទដែលមានវិសេសនៈនោះជាទីបំផុត ដូចជាសូត្រថា «ato yonaṃ ṭāṭe» (២.៤១) ក្នុងពាក្យថា narānare (នរៈ និងអនរៈ)។ 14. Sattamiyaṃ pubbassa. ១៤. កាលបើមានការបញ្ជាក់ដោយសត្តមីវិភត្តិ គប្បីដឹងថាកិច្ចនោះមានដល់តួអក្សរខាងដើម។ Sattamīniddese [Pg.57] pubbasseva kāriyaṃ ñātabbaṃ ‘‘saro lopo sare’’ 1,26 veḷaggaṃ. ‘Tamaha’ntīdha kasmā na hoti?, Saretopasilesikādhāro tatthetāva vuccate ‘pubbasseva hoti na parassā’ti. កាលបើមានការបញ្ជាក់ដោយសត្តមីវិភត្តិ កិច្ចគប្បីដឹងដល់តួអក្សរខាងដើមប៉ុណ្ណោះ ដូចជាសូត្រថា «saro lopo sare» (១.២៦) ក្នុងពាក្យថា veḷaggaṃ។ ហេតុអ្វីបានជាមិនមានក្នុងទីនេះ ដូចជាពាក្យថា «tamahaṃ»? ព្រោះក្នុងទីនោះ ស្រៈជាឧបសិលេសិកាធារៈ ទើបពោលត្រឹមតែថា «រមែងមានដល់តួអក្សរខាងដើមប៉ុណ្ណោះ មិនមែនដល់តួអក្សរខាងចុងឡើយ»។ 15. Pañcamiyaṃ parassa. ១៥. កាលបើមានការបញ្ជាក់ដោយបញ្ចមីវិភត្តិ គប្បីដឹងថាកិច្ចនោះមានដល់តួអក្សរខាងចុង។ Pañcamīniddese parassa kāriyaṃ ñātabbaṃ ‘‘atoyonaṃ ṭāṭe’’ 2,41 narānare. Idha na hotaṃ ‘jantuho anattā’. Idha kasmā na hoti? Osakhyo, anantare katatthatāya na byavahitassa kāriyaṃ. កាលបើមានការបញ្ជាក់ដោយបញ្ចមីវិភត្តិ កិច្ចគប្បីដឹងដល់តួអក្សរខាងចុង ដូចជាសូត្រថា «atoyonaṃ ṭāṭe» (២.៤១) ក្នុងពាក្យថា narānare។ ក្នុងទីនេះ មិនមានកិច្ចនោះឡើយ ដូចជាពាក្យថា «jantuho anattā»។ ហេតុអ្វីបានជាមិនមានក្នុងទីនេះ? ព្រោះជាឱសខ្យៈ ដោយសារកិច្ចដែលធ្វើក្នុងទីជិត (មិនចន្លោះ) មិនមែនជាកិច្ចរបស់តួអក្សរដែលមានចន្លោះឡើយ។ 16. Ādissa. ១៦. គប្បីដឹងថាកិច្ចនោះមានដល់តួអក្សរខាងដើម (នៃសព្ទខាងចុង)។ Parassa ssissamānaṃ kāriyamādivaṇṇassa ñātabbaṃ ‘‘ra saṅkhyāto vā’’ 3,103 terasa. កិច្ចដែលត្រូវធ្វើដល់សព្ទខាងចុង គប្បីដឹងថាមានដល់វណ្ណៈខាងដើម ដូចជាសូត្រថា «ra saṅkhyāto vā» (៣.១០៣) ក្នុងពាក្យថា terasa។ 17. Chaṭṭhiyantassa. ១៧. ឆដ្ឋិយន្តស្ស។ Chaṭṭhīniddiṭṭhassa yaṃ kāriyaṃ, tadantassa vaṇṇassa viññeyyaṃ ‘‘rājassi nāmhi’’ 2,23 rājinā. កិច្ចណាដែលសំដែងហើយដោយឆដ្ឋីវិភត្តិ កិច្ចនោះ គប្បីដឹងថាមានដល់វណ្ណៈជាទីបំផុតនៃសព្ទនោះ ដូចជា “រាជស្សិ នាម្ហិ” (២,២៣) រាជិនា។ 18. Ṅānubandho. ១៨. ងានុពន្ធោ។ Ṅakāro anubandho yassa, so antassa hoti ‘‘gossā vaṅa’’ 1,32 gavāssaṃ. អក្សរ ង ជាអនុពន្ធនៃទេសៈណា ទេសៈនោះ រមែងមានដល់អក្សរជាទីបំផុត ដូចជា “គោស្សា វង” (១,៣២) គវាស្សំ។ 19. Ṭānubandhānekavaṇṇā sabbassa. ១៩. ដានុពន្ធានេកវណ្ណា សព្វស្ស។ Ṭakāro-nubandho [Pg.58] yassa, so-nekakkharo cādeso sabbassa hoti ‘‘imassānitthiyaṃ ṭe’’ 2,128 esu, ‘‘nāmha-nimi’’ 2,126 anena. អក្សរ ដ ជាអនុពន្ធនៃអាទេសណា ឬអាទេសណាដែលមានអក្សរច្រើនតួ អាទេសនោះ រមែងមានជំនួសសព្ទទាំងអស់ ដូចជា “ឥមស្សានិត្ថិយំ ដេ” (២,១២៨) ឯសុ, ដោយសូត្រនេះ “នាម្ហ-និមិ” (២,១២៦)។ 20. Ñakānubandhādyantā. ២០. ញកានុពន្ធាទ្យន្តា។ Chaṭṭhīniddiṭṭhassa ñānubandhakānubandhā ādyantā honti ‘‘brūto tissīña’’ 6,36 bravīti, ‘‘bhūssa vuka’’ 6,17 babhūva. ទេសៈទាំងឡាយដែលមាន ញ ជាអនុពន្ធ និងមាន ក ជាអនុពន្ធ នៃសព្ទដែលសំដែងដោយឆដ្ឋីវិភត្តិ រមែងជាខាងដើម និងខាងចុង (តាមលំដាប់) ដូចជា “ព្រូតោ តិស្សីញ” (៦,៣៦) ព្រវីតិ, “ភូស្ស វុក” (៦,១៧) ពភូភ។ 21. Mānubandho sarānamantā paro. ២១. មានុពន្ធោ សរានមន្តា បរោ។ Makāro-nubandho yassa, so sarā namantā sarā paro hoti ‘‘mañca rudhādīnaṃ’’ 5-19 rundhati. អក្សរ ម ជាអនុពន្ធនៃអាគមណា អាគមនោះ រមែងនៅខាងក្រោយអំពីស្រៈជាទីបំផុតក្នុងបណ្តាស្រៈទាំងឡាយ ដូចជា “មញ្ច រុធាទីនំ” (៥,១៩) រុន្ធតិ។ 22. Vippaṭisedhe. ២២. វិប្បដិសេធេ។ Dvinnaṃ sāvakāsānamekatthappasaṅge paro hoti. Yathā dvinnaṃ tiṇṇaṃ vāpurisānaṃ sahappattiyaṃ paro, so ca (gacchati) tvaṃ ca (gacchasi, tumhe) gacchatha. So ca (gacchati,) tvaṃ ca (gacchasi,) ahaṃ ca (gacchāmi, mayaṃ) gacchāma. កាលបើវិធានមានឱកាសទាំងពីរមកប្រជុំគ្នាក្នុងទីជាមួយគ្នា វិធានខាងក្រោយរមែងមាន (មានកម្លាំងជាង)។ ដូចជា កាលបើបុរសពីរនាក់ ឬបីនាក់ មកដល់ព្រមគ្នា វិធានខាងក្រោយ (រមែងមាន) គឺ៖ គាត់ផង (ទៅ) អ្នកផង (ទៅ, អ្នកទាំងឡាយ) ទៅ។ គាត់ផង (ទៅ) អ្នកផង (ទៅ) ខ្ញុំផង (ទៅ, យើងទាំងឡាយ) ទៅ។ 23. Saṅketo-navayavo-nubandho. ២៣. សង្កេតោ-នវយវោ-នុពន្ធោ។ Yo navayavabhūtosaṅketo, so-nubandhoti ñātabbo, ‘‘lupitādīnamāsimhi’’ 2-57 kattā. សញ្ញាសម្គាល់ណាដែលមិនមែនជាចំណែក (នៃសព្ទ) សញ្ញាសម្គាល់នោះ គប្បីដឹងថាជា អនុពន្ធ ដូចជា “លុបិតាទីនមាសិម្ហិ” (២,៥៧) កត្តា។ Saṅketaggahaṇaṃ kiṃ? Pakatiyādisamudāyassānubandhatā mā hotūti, anavayavohi samudāyo… samudāyarūpattāyeva. ការដាក់បញ្ចូលពាក្យថា សង្កេតៈ ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីកុំឱ្យសមូហៈមានប្រកតីជាដើម មានភាពជាអនុពន្ធ ព្រោះថា សមូហៈមិនមែនជាចំណែកឡើយ... ព្រោះមានសភាពជាសមូហៈនោះឯង។ Anavayavaggahaṇaṃ kiṃ? ‘‘Atena’’ 2-108 janena. Imināva lopassāvagatattā nānubandhalopāya vacanamāraddhaṃ. ការដាក់បញ្ចូលពាក្យថា អនវយវៈ ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដូចជា “អតេន” (២,១០៨) ជនេន។ ព្រោះហេតុតែការលុបត្រូវបានដឹងច្បាស់ដោយសូត្រនេះឯង ទើបមិនបាច់ផ្តើមពាក្យដើម្បីលុបអនុពន្ធឡើយ។ 24. Vaṇṇaparena savaṇṇopi. ២៤. វណ្ណបរេន សវណ្ណោបិ។ Vaṇṇasaddo [Pg.59] paro yasmā tena savaṇṇopi gayhati saṃca rūpaṃ ‘‘yuvaṇṇānameo luttā’’ 1-29 vākeritaṃ, samonā. ពាក្យថា វណ្ណៈ នៅខាងក្រោយអំពីអក្សរណា ដោយអក្សរនោះ សូម្បីសវណ្ណៈ និងរូបរបស់ខ្លួន ក៏ត្រូវបានកាន់យកដែរ ដូចជា “យុវណ្ណានមេោ លុត្តា” (១,២៩) វាគេរិតំ, សមោនា។ 25. Ntu vantumantvāvantutavantusambandhī. ២៥. ន្តុ វន្តុមន្ត្វាវន្តុតវន្តុសម្ពន្ធី។ Vantvādisambandhīyevantu gayhati, ‘‘ntantūnaṃ nto yomhi paṭhame’’ 2-215 guṇavanto. បច្ច័យ ន្តុ ដែលទាក់ទងនឹង វន្តុ ជាដើមប៉ុណ្ណោះ ទើបត្រូវបានកាន់យក ដូចជា “ន្តន្តូនំ ន្តោ យោម្ហិ បឋមេ” (២,២១៥) គុណវន្តោ។ Vantvādisambandhīti kiṃ? Jantū tantū. ពាក្យថា “ទាក់ទងនឹង វន្តុ ជាដើម” ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដូចជា ជន្តូ, តន្តូ។ (Paribhāsāyo.) (បរិភាសាយោ។) 26. Saro lopo sare. ២៦. សរោ លោបោ សរេ។ Sare saro lopanīyo hoti. Tatri-me, saddhi-ndriyaṃ, nohe-taṃ, bhikkhuno-vādo, sametā-yasmā, abhibhā-yatanaṃ, puttāma-tthi, asante-ttha. កាលបើស្រៈនៅខាងក្រោយ ស្រៈ (ខាងដើម) គប្បីលុបចេញ។ ដូចជា តត្រិមេ, សទ្ធិន្ទ្រិយំ, នោហេតំ, ភិក្ខុនោវាទោ, sametā-yasmā, អភិភាយតនំ, បុត្តាមត្ថិ, អសន្តេត្ថ។ 27. Paro kvaci. ២៧. បរោ ក្វចិ។ Saramhā paro saro kvaci lopanīyo hoti. So-pi, sāva, yato-dakaṃ, tato-va. Kvacītikiṃ? Saddhi-ndriyaṃ, ayamadhikāro āparicchedāvasānā, tena nātippasaṅgo. ស្រៈនៅខាងក្រោយអំពីស្រៈ (ខាងដើម) គប្បីលុបខ្លះក្នុងទីខ្លះ។ ដូចជា សោបិ, សាវ, យតោទកំ, តតោវ។ ពាក្យថា “ខ្លះ” ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដូចជា សទ្ធិន្ទ្រិយំ, អធិការៈនេះ ដំណើរការទៅរហូតដល់ចប់ការកំណត់ ហេតុនោះ ទើបមិនមានការអនុវត្តហួសព្រំដែន។ 28. Na dvevā. ២៨. ន ទ្វេវា។ Pubbaparasarā dvepi vā kvaci na lupyante, latā iva, late-va, latā-va. ស្រៈទាំងពីរ គឺស្រៈខាងដើមនិងស្រៈខាងក្រោយ សូម្បីទាំងពីរ ក៏មិនត្រូវលុបខ្លះ ដូចជា លតា ឥវ, លតេវ, លតាវ។ 29. Yuvaṇṇānameo luttā. ២៩. យុវណ្ណានមេោ លុត្តា។ Luttā [Pg.60] sarā paresaṃ ivaṇṇuvaṇṇānaṃ eo honti vā yathākkamaṃ. កាលបើស្រៈខាងដើមត្រូវបានលុបហើយ ឥវណ្ណៈ និង ឧវណ្ណៈ ដ៏មាននៅក្នុងខាងក្រោយ រមែងទៅជា ឯ និង ឱ ខ្លះ តាមលំដាប់។ Tasse-daṃ, vāte-ritaṃ, no-peti, vāmo-rū, ate-vaññehi, vo-dakaṃ. Kathaṃ ‘‘paccorasmi’’nti? Yogavibhāgā. Vātveva? Tassidaṃ. ដូចជា តស្សេទំ, វាតេរិតំ, នោបេតិ, វាមោរូ, អតេវញ្ញេហិ, វោទកំ។ ចុះពាក្យថា “បច្ចោរស្មិំ” សម្រេចដូចម្តេច? សម្រេចដោយការបំបែកសូត្រ (យោគវិភាគ)។ ចុះពាក្យថា “ខ្លះ” (វា) នោះឯងឬ? ដូចជា តស្សិទំ។ Lutteti kiṃ? Latā iva. ពាក្យថា “កាលបើលុបហើយ” ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដូចជា លតា ឥវ។ 30. Yavā sare. ៣០. យវា សរេ។ Sare pare ivaṇṇuvaṇṇānaṃ yakāravakārā honti vā yathākkamaṃ. Byākato, iccassa, ajjhiṇamutto, svāgataṃ, svāpanalānilaṃ, vātveva? Iti-ssa. Kvacitveva? Yānī-dha, sū-paṭṭhitaṃ. កាលបើស្រៈនៅខាងក្រោយ ឥវណ្ណៈ និង ឧវណ្ណៈ រមែងទៅជា យការៈ និង វការៈ ខ្លះ តាមលំដាប់។ ដូចជា ព្យាកតោ, ឥច្ចស្ស, អជ្ឈិណមុត្តោ, ស្វាគតំ, ស្វាបនលានិលំ។ ចុះពាក្យថា “ខ្លះ” (វា) នោះឯងឬ? ដូចជា ឥតិស្ស។ ចុះពាក្យថា “ក្នុងទីខ្លះ” (ក្វចិ) នោះឯងឬ? ដូចជា យានីធ, សូបដ្ឋិតំ។ 31. Eonaṃ. ៣១. ឯឱនំ។ Eonaṃyavāyonti vā sare yathākkamaṃ. Tyajja te-jja, svāhaṃ so-haṃ. Kvacitveva? Puttāma-tthi, asante-ttha. ឯ និង ឱ ទាំងឡាយ រមែងទៅជា យ និង វ ខ្លះ កាលបើស្រៈនៅខាងក្រោយ តាមលំដាប់។ ដូចជា ត្យជ្ជ, ស្វាហំ។ ចុះពាក្យថា “ក្នុងទីខ្លះ” (ក្វចិ) នោះឯងឬ? ដូចជា បុត្តាមត្ថិ, អសន្តេត្ថ។ 32. Gossā-vaṅa. ៣២. គោស្សា-វង។ Sare gossa avaṅa hoti. Gavā-ssaṃ. ‘Yatharīva, tatharive’ti nipātāva, ‘bhusāmive’ti ivasaddo evattho. កាលបើស្រៈនៅខាងក្រោយ គោសព្ទ រមែងទៅជា អវង។ ដូចជា គវាស្សំ។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា ‘យថរីវ, តថរិវ’ គឺជានិបាតពិតប្រាកដ, ចំណែកពាក្យថា ‘ភុសាមិវ’ ឥវសព្ទ មានសេចក្តីដូចជា ឯវសព្ទ។ 33. Byañjane dīgharassā. ៣៣. ព្យញ្ជនេ ទីឃរស្សា។ Rassadīghānaṃ [Pg.61] kvaci dīgharassā honti byañjane. Tatrā-yaṃ, munīcare, sammadeva, mālabhārī. ស្រៈខ្លី និងស្រៈវែងទាំងឡាយ រមែងទៅជាស្រៈវែង និងស្រៈខ្លីខ្លះ កាលបើព្យញ្ជនៈនៅខាងក្រោយ។ ដូចជា តត្រាយំ, មុនីចរេ, សម្មទេវ, មាលភារី។ 34. Saramhā dve. ៣៤. សរម្ហា ទ្វេ។ Saramhā parassa byañjanassa kvaci dve rūpāni honti. Paggaho. Saramhāti kiṃ? Taṃ khaṇaṃ. ព្យញ្ជនៈដែលនៅខាងក្រោយអំពីស្រៈ រមែងមានរូបពីរ (តម្រួត) ខ្លះ។ ដូចជា បគ្គហោ។ ពាក្យថា “អំពីស្រៈ” ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដូចជា តំ ខណំ។ 35. Catutthadutiyesvesaṃ tatiyapaṭhamā. ៣៥. ចតុត្ថទុតិយេស្វេសំ តតិយបឋមា។ Catutthadutiyesu paresvesaṃ catutthadutiyānaṃ tabbagge tatiya paṭhamā honti. Paccāsatthyā, nigghoso, akkhanti, bojjhaṅgā, setacchattaṃ, daḍḍho, niṭṭhānaṃ, mahaddhano, yasatthero, apphuṭaṃ, abbhuggato. Esvīti kiṃ? Thero. Esanti kiṃ? Pattho. កាលបើព្យញ្ជនៈទី ៤ និងទី ២ នៅខាងក្រោយ ព្យញ្ជនៈទី ៣ និងទី ១ ក្នុងវគ្គរបស់ខ្លួន រមែងមានជំនួសព្យញ្ជនៈទី ៤ និងទី ២ ទាំងនោះ។ ដូចជា បច្ចាសត្ថ្យា, និគ្ឃោសោ, អក្ខន្តិ, ពោជ្ឈង្គា, សេតច្ឆត្តំ, ទឌ្ឍោ, និដ្ឋាជំ, មហទ្ធនោ, យសត្ថេរោ, អប្ផុតំ, អព្ភុគ្គតោ។ ពាក្យថា “កាលបើព្យញ្ជនៈទាំងនេះនៅខាងក្រោយ” ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដូចជា ថេរោ។ ពាក្យថា “នៃព្យញ្ជនៈទាំងនេះ” ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដូចជា បត្ថោ។ 36. Vitisseve vā. ៣៦. វិតិស្សេវេ វា។ Evasadde pare itissa vo hoti vā. Itveva, icceva. Eveti kiṃ? Iccāha. កាលបើ ឯវសព្ទ នៅខាងក្រោយ ឥតិសព្ទ រមែងទៅជា វោ ខ្លះ។ ដូចជា ឥត្វេវ, ឥច្ចេវ។ ពាក្យថា “កាលបើ ឯវសព្ទ នៅខាងក្រោយ” ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដូចជា ឥច្ចាហ។ 37. Eonama vaṇṇe. ៣៧. ឯឱនម វណ្ណេ។ Eonaṃ vaṇṇe kvaci a hoti vā. Disvā yācaka māgate, akaramhasa te, esa attho, esa dhammo, aggamakkhāyati, svātanaṃ[Pg.62], hiyyattanaṃ, karassu. Vātveva? Yācake āgate eso dhammo. Vaṇṇeti kiṃ? So. ឯ និង ឱ ទាំងឡាយ រមែងទៅជា អ ខ្លះ ក្នុងទីខ្លះ កាលបើវណ្ណៈ (អក្សរ) នៅខាងក្រោយ។ ដូចជា ទិស្វា យាចក មាកតេ, អករម្ហស តេ, ឯស អត្ថោ, ឯស ធម្មោ, អគ្គមក្ខាយតិ, ស្វាតនំ, ហិយ្យត្តនំ, ករស្សុ។ ចុះពាក្យថា “ខ្លះ” (វា) នោះឯងឬ? ដូចជា យាចកេ អាគតេ ឯសោ ធម្មោ។ ពាក្យថា “កាលបើវណ្ណៈនៅខាងក្រោយ” ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដូចជា សោ។ 38. Niggahītaṃ. ៣៨. និគ្គហីតំ។ Niggahītamāgamo hoti vā kvaci. Cakkhuṃ udapādi cakkhuudapādi, purimaṃ jātiṃ purimajātiṃ, kattabbaṃ kusalaṃ bahuṃ. Avaṃsirotiādīsu niccaṃ… vavatthitavibhāsattā vādhikārassa, sāmattiyenāgamova, sa ca rassa sarasseva hoti… tassa rassānugatattā. និគ្គហីត រមែងជាអាគមខ្លះ ក្នុងទីខ្លះ។ ដូចជា ចក្ខុំ ឧទបាទិ, បុរិមំ ជាតិំ, កត្តព្វំ កុសលំ ពហុំ។ ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមាន អវំសិរោ ជាដើម រមែងមានជាប្រចាំ... ព្រោះអធិការៈនៃពាក្យថា “វា” ជាវវត្ថិតវិភាសា (វិភាសាដែលកំណត់ច្បាស់លាស់) អាគមនោះរមែងមានដោយសមត្ថភាពរបស់ខ្លួន ហើយអាគមនោះ រមែងមានដល់ស្រៈខ្លីប៉ុណ្ណោះ... ព្រោះនិគ្គហីតនោះប្រព្រឹត្តទៅតាមស្រៈខ្លី។ 39. Lopo. ៣៩. លោបោ។ Niggahītassa lopo hoti vā kvaci. Kyāhaṃ kimahaṃsāratto saṃratto. Salle kho-gantukāmo gantumanoti, ādīsu niccaṃ. ការលុបនិគ្គហីត រមែងមានខ្លះ ក្នុងទីខ្លះ។ ដូចជា គ្យាហំ, សារត្តោ។ ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមាន សល្លេ ខោ, គន្តុកាមោ, គន្តុមនោ ជាដើម រមែងមានជាប្រចាំ។ 40. Parasarassa. ៤០. បរលោបោ សរស្ស។ Niggahītamhā parassa sarassa lopo hoti vā kvaci. Tvaṃ-si tvamasi. ការលុបស្រៈដែលនៅខាងក្រោយអំពីនិគ្គហីត រមែងមានខ្លះ ក្នុងទីខ្លះ។ ដូចជា ត្វំសិ។ 41. Vagge vagganto. ៤១. វគ្គេ វគ្គន្តោ។ Niggahītassa kho vagge vagganto vā hoti paccāsattyā. Taṅkaroti taṃ karoti, tañcarati taṃ carati, taṇṭhānaṃ taṃ ṭhānaṃ, tandhanaṃ taṃ dhanaṃ, tampāti taṃ pāti. Niccaṃ padamajjhe gantvā, kvacaññātrapi santiṭṭhati. និគ្គហីត រមែងទៅជាព្យញ្ជនៈទីបំផុតវគ្គខ្លះ កាលបើព្យញ្ជនៈក្នុងវគ្គនៅខាងក្រោយ ព្រោះការនៅជិតគ្នា។ ដូចជា តង្ករោតិ, តញ្ចរតិ, តណ្ឋានំ, តន្ធនំ, តម្បាតិ។ រមែងមានជាប្រចាំក្នុងកណ្តាលបទ ដូចជា គន្ត្វា, និងក្នុងទីដទៃខ្លះ ក៏មាន ដូចជា សន្តិដ្ឋតិ។ 42. Yevahisu ño. ៤២. យេវហិសុ ញោ។ Ya [Pg.63] eva hi saddesu niggahītassa vā ño hoti. Yaññadeva, taññeva, tañhi, vātveva? Yaṃ yadeva. កាលបើ យ, ឯវ, ហិ សព្ទទាំងឡាយនៅខាងក្រោយ និគ្គហីត រមែងទៅជា ញ ខ្លះ។ ដូចជា យញ្ញទេវ, តញ្ញេវ, តញី្ហ។ ចុះពាក្យថា “ខ្លះ” (វា) នោះឯងឬ? ដូចជា យំ យទេវ។ 43. Ye saṃssa. ៤៣. យេ សំស្ស។ Saṃsaddassa yaṃ niggahītaṃ tassa vā ño hoti yakāre. Saññamo saṃyamo. និគ្គហីតរបស់ សំសព្ទ រមែងទៅជា ញ ខ្លះ កាលបើ យការៈ នៅខាងក្រោយ។ ដូចជា សញ្ញមោ។ 44. Mayadā sare. ៤៤. ម យ ទ (និង វ) អក្សរទាំងឡាយ តែងមានក្នុងស្រៈខាងចុង។ Niggahītassa mayadā honti vā sare kvaci. Tamahaṃ, tayidaṃ, tadalaṃ. Vā tveva? Taṃ ahaṃ. ការអាទេស (ឬការតាំងឡើង) នៃនិគ្គហិត ជា ម យ ទ (និង វ) តែងមានខ្លះ ក្នុងស្រៈខាងចុង។ ឧទាហរណ៍៖ Tamahaṃ (តមហំ), tayidaṃ (តយិទំ), tadalaṃ (តទលំ)។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «ខ្លះ» (vā)? ដើម្បីជាឧទាហរណ៍ក្នុងពាក្យថា Taṃ ahaṃ (តំ អហំ) (ដែលមិនមានការផ្លាស់ប្តូរ)។ 45. Vanataragā cāgamā. ៤៥. វ ន ត រ គ អក្សរទាំងឡាយ ក៏ជាអាគម (ក្នុងស្រៈខាងចុង) ដែរ។ Ete mayadā ca āgamā honti sare vā kvaci. Tivaṅgikaṃ, ito nāyati, cinitvā, tasmātiha, nirojaṃ, puthageva, idhamāhu, yathayidaṃ, attadatthaṃ. Vā tveva? Attatthaṃ. ‘Atippago kho tāvā’ti-paṭhamanto pagasaddova. អក្សរទាំងនេះ (គឺ វ ន ត រ គ) និង ម យ ទ ទាំងឡាយ តែងជាអាគមខ្លះ ក្នុងស្រៈខាងចុង។ ឧទាហរណ៍៖ Tivaṅgikaṃ (តិវង្គិកំ), ito nāyati (ឥតោ នាយតិ), cinitvā (ចិនិត្វា), tasmātiha (តស្មាតិហ), nirojaṃ (និរោជំ), puthageva (បុថគេវ), idhamāhu (ឥធមាហុ), yathayidaṃ (យថយិទំ), attadatthaṃ (អត្តទត្ថំ)។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «ខ្លះ» (vā)? ដើម្បីជាឧទាហរណ៍ក្នុងពាក្យថា Attatthaṃ (អត្តត្ថំ)។ ក្នុងពាក្យថា ‘Atippago kho tāvā’ ផ្នែកខាងដើម គឺគ្រាន់តែជាពាក្យថា paga (បគ) ប៉ុណ្ណោះ។ 46. Chā ḷo. ៤៦. ក្រោយពី ឆ-សព្ទ តែងមាន ឡ-អក្សរ ជាអាគម (ក្នុងស្រៈខាងចុង)។ Chasaddā parassa sarassa ḷakāro āgamo hoti vā. Chaḷaṅgaṃ, chaḷāyatanaṃ. Vātveva? Chaabhiññā. ឡការៈ តែងជាអាគមដល់ស្រៈខាងចុង ក្រោយពី ឆ-សព្ទ ខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ Chaḷaṅgaṃ (ឆឡង្គំ), chaḷāyatanaṃ (ឆឡាយតនំ)។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «ខ្លះ» (vā)? ដើម្បីជាឧទាហរណ៍ក្នុងពាក្យថា Chaabhiññā (ឆអភិញ្ញា)។ 47. Tadaminādīni. ៤៧. ពាក្យទាំងឡាយមាន Tadaminā (តទមិនា) ជាដើម តែងសម្រេចរូប (ដោយឡែក)។ Tadaminādīni [Pg.64] sādhūni bhavanti. Taṃ iminā tadaminā, sakiṃ āgāmī sakadāgāmī, ekaṃ idha ahaṃ ekamidāhaṃ, saṃvidhāya avahāro saṃvidāvahāro, vārino vāhako valāhako, jīvanassa mūto jīmūto, chavassa sayanaṃ susānaṃ, uddhaṃ khamassa udukkhalaṃ, pisitāso pisāco, mahiyaṃ ravatīti mayūro, evamaññepi payogato-nugantabbā, paresaṃ pisodarādimivedaṃ daṭṭhabbaṃ. ពាក្យទាំងឡាយមាន Tadaminā ជាដើម តែងសម្រេចរូបដោយត្រឹមត្រូវ។ គឺ Taṃ iminā ជា tadaminā, sakiṃ āgāmī ជា sakadāgāmī, ekaṃ idha ahaṃ ជា ekamidāhaṃ, saṃvidhāya avahāro ជា saṃvidāvahāro, vārino vāhako ជា valāhako, jīvanassa mūto ជា jīmūto, chavassa sayanaṃ ជា susānaṃ, uddhaṃ khamassa ជា udukkhalaṃ, pisitāso ជា pisāco, mahiyaṃ ravatīti ជា mayūro។ ពាក្យដទៃទៀតសូម្បីបែបនេះ ក៏គប្បីដឹងតាមការប្រើប្រាស់ (ប្រយោគ) គប្បីយល់ឃើញពាក្យទាំងនេះ ដូចជាពួកពាក្យ ពិសោទរាទិ (pisodarādi) របស់ក្បួនដទៃទៀតដែរ។ 48. Tavaggavaraṇānaṃ ye cavaggabayañā. ៤៨. តវគ្គ និង វការៈ ទាំងឡាយ កាលបើមាន យការៈ នៅខាងចុង តែងទៅជា ចវគ្គ, ពការៈ, យការៈ និង ញការៈ តាមលំដាប់។ Tavaggavaraṇānaṃ kvaci cavaggabayañā honti yathākkamaṃ yakāre. Apuccaṇḍatāya, tacchaṃ, yajjevaṃ, ajjhattaṃ, thaññaṃ, dibbaṃ, payyosanā, pokkharañño. Kvacitveva? Rattyā តវគ្គ និង វការៈ ទាំងឡាយ កាលបើមាន យការៈ នៅខាងចុង តែងទៅជា ចវគ្គ, ពការៈ, យការៈ និង ញការៈ តាមលំដាប់ ក្នុងទីខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ Apuccaṇḍatāya (អបុច្ចណ្ឌតាយ), tacchaṃ (តច្ឆំ), yajjevaṃ (យជ្ជេវំ), ajjhattaṃ (អជ្ឈត្តំ), thaññaṃ (ថញ្ញំ), dibbaṃ (ទិព្វំ), payyosanā (បយ្យោសនា), pokkharañño (បោក្ខរញ្ញោ)។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «ក្នុងទីខ្លះ» (kvaci)? ដើម្បីជាឧទាហរណ៍ក្នុងពាក្យថា Rattyā (រត្ត្យា) (ដែលមិនផ្លាស់ប្តូរ)។ 49. Vaggalasehi te. ៤៩. យការៈ នៅខាងចុងពី វ គ ល ស ទាំងឡាយ តែងទៅជាអក្សរទាំងនោះ (គឺ វ គ ល ស) វិញ។ Vaggalasehi parassa yakārassa kvaci te vaggalasā honti. យការៈ ដែលនៅខាងចុងពី វ គ ល ស ទាំងឡាយ តែងទៅជាអក្សរ វ គ ល ស ទាំងនោះខ្លះ។ Sakkate, paccate, aṭṭate, kuppate, phallate, assate. Kvacitveva? Kyāhaṃ. ឧទាហរណ៍៖ Sakkate (សក្កតេ), paccate (បច្ចតេ), aṭṭate (អដ្ដតេ), kuppate (កុប្ពតេ), phallate (ផល្លតេ), assate (អស្សតេ)។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «ក្នុងទីខ្លះ» (kvaci)? ដើម្បីជាឧទាហរណ៍ក្នុងពាក្យថា Kyāhaṃ (ខ្យាហំ)។ 50. Hassa vipallāso. ៥០. ការផ្លាស់ប្តូរលំដាប់ (ការត្រឡប់គ្នា) នៃ ហការៈ តែងមាន។ Hassa vipallāso hoti yakāre. Guyhaṃ. ការផ្លាស់ប្តូរលំដាប់នៃ ហការៈ តែងមាន កាលបើមាន យការៈ នៅខាងចុង។ ឧទាហរណ៍៖ Guyhaṃ (គុយហំ)។ 51. Ve vā. ៥១. ការផ្លាស់ប្តូរលំដាប់នៃ ហការៈ តែងមានខ្លះ កាលបើមាន វការៈ នៅខាងចុង។ Hassa vipallāso hoti vā vakāre. Bavhābādho bavhābādho. ការផ្លាស់ប្តូរលំដាប់នៃ ហការៈ តែងមានខ្លះ កាលបើមាន វការៈ នៅខាងចុង។ ឧទាហរណ៍៖ Bavhābādho (ពវ្ហាបាធោ)។ 52. Tathānarānaṃ ṭaṭhaṇalā ៥២. ដូចគ្នានោះដែរ ត ថ ន រ ទាំងឡាយ តែងទៅជា ដ ឋ ណ ល។ Tathanarānaṃ [Pg.65] ṭaṭhaṇalā honti vā. Dukkaṭaṃ, aṭṭhakathā, gahaṇaṃ, paligho, palāyati. Vātveva? Dukkataṃ. Kvacitveva? Sugato. ត ថ ន រ ទាំងឡាយ តែងទៅជា ដ ឋ ណ ល ខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ Dukkaṭaṃ (ទុក្កដំ), aṭṭhakathā (អដ្ឋកថា), gahaṇaṃ (គហណំ), paligho (បលិឃោ), palāyati (បលាយតិ)។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «ខ្លះ» (vā)? ដើម្បីជាឧទាហរណ៍ក្នុងពាក្យថា Dukkataṃ (ទុក្កតំ)។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «ក្នុងទីខ្លះ» (kvaci)? ដើម្បីជាឧទាហរណ៍ក្នុងពាក្យថា Sugato (សុគតោ)។ 53. Saṃyogādi lopo. ៥៣. ការលុបតួដើមនៃព្យញ្ជនៈសង្ឃោគ តែងមានខ្លះ។ Saṃyogassa yo ādībhūto-vayavo tassa vā kvaci lopo hoti. Pupphaṃ-sā jāyate-gini. ចំណែកដែលជាតួដើមនៃព្យញ្ជនៈសង្ឃោគ តែងត្រូវបានលុបចោលខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ Pupphaṃ-sā (បុប្ផំ សា), jāyate-gini (ជាយតេ គិនិ)។ 54. Vicchābhikkhaññesu dve. ៥៤. ក្នុងអត្ថថា វិច្ឆា (ការផ្សាយទៅ/ការច្រំដែល) និង អាភិក្ខញ្ញៈ (ការធ្វើរឿយៗ) តែងមានរូបពីរ (ការទ្វេភាគ)។ Vicchāyamābhikkhaññe ca yaṃ vattate, tassa dve rūpāni honti. Kriyāya guṇena dabbena vā bhinne atthe byāpitumicchā vicchā. Rukkhaṃ rukkhaṃ siñcati, gāmo gāmo ramaṇīyo, gāme gāme pānīyaṃ, gehe gehe issaro, rasaṃ rasaṃ bhakkhayati, kiriyaṃ kiriyamārabhate. ពាក្យណាដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថថា វិច្ឆា និង អាភិក្ខញ្ញៈ ពាក្យនោះតែងមានរូបពីរ។ សេចក្តីប្រាថ្នាដើម្បីផ្សាយទៅក្នុងអត្ថផ្សេងៗ ដោយកិរិយា ដោយគុណ ឬដោយទ្រព្យ ហៅថា វិច្ឆា។ ឧទាហរណ៍៖ Rukkhaṃ rukkhaṃ siñcati (ស្រោចទឹកដើមឈើមួយដើមៗ), gāmo gāmo ramaṇīyo (ភូមិគ្រប់ភូមិគួរជាទីត្រេកអរ), gāme gāme pānīyaṃ (ទឹកផឹកមាននៅគ្រប់ភូមិ), gehe gehe issaro (ម្ចាស់មាននៅគ្រប់ផ្ទះ), rasaṃ rasaṃ bhakkhayati (ស៊ីនូវរសជាតិមួយៗ), kiriyaṃ kiriyamārabhate (ចាប់ផ្តើមកិរិយាមួយហើយមួយទៀត)។ Atthiyevā-nupubbiyepi vicchā mūle mūle thūlā, agge agge sukhumā, yadi hi ettha mūlaggabhedo na siyā, ānupubbiyampi na bhaveyya. Māsakaṃ māsakaṃ imamhā kahāpaṇā bhavanthānaṃ dvinnaṃ dehīti māsakaṃ māsakamiccetasmā vicchāgamyate, saddantarato pana imamhā kahāpaṇāti avadhāraṇaṃ. Pubbaṃ pubbaṃ pupphanti, paṭhamaṃ paṭhamaṃ paccantītyatrāpi vicchāva. Ime ubho aḍḍhā katarā katarā esaṃ dvinnamaḍḍhatā, sabbe ime aḍḍhā katamā katamā imesaṃ aḍḍhutā ihāpi [Pg.66] vicchāva. Ābhikkhaññaṃ ponopuññaṃ pacati pacati, papacati papacati, lunāhi lunāhitvevāyaṃ lunāti, bhutvā bhutvā gacchati, paṭapaṭā karoti, paṭapaṭāyati. វិច្ឆា តែងមានសូម្បីក្នុងអត្ថថា មានពិត (atthi), ការបញ្ជាក់ (eva) និងលំដាប់លំដោយ (ānupubbiya) ដូចជា៖ Mūle mūle thūlā (ធំនៅគ្រប់គល់), agge agge sukhumā (ល្អិតនៅគ្រប់ចុង) ព្រោះថាបើគ្មានការបែងចែកគល់និងចុងក្នុងទីនេះទេ លំដាប់លំដោយក៏មិនមានដែរ។ ក្នុងប្រយោគថា ‘Māsakaṃ māsakaṃ imamhā kahāpaṇā bhavanthānaṃ dvinnaṃ dehī’ (ចូរឲ្យប្រាក់មួយមាសកៗ ពីកហាបណៈនេះ ដល់ជនទាំងពីរនាក់នេះ) វិច្ឆា តែងដឹងបានពីពាក្យថា māsakaṃ māsakaṃ នេះឯង ចំណែកការកំណត់ច្បាស់ថា ‘ពីកហាបណៈនេះ’ គឺដឹងបានពីសព្ទដទៃ។ ក្នុងពាក្យថា Pubbaṃ pubbaṃ pupphanti (ផ្ការីកមុនៗ), paṭhamaṃ paṭhamaṃ paccanti (ទុំមុនៗ) ទីនេះក៏ជាវិច្ឆាដែរ។ ក្នុងពាក្យថា ‘Ime ubho aḍḍhā katarā katarā esaṃ dvinnamaḍḍhatā’ (ចំណែកទាំងពីរនេះ តើមួយណាជាចំណែកពាក់កណ្តាលនៃជនទាំងពីរនេះ?), ‘sabbe ime aḍḍhā katamā katamā imesaṃ aḍḍhutā’ (ចំណែកទាំងអស់នេះ តើមួយណាជាចំណែកពាក់កណ្តាលនៃជនទាំងនេះ?) ក្នុងទីនេះក៏ជាវិច្ឆាដែរ។ អាភិក្ខញ្ញៈ គឺការធ្វើរឿយៗ (ការច្រំដែល) ដូចជា៖ Pacati pacati (ស្លហើយស្លទៀត), papacati papacati, lunāhi lunāhi (ចូរច្រូតៗ) គឺច្រូតរឿយៗ, bhutvā bhutvā gacchati (បរិភោគហើយៗក៏ទៅ), paṭapaṭā karoti (ធ្វើសំឡេងផាត់ៗ), paṭapaṭāyati (ឮសំឡេងផាត់ៗ)។ 55. Syādilopo pubbassekassa. ៥៥. ការលុបវិភត្តិមាន សិ ជាដើម នៃពាក្យខាងដើមតែមួយ តែងមាន។ Vicchāyamekassa dvitte pubbassa syādilopo hoti. Ekekassa. Kathaṃ matthakamatthakenāti? ‘Syādilopo pubbassā’ti yogavibhāgā, nācātippasaṅgo yogavibhāgā iṭṭhappasiddhīti. កាលបើមានការទ្វេភាគនៃពាក្យតែមួយក្នុងអត្ថវិច្ឆា ការលុបវិភត្តិមាន សិ ជាដើម នៃពាក្យខាងដើម តែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ Ekekassa (ឯកេកស្ស)។ ចុះពាក្យថា Matthakamatthakena (មត្ថកមត្ថកេន) សម្រេចរូបយ៉ាងដូចម្តេច? ដោយការបំបែកសូត្រ (យោគវិភាគ) ថា ‘Syādilopo pubbassa’ ហើយការមិនអនុវត្តហួសហេតុ និងការសម្រេចរូបដែលប្រាថ្នា តែងមានដោយសារការបំបែកសូត្រនោះ។ 56. Sabbādīnaṃ vītihāre. ៥៦. ក្នុងអត្ថថា វីតិហារៈ (ការផ្លាស់ប្តូរគ្នា/ការតបស្នង) នៃសព្ទមាន សព្វៈ ជាដើម តែងមានការទ្វេភាគ និងការលុបវិភត្តិមាន សិ ជាដើម នៃពាក្យខាងដើម។ Sabbādīnaṃ vītihāre dve bhavanti pubbassa syādilopo ca. Aññamaññassa bhojakā, itarītarassa bhojakā. ក្នុងអត្ថថា វីតិហារៈ នៃសព្ទមាន សព្វៈ ជាដើម តែងមានការទ្វេភាគ និងការលុបវិភត្តិមាន សិ ជាដើម នៃពាក្យខាងដើម។ ឧទាហរណ៍៖ Aññamaññassa bhojakā (អ្នកបរិភោគរបស់គ្នាទៅវិញទៅមក), itarītarassa bhojakā (អ្នកបរិភោគរបស់គ្នាទៅវិញទៅមក)។ 57. Yāvabodhaṃ sambhame. ៥៧. ក្នុងអត្ថថា សម្ភមៈ (ការប្រញាប់ប្រញាល់/ការភ័យស្លន់ស្លោ) តែងមានការប្រើប្រាស់ពាក្យច្រើនដងរហូតដល់យល់សេចក្តីបាន។ Turitenāpāyahetupadassanaṃ sambhamo, tasmiṃsati vatthu yāvantehi saddehi so-ttho viññāyate, tāvanto saddā payujjante. Sappo sappo sappo, bujjhassu bujjhassu bujjhassu, bhinno bhikkhusaṅgho bhinno bhikkhusaṅgho. សម្ភមៈ គឺការបង្ហាញហេតុនៃគ្រោះថ្នាក់ដោយប្រញាប់ប្រញាល់ កាលបើមានសេចក្តីនោះ តែងប្រើប្រាស់ពាក្យច្រើនដងរហូតដល់យល់សេចក្តីនោះបាន។ ឧទាហរណ៍៖ Sappo sappo sappo (ពស់! ពស់! ពស់!), bujjhassu bujjhassu bujjhassu (ចូរដឹងខ្លួន! ចូរដឹងខ្លួន! ចូរដឹងខ្លួន!), bhinno bhikkhusaṅgho bhinno bhikkhusaṅgho (សង្ឃបែកបាក់ហើយ! សង្ឃបែកបាក់ហើយ!)។ 58. Bahulaṃ. ៥៨. ពាក្យថា «ពហុលំ» (ច្រើនយ៉ាង/ជាប្រញាប់) តែងមាន។ Ayamadhikāro āsatthaparisamattiyā. Tena nātippasaṅgo iṭṭhappasiddhi ca. សិទ្ធិអំណាច (អធិការៈ) នេះ ប្រព្រឹត្តទៅរហូតដល់ចប់កណ្ឌ។ ដោយហេតុនោះ ការមិនអនុវត្តហួសហេតុ និងការសម្រេចរូបដែលប្រាថ្នា តែងមាន។ Iti moggallāne byākaraṇe vuttiyaṃ សេចក្តីពន្យល់ (វុត្តិ) ក្នុងក្បួនព្យាករណ៍មោគ្គល្លាន ដូច្នេះ Paṭhamo kaṇḍo. កណ្ឌទី ១។ 2. Dutiyo kaṇḍo (syādi) ២. កណ្ឌទី ២ (ស្យាទិវិភត្តិ)។ 1. Dve [Pg.67] dve-kānekesu nāmasmā si yo, aṃ yo, nā hi, sa naṃ, smā hi, sa naṃ, smiṃ su. ១. វិភត្តិទាំងឡាយគឺ si yo, aṃ yo, nā hi, sa naṃ, smā hi, sa naṃ, smiṃ su តែងចុះជាគូៗ (ពីរៗ) ក្រោយនាមសព្ទ ក្នុងអត្ថឯកវចនៈ និងពហុវចនៈ។ Etesaṃ dve dve honti ekānekatthesu vattamānato nāmasmā. Muni munayo, muniṃ munayo, muninā munīhi, munissa munīnaṃ, munismā munīhi, munissa munīnaṃ, munismiṃ munīsu, evaṃ kumārī kumāriyo, kaññā kaññāyoti. Etāni satta dukāni satta vibhattiyo vibhāgo vibhatīti katvā, ettha siamitī-kārā-kārā ‘‘kimaṃ sisu’’ 2,200 ti saṃketatthā. វិភត្តិទាំងនេះ តែងចុះជាគូៗ ក្រោយនាមសព្ទដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថឯកវចនៈ និងពហុវចនៈ។ ឧទាហរណ៍៖ Muni munayo, muniṃ munayo, muninā munīhi, munissa munīnaṃ, munismā munīhi, munissa munīnaṃ, munismiṃ munīsu, ដូចគ្នាដែរ kumārī kumāriyo, kaññā kaññāyo។ គូទាំងប្រាំពីរនេះ ហៅថា វិភត្តិទាំងប្រាំពីរ ព្រោះការបែងចែក (វិភាគ)។ ក្នុងទីនេះ អក្សរ ‘i’ និង ‘a’ ក្នុងពាក្យ ‘si’ ជាដើម គឺសម្រាប់ជាសញ្ញាសម្គាល់ (សង្កេត) ដូចក្នុងសូត្រថា “kimaṃ sisu” (២,២០០)។ 2. Kamme dutiyā. ២. ទុតិយាវិភត្តិ តែងចុះក្នុងអត្ថកម្ម (កម្មការកៈ)។ Karīyati kattu kiriyāyā-bhisambandhīyatīti kammaṃ, tasmiṃ dutiyāvibhatti hotaṃ. Kaṭaṃ karoti, odanaṃ pacati, ādiccaṃ passati. អ្វីដែលគេធ្វើ ឬអ្វីដែលទាក់ទងនឹងកិរិយារបស់កត្តា ហៅថា កម្ម, ទុតិយាវិភត្តិ តែងចុះក្នុងអត្ថកម្មនោះ។ ឧទាហរណ៍៖ Kaṭaṃ karoti (ធ្វើកន្ទេល), odanaṃ pacati (ស្លបាយ), ādiccaṃ passati (មើលព្រះអាទិត្យ)។ ‘Odano paccatī’ti odanasaddato kammatā nappatīyate, kiñcarahi? Ākhyātato. ‘Kaṭaṃ karoti vipulaṃ dassanīya’nti attheva guṇayuttassa kammatā, icchitepi kammattāva dutiyā siddhā gāvuṃ payo dohati, gomantaṃ gāvaṃ yācati, gāvamavarundhati vajaṃ, māṇavakaṃ maggaṃ pucchati, gomantaṃ gāvaṃ bhikkhate, rukkhamavacināti phalāni, sissaṃ dhammaṃ brūte, sissaṃ dhammamanusāsatīti. Evaṃ anicchitepi ahiṃ laṅghayati, visaṃ bhakkheti. Yaṃnevicchitaṃ nāpi [Pg.68] anicchitaṃ, tatthāpi dutiyā siddhā. Gāmaṃ gacchanto rukkhamūlamupasappati. ក្នុងប្រយោគថា ‘Odano paccati’ ភាពជាកម្ម មិនដឹងបានពីសព្ទថា odana ឡើយ, ចុះដឹងបានពីអ្វី? គឺដឹងបានពីអាខ្យាត (កិរិយា)។ ក្នុងប្រយោគថា ‘Kaṭaṃ karoti vipulaṃ dassanīyaṃ’ ភាពជាកម្មនៃនាមដែលមានគុណនាមភ្ជាប់ជាមួយ ក៏មានដែរ។ សូម្បីក្នុងអត្ថដែលប្រាថ្នា (ឥច្ឆិតកម្ម) ទុតិយាវិភត្តិ ក៏សម្រេចបានដោយភាពជាកម្មដូចគ្នា ដូចជា៖ gāvuṃ payo dohati (រំគោះទឹកដោះពីមេគោ), gomantaṃ gāvaṃ yācati (សុំមេគោពីម្ចាស់គោ), gāvamavarundhati vajaṃ (ឃាំងមេគោទុកក្នុងក្រោល), māṇavakaṃ maggaṃ pucchati (សួរផ្លូវនឹងមាណព), gomantaṃ gāvaṃ bhikkhate (សូមមេគោពីម្ចាស់គោ), rukkhamavacināti phalāni (បេះផល្លាទាំងឡាយពីដើមឈើ), sissaṃ dhammaṃ brūte (សម្តែងធម៌ដល់សិស្ស), sissaṃ dhammamanusāsati (ប្រដៅធម៌ដល់សិស្ស)។ ដូចគ្នានេះដែរ សូម្បីក្នុងអត្ថដែលមិនប្រាថ្នា (អនិច្ឆិតកម្ម) ដូចជា៖ ahiṃ laṅghayati (ដើររំលងពស់), visaṃ bhakkheti (ស៊ីថ្នាំពិស)។ សូម្បីក្នុងអត្ថដែលមិនមែនជាទីប្រាថ្នា និងមិនមែនជាទីមិនប្រាថ្នា ទុតិយាវិភត្តិ ក៏សម្រេចបានដែរ ដូចជា៖ gāmaṃ gacchanto rukkhamūlamupasappati (កាលដើរទៅកាន់ស្រុក តែងចូលទៅជិតគល់ឈើ)។ Pathaviṃ adhisessati, gāmamadhitiṭṭhati, rukkhamajjhāsatetiadhisīṭhāsānaṃpayoge-dhikaraṇe kammavacanicchā, vatticchāto hi kārakāni honti. Taṃ yathā-valāhakā vijjotate, valāhakassa vijjotate, valāhako vijjotate, valāhake vijjotate, valāhakena vijjotateti. Evamabhinivisassa vā dhammamabhinivisate dhamme vā. ក្នុងប្រយោគថា Pathaviṃ adhisessati (នឹងដេកលើផែនដី), gāmamadhitiṭṭhati (ឈរលើភូមិ), rukkhamajjhāsate (អង្គុយលើដើមឈើ) កាលបើមានការប្រើប្រាស់ adhi-sī, adhi-ṭhā, adhi-ās តែងមានបំណងពោលអធិករណៈ (ទីកន្លែង) ឲ្យទៅជាកម្ម ព្រោះថាកាលដែលការកៈទាំងឡាយនឹងសម្រេចទៅបាន គឺអាស្រ័យលើបំណងរបស់អ្នកនិយាយ (វត្តិរិច្ឆា)។ ដូចជាពាក្យថា៖ valāhakā vijjotate, valāhakassa vijjotate, valāhako vijjotate, valāhake vijjotate, valāhakena vijjotate។ ដូចគ្នានេះដែរ ក្នុងករណីប្រើប្រាស់ abhi-ni-vis ដូចជា dhammamabhinivisate (ចុះស៊ប់ក្នុងធម៌) ឬ dhamme vā (ក្នុងធម៌)។ Tathā upanvajjhāvasassābhojana nivuttivacanassa gāmamupavasati, ga, mamanuvasati, pabbatamadhivasati, gharamāvasati. Abhojananivutti vacanassāti kiṃ? Gāme upavasati, bhojananivuttiṃ karotīti attho. Tappānācārepi kammattāva dutiyā siyā nadimpivati, gāmaṃ carati, evaṃ ‘sace maṃ ālapissatī’tiādīsupi. Vihitāva patidhayoge dutiyā – ‘paṭibhantu taṃ cunda bojjhaṅgā’ti. Taṃ pati bojjhaṅgā bhāsantūti attho, yadātu dhātunāyutto pati, tadā tenā-yogā sambandhe chaṭṭhīva ‘tassa nappaṭibhātī’ti. Akkhe dibbati, akkhehi dibbati, akkhesu dibbatīti kammakaraṇādhikaraṇavacanicchā. ដូចគ្នានេះដែរ ក្នុងករណីប្រើប្រាស់ upa-vas, anu-vas, adhi-vas, ā-vas ដែលមិនមែនមានន័យថាការតមអាហារ (អភោជននិវត្តិ) ដូចជា៖ gāmamupavasati (រស់នៅជិតភូមិ), gāmamanuvasati, pabbatamadhivasati, gharamāvasati។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «មិនមែនមានន័យថាការតមអាហារ»? ព្រោះក្នុងប្រយោគថា Gāme upavasati មានន័យថា ធ្វើការតមអាហារ (រក្សាសីលឧបោសថ)។ សូម្បីក្នុងការផឹក និងការប្រព្រឹត្តនូវទឹកនោះ ទុតិយាវិភត្តិ តែងមានដោយភាពជាកម្ម ដូចជា៖ nadimpivati (ផឹកទឹកទន្លេ), gāmaṃ carati (ដើរទៅកាន់ភូមិ) និងក្នុងប្រយោគមាន ‘sace maṃ ālapissati’ ជាដើម ក៏ដូច្នោះដែរ។ ទុតិយាវិភត្តិ តែងត្រូវបានបញ្ញត្តិក្នុងទំនាក់ទំនងនឹងសព្ទ ‘pati’ ដូចជា៖ ‘paṭibhantu taṃ cunda bojjhaṅgā’ (ម្នាលចុន្ទៈ សូមពោជ្ឈង្គទាំងឡាយភ្លឺច្បាស់ដល់អ្នក)។ មានន័យថា សូមពោជ្ឈង្គទាំងឡាយពោលចំពោះបុគ្គលនោះ។ ប៉ុន្តែ កាលណា ‘pati’ មិនទាក់ទងនឹងធាតុទេ ពេលនោះព្រោះមិនមានការទាក់ទងនឹងធាតុ ឆដ្ឋីវិភត្តិ តែងចុះក្នុងអត្ថសម្ពន្ធ ដូចជា៖ ‘tassa nappaṭibhāti’ (មិនភ្លឺច្បាស់ដល់បុគ្គលនោះ)។ ក្នុងប្រយោគថា Akkhe dibbati (លេងនូវគ្រាប់ឡុកឡាក់), akkhehi dibbati (លេងដោយគ្រាប់ឡុកឡាក់), akkhesu dibbati (លេងក្នុងគ្រាប់ឡុកឡាក់) គឺអាស្រ័យលើបំណងចង់និយាយជា កម្ម ករណៈ ឬអធិករណៈ។ 3. Kāladdhānamaccantasaṃyoge. ៣. ទុតិយាវិភត្តិ តែងចុះក្នុងអត្ថកាល និងផ្លូវ ដែលមានការទាក់ទងគ្នាមិនដាច់ (អច្ចន្តសំយោគ)។ Kiriyā, guṇa, dabbehi sākallena kāladdhānaṃ sambandho accantasaṃyogo. Tasmiṃ viññāyamāne kālasaddehi addhaaddehi ca dutiyā hoti. Māsamadhīte, māsaṃ kalyāṇi, māsaṃ [Pg.69] guḷadhānā, kosamadhīte, kosaṃ kuṭilā nadī, kosaṃ pabbato. Acantasaṃyogeti kiṃ? Māsassa dvīhamadhīte, kosassekadese pabbato. ការទាក់ទងគ្នានៃកាល និងផ្លូវ ទាំងស្រុង ជាមួយកិរិយា គុណ ឬទ្រព្យ ហៅថា អច្ចន្តសំយោគ។ កាលបើដឹងសេចក្តីនោះ ទុតិយាវិភត្តិ តែងចុះក្រោយកាលសព្ទ និងអទ្ធសព្ទ (ផ្លូវ)។ ឧទាហរណ៍៖ Māsamadhīte (រៀនអស់មួយខែ), māsaṃ kalyāṇi (ល្អអស់មួយខែ), māsaṃ guḷadhānā (នំធ្វើដោយស្ករអស់មួយខែ), kosamadhīte (រៀនអស់ចម្ងាយមួយគាវុធ), kosaṃ kuṭilā nadī (ទន្លេវៀចអស់ចម្ងាយមួយគាវុធ), kosaṃ pabbato (ភ្នំលាតសន្ធឹងអស់ចម្ងាយមួយគាវុធ)។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «ការទាក់ទងគ្នាមិនដាច់» (accantasaṃyoga)? ដើម្បីជាឧទាហរណ៍ក្នុងពាក្យថា Māsassa dvīhamadhīte (រៀនពីរថ្ងៃក្នុងមួយខែ), kosassekadese pabbato (ភ្នំនៅក្នុងផ្នែកមួយនៃចម្ងាយមួយគាវុធ)។ Pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā, ekaṃ samayaṃ bhagavā, imaṃ rattiṃ cattāro mahārājāti evamādīsu kālavācī hi accantasaṃyogattāva dutiyā siddhā. Vibhattivipallāsenapi vā bahulaṃvidhānā. ក្នុងប្រយោគទាំងឡាយមាន Pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā (ស្លៀកដណ្តប់ក្នុងវេលាព្រឹកព្រហាម), ekaṃ samayaṃ bhagavā (សម័យមួយ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ...), imaṃ rattiṃ cattāro mahārājā (ក្នុងរាត្រីនេះ ស្តេចមហារាជទាំងបួន...) ជាដើម សព្ទដែលពោលអំពីកាល តែងសម្រេចទុតិយាវិភត្តិ ដោយភាពជាអច្ចន្តសំយោគនោះឯង។ ឬមួយក៏សម្រេចបានដោយការផ្លាស់ប្តូរវិភត្តិ (វិភត្តិវិបល្លាសៈ) តាមវិធាននៃពាក្យថា ពហុលំ (bahulaṃ)។ Phalappattiyaṃ kiriyāparisamattyapavaggo, tasmiṃ viññāyamāne kāladdhānaṃ kiriyāyāccantasaṃyoge tatiyābhimatā, sāpi karaṇattāva siddhā ‘māsenānuvāko-dhīto, kosenānuvāko-dhīto’ti. Anapavaggetu asādhakatamattākaraṇattābhāve dutiyāva ‘māsamadhīto-nuvāko, na cāne na gahito’ti. ការសម្រេចកិរិយាកាលបើបានសម្រេចផល ហៅថា អបវគ្គ (ការចប់កិច្ច) កាលបើដឹងសេចក្តីនោះ តតិយាវិភត្តិ តែងត្រូវបានប្រាថ្នាក្នុងអត្ថកាល និងផ្លូវ ដែលមានការទាក់ទងគ្នាមិនដាច់នឹងកិរិយា ហើយវិភត្តិនោះក៏សម្រេចបានដោយភាពជាករណៈ (គ្រឿងធ្វើ) ដូចជា៖ ‘māsenānuvāko-dhīto’ (រៀនចប់មួយវគ្គក្នុងមួយខែ), ‘kosenānuvāko-dhīto’ (រៀនចប់មួយវគ្គក្នុងចម្ងាយមួយគាវុធ)។ ប៉ុន្តែ កាលបើមិនទាន់ចប់កិច្ច (អនបវគ្គ) ព្រោះមិនមានភាពជាករណៈដ៏វិសេសបំផុត ទុតិយាវិភត្តិ តែងចុះដដែល ដូចជា៖ ‘māsamadhīto-nuvāko, na ca tena gahito’ (រៀនវគ្គនោះអស់មួយខែ ប៉ុន្តែមិនទាន់ចាំស្ទាត់ដោយខ្លួនឡើយ)។ Kārakamajjhe ye kāladdhānavācino, tato sattamīpañcamiyo abhimatā ‘ajja bhutvā devadatto dvihe bhuñjissati, dvīhā bhuñjissati, atraṭṭho-yamissāso kose lakkhaṃ vijjhati, kosā lakkhaṃ vijjhatī’ti, tāpīha sakasakakārakavacanicchāyeva siddhā. ក្នុងកណ្តាលការកៈទាំងឡាយ សព្ទណាដែលពោលអំពីកាល និងផ្លូវ សត្តមីវិភត្តិ និងបញ្ចមីវិភត្តិ តែងត្រូវបានប្រាថ្នាក្រោយសព្ទនោះ ដូចជា៖ ‘ajja bhutvā devadatto dvihe bhuñjissati’ (ទេវទត្តបរិភោគថ្ងៃនេះហើយ នឹងបរិភោគក្នុងពីរថ្ងៃទៀត), ‘dvīhā bhuñjissati’ (នឹងបរិភោគក្រោយពីរថ្ងៃ), ‘atraṭṭho-yamissāso kose lakkhaṃ vijjhati’ (ខ្មាន់ធ្នូនេះឈរក្នុងទីនេះ តែងបាញ់ចំគោលដៅក្នុងចម្ងាយមួយគាវុធ), ‘kosā lakkhaṃ vijjhati’ (តែងបាញ់ចំគោលដៅពីចម្ងាយមួយគាវុធ)។ វិភត្តិទាំងនោះក្នុងទីនេះ ក៏សម្រេចបានដោយបំណងចង់និយាយតាមការកៈរៀងៗខ្លួនរបស់ខ្លួន។ 4. Gati bodhāhāra saddatthākammaka bhajjādīnaṃ payojje. ៤. ទុតិយាវិភត្តិ តែងចុះក្នុងបយោជ្យកត្តា (កត្តាដែលគេប្រើ) នៃធាតុទាំងឡាយដែលមានអត្ថថា ទៅ (គតិ), ដឹង (ពោធិ), បរិភោគ (អាហារ), ធ្វើសំឡេង (សទ្ទត្ថៈ), អកម្មកធាតុ និងពួកធាតុមាន ភជ្ជៈ (bhajja - ការលីង/ចៀន) ជាដើម។ Gamanatthānaṃ bodhatthānaṃ āhāratthānaṃ saddatthānamakammakānaṃ bhajjādīnañca payojje kattari dutiyā hoti. Sāmatthiyā ca payojakabyāpārena kammatāvassa hotīti patīyate. Gamayati māṇavakaṃ gāmaṃ, yāpayati māṇavakaṃ gāmaṃ, bodhayati māṇavakaṃ dhammaṃ, vedayati māṇavakaṃ dhammaṃ, bhojayati māṇa-vakaṃ [Pg.70] modakaṃ, āsayati māṇavakaṃ modakaṃ, ajjhāpayati māṇavakaṃ vedaṃ, pāṭhayati māṇavakaṃ vedaṃ, āsayati devadattaṃ, sāyayati devadattaṃ, aññaṃ bhajjāpeti, aññaṃ koṭṭāpeti, aññaṃ santharāpeti. Etesamevāti kiṃ? Pāceti odanaṃ devadattena yaññadatto. Payojjeti kiṃ? Gacchati devadatto. Yadā carahi gamayati devadattaṃ yaññadatto, tamaparo payojeti, tadā gamayati devadattaṃ yaññadatteneti bhavitabbaṃ … gamayatissā-gamanatthattā. ទុតិយាវិភត្តិ តែងចុះក្នុងកត្តាដែលគេប្រើ (បយោជ្យកត្តា) នៃធាតុទាំងឡាយដែលមានអត្ថថា ទៅ, ដឹង, បរិភោគ, ធ្វើសំឡេង, អកម្មកធាតុ និងពួកធាតុមាន ភជ្ជៈ ជាដើម។ ហើយដោយអំណាចនៃសកម្មភាពរបស់បយោជកកត្តា (អ្នកប្រើ) ភាពជាកម្មនៃបយោជ្យកត្តានោះ តែងដឹងបាន។ ឧទាហរណ៍៖ Gamayati māṇavakaṃ gāmaṃ (ញ៉ាំងមាណពឲ្យទៅកាន់ស្រុក), yāpayati māṇavakaṃ gāmaṃ, bodhayati māṇavakaṃ dhammaṃ (ញ៉ាំងមាណពឲ្យដឹងនូវធម៌), vedayati māṇavakaṃ dhammaṃ, bhojayati māṇavakaṃ modakaṃ (ញ៉ាំងមាណពឲ្យបរិភោគនូវនំមោទកៈ), āsayati māṇavakaṃ modakaṃ, ajjhāpayati māṇavakaṃ vedaṃ (ញ៉ាំងមាណពឲ្យរៀននូវវេទ), pāṭhayati māṇavakaṃ vedaṃ, āsayati devadattaṃ (ញ៉ាំងទេវទត្តឲ្យអង្គុយ), sāyayati devadattaṃ (ញ៉ាំងទេវទត្តឲ្យដេក), aññaṃ bhajjāpeti (ញ៉ាំងអ្នកដទៃឲ្យលីង), aññaṃ koṭṭāpeti (ញ៉ាំងអ្នកដទៃឲ្យបុក), aññaṃ santharāpeti (ញ៉ាំងអ្នកដទៃឲ្យក្រាល)។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «នៃធាតុទាំងនេះប៉ុណ្ណោះ»? ដើម្បីជាឧទាហរណ៍ក្នុងពាក្យថា Pāceti odanaṃ devadattena yaññadatto (យញ្ញទត្តញ៉ាំងទេវទត្តឲ្យស្លបាយ - ទីនេះប្រើតតិយាវិភត្តិព្រោះធាតុ ‘pac’ មិនស្ថិតក្នុងពួកធាតុទាំងនេះ)។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «បយោជ្យកត្តា»? ដើម្បីជាឧទាហរណ៍ក្នុងពាក្យថា Gacchati devadatto (ទេវទត្តទៅ - ជាកត្តាផ្ទាល់)។ មួយវិញទៀត កាលណា យញ្ញទត្តញ៉ាំងទេវទត្តឲ្យទៅ ហើយមានអ្នកដទៃម្នាក់ទៀតមកប្រើប្រាស់យញ្ញទត្តនោះ ពេលនោះគប្បីប្រើថា gamayati devadattaṃ yaññadattena (ញ៉ាំងយញ្ញទត្តឲ្យញ៉ាំងទេវទត្តឲ្យទៅ) ព្រោះថា gamayati មានអត្ថថា ទៅ។ 5. Harādīnaṃ vā. ៥. ទុតិយាវិភត្តិ តែងចុះក្នុងបយោជ្យកត្តានៃពួកធាតុមាន ហរៈ (hara - នាំទៅ) ជាដើម ខ្លះ។ Harādīnaṃ payojje kattari dutiyā hoti vā. Hāreti bhāraṃ devadattaṃ devadatteneti vā, ajjhohāreti sattuṃ devadattaṃ devadatteneti vā, kāreti kaṭaṃ devadattaṃ devadatteneti vā dassayate janaṃ rājaṃ janeneti vā, abhivādayate guruṃ devadattaṃ devadatteneti vā. ទុតិយាវិភត្តិ តែងចុះក្នុងបយោជ្យកត៌ា (កត៌ាដែលគេប្រើ) នៃធាតុទាំងឡាយមាន ហរ ធាតុជាដើម ខ្លះ។ ដូចជា ហរេតិ ភារំ ទេវទត្តំ ទេវទត្តេន វា (ញ៉ាំងទេវទត្ត ឬដោយទេវទត្ត ឲ្យនាំទៅនូវធ្ងន់), អជ្ឈោហារេតិ សត្តុំ ទេវទត្តំ ទេវទត្តេន វា (ញ៉ាំងទេវទត្ត ឬដោយទេវទត្ត ឲ្យលេបនូវម្សៅ), ការេតិ កដំ ទេវទត្តំ ទេវទត្តេន វា (ញ៉ាំងទេវទត្ត ឬដោយទេវទត្ត ឲ្យធ្វើនូវកន្ទេល), ទស្សយតេ ជនំ រាជំ ជនេន វា (ញ៉ាំងជន ឬដោយជន ឲ្យឃើញនូវស្តេច), អភិវាទយតេ គរុំ ទេវទត្តំ ទេវទត្តេន វា (ញ៉ាំងទេវទត្ត ឬដោយទេវទត្ត ឲ្យថ្វាយបង្គំនូវគ្រូ)។ 6. Na khādādīnaṃ. ៦. មិនចុះ (ទុតិយាវិភត្តិ) ក្នុងបយោជ្យកត៌ានៃធាតុទាំងឡាយមាន ខាទ ធាតុជាដើមឡើយ។ Khādādīnaṃ payojje kattari dutiyā na hoti. Khādayati devadattena, ādayati devadattena, avha, payati devadattena, saddāyayati devadattena, kandayati devadattena, nāyayati devadattena. ទុតិយាវិភត្តិ មិនមានក្នុងបយោជ្យកត៌ានៃធាតុទាំងឡាយមាន ខាទ ធាតុជាដើមឡើយ។ ដូចជា ខាទយតិ ទេវទត្តេន (ញ៉ាំងទេវទត្ត ឲ្យស៊ី), អាទយតិ ទេវទត្តេន (ញ៉ាំងទេវទត្ត ឲ្យស៊ី), អវ្ហាបយតិ ទេវទត្តេន (ញ៉ាំងទេវទត្ត ឲ្យហៅ), សទ្ទាយយតិ ទេវទត្តេន (ញ៉ាំងទេវទត្ត ឲ្យធ្វើសំឡេង), កន្ទយតិ ទេវទត្តេន (ញ៉ាំងទេវទត្ត ឲ្យយំ), នាយយតិ ទេវទត្តេន (ញ៉ាំងទេវទត្ត ឲ្យនាំទៅ)។ (1) Vahissāniyantuke. Vāhayati bhāraṃ devadattena aniyantuketi kiṃ? Vāha-yati bhāraṃ balībadde. (១) ទុតិយាវិភត្តិ មិនមានក្នុងបយោជ្យកត៌ានៃ វហ ធាតុ ក្នុងកាលដែលមិនមែនជានិយន្តុកៈ (អ្នកបរ) ឡើយ។ ដូចជា វាហយតិ ភារំ ទេវទត្តេន (ញ៉ាំងទេវទត្ត ឲ្យនាំទៅនូវធ្ងន់)។ ពាក្យថា «អនិយន្តុកេ» (មិនមែនជានិយន្តុកៈ) នោះ ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដូចជា វាហយតិ ភារំ ពលីពទ្ទេ (ញ៉ាំងគោទាំងឡាយ ឲ្យនាំទៅនូវធ្ងន់)។ (2) Bhakkhissāhiṃ [Pg.71] sāyaṃ. Bhakkhayati modake devadattena. Ahiṃsāyanti kiṃ? Bhakkhayati balībadde sassaṃ. (២) ទុតិយាវិភត្តិ មិនមានក្នុងបយោជ្យកត៌ានៃ ភក្ខ ធាតុ ក្នុងន័យដែលមិនមែនជាការបៀតបៀន (អហិង្សា)។ ដូចជា ភក្ខយតិ មោទកេ ទេវទត្តេន (ញ៉ាំងទេវទត្ត ឲ្យស៊ីនូវនំមោទកៈ)។ ពាក្យថា «អហិង្សាយំ» (ក្នុងន័យមិនបៀតបៀន) នោះ ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដូចជា ភក្ខយតិ ពលីពទ្ទេ សស្សំ (ញ៉ាំងគោទាំងឡាយ ឲ្យស៊ីនូវស្រូវសាលី)។ 7. Jhādīhi yuttā. ៧. ទុតិយាវិភត្តិ តែងចុះក្នុងទីដែលប្រកបដោយ ធិ ជាដើម។ Dhīādīhi yuttato dutiyā hoti. Dhiratthu maṃ pūtikāyaṃ, antarā ca rājagahaṃ antarā ca nālandaṃ, samādhānamantarena, mucalindamabhito saramiccādi, chaṭṭhiyāpavādo-yaṃ. ទុតិយាវិភត្តិ តែងមានពីពាក្យដែលប្រកបដោយ ធិ ជាដើម។ ដូចជា ធិរត្ថុ មំ បូតិកាយំ (កាយស្អុយនេះ ចូរមានដល់ខ្ញុំ គួរឲ្យខ្ពើមណាស់), អន្តរា ច រាជគហំ អន្តរា ច នាឡន្ទំ (ក្នុងចន្លោះក្រុងរាជគ្រឹះ និងចន្លោះក្រុងនាឡន្ទា), សមាធានមន្តរេន (វៀរលែងតែការសមាទាន), មុចលិន្ទមភិតោ សរមិច្ចាទិ (ស្រះនៅជិតខ្ទមមុចលិន្ទ ជាដើម)។ នេះជាអបវាទ (ការលើកលែង) នៃឆដ្ឋីវិភត្តិ។ 8. Lakkhaṇitthambhūtavicchāsvabhinā. ៨. ទុតិយាវិភត្តិ តែងចុះពីពាក្យដែលប្រកបដោយ អភិ ឧបសគ្គ ក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន លក្ខណៈ ឥត្ថម្ភូតៈ និងវិច្ឆា ជាដើម។ Lakkhaṇādīsvatthesvabhinā yuttamhā dutiyā mahāti. Rukkhamabhi vijjotate vijju, sādhu devadatto mātaramabhi, rukkhaṃ rukkhamabhitiṭṭhati. ទុតិយាវិភត្តិ តែងមានពីពាក្យដែលប្រកបដោយ អភិ ឧបសគ្គ ក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន លក្ខណៈ ជាដើម។ ដូចជា រុក្ខមភិ វិជ្ជោតតេ វិជ្ជុ (ផ្លេកបន្ទោរ ភ្លឺស្វាងឆ្ពោះទៅរកដើមឈើ), សាធុ ទេវទត្តោ មាតរមភិ (ទេវទត្ត ល្អចំពោះមាតា), រុក្ខំ រុក្ខមភិតិដ្ឋតិ (ឈរនៅក្បែរដើមឈើនីមួយៗ)។ 9. Patiparīhi bhāge ca. ៩. ទុតិយាវិភត្តិ តែងចុះពីពាក្យដែលប្រកបដោយ បតិ និង បរិ ឧបសគ្គ ក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន លក្ខណៈ ជាដើម និងក្នុងអត្ថ ភាគ (ចំណែក) ផង។ Patiparīhi yuttamhā lakkhaṇādīsu bhāge catthe dutiyā hoti. Rukkhaṃ pati vijjotate vijju, sādhu devadatto mātaraṃ pati, rukkhaṃ rukkhaṃ pati tiṭṭhati, yadettha maṃ pati siyā. Rukkhaṃ pari vijjotate vijju, sādhu devadatto mātaraṃ pari, rukkhaṃ rukkhaṃ pari tiṭṭhati, yadettha maṃ pari siyā. ទុតិយាវិភត្តិ តែងមានពីពាក្យដែលប្រកបដោយ បតិ និង បរិ ឧបសគ្គ ក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន លក្ខណៈ ជាដើម និងក្នុងអត្ថ ភាគ។ ដូចជា រុក្ខំ បតិ វិជ្ជោតតេ វិជ្ជុ (ផ្លេកបន្ទោរ ភ្លឺស្វាងឆ្ពោះទៅរកដើមឈើ), សាធុ ទេវទត្តោ មាតរំ បតិ (ទេវទត្ត ល្អចំពោះមាតា), រុក្ខំ រុក្ខំ បតិ តិដ្ឋតិ (ឈរនៅក្បែរដើមឈើនីមួយៗ), យទេត្ថ មំ បតិ សិយា (ចំណែកណាដែលគួរមានដល់ខ្ញុំក្នុងទីនេះ)។ រុក្ខំ បរិ វិជ្ជោតតេ វិជ្ជុ (ផ្លេកបន្ទោរ ភ្លឺស្វាងជុំវិញដើមឈើ), សាធុ ទេវទត្តោ មាតរំ បរិ (ទេវទត្ត ល្អចំពោះមាតា), រុក្ខំ រុក្ខំ បរិ តិដ្ឋតិ (ឈរនៅជុំវិញដើមឈើនីមួយៗ), យទេត្ថ មំ បរិ សិយា (ចំណែកណាដែលគួរមានដល់ខ្ញុំក្នុងទីនេះ)។ 10. Anunā. ១០. ទុតិយាវិភត្តិ តែងចុះពីពាក្យដែលប្រកបដោយ អនុ ឧបសគ្គ។ Lakkhaṇādīsvatthesvanunā yuttamhā dutiyā hoti. Rukkhamanu vijjotate vijju, saccakiriyamanu vuṭṭhi pāvassi, hetu ca lakkhaṇaṃ bhavati, sādhu devadatto mātaramanu, rukkhaṃ rukkhamanu tiṭṭhati, yadettha maṃ anu siyā. ទុតិយាវិភត្តិ តែងមានពីពាក្យដែលប្រកបដោយ អនុ ឧបសគ្គ ក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន លក្ខណៈ ជាដើម។ ដូចជា រុក្ខមនុ វិជ្ជោតតេ វិជ្ជុ (ផ្លេកបន្ទោរ ភ្លឺស្វាងតាមបណ្តោយដើមឈើ), សច្ចកិរិយមនុ វុដ្ឋិ បាវស្សិ (ភ្លៀងបង្អុរចុះមក ព្រោះការធ្វើសច្ចកិរិយា - ក្នុងទីនេះ ហេតុ ក៏ជាលក្ខណៈដែរ), សាធុ ទេវទត្តោ មាតរមនុ (ទេវទត្ត ល្អចំពោះមាតា), រុក្ខំ រុក្ខមនុ តិដ្ឋតិ (ឈរនៅក្បែរដើមឈើនីមួយៗ), យទេត្ថ មំ អនុ សិយា (ចំណែកណាដែលគួរមានដល់ខ្ញុំក្នុងទីនេះ)។ 11. Sahatthe. ១១. ទុតិយាវិភត្តិ តែងចុះក្នុងអត្ថ សហ (រួមគ្នា)។ Sahatthe-nunā [Pg.72] yuttamhā dutiyā hoti. Pabbatamanu senā tiṭṭhati. ទុតិយាវិភត្តិ តែងមានពីពាក្យដែលប្រកបដោយ អនុ ឧបសគ្គ ក្នុងអត្ថ សហ។ ដូចជា បព្វតមនុ សេនា តិដ្ឋតិ (កងទ័ព ស្ថិតនៅជាប់នឹងភ្នំ)។ 12. Hīne. ១២. ទុតិយាវិភត្តិ តែងចុះក្នុងអត្ថ ថោកទាប (ហីនៈ)។ Hīnatthe-nunā yuttamhā dutiyā hoti. Anu sāriputtaṃ paññavanto. ទុតិយាវិភត្តិ តែងមានពីពាក្យដែលប្រកបដោយ អនុ ឧបសគ្គ ក្នុងអត្ថ ហីនៈ។ ដូចជា អនុ សារិបុត្តំ បញ្ញវន្តោ (ពួកអ្នកមានប្រាជ្ញា ថោកទាបជាងព្រះសារីបុត្រ)។ 13. Upena. ១៣. ទុតិយាវិភត្តិ តែងចុះពីពាក្យដែលប្រកបដោយ ឧប ឧបសគ្គ។ Hīnatthe upena yuttamhā dutiyā hoti. Upa sāriputtaṃ paññavantho. ទុតិយាវិភត្តិ តែងមានពីពាក្យដែលប្រកបដោយ ឧប ឧបសគ្គ ក្នុងអត្ថ ហីនៈ។ ដូចជា ឧប សារិបុត្តំ បញ្ញវន្តោ (ពួកអ្នកមានប្រាជ្ញា ថោកទាបជាងព្រះសារីបុត្រ)។ 14. Sattamyādhikye. ១៤. សត្តមីវិភត្តិ តែងចុះក្នុងអត្ថ ក្រៃលែង (អធិកៈ)។ Ādhikyatthe upena yuttamhā sattamī hoti. Upa khāriyaṃ doṇo. សត្តមីវិភត្តិ តែងមានពីពាក្យដែលប្រកបដោយ ឧប ឧបសគ្គ ក្នុងអត្ថ អធិកៈ។ ដូចជា ឧប ខារិយំ ទោណោ (រង្វាស់ទោណៈ ក្រៃលែងជាងរង្វាស់ខារី)។ 15. Sāmitte-dhinā. ១៥. សត្តមីវិភត្តិ តែងចុះពីពាក្យដែលប្រកបដោយ អធិ ឧបសគ្គ ក្នុងអត្ថ ភាពជាម្ចាស់ (សាមិភាវៈ)។ Sāmibhāvatthe-dhinā yuttamhā sattamī hoti. Adhi brahmadatte pañcālā, adhi pañcālesu brahmadatto. សត្តមីវិភត្តិ តែងមានពីពាក្យដែលប្រកបដោយ អធិ ឧបសគ្គ ក្នុងអត្ថ សាមិភាវៈ។ ដូចជា អធិ ព្រហ្មទត្តេ បញ្ចាលា (ដែនបញ្ចាលៈ ស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ព្រះបាទព្រហ្មទត្ត), អធិ បញ្ចាលេសុ ព្រហ្មទត្តោ (ព្រះបាទព្រហ្មទត្ត ជាម្ចាស់លើដែនបញ្ចាលៈទាំងឡាយ)។ 16. Kattukareṇesu tatiyā. ១៦. តតិយាវិភត្តិ តែងចុះក្នុងកត៌ា និងករណៈ។ Kattari karaṇe ca kārake tatiyā hoti. Purisena kataṃ, asinā chindati. Pakatiyā-bhirūpo, gotthena gotamo, sumedho nāma nāmena, jātiyā sattavassikoti bhūdhātussa sambhavā karaṇe eva tatiyā. Evaṃ samena dhāvati visamena [Pg.73] dhāvati, dvidoṇena dhaññaṃ kiṇāti, pañcakena pasavo kiṇātīti. តតិយាវិភត្តិ តែងមានក្នុងកត៌ាការកៈ និងករណការកៈ។ ដូចជា បុរិសេន កតំ (ធ្វើហើយដោយបុរស), អសិនា ឆិន្ទតិ (កាត់ដោយដាវ)។ ឧទាហរណ៍ថា បកតិយាភិរូបោ (មានរូបល្អដោយប្រក្រតី), គោត្ថេន គោតមោ (ជាគោតមៈដោយគោត្រ), សុមេធោ នាម នាមេន (ឈ្មោះថា សុមេធៈ ដោយឈ្មោះ), ជាតិយា សត្តវស្សិកោ (មានអាយុប្រាំពីរឆ្នាំដោយជាតិ) ទាំងនេះ ព្រោះកើតមានឡើងអំពី ភូ ធាតុ ទើបចុះតតិយាវិភត្តិក្នុងករណៈតែម្តង។ ដូចគ្នាដែរ សមេន ធាវតិ (រត់ទៅដោយស្មើ), វិសមេន ធាវតិ (រត់ទៅដោយមិនស្មើ), ទ្វិទោណេន ធញ្ញំ កិណាតិ (ទិញនូវស្រូវដោយរង្វាស់ពីរទោណៈ), បញ្ចកេន បសវោ កិណាតិ (ទិញនូវសត្វពាហនៈដោយប្រាំកាក់) ជាដើម។ 17. Sahatthena. ១៧. តតិយាវិភត្តិ តែងចុះក្នុងការប្រកបដោយអត្ថ សហ (រួមគ្នា)។ Sahatthena yoge tatiyā siyā. Puttena saha gato, puttena saddhiṃ āgato, tatiyāpi chaṭṭhīva appadhāne eva bhavati. តតិយាវិភត្តិ គប្បីមានក្នុងការប្រកបដោយអត្ថ សហ។ ដូចជា បុត្តេន សហ គតោ (ទៅហើយជាមួយកូន), បុត្តេន សទ្ធិំ អាគតោ (មកហើយជាមួយកូន)។ តតិយាវិភត្តិ តែងមានក្នុងអប្បធានៈ (សព្ទដែលមិនសំខាន់) ដូចជាឆដ្ឋីវិភត្តិដែរ។ 18. Lakkhaṇe. ១៨. តតិយាវិភត្តិ តែងចុះក្នុងអត្ថ លក្ខណៈ។ Lakkhaṇe vattamānato tatiyā siyā. Tidaṇḍakena paribbājakamaddakkhī, akkhinā kāṇo, tena hi aṅgena aṅgino vikāro lakkhīyate. តតិយាវិភត្តិ គប្បីមានពីពាក្យដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថ លក្ខណៈ។ ដូចជា តិទណ្ឌកេន បរិព្វាជកមទ្ទក្ខី (បានឃើញនូវបរិព្វាជក ដោយឈើច្រត់បី), អក្ខិនា កាណោ (ជាមនុស្សខ្វាក់ដោយភ្នែក) ព្រោះថា វិការៈ (ភាពខុសប្រក្រតី) នៃអវយវៈទាំងមូល តែងដឹងបានដោយសារអវយវៈ (ដែលខូច) នោះ។ 19. Hetumhi. ១៩. តតិយាវិភត្តិ តែងចុះក្នុងអត្ថ ហេតុ។ Takkiriyā yogge tatiyā siyā. Annena vasati, vijjāya yaso. តតិយាវិភត្តិ គប្បីមានក្នុងការប្រកបដោយកិរិយានោះ (ហេតុ)។ ដូចជា អន្នេន វសតិ (រស់នៅព្រោះអាហារ), វិជ្ជាយ យសោ (យសសក្តិ កើតមានព្រោះវិជ្ជា)។ 20. Pañcamīṇe vā. ២០. បញ្ចមីវិភត្តិ តែងចុះក្នុងអត្ថ បំណុល (ឥណៈ) ដែលជាហេតុ ខ្លះ។ Iṇe hetumhi pañcamī hoti vā. Satasmā baddho, satena vā. បញ្ចមីវិភត្តិ តែងមានក្នុងអត្ថ បំណុលដែលជាហេតុ ខ្លះ។ ដូចជា សតស្មា ពទ្ធោ (ជាប់ចំណងព្រោះប្រាក់មួយរយ) ឬ សតេន វា (ឬ ជាប់ចំណងដោយប្រាក់មួយរយ)។ 21. Guṇe. ២១. បញ្ចមីវិភត្តិ តែងចុះក្នុងអត្ថ គុណ។ Paraṅgabhūte hetumhi pañcamī hoti vā. Jaḷattā baddho jaḷattena vā, paññāya mutto, hutvā abhāvatoaniccā, saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho. បញ្ចមីវិភត្តិ តែងមានក្នុងហេតុដែលជាគុណធម៌ (ឬលក្ខណៈ) ខាងក្រៅ ខ្លះ។ ដូចជា ជឡត្តា ពទ្ធោ (ជាប់ចំណងព្រោះភាពល្ងង់ខ្លៅ) ឬ ជឡត្តេន វា (ឬ ជាប់ចំណងដោយភាពល្ងង់ខ្លៅ), បញ្ញាយ មុត្តោ (រួចផុតហើយព្រោះប្រាជ្ញា), ហុត្វា អភាវតោ អនិច្ចា (មិនទៀង ព្រោះកើតឡើងហើយក៏វិនាសទៅ), សង្ខារនិរោធា វិញ្ញាណនិរោធោ (ការរលត់នៃវិញ្ញាណ មានព្រោះការរលត់នៃសង្ខារ)។ 22. Chaṭṭhī [Pg.74] hetvatthehi. ២២. ឆដ្ឋីវិភត្តិ តែងចុះជាមួយពាក្យដែលមានអត្ថថា ហេតុ។ Hetvatthavācīhi yoge hetumhi chaṭṭhī siyā. Udarassa hetu, udarassa kāraṇā. ឆដ្ឋីវិភត្តិ គប្បីមានក្នុងហេតុ ក្នុងការប្រកបជាមួយពាក្យដែលពោលនូវអត្ថថា ហេតុ។ ដូចជា ឧទរស្ស ហេតុ (ព្រោះហេតុនៃពោះ), ឧទរស្ស ការណា (ព្រោះហេតុនៃពោះ)។ 23. Sabbādito sabbā. ២៣. វិភត្តិទាំងពួង តែងចុះពីសព្វនាមមាន សព្វសព្ទ ជាដើម។ Hetvatthehi yoge sabbādīhi sabbā vibhattiyo honti. Ko hetu, kaṃ hetuṃ, kena hetunā, kassa hetussa, kasmā hetusmā, kassa hetussa, kasmiṃ hetusmiṃ, kiṃ kāraṇaṃ, kena kāraṇena, kiṃ nimittaṃ, kena nimittena, kiṃ payojanaṃ, kena payojanena iccevamādi. Hetvatthehītveva? Kena kataṃ. វិភត្តិទាំងពួង តែងមានពីសព្វនាមមាន សព្វសព្ទ ជាដើម ក្នុងការប្រកបជាមួយពាក្យដែលមានអត្ថថា ហេតុ។ ដូចជា កោ ហេតុ (ហេតុអ្វី), កំ ហេតុំ (ព្រោះហេតុអ្វី), កេន ហេតុនា (ដោយហេតុអ្វី), កស្ស ហេតុស្ស (of ហេតុអ្វី), កស្មា ហេតុមា (អំពីហេតុអ្វី), កស្ស ហេតុស្ស (នៃហេតុអ្វី), កស្មិំ ហេតុស្មិំ (ក្នុងហេតុអ្វី), កិំ ការណំ (ហេតុអ្វី), កេន ការណេន (ដោយហេតុអ្វី), កិំ និមិត្តំ (និមិត្តអ្វី), កេន និមិត្តេន (ដោយនិមិត្តអ្វី), កិំ បយោជនំ (ប្រយោជន៍អ្វី), កេន បយោជនេន (ដោយប្រយោជន៍អ្វី) ជាដើម។ ពាក្យថា «ហេត្វត្ថេហិ» (ជាមួយពាក្យមានអត្ថថាហេតុ) នោះ ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដូចជា កេន កតំ (ធ្វើហើយដោយនរណា)។ 24. Catutthī sampadāne. ២៤. ចតុត្ថីវិភត្តិ តែងចុះក្នុងសម្បទាន។ Yassa sammā padīyate tasmiṃ catutthī siyā. Saṅghassa dadāti. Ādhāravivakkhāyaṃ sattamīpi siyā saṅghe dehi. ចតុត្ថីវិភត្តិ គប្បីមានក្នុងបុគ្គលដែលគេប្រគល់ឲ្យដោយប្រពៃ។ ដូចជា សង្ឃស្ស ទទាតិ (ប្រគេនដល់ព្រះសង្ឃ)។ ក្នុងករណីដែលចង់ពោលក្នុងអត្ថ អាធារៈ (ទីទ្រទ្រង់) សត្តមីវិភត្តិ ក៏គប្បីមានដែរ ដូចជា សង្ឃេ ទេហិ (ចូរប្រគេនក្នុងព្រះសង្ឃ)។ 25. Tādatthye. ២៥. ចតុត្ថីវិភត្តិ តែងចុះក្នុងអត្ថ តាទត្ថ្យៈ (ប្រយោជន៍ចំពោះវត្ថុនោះ)។ Tasse-daṃ tadatthaṃ, tadatthabhāve jotanīye nāmasmā catutthī siyā. Sītassa paṭighātāya, atthāya hitāya (sukhāya) devamanussānaṃ, nālaṃ dārabharaṇāya, yūpāya dāru, pākāya vajatītvevamādi. របស់នេះ ជាប្រយោជន៍ដល់វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា តទត្ថៈ, កាលបើចង់សម្តែងនូវភាពជាតទត្ថៈនោះ ចតុត្ថីវិភត្តិ គប្បីមានពីនាមសព្ទ។ ដូចជា សីតស្ស បដិឃាតាយ (ដើម្បីកម្ចាត់នូវត្រជាក់), អត្ថាយ ហិតាយ (សុខាយ) ទេវមនុស្សានំ (ដើម្បីជាប្រយោជន៍ ដើម្បីជាសេចក្តីចម្រើន (ដើម្បីសេចក្តីសុខ) ដល់ទេវតានិងមនុស្សទាំងឡាយ), នាលំ ទារភរណាយ (មិនល្មមដើម្បីចិញ្ចឹមភរិយា), យូបាយ ទារុ (ឈើដើម្បីធ្វើជាសសរយញ្ញ), បាកាយ វជតិ (ទៅដើម្បីស្ល) ជាដើម។ Kassa sāduṃ na ruccabhi, mā-yasmantānampi saṅghabhedo ruccittha, khamati saṅghassa, bhattamassa nacchādesīti chaṭṭhī sambandhavacanicchāyaṃ, na cevaṃ virodho siyā sadisarūpattā, evaṃvidhesu ca sambandhassa saddikānumatattā[Pg.75], kassa vā tvaṃ dhammaṃ rocesīti atthamatte paṭhamā. ក្នុងឧទាហរណ៍ថា កស្ស សាទុំ ន រុច្ចភិ (រសជាតិផ្អែម មិនគាប់ចិត្តដល់នរណា), មា យស្មន្តានម្បិ សង្ឃភេទោ រុច្ចិត្ថ (ការបំបែកសង្ឃ កុំគាប់ចិត្តដល់លោកដ៏មានអាយុទាំងឡាយឡើយ), ខមតិ សង្ឃស្ស (គាប់ចិត្តដល់ព្រះសង្ឃ), ភត្តមស្ស នច្ឆាទេសិ (ភត្ត មិនគាប់ចិត្តដល់គាត់ទេ) ទាំងនេះ ចុះឆដ្ឋីវិភត្តិ ព្រោះចង់ពោលក្នុងអត្ថ សម្ពន្ធៈ (ការទាក់ទង)។ ការធ្វើបែបនេះ មិនមានការផ្ទុយគ្នាឡើយ ព្រោះមានរូបស្រដៀងគ្នា ហើយក្នុងទីបែបនេះ ការចុះសម្ពន្ធៈ ក៏ត្រូវបានអនុញ្ញាតដោយក្បួនវេយ្យាករណ៍ដែរ។ មួយវិញទៀត ក្នុងឧទាហរណ៍ថា កស្ស វា ត្វំ ធម្មំ រោចេសិ (ឬមួយក៏អ្នកពេញចិត្តនូវធម៌របស់នរណា) នេះជាបឋមាវិភត្តិ ក្នុងអត្ថត្រឹមតែសេចក្តីប៉ុណ្ណោះ។ Evamaññāpi vidhaññayyā, paratopi yathāgamaṃ. វិធានដទៃទៀត ក៏គប្បីដឹងតាមវិធីនេះ និងតាមគម្ពីរដែលមកដល់ខាងមុខទៀតចុះ។ Rañño sataṃ dhāreti, rañño chattaṃ dhāretīti sambandhe chaṭṭhī, evaṃ rañño silāghate, rañño hanute, rañño upatiṭṭhate, rañño sapate, devāpi tassa pihayanti tādino, tassa kujjha mahāvīra, yadihaṃ tassa pakuppeyyaṃ, duhayati disānaṃ megho, yo mittānaṃ na dūbhati, yo appaduṭṭhassa narassa dussati, kyāhaṃ ayyānaṃ aparajjhāmi, issayanti samaṇānaṃ titthiyā, dhammena nayamānānaṃ kā usūyā rañño bhāgyamārajjhati, rañño bhāgyamikkhate, tena yācito ayācito vā tassa gāvo paṭisuṇāti, gāvo āsuṇāti, bhagavato paccassosuṃ, hotu patigiṇāti, hotvanugiṇāti, ārocayāmi vo pativedayāmi vo, dhammaṃ te desessāmi, yathā vo bhagavā byākareyya, alaṃ te idha vāsena, kiṃ te jaṭāhi dummedha, arahati mallo mallassāti. ក្នុងឧទាហរណ៍ថា រញ្ញោ សតំ ធារេតិ (ជំពាក់ប្រាក់មួយរយរបស់ស្តេច), រញ្ញោ ឆត្តំ ធារេតិ (ទ្រទ្រង់នូវឆត្ររបស់ស្តេច) ទាំងនេះ ចុះឆដ្ឋីវិភត្តិក្នុងអត្ថ សម្ពន្ធៈ។ ដូចគ្នាដែរ រញ្ញោ សិលាឃតេ (សរសើរចំពោះស្តេច), រញ្ញោ ហនុតេ (លាក់បាំងចំពោះស្តេច), រញ្ញោ ឧបតិដ្ឋតេ (ចូលទៅបំរើស្តេច), រញ្ញោ សបតេ (ស្បថចំពោះស្តេច), ទេវាបិ តស្ស បិហយន្តិ តាទិនោ (សូម្បីទេវតាទាំងឡាយ ក៏ប្រាថ្នាចង់បាននូវបុគ្គលបែបនោះ), តស្ស កុជ្ឈ មហាវីរ (បពិត្រព្រះមហាវីរៈ សូមកុំខឹងនឹងបុគ្គលនោះឡើយ), យទិហំ តស្ស បកុប្បេយ្យំ (ប្រសិនបើខ្ញុំខឹងនឹងបុគ្គលនោះ), ទុហយតិ ទិសានំ មេឃោ (ពពក បង្អុរភ្លៀងដល់ទិសទាំងឡាយ), យោ មិត្តានំ ន ទូភតិ (បុគ្គលណា មិនក្បត់ចំពោះមិត្តទាំងឡាយ), យោ អប្បទុដ្ឋស្ស នរស្ស ទុស្សតិ (បុគ្គលណា ប្រទូស្តចំពោះមនុស្សដែលមិនប្រទូស្ត), គ្យាហំ អយ្យានំ អបរជ្ឈាមិ (តើខ្ញុំបានប្រព្រឹត្តខុសចំពោះលោកម្ចាស់ទាំងឡាយដូចម្តេចខ្លះ), ឥស្សយន្តិ សមណានំ តិត្ថិយា (ពួកដេ្ថយី តែងច្រណែននឹងសមណៈទាំងឡាយ), ធម្មេន នយមានានំ កា ឧសូយា (ការច្រណែនអ្វី មានដល់បុគ្គលទាំងឡាយដែលដឹកនាំដោយធម៌), រញ្ញោ ភាគ្យមារជ្ឈតិ (ប្រាថ្នានូវលាភសក្ការៈរបស់ស្តេច), រញ្ញោ ភាគ្យមិក្ខតេ (សម្លឹងមើលនូវលាភសក្ការៈរបស់ស្តេច), តេន យាចិតោ អយាចិតោ វា តស្ស គាវោ បដិសុណាតិ (ទោះបីជាគាត់សុំ ឬមិនសុំក៏ដោយ ក៏ទទួលព្រមនូវគោទាំងឡាយរបស់គាត់), គាវោ អាសុណាតិ (ស្តាប់នូវគោទាំងឡាយ), ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ (បានទទួលស្តាប់ចំពោះព្រះដ៏មានព្រះភាគ), ហោតុ បដិគិណាតិ (ទទួលព្រមថា ចូរមានចុះ), ហោត្វនុគិណាតិ (អនុមោទនាថា ចូរមានចុះ), អារោចយាមិ វោ បដិវេទយាមិ វោ (ខ្ញុំប្រាប់ដល់អ្នកទាំងឡាយ ខ្ញុំឲ្យដឹងដល់អ្នកទាំងឡាយ), ធម្មំ តេ ទេសេស្សាមិ (តថាគតនឹងសម្តែងធម៌ដល់អ្នក), យថា វោ ភគវា ព្យាករេយ្យ (ដូចដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគ នឹងដោះស្រាយដល់អ្នកទាំងឡាយ), អលំ តេ ឥធ វាសេន (ល្មមហើយសម្រាប់អ្នក ក្នុងការរស់នៅក្នុងទីនេះ), កិំ តេ ជដាហិ ទុម្មេធ (បពិត្របុគ្គលមានប្រាជ្ញាទន់ខ្សោយ តើប្រយោជន៍អ្វីដោយផ្នួងសក់ដល់អ្នក), អរហតិ មល្លោ មល្លស្ស (អ្នកចំបាប់ សមគួរដល់អ្នកចំបាប់) ទាំងនេះជាដើម។ Jīvitaṃ tiṇāyapi na maññamānoti tādatthya catutthī, tiṇena yo attho tadatthāyapīti attho, ‘‘yo ca sītañca uṇhañca, tiṇā bhiyyo na maññati’’ tiṇamiva jīvitaṃ maññamānoti savisayāva vibhattiyo. Saggāya gacchatīti tādatthye catutthī, yo hi saggaṃ gacchati tadatthaṃ tassa gamananti, kammavacanicchāyantu dutiyāva saggaṃ gacchatīti. ក្នុងឧទាហរណ៍ថា ជីវិតំ តិណាយបិ ន មញ្ញមានោ (មិនសំគាល់នូវជីវិត សូម្បីដូចជាស្មៅ) នេះជាចតុត្ថីវិភត្តិក្នុងអត្ថ តាទត្ថ្យៈ មានន័យថា សូម្បីដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ស្មៅនោះ។ ដូចក្នុងគាថាថា «យោ ច សីតញ្ច ឧណ្ហញ្ច, តិណា ភិយ្យោ ន មញ្ញតិ» (បុគ្គលណា មិនសំគាល់នូវត្រជាក់និងក្តៅ ឲ្យក្រៃលែងជាងស្មៅ) គឺសំគាល់នូវជីវិតដូចជាស្មៅ នេះជាវិភត្តិទៅតាមកម្មវត្ថុរបស់ខ្លួន។ ក្នុងឧទាហរណ៍ថា សគ្គាយ គច្ឆតិ (ទៅកាន់ឋានសួគ៌) នេះជាចតុត្ថីវិភត្តិក្នុងអត្ថ តាទត្ថ្យៈ ព្រោះថា បុគ្គលណាទៅកាន់ឋានសួគ៌ ការទៅរបស់បុគ្គលនោះ គឺដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ឋានសួគ៌នោះ។ ប៉ុន្តែ បើចង់ពោលក្នុងអត្ថ កម្មៈ (កម្មវត្ថុ) វិញ គឺចុះទុតិយាវិភត្តិពិតប្រាកដ ដូចជា សគ្គំ គច្ឆតិ (ទៅកាន់ឋានសួគ៌)។ Āyu [Pg.76] bhoto hotu, ciraṃ jīvitaṃ, bhaddaṃ kalyāṇaṃ atthaṃ payojanaṃ, kusalaṃ anāmayaṃ, hitaṃ pathyaṃ sukhaṃ sātaṃ bhoto hotu, sādhu sammuti metassa, puttassāvikareyya guyhamatthaṃ, tassa me sakko pāturahosi, tassa pahiṇeyya, bhikkhūnaṃ dutaṃ pāhesi, kappati samaṇānaṃ āyogo, ekassa dvinnaṃ tiṇṇaṃ vā pahoti, upamaṃ te karissāmi, añjaliṃ te paggaṇhāmi, tassa phāsu, lokassattho, namo te purisājañña, sotthi tassa, alaṃ mallo mallassa, samattho mallo mallassa, tassa hitaṃ, tassa sukhaṃ, svāgataṃ te mahārājāti sabbattha chaṭṭhī sambandhe, evaṃvidhamaññampeva viññeyyaṃ yathāgamaṃ. ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងឡាយមាន៖ អាយុ ភោតោ ហោតុ (សូមអាយុ ចូរមានដល់លោកដ៏ចម្រើន), ចិរំ ជីវិតំ (សូមជីវិតយូរអង្វែង), ភទ្ទំ កល្យាណំ អត្ថំ បយោជនំ (សូមសេចក្តីល្អ សេចក្តីចម្រើន ប្រយោជន៍), កុសលំ អនាមយំ (សូមសេចក្តីសុខ ភាពមិនមានរោគ), ហិតំ ភថ្យំ សុខំ សាតំ ភោតោ ហោតុ (សូមសេចក្តីចម្រើន របស់ដែលជាប្រយោជន៍ សេចក្តីសុខ សេចក្តីសប្បាយ ចូរមានដល់លោកដ៏ចម្រើន), សាធុ សម្មុតិ មេតស្ស (ការយល់ព្រមនេះ ល្អដល់បុគ្គលនេះ), បុត្តស្សាវិករេយ្យ គុយហមត្ថំ (គប្បីបើកចំហនូវសេចក្តីកំបាំងដល់កូន), តស្ស មេ សក្កោ បាតុរហោសិ (ព្រះឥន្ទ្រ បានប្រាកដដល់ខ្ញុំនោះ), តស្ស បហិណេយ្យ (គប្បីបញ្ជូនទៅដល់បុគ្គលនោះ), ភិក្ខូនំ ទុតំ បាហេសិ (បានបញ្ជូនទូតទៅដល់ភិក្ខុទាំងឡាយ), កប្បតិ សមណានំ អាយោគោ (ការប្រកបព្យាយាម សមគួរដល់សមណៈទាំងឡាយ), ឯកស្ស ទ្វិន្នំ តិណ្ណំ វា បហោតិ (ល្មមសម្រាប់ម្នាក់ ពីរនាក់ ឬបីនាក់), ឧបមំ តេ ករិស្សាមិ (តថាគតនឹងធ្វើឧបមាដល់អ្នក), អញ្ជលិំ តេ បគ្គណ្ហាមិ (ខ្ញុំលើកដៃសំពះចំពោះអ្នក), តស្ស ផាសុ (សេចក្តីសប្បាយ មានដល់បុគ្គលនោះ), លោកស្សត្ថោ (ប្រយោជន៍របស់លោក), នមោ តេ បុរិសាជញ្ញ (សូមក្រាបថ្វាយបង្គំចំពោះព្រះអង្គ ជាបុរសដ៏ឧត្តម), សោត្ថិ តស្ស (សេចក្តីសួស្តី ចូរមានដល់បុគ្គលនោះ), អលំ មល្លោ មល្លស្ស (អ្នកចំបាប់ ល្មមប្រកួតនឹងអ្នកចំបាប់), សមត្ថោ មល្លោ មល្លស្ស (អ្នកចំបាប់ មានសមត្ថភាពប្រកួតនឹងអ្នកចំបាប់), តស្ស ហិតំ (ប្រយោជន៍របស់បុគ្គលនោះ), តស្ស សុខំ (សេចក្តីសុខរបស់បុគ្គលនោះ), ស្វាគតំ តេ មហារាជ (សូមស្វាគមន៍ចំពោះព្រះអង្គ បពិត្រមហារាជ) ទាំងនេះ សុទ្ធតែចុះឆដ្ឋីវិភត្តិក្នុងអត្ថ សម្ពន្ធៈ ទាំងអស់។ គប្បីដឹងនូវពាក្យដទៃទៀតដែលមានសភាពបែបនេះ តាមគម្ពីរដែលមកដល់ចុះ។ 26. Pañcamyavadhismā. ២៦. បញ្ចមីវិភត្តិ តែងចុះក្នុងអត្ថ ដែនកំណត់ (អវធិ)។ Padatthāvadhismā pañcamīvibhatti hoti. Gāmasmā āgacchatu, evaṃ corasmā bhāyati, corasmā uttasati, orasmā tāyati, corasmā rakkhatīti, sace bhāyatha dukkhassa, pamāde bhayadassivā, tasanti daṇḍassāti chaṭṭhī sattamiyopi honteva sambandhādhāravacanicchāyaṃ. បញ្ចមីវិភត្តិ តែងមានពីដែនកំណត់នៃសេចក្តីរបស់បទ។ ដូចជា គាមស្មា អាគច្ឆតុ (ចូរមកអំពីភូមិ)។ ដូចគ្នាដែរ ចោរស្មា ភាយតិ (ខ្លាចអំពីចោរ), ចោរស្មា ឧត្តសតិ (តក់ស្លុតអំពីចោរ), ចោរស្មា តាយតិ (ជួយសង្គ្រោះអំពីចោរ), ចោរស្មា រក្ខតិ (រក្សាអំពីចោរ)។ ក្នុងឧទាហរណ៍ថា សចេ ភាយថ ទុក្ខស្ស (ប្រសិនបើអ្នកទាំងឡាយខ្លាចចំពោះសេចក្តីទុក្ខ), បមាទេ ភយទស្សិវា (ឬឃើញភ័យក្នុងសេចក្តីប្រមាទ), តសន្តិ ទណ្ឌស្ស (តែងតក់ស្លុតចំពោះអាជ្ញា) ទាំងនេះ ចុះឆដ្ឋីវិភត្តិ និងសត្តមីវិភត្តិ ក៏មានដែរ ព្រោះចង់ពោលក្នុងអត្ថ សម្ពន្ធៈ និងអាធារៈ។ Ajjhenā parājeti, paṭipakkhe parājetīti savisayāva vibhattiyo. Sace kevaṭṭassa parajjissāmīti chaṭṭhīpi hoti sambandhavacanicchāyaṃ. Yavehi gāvo vāreti, pāpā cittaṃ nivāraye, kāke rakkhati taṇḍulāti savisayeva pañcamī. Cittaṃ rakkhetha medhāvīti dutiyāva dissati kammatthe. Upajjhāyā antaradhāyati[Pg.77], upajjhāyā adhite, kāmato jāyate sokoti savisaye pañcamī. ក្នុងឧទាហរណ៍ថា អជ្ឈេនា បរាជេតិ (ចាញ់ព្រោះការរៀនសូត្រ), បដិបក្ខេ បរាជេតិ (ចាញ់ក្នុងបច្ចាមិត្ត) ទាំងនេះ ជាវិភត្តិទៅតាមកម្មវត្ថុរបស់ខ្លួន។ ក្នុងឧទាហរណ៍ថា សចេ កេវដ្ដស្ស បរាជិស្សាមិ (ប្រសិនបើខ្ញុំនឹងចាញ់ដល់អ្នកនេសាទ) នេះចុះឆដ្ឋីវិភត្តិ ក៏មានដែរ ព្រោះចង់ពោលក្នុងអត្ថ សម្ពន្ធៈ។ ក្នុងឧទាហរណ៍ថា យវេហិ គាវោ វារេតិ (ឃាត់គោទាំងឡាយអំពីស្រូវបាលី), បាបា ចិត្តំ និវារយេ (គប្បីឃាត់ចិត្តអំពីបាប), កាកេ រក្ខតិ តណ្ឌុលា (រក្សានូវអង្ករអំពីក្អែកទាំងឡាយ) ទាំងនេះ ជាបញ្ចមីវិភត្តិទៅតាមកម្មវត្ថុរបស់ខ្លួនពិតប្រាកដ។ ក្នុងឧទាហរណ៍ថា ចិត្តំ រក្ខេថ មេធាវី (អ្នកមានប្រាជ្ញា គប្បីរក្សានូវចិត្ត) នេះឃើញចុះទុតិយាវិភត្តិក្នុងអត្ថ កម្មៈ តែម្តង។ ក្នុងឧទាហរណ៍ថា ឧបជ្ឈាយា អន្តរធាយតិ (បាត់ខ្លួនអំពីឧបជ្ឈាយ៍), ឧបជ្ឈាយា អធិតេ (រៀនសូត្រអំពីឧបជ្ឈាយ៍), កាមតោ ជាយតេ សោកោ (សេចក្តីសោក កើតអំពីកាម) ទាំងនេះ ជាបញ្ចមីវិភត្តិទៅតាមកម្មវត្ថុរបស់ខ្លួនពិតប្រាកដ។ Tattheva-ntaradhāyi su, naṭassa suṇoti, padumaṃ tattha jāyethāti sattamīchaṭṭhiyopi honteva savisaye. Himavantā pabhavati gaṅgā, pāṇātipātā viramassu khippaṃ, añño devadattā, bhinno devadattāti savisayeva pañcamī. Evaṃ ārā so āsavakkhayā, itaro devadattā, uddhaṃ pādatalā adho kesamatthakā, pubbo gāmā, pubbeva sambodhā, tato paraṃ, tato aparena samayena, tatuttarinti. Sambandhavacanicchāyaṃ chaṭṭhīpi purato gāmassa, dakkhiṇato gāmassa, upari pabbatassa, heṭṭhā pāsādassāti. Pāsādamāruyha pekkhati pāsādā pekkhati, āsane upavisitvā pekkhati āsanā pekkhatīti avadhivacanicchāyaṃ pañcamī. ក្នុងឧទាហរណ៍ថា តត្ថេវន្តរធាយិសុ (បាត់ខ្លួនក្នុងទីនោះឯង), នដស្ស សុណោតិ (ស្តាប់នូវអ្នករាំ), បទុមំ តត្ថ ជាយេថ (ផ្កាឈូក គប្បីកើតក្នុងទីនោះ) ទាំងនេះ ចុះសត្តមីវិភត្តិ និងឆដ្ឋីវិភត្តិ ក៏មានដែរ ទៅតាមកម្មវត្ថុរបស់ខ្លួន។ ក្នុងឧទាហរណ៍ថា ហិមវន្តា បភវតិ គង្គា (ទន្លេគង្គា ហូរចេញអំពីព្រៃហិមពាន្ត), បាណាតិបាតា វិរមស្សុ ខិប្បំ (ចូរវៀរចាកការសម្លាប់សត្វជាប្រញាប់), អញ្ញោ ទេវទត្តា (ដទៃអំពីទេវទត្ត), ភិន្នោ ទេវទត្តា (ផ្សេងអំពីទេវទត្ត) ទាំងនេះ ជាបញ្ចមីវិភត្តិទៅតាមកម្មវត្ថុរបស់ខ្លួនពិតប្រាកដ។ ដូចគ្នាដែរ អារា សោ អាសវក្ខយា (បុគ្គលនោះ ឆ្ងាយអំពីការអស់ទៅនៃអាសវៈ), ឥតរោ ទេវទត្តា (ក្រៅអំពីទេវទត្ត), ឧទ្ធំ បាទតលា អធោ កេសមត្ថកា (ខាងលើអំពីបាតជើង ខាងក្រោមអំពីចុងសក់), បុព្វោ គាមា (ខាងកើតអំពីភូមិ), បុព្វេវ សម្ពោធា (មុនអំពីការត្រាស់ដឹង), តតោ បរំ (បន្ទាប់អំពីនោះ), តតោ អបរេន សមយេន (ដោយសម័យដទៃអំពីនោះ), តតុត្តរិំ (ក្រៃលែងអំពីនោះ) ជាដើម។ ក្នុងករណីដែលចង់ពោលក្នុងអត្ថ សម្ពន្ធៈ ឆដ្ឋីវិភត្តិ ក៏មានដែរ ដូចជា បុរតោ គាមស្ស (ខាងមុខនៃភូមិ), ទក្ខិណតោ គាមស្ស (ខាងត្បូងនៃភូមិ), ឧបរិ បព្វតស្ស (ខាងលើនៃភ្នំ), ហេដ្ឋា បាសាទស្ស (ខាងក្រោមនៃប្រាសាទ)។ ក្នុងឧទាហរណ៍ថា បាសាទមារុយ្ហ បេក្ខតិ (ឡើងកាន់ប្រាសាទហើយមើល) ទៅជា បាសាទា បេក្ខតិ (មើលអំពីប្រាសាទ), អាសនេ ឧបវិសិត្វា បេក្ខតិ (អង្គុយលើអាសនៈហើយមើល) ទៅជា អាសនា បេក្ខតិ (មើលអំពីអាសនៈ) ទាំងនេះ ចុះបញ្ចមីវិភត្តិ ព្រោះចង់ពោលក្នុងអត្ថ ដែនកំណត់ (អវធិ)។ Pucchānākhyānesu kuto bhavaṃ? Pātaṭaliputtasmāti. Tathā desakālamānepi pāṭaliputtasmā rājagahaṃ satta yojanāni, sattasu yojanesūti vā. Evaṃ ito tiṇṇaṃ māsāna-maccayenāti, kicchāladdhanti guṇe pañcamī. Kicchena me adhigatanti hetumhi karaṇe vā tatiyā. Evaṃ thokā mutto, thokena muttoti. Thokaṃ calatīti kiriyāvisesane kammani dutiyā. ក្នុងការសួរនិងការប្រាប់ ដូចជា កុតោ ភវំ (លោកម្ចាស់ មកអំពីណា?), បាដលិបុត្តស្មា (មកអំពីក្រុងបាដលិបុត្រ)។ ដូចគ្នាដែរ ក្នុងការវាស់វែងទីកន្លែងនិងពេលវេលា ដូចជា បាដលិបុត្តស្មា រាជគហំ សត្ត យោជនានិ (អំពីក្រុងបាដលិបុត្រ ទៅក្រុងរាជគ្រឹះ មានចម្ងាយប្រាំពីរយោជន៍) ឬ សត្តសុ យោជនេសុ វា (ឬ ក្នុងចម្ងាយប្រាំពីរយោជន៍)។ ដូចគ្នាដែរ ឥតោ តិណ្ណំ មាសានមច្ចយេន (ដោយការកន្លងទៅនៃបីខែអំពីនេះ)។ ក្នុងឧទាហរណ៍ថា កិច្ឆាលទ្ធំ (បានមកដោយលំបាក) នេះជាបញ្ចមីវិភត្តិក្នុងអត្ថ គុណ។ ក្នុងឧទាហរណ៍ថា កិច្ឆេន មេ អធិគតំ (តថាគតបានសម្រេចហើយដោយលំបាក) នេះជាតតិយាវិភត្តិក្នុងអត្ថ ហេតុ ឬ ករណៈ។ ដូចគ្នាដែរ ថោកា មុត្តោ (រួចផុតបន្តិចបន្តួច), ថោកេន មុត្តោ (រួចផុតដោយបន្តិចបន្តួច)។ ក្នុងឧទាហរណ៍ថា ថោកំ ចលតិ (ញាប់ញ័រតិចតួច) នេះជាទុតិយាវិភត្តិក្នុងអត្ថ កម្មៈ ដែលជាកិរិយាវិសេសនៈ។ Dūranti katthayogepi savisayeva pañcamīchaṭṭhiyo siyuṃ, dūraṃ gāmasmā, antikaṃ gāmasmā, dūraṃ gāmassa, antikaṃ gāmassāti, dūranti katthehi tu sabbāva savisaye siyuṃ bādhakābhāvā dūro gāmo, antiko gāmotvevamādi. "ទូរ" និង "អន្តិក" សូម្បីក្នុងការប្រកបជាមួយពាក្យទាំងពីរនេះ ក៏មានបញ្ចមីវិភត្តិ និងឆដ្ឋីវិភត្តិ ក្នុងអត្ថរបស់ខ្លួនដែរ ដូចជា dūraṃ gāmasmā (ឆ្ងាយអំពីស្រុក), antikaṃ gāmasmā (ជិតអំពីស្រុក), dūraṃ gāmassa (ឆ្ងាយនៃស្រុក), antikaṃ gāmassā (ជិតនៃស្រុក)។ ប៉ុន្តែ ក្នុងការប្រកបជាមួយពាក្យថា "ទូរ" និង "អន្តិក" វិភត្តិទាំងអស់ (ដែលសមគួរ) តែងមានក្នុងអត្ថរបស់ខ្លួន ព្រោះគ្មានធម៌រារាំង ដូចជា dūro gāmo (ស្រុកឆ្ងាយ), antiko gāmo (ស្រុកជិត) ជាដើម។ Keci [Pg.78] panāhu ‘asattavacanahetehi pāṭipadikatthe dutiyātatiyāpañcamīsattamiyo, sattavacanehi tu sabbāva savisaye’ti, te panaññeheva paṭikkhittā. Dūraṃ maggo, antikaṃ maggoti kiriyāvisesanaṃ… bhūdhātussa gammamānattā. Visuddho lobhanīyehi dhammehi, parimutto so dukkhasmā vivicceva kāmehi, gambhīrato ca puthulato ca yojanaṃ, āyāmena yojanaṃ, tato pabhuti, yato sarāmi attānanti savisayeva vibhattiyo. ប៉ុន្តែ អាចារ្យខ្លះពោលថា "ទុតិយាវិភត្តិ តតិយាវិភត្តិ បញ្ចមីវិភត្តិ និងសត្តមីវិភត្តិ មានក្នុងអត្ថនៃបាតិបទិកៈ (នាមសព្ទ) ព្រោះហេតុគឺសព្ទដែលមិនមែនជាសត្តសព្ទ (សត្វ) ចំណែកវិភត្តិទាំងអស់មានក្នុងអត្ថរបស់ខ្លួន ព្រោះហេតុគឺសត្តសព្ទ" ប៉ុន្តែពាក្យរបស់អាចារ្យទាំងនោះ ត្រូវបានអាចារ្យដទៃទៀតបដិសេធហើយ។ ពាក្យថា dūraṃ maggo, antikaṃ maggo គឺជាកិរិយាវិសេសនៈ... ព្រោះភូធាតុដែលគេដឹងបាន។ វិភត្តិទាំងឡាយ ដូចជា visuddho lobhanīyehi dhammehi (ស្អាតចាកធម៌ជាទីតាំងនៃលោភៈ), parimutto so dukkhasmā (បុគ្គលនោះរួចផុតចាកទុក្ខ), vivicceva kāmehi (ស្ងាត់ចាកកាមទាំងឡាយ), gambhīrato ca puthulato ca yojanaṃ (ជ្រៅនិងទូលាយមួយយោជន៍), āyāmena yojanaṃ (បណ្តោយមួយយោជន៍), tato pabhuti (តាំងពីនោះមក), yato sarāmi attānaṃ (តាំងពីខ្ញុំរលឹកដឹងខ្លួន) គឺមានក្នុងអត្ថរបស់ខ្លួនពិតប្រាកដ។ 27. Apaparīhi vajjane. ២៧. ចុះបញ្ចមីវិភត្តិ ក្រោយពីនាមដែលប្រកបជាមួយ អប និង បរិ ឧបសគ្គ ក្នុងអត្ថវជ្ជានៈ (ការវៀរ)។ Vajjane vattamānehi apaparīhi yoge pañcamī hoti. Apa sālāya āyanti vāṇijā, pari sālāya āyanti vāṇijā, sālaṃ vajjetvāti attho. Vajjaneti kiṃ? Rukkhaṃ parivijjotate vijju. Āpāṭaliputtasmā vassi devoti mariyādā-bhividhīsvavadhi visayeva pañcamī, vinā pāṭaliputtena saha veti viseso, evaṃ yāva pāṭaliputtasmā vassi devoti. កាលបើ អប និង បរិ ឧបសគ្គ មានអត្ថវជ្ជានៈ (ការវៀរ) ក្នុងការប្រកបជាមួយឧបសគ្គទាំងនោះ តែងមានបញ្ចមីវិភត្តិ។ ដូចជា apa sālāya āyanti vāṇijā, pari sālāya āyanti vāṇijā (ពួកឈ្មួញមក វៀរសាលា) មានសេចក្តីថា វៀរសាលាចេញ។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា "ក្នុងអត្ថវជ្ជានៈ"? ឆ្លើយថា ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ rukkhaṃ parivijjotate vijju (ផ្លេកបន្ទោរភ្លឺជុំវិញដើមឈើ)។ ឧទាហរណ៍ថា āpāṭaliputtasmā vassi devoti (ភ្លៀងបង្អុរចុះរហូតដល់ក្រុងបាដលីបុត្រ) នេះជាបញ្ចមីវិភត្តិក្នុងអត្ថអវធិ (ព្រំដែន) ក្នុងអត្ថមរិយាទា (ព្រំដែនមិនរួមបញ្ចូល) និងអភិវិធិ (ព្រំដែនរួមបញ្ចូល) សេចក្តីប្លែកគ្នាគឺ វៀរក្រុងបាដលីបុត្រ ឬរួមបញ្ចូលក្រុងបាដលីបុត្រផង ដូចជា yāva pāṭaliputtasmā vassi devo (ភ្លៀងបង្អុរចុះដរាបដល់ក្រុងបាដលីបុត្រ)។ 28. Paṭinidhipaṭidānesu patinā. ២៨. ចុះបញ្ចមីវិភត្តិ ក្រោយពីនាមដែលប្រកបជាមួយ បតិ សព្ទ ក្នុងអត្ថបដិនិធិ (តំណាង) និងបដិទាន (ការសងជំនួស)។ Paṭinidhimhi paṭidāne ca vattamānena patinā yoge nāmasmā pañcamī vibhatti hoti. Buddhasmā pati sāriputto, ghatamassa tesasmā pati dadāti, paṭinidhipaṭidānesūti kiṃ? Rukkhaṃ pati vijjotate. កាលបើ បតិ សព្ទ មានអត្ថបដិនិធិ និងបដិទាន ក្នុងការប្រកបជាមួយ បតិ សព្ទ នោះ តែងមានបញ្ចមីវិភត្តិ ក្រោយពីនាម។ ដូចជា buddhasmā pati sāriputto (ព្រះសារីបុត្តជាតំណាងនៃព្រះពុទ្ធ), ghatamassa tesasmā pati dadāti (គាត់ឲ្យទឹកដោះថ្លាជំនួសប្រេងនោះ)។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា "ក្នុងអត្ថបដិនិធិ និងបដិទាន"? ឆ្លើយថា ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ rukkhaṃ pati vijjotate (ផ្លេកបន្ទោរភ្លឺឆ្ពោះទៅរកដើមឈើ)។ 29. Rite dutiyā ca. ២៩. ចុះទុតិយាវិភត្តិ និងបញ្ចមីវិភត្តិ ក្រោយពីនាមដែលប្រកបជាមួយ រិតេ សព្ទ។ Ritesaddena [Pg.79] yoge nāmasmā dutiyā hoti pañcamī ca. Rite saddhammaṃ, rite saddhammā. ក្នុងការប្រកបជាមួយ រិតេ សព្ទ តែងមានទុតិយាវិភត្តិ និងបញ្ចមីវិភត្តិ ក្រោយពីនាម។ ដូចជា rite saddhammaṃ, rite saddhammā (វៀរចាកព្រះសទ្ធម៌)។ 30. Vinā-ññatra tatiyā ca. ៣០. ចុះតតិយាវិភត្តិ ទុតិយាវិភត្តិ និងបញ្ចមីវិភត្តិ ក្រោយពីនាមដែលប្រកបជាមួយ វិនា និង អញ្ញត្រ សព្ទ។ Vinā-ññatrasaddehi yoge nāmasmā tatiyā ca hoti dutiyā pañcamiyo ca. Vinā vātena, vinā vātaṃ, vinā vātasmā, aññatra ekena piṇḍapātanīhārakena, aññatra dhammaṃ, aññatra dhammā. ក្នុងការប្រកបជាមួយ វិនា និង អញ្ញត្រ សព្ទ តែងមានតតិយាវិភត្តិ ទុតិយាវិភត្តិ និងបញ្ចមីវិភត្តិ ក្រោយពីនាម។ ដូចជា vinā vātena, vinā vātaṃ, vinā vātasmā (វៀរចាកខ្យល់), aññatra ekena piṇḍapātanīhārakena (វៀរចាកភិក្ខុអ្នកនាំទៅនូវបិណ្ឌបាតមួយរូប), aññatra dhammaṃ, aññatra dhammā (វៀរចាកធម៌)។ 31. Puthanānāhi. ៣១. ចុះតតិយាវិភត្តិ និងបញ្ចមីវិភត្តិ ក្រោយពីនាមដែលប្រកបជាមួយ បុថក និង នានា សព្ទ។ Etehi yoge tatiyā hoti pañcamī ca. Puthageva janena, puthageva janasmā, janena nānā, janasmā nānā. ក្នុងការប្រកបជាមួយសព្ទទាំងនេះ តែងមានតតិយាវិភត្តិ និងបញ្ចមីវិភត្តិ។ ដូចជា puthageva janena, puthageva janasmā (ផ្សេងចាកជននោះឯង), janena nānā, janasmā nānā (ផ្សេងចាកជន)។ 32. Sattamyādhāre. ៣២. ចុះសត្តមីវិភត្តិ ក្នុងអត្ថអាធារៈ (ទីទ្រទ្រង់)។ Kiriyādhāra bhūta kattu kammānaṃ dhāraṇena yo kiriyāyādhāro tasmiṃ kārake nāmasmā sattamī hoti. Kaṭe nisīdati (devadatto), thāliyaṃ odanaṃ pacati, ākāse sakunā, bhilesu telaṃ, gaṅgāyaṃ vajo. ទីទ្រទ្រង់នៃកិរិយាណា ដោយការទ្រទ្រង់នូវកត្តុ និងកម្ម ដែលជាទីទ្រទ្រង់នៃកិរិយា ក្នុងការកៈនោះ តែងមានសត្តមីវិភត្តិ ក្រោយពីនាម។ ដូចជា kaṭe nisīdati (devadatto) (ទេវទត្តអង្គុយលើកម្រាល), thāliyaṃ odanaṃ pacati (ដាំបាយក្នុងឆ្នាំង), ākāse sakunā (ពួកសត្វស្លាបនៅលើអាកាស), bhilesu telaṃ (ប្រេងក្នុងរន្ធ), gaṅgāyaṃ vajo (ក្រោលគោទៀបឆ្នេរទន្លេគង្គា)។ 33. Nimitte. ៣៣. ចុះសត្តមីវិភត្តិ ក្នុងអត្ថនិមិត្ត (ហេតុ)។ Nimittatthe sattamī hoti. Ajinamhi haññate dīpi, musāvāde pācitthiyaṃ. សត្តមីវិភត្តិ តែងមានក្នុងអត្ថនិមិត្ត។ ដូចជា ajinamhi haññate dīpi (ខ្លាធំត្រូវបានគេសម្លាប់ព្រោះតែស្បែក), musāvāde pācitthiyaṃ (អាបត្តិបាចិត្តិយ ព្រោះពោលពាក្យកុហក)។ 34. Yabbhāvobhāvalakkhaṇaṃ. ៣៤. កាលបើកិរិយារបស់នាមណា ជាគ្រឿងសម្គាល់នូវកិរិយាមួយទៀត តែងចុះសត្តមីវិភត្តិ ក្រោយពីនាមនោះ។ Yassa [Pg.80] bhāvo bhāvantarassa lakkhaṇaṃ bhavati, tato sattamī hoti. Gāvīsu duyhamānāsu gato, duddhāsu āgato. Bhāvoti kiṃ? Yo jaṭāhi so bhuñjati. Bhāvalakkhaṇanti kiṃ? Yo bhuñjati so devadatto, ‘‘akāle vassati tassa, tāle tassa na vassatī’’ti visayasattamī. កាលបើកិរិយារបស់នាមណា ជាគ្រឿងសម្គាល់នូវកិរិយាមួយទៀត តែងមានសត្តមីវិភត្តិ ក្រោយពីនាមនោះ។ ដូចជា gāvīsu duyhamānāsu gato (កាលបើពួកមេគោ កំពុងត្រូវបានគេរឹតទឹកដោះ គាត់ក៏ទៅហើយ), duddhāsu āgato (កាលបើពួកមេគោ ត្រូវបានគេរឹតទឹកដោះរួចហើយ គាត់ក៏មកហើយ)។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា "កិរិយា"? ឆ្លើយថា ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ yo jaṭāhi so bhuñjati (បុគ្គលណាមានផ្នួងសក់ បុគ្គលនោះតែងបរិភោគ)។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា "គ្រឿងសម្គាល់នូវកិរិយា"? ឆ្លើយថា ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ yo bhuñjati so devadatto (បុគ្គលណា បរិភោគ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា ទេវទត្ត)។ ចំណែកឯគាថាថា "akāle vassati tassa, tāle tassa na vassatī" នេះជាវិសយសត្តមី។ 35. Chaṭṭhī cānādare. ៣៥. ចុះឆដ្ឋីវិភត្តិ និងសត្តមីវិភត្តិ ក្នុងអត្ថអនាទរៈ (ការមិនអើពើ) កាលបើកិរិយារបស់នាមណា ជាគ្រឿងសម្គាល់នូវកិរិយាមួយទៀត។ Yassa bhāvo bhāvantarassa lakkhaṇaṃ bhavati, tato chaṭṭhī bhavati sattamī ca anādare gamyamāne. ‘‘Ākoṭayanto so neti, sivirājassa pekkhato’’, ‘‘maccu gacchati ādāya, pekkhamāne mahājane’’. កាលបើកិរិយារបស់នាមណា ជាគ្រឿងសម្គាល់នូវកិរិយាមួយទៀត កាលបើដឹងបាននូវអត្ថអនាទរៈ តែងមានឆដ្ឋីវិភត្តិ និងសត្តមីវិភត្តិ ក្រោយពីនាមនោះ។ ដូចជា "ākoṭayanto so neti, sivirājassa pekkhato" (ទ្រង់វាយបណ្តើរ នាំទៅបណ្តើរ កាលបើព្រះរាជាសិវិ កំពុងទតមើល) និង "maccu gacchati ādāya, pekkhamāne mahājane" (មច្ចុរាជនាំយកទៅ កាលបើមហាជន កំពុងមើល)។ Gunnaṃ sāmīti sambandhe chaṭṭhī, gosu sāmīti visayasattamī, evaṃ gunnamissaro, gosvissaro, gunnaṃ adhipati, gosu adhipati, gunnaṃ dāyādo, gosu dāhādo, dunnaṃ sakkhi, gosu sakkhi, gunnaṃ patibhū, gosu patibhū, gunnaṃ pasūto, gosu pasūto, kusalā naccagītassa, kusalā naccagīte, āyutto kaṭakaraṇassa, āyutto kaṭakaraṇeti. ពាក្យថា gunnaṃ sāmī (ម្ចាស់នៃហ្វូងគោទាំងឡាយ) នេះជាឆដ្ឋីវិភត្តិក្នុងអត្ថសម្ពន្ធៈ, ពាក្យថា gosu sāmī (ម្ចាស់ក្នុងហ្វូងគោទាំងឡាយ) នេះជាវិសយសត្តមី, ដូចគ្នាដែរ gunnamissaro (ម្ចាស់នៃហ្វូងគោ), gosvissaro (ម្ចាស់ក្នុងហ្វូងគោ), gunnaṃ adhipati (អធិបតីនៃហ្វូងគោ), gosu adhipati (អធិបតីក្នុងហ្វូងគោ), gunnaṃ dāyādo (ទាយាទនៃហ្វូងគោ), gosu dāyādo (ទាយាទក្នុងហ្វូងគោ), gunnaṃ sakkhi (សាក្សីនៃហ្វូងគោ), gosu sakkhi (សាក្សីក្នុងហ្វូងគោ), gunnaṃ patibhū (អ្នកធានានៃហ្វូងគោ), gosu patibhū (អ្នកធានាក្នុងហ្វូងគោ), gunnaṃ pasūto (កើតអំពីហ្វូងគោ), gosu pasūto (កើតក្នុងហ្វូងគោ), kusalā naccagītassa (ឈ្លាសវៃក្នុងរបាំនិងចម្រៀង), kusalā naccagīte (ឈ្លាសវៃក្នុងរបាំនិងចម្រៀង), āyutto kaṭakaraṇassa (ខ្វល់ខ្វាយក្នុងការធ្វើកម្រាល), āyutto kaṭakaraṇe (ខ្វល់ខ្វាយក្នុងការធ្វើកម្រាល)។ Tathādhāravacanicchāyaṃ sattamī, bhikkhūsu abhivādenti, muddhani dhumbitvā, bāhāsu gahetvā, hatthesu piṇḍāya caranti, pathesu gacchanti, kadalīsu gaje rakkhantīti. Ñāṇasmiṃ pasannoti visayasattamī, ñāṇena pasannoti karaṇe tatiyā, evaṃ ñāṇasmiṃ ussukko ñāṇena ussukkoti. ដូចគ្នាដែរ កាលបើចង់បានអត្ថអាធារៈ តែងចុះសត្តមីវិភត្តិ ដូចជា bhikkhūsu abhivādenti (ថ្វាយបង្គំក្នុងពួកភិក្ខុ), muddhani dhumbitvā (ហិតលើក្បាល), bāhāsu gahetvā (ចាប់ត្រង់ដើមដៃទាំងឡាយ), hatthesu piṇḍāya caranti (ដើរទៅដើម្បីបិណ្ឌបាតដោយដៃទាំងឡាយ), pathesu gacchanti (ដើរទៅតាមផ្លូវទាំងឡាយ), kadalīsu gaje rakkhanti (រក្សាដំរីទាំងឡាយក្នុងព្រៃចេក)។ ពាក្យថា ñāṇasmiṃ pasanno (ជ្រះថ្លាក្នុងប្រាជ្ញា) នេះជាវិសយសត្តមី, ពាក្យថា ñāṇena pasanno (ជ្រះថ្លាដោយប្រាជ្ញា) នេះជាតតិយាវិភត្តិក្នុងអត្ថករណៈ, ដូចគ្នាដែរ ñāṇasmiṃ ussukko (ខ្វល់ខ្វាយក្នុងប្រាជ្ញា), ñāṇena ussukko (ខ្វល់ខ្វាយដោយប្រាជ្ញា)។ 36. Yato niddhāraṇaṃ. ៣៦. ចុះឆដ្ឋីវិភត្តិ និងសត្តមីវិភត្តិ ក្រោយពីនាមដែលជាទីដកចេញ (និទ្ធារណៈ)។ Jātiguṇakiriyāhi [Pg.81] samudāyatekadesassa puthakkaraṇaṃ niddhāraṇaṃ. Yato taṃ karīyati, tato chaṭṭhīsattamiyo honti. Sālayo sūkadhaññānaṃ pathyatamā, sālayo sūkadhaññesu pathyatamā, kaṇhā gāvīnaṃ sampannakhīratamā, kaṇhā gāvīsu sampannakhīratamā, gacchataṃ dhāvanto sīghatamo, gacchantesu dhāvanto sīghatamo. Sīlameva sutā seyyoti avadhimhiyeva pañcamī. ការញែកចេញនូវចំណែកមួយអំពីក្រុម ដោយជាតិ គុណ និងកិរិយា ឈ្មោះថា និទ្ធារណៈ។ ញែកចេញអំពីក្រុមណា តែងចុះឆដ្ឋីវិភត្តិ និងសត្តមីវិភត្តិ ក្រោយពីក្រុមនោះ។ ដូចជា sālayo sūkadhaññānaṃ pathyatamā, sālayo sūkadhaññesu pathyatamā (ស្រូវសាលី ជាស្រូវប្រសើរបំផុត ក្នុងបណ្តាស្រូវសាលីទាំងឡាយ), kaṇhā gāvīnaṃ sampannakhīratamā, kaṇhā gāvīsu sampannakhīratamā (មេគោខ្មៅ មានទឹកដោះច្រើនបំផុត ក្នុងបណ្តាមេគោទាំងឡាយ), gacchataṃ dhāvanto sīghatamo, gacchantesu dhāvanto sīghatamo (អ្នករត់ លឿនបំផុត ក្នុងបណ្តាអ្នកដើរទាំងឡាយ)។ ចំណែកឯពាក្យថា sīlameva sutā seyyo (សីលប្រសើរជាងសុតៈ) នេះជាបញ្ចមីវិភត្តិក្នុងអត្ថអវធិ (ព្រំដែនប្រៀបធៀប) ប៉ុណ្ណោះ។ 37. Paṭhamātthamatte. ៣៧. ចុះបឋមាវិភត្តិ ក្នុងអត្ថនៃនាមសព្ទសុទ្ធសាធ។ Nāmassābhidheyyamatte paṭhamāvibhatti hoti. Rukkho. Itthi pumā napuṃsakanti liṅgampi saddatthova, tathā doṇo khārī āḷhakanti parimāṇampi saddatthova, eko dve bahavoti saṅkhyāpi saddatthova. បឋមាវិភត្តិ តែងមានក្នុងអត្ថដែលត្រូវសម្តែងនៃនាមសព្ទសុទ្ធសាធ។ ដូចជា rukkho (ដើមឈើ)។ សូម្បីតែលិង្គ ដូចជា itthi (ស្រី), pumā (ប្រុស), napuṃsakaṃ (ខ្ទើយ) ក៏ជាអត្ថរបស់សព្ទដែរ, ដូចគ្នាដែរ សូម្បីតែបរិមាណ ដូចជា doṇo (រង្វាល់ទោណៈ), khārī (រង្វាល់ខារី), āḷhakaṃ (រង្វាល់អាឡ្ហកៈ) ក៏ជាអត្ថរបស់សព្ទដែរ, សូម្បីតែសង្ខ្យា ដូចជា eko (មួយ), dve (ពីរ), bahavo (ច្រើន) ក៏ជាអត្ថរបស់សព្ទដែរ។ 38. Āmantaṇe. ៣៨. ចុះបឋមាវិភត្តិ ក្នុងអត្ថអាមន្តនៈ (ការហៅ)។ Sato saddenābhimukhīkaraṇamāmantaṇaṃ. Tasmiṃ visaye paṭhamā vibhatti hoti. Bhopurisa, bhokkatthi, bho napuṃsaka. ការធ្វើបុគ្គលដែលមានស្រាប់ឲ្យបែរមុខមករក ដោយសព្ទ ឈ្មោះថា អាមន្តនៈ។ ក្នុងអត្ថនោះ តែងមានបឋមាវិភត្តិ។ ដូចជា bho purisa (នែបុរសដ៏ចម្រើន), bho katthi (នែអ្នកពោលអួតដ៏ចម្រើន), bho napuṃsaka (នែខ្ទើយដ៏ចម្រើន)។ 39. Chaṭṭhī sambandhe. ៣៩. ចុះឆដ្ឋីវិភត្តិ ក្នុងអត្ថសម្ពន្ធៈ (ការទាក់ទងគ្នា)។ Kiriyākārakasañjāto assedambhāvahetuko sambandho nāma. Tasmiṃ chaṭṭhī vibhatti hoti. Rañño puriso, sarati rajjassāti sambandhe chaṭṭhī, rajjasambandhiniṃ satiṃ karotīti attho, kammavacanicchārantu dutiyāva sarati rajjaṃ. Tathā rajakassa vatthaṃ [Pg.82] dadāti, paharato piṭṭhiṃ dadāti, bālo pūrati pāpassa, amacce tāta jānāhi, dhīre atthassa kovide, divasassa tikkhattuṃ, sakiṃ pakkhassa, pūraṃ hiraññasuvaṇṇassa kumbhantvevamādi. ទំនាក់ទំនងដែលកើតអំពីកិរិយានិងការកៈ ដែលមានហេតុគឺភាពជាម្ចាស់នៃវត្ថុនេះ ឈ្មោះថា សម្ពន្ធៈ។ ក្នុងអត្ថសម្ពន្ធៈនោះ តែងមានឆដ្ឋីវិភត្តិ។ ដូចជា rañño puriso (បុរសរបស់ព្រះរាជា), sarati rajjassa (រលឹកដល់រដ្ឋ) នេះជាឆដ្ឋីវិភត្តិក្នុងអត្ថសម្ពន្ធៈ មានសេចក្តីថា ធ្វើនូវសេចក្តីរលឹកដែលទាក់ទងនឹងរដ្ឋ, ប៉ុន្តែបើចង់បានអត្ថកម្ម តែងចុះទុតិយាវិភត្តិប៉ុណ្ណោះ ដូចជា sarati rajjaṃ (រលឹកនូវរដ្ឋ)។ ដូចគ្នាដែរ rajakassa vatthaṃ dadāti (ឲ្យសម្លៀកបំពាក់ដល់ជាងជ្រលក់), paharato piṭṭhiṃ dadāti (ឲ្យខ្នងដល់បុគ្គលអ្នកវាយ), bālo pūrati pāpassa (មនុស្សពាលតែងពេញដោយបាប), amacce tāta jānāhi (នែឪពុក ចូរស្គាល់នូវអាមាត្យទាំងឡាយ), dhīre atthassa kovide (ពួកអ្នកប្រាជ្ញឈ្លាសវៃក្នុងអត្ថ), divasassa tikkhattuṃ (បីដងក្នុងមួយថ្ងៃ), sakiṃ pakkhassa (ម្តងក្នុងមួយកន្លះខែ), pūraṃ hiraññasuvaṇṇassa kumbhaṃ (ក្អមពេញដោយប្រាក់និងមាស) ជាដើម។ Kitakappayoge kaktukammesu bahulaṃ sambandhavacanicchāyaṃ chaṭṭhī, sādhu sammato bahujanassa, suppaṭividdhā buddhānaṃ dhammadhātu, dhammassa gutto medhāvī, amataṃ tesaṃ paribhuttaṃ, tassa bhavanti vattāro, avisaṃvādako lokassa, alajjīnaṃ nissāya, catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādotvevamādi. ក្នុងការប្រកបជាមួយកិតកប្បច្ច័យ តែងចុះឆដ្ឋីវិភត្តិជាច្រើន ក្នុងអត្ថកត្តុនិងកម្ម កាលបើចង់បានអត្ថសម្ពន្ធៈ ដូចជា sādhu sammato bahujanassa (ជាទីសន្មតដ៏ល្អនៃជនច្រើន), suppaṭividdhā buddhānaṃ dhammadhātu (ធម៌ធាតុដែលព្រះពុទ្ធទាំងឡាយត្រាស់ដឹងល្អហើយ), dhammassa gutto medhāvī (អ្នកមានប្រាជ្ញាជាអ្នកគ្រប់គ្រងនូវធម៌), amataṃ tesaṃ paribhuttaṃ (ធម៌មិនស្លាប់ គឺពួកជនទាំងនោះបរិភោគហើយ), tassa bhavanti vattāro (ពួកជនតែងជាអ្នកពោលនូវទោសរបស់បុគ្គលនោះ), avisaṃvādako lokassa (អ្នកមិនពោលកុហកដល់សត្វលោក), alajjīnaṃ nissāya (អាស្រ័យនូវពួកបុគ្គលអ្នកមិនមានសេចក្តីខ្មាស), catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo (រូបថ្លាដែលអាស្រ័យនូវមហាភូតរូបទាំងបួន) ជាដើម។ Kattukammavacanicchāyantu tatiyā dutiyāyo ca, sañcatto pitarā ahaṃ, sarasi tvaṃ evarūpiṃ vācaṃ bhāsitā, bhagavantaṃ dassanāyatvevamādi. ប៉ុន្តែ បើចង់បានអត្ថកត្តុនិងកម្ម តែងចុះតតិយាវិភត្តិ និងទុតិយាវិភត្តិ ដូចជា sañcatto pitarā ahaṃ (ខ្ញុំដែលឪពុកចិញ្ចឹមហើយ), sarasi tvaṃ evarūpiṃ vācaṃ bhāsitā (អ្នករលឹកឃើញថាជាអ្នកពោលនូវវាចាមានសភាពយ៉ាងនេះ), bhagavantaṃ dassanāya (ដើម្បីគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ) ជាដើម។ 40. Tulyatthena vā tatiyā. ៤០. ចុះឆដ្ឋីវិភត្តិ ឬតតិយាវិភត្តិ ក្រោយពីនាមដែលប្រកបជាមួយសព្ទមានអត្ថស្មើគ្នា (តុល្យត្ថៈ)។ Tulyatthena yoge chaṭṭhī hoti tatiyā vā, tulyo pitu, tulyo pitarā, sadiso pitu, sadiso pitarā, iha kathaṃ tatiyā na hoti? Ajjunassa tulā natthi, kesavassupamā na ceti, nete tulyatthā, kiñjarahi tulyānamopammatthā. ក្នុងការប្រកបជាមួយសព្ទមានអត្ថស្មើគ្នា តែងមានឆដ្ឋីវិភត្តិ ឬតតិយាវិភត្តិ។ ដូចជា tulyo pitu, tulyo pitarā (ស្មើនឹងឪពុក), sadiso pitu, sadiso pitarā (ដូចនឹងឪពុក)។ សួរថា ក្នុងទីនេះ ហេតុអ្វីបានជាមិនមានតតិយាវិភត្តិ ក្នុងឧទាហហរណ៍ថា ajjunassa tulā natthi (គ្រឿងប្រៀបធៀបនឹងអរជូន មិនមានឡើយ), kesavassupamā na ca (គ្រឿងឧបមាប្រៀបនឹងកេសវៈ មិនមានឡើយ)? ឆ្លើយថា ព្រោះសព្ទទាំងនេះ មិនមែនមានអត្ថស្មើគ្នាទេ តើមានអត្ថដូចម្តេច? គឺមានអត្ថជាគ្រឿងឧបមាប្រៀបធៀបនៃវត្ថុដែលស្មើគ្នា។ 41. Ato yonaṃ ṭāṭe. ៤១. ប្តូរ យោ វិភត្តិទាំងឡាយ ក្រោយពីអការន្តនាម ទៅជា អា និង ឯ តាមលំដាប់។ Akāranthato nāmasmā yonaṃ ṭāṭe honti yathākkamaṃ, ṭakārā sabbadesatthā, buddhā buddhe, atoti kiṃ? Kaññāyo, itthiyo, vadhuyo, idha kasmā na bhavati aggayo. Avidhānasāmatthiyā. ប្តូរ យោ វិភត្តិទាំងឡាយ ក្រោយពីអការន្តនាម ទៅជា អា និង ឯ តាមលំដាប់។ ដ្ឋអក្សរ មានប្រយោជន៍ដើម្បីជំនួសទាំងអស់។ ដូចជា buddhā (ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ - បឋមា), buddhe (ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ - ទុតិយា)។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា "ក្រោយពីអការន្តនាម"? ឆ្លើយថា ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះ kaññāyo (នាងកញ្ញាទាំងឡាយ), itthiyo (ស្រីទាំងឡាយ), vadhuyo (ស្រីក្រមុំទាំងឡាយ)។ សួរថា ចុះក្នុងទីនេះ ហេតុអ្វីបានជាមិនទៅជា aggayo? ឆ្លើយថា ព្រោះមិនមានក្បួនច្បាប់ចែងទុកមក។ 42. Ninaṃ vā. ៤២. ប្តូរ យោ វិភត្តិទាំងឡាយ ក្រោយពីអការន្តនាម ទៅជា និ និង អា ខ្លះ តាមលំដាប់។ Akārantato [Pg.83] nāmasmā ninaṃ ṭāṭe vā honti yathākkamaṃ. Rūpā, rūpe, rūpāni, atotveva aṭṭhīni. ប្តូរ យោ វិភត្តិទាំងឡាយ ក្រោយពីអការន្តនាម ទៅជា និ និង អា ខ្លះ តាមលំដាប់។ ដូចជា rūpā, rūpe, rūpāni (រូបទាំងឡាយ)។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា "ក្រោយពីអការន្តនាម"? ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ aṭṭhīni (ឆ្អឹងទាំងឡាយ)។ 43. Smāsmiṃnaṃ. ៤៣. ប្តូរ ស្មា និង ស្មឹ វិភត្តិ ក្រោយពីអការន្តនាម ទៅជា អា និង ឯ ខ្លះ តាមលំដាប់។ Akārantato nāmasmā smāsminnaṃ ṭāṭe vā honti yathākkamaṃ. Buddhā buddhasmā, buddhe buddhasmiṃ, atotveva aggismā aggismiṃ. ប្តូរ ស្មា និង ស្មឹ វិភត្តិ ក្រោយពីអការន្តនាម ទៅជា អា និង ឯ ខ្លះ តាមលំដាប់។ ដូចជា buddhā, buddhasmā (ចាកព្រះពុទ្ធ), buddhe, buddhasmiṃ (ក្នុងព្រះពុទ្ធ)។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា "ក្រោយពីអការន្តនាម"? ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ aggismā, aggismiṃ (ចាកភ្លើង, ក្នុងភ្លើង)។ 44. Sassāya catutthiyā. ៤៤. ប្តូរ ស វិភត្តិ នៃចតុត្ថីវិភត្តិ ក្រោយពីអការន្តនាម ទៅជា អាយ ខ្លះ។ Akārantato parassa sassa catutthiyā āyo hoti vā. Buddhāya buddhassa, bhiyyo tādatthyeyevāyamāyo dissate, kvacidevaññattha, atotveva isissa, catutthiyāti kiṃ? Buddhassa mukhaṃ, attatthanti atthasaddena samāso. ប្តូរ ស វិភត្តិ នៃចតុត្ថីវិភត្តិ ដែលនៅក្រោយពីអការន្តនាម ទៅជា អាយ ខ្លះ។ ដូចជា buddhāya, buddhassa (ចំពោះព្រះពុទ្ធ)។ ការប្តូរទៅជា អាយ នេះ តែងឃើញច្រើនតែក្នុងអត្ថតាទត្ថ្យៈ (ប្រយោជន៍ចំពោះវត្ថុនោះ) ប៉ុណ្ណោះ និងឃើញក្នុងអត្ថដទៃខ្លះ។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា "ក្រោយពីអការន្តនាម"? ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ isissa (របស់ឥសី)។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា "នៃចតុត្ថីវិភត្តិ"? ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ buddhassa mukhaṃ (ព្រះភក្ត្ររបស់ព្រះពុទ្ធ - ឆដ្ឋី)។ ចំណែកឯពាក្យថា attatthaṃ គឺជាសមាសជាមួយ អត្ថ សព្ទ។ Sabbāditopi smāsmiṃsānaṃ ṭāṭeāyā honteva… niruttikārānumatattā buddhavacane sandassanavato ca, tatrodamudāharaṇaṃ ‘asmā lokā paramhā ca, ubhayā dhaṃsate naro’, ‘tyāhaṃ mante paratthaddho’, ‘yāyeva kho panatthāya āgaccheyyātho tamevatthaṃ sādhukaṃ manasikareyyātho’ti. សូម្បីតែក្រោយពីសព្វាទិសព្ទ ក៏ប្តូរ ស្មា ស្មឹ និង ស វិភត្តិ ទៅជា អា ឯ និង អាយ ដែរ... ព្រោះការយល់ព្រមរបស់លោកអ្នកធ្វើនិរុត្តិ និងព្រោះឃើញមានប្រើប្រាស់ក្នុងព្រះពុទ្ធវចនៈ ឧទាហរណ៍ក្នុងរឿងនេះគឺ "asmā lokā paramhā ca, ubhayā dhaṃsate naro" (នរជនតែងសាបសូន្យចាកលោកទាំងពីរ គឺចាកលោកនេះផង ចាកលោកខាងមុខផង), "tyāhaṃ mante paratthaddho" (ខ្ញុំសរសើរមន្តទាំងឡាយនោះ ក្នុងលោកខាងមុខ), "yāyeva kho panatthāya āgaccheyyātho tamevatthaṃ sādhukaṃ manasikareyyātho" (អ្នកទាំងឡាយមកដើម្បីប្រយោជន៍ណា ចូរធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវប្រយោជន៍នោះឲ្យល្អចុះ)។ 45. Ghapatekasmiṃ nādīnaṃ yayā. ៤៥. ប្តូរ ឯកវចនវិភត្តិទាំងឡាយ ក្រោយពី ឃ, ប និង ត សព្ទ ដែលឈ្មោះថា នាទិ ទៅជា យ និង អា តាមលំដាប់។ Ghapato nādīnamekasmiṃ yayā honi yathākkamaṃ. Kaññāya, rattiyā, itthiyā, dhenuyā, vadhuyā, ekasminti kiṃ? Kaññāhi, rattīhi. ប្តូរ ឯកវចនវិភត្តិទាំងឡាយ ក្រោយពី ឃ, ប និង ត សព្ទ ដែលឈ្មោះថា នាទិ ទៅជា យ និង អា តាមលំដាប់។ ដូចជា kaññāya (នាងកញ្ញា), rattiyā (រាត្រី), itthiyā (ស្រី), dhenuyā (មេគោទឹកដោះ), vadhuyā (ស្រីក្រមុំ)។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា "ក្នុងឯកវចនៈ"? ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះ kaññāhi (នាងកញ្ញាទាំងឡាយ), rattīhi (រាត្រីទាំងឡាយ)។ 46. Ssā vā tetimāmūhi. ៤៦. ប្តូរ ឯកវចនវិភត្តិទាំងឡាយ ក្រោយពី ត, ឯត, ឥម និង អមុ សព្ទ ដែលមានឈ្មោះថា ឃ និង ប ទៅជា ស្សា ខ្លះ។ Ghapasaññehi [Pg.84] tetimāmūhi nādīnamekasmiṃssā vā hoti, tassā kataṃ, tassā dīyate, tassā nissaṭaṃ, tassā pariggaho, tassā patiṭṭhitaṃ, tāya vā, evaṃ etissā etāya, imissā imāya, amussā amuyā, etehīti kiṃ? Sabbāya, nādīnaṃ tveva? Sā, ghapatotveva? Tāhi amūhi. ប្តូរ ឯកវចនវិភត្តិទាំងឡាយ ក្រោយពី ត, ឯត, ឥម និង អមុ សព្ទ ដែលមានឈ្មោះថា ឃ និង ប ទៅជា ស្សា ខ្លះ។ ដូចជា tassā kataṃ (ធ្វើហើយដល់នាងនោះ), tassā dīyate (ឲ្យដល់នាងនោះ), tassā nissaṭaṃ (ចេញចាកនាងនោះ), tassā pariggaho (ការហួងហែងរបស់នាងនោះ), tassā patiṭṭhitaṃ (តាំងនៅហើយក្នុងនាងនោះ) ឬទៅជា tāya, ដូចគ្នាដែរ etissā, etāya, imissā, imāya, amussā, amuyā។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា "ក្រោយពីសព្ទទាំងនេះ (ត, ឯត, ឥម, អមុ)"? ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ sabbāya (របស់សព្វគ្រប់)។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា "នៃឯកវចនវិភត្តិទាំងឡាយ"? ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ sā (នាងនោះ)។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា "ដែលមានឈ្មោះថា ឃ និង ប"? ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះ tāhi, amūhi (ដោយនាងទាំងឡាយនោះ)។ 47. Naṃmhi nuka dvādīnaṃ sattarasannaṃ. ៤៧. ចុះ នុអាគម ក្រោយពីសង្ខ្យា ១៧ សព្ទ មាន ទ្វិ សព្ទ ជាដើម កាលបើ ណំ វិភត្តិនៅខាងចុង។ Dvādīnaṃ sattarasannaṃ saṅkhyānaṃ nuka hoti naṃmhi vibhattamhi, dvinnaṃ catunnaṃ, pañcannaṃ, evaṃ yāva aṭṭhārasannaṃ, ukāro uccāraṇattho, kakāro antāvayavattho, tena naṃmhi na dīgho. ចុះ នុអាគម ក្រោយពីសង្ខ្យា ១៧ សព្ទ មាន ទ្វិ សព្ទ ជាដើម កាលបើ ណំ វិភត្តិនៅខាងចុង។ ដូចជា dvinnaṃ (ពីរ), catunnaṃ (បួន), pañcannaṃ (ប្រាំ) យ៉ាងនេះ រហូតដល់ aṭṭhārasannaṃ (ដប់ប្រាំបី)។ ឧអក្សរ មានប្រយោជន៍សម្រាប់បញ្ចេញសំឡេង, កអក្សរ មានប្រយោជន៍ជាចំណែកខាងចុង ព្រោះហេតុនោះ ទើបមិនមានការធ្វើឲ្យវែង (ទីឃៈ) កាលបើ ណំ វិភត្តិនៅខាងចុង។ 48. Basukatinnaṃ. ៤៨. ចុះ នុអាគម ក្រោយពី ពហុ និង កតិ សព្ទ កាលបើ ណំ វិភត្តិនៅខាងចុង។ Naṃmhi bahuno katissa ca nuka hoti, bahunnaṃ, katinnaṃ. ចុះ នុអាគម ក្រោយពី ពហុ និង កតិ សព្ទ កាលបើ ណំ វិភត្តិនៅខាងចុង។ ដូចជា bahunnaṃ (ច្រើន), katinnaṃ (ប៉ុន្មាន)។ 49. Ṇṇaṃṇṇannaṃ tito jhā. ៤៩. ប្តូរ ណំ វិភត្តិ ក្រោយពី តិ សព្ទ ដែលមានឈ្មោះថា ឈ ទៅជា ណ្ណំ និង ណ្ណន្នំ។ Jhasaññā tito naṃvacanassa ṇṇaṃṇṇannaṃ hoti, tiṇṇaṃ, tiṇṇannaṃ, jhāti kiṃ tissannaṃ. ប្តូរ ណំ វិភត្តិ ក្រោយពី តិ សព្ទ ដែលមានឈ្មោះថា ឈ ទៅជា ណ្ណំ និង ណ្ណន្នំ។ ដូចជា tiṇṇaṃ, tiṇṇannaṃ (បី)។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា "ដែលមានឈ្មោះថា ឈ"? ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ tissannaṃ (បី - ឥត្ថីលិង្គ)។ 50. Ubhinnaṃ. ៥០. ប្តូរ ណំ វិភត្តិ ក្រោយពី ឧភោ សព្ទ ទៅជា ឥន្នំ។ Ubhā naṃvacanassa innaṃ hoti, ubhinnaṃ. ប្តូរ ណំ វិភត្តិ ក្រោយពី ឧភោ សព្ទ ទៅជា ឥន្នំ។ ដូចជា ubhinnaṃ (ទាំងពីរ)។ 51. Suña sassa. ៥១. ប្តូរ ស វិភត្តិ ក្រោយពីនាម ទៅជា ស្ស។ Nāmasmā sassa suña hoti, buddhassa, dvisakārapāṭhena siddhe lāghavatthamidaṃ. ប្តូរ ស វិភត្តិ ក្រោយពីនាម ទៅជា ស្ស។ ដូចជា buddhassa (របស់ព្រះពុទ្ធ)។ វិធីនេះ សម្រេចដោយការអានអក្សរ ស ពីរតួ (ស្ស) ដើម្បីសម្រាល (សម្រួលដល់ការនិយាយ)។ 52. Ssaṃssāssāyesvitare kaññebhimānami. ៥២. ប្តូរ ឯកវចនវិភត្តិទាំងឡាយ ក្រោយពី ឥតរ សព្ទ ជាដើម ទៅជា ស្សំ, ស្សា និង ស្សាយ ក្នុង ឥត្ថីលិង្គ ដូចជា កញ្ញា សព្ទ។ Ssamādīsvitarādīnami [Pg.85] hoti, itarissaṃ, itarissā, ekissaṃ, ekissā, aññissaṃ, aññissā, etissaṃ, etissā, etissāya, imissaṃ, imissā, imissāya, esviti kiṃ? Itarāya, esanti kiṃ? Sabbassaṃ, sabbassā. ប្តូរ ឯកវចនវិភត្តិទាំងឡាយ ក្រោយពី ឥតរ សព្ទ ជាដើម ទៅជា ស្សំ, ស្សា និង ស្សាយ ក្នុង ឥត្ថីលិង្គ។ ដូចជា itarissaṃ, itarissā (ដទៃទៀត), ekissaṃ, ekissā (មួយ), aññissaṃ, aññissā (ដទៃទៀត), etissaṃ, etissā, etissāya (នោះ), imissaṃ, imissā, imissāya (នេះ)។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា "ទៅជា ស្សំ ជាដើម"? ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ itarāya (ដោយនាងដទៃ)។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា "ក្រោយពី ឥតរ សព្ទ ជាដើម"? ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះ sabbassaṃ, sabbassā (របស់ទាំងអស់)។ 53. Tāya vā. ៥៣. ប្តូរ ឯកវចនវិភត្តិទាំងឡាយ ក្រោយពី ត សព្ទ ជាដើម ទៅជា តាយ ខ្លះ។ Ssamādīsu tassā vā i hoti, tissaṃ tassaṃ, tissā tassā, tissāya tassāya, ssaṃssāssāyesvitveva? Tāya. ក្នុងវិភត្តិទាំងឡាយមានស្សំជាដើម នៃតសព្ទ តែងមានការអាទេសជា ឥ ខ្លះ, (ជា) តិស្សំ តស្សំ, តិស្សា តស្សា, តិស្សាយ តស្សាយ, (ក្នុងវិភត្តិទាំងឡាយមានស្សំជាដើម) នោះឯងឬ? (មិនមែនទេ) គឺ តាយ។ 54. Tetimāto sassa ssāya. ៥៤. ក្រោយពី ត-ឯត-ឥមសព្ទ ស្សវិភត្តិ តែងមានការអាទេសជា ស្សាយ។ Tāetāimāto sassa ssāyo hoti vā. Tassāya tāya, etissāya etāya, imissāya imāya. ក្រោយពី តា-ឯតា-ឥម៉ាសព្ទ ស្សវិភត្តិ តែងមានការអាទេសជា ស្សាយ ខ្លះ។ តស្សាយ តាយ, ឯតិស្សាយ ឯតាយ, ឥមិស្សាយ ឥមាយ។ 55. Ratyādīhi ṭo smino. ៥៥. ក្រោយពី រត្តិសព្ទជាដើម ស្មិំវិភត្តិ តែងមានការអាទេសជា ដ្ឋ។ Ratyādīhi smino ṭo hoti vā, ratto rattiyaṃ, ādo ādismiṃ. ក្រោយពី រត្តិសព្ទជាដើម ស្មិំវិភត្តិ តែងមានការអាទេសជា ដ្ឋ ខ្លះ, រត្តោ រត្តិយំ, អាទោ អាទិស្មិំ។ 56. Suhisubhasso. ៥៦. ក្នុង សុ និង ហិ វិភត្តិ នៃ ឧភសព្ទ តែងមានការអាទេសជា វ។ Ubhassa suhisvo hoti. Ubhosu, ubhohi. នៃ ឧភសព្ទ ក្នុង សុ និង ហិ វិភត្តិ តែងមានការអាទេសជា វ។ ឧភោសុ, ឧភោហិ។ 57. Ltupitādinamā simhi. ៥៧. នៃសព្ទដែលមាន ល្តុប្បច្ច័យជាទីបំផុត និងសព្ទមានបិតុជាដើម តែងមានការអាទេសជា អា ក្នុង សិវិភត្តិ។ Ltuppaccayantānaṃ pitādīnaṃ ca ā hoti simhi. Kattā, pitā. Pitu, mātu, bhāvu, mītu, duhitu, jāmātu, nattu, hotu, potu. នៃសព្ទដែលមាន ល្តុប្បច្ច័យជាទីបំផុត និងសព្ទមានបិតុជាដើម តែងមានការអាទេសជា អា ក្នុង សិវិភត្តិ។ កត្តា, បិតា។ បិតុ, មាតុ, ភាតុ, មីតុ, ទុហិតុ, ជាមាតុ, នត្តុ, ហោតុ, បោតុ។ 58. Ge a ca. ៥៨. ក្នុង គវិភត្តិ តែងមានការអាទេសជា អ និង អា ផង។ Ltupitādīnaṃ [Pg.86] a hoti ge ā ca, bho katta, bho kattā, bho pita, bho pitā. នៃសព្ទដែលមាន ល្តុប្បច្ច័យជាទីបំផុត និងសព្ទមានបិតុជាដើម តែងមានការអាទេសជា អ និង អា ផង ក្នុង គវិភត្តិ។ ភោ កត្ត, ភោ កត្តា, ភោ បិត, ភោ បិតា។ 59. Ayunaṃ vā dīgho. ៥៩. នៃ អ, ឥ, ឧ ទាំងឡាយ តែងមានការធ្វើឲ្យវែង (ទីឃៈ) ខ្លះ។ A i u iccesaṃ vā dīgho hoti ge pare tiliṅge. Bho purisā, bho purisa, bho aggī, bho aggi, bho bhikkhū, bho bhikkhū. នៃ អ, ឥ, ឧ ទាំងឡាយនេះ តែងមានការធ្វើឲ្យវែង (ទីឃៈ) ខ្លះ កាលបើ គវិភត្តិ នៅខាងចុង ក្នុងលិង្គទាំងបី។ ភោ បុរិសា, ភោ បុរិស, ភោ អគ្គី, ភោ អគ្គិ, ភោ ភិក្ខូ, ភោ ភិក្ខុ។ 60. Ghabrahmādite. ៦០. ក្រោយពី ឃសញ្ញាសព្ទ និង ព្រហ្មសព្ទជាដើម គវិភត្តិ តែងមានការអាទេសជា ឯ ខ្លះ។ Ghato brahmādito ca gasse vā hoti. Bhoti kaññe, bhoti kaññā, bho brahme, bho brahma, bho khatte, bho khatta, bho ise, bho isi, bho sakhe, bho sakha. Sakhi sakhīti itthiyaṃ siddhameva. Ākatigaṇo-yaṃ, evamaññatrāpi. ក្រោយពី ឃសញ្ញាសព្ទ និង ព្រហ្មសព្ទជាដើម គវិភត្តិ តែងមានការអាទេសជា ឯ ខ្លះ។ ភោតិ កញ្ញេ, ភោតិ កញ្ញា, ភោ ព្រហ្មេ, ភោ ព្រហ្ម, ភោ ខត្តេ, ភោ ខត្ត, ភោ ឥសេ, ភោ ឥសិ, ភោ សខេ, ភោ សខ។ សខិ សខី ក្នុងឥត្ថីលិង្គ សម្រេចរួចហើយ។ នេះជាអាកតិគណៈ សូម្បីក្នុងទីដទៃក៏ដូច្នោះដែរ។ 61. Nammādīhi. ៦១. ក្រោយពី អម្មាសព្ទជាដើម មិនមានការអាទេស គវិភត្តិ ជា ឯ ឡើយ។ Ammādīhi gasse na hoti. Bhoti ammā, bhoti annā, bhoti ambā. ក្រោយពី អម្មាសព្ទជាដើម មិនមានការអាទេស គវិភត្តិ ជា ឯ ឡើយ។ ភោតិ អម្មា, ភោតិ អន្នា, ភោតិ អម្ពា។ 62. Rasso vā. ៦២. តែងមានការធ្វើឲ្យខ្លី (រស្សៈ) ខ្លះ។ Ammādīnaṃ ge rasso hoti vā. Bhoti amma, bhoti ammā. នៃ អម្មាសព្ទជាដើម ក្នុង គវិភត្តិ តែងមានការធ្វើឲ្យខ្លី (រស្សៈ) ខ្លះ។ ភោតិ អម្ម, ភោតិ អម្មា។ 63. Gho ssaṃ, ssā, ssāyaṃ tiṃsu. ៦៣. ឃសញ្ញាសព្ទ តែងមានការធ្វើឲ្យខ្លី (រស្សៈ) ក្នុងវិភត្តិទាំងឡាយបីគឺ ស្សំ, ស្សា, ស្សាយំ។ Ssamādīsu gho rasso hoti. Tassaṃ, tassā, tassāya, taṃ, sabhatiṃ, esviti kiṃ? Tāya, sabhāya. ក្នុងវិភត្តិទាំងឡាយមានស្សំជាដើម ឃសញ្ញាសព្ទ តែងមានការធ្វើឲ្យខ្លី (រស្សៈ)។ តស្សំ, តស្សា, តស្សាយ, តំ, សភតិំ, ពាក្យថា 'ក្នុងវិភត្តិទាំងឡាយនេះ' ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? តាយ, សភាយ។ 64. Ekavacana yosva-ghonaṃ. ៦៤. ក្នុងឯកវចនវិភត្តិ និង យោវិភត្តិទាំងឡាយ នៃនាមសព្ទទាំងឡាយ វៀរលែងតែ ឃសញ្ញាសព្ទ និងសព្ទដែលមាន ឱការន្ត តែងមានការធ្វើឲ្យខ្លី (រស្សៈ)។ Ekavacane [Pg.87] yosu ca ghaokārantavajjitā naṃ nāmānaṃ rasso hoti tiliṅge. Itthiṃ, itthiyā, itthiyo, vadhuṃ vadhuyā, vadhuyo, daṇḍiṃ, daṇḍinā, daṇḍino, sayambhuṃ, sayambhunā, sayambhuvo, agho nanti kiṃ? Kaññāya, kaññāyo, oggahaṇamuttaratthaṃ. ក្នុងឯកវចនវិភត្តិ និង យោវិភត្តិទាំងឡាយ នៃនាមសព្ទទាំងឡាយ វៀរលែងតែ ឃសញ្ញាសព្ទ និងសព្ទដែលមាន ឱការន្ត តែងមានការធ្វើឲ្យខ្លី (រស្សៈ) ក្នុងលិង្គទាំងបី។ ឥត្ថិំ, ឥត្ថិយា, ឥត្ថិយោ, វធុំ, វធុយា, វធុយោ, ទណ្ឌិំ, ទណ្ឌិនា, ទណ្ឌិនោ, សយម្ភុំ, សយម្ភុនា, សយម្ភុវោ, ពាក្យថា 'វៀរលែងតែ ឃសញ្ញាសព្ទ' ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? កញ្ញាយ, កញ្ញាយោ, ការយក ឱការន្ត មកនិយាយ ដើម្បីប្រយោជន៍ក្នុងសូត្រខាងមុខ។ 65. Ge vā. ៦៥. ក្នុង គវិភត្តិ តែងមានការធ្វើឲ្យខ្លី (រស្សៈ) ខ្លះ។ Aghonaṃ ge vā rasso hoti tiliṅge, itthi, itthī, vadhu, vadhū, daṇḍi, daṇḍī, sayambhu, sayambhū. Aghonaṃtveva? Bhoti kaññā, bho go. នៃនាមសព្ទទាំងឡាយដែលមិនមែនជាឃសញ្ញាសព្ទ ក្នុង គវិភត្តិ តែងមានការធ្វើឲ្យខ្លី (រស្សៈ) ខ្លះ ក្នុងលិង្គទាំងបី, ឥត្ថិ, ឥត្ថី, វធុ, វធូ, ទណ្ឌិ, ទណ្ឌី, សយម្ភុ, សយម្ភូ។ ពាក្យថា 'នៃនាមសព្ទទាំងឡាយដែលមិនមែនជាឃសញ្ញាសព្ទ' នោះឯងឬ? ភោតិ កញ្ញា, ភោ គោ។ 66. Sismiṃ nānapuṃsakassa. ៦៦. ក្នុង សិវិភត្តិ នៃនាមសព្ទដែលមិនមែនជានបុំសកលិង្គ មិនមានការធ្វើឲ្យខ្លី (រស្សៈ) ឡើយ។ Napuṃsakavajjitassa nāmassa sismiṃ rasso na hoti. Itthī, daṇḍī, vadhū, sayambhū. Sisminti kiṃ? Itthiṃ, anapuṃsakassāti kiṃ? Daṇḍi kulaṃ. នៃនាមសព្ទដែលវៀរលែងតែនបុំសកលិង្គ ក្នុង សិវិភត្តិ មិនមានការធ្វើឲ្យខ្លី (រស្សៈ) ឡើយ។ ឥត្ថី, ទណ្ឌី, វធូ, សយម្ភូ។ ពាក្យថា 'ក្នុង សិវិភត្តិ' ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ឥត្ថិំ, ពាក្យថា 'ដែលមិនមែនជានបុំសកលិង្គ' ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ទណ្ឌិ កុលំ។ 67. Gossāgasihinaṃsu gāvagavā. ៦៧. ក្នុងវិភត្តិទាំងឡាយ វៀរលែងតែ គ, សិ, ហិ, ណំ នៃ គោសព្ទ តែងមានការអាទេសជា គាវ និង គវ។ Gasihinaṃvajjitāsu vibhattīsu gosaddassa gāvagavā honti. (Gāvaṃ, gavaṃ), gāvo, gavo, gāvena, gavena, gāvassa, gavassa, gāvasmā, gavasmā, gāve, gave. Agasihinaṃsūti kiṃ? Bho go, go tiṭṭhati, gohi, gonaṃ. ក្នុងវិភត្តិទាំងឡាយដែលវៀរលែងតែ គ, សិ, ហិ, ណំ នៃ គោសព្ទ តែងមានការអាទេសជា គាវ និង គវ។ (គាវំ, គវំ), គាវោ, គវោ, គាវេន, គវេន, គាវស្ស, គវស្ស, គាវាស្មា, គវាស្មា, គាវេ, គវេ។ ពាក្យថា 'វៀរលែងតែ គ, សិ, ហិ, ណំ' ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ភោ គោ, គោ តិដ្ឋតិ, គោហិ, គោនំ។ 68. Sumhi vā. ៦៨. ក្នុង សុវិភត្តិ តែងមានការអាទេសជា គាវ និង គវ ខ្លះ។ Gossa sumhi gāvagavā honti vā. Gāvesu, gavesu, gosu. នៃ គោសព្ទ ក្នុង សុវិភត្តិ តែងមានការអាទេសជា គាវ និង គវ ខ្លះ។ គាវេសុ, គវេសុ, គោសុ។ 69. Gavaṃ sena. ៦៩. នៃ គោសព្ទ ជាមួយ ស្សវិភត្តិ តែងមានការអាទេសជា គវំ ខ្លះ។ Gossa [Pg.88] se vā gavaṃ hoti saha sena. Gavaṃ, gāvassa, gavassa. នៃ គោសព្ទ ក្នុង ស្សវិភត្តិ តែងមានការអាទេសជា គវំ ខ្លះ ជាមួយនិង ស្សវិភត្តិ។ គវំ, គាវស្ស, គវស្ស។ 70. Gunnaṃ ca naṃnā. ៧០. នៃ គោសព្ទ ជាមួយ ណំវិភត្តិ តែងមានការអាទេសជា គុន្នំ និង គវំ ខ្លះ។ Naṃvacanena saha gossa gunnaṃ hoti gavaṃca vā. Gunnaṃ, gavaṃ, gonaṃ. នៃ គោសព្ទ ជាមួយនិង ណំវិភត្តិ តែងមានការអាទេសជា គុន្នំ និង គវំ ខ្លះ។ គុន្នំ, គវំ, គោនំ។ 71. Nāssā. ៧១. ក្រោយពី គោសព្ទ ណាវិភត្តិ តែងមានការអាទេសជា អា ខ្លះ។ Goto nāssa ā hoti vā. Gāvā, gavā, gāvena, gavena. ក្រោយពី គោសព្ទ ណាវិភត្តិ តែងមានការអាទេសជា អា ខ្លះ។ គាវា, គវា, គាវេន, គវេន។ 72. Gāvumhi. ៧២. ក្នុង អំវិភត្តិ នៃ គោសព្ទ តែងមានការអាទេសជា គាវុ ខ្លះ។ Aṃvacane gossa gāvha vā hoti. Vāvhaṃ, gāvaṃ, gavaṃ. Gossa goṇādeso na kato… saddantarattā. ក្នុង អំវិភត្តិ នៃ គោសព្ទ តែងមានការអាទេសជា គាវ្ហ ខ្លះ។ គាវ្ហំ, គាវំ, គវំ។ ការអាទេសជា គោណ នៃ គោសព្ទ មិនបានធ្វើ... ព្រោះជាសព្ទផ្សេងគ្នា។ 73. Yaṃ pīto. ៧៣. ក្រោយពីសព្ទដែលមាន បីសញ្ញា អំវិភត្តិ តែងមានការអាទេសជា យំ ខ្លះ។ Pasaññīto aṃvacanassa yaṃ vā hoti. Itthiyaṃ, itthiṃ. Pītoti kiṃ? Daṇḍiṃ, rattiṃ. ក្រោយពីសព្ទដែលមាន បីសញ្ញា អំវិភត្តិ តែងមានការអាទេសជា យំ ខ្លះ។ ឥត្ថិយំ, ឥត្ថិំ។ ពាក្យថា 'ក្រោយពីសព្ទដែលមាន បីសញ្ញា' ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ទណ្ឌិំ, រត្តិំ។ 74. Naṃ jhīto. ៧៤. ក្រោយពីសព្ទដែលមាន ឈីសញ្ញា អំវិភត្តិ តែងមានការអាទេសជា នំ ខ្លះ។ Jhasaññīto aṃvacanassa naṃ vā hoti. Daṇḍinaṃ, daṇḍiṃ. Kathaṃ ‘buddhaṃ ādiccabandhuna’nti? Yogavibhāvā. Jhāti kiṃ? Itthiṃ. Īti kiṃ? Aggiṃ. ក្រោយពីសព្ទដែលមាន ឈសញ្ញា អំវិភត្តិ តែងមានការអាទេសជា នំ ខ្លះ។ ទណ្ឌិនំ, ទណ្ឌិំ។ ចុះពាក្យថា 'buddhaṃ ādiccabandhunaṃ' នោះ សម្រេចដូចម្តេច? សម្រេចដោយការបំបែកសូត្រ (យោគវិភាគ)។ ពាក្យថា 'ឈ' ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ឥត្ថិំ។ ពាក្យថា 'អ៊ី' ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? អគ្គិំ។ 75. Yonaṃ none pume. ៧៥. ក្រោយពីសព្ទដែលមាន ឈីសញ្ញា យោវិភត្តិទាំងឡាយ តែងមានការអាទេសជា នោ និង នេ ខ្លះ តាមលំដាប់ ក្នុងបុល្លិង្គ។ Jhīto [Pg.89] yonaṃ none vā honti yathākkamaṃ pulliṅge. Daṇḍīno, daṇḍine, daṇḍī, jhīto tveva? Itthiyo, pumeti kiṃ? Daṇḍīni kulāni. ក្រោយពីសព្ទដែលមាន ឈីសញ្ញា យោវិភត្តិទាំងឡាយ តែងមានការអាទេសជា នោ និង នេ ខ្លះ តាមលំដាប់ ក្នុងបុល្លិង្គ។ ទណ្ឌិនោ, ទណ្ឌិនេ, ទណ្ឌី, ពាក្យថា 'ក្រោយពីសព្ទដែលមាន ឈីសញ្ញា' នោះឯងឬ? ឥត្ថិយោ, ពាក្យថា 'ក្នុងបុល្លិង្គ' ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ទណ្ឌីនិ កុលានិ។ 76. No. ៧៦. ក្រោយពីសព្ទដែលមាន ឈីសញ្ញា យោវិភត្តិទាំងឡាយ តែងមានការអាទេសជា នោ ខ្លះ ក្នុងបុល្លិង្គ។ Jhīto yonaṃ no vā hoti pulliṅge. Daṇḍino tiṭṭhanti, daṇḍino passa, daṇḍī vā. ក្រោយពីសព្ទដែលមាន ឈីសញ្ញា យោវិភត្តិទាំងឡាយ តែងមានការអាទេសជា នោ ខ្លះ ក្នុងបុល្លិង្គ។ ទណ្ឌិនោ តិដ្ឋន្តិ, ទណ្ឌិនោ បស្ស, ឬ ទណ្ឌី។ 77. Smino ni. ៧៧. ក្រោយពីសព្ទដែលមាន ឈីសញ្ញា ស្មិំវិភត្តិ តែងមានការអាទេសជា និ ខ្លះ។ Jhīto smiṃvacanassa ni hoti vā, daṇḍini, daṇḍismiṃ, jhīto tveva? Aggismiṃ. ក្រោយពីសព្ទដែលមាន ឈីសញ្ញា ស្មិំវិភត្តិ តែងមានការអាទេសជា និ ខ្លះ, ទណ្ឌិនិ, ទណ្ឌិស្មិំ, ពាក្យថា 'ក្រោយពីសព្ទដែលមាន ឈីសញ្ញា' នោះឯងឬ? អគ្គិស្មិំ។ 78. Ambvādīhi. ៧៨. ក្រោយពី អម្ពុសព្ទជាដើម ស្មិំវិភត្តិ តែងមានការអាទេសជា និ ខ្លះ។ Ambuādīhi sminoni hoti vā, phalaṃ patati ambuni, pupphaṃ yathā paṃsuni ātape kataṃ, vātveva? Ambumhi, paṃsumhi. ក្រោយពី អម្ពុសព្ទជាដើម ស្មិំវិភត្តិ តែងមានការអាទេសជា និ ខ្លះ, ផលំ បតតិ អម្ពុនិ, បុប្ផំ យថា បំសុនិ អាតបេ កតំ, ពាក្យថា 'ខ្លះ' នោះឯងឬ? អម្ពុម្ហិ, បំសុម្ហិ។ 79. Kammādito. ៧៩. ក្រោយពី កម្មសព្ទជាដើម ស្មិំវិភត្តិ តែងមានការអាទេសជា និ ខ្លះ។ Kammādito smino ni hoti vā. Kammani kamme. Kamma, camma, vesma, bhasma (asma), brahma, atta, ātuma, ghamma, muddha. Kammāditoti kiṃ? Buddhe. ក្រោយពី កម្មសព្ទជាដើម ស្មិំវិភត្តិ តែងមានការអាទេសជា និ ខ្លះ។ កម្មនិ, កម្មេ។ កម្ម, ចម្ម, វេស្ន, ភស្ន (អស្ន), ព្រហ្ម, អត្ត, អាតុម, ឃម្ម, មុទ្ធ។ ពាក្យថា 'ក្រោយពី កម្មសព្ទជាដើម' ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ពុទ្ធេ។ 80. Nāsseno. ៨០. ក្រោយពី កម្មសព្ទជាដើម ណាវិភត្តិ តែងមានការអាទេសជា ឯន ខ្លះ។ Kammādito nāvacanassa eno vā hoti. Kammena, kammanā, cammena, cammanā, kammāditotveva? Buddhena. ក្រោយពី កម្មសព្ទជាដើម ណាវិភត្តិ តែងមានការអាទេសជា ឯន ខ្លះ។ កម្មេន, កម្មនា, ចម្មេន, ចម្មនា, ពាក្យថា 'ក្រោយពី កម្មសព្ទជាដើម' នោះឯងឬ? ពុទ្ធេន។ 81. Jhalā sassa no. ៨១. ក្រោយពី ឈ និង ល សញ្ញាសព្ទ ស្សវិភត្តិ តែងមានការអាទេសជា នោ ខ្លះ។ Jhalato [Pg.90] sassa no vā hoti. Aggino aggissa, daṇḍino daṇḍissa, bhikkhuno bhikkhussa, sayambhuno sayambhussa, ក្រោយពី ឈ និង ល សញ្ញាសព្ទ ស្សវិភត្តិ តែងមានការអាទេសជា នោ ខ្លះ។ អគ្គិនោ អគ្គិស្ស, ទណ្ឌិនោ ទណ្ឌិស្ស, ភិក្ខុនោ ភិក្ខុស្ស, សយម្ភុនោ សយម្ភុស្ស។ Kathaṃ ‘yo ca sisso mahāmune’ ti? (3) ‘‘Ito kvaci sassa ṭānubandho’’ti brahmādīsu pāṭhā sassa e ṭānubandho. ចុះពាក្យថា 'yo ca sisso mahāmune' នោះ សម្រេចដូចម្តេច? (៣) ដោយសូត្រថា 'Ito kvaci sassa ṭānubandho' ព្រោះការសូត្រក្នុងព្រហ្មសព្ទជាដើម ស្សវិភត្តិ តែងមានការអាទេសជា ឯ ដែលមាន ឋ ជាអនុពន្ធ។ 82. Nā smāssa. ៨២. ក្រោយពី ឈ និង ល សញ្ញាសព្ទ ស្មាវិភត្តិ តែងមានការអាទេសជា នា ខ្លះ។ Jhalato smāssa nā hoti vā. Agginā aggismā, daṇḍinā daṇḍismā, bhikkhunā bhikkhusmā, sayambhunā sayambhusmā. ក្រោយពី ឈ និង ល សញ្ញាសព្ទ ស្មាវិភត្តិ តែងមានការអាទេសជា នា ខ្លះ។ អគ្គិនា អគ្គិស្មា, ទណ្ឌិនា ទណ្ឌិស្មា, ភិក្ខុនា ភិក្ខុស្មា, សយម្ភុនា សយម្ភុស្មា។ 83. Lā yo naṃ vo pume. ៨៣. ក្នុងបុល្លិង្គ យោវិភត្តិ (ដែលនៅខាងក្រោយអំពីនាមមានលសញ្ញា) អាទេសជា វោ។ Lato yonaṃ vo hoti vā pulliṅge. Bhikkhavo bhikkhū, sayambhuvo sayambhūpumeti kiṃ? Āyūni. ក្នុងបុល្លិង្គ យោវិភត្តិទាំងឡាយ ខាងក្រោយអំពីលសញ្ញា តែងជា វោ ខ្លះ។ (ឧទាហរណ៍) ភិក្ខវោ, ភិក្ខូ, សយម្ភុវោ, សយម្ភូ។ ពាក្យថា "ក្នុងបុល្លិង្គ" ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ) អាយូនិ។ 84. Jantvādito no ca. ៨៤. ក្នុងបុល្លិង្គ យោវិភត្តិ ខាងក្រោយអំពីជន្តុសព្ទជាដើម អាទេសជា នោ ផង ជា វោ ផង ខ្លះ។ Jantvādito yonaṃ no hoti vo ca vā pulliṅge. Jantuno, jantavo jantuyo, gotrabhuno, gotrabhuvo gotrabhū. Sahabhuno, sahabhuvo sahabhū. ក្នុងបុល្លិង្គ យោវិភត្តិទាំងឡាយ ខាងក្រោយអំពីជន្តុសព្ទជាដើម តែងជា នោ ផង ជា វោ ផង ខ្លះ។ (ឧទាហរណ៍) ជន្តុនោ, ជន្តវោ, ជន្តុយោ; គោត្រភុនោ, គោត្រភុវោ, គោត្រភូ; សហភុនោ, សហភុវោ, សហភូ។ 85. Kūto. ៨៥. ខាងក្រោយអំពីនាមសម្រេចដោយកូបច្ច័យ (យោវិភត្តិ អាទេសជា នោ ខ្លះ ក្នុងបុល្លិង្គ)។ Kūpaccayantato yonaṃ no vā hoti pulliṅge, viduno vidū, viññuno viññū, sabbaññuno sabbaññū. ក្នុងបុល្លិង្គ យោវិភត្តិទាំងឡាយ ខាងក្រោយអំពីនាមមានកូបច្ច័យជាទីបំផុត តែងជា នោ ខ្លះ។ (ឧទាហរណ៍) វិទុនោ, វិទូ; វិញ្ញុនោ, វិញ្ញូ; សព្វញ្ញុនោ, សព្វញ្ញូ។ 86. Dhalāpo-musmā. ៨៦. ការលុប (យោវិភត្តិ) ខាងក្រោយអំពីអមុសព្ទ។ Amusaddato yonaṃ lopova hoti pulliṅge, amū, pumetveva? Amuyo amūni. Vopavādoyaṃ. ក្នុងបុល្លិង្គ យោវិភត្តិទាំងឡាយ ខាងក្រោយអំពីអមុសព្ទ តែងតែត្រូវលុបតែម្យ៉ាង។ (ឧទាហរណ៍) អមូ។ ពាក្យថា "ក្នុងបុល្លិង្គប៉ុណ្ណោះ" ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះ) អមុយោ, អមូនិ។ នេះជាការបដិសេធនូវការអាទេសជា វោ។ 87. Na no sassa. ៨៧. សវិភត្តិ (ខាងក្រោយអំពីអមុសព្ទ) មិនអាទេសជា នោ ឡើយ។ Amusmā [Pg.91] sassa no na hoti, amussa, noti kiṃ? Amuyā. សវិភត្តិ ខាងក្រោយអំពីអមុសព្ទ មិនអាទេសជា នោ ឡើយ។ (ឧទាហរណ៍) អមុស្ស។ ពាក្យថា "មិនអាទេសជា នោ" ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ) អមុយា។ 88. Yolopanisu dīgho. ៨៨. កាលបើលុបយោវិភត្តិ និងក្នុងព្រោះ និ និង សុ វិភត្តិទាំងឡាយ តែងមានទីឃៈ។ Yonaṃ lope nisu ca dīgho hoti, aṭṭhī aṭṭhīni, yolopanisūti kiṃ? Rattiyo. កាលបើលុបយោវិភត្តិទាំងឡាយ និងក្នុងព្រោះ និ និង សុ វិភត្តិទាំងឡាយ តែងមានទីឃៈ។ (ឧទាហរណ៍) អដ្ឋី, អដ្ឋីនិ។ ពាក្យថា "កាលបើលុបយោវិភត្តិ និងក្នុងព្រោះ និ និង សុ វិភត្តិទាំងឡាយ" ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ) រត្តិយោ។ 89. Sunaṃhisu. ៨៩. ក្នុងព្រោះ សុ, ណំ, ហិ វិភត្តិទាំងឡាយ (តែងមានទីឃៈ)។ Esu nāmassa dīgho hoti. Aggīsu, aggīnaṃ, aggīhi. ក្នុងព្រោះវិភត្តិទាំងឡាយនេះ ស្រៈចុងនៃនាម តែងមានទីឃៈ។ (ឧទាហរណ៍) អគ្គីសុ, អគ្គីនំ, អគ្គីហិ។ 90. Pañcādīnaṃ cuddasannama. ៩០. (ការអាទេសជា) អៈ តែងមានដល់នាមទាំង ១៤ មានបញ្ចសព្ទជាដើម ក្នុងព្រោះ សុ, ណំ, ហិ វិភត្តិទាំងឡាយ។ Pañcādīnaṃ cuddasannaṃ sunaṃhisva hoti. Pañcasu, pañcannaṃ, pañcahi, chasu, channaṃ, chahi, evaṃ yāva aṭṭharasā. (ការអាទេសជា) អៈ តែងមានដល់នាមទាំង ១៤ មានបញ្ចសព្ទជាដើម ក្នុងព្រោះ សុ, ណំ, ហិ វិភត្តិទាំងឡាយ។ (ឧទាហរណ៍) បញ្ចសុ, បញ្ចន្នំ, បញ្ចហិ, ឆសុ, ឆន្នំ, ឆហិ, យ៉ាងនេះរហូតដល់ អដ្ឋារស។ 91. Yvādo ntussa. ៩១. ក្នុងព្រោះវិភត្តិទាំងឡាយមានយោវិភត្តិជាដើម ន្តុបច្ច័យ អាទេសជា អៈ។ Yvādīsu ntussa a hoti. Guṇavantā, guṇavantaṃ, guṇavante, guṇavantena iccādi, yvā-doti kiṃ? Guṇavā tiṭṭhati. ក្នុងព្រោះវិភត្តិទាំងឡាយមានយោវិភត្តិជាដើម ន្តុបច្ច័យ តែងអាទេសជា អៈ។ (ឧទាហរណ៍) គុណវន្តា, គុណវន្តំ, គុណវន្តេ, គុណវន្តេន ជាដើម។ ពាក្យថា "ក្នុងព្រោះវិភត្តិទាំងឡាយមានយោវិភត្តិជាដើម" ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ) គុណវា តិដ្ឋតិ។ 92. Ntassa ca ṭa vaṃse. ៩២. ន្តុបច្ច័យ អាទេសជា ត ខ្លះ ក្នុងព្រោះ អំ និង សេ វិភត្តិទាំងឡាយ។ Aṃsesu ntappaccayassa ṭa hoti vā ntussa ca. Yaṃ yaṃ hi rāja bhajati santaṃvāyadi vā asaṃ, kiccā-nakubbassa kareyya kiccaṃ, himavaṃva pabbataṃ, sujātimantopi ajātimassa. Yogavibhāgenāññatrāpi. Cakkhumā andhitā honti, vaggumudātīriyā pana bhikkhū vaṇṇavā honti. ក្នុងព្រោះ អំ និង សេ វិភត្តិទាំងឡាយ ន្តុបច្ច័យ តែងអាទេសជា ត ខ្លះ។ (ឧទាហរណ៍) យំ យំ ហិ រាជ ភជតិ សន្តំវាយទិ វា អសំ, កិច្ចានកុព្វស្ស ករេយ្យ កិច្ចំ, ហិមវំវ បព្វតំ, សុជាតិមន្តោបិ អជាតិមស្ស។ ដោយការបំបែកសូត្រ (យោគវិភាគ) តែងមានក្នុងទីដទៃទៀតផង។ (ឧទាហរណ៍) ចក្ខុមា អន្ធិតា ហោន្តិ, វគ្គមុទាតីរិយា បន ភិក្ខូ វណ្ណវា ហោន្តិ។ 93. Yosu jhissa pume. ៩៣. ក្នុងបុល្លិង្គ ស្រៈ អិ របស់នាមជាឈសញ្ញា ក្នុងព្រោះយោវិភត្តិទាំងឡាយ អាទេសជា អៈ ខ្លះ។ Jhasaññassa [Pg.92] issa yosu vā ṭa hoti pulliṅge. Aggayo aggī, jhaggahaṇaṃ kiṃ? Ikārantasamudāyassa ṭa mā siyābhi, rattiyo, iggahaṇaṃ kiṃ? Daṇḍino, pumeti kiṃ? Aṭṭhīni. ក្នុងបុល្លិង្គ ស្រៈ អិ របស់នាមជាឈសញ្ញា ក្នុងព្រោះយោវិភត្តិទាំងឡាយ តែងអាទេសជា អៈ ខ្លះ។ (ឧទាហរណ៍) អគ្គយោ, អគ្គី។ ការពោលថា "ឈ" ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីកុំឲ្យមានការអាទេសជា អៈ ដល់ក្រុមនាមដែលមានឥការន្ត (ដូចជា) រត្តិយោ។ ការពោលថា "អិ" ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ) ទណ្ឌិនោ។ ពាក្យថា "ក្នុងបុល្លិង្គ" ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ) អដ្ឋីនិ។ 94. Vevosu lussa. ៩៤. ស្រៈ អុ របស់នាមជាលសញ្ញា ក្នុងព្រោះ វេ និង វោ វិភត្តិទាំងឡាយ អាទេសជា អៈ។ Lasaññassa ussa vevosu ṭa hoti. Bhikkhave, bhikkhavo, vevosūti kiṃ? Jantuyo, uggahaṇaṃ kiṃ? Sayambhuvo. ស្រៈ អុ របស់នាមជាលសញ្ញា ក្នុងព្រោះ វេ និង វោ វិភត្តិទាំងឡាយ តែងអាទេសជា អៈ។ (ឧទាហរណ៍) ភិក្ខវេ, ភិក្ខវោ។ ពាក្យថា "ក្នុងព្រោះ វេ និង វោ" ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ) ជន្តុយោ។ ការពោលថា "អុ" ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ) សយម្ភុវោ។ 95. Yomhi vā kvaci. ៩៥. ក្នុងព្រោះយោវិភត្តិ ស្រៈ អុ របស់នាមជាលសញ្ញា អាទេសជា អៈ ខ្លះ ក្នុងទីខ្លះ។ Yomhi kvaci lasaññassa ussa vā ṭa hoti. Hetayo, nandanti taṃ kurayo dassanena, ajjeva taṃ kurayo pāpayatu. Vāti kiṃ? Hetuyo. ក្នុងព្រោះយោវិភត្តិ ស្រៈ អុ របស់នាមជាលសញ្ញា តែងអាទេសជា អៈ ខ្លះ ក្នុងទីខ្លះ។ (ឧទាហរណ៍) ហេតយោ, នន្ទន្តិ តំ កុរយោ ទស្សនេន, អជ្ជេវ តំ កុរយោ បាបយតុ។ ពាក្យថា "ខ្លះ" ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ) ហេតុយោ។ 96. Pumālapane vevo. ៩៦. ក្នុងបុល្លិង្គ ព្រោះអាលបនវិភត្តិ (យោវិភត្តិ ខាងក្រោយអំពីលសញ្ញា អាទេសជា) វេ និង វោ ខ្លះ។ Lasaññato uto yossālapane vevo honti vā pulliṅge. Bhikkhave, bhikkhavo bhikkhū, pumeti kiṃ āyūni, ālapaneti kiṃ? Jantuyo tiṭṭhanti, lutotveva? Dhenuyo, sayambhuvo. ក្នុងបុល្លិង្គ យោវិភត្តិ ខាងក្រោយអំពីស្រៈ អុ របស់នាមជាលសញ្ញា ក្នុងព្រោះអាលបនវិភត្តិ តែងអាទេសជា វេ និង វោ ខ្លះ។ (ឧទាហរណ៍) ភិក្ខវេ, ភិក្ខវោ, ភិក្ខូ។ ពាក្យថា "ក្នុងបុល្លិង្គ" ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ) អាយូនិ។ ពាក្យថា "ក្នុងព្រោះអាលបនវិភត្តិ" ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ) ជន្តុយោ តិដ្ឋន្តិ។ ពាក្យថា "ខាងក្រោយអំពីស្រៈ អុ" ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ) ធេនុយោ, សយម្ភុវោ។ 97. Smāhismiṃ naṃ mhābhimhi. ៩៧. ខាងក្រោយអំពីនាម ស្មា, ហិ, ស្មិង វិភត្តិទាំងឡាយ អាទេសជា ម្ហា, ភិ, ម្ហិ តាមលំដាប់ ខ្លះ។ Nāmasmā paresaṃ smāhisminnaṃ mhā bhimhi vā honti yathākkamaṃ. Buddhamhā buddhasmā, buddhebhi buddhehi, buddhamhi buddhasmiṃ, bahulādhikārāapavādavisayepi, dasasahassimhi dhātuyā. ស្មា, ហិ, ស្មិង វិភត្តិទាំងឡាយ ដែលនៅខាងក្រោយអំពីនាម តែងអាទេសជា ម្ហា, ភិ, ម្ហិ តាមលំដាប់ ខ្លះ។ (ឧទាហរណ៍) ពុទ្ធម្ហា, ពុទ្ធស្មា; ពុទ្ធេភិ, ពុទ្ធេហិ; ពុទ្ធម្ហិ, ពុទ្ធស្មិំ។ ព្រោះអធិការនៃពាក្យថា "ពហុលំ" ទោះបីក្នុងវិស័យដែលត្រូវឃាត់ ក៏តែងមានខ្លះដែរ ដូចជា ទសសហស្សិម្ហិ ធាតុយា។ 98. Suhisvasse. ៩៨. ស្រៈ អៈ របស់នាម (អការន្ត) ក្នុងព្រោះ សុ និង ហិ វិភត្តិទាំងឡាយ អាទេសជា អេ។ Akārantassa [Pg.93] suhisve hoti. Buddhesu buddhehi. ស្រៈ អៈ របស់នាមជាអការន្ត ក្នុងព្រោះ សុ និង ហិ វិភត្តិទាំងឡាយ តែងអាទេសជា អេ។ (ឧទាហរណ៍) ពុទ្ធេសុ, ពុទ្ធេហិ។ 99. Sabbādīnaṃ naṃmhīca. ៩៩. ស្រៈ អៈ របស់សព្វនាមមានសព្វសព្ទជាដើម ក្នុងព្រោះណំវិភត្តិផង (និងក្នុងព្រោះ សុ, ហិ វិភត្តិទាំងឡាយផង អាទេសជា អេ)។ Akārantānaṃ sabbādīnaṃ e hoti naṃmhi suhisu ca. Sabbesaṃ, sabbesu, sabbehi, sabbādīnanti kiṃ? Buddhānaṃ, assetveva? Amūsaṃ. Sabba katara katama ubhaya itara añña aññatara aññatama (4) ‘‘pubbaparā-varadakkhiṇuttarā-dharāni vavatthāyamasaññāyaṃ’’ (pā,1,1,34) ya tya ta eta ima amu kiṃ eka tumha amha. ស្រៈ អៈ របស់សព្វនាមមានសព្វសព្ទជាដើម តែងអាទេសជា អេ ក្នុងព្រោះណំវិភត្តិផង ក្នុងព្រោះ សុ និង ហិ វិភត្តិទាំងឡាយផង។ (ឧទابطរណ៍) សព្វេសំ, សព្វេសុ, សព្វេហិ។ ពាក្យថា "របស់សព្វនាមមានសព្វសព្ទជាដើម" ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ) ពុទ្ធានំ។ ពាក្យថា "ស្រៈ អៈ ប៉ុណ្ណោះ" ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ) អមូសំ។ សព្វនាមទាំងនោះគឺ សព្វ, កតរ, កតម, ឧភយ, ឥតរ, អញ្ញ, អញ្ញតរ, អញ្ញតម, (៤) "បុព្វ, បរ, អវរ, ទក្ខិណ, ឧត្តរ, អធរ" (ក្នុងអត្ថកំណត់ទីកន្លែង មិនមែនជាឈ្មោះផ្ទាល់), យ, ត្យ, ត, ឯត, ឥម, អមុ, កិំ, ឯក, តុម្ហ, អម្ហ។ 100. Saṃsānaṃ. ១០០. ខាងក្រោយអំពីសព្វនាមមានសព្វសព្ទជាដើម ណំវិភត្តិ អាទេសជា សំ និង សានំ។ Sabbādito naṃvacanassa saṃsānaṃ honti. Sabbesaṃ, sabbesānaṃ. ខាងក្រោយអំពីសព្វនាមមានសព្វសព្ទជាដើម ណំវិភត្តិ តែងអាទេសជា សំ និង សានំ។ (ឧទាហរណ៍) សព្វេសំ, សព្វេសានំ។ 101. Ghapā sassa ssā vā. ១០១. ខាងក្រោយអំពីនាមជាឃសញ្ញានិងបសញ្ញា សវិភត្តិ អាទេសជា ស្សា ខ្លះ។ Sabbādīnaṃ ghapato sassa ssā vā hoti, sabbassā sabbāya, paggahaṇamuttaratthaṃ. សវិភត្តិ ខាងក្រោយអំពីនាមជាឃសញ្ញានិងបសញ្ញារបស់សព្វនាមមានសព្វសព្ទជាដើម តែងអាទេសជា ស្សា ខ្លះ។ (ឧទាហរណ៍) សព្វស្សា, សព្វាយ។ ការកាន់យក (ឃនិងបសញ្ញា) នេះ ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់សូត្រខាងមុខ។ 102. Smino ssaṃ. ១០២. (ខាងក្រោយអំពីនាមជាឃសញ្ញានិងបសញ្ញារបស់សព្វនាមមានសព្វសព្ទជាដើម) ស្មិងវិភត្តិ អាទេសជា ស្សំ ខ្លះ។ Sabbādīnaṃ ghapato smino ssaṃ vā hoti, sabbassaṃ sabbāya, amussaṃ amuyā. ស្មិងវិភត្តិ ខាងក្រោយអំពីនាមជាឃសញ្ញានិងបសញ្ញារបស់សព្វនាមមានសព្វសព្ទជាដើម តែងអាទេសជា ស្សំ ខ្លះ។ (ឧទាហរណ៍) សព្វស្សំ, សព្វាយ; អមុស្សំ, អមុយា។ 103. Yaṃ. ១០៣. (ខាងក្រោយអំពីនាមជាឃសញ្ញានិងបសញ្ញា) ស្មិងវិភត្តិ អាទេសជា យំ ខ្លះ។ Ghapato smino yaṃ vā hoti, kaññāyaṃ kaññāya, rattiyaṃ rattiyā, vadhuyaṃ vadhuyā, sabbāyaṃ sabbāya, amuyaṃ amuyā. ស្មិងវិភត្តិ ខាងក្រោយអំពីនាមជាឃសញ្ញានិងបសញ្ញា តែងអាទេសជា យំ ខ្លះ។ (ឧទាហរណ៍) កញ្ញាយំ, កញ្ញាយ; រត្តិយំ, រត្តិយា; វធុយំ, វធុយា; សព្វាយំ, សព្វាយ; អមុយំ, អមុយា។ 104. Tiṃ sabhāparisāya. ១០៤. ខាងក្រោយអំពីសភាសព្ទនិងបរិសាសព្ទ ស្មិងវិភត្តិ អាទេសជា តឹ ខ្លះ។ Sabhāparisāhi [Pg.94] smino tiṃ vā hoti, sabhatiṃ sabhāya, parisatiṃ parisāya. ស្មិងវិភត្តិ ខាងក្រោយអំពីសភាសព្ទនិងបរិសាសព្ទ តែងអាទេសជា តឹ ខ្លះ។ (ឧទាហរណ៍) សភតឹ, សភាយ; បរិសតឹ, បរិសាយ។ 105. Padādīhi si. ១០៥. ខាងក្រោយអំពីបទសព្ទជាដើម ស្មិងវិភត្តិ អាទេសជា សិ ខ្លះ។ Ehi smino si hoti vā, padasi padasmiṃ, bilasi bilasmiṃ. ស្មិងវិភត្តិ ខាងក្រោយអំពីនាមទាំងនោះ (មានបទសព្ទជាដើម) តែងអាទេសជា សិ ខ្លះ។ (ឧទាហរណ៍) បទសិ, បទស្មិំ; ពលសិ, ពលស្មិំ។ 106. Nāssa sā. ១០៦. ខាងក្រោយអំពីបទសព្ទជាដើម ណាវិភត្តិ អាទេសជា សា ខ្លះ។ Padādīhi nāssa sā hoti vā, padasā padena, bilasā bilena. ណាវិភត្តិ ខាងក្រោយអំពីបទសព្ទជាដើម តែងអាទេសជា សា ខ្លះ។ (ឧទាហរណ៍) បទសា, បទេន; ពលសា, ពលេន។ 107. Kodhādīhi. ១០៧. ខាងក្រោយអំពីកោធសព្ទជាដើម (ណាវិភត្តិ អាទេសជា សា ខ្លះ)។ Ehi nāssa sā hoti vā, kodhasā kodhena, atthasā atthena. ណាវិភត្តិ ខាងក្រោយអំពីនាមទាំងនោះ (មានកោធសព្ទជាដើម) តែងអាទេសជា សា ខ្លះ។ (ឧទាហរណ៍) កោធសា, កោធេន; អត្ថសា, អត្ថេន។ 108. Atena. ១០៨. ខាងក្រោយអំពីអការន្តនាម ណាវិភត្តិ អាទេសជា េន។ Akārantato parassa nāvacanassa enādeso hoti, buddhena, atoti kiṃ? Agginā. ណាវិភត្តិ ដែលនៅខាងក្រោយអំពីអការន្តនាម តែងអាទេសជា េន។ (ឧទាហរណ៍) ពុទ្ធេន។ ពាក្យថា "អំពីអការន្តនាម" ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ) អគ្គិនា។ 109. Sisso. ១០៩. ខាងក្រោយអំពីអការន្តនាម សិវិភត្តិ អាទេសជា ឱ។ Akārantato nāmasmā sissa o hoti, buddho, atotveva? Aggi. សិវិភត្តិ ដែលនៅខាងក្រោយអំពីអការន្តនាម តែងអាទេសជា ឱ។ (ឧទាហរណ៍) ពុទ្ធោ។ ពាក្យថា "អំពីអការន្តនាមប៉ុណ្ណោះ" ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ) អគ្គិ។ 110. Kvace vā. ១១០. ខាងក្រោយអំពីអការន្តនាម សិវិភត្តិ អាទេសជា អេ ខ្លះ ក្នុងទីខ្លះ។ Akārantato nāmasmā sissa e hoti vā kvaci, vanappagumbe yathā phussitagge. Apavādavisayepi bahulaṃvīdhānā-sukhe dukkhe[Pg.95]. Vāti kiṃ? Vanappagumbo kvacīti kiṃ? Pakkhe sabbattha mā hotu. សិវិភត្តិ ដែលនៅខាងក្រោយអំពីអការន្តនាម តែងអាទេសជា អេ ខ្លះ ក្នុងទីខ្លះ។ (ឧទាហរណ៍) វនប្បគុម្ពេ យថា ផុស្សិតគ្គេ។ ទោះបីក្នុងវិស័យដែលត្រូវឃាត់ ក៏តែងមានព្រោះការចាត់ចែងដោយពហុលវចនៈ ដូចជា សុខេ ទុក្ខេ។ ពាក្យថា "ខ្លះ" ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ) វនប្បគុម្ពោ។ ពាក្យថា "ក្នុងទីខ្លះ" ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីកុំឲ្យមានការអាទេសជា អេ ក្នុងទីទាំងពួងដោយចំណែកផ្សេងទៀត។ 111. Aṃ napuṃsake. ១១១. ក្នុងណបុំសកលិង្គ ខាងក្រោយអំពីអការន្តនាម សិវិភត្តិ អាទេសជា អំ។ Akārantato nāmasmā sissa aṃ hoti napuṃsakaliṅge. Rūpaṃ. ក្នុងណបុំសកលិង្គ សិវិភត្តិ ដែលនៅខាងក្រោយអំពីអការន្តនាម តែងអាទេសជា អំ។ (ឧទាហរណ៍) រូបំ។ 112. Yonaṃ ni. ១១២. ក្នុងណបុំសកលិង្គ ខាងក្រោយអំពីអការន្តនាម យោវិភត្តិទាំងឡាយ អាទេសជា និ។ Akārantato nāmasmā yonaṃ ni hoti napuṃsake. Sabbāni rūpāni, niccavidhāne phalaṃ ekaccādisabbādīnaṃ paṭhamāyaṃ. ក្នុងណបុំសកលិង្គ យោវិភត្តិទាំងឡាយ ដែលនៅខាងក្រោយអំពីអការន្តនាម តែងអាទេសជា និ។ (ឧទាហរណ៍) សព្វានិ រូបានិ។ ផលនៃការចាត់ចែងដ៏ទៀងទាត់នេះ តែងមានក្នុងបឋមាវិភត្តិរបស់សព្វនាមមានឯកច្ចសព្ទជាដើម។ 113. Jhalā vā. ១១៣. ពីឈសញ្ញា និងលសញ្ញា ខ្លះ។ Jhalato yonaṃ ni hoti vā napuṃsake, aṭṭhīni aṭṭhī, āyūni āyū. ក្នុងណបុំសកលិង្គ យោវិភត្តិទាំងឡាយដែលនៅខាងចុងពីឈសញ្ញា និងលសញ្ញា តែងទៅជា និ ខ្លះ, ដូចជា អដ្ឋីនិ អដ្ឋី, អាយូនិ អាយូ។ 114. Lopo. ១១៤. ការលុប។ Jhalato yonaṃ lopo hoti, aṭṭhī, āyū, aggī, bhikkhū, jhalātveva? Aggayo. Pageva kasmā na hoti? Antaraṅgattā akārassa. ការលុបនៃយោវិភត្តិទាំងឡាយ ដែលនៅខាងចុងពីឈសញ្ញា និងលសញ្ញា តែងមាន, ដូចជា អដ្ឋី, អាយូ, អគ្គី, ភិក្ខូ។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា 'ខាងចុងពីឈសញ្ញា និងលសញ្ញាប៉ុណ្ណោះ'? (ដើម្បីកុំឱ្យលុបក្នុងរូបថា) អគ្គយោ។ ចុះហេតុអ្វីបានជាមិនមាន (ការលុប) មុននោះទៅទៀត? ព្រោះភាពជាអន្តរង្គៈនៃអការៈ។ 115. Jantuhetvīghapehi vā. ១១៥. ខាងចុងពីជន្តុសព្ទ ហេតុសព្ទ ឦការន្តសព្ទ ឃសញ្ញាសព្ទ និងបសញ្ញាសព្ទ ខ្លះ។ Jantuhetūhi īkārantehi ghapa saññehi ca paresaṃ yonaṃ vā lopo hoti, jantū jantuyo, hetū hetuyo, daṇḍī daṇḍiyo, kaññā kaññāyo, rattī rattiyo, itthī itthiyo, dhenū dhenuyo, vadhū vadhuyo. ការលុបនៃយោវិភត្តិទាំងឡាយ ដែលនៅខាងចុងពីជន្តុសព្ទ ហេតុសព្ទ ឦការន្តសព្ទ ឃសញ្ញាសព្ទ និងបសញ្ញាសព្ទ តែងមានខ្លះ, ដូចជា ជន្តូ ជន្តុយោ, ហេតូ ហេតុយោ, ទណ្ឌី ទណ្ឌិយោ, កញ្ញា កញ្ញាយោ, រត្តិ រត្តិយោ, ឥត្ថី ឥត្ថិយោ, ធេនូ ធេនុយោ, វធូ វធុយោ។ 116. Ye passivaṇṇassa. ១១៦. លុបឥវណ្ណៈរបស់បសញ្ញា ក្នុងព្រោះយការៈ ខ្លះ។ Pasaññassa [Pg.96] ivaṇṇassa lopo hoti vā yakāre, ratyo ratyā, ratyaṃ, pokkharañño, pokkharaññā, pokkharaññaṃ, vā tveva? Rattiyo, passāti kiṃ? Daṇḍiyo, ivaṇṇassāti kiṃ? Dhenuyo vadhuyo. Kathaṃ ‘anuññāto ahaṃ matyā’ti? ‘Ye passā’ti yogavibhāgā. ការលុបនៃឥវណ្ណៈរបស់បសញ្ញា តែងមានខ្លះ ក្នុងព្រោះយការៈ, ដូចជា រត្យោ រត្យា, រត្យំ, បោក្ខរញ្ញោ, បោក្ខរញ្ញា, បោក្ខរញ្ញំ។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា 'ខ្លះ'? (ដើម្បីសម្រេចរូបថា) រត្តិយោ។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា 'របស់បសញ្ញា'? (ដើម្បីសម្រេចរូបថា) ទណ្ឌិយោ។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា 'របស់ឥវណ្ណៈ'? (ដើម្បីសម្រេចរូបថា) ធេនុយោ វធុយោ។ ចុះពាក្យថា 'អនុញ្ញាតោ អហំ មត្យា' សម្រេចដូចម្តេច? សម្រេចដោយការបំបែកសូត្រ (យោគវិភាគ) ថា 'យេ បស្សា'។ 117. Gasīnaṃ. ១១៧. លុបគសញ្ញា និងសិវិភត្តិទាំងឡាយ។ Nāmasmā gasīnaṃ lopo hoti vijjhantarābhāve, bho purisa, ayaṃ, daṇḍī. ការលុបនៃគសញ្ញា និងសិវិភត្តិទាំងឡាយ ដែលនៅខាងចុងពីនាមសព្ទ តែងមាន ក្នុងកាលដែលមិនមានអន្តរាយ (ការរារាំង) ក្នុងចន្លោះ, ដូចជា ភោ បុរិស, អយំ, ទណ្ឌី។ 118. Asaṅkhyehi sabbāsaṃ. ១១៨. ខាងចុងពីអសង្ខ្យសព្ទទាំងឡាយ លុបវិភត្តិទាំងពួង។ Avijjamānasaṅkhyehi parāsaṃ sabbāsaṃ vibhattīnaṃ lopo hoti, ca vā eva evaṃ, etasmāyeva liṅgā asaṅkhyehi syādyuppatti anumīyate. ការលុបនៃវិភត្តិទាំងពួង ដែលនៅខាងចុងពីសព្ទទាំងឡាយដែលមិនមានសង្ខ្យា (ចំនួន) តែងមាន, ដូចជា ច, វា, ឯវ, ឯវំ។ ព្រោះតែលិង្គនេះឯង ទើបគេអនុមានដឹងនូវការកើតឡើងនៃសិវិភត្តិជាដើម ពីអសង្ខ្យសព្ទទាំងឡាយ។ 119. Ekatthatāyaṃ. ១១៩. ក្នុងភាពជាឯកត្ថៈ (មានសេចក្តីតែមួយ)។ Ekatthībhāve sabbāsaṃ vibhattīnaṃ lopo hoti bahulaṃ, puttīyati, rājapuriso, vāsiṭṭho, kvaci na hoti bahulaṃ vidhānā-parantapo, bhagandaro, parassapadaṃ, attanopadaṃ, gavampati, devānaṃpiyatisso, antevāsī, janesuto mamattaṃ māmako. ក្នុងភាពជាឯកត្ថីភាវៈ ការលុបនៃវិភត្តិទាំងពួង តែងមានច្រើន (ពហុលំ), ដូចជា បុត្តីយតិ, រាជបុរិសោ, វាសិដ្ឋោ។ ក្នុងកន្លែងខ្លះ មិនមានការលុបឡើយ ព្រោះការចាត់ចែងដោយពាក្យថា ពហុលំ, ដូចជា បរន្តបោ, ភគន្ទរោ, បរស្សបទំ, អត្តនោបទំ, គវម្បតិ, ទេវានម្បិយតិស្សោ, អន្តេវាសី, ជនេសុតោ, មមត្តំ, មាមកោ។ 120. Pubbasmāmādito. ១២០. ខាងចុងពីបុព្វបទដែលមាន អំវិភត្តិ ជាដើម។ Amādekatthā pubbaṃ yadekatthaṃ tato parāsaṃ sabbāsaṃ vibhattīnaṃ lopo hoti. Adhitthi. Idha na hoti bahulaṃ ការលុបនៃវិភត្តិទាំងពួង ដែលនៅខាងចុងពីបុព្វបទដែលមានសេចក្តីតែមួយ ជាមួយនឹងអំវិភត្តិជាដើម តែងមាន, ដូចជា អធិត្ថិ។ ក្នុងទីនេះ មិនមានការលុបច្រើនឡើយ... Vidhānā [Pg.97] yathāpatthīyā, yathāparisāya, pubbasmāti kiṃ? Gāmagato. ព្រោះការចាត់ចែង ដូចជា យថាបត្ថិយា, យថាបរិសាយ។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា 'ខាងចុងពីបុព្វបទ'? (ដើម្បីសម្រេចរូបថា) គាមគតោ។ 121. Nātoma pañcamiyā. ១២១. មិនលុបវិភត្តិពីអការន្តៈ តែទៅជា អំ វៀរលែងតែបញ្ចមីវិភត្តិ។ Amādekatthā pubbaṃ yadekatthamakārantaṃ, tato parāsaṃ sabbāsaṃ vibhattīnaṃ lopo na hoti, antu, bhavatyapañcamyā, upakumbhaṃ, apañcamiyāti kiṃ? Upakumbhā ānaya. ការលុបនៃវិភត្តិទាំងពួង ដែលនៅខាងចុងពីបុព្វបទជាអការន្តៈ ដែលមានសេចក្តីតែមួយ ជាមួយនឹងអំវិភត្តិជាដើម តែងមិនមានឡើយ, តែតែងទៅជា អំ វៀរលែងតែបញ្ចមីវិភត្តិ, ដូចជា ឧបកុម្ភំ។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា 'វៀរលែងតែបញ្ចមីវិភត្តិ'? (ដើម្បីសម្រេចរូបថា) ឧបកុម្ភា អានយ។ 122. Vā tatiyāsattaminaṃ. ១២២. ទៅជា អំ ខ្លះ ក្នុងតតិយាវិភត្តិ និងសត្តមីវិភត្តិទាំងឡាយ។ Amādekatthā pubbaṃ yadekatthamakārantaṃ, tato parāsaṃ tatiyāsatthamīnaṃ vā aṃ hoti, upakumbhena kataṃ, upakumbhaṃ kataṃ, upakumte nidhehi, upakumbhaṃ nidhehi. តតិយាវិភត្តិ និងសត្តមីវិភត្តិទាំងឡាយ ដែលនៅខាងចុងពីបុព្វបទជាអការន្តៈ ដែលមានសេចក្តីតែមួយ ជាមួយនឹងអំវិភត្តិជាដើម តែងទៅជា អំ ខ្លះ, ដូចជា ឧបកុម្ភេន កតំ, ឧបកុម្ភំ កតំ, ឧបកុម្ភេ និធេហិ, ឧបកុម្ភំ និធេហិ។ 123. Rājasī nāmhi. ១២៣. រាជសព្ទ ទៅជា រាជិ ក្នុងព្រោះនាវិភត្តិ ខ្លះ។ Nāmhi rājassi vā hoti, sabbadattena rājinā, vātveva? Raññā. ក្នុងព្រោះនាវិភត្តិ រាជសព្ទ តែងទៅជា រាជិ ខ្លះ, ដូចជា សព្វទត្តេន រាជិនា។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា 'ខ្លះ'? (ដើម្បីសម្រេចរូបថា) រញ្ញា។ 124. Sunaṃhisū. ១២៤. ក្នុងព្រោះសុវិភត្តិ ណំវិភត្តិ និងហិវិភត្តិទាំងឡាយ។ Rājassa ū hoti vā sunaṃhisu, rājūsu rājesu, rājūnaṃ raññaṃ, rājūhi rājehi. អការៈរបស់រាជសព្ទ តែងទៅជា ូ (អ៊ូ) ខ្លះ ក្នុងព្រោះសុវិភត្តិ ណំវិភត្តិ និងហិវិភត្តិទាំងឡាយ, ដូចជា រាជូសុ រាជេសុ, រាជូនំ រញ្ញំ, រាជូហិ រាជេហិ។ 125. Imassāditthiyaṃṭe. ១២៥. តេទេស នៃអិមសព្ទ ក្នុងអនិត្ថីលិង្គ ក្នុងព្រោះសុវិភត្តិ ណំវិភត្តិ និងហិវិភត្តិទាំងឡាយ ខ្លះ។ Imasaddassānitthiyaṃ ṭe hoti vā sunaṃhisu, esu imesu, esaṃ imesaṃ, esi imehi, anitthiyanti kiṃ? Imāsu, imāsaṃ, imāhi. តេទេស នៃអិមសព្ទ ក្នុងអនិត្ថីលិង្គ តែងមានខ្លះ ក្នុងព្រោះសុវិភត្តិ ណំវិភត្តិ និងហិវិភត្តិទាំងឡាយ, ដូចជា ឯសុ ឥមេសុ, ឯសំ ឥមេសំ, ឯហិ ឥមេហិ។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា 'ក្នុងអនិត្ថីលិង្គ'? (ដើម្បីសម្រេចរូបថា) ឥមាសុ, ឥមាសំ, ឥមាហិ។ 126. Nāmha nimi. ១២៦. អនទេស និងឥមិនាទេស ក្នុងព្រោះនាវិភត្តិ។ Imasaddassānitthiyaṃ [Pg.98] nāmhi anaimiiccādesā honti, anena imīnā, anitthiyaṃtveva? Imāya. អនទេស និងឥមិនាទេសទាំងឡាយ នៃអិមសព្ទ ក្នុងអនិត្ថីលិង្គ ក្នុងព្រោះនាវិភត្តិ តែងមាន, ដូចជា អនេន, ឥមិនា។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា 'ក្នុងអនិត្ថីលិង្គ'? (ដើម្បីសម្រេចរូបថា) ឥមាយ។ 127. Simha napuṃsakassāyaṃ. ១២៧. អយំទេស នៃអិមសព្ទដ៏ជាអណបុំសកលិង្គ ក្នុងព្រោះសិវិភត្តិ។ Imasaddassānapuṃsakassa ayaṃ hoti simhi, ayaṃ puriso, ayaṃ itthī, anapuṃsakassāti kiṃ? Imaṃ. អយំទេស នៃអិមសព្ទដ៏ជាអណបុំសកលិង្គ តែងមាន ក្នុងព្រោះសិវិភត្តិ, ដូចជា អយំ បុរិសោ, អយំ ឥត្ថី។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា 'អណបុំសកលិង្គ'? (ដើម្បីសម្រេចរូបថា) ឥមំ។ 128. Tyatetānaṃ tassa so. ១២៨. សទេស នៃតការៈរបស់ត្យសព្ទ តសព្ទ និងឯតសព្ទទាំងឡាយ ក្នុងព្រោះសិវិភត្តិ។ Tyatetānamanapuṃsakānaṃ tassa so hoti simhi, syo puriso, syā itthī, evaṃ so, sā, eso, esā, anapuṃsakassetveva? Tyaṃ, taṃ, etaṃ. សទេស នៃតការៈរបស់ត្យសព្ទ តសព្ទ និងឯតសព្ទទាំងឡាយ ដ៏ជាអណបុំសកលិង្គ តែងមាន ក្នុងព្រោះសិវិភត្តិ, ដូចជា ស្យោ បុរិសោ, ស្យា ឥត្ថី, ដូចគ្នាដែរ សោ, សា, ឯសោ, ឯសា។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា 'អណបុំសកលិង្គ'? (ដើម្បីសម្រេចរូបថា) ត្យំ, តំ, ឯតំ។ 129. Massāmussa. ១២៩. សទេស នៃមការៈរបស់អមុសព្ទ ក្នុងព្រោះសិវិភត្តិ។ Anapuṃsakassāmussa makārassa so hoti simhi, asu puriso, asu itthī. សទេស នៃមការៈរបស់អមុសព្ទដ៏ជាអណបុំសកលិង្គ តែងមាន ក្នុងព្រោះសិវិភត្តិ, ដូចជា អសុ បុរិសោ, អសុ ឥត្ថី។ 130. Ke vā. ១៣០. ក្នុងព្រោះកប្បច្ច័យ ខ្លះ។ Amussa massa ke vā so hoti, asuko amuko, asukā amukā, asukaṃ amukaṃ, asukāni amukāni. សទេស នៃមការៈរបស់អមុសព្ទ ក្នុងព្រោះកប្បច្ច័យ តែងមានខ្លះ, ដូចជា អសុកោ អមុកោ, អសុកា អមុការ, អសុកំ អមុកំ, អសុកានិ អមុកានិ។ 131. Tatassa no tabbāsu. ១៣១. នទេស នៃតការៈរបស់តសព្ទ ក្នុងវិភត្តិទាំងពួង ខ្លះ។ Tasaddassa tassa no vā hoti sabbāsu vibhattīsu, ne te nāyo tāyo, naṃ taṃ, nāni tāni iccādi. នទេស នៃតការៈរបស់តសព្ទ តែងមានខ្លះ ក្នុងវិភត្តិទាំងពួង, ដូចជា នេ តេ, នាយោ តាយោ, នំ តំ, នានិ តានិ ជាដើម។ 132. Ṭa sasmāsmiṃssāyassaṃssāsaṃmhāmhisvi massa ca. ១៣២. អទេស នៃអិមសព្ទ និងតសព្ទទាំងឡាយ ក្នុងព្រោះសវិភត្តិ ស្មាវិភត្តិ ស្មិំវិភត្តិ ស្សាយវិភត្តិ ស្សំវិភត្តិ ស្សាវិភត្តិ សំវិភត្តិ ម្ហាវិភត្តិ ម្ហិវិភត្តិ និងសុវិភត្តិទាំងឡាយ ខ្លះ។ Sādīsvimassa [Pg.99] tatassa ca ṭo vā hoti, assa imassa, asmā imasmā, asmiṃ imasmiṃ, assāya imissāya, assaṃ imissaṃ, assā imissā, āsaṃ imāsaṃ, amhā imamhā, amhi imamhi, assa tassa, asmā tasmā, asmiṃ tasmiṃ, assāya tassāya, assaṃ tassaṃ, assā tassā, āsaṃ tāsaṃ, amhā tamhā, amhi tamhi, ssāyādiggahaṇamādesantare mā hotūti. ក្នុងព្រោះសវិភត្តិជាដើម អទេស នៃអិមសព្ទ និងតសព្ទ តែងមានខ្លះ, ដូចជា អស្ស ឥមស្ស, អស្មា ឥមស្មា, អស្មិំ ឥមស្មិំ, អស្សាយ ឥមិស្សាយ, អស្សំ ឥមិស្សំ, អស្សា ឥមិស្សា, អាសំ ឥមាសំ, អម្ហា ឥមម្ហា, អម្ហិ ឥមម្ហិ, អស្ស តស្ស, អស្មា តស្មា, អស្មិំ តស្មិំ, អស្សាយ តស្សាយ, អស្សំ តស្សំ, អស្សា តស្សា, អាសំ តាសំ, អម្ហា តម្ហា, អម្ហិ តម្ហិ។ ការកាន់យកនូវស្សាយវិភត្តិជាដើម ដើម្បីកុំឱ្យមានក្នុងអាទេសដទៃ។ 133. Ṭe sissisismā. ១៣៣. ឯទេស នៃសិវិភត្តិ ខាងចុងពីឥសិសព្ទជាដើម ខ្លះ។ Isismā sissa ṭe vā hoti, ‘yo nvajja vinaye kaṅkhaṃ, atthadhammavidū ise’, vātveva? Isi. សិវិភត្តិ ដែលនៅខាងចុងពីឥសិសព្ទជាដើម តែងទៅជា ឯ ខ្លះ, ដូចជា 'យោ ន្វជ្ជ វិនយេ កង្ខំ, អត្ថធម្មវិទូ ឥសេ'។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា 'ខ្លះ'? (ដើម្បីសម្រេចរូបថា) ឥសិ។ 134. Dutiyassa yossa. ១៣៤. ឯទេស នៃយោវិភត្តិជាទុតិយាវិភត្តិ ខ្លះ។ Isismā parassa dutiyāyossa ṭe vā hoti, ‘samaṇe brāhmaṇe vande, sampannacaraṇe ise’, vātveva? Isayo passa, dutiyassāti kiṃ? Isayo tiṭṭhanti. យោវិភត្តិជាទុតិយាវិភត្តិ ដែលនៅខាងចុងពីឥសិសព្ទជាដើម តែងទៅជា ឯ ខ្លះ, ដូចជា 'សមណេ ព្រាហ្មណេ វន្ទេ, សម្បន្នចរណេ ឥសេ'។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា 'ខ្លះ'? (ដើម្បីសម្រេចរូបថា) ឥសយោ បស្ស។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា 'ជាទុតិយាវិភត្តិ'? (ដើម្បីសម្រេចរូបថា) ឥសយោ តិដ្ឋន្តិ។ 135. Ekaccādīha to. ១៣៥. ឯទេស នៃយោវិភត្តិទាំងឡាយ ខាងចុងពីឯកច្ចសព្ទជាដើម ក្នុងទីនេះ។ Akārantehi ekaccādīhi yonaṃ ṭe hoti, ekacce tiṭṭhanti, ekace passa, atoti kiṃ? Ekaccāyo, evaṃ esa sa paṭhama. យោវិភត្តិទាំងឡាយ ដែលនៅខាងចុងពីឯកច្ចសព្ទជាដើមដ៏ជាអការន្តៈ តែងទៅជា ឯ, ដូចជា ឯកច្ចេ តិដ្ឋន្តិ, ឯកច្ចេ បស្ស។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា 'ពីអការន្តៈ'? (ដើម្បីសម្រេចរូបថា) ឯកច្ចាយោ។ ដូចគ្នាដែរ ឯស, ស, បឋម។ 136. Na nissa ṭā. ១៣៦. មិនទៅជា អា នៃនិវិភត្តិ។ Ekaccādīhi parassa nissa ṭā na hoti, ekaccāni. និវិភត្តិ ដែលនៅខាងចុងពីឯកច្ចសព្ទជាដើម តែងមិនទៅជា អា ឡើយ, ដូចជា ឯកច្ចានិ។ 137. Sabbādīhī[Pg.100]. ១៣៧. ខាងចុងពីសព្វសព្ទជាដើម ក៏មិនទៅជា អា ដែរ។ Sabbādīhi parassa nissa ṭā na hoti, sabbāni. និវិភត្តិ ដែលនៅខាងចុងពីសព្វសព្ទជាដើម តែងមិនទៅជា អា ឡើយ, ដូចជា សព្វានិ។ 138. Yonameṭa. ១៣៨. ឯទេស នៃយោវិភត្តិទាំងឡាយ។ Akārantehi sabbādīhi yonameṭa hoti, sabbe tiṭṭhanti, sabbe passa, atotveva? Sabbāyo. យោវិភត្តិទាំងឡាយ ដែលនៅខាងចុងពីសព្វសព្ទជាដើមដ៏ជាអការន្តៈ តែងទៅជា ឯ, ដូចជា សព្វេ តិដ្ឋន្តិ, សព្វេ បស្ស។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា 'ពីអការន្តៈ'? (ដើម្បីសម្រេចរូបថា) សព្វាយោ។ 139. Nāññaṃ canāmappadhānā. ១៣៩. មិនមានការចាត់ចែងដទៃ ពីសព្វសព្ទជាដើមដ៏ជានាម និងជាអប្បធាន។ Nāmabhūtehī appadhānehi ca sabbādīhi yaṃ vuttaṃ, yañcāññaṃ sabbādikāriyaṃ, taṃ na hoti, te sabbā, te piyasabbā, te atisabbā. ការចាត់ចែងដែលពោលហើយក្តី ការចាត់ចែងដទៃទៀតក្តី នៃសព្វសព្ទជាដើម តែងមិនមាន ពីសព្វសព្ទជាដើមដ៏ជានាមភូតៈ និងជាអប្បធាន, ដូចជា តេ សព្វា, តេ បិយសព្វា, តេ អតិសព្វា។ 140. Tatiyatthayoge. ១៤០. ក្នុងព្រោះការប្រកបដោយសេចក្តីនៃតតិយាវិភត្តិ។ Tatiyatthena yoge sabbādīhi yaṃ vuttaṃ, yañcāññaṃ sabbādi kāriyaṃ, taṃ na hoti, māsena pubbānaṃ māsapubbānaṃ. ក្នុងព្រោះការប្រកបដោយសេចក្តីនៃតតិយាវិភត្តិ ការចាត់ចែងដែលពោលហើយក្តី ការចាត់ចែងដទៃទៀតក្តី នៃសព្វសព្ទជាដើម តែងមិនមាន, ដូចជា ម៉ាសបុព្វានំ។ 141. Catthasamāse. ១៤១. ក្នុងចត្ថសមាស (ទ្វន្ទ្វសមាស)។ Catthasamāsavisaye sabbādīhi yaṃ vuttaṃ, yañcāññaṃ sabbādikāriyaṃ, taṃ na hoti, ikkhiṇuttarapubbānaṃ, samāseti kiṃ? Amusañca tesañca dehi. ក្នុងវិស័យនៃចត្ថសមាស ការចាត់ចែងដែលពោលហើយក្តី ការចាត់ចែងដទៃទៀតក្តី នៃសព្វសព្ទជាដើម តែងមិនមាន, ដូចជា ទក្ខិណុត្តរបុព្វានំ។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា 'ក្នុងសមាស'? (ដើម្បីសម្រេចរូបថា) អមុសញ្ច តេសញ្ច ទេហិ។ 142. Veṭa. ១៤២. ទៅជា ឯ ខ្លះ។ Etthasamāsavisadhaya sabbādīhi yadhassaṭa vutto, tassa vā hoti, pugguttare, pubbuttarā. ក្នុងទីនេះ (ក្នុងសមាសវិស័យនេះ) ការលុបវិភត្តិដែលពោលហើយ អំពីសព្វសព្ទជាដើមនោះ រមែងមានខ្លះ ដូចជា បុគ្គុត្តរេ, បុព្វុត្តរា។ 143. Pubbādīhi chahī. ១៤៣. អំពីបុព្វសព្ទជាដើមទាំង ៦។ Etehi [Pg.101] pubbādīhi chahi savisaye eṭa vā hoti, pubbe pubbā, pare parā, apare aparā, dakkhiṇe dakkhiṇā, uttare uttarā, adhare adharā, chahitikiṃ? Ye. អំពីបុព្វសព្ទជាដើមទាំង ៦ ទាំងនេះ ក្នុងវិស័យរបស់ខ្លួន រមែងមានការតាំងជា ឯ និង អា ខ្លះ ដូចជា បុព្វេ បុព្វា, បរេ បរា, អបរេ អបរា, ទក្ខិណេ ទក្ខិណា, ឧត្តរេ ឧត្តរា, អធរេ អធរា។ ពោលថា ទាំង ៦ ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីឃាត់សព្ទទាំងឡាយនេះ ដូចជា យេ។ 144. Manādīhi smiṃsaṃnāsmānaṃ sisoosāsā. ១៤៤. អំពីមនសព្ទជាដើម នៃស្មឹ ស អំ នា ស្មា វិភត្តិទាំងឡាយ រមែងមានការអាទេសជា សិ សោ ឱ អសា សា តាមលំដាប់។ Manādīhi smimādīnaṃ sisoosāsā vā honti yathākkamaṃ, manasi manasmiṃ, manaso manassa, mano manaṃ, manasā manena, manasā manasmā, kathaṃ ‘putto jāto acetaso, hitvā yāti sumedhaso, suddhuttaravāsasā, hemakappanavāsase’ti? Sakattheṇatthā. Manatama tapa teja sira ura vaca oja rajayasa paya (6) ‘‘saravayā-yavāsacetā jalāsayākkhayalohapaṭamanesu’’. អំពីមនសព្ទជាដើម នៃវិភត្តិមានស្មឹជាដើមទាំងឡាយ ការអាទេសជា សិ សោ ឱ អសា សា ទាំងឡាយ រមែងមានខ្លះ តាមលំដាប់ ដូចជា មនសិ មនស្មឹ, មនសោ មនស្ស, មនោ មនំ, មនសា មនេន, មនសា មនស្មា។ សួរថា ចុះពាក្យថា ‘បុត្តោ ជាតោ អចេតសោ, ហិត្វា យាតិ សុមេធសោ, សុទ្ធុត្តរវាសសា, ហេមកប្បនវាសសេ’ នោះ សម្រេចដូចម្តេច? ឆ្លើយថា ព្រោះមានអត្ថស្មើនឹងសកត្ថៈ។ មន, តម, តប, តេជ, សិរ, ឧរ, វច, ឱជ, រជ, យស, បយ (៦) “សរវយា-យវាសចេតា ជលាសយាក្ខយលោហបដមនេសុ”។ 145. Sato saba bhe. ១៤៥. នៃសន្តសព្ទ រមែងមានការអាទេសជា សព្វ ក្នុងព្រោះភវិភត្តិ។ Santhasaddassa saba bhavati bhakāre, sabbhi. នៃសន្តសព្ទ រមែងមានការអាទេសជា សព្វ ក្នុងព្រោះភការៈ ដូចជា សព្ភិ។ 146. Bhavato vā bhonto gayonāse. ១៤៦. នៃភវន្តសព្ទ រមែងមានការអាទេសជា ភោន្ត ខ្លះ ក្នុងព្រោះគ, យោ, នា, ស វិភត្តិទាំងឡាយ។ Bhavantasaddassa bhontādeso vā hoti gayonāse, bhonta bhavaṃ, bhonto bhavanto, bhotā bhavatā, bhoto bhavato, bho iti āmantaṇe nipāto ‘kuto nu āgacchatha bho tayo janā’, evaṃ bhavantati, bhaddeti saddantharena siddhaṃ, saddhanthaiti dassa dvibhāvena. ការអាទេសជា ភោន្ត នៃភវន្តសព្ទ រមែងមានខ្លះ ក្នុងព្រោះគ, យោ, នា, ស វិភត្តិទាំងឡាយ ដូចជា ភោន្ត ភវំ, ភោន្តោ ភវន្តោ, ភោតា ភវតា, ភោតោ ភវតោ។ ភោ នេះ ជាអាមន្តននិបាត ដូចជា ‘កុតោ នុ អាគច្ឆថ ភោ តយោ ជនា’ ភវន្តសព្ទ ក៏មានយ៉ាងនេះដែរ។ ចំណែកពាក្យថា ភទ្ទេ សម្រេចដោយសព្ទដទៃ ដោយការធ្វើទ្វិភាវៈនៃ ទ-អក្សរ។ 147. Sissāggito ni. ១៤៧. នៃសិវិភត្តិ ខាងក្រោយអំពីអគ្គិសព្ទ រមែងមានការអាទេសជា និ ខ្លះ។ Aggismā sissa ni yoti vā, aggini aggi. ខាងក្រោយអំពីអគ្គិសព្ទ នៃសិវិភត្តិ រមែងមានការអាទេសជា និ ខ្លះ ដូចជា អគ្គិនិ អគ្គិ។ 148. Ntassaṃ. ១៤៨. នៃន្តបច្ច័យ រមែងមានការអាទេសជា អំ ខ្លះ។ Simhi [Pg.102] ntappaccayassa aṃ hoti vā, gacchaṃ gacchanto. ក្នុងព្រោះសិវិភត្តិ នៃន្តបច្ច័យ រមែងមានការអាទេសជា អំ ខ្លះ ដូចជា គច្ឆំ គច្ឆន្តោ។ 149. Bhūto. ១៤៩. ខាងក្រោយអំពីភូធាតុ នៃន្តបច្ច័យ រមែងមានការអាទេសជា អំ ជានិច្ច។ Bhūdhātuto ntassa aṃ hoti simhi niccaṃ punabbidhānā, bhavaṃ. ខាងក្រោយអំពីភូធាតុ នៃន្តបច្ច័យ រមែងមានការអាទេសជា អំ ក្នុងព្រោះសិវិភត្តិ ជានិច្ច ព្រោះការចែងឡើងវិញ ដូចជា ភវំ។ 150. Mahantārahantānaṃ ṭā vā. ១៥០. នៃមហន្តសព្ទ និងអរហន្តសព្ទទាំងឡាយ រមែងមានការអាទេស (នៃន្តបច្ច័យ) ជា អា ខ្លះ។ Simhi mahantārahantānaṃ ntassa ṭā vā hoti, mahā mahaṃ, arahā arahaṃ. ក្នុងព្រោះសិវិភត្តិ នៃន្តបច្ច័យ របស់មហន្តសព្ទ និងអរហន្តសព្ទទាំងឡាយ រមែងមានការអាទេសជា អា ខ្លះ ដូចជា មហា មហំ, អរហា អរហំ។ 151. Ntussa. ១៥១. នៃន្តុបច្ច័យ រមែងមានការអាទេសជា អា។ Simhi ntussa ṭā hoti, guṇavā. ក្នុងព្រោះសិវិភត្តិ នៃន្តុបច្ច័យ រមែងមានការអាទេសជា អា ដូចជា គុណវា។ 152. Aṃṅaṃ napuṃsake. ១៥២. ក្នុងណបុំសកលិង្គ រមែងមានការអាទេស (នៃន្តុបច្ច័យ) ជា អំ និង អ ខ្លះ។ Ntussa aṃṅaṃ honti simhi napuṃsake, guṇavaṃ kulaṃ, guṇavantaṃ kulaṃ, napuṃsaketiṃ kiṃ? Sīlavā bhikkhu. ក្នុងព្រោះសិវិភត្តិ ក្នុងណបុំសកលិង្គ នៃន្តុបច្ច័យ រមែងមានការអាទេសជា អំ និង អ ដូចជា គុណវំ កុលំ, គុណវន្តំ កុលំ។ ពោលថា ក្នុងណបុំសកលិង្គ ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងលិង្គដទៃ ដូចជា សីលវា ភិក្ខុ។ 153. Himavato vā o. ១៥៣. នៃហិមវន្តសព្ទ រមែងមានការអាទេស (នៃន្តុបច្ច័យ) ជា ឱ ខ្លះ។ Himavato simhī ntussa o vā hoti, himavanto himavā. ក្នុងព្រោះសិវិភត្តិ នៃហិមវន្តសព្ទ នៃន្តុបច្ច័យ រមែងមានការអាទេសជា ឱ ខ្លះ ដូចជា ហិមវន្តោ ហិមវា។ 154. Rājādiyuvāditvā. ១៥៤. ខាងក្រោយអំពីសព្ទមានរាជសព្ទជាដើម និងយុវសព្ទជាដើម រមែងមានការអាទេស (នៃសិវិភត្តិ) ជា អា។ Rājādīhiyuvādīhi ca sissa ā hoti, rājā, yuvā. Rāja brahma sakha atta ātuma (7) ‘‘dhammo vāññatthe’’ daḷhadhammā, asma, (8) ‘‘imo bhāve’’ aṇimā, (mahimā, garimā) laghimā, yuva sā suvā maghava puma vattaha. ខាងក្រោយអំពីសព្ទមានរាជសព្ទជាដើម និងយុវសព្ទជាដើម នៃសិវិភត្តិ រមែងមានការអាទេសជា អា ដូចជា រាជា, យុវា។ រាជ, ព្រហ្ម, សខ, អត្ត, អាតុម (៧) “ធម្មោ វាញ្ញត្ថេ” ទឡ្ហធម្មា, អស្ម, (៨) “ឥមោ ភាវេ” អណិមា, (មហិមា, គរិមា) លឃិមា, យុវ, សា, សុវា, មឃវ, បុម, វត្តហ។ 155. Vāmhānaṅa. ១៥៥. ក្នុងព្រោះអំវិភត្តិ រមែងមានការអាទេសជា អានគ ខ្លះ។ Rājādīnaṃ [Pg.103] yuvādīnaṃ ca ānaṅa hoti vā aṃmhi, rājānaṃ rājaṃ, yuvānaṃ yuvaṃ. ក្នុងព្រោះអំវិភត្តិ នៃរាជសព្ទជាដើម និងយុវសព្ទជាដើមទាំងឡាយ រមែងមានការអាទេសជា អានគ ខ្លះ ដូចជា រាជានំ រាជំ, យុវានំ យុវំ។ 156. Yonamāno. ១៥៦. នៃយោវិភត្តិទាំងឡាយ រមែងមានការអាទេសជា អានោ ខ្លះ។ Rājādīhi yuvādīhi ca yonaṃ āno vā hoti, rājāno yuvāno, vā tveva? Rājā rāje, yuvā yuve. ខាងក្រោយអំពីសព្ទមានរាជសព្ទជាដើម និងយុវសព្ទជាដើម នៃយោវិភត្តិទាំងឡាយ រមែងមានការអាទេសជា អានោ ខ្លះ ដូចជា រាជានោ យុវានោ។ ចុះបើមិនមានការអាទេស (ដោយអំណាចនៃពាក្យថា ខ្លះ) នោះ សម្រេចដូចម្តេច? សម្រេចជា រាជា រាជេ, យុវា យុវេ។ 157. Āyono ca sakhā. ១៥៧. ខាងក្រោយអំពីសខសព្ទ រមែងមានការអាទេស (នៃយោវិភត្តិ) ជា អាយោ, នោ និង អានោ ខ្លះ។ Sakhato yona māyo no honti vā āno ca, sakhāyo, sakhino, sakhāno, vā tveva? Sakhā, sakhe. ខាងក្រោយអំពីសខសព្ទ នៃយោវិភត្តិទាំងឡាយ រមែងមានការអាទេសជា អាយោ, នោ និង អានោ ខ្លះ ដូចជា សខាយោ, សខិនោ, សខានោ។ ចុះបើមិនមានការអាទេស (ដោយអំណាចនៃពាក្យថា ខ្លះ) នោះ សម្រេចដូចម្តេច? សម្រេចជា សខា, សខេ។ 158. Ṭe smino. ១៥៨. នៃស្មឹវិភត្តិ រមែងមានការអាទេសជា ឯ។ Sakhato smino ṭe hoti, sakhe, niccattho-yamārambho. ខាងក្រោយអំពីសខសព្ទ នៃស្មឹវិភត្តិ រមែងមានការអាទេសជា ឯ ដូចជា សខេ។ ការចាប់ផ្តើមនេះ មានប្រយោជន៍ដើម្បីជាវិធានជានិច្ច។ 159. Nonāsesvi. ១៥៩. ក្នុងព្រោះ នោ, នា, ស វិភត្តិទាំងឡាយ រមែងមានការអាទេស (នៃសខសព្ទ) ជា ឥ។ Sakhassa i hoti nonāsesu, sakhino, sakhinā, sakhissa. នៃសខសព្ទ រមែងមានការអាទេសជា ឥ ក្នុងព្រោះ នោ, នា, ស វិភត្តិទាំងឡាយ ដូចជា សខិនោ, សខិនា, សខិស្ស។ 160. Smānaṃsu vā. ១៦០. ក្នុងព្រោះ ស្មា, នំ, សុ វិភត្តិទាំងឡាយ រមែងមានការអាទេស (នៃសខសព្ទ) ជា ឥ ខ្លះ។ Sakhassa i vā hoti smānaṃsu, sakhismā sakhasmā, sakhīnaṃ sakhānaṃ. នៃសខសព្ទ រមែងមានការអាទេសជា ឥ ខ្លះ ក្នុងព្រោះ ស្មា, នំ, សុ វិភត្តិទាំងឡាយ ដូចជា សខិស្មា សខស្មា, សខីនំ សខានំ។ 161. Yosvaṃhisu cāraṅa. ១៦១. ក្នុងព្រោះ យោ, សុ, អំ, ហិ វិភត្តិទាំងឡាយ និងក្នុងព្រោះ ស្មា, នំ វិភត្តិទាំងឡាយផង រមែងមានការអាទេស (នៃសខសព្ទ) ជា អារគ ខ្លះ។ Sakhassa āraṅa vā hoti yosvaṃhisu smānaṃsu ca, sakhāro sakhāyo, sakhāresu sakhesu, sakhāraṃ sakhaṃ, sakhārehi sakhehi, sakhārā sakhā, sakhasmā, sakhārānaṃ sakhānaṃ. នៃសខសព្ទ រមែងមានការអាទេសជា អារគ ខ្លះ ក្នុងព្រោះ យោ, សុ, អំ, ហិ វិភត្តិទាំងឡាយ និងក្នុងព្រោះ ស្មា, នំ វិភត្តិទាំងឡាយផង ដូចជា សខារោ សខាយោ, សខារេសុ សខេសុ, សខារំ សខំ, សខារេហិ សខេហិ, សខារា សខា, សខស្មា, សខារានំ សខានំ។ 162. Lthupitādīnamase. ១៦២. នៃសព្ទមានល្ទុបច្ច័យជាទីបំផុត និងបិតាសព្ទជាដើម រមែងមានការអាទេសជា អារគ ក្នុងព្រោះវិភត្តិដទៃក្រៅអំពី ស វិភត្តិ។ Ltuppaccayantānaṃ [Pg.104] pitādīnaṃ ca āraṅa hotī sato-ññatra, kattāro, pitaro, kattāraṃ, pitaraṃ, kattārā, pitarā, kattari, pitari, aseti kiṃ? Kattuno, pituno. នៃសព្ទមានល្ទុបច្ច័យជាទីបំផុត និងបិតាសព្ទជាដើមទាំងឡាយ រមែងមានការអាទេសជា អារគ ក្នុងព្រោះវិភត្តិដទៃក្រៅអំពី ស វិភត្តិ ដូចជា កត្តារោ, បិតរោ, កត្តារំ, បិតរំ, កត្តារា, បិតរា, កត្តរិ, បិតរិ។ ពោលថា ក្រៅអំពី ស វិភត្តិ ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុង ស វិភត្តិ ដូចជា កត្តុនោ, បិតុនោ។ 163. Namhi vā. ១៦៣. ក្នុងព្រោះ នំ វិភត្តិ រមែងមានការអាទេសជា អារគ ខ្លះ។ Namhi ltupitādīnumānaṅa vā hoti, kattārānaṃ kattūnaṃ, ditarānaṃ pitunnaṃ. ក្នុងព្រោះ នំ វិភត្តិ នៃសព្ទមានល្ទុបច្ច័យជាទីបំផុត និងបិតាសព្ទជាដើមទាំងឡាយ រមែងមានការអាទេសជា អារគ ខ្លះ ដូចជា កត្តារានំ កត្តូនំ, ធីតារានំ បិតុន្នំ។ 164. Ā. ១៦៤. ក្នុងព្រោះ នំ វិភត្តិ រមែងមានការអាទេសជា អា ខ្លះ។ Namhi ltupitādīnamā vā hotī, kattānaṃ kattūnaṃ, pītānaṃ pitunnaṃ. ក្នុងព្រោះ នំ វិភត្តិ នៃសព្ទមានល្ទុបច្ច័យជាទីបំផុត និងបិតាសព្ទជាដើមទាំងឡាយ រមែងមានការអាទេសជា អា ខ្លះ ដូចជា កត្តានំ កត្តូនំ, បិតានំ បិតុន្នំ។ 165. Salopo. ១៦៥. ការលុប ស វិភត្តិ រមែងមានខ្លះ។ Ltupitādihi sassa lopo vā hoti, katthu katthuno, sakamantātu sakamandhātuno, pītu pituno. ខាងក្រោយអំពីសព្ទមានល្ទុបច្ច័យជាទីបំផុត និងបិតាសព្ទជាដើម នៃ ស វិភត្តិ រមែងមានការលុបខ្លះ ដូចជា កត្តុ កត្តុនោ, សកមន្តាតុ សកមន្ធាតុនោ, បិតុ បិតុនោ។ 166. Suhisvāraṅ. ១៦៦. ក្នុងព្រោះ សុ និង ហិ វិភត្តិទាំងឡាយ រមែងមានការអាទេសជា អារគ ខ្លះ។ Suhisu ltupitādīnamāraṅa vā hoti, kattāresu kattūsu, pitaresu pitūsu, kattārehi kattūhi, pitarehi pītūhī. ក្នុងព្រោះ សុ និង ហិ វិភត្តិទាំងឡាយ នៃសព្ទមានល្ទុបច្ច័យជាទីបំផុត និងបិតាសព្ទជាដើមទាំងឡាយ រមែងមានការអាទេសជា អារគ ខ្លះ ដូចជា កត្តារេសុ កត្តូសុ, បិតរេសុ បិតូសុ, កត្តារេហិ កត្តូហិ, បិតរេហិ បិតូហិ។ 167. Najjāyosmāma. ១៦៧. នៃនទីសព្ទ ក្នុងព្រោះ យោ វិភត្តិទាំងឡាយ រមែងមានការអាទេសជា នជ្ជា និង អាម ខ្លះ។ Yosu nadisaddassa āma vā hoti, najjāyo nadiyo. ក្នុងព្រោះ យោ វិភត្តិទាំងឡាយ នៃនទីសព្ទ រមែងមានការអាទេសជា អាម ខ្លះ ដូចជា នជ្ជាយោ នទិយោ។ 168. Ṭi katimhā. ១៦៨. ខាងក្រោយអំពីកតិសព្ទ រមែងមានការលុប (នៃយោវិភត្តិ)។ Katimhā dhayānaṃ ṭi hoti, kati tiṭṭhanti, kati passa. ខាងក្រោយអំពីកតិសព្ទ នៃយោវិភត្តិទាំងឡាយ រមែងមានការលុប ដូចជា កតិ តិដ្ឋន្តិ, កតិ បស្ស។ 169. Ṭa pañcādīhi cuddasahi. ១៦៩. ខាងក្រោយអំពីសង្ខ្យាទាំង ១៤ មានបញ្ចសព្ទជាដើម រមែងមានការលុប (នៃយោវិភត្តិ)។ Pañcādīhi [Pg.105] cuddasahi saṃkhyāhi yonaṃ ṭo hoti pañca, pañca, evaṃ yāva aṭṭhārasā. Pañcādīhīti kiṃ? Dve, tayo, cattāro, cuddhasahīti kiṃ? Dve visatiyo. ខាងក្រោយអំពីសង្ខ្យាទាំង ១៤ មានបញ្ចសព្ទជាដើម នៃយោវិភត្តិទាំងឡាយ រមែងមានការលុប ដូចជា បញ្ច, បញ្ច, យ៉ាងនេះរហូតដល់អដ្ឋារស។ ពោលថា មានបញ្ចសព្ទជាដើម ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីឃាត់សង្ខ្យាដទៃ ដូចជា ទ្វេ, តយោ, ចត្តារោ។ ពោលថា ទាំង ១៤ ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីឃាត់សង្ខ្យាដទៃ ដូចជា ទ្វេ វីសតិយោ។ 170. Ubhagohi ṭo. ១៧០. ខាងក្រោយអំពីឧភោសព្ទ និងគោសព្ទ រមែងមានការលុប (នៃយោវិភត្តិ)។ Ubhagohi yonaṃ ṭo hoti, ubho, ubho, gāvo, gāvo, kathaṃ ‘imekaratthiṃ ubhayo vasāmā’ti? Ṭomhi yakārāgamo. ខាងក្រោយអំពីឧភោសព្ទ និងគោសព្ទ នៃយោវិភត្តិទាំងឡាយ រមែងមានការលុប ដូចជា ឧភោ, ឧភោ, គាវោ, គាវោ។ សួរថា ចុះពាក្យថា ‘ឥមេករត្ថឹ ឧភយោ វសាមា’ នោះ សម្រេចដូចម្តេច? ឆ្លើយថា ព្រោះមានយការាគម ក្នុងព្រោះការលុប (យោវិភត្តិ)។ 171. Āraṅa smā. ១៧១. ខាងក្រោយអំពីការអាទេសជា អារគ រមែងមានការលុប (នៃយោវិភត្តិ)។ Āravādesato yonaṃ ṭo hoti, sakhāro, kattāro, pitaro. ខាងក្រោយអំពីការអាទេសជា អារគ នៃយោវិភត្តិទាំងឡាយ រមែងមានការលុប ដូចជា សខារោ, កត្តារោ, បិតរោ។ 172. Ṭoṭe vā. ១៧២. រមែងមានការលុប និងការអាទេសជា ឯ ខ្លះ។ Āravādesamhā yonaṃ ṭoṭe vā honti yathākkamaṃ, sakhāro, sakhāre sakhāyo, ṭoggahaṇaṃ lāghavatthaṃ. ព្រោះអារទេស យោវិភត្តិទាំងឡាយ រមែងជា ឧ និង ឯ ខ្លះ តាមលំដាប់, ដូចជា សខារោ, សខារេ, សខាយោ។ ការយកអក្សរ ឧ (ក្នុងសូត្រនេះ) ដើម្បីសម្រាល។ 173. Ṭā nāsmānaṃ. ១៧៣. អា នៃនា និងស្មាវិភត្តិទាំងឡាយ។ Āravādesamhā nāsmānaṃ ṭā hoti, kattārā, kattarā. Kūci vā hoti bayulādhikārā, etādisā sakhāramhā. ព្រោះអារទេស នា និងស្មាវិភត្តិទាំងឡាយ រមែងជា អា, ដូចជា កត្តារា, កត្តរា។ ព្រោះពហុលាធិការៈ អា នេះ រមែងមានខ្លះ ដូចជា សខារម្ហា នេះជាដើម។ 174. Ṭi smino. ១៧៤. អិ នៃស្មឹវិភត្តិ។ Āravādesamhā smino ṭi hoti, kattari, vitari. ព្រោះអារទេស ស្មឹវិភត្តិ រមែងជា អិ, ដូចជា កត្តរិ, វិតរិ។ 175. Divādito. ១៧៥. ពីទិវសព្ទជាដើម។ Divādīhi [Pg.106] nāmehi smino ṭi hoti, divi, bhuvi. Niccaṃ vakārāgamo. ក្រោយពីនាមទាំងឡាយមានទិវសព្ទជាដើម ស្មឹវិភត្តិ រមែងជា អិ, ដូចជា ទិវិ, ភុវិ។ ការចុះ វ អក្សរ (វការាគម) រមែងមានជាប្រចាំ។ 176. Rassāraṅa. ១៧៦. រស្សៈ អារ។ Smimhi āro rasso hoti, kattari, nattari. ព្រោះស្មឹវិភត្តិ អារ រមែងជារស្សៈ, ដូចជា កត្តរិ, នត្តរិ។ 177. Pitādīnamanatvādīnaṃ. ១៧៧. នៃបិតាសព្ទជាដើម ដ៏វៀរចាកនត្តាសព្ទជាដើម។ Natvādivajjitānaṃ pitādīnamāro rasso hoti sabbāsu vibhattīsu, pitaro, pitaraṃ, anutvādīnanti kiṃ? Nattāro. នៃបិតាសព្ទជាដើម ដ៏វៀរចាកនត្តាសព្ទជាដើម អារ រមែងជារស្សៈ ក្នុងវិភត្តិទាំងពួង, ដូចជា បិតរោ, បិតរំ។ ពាក្យថា "អនុត្វាទីនំ" ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យថា នត្តារោ។ 178. Yuvādīnaṃ suhisvānaṅa. ១៧៨. អាណង្គ នៃយុវសព្ទជាដើម ព្រោះសុ និងហិវិភត្តិទាំងឡាយ។ Suhisu yuvādīnaṃ ānaṅa hoti, yuvānesu, yuvānehi. ព្រោះសុ និងហិវិភត្តិទាំងឡាយ យុវសព្ទជាដើម រមែងជា អាណង្គ, ដូចជា យុវានេសុ, យុវានេហិ។ 179. Nonānesvā. ១៧៩. អា ព្រោះនោ នា និងឯវិភត្តិទាំងឡាយ។ Esu yuvādīnamā hoti, yuvāno, yuvānā, yuvāne. ព្រោះវិភត្តិទាំងឡាយនោះ យុវសព្ទជាដើម រមែងជា អា, ដូចជា យុវានោ, យុវានា, យុវានេ។ 180. Smāsminnaṃ nāne. ១៨០. នា និងឯ នៃស្មា និងស្មឹវិភត្តិទាំងឡាយ។ Yuvādīhi smāsminnaṃ nāne honti yathākkamaṃ, yuvānā, yuvāne. ក្រោយពីយុវសព្ទជាដើម ស្មា និងស្មឹវិភត្តិទាំងឡាយ រមែងជា នា និងឯ តាមលំដាប់, ដូចជា យុវានា, យុវានេ។ 181. Yonaṃ none vā. ១៨១. នោ និងឯ នៃយោវិភត្តិទាំងឡាយ ខ្លះ។ Yuvādīhi yonaṃ none vā honti yathākkamaṃ, yuvāno, yuvāne, vāti kiṃ? Yuve passa, noggahaṇaṃ lāghavatthaṃ. ក្រោយពីយុវសព្ទជាដើម យោវិភត្តិទាំងឡាយ រមែងជា នោ និងឯ ខ្លះ តាមលំដាប់, ដូចជា យុវានោ, យុវានេ។ ពាក្យថា "វា" ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដូចជា យុវេ បស្ស។ ការយកអក្សរ ន ដើម្បីសម្រាល។ 182. Ito ññatthe pume. ១៨២. ពីឥការន្ត ក្នុងអញ្ញបទត្ថៈ ក្នុងបុល្លិង្គ។ Aññapadatthe [Pg.107] vattamānā ikārantato nāmasmā yonaṃ none vā honti yathākkamaṃ pulliṅge, tomaraṅkusapāṇino, tomaraṅkusapāṇine, vātveva? Tomaraṅkusapāṇayo, aññattheti kiṃ? Pāṇayo. ក្រោយពីនាមជាឥការន្ត ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអញ្ញបទត្ថៈ ក្នុងបុល្លិង្គ យោវិភត្តិទាំងឡាយ រមែងជា នោ និងឯ ខ្លះ តាមលំដាប់, ដូចជា តោមរង្កុសបាណិនោ, តោមរង្កុសបាណិនេ។ ចុះបើមិនមានពាក្យថា "វា" ទេ? ដូចជា តោមរង្កុសបាណយោ។ ពាក្យថា "អញ្ញត្ថេ" ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យថា បាណយោ។ 183. Ne smino kvaci. ១៨៣. នេ នៃស្មឹវិភត្តិ ខ្លះ ក្នុងទីខ្លះ។ Aññapadatthe vatthamānā ikārantato nāmasmā smino ne hoti vā kvaci pulliṅge, kataññumhi ca posamhi, sīlavante ariya vuttine, vātveva? Ariyavuttimhi, pumetveva? Ariyavuttiyā. ក្រោយពីនាមជាឥការន្ត ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអញ្ញបទត្ថៈ ស្មឹវិភត្តិ រមែងជា នេ ខ្លះ ក្នុងទីខ្លះ ក្នុងបុល្លិង្គ, ដូចជា កតញ្ញុម្ហិ ច បោសម្ហិ, សីលវន្តេ អរិយវុត្តិនេ។ ចុះបើមិនមានពាក្យថា "វា" ទេ? ដូចជា អរិយវុត្តិម្ហិ។ ចុះបើមិនមានពាក្យថា "បុរិសេ" (ក្នុងបុល្លិង្គ) ទេ? ដូចជា អរិយវុត្តិយា។ 184. Pumā. ១៨៤. បុមសព្ទ។ Pumasaddato smino yaṃ vuttaṃ, taṃ vā hoti, pumāne pume. ក្រោយពីបុមសព្ទ អាទេសនៃស្មឹវិភត្តិណាដែលពោលហើយ, អាទេសនោះ រមែងមានខ្លះ, ដូចជា បុមានេ, បុមេ។ 185. Nāmhi. ១៨៥. ព្រោះនាវិភត្តិ។ Pumassa nāmhi yaṃ vuttaṃ, taṃ vā hoti, pumānā pumena. ព្រោះនាវិភត្តិ អាទេសនៃបុមសព្ទណាដែលពោលហើយ, អាទេសនោះ រមែងមានខ្លះ, ដូចជា បុមានា, បុមេន។ 186. Sumhā ca. ១៨៦. និងព្រោះសុវិភត្តិ។ Pumassa sumhi yaṃ vuttaṃ, taṃ ā ca vā hoti, pumānesu, pumāsu pumesuṃ. ព្រោះសុវិភត្តិ អាទេសនៃបុមសព្ទណាដែលពោលហើយ, អាទេសនោះ និង អា រមែងមានខ្លះ, ដូចជា បុមានេសុ, បុម៉ាសុ, បុមេសុ។ 187. Gassaṃ. ១៨៧. អំ នៃគវិភត្តិ។ Pumasaddato gassa aṃ vā hoti, bho pumaṃ bho puma, bho ittipumaṃ bho itthipuma. ក្រោយពីបុមសព្ទ គវិភត្តិ រមែងជា អំ ខ្លះ, ដូចជា ភោ បុមំ, ភោ បុម, ភោ ឥត្ថិបុមំ, ភោ ឥត្ថិបុម។ 188. Sāssaṃse cānaṅa. ១៨៨. អាណង្គ នៃសាសព្ទ ព្រោះអំវិភត្តិ និងគវិភត្តិ។ Sāsaddassa [Pg.108] ānaṅa hoti aṃse ge ca, sānaṃ, sānassa, cabhā sāna. នៃសាសព្ទ រមែងជា អាណង្គ ព្រោះអំវិភត្តិ និងគវិភត្តិ, ដូចជា សានំ, សានស្ស, ចភា សាន។ 189. Vattahā sanaṃnaṃ nonānaṃ. ១៨៩. នោ និងណា នៃវត្តហាសព្ទ និងសនំសព្ទទាំងឡាយ។ Vattahā sanaṃnaṃ nonānaṃ honti yathākkamaṃ, vattahāno, vattahānānaṃ. នៃវត្តហាសព្ទ និងសនំសព្ទទាំងឡាយ រមែងជា នោ និងណា តាមលំដាប់, ដូចជា វតហានោ, វតហានានំ។ 190. Brahmassu vā. ១៩០. អុ នៃព្រហ្មសព្ទ ខ្លះ។ Brahmassa u vā hoti sanaṃsu, brahmuno brahmassa, brahmūnaṃ brahmānaṃ. នៃព្រហ្មសព្ទ រមែងជា អុ ខ្លះ ព្រោះស, នំ និងសុវិភត្តិទាំងឡាយ, ដូចជា ព្រហ្មុនោ, ព្រហ្មស្ស, ព្រហ្មូនំ, ព្រហ្មានំ។ 191. Nāmhi. ១៩១. ព្រោះនាវិភត្តិ។ Brahmassa u hoti nāmhi, brahmunā. ព្រោះនាវិភត្តិ នៃព្រហ្មសព្ទ រមែងជា អុ, ដូចជា ព្រហ្មុនា។ 192. Pumakammathāmaddhānaṃ vā sasmāsu ca. ១៩២. អុ នៃបុមសព្ទ កម្មសព្ទ ថាមសព្ទ និងអទ្ធានសព្ទទាំងឡាយ ខ្លះ ព្រោះស, ស្មា, សុ និងនាវិភត្តិទាំងឡាយ។ Pumādinamu hoti vā sasmāsu nāmhi ca, pumuno pumassa, pumunā pumānā, pumunā pumānā, kammuno kammassa, kammunā kammasmā, kammunā kammanā, thāmuno thāmassa, thāmunā thāmasmā, thāmunā thāmena, addhuno addhassa, addhunā addhasmā, addhunā addhanā. នៃសព្ទទាំងឡាយមានបុមសព្ទជាដើម រមែងជា អុ ខ្លះ ព្រោះស, ស្មា, សុ និងនាវិភត្តិទាំងឡាយ, ដូចជា បុមុនោ, បុមស្ស, បុមុនា, បុមានា, បុមុនា, បុមានា, កម្មុនោ, កម្មស្ស, កម្មុនា, កម្មស្មា, កម្មុនា, កម្មនា, ថាមុនោ, ថាមស្ស, ថាមុនា, ថាមស្មា, ថាមុនា, ថាមេន, អទ្ធុនោ, អទ្ធស្ស, អទ្ធុនា, អទ្ធស្មា, អទ្ធុនា, អទ្ធនា។ 193. Yuvā sassino. ១៩៣. អិនៈ នៃសវិភត្តិ ក្រោយពីយុវសព្ទ ខ្លះ។ Yuvā sassa vā ino hoti, yuvino yuvassa. ក្រោយពីយុវសព្ទ សវិភត្តិ រមែងជា អិនៈ ខ្លះ, ដូចជា យុវិនោ, យុវស្ស។ 194. No-ttātumā. ១៩៤. នោ ក្រោយពីអត្តសព្ទ និងអាតុមសព្ទទាំងឡាយ។ Attātumehi [Pg.109] sassa no hoti vā, attano attassa, ātumano ātumassa. ក្រោយពីអត្តសព្ទ និងអាតុមសព្ទទាំងឡាយ សវិភត្តិ រមែងជា នោ ខ្លះ, ដូចជា អត្តនោ, អត្តស្ស, អាតុមនោ, អាតុមស្ស។ 195. Suhīsu naka. ១៩៥. នកៈ ព្រោះសុ និងហិវិភត្តិទាំងឡាយ។ Attaātumānaṃ suhisu vā naka hoti, attanesu attesu ātumanesu ātumesu, attanehi attehi ātumanehi ātumehi, kathaṃ ‘verinesu’ti? ‘Naka’ iti yogavibhāgā. នៃអត្តសព្ទ និងអាតុមសព្ទទាំងឡាយ រមែងជា នកៈ ខ្លះ ព្រោះសុ និងហិវិភត្តិទាំងឡាយ, ដូចជា អត្តនេសុ, អត្តេសុ, អាតុមនេសុ, អាតុមេសុ, អត្តនេហិ, អត្តេហិ, អាតុមនេហិ, អាតុមេហិ។ ចុះពាក្យថា "វេរិនេសុ" សម្រេចរូបដូចម្តេច? សម្រេចបានដោយការបំបែកយោគៈថា "នកៈ"។ 196. Smāssa nā brahmā ca. ១៩៦. នា នៃស្មាវិភត្តិ ក្រោយពីព្រហ្មសព្ទ អត្តសព្ទ និងអាតុមសព្ទទាំងឡាយ។ Brahmā attaātumehi ca svāssa nā hoti, brahmunā, attanā, ātumanā. ក្រោយពីព្រហ្មសព្ទ អត្តសព្ទ និងអាតុមសព្ទទាំងឡាយ ស្មាវិភត្តិ រមែងជា នា, ដូចជា ព្រហ្មុនា, អត្តនា, អាតុមនា។ 197. Imetānamenānvādese dutiyāyaṃ. ១៩៧. ឯនៈ នៃឥមសព្ទ និងឯតសព្ទទាំងឡាយ ក្នុងអន្វាទេសៈ ព្រោះទុតិយាវិភត្តិ។ Imaetasaddānaṃ kathitānukathanavisaye dutiyāyamenādeso hoti, imaṃ bhikkhuṃ vinayamajjhāpaya, atho enaṃ dhammamajjhāpaya, ime bhikkhū vinayamajjhāpaya, atho ene dhammamajjhāpaya, evametassa ca yojaniyaṃ. នៃឥមសព្ទ និងឯតសព្ទទាំងឡាយ ក្នុងវិស័យនៃការនិយាយឡើងវិញនូវអ្វីដែលបាននិយាយហើយ ព្រោះទុតិយាវិភត្តិ រមែងមានការផ្លាស់ប្តូរជា ឯនៈ, ដូចជា ឥមំ ភិក្ខុំ វិនយមជ្ឈាបយ, អថោ ឯនំ ធម្មមជ្ឈាបយ, ឥមេ ភិក្ខូ វិនយមជ្ឈាបយ, អថោ ឯនេ ធម្មមជ្ឈាបយ។ គប្បីប្រកបនៃឯតសព្ទ យ៉ាងនេះដែរ។ 198. Kissa ko sabbāsu. ១៩៨. កោ នៃកិសព្ទ ក្នុងវិភត្តិទាំងពួង។ Sabbāsu vibhattisu kissa ko hoti, ko, eka, kā, kāyo, kaṃ, kāni, keneccāmi. ក្នុងវិភត្តិទាំងពួង នៃកិសព្ទ រមែងជា កោ, ដូចជា កោ, ឯក, កា, កាយោ, កំ, កានិ, កេនេច្ចាមិ។ 199. Ki sasmiṃsu vānitthiyaṃ. ១៩៩. កិ ព្រោះស និងស្មឹវិភត្តិទាំងឡាយ ខ្លះ ក្នុងអឥត្ថីលិង្គ។ Anitthiyaṃ [Pg.110] kissa ki vā hoti sasmiṃsu, kissa kassa, kismiṃ kasmiṃ, anitthiyanti kiṃ? Kassā, kassaṃ. ក្នុងអឥត្ថីលិង្គ នៃកិសព្ទ រមែងជា កិ ខ្លះ ព្រោះស និងស្មឹវិភត្តិទាំងឡាយ, ដូចជា កិស្ស, កស្ស, កិស្មឹ, កស្មឹ។ ពាក្យថា "អនិតថិយំ" ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យថា កស្សា, កស្សំ។ 200. Kimaṃsisu saha napuṃsake. ២០០. កិំ ព្រោះអំ និងសិវិភត្តិទាំងឡាយ ជាមួយគ្នានោះ ក្នុងនបុំសកលិង្គ។ Aṃsisu saha tehi kiṃsaddassa kiṃ hoti napuṃsake. Kiṃ, kiṃ, napuṃsaketi kiṃ? Ko, kaṃ. ព្រោះអំ និងសិវិភត្តិទាំងឡាយ ជាមួយគ្នានោះ នៃកិសព្ទ រមែងជា កិំ ក្នុងនបុំសកលិង្គ, ដូចជា កិំ, កិំ។ ពាក្យថា "នបុំសកេ" ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យថា កោ, កំ។ 201. Imassidaṃ vā. ២០១. ឥទំ នៃឥមសព្ទ ខ្លះ។ Aṃsisu saha teti imassa idaṃ hoti vā napuṃsake, idaṃ imaṃ, idaṃ imaṃ. ព្រោះអំ និងសិវិភត្តិទាំងឡាយ ជាមួយគ្នានោះ នៃឥមសព្ទ រមែងជា ឥទំ ខ្លះ ក្នុងនបុំសកលិង្គ, ដូចជា ឥទំ, ឥមំ, ឥទំ, ឥមំ។ 202. Amussāduṃ. ២០២. អទុំ នៃអមុសព្ទ។ Aṃsisu saha tehi amussa aduṃ hoti vā napuṃsake, aduṃ amuṃ, aduṃ amuṃ. ក្នុងនបុំសកលិង្គ អាទេសជា «អទុំ» ខ្លះ ជំនួស «អមុ» សព្ទ ជាមួយនិងវិភត្តិទាំងឡាយនោះ ក្នុងព្រោះ អំ និង សិ វិភត្តិ, (សម្រេចរូបជា) អទុំ អមុំ, អទុំ អមុំ។ 203. Sumhāmussāsmā. ២០៣. អាទេសជា «អស្មា» ជំនួស «អមុ» សព្ទ ក្នុងព្រោះ សុ វិភត្តិ។ Amhassa asmā hoti vā sumhi, bhattirasmāsu yā tava, vā tveva? Amhesu. អាទេសជា «អស្មា» ខ្លះ ជំនួស «អម្ហ» សព្ទ ក្នុងព្រោះ សុ វិភត្តិ, (ដូចជាគាថាថា) bhattirasmāsu yā tava, ចុះពាក្យថា «ខ្លះ» (វ៉ា) នោះ ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីសម្រេចរូបជា អម្ហេសុ (ពេលមិនមានអាទេស)។ 204. Naṃmhi ticatunnamitthiyaṃ tissacatassā. ២០៤. ក្នុងព្រោះ ណំ វិភត្តិ អាទេស «តិ» និង «ចតុ» សព្ទ ក្នុងឥត្ថីលិង្គ ជា «តិស្ស» និង «ចតស្ស»។ Naṃmhi ticatunnaṃ tissacatassā honti itthiyaṃ yathākkamaṃ, tissannaṃ catassannaṃ, itthiyanti kiṃ? Tiṇṇaṃ catunnaṃ. ក្នុងព្រោះ ណំ វិភត្តិ អាទេស «តិ» និង «ចតុ» សព្ទ ទាំងឡាយ ជា «តិស្ស» និង «ចតស្ស» តាមលំដាប់ ក្នុងឥត្ថីលិង្គ, (សម្រេចរូបជា) តិស្សន្នំ, ចតស្សន្នំ។ ពាក្យថា «ក្នុងឥត្ថីលិង្គ» ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងលិង្គដទៃ ដូចជា តិណ្ណំ, ចតុន្នំ។ 205. Tissocatasso yomhi savibhattīnaṃ. ២០៥. អាទេស «តិ» និង «ចតុ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា «តិស្សោ» និង «ចតស្សោ» ក្នុងព្រោះ យោ វិភត្តិ។ Vibhattisahitānaṃ ticatunnaṃ yomhi tisso catasso honti itthiyaṃ yathākkamaṃ, tisso catasso. អាទេស «តិ» និង «ចតុ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា «តិស្សោ» និង «ចតស្សោ» តាមលំដាប់ ក្នុងឥត្ថីលិង្គ ក្នុងព្រោះ យោ វិភត្តិ, (សម្រេចរូបជា) តិស្សោ, ចតស្សោ។ 206. Tīṇicattāri napuṃsake. ២០៦. អាទេស «តិ» និង «ចតុ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ក្នុងព្រោះ យោ វិភត្តិ ជា «តីណិ» និង «ចត្តារិ» ក្នុងនបុំសកលិង្គ។ Yomhi [Pg.111] savibhattīnaṃ ticatunnaṃ yathākkamaṃ tīṇicattāri honti napuṃsake, tīṇi. Cattāri. ក្នុងព្រោះ យោ វិភត្តិ អាទេស «តិ» និង «ចតុ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា «តីណិ» និង «ចត្តារិ» តាមលំដាប់ ក្នុងនបុំសកលិង្គ, (សម្រេចរូបជា) តីណិ, ចត្តារិ។ 207. Pume tayo cattāro. ២០៧. អាទេស «តិ» និង «ចតុ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ក្នុងព្រោះ យោ វិភត្តិ ជា «តយោ» និង «ចត្តារោ» ក្នុងបុល្លិង្គ។ Yomhi savibhattīnaṃ ticatunnaṃ tayocattāro honti yathākkamaṃ pulliṅge, tayo, cattāro. ក្នុងព្រោះ យោ វិភត្តិ អាទេស «តិ» និង «ចតុ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា «តយោ» និង «ចត្តារោ» តាមលំដាប់ ក្នុងបុល្លិង្គ, (សម្រេចរូបជា) តយោ, ចត្តារោ។ 208. Caturo vā catussa. ២០៨. អាទេស «ចតុ» សព្ទ (ព្រមទាំងវិភត្តិ) ជា «ចតុរោ» ខ្លះ។ Catusaddassa savibhattissa yomhi caturo vā hoti pulliṅge, caturo janā saṃvidhāya, kathaṃ ‘caturo nimitte nāddassāsi’nti? Liṅgavipallāsā. អាទេស «ចតុ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា «ចតុរោ» ខ្លះ ក្នុងបុល្លិង្គ ក្នុងព្រោះ យោ វិភត្តិ, (ដូចជា) caturo janā saṃvidhāya, ចុះពាក្យថា «caturo nimitte nāddassāsi» នោះ សម្រេចរូបយ៉ាងដូចម្តេច? (ឆ្លើយថា) ព្រោះការច្រឡំលិង្គគ្នា (លិង្គវិបល្លាស)។ 209. Mayamasmāmhassa. ២០៩. អាទេស «អម្ហ» សព្ទ (ព្រមទាំងវិភត្តិ ក្នុងព្រោះ យោ វិភត្តិ) ជា «មយំ» និង «អស្មា»។ Yosvamhassa savibhattissa mayamasmā vā honti yathākkamaṃ, mayaṃ, asmā, amhe. ក្នុងព្រោះ យោ វិភត្តិ អាទេស «អម្ហ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា «មយំ» និង «អស្មា» ខ្លះ តាមលំដាប់, (សម្រេចរូបជា) មយំ, អស្មា, (និង) អម្ហេ (ពេលមិនមានអាទេស)។ 210. Naṃsesvasmākaṃmamaṃ. ២១០. អាទេស «អម្ហ» សព្ទ (ព្រមទាំងវិភត្តិ) ជា «អស្មាកំ» និង «មមំ» ក្នុងព្រោះ ណំ និង ស វិភត្តិទាំងឡាយ។ Naṃsesvamussa savibhattissa asmākaṃ mamaṃ honti vā yathākkamaṃ, asmākaṃ, amhākaṃ, mamaṃ mama. ក្នុងព្រោះ ណំ និង ស វិភត្តិទាំងឡាយ អាទេស «អម្ហ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា «អស្មាកំ» និង «មមំ» ខ្លះ តាមលំដាប់, (សម្រេចរូបជា) អស្មាកំ, អម្ហាកំ, មមំ, មម។ 211. Simha-haṃ. ២១១. អាទេស «អម្ហ» សព្ទ (ព្រមទាំងវិភត្តិ) ជា «អហំ» ក្នុងព្រោះ សិ វិភត្តិ។ Simhi amhassa savibhattissa ahaṃ hoti, ahaṃ. ក្នុងព្រោះ សិ វិភត្តិ អាទេស «អម្ហ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា «អហំ», (សម្រេចរូបជា) អហំ។ 212. Tumhassa tuvaṃtvamamhi ca. ២១២. អាទេស «តុម្ហ» សព្ទ (ព្រមទាំងវិភត្តិ) ជា «តុវំ» និង «ត្វំ» ក្នុងព្រោះ អំ និង សិ វិភត្តិផង។ Aṃmhi simhi ca tumhassa savibhattissa tuvaṃtvaṃ honti yathākkamaṃ, tuvaṃ, tvaṃ. ក្នុងព្រោះ អំ វិភត្តិ និង សិ វិភត្តិផង អាទេស «តុម្ហ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា «តុវំ» និង «ត្វំ» តាមលំដាប់, (សម្រេចរូបជា) តុវំ, ត្វំ។ 213. Tayātayīnaṃ tva vā tassa. ២១៣. អាទេស ត-អក្សរ នៃ «តយា» និង «តយិ» (ដែលសម្រេចមកពីតុម្ហសព្ទ) ជា «ត្វ» ខ្លះ។ Tumhassa [Pg.112] tayātayīnaṃ takārassa tva hoti vā, tvayā tayā, tvayi tayi. អាទេស ត-អក្សរ នៃ «តយា» និង «តយិ» របស់ «តុម្ហ» សព្ទ ជា «ត្វ» ខ្លះ, (សម្រេចរូបជា) ត្វយា, តយា; ត្វយិ, តយិ។ 214. Smāmhi tvamhā. ២១៤. អាទេស «តុម្ហ» សព្ទ (ព្រមទាំងវិភត្តិ) ជា «ត្វម្ហា» ក្នុងព្រោះ ស្មា វិភត្តិ។ Svāmhi tumhassa savibhattissa tvamhā hoti vā, pattā nissaṃ sayaṃ tvamhā, vā tveva? Tvayā. ក្នុងព្រោះ ស្មា វិភត្តិ អាទេស «តុម្ហ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា «ត្វម្ហា» ខ្លះ, (ដូចជា) pattā nissaṃ sayaṃ tvamhā, ចុះពាក្យថា «ខ្លះ» (វ៉ា) នោះ ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីសម្រេចរូបជា ត្វយា (ពេលមិនមានអាទេស)។ 215. Ntantūnaṃntoyomhī paṭhame. ២១៥. អាទេស «ន្ត» និង «តុ» បច្ច័យអន្តសព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា «ន្តោ» ខ្លះ ក្នុងព្រោះ យោ វិភត្តិ នៃបឋមាវិភត្តិ។ Paṭhame yomhi ntantūnaṃ savibhattīnaṃ ntoiccādeso vā hoti, gacchanto, gacchantā, guṇavanto guṇavantā. ក្នុងព្រោះ យោ វិភត្តិ នៃបឋមាវិភត្តិ អាទេស «ន្ត» និង «តុ» បច្ច័យអន្តសព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា «ន្តោ» ខ្លះ, (សម្រេចរូបជា) គច្ឆន្តោ, គច្ឆន្តា, គុណវន្តោ, គុណវន្តា។ 216. Taṃ naṃmhi. ២១៦. អាទេស («ន្ត» និង «តុ» បច្ច័យអន្តសព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ) ជា «តំ» ក្នុងព្រោះ ណំ វិភត្តិ។ Naṃmhi ntantūnaṃ savibhatthīnaṃ taṃ vā hoti, gacchataṃ gacchantānaṃ, guṇavataṃ guṇavantānaṃ. ក្នុងព្រោះ ណំ វិភត្តិ អាទេស «ន្ត» និង «តុ» បច្ច័យអន្តសព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា «តំ» ខ្លះ, (សម្រេចរូបជា) គច្ឆតំ, គច្ឆន្តានំ; គុណវតំ, គុណវន្តានំ។ 217. Totātitā sasmāsmiṃnāsu. ២១៧. អាទេស («ន្ត» និង «តុ» បច្ច័យអន្តសព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ) ជា «តោ», «តា», «តិ», «តា» ខ្លះ ក្នុងព្រោះ ស, ស្មា, ស្មឹ, នា វិភត្តិទាំងឡាយ។ Sādīsu ntantūnaṃ savibhattīnaṃ totātitā honti vā yathākkamaṃ, gacchato gacchantassa, guṇavato guṇavantassa, gacchatā gacchantamhā, guṇavatā guṇavanthamhā, gacchati gacchante, guṇavati guṇavante, gacchatā gacchantena, guṇavatā guṇavantena. ក្នុងព្រោះ ស-វិភត្តិ ជាដើម អាទេស «ន្ត» និង «តុ» បច្ច័យអន្តសព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា «តោ», «តា», «តិ», «តា» ខ្លះ តាមលំដាប់, (សម្រេចរូបជា) គច្ឆតោ, គច្ឆន្តស្ស; គុណវតោ, គុណវន្តស្ស; គច្ឆតា, គច្ឆន្តម្ហា; គុណវតា, គុណវន្តម្ហា; គច្ឆតិ, គច្ឆន្តេ; គុណវតិ, គុណវន្តេ; គច្ឆតា, គច្ឆន្តេន; គុណវតា, គុណវន្តេន។ 218. Ṭaṭāaṃ ge. ២១៨. អាទេស («ន្ត» និង «តុ» បច្ច័យអន្តសព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ) ជា «ដ», «ដា», «អំ» ក្នុងព្រោះ គិ វិភត្តិ (អាលបនៈ)។ Ge pare ntantūnaṃ savibhattīnaṃ ṭaṭāaṃ iccādesā honti, bho gaccha, bho gacchā, bho gacchaṃ, to guṇava, bho guṇavā, bho guṇavaṃ. ក្នុងព្រោះ គិ វិភត្តិ ខាងចុង អាទេស «ន្ត» និង «តុ» បច្ច័យអន្តសព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា «ដ», «ដា», «អំ», (សម្រេចរូបជា) ភោ គច្ឆ, ភោ គច្ឆា, ភោ គច្ឆំ; ភោ គុណវ, ភោ គុណវា, ភោ គុណវំ។ 219. Yomhi dvinnaṃ duvedve. ២១៩. អាទេស «ទ្វិ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា «ទុវេ» និង «ទ្វេ» ក្នុងព្រោះ យោ វិភត្តិ។ Yomhī [Pg.113] dvīssa savibhattissa duvedve honti paccekaṃ, duve, dve. ក្នុងព្រោះ យោ វិភត្តិ អាទេស «ទ្វិ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា «ទុវេ» និង «ទ្វេ» មួយៗ, (សម្រេចរូបជា) ទុវេ, ទ្វេ។ 220. Duvinnaṃ naṃmhi vā. Naṃmhi dvissa savibhattissa duvinnaṃ hoti vā, duvinnaṃ, dvinnaṃ. ២២០. អាទេស «ទ្វិ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា «ទុវិន្នំ» ខ្លះ ក្នុងព្រោះ ណំ វិភត្តិ, (សម្រេចរូបជា) ទុវិន្នំ, ទ្វិន្នំ។ 221. Rājassa raññaṃ. Naṃmhi rājassa savibhattissa raññaṃ hoti vā, raññaṃ rājānaṃ. ២២១. អាទេស «រាជ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា «រញ្ញំ» ខ្លះ ក្នុងព្រោះ ណំ វិភត្តិ, (សម្រេចរូបជា) រញ្ញំ, រាជានំ។ 222. Nāsmāsu raññā. Nāsmāsu rājassa savibhattissa raññā hoti, raññā kataṃ, raññā nissaṭaṃ. ២២២. អាទេស «រាជ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា «រញ្ញា» ក្នុងព្រោះ នា និង ស្មា វិភត្តិទាំងឡាយ, (ដូចជា) រញ្ញា កតំ, រញ្ញា និស្សដំ។ 223. Rañño raññassa rājino se. Se rājassa savibhattissa rañño raññassa rājino honti, rañño, raññassa, rājino. ២២៣. អាទេស «រាជ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា «រញ្ញោ», «រញ្ញស្ស», «រាជិនោ» ក្នុងព្រោះ ស វិភត្តិ, (សម្រេចរូបជា) រញ្ញោ, រញ្ញស្ស, រាជិនោ។ 224. Smimhi raññerājini. Smimhi rājassa savibhattissa raññe rājini honti, raññe, rājini. ២២៤. ក្នុងព្រោះ ស្មឹ វិភត្តិ អាទេស «រាជ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា «រញ្ញេ» និង «រាជិនិ», (សម្រេចរូបជា) រញ្ញេ, រាជិនិ។ 225. Samāse vā. Samāsavisaye ete ādesā rājassa vā honti, kāsiraññā kāsirājena, kāsiraññā kāsirājasmā, kāsirañño kāsirājassa, kāsiraññe kāsirāje. ២២៥. ក្នុងសមាស អាទេសទាំងឡាយនេះ ជំនួស «រាជ» សព្ទ តែងមានខ្លះ, (ដូចជា) កាសិរញ្ញា, កាសិរាជេន; កាសិរញ្ញា, កាសិរាជស្មា; កាសិរញ្ញោ, កាសិរាជស្ស; កាសិរញ្ញេ, កាសិរាជេ។ 226. Smimhi tumhāmhānaṃ tayimayi. Smimhi tumhaamusaddānaṃ savibhattīnaṃ tayimayi honti yathākkamaṃ, tayi, mayi. ២២៦. ក្នុងព្រោះ ស្មឹ វិភត្តិ អាទេស «តុម្ហ» និង «អម្ហ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា «តយិ» និង «មយិ» តាមលំដាប់, (សម្រេចរូបជា) តយិ, មយិ។ 227. Aṃmhi taṃ maṃ tavaṃ mamaṃ. ២២៧. អាទេស («តុម្ហ» និង «អម្ហ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ) ជា «តំ», «មំ», «តវំ», «មមំ» ក្នុងព្រោះ អំ វិភត្តិ។ Aṃmhi [Pg.114] tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ taṃ maṃ tavaṃ mamaṃ honti yathākkamaṃ, taṃ, maṃ, tavaṃ, mamaṃ, ក្នុងព្រោះ អំ វិភត្តិ អាទេស «តុម្ហ» និង «អម្ហ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា «តំ», «មំ», «តវំ», «មមំ» តាមលំដាប់, (សម្រេចរូបជា) តំ, មំ, តវំ, មមំ។ 228. Nāsmāsu tayāmayā. ២២៨. អាទេស («តុម្ហ» និង «អម្ហ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ) ជា «តយា» និង «មយា» ក្នុងព្រោះ នា និង ស្មា វិភត្តិទាំងឡាយ។ Nāsmāsu tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ tayāmayā honti yathākkamaṃ, tayā kataṃ, mayā kataṃ, tayā nissaṭaṃ, mayā nissaṭaṃ. ក្នុងព្រោះ នា និង ស្មា វិភត្តិទាំងឡាយ អាទេស «តុម្ហ» និង «អម្ហ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា «តយា» និង «មយា» តាមលំដាប់, (ដូចជា) តយា កតំ, មយា កតំ, តយា និស្សដំ, មយា និស្សដំ។ 229. Tava mama tuyhaṃ mayhaṃ se. ២២៩. អាទេស («តុម្ហ» និង «អម្ហ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ) ជា «តវ», «មម», «តុយ្ហំ», «មយ្ហំ» ក្នុងព្រោះ ស វិភត្តិ។ Se tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ tava mama tuyhaṃ mayhaṃ honti yathākkamaṃ, tava, tuyhaṃ, mama, mayhaṃ. ក្នុងព្រោះ ស វិភត្តិ អាទេស «តុម្ហ» និង «អម្ហ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា «តវ», «តុយ្ហំ», «មម», «មយ្ហំ» តាមលំដាប់, (សម្រេចរូបជា) តវ, តុយ្ហំ, មម, មយ្ហំ។ 230. Ṅaṃṅākaṃ naṃmhi. ២៣០. អាទេស («តុម្ហ» និង «អម្ហ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ) ជា «តុំ» (ឬ តុម្ហំ/អម្ហំ) និង «តុំហាកំ» (ឬ តុម្ហាកំ/អម្ហាកំ) ក្នុងព្រោះ ណំ វិភត្តិ។ Naṃmhi tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ ṅaṃṅākaṃ honti paccekaṃ, tumhaṃ, tumhākaṃ, amhaṃ, amhākaṃ, yathāsaṅkhyamatra na vivacchate. ក្នុងព្រោះ ណំ វិភត្តិ អាទេស «តុម្ហ» និង «អម្ហ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា «តុំ» និង «តុំហាកំ» មួយៗ, (សម្រេចរូបជា) តុម្ហំ, តុម្ហាកំ, អម្ហំ, អម្ហាកំ។ ក្នុងទីនេះ មិនមានបំណងយកតាមលំដាប់ (យថាសង្ខ្យៈ) ឡើយ។ 231. Dutiye yomhi vā. ២៣១. (អាទេស «តុម្ហ» និង «អម្ហ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា «តុំ» និង «តុំហាកំ») ខ្លះ ក្នុងព្រោះ យោ វិភត្តិ នៃទុតិយាវិភត្តិ។ Tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ paccekaṃ ṅaṃṅākaṃ vā honti yomhi dutiye, tumhaṃ, tumhākaṃ, tumhe, amhaṃ, amhākaṃ, amhe. ក្នុងព្រោះ យោ វិភត្តិ នៃទុតិយាវិភត្តិ អាទេស «តុម្ហ» និង «អម្ហ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា «តុំ» និង «តុំហាកំ» មួយៗ ខ្លះ, (សម្រេចរូបជា) តុម្ហំ, តុម្ហាកំ, តុម្ហេ; អម្ហំ, អម្ហាកំ, អម្ហេ។ 232. Apādādo padatekavākye. ២៣២. មិនស្ថិតនៅដើមបាទគាថា (ឬដើមប្រយោគ) បន្ទាប់ពីបទដទៃ ក្នុងប្រយោគតែមួយ។ Idamadhikataṃ veditabbaṃ. Pajjate-nenatthoti padaṃ-syādyantaṃ tyādyantaṃ ca, padasamūho vākyaṃ. សេចក្តីនេះ គប្បីដឹងថាជាអធិការ (វិធានគ្រប់គ្រង)។ បទ គឺពាក្យដែលសម្តែងសេចក្តី មានសិ-វិភត្តិជាដើម ឬតិ-វិភត្តិជាដើមជាទីបំផុត, ចំណែកឯការប្រជុំនៃបទទាំងឡាយ ហៅថា ប្រយោគ (វាក្យៈ)។ 233. Yonaṃhisvapañcamyā vono. ២៣៣. លើកលែងតែបញ្ចមីវិភត្តិ ក្នុងព្រោះ យោ, ណំ, ហិ, សុ វិភត្តិទាំងឡាយ អាទេស (តុម្ហ និង អម្ហ សព្ទ) ជា «វោ» និង «នោ»។ Apañcamiyā [Pg.115] yonaṃhisvapādādo vattamānānaṃ padasmā paresaṃ ekavākye ṭhitānaṃ tumhāmhasaddānaṃ savibhattīnaṃ vono honti vā yathākkamaṃ, tiṭṭhatha vo, tiṭṭhatha tumhe, tiṭṭhāma no, tiṭṭhāma mayaṃ, passati vo, passati tumhe, passati no, passati amhe, dīyate vo, dīyate tumhaṃ, dīyate no, dīyate amhaṃ, dhanaṃ vo, dhanaṃ tumhaṃ, dhanaṃ no dhanaṃ amhaṃ, kataṃ vo, kataṃ tumhehi, kataṃ no, kataṃ amhehi, apañcamyāti kiṃ? Nissaṭaṃ tumhehi, nissaṭaṃ amhehi, apādādotveva? ‘Balañca bhikkhūnamanuppadinnaṃ, tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappakaṃ’, padatotveva? Tumhe tiṭṭhatha, ekavākyetveva? Devadatto tiṭṭhati gāme, tumhe tiṭṭhatha nagare, savibhattīnaṃtveva? Arahati dhammo tumhādisānaṃ, arahati dhammo amhādisānaṃ. លើកលែងតែបញ្ចមីវិភត្តិ ក្នុងព្រោះ យោ, ណំ, ហិ, សុ វិភត្តិទាំងឡាយ មិនស្ថិតនៅដើមបាទគាថា បន្ទាប់ពីបទដទៃ ក្នុងប្រយោគតែមួយ អាទេស «តុម្ហ» និង «អម្ហ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា «វោ» និង «នោ» ខ្លះ តាមលំដាប់, (ដូចជា) tiṭṭhatha vo (ស្មើនឹង tiṭṭhatha tumhe), tiṭṭhāma no (ស្មើនឹង tiṭṭhāma mayaṃ), passati vo (ស្មើនឹង passati tumhe), passati no (ស្មើនឹង passati amhe), dīyate vo (ស្មើនឹង dīyate tumhaṃ), dīyate no (ស្មើនឹង dīyate amhaṃ), dhanaṃ vo (ស្មើនឹង dhanaṃ tumhaṃ), dhanaṃ no (ស្មើនឹង dhanaṃ amhaṃ), kataṃ vo (ស្មើនឹង kataṃ tumhehi), kataṃ no (ស្មើនឹង kataṃ amhehi)។ ពាក្យថា «លើកលែងតែបញ្ចមីវិភត្តិ» ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងរូបដូចជា nissaṭaṃ tumhehi, nissaṭaṃ amhehi។ ពាក្យថា «មិនស្ថិតនៅដើមបាទគាថា» ដើម្បីអ្វី? ដូចជាគាថាថា «Balañca bhikkhūnamanuppadinnaṃ, tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappakaṃ»។ ពាក្យថា «បន្ទាប់ពីបទដទៃ» ដើម្បីអ្វី? ដូចជា Tumhe tiṭṭhatha។ ពាក្យថា «ក្នុងប្រយោគតែមួយ» ដើម្បីអ្វី? ដូចជា Devadatto tiṭṭhati gāme, tumhe tiṭṭhatha nagare។ ពាក្យថា «ព្រមទាំងវិភត្តិ» ដើម្បីអ្វី? ដូចជា Arahati dhammo tumhādisānaṃ, arahati dhammo amhādisānaṃ។ 234. Teme nāse. ២៣៤. អាទេស («តុម្ហ» និង «អម្ហ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ) ជា «តេ» និង «មេ» ក្នុងព្រោះ នា និង ស វិភត្តិទាំងឡាយ។ Nāmhi se ca apādādo vattamānānaṃ padasmā paresaṃ ekavākye ṭhitānaṃ tumhāmhasaddānaṃ savibhattīnaṃ teme vā honti yathākkamaṃ, kataṃ te, kataṃ tayā, kataṃ me, kataṃ mayā, dīyate te, dīyate tava dīyate me, dīyate mama, dhanaṃ te, dhanaṃ tava, dhanaṃ me, dhanaṃ mama. ក្នុងព្រោះ នា វិភត្តិ និង ស វិភត្តិផង មិនស្ថិតនៅដើមបាទគាថា បន្ទាប់ពីបទដទៃ ក្នុងប្រយោគតែមួយ អាទេស «តុម្ហ» និង «អម្ហ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា «តេ» និង «មេ» ខ្លះ តាមលំដាប់, (ដូចជា) kataṃ te (ស្មើនឹង kataṃ tayā), kataṃ me (ស្មើនឹង kataṃ mayā), dīyate te (ស្មើនឹង dīyate tava), dīyate me (ស្មើនឹង dīyate mama), dhanaṃ te (ស្មើនឹង dhanaṃ tava), dhanaṃ me (ស្មើនឹង dhanaṃ mama)។ 235. Anvādese. ២៣៥. ក្នុងកាលពោលបញ្ជាក់ម្តងទៀត (អន្វាទេស)។ Kathitānukathanavisaye tumhaamha-saddānamādesā niccaṃ bhavanti punabbidhānā, gāmo tumhaṃ pariggaho, atho janapado vo pariggaho. ក្នុងវិស័យនៃការនិយាយបញ្ជាក់ឡើងវិញនូវពាក្យដែលបានពោលហើយ អាទេសទាំងឡាយនៃ «តុម្ហ» និង «អម្ហ» សព្ទ តែងមានជាប្រាកដ (មិនវៀរ) ព្រោះការបញ្ញត្តិម្តងទៀត, (ដូចជា) gāmo tumhaṃ pariggaho, atho janapado vo pariggaho។ 236. Sapubbā paṭhamantā vā. ២៣៦. (ការអាទេសនៃតុម្ហសព្ទ និងអម្ហសព្ទ) ដែលនៅខាងក្រោយសព្ទមានវិភត្តិទី ១ ជាទីបំផុត និងមានសព្ទដទៃនៅខាងមុខ តែងមានខ្លះ។ Vijjamānapubbasmā [Pg.116] paṭhamantā paresaṃ tumhaamhasaddānamādesā vā honti anvādesepi, gāme paṭo tumhākaṃ, atho nagare kambalo vo, atho nagare kambalo tumhākaṃ, sapubbāti kiṃ? Paṭo tumhākaṃ, atho kambalo vo, paṭhamantāti ki? Paṭo nāgare tumhākaṃ, atho kambalo gāme vo. ការអាទេសទាំងឡាយនៃតុម្ហសព្ទ និងអម្ហសព្ទ ដែលនៅខាងក្រោយសព្ទមានវិភត្តិទី ១ ជាទីបំផុត និងមានសព្ទដទៃនៅខាងមុខ (ដែលប្រាកដស្រាប់) តែងមានខ្លះ សូម្បីក្នុងអន្វាទេស (ការចង្អុលបង្ហាញជាថ្មី)។ ឧទាហរណ៍៖ gāme paṭo tumhākaṃ, atho nagare kambalo vo, atho nagare kambalo tumhākaṃ (សំពត់របស់អ្នករាល់គ្នានៅក្នុងភូមិ មួយវិញទៀត ភួយនៅក្នុងក្រុងជារបស់អ្នករាល់គ្នា)។ ពាក្យថា sapubbā (មានសព្ទដទៃនៅខាងមុខ) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ) Paṭo tumhākaṃ, atho kambalo vo។ ពាក្យថា paṭhamantā (មានវិភត្តិទី ១ ជាទីបំផុត) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ) Paṭo nāgare tumhākaṃ, atho kambalo gāme vo។ 237. Na ca vā hā hevayoge. ២៣៧. (ការអាទេសនៃតុម្ហសព្ទ និងអម្ហសព្ទទាំងឡាយ) មិនមានឡើយ ក្នុងកាលដែលប្រកបដោយ ច សព្ទ, វា សព្ទ, ហា សព្ទ, ហេ សព្ទ និង ឯវ សព្ទ។ Cādīhi yoge tumhaamhasaddānamādesā na honti, gāmo tava ca pariggaho, mama ca pariggaho, gāmo tava vā pariggaho, mama vā pariggaho, gāmo tava ha pariggaho, mama ha pariggaho, gāmo tavāha pariggaho, mamāha pariggaho, gāmo taveva pariggaho, mameva pariggaho, evaṃ sabbattha udāharitabbaṃ, yogeti kiṃ? Gāmo ca te pariggaho, nagarañca me pariggaho. ក្នុងកាលដែលប្រកបដោយសព្ទមាន ច សព្ទជាដើម ការអាទេសទាំងឡាយនៃតុម្ហសព្ទ និងអម្ហសព្ទ មិនមានឡើយ។ ឧទាហរណ៍៖ gāmo tava ca pariggaho, mama ca pariggaho (ភូមិជាទ្រព្យសម្បត្តិរបស់អ្នកផង របស់ខ្ញុំផង), gāmo tava vā pariggaho, mama vā pariggaho, gāmo tava ha pariggaho, mama ha pariggaho, gāmo tavāha pariggaho, mamāha pariggaho, gāmo taveva pariggaho, mameva pariggaho។ គប្បីសម្តែងឧទាហរណ៍ក្នុងទីទាំងពួងយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា yoge (ក្នុងកាលដែលប្រកប) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ) Gāmo ca te pariggaho, nagarañca me pariggaho។ 238. Dassanatthe nālocane. ២៣៨. (ការអាទេសនៃតុម្ហសព្ទ និងអម្ហសព្ទទាំងឡាយ មិនមានឡើយ) ក្នុងអត្ថថាឃើញ ដ៏វៀរចាកការប្រាប់ឲ្យដឹង (អាឡោចនៈ)។ Dassanatthesu ālocanavajjitesu payujjamānesu tumhaamhasaddānamādesā na honti, gāmo tumhe uddissāgato, gāmo amhe uddissāgato, anālocaneti kiṃ? Gāmo vo āloceti, gāmo no āloceti. កាលបើកិរិយាមានអត្ថថាឃើញ ដ៏វៀរចាកការប្រាប់ឲ្យដឹង ត្រូវបានប្រើប្រាស់ ការអាទេសទាំងឡាយនៃតុម្ហសព្ទ និងអម្ហសព្ទ មិនមានឡើយ។ ឧទាហរណ៍៖ gāmo tumhe uddissāgato (ភូមិមកដល់ហើយដោយចំពោះអ្នករាល់គ្នា), gāmo amhe uddissāgato។ ពាក្យថា anālocane (វៀរចាកការប្រាប់ឲ្យដឹង) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ) Gāmo vo āloceti, gāmo no āloceti។ 293. Āmantaṇaṃ pubbamasantaṃva. Āmantaṇaṃ pubbamavijjamānaṃ viya hoti tumhāmhasaddānamādesavisaye, devadatta tava pariggaho, āmantaṇanti kiṃ? Kambalo te pariggaho, pubbamiti kiṃ? ‘Mayetaṃ sabbamakkhātaṃ, tumhākaṃ dvijapuṅgavā[Pg.117], parassa hi avijjamānatte ‘apādādo’ti paṭisedho na siyā. Ivāti kiṃ? Savanaṃ yathā siyā. ២៩៣. អាមន្តនៈ (ពាក្យហៅ) ដែលនៅខាងមុខ ទុកដូចជាមិនមាន (ក្នុងវិស័យនៃការអាទេសតុម្ហសព្ទ និងអម្ហសព្ទ)។ អាមន្តនៈដែលនៅខាងមុខ ទុកដូចជាមិនមាន ក្នុងវិស័យនៃការអាទេសតុម្ហសព្ទ និងអម្ហសព្ទ។ ឧទាហរណ៍៖ devadatta tava pariggaho (ម្នាលទេវទត្ត ភូមិជាទ្រព្យសម្បត្តិរបស់អ្នក)។ ពាក្យថា āmantaṇaṃ (អាមន្តនៈ) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ) Kambalo te pariggaho។ ពាក្យថា pubbaṃ (នៅខាងមុខ) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ) ‘Mayetaṃ sabbamakkhātaṃ, tumhākaṃ dvijapuṅgavā’ ព្រោះថាកាលបើពាក្យខាងក្រោយមិនមាន ការហាមឃាត់ថា ‘apādādo’ (មិននៅដើមបាទគាថា) មិនគប្បីមានឡើយ។ ពាក្យថា iva (ទុកដូចជា) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឲ្យការឮ (ការបញ្ចេញសំឡេង) នៅមានដដែល។ 240. Na sāmaññavacanamekatthe. ២៤០. សាមញ្ញវចនៈ (ពាក្យទូទៅ) ដែលមានអត្ថស្មើគ្នា (សមានាធិករណ៍) មិនទុកដូចជាមិនមានឡើយ។ Samānādhikaraṇe parato sāmaññavacanamāmantaṇamasantaṃ viya na hoti, māṇavaka jaṭilaka te pariggaho. Parassāvijjamānattepi pubbarūpamupādāyādeso hoti, sāmaññavacananti kiṃ? Devadatta māṇavaka tava pariggaho, ekattheti kiṃ? Devadatta yaññadatta tumhaṃ pariggaho. កាលបើមានសមានាធិករណ៍នៅខាងក្រោយ សាមញ្ញវចនៈដែលជាអាមន្តនៈ មិនទុកដូចជាមិនមានឡើយ។ ឧទាហរណ៍៖ māṇavaka jaṭilaka te pariggaho (ម្នាលមាណព ម្នាលអ្នកមានជដា ភូមិជាទ្រព្យសម្បត្តិរបស់អ្នក)។ សូម្បីក្នុងកាលដែលសព្ទខាងក្រោយមិនមាន ការអាទេសក៏រមែងមាន ដោយអាស្រ័យរូបខាងមុខ។ ពាក្យថា sāmaññavacanaṃ (សាមញ្ញវចនៈ) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ) Devadatta māṇavaka tava pariggaho។ ពាក្យថា ekatthe (មានអត្ថស្មើគ្នា) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ) Devadatta yaññadatta tumhaṃ pariggaho។ 241. Bahūsu vā. ២៤១. (សាមញ្ញវចនៈដែលជាអាមន្តនៈ) ក្នុងពហុវចនៈ មិនទុកដូចជាមិនមានខ្លះ ក្នុងអត្ថស្មើគ្នា។ Bahūsu vattamānamāmantaṇaṃ sāmaññavacanamekatthe avijjamānaṃ viya vā na hoti, brāhmaṇā guṇavanto tumhākaṃ pariggaho, brāhmaṇā guṇavanto vo pariggaho. អាមន្តនៈដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងពហុវចនៈ ជាសាមញ្ញវចនៈក្នុងអត្ថស្មើគ្នា មិនទុកដូចជាមិនមានខ្លះឡើយ។ ឧទាហរណ៍៖ brāhmaṇā guṇavanto tumhākaṃ pariggaho, brāhmaṇā guṇavanto vo pariggaho (ម្នាលព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយដ៏មានគុណ ភូមិជាទ្រព្យសម្បត្តិរបស់អ្នករាល់គ្នា)។ Iti moggallāne byākaraṇe vuttiyaṃ សេចក្តីពន្យល់ (វុត្តិ) ក្នុងមោគ្គល្លានព្យាករណ៍ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ Syādikaṇḍo dutiyo. ស្យាទិកណ្ឌ ទី ២ (ចប់ហើយ)។ (3) Tatiyo kaṇḍo (samāso) (៣) កណ្ឌទី ៣ (សមាស)។ 1. Syādi syādinekatthaṃ. ១. ស្យាទ្យន្តសព្ទ (សព្ទដែលមានស្យាទិវិភត្តិជាទីបំផុត) តែងមានអត្ថជាមួយគ្នា (រួមជាបទតែមួយ) ជាមួយស្យាទ្យន្តសព្ទ។ Syādyantaṃ syādyantena sahekatthaṃ hotīti idamadhikataṃ veditabbaṃ, so ca bhinnatthānamekatthībhāvo samāsoti vuccate. គប្បីជ្រាបថា បទនេះ (syādi syādinekatthaṃ) ជាអធិការៈ (បទដែលត្រូវតាមទៅគ្រប់គ្រងក្នុងសូត្រខាងក្រោយៗ) ថា «ស្យាទ្យន្តសព្ទ តែងមានអត្ថជាមួយគ្នាជាមួយស្យាទ្យន្តសព្ទ» ហើយការរួមជាអត្ថតែមួយនៃសព្ទទាំងឡាយដែលមានអត្ថផ្សេងគ្នានោះ ហៅថា សមាស។ 2. Asaṅkhyaṃvibhatti sampatti samīpa sākalyābhāva yathā pacchāyugapadatthe. ២. (ស្យាទ្យន្តសព្ទ) ក្នុងអត្ថថា អសង្ខ្យា (អព្យយីភាវៈ), វិភត្តិ, សម្បត្តិ, សមីបៈ (ជិត), សាកល្យៈ (ទាំងអស់), អភាវៈ (មិនមាន), យថា, បច្ឆា (ខាងក្រោយ) និងយុគប័ទ (ព្រមគ្នា) (តែងរួមជាអត្ថតែមួយជាមួយស្យាទ្យន្តសព្ទ)។ Asaṅkhyaṃ[Pg.118], syādyantaṃ vibhatyādīnamatthe vattamānaṃ syādyantena sahekatthaṃ bhavati, tattha vibhatyatthe tāva itthīsu kathā pavattā adhitthi. Sampatti dvidhā attasampatti samiddhi ca, sampannaṃ brahmaṃ sabrahmaṃ licchavīnaṃ, samiddhi bhikkhānaṃ subhikkhaṃ. Samīpe kumbhassa samīpamupakumbhaṃ. Sākalyesatiṇamajjhoharati, sāgyadhīte. Abhāvo sambandhibhedā bahuvidho, tatra iddhābhāve-vigatā iddhi saddikānaṃ dussaddikaṃ, atthābhāve-abhāvo makkhikānaṃ nimmakkhikaṃ, ahikkamābhāve-atigatāni tiṇāni nittiṇaṃ, sampatyābhāve-atigataṃ lahupāvuraṇaṃ atilahupāvuraṇaṃ, lahupāvuraṇassa nāyamupabhogakāloti attho. Yathā etthā-nekavidho, tatra yoggatāyaṃ-anurūpaṃ surūpovahati, vicchāyaṃ-anvaddhamāsaṃ, atthānativattiyaṃ-yathāsatti, sadisatte, sadiso kikhiyā sakikhi, ānupubbiye-anujeṭṭhaṃ, pacchādattheanurathaṃ, yugapadatthe-sacakkaṃ nidhehi. អសង្ខ្យា (គឺអព្យយីភាវសមាស) ស្យាទ្យន្តសព្ទដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថមានវិភត្តិជាដើម តែងរួមជាអត្ថតែមួយជាមួយស្យាទ្យន្តសព្ទ។ ក្នុងអត្ថទាំងនោះ ជាដំបូង ក្នុងវិភត្ត្យត្ថ (អត្ថនៃវិភត្តិ) ដូចជា៖ itthīsu kathā pavattā (រឿងរ៉ាវប្រព្រឹត្តទៅក្នុងស្ត្រីទាំងឡាយ) ជា adhitthi (ក្នុងស្ត្រី)។ សម្បត្តិ មាន ២ យ៉ាង គឺ អត្តសម្បត្តិ (សម្បត្តិផ្ទាល់ខ្លួន) និង សមិទ្ធិ (ភាពសម្បូរបែប)។ អត្តសម្បត្តិ ដូចជា៖ sampannaṃ brahmaṃ (ព្រហ្មដ៏បរិបូណ៌) នៃពួកលិច្ឆវី ជា sabrahmaṃ។ សមិទ្ធិ ដូចជា៖ bhikkhānaṃ samiddhi (ភាពសម្បូរបែបនៃភិក្ខា) ជា subhikkhaṃ (ភិក្ខាសម្បូរបែប)។ ក្នុងសមីបត្ថ (អត្ថជិត) ដូចជា៖ kumbhassa samīpaṃ (ទីជិតនៃក្អម) ជា upakumbhaṃ (ជិតក្អម)។ ក្នុងសាកល្យត្ថ (អត្ថទាំងអស់) ដូចជា៖ satiṇamajjhoharati (លេបចូលទាំងស្មៅ) ឬ sāgyadhīte (រៀនចប់ទាំងអស់)។ អភាវត្ថ (អត្ថមិនមាន) មានច្រើនយ៉ាងទៅតាមការបែងចែកនៃសេចក្តីទាក់ទង ក្នុងអភាវត្ថនោះ ក្នុងឥទ្ធ្យាភាវៈ (មិនមានសេចក្តីចម្រើន) ដូចជា៖ vigatā iddhi saddikānaṃ (សេចក្តីចម្រើននៃពួកជនអ្នកមានសទ្ធាប្រាសទៅហើយ) ជា dussaddikaṃ, ក្នុងអត្ថភាវៈ (មិនមានវត្ថុ) ដូចជា៖ abhāvo makkhikānaṃ (ការមិនមាននៃរុយទាំងឡាយ) ជា nimmakkhikaṃ (មិនមានរុយ), ក្នុងអតិក្កមាភាវៈ (កន្លងហួស) ដូចជា៖ atigatāni tiṇāni (ស្មៅទាំងឡាយកន្លងហួសទៅហើយ) ជា nittiṇaṃ, ក្នុងសម្បត្ត្យាភាវៈ (មិនមានការសមគួរ) ដូចជា៖ atigataṃ lahupāvuraṇaṃ (គ្រឿងដណ្តប់ដ៏ស្រាលកន្លងហួសទៅហើយ) ជា atilahupāvuraṇaṃ មានន័យថា នេះមិនមែនជាកាលគួរប្រើប្រាស់គ្រឿងដណ្តប់ដ៏ស្រាលឡើយ។ យថាសព្ទ ក្នុងទីនេះមានច្រើនយ៉ាង ក្នុងយោគ្យតា (ភាពសមគួរ) ដូចជា៖ anurūpaṃ surūpovahati (ទ្រទ្រង់នូវរូបដ៏សមគួរ) ជា surūpaṃ, ក្នុងវិច្ឆា (ការផ្ទួន) ដូចជា៖ anvaddhamāsaṃ (រាល់កន្លះខែ), ក្នុងអត្ថានតិវត្តិ (មិនហួសប្រមាណ) ដូចជា៖ yathāsatti (តាមកម្លាំង), ក្នុងសទិសភាព (ភាពដូចគ្នា) ដូចជា៖ sadiso kikhiyā (ដូចជាសត្វកុក) ជា sakikhi, ក្នុងអានុបុព្វិយៈ (តាមលំដាប់) ដូចជា៖ anujeṭṭhaṃ (តាមលំដាប់នៃច្បង)។ ក្នុងបច្ឆាត្ថ (អត្ថខាងក្រោយ) ដូចជា៖ anurathaṃ (តាមក្រោយរថ)។ ក្នុងយុគបទត្ថ (អត្ថព្រមគ្នា) ដូចជា៖ sacakkaṃ nidhehi (ចូរដាក់ចុះព្រមទាំងកង់)។ 3. Yathā na tulye. ៣. យថាសព្ទ ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថប្រៀបធៀប (ភាពដូចគ្នា) មិនរួមជាអត្ថតែមួយជាមួយស្យាទ្យន្តសព្ទឡើយ។ Yathāsaddo tulyatthe vattamāno syādyantena sahekattho na bhavati, yathā devadatto tathā yaññadatto. យថាសព្ទ កាលបើប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថប្រៀបធៀប មិនរួមជាអត្ថតែមួយជាមួយស្យាទ្យន្តសព្ទឡើយ។ ឧទាហរណ៍៖ yathā devadatto tathā yaññadatto (ទេវទត្តយ៉ាងណា យញ្ញទត្តក៏យ៉ាងនោះដែរ)។ 4. Yāvāvadhāraṇe. ៤. យាវសព្ទ ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថកំណត់ (អវធារណៈ) តែងរួមជាអត្ថតែមួយជាមួយស្យាទ្យន្តសព្ទ។ Yāvasaddo-vadhāraṇe vattamāno syādyantena sahekattho bhavati, avadhāraṇa mettakatā paricchedo, yāvāmattaṃ brāhmaṇe āmantaya, yāvajīvaṃ, avadhāraṇeti kiṃ? Yāva dinnaṃ tāva bhuttaṃ, nāvadhārayāmi kittakaṃ mayā bhuttanti. យាវសព្ទ កាលបើប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថកំណត់ តែងរួមជាអត្ថតែមួយជាមួយស្យាទ្យន្តសព្ទ។ ពាក្យថា អវធារណៈ គឺការកំណត់ប្រមាណត្រឹមប៉ុណ្ណេះ។ ឧទាហរណ៍៖ yāvāmattaṃ brāhmaṇe āmantaya (ចូរអញ្ជើញពួកព្រាហ្មណ៍មានប្រមាណត្រឹមប៉ុណ្ណេះ), yāvajīvaṃ (អស់មួយជីវិត)។ ពាក្យថា avadhāraṇe (ក្នុងអត្ថកំណត់) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ) Yāva dinnaṃ tāva bhuttaṃ (ឲ្យត្រឹមណា បរិភោគត្រឹមណោះ) គឺមិនបានកំណត់ថា ខ្ញុំបរិភោគអស់ប្រមាណប៉ុន្មានឡើយ។ 5. Payyapā [Pg.119] bahi tiro pure pacchā vā pañcamyā. ៥. បរិ, អប, អា, ពហិ, តិរោ, បុរេ និង បច្ឆា សព្ទទាំងឡាយ តែងរួមជាអត្ថតែមួយជាមួយសព្ទមានបញ្ចមីវិភត្តិជាទីបំផុតខ្លះ។ Pariādayo pañcamyantena sahekatthā honti vā, paripabbataṃ vassi devo paripabbatā, apapabbataṃ vassi devo apapabbatā, āpāṭaliputtaṃ vassi devo āpāṭaliputtā, bahigāmaṃ bahi gāmā, tiropabbataṃ tiropabbatā, purebhattaṃ purebhattā, pacchābhattaṃ pacchābhattā, vetādhikāro. សព្ទទាំងឡាយមាន បរិ ជាដើម តែងរួមជាអត្ថតែមួយជាមួយសព្ទមានបញ្ចមីវិភត្តិជាទីបំផុតខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ paripabbataṃ vassi devo ឬ paripabbatā (ភ្លៀងបង្អុរចុះជុំវិញភ្នំ), apapabbataṃ vassi devo ឬ apapabbatā, āpāṭaliputtaṃ vassi devo ឬ āpāṭaliputtā, bahigāmaṃ ឬ bahi gāmā (ខាងក្រៅភូមិ), tiropabbataṃ ឬ tiropabbatā (នាយភ្នំ), purebhattaṃ ឬ purebhattā (មុនភត្ត), pacchābhattaṃ ឬ pacchābhattā (ក្រោយភត្ត)។ បទថា vā នេះជាអធិការៈ (តាមទៅគ្រប់គ្រងក្នុងសូត្រខាងក្រោយៗ)។ 6. Samīpāyāmesvanu. ៦. អនុសព្ទ ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថជិត (សាមីព្យៈ) និងអត្ថបណ្តោយ (អាយាមៈ) តែងរួមជាអត្ថតែមួយជាមួយស្យាទ្យន្តសព្ទខ្លះ។ Anusaddo sāmīpye āyāme ca vattamāno syādyantena sahekattho hoti vā, anuvanamasani gatā, anugaṅgaṃ bārāṇasī, samīpāyāmesvīti kiṃ? Rakkhamanuvijjotate vijju. អនុសព្ទ កាលបើប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថជិត និងអត្ថបណ្តោយ តែងរួមជាអត្ថតែមួយជាមួយស្យាទ្យន្តសព្ទខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ anuvanamasani gatā (រន្ទះបាញ់ទៅក្បែរព្រៃ), anugaṅgaṃ bārāṇasī (ក្រុងពារាណសីនៅបណ្តោយឆ្នេរទន្លេគង្គា)។ ពាក្យថា samīpāyāmesu (ក្នុងអត្ថជិត និងអត្ថបណ្តោយ) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ) Rakkhamanuvijjotate vijju (ផ្លេកបន្ទោរភ្លឺឆ្លាស់តាមដើមឈើ)។ 7. Tiṭṭhagvādīni. ៧. បទទាំងឡាយមាន ទិដ្ឋគុ ជាដើម តែងសម្រេចរូប (ដោយនិបាតនៈ) ក្នុងវិស័យនៃការរួមជាអត្ថតែមួយ (សមាស)។ Tiṭṭhaguppabhutīni ekatthībhāvavisaye nipātīyante, tiṭṭhantī gāvo yasmiṃ kāle tiṭṭhagu kālo, vahaggu kālo. Āyatīgavaṃ, khaleyavaṃ, lūnayavaṃ lūyamānayavamiccādi, cyanto pettha kesā kesi, daṇḍā daṇḍi, tathā velāppabhāvanatthopi, pāto nahānaṃ pātarahānaṃ, sāyaṃ nayānaṃ sāyanahānaṃ, pātakālaṃ sāyakālaṃ, pātameghaṃ sāyameghaṃ, pātamaggaṃ sāyamaggaṃ. បទទាំងឡាយមាន ទិដ្ឋគុ ជាដើម តែងសម្រេចរូបដោយនិបាតនៈក្នុងវិស័យនៃការរួមជាអត្ថតែមួយ។ ឧទាហរណ៍៖ កាលណាដែលហ្វូងគោទាំងឡាយឈរនៅ ហៅថា tiṭṭhagu kālo (កាលហ្វូងគោឈរ), vahaggu kālo (កាលហ្វូងគោដើរ)។ បទដទៃទៀតដូចជា៖ āyatīgavaṃ, khaleyavaṃ, lūnayavaṃ, lūyamānayavaṃ ជាដើម។ សូម្បីបទដែលមាន ចិ-បច្ច័យ ជាទីបំផុត ក៏សម្រេចក្នុងទីនេះដែរ ដូចជា៖ kesā kesi (ការចាប់សក់គ្នាទៅវិញទៅមក), daṇḍā daṇḍi (ការវាយគ្នាដោយដំបងទៅវិញទៅមក)។ ព្រមទាំងបទដែលមានអត្ថសម្តែងនូវវេលាជាដើមផង ដូចជា៖ pāto nahānaṃ ជា pātarahānaṃ (ការងូតទឹកពេលព្រឹក), sāyaṃ nahānaṃ ជា sāyanahānaṃ (ការងូតទឹកពេលល្ងាច), pātakālaṃ, sāyakālaṃ, pātameghaṃ, sāyameghaṃ, pātamaggaṃ, sāyamaggaṃ។ 8. Ore pari paṭi pāre majjhe heṭṭhuddhādho-ntovāchaṭṭhiyā. Orādayo saddā chaṭṭhiyantena sahekatthā vā honti, ekārantattaṃ nipātanato, oregaṅgaṃ, parisikharaṃ, paṭisotaṃ, pāreyamunaṃ, majjhegaṅgaṃ, heṭṭhāpāsādaṃ, uddhagaṅgaṃ, adhogaṅgaṃ, anthopāsādaṃ, puna vāvidhānā ‘gaṅgāora’ miccādīpi honti. ៨. សព្ទទាំងឡាយមាន ឱរេ, បរិ, បដិ, បារេ, មជ្ឈេ, ហេដ្ឋា, ឧទ្ធំ, អធោ និង អន្តោ តែងរួមជាអត្ថតែមួយជាមួយសព្ទមានឆដ្ឋីវិភត្តិជាទីបំផុតខ្លះ។ សព្ទទាំងឡាយមាន ឱរេ ជាដើម តែងរួមជាអត្ថតែមួយជាមួយសព្ទមានឆដ្ឋីវិភត្តិជាទីបំផុតខ្លះ ដោយការសម្រេចឲ្យមាន ឯ-ការន្ត ដោយនិបាតនៈ។ ឧទាហរណ៍៖ oregaṅgaṃ (ខាងអាយនៃទន្លេគង្គា), parisikharaṃ (ជុំវិញកំពូលភ្នំ), paṭisotaṃ (ច្រាសទឹក), pāreyamunaṃ (នាយទន្លេយមុនា), majjhegaṅgaṃ (កណ្តាលទន្លេគង្គា), heṭṭhāpāsādaṃ (ក្រោមប្រាសាទ), uddhagaṅgaṃ (លើទន្លេគង្គា), adhogaṅgaṃ (ក្រោមទន្លេគង្គា), antopāsādaṃ (ក្នុងប្រាសាទ)។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះតែការចែងទុកនូវបទថា vā ម្តងទៀត ទើបមានរូបដូចជា gaṅgāora ជាដើមផងដែរ។ 9. Taṃ napuṃsakaṃ. ៩. សមាសដែលបានពោលកន្លងមកនោះ (អព្យយីភាវសមាស) គប្បីជ្រាបថាជា នបុំសកលិង្គ។ Yadetamatikkantamekatthaṃ[Pg.120], taṃ napuṃsakaliṅgaṃ veditabbaṃ, tathā cevodāhaṭaṃ, vā kvaci bahulādhikārā, yathāparisaṃ yathāparisāya, sakāya sakāya parisāyāti attho. ការរួមជាអត្ថតែមួយ (សមាស) ណាដែលបានពោលកន្លងមកហើយនោះ គប្បីជ្រាបថាជា នបុំសកលិង្គ ដូចដែលបានសម្តែងឧទាហរណ៍មកហើយនោះឯង។ ម៉្យាងទៀត ព្រោះតែអធិការៈនៃបទថា bahulaṃ (ច្រើន) ក្នុងទីខ្លះ មិនមានរូបជានបុំសកលិង្គឡើយ ដូចជា yathāparisaṃ ឬ yathāparisāya មានន័យថា តាមបរិស័ទរបស់ខ្លួនៗ។ 10. Amādi. ១០. (ស្យាទ្យន្តសព្ទ) មាន អំ-វិភត្តិ ជាដើម (តែងរួមជាអត្ថតែមួយជាមួយស្យាទ្យន្តសព្ទ ដោយច្រើន)។ Amādi syādyantaṃ syādyantena saha bahulamekatthaṃ hoti gāmaṃ gato gāmagato, muhuttaṃ sukhaṃ muhuttasukhaṃ, vuttiyevopapadasamāse kumbhakāro, sapāko, tantavāyo, varāharo. Ntamānaktavantūti vākyameva, dhammaṃ suṇanto, dhammaṃ suṇamāno, odanaṃ bhuttavā. ស្យាទ្យន្តសព្ទមាន អំ-វិភត្តិ ជាដើម តែងរួមជាអត្ថតែមួយជាមួយស្យាទ្យន្តសព្ទដោយច្រើន។ ឧទាហរណ៍៖ gāmaṃ gato ជា gāmagato (អ្នកទៅកាន់ភូមិ), muhuttaṃ sukhaṃ ជា muhuttasukhaṃ (សេចក្តីសុខមួយរំពេច)។ ក្នុងឧបបទសមាស តែងមានតែរូបសមាស (វុត្តិ) ប៉ុណ្ណោះ ដូចជា៖ kumbhakāro (អ្នកធ្វើក្អម), sapāko (អ្នកស្លសាច់ឆ្កែ), tantavāyo (អ្នកត្បាញអំបោះ), varāharo (អ្នកនាំមកនូវវត្ថុដ៏ប្រសើរ)។ ចំណែកឯសព្ទដែលមាន អន្ត, មានៈ និង កតវន្តុ បច្ច័យជាទីបំផុត តែងមានតែរូបវាក្យៈ (មិនធ្វើសមាស) ដូចជា៖ dhammaṃ suṇanto (កាលស្តាប់នូវធម៌), dhammaṃ suṇamāno, odanaṃ bhuttavā (អ្នកបរិភោគហើយនូវបាយ)។ Raññā hato rājahato, asinā chinno asicchinno, pitusadiso, pitusamo, sukhasahagataṃ, dadhinā upasittaṃ bhojanaṃ dadhibhojanaṃ, guḷena misso odano guḷodano, vuttipadenevopasittādikiriyāyākhyāpanato natthāyuttatthatā. Kvaci vuttiyeva urago, pādapo. Kvaci vākyameva pharasunā chinnavā, dassanena pahātabbā. (ឧទាហរណ៍នៃតតិយាតតបុរិសសមាស)៖ raññā hato ជា rājahato (អ្នកដែលស្តេចសម្លាប់ហើយ), asinā chinno ជា asicchinno (វត្ថុដែលកាត់ដោយដាវ), pitusadiso (អ្នកដូចជាឪពុក), pitusamo, sukhasahagataṃ (ច្រឡំដោយសុខ)។ (ឧទាហរណ៍នៃមជ្ឈេលោបសមាស)៖ dadhinā upasittaṃ bhojanaṃ ជា dadhibhojanaṃ (ភោជនដែលលាយដោយទឹកដោះជូរ), guḷena misso odano ជា guḷodano (បាយលាយដោយស្ករអំពៅ)។ ព្រោះតែកិរិយាមានការលាយជាដើម ត្រូវបានសម្តែងចេញមកដោយបទសមាសនោះឯង ទើបមិនមានភាពមិនសមគួរនៃអត្ថឡើយ។ ក្នុងទីខ្លះ តែងមានតែរូបសមាស (វុត្តិ) ប៉ុណ្ណោះ ដូចជា៖ urago (សត្វទៅដោយទ្រូង - ពស់), pādapo (ដើមឈើផឹកទឹកដោយជើង)។ ក្នុងទីខ្លះ តែងមានតែរូបវាក្យៈប៉ុណ្ណោះ ដូចជា៖ pharasunā chinnavā (អ្នកកាត់ហើយដោយពូថៅ), dassanena pahātabbā (ធម៌ទាំងឡាយដែលគប្បីលះបង់ដោយទស្សនៈ)។ Buddhassa deyyaṃ buddhadeyyaṃ, yūpāya dāru yūpādāru, rajanāya doṇi rajanadoṇi. Idha na hoti saṅghassa dātabbaṃ. Kathaṃ ‘etadattho etadatthā etadattha’nti? Aññapadatthe bhavissati. (ឧទាហរណ៍នៃចតុត្ថីតតបុរិសសមាស)៖ buddhassa deyyaṃ ជា buddhadeyyaṃ (ទេយ្យវត្ថុគួរថ្វាយដល់ព្រះពុទ្ធ), yūpāya dāru ជា yūpādāru (ឈើសម្រាប់ធ្វើសសរយញ្ញ), rajanāya doṇi ជា rajanadoṇi (ស្នូកសម្រាប់ជ្រលក់ពណ៌)។ ក្នុងទីនេះ មិនមានសមាសឡើយ ដូចជា saṅghassa dātabbaṃ (វត្ថុដែលគប្បីប្រគេនដល់សង្ឃ)។ ចុះពាក្យថា ‘etadattho, etadatthā, etadatthaṃ’ សម្រេចយ៉ាងណា? (ពាក្យទាំងនេះ) នឹងមានក្នុងអញ្ញបទត្ថ (ពហុវីហិសមាស)។ Savarehi bhayaṃ savarabhayaṃ, gāmaniggato, methunāpeto, kvaci vuttiyeva kammajaṃ, cittajaṃ, idha na hoti rukkhā patito. (ឧទាហរណ៍នៃបញ្ចមីតតបុរិសសមាស)៖ savarehi bhayaṃ ជា savarabhayaṃ (ភ័យអំពីពួកសវរៈ), gāmaniggato (អ្នកចេញទៅចាកស្រុក), methunāpeto (អ្នកប្រាសចាកមេថុនធម្ម)។ ក្នុងទីខ្លះ តែងមានតែរូបសមាស (វុត្តិ) ប៉ុណ្ណោះ ដូចជា៖ kammajaṃ (រូបដែលកើតអំពីកម្ម), cittajaṃ (រូបដែលកើតអំពីចិត្ត)។ ក្នុងទីនេះ មិនមានសមាសឡើយ ដូចជា rukkhā patito (ធ្លាក់ចុះអំពីដើមឈើ)។ Rañño [Pg.121] puriso rājapuriso. Bahulādhikārā ntamānaniddhāriyapūraṇabhāvatittatthehi na hoti-mamānukubbaṃ, mamānukurumāno, gunnaṃ kaṇhā sampannakhīratamā, sissānaṃ pañcamo, paṭassa sukkatā, kvaci hoteva-vattamānasāmīpyaṃ, kathaṃ ‘brāhmaṇassa sukkā dantā’ti? Sāpekkhatāya na hoti. Idha pana hoteva ‘candanagandho, nadighoso, kaññārūpaṃ, kāyasamphasso, phalaraso’ti, phalānaṃ titto, phalānamāsito, phasānaṃ suhito. (ឧទាហរណ៍នៃឆដ្ឋីតតបុរិសសមាស)៖ rañño puriso ជា rājapuriso (បុរសរបស់ស្តេច)។ ព្រោះតែអធិការៈនៃបទថា bahulaṃ (ច្រើន) សមាសមិនមានឡើយ ជាមួយសព្ទដែលមាន អន្ត, មានៈ, និទ្ធារណៈ, បូរណៈ, ភាវៈ និងតិត្តិ (ឆ្អែត) ជាអត្ថ ដូចជា៖ mamānukubbaṃ (អ្នកធ្វើតាមខ្ញុំ), mamānukurumāno, gunnaṃ kaṇhā sampannakhīratamā (ក្នុងបណ្តាមេគោទាំងឡាយ មេគោខ្មៅមានទឹកដោះច្រើនបំផុត), sissānaṃ pañcamo (សិស្សទីប្រាំ), paṭassa sukkatā (ភាពសនៃសំពត់)។ ក្នុងទីខ្លះ តែងមានសមាសដែរ ដូចជា vattamānasāmīpyaṃ (ភាពជិតនៃបច្ចុប្បន្ន)។ ចុះពាក្យថា ‘brāhmaṇassa sukkā dantā’ (ធ្មេញសរបស់ព្រាហ្មណ៍) ហេតុអ្វីមិនមានសមាស? ព្រោះតែមានសាបេក្ខភាព (សេចក្តីទាក់ទងនឹងសព្ទដទៃ) ទើបមិនមានសមាស។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ តែងមានសមាសពិតប្រាកដ ដូចជា៖ candanagandho (ក្លិនខ្លឹមច័ន្ទ), nadighoso (សំឡេងទឹកទន្លេ), kaññārūpaṃ (រូបនៃនាងកញ្ញា), kāyasamphasso (ការប៉ះពាល់កាយ), phalaraso (រសនៃផលឈើ)។ (ចំណែកឯសព្ទដែលមានតិត្តិជាអត្ថ មិនមានសមាសឡើយ ដូចជា) phalānaṃ titto (អ្នកឆ្អែតដោយផលឈើទាំងឡាយ), phalānamāsito, phalānaṃ suhito។ Brāhmaṇassa uccaṃ gehanti sāpekkhatāya na hoti, ‘rañño pāṭaliputtakassa dhana’nti dhanasambandhe chaṭṭhīti pāṭaliputtakena sambandhābhāvā na hessati, ‘rañño go ca asso ca puriso cā’ti bhinnatthatāya vākyameva, ‘rañño gavāssapurisā rājagavāssapurisā’ti vutti hotevekattibhāve. ក្នុងពាក្យថា brāhmaṇassa uccaṃ gehaṃ (ផ្ទះដ៏ខ្ពស់របស់ព្រាហ្មណ៍) មិនមានសមាសឡើយ ព្រោះតែមានសាបេក្ខភាព (សេចក្តីទាក់ទងនឹងសព្ទដទៃ)។ ក្នុងពាក្យថា ‘rañño pāṭaliputtakassa dhanaṃ’ (ទ្រព្យរបស់ស្តេចក្រុងបាដលីបុត្ត) វិភត្តិទី ៦ មានសេចក្តីទាក់ទងនឹងទ្រព្យ (ធនៈ) ព្រោះមិនមានសេចក្តីទាក់ទងនឹងក្រុងបាដលីបុត្ត ទើបមិនមានសមាសឡើយ។ ក្នុងពាក្យថា ‘rañño go ca asso ca puriso ca’ (គោផង សេះផង បុរសផង របស់ស្តេច) ព្រោះតែមានអត្ថផ្សេងគ្នា ទើបមានតែរូបវាក្យៈប៉ុណ្ណោះ។ ប៉ុន្តែ កាលបើមានការរួមជាអត្ថតែមួយ តែងមានរូបសមាសពិតប្រាកដ ដូចជា ‘rañño gavāssapurisā’ ជា rājagavāssapurisā (ហ្វូងគោ សេះ និងបុរសរបស់ស្តេច)។ Dāne soṇḍo dānasoṇḍo, dhammarato, dānābhirato. Kvaci vuttiyeva kucchisayo, thalaṭṭho, paṅkajaṃ, saroruhaṃ. Idha na hoti bhojane mattaññutā, indriyesu guttadvāratā, āsane nisinno, āsane nisīditabbaṃ. (ឧទាហរណ៍នៃសត្តមីតតបុរិសសមាស)៖ dāne soṇḍo ជា dānasoṇḍo (អ្នកល្មោភក្នុងការឲ្យទាន), dhammarato (អ្នកត្រេកអរក្នុងធម៌), dānābhirato (អ្នកត្រេកអរក្រៃលែងក្នុងទាន)។ ក្នុងទីខ្លះ តែងមានតែរូបសមាស (វុត្តិ) ប៉ុណ្ណោះ ដូចជា៖ kucchisayo (អ្នកដេកក្នុងផ្ទៃ), thalaṭṭho (អ្នកឈរលើគោក), paṅkajaṃ (ផ្កាឈូកកើតក្នុងភក់), saroruhaṃ (ផ្កាឈូកកើតក្នុងស្រះ)។ ក្នុងទីនេះ មិនមានសមាសឡើយ ដូចជា bhojane mattaññutā (ភាពជាអ្នកដឹងប្រមាណក្នុងភោជន), indriyesu guttadvāratā (ភាពជាអ្នកមានទ្វារគ្រប់គ្រងហើយក្នុងឥន្ទ្រីទាំងឡាយ), āsane nisinno (អ្នកអង្គុយលើអាសនៈ), āsane nisīditabbaṃ (វត្ថុដែលគប្បីអង្គុយលើអាសនៈ)។ 11. Visesanamekatthena. ១១. វិសេសនសព្ទ (សព្ទជាគុណនាម) តែងរួមជាអត្ថតែមួយជាមួយវិសេស្យសព្ទ (សព្ទជាណាមនាម) ដែលមានអត្ថស្មើគ្នា (សមានាធិករណ៍)។ Visesanaṃ syāntaṃ visessena syādyantena samānādhikaraṇena sahekatthaṃ hoti, nīlañca taṃ uppalañceti nīluppalaṃ, chinnañca taṃ paruḷhañceti chinnaparaḷhaṃ, satthīva satthī, satthī ca sā sāmā ceti satthisāmā, sīhova sīho, muni ca so sīho ceti munisīho, sīlameva dhanaṃ sīladhanaṃ. វិសេសនសព្ទដែលមានសិ-វិភត្តិជាទីបំផុត តែងរួមជាអត្ថតែមួយជាមួយវិសេស្យសព្ទដែលមានស្យាទិវិភត្តិជាទីបំផុត ដែលមានសមានាធិករណ៍ (អត្ថស្មើគ្នា)។ ឧទាហរណ៍៖ nīlañca taṃ uppalañca (ផ្កាឈូកនោះខៀវផង ផ្កាឈូកនោះឯងជាផ្កាឈូកផង) ជា nīluppalaṃ (ផ្កាឈូកខៀវ), chinnañca taṃ paruḷhañca (វត្ថុនោះដាច់ផង លូតលាស់ឡើងវិញផង) ជា chinnaparaḷhaṃ (វត្ថុដែលដាច់ហើយលូតលាស់ឡើងវិញ)។ (ឧបមានបុព្វបទ)៖ satthīva satthī, satthī ca sā sāmā ca ជា satthisāmā (នាងសាម៉ាដែលមានភ្លៅដូចជាភ្លៅចេក)។ (ឧបមានុត្តរបទ)៖ sīhova sīho, muni ca so sīho ca ជា munisīho (ព្រះមុនីដូចជាសត្វសីហៈ)។ (អវធារណបុព្វបទ)៖ sīlameva dhanaṃ ជា sīladhanaṃ (សីលនោះឯងជាទ្រព្យ)។ Kvaci [Pg.122] vākyameva puṇṇo mantāṇiputto, citto gahapati. Kvaci vuttiyeva kaṇhasappo, lohitasāli, visesananti kiṃ? Tacchako sappo, ekattheneti kiṃ? Kāḷamhā añño. Kathaṃ ‘pattajīviko, āpannajīviko, māsajāto’ti? Aññapadatthe bhavissati. ក្នុងទីខ្លះ តែងមានតែរូបវាក្យៈប៉ុណ្ណោះ ដូចជា៖ puṇṇo mantāṇiputto (ព្រះបុណ្ណមន្តាណីបុត្ត), citto gahapati (ចិត្តគហបតី)។ ក្នុងទីខ្លះ តែងមានតែរូបសមាស (វុត្តិ) ប៉ុណ្ណោះ ដូចជា៖ kaṇhasappo (ពស់វែកខ្មៅ), lohitasāli (ស្រូវសាលីក្រហម)។ ពាក្យថា visesanaṃ (វិសេសនៈ) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ) Tacchako sappo (ជាងឈើឈ្មោះសប្បៈ)។ ពាក្យថា ekatthena (មានអត្ថស្មើគ្នា) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ) Kāḷamhā añño (អ្នកដទៃអំពីបុរសខ្មៅ)។ ចុះពាក្យថា ‘pattajīviko, āpannajīviko, māsajātoti’ សម្រេចយ៉ាងណា? (ពាក្យទាំងនេះ) នឹងមានក្នុងអញ្ញបទត្ថ (ពហុវីហិសមាស)។ 12. Naña. ១២. ន-និបាត (នញ) តែងរួមជាអត្ថតែមួយជាមួយស្យាទ្យន្តសព្ទ។ Nañiccetaṃ syādyantaṃ syādyantena sahekatthaṃ hoti, na brāhmaṇo abrāhmaṇo, bahulādhikārato asamatthatthehi, kehici hoti ‘apunageyyā gāthā, anokāsaṃ kāretvā, amūlā mūlaṃ gantvā. Īsaṃkaḷāro, īsaṃpiṅgaloti ‘syādi syādine’ti samāso, vākyameva vātippasaṅgābhāvā. ន-និបាត (នញ) នេះ តែងរួមជាអត្ថតែមួយជាមួយស្យាទ្យន្តសព្ទ។ ឧទាហរណ៍៖ na brāhmaṇo ជា abrāhmaṇo (មិនមែនជាព្រាហ្មណ៍)។ ព្រោះតែអធិការៈនៃបទថា bahulaṃ (ច្រើន) សូម្បីជាមួយសព្ទដែលមិនមានសមត្ថភាពក្នុងអត្ថ ក៏តែងមានសមាសខ្លះដែរ ដូចជា៖ ‘apunageyyā gāthā’ (គាថាដែលមិនគប្បីច្រៀងម្តងទៀត), ‘anokāsaṃ kāretvā’ (មិនធ្វើឱកាស), ‘amūlā mūlaṃ gantvā’ (ទៅកាន់ឫសដោយមិនមានឫស)។ ចំណែកឯពាក្យថា īsaṃkaḷāro, īsaṃpiṅgalo សម្រេចសមាសដោយសូត្រថា ‘syādi syādine’ (ស្យាទិសមាស)។ ក្នុងទីនេះ តែងមានតែរូបវាក្យៈប៉ុណ្ណោះ ព្រោះមិនមានការហួសប្រមាណនៃបទថា vā ឡើយ។ 13. Kupādayo niccamasyādividhimhi. ១៣. សព្ទទាំងឡាយមាន កុ-និបាត ជាដើម តែងរួមជាអត្ថតែមួយជាដរាប (និច្ចសមាស) ក្នុងកាលដែលមិនមែនជាវិធិនៃស្យាទិវិភត្តិ។ Kusaddo pādayo ca syādyantena sahekatthā honti niccaṃ syādividhivisayato-ñattha, kucchito brāhmaṇo kubrāhmaṇo, īsakaṃ uṇhaṃ kaduṇhaṃ, panāyako, abhiseko, pakaritvā, pakataṃ, duppuriso, dukkaṭaṃ, supuriso, sukataṃ, abhitthutaṃ, atitthutaṃ, ākaḷāro, ābaddho. កុសព្ទ និងបាទិឧបសគ្គទាំងឡាយ តែងមានអត្ថជាមួយគ្នា (រួមចូលជាសមាស) ជាមួយបទដែលមានវិភត្តិជាទីបំផុត (ស្យាទ្យន្តបទ) ជាប្រចាំ ក្រៅពីវិស័យនៃវិធិវិភត្តិ (ស្យាទិវិធិ) ដូចជា ៖ ព្រាហ្មណ៍ដ៏លាមក ឈ្មោះថា កុព្រាហ្មណ៍ (kubrāhmaṇo), ក្ដៅបន្តិចបន្តួច ឈ្មោះថា កទុណ្ហៈ (kaduṇhaṃ), បនាយកៈ (panāyako), អភិសេកៈ (abhiseko), ធ្វើហើយដោយប្រពៃ ឈ្មោះថា បករិត្វា (pakaritvā), ធ្វើហើយដោយប្រពៃ ឈ្មោះថា បកតៈ (pakataṃ), បុរសអាក្រក់ ឈ្មោះថា ទុបបុរិសៈ (duppuriso), អំពើដែលធ្វើមិនល្អ ឈ្មោះថា ទុក្កដៈ (dukkaṭaṃ), បុរសល្អ ឈ្មោះថា សុបុរិសៈ (supuriso), អំពើដែលធ្វើល្អ ឈ្មោះថា សុកតៈ (sukataṃ), សរសើរក្រៃលែង ឈ្មោះថា អភិត្ថុតៈ (abhitthutaṃ), សរសើរក្រៃលែង ឈ្មោះថា អតិត្ថុតៈ (atitthutaṃ), ក្រហមលឿងបន្តិច ឈ្មោះថា អាករឡារៈ (ākaḷāro), ចងទុក ឈ្មោះថា អាពទ្ធៈ (ābaddho)។ (9) ‘‘Pādayo gatādyatthe paṭhamāya’’. Pagato ācariyo pācariyo, pantevāsī. (៩) «បាទិឧបសគ្គទាំងឡាយ ក្នុងអត្ថមានការទៅជាដើម ផ្សំជាមួយបទបឋមាវិភត្តិ»។ អាចារ្យដែលទៅកន្លងហើយ ឈ្មោះថា បាចារ្យ (pācariyo), សិស្សដែលនៅជិត ឈ្មោះថា បន្តេវាសី (pantevāsī)។ (10) ‘‘Accādayo kantādyatthe dutiyāya’’. Atikkanto mañcamatimañco, atimālo. (១០) «អច្ចាទិឧបសគ្គទាំងឡាយ ក្នុងអត្ថកន្លងទៅជាដើម ផ្សំជាមួយបទទុតិយាវិភត្តិ»។ កន្លងហួសគ្រែ ឈ្មោះថា អតិមញ្ចៈ (atimañco), កន្លងហួសកម្រងផ្កា ឈ្មោះថា អតិមាលៈ (atimālo)។ (11) ‘‘Avādayo [Pg.123] kuṭṭhādyatthe tatiyāya’’. Avakuṭṭhaṃ kokilāya vanaṃ avakokilaṃ, avamayūraṃ. (១១) «អវាទិឧបសគ្គទាំងឡាយ ក្នុងអត្ថយំ (ឬបន្លឺ) ជាដើម ផ្សំជាមួយបទតតិយាវិភត្តិ»។ ព្រៃដែលមេតាវ៉ៅបន្លឺហើយ ឈ្មោះថា អវកោកិលៈ (avakokilaṃ), ព្រៃដែលក្ងោកបន្លឺហើយ ឈ្មោះថា អវមយូរៈ (avamayūraṃ)។ (12) ‘‘Pariyādayo gilānādyatthe catutthiyā’’. Parigilāno ajjhenāya pariyajjheno. (១២) «បរិយាទិឧបសគ្គទាំងឡាយ ក្នុងអត្ថលំបាក (ឬធុញទ្រាន់) ជាដើម ផ្សំជាមួយបទចតុត្ថីវិភត្តិ»។ ធុញទ្រាន់នឹងការរៀនសូត្រ ឈ្មោះថា បរិយជ្ឈេនៈ (pariyajjheno)។ (13) ‘‘Nyādayo kantādyatthe pañcamiyā’’. (១៣) «ន្យាទិឧបសគ្គទាំងឡាយ ក្នុងអត្ថចេញទៅជាដើម ផ្សំជាមួយបទបញ្ចមីវិភត្តិ»។ Nikkhanto kosambiyā nikkosampi, asyādividhimhīti kiṃ? Rukkhaṃ pati vijjotate. ចេញទៅចាកក្រុងកោសម្ពី ឈ្មោះថា និក្កោសម្ពិ (nikkosampi)។ ពាក្យថា «ក្រៅពីវិស័យនៃវិធិវិភត្តិជាដើម» នោះ តើដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ ៖ Rukkhaṃ pati vijjotate (ផ្លេកបន្ទោរភ្លឺស្វាងឆ្ពោះទៅរកដើមឈើ)។ 14. Cī kriyatthehi. ១៤. ចីបច្ច័យ ផ្សំជាមួយបទដែលមានអត្ថជាកិរិយា។ Cīppaccayanto kiriyatthehi syādyantehi sahekattho hoti, malinīkariya. បទដែលមានចីបច្ច័យនៅចុង តែងមានអត្ថជាមួយគ្នា (រួមជាសមាស) ជាមួយបទដែលមានអត្ថជាកិរិយា ដែលមានវិភត្តិជាទីបំផុត ដូចជា ៖ ធ្វើឲ្យសៅហ្មង ឈ្មោះថា មលិនីករិយ (malinīkariya)។ 15. Bhūsanādarānādaresvalaṃsāsā. ១៥. សព្ទទាំងឡាយមាន អលំ ស និង អស ជាដើម ក្នុងអត្ថជាគ្រឿងតាក់តែង ការគោរព និងការមិនគោរព។ Bhūsanādisvatthe svalamādayo saddā kiriyatthehi syādyantehi sahekatthā honti, alaṃkariya, sakkacca, asakkacca. Bhūsanādīsūti kiṃ? Alaṃbhutvā gato, sakkatvā gato, asakkatvā gato, pariyattaṃ sobhanamasobhananti attho. ក្នុងអត្ថមានការតាក់តែងជាដើម សព្ទទាំងឡាយមាន ស និង អលំ ជាដើម តែងមានអត្ថជាមួយគ្នា (រួមជាសមាស) ជាមួយបទដែលមានអត្ថជាកិរិយា ដែលមានវិភត្តិជាទីបំផុត ដូចជា ៖ អលង្ករិយ (alaṃkariya - ធ្វើការតាក់តែង), សក្កច្ច (sakkacca - ធ្វើដោយគោរព), អសក្កច្ច (asakkacca - ធ្វើដោយមិនគោរព)។ ពាក្យថា «ក្នុងអត្ថមានការតាក់តែងជាដើម» នោះ តើដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះ ៖ Alaṃbhutvā gato (បរិភោគល្មមហើយក៏ទៅ), sakkatvā gato (ធ្វើសក្ការៈហើយក៏ទៅ), asakkatvā gato (មិនធ្វើសក្ការៈហើយក៏ទៅ)។ សេចក្ដីថា ពេញលេញ ល្អ និងមិនល្អ។ 16. Aññe ca. ១៦. និងសព្ទដទៃទៀត។ Aññe ca saddā kiriyatthehi syādyantehi saha bahulamekatthā bhavanti, purobhūya, tirobhūya, tirokariya, urasikariya, manasikariya, majjhekariya, tuṇhībhūya. សព្ទដទៃទៀត ក៏តែងមានអត្ថជាមួយគ្នា (រួមជាសមាស) ជាច្រើន ជាមួយបទដែលមានអត្ថជាកិរិយា ដែលមានវិភត្តិជាទីបំផុត ដូចជា ៖ បុរោភូយ (purobhūya - ទៅខាងមុខហើយ), តិរោភូយ (tirobhūya - បាត់ទៅហើយ), តិរោករិយ (tirokariya - ធ្វើឲ្យបាត់ទៅហើយ), ឧរសិករិយ (urasikariya - ធ្វើទុកក្នុងទ្រូងហើយ), មនសិករិយ (manasikariya - ធ្វើទុកក្នុងចិត្តហើយ), មជ្ឈេករិយ (majjhekariya - ធ្វើក្នុងកណ្ដាលហើយ), តុណ្ហីភូយ (tuṇhībhūya - ស្ងៀមស្ងាត់ហើយ)។ 17. Vānekaññatthe. ១៧. បទច្រើនបទ តែងរួមជាសមាសមានអត្ថតែមួយ ក្នុងអត្ថនៃបទដទៃ តាមចំណង់ (ពហុព្វិហិសមាស)។ Anekaṃ [Pg.124] syādyantamaññassa padassatthe ekatthaṃ vā hoti, bahūni dhanāni yassa so bahudhano, lambā kaṇṇā yassa so lambakaṇṇo, vajiraṃ pāṇimhi yassa soyaṃ vajirapāṇi, mattā bahavo mātaṅgā ettha mattabahumātaṅgaṃ vanaṃ, āruḷho vānaro yaṃ rukkhaṃ so āruḷhavānaro, jitāni indriyāni yena so jitindriyo, dinnaṃ bhojanaṃ yassa so dinnabhojano, apagataṃ kāḷakaṃ yasmā paṭā so-yamapagatakāḷako, upagatā dasa yesaṃ te upadasā, āsannadasā, adūradasā, adhikadasā, tayo dasa parimāṇamesaṃ tidasā, kathaṃ dasasaddo saṅkhyāne vattate? Parimāṇasaddasannidhānā, yathā pañca parimāṇamesaṃ pañcakā sakunāti, dve vā tayo vā parimāṇamesaṃ dvattayo vāsaddatthe vā dve vā tayo vā dvattayo. បទដែលមានវិភត្តិជាទីបំផុតច្រើនបទ តែងរួមជាសមាសមានអត្ថតែមួយ ក្នុងអត្ថនៃបទដទៃ តាមចំណង់ ដូចជា ៖ ទ្រព្យទាំងឡាយច្រើនរបស់បុគ្គលណា បុគ្គលនោះឈ្មោះថា ពហុធនៈ (bahudhano - មានទ្រព្យច្រើន), ត្រចៀកទាំងឡាយវែងរបស់បុគ្គលណា បុគ្គលនោះឈ្មោះថា លម្ពកណ្ណៈ (lambakaṇṇo - មានត្រចៀកវែង), វជិរៈនៅក្នុងដៃរបស់បុគ្គលណា បុគ្គលនោះឈ្មោះថា វជិរបាណិ (vajirapāṇi - មានវជិរៈក្នុងដៃ), ដំរីទាំងឡាយដ៏ចុះប្រេងច្រើនក្នុងព្រៃណា ព្រៃនោះឈ្មោះថា មត្តពហុមាតង្គៈ (mattabahumātaṅgaṃ vanaṃ), ស្វាឡើងកាន់ដើមឈើណា ដើមឈើនោះឈ្មោះថា អារុឡ្ហវានរៈ (āruḷhavānaro), ឥន្ទ្រិយទាំងឡាយដែលបុគ្គលណាឈ្នះហើយ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា ជិតិន្ទ្រិយៈ (jitindriyo), ភោជនដែលគេប្រគេនដល់បុគ្គលណា បុគ្គលនោះឈ្មោះថា ទិន្នភោជនៈ (dinnabhojano), ស្នាមខ្មៅប្រាសចេញហើយចាកសំពត់ណា សំពត់នោះឈ្មោះថា អបគតកាឡកៈ (apagatakāḷako), ជនទាំងឡាយដែលដល់ហើយនូវចំនួនដប់ ឈ្មោះថា ឧបទសៈ (upadasā - ប្រហែលដប់), អាសន្នទសៈ (āsannadasā - ជិតដប់), អទូរទសៈ (adūradasā - មិនឆ្ងាយពីដប់), អធិកទសៈ (adhikadasā - លើសដប់), ជនទាំងឡាយមានចំនួនបីដប់ (សាមសិប) ឈ្មោះថា តិទសៈ (tidasā)។ សួរថា ចុះសព្ទថា ទសៈ (dasa) នេះ ប្រើក្នុងន័យជាចំនួនលេខដូចម្ដេច? ឆ្លើយថា ព្រោះនៅជិតនឹងសព្ទដែលសម្ដែងនូវបរិមាណ ដូចជា សត្វស្លាបទាំងឡាយមានចំនួនប្រាំ ឈ្មោះថា បញ្ចកៈ (pañcakā), មួយទៀត ជនទាំងឡាយមានចំនួនពីរ ឬបី ឈ្មោះថា ទ្វត្តយៈ (dvattayo) ឬក្នុងអត្ថនៃ «វា» សព្ទ គឺ ពីរ ឬបី ឈ្មោះថា ទ្វត្តយៈ (dvattayo)។ Dakkhiṇassā ca pubbassā ca disāya yadantarāḷaṃ dakkhiṇapubbā disā, dakkhiṇā ca sā pubbā cāti vā, saha puttenāgato saputto, salomako vijjamānalomakoti attho, evaṃ sapakkhako, atthī khīrā brāhmaṇīti atthisaddo vijjamānatthe nipāto, kvaci gatatthatāya padantarānamappayogo, kaṇṭhaṭṭhā kāḷā assa kaṇṭhekāḷo, oṭṭhassa mukhamiva mukhamassa oṭṭhamukho, kesasaṅghāto cūḷā assa kesacūḷo, suvaṇṇavikāro alaṅkāro assa suvaṇṇālaṅkāro, papatitaṃ paṇṇamassa papatitapaṇṇo, papaṇṇo, avijjamānā puttā assa avijjamānaputto, na santi puttā assa aputte, kvaci na hoti pañca bhuttavanto assa bhātuno putto assa atthīti bahulādhikārato. ចន្លោះកណ្ដាលនៃទិសត្បូង និងទិសខាងកើត ឈ្មោះថា ទក្ខិណបុព្វាទិស (dakkhiṇapubbā disā) ឬមួយថា ទិសនោះផង ជាទិសខាងត្បូងផង ជាទិសខាងកើតផង, មកជាមួយកូន ឈ្មោះថា សបុត្តៈ (saputto - មានកូនមកជាមួយ), សលោមៈ (salomako) មានន័យថា មានរោម, ដូចគ្នាដែរ សបក្ខកៈ (sapakkhako - មានស្លាប), ព្រាហ្មណីមានទឹកដោះ ឈ្មោះថា អត្ថិខីរា (atthī khīrā) សព្ទថា អត្ថិ (atthi) ជានិបាតក្នុងអត្ថថា មាន, ជួនកាល ព្រោះតែមានអត្ថយល់បានហើយ ទើបមិនបាច់ប្រើបទដទៃទៀត ដូចជា ៖ ពណ៌ខ្មៅស្ថិតនៅត្រង់ក របស់បុគ្គលណា បុគ្គលនោះឈ្មោះថា កណ្ឋេkាឡៈ (kaṇṭhekāḷo), មាត់ដូចជាមាត់អូដ្ឋ របស់បុគ្គលណា បុគ្គលនោះឈ្មោះថា ឱដ្ឋមុខៈ (oṭṭhamukho), ជួរនៃសក់ជាកំប៉ោយ របស់បុគ្គលណា បុគ្គលនោះឈ្មោះថា កេសចូឡៈ (kesacūḷo), គ្រឿងអលង្ការដែលធ្វើអំពីមាស របស់បុគ្គលណា បុគ្គលនោះឈ្មោះថា សុវណ្ណាលង្ការៈ (suvaṇṇālaṅkāro), ស្លឹកឈើជ្រុះហើយរបស់ដើមឈើណា ដើមឈើនោះឈ្មោះថា បបតិតបណ្ណៈ (papatitapaṇṇo) ឬ បបណ្ណៈ (papaṇṇo), កូនទាំងឡាយមិនមានដល់បុគ្គលណា បុគ្គលនោះឈ្មោះថា អវិជ្ជមានបុត្តៈ (avijjamānaputto), កូនទាំងឡាយមិនមានដល់បុគ្គលណា បុគ្គលនោះឈ្មោះថា អបុត្តៈ (aputto)។ ជួនកាលមិនមានសមាសឡើយ ដូចជា Pañca bhuttavanto (មនុស្សប្រាំនាក់បរិភោគហើយ), Assa bhātuno putto assa atthi (កូនរបស់បងប្អូនប្រុសរបស់គាត់មានដល់គាត់) ព្រោះតែអំណាចនៃពាក្យថា ពហុលំ (bahulaṃ)។ 18. Tattha gahetvā tena paharitvā yuddhe sarūpaṃ. ១៨. បទមានរូបដូចគ្នា ក្នុងអត្ថថា ចាប់យកក្នុងទីនោះ ឬវាយដោយវត្ថុនោះ ក្នុងសង្គ្រាម។ Sattamyantaṃ [Pg.125] tatiyantañca sarūpamanekaṃ tattha gahetvā tena paharitvā yuddhe-ññapadatthe ekatthaṃ vā hoti, kesesu ca kesesu ca gahetvā yuddhaṃ pavattaṃ kesākesi, daṇḍehi ca daṇḍehi ca paharitvā yuddhaṃ pavattaṃ daṇḍādaṇḍi, muṭṭhāmuṭṭhi, ‘‘ci vītiyāre’’ (3-51) ti ci samāsanto, ‘‘cismiṃ’’ (3.66) ti akāro. Tattha teneti kiṃ? Kāyañca kāyañca gahetvā yuddhaṃ pavattaṃ. Gahetvā paharitvāti kiṃ? Rathe ca rathe ca ṭhatvā yuddhaṃ pavatti. Yuddheti kiṃ? Hatthe ca hatthe ca gahetvā sakhyaṃ pavattaṃ. Sarūpanti kiṃ? Daṇḍehi ca musalehi ca paharitvā yuddha pavattaṃ. បទដែលមានសត្តមីវិភត្តិជាទីបំផុត និងបទដែលមានតតិយាវិភត្តិជាទីបំផុត មានរូបដូចគ្នា ច្រើនបទ ក្នុងអត្ថថា ចាប់យកក្នុងទីនោះ ឬវាយដោយវត្ថុនោះ ក្នុងសង្គ្រាម តែងរួមជាសមាសមានអត្ថតែមួយ ក្នុងអត្ថនៃបទដទៃ តាមចំណង់ ដូចជា ៖ ការច្បាំងគ្នាប្រព្រឹត្តទៅហើយ ដោយចាប់សក់ និងសក់ ឈ្មោះថា កេសាកេសិ (kesākesi), ការច្បាំងគ្នាប្រព្រឹត្តទៅហើយ ដោយវាយនឹងដំបង និងដំបង ឈ្មោះថា ទណ្ឌាទណ្ឌិ (daṇḍādaṇḍi), មុដ្ឋាមុដ្ឋិ (muṭṭhāmuṭṭhi - ច្បាំងគ្នាដោយកណ្ដាប់ដៃ)។ ដោយសូត្រថា «ci vītiyāre» នាំឲ្យមាន ចិ-បច្ច័យនៅចុងសមាស, ដោយសូត្រថា «cismiṃ» នាំឲ្យមានអក្សរ អា (akāro)។ ពាក្យថា «ក្នុងទីនោះ និងដោយវត្ថុនោះ» តើដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ ៖ Kāyañca kāyañca gahetvā yuddhaṃ pavattaṃ (ការច្បាំងគ្នាប្រព្រឹត្តទៅហើយ ដោយចាប់កាយ និងកាយ)។ ពាក្យថា «ចាប់យក និងវាយ» តើដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ ៖ Rathe ca rathe ca ṭhatvā yuddhaṃ pavatti (ការច្បាំងគ្នាប្រព្រឹត្តទៅហើយ ដោយឈរលើរថ និងរថ)។ ពាក្យថា «ក្នុងសង្គ្រាម» តើដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ ៖ Hatthe ca hatthe ca gahetvā sakhyaṃ pavattaṃ (ភាពជាមិត្តប្រព្រឹត្តទៅហើយ ដោយចាប់ដៃ និងដៃ)។ ពាក្យថា «មានរូបដូចគ្នា» តើដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ ៖ Daṇḍehi ca musalehi ca paharitvā yuddhaṃ pavattaṃ (ការច្បាំងគ្នាប្រព្រឹត្តទៅហើយ ដោយវាយនឹងដំបង និងត្បាល់)។ 19. Catthe. ១៩. ក្នុងអត្ថនៃ ច-សព្ទ (ទ្វន្ទសមាស)។ Anekaṃ syādyantaṃ catthe ekatthaṃ vā bhavati. Samuccayonvācayo itarītarayogo samāhāro ca ca saddatthā, tattha samuccayānvācayesu nekatthībhāvo sambhavati, tesu hi samuccayo aññamaññanirapekkhā namattappadhānānaṃ katthaci kiriyāvisese cīyamānatā, yathā ‘dhave ca khadire ca palāse ca chindā’ti. Anvācayo ca yattheko padhānabhāvena vidhīyate aparo ca guṇabhāvena, yathā ‘bhikkhañcara gāvo cānaye’ti. Itaradvaye tu sambhavati, tesu hi aññamaññasāpekkhānamavayavabhadānugato itarītarayogo, yathā ‘sāriputtamoggallānā’ti, assāvayavappadhānattā bahuvacanameva. Aññamaññasāpekkhānameva tirohitāvayavabhedo samudāyappadhāno samāhāro, yathā ‘chattupāhana’nti, assa pana samudāyappadhānattā ekavacanameva. បទដែលមានវិភត្តិជាទីបំផុតច្រើនបទ ក្នុងអត្ថនៃ ច-សព្ទ តែងរួមជាសមាសមានអត្ថតែមួយ តាមចំណង់។ អត្ថរបស់ ច-សព្ទ មាន ៤ យ៉ាងគឺ ៖ សមុច្ចយៈ (ការប្រមូលរួមគ្នា), អន្វាចយៈ (ការភ្ជាប់តាមក្រោយ), ឥតរេតរយោគៈ (ការផ្សំគ្នាដោយឡែកៗពីគ្នា) និង សមហរៈ (ការរួមគ្នាជាក្រុមតែមួយ)។ ក្នុងអត្ថទាំងនោះ ភាពជាអត្ថតែមួយ (សមាស) មិនអាចមានបានឡើយ ក្នុងសមុច្ចយៈ និងអន្វាចយៈ។ ព្រោះថា ក្នុងអត្ថទាំងពីរនោះ សមុច្ចយៈ គឺការប្រមូលមកនូវធម៌ទាំងឡាយដែលមានសេចក្ដីសំខាន់ស្មើៗគ្នា ដោយមិនអាស្រ័យគ្នាទៅវិញទៅមក ក្នុងកិរិយាពិសេសណាមួយ ដូចជា ៖ «ចូរអ្នកកាប់នូវដើមធរផង ដើមខទិរៈផង ដើមបលាសៈផង» (dhave ca khadire ca palāse ca chindāti)។ ចំណែកឯ អន្វាចយៈ គឺការសម្ដែងនូវធម៌មួយជាប្រធាន ហើយធម៌មួយទៀតជាផ្នែកបន្ទាប់បន្សំ ដូចជា ៖ «ចូរអ្នកដើរទៅសុំទានផង ហើយចូរនាំយកមេគោទាំងឡាយមកផង» (bhikkhañcara gāvo cānayeti)។ ប៉ុន្តែ ភាពជាសមាសអាចមានបាន ក្នុងអត្ថពីរខាងចុង (គឺឥតរេតរយោគៈ និងសមហរៈ)។ ក្នុងអត្ថទាំងពីរនោះ ឥតរេតរយោគៈ គឺការផ្សំគ្នានៃធម៌ទាំងឡាយដែលអាស្រ័យគ្នាទៅវិញទៅមក ដោយរក្សាទុកនូវលក្ខណៈខុសគ្នានៃចំណែកនីមួយៗ ដូចជា ៖ «ព្រះសារីបុត្ត និងព្រះមោគ្គល្លាន» (sāriputtamoggallānā) សមាសនេះត្រូវប្រើពហុវចនៈ ព្រោះមានចំណែកនីមួយៗជាប្រធាន។ ចំណែកឯ សមហរៈ គឺការរួមគ្នាជាក្រុមតែមួយ ដោយលាក់បំបាត់នូវលក្ខណៈខុសគ្នានៃចំណែកនីមួយៗ ហើយមានក្រុមទាំងមូលជាប្រធាន ដូចជា ៖ «ឆត្រ និងស្បែកជើង» (chattupāhanaṃ) សមាសនេះត្រូវប្រើឯកវចនៈ ព្រោះមានក្រុមទាំងមូលជាប្រធាន។ Te [Pg.126] ca samāhārītarītarayogā bahulaṃ vidhānā niyatavisayāyeva honti, tatrāyaṃ visayavibhāgo nirutthipiṭakāgato-pāṇitūriyayoggasenaṅgānaṃ, niccaverīnaṃ, saṅkhyāparimāṇa-saññānaṃ, khuddajantukānaṃ, pacanacaṇḍālānaṃ, caraṇasādhāraṇānaṃ, ekajjhāyanapāvacanānaṃ, liṅgavisesānaṃ, vividhaviruddhānaṃ disānaṃ, nadīnañca niccaṃ samāhārekattaṃ bhavati, tiṇarukkhapasusakunadhanadhaññabyañjanajanappadānaṃ vā, aññesamitarītarayogova. សមាសទាំងឡាយមាន សមហរៈ និងឥតរេតរយោគៈ ទាំងនោះ តែងមានវិធានជាច្រើន និងមានវិស័យកំណត់ជាក់លាក់។ ក្នុងសមាសទាំងនោះ ការបែងចែកវិស័យដែលមកចាកគម្ពីរនិរុត្តិបិដក មានដូចតទៅ ៖ អវយវៈនៃសត្វមានដៃជើង (pāṇyaṅga), គ្រឿងតន្ត្រី (tūriyaṅga), គ្រឿងទឹម (yoggaṅga), អង្គនៃសេនា (senaṅga), សត្វជាសត្រូវនឹងគ្នាជាប្រចាំ (niccaverī), សព្ទសម្ដែងចំនួនលេខនិងបរិមាណ (saṅkhyāparimāṇasaññā), សត្វតូចតាច (khuddajantuka), ពួកអ្នកសម្លាប់សត្វនិងចណ្ឌាល (pacanacaṇḍāla), ធម៌ជាគ្រឿងប្រព្រឹត្តទូទៅ (caraṇasādhāraṇa), ព្រះពុទ្ធវចនៈដែលត្រូវសិក្សារួមគ្នា (ekajjhāyanapāvacana), ភេទខុសគ្នា (liṅgavisesa), វត្ថុផ្ទុយគ្នាផ្សេងៗ (vividhaviruddha), ទិសទាំងឡាយ (disā), និងទន្លេទាំងឡាយ (nadī) តែងជាសមហរៈឯកវចនៈជាប្រចាំ។ ចំណែកឯ ស្មៅ (tiṇa), ដើមឈើ (rukkha), សត្វជើងបួន (pasu), សត្វស្លាប (sakuna), ទ្រព្យ (dhana), ធញ្ញជាតិ (dhañña), គ្រឿងផ្សំអាហារ (byañjana), និងជនបទទាំងឡាយ (janapada) តែងជាសមហរៈខ្លះ ឬជាឥតរេតរយោគៈខ្លះ តាមចំណង់។ ចំពោះពាក្យដទៃក្រៅពីនេះ តែងជាឥតរេតរយោគៈតែម្យ៉ាង។ Pāṇyaṅgānaṃ-cakkhusotaṃ, mukhanāsikaṃ, hanugīvaṃ, chavimaṃsalohitaṃ, nāmarūpaṃ, jarāmaraṇaṃ. Turiyaṅgānaṃ-alasatālambaraṃ, murajagomukhaṃ, saṅkhadeṇḍimaṃ, maddavikapāṇavikaṃ, gītavāditaṃ, sammatālaṃ. Yoggaṅgānaṃ phālapācanaṃ, yuganaṅgalaṃ. Senaṅgānaṃ-asisattitomarapiṇḍaṃ, asicammaṃ, dhanukalāpaṃ, paharaṇāvaraṇaṃ. Niccaverīnaṃ-ahinakulaṃ, bīḷālamūsikaṃ, kākolūkaṃ, nāgasupaṇṇaṃ. Saṅkhyāparimāṇa saññānaṃ-ekakadukaṃ, dukatikaṃ, tikacatukkaṃ, catukkapañcakaṃ, dasekādasakaṃ. Khuddajantukānaṃ kīṭapaṭaṅgaṃ, kunthakipillikaṃ, ḍaṃsamakasaṃ, makkhikakipillikaṃ. Pacanacaṇḍālānaṃ-orabbhikasūkarikaṃ, sākunti kamāgavikaṃ, sapākacaṇḍālaṃ, venarathakāraṃ, pukkusa chavaḍāhakaṃ. Caraṇasādhāraṇānaṃ-atisabhāradvājaṃ, kaṭhakalāpaṃ, sīlapaññāṇaṃ, samathavipassanaṃ, vijjācaraṇaṃ. Ekajjhāyanapāvacanānaṃ dīghamajjhimaṃ, ekuttarasaṃyuttakaṃ, khandhakavibhaṅgaṃ. Liṅgavisesānaṃ-itthipukhaṃ, dāsidāsaṃ, cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhāraṃ, tiṇakaṭṭhasākhāpalāsaṃ, ‘lābhī hoti cīvarapiṇḍapātasenā- sanagilānappaccayabhesajjaparikkhārāna’ntipi dissati. Vividhaviruddhānaṃ kusalākusalaṃ[Pg.127], sāvajjānavajjaṃ, hīnappaṇītaṃ, kaṇhasukkaṃ, chekapāpakaṃ. Disānaṃ pubbāparaṃ, dakkhiṇuttaraṃ, pubbadakkhiṇaṃ, pubbuttaraṃ, adharuttaraṃ, aparadakkhiṇaṃ, aparuttaraṃ. Nadīnaṃ-gaṅgāyamunaṃ, mahisarabhu. ឧទាហរណ៍នៃអវយវៈនៃសត្វមានដៃជើង ៖ ភ្នែកនិងត្រចៀក (cakkhusotaṃ), មាត់និងច្រមុះ (mukhanāsikaṃ), ថ្គាមនិងក (hanugīvaṃ), ស្បែកសាច់និងឈាម (chavimaṃsalohitaṃ), នាមនិងរូប (nāmarūpaṃ), ជរានិងមរណៈ (jarāmaraṇaṃ)។ គ្រឿងតន្ត្រី ៖ ស្គរអាលសៈនិងស្គរតាលម្ពរៈ (alasatālambaraṃ), ស្គរធំនិងស្គរមុខគោ (murajagomukhaṃ), សង្ខនិងស្គរដេណ្ឌិមៈ (saṅkhadeṇḍimaṃ), ស្គរមទ្ទវិកៈនិងស្គរបាណវិកៈ (maddavikapāṇavikaṃ), ចម្រៀងនិងតន្ត្រី (gītavāditaṃ), ឆាបនិងឈឹង (sammatālaṃ)។ គ្រឿងទឹម ៖ ផាលនិងជន្លួញ (phālapācanaṃ), នឹមនិងនង្គ័ល (yuganaṅgalaṃ)។ អង្គនៃសេនា ៖ ដាវលំពែងនិងគ្រឿងសាស្ត្រាវុធ (asisattitomarapiṇḍaṃ), ដាវនិងខែល (asicammaṃ), ធ្នូនិងបំពង់ព្រួញ (dhanukalāpaṃ), គ្រឿងប្រហារនិងគ្រឿងការពារ (paharaṇāvaraṇa)។ សត្វជាសត្រូវនឹងគ្នាជាប្រចាំ ៖ ពស់និងពង្រូល (ahinakulaṃ), ឆ្មានិងកណ្ដុរ (bīḷālamūsikaṃ), ក្អែកនិងទីទុយ (kākolūkaṃ), គ្រុឌនិងនាគ (nāgasupaṇṇaṃ)។ សព្ទសម្ដែងចំនួនលេខនិងបរិមាណ ៖ ក្រុមមួយនិងក្រុមពីរ (ekakadukaṃ), ក្រុមពីរនិងក្រុមបី (dukatikaṃ), ក្រុមបីនិងក្រុមបួន (tikacatukkaṃ), ក្រុមបួននិងក្រុមប្រាំ (catukkapañcakaṃ), ក្រុមដប់និងក្រុមដប់មួយ (dasekādasakaṃ)។ សត្វតូចតាច ៖ ខ្ទួយនិងកណ្ដូប (kīṭapaṭaṅgaṃ), ស្រមោចនិងអង្ក្រង (kunthakipillikaṃ), របោមនិងមូស (ḍaṃsamakasaṃ), រុយនិងអង្ក្រង (makkhikakipillikaṃ)។ ពួកអ្នកសម្លាប់សត្វនិងចណ្ឌាល ៖ អ្នកសម្លាប់ចៀមនិងអ្នកសម្លាប់ជ្រូក (orabbhikasūkarikaṃ), អ្នកសម្លាប់សត្វស្លាបនិងព្រានព្រៃ (sākuntikamāgavikaṃ), ពួកស៊ីសាច់ឆ្កែនិងពួកចណ្ឌាល (sapākacaṇḍālaṃ), ជាងកន្ត្រកនិងជាងរថ (venarathakāraṃ), ពួកបុគ្កុសៈនិងពួកដុតខ្មោច (pukkusachavaḍāhakaṃ)។ ធម៌ជាគ្រឿងប្រព្រឹត្តទូទៅ ៖ ពួកអតិសភារទ្វាជៈនិងពួកកថៈ (atisabhāradvājaṃ), ពួកកថៈនិងពួកកលាបៈ (kaṭhakalāpaṃ), សីលនិងបញ្ញា (sīlapaññāṇaṃ), សមថៈនិងវិបស្សនា (samathavipassanaṃ), វិជ្ជានិងចរណៈ (vijjācaraṇaṃ)។ ព្រះពុទ្ធវចនៈដែលត្រូវសិក្សារួមគ្នា ៖ ទីឃនិកាយនិងមជ្ឈិមនិកាយ (dīghamajjhimaṃ), អង្គុត្តរនិកាយនិងសំយុត្តនិកាយ (ekuttarasaṃyuttakaṃ), គម្ពីរខន្ធកៈនិងគម្ពីរវិភង្គ (khandhakavibhaṅgaṃ)។ ភេទខុសគ្នា ៖ ស្រីនិងប្រុស (itthipukhaṃ), ខ្ញុំស្រីនិងខ្ញុំប្រុស (dāsidāsaṃ), គ្រឿងបរិក្ខារមានចីវរ បិណ្ឌបាត សេនាសនៈ និងគិលានប្បច្ចយភេសជ្ជៈ (cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhāraṃ), ស្មៅ ឈើ មែកឈើ និងស្លឹកឈើ (tiṇakaṭṭhasākhāpalāsaṃ) (ក៏មានឃើញប្រើជាពហុវចនៈថា «lābhī hoti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārānaṃ» ខ្លះដែរ)។ វត្ថុផ្ទុយគ្នាផ្សេងៗ ៖ កុសលនិងអកុសល (kusalākusalaṃ), ធម៌មានទោសនិងធម៌មិនមានទោស (sāvajjānavajjaṃ), ធម៌ថោកទាបនិងធម៌ឧត្តម (hīnappaṇītaṃ), ធម៌ខ្មៅនិងធម៌ស (kaṇhasukkaṃ), មនុស្សឈ្លាសវៃនិងមនុស្សពាល (chekapāpakaṃ)។ ទិសទាំងឡាយ ៖ ទិសខាងកើតនិងទិសខាងលិច (pubbāparaṃ), ទិសខាងត្បូងនិងទិសខាងជើង (dakkhiṇuttaraṃ), ទិសខាងកើតនិងទិសខាងត្បូង (pubbadakkhiṇaṃ), ទិសខាងកើតនិងទិសខាងជើង (pubbuttaraṃ), ទិសខាងក្រោមនិងទិសខាងលើ (adharuttaraṃ), ទិសខាងលិចនិងទិសខាងត្បូង (aparadakkhiṇaṃ), ទិសខាងលិចនិងទិសខាងជើង (aparuttaraṃ)។ ទន្លេទាំងឡាយ ៖ ទន្លេគង្គានិងទន្លេយមុនា (gaṅgāyamunaṃ), ទន្លេមហីនិងទន្លេសរភូ (mahisarabhu)។ Tiṇavisesānaṃ-kāsakusaṃ kāsakusā, usīrabīraṇaṃ usīrabīraṇā, muñjapabbajaṃ muñjapabbajaṃ muñjapabbajā. Rukkhavisesānaṃ khadirapalāsaṃ khadirapalāsā, vossakaṇṇaṃ dhavāssakaṇṇā, pilakkhanigrodhaṃ pilakkhanigrodhā, assatthakapitthanaṃ assatthakapitthanā, sākasālaṃ sākasālā. Pasuvisesānaṃ-gajagavajaṃ gajagavajā, gomahisaṃ gomahisā, eṇeyyagomahisaṃ eṇeyyagomahisā, eṇeyyavarāhaṃ eṇeyyavarāhā, ajeḷakaṃ ajeḷakā, kukkurasūkaraṃ kukkurasūkarā, hatthigavāssavaḷavaṃ hatthigavāssavaḷavā. Sakunavisesānaṃ-haṃsabalāvaṃ haṃsabalāvā, kāraṇḍavacakkavākaṃ kāraṇḍavacakkavākā, bakabalākaṃ bakabalākā. Dhanānaṃ-hiraññasuvaṇṇaṃ hiraññasuvaṇṇā, maṇisaṅkhamuttāveḷuriyaṃ maṇisaṅkhamuttāveḷuriyā, jātarūparajataṃ jātarūparajatā. Dhaññānaṃ-sāliyavakaṃ sāliyavakā, tilamuggamāsaṃ tilamuggamāsā, nipphāvakulatthaṃ nipphāvakulatthā. Byañjanānaṃ-sākasuvaṃ sākasuvā, gabyamāhisaṃ gabyamāhisā, eṇeyyavārāhaṃ eṇeyyavārāhā, migamāyūraṃ migamāyūrā. Janapadānaṃ-kāsikosalaṃ kāsikosalā, vajjimallaṃ vajjimallā, cetivaṃsaṃ cetivaṃsā, macchasūrasenaṃ macchasūrasenā, kurupañcālaṃ kurupañcālā. Itarītarayogo yathā-candimasūriyā, samaṇabrāhmaṇā mātāpitaro iccādi. ប្រភេទស្មៅ ៖ ស្មៅកាសៈនិងស្មៅកុសៈ ឈ្មោះថា កាសកុសំ (kāsakusaṃ) ឬ កាសកុសា (kāsakusā), ស្មៅអុសីរៈនិងស្មៅពាល ឈ្មោះថា ឧសីរបីរណំ (usīrabīraṇaṃ) ឬ ឧសីរបីរណា (usīrabīraṇā), ស្មៅមុញ្ជៈនិងស្មៅបព្វជៈ ឈ្មោះថា មុញ្ជបព្វជំ (muñjapabbajaṃ) ឬ មុញ្ជបព្វជា (muñjapabbajā)។ ប្រភេទដើមឈើ ៖ ដើមខទិរៈនិងដើមបលាសៈ ឈ្មោះថា ខទិរបលាសំ (khadirapalāsaṃ) ឬ ខទិរបលាសា (khadirapalāsā), ដើមធរនិងដើមអស្សកណ្ណៈ ឈ្មោះថា ធវស្សកណ្ណំ (dhavāssakaṇṇaṃ) ឬ ធវស្សកណ្ណា (dhavāssakaṇṇā), ដើមជ្រៃនិងដើមជ្រៃជ្រឹង ឈ្មោះថា បិលក្ខនិគ្រោធំ (pilakkhanigrodhaṃ) ឬ បិលក្ខនិគ្រោធា (pilakkhanigrodhā), ដើមពោធិ៍និងដើមខ្វិត ឈ្មោះថា អស្សត្ថកបិត្ថនំ (assatthakapitthanaṃ) ឬ អស្សត្ថកបិត្ថនា (assatthakapitthanā), ដើមសាកៈនិងដើមរាំងភ្នំ ឈ្មោះថា សាកសាលំ (sākasālaṃ) ឬ សាកសាលា (sākasālā)។ ប្រភេទសត្វជើងបួន ៖ ដំរីនិងខ្ទីង ឈ្មោះថា គជគវជំ (gajagavajaṃ) ឬ គជគវជា (gajagavajā), គោនិងក្របី ឈ្មោះថា គោហិសំ (gomahisaṃ) ឬ គោហិសា (gomahisā), ខ្លាឃ្មុំគោនិងក្របី ឈ្មោះថា ឯណេយ្យគោហិសំ (eṇeyyagomahisaṃ) ឬ ឯណេយ្យគោហិសា (eṇeyyagomahisā), ខ្លាឃ្មុំនិងជ្រូកព្រៃ ឈ្មោះថា ឯណេយ្យវរាហំ (eṇeyyavarāhaṃ) ឬ ឯណេយ្យវរាហា (eṇeyyavarāhā), ពពែនិងចៀម ឈ្មោះថា អជេឡកំ (ajeḷakaṃ) ឬ អជេឡកា (ajeḷakā), ឆ្កែនិងជ្រូក ឈ្មោះថា កុក្កុរសូករំ (kukkurasūkaraṃ) ឬ កុក្កុរសូករា (kukkurasūkarā), ដំរី គោ សេះ និងមេគោ ឈ្មោះថា ហត្ថិគវាស្សវឡវំ (hatthigavāssavaḷavaṃ) ឬ ហត្ថិគវាស្សវឡវា (hatthigavāssavaḷavā)។ ប្រភេទសត្វស្លាប ៖ ហង្សនិងកុក ឈ្មោះថា ហំសពលាវំ (haṃsabalāvaṃ) ឬ ហំសពលាវា (haṃsabalāvā), ទាកាបនិងក្ងោក ឈ្មោះថា ការណ្ឌវចក្កវាកំ (kāraṇḍavacakkavākaṃ) ឬ ការណ្ឌវចក្កវាកា (kāraṇḍavacakkavākā), ស្ទាំងនិងកុក ឈ្មោះថា ពកពលាកំ (bakabalākaṃ) ឬ ពកពលាកា (bakabalākā)។ ប្រភេទទ្រព្យ ៖ ប្រាក់និងមាស ឈ្មោះថា ហិរញ្ញសុវណ្ណំ (hiraññasuvaṇṇaṃ) ឬ ហិរញ្ញសុវណ្ណា (hiraññasuvaṇṇā), កែវមណី សង្ខ គជសារ និងកែវពិទូរ្យ ឈ្មោះថា មណិសង្ខមុត្តាវេឡុរិយំ (maṇisaṅkhamuttāveḷuriyaṃ) ឬ មណិសង្ខមុត្តាវេឡុរិយា (maṇisaṅkhamuttāveḷuriyā), មាសនិងប្រាក់ ឈ្មោះថា ជាតរូបរជតំ (jātarūparajataṃ) ឬ ជាតរូបរជតា (jātarūparajatā)។ ប្រភេទធញ្ញជាតិ ៖ ស្រូវសាលីនិងស្រូវបាឡេ ឈ្មោះថា សាលិយវកំ (sāliyavakaṃ) ឬ សាលិយវកា (sāliyavakā), ល្ង សណ្ដែកខៀវ និងសណ្ដែកបាយ ឈ្មោះថា តិលមុគ្គមាសំ (tilamuggamāsaṃ) ឬ តិលមុគ្គមាសា (tilamuggamāsā), សណ្ដែកសនិងសណ្ដែកសៀង ឈ្មោះថា និប្ផាវកុលត្ថំ (nipphāvakulatthaṃ) ឬ និប្ផាវកុលត្ថា (nipphāvakulatthā)។ ប្រភេទគ្រឿងផ្សំអាហារ ៖ បន្លែនិងសាច់ស្លាប ឈ្មោះថា សាកសុវំ (sākasuvaṃ) ឬ សាកសុវា (sākasuvā), ទឹកដោះគោនិងទឹកដោះក្របី ឈ្មោះថា គព្យមាហិសំ (gabyamāhisaṃ) ឬ គព្យមាហិសា (gabyamāhisā), សាច់ខ្លាឃ្មុំនិងសាច់ជ្រូកព្រៃ ឈ្មោះថា ឯណេយ្យវារាហំ (eṇeyyavārāhaṃ) ឬ ឯណេយ្យវារាហា (eṇeyyavārāhā), សាច់ម្រឹគនិងសាច់ក្ងោក ឈ្មោះថា មិគមាយូរំ (migamāyūraṃ) ឬ មិគមាយូរា (migamāyūrā)។ ប្រភេទជនបទ ៖ ដែនកាសីនិងដែនកោសល ឈ្មោះថា កាសិកោសលំ (kāsikosalaṃ) ឬ កាសិកោសលា (kāsikosalā), ដែនវជ្ជីនិងដែនមល្លៈ ឈ្មោះថា វជ្ជីមល្លំ (vajjimallaṃ) ឬ វជ្ជីមល្លា (vajjimallā), ដែនចេតីនិងដែនវំសៈ ឈ្មោះថា ចេតិវំសំ (cetivaṃsaṃ) ឬ ចេតិវំសា (cetivaṃsā), ដែនមច្ឆៈនិងដែនសូរេសនៈ ឈ្មោះថា មច្ឆសូរេសនំ (macchasūrasenaṃ) ឬ មច្ឆសូរេសនា (macchasūrasenā), ដែនកុរុនិងដែនបញ្ចាល ឈ្មោះថា កុរុបញ្ចាលំ (kurupañcālaṃ) ឬ កុរុបញ្ចាលា (kurupañcālā)។ ឧទាហរណ៍នៃឥតរេតរយោគសមាស ដូចជា ៖ ព្រះចន្ទនិងព្រះអាទិត្យ (candimasūriyā), សមណៈនិងព្រាហ្មណ៍ (samaṇabrāhmaṇā), មាតានិងបិតា (mātāpitaro) ជាដើម។ Etasmiṃ [Pg.128] ekatthībhāvakaṇḍe yaṃ vuttaṃ pubbaṃ, tadeva pubbaṃ nipatati kamātikkame payojanābhāvā. Kvaci vipallāsopi hoti bahulādhikārato, dantānaṃ rājā rājadanto, katthaci kamaṃ paccānādarā pubbakālassāpi paranipāto, littavāsito, naggamusito, sittasammaṭṭho, bhaṭṭhaluñcito. Catthe yadekatthaṃ tattha keci pubbapadaṃ bahudhā niyamenti, tadiha byabhicāradassāna na vuttanti daṭṭhabbaṃ. ក្នុងឯកត្ថីភាវកណ្ឌ (កណ្ឌស្ដីពីការរួមជាអត្ថតែមួយ) នេះ បទណាដែលពោលមុន បទនោះឯងតែងធ្លាក់ចុះមុន (ស្ថិតនៅជាបុព្វបទ) ព្រោះគ្មានប្រយោជន៍ក្នុងការរំលងលំដាប់។ ជួនកាល ក៏មានការត្រឡប់លំដាប់គ្នាខ្លះដែរ ព្រោះអំណាចនៃពាក្យថា ពហុលំ (bahulaṃ) ដូចជា ៖ ស្តេចនៃធ្មេញ ឈ្មោះថា រាជទន្តៈ (rājadanto)។ ក្នុងកន្លែងខ្លះ ព្រោះមិនអើពើនឹងលំដាប់ ទោះបីជាបទដែលមានកាលមុន ក៏ធ្លាក់ចុះទៅខាងក្រោយវិញ (ស្ថិតនៅជាបរបទ) ដូចជា ៖ លាបនិងអប់ ឈ្មោះថា លិត្តវាសិតៈ (littavāsito), ស្រាតនិងប្លន់ ឈ្មោះថា នគ្គមុសិតៈ (naggamusito), ស្រោចស្រពនិងបោសសម្អាត ឈ្មោះថា សិត្តសម្មដ្ឋៈ (sittasammaṭṭho), ធ្លាក់ចុះនិងដកចេញ ឈ្មោះថា ភដ្ឋលុញ្ចិតៈ (bhaṭṭhaluñcito)។ ក្នុងអត្ថនៃ ច-សព្ទ នោះ បទណាដែលមានអត្ថតែមួយ អាចារ្យខ្លះតែងកំណត់បុព្វបទដោយច្រើនយ៉ាង ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ គួរជ្រាបថា មិនបានពោលទុកឡើយ ព្រោះឃើញថាមិនទៀងទាត់។ 20. Samāhāre napuṃsakaṃ. ២០. សមាសដែលជាសមហរៈ តែងជាណបុំសកលិង្គ។ Catthe samāhāre yadekatthaṃ, taṃ napuṃsakaliṅgaṃ bhavati, tathācevodāhaṭaṃ, katthaci na hoti ‘sabhāparisāyā’ti ñāpakā, ādhipaccaparivāro, chandapārisuddhi, paṭisandhipavattiyaṃ. ក្នុងសមាសដែលមានអត្ថថា «ច» (ទ្វន្ទសមាស) បើជាសមាហារៈ (ការរួមក្រុម) មានអត្ថជាឯកវចនៈ តែងជាណបុំសកលិង្គ ដូចដែលបានសម្តែងទុកហើយនោះឯង។ ក្នុងទីខ្លះមិនមាន (ជាណបុំសកលិង្គ) ឡើយ ដូចជាពាក្យថា «សភាបរិសាយំ» ជាគ្រឿងសម្គាល់ (ញាបកៈ) ដូចជាពាក្យថា «អាធិបច្ចបរិវារោ» (អធិបតីភាពនិងបរិវារ) «ឆន្ទបារិសុទ្ធិ» (សេចក្តីពេញចិត្តនិងសេចក្តីបរិសុទ្ធ) «បដិសន្ធិបវត្តិយំ» (ក្នុងបដិសន្ធិនិងបវត្តិកាល)។ 21. Saṅkhyādi. ២១. សង្ខ្យាទិ។ Ekatthe samāhāre saṅkhyādi napuṃsakaliṅgaṃ bhavati, pañcagavaṃ, catuppathaṃ, samāhārassekattā ekavacanameva hoti, samāhāretveva pañcakāpālo pūvo, tiputto. ក្នុងសមាហារៈដែលមានអត្ថជាឯកវចនៈ សមាសដែលមានសង្ខ្យា (លេខ) ជាដើម (ទ្វិគុ សមាស) តែងជាណបុំសកលិង្គ ដូចជា «បញ្ចគវំ» (ហ្វូងគោប្រាំ) «ចតុប្បថំ» (ផ្លូវបួន/ផ្លូវបំបែកជាបួន)។ ព្រោះភាពជាឯកវចនៈនៃសមាហារៈ តែងមានតែឯកវចនៈប៉ុណ្ណោះ។ តែក្នុងសមាហារៈប៉ុណ្ណោះ (ទើបជាណបុំសកលិង្គ) ដូចជា «បញ្ចកាបាលោ បូវោ» (នំអាំងក្នុងក្បឿងប្រាំ) «តិបុត្តោ» (បុរសមានកូនបីនាក់)។ 22. Kvacekattañca chaṭṭhiyā. ២២. ក្វចេកត្តញ្ច ឆដ្ឋិយា។ Chaṭṭhiyekatthe kvaci napuṃsakattaṃ hotekatthañca, salabhānaṃ chāyā salabhacchāyaṃ, evaṃ sakuntānaṃ chāyā sakuntacchāyaṃ, pāsādacchāyaṃ pāsādacchāyā, gharacchāyaṃ gharacchāyā, amanussasabhāya napuṃsakekattaṃ bhavati brahmasabhaṃ, devasabhaṃ, indasabhaṃ, yakkhasabhaṃ, sarabhasabhaṃ, manussasabhāyaṃ pana khattiyasabhā, rājasabhā iccevamādi, kvacīti kiṃ rājapuriso. ក្នុងឆដ្ឋីតប្បុរិសសមាសដែលមានអត្ថជាឯកវចនៈ ជួនកាលតែងមានភាពជាណបុំសកលិង្គ និងជាឯកវចនៈ ដូចជា ស្រមោលនៃសត្វកណ្តូបទាំងឡាយ ឈ្មោះថា «សលភច្ឆាយំ»។ ដូចគ្នាដែរ ស្រមោលនៃសត្វស្លាបទាំងឡាយ ឈ្មោះថា «សកុន្តច្ឆាយំ»។ «បាសាទច្ឆាយំ» ឬ «បាសាទច្ឆាយា» (ស្រមោលប្រាសាទ) «ឃរច្ឆាយំ» ឬ «ឃរច្ឆាយា» (ស្រមោលផ្ទះ)។ ក្នុងសភាដែលមិនមែនជាមនុស្ស (អមនុស្សសភា) តែងមានភាពជាណបុំសកលិង្គ និងជាឯកវចនៈ ដូចជា «ព្រហ្មសភំ» (សភាព្រហ្ម) «ទេវសភំ» (សភាទេវតា) «ឥន្ទសភំ» (សភាព្រះឥន្ទ) «យក្ខសភំ» (សភាយក្ស) «សរភសភំ» (សភាសត្វសរភៈ)។ ចំណែកក្នុងសភារបស់មនុស្ស ដូចជា «ខត្តិយសភា» (សភាក្សត្រ) «រាជសភា» (រាជសភា) ជាដើម។ ពាក្យថា «ក្វចិ» (ជួនកាល) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យដូចជា «រាជបុរិសោ» (បុរសរបស់ព្រះរាជា)។ 23. Syādīsu rasso. ២៣. ស្យាទីសុ រស្សោ។ Napuṃsake [Pg.129] vattamānassa rasso hoti syādīsu. Salabhacchāyaṃ, syādīsūti kiṃ? Salabhacchāye. ស្រៈរបស់សព្ទដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងណបុំសកលិង្គ តែងដល់នូវភាពជាស្រៈរស្សៈ (ស្រៈខ្លី) ក្នុងកាលដែលមានវិភត្តិមាន «សិ» ជាដើមនៅខាងចុង ដូចជា «សលភច្ឆាយំ»។ ពាក្យថា «ស្យាទីសុ» ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យដូចជា «សលភច្ឆាយេ»។ 24. Ghapassantassāppadhānassa. ២៤. ឃបស្សន្តស្សប្បធានស្ស។ Antabhūtassa appadhānassa ghapassa syādīsu rasso hoti. Bahumālo poso, nikkosambi, ativāmoru, antassāti kiṃ? Rājā kaññāpiyo, appadhānassāti kiṃ? Rājakumārī brahmabandhū. ស្រៈចុងក្រោយនៃឃ-បច្ច័យ និងប-បច្ច័យ (ស្រៈ អា, អី, អ៊ូ ស្រីលិង្គ) ដែលមិនមែនជាប្រធាន (ជាអប្បធាន) តែងដល់នូវភាពជាស្រៈរស្សៈ ក្នុងកាលដែលមានវិភត្តិមាន «សិ» ជាដើមនៅខាងចុង ដូចជា «ពហុម៉ាលោ បោសោ» (បុរសមានកម្រងផ្កាច្រើន) «និក្កោសម្ពិ» (អ្នកចេញទៅចាកក្រុងកោសម្ពី) «អតិវាមោរុ» (ស្ត្រីមានភ្លៅល្អក្រៃលែង)។ ពាក្យថា «អន្តស្ស» (នៃភាគខាងចុង) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យដូចជា «រាជា កញ្ញាបិយោ»។ ពាក្យថា «អប្បធានស្ស» (នៃពាក្យមិនមែនជាប្រធាន) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យដូចជា «រាជកុមារី» «ព្រហ្មពន្ធូ»។ 25. Gossu. ២៥. គោស្សុ។ Antabhūtassa appadhānassa gossa syādīsu u hoti. Cittagu, appadhānassātveva? Sugo, antassātveva? Gokulaṃ. សព្ទថា «គោ» ដែលនៅខាងចុង និងមិនមែនជាប្រធាន តែងដល់នូវភាពជា «ឧ» ក្នុងកាលដែលមានវិភត្តិមាន «សិ» ជាដើមនៅខាងចុង ដូចជា «ចិត្តគុ» (បុរសមានគោចម្រុះពណ៌)។ ពាក្យថា «អប្បធានស្ស» ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យដូចជា «សុគោ» (គោល្អ)។ ពាក្យថា «អន្តស្ស» ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យដូចជា «គោគុលំ» (ហ្វូងគោ)។ 26. Itthiyamatvā. ២៦. ឥត្ថិយមត្វា។ Itthiyaṃ vattamānato akārantato nāmasmā āpaccayo hoti. Dhammadinnā. ក្នុងអត្ថជាឥត្ថីលិង្គ ក្រោយនាមសព្ទដែលមានអការន្ត តែងចុះ «អា» បច្ច័យ ដូចជា «ធម្មទិន្នា»។ 37. Nadādito vī. ៣៧. នទាទិតោ វី។ Nadādīhi itthiyaṃ vīppaccayo hoti. Nadī, mahī, kumārī, taruṇī, vāruṇī, gotamī. (14) ‘‘Gotovā’’ gāvī go, ākatigaṇo-yaṃ, koro ‘‘ntantūnaṃ vīmhi to vā’’ (3-36) ti visesanattho. ក្រោយនាមសព្ទមាន «នទី» ជាដើម ក្នុងអត្ថជាឥត្ថីលិង្គ តែងចុះ «វី» បច្ច័យ ដូចជា «នទី» «មហី» «កុមារី» «តរុណី» «វារុណី» «គោតមី»។ (១៤) តាមសូត្រថា «គោតោវា» បានជា «គាវី» និង «គោ» នេះជាអាកតិគណៈ (ក្រុមសព្ទដែលមិនកំណត់ស្រេច) អក្សរ «ក» ក្នុងសូត្រថា «ន្តន្តូនំ វីម្ហិ តោ វា» មានប្រយោជន៍ជាវិសេសនៈ។ 28. Yakkhāditinī ca. ២៨. យក្ខាទិតិនី ច។ Yakkhādito [Pg.130] itthiyaṃ inī hoti vīca. Yakkhinī yakkhī, nāginī nāgī, sīhinī sīhī. ក្រោយនាមសព្ទមាន «យក្ខ» ជាដើម ក្នុងអត្ថជាឥត្ថីលិង្គ តែងចុះ «ឥនី» បច្ច័យផង «វី» បច្ច័យផង ដូចជា «យក្ខិនី» «យក្ខី», «នាគិនី» «នាគី», «សីហិនី» «សីហី»។ 26. Ārāmikādīhi. ២៦. អារាមិកាទីហិ។ Ārāmikādito inī hotitthiyaṃ. Ārāmikinī, anantarāyikinī, rājinī (15) ‘‘saññāyaṃ mānuso’’ mānusinī, aññatra mānusī. ក្រោយនាមសព្ទមាន «អារាមិក» ជាដើម ក្នុងអត្ថជាឥត្ថីលិង្គ តែងចុះ «ឥនី» បច្ច័យ ដូចជា «អារាមិកិនី» «អនន្តរាយិកិនី» «រាជិនី»។ (១៥) ក្នុងអត្ថជាសញ្ញា (ឈ្មោះសម្គាល់) សព្ទថា «មានុស» ចុះជា «មានុសិនី» ក្នុងអត្ថដទៃជា «មានុសី»។ 30. Yuvaṇṇehi nī. ៣០. យុវណ្ណេហិ នី។ Itthiyamivaṇṇuvaṇṇantehi nī hoti bahulaṃ. Sadāpayatapāṇinī, daṇḍinī, bhikkhunī, khattabandhunī, paracittavidunī, mātuādito kasmā na hoti? Itthippaccayaṃ vināpi itthattābhidhānato. ក្នុងអត្ថជាឥត្ថីលិង្គ ក្រោយនាមសព្ទដែលមានឥវណ្ណៈ (ស្រៈ ឥ, អី) និងឧវណ្ណៈ (ស្រៈ ឧ, អ៊ូ) ជាខាងចុង តែងចុះ «នី» បច្ច័យជាច្រើន ដូចជា «សទាបយតបាណិនី» «ទណ្ឌិនី» «ភិក្ខុនី» «ខត្តពន្ធុនី» «បរចិត្តវិទុនី»។ ហេតុអ្វីបានជាមិនចុះក្រោយពាក្យមាន «មាតុ» (ម្តាយ) ជាដើម? ព្រោះសព្ទទាំងនោះសម្តែងនូវភាពជាឥត្ថីលិង្គបាន ទោះបីជាគ្មានឥត្ថីបច្ច័យក៏ដោយ។ 31. Ktimhāññatthe. ៣១. ក្ដិម្ហាញ្ញត្ថេ។ Ktimhāññattheyeva itthiyaṃ nī hoti bahulaṃ. Sāhaṃ ahiṃ sāratinī, tassā muṭṭhassatiniyā, sā gāvī vacchagiddhinī, aññattheti kiṃ? Dhammarati. ក្នុងអត្ថដទៃប៉ុណ្ណោះ ក្រោយនាមសព្ទដែលសម្រេចដោយ «តិ» (ក្តិ) បច្ច័យ ក្នុងអត្ថជាឥត្ថីលិង្គ តែងចុះ «នី» បច្ច័យជាច្រើន ដូចជា «សាហំ អហិំ សารតិនី» «តស្សា មុដ្ឋស្សតិនីយា» «សា គាវី វច្ឆគិទ្ធិនី»។ ពាក្យថា «អញ្ញត្ថេ» (ក្នុងអត្ថដទៃ) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យដូចជា «ធម្មរតិ»។ 32. Gharaṇyādayo. ៣២. ឃរណ្យាទយោ។ Gharaṇippabhutayo nīppaccantāsādhavo bhavanti. Gharaṇī, pokkharaṇī, īssa-ttaṃ nipātanā, (16) ‘‘ācariyā vā ya-lopo ca’’ ācarinī, ācariyā. សព្ទទាំងឡាយមាន «ឃរណី» ជាដើម ដែលមាន «នី» បច្ច័យនៅខាងចុង តែងជាសព្ទសម្រេចត្រឹមត្រូវ ដូចជា «ឃរណី» «បោក្ខរណី» (ការធ្វើស្រៈ ឥ ឲ្យទៅជា អី ដោយវិធីនិបាតនៈ)។ (១៦) តាមសូត្រថា «អាចរិយា វា យ-លោបោ ច» បានជា «អាចរិនី» និង «អាចរិយា»។ 33. Mātulāditvānī bhariyāyaṃ. ៣៣. មាតុលាទិត្វានី ភរិយាយំ។ Mātulādito [Pg.131] bhariyāyamānī hoti. Mātulānī, vāruṇānī, gahapatānī, ācariyānī, (17) ‘‘abhariyāyaṃ khattiyā vā’’ khattiyānī khattiyā, nadādipāṭhā bhariyāyantu khattiyī. ក្រោយនាមសព្ទមាន «មាតុល» ជាដើម ក្នុងអត្ថថាជាភរិយា (ប្រពន្ធ) តែងចុះ «អានី» បច្ច័យ ដូចជា «មាតុលានី» (ប្រពន្ធរបស់មា/មីង) «វារុណានី» «គហបតានី» (ប្រពន្ធគហបតី) «អាចរិយានី» (ប្រពន្ធរបស់អាចារ្យ)។ (១៧) ក្នុងអត្ថដែលមិនមែនជាភរិយា តាមសូត្រថា «អភរិយាយំ ខត្តិយា វា» បានជា «ខត្តិយានី» និង «ខត្តិយា» ចំណែកក្នុងអត្ថជាភរិយា តាមការអានក្នុងនទាទិគណៈ តែងជា «ខត្តិយី»។ 34. Upamāsaṃhita sahita saññata saha saphavāma lakkhaṇāditūrutū. ៣៤. ឧបមាសំហិត សហិត សញ្ញត សហ សផវាម លក្ខណាទិតូរុតូ។ Ūrusaddā upamānādipubbā ittiyamū hoti. Karabhorū, saṃhitorū, sahitorū, saññatorū, sahorū, saphorū, vāmorū, lakkhaṇorū, ūtiyogavibhāgā ū brahmabandhū. ក្រោយសព្ទថា «អ៊ូរុ» (ភ្លៅ) ដែលមានឧបមានសព្ទជាដើមនៅខាងដើម ក្នុងអត្ថជាឥត្ថីលិង្គ តែងចុះ «អ៊ូ» បច្ច័យ ដូចជា «ករភោរូ» (ស្ត្រីមានភ្លៅដូចប្រមោយដំរី) «សំហិតោរូ» «សហិតោរូ» «សញ្ញតោរូ» «សហោរូ» «សផោរូ» «វាមោរូ» «លក្ខណោរូ»។ ដោយការបំបែកសូត្រ (យោគវិភាគ) ត្រង់ពាក្យថា «អ៊ូ» នាំឲ្យបានជា «ព្រហ្មពន្ធូ»។ 35. Yuvā ti. ៣៥. យុវា តិ។ Yuvasaddato ti hotitthiyaṃ. Yuvati. ក្រោយសព្ទថា «យុវ» ក្នុងអត្ថជាឥត្ថីលិង្គ តែងចុះ «តិ» បច្ច័យ ដូចជា «យុវតិ» (ស្ត្រីក្រមុំ)។ 36. Ntantūnaṃ vīmhito vā. ៣៦. ន្តន្តូនំ វីម្ហិតោ វា។ Vīmhi ntantūnaṃ to vā hoti. Gacchatī gacchantī, sīlavatī sīlavantī. ក្នុងកាលដែលមាន «វី» បច្ច័យនៅខាងចុង ភាគចុងនៃសព្ទដែលមាន «ន្ត» និង «អន្តុ» តែងដល់នូវភាពជា «តោ» ខ្លះ ដូចជា «គច្ឆតី» ឬ «គច្ឆន្តី» (ស្ត្រីកំពុងទៅ), «សីលវតី» ឬ «សីលវន្តី» (ស្ត្រីមានសីល)។ 37. Bhavato bhoto. ៣៧. ភវតោ ភោតោ。 Vīmhi bhavato bhotādeso hoti vā. Bhotī bhavantī. ក្នុងកាលដែលមាន «វី» បច្ច័យនៅខាងចុង សព្ទថា «ភវន្ត» តែងមានការទេសៈ (ផ្លាស់ប្តូរ) ជា «ភោត» ខ្លះ ដូចជា «ភោតី» ឬ «ភវន្តី»។ 38. Gossāvaṅa. ៣៨. គោស្សាវង។ Gosaddassa vīmhāvaṅa hoti. Gāvī. ក្នុងកាលដែលមាន «វី» បច្ច័យនៅខាងចុង សព្ទថា «គោ» តែងមានការផ្លាស់ប្តូរជា «អាវង» ដូចជា «គាវី» (មេគោ)។ 39. Puthussa pathavaputhavā. ៣៩. បុថុស្ស បថវបុថវា។ Vīmhi [Pg.132] puthussa pathavaputhavā honti. Pathavī, puthavī, ṭhe pathavī. ក្នុងកាលដែលមាន «វី» បច្ច័យនៅខាងចុង សព្ទថា «បុថុ» តែងមានការផ្លាស់ប្តូរជា «បថវ» និង «បុថវ» ដូចជា «បថវី» «បុថវី» ក្នុងទីខ្លះជា «បថវី»។ 40. Samāsantva. ៤០. សមាសន្ត្វ។ Samāsantva iti cādhikarīyati. ពាក្យថា «សមាសន្ត្វ» នេះ តែងជាអធិការ (សូត្រដឹកនាំទៅក្នុងទីដទៃ)។ 41. Pāpādīhi bhūmiyā. ៤១. បាបាទីហិ ភូមិយា។ Pāpādīhī parā yā bhūmi tassā samāsanto a hoti. Pāpabhūmaṃ, jātibhūmaṃ. ពាក្យថា «ភូមិ» ដែលនៅខាងចុងពីពាក្យមាន «បាប» ជាដើម តែងមាន «អ» ជាសមាសន្តបច្ច័យ ដូចជា «បាបភូមំ» (ដែនដីនៃបាប) «ជាតិភូមំ» (ដែនដីកំណើត)។ 42. Saṅkhyāhi. ៤២. សង្ខ្យាហិ។ Saṅkhyāhi parā yā bhūmi tassā samāsanto a hoti. Dvibhūmaṃ, tibhūmaṃ. ពាក្យថា «ភូមិ» ដែលនៅខាងចុងពីសង្ខ្យាសព្ទ (លេខ) តែងមាន «អ» ជាសមាសន្តបច្ច័យ ដូចជា «ទ្វិភូមំ» (ផ្ទះពីរជាន់) «តិភូមំ» (ផ្ទះបីជាន់)។ 43. Nadīgodāvarīnaṃ. ៤៣. នទីគោទាវរីនំ។ Saṅkhyāhi parāsaṃ nadīgodāvarīnaṃ samāsanto a hoti, pañcanadaṃ, sattagodāvaraṃ, saṅkhyāhitveva? Mahānadī, nadīgodāvarīnanti kiṃ? Dasitthi. ពាក្យថា «នទី» និង «គោទាវរី» ដែលនៅខាងចុងពីសង្ខ្យាសព្ទ តែងមាន «អ» ជាសមាសន្តបច្ច័យ ដូចជា «បញ្ចនទំ» (ស្ទឹងប្រាំ) «សត្តគោទាវរំ» (ស្ទឹងគោទាវរីប្រាំពីរ)។ ពាក្យថា «សង្ខ្យាហិ» (ពីសង្ខ្យាសព្ទ) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យដូចជា «មហានទី»។ ពាក្យថា «នទីគោទាវរីនំ» ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យដូចជា «ទសិត្ថិ» (ស្ត្រីដប់នាក់)។ 44. Asaṅkhyehi cāṅgulyānaññāsaṅkhyatthesu. ៤៤. អសង្ខ្យេហិ ចាង្គុល្យានញ្ញាសង្ខ្យត្ថេសុ។ Asaṅkhyehi saṅkhyāhi ca parāya aṅgulyā samāsanto a hoti no ce aññapadatthe asaṅkhyatthe ca samāso vattate. Niggatamaṅgulīhi niraṅgulaṃ, accaṅgulaṃ, dve aṅguliyo samāhaṭā dvaṅgulaṃ, anaññāsaṅkhyatthesūti kiṃ? Pañcaṅguli hattho, upaṅguli, kathaṃ [Pg.133] ‘dve aṅgulīmānamassāti dvaṅgula’nti? Nātra samāsoññapadatthe vihito mattādīnaṃ lope kate tattha vattate. Aṅgulasaddo vā pamāṇavāci saddantaraṃ, yathā ‘senaṅgulappamāṇena aṅgulānaṃ sataṃ puṇṇaṃ catuddasa vā aṅgulānī’ti. ពាក្យថា «អង្គុលី» ដែលនៅខាងចុងពីអសង្ខ្យាសព្ទ និងសង្ខ្យាសព្ទ តែងមាន «អ» ជាសមាសន្តបច្ច័យ បើសិនជាសមាសនោះមិនប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថនៃបទដទៃ (អញ្ញបទត្ថ) និងក្នុងអត្ថដែលមិនមែនជាសង្ខ្យា ដូចជា «និរង្គុលំ» (ដែលគ្មានម្រាមដៃ) «អច្ចង្គុលំ» (កន្លងហួសម្រាមដៃ) «ទ្វង្គុលំ» (ការរួមម្រាមដៃពីរ)។ ពាក្យថា «អនញ្ញាសង្ខ្យត្ថេសុ» ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យដូចជា «បញ្ចង្គុលិ ហត្ថោ» (ដៃមានម្រាមប្រាំ) «ឧបង្គុលិ»។ ចុះពាក្យថា «ទ្វង្គុលំ» ក្នុងវិគ្រោះថា «ទ្វេ អង្គុលី មានមស្ស» (មានរង្វាស់ពីរម្រាមដៃ) សម្រេចបានយ៉ាងដូចម្តេច? ក្នុងទីនេះ សមាសមិនបានបញ្ញត្តិក្នុងអត្ថនៃបទដទៃឡើយ ប៉ុន្តែនៅពេលលុបពាក្យថា «មត្ត» (ប្រមាណ) ជាដើមចេញ ទើបប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថនោះ។ ឬមួយក៏សព្ទថា «អង្គុល» ជាសព្ទដទៃដែលសម្តែងនូវរង្វាស់ប្រមាណ ដូចជាពាក្យថា «សេនង្គុលប្បមាណេន...» (ដោយរង្វាស់ម្រាមដៃនៃសេនា...)។ 45. Dīghāhovassekadesehi ca rattyā. ៤៥. ទីឃាហោវស្សេកទេសេហិ ច រត្ត្យា។ Dīghādīhi asaṅkhyehi saṅkhyāhi ca paramasmā rattiyā samāsanto a hoti. Dīgharattaṃ, ahorattaṃ (tto), vassārattaṃ (tto), pubbarattaṃ, apararattaṃ, aḍḍhurattaṃ, atikkanto rattiṃ atiratto, dverattī samāhaṭā dirattaṃ (tto), vā kvaci bahulādhikārā ekarattaṃ (tto), ekaratti, anaññāsaṅkhyatthesutveva? Dīgharattihemanto, uparatti, kvaci hoteva bahulaṃ vidhānāyathārattaṃ. ពាក្យថា «រត្តិ» (រាត្រី) ដែលនៅខាងចុងពីពាក្យមាន «ទីឃៈ» ជាដើម ដែលជាអសង្ខ្យាសព្ទ និងសង្ខ្យាសព្ទ តែងមាន «អ» ជាសមាសន្តបច្ច័យ ដូចជា «ទីឃរត្តំ» (រាត្រីវែង) «អហោរត្តំ» ឬ «អហោរត្តោ» (ថ្ងៃនិងយប់) «វស្សារត្តំ» ឬ «វស្សារត្តោ» (រាត្រីក្នុងវស្សានរដូវ) «បុព្វរត្តំ» (រាត្រីភាគដើម) «អបររត្តំ» (រាត្រីភាគចុង) «អឌ្ឍរត្តំ» (ពាក់កណ្តាលអធ្រាត្រ) «អតិរត្តោ» (កន្លងហួសរាត្រី) «ទិរត្តំ» ឬ «ទិរត្តោ» (រាត្រីពីរ)។ ដោយអំណាចនៃពាក្យថា «ពហុលំ» (ជាច្រើន) ជួនកាលជា «ឯករត្តំ» ឬ «ឯករត្តោ» ឬ «ឯករត្តិ»។ ពាក្យថា «អនញ្ញាសង្ខ្យត្ថេសុ» នៅតែតាមមកឃាត់ឬទេ? ឃាត់ក្នុងពាក្យដូចជា «ទីឃរត្តិហេមន្តោ» «ឧបរត្តិ»។ ជួនកាលតែងមាន (សមាសន្តបច្ច័យ) ព្រោះការបញ្ញត្តិដោយវិធីពហុលៈ ដូចជាពាក្យថា «យថារត្តំ»។ 46. Gotvacatthe cālope. ៤៦. គោត្វចត្ថេ ចាលោបេ។ Gosaddā alopavisayā samāsanto a hoti na ce catthe samāso aññapadatthe asaṅkhyatthe ca, rājagavo, paramagavo, pañcagavadhano, dasagavaṃ, alopeti kiṃ? Pañcahi gohi kīto pañcagu, acattheti ki? Ajassagāvo, anaññāsaṅkhyatthesutveva? Cittagu, upagu. ក្រោយសព្ទថា «គោ» ក្នុងវិស័យដែលមិនមានការលុប តែងមាន «អ» ជាសមាសន្តបច្ច័យ បើសិនជាសមាសនោះមិនមែនក្នុងអត្ថថា «ច» (ទ្វន្ទសមាស) មិនមែនក្នុងអត្ថនៃបទដទៃ និងមិនមែនក្នុងអត្ថដែលមិនមែនជាសង្ខ្យា ដូចជា «រាជគវោ» (គោរបស់ព្រះរាជា) «បរមគវោ» (គោដ៏ប្រសើរ) «បញ្ចគវធនោ» (អ្នកមានទ្រព្យគឺគោប្រាំ) «ទសគវំ» (គោដប់)។ ពាក្យថា «អលោបេ» (មិនមានការលុប) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យដូចជា «បញ្ចគុ» (ដែលទិញដោយគោប្រាំ)។ ពាក្យថា «អចត្ថេ» (មិនមែនក្នុងអត្ថថា ច) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យដូចជា «អជស្សគាវោ» (ពពែនិងគោទាំងឡាយ)។ ពាក្យថា «អនញ្ញាសង្ខ្យត្ថេសុ» នៅតែតាមមកឃាត់ឬទេ? ឃាត់ក្នុងពាក្យដូចជា «ចិត្តគុ» «ឧបគុ»។ 47. Rattindivadāragavacaturassā. ៤៧. រត្តិន្ទិវទារគវចតុរស្សា។ Ete saddā aantā nipaccante. Ratto ca divā ca rattindivaṃ, ratti ca divā ca rattindivaṃ, dārā ca gāvo ca dāragavaṃ, catasso assiyo assa caturasso. សព្ទទាំងឡាយនេះ តែងសម្រេចដោយវិធីនិបាតនៈឲ្យមានអការន្ត (ស្រៈ អ) នៅខាងចុង ដូចជា «រត្តោ ច ទិវា ច» ជា «រត្តិន្ទិវំ» (យប់និងថ្ងៃ) ឬ «រត្តិ ច ទិវា ច» ជា «រត្តិន្ទិវំ» «ទារា ច គាវោ ច» ជា «ទារគវំ» (ប្រពន្ធនិងគោ) «ចតស្សោ អស្សិយោ អស្ស» ជា «ចតុរស្សោ» (មានជ្រុងបួន)។ 48. Āyāmenugavaṃ. ៤៨. អាយាមេនុគវំ។ Anugavanti [Pg.134] nipaccate āyāme gamyamāne. Anugavaṃ sakaṭaṃ, āyāmeti kiṃ? Gunnaṃ pañchā anugu. សព្ទថា «អនុគវំ» តែងសម្រេចដោយវិធីនិបាតនៈ ក្នុងកាលដែលដឹងច្បាស់នូវអត្ថថាប្រវែងបណ្តោយ ដូចជា «អនុគវំ សកដំ» (រទេះមានប្រវែងបណ្តោយស្មើនឹងគោ)។ ពាក្យថា «អាយាមេ» (ក្នុងប្រវែងបណ្តោយ) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យដូចជា «អនុគុ» (ខាងក្រោយនៃគោទាំងឡាយ)។ 49. Akkhismāññatthe. Akkhismā samāsanto a hoti aññatthe ce samādhasā. Visālakkho, visālakkhī. ៤៩. អក្ខិស្មាញ្ញត្ថេ។ ក្រោយសព្ទថា «អក្ខិ» (ភ្នែក) តែងមាន «អ» ជាសមាសន្តបច្ច័យ បើសិនជាសមាសនោះប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថនៃបទដទៃ ដូចជា «វិសាលក្ខោ» (បុរសមានភ្នែកធំទូលាយ) «វិសាលក្ខី» (ស្ត្រីមានភ្នែកធំទូលាយ)។ 50. Dārumyaṅgulyā. ៥០. ទារុម្យង្គុល្យា។ Aṅgulantā aññapadatthe dārumhi samāsanto a hoti. Dvaṅgulaṃdāru, pañcaṅgulaṃ, aṅgulisadisāvayavaṃ dhaññādīnaṃ vikkhepakaṃ dāruṃ vuccate, pamāṇe tu pubbe viya siddhaṃ sakharājasaddā akārantāva, sissopi na dissati, gāṇḍī vadhanvāti pakatantarena siddhaṃ. ក្រោយសព្ទដែលមាន «អង្គុលី» នៅខាងចុង ក្នុងអត្ថនៃបទដទៃ និងក្នុងអត្ថថាឈើ តែងមាន «អ» ជាសមាសន្តបច្ច័យ ដូចជា «ទ្វង្គុលំ ទារុ» (ឈើមានប្រវែងពីរម្រាមដៃ) «បញ្ចង្គុលំ» (ឈើមានប្រវែងប្រាំម្រាមដៃ)។ ឈើដែលមានចំណែកស្រដៀងនឹងម្រាមដៃ សម្រាប់បាចសាចនូវស្រូវជាដើម តែងហៅថា (ទ្វង្គុលទារុ ឬ បញ្ចង្គុលទារុ)។ ចំណែកក្នុងអត្ថថារង្វាស់ប្រមាណ តែងសម្រេចដូចមុនដែរ។ សព្ទថា «សខ» និង «រាជ» តែងជាអការន្តពិតប្រាកដ សូម្បីតែសព្ទថា «សិស្ស» ក៏មិនឃើញមានដែរ។ ចំណែកពាក្យថា «គណ្ឌីវធន្វា» តែងសម្រេចដោយប្រកតិដទៃ។ 51. Ci vītihāre. ៥១. ci បច្ច័យ ចុះក្នុងអត្ថវីតិហារៈ (ការធ្វើឆ្លាស់គ្នា ឬការតបតគ្នា)។ Oghābyatihāre gamyamāne aññapadatthe vattamānato ci hoti. Kesākesi daṇḍādaṇḍi, cakāro ‘‘cismi’’nti (3.66) visesanattho, sugandhi, duggantīti payogo na dissate. កាលបើការប្តូរផ្លាស់ និងការប្រមូលផ្តុំគ្នា (ឱឃព្យតិហារៈ) ដឹងបានហើយ, ci បច្ច័យ រមែងចុះ ក្នុងអត្ថនៃបទដទៃ (អញ្ញបទត្ថ)។ ឧទាហរណ៍៖ Kesākesi (ការចាប់សក់គ្នាទៅវិញទៅមក), daṇḍādaṇḍi (ការវាយគ្នាដោយដំបងទៅវិញទៅមក)។ ចការៈ ក្នុងសូត្រថា “cismiṃ” (៣.៦៦) មានប្រយោជន៍ជាវិសេសនៈ, ឯរូបតម្រាប់ថា sugandhi, dugganti មិនមានប្រាកដឡើយ។ 52. Ltvitthiyūhi ko. ៥២. ko បច្ច័យ ចុះក្រោយពីសព្ទដែលមាន ល្តុបច្ច័យជាទីបំផុត និងឥត្ថីលិង្គដែលមាន ῑ និង ū ជាទីបំផុត។ Ltuppaccayantehi, itthiyamīkārūkārantehi ca bahulaṃ kappaccayo hoti aññapadatthe. Bahukattuko, bahukumāriko, bahubrahmabandhuko, bahulaṃtveva? Subbhū. ka បច្ច័យ (កប្បច្ច័យ) រមែងចុះច្រើន ក្នុងអត្ថនៃបទដទៃ ខាងចុងនៃសព្ទដែលមាន ល្តុបច្ច័យជាទីបំផុត និងខាងចុងនៃឥត្ថីលិង្គដែលមាន ῑការៈ និង ῡការៈ ជាទីបំផុត។ ឧទាហរណ៍៖ Bahukattuko, bahukumāriko, bahubrahmabandhuko។ ចុះហេតុអ្វីបានជាមានពាក្យថា 'ច្រើន' (bahulaṃ)? ដើម្បីកុំឱ្យចុះក្នុងពាក្យថា Subbhū។ 53. Vāññato. ៥៣. ko បច្ច័យ រមែងចុះខ្លះ ខាងក្រោយពីសព្ទដទៃ។ Aññehi [Pg.135] aññapadatthe ko vā bahulaṃ hoti. Bahumālako, bahumālo. ko បច្ច័យ រមែងចុះខ្លះជាច្រើន ក្នុងអត្ថនៃបទដទៃ ខាងក្រោយពីសព្ទដទៃ។ ឧទាហរណ៍៖ Bahumālako, bahumālo។ 54. Uttarapade. Etamadhikataṃ veditabbaṃ. ៥៤. ក្នុងកាលដែលមានឧត្តរបទនៅខាងចុង។ បទនេះ គប្បីដឹងថាជាបទអធិការ (ដែលត្រូវតាមទៅក្នុងសូត្រខាងមុខៗ)។ 55. Imassidaṃ. ៥៥. ការផ្លាស់ ឥមសព្ទ ជា ឥទំ រមែងមាន។ Uttarapade parato imassa idaṃ hoti. Idamaṭṭhitā, idappaccayatā, niggahītalopo passa ca dvibhāvo. កាលបើឧត្តរបទនៅខាងចុង ការផ្លាស់ ឥមសព្ទ ជា ឥទំ រមែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ Idamaṭṭhitā, idappaccayatā (ក្នុងរូបនេះ មានការលុបនិគ្គហិត និងការធ្វើទ្វិភាវៈនៃ ព-អក្សរ)។ 56. Puṃ pumassa vā. Pumassa puṃ hotuttarapade vibhāsā. Pulliṅgaṃ, pumaliṅgaṃ. ៥៦. ការផ្លាស់ បុមសព្ទ ជា បុំ រមែងមានខ្លះ កាលបើឧត្តរបទនៅខាងចុង។ ឧទាហរណ៍៖ Pulliṅgaṃ, pumaliṅgaṃ។ 57. Ṭantantūnaṃ. ៥៧. ការផ្លាស់សព្ទទាំងឡាយដែលមាន អន្តៈ និង អន្តុ ជាទីបំផុត ជា ដ្ឋៈ រមែងមានខ្លះ កាលបើឧត្តរបទនៅខាងចុង។ Esaṃ ṭa hotuttarapade kvaci vā. Bhavampatiṭṭhāmayaṃ, bhagavaṃmūlakā no dhammā, bahulādhikārā tarādīsu ca pageva mahattarī, rattaññumahattaṃ. ការផ្លាស់សព្ទទាំងនេះជា ដ្ឋៈ រមែងមានខ្លះ កាលបើឧត្តរបទនៅខាងចុង។ ឧទាហរណ៍៖ Bhavampatiṭṭhāmayaṃ, bhagavaṃmūlakā no dhammā, ដោយសារអធិការៈនៃពាក្យថា bahula (ច្រើន) ទើបក្នុងតរាទិបច្ច័យទាំងឡាយ ក៏រមែងមានដែរ ដូចជា mahattarī, rattaññumahattaṃ ជាដើម។ 58. A. Esaṃ a hotuttarapade. Guṇavantapatiṭṭho-smi. ៥៨. ការផ្លាស់សព្ទទាំងនេះជា អៈ រមែងមាន កាលបើឧត្តរបទនៅខាងចុង។ ឧទាហរណ៍៖ Guṇavantapatiṭṭho-smi។ 59. Manādyāpādīnamo maye ca. Manādīnamāpādīnaṃ ca o hotuttarapade maye ca. Manoseṭṭhā, manomayā, rajojallaṃ, rajomayaṃ, āpogataṃ, āpomayaṃ, anuyanti disodisaṃ. ៥៩. ការផ្លាស់ មនសព្ទជាដើម និង អាបសព្ទជាដើម ជា ឱ រមែងមាន កាលបើឧត្តរបទនៅខាងចុង និងកាលបើ មយបច្ច័យនៅខាងចុង។ ឧទាហរណ៍៖ Manoseṭṭhā, manomayā, rajojallaṃ, rajomayaṃ, āpogataṃ, āpomayaṃ, anuyanti disodisaṃ។ 60. Parassa saṅkhyāsu. ៦០. ការផ្លាស់ បរសព្ទ ជា បរោ រមែងមាន កាលបើមានសង្ខ្យាសព្ទជាឧត្តរបទនៅខាងចុង។ Saṅkhyāsuttarapadesu [Pg.136] parassa o hoti. Parosataṃ, parosahassaṃ, saṅkhyāsūti kiṃ? Paradattūpajīvino. កាលបើមានសង្ខ្យាសព្ទជាឧត្តរបទនៅខាងចុង ការផ្លាស់ បរសព្ទ ជា បរោ រមែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ Parosataṃ, parosahassaṃ។ ចុះហេតុអ្វីបានជាមានពាក្យថា 'ក្នុងសង្ខ្យាសព្ទទាំងឡាយ' (saṅkhyāsu)? ដើម្បីកុំឱ្យមានក្នុងពាក្យថា Paradattūpajīvino។ 61. Jane puthassu. ៦១. ការផ្លាស់ បុថុសព្ទ ជា បុថុ (មាន ឧ នៅខាងចុង) រមែងមាន កាលបើ ជនសព្ទ ជាឧត្តរបទនៅខាងចុង។ Jane uttarapade puthassa u hoti. Ariyehi puthagevāyaṃ janoti puthujjano. កាលបើ ជនសព្ទ ជាឧត្តរបទនៅខាងចុង ការផ្លាស់ បុថុសព្ទ ជា បុថុ (មាន ឧ) រមែងមាន។ វិគ្រោះថា Ariyehi puthagevāyaṃ jano សម្រេចរូបជា puthujjano។ 62. So chassāhāyatane vā. ៦២. ការផ្លាស់ ឆសព្ទ ជា សៈ រមែងមានខ្លះ កាលបើ អហសព្ទ និង អាយតនសព្ទ ជាឧត្តរបទនៅខាងចុង។ Ahe āyatane cuttarapade chassa so vā hoti. Sāhaṃ chāhaṃ, saḷāyatanaṃ, chaḷāyatanaṃ. កាលបើ អហសព្ទ និង អាយតនសព្ទ ជាឧត្តរបទនៅខាងចុង ការផ្លាស់ ឆសព្ទ ជា សៈ រមែងមានខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ Sāhaṃ, chāhaṃ, saḷāyatanaṃ, chaḷāyatanaṃ។ 63. Ltupitādīnamāraṅaraṅa. ៦៣. ការផ្លាស់សព្ទដែលមាន ល្តុបច្ច័យជាទីបំផុត និង បិតុសព្ទជាដើម ជា អារង្គ និង អរង្គ រមែងមានតាមលំដាប់ កាលបើឧត្តរបទនៅខាងចុង។ Ltuppaccayantānaṃ pitādīnañca yathākkamamāraṅaraṅa vā hontuttarapade, satthāradassanaṃ, kattāraniddeso, mātarapitaro, vātveva? Satthudassanaṃ, mātāpitaro. ការផ្លាស់សព្ទដែលមាន ល្តុបច្ច័យជាទីបំផុត និង បិតុសព្ទជាដើម ជា អារង្គ និង អរង្គ រមែងមានខ្លះតាមលំដាប់ កាលបើឧត្តរបទនៅខាងចុង។ ឧទាហរណ៍៖ Satthāradassanaṃ, kattāraniddeso, mātarapitaro។ ចុះហេតុអ្វីបានជាមានពាក្យថា 'ខ្លះ' (vā)? ដើម្បីឱ្យមានរូបថា Satthudassanaṃ, mātāpitaro ផងដែរ។ 64. Vijjāyonisambandhānamā tatra catthe. ៦៤. ការផ្លាស់សព្ទដែលមាន ល្តុបច្ច័យជាទីបំផុត និង បិតុសព្ទជាដើម ដែលទាក់ទងនឹងវិជ្ជា និងញាតិ ជា អា រមែងមាន ក្នុងអត្ថនៃ ចសព្ទ ក្នុងឧត្តរបទនោះឯង។ Ltupitādīnaṃ vijjāsambandhīnaṃ yonisambandhīnaṃ ca tesveva ltupitādīsu vijjāyonisambandhisuttarapadesu catthavisaye ā hoti. Hotāpotaro mātāpitaro, ltupitādīnaṃ tveva? Puttabhātaro, tatreti kiṃ? Pitupitāmahā, cattheti kiṃ? Mātubhātā, vijjāyonisambandhānanti kiṃ? Dātubhattāro. ការផ្លាស់សព្ទដែលមាន ល្តុបច្ច័យជាទីបំផុត និង បិតុសព្ទជាដើម ដែលទាក់ទងនឹងវិជ្ជា និងញាតិ ជា អា រមែងមាន ក្នុងវិស័យនៃអត្ថរបស់ ចសព្ទ ក្នុងឧត្តរបទទាំងឡាយដែលមាន ល្តុបច្ច័យជាទីបំផុត និង បិតុសព្ទជាដើម ដែលទាក់ទងនឹងវិជ្ជា និងញាតិទាំងនោះឯង។ ឧទាហរណ៍៖ Hotāpotaro, mātāpitaro។ ចុះហេតុអ្វីបានជាមានពាក្យថា 'នៃសព្ទដែលមាន ល្តុបច្ច័យជាទីបំផុត និង បិតុសព្ទជាដើម'? ដើម្បីកុំឱ្យមានក្នុងពាក្យថា Puttabhātaro។ ចុះហេតុអ្វីបានជាមានពាក្យថា 'ក្នុងឧត្តរបទនោះឯង' (tatra)? ដើម្បីកុំឱ្យមានក្នុងពាក្យថា Pitupitāmahā។ ចុះហេតុអ្វីបានជាមានពាក្យថា 'ក្នុងអត្ថនៃ ចសព្ទ' (catthe)? ដើម្បីកុំឱ្យមានក្នុងពាក្យថា Mātubhātā។ ចុះហេតុអ្វីបានជាមានពាក្យថា 'ដែលទាក់ទងនឹងវិជ្ជា និងញាតិ' (vijjāyonisambandhānaṃ)? ដើម្បីកុំឱ្យមានក្នុងពាក្យថា Dātubhattāro។ 65. Putte. ៦៥. ការផ្លាស់សព្ទដែលមាន ល្តុបច្ច័យជាទីបំផុត និង បិតុសព្ទជាដើម ដែលទាក់ទងនឹងវិជ្ជា និងញាតិ ជា អា រមែងមាន កាលបើ បុត្តសព្ទ ជាឧត្តរបទនៅខាងចុង ក្នុងវិស័យនៃអត្ថរបស់ ចសព្ទ។ Putte [Pg.137] uttarapade catthavisaye ltupitādīnaṃ vijjāyoni sambandhānamā hoti. Pitāputtā, mātāputtā. កាលបើ បុត្តសព្ទ ជាឧត្តរបទនៅខាងចុង ក្នុងវិស័យនៃអត្ថរបស់ ចសព្ទ ការផ្លាស់សព្ទដែលមាន ល្តុបច្ច័យជាទីបំផុត និង បិតុសព្ទជាដើម ដែលទាក់ទងនឹងវិជ្ជា និងញាតិ ជា អា រមែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ Pitāputtā, mātāputtā។ 66. Cismiṃ. ៦៦. ការផ្លាស់ជា អា រមែងមាន កាលបើឧត្តរបទដែលមាន ci បច្ច័យជាទីបំផុតនៅខាងចុង។ Cippaccayante uttarapade ā hoti. Kesākesi, muṭṭhāmuṭṭhi. កាលបើឧត្តរបទដែលមាន ci បច្ច័យជាទីបំផុតនៅខាងចុង ការផ្លាស់ជា អា រមែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ Kesākesi, muṭṭhāmuṭṭhi។ 67. Itthiyambhāsitapumitthī pumevekatthe. ៦៧. ឥត្ថីសព្ទដែលធ្លាប់ពោលជាបុល្លិង្គ រមែងមានរូបដូចជាបុល្លិង្គប៉ុណ្ណោះ ក្នុងកាលដែលមានឥត្ថីលិង្គដែលមានអធិករណ៍ស្មើគ្នា (សមានាធិករណ៍) និងមានអត្ថតែមួយ (ឯកត្ថៈ) នៅខាងចុង។ Itthiyaṃ vattamāne ekatthe samānādhikaraṇe uttarapade pare bhāsitapumā itthī pumeva hoti. Kumārabhariyo, dīghajaṅgho, yuvajāyo, itthiyanti kiṃ? Kalyāṇī padhānamesaṃ kalyāṇippadhānā, bhāsitapumeti kiṃ? Kaññābhariyo, itthīti kiṃ? Gāmaṇikulaṃ diṭṭhi assa gāmaṇidiṭṭhi, ekattheti kiṃ? Kalyāṇiyā mātā kalyāṇimātā. កាលបើឧត្តរបទដែលមានអត្ថតែមួយ និងមានអធិករណ៍ស្មើគ្នា (សមានាធិករណ៍) ក្នុងឥត្ថីលិង្គនៅខាងចុង, ឥត្ថីសព្ទដែលធ្លាប់ពោលជាបុល្លិង្គ រមែងមានរូបដូចជាបុល្លិង្គប៉ុណ្ណោះ។ ឧទាហរណ៍៖ Kumārabhariyo, dīghajaṅgho, yuvajāyo។ ចុះហេតុអ្វីបានជាមានពាក្យថា 'ក្នុងឥត្ថីលិង្គ' (itthiyaṃ)? វិគ្រោះថា Kalyāṇī padhānamesaṃ សម្រេចរូបជា kalyāṇippadhānā។ ចុះហេតុអ្វីបានជាមានពាក្យថា 'ដែលធ្លាប់ពោលជាបុល្លិង្គ' (bhāsitapuma)? ដើម្បីកុំឱ្យមានក្នុងពាក្យថា Kaññābhariyo។ ចុះហេតុអ្វីបានជាមានពាក្យថា 'ឥត្ថីសព្ទ' (itthī)? វិគ្រោះថា Gāmaṇikulaṃ diṭṭhi assa សម្រេចរូបជា gāmaṇidiṭṭhi។ ចុះហេតុអ្វីបានជាមានពាក្យថា 'មានអត្ថតែមួយ' (ekatthe)? វិគ្រោះថា Kalyāṇiyā mātā សម្រេចរូបជា kalyāṇimātā។ 68. Kvaci paccaye. ៦៨. ឥត្ថីសព្ទដែលធ្លាប់ពោលជាបុល្លិង្គ រមែងមានរូបដូចជាបុល្លិង្គប៉ុណ្ណោះ ក្នុងកាលដែលមានបច្ច័យនៅខាងចុងខ្លះ។ Bhāsitapumitthī paccaye kvaci pumeva moti. Byattatarā, byattatamā. ឥត្ថីសព្ទដែលធ្លាប់ពោលជាបុល្លិង្គ រមែងមានរូបដូចជាបុល្លិង្គប៉ុណ្ណោះ ក្នុងកាលដែលមានបច្ច័យនៅខាងចុងខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ Byattatarā, byattatamā។ 69. Sabbādayo vuttimatte. ៦៩. សព្ទទាំងឡាយមាន សព្វសព្ទ ជាដើម ដែលជាគ្រឿងសម្តែងនូវឥត្ថីលិង្គ រមែងមានរូបដូចជាបុល្លិង្គប៉ុណ្ណោះ ក្នុងកាលដែលមានវុត្តិមត្តៈ (ត្រឹមតែការសម្រេចរូប)។ Itthivācakā sabbādayo vuttimatte pumeva honti. Tassā mukhaṃ tammukhaṃ, tassaṃ tatra, tāya tato, tassaṃ velāyaṃ tadā. សព្ទទាំងឡាយមាន សព្វសព្ទ ជាដើម ដែលជាគ្រឿងសម្តែងនូវឥត្ថីលិង្គ រមែងមានរូបដូចជាបុល្លិង្គប៉ុណ្ណោះ ក្នុងកាលដែលមានវុត្តិមត្តៈ។ ឧទាហរណ៍៖ Tassā mukhaṃ សម្រេចរូបជា tammukhaṃ, tassaṃ សម្រេចរូបជា tatra, tāya សម្រេចរូបជា tato, tassaṃ velāyaṃ សម្រេចរូបជា tadā។ 70. Jāyāya jayaṃ patimhi. ៧០. ការផ្លាស់ ជាយាសព្ទ ជា ជយ រមែងមាន កាលបើ បតិសព្ទ នៅខាងចុង។ Patimhi pare jāyāya jayaṃ hoti, jayampatī, ‘jānipatī’ti pakatantarena siddhaṃ, tathā ‘dampatī, jampatī’ti. កាលបើ បតិសព្ទ នៅខាងចុង ការផ្លាស់ ជាយាសព្ទ ជា ជយ រមែងមាន ដូចជា jayampatī, ឯរូបថា ‘jānipatī’ សម្រេចដោយវិធីដទៃ (បកតន្តរៈ), ដូចគ្នាដែរ រូបថា ‘dampatī, jampatī’ ក៏សម្រេចដូច្នោះដែរ។ 71. Saññāyamudodakassa. ៧១. ការផ្លាស់ ឧទកសព្ទ ជា ឧទៈ រមែងមាន កាលបើមានសញ្ញា (ឈ្មោះ) នៅខាងចុង។ Saññāyamudakassuttarapade [Pg.138] udādeso hoti. Udadhi, udapānaṃ. កាលបើមានសញ្ញា (ឈ្មោះ) ជាឧត្តរបទនៅខាងចុង ការផ្លាស់ ឧទកសព្ទ ជា ឧទៈ រមែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ Udadhi, udapānaṃ។ 72. Kumbhādīsu vā. ៧២. ការផ្លាស់ ឧទកសព្ទ ជា ឧទៈ រមែងមានខ្លះ កាលបើ កុម្ភសព្ទជាដើម ជាឧត្តរបទនៅខាងចុង។ Kumbhādīsuttarapadesu udakassa udādeso vā hoti. Udakumbho udakakumbho, udapatto udakapatto, udabindhu udakabindhu, ākatigaṇo-yaṃ. កាលបើ កុម្ភសព្ទជាដើម ជាឧត្តរបទនៅខាងចុង ការផ្លាស់ ឧទកសព្ទ ជា ឧទៈ រមែងមានខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ Udakumbho (ឬ udakakumbho), udapatto (ឬ udakapatto), udabindhu (ឬ udakabindhu)។ គណៈនេះ ជាអាកតិគណៈ (គណៈដែលសម្រេចរូបតាមបែបយ៉ាង)។ 73. Sotādīsūlopo. ៧៣. ការលុប ឧ-អក្សរ នៃឧទកសព្ទ រមែងមាន កាលបើ សោតសព្ទជាដើម ជាឧត្តរបទនៅខាងចុង។ Sotādīsuttarapadesu udakassa ussa lopo hoti. Dakasotaṃ, dakarakkhaso. កាលបើ សោតសព្ទជាដើម ជាឧត្តរបទនៅខាងចុង ការលុប ឧ-អក្សរ នៃឧទកសព្ទ រមែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ Dakasotaṃ, dakarakkhaso។ 74. Ṭa naña ssa. ៧៤. ការផ្លាស់ នញសព្ទ (ន បដិសេធ) ជា អៈ រមែងមាន កាលបើឧត្តរបទនៅខាងចុង។ Uttarapade naña saddassa ṭa hoti. Abrāhmaṇo, ñakāro kiṃ? Kevalassa mā hotu pāmanaputto. កាលបើឧត្តរបទនៅខាងចុង ការផ្លាស់ នញសព្ទ (ន បដិសេធ) ជា អៈ រមែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ Abrāhmaṇo។ ចុះហេតុអ្វីបានជាមាន ញ-អក្សរ (ញការៈ)? ដើម្បីកុំឱ្យមានការផ្លាស់ចំពោះ ន-អក្សរ តែមួយ ដូចជា pāmanaputto។ 75. Ana sare. ៧៥. ការផ្លាស់ នញសព្ទ ជា អនៈ រមែងមាន កាលបើឧត្តរបទដែលមានស្រៈជាខាងដើមនៅខាងចុង។ Sarādo uttarapade naña saddassa ana hoti. Anakkhātaṃ. កាលបើឧត្តរបទដែលមានស្រៈជាខាងដើមនៅខាងចុង ការផ្លាស់ នញសព្ទ ជា អនៈ រមែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ Anakkhātaṃ។ 76. Nakhādayo. ៧៦. សព្ទទាំងឡាយមាន នខសព្ទ ជាដើម រមែងសម្រេចដោយមិនបាច់មានការផ្លាស់ជា អនៈ និង អៈ ឡើយ (ជានិបាតនៈ)។ Nakhādayo saddā anana ṭādesā nipaccante. Nāssa khamatthīti nakho, akhamaññaṃ, saññāsaddesu ca nipphattimattaṃ yathākathañci kattabbaṃnāssa kulamathīti nakulo, akulamaññaṃ, nakha nakula napuṃsakanakkhatta nāka evamādi. សព្ទទាំងឡាយមាន នខសព្ទ ជាដើម រមែងសម្រេចដោយមិនបាច់មានការផ្លាស់ជា អនៈ និង អៈ ឡើយ។ វិគ្រោះថា Nāssa khamatthīti សម្រេចរូបជា nakho, មួយទៀតគឺ akhamaññaṃ, ឯក្នុងសញ្ញាសព្ទទាំងឡាយ គប្បីធ្វើត្រឹមតែការសម្រេចរូបតាមដែលគួរ ដូចជា វិគ្រោះថា nāssa kulamathīti សម្រេចរូបជា nakulo, មួយទៀតគឺ akulamaññaṃ, ដូចជាសព្ទទាំងឡាយមាន nakha, nakula, napuṃsaka, nakkhatta, nāka ជាដើម។ 77. Nago vāppāṇini. ៧៧. ការសម្រេចរូបជា នគសព្ទ រមែងមានខ្លះ ក្នុងអត្ថដែលមិនមែនជាប្រាណី (អប្រាណី)។ Nagaiccappāṇini [Pg.139] vā nipaccate. Nago rukkho, nago pabbato, ago rukkho, ago pabbato, appāṇinīti kiṃ? Ago vasalo sītena. ការសម្រេចរូបជា នគសព្ទ រមែងមានខ្លះ ក្នុងអត្ថដែលមិនមែនជាប្រាណី។ ឧទាហរណ៍៖ Nago rukkho (ដើមឈើ), nago pabbato (ភ្នំ), ago rukkho, ago pabbato។ ចុះហេតុអ្វីបានជាមានពាក្យថា 'ក្នុងអត្ថដែលមិនមែនជាប្រាណី' (appāṇini)? ដើម្បីកុំឱ្យមានក្នុងពាក្យថា Ago vasalo sītena (ជនកំសត់ញ័រដោយត្រជាក់)។ 78. Sahassa so-ññatthe. ៧៨. ការផ្លាស់ សហសព្ទ ជា សៈ រមែងមានខ្លះ ក្នុងអត្ថនៃបទដទៃ កាលបើឧត្តរបទនៅខាងចុង។ Aññapadatthavutthimhi samāse uttarapade pare sahassa so vā hoti. Saputto, sahaputto, aññattheti kiṃ? Saha katvā, saha yujjhitvā. ក្នុងសមាសដែលមានវុត្តិជាអត្ថនៃបទដទៃ កាលបើឧត្តរបទនៅខាងចុង ការផ្លាស់ សហសព្ទ ជា សៈ រមែងមានខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ Saputto, sahaputto។ ចុះហេតុអ្វីបានជាមានពាក្យថា 'ក្នុងអត្ថនៃបទដទៃ' (aññatthe)? ដើម្បីកុំឱ្យមានក្នុងពាក្យថា Saha katvā, saha yujjhitvā។ 79. Saññāyaṃ. ៧៩. ការផ្លាស់ សហសព្ទ ជា សៈ រមែងមាន កាលបើឧត្តរបទនៅខាងចុង ក្នុងសញ្ញា (ឈ្មោះ)។ Sahassuttarapade so hoti saññāyaṃ. Sāssatthaṃ, sapalāsaṃ. កាលបើឧត្តរបទនៅខាងចុង ការផ្លាស់ សហសព្ទ ជា សៈ រមែងមាន ក្នុងសញ្ញា។ ឧទាហរណ៍៖ Sāssatthaṃ, sapalāsaṃ។ 80. Appaccakkhe. ៨០. ការផ្លាស់ សហសព្ទ ជា សៈ រមែងមាន កាលបើឧត្តរបទនៅខាងចុង ក្នុងកាលដែលមិនចំពោះមុខ (អប្បច្ចក្ខៈ) ដឹងបានហើយ។ Appaccakkhe gamyamāne sahassa so hotuttarapade, sāggi kapoto, sapisācā vātamaṇḍalikā. កាលបើអត្ថដែលមិនចំពោះមុខដឹងបានហើយ ការផ្លាស់ សហសព្ទ ជា សៈ រមែងមាន កាលបើឧត្តរបទនៅខាងចុង។ ឧទាហរណ៍៖ Sāggi kapoto, sapisācā vātamaṇḍalikā។ 81. Akāle sakatthe. ៨១. ការផ្លាស់ សហសព្ទ ជា សៈ រមែងមាន ក្នុងអត្ថរបស់ខ្លួន (សកត្ថៈ) ក្នុងកាលដែលមិនមែនជាកាលសព្ទជាឧត្តរបទនៅខាងចុង។ Sakatthappadhānassa sahasaddassa akāle uttarapade so hoti. Sampannaṃ brahmaṃ sabrahmaṃ, sacakkaṃ nidhehi, sadhuraṃ pājehi, akāleti kiṃ? Saha pubbaṇhaṃ, sahāparaṇhaṃ. ការផ្លាស់ សហសព្ទ ដែលមានអត្ថរបស់ខ្លួនជាប្រធាន ជា សៈ រមែងមាន កាលបើឧត្តរបទដែលមិនមែនជាកាលសព្ទនៅខាងចុង។ ឧទាហរណ៍៖ Sampannaṃ brahmaṃ សម្រេចរូបជា sabrahmaṃ, sacakkaṃ nidhehi, sadhuraṃ pājehi។ ចុះហេតុអ្វីបានជាមានពាក្យថា 'ក្នុងកាលដែលមិនមែនជាកាលសព្ទ' (akāle)? ដើម្បីកុំឱ្យមានក្នុងពាក្យថា Saha pubbaṇhaṃ, sahāparaṇhaṃ។ 82. Ganthantādhikye. ៨២. ការផ្លាស់ សហសព្ទ ជា សៈ រមែងមាន កាលបើឧត្តរបទនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថជាទីបំផុតនៃគម្ពីរ (គន្ថន្តៈ) និងក្នុងអត្ថក្រៃលែង (អាធិក្យៈ)។ Ganthante [Pg.140] ādhikye ca vattamānassa sahassa so hotuttarapade. Sakalaṃ jotimadhīte samuhuttaṃ, kālattho ārambho, ādhikye-sadoṇā khārī, samāsako kahāpaṇo, niccatthoyamārambho. ការផ្លាស់ សហសព្ទ ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថជាទីបំផុតនៃគម្ពីរ និងក្នុងអត្ថក្រៃលែង ជា សៈ រមែងមាន កាលបើឧត្តរបទនៅខាងចុង។ ឧទាហរណ៍៖ Sakalaṃ jotimadhīte samuhuttaṃ (ការចាប់ផ្តើមនេះមានកាលជាអត្ថ), ក្នុងអត្ថក្រៃលែង ដូចជា sadoṇā khārī, samāsako kahāpaṇo (ការចាប់ផ្តើមនេះមានអត្ថជានិច្ច)។ 83. Samānassa pakkhādīsu vā. ៨៣. សមានសព្ទ តែងទៅជា ស ខ្លះ ក្នុងកាលដែលមាន បក្ខសព្ទ ជាដើម នៅខាងចុង។ Pakkhādīsuttarapadesu samānassa so hoti vā. Sapakkho samānapakkho, sajoti samānajoti, pakkhādīsūti kiṃ? Samānasīlo, pakkha, joti, janapada, ratti, pattinī, pattī, nābhi, bandhu brahmacārī, nāma, gotta, rūpa, ṭhāna, vaṇṇa, vayo, vacana, dhamma, jātiya, ghacca. ក្នុងកាលដែលមានឧត្តរបទមាន បក្ខសព្ទ ជាដើម សមានសព្ទ តែងទៅជា ស ខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ សបក្ខោ (ឬ) សមានបក្ខោ, សជោតិ (ឬ) សមានជោតិ។ ពាក្យថា 'បក្ខាទិសុ' ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យថា សមានសីលោ។ សព្ទទាំងនោះគឺ៖ បក្ខ, ជោតិ, ជនបទ, រត្តិ, បត្តិនិ, បត្តិ, នាភិ, ពន្ធុ, ព្រហ្មចារី, នាម, គោត្ត, រូប, ឋាន, វណ្ណ, វយ, វចន, ធម្ម, ជាតិយ, ឃច្ច។ 84. Udare iye. ៨៤. សមានសព្ទ តែងទៅជា ស ខ្លះ ក្នុងកាលដែលមាន ឧទរសព្ទ ប្រកបដោយ ឥយបច្ច័យ នៅខាងចុង។ Udare iye pare parato samānassa so vā hoti. Sodariyo, samānodariyo, iyeti kiṃ? Samānodaratā. ក្នុងកាលដែលមាន ឧទរសព្ទ ប្រកបដោយ ឥយបច្ច័យ នៅខាងចុង សមានសព្ទ តែងទៅជា ស ខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ សោទរិយោ, សមានោទរិយោ។ ពាក្យថា 'ឥយេ' ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យថា សមានោទរតា។ 85. Rīrikkhakesu. ៨៥. សមានសព្ទ តែងទៅជា ស ក្នុងកាលដែលមាន រី, រិក្ខ, ក សព្ទ ទាំងឡាយ នៅខាងចុង។ Etesu samānassa so hoti. Sarī, sarikkho, sariso. ក្នុងកាលដែលមានសព្ទទាំងនេះនៅខាងចុង សមានសព្ទ តែងទៅជា ស។ ឧទាហរណ៍៖ សរី, សរិក្ខោ, សរិសោ។ 86. Sabbādīnamā. ៨៦. សព្ទទាំងឡាយមាន សព្វសព្ទ ជាដើម តែងទៅជា អា ក្នុងកាលដែលមាន រី, រិក្ខ, ក សព្ទ នៅខាងចុង។ Rīrikkhakesu sabbādīnamā hoti. Yādī, yādikkho, yādiso. ក្នុងកាលដែលមាន រី, រិក្ខ, ក សព្ទ នៅខាងចុង សព្ទទាំងឡាយមាន សព្វសព្ទ ជាដើម តែងទៅជា អា។ ឧទាហរណ៍៖ យាទី, យាទិក្ខោ, យាទិសោ។ 87. Ntakimimānaṃ ṭākīṭī. ៨៧. ន្តសព្ទ, កឹសព្ទ និង ឥមសព្ទ ទាំងឡាយ តែងទៅជា ឋា, គី, ទី តាមលំដាប់។ Rīrikkhakesu [Pg.141] ntasadda kiṃsadda imasaddānaṃ ṭākīṭī honti yathākkamaṃ. Bhavādī, bhavādikkho, bhavādiso, kīdī, kīdikkho, kīdiso, īdī, īdikkho, īdiso. ក្នុងកាលដែលមាន រី, រិក្ខ, ក សព្ទ នៅខាងចុង ន្តសព្ទ, កឹសព្ទ និង ឥមសព្ទ ទាំងឡាយ តែងទៅជា ឋា, គី, ទី តាមលំដាប់។ ឧទាហរណ៍៖ ភវាទី, ភវាទិក្ខោ, ភវាទិសោ, គីទី, គីទិក្ខោ, គីទិសោ, អីទី, អីទិក្ខោ, អីទិសោ។ 88. Tumhāmhānaṃ tāmekasmiṃ. ៨៨. តុម្ហសព្ទ និង អម្ហសព្ទ ទាំងឡាយ តែងទៅជា តា និង មា តាមលំដាប់ ក្នុងឯកវចនៈ។ Rīrikkhakesu tumhāmhānaṃ tāmā hontekasmiṃ yathākkamaṃ. Tādī, tādikkho, tādiso, mādī, mādikkho, mādiso. Ekasminti kiṃ? Tumhādī, amhādī, tumhādikkho, amhādikkho, tumhādiso, amhādiso. ក្នុងកាលដែលមាន រី, រិក្ខ, ក សព្ទ នៅខាងចុង តុម្ហសព្ទ និង អម្ហសព្ទ ទាំងឡាយ តែងទៅជា តា និង មា តាមលំដាប់ ក្នុងឯកវចនៈ។ ឧទាហរណ៍៖ តាទី, តាទិក្ខោ, តាទិសោ, មាទី, មាទិក្ខោ, មាទិសោ។ ពាក្យថា 'ឯកស្មឹ' ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យជាដើមថា តុម្ហាទី, អម្ហាទី, តុម្ហាទិក្ខោ, អម្ហាទិក្ខោ, តុម្ហាទិសោ, អម្ហាទិសោ។ 89. Taṃ mamaññatra. ៨៩. តុម្ហសព្ទ និង អម្ហសព្ទ ទាំងឡាយ តែងទៅជា តំ និង មំ ក្នុងកាលដែលមានឧត្តរបទផ្សេងពី រី, រិក្ខ, ក សព្ទ នៅខាងចុង។ Rīrikkhakantato aññasmiṃ uttarapade tumhāmhānamekasmiṃ taṃmaṃ honti yathākkamaṃ, tandīpā, mandīpā, taṃsaraṇā, maṃsaraṇā, tayyogo, mayyogoti bindulopo. ក្នុងកាលដែលមានឧត្តរបទផ្សេងពី រី, រិក្ខ, ក សព្ទ នៅខាងចុង តុម្ហសព្ទ និង អម្ហសព្ទ ទាំងឡាយ ក្នុងឯកវចនៈ តែងទៅជា តំ និង មំ តាមលំដាប់។ ឧទាហរណ៍៖ តន្ទីបា, មន្ទីបា, តំសរណា, មំសរណា, តយ្យោគោ, មយ្យោគោ (លុបនិគ្គហិត)។ 90. Vetasseṭa. ៩០. ឯតសព្ទ តែងទៅជា ឯ និង ឯតា ខ្លះ ក្នុងកាលដែលមាន រី, រិក្ខ, ក សព្ទ នៅខាងចុង។ Rīrikkhakesvetasseṭa vā hoti, edī, etādī, edikkho, etādikkho, ediso, etādiso. ក្នុងកាលដែលមាន រី, រិក្ខ, ក សព្ទ នៅខាងចុង ឯតសព្ទ តែងទៅជា ឯ និង ឯតា ខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ ឯទី, ឯតាទី, ឯទិក្ខោ, ឯតាទិក្ខោ, ឯទិសោ, ឯតាទិសោ។ 91. Vidhādīsu dvissa du. ៩១. ទ្វិសព្ទ តែងទៅជា ទុ ក្នុងកាលដែលមាន វិធសព្ទ ជាដើម នៅខាងចុង។ Dvissa du hoti vidhādīsu, duvidho, dupaṭṭaṃ evamādi. ទ្វិសព្ទ តែងទៅជា ទុ ក្នុងកាលដែលមាន វិធសព្ទ ជាដើម នៅខាងចុង។ ឧទាហរណ៍៖ ទុវិធោ, ទុបដ្ដំ ជាដើម។ 92. Di guṇādīsu. ៩២. ទ្វិសព្ទ តែងទៅជា ទិ ក្នុងកាលដែលមាន គុណសព្ទ ជាដើម នៅខាងចុង។ Guṇādīsu dvissa di hoti, dviguṇaṃ, diratti, digu evamādi. ទ្វិសព្ទ តែងទៅជា ទិ ក្នុងកាលដែលមាន គុណសព្ទ ជាដើម នៅខាងចុង។ ឧទាហរណ៍៖ ទ្វិគុណំ, ទិរត្តិ, ទិគុ ជាដើម។ 93. Tīsva. ៩៣. ទ្វិសព្ទ តែងទៅជា អ ក្នុងកាលដែលមាន តិសព្ទ ជាដើម នៅខាងចុង។ Tīsu [Pg.142] dvissa ahoti. Dvattikkhattuṃ, dvittipattapurā. ទ្វិសព្ទ តែងទៅជា អ ក្នុងកាលដែលមាន តិសព្ទ ជាដើម នៅខាងចុង។ ឧទាហរណ៍៖ ទ្វត្តិក្ខត្តុំ, ទ្វិត្តិបត្តបុរា។ 94. Ā saṅkhyāyāsatādo-naññatthe. ៩៤. ទ្វិសព្ទ តែងទៅជា អា ក្នុងកាលដែលមានសង្ខ្យាសព្ទ ក្រៅពី សតសព្ទ ជាដើម នៅខាងចុង និងមិនមែនក្នុងអត្ថដទៃ។ Saṅkhyāyamuttarapade dvissa ā hoti asatādo anaññadhattha. Dvādasa, dvāvīsati dvattiṃsa, saṅkhyāyanti kiṃ? Dirattaṃ, asatādoti kiṃ? Disataṃ, disahassaṃ. Anaññattheti kiṃ? Dvidasā. ក្នុងកាលដែលមានសង្ខ្យាសព្ទជាឧត្តរបទ ទ្វិសព្ទ តែងទៅជា អា វៀរលែងតែ សតសព្ទ ជាដើម និងមិនមែនក្នុងអត្ថដទៃ។ ឧទាហរណ៍៖ ទ្វាទស, ទ្វាវិសតិ, ទ្វត្តិំស។ ពាក្យថា 'សង្ខ្យាយំ' ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យថា ទិរត្តំ។ ពាក្យថា 'អសតាទោ' ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យថា ទិសតំ, ទិសហស្សំ។ ពាក្យថា 'អនញ្ញត្ថេ' ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យថា ទ្វិទសា។ 95. Tisse. ៩៥. តិសព្ទ តែងទៅជា ឯ ក្នុងកាលដែលមានសង្ខ្យាសព្ទ ក្រៅពី សតសព្ទ ជាដើម នៅខាងចុង និងមិនមែនក្នុងអត្ថដទៃ។ Saṅkhyāyamuttarapade tissa e hoti asatādo anaññatthe, terasa, tevīsa, tettiṃsa, saṅkhyāyaṃtveva? Tirattaṃ, asatādotveva? Tisataṃ, anaññatthetveva? Ticatukā. ក្នុងកាលដែលមានសង្ខ្យាសព្ទជាឧត្តរបទ តិសព្ទ តែងទៅជា ឯ វៀរលែងតែ សតសព្ទ ជាដើម និងមិនមែនក្នុងអត្ថដទៃ។ ឧទាហរណ៍៖ តេរស, តេវីស, តេត្តិំស។ ពាក្យថា 'សង្ខ្យាយំ' ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យថា តិរត្តំ។ ពាក្យថា 'អសតាទោ' ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យថា តិសតំ។ ពាក្យថា 'អនញ្ញត្ថេ' ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យថា តិចតុកា។ 96. Cattālīsādo vā. ៩៦. តិសព្ទ តែងទៅជា ឯ ខ្លះ ក្នុងកាលដែលមាន ចត្តាលីសសព្ទ ជាដើម នៅខាងចុង។ Tisse vā hoti cattālīsādo, tecattālāsaṃ ticattālīsaṃ, tepaññāsaṃ tipaññāsaṃ, tesaṭṭhi tisaṭṭhi, tesattati tisattati, teasīti tiyāsīti, tenavuti tinavuti, asatādotveva? Tisataṃ. តិសព្ទ តែងទៅជា ឯ ខ្លះ ក្នុងកាលដែលមាន ចត្តាលីសសព្ទ ជាដើម នៅខាងចុង។ ឧទាហរណ៍៖ តេចត្តាលាសំ (ឬ) តិចត្តាលីសំ, តេបញ្ញាសំ (ឬ) តិបញ្ញាសំ, តេសដ្ឋិ (ឬ) តិសដ្ឋិ, តេសត្តតិ (ឬ) តិសត្តតិ, តេអសីតិ (ឬ) តិយាសីតិ, តេនវុតិ (ឬ) តិនវុតិ។ ពាក្យថា 'អសតាទោ' ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យថា តិសតំ។ 97. Dvissā ca. ៩៧. ទ្វិសព្ទ ក៏តែងទៅជា អា និង ទ្វេ ខ្លះ ក្នុងកាលដែលមាន ចត្តាលីសសព្ទ ជាដើម នៅខាងចុង។ Asatādo-naññatthe cattālīsādo dvisse vā hoti ā ca. Dvecattālīsaṃ, dvācattālīsaṃ dvicattālīsaṃ, dvepaññāsaṃ, dvāpaññāsaṃ dvipaññāsaṃ iccādi. វៀរលែងតែ សតសព្ទ ជាដើម និងមិនមែនក្នុងអត្ថដទៃ ក្នុងកាលដែលមាន ចត្តាលីសសព្ទ ជាដើម នៅខាងចុង ទ្វិសព្ទ តែងទៅជា ទ្វេ និង អា ខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ ទ្វេចត្តាលីសំ, ទ្វាចត្តាលីសំ, ទ្វិចត្តាលីសំ, ទ្វេបញ្ញាសំ, ទ្វាបញ្ញាសំ, ទ្វិបញ្ញាសំ ជាដើម។ 98. Bācattālīsādo. ៩៨. ទ្វិសព្ទ តែងទៅជា បា ខ្លះ ក្នុងកាលដែលមានសង្ខ្យាសព្ទ ក្រៅពី ចត្តាលីសសព្ទ ជាដើម នៅខាងចុង។ Dvissa [Pg.143] bā vā hoti acattālīsādo-naññatthe. Bārasa dvādasa, bāvīsati dvāvīsati, battiṃsa dvattiṃsa, acattālīsādoti kiṃ? Dvicattālīsaṃ. ទ្វិសព្ទ តែងទៅជា បា ខ្លះ ក្នុងកាលដែលមានសង្ខ្យាសព្ទ ក្រៅពី ចត្តាលីសសព្ទ ជាដើម នៅខាងចុង និងមិនមែនក្នុងអត្ថដទៃ។ ឧទាហរណ៍៖ បារស (ឬ) ទ្វាទស, បាវិសតិ (ឬ) ទ្វាវិសតិ, បត្តិំស (ឬ) ទ្វត្តិំស។ ពាក្យថា 'អចត្តាលីសាទោ' ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យថា ទ្វិចត្តាលីសំ។ 99. Vīsatidasesu pañcassa paṇṇapannā. ៩៩. បញ្ចសព្ទ តែងទៅជា បណ្ណ និង បន្ន តាមលំដាប់ ក្នុងកាលដែលមាន វីសតិសព្ទ និង ទសសព្ទ នៅខាងចុង។ Vīsatidasesu paresu pañcassa paṇṇapannā honti vā yathākkamaṃ. Paṇṇavīsati pañcavīsati, pannarasva pañcadasa. ក្នុងកាលដែលមាន វីសតិសព្ទ និង ទសសព្ទ នៅខាងចុង បញ្ចសព្ទ តែងទៅជា បណ្ណ និង បន្ន ខ្លះ តាមលំដាប់។ ឧទាហរណ៍៖ បណ្ណវីសតិ (ឬ) បញ្ចវីសតិ, បន្នរស (ឬ) បញ្ចទស។ 100. Catussa cuco dase. ១០០. ចតុសព្ទ តែងទៅជា ចុ និង ចោ ខ្លះ ក្នុងកាលដែលមាន ទសសព្ទ នៅខាងចុង។ Catussa cuco honti vā dasasadde pare. Cuddasa, coddasa, catuddasa. ក្នុងកាលដែលមាន ទសសព្ទ នៅខាងចុង ចតុសព្ទ តែងទៅជា ចុ និង ចោ ខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ ចុទ្ទស, ចោទ្ទស, ចតុទ្ទស។ 101. Chassa so. ១០១. ឆសព្ទ តែងទៅជា សោ ក្នុងកាលដែលមាន ទសសព្ទ នៅខាងចុង។ Chassa soiccayamādeso hoti dasasadde pare. Soḷasa. ការប្តូរទៅជា សោ នេះ តែងមានដល់ ឆសព្ទ ក្នុងកាលដែលមាន ទសសព្ទ នៅខាងចុង។ ឧទាហរណ៍៖ សោឡស។ 102. Ekaṭṭhānamā. ១០២. ឯកសព្ទ និង អដ្ឋសព្ទ ទាំងឡាយ តែងទៅជា អា ក្នុងកាលដែលមាន ទសសព្ទ នៅខាងចុង។ Ekaaṭṭhānaṃ ā hoti dase pare. Ekādasa, aṭṭhārasa. ក្នុងកាលដែលមាន ទសសព្ទ នៅខាងចុង ឯកសព្ទ និង អដ្ឋសព្ទ ទាំងឡាយ តែងទៅជា អា។ ឧទាហរណ៍៖ ឯកាទស, អដ្ឋារស។ 103. Ra saṅkhyāto vā. ១០៣. ទសសព្ទ ដែលនៅខាងចុងសង្ខ្យាសព្ទ តែងទៅជា រ ខ្លះ។ Saṅkhyāto parassa dasassa ra hoti vibhāsā. Ekārasa ekādasa, bārasa dvādasa, pannarasa pañcadasa, sattarasa sattadasa, aṭṭhārasa aṭṭhādasa, pannabādesesu niccaṃ, idha na hoti catuddasa. ទសសព្ទ ដែលនៅខាងចុងសង្ខ្យាសព្ទ តែងទៅជា រ ខ្លះ (មានជម្រើស)។ ឧទាហរណ៍៖ ឯការស (ឬ) ឯកាទស, បារស (ឬ) ទ្វាទស, បន្នរស (ឬ) បញ្ចទស, សត្តារស (ឬ) សត្តទស, អដ្ឋារស (ឬ) អដ្ឋាទស។ តែក្នុងការប្តូរជា បន្ន និង បា គឺសម្រេចជាដាច់ខាត។ ក្នុងទីនេះមិនមានការប្តូរឡើយ ដូចជា៖ ចតុទ្ទស។ 104. Chatīhi ḷo ca. ១០៤. ទសសព្ទ ដែលនៅខាងចុង ឆសព្ទ និង តិសព្ទ ទាំងឡាយ តែងទៅជា ឡ និង រ ផងដែរ។ Chatīhi [Pg.144] parassa dasassa ḷo hoti ro ca, soḷasa sorasa, teḷasa terasa. ទសសព្ទ ដែលនៅខាងចុង ឆសព្ទ និង តិសព្ទ ទាំងឡាយ តែងទៅជា ឡ និង រ ផងដែរ។ ឧទាហរណ៍៖ សោឡស, សោរស, តេឡស, តេរស។ 105. Catuttha tatiyāna maḍḍhuḍḍhatiyā. ១០៥. ចតុត្ថសព្ទ និង តតិយសព្ទ ដែលនៅខាងចុង អឌ្ឍសព្ទ តែងទៅជា ឧឌ្ឍ និង តិយ តាមលំដាប់។ Aḍḍhā paresaṃ catutthatatiyānaṃ uḍḍhatiyā honti yathākkamaṃ. Aḍḍhena catuttho aḍḍhuḍḍho, aḍḍhena tatiyo aḍḍhatiyo, kathaṃ aḍḍhateyyoti? Sakatthe ṇye uttarapadavuḍḍhi. ចតុត្ថសព្ទ និង តតិយសព្ទ ដែលនៅខាងចុង អឌ្ឍសព្ទ តែងទៅជា ឧឌ្ឍ និង តិយ តាមលំដាប់។ ឧទាហរណ៍៖ អឌ្ឍេន ចតុត្ថោ = អឌ្ឍុឌ្ឍោ (ទីបួនជាមួយពាក់កណ្តាល គឺបីកន្លះ), អឌ្ឍេន តតិយោ = អឌ្ឍតិយោ (ទីបីជាមួយពាក់កណ្តាល គឺពីរកន្លះ)។ ចុះពាក្យថា 'អឌ្ឍតេយ្យោ' សម្រេចរូបដូចម្តេច? សម្រេចដោយ ណ្យបច្ច័យ ក្នុងអត្ថរបស់ខ្លួន និងការធ្វើវុទ្ធិឧត្តរបទ។ 106. Dutiyassa saha diyaḍḍhadivaḍḍhā. ១០៦. ទុតិយសព្ទ ព្រមទាំង អឌ្ឍសព្ទ តែងទៅជា ទិយឌ្ឍ និង ទិវឌ្ឍ។ Aḍḍhā parassa dutiyassa saha aḍḍhasaddena diyaḍḍhadivaḍḍhā honti. Aḍḍhena dutiyo diyaḍḍho, divaḍḍho vā. ទុតិយសព្ទ ដែលនៅខាងចុង អឌ្ឍសព្ទ ព្រមទាំង អឌ្ឍសព្ទ តែងទៅជា ទិយឌ្ឍ ឬ ទិវឌ្ឍ។ ឧទាហរណ៍៖ អឌ្ឍេន ទុតិយោ = ទិយឌ្ឍោ ឬ ទិវឌ្ឍោ (ទីពីរជាមួយពាក់កណ្តាល គឺមួយកន្លះ)។ 107. Sare kada kussuttaratthe. ១០៧. កុសព្ទ ដែលមានអត្ថថា អាក្រក់ តែងទៅជា កទ ក្នុងកាលដែលមានស្រៈនៅខាងចុង។ Kussuttarapadatthe vattamānassa sarādo uttarapade kadādeso hoti. Kadannaṃ, kadasanaṃ, sareti kiṃ? Kuputto, uttarattheti kiṃ? Kuoḍḍho rājā. កុសព្ទ ដែលមានអត្ថថា អាក្រក់ ក្នុងកាលដែលមានឧត្តរបទមានស្រៈជាខាងដើមនៅខាងចុង តែងមានការប្តូរទៅជា កទ។ ឧទាហរណ៍៖ កទន្នំ, កទសនំ។ ពាក្យថា 'សរេ' ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យថា កុបុត្តោ។ ពាក្យថា 'ឧត្តរត្ថេ' ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យថា កុឱឌ្ឍោ រាជា។ 108. Kāppatthe. ១០៨. កុសព្ទ ដែលមានអត្ថថា តិចតួច តែងទៅជា កាក្នុងកាលដែលមានឧត្តរបទនៅខាងចុង។ Appatthe vattamānassa kussa kā hoti uttarapadatthe, appakaṃ lavaṇaṃ kālavaṇaṃ. កុសព្ទ ដែលមានអត្ថថា តិចតួច តែងទៅជា កា ក្នុងកាលដែលមានឧត្តរបទនៅខាងចុង។ ឧទាហរណ៍៖ អប្បកំ លវណំ = កាលវណំ (អំបិលបន្តិចបន្តួច)។ 109. Purise vā. ១០៩. កុសព្ទ តែងទៅជា កា ខ្លះ ក្នុងកាលដែលមាន បុរិសសព្ទ នៅខាងចុង។ Kussa purise kā hoti vā. Kāpuriso kupuriso, ayamappattavibhāsā, appatthe tu pubbena niccaṃ hoti īsaṃ puriso kāpuriso. កុសព្ទ តែងទៅជា កា ខ្លះ ក្នុងកាលដែលមាន បុរិសសព្ទ នៅខាងចុង។ ឧទាហរណ៍៖ កាបុរិសោ, កុបុរិសោ។ នេះជាអប្បត្តវិភាសា។ ចំណែកក្នុងអត្ថថា តិចតួច តែងសម្រេចជាដាច់ខាតដោយសូត្រមុន ដូចជា៖ អីសំ បុរិសោ = កាបុរិសោ (បុរសថោកទាប ឬបុរសបន្តិចបន្តួច)។ 110. Pubbāparajjasāyamajjhehāhassa ṇho. ១១០. អហសព្ទ ដែលនៅខាងចុង បុព្វ, អបរ, អជ្ជ, សាយ, មជ្ឈ និង ឥហ សព្ទ ទាំងឡាយ តែងទៅជា ណ្ហ។ Pubbādīhuttarapadassa [Pg.145] ahassa ṇhādeso hoti, pubbaṇho, aparaṇho, ajjaṇho, sāyaṇho, majjhaṇho (paṇho). អហសព្ទ ដែលជាឧត្តរបទនៅខាងចុង បុព្វសព្ទ ជាដើម តែងមានការប្តូរទៅជា ណ្ហ។ ឧទាហរណ៍៖ បុព្វណ្ហោ, អបរណ្ហោ, អជ្ជណ្ហោ, សាយណ្ហោ, មជ្ឈណ្ហោ (បណ្ហោ)។ Iti moggallāne byākaraṇe vuttiyaṃ សេចក្តីពន្យល់ក្នុងមោគ្គល្លានវ្យាករណ៍ មានសេចក្តីប៉ុណ្ណេះ។ Samāsakaṇḍo tatiyo. កណ្ឌទី៣ សមាសកណ្ឌ ចប់ហើយ។ 4. Catuttho kaṇḍo (ṇādi) ៤. កណ្ឌទី៤ (ណាទិកណ្ឌ) 1. Ṇo vā pacce. ១. ណ-បច្ច័យ តែងចុះខ្លះ ក្នុងកាលដែលមានបច្ច័យនៅខាងចុង។ Chaṭṭhiyantā nāmasmā vā ṇappaccayo hoti apacce-bhidheyye, ṇakāro vuddhyattho, evamaññattāpi, vasiṭṭhassāpaccaṃ vāsiṭṭho, vāsiṭṭhī vā, opagavo, opagavī vā, veti vākyasamāsavikappanatthaṃ, tassādhikāro sakatthāvadhi. បច្ច័យគឺ ណ (ណប្បច្ច័យ) តែងចុះខ្លះ ក្រោយពីនាមសព្ទដែលមានវិភត្តិជាឆដ្ឋី ក្នុងអត្ថថា កូន (អបច្ចៈ)។ អក្សរ ណ មានប្រយោជន៍ដល់ការធ្វើវុទ្ធិ (ការធ្វើស្រៈដើមឲ្យមានកម្លាំង) សូម្បីក្នុងទីដទៃទៀតក៏ដូច្នោះដែរ។ កូនរបស់ព្រះវសិដ្ឋៈ ឈ្មោះថា វាសិដ្ឋៈ ឬ វាសិដ្ឋី។ កូនរបស់ព្រះឧបគុ ឈ្មោះថា ឱបគវៈ ឬ ឱបគវី។ ពាក្យថា វ៉ា (ខ្លះ) មានប្រយោជន៍ដល់ការចែកជាវាក្យៈ និងសមាស។ អធិការ (ការតាមទៅ) នៃពាក្យនោះ មានកំណត់ត្រឹមតែសកត្ថៈ។ 2. Vacchādito ṇānaṇāyanā. ២. ចុះ ណាន និង ណាយន បច្ច័យ ក្រោយពីវច្ឆសព្ទជាដើមខ្លះ។ Vacchādīhi apaccappaccayantehi gottādīhi ca saddehi ṇānaṇāyanappaccayā vā honti apacce, vacchāno vacchāyano, kaccāno kaccāyano, yāgame kātiyāno, moggallāno moggallāyano, sākaṭāno sākaṭāyano, kaṇhāno kaṇhāyano iccādi. បច្ច័យទាំងឡាយគឺ ណាន និង ណាយន តែងចុះខ្លះ ក្នុងអត្ថថា កូន ក្រោយពីសព្ទទាំងឡាយមានវច្ឆសព្ទជាដើម ដែលមានអបច្ចបច្ច័យនៅខាងចុង និងក្រោយពីសព្ទទាំងឡាយមានគោត្រជាដើម ដូចជា វច្ឆានៈ វច្ឆាយនៈ, កច្ចានៈ កច្ចាយនៈ, កាលបើមាន យ-អាគម ជា កាតិយានៈ, មោគ្គល្លានៈ មោគ្គល្លាយនៈ, សាកដានៈ សាកដាយនៈ, កណ្ហានៈ កណ្ហាយនៈ ជាដើម។ 3. Kattikāvidhavādīhi ṇeyyaṇerā. ៣. ចុះ ណេយ្យ និង ណេរ បច្ច័យ ក្រោយពីកត្តិកាសព្ទ និងវិធវាសព្ទជាដើមខ្លះ។ Kattikādīhi vidhavādīhi ca ṇeyyaṇerā vā yathākkamaṃ honti apacce, kattikeyyo, venateyyo, bhāgineyyo iccādi[Pg.146], vedhavero, bandhakero, nālikero, sāmaṇero iccādi. បច្ច័យទាំងឡាយគឺ ណេយ្យ និង ណេរ តែងចុះខ្លះ តាមលំដាប់ ក្នុងអត្ថថា កូន ក្រោយពីសព្ទទាំងឡាយមានកត្តិកាសព្ទជាដើម និងវិធវាសព្ទជាដើម ដូចជា កត្តិកេយ្យៈ (កូននាងកត្តិកា), វេនតេយ្យៈ (កូននាងវិនតា), ភាគិនេយ្យៈ (កូនស្រីបង្កើត/ក្មួយប្រុស) ជាដើម, វេធវេរៈ (កូនស្រីមេម៉ាយ), ពន្ធកេរៈ (កូនស្រីពេស្យា), នាឡិកេរៈ, សាមណេរៈ (កូនសមណៈ/សាមណេរ) ជាដើម។ 4. Ṇyadiccādīhi. ៤. ចុះ ណ្យ បច្ច័យ ក្រោយពីអទិតិសព្ទជាដើមខ្លះ។ Ditippabhutihi ṇyo vā hoti apacce, decco, ādicco, koṇḍañño, gaggyo, bhātabbo iccādi. បច្ច័យគឺ ណ្យ តែងចុះខ្លះ ក្នុងអត្ថថា កូន ក្រោយពីសព្ទទាំងឡាយមានទិតិសព្ទជាដើម ដូចជា ទេច្ចៈ (កូននាងទិតិ), អាទិច្ចៈ (កូននាងអទិតិ/ព្រះអាទិត្យ), កោណ្ឌញ្ញៈ, គគ្គ្យៈ, ភាតព្វៈ ជាដើម។ 5. Ā ṇi. ៥. ចុះ ណិ បច្ច័យ ក្រោយពីអការន្តសព្ទខ្លះ។ Akārantato ṇi vā hoti apacce, dakkhi, datthi, doṇi. Vāsavi, vāruṇi iccādi. បច្ច័យគឺ ណិ តែងចុះខ្លះ ក្នុងអត្ថថា កូន ក្រោយពីអការន្តសព្ទ ដូចជា ទក្ខិ (កូនទក្ខៈ), ទត្ថិ, ទោណិ (កូនទោណៈ), វាសវិ (កូនវាសវៈ), វារុណិ (កូនវារុណៈ) ជាដើម។ 6. Rājato ñño jātiyaṃ. ៦. ចុះ ញ្ញ បច្ច័យ ក្រោយពីរាជសព្ទ ក្នុងអត្ថថា ជាតិ (កំណើត) ខ្លះ។ Rājasaddato ñño vā hoti apacce jātiyaṃ gamyamānāyaṃ, rājañño, jātiyanti kiṃ? Rājāpaccaṃ. បច្ច័យគឺ ញ្ញ តែងចុះខ្លះ ក្នុងអត្ថថា កូន ក្រោយពីរាជសព្ទ កាលបើដឹងច្បាស់នូវជាតិ (កំណើត) ដូចជា រាជញ្ញៈ (អ្នកមានកំណើតជាក្សត្រ)។ ពាក្យថា ជាតិយំ (ក្នុងអត្ថថា ជាតិ) នោះ ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងរូបនេះគឺ រាជាបច្ចំ (កូនរបស់ស្តេច)។ 7. Khattā yiyā. ៧. ចុះ យ និង អិយ បច្ច័យ ក្រោយពីខត្តសព្ទខ្លះ។ Khattasaddā yaiyā honti apacce jātiyaṃ, khatyo, khattiyo, jātiyaṃtveva? Khatti. បច្ច័យទាំងឡាយគឺ យ និង អិយ តែងចុះ ក្រោយពីខត្តសព្ទ ក្នុងអត្ថថា កូន កាលបើមានជាតិ (កំណើត) ដូចជា ខត្យៈ, ខត្តិយៈ។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា ក្នុងអត្ថថា ជាតិ ប៉ុណ្ណោះ? ដើម្បីឃាត់ក្នុងរូបនេះគឺ ខត្តិ។ 8. Manuto ssasaṇa. ៨. ចុះ ស្ស និង សណ បច្ច័យ ក្រោយពីមនុស្សព្ទខ្លះ។ Manusaddato jātiyaṃ ssasaṇa honti apacce, manusso, mānuso, itthiyaṃ manussā, mānusī, jātiyaṃtveva? Mānavo. បច្ច័យទាំងឡាយគឺ ស្ស និង សណ តែងចុះ ក្រោយពីមនុស្សព្ទ ក្នុងអត្ថថា កូន កាលបើមានជាតិ (កំណើត) ដូចជា មនុស្សោ (មនុស្ស), មានុសោ (មនុស្ស)។ ក្នុងឥត្ថីលិង្គជា មនុស្សា, មានុសី។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា ក្នុងអត្ថថា ជាតិ ប៉ុណ្ណោះ? ដើម្បីឃាត់ក្នុងរូបនេះគឺ មានវោ (មាណព)។ 9. Janapadanāmasmā khattiyā raññe ca ṇo. ៩. ចុះ ណ បច្ច័យ ក្រោយពីនាមរបស់ជនបទ ក្នុងអត្ថថា ក្សត្រ និងស្តេចខ្លះ។ Janapadassa yaṃ nāmaṃ, tannāmasmā khattiyā apacce raññe ca ṇo hoti, pañcālo, kosalo, māgadho, okkāko, janapadanāmasmāti [Pg.147] kiṃ? Dāsarathi, khattiyāti kiṃ? Pañcālassa brāhmaṇassa apaccaṃ pañcāli. នាមឯណាជាឈ្មោះរបស់ជនបទ បច្ច័យគឺ ណ តែងចុះក្រោយពីនាមនោះ ក្នុងអត្ថថា កូនរបស់ក្សត្រ និងស្តេច ដូចជា បញ្ចាលោ (ស្តេចបញ្ចាលៈ), កោសលោ (ស្តេចកោសលៈ), មាគធោ (ស្តេចមគធៈ), ឱក្កាកោ (ស្តេចឱក្កាកៈ)។ ពាក្យថា ជនបទនាមស្មា (ក្រោយពីនាមរបស់ជនបទ) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងរូបនេះគឺ ទាសរថិ (កូនស្តេចទសរថ)។ ពាក្យថា ខត្តិយា (ក្នុងអត្ថថាក្សត្រ) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងរូបនេះគឺ បញ្ចាលិ (កូនរបស់ព្រាហ្មណ៍ក្នុងដែនបញ្ចាលៈ)។ 10. Ṇya kurusivīhi. ១០. ចុះ ណ្យ បច្ច័យ ក្រោយពីកុរុសព្ទ និងសិវិសព្ទខ្លះ។ Kurusivīhi apacce raññe ca ṇyo hoti. Korabyo, sebyo. បច្ច័យគឺ ណ្យ តែងចុះក្រោយពីកុរុសព្ទ និងសិវិសព្ទ ក្នុងអត្ថថា កូន និងស្តេច ដូចជា កោរព្យោ (ស្តេចកុរុ), សេព្យោ (ស្តេចសិវិ)។ 11. Ṇa rāgā tena rattaṃ. ១១. ចុះ ណ បច្ច័យ ក្រោយពីសព្ទជាគ្រឿងជ្រលក់ ក្នុងអត្ថថា ជ្រលក់ហើយដោយគ្រឿងជ្រលក់នោះខ្លះ។ Rāgavācitatiyantato rattamicchetasmiṃ atthe ṇo hoti, kasāvena rattaṃ kāsāvaṃ, kosumbhaṃ, yāliddaṃ, rāgāti kiṃ? Devadattena rattaṃ vatthaṃ, idha kasmā na hoti? ‘Nīlaṃ pīta’nti, guṇavacanattā vināpi ṇena ṇatthassābhidhānato. បច្ច័យគឺ ណ តែងចុះក្នុងអត្ថថា ជ្រលក់ហើយ ក្រោយពីសព្ទដែលមានវិភត្តិជាតតិយា សម្តែងនូវគ្រឿងជ្រលក់ ដូចជា កាសាវំ (សំពត់ជ្រលក់ដោយទឹកអម្ចត់), កោសុមភំ (សំពត់ជ្រលក់ដោយផ្កាកុឡាប/ផ្កាចង្គៀលស្វា), ហាលិទ្ទំ (សំពត់ជ្រលក់ដោយរមៀត)។ ពាក្យថា រាគា (គ្រឿងជ្រលក់) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងរូបនេះគឺ ទេវទត្តេន រត្តំ វត្ថំ (សំពត់ដែលទេវទត្តជ្រលក់ហើយ)។ ក្នុងទីនេះ ហេតុអ្វីបានជាមិនចុះបច្ច័យ ក្នុងពាក្យថា នីលំ (ពណ៌ខៀវ) បីតំ (ពណ៌លឿង)? ព្រោះជាគុណសព្ទ សូម្បីមិនមាន ណ បច្ច័យ ក៏សម្តែងអត្ថរបស់ ណ បច្ច័យបានដែរ។ 12. Nakkhatteninduyuttena kāle. ១២. ចុះ ណ បច្ច័យ ក្រោយពីនក្សត្រសព្ទ ដែលប្រកបដោយព្រះចន្ទ ក្នុងអត្ថថា កាលខ្លះ។ Tatiyantato nakkhattā tena lakkhite kāle ṇo hoti, tañce nakkhattaminduyuttaṃ hoti, phussī ratti, phussaṃ ahaṃ, nakkhatteneti kiṃ? Gurunā lakkhitā ratti. Induyutteneti kiṃ? Katthikāya lakkhito muhutto, kāleti kiṃ? Phussena lakkhitā atthasiddhi, ajjakattikāti kattikāyutte cande kattikāsaddo vattate. បច្ច័យគឺ ណ តែងចុះក្រោយពីនក្សត្រសព្ទដែលមានវិភត្តិជាតតិយា ក្នុងអត្ថថា កាលដែលសម្គាល់ដោយនក្សត្រនោះ ប្រសិនបើនក្សត្រនោះប្រកបដោយព្រះចន្ទ ដូចជា ផុស្សី រត្តិ (រាត្រីប្រកបដោយនក្សត្របុស្សៈ), ផុស្សំ អហំ (ថ្ងៃប្រកបដោយនក្សត្របុស្សៈ)។ ពាក្យថា នក្ខត្តេន (ដោយនក្សត្រ) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងរូបនេះគឺ គរុនា លក្ខិតា រត្តិ (រាត្រីដែលសម្គាល់ដោយផ្កាយព្រហស្បតិ៍)។ ពាក្យថា ឥន្ទុយុត្តេន (ប្រកបដោយព្រះចន្ទ) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងរូបនេះគឺ កត្តិកាយ លក្ខិតោ មុហុត្តោ (ខណៈដែលសម្គាល់ដោយនក្សត្រកត្តិកា)។ ពាក្យថា កាលេ (ក្នុងអត្ថថាកាល) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងរូបនេះគឺ ផុស្សេន លក្ខិតា អត្ថសិទ្ធិ (ការសម្រេចប្រយោជន៍ដែលសម្គាល់ដោយនក្សត្របុស្សៈ)។ ពាក្យថា អជ្ជកត្តិកា គឺកត្តិកាសព្ទ តែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងព្រះចន្ទដែលប្រកបដោយនក្សត្រកត្តិកា។ 13. Sā-ssa devatā puṇṇamāsī. ១៣. ចុះ ណ បច្ច័យ ក្រោយពីបឋមាវិភត្តិ ក្នុងអត្ថថា នោះជាទេវតារបស់បុគ្គលនោះ ឬនោះជាថ្ងៃពេញបូណ៌មីរបស់ខែនោះខ្លះ។ Seti paṭhamantā assāti chaṭṭhyatthe ṇo bhavati, yaṃ paṭhamantaṃ, sā ce devatā puṇṇamāsīvā, sugato devatā assābhi [Pg.148] sogato, māhindo, yāmo, vāruṇo, phussī puṇṇamāsī assa sambandhinīti phusso, māso, māyo, phagguno, citto, vesākho. Jeṭṭhamūlo, āsaḷho, sāvaṇo, poṭṭhapādo, assayujo, kattiko, māgasiro, puṇṇamāsīti kiṃ? Phussī pañcamī assa, puṇṇamāsī ca bhatakamāsasambandhinī na hoti… puṇṇo mā assanti nibbacanā, ato eva nipātanā ṇo sāgamo ca, māsasutiyāva na pañcadasa rattādo vidhi. បច្ច័យគឺ ណ តែងចុះក្រោយពីសព្ទដែលមានវិភត្តិជាបឋមា (សោ/សា) ក្នុងអត្ថជាឆដ្ឋីវិភត្តិថា របស់បុគ្គលនោះ (អស្ស) ប្រសិនបើសព្ទដែលមានវិភត្តិជាបឋមានោះ ជាទេវតា ឬជាថ្ងៃពេញបូណ៌មី ដូចជា សោគតោ (អ្នកមានព្រះសុគតជាទេវតា), មាហិន្ទោ (អ្នកមានព្រះមហិន្ទៈជាទេវតា), យាមោ, វារុណោ។ ថ្ងៃពេញបូណ៌មីប្រកបដោយនក្សត្របុស្សៈ ជាគ្រឿងកំណត់នៃខែនោះ ឈ្មោះថា ផុស្សោ (ខែបុស្ស)។ ម៉ាឃោ, ផគ្គុនោ, ចិត្តោ, វេសាខោ, ជេដ្ឋមូលោ, អាសាឡ្ហោ, សាវណោ, បោដ្ឋបាទោ, អស្សយុជោ, កត្តិកោ, មាគសិរោ។ ពាក្យថា បុណ្ណមាសី (ថ្ងៃពេញបូណ៌មី) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងរូបនេះគឺ ផុស្សី បញ្ចមី អស្ស (ថ្ងៃទី៥ ប្រកបដោយនក្សត្របុស្សៈ)។ ម្យ៉ាងទៀត ថ្ងៃពេញបូណ៌មី មិនមែនជាគ្រឿងកំណត់នៃខែដែលជួលនោះទេ... វិគ្រោះថា បុណ្ណោ មា អស្ស ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបមានការសម្រេចដោយនិបាតនៈ ចុះ ណ បច្ច័យ និង ស-អាគម។ វិធីនេះមានសម្រាប់តែឈ្មោះខែប៉ុណ្ណោះ មិនមែនសម្រាប់រាត្រី ១៥ កើតជាដើមឡើយ។ 14. Tamadhīte taṃ jānāti kaṇikā ca. ១៤. ចុះ ណ និង ណិក បច្ច័យ ក្រោយពីទុតិយាវិភត្តិ ក្នុងអត្ថថា រៀននូវក្បួននោះ ឬដឹងនូវក្បួននោះខ្លះ។ Dutiyantato tamadhīte taṃ jānātīti etesvatthesu ṇo hoti ṇo ṇiko ca, byākaraṇamadhīte jānāti vā veyyākaraṇo, chandaso, kamako, padako, venayiko, suttantiko, dvitaggahaṇaṃ puthageva vidhānatthaṃ jānanassa ca ajjhenavisayabhāvadassanatthaṃ pasiddhūpasaṅgahatthaṃ ca. បច្ច័យគឺ ណ និង ណិក តែងចុះក្រោយពីសព្ទដែលមានវិភត្តិជាទុតិយា ក្នុងអត្ថថា រៀននូវក្បួននោះ ឬដឹងនូវក្បួននោះ ដូចជា វេយ្យាករណោ (អ្នករៀន ឬដឹងនូវវ្យាករណ៍), ឆន្ទសោ (អ្នកដឹងនូវឆន្ទៈ), កមកោ, បទកោ, វេនយិកោ (អ្នកដឹងនូវវិន័យ), សុត្តន្តិកោ (អ្នកដឹងនូវសុត្តន្តៈ)។ ការពោលពាក្យទាំងពីរ (រៀន និងដឹង) ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការបញ្ញត្តិដោយឡែកពីគ្នា និងដើម្បីបង្ហាញថាការដឹងមានការសិក្សាជាវិស័យ ព្រមទាំងដើម្បីប្រមូលយកពាក្យដែលល្បីៗមកប្រើប្រាស់។ 15. Tassa visaye dese. ១៥. ចុះ ណ បច្ច័យ ក្រោយពីឆដ្ឋីវិភត្តិ ក្នុងអត្ថថា ជាវិស័យ ឬជាប្រទេសរបស់បុគ្គលនោះខ្លះ។ Chaṭṭhiyantā visaye desarūpe ṇo hoti, vasātīnaṃ visayo deso vāsāto, deseti kiṃ? Cakkhussa visayo rūpaṃ, devadattassa visayo-nuvāko. បច្ច័យគឺ ណ តែងចុះក្រោយពីសព្ទដែលមានវិភត្តិជាឆដ្ឋី ក្នុងអត្ថថា វិស័យដែលជាប្រទេស ដូចជា វាសាតោ (ប្រទេសដែលជាវិស័យរបស់ពួកវសាតិ)។ ពាក្យថា ទេសេ (ក្នុងប្រទេស) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងរូបនេះគឺ ចក្ខុស្ស វិសយោ រូបំ (រូបជាវិស័យរបស់ចក្ខុ), ទេវទត្តស្ស វិសយោ អនុវាកោ (អនុវាកៈជាវិស័យរបស់ទេវទត្ត)។ 16. Nivāse tannāme. ១៦. ចុះ ណ បច្ច័យ ក្រោយពីឆដ្ឋីវិភត្តិ ក្នុងអត្ថថា ជាទីលំនៅរបស់ជនទាំងឡាយនោះ និងជាឈ្មោះនៃប្រទេសនោះខ្លះ។ Chaṭṭhiyantā nivāse dese tannāme ṇo hoti, sivīnaṃ nivāso deso sebyo, vāsāto. បច្ច័យគឺ ណ តែងចុះក្រោយពីសព្ទដែលមានវិភត្តិជាឆដ្ឋី ក្នុងអត្ថថា ទីលំនៅដែលជាប្រទេសមានឈ្មោះនោះ ដូចជា សេព្យោ (ប្រទេសជាទីលំនៅរបស់ពួកសិវិ), វាសាតោ (ប្រទេសជាទីលំនៅរបស់ពួកវសាតិ)។ 17. Adūrabhave. ១៧. ចុះ ណ បច្ច័យ ក្រោយពីឆដ្ឋីវិភត្តិ ក្នុងអត្ថថា កើតក្នុងទីមិនឆ្ងាយអំពីទីនោះខ្លះ។ Chaṭṭhiyantā [Pg.149] adūrabhave dese tannāme ṇo hoti, vidisāya adūrabhavaṃ vedisaṃ. បច្ច័យគឺ ណ តែងចុះក្រោយពីសព្ទដែលមានវិភត្តិជាឆដ្ឋី ក្នុងអត្ថថា កើតក្នុងទីមិនឆ្ងាយដែលជាប្រទេសមានឈ្មោះនោះ ដូចជា វេទិសំ (ប្រទេសដែលកើតក្នុងទីមិនឆ្ងាយអំពីក្រុងវិទិសា)។ 18. Tena nibbatte. ១៨. ចុះ ណ បច្ច័យ ក្រោយពីតតិយាវិភត្តិ ក្នុងអត្ថថា កើតឡើង ឬសាងសង់ដោយវត្ថុនោះខ្លះ។ Tatiyantā nibbatte dese tannāme ṇo hoti, kusambena nibbattā kosambhī nagarī, kākandī, mākandī, sahassena nibbattā sāhassī parīkhā, hotumhi kattari karaṇe ca yathāyogaṃ tatiyā. បច្ច័យគឺ ណ តែងចុះក្រោយពីសព្ទដែលមានវិភត្តិជាតតិយា ក្នុងអត្ថថា កើតឡើង ឬសាងសង់ក្នុងប្រទេសមានឈ្មោះនោះ ដូចជា កោសម្ភី នគរី (នគរដែលសាងសង់ដោយព្រះបាទកុសម្ពៈ), កាកន្ទី, មាគន្ទី, សាហស្សី បរីខា (គូទឹកដែលសាងសង់ដោយកម្លាំងមនុស្សមួយពាន់នាក់)។ វិភត្តិជាតតិយា តែងចុះក្នុងអត្ថជាកត៌ុ ឬករណៈ តាមគួរដល់ការប្រកប។ 19. Tamīdhatthi. ១៩. ចុះ ណ បច្ច័យ ក្រោយពីបឋមាវិភត្តិ ក្នុងអត្ថថា វត្ថុនោះមាននៅក្នុងទីនេះខ្លះ។ Tanti paṭhamantā idhāti sattamyatthe dese tannāme ṇo hoti, yantaṃ paṭhamantamatthi ce, udumbarā asmiṃ dese santīti odumbaro, bādaro, babbajo. បច្ច័យគឺ ណ តែងចុះក្រោយពីសព្ទដែលមានវិភត្តិជាបឋមា (តំ) ក្នុងអត្ថជាសត្តមីវិភត្តិថា ក្នុងទីនេះ (ឥធ) ដែលជាប្រទេសមានឈ្មោះនោះ ប្រសិនបើសព្ទដែលមានវិភត្តិជាបឋមានោះមានពិត ដូចជា ឱទុម្ពរោ (ប្រទេសដែលមានដើមល្វាច្រើន), ពាទរោ (ប្រទេសដែលមានដើមពុទ្រាច្រើន), ពព្វជោ (ប្រទេសដែលមានស្បូវភ្លាំងច្រើន)។ 20. Tatra bhave. ២០. ចុះ ណ បច្ច័យ ក្រោយពីសត្តមីវិភត្តិ ក្នុងអត្ថថា កើត ឬមាននៅក្នុងទីនោះខ្លះ។ Sattamyantā bhavatthe ṇo hoti, udake bhavo odako, oraso, jānapado, māgadho, kāpilavatthavo, kosambo. បច្ច័យគឺ ណ តែងចុះក្រោយពីសព្ទដែលមានវិភត្តិជាសត្តមី ក្នុងអត្ថថា កើត ឬមាននៅក្នុងទីនោះ ដូចជា ឱទកោ (កើតក្នុងទឹក), ឱរសោ (កើតអំពីទ្រូង/កូនបង្កើត), ជានបទោ (កើតក្នុងជនបទ), មាគធោ (កើតក្នុងដែនមគធៈ), កាបិលវត្ថវោ (កើតក្នុងក្រុងកបិលព័ស្តុ), កោសម្ពោ (កើតក្នុងក្រុងកោសម្ភី)។ 21. Ajjādīhi tano. ២១. ចុះ តន បច្ច័យ ក្រោយពីអជ្ជសព្ទជាដើមខ្លះ។ Bhavatthe ajjādīhi tano hoti, ajja bhavo ajjatano, svātano, hiyyattano. បច្ច័យគឺ តន តែងចុះក្រោយពីសព្ទទាំងឡាយមានអជ្ជសព្ទជាដើម ក្នុងអត្ថថា កើត ឬមាន ដូចជា អជ្ជតនោ (កើតក្នុងថ្ងៃនេះ/បច្ចុប្បន្ន), ស្វាតនោ (កើតក្នុងថ្ងៃស្អែក), ហិយ្យត្តនោ (កើតក្នុងថ្ងៃម្សិលមិញ)។ 22. Purāto ṇo ca. ២២. ចុះ ណ និង តន បច្ច័យ ក្រោយពីបុរាសព្ទខ្លះ។ Purāiccasmā bhavatthe ṇo hoti tano ca, purāṇo, purātano. បច្ច័យគឺ ណ និង តន តែងចុះក្រោយពីបុរាសព្ទ ក្នុងអត្ថថា កើត ឬមាន ដូចជា បុរាណោ (មានក្នុងកាលមុន/ចាស់បុរាណ), បុរាតនោ (មានក្នុងកាលមុន/ចាស់បុរាណ)។ 23. Amātvacco. ២៣. ចុះ អច្ច បច្ច័យ ក្រោយពីអម៉ាសព្ទខ្លះ។ Amāsaddato [Pg.150] acco hoti bhavatthe, amacco. បច្ច័យគឺ អច្ច តែងចុះក្រោយពីអម៉ាសព្ទ ក្នុងអត្ថថា កើត ឬមាន ដូចជា អមច្ចោ (អាមាត្យ/អ្នកនៅជិតដិត)។ 24. Majjhāditvimo. ២៤. ចុះ អិម បច្ច័យ ក្រោយពីមជ្ឈសព្ទជាដើមខ្លះ។ Majjhādīhi sattamyantehi bhavatte imo hoti, majjhimo, antimo. Majjha, anta, heṭṭhā, upari, ora, pāra, pacchā, abbhantara, paccanta (puratthā, bāhira). បច្ច័យគឺ អិម តែងចុះក្រោយពីសព្ទទាំងឡាយមានមជ្ឈសព្ទជាដើម ដែលមានវិភត្តិជាសត្តមី ក្នុងអត្ថថា កើត ឬមាន ដូចជា មជ្ឈិមោ (មានក្នុងកណ្តាល), អន្តិមោ (មានក្នុងទីបំផុត)។ សព្ទទាំងនោះគឺ មជ្ឈ (កណ្តាល), អន្ត (បំផុត), ហេដ្ឋា (ខាងក្រោម), ឧបរិ (ខាងលើ), ឱរ (ត្រើយខាងនេះ), បារ (ត្រើយខាងនាយ), បច្ឆា (ខាងក្រោយ), អព្ភន្តរ (ខាងក្នុង), បច្ចន្ត (ចុងកាត់មាត់ញក/ជាយដែន), បុរត្ថា (ខាងមុខ/ទិសខាងកើត), ពាហិរ (ខាងក្រៅ)។ 25. Kaṇaṇeyyaṇeyyakayiyā. ២៥. ចុះ កណ, ណេយ្យ, ណេយ្យក, យ និង អិយ បច្ច័យ ក្រោយពីសត្តមីវិភត្តិខ្លះ។ Sattamyantā ete paccayā honti bhavatthe, kaṇa-kusinā rāyaṃ bhavo kosinārako, māgadhako, āraññako vihāro. Ṇeyya-gaṅgeyyo, pabbateyyo, vāneyyo. Ṇeyyaka-koleyyako, bārāṇaseyyako, campeyyako, mithileyyakoti eyyako. Ya-gammo, dibbo. Iyagāmiyo, udari-yo, diviyo, pañcāliyo, bodhipakkhiyo, lokiyo. បច្ច័យទាំងឡាយនេះ តែងចុះក្រោយពីសព្ទដែលមានវិភត្តិជាសត្តមី ក្នុងអត្ថថា កើត ឬមាន៖ បច្ច័យគឺ កណ ដូចជា កោសិនារកោ (កើតក្នុងក្រុងកុសិនារា), មាគធកោ (កើតក្នុងដែនមគធៈ), អារញ្ញកោ វិហារោ (វិហារនៅក្នុងព្រៃ)។ បច្ច័យគឺ ណេយ្យ ដូចជា គង្គេយ្យោ (កើតក្នុងទន្លេគង្គា), បព្វតេយ្យោ (កើតលើភ្នំ), វាណេយ្យោ (កើតក្នុងព្រៃ)។ បច្ច័យគឺ ណេយ្យក (ឬ អេយ្យក) ដូចជា កោលេយ្យកោ, ពារាណសេយ្យកោ, ចម្បេយ្យកោ, មិថិលេយ្យកោ។ បច្ច័យគឺ យ ដូចជា គម្មោ (កើតក្នុងស្រុក), ទិព្វោ (កើតក្នុងសួគ៌)។ បច្ច័យគឺ អិយ ដូចជា គាមិយោ (កើតក្នុងស្រុក), ឧទរិយោ (មានក្នុងផ្ទៃ), ទិវិយោ (កើតក្នុងសួគ៌), បញ្ចាលិយោ, ពោធិបក្ខិយោ (ចំណែកនៃសេចក្តីត្រាស់ដឹង), លោកិយោ (ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងលោក)។ 26. Ṇiko. ២៦. ចុះ ណិក បច្ច័យ ក្រោយពីសត្តមីវិភត្តិខ្លះ។ Sattamyantā bhavatthe ṇiko hoti, sāradiko divaso, sāradikā ratti. បច្ច័យគឺ ណិក តែងចុះក្រោយពីសព្ទដែលមានវិភត្តិជាសត្តមី ក្នុងអត្ថថា កើត ឬមាន ដូចជា សារទិកោ ទិវសោ (ថ្ងៃកើតក្នុងសរទរដូវ), សារទិកា រត្តិ (រាត្រីកើតក្នុងសរទរដូវ)។ 27. Tamassa sippaṃ sīlaṃ paṇyaṃ paharaṇaṃ payojanaṃ. ២៧. ចុះ ណិក បច្ច័យ ក្រោយពីបឋមាវិភត្តិ ក្នុងអត្ថថា នោះជាសិល្បៈ ជាសីល (សន្តាន/ទម្លាប់) ជាទំនិញ ជាគ្រឿងប្រហារ ឬជាប្រយោជន៍របស់បុគ្គលនោះខ្លះ។ Paṭhamantā sippādivācakā assetichaṭṭhiyattheṇiko hoti, vīṇāvādanaṃ sippamassa veṇiko, modaṅgiko, vaṃsiko, paṃsukū- ladhāraṇaṃ [Pg.151] sīlamassa paṃsukūliko, tecīvarikeva, gandhopaṇyamassa gandhiko, teliko, goḷiko, cāpo paharaṇamassa cāpiko, tomariko, muggariko, upadhippayojanamassa opadhikaṃ, sātikaṃ, sāhassikaṃ. បច្ច័យគឺ ណិក តែងចុះក្រោយពីសព្ទដែលមានវិភត្តិជាបឋមា សម្តែងនូវសិល្បៈជាដើម ក្នុងអត្ថជាឆដ្ឋីវិភត្តិថា របស់បុគ្គលនោះ (អស្ស) ដូចជា វេណិកោ (អ្នកមានការដេញពិណជាសិល្បៈ), មោទង្គិកោ (អ្នកមានការទះស្គរជាសិល្បៈ), វំសិកោ (អ្នកមានការផ្លុំខ្លុយជាសិល្បៈ)។ បំសុកូលិកោ (អ្នកមានការទ្រទ្រង់សំពត់បង្សុកូលជាទម្លាប់) ដូចជា តេចីវរិកោ (អ្នកមានការទ្រទ្រង់ចីវរបីជាទម្លាប់) ដែរ។ គន្ធិកោ (អ្នកមានគ្រឿងក្រអូបជាទំនិញ), តេលិកោ (អ្នកមានប្រេងជាទំនិញ), គោឡិកោ (អ្នកមានស្ករអំពៅជាទំនិញ)។ ចាបិកោ (អ្នកមានធ្នូជាគ្រឿងប្រហារ), តោបរិកោ (អ្នកមានលំពែងជាគ្រឿងប្រហារ), មុគ្គរិកោ (អ្នកមានដំបងជាគ្រឿងប្រហារ)។ ឱបធិកំ (បុណ្យដែលមានឧបធិជាប្រយោជន៍), សាតិកំ (វត្ថុដែលមានតម្លៃមួយរយជាប្រយោជន៍), សាហស្សិកំ (វត្ថុដែលមានតម្លៃមួយពាន់ជាប្រយោជន៍)។ 28. Taṃ hantarahati gacchatuñchati carati. ២៨. ចុះ ណិក បច្ច័យ ក្រោយពីទុតិយាវិភត្តិ ក្នុងអត្ថថា សម្លាប់នូវសត្វនោះ គួរនូវវត្ថុនោះ ទៅកាន់ទីនោះ រើសប្រមូលនូវវត្ថុនោះ ឬប្រព្រឹត្តនូវធម៌នោះខ្លះ។ Dutiyantā hantīti evamādīsvatthesu ṇīko hoti. Pakkhīhipakkhino hantīti pakkhiko, sākuniko, māyūriko. Macchehi-macchiko, meniko. Migehi-māgaviko hāriṇiko, ‘sūkariko’ti iko. Satamarahatīti sātikaṃ, sandiṭṭhiko, ehipassavidhiṃ arahatīti ehipassiko, sāhassiko, ‘sahassiyo’ti iyo. Paradāraṃ gacchatīti pāradāriko, maggiko, paññāsayojaniko. Badare uñchatīti bādariko, sāmākiko. Dhammaṃ caratīti dhammiko, adhammiko. បច្ច័យគឺ ណិក តែងចុះក្រោយពីសព្ទដែលមានវិភត្តិជាទុតិយា ក្នុងអត្ថថា សម្លាប់ជាដើម ដូចជា បក្ខិកោ (អ្នកសម្លាប់សត្វស្លាប), សាកុនិកោ (អ្នកសម្លាប់សត្វស្លាប), មាយូរិកោ (អ្នកសម្លាប់ក្ងោក)។ មច្ឆិកោ (អ្នកសម្លាប់ត្រី), មេនិកោ (អ្នកសម្លាប់ត្រី)។ មាគវិកោ (អ្នកសម្លាប់ម្រឹគ), ហារិណិកោ (អ្នកសម្លាប់ប្រើស), សូករិកោ (អ្នកសម្លាប់ជ្រូក - ចុះ អិក បច្ច័យ)។ សាតិកំ (វត្ថុដែលគួរដល់តម្លៃមួយរយ), សន្ទិដ្ឋិកោ (ធម៌ដែលគួរដល់ការឃើញផ្ទាល់), ឯហិបស្សិកោ (ធម៌ដែលគួរដល់ការហៅមកមើល), សាហស្សិកោ (វត្ថុដែលគួរដល់តម្លៃមួយពាន់), សហស្សិយោ (ចុះ អិយ បច្ច័យ)។ បារទារិកោ (អ្នកទៅរកប្រពន្ធអ្នកដទៃ), មគ្គិកោ (អ្នកដើរផ្លូវ), បញ្ញាសយោជនិកោ (អ្នកដើរផ្លូវចម្ងាយ ៥០ យោជន៍)។ ពាទរិកោ (អ្នករើសផ្លែពុទ្រា), សាមាកិកោ (អ្នករើសស្រូវសាមាកៈ)។ ធម្មិកោ (អ្នកប្រព្រឹត្តធម៌), អធម្មិកោ (អ្នកមិនប្រព្រឹត្តធម៌)។ 29. Tena kataṃ kītaṃ baddhamabhisaṅkhataṃ saṃsaṭṭhaṃ hataṃ hanti jitaṃ jayati dibbati khaṇati tarati carati vahati jīvati. ២៩. ចុះ ណិក បច្ច័យ ក្រោយពីតតិយាវិភត្តិ ក្នុងអត្ថថា ធ្វើហើយដោយវត្ថុនោះ ទិញហើយដោយវត្ថុនោះ ចងហើយដោយវត្ថុនោះ ปรุงតែងហើយដោយវត្ថុនោះ លាយហើយដោយវត្ថុនោះ សម្លាប់ហើយដោយវត្ថុនោះ សម្លាប់ដោយវត្ថុនោះ ឈ្នះហើយដោយវត្ថុនោះ ឈ្នះដោយវត្ថុនោះ លេងដោយវត្ថុនោះ ជីកដោយវត្ថុនោះ ឆ្លងដោយវត្ថុនោះ ដើរដោយវត្ថុនោះ នាំទៅដោយវត្ថុនោះ ឬចិញ្ចឹមជីវិតដោយវត្ថុនោះខ្លះ។ Tatiyantā katādisvatthesu ṇiko hoti. Kāyena kataṃ kāyikaṃ, vācasikaṃ, mānasikaṃ, vātena kato ābādho vātiko. Satena kītaṃ sātikaṃ, sāhassikaṃ, mūlatova, devadatena kītanti na hoti tadatthāppatītiyā. Varattāya baddho vārattiko, āyasiko, pāsiko. Ghatena abhisaṅkhataṃ saṃsaṭṭhaṃ vā ghātikaṃ, goḷikaṃ, dādhikaṃ, māricikaṃ. Jālena hato hantīti vā jāliko, bālīsiko. Akkhehi jitamakkhikaṃ, sālākikaṃ. Akkhehi jayati dibbatīti vā akkhiko. Khaṇittiyā [Pg.152] khaṇatīti khāṇittiko, kuddāliko, devadattena jitaṃ, aṅgulyā khaṇatīti na hoti tadatthānavagamā. Uḷumpena taratīti oḷumpiko, ‘uḷumpiko’ti iko gopucchiko, nāviko. Sakaṭena caratīti sākaṭiko, ‘rathiko, parappiko’ti iko. Khandhena vahatīti khandhiko, aṃsiko, ‘sīsiko’ti iko. Vetanena jīvatīti vetaniko, ‘bhatiko, kayiko, vikkayiko, kayavikkayiko’ti iko. បច្ច័យគឺ ណិក តែងចុះក្រោយពីសព្ទដែលមានវិភត្តិជាតតិយា ក្នុងអត្ថថា ធ្វើហើយជាដើម ដូចជា កាយិកំ (ធ្វើហើយដោយកាយ), វាចសិកំ (ធ្វើហើយដោយវាចា), មានសិកំ (ធ្វើហើយដោយចិត្ត), វាតិកោ អាពាធោ (ជំងឺដែលធ្វើហើយដោយខ្យល់)។ សាតិកំ (ទិញហើយដោយប្រាក់មួយរយ), សាហស្សិកំ (ទិញហើយដោយប្រាក់មួយពាន់) នេះសំដៅយកតែតម្លៃប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា ទេវទត្តេន គីតំ (ទិញដោយទេវទត្ត) មិនមានក្នុងទីនេះទេ ព្រោះមិនបានសម្តែងអត្ថនោះ។ វារត្តិកោ (ចងហើយដោយខ្សែស្បែក), អាយសិកោ (ចងហើយដោយដែក), បាសិកោ (ចងហើយដោយអន្ទាក់)។ ឃាតិកំ (ปรุงតែង ឬលាយហើយដោយទឹកដោះថ្លា), គោឡិកំ (លាយដោយស្ករអំពៅ), ទាធិកំ (លាយដោយទឹកដោះជូរ), ម៉ារិចិកំ (លាយដោយម្រេច)។ ជាលិកោ (សត្វដែលស្លាប់ដោយសំណាញ់ ឬអ្នកសម្លាប់សត្វដោយសំណាញ់), ពាលីសិកោ (អ្នកសម្លាប់ត្រីដោយសន្ទូច)។ អក្ខិកំ (វត្ថុដែលឈ្នះដោយគ្រាប់ឡុកឡាក់), សាលាកិកំ (វត្ថុដែលឈ្នះដោយឆ្នោត)។ អក្ខិកោ (អ្នកឈ្នះ ឬលេងដោយគ្រាប់ឡុកឡាក់)។ ខាណិត្តិកោ (អ្នកជីកដោយចបជីក), កុទ្ទាលិកោ (អ្នកជីកដោយចបកាប់)។ ពាក្យថា ទេវទត្តេន ជិតំ (ឈ្នះដោយទេវទត្ត) ឬ អង្គុលិយា ខណតិ (ជីកដោយម្រាមដៃ) មិនមានក្នុងទីនេះទេ ព្រោះមិនបានយល់អត្ថនោះ។ ឱឡុម្បិកោ (អ្នកឆ្លងដោយក្បូន), ឧឡុម្បិកោ (ចុះ អិក បច្ច័យ), គោបុច្ឆិកោ (អ្នកឆ្លងដោយកន្ទុយគោ), នាវិកោ (អ្នកឆ្លងដោយទូក)។ សាកដិកោ (អ្នកដើរផ្លូវដោយរទេះ), រថិកោ, បរប្បិកោ (ចុះ អិក បច្ច័យ)។ ខន្ធិកោ (អ្នកនាំទៅដោយស្មា), អំសិកោ (អ្នកនាំទៅដោយស្មា), សីសិកោ (អ្នកនាំទៅដោយក្បាល - ចុះ អិក បច្ច័យ)។ វេតនិកោ (អ្នកចិញ្ចឹមជីវិតដោយឈ្នួល), ភតិកោ, កយិកោ, វិក្កយិកោ, កយវិក្កយិកោ (ចុះ អិក បច្ច័យ)។ 30. Tassa saṃvattati. ៣០. ចុះ ណិក បច្ច័យ ក្រោយពីចតុត្ថីវិភត្តិ ក្នុងអត្ថថា ប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីវត្ថុនោះខ្លះ។ Catutthiyantā saṃvattatīti asmiṃ atthe ṇiko hoti, punabbhavāya saṃvattatīti ponobhaviko, itthiyaṃ pono bhavikā, lokāya saṃvattatīti lokiko suṭṭhu aggoti saggo, saggāya saṃvattatīti sovaggiko, sassovaka tadaminādipāṭhā, dhanāya saṃvattatīti dhaññaṃ, yo. បច្ច័យគឺ ណិក តែងចុះក្រោយពីសព្ទដែលមានវិភត្តិជាចតុត្ថី ក្នុងអត្ថថា ប្រព្រឹត្តទៅដើម្បី ដូចជា បោណោភវិកោ (ប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីភពថ្មី), ក្នុងឥត្ថីលិង្គជា បោណោភវិកា។ លោកិកោ (ប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីលោក)។ ពាក្យថា សគ្គោ វិគ្រោះថា សុដ្ឋុ អគ្គោ (ប្រសើរក្រៃលែង), សោវគ្គិកោ (ប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសួគ៌)។ ធញ្ញំ (ប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីទ្រព្យ - ចុះ យ បច្ច័យ)។ 31. Tato sambhūtamāgataṃ. ៣១. ចុះ ណ បច្ច័យ ក្រោយពីបញ្ចមីវិភត្តិ ក្នុងអត្ថថា កើតអំពីទីនោះ ឬមកអំពីទីនោះខ្លះ។ Pañcamyantā sambhūtamāgatanti etesvatthesu ṇiko hoti, mātiko sambhūtamāgataṃ vā mattikaṃ, pettikaṃ, ṇyariyaṇa -yāpi dissanti, surabhito sambhūtaṃ sorabhyaṃ, thanato sambhūtaṃ thaññaṃ, pitito sambhūto pettiyo, mātiyo, mattiyo, macco vā. ណិកបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីនាមសព្ទដែលមានបញ្ចមីវិភត្តិនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថទាំងឡាយថា «កើតឡើងហើយ» ឬ «មកហើយ» ដូចជា (កើតឡើង ឬមក) ពីមាតា ឈ្មោះថា មត្តិកៈ, ពីបិតា ឈ្មោះថា បេត្តិកៈ។ ណ្យ, អរិយណ និង យ បច្ច័យទាំងឡាយ ក៏រមែងប្រាកដ (ក្នុងអត្ថនេះដែរ) ដូចជា កើតឡើងពីវត្ថុមានក្លិនក្រអូប ឈ្មោះថា សោរភ្យៈ, កើតឡើងពីដោះ ឈ្មោះថា ថញ្ញៈ, កើតឡើងពីបិតា ឈ្មោះថា បេត្តិយៈ, មាតិយៈ, មត្តិយៈ ឬ មច្ចៈ។ 32. Tattha vasati vidito bhatto niyutto. ៣២. (ណិកបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីនាមសព្ទដែលមានសត្តមីវិភត្តិនៅខាងចុង) ក្នុងអត្ថថា នៅក្នុងទីនោះ, ដឹងច្បាស់ក្នុងទីនោះ, ត្រេកអរក្នុងទីនោះ, និងតែងតាំង (ឬប្រកប) ក្នុងទីនោះ។ Sattamyantā tattha vasatītvevamādīsvatthesu ṇiko hoti. Rukkhamūle vasatīti rukkhamūliko, āraññiko, sosāniko. Loke vidito lokiko. Catumahārājesu bhattā cātummahārājikā[Pg.153]. Dvāre niyutto dovāriko dassoka tadaminādipāṭhā, bhaṇḍāgāriko, iko-navakammiko, kiyojātikiyo, andhakiyo. ណិកបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីនាមសព្ទដែលមានសត្តមីវិភត្តិនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន «នៅក្នុងទីនោះ» ជាដើម។ ដូចជា អ្នកនៅក្នុងគល់ឈើ ឈ្មោះថា រុក្ខមូលិកៈ, នៅក្នុងព្រៃ ឈ្មោះថា អារញ្ញិកៈ, នៅក្នុងព្រៃខ្មោច ឈ្មោះថា សោសានិកៈ។ ដឹងច្បាស់ក្នុងលោក ឈ្មោះថា លោកិកៈ។ ត្រេកអរក្នុងចតុមហារាជទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ចាតុមហារាជិកៈ។ អ្នកដែលគេតែងតាំងទុកក្នុងទ្វារ ឈ្មោះថា ទោវារិកៈ (ការសម្រេចរូបនេះ ព្រោះការឃើញនូវការផ្លាស់ប្តូរតួអក្សរ ដោយបាឋៈមាន តទមិនា ជាដើម), ភណ្ឌាគារិកៈ។ ឥកបច្ច័យ ដូចជា នវកម្មិកៈ។ កិយបច្ច័យ ដូចជា ជាតិកិយៈ, អន្ធកិយៈ។ 33. Tassidaṃ. ៣៣. (ណិកបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីនាមសព្ទដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិនៅខាងចុង) ក្នុងអត្ថថា «របស់នេះ» (របស់បុគ្គលនោះ ឬរបស់វត្ថុនោះ)។ Chaṭṭhiyantā idamiccasmiṃ atthe ṇiko hoti, saṅghassa idaṃ saṅghikaṃ, puggalikaṃ, sakyaputtiko, nātiputtiko, jenadattiko, kiye-sakiyo, parakiyo, niye-attaniyaṃ, ke- sako rājakaṃ bhaṇḍaṃ. ណិកបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីនាមសព្ទដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថថា «របស់នេះ» ដូចជា របស់នេះជារបស់សង្ឃ ឈ្មោះថា សង្ឃិកៈ, ជារបស់បុគ្គល ឈ្មោះថា បុគ្គលិកៈ, សក្យបុត្តិកៈ, ញាតិបុត្តិកៈ, ជេនទត្តិកៈ។ កិយបច្ច័យ ដូចជា សកិយៈ, បរកិយៈ។ និយបច្ច័យ ដូចជា អត្តនិយៈ។ កបច្ច័យ ដូចជា សកៈ, រាជកៈ (ក្នុងពាក្យថា រាជកំ ភណ្ឌំ)។ 34. Ṇo. ៣៤. ណបច្ច័យ (រមែងចុះក្រោយពីនាមសព្ទដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថថា របស់នេះ)។ Chaṭṭhiyantā idamiccasmiṃ atthe ṇo hoti, kaccāyanassa idaṃ kaccāyanaṃ byākaraṇaṃ, sogataṃ sāsanaṃ, māhisaṃ maṃsādi. ណបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីនាមសព្ទដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថថា «របស់នេះ» ដូចជា វ្យាករណ៍នេះជារបស់ព្រះកច្ចាយនៈ ឈ្មោះថា កច្ចាយនវ្យាករណ៍, ព្រះសាសនារបស់ព្រះសុគត ឈ្មោះថា សោគតសាសនា, សាច់របស់ក្របីជាដើម ឈ្មោះថា មាហិសសាច់។ 35. Gavādīhi yo. ៣៥. យបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីគវសព្ទជាដើម (ដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថថា របស់នេះ)។ Gavādīhi chaṭṭhiyantehi idamiccasmiṃ atthe yo hoti, gunnaṃ idaṃ gabyaṃ maṃsādi, kabyaṃ, dabbaṃ. យបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីគវសព្ទជាដើម ដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថថា «របស់នេះ» ដូចជា របស់នេះ (មានសាច់ជាដើម) របស់មេគោទាំងឡាយ ឈ្មោះថា គព្យៈ, កព្យៈ, ទព្យៈ។ 36. Pitito bhātari reyyaṇa. ៣៦. រេយ្យណបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីបិតុសព្ទ ក្នុងអត្ថថា «បងប្អូនប្រុស» របស់បិតានោះ។ Pitusaddā tassa bhātari reyyaṇa hoti, pitu bhātā petteyyo. រេយ្យណបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីបិតុសព្ទ ក្នុងអត្ថថា បងប្អូនប្រុសរបស់បិតានោះ ដូចជា បងប្អូនប្រុសរបស់បិតា ឈ្មោះថា បេត្តេយ្យៈ (ឪពុកមា)។ 37. Mātito ca bhaginiyaṃ cho. ៣៧. ឆបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីមាតុសព្ទ និងបិតុសព្ទ ក្នុងអត្ថថា «បងប្អូនស្រី» របស់មាតានិងបិតានោះ។ Mātito pitito ca tesaṃ bhaginiyaṃ cho hoti, mātu bhaginī mātucchā, pitu bhaginī pitucchā, kathaṃ ‘mātulo’ti ‘‘mātulāditvānī’’ti nipātanā. ឆបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីមាតុសព្ទ និងបិតុសព្ទ ក្នុងអត្ថថា បងប្អូនស្រីរបស់មាតានិងបិតានោះ ដូចជា បងប្អូនស្រីរបស់មាតា ឈ្មោះថា មាតុក្ឆា (ម្តាយមីង), បងប្អូនស្រីរបស់បិតា ឈ្មោះថា បិតុក្ឆា (ឪពុកមីង)។ ចុះពាក្យថា «មាតុលៈ» (អ៊ំប្រុស/មាខាងម្តាយ) សម្រេចដោយរបៀបណា? សម្រេចដោយការធ្លាក់ចុះ (និបាតនៈ) នៃបច្ច័យមាន «មាតុលាទិ» ជាដើម។ 38. Mātāpitūsvāmaho. ៣៨. អាមហបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីមាតុសព្ទ និងបិតុសព្ទ ក្នុងអត្ថថា «មាតានិងបិតា» របស់មាតានិងបិតានោះ។ Mātāpitūhi [Pg.154] tesaṃ mātāpitūsu āmaho hoti, mātu mātā mātāmahī, mātu pitā mātāmaho, pitu mātā pitāmahī, pitu pitā pitāmaho, na yathāsaṅkhyaṃ, paccekābhi sambandhā. អាមហបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីមាតុសព្ទ និងបិតុសព្ទ ក្នុងអត្ថថា មាតានិងបិតារបស់មាតានិងបិតានោះ ដូចជា មាតារបស់មាតា ឈ្មោះថា មាតាមហី (យាយខាងម្តាយ), បិតារបស់មាតា ឈ្មោះថា មាតាមហៈ (តាខាងម្តាយ), មាតារបស់បិតា ឈ្មោះថា បិតាមហី (យាយខាងឪពុក), បិតារបស់បិតា ឈ្មោះថា បិតាមហៈ (តាខាងឪពុក)។ ការសម្រេចរូបនេះ មិនមែនតាមលំដាប់ (យថាសង្ខ្យៈ) ទេ ព្រោះមានការទាក់ទងគ្នាដោយឡែកៗពីគ្នា។ 39. Hite reyyaṇa. ៣៩. រេយ្យណបច្ច័យ រមែងចុះ (ក្រោយពីមាតុសព្ទ និងបិតុសព្ទ) ក្នុងអត្ថថា «ជាប្រយោជន៍» (ដល់មាតានិងបិតានោះ)។ Mātāpitūhi hite reyyaṇa hoti, matteyyo, petteyyo. រេយ្យណបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីមាតុសព្ទ និងបិតុសព្ទ ក្នុងអត្ថថា ជាប្រយោជន៍ (ដល់មាតានិងបិតានោះ) ដូចជា មត្តេយ្យៈ (អ្នកកតញ្ញូចំពោះមាតា), បេត្តេយ្យៈ (អ្នកកតញ្ញូចំពោះបិតា)។ 40. Nindāññātappapaṭibhāgarassadayāsaññāsu ko. ៤០. កបច្ច័យ រមែងចុះ (ក្រោយពីនាមសព្ទ) ក្នុងអត្ថទាំងឡាយគឺ និន្ទា (តិះដៀល), អញ្ញាត (មិនដឹង), អប្ប (តិចតួច), បដិភាគ (ប្រហាក់ប្រហែល), រស្ស (ខ្លី/តូច), ទយា (អាណិតអាសូរ), និងសញ្ញា (ឈ្មោះសម្គាល់)។ Nindādīsvattheyu nāmasmā ko hoti, nindāyaṃ-muṇḍako, samaṇako. Aññāte-kassāyaṃ assoti assako, payogasāmatthiyā sambandhivisesānavagamovagamyate. Appatthetelakaṃ, ghatakaṃ. Paṭibhāgatthe-hatthī viya hatthiko, assako, balībaddako. Rasse-mānusako, rukkhako, pilakkhako. Dayāyaṃ-puttako, vacchako. Saññāyaṃ-moro viya morako. កបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីនាមសព្ទ ក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាននិន្ទាជាដើម គឺ ក្នុងអត្ថនិន្ទា ដូចជា មុណ្ឌកៈ (មនុស្សក្បាលកោរ), សមណកៈ (សមណៈអាក្រក់)។ ក្នុងអត្ថមិនដឹង ដូចជា សេះរបស់នរណា ឈ្មោះថា អស្សកៈ (ព្រោះកម្លាំងនៃការប្រើប្រាស់ ទើបដឹងនូវការមិនយល់ច្បាស់នូវទំនាក់ទំនងពិសេស)។ ក្នុងអត្ថតិចតួច ដូចជា តេលកៈ (ប្រេងបន្តិចបន្តួច), ឃតកៈ (ទឹកដោះថ្លាបន្តិចបន្តួច)។ ក្នុងអត្ថប្រហាក់ប្រហែល ដូចជា ដូចជាដំរី ឈ្មោះថា ហត្ថិកៈ, ដូចជាសេះ ឈ្មោះថា អស្សកៈ, ដូចជាគោបា ឈ្មោះថា ពលីពទ្ទកៈ។ ក្នុងអត្ថខ្លី/តូច ដូចជា មានុសកៈ (មនុស្សតឿ), រុក្ខកៈ (ដើមឈើតូច), បិលក្ខកៈ (ដើមជ្រៃតូច)។ ក្នុងអត្ថអាណិតអាសូរ ដូចជា បុត្តកៈ (កូនសម្លាញ់), វច្ឆកៈ (កូនគោគួរឲ្យអាណិត)។ ក្នុងអត្ថសញ្ញា ដូចជា ដូចជាក្ងោក ឈ្មោះថា មោរកៈ។ 41. Tamassaparimāṇaṃ ṇiko ca. ៤១. ណិកបច្ច័យ និង កបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីនាមសព្ទដែលមានបឋមាវិភត្តិនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថថា «របស់នោះមាន» បើនាមសព្ទដែលមានបឋមាវិភត្តិនោះ ជាគ្រឿងវាស់វែង (បរិមាណ)។ Paṭhamantā asseti asmiṃ atthe ṇiko hoti ko ca tañce paṭhamantaṃ parimāṇaṃ bhavati, parimīyate neneti parimāṇaṃ, doṇo parimāṇamassa doṇiko vīhi, khārasatiko, khārasahassiko āsītiko vayo, upaḍḍhakāyikaṃ bimbohanaṃ, pañcakaṃ, chakkaṃ. ណិកបច្ច័យ និង កបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីនាមសព្ទដែលមានបឋមាវិភត្តិនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថថា «របស់នោះមាន» បើនាមសព្ទដែលមានបឋមាវិភត្តិនោះ ជាគ្រឿងវាស់វែង (បរិមាណ)។ វត្ថុដែលគេវាស់វែងដោយគ្រឿងវាស់នោះ ឈ្មោះថា បរិមាណ។ ដូចជា ស្រូវមានទោណៈមួយជាបរិមាណ ឈ្មោះថា ទោណិកៈ, ខារសតិកៈ, ខារសហស្សិកៈ, វ័យមានប៉ែតសិបឆ្នាំជាបរិមាណ ឈ្មោះថា អាសីតិកៈ, ខ្នើយមានពាក់កណ្តាលខ្លួនជាបរិមាណ ឈ្មោះថា ឧបឌ្ឍកាយិកៈ, បញ្ចកៈ, ឆក្កៈ។ 42. Yatetehi ttako. ៤២. ត្តកបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពី យ, ត, ឯត សព្ទទាំងឡាយដែលមានបឋមាវិភត្តិនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថជាឆដ្ឋីវិភត្តិថា «របស់នោះមាន» បើនាមសព្ទដែលមានបឋមាវិភត្តិនោះ ជាគ្រឿងវាស់វែង (បរិមាណ)។ Yādīhi [Pg.155] paṭhamantehī asseti chaṭṭhiyatthe ttako hoti, tañce paṭhamantaṃ parimāṇaṃ bhavati, yaṃ parimāṇamassa yattakaṃ, tattakaṃ, ettakaṃ, āvatake yāvatako, tāvatako (etāvatako). ត្តកបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពី យ សព្ទជាដើមដែលមានបឋមាវិភត្តិនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថជាឆដ្ឋីវិភត្តិថា «របស់នោះមាន» បើនាមសព្ទដែលមានបឋមាវិភត្តិនោះ ជាគ្រឿងវាស់វែង (បរិមាណ) ដូចជា បរិមាណណាជារបស់វត្ថុនេះ ឈ្មោះថា យត្តកៈ, តត្តកៈ, ឯត្តកៈ។ ក្នុងអត្ថថា អាវតកៈ សម្រេចរូបជា យាវតកៈ, តាវតកៈ (ឯតាវតកៈ)។ 43. Sabbā cāvantu. ៤៣. អាវន្តុបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពី សព្វសព្ទ និង យ សព្ទជាដើម (ដែលមានបឋមាវិភត្តិនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថជាឆដ្ឋីវិភត្តិថា របស់នោះមាន បើនាមសព្ទដែលមានបឋមាវិភត្តិនោះ ជាគ្រឿងវាស់វែង)។ Sabbato paṭhamantehi yādīhi ca asseti chaṭṭhiyatthe āvantu hoti, tañce paṭhamantaṃ parimāṇaṃ bhavati. Sabbaṃ parimāṇamassa sabbāvantaṃ, yāvantaṃ, tāvantaṃ, etāvantaṃ. អាវន្តុបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពី សព្វសព្ទ និង យ សព្ទជាដើម ដែលមានបឋមាវិភត្តិនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថជាឆដ្ឋីវិភត្តិថា «របស់នោះមាន» បើនាមសព្ទដែលមានបឋមាវិភត្តិនោះ ជាគ្រឿងវាស់វែង (បរិមាណ) ដូចជា បរិមាណទាំងអស់ជារបស់វត្ថុនេះ ឈ្មោះថា សព្វាវន្តៈ, យាវន្តៈ, តាវន្តៈ, ឯតាវន្តៈ។ 44. Kimhā ratirīvarīvatakarittakā. ៤៤. រតិ, រីវ, រីវតក, រិត្តក បច្ច័យទាំងឡាយ រមែងចុះក្រោយពី កិមសព្ទ (ដែលមានបឋមាវិភត្តិនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថជាឆដ្ឋីវិភត្តិថា របស់នោះមាន បើនាមសព្ទដែលមានបឋមាវិភត្តិនោះ ជាគ្រឿងវាស់វែង)។ Kimhā paṭhamantā asseti chaṭṭhiyatthe ratirīvarīvatakarittakā honti, tañce paṭhamantaṃ parimāṇaṃ bhavati, kiṃ saṅkhyānaṃ parimāṇamesaṃ kati ete, kīva, kīvatakaṃ, kittakaṃ. Rīvanto sabhāvato asaṅkhyo. រតិ, រីវ, រីវតក, រិត្តក បច្ច័យទាំងឡាយ រមែងចុះក្រោយពី កិមសព្ទ ដែលមានបឋមាវិភត្តិនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថជាឆដ្ឋីវិភត្តិថា «របស់នោះមាន» បើនាមសព្ទដែលមានបឋមាវិភត្តិនោះ ជាគ្រឿងវាស់វែង (បរិមាណ) ដូចជា ចំនួនប៉ុន្មានជាបរិមាណរបស់វត្ថុទាំងឡាយនេះ ឈ្មោះថា កតិ, គីវៈ, គីវតកៈ, កិត្តកៈ។ រីវន្តបច្ច័យ ដោយសភាវៈគឺមិនអាចរាប់បាន (អសង្ខ្យៈ)។ 45. Sañjātaṃ tārakāditvito. ៤៥. ឥតោបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពី តារកាសព្ទជាដើម ដែលមានបឋមាវិភត្តិនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថជាឆដ្ឋីវិភត្តិថា «របស់នោះមាន» បើវត្ថុទាំងនោះកើតឡើងហើយ។ Tārakādīhi paṭhamantehi asseti chaṭṭhiyatthe ito hoti, te ce sañjātā honti, tārakā sañjātā assa tārakitaṃ gaganaṃ, pupphito rukkho, pallavitā latā. ឥតោបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពី តារកាសព្ទជាដើម ដែលមានបឋមាវិភត្តិនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថជាឆដ្ឋីវិភត្តិថា «របស់នោះមាន» បើវត្ថុទាំងនោះកើតឡើងហើយ ដូចជា ផ្កាយទាំងឡាយកើតឡើងហើយក្នុងអាកាសនេះ ឈ្មោះថា តារកិតអាកាស, ផ្កាកើតឡើងហើយលើដើមឈើនេះ ឈ្មោះថា បុប្ផិតរុក្ខ, ត្រួយលាស់កើតឡើងហើយលើវល្លិនេះ ឈ្មោះថា បល្លវិតាលតា។ 46. Māne matto. ៤៦. មត្តបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីនាមសព្ទដែលមានបឋមាវិភត្តិនៅខាងចុង ដែលសំដែងនូវគ្រឿងវាស់វែង (មានៈ) ក្នុងអត្ថថា «របស់នោះមាន»។ Paṭhamantā mānavuttito asseti asmiṃatthe matto hoti, palaṃ ummānamassa palamattaṃ, hattho pamāṇamassa hatthamattaṃ [Pg.156] sataṃ mānamassa satamattaṃ, doṇo parimāṇamassa doṇamattaṃ, abhedopacārā doṇotipi hoti. មត្តបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីនាមសព្ទដែលមានបឋមាវិភត្តិនៅខាងចុង ដែលសំដែងនូវគ្រឿងវាស់វែង ក្នុងអត្ថថា «របស់នោះមាន» ដូចជា ទម្ងន់មួយផលៈជាគ្រឿងថ្លឹងរបស់វត្ថុនេះ ឈ្មោះថា ផលមត្តៈ, ប្រវែងមួយហត្ថជាគ្រឿងវាស់របស់វត្ថុនេះ ឈ្មោះថា ហត្ថមត្តៈ, ចំនួនមួយរយជាគ្រឿងរាប់របស់វត្ថុនេះ ឈ្មោះថា សតមត្តៈ, មាឌមួយទោណៈជាគ្រឿងវាស់របស់វត្ថុនេះ ឈ្មោះថា ទោណមត្តៈ (ដោយសារអភេទោបចារៈ សូម្បីតែពាក្យថា ទោណៈ ក៏ប្រើបានដែរ)។ 47. Taggho cuddhaṃ. ៤៧. តគ្ឃបច្ច័យ និង មត្តបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីនាមសព្ទដែលសំដែងនូវគ្រឿងវាស់វែងឡើងលើ (ឧទ្ធមានៈ) ក្នុងអត្ថជាឆដ្ឋីវិភត្តិថា «របស់នោះមាន»។ Uddhamānavuttiho asseti chaṭṭhiyatthe taggho hoti matto ca, jaṇṇutagghaṃ, jaṇṇumattaṃ. តគ្ឃបច្ច័យ និង មត្តបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីនាមសព្ទដែលសំដែងនូវគ្រឿងវាស់វែងឡើងលើ ក្នុងអត្ថជាឆដ្ឋីវិភត្តិថា «របស់នោះមាន» ដូចជា ជង្គង់ជាគ្រឿងវាស់ឡើងលើរបស់ទឹកនេះ ឈ្មោះថា ជណ្ណុតគ្ឃៈ (ទឹកត្រឹមជង្គង់), ជណ្ណុមត្តៈ។ 48. Ṇo ca purisā. ៤៨. ណបច្ច័យ, មត្តបច្ច័យ និង តគ្ឃបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពី បុរិសសព្ទ ដែលសំដែងនូវគ្រឿងវាស់វែងឡើងលើ (ក្នុងអត្ថជាឆដ្ឋីវិភត្តិថា របស់នោះមាន)។ Purisā paṭhamantā uddhamānavuttito ṇo hoti mattādayo ca, porisaṃ, purisamattaṃ, purisatagghaṃ. ណបច្ច័យ, មត្តបច្ច័យ និង តគ្ឃបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពី បុរិសសព្ទ ដែលមានបឋមាវិភត្តិនៅខាងចុង ដែលសំដែងនូវគ្រឿងវាស់វែងឡើងលើ ដូចជា កម្ពស់បុរសម្នាក់ជាគ្រឿងវាស់ឡើងលើរបស់ទឹកនេះ ឈ្មោះថា បោរិសៈ (ទឹកត្រឹមកម្ពស់បុរស), បុរិសមត្តៈ, បុរិសតគ្ឃៈ។ 49. Ayūbhadvitīhaṃse. ៤៩. អយបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពី ឧភ, ទ្វិ, តិ សព្ទទាំងឡាយ ដែលសំដែងនូវចំណែក (អវយវៈ) ដែលមានបឋមាវិភត្តិនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថជាឆដ្ឋីវិភត្តិថា «របស់នោះមាន»។ Ubhadvitīhi avayavavuttīti paṭhamantehi asseti chaṭṭhiyatthe ayo hoti. Ubho aṃsā assa ubhayaṃ, dvayaṃ, tayaṃ. អយបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពី ឧភ, ទ្វិ, តិ សព្ទទាំងឡាយ ដែលសំដែងនូវចំណែក ដែលមានបឋមាវិភត្តិនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថជាឆដ្ឋីវិភត្តិថា «របស់នោះមាន» ដូចជា ពីរចំណែកជារបស់វត្ថុនេះ ឈ្មោះថា ឧភយៈ, ទ្វយៈ, តយៈ។ 50. Saṅkhyāya saccutīsāsadasantāyādhikāsmiṃ savasahasse ḍo. ៥០. ឌបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីសង្ខ្យាសព្ទដែលមានបឋមាវិភត្តិនៅខាងចុង ដែលមានស្រៈ អ, ឧ, ី, ា និង ទសសព្ទនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថជាសត្តមីវិភត្តិថា «ក្នុងវត្ថុនេះ» បើសង្ខ្យានោះលើស (អធិកៈ) ក្នុងរយ ក្នុងពាន់ ឬក្នុងសែននោះ។ Satyantāya utyantāya īsantāya āsantāya dasantāya ca saṅkhyāya paṭhamantāya asminti sattamyatthe ḍo hoti, sā ce saṅkhyā adhikā hoti, yadasminti tañce sataṃ sahassaṃ satasahassaṃ vā hoti, vīsati adhikā asmiṃ sateti vīsaṃ sataṃ, ekavīsaṃ sataṃ, sahassaṃ, satasahassaṃ vā, tiṃsaṃ sataṃ, ekatiṃsaṃ sataṃ. Utyantāya-navutaṃ sataṃ sahassaṃ satasahassaṃ vā. Īsantāya cattālīsaṃ sataṃ, sahassaṃ, satasahassaṃ vā. Āsantāya [Pg.157] paññāsaṃ sataṃ, sahassaṃ, satasahassaṃ vā. Dasantāyaekādasaṃ sataṃ, sahassaṃ, satasahassaṃ vā. Saccutīsāsadasantāyāti kiṃ? Chādhikā asmiṃsate. Adhiketi kiṃ? Pañcadasahīnā asmiṃsate, asminti kiṃ? Vīsatyadhikā etasmā satā, satasahasseti kiṃ? Ekādasa adhikā assaṃ vīsatiyaṃ. ឌបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីសង្ខ្យាសព្ទដែលមានបឋមាវិភត្តិនៅខាងចុង ដែលមានស្រៈ អ, ឧ, ី, ា និង ទសសព្ទនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថជាសត្តមីវិភត្តិថា «ក្នុងវត្ថុនេះ» បើសង្ខ្យានោះលើស (អធិកៈ) ក្នុងរយ ក្នុងពាន់ ឬក្នុងសែននោះ។ ដូចជា ម្ភៃលើសក្នុងមួយរយនេះ ឈ្មោះថា វីសំ សតំ (មួយរយម្ភៃ), ឯកវីសំ សតំ (មួយរយម្ភៃមួយ), សហស្សំ (មួយពាន់ម្ភៃ), សតសហស្សំ (មួយសែនម្ភៃ)។ សាមសិបលើសក្នុងមួយរយ ឈ្មោះថា តិំសំ សតំ, ឯកតិំសំ សតំ។ សង្ខ្យាមាន ឧ នៅខាងចុង ដូចជា នវុតំ សតំ (មួយរយហៅសិប), សហស្សំ, សតសហស្សំ។ សង្ខ្យាមាន ី នៅខាងចុង ដូចជា ចត្តាលីសំ សតំ (មួយរយសែសិប), សហស្សំ, សតសហស្សំ។ សង្ខ្យាមាន ា នៅខាងចុង ដូចជា បញ្ញាសំ សតំ (មួយរយហាសិប), សហស្សំ, សតសហស្សំ។ សង្ខ្យាមាន ទស នៅខាងចុង ដូចជា ឯកាទសំ សតំ (មួយរយដប់មួយ), សហស្សំ, សតសហស្សំ។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាចែងថា «មានស្រៈ អ, ឧ, ី, ា និង ទសសព្ទនៅខាងចុង»? ឆ្លើយថា ដើម្បីការពាររូបដូចជា ឆាធិកា អស្មិំសតេ (ប្រាំមួយលើសក្នុងមួយរយនេះ)។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាចែងថា «លើស (អធិកៈ)»? ឆ្លើយថា ដើម្បីការពាររូបដូចជា បញ្ចទសហីនា អស្មិំសតេ (ដប់ប្រាំខ្វះក្នុងមួយរយនេះ)។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាចែងថា «ក្នុងវត្ថុនេះ (អស្មិំ)»? ឆ្លើយថា ដើម្បីការពាររូបដូចជា វីសត្យធិកា ឯតស្មា សតា (ម្ភៃលើសពីមួយរយនេះ)។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាចែងថា «ក្នុងរយ ក្នុងពាន់ ឬក្នុងសែន»? ឆ្លើយថា ដើម្បីការពាររូបដូចជា ឯកាទស អធិកា អស្សំ វីសតិយំ (ដប់មួយលើសក្នុងម្ភៃនេះ)។ 51. Tassa pūraṇekādasādito vā. ៥១. ឌបច្ច័យ រមែងចុះខ្លះ (វារៈ) ក្រោយពីសង្ខ្យាសព្ទមានឯកាទសជាដើម ដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថថា «ធ្វើឲ្យពេញ» (បូរណៈ) នូវចំនួននោះ។ Chaṭṭhiyanthāyekādasādikāya saṅkhyāya ḍo hoti (tassa) pūraṇatthe vibhāsā, sā saṅkhyā pūrīyate yena taṃ pūraṇaṃ, ekādasannaṃ pūraṇo ekādaso. Ekādasamo, vīso, vīsatimo, tiṃso, tiṃsatimo, cattālīso, paññāso. ឌបច្ច័យ រមែងចុះខ្លះ (វិភាសា) ក្រោយពីសង្ខ្យាសព្ទមានឯកាទសជាដើម ដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថថា «ធ្វើឲ្យពេញ» (បូរណៈ) នូវចំនួននោះ។ ចំនួនដែលពេញដោយវត្ថុណា វត្ថុនោះឈ្មោះថា បូរណៈ (គ្រឿងធ្វើឲ្យពេញ)។ ដូចជា វត្ថុដែលធ្វើឲ្យពេញចំនួនដប់មួយ ឈ្មោះថា ឯកាទសៈ, ឯកាទសមៈ, វីសៈ, វីសតិមៈ, តិំសៈ, តិំសតិមៈ, ចត្តាលីសៈ, បញ្ញាសៈ។ 52. Ma pañcādikatihi. ៥២. មបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីសង្ខ្យាសព្ទមានបញ្ចជាដើម និង កតិសព្ទ ដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថថា «ធ្វើឲ្យពេញ» (បូរណៈ) នូវចំនួននោះ។ Chaṭṭhiyantāya pañcādikāya saṅkhyāya katismā ca mo hoti (tassa) pūraṇatthe, pañcamo, sattamo, aṭṭhamo, katimo, katimī. មបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីសង្ខ្យាសព្ទមានបញ្ចជាដើម និង កតិសព្ទ ដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថថា «ធ្វើឲ្យពេញ» (បូរណៈ) នូវចំនួននោះ ដូចជា បញ្ចមៈ (ទីប្រាំ), សត្តមៈ (ទីប្រាំពីរ), អដ្ឋមៈ (ទីប្រាំបី), កតិមៈ (ទីប៉ុន្មាន), កតិមី (ទីប៉ុន្មាន - ឥត្ថីលិង្គ)។ 53. Satādīnamica. Satādikāya saṅkhyāya chaṭṭhiyantāya (tassa) pūraṇatthe mohoti satādīnamicāntādeso, satimo, sahassimo. ៥៣. មបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីសង្ខ្យាសព្ទមានសតជាដើម ដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថថា «ធ្វើឲ្យពេញ» (បូរណៈ) នូវចំនួននោះ និងមានការទេសៈស្រៈខាងចុងរបស់សតសព្ទជាដើមនោះ ជា ឥ ដូចជា សតិមៈ (ទីមួយរយ), សហស្សិមៈ (ទីមួយពាន់)។ 54. Chā ṭṭhaṭṭhamā. ៥៤. ដ្ឋ និង ដ្ឋម បច្ច័យទាំងឡាយ រមែងចុះក្រោយពី ឆសព្ទ ក្នុងអត្ថថា «ធ្វើឲ្យពេញ» (បូរណៈ) នូវចំនួននោះ។ Chasaddā ṭṭhaṭṭhamā honti tassa pūraṇatthe, chaṭṭho, chaṭṭhamo, itthiyaṃ chaṭṭhī, chaṭṭhamī, kathaṃ ‘dutiyaṃ catuttha’nti? ‘‘Dutiyassa, catuttha tatiyāna’’nti nipātanā. ដ្ឋ និង ដ្ឋម បច្ច័យទាំងឡាយ រមែងចុះក្រោយពី ឆសព្ទ ក្នុងអត្ថថា «ធ្វើឲ្យពេញ» (បូរណៈ) នូវចំនួននោះ ដូចជា ឆដ្ឋៈ (ទីប្រាំមួយ), ឆដ្ឋមៈ (ទីប្រាំមួយ)។ ក្នុងឥត្ថីលិង្គ ជា ឆដ្ឋី, ឆដ្ឋមី។ ចុះពាក្យថា «ទុតិយៈ», «តតិយៈ», «ចតុត្ថៈ» សម្រេចដោយរបៀបណា? សម្រេចដោយការធ្លាក់ចុះ (និបាតនៈ) នៃបច្ច័យមាន «ទុតិយស្ស, ចតុត្ថ តតិយានំ» ជាដើម។ 55. Ekā kākyasahāye. ៥៥. ក និង អាកី បច្ច័យទាំងឡាយ រមែងចុះខ្លះ ក្រោយពី ឯកសព្ទ ក្នុងអត្ថថា «មិនមានគ្នា» (អសហាយៈ - តែម្នាក់ឯង)។ Ekasmā [Pg.158] asahāyatthe kaākī honti vā, ekako, ekākī, eko. ក និង អាកី បច្ច័យទាំងឡាយ រមែងចុះខ្លះ ក្រោយពី ឯកសព្ទ ក្នុងអត្ថថា មិនមានគ្នា (អសហាយៈ) ដូចជា ឯកកៈ, ឯកាកី, ឯកៈ។ 56. Vacchādīhi tanutte taro. ៥៦. តរបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពី វច្ឆសព្ទជាដើម ក្នុងអត្ថថា «ភាពតូចឆ្មារ» (តនុត្តៈ) នៃសភាវៈរបស់ខ្លួន។ Vacchādīnaṃ sabhāvassa tanutte gamyamāne taro hoti, susuttassa tanutte vacchataro, itthiyaṃ vacchatarī, yobbanassa tanutte okkhataro, assabhāvassa tanutte assataro, sāmatthiyassa tanutte usabhataro. តរបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពី វច្ឆសព្ទជាដើម កាលបើដឹងនូវភាពតូចឆ្មារនៃសភាវៈរបស់ខ្លួន ដូចជា ភាពតូចឆ្មារនៃកូនគោ ឈ្មោះថា វច្ឆតរៈ, ក្នុងឥត្ថីលិង្គ ជា វច្ឆតរី, ភាពតូចឆ្មារនៃគោបាជំទង់ ឈ្មោះថា អុក្ខតរៈ, ភាពតូចឆ្មារនៃសេះ ឈ្មោះថា អស្សតរៈ, ភាពតូចឆ្មារនៃកម្លាំងគោបា ឈ្មោះថា ឧសភតរៈ។ 57. Kimhā niddhāraṇe ratara ratamā. Kiṃsaddā niddhāraṇe ratara ratamā honti, kataro bhavataṃ devadatto, kataro bhavataṃ kaṭho, katamo bhavataṃ devadatto, katamo bhavataṃ kaṭho, bhāradvājānaṃ katamosi brahme. ៥៧. រតរ និង រតម បច្ច័យទាំងឡាយ រមែងចុះក្រោយពី កិមសព្ទ ក្នុងអត្ថថា ញែកចេញ (និទ្ធារណៈ) ដូចជា «ក្នុងចំណោមលោកទាំងឡាយ តើមួយណាជាទេវទត្ត?» ឈ្មោះថា កតរៈ, «ក្នុងចំណោមលោកទាំងឡាយ តើមួយណាជាកឋៈ?», «ក្នុងចំណោមលោកទាំងឡាយ តើមួយណាជាទេវទត្ត?» ឈ្មោះថា កតមៈ, «ក្នុងចំណោមលោកទាំងឡាយ តើមួយណាជាកឋៈ?», «ម្នាលព្រាហ្មណ៍ ក្នុងចំណោមពួកភារទ្វាជៈ តើអ្នកជាម្នាក់ណា?»។ 58. Tena datte liyā. ៥៨. ល និង អិយ បច្ច័យទាំងឡាយ រមែងចុះក្រោយពីនាមសព្ទដែលមានតតិយាវិភត្តិនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថថា «ដែលបុគ្គលនោះប្រគល់ឲ្យ» (ទត្តៈ)។ Tatiyantā datte-bhidheyye laiyā honti, devena datto devalo, deviyo, brahmalo, brahmiyo, sivā sīvalo, sīviyo, sissa dīgho. ល និង អិយ បច្ច័យទាំងឡាយ រមែងចុះក្រោយពីនាមសព្ទដែលមានតតិយាវិភត្តិនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថថា ដែលបុគ្គលនោះប្រគល់ឲ្យ (ទត្តៈ) ដូចជា ដែលទេវតាប្រគល់ឲ្យ ឈ្មោះថា ទេវលៈ, ទេវិយៈ, ដែលព្រះព្រហ្មប្រគល់ឲ្យ ឈ្មោះថា ព្រហ្មលៈ, ព្រហ្មិយៈ, ដែលព្រះសិវៈប្រគល់ឲ្យ ឈ្មោះថា សីវលៈ, សីវិយៈ (មានការធ្វើស្រៈ ឥ របស់ សិវសព្ទ ឲ្យវែងជា ី)។ 59. Tassa bhāvakammesu ttatāttanaṇyaṇeyyaṇiyaṇiyā. ៥៩. ត្ត, តា, ត្តន, ណ្យ, ណេយ្យ, ណ, ឥយ, ណិយ បច្ច័យទាំងឡាយ រមែងចុះក្រោយពីនាមសព្ទដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថថា «ភាវៈ» (ភាព) និង «កម្ម» (អំពើ) របស់វត្ថុនោះ។ Chaṭṭhiyantā bhāve kamme ca ttādayo honti bahulaṃ, na ca sabbe sabbato honti aññatra ttatāhi, bhavanti etasmā buddhisaddābhi bhāvo saddassa pavattinimittaṃ, nīlassa paṭassa bhāvo nīlattaṃ [Pg.159] nīlatābhi guṇo bhāvo, nīlassa guṇassa bhāvo nīlattaṃ nīlatābhi nīlaguṇajāti, gottaṃ gotāti gojāti, pācakattaṃ, daṇḍittaṃ, visāṇittaṃ, rājapurisattanti kriyādisambandhittaṃ, devadattattaṃ, candattaṃ, sūriyattanti tadavatthāvisesasāmaññaṃ, ākāsattaṃ, abhāvattanti upacaritabhedasāmaññaṃ. Ttana-puthujjanattanaṃ, vedanattanaṃ, jāyattanaṃ, jārattanaṃ. Ṇya-ālasyaṃ, brahmaññaṃ, cāpalyaṃ, nepuññaṃ, pesuññaṃ, rajjaṃ, ādhipaccaṃ, dāyajjaṃ, vesammaṃ ‘vesama’nti, keci, sakhyaṃ, vāṇijjaṃ. Ṇeyya-soceyyaṃ, ādhipateyyaṃ. Ṇagāravaṃ, pāṭavaṃ, ajjavaṃ, maddavaṃ. Iya-adhipatiyaṃ, paṇḍitiyaṃ, bahussutiyaṃ, naggiyaṃ, sūriyaṃ. Ṇiya-ālasiyaṃ, kāḷusiyaṃ, mandiyaṃdakkhiyaṃ, porohitiyaṃ, veyyattiyaṃ. Kathaṃ ‘rāmaṇīyaka’nti? Sakatthe kantā ṇena siddhaṃ. Kammaṃ kiriyā, tattha alasassa kammaṃ alasattaṃ’ alasatā, alasattanaṃ, ālasyaṃ, ālasiyaṃ vā, ‘‘sakatthe’ (4.122) ti sakatthepi, yathābhuccaṃ, kāruññaṃ, pattakallaṃ, ākāsānañcaṃ, kāyapāguññatā. ត្ត, តា, ត្តន, ណ្យ, ណេយ្យ, ណ, ឥយ, ណិយ បច្ច័យទាំងឡាយ រមែងចុះច្រើន (ពហុលំ) ក្រោយពីនាមសព្ទដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថថា ភាវៈ (ភាព) និង កម្ម (អំពើ) របស់វត្ថុនោះ ហើយមិនមែនចុះទាំងអស់ពីគ្រប់សព្ទឡើយ លើកលែងតែ ត្ត និង តា បច្ច័យចេញ។ ភាវៈ គឺហេតុជាទីកើតឡើងនៃសព្ទ ដូចជាពាក្យថា ពុទ្ធិសព្ទ ជាដើម។ ភាវៈនៃសំពត់ខៀវ ឈ្មោះថា នីលត្តំ, នីលតា (នេះជាគុណភាវៈ)។ ភាវៈនៃពណ៌ខៀវ ឈ្មោះថា នីលត្តំ, នីលតា (នេះជានីលគុណជាតិ)។ ភាវៈនៃគោ ឈ្មោះថា គោត្តំ, គោតា (នេះជាគោជាតិ)។ បាចកត្តំ (ភាពជាអ្នកស្ល), ទណ្ឌិត្តំ (ភាពមានដំបង), វិសាណិត្តំ (ភាពមានស្នែង)។ រាជបុរិសត្តំ (ភាពជារាជបុរស - នេះជាកិរិយាទាក់ទងគ្នាជាដើម)។ ទេវទត្តត្តំ, ចន្ទត្តំ, សុរិយត្តំ (នេះជាសាមញ្ញភាពនៃអវត្ថាពិសេសនោះ)។ អាកាសត្តំ, អភាវត្តំ (នេះជាសាមញ្ញភាពនៃឧបចារភេទ)។ ត្តនបច្ច័យ ដូចជា បុថុជ្ជនត្តនំ (ភាពជាបុថុជ្ជន), វេទនត្តនំ, ជាយត្តនំ, ជាំរត្តនំ។ ណ្យបច្ច័យ ដូចជា អាលស្យំ (ភាពខ្ជិល), ព្រហ្មញ្ញំ, ចាបល្យំ, នេបុញ្ញំ, បេសុញ្ញំ, រជ្ជំ (រាជ្យ), អាធិបច្ចំ, ទាយជ្ជំ, វេសម្មំ ឬ វេសមំ តាមមតិខ្លះ, សខ្យំ, វាណិជ្ជំ។ ណេយ្យបច្ច័យ ដូចជា សោចេយ្យំ (ភាពស្អាតស្អំ), អាធិបតេយ្យំ។ ណបច្ច័យ ដូចជា គារវំ (ភាពគោរព), បាដវំ, អជ្ជវំ, មទ្ទវំ។ ឥយបច្ច័យ ដូចជា អាធិបតិយំ, បណ្ឌិតិយំ, ពហុស្សុតិយំ, នគ្គិយំ, សុរិយំ។ ណិយបច្ច័យ ដូចជា អាលសិយំ, កាឡុសិយំ, មន្ទិយំ, ទក្ខិយំ, បោរោហិតិយំ, វេយ្យត្តិយំ។ ចុះពាក្យថា «រាមណីយកៈ» សម្រេចដោយរបៀបណា? សម្រេចដោយ កបច្ច័យ ក្នុងសកត្ថៈ ក្រោយពី ណបច្ច័យ។ កម្ម គឺកិរិយា (អំពើ) ក្នុងកម្មនោះ អំពើរបស់មនុស្សខ្ជិល ឈ្មោះថា អលសត្តំ, អលសតា, អលសត្តនំ, អាលស្យំ ឬ អាលសិយំ។ ដោយសូត្រថា «សកត្ថេ» សូម្បីតែក្នុងសកត្ថៈ ក៏ចុះបានដែរ ដូចជា យថាភុច្ចំ, ការុញ្ញំ, បត្តកល្លំ, អាកាសានញ្ចំ, កាយបាគុញ្ញតា។ 60. Bya vaddhadāsā vā. ៦០. ព្យបច្ច័យ រមែងចុះខ្លះ (វារៈ) ក្រោយពី វឌ្ឍសព្ទ និង ទាសសព្ទ ដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថថា ភាវៈ និង កម្ម។ Chaṭṭhiyantā vaddhā dāsā ca byo vā hoti bhāvakammesu, vaddhabyaṃ vaddhatā, dāsabyaṃ dāsatā, kathaṃ ‘vaddhava’nti? Ṇe vāgamo. ព្យបច្ច័យ រមែងចុះខ្លះ ក្រោយពី វឌ្ឍសព្ទ និង ទាសសព្ទ ដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថថា ភាវៈ និង កម្ម ដូចជា ភាវៈនៃព្រឹទ្ធាចារ្យ ឈ្មោះថា វឌ្ឍព្យំ, វឌ្ឍតា, ភាវៈនៃទាសៈ ឈ្មោះថា ទាសព្យំ, ទាសតា។ ចុះពាក្យថា «វឌ្ឍវៈ» សម្រេចដោយរបៀបណា? សម្រេចដោយការចុះ វ អក្សរាគម ក្រោយពី ណបច្ច័យ។ 61. Naṇa yuvā bo ca vassa. ៦១. ណណបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពី យុវសព្ទ ដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថថា ភាវៈ និង កម្ម និងមានការទេសៈ វ អក្សរ របស់យុវសព្ទនោះ ជា ព (ពោ)។ Chaṭṭhiyantā yuvasaddā bhāvakammesu naṇa vā hoti tassa bo ca, yobbanaṃ, vātveva? Yuvattaṃ, yuvatā. ណណបច្ច័យ រមែងចុះខ្លះ ក្រោយពី យុវសព្ទ ដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថថា ភាវៈ និង កម្ម និងមានការទេសៈ វ អក្សរ របស់យុវសព្ទនោះ ជា ព ដូចជា យោព្វនំ (យុវវ័យ)។ ចុះបើមិនចុះណណបច្ច័យ (ព្រោះមានពាក្យថា ខ្លះ) សម្រេចរូបជាអ្វី? សម្រេចរូបជា យុវត្តំ, យុវតា។ 62. Aṇvāditvimo. ៦២. ឥមបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពី អណុសព្ទជាដើម (ដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថថា ភាវៈ និង កម្ម)។ Aṇuādīhi [Pg.160] chaṭṭhiyantehi bhāve vā imo hoti, aṇimā, laghimā, mahimā, (garimā), kasimā, vātveva? Aṇuttaṃ aṇutā. imo បច្ច័យ យ่อมចុះខ្លះ ក្នុងអត្ថថា ភាវៈ ខាងក្រោយពីនាមសព្ទដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិ មាន អណុ ជាដើម, ដូចជា aṇimā (ភាពល្អិត), laghimā (ភាពស្រាល), mahimā (ភាពធំ), (garimā) (ភាពធ្ងន់), kasimā (ភាពស្គម)។ ចុះពាក្យថា ខ្លះ (វា) ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីមិនចុះក្នុងទីខ្លះ ដូចជា aṇuttaṃ, aṇutā។ 63. Bhāvā tena nibbatte. ៦៣. imo បច្ច័យ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា កើតអំពីភាវៈនោះ។ Bhāvavācakā saddā tena nibbatte-bhidheyye imo hoti, pākena nibbatta pāṇimaṃ, sekimaṃ. imo បច្ច័យ យ่อมចុះក្នុងអត្ថជាអភិធេយ្យថា កើតអំពីភាវៈនោះ ខាងក្រោយពីសព្ទដែលពោលនូវភាវៈ, ដូចជា pāṇimaṃ (របស់ដែលកើតអំពីការចម្អិន - pākena nibbattaṃ), sekimaṃ (របស់ដែលកើតអំពីការស្រោច)។ 64. Taratamissikiyiṭṭhātisaye. ៦៤. tara, tama, issika, iya, iṭṭha បច្ច័យទាំងឡាយ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា ក្រៃលែង។ Atisaye vattamānato hontete paccayā, atisayena pāpo pāpataro, pāpatamo, pāpissiko, pāpiyo, pāpiṭṭho, itthiyaṃ pāpatarā. Atisayantāpi atisayappaccayo, atisayena pāpiṭṭho pāpiṭṭhataro. បច្ច័យទាំងឡាយនេះ យ่อมចុះក្នុងអត្ថដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសេចក្តីក្រៃលែង, ដូចជា បុគ្គលលាមកក្រៃលែង (atisayena pāpo) ជា pāpataro, pāpatamo, pāpissiko, pāpiyo, pāpiṭṭho, ក្នុងឥត្ថីលិង្គ ជា pāpatarā។ សូម្បីតែសព្ទដែលមានបច្ច័យក្នុងអត្ថក្រៃលែងហើយ ក៏អាចចុះបច្ច័យក្នុងអត្ថក្រៃលែងបានទៀត ដូចជា បុគ្គលលាមកក្រៃលែងជាងបុគ្គលដែលលាមកក្រៃលែង (atisayena pāpiṭṭho) ជា pāpiṭṭhataro។ 65. Tannissite llo. ៦៥. llo បច្ច័យ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា អាស្រ័យនូវរបស់នោះ។ Dutiyantā llappaccayo hoti nissitatthe, vedaṃ nissitaṃ vedallaṃ, duṭṭhu nissitaṃ duṭṭhullaṃ. Ille-saṅkhārillaṃ. lla បច្ច័យ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា អាស្រ័យ ខាងក្រោយពីសព្ទដែលមានទុតិយាវិភត្តិ, ដូចជា ធម៌ដែលអាស្រ័យនូវសេចក្តីដឹង (vedaṃ nissitaṃ) ជា vedallaṃ, របស់ដែលអាស្រ័យនូវសេចក្តីអាក្រក់ (duṭṭhu nissitaṃ) ជា duṭṭhullaṃ។ ចុះ illa បច្ច័យ ដូចជា saṅkhārillaṃ។ 66. Tassa vikārāvayavesu ṇa ṇika ṇeyyamayā. ៦៦. ṇa, ṇika, ṇeyya, maya បច្ច័យទាំងឡាយ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា ការប្រែប្រួល (វិការៈ) និងចំណែក (អវយវៈ) នៃរបស់នោះ។ Pakatiyā uttaramavatthantaraṃ vikāro, chaṭṭhiyantā nāmasmā vikāre-vayave ca ṇādayo honti bahulaṃ, ṇa-āyasaṃ bandhanaṃ, odumbaraṃ, paṇṇaṃ, odumbaraṃ bhasmaṃ, kāpotaṃ maṃsaṃ, kāpotaṃ satthi. Ṇika-kappāsikaṃ vatthaṃ. Ṇeyya-eṇeyyaṃ maṃsaṃ, eṇeyyaṃ satthi[Pg.161]. Koseyyaṃ vatthaṃ. Maya-tiṇamayaṃ, dārumayaṃ, naḷamayaṃ, mattikāmayaṃ. ‘‘Aññasmi’’nti (4.121) gunnaṃ karīsepi mayo, gomayaṃ. ភាពផ្សេងនៃអវត្ថុដែលកើតឡើងជាលំដាប់អំពីប្រក្រតី (វត្ថុដើម) ឈ្មោះថា វិការៈ, ណ បច្ច័យជាដើម យ่อมចុះច្រើន ក្នុងអត្ថថា វិការៈ និងអវយវៈ ខាងក្រោយពីនាមសព្ទដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិ។ ណ បច្ច័យ ដូចជា ចំណងដែលធ្វើអំពីដែក (āyasaṃ bandhanaṃ), ស្លឹកនៃដើមល្វា (odumbaraṃ paṇṇaṃ), ផេះនៃឈើល្វា (odumbaraṃ bhasmaṃ), សាច់ព្រាប (kāpotaṃ maṃsaṃ), ឆ្អឹងភ្លៅព្រាប (kāpotaṃ satthi)។ ណិក បច្ច័យ ដូចជា សំពត់ដែលធ្វើអំពីកប្បាស (kappāsikaṃ vatthaṃ)។ ណេយ្យ បច្ច័យ ដូចជា សាច់នៃសត្វទ្រាយ (eṇeyyaṃ maṃsaṃ), ឆ្អឹងភ្លៅនៃសត្វទ្រាយ (eṇeyyaṃ satthi), សំពត់ដែលធ្វើអំពីសូត្រ (koseyyaṃ vatthaṃ)។ មយ បច្ច័យ ដូចជា ដែលធ្វើដោយស្មៅ (tiṇamayaṃ), ដែលធ្វើដោយឈើ (dārumayaṃ), ដែលធ្វើដោយបំពង់បបុស (naḷamayaṃ), ដែលធ្វើដោយដីឥដ្ឋ (mattikāmayaṃ)។ ដោយសូត្រថា «Aññasmiṃ» (៤.១២១) មយ បច្ច័យ យ่อมចុះសូម្បីក្នុងអត្ថថា អាចម៍នៃមេគោ ដូចជា gomayaṃ (អាចម៍គោ)។ 67. Jatuto saṇa vā. ៦៧. saṇa បច្ច័យ យ่อมចុះខ្លះ ខាងក្រោយពីជតុសព្ទ (ជ័រល័ក្ត)។ Chaṭṭhiyantā nāmasmā jatuto vikārāvayavesu saṇa vā hoti. Jatuno vikāro jātusaṃ jatumayaṃ. ‘‘Lopo’’ti (4.123) bahulaṃ paccayalopopi phalapupphamūlesu vikārāvayavesu, piyālassa phalāni piyālāni, mallikāya pupphāni mallikā, usirassa mūlaṃ usīraṃ, taṃ saddena vā tadabhidhānaṃ. saṇa បច្ច័យ យ่อมចុះខ្លះ ក្នុងអត្ថថា វិការៈ និងអវយវៈ ខាងក្រោយពីជតុសព្ទដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិ។ វិការៈនៃជ័រល័ក្ត ដូចជា jātusaṃ, jatumayaṃ។ ដោយសូត្រថា «Lopo» (៤.១២៣) ការលុបបច្ច័យ ក៏មានច្រើន ក្នុងអត្ថថា វិការៈ និងអវយវៈ ដែលជាផ្លែ ផ្កា និងឫស, ដូចជា ផ្លែនៃដើមព្យាល (piyālassa phalāni) ជា piyālāni, ផ្កានៃដើមម្លិះ (mallikāya pupphāni) ជា mallikā, ឫសនៃស្បូវភ្លាំង (usirassa mūlaṃ) ជា usīraṃ, ឬការហៅឈ្មោះរបស់នោះ ដោយសព្ទនោះឯង។ 68. Samūhe kaṇa ṇa ṇikā. ៦៨. kaṇa, ṇa, ṇika បច្ច័យទាំងឡាយ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា ប្រជុំ (សមុហៈ)។ Chaṭṭhiyantā samūhe kaṇa ṇa ṇikā honti gottappaccayantā. Kaṇa-rājaññakaṃ, mānussakaṃ, ukkhādīhi-okkhakaṃ, oṭṭhakaṃ, orabbhakaṃ, rājakaṃ, rājaputtakaṃ, hatthikaṃ, dhenukaṃ. Ṇa-kākaṃ, bhikkhaṃ. Acittā ṇika-āpūpikaṃ, saṃkulikaṃ. kaṇa, ṇa, ṇika បច្ច័យទាំងឡាយ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា ប្រជុំ ខាងក្រោយពីសព្ទដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិ និងសព្ទដែលមានគោត្តបច្ច័យនៅចុង។ kaṇa បច្ច័យ ដូចជា ប្រជុំនៃក្សត្រ (rājaññakaṃ), ប្រជុំនៃមនុស្ស (mānussakaṃ), ខាងក្រោយពីឧក្ខសព្ទជាដើម ដូចជា okkhakaṃ (ប្រជុំនៃឆ្នាំងដី), oṭṭhakaṃ (ប្រជុំនៃអូដ្ឋ), orabbhakaṃ (ប្រជុំនៃចៀម), rājakaṃ (ប្រជុំនៃស្តេច), rājaputtakaṃ (ប្រជុំនៃរាជបុត្រ), hatthikaṃ (ប្រជុំនៃដំរី), dhenukaṃ (ប្រជុំនៃមេគោទឹកដោះ)។ ណ បច្ច័យ ដូចជា ប្រជុំនៃក្អែក (kākaṃ), ប្រជុំនៃភិក្ខុ (bhikkhaṃ)។ ណិក បច្ច័យ ខាងក្រោយពីអចិត្តកសព្ទ ដូចជា ប្រជុំនៃនំ (āpūpikaṃ), ប្រជុំនៃនំក្រឡាញ់ (saṃkulikaṃ)។ 69. Janādīhi tā. ៦៩. tā បច្ច័យ យ่อมចុះខាងក្រោយពីជនសព្ទជាដើម។ Janādīhi chaṭṭhiyantehi samūhe tā hoti. Janatā, gajatā, bandhutā, gāmatā, sahāyatā, nāgaratā. Tāntā sabhāvato itthiliṅgā, ‘madanīya’nti karaṇe-dhikaraṇe vā anīyena siddhaṃ. ‘Dhūmāyitatta’nti ktāntā nāmadhātuto ktena siddhaṃ. tā បច្ច័យ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា ប្រជុំ ខាងក្រោយពីសព្ទដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិ មាន ជន ជាដើម, ដូចជា janatā (ប្រជុំនៃជន), gajatā (ប្រជុំនៃដំរី), bandhutā (ប្រជុំនៃញាតិ), gāmatā (ប្រជុំនៃអ្នកស្រុក), sahāyatā (ប្រជុំនៃសម្លាញ់), nāgaratā (ប្រជុំនៃអ្នកនគរ)។ សព្ទដែលមាន tā បច្ច័យនៅចុង ដោយសភាវៈជាឥត្ថីលិង្គ។ ពាក្យថា «madanīyaṃ» សម្រេចដោយ anīya បច្ច័យ ក្នុងករណសព្ទ ឬអធិករណសព្ទ។ ពាក្យថា «dhūmāyitattaṃ» សម្រេចដោយ ta បច្ច័យ ខាងក្រោយពីនាមធាតុដែលមាន ta បច្ច័យនៅចុង។ 70. Iyo hite. ៧០. iyo បច្ច័យ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា ជាប្រយោជន៍ (ហិតៈ)។ Chaṭṭhiyantā hite iyo hoti. Upādāniyaṃ, aññatrāpi samānodare sayito sodariyo. iyo បច្ច័យ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា ជាប្រយោជន៍ ខាងក្រោយពីសព្ទដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិ, ដូចជា upādāniyaṃ (របស់ដែលជាប្រយោជន៍ដល់ឧបាទាន)។ ក្នុងទីដទៃទៀត ក៏ចុះខ្លះ ដូចជា sodariyo (អ្នកដេកក្នុងផ្ទៃជាមួយគ្នា - samānodare sayito)។ 71. Cakkhvādito sso. ៧១. sso បច្ច័យ យ่อมចុះខាងក្រោយពីចក្ខុសព្ទជាដើម។ Chaṭṭhiyantehi [Pg.162] cakkhuādīhi hite sso hoti, cakkhussaṃ, āyussaṃ. sso បច្ច័យ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា ជាប្រយោជន៍ ខាងក្រោយពីសព្ទដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិ មាន ចក្ខុ ជាដើម, ដូចជា cakkhussaṃ (ដែលជាប្រយោជន៍ដល់ភ្នែក), āyussaṃ (ដែលជាប្រយោជន៍ដល់អាយុ)។ 72. Ṇyo tattha sādhu. ៧២. ṇyo បច្ច័យ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា ល្អក្នុងទីនោះ (តត្ថ សាធុ)។ Sattamyantā tattha sādhūti asmiṃ atthe ṇyo hoti. Sabbho, pārisajjo. Sādhūti kusalo yoggo hito vā. Aññatrāpi rathaṃ vahatīti racchā. ṇyo បច្ច័យ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា ល្អក្នុងទីនោះ ខាងក្រោយពីសព្ទដែលមានសត្តមីវិភត្តិ, ដូចជា sabbho (អ្នកល្អក្នុងសភា), pārisajjo (អ្នកល្អក្នុងបរិស័ទ)។ ពាក្យថា sādhu សំដៅយក ឈ្លាសវៃ សមគួរ ឬជាប្រយោជន៍។ ក្នុងទីដទៃទៀត ក៏ចុះខ្លះ ដូចជា racchā (ផ្លូវសម្រាប់បររថ - rathaṃ vahatīti)។ 73. Kammā niya ññā. ៧៣. niya, ñña បច្ច័យទាំងឡាយ យ่อมចុះខាងក្រោយពីកម្មសព្ទ។ Sattamyantā kammasaddā tattha sādhūbhi asmiṃ atthe niya ññā honti. Kamme sādhu kammaniyaṃ, kammaññaṃ. niya, ñña បច្ច័យទាំងឡាយ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា ល្អក្នុងទីនោះ ខាងក្រោយពីកម្មសព្ទដែលមានសត្តមីវិភត្តិ, ដូចជា ល្អក្នុងកម្ម (kamme sādhu) ជា kammaniyaṃ, kammaññaṃ (ដែលគួរដល់ការងារ)។ 74. Kathāditviko. ៧៤. iko បច្ច័យ យ่อมចុះខាងក្រោយពីកថាសព្ទជាដើម។ Kathādīhi sattamyantehi tattha sādhūti asmiṃ atthe iko hoti. Kathiko, dhammakathiko, saṅgāmiko pavāsiko, upavāsiko. iko បច្ច័យ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា ល្អក្នុងទីនោះ ខាងក្រោយពីសព្ទដែលមានសត្តមីវិភត្តិ មាន កថា ជាដើម, ដូចជា kathiko (អ្នកឈ្លាសវៃក្នុងការនិយាយ), dhammakathiko (អ្នកឈ្លាសវៃក្នុងការសម្តែងធម៌), saṅgāmiko (អ្នកឈ្លាសវៃក្នុងសង្គ្រាម), pavāsiko (អ្នកឈ្លាសវៃក្នុងការនៅក្រៅស្រុក), upavāsiko (អ្នកឈ្លាសវៃក្នុងការរក្សាសីលឧបោសថ)។ 75. Pathādīhi ṇeyyo. ៧៥. ṇeyyo បច្ច័យ យ่อมចុះខាងក្រោយពីបថសព្ទជាដើម។ Pathādīhi sattamyantehi tattha sādhūti asmiṃ atthe ṇe-yyo hoti, pātheyyaṃ sāpateyyaṃ (ātitheyyaṃ). ṇeyya បច្ច័យ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា ល្អក្នុងទីនោះ ខាងក្រោយពីសព្ទដែលមានសត្តមីវិភត្តិ មាន បថ ជាដើម, ដូចជា pātheyyaṃ (ស្បៀងសម្រាប់ដើរផ្លូវ), sāpateyyaṃ (ទ្រព្យសម្បត្តិ), (ātitheyyaṃ) (វត្ថុគួរដល់ភ្ញៀវ)។ 76. Dakkhiṇāyārahe. ៧៦. ṇeyyo បច្ច័យ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា គួរ (អរហៈ) ខាងក្រោយពីទក្ខិណាសព្ទ។ Dakkhiṇāsaddato arahatthe ṇeyyo hoti, dakkhiṇaṃ arahatīti dakkhiṇeyyo. ṇeyya បច្ច័យ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា គួរ ខាងក្រោយពីទក្ខិណាសព្ទ, ដូចជា បុគ្គលអ្នកគួរទទួលនូវទក្ខិណាទាន (dakkhiṇaṃ arahati) ជា dakkhiṇeyyo (ទក្ខិណេយ្យបុគ្គល)។ 77. Rāyo tumantā. ៧៧. rāyo បច្ច័យ យ่อมចុះខាងក្រោយពីសព្ទដែលមាន tum បច្ច័យនៅចុង។ Tumantato [Pg.163] arahatthe rāyo hoti. Ghātetāyaṃ vā ghātetuṃ, jāpetāyaṃ vā jāpetuṃ, pabbājetāyaṃ vā pabbājetuṃ. rāyo បច្ច័យ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា គួរ ខាងក្រោយពីសព្ទដែលមាន tum បច្ច័យនៅចុង, ដូចជា ghātetāyaṃ ឬ ghātetuṃ (គួរដើម្បីសម្លាប់), jāpetāyaṃ ឬ jāpetuṃ (គួរដើម្បីឲ្យចាញ់), pabbājetāyaṃ ឬ pabbājetuṃ (គួរដើម្បីឲ្យបួស)។ 78. Tametthassatthīti mantu. ៧៨. mantu បច្ច័យ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា «របស់នោះ មានក្នុងទីនេះ» ឬ «របស់នោះ មានដល់បុគ្គលនេះ»។ Paṭhamantā ettha assa atthīti etesvatthesu mantu hoti. Gāvo ettha dese, assa vā purisassa santīti gomā. Atthīti vattamānakālopādānato bhūtāhi bhavissantīhi vā gohi na gomā. Kathaṃ ‘gomā āsi, gomā bhavissatī’ti? Tadāpi vattamānāhiyeva gohi gomā, āsi bhavissatīti padantarā kālantaraṃ, itikaraṇato visayaniyamo – mantu បច្ច័យ យ่อมចុះក្នុងអត្ថទាំងឡាយថា «របស់នោះ មានក្នុងទីនេះ» ឬ «របស់នោះ មានដល់បុគ្គលនេះ» ខាងក្រោយពីសព្ទដែលមានបឋមាវិភត្តិ។ ហ្វូងគោទាំងឡាយ មានក្នុងប្រទេសនេះ ឬមានដល់បុរសនេះ ឈ្មោះថា gomā (អ្នកមានគោ)។ ព្រោះការកាន់យកបច្ចុប្បន្នកាលដោយពាក្យថា «atthi» (មាន) ហេតុនោះ បុគ្គលដែលមានគោក្នុងអតីតកាល ឬអនាគតកាល មិនឈ្មោះថា gomā ឡើយ។ ចុះពាក្យថា «gomā āsi» (ធ្លាប់មានគោ), «gomā bhavissati» (នឹងមានគោ) នោះ ដូចម្តេច? សូម្បីក្នុងកាលនោះ ក៏ឈ្មោះថា gomā ព្រោះតែគោដែលមានក្នុងបច្ចុប្បន្ន (នៃកាលនោះ) ឯពាក្យថា āsi និង bhavissati ជាពាក្យដទៃដែលសម្តែងនូវកាលដទៃ, ការកំណត់វិស័យ ព្រោះតែ ឥតិសព្ទ ដូចតទៅនេះ៖ Pahūte ca pasaṃsāyaṃ, nindāyañcātisāyane; Niccayoge ca saṃsagge, hontime mantuādayo. mantu បច្ច័យជាដើមទាំងឡាយនេះ យ่อมចុះក្នុងអត្ថទាំងឡាយគឺ៖ ច្រើន (ពហុតៈ), សរសើរ (បសំសា), និន្ទា (និន្ទា), ក្រៃលែង (អតិសាយនៈ), ប្រកបជានិច្ច (និច្ចយោគៈ) និងការទាក់ទង (សំសគ្គៈ)។ Go assoti jātisaddānaṃ dabbābhidhānasāmatthiyā mantvādayo na honti, tathā guṇasaddānaṃ ‘seto paṭo’ti, yesantu guṇasaddānaṃ dabbābhidhānasāmatthiyaṃ natthi, tehi honteva ‘buddhimā, rūpavā, rasavā, gandhavā, phassavā, saddavā, rasī, rasiko, rūpī, rūpiko, gandhī, gandhiko’ti. ព្រោះតែជាតិសព្ទទាំងឡាយ ដូចជា go (គោ), asso (សេះ) មានសមត្ថភាពពោលនូវទ្រព្យ (ទព្វៈ) ដោយខ្លួនឯង ហេតុនោះ mantu បច្ច័យជាដើម មិនចុះឡើយ, ដូចគ្នានោះដែរ គុណសព្ទទាំងឡាយ ដូចជា «seto paṭo» (សំពត់ស) ក៏មិនចុះដែរ។ ចំណែកឯគុណសព្ទទាំងឡាយណាដែលគ្មានសមត្ថភាពពោលនូវទ្រព្យដោយខ្លួនឯង យ่อมចុះបច្ច័យទាំងនោះពិតប្រាកដ ដូចជា buddhimā (អ្នកមានប្រាជ្ញា), rūpavā (អ្នកមានរូប), rasavā (អ្នកមានរស), gandhavā (អ្នកមានក្លិន), phassavā (អ្នកមានផស្សៈ), saddavā (អ្នកមានសំឡេង), rasī, rasiko, rūpī, rūpiko, gandhī, gandhiko ជាដើម។ 79. Vantvāvaṇṇā. ៧៩. vantu បច្ច័យ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា mantu ខាងក្រោយពីសព្ទដែលមានអវណ្ណៈ (អ, អា) នៅចុង។ Paṭhamantato avaṇṇantā mantvātthe vantu hoti. Sīlavā, paññavā, avaṇṇāti kiṃ? Satimā bandhumā. vantu បច្ច័យ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា mantu ខាងក្រោយពីសព្ទដែលមានបឋមាវិភត្តិ និងមានអវណ្ណៈ (អ, អា) នៅចុង, ដូចជា sīlavā (អ្នកមានសីល), paññavā (អ្នកមានប្រាជ្ញា)។ ចុះពាក្យថា «avaṇṇā» ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីមិនចុះក្នុងទីដទៃ ដូចជា satimā, bandhumā។ 80. Daṇḍāditvikaī vā. ៨០. ika, ī បច្ច័យទាំងឡាយ យ่อมចុះខ្លះ ខាងក្រោយពីទណ្ឌសព្ទជាដើម។ Daṇḍādīhi [Pg.164] ika ī honti vā mantvātthe. Bahulaṃ vidhānā kutoci dve honti, kutocekamekaṃva daṇḍiko daṇḍī daṇḍavā, gandhiko gandhī gandhavā, rūpiko rūpī rūpavā. (28) ‘‘Uttamīṇeva dhanā iko’’, dhaniko, dhanī dhanavā añño. (29) ‘‘Asannihite atthā’’, atthiko atthī, aññatra atthavā. (30) ‘‘Tadantā ca’’, puññatthiko, puññatthī, (31) ‘‘vaṇṇantā īyeva’’ brahmavaṇṇī, devavaṇṇī, (32) ‘‘hatthadantehi jātiyaṃ’’, hatthī, dantī, aññatra hatthavā dantavā. (33) ‘‘Vaṇṇato brahmacārimhi’’, vaṇṇī brahmacārī, vaṇṇavā añño. (34) ‘‘Pokkharādito dese’’, pokkharaṇī, uppalinī, kumudinī, bhisinī, muḷālinī, sālukinī, kvacādesepi padumipi paduminī paṇṇaṃ. Aññatra pokkharavā hatthī, (35) ‘‘nāvāyiko’’, nāviko. (36) ‘‘Sukhadukkhā ī’’, sukhī, dukkhī. (37) ‘‘Sikhādīhi vā’’, sikhī, sikhāvā, mālī, mālāvā, sīlī, sīlavā, balī, balavā. (38) ‘‘Balā bāhūrupubbā ca’’, bāhubalī, ūrubalī. ika, ī បច្ច័យទាំងឡាយ យ่อมចុះខ្លះ ក្នុងអត្ថថា mantu ខាងក្រោយពីទណ្ឌសព្ទជាដើម។ ព្រោះតែការចាត់ចែងច្រើន (ពហុលវិធាន) ក្នុងទីខ្លះចុះបច្ច័យពីរ ក្នុងទីខ្លះចុះតែមួយៗ ដូចជា daṇḍiko, daṇḍī, daṇḍavā (អ្នកមានដំបង), gandhiko, gandhī, gandhavā (អ្នកមានក្លិនក្រអូប), rūpiko, rūpī, rūpavā (អ្នកមានរូប)។ (២៨) ដោយសូត្រថា «Uttamīṇeva dhanā iko» ចុះ ika បច្ច័យ ខាងក្រោយពីធនសព្ទ ក្នុងអត្ថថា ម្ចាស់បំណុល (ឧត្តមណ្ណៈ) ដូចជា dhaniko (ម្ចាស់បំណុល), ចំណែកឯ dhanī, dhanavā សំដៅយកអ្នកមានទ្រព្យដទៃ។ (២៩) ដោយសូត្រថា «Asannihite atthā» ចុះ ika, ī បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា មិននៅជិត (អសន្និហិតៈ) ដូចជា atthiko, atthī (អ្នកត្រូវការ), ក្នុងទីដទៃ ជា atthavā (អ្នកមានប្រយោជន៍)។ (៣០) ដោយសូត្រថា «Tadantā ca» ចុះ ika, ī ខាងក្រោយពីសព្ទដែលមានអត្ថសព្ទនៅចុង ដូចជា puññatthiko, puññatthī (អ្នកត្រូវការបុណ្យ)។ (៣១) ដោយសូត្រថា «vaṇṇantā īyeva» ចុះតែ ī បច្ច័យប៉ុណ្ណោះ ខាងក្រោយពីសព្ទដែលមានវណ្ណសព្ទនៅចុង ដូចជា brahmavaṇṇī (អ្នកមានសម្បុរដូចព្រហ្ម), devavaṇṇī (អ្នកមានសម្បុរដូចទេវតា)។ (៣២) ដោយសូត្រថា «hatthadantehi jātiyaṃ» ចុះ ī បច្ច័យ ខាងក្រោយពីហត្ថសព្ទ និងទន្តសព្ទ ក្នុងអត្ថថា ជាតិ (សត្វ) ដូចជា hatthī (ដំរី), dantī (សត្វមានភ្លុក), ក្នុងទីដទៃ ជា hatthavā (អ្នកមានដៃ), dantavā (អ្នកមានធ្មេញ)។ (៣៣) ដោយសូត្រថា «Vaṇṇato brahmacārimhi» ចុះ ī បច្ច័យ ខាងក្រោយពីវណ្ណសព្ទ ក្នុងអត្ថថា អ្នកប្រព្រឹត្តធម៌ដ៏ប្រសើរ (ព្រហ្មចារី) ដូចជា vaṇṇī (ព្រហ្មចារី), ចំណែកឯ vaṇṇavā សំដៅយកអ្នកមានសម្បុរដទៃ។ (៣៤) ដោយសូត្រថា «Pokkharādito dese» ចុះ ī បច្ច័យ ខាងក្រោយពីបោក្ខរសព្ទជាដើម ក្នុងអត្ថថា ប្រទេស (ទីកន្លែង) ដូចជា pokkharaṇī (ស្រះឈូក), uppalinī (ស្រះព្រលិត), kumudinī (ស្រះលំចង់), bhisinī (ស្រះមានក្រអៅឈូក), muḷālinī (ស្រះមានក្រអៅឈូក), sālukinī (ស្រះមានមើមឈូក), ក្នុងទីខ្លះ សូម្បីមិនមានការចាត់ចែង ក៏ចុះដែរ ដូចជា padumī, paduminī paṇṇaṃ (ស្លឹកឈូក)។ ក្នុងទីដទៃ ជា pokkharavā (ដំរីមានស្នាមអុជ)។ (៣៥) ដោយសូត្រថា «nāvāyiko» ចុះ ika បច្ច័យ ដូចជា nāviko (អ្នកដើរកប៉ាល់)។ (៣៦) ដោយសូត្រថា «Sukhadukkhā ī» ចុះ ī បច្ច័យ ខាងក្រោយពីសុខសព្ទ និងទុក្ខសព្ទ ដូចជា sukhī (អ្នកមានសុខ), dukkhī (អ្នកមានទុក្ខ)។ (៣៧) ដោយសូត្រថា «Sikhādīhi vā» ចុះ ī ឬ vā (vantu) ខាងក្រោយពីសិខាសព្ទជាដើម ដូចជា sikhī, sikhāvā (អ្នកមានកំប៉ោយ), mālī, mālāvā (អ្នកមានកម្រងផ្កា), sīlī, sīlavā (អ្នកមានសីល), balī, balavā (អ្នកមានកម្លាំង)។ (៣៨) ដោយសូត្រថា «Balā bāhūrupubbā ca» ចុះ ī បច្ច័យ ខាងក្រោយពីពាក្យដែលមាន bāhu ឬ ūru នៅខាងដើមពាក្យ bala ដូចជា bāhubalī (អ្នកមានកម្លាំងដៃ), ūrubalī (អ្នកមានកម្លាំងភ្លៅ)។ 81. Tapādīhi ssī. Tapādito mantvatthe vā ssī hoti. Tapassī, yasassī, tejassī, manassī, payassī. Vātveva? Yasavā. ៨១. ssī បច្ច័យ យ่อมចុះខាងក្រោយពីតបសព្ទជាដើម។ ssī បច្ច័យ យ่อมចុះខ្លះ ក្នុងអត្ថថា mantu ខាងក្រោយពីតបសព្ទជាដើម, ដូចជា tapassī (អ្នកមានតបៈ), yasassī (អ្នកមានយស), tejassī (អ្នកមានតេជះ), manassī (អ្នកមានចិត្ត), payassī (អ្នកមានទឹកដោះ)។ ចុះពាក្យថា ខ្លះ (វា) ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីមិនចុះក្នុងទីខ្លះ ដូចជា yasavā។ 82. Mukhādito ro. Mukhādīhi mantvatthero hoti. Mukharo, susiro, ūsaro, madhuro, kharo, kuñjaro, nagaraṃ, (39) ‘‘dantassu ca unnabhadante’’, danturo. ៨២. ro បច្ច័យ យ่อมចុះខាងក្រោយពីមុខសព្ទជាដើម។ ro បច្ច័យ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា mantu ខាងក្រោយពីមុខសព្ទជាដើម, ដូចជា mukharo (អ្នកនិយាយច្រើន), susiro (ដែលមានប្រហោង), ūsaro (ដីមានជាតិប្រៃ), madhuro (ដែលមានរសផ្អែម), kharo (ដែលគ្រើម), kuñjaro (ដំរី), nagaraṃ (នគរ)។ (៣៩) ដោយសូត្រថា «dantassu ca unnabhadante» ចុះ u បច្ច័យ និងផ្លាស់ danta ទៅជា dantura ក្នុងអត្ថថា ធ្មេញលយចេញ ដូចជា danturo (អ្នកមានធ្មេញលយចេញ)។ 83. Tundyādīhi bho. ៨៣. bho បច្ច័យ យ่อมចុះខាងក្រោយពីតុន្ទីសព្ទជាដើម។ Tundiādīhi [Pg.165] mantvatthe bho vā hoti. Tundibho, vaṭibho, valibho. Vātveva? Tundimā. bho បច្ច័យ យ่อมចុះខ្លះ ក្នុងអត្ថថា mantu ខាងក្រោយពីតុន្ទីសព្ទជាដើម, ដូចជា tundibho (អ្នកមានផ្ចិតលយចេញ), vaṭibho (អ្នកមានក្បាលពោះធំ), valibho (អ្នកមានស្បែកជ្រួញ)។ ចុះពាក្យថា ខ្លះ (វា) ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីមិនចុះក្នុងទីខ្លះ ដូចជា tundimā។ 84. Saddhāditvā. ៨៤. a បច្ច័យ យ่อมចុះខ្លះ ខាងក្រោយពីសទ្ធាសព្ទជាដើម។ Saddhādīhi mantvatthea hoti vā. Saddho, pañño, itthiyaṃ saddhā. Vātveva? Paññavā. a បច្ច័យ យ่อมចុះខ្លះ ក្នុងអត្ថថា mantu ខាងក្រោយពីសទ្ធាសព្ទជាដើម, ដូចជា saddho (អ្នកមានសទ្ធា), pañño (អ្នកមានប្រាជ្ញា), ក្នុងឥត្ថីលិង្គ ជា saddhā។ ចុះពាក្យថា ខ្លះ (វា) ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីមិនចុះក្នុងទីខ្លះ ដូចជា paññavā។ 85. Ṇo tapā. ៨៥. ṇo បច្ច័យ យ่อมចុះខាងក្រោយពីតបសព្ទ។ Tapā ṇo hoti mantvatthe. Tāpaso, itthiyaṃ tāpasī. ណ បច្ច័យ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា mantu ខាងក្រោយពីតបសព្ទ, ដូចជា tāpaso (តាបស), ក្នុងឥត្ថីលិង្គ ជា tāpasī (តាបសិនី)។ 86. Ālvabhijjhādīhi. ៨៦. ālu បច្ច័យ យ่อมចុះខាងក្រោយពីអភិជ្ឈាសព្ទជាដើម។ Abhijjhādīhi ālu hoti mantvatthe, abhijjhālu, sītālu, dhajālu, dayālu. Vātveva? Dayāvā. ālu បច្ច័យ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា mantu ខាងក្រោយពីអភិជ្ឈាសព្ទជាដើម, ដូចជា abhijjhālu (អ្នកមានសេចក្តីលោភលន់), sītālu (អ្នកមានសេចក្តីរងា), dhajālu (ដែលមានទង់ច្រើន), dayālu (អ្នកមានសេចក្តីអាណិត)។ ចុះពាក្យថា ខ្លះ (វា) ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីមិនចុះក្នុងទីខ្លះ ដូចជា dayāvā។ 87. Picchāditvilo. ៨៧. ilo បច្ច័យ យ่อมចុះខ្លះ ខាងក្រោយពីបិច្ឆាសព្ទជាដើម។ Picchādīhi ilo hoti vā mantvatthe. Picchilo picchavā, phenilo phenavā, jaṭilo jaṭāvā. Kathaṃ ‘vācālo’ti? Nindāyamilassādilope ‘‘paro kvacī’’ti (1-27). ilo បច្ច័យ យ่อมចុះខ្លះ ក្នុងអត្ថថា mantu ខាងក្រោយពីបិច្ឆាសព្ទជាដើម, ដូចជា picchilo, picchavā (ដែលមានស្លាប/រំអិល), phenilo, phenavā (ដែលមានពពុះ), jaṭilo, jaṭāvā (អ្នកមានសក់ជំពាក់គ្នា)។ ចុះពាក្យថា «vācālo» (អ្នកនិយាយច្រើន) នោះ ដូចម្តេច? ក្នុងអត្ថថា និន្ទា មានការលុបអក្សរខាងដើមនៃ ila បច្ច័យ ដោយសូត្រថា «Paro kvaci» (១.២៧)។ 88. Sīlādito vo. ៨៨. vo បច្ច័យ យ่อมចុះខាងក្រោយពីសីលសព្ទជាដើម។ Sīlādīhi vo hoti vā mantvatthe. Sīlavo sīlavā, kesavo kesavā, (40) ‘‘aṇṇā niccaṃ’’ aṇṇavo. (41) Gāṇḍī rājīhi saññāyaṃ’’ gāṇḍīvaṃ dhanu, rājīvaṃ paṅkajaṃ. vo បច្ច័យ យ่อมចុះខ្លះ ក្នុងអត្ថថា mantu ខាងក្រោយពីសីលសព្ទជាដើម, ដូចជា sīlavo, sīlavā (អ្នកមានសីល), kesavo, kesavā (អ្នកមានសក់ច្រើន)។ (៤០) ដោយសូត្រថា «aṇṇā niccaṃ» ចុះ vo បច្ច័យជានិច្ច ខាងក្រោយពីអណ្ណសព្ទ ដូចជា aṇṇavo (សមុទ្រ)។ (៤១) ដោយសូត្រថា «Gāṇḍī rājīhi saññāyaṃ» ចុះ va បច្ច័យ ខាងក្រោយពីគណ្ឌីសព្ទ និងរាជីសព្ទ ក្នុងអត្ថជាសញ្ញា (ឈ្មោះ) ដូចជា gāṇḍīvaṃ dhanu (ធ្នូគណ្ឌីវៈ), rājīvaṃ paṅkajaṃ (ផ្កាឈូកក្រហម)។ 89. Māyā medhāhi vī. ៨៩. vī បច្ច័យ យ่อมចុះខាងក្រោយពីមាយាសព្ទ និងមេធាសព្ទ។ Etehi [Pg.166] dvīhi vī hoti mantvatthe. Māyāvī, medhāvī. vī បច្ច័យ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា mantu ខាងក្រោយពីសព្ទទាំងពីរនេះ, ដូចជា māyāvī (អ្នកមានមាយា), medhāvī (អ្នកមានប្រាជ្ញា)។ 90. Sissare āmyuvāmī. Sasaddā āmyuvāmī honti issare-bhidhāyye mantvatthe. Samassatthīti sāmī, suvāmī. ៩០. āmyuvāmī (āmī, uvāmī) បច្ច័យទាំងឡាយ យ่อมចុះខាងក្រោយពីសសព្ទ ក្នុងអត្ថថាជាធំ (ឥស្សរៈ)។ āmyuvāmī បច្ច័យទាំងឡាយ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា mantu ដែលពោលនូវភាពជាធំ ខាងក្រោយពីសសព្ទ, ដូចជា របស់ខ្លួនមានដល់បុគ្គលនេះ (samassatthi) ជា sāmī (ម្ចាស់), suvāmī (ម្ចាស់)។ 91. Lakkhyā ṇo a ca. Lakkhīsaddā ṇo hoti mantvatthe a cāntassa. Ṇakārovayavo, lakkhaṇo. ៩១. ណ បច្ច័យ យ่อมចុះខាងក្រោយពីលក្ខីសព្ទ ហើយផ្លាស់អក្សរខាងចុងទៅជា អ។ ណ បច្ច័យ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា mantu ខាងក្រោយពីលក្ខីសព្ទ ហើយផ្លាស់អក្សរខាងចុងទៅជា អ, ណការៈជាអវយវៈ សម្រេចជា lakkhaṇo (អ្នកមានលក្ខណៈល្អ)។ 92. Aṅgā no kalyāṇe. ៩២. no បច្ច័យ យ่อมចុះខាងក្រោយពីអង្គសព្ទ ក្នុងអត្ថថា ល្អ (កល្យាណៈ)។ Kalyāṇe gamyamāne aṅgasmā no hoti mantvatthe. Aṅganā. កាលបើអត្ថថាល្អ ត្រូវបានដឹងច្បាស់ ណ បច្ច័យ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា mantu ខាងក្រោយពីអង្គសព្ទ, ដូចជា aṅganā (ស្ត្រីមានអវយវៈល្អ)។ 93. So lomā. ៩៣. so បច្ច័យ យ่อมចុះខាងក្រោយពីលោមសព្ទ។ Lomā so hoti mantvatthe. Lomaso, itthiyaṃ, lomasā. សោ-បច្ច័យ ចុះក្នុងអត្ថរបស់មន្តុ-បច្ច័យ ក្រោយពីលោមសព្ទ។ (សម្រេចរូបជា) លោមសោ, ក្នុងឥត្ថីលិង្គ ជា លោមសា។ 94. Imiyā. ៩៤. ឥមិ និង ឥយា-បច្ច័យទាំងឡាយ (តែងចុះក្នុងអត្ថរបស់មន្តុ-បច្ច័យ)។ Mantvatthe ima iyā honti bahulaṃ. Puttimo, kittimo, puttiyo, kappiyo, jaṭiyo, hānabhāgiyo, seniyo. ក្នុងអត្ថរបស់មន្តុ-បច្ច័យ ឥមិ និង ឥយា-បច្ច័យទាំងឡាយ តែងចុះជាច្រើន។ (សម្រេចរូបជា) បុត្តិមោ, កិត្តិមោ, បុត្តិយោ, កប្បិយោ, ជដិយោ, ហានភាគិយោ, សេនិយោ។ 95. To pañcamyā. Pañcamyantā bahulaṃ to hoti vā. Gāmato āgacchati gāmasmā āgacchati, corato bhāyati corehi bhāyati, satthato parihīno satthā parihīno. ៩៥. តោ-បច្ច័យ ចុះក្រោយពីបញ្ចមីវិភត្តិ។ តោ-បច្ច័យ តែងចុះក្រោយពីសព្ទដែលមានបញ្ចមីវិភត្តិជាទីបំផុត ជាច្រើន ឬតាមចំណង់។ (ឧទាហរណ៍) គាមតោ អាគច្ឆតិ ស្មើនឹង គាមស្មា អាគច្ឆតិ, ចោរតោ ភាយតិ ស្មើនឹង ចោរេហិ ភាយតិ, សត្ថតោ បរិហីនោ ស្មើនឹង សត្ថា បរិហីនោ។ 96. Ito-tetto kuto. ៩៦. ឥតោ, តេត្តោ, កុតោ (សម្រេចរូបដោយវិធីនិបាតនៈ)។ Tomhi [Pg.167] imassa ṭi nipaccate, etassa ṭa eta, kiṃsaddassa kuttañca. Ito imasmā, ato etto etasmā, kuto kasmā. កាលបើ តោ-បច្ច័យ នៅខាងចុង សម្រេច ឥ-អក្សរ របស់ ឥម-សព្ទ ជា តិ, សម្រេច ឯត-សព្ទ ជា ត និង ឯត, និងសម្រេច កិំ-សព្ទ ជា កុ។ (សម្រេចរូបជា) ឥតោ ស្មើនឹង ឥមស្មា, អតោ ឬ ឯត្តោ ស្មើនឹង ឯតស្មា, កុតោ ស្មើនឹង កស្មា។ 97. Abhyādīhi. Abhiādīhi to hoti. Abhito, parito, pacchato heṭṭhato. ៩៧. តោ-បច្ច័យ ចុះក្រោយពី អភិ-សព្ទ ជាដើម។ តោ-បច្ច័យ តែងចុះក្រោយពី អភិ-សព្ទ ជាដើម។ (សម្រេចរូបជា) អភិតោ, បរិតោ, បច្ឆតោ, ហេដ្ឋតោ។ 98. Ādyādīhi. Ādippabhutīhi to vā hoti, ādo ādito, majjhato antato, piṭṭhito, passato, mukhato, yatodakaṃ tadādittaṃ, yaṃ udakaṃ tadevādittanti attho. ៩៨. តោ-បច្ច័យ ចុះក្រោយពី អាទិ-សព្ទ ជាដើម ខ្លះ។ តោ-បច្ច័យ តែងចុះក្រោយពី អាទិ-សព្ទ ជាដើម តាមចំណង់។ (សម្រេចរូបជា) អាទោ, អាទិតោ, មជ្ឈតោ, អន្តតោ, បិដ្ឋិតោ, បស្សតោ, មុខតោ, យតោទកំ តទាទិត្តំ មានសេចក្តីអធិប្បាយថា យំ ឧទកំ តទេវ អាទិត្តំ។ 99. Sabbādito sattamyā trattā. Sabbādīhi sattamyantehi tratthā vā honti. Sabbatra sabba. Sabbasmiṃ, yatra yattha yasmiṃ. Bahulādhikārā na tumhāmhehi. ៩៩. ត្រ និង ត្ថ-បច្ច័យ ចុះក្រោយពីសព្វនាមមាន សព្វ-សព្ទ ជាដើម ដែលមានសត្តមីវិភត្តិជាទីបំផុត។ ត្រ និង ត្ថ-បច្ច័យទាំងឡាយ តែងចុះក្រោយពីសព្វនាមមាន សព្វ-សព្ទ ជាដើម ដែលមានសត្តមីវិភត្តិជាទីបំផុត តាមចំណង់។ (សម្រេចរូបជា) សព្វត្រ, សព្វត្ថ ស្មើនឹង សព្វស្មិំ, យត្រ, យត្ថ ស្មើនឹង យស្មិំ។ ព្រោះអធិការៈនៃពាក្យថា ពហុលំ មិនចុះក្រោយពី តុម្ហ និង អម្ហ-សព្ទ ឡើយ។ 100. Katthettha kutrātra kvehidha. ១០០. កត្ថ, ឯត្ថ, កុត្រ, អត្រ, ក្វ, ឥហ, ឥធ (សម្រេចរូបដោយវិធីនិបាតនៈ)។ Etesaddā nipaccante. Kasmiṃ kattha, kutra, kva, etasmiṃ, ettha, atra, asmiṃ iha, idha. សព្ទទាំងឡាយនេះ សម្រេចដោយវិធីនិបាតនៈ។ (គឺ) កត្ថ, កុត្រ, ក្វ ស្មើនឹង កស្មិំ, ឯត្ថ, អត្រ ស្មើនឹង ឯតស្មិំ, ឥហ, ឥធ ស្មើនឹង អស្មិំ។ 101. Dhi sabbā vā. Sattamyantato sabbasmā dhi vā hoti. Sabbadhi, sabbattha. ១០១. ធិ-បច្ច័យ ចុះក្រោយពី សព្វ-សព្ទ ដែលមានសត្តមីវិភត្តិជាទីបំផុត ខ្លះ។ ធិ-បច្ច័យ តែងចុះក្រោយពី សព្វ-សព្ទ ដែលមានសត្តមីវិភត្តិជាទីបំផុត តាមចំណង់។ (សម្រេចរូបជា) សព្វធិ ស្មើនឹង សព្វត្ថ។ 102. Yā hiṃ. Sattamyantato yato hiṃ vā hoti. Yahiṃ yatra. ១០២. ហិំ-បច្ច័យ ចុះក្រោយពី យ-សព្ទ ដែលមានសត្តមីវិភត្តិជាទីបំផុត ខ្លះ។ ហិំ-បច្ច័យ តែងចុះក្រោយពី យ-សព្ទ ដែលមានសត្តមីវិភត្តិជាទីបំផុត តាមចំណង់។ (សម្រេចរូបជា) យហិំ ស្មើនឹង យត្រ។ 103. Tā haṃ ca. ១០៣. ហំ និង ហិំ-បច្ច័យ ចុះក្រោយពី ត-សព្ទ ខ្លះ។ Sattamyantato [Pg.168] tato vā haṃ hoti hiṃ ca. Tahaṃ, tahiṃ, tatra. ហំ និង ហិំ-បច្ច័យ តែងចុះក្រោយពី ត-សព្ទ ដែលមានសត្តមីវិភត្តិជាទីបំផុត តាមចំណង់។ (សម្រេចរូបជា) តហំ, តហិំ ស្មើនឹង តត្រ។ 104. Kuhiṃ kahaṃ. ១០៤. កុហិំ, កហំ (សម្រេចរូបដោយវិធីនិបាតនៈ)។ Kiṃsaddā sattamyantā hiṃ haṃ nipaccante kissa kukā ca. Kuhiṃ, kahaṃ. Kathaṃ ‘kuhiñcana’nti? ‘Canaṃ’ iti nipātantaraṃ ‘kuhiñcī’ti ettha cisaddo viya. ហិំ និង ហំ-បច្ច័យ តែងសម្រេចក្រោយពី កិំ-សព្ទ ដែលមានសត្តមីវិភត្តិជាទីបំផុត ហើយសម្រេច កិំ-សព្ទ ជា កុ និង ក។ (សម្រេចរូបជា) កុហិំ, កហំ។ ពាក្យថា 'កុហិញ្ចនំ' សម្រេចរូបដូចម្តេច? ពាក្យថា 'ចនំ' នេះ ជាសព្ទនិបាតផ្សេង ដូចជា ចិ-សព្ទ ក្នុងពាក្យថា 'កុហិញ្ចិ' ដូច្នោះដែរ។ 105. Sabbekaññayatehi kāle dā. Etehi sattamyantehi kāle dā hoti. Sabbasmiṃ kāle sabbadā, ekadā, aññadā, yadā, tadā. Kāleti kiṃ? Sabbattha dese. ១០៥. ទា-បច្ច័យ ចុះក្រោយពី សព្វ, ឯក, អញ្ញ, យ, ត-សព្ទ ក្នុងអត្ថជាកាល។ ទា-បច្ច័យ តែងចុះក្នុងអត្ថជាកាល ក្រោយពីសព្ទទាំងឡាយនេះ ដែលមានសត្តមីវិភត្តិជាទីបំផុត។ (សម្រេចរូបជា) សព្វទា ស្មើនឹង សព្វស្មិំ កាលេ, ឯកទា, អញ្ញទា, យទា, តទា។ ឃ្លាថា 'ក្នុងអត្ថជាកាល' ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងទីកន្លែង ដូចជា សព្វត្ថ ជាដើម។ 106. Kadā kudā sadā dhunedāni. ១០៦. កទា, កុទា, សទា, អធុនា, ឥទានិ (សម្រេចរូបដោយវិធីនិបាតនៈ)។ Ete saddā nipaccante. Kasmiṃ kāle kadā, kudā, sabbasmiṃ kāle sadā, imasmiṃ kāle adhunā, idāni. សព្ទទាំងឡាយនេះ សម្រេចដោយវិធីនិបាតនៈ។ (គឺ) កទា, កុទា ស្មើនឹង កស្មិំ កាលេ, សទា ស្មើនឹង សព្វស្មិំ កាលេ, អធុនា, ឥទានិ ស្មើនឹង ឥមស្មិំ កាលេ។ 107. Ajja sajjvaparajjvetarahi karahā. ១០៧. អជ្ជ, សជ្ជុ, អបរជ្ជុ, ឯតរហិ, ករហា (សម្រេចរូបដោយវិធីនិបាតនៈ)។ Etesaddā nipaccante. Pakatippaccayo ādeso kālavisesoti sabbametaṃ nipātanā labbhati, imassa ṭo jjo jāhani nipaccate, asmiṃ ahani ajja. Samānassa sabhāvo jju cāhani, samāne ahani sajju. Aparasmā jju, aparasmiṃ ahani aparajju. Imasseto kāle rahi ca, imasmiṃ kāle etarahi. Kiṃsaddassa ko raha cānajjatane, kasmiṃ kāle karaha. សព្ទទាំងឡាយនេះ សម្រេចដោយវិធីនិបាតនៈ។ ធម្មជាតិទាំងអស់នេះ គឺប្រកតិ ព្រមទាំងបច្ច័យ ការផ្លាស់ប្តូរ និងកាលដ៏វិសេស តែងបានសម្រេចដោយវិធីនិបាតនៈ។ សម្រេច ឥម-សព្ទ ជា អ, សម្រេច អហន-សព្ទ ជា ជ្ជ, (សម្រេចរូបជា) អជ្ជ ស្មើនឹង អស្មិំ អហនិ។ សម្រេច សមាន-សព្ទ ជា ស, សម្រេច អហន-សព្ទ ជា ជ្ជុ, (សម្រេចរូបជា) សជ្ជុ ស្មើនឹង សមានេ អហនិ។ ជ្ជុ-បច្ច័យ ចុះក្រោយពី អបរ-សព្ទ, (សម្រេចរូបជា) អបរជ្ជុ ស្មើនឹង អបរស្មិំ អហនិ។ សម្រេច ឥម-សព្ទ ជា ឯត ក្នុងអត្ថជាកាល និងចុះ រហិ-បច្ច័យ, (សម្រេចរូបជា) ឯតរហិ ស្មើនឹង ឥមស្មិំ កាលេ។ សម្រេច កិំ-សព្ទ ជា ក និងចុះ រហ-បច្ច័យ ក្នុងអត្ថជាកាលមិនមែនថ្ងៃនេះ, (សម្រេចរូបជា) ករហា ស្មើនឹង កស្មិំ កាលេ។ 108. Sabbādīhi payāre thā. ១០៨. ថា-បច្ច័យ ចុះក្រោយពី សព្វ-សព្ទ ជាដើម ក្នុងអត្ថជាប្រការ។ Sāmaññassa [Pg.169] bhedako viseso pakāro, tattha vattamānehi sabbādīhi thā hoti. Sabbena pakārena sabbathā, yathā, tathā. ប្រការ គឺសេចក្តីប្លែកគ្នាដែលជាគ្រឿងញែកនូវសេចក្តីទូទៅ, កាលបើប្រការនោះមានសេចក្តីពន្យល់ ថា-បច្ច័យ តែងចុះក្រោយពី សព្វ-សព្ទ ជាដើម។ (សម្រេចរូបជា) សព្វថា ស្មើនឹង សព្វេន បការេន, យថា, តថា។ 109. Kathamitthaṃ. ១០៩. កថំ, ឥត្ថំ (សម្រេចរូបដោយវិធីនិបាតនៈ ក្នុងអត្ថជាប្រការ)។ Ete saddā nipaccante pakāre. Kimimehi thaṃ paccayo, kaita ca tesaṃ yathākkamaṃ, kathaṃ, itthaṃ. សព្ទទាំងឡាយនេះ សម្រេចដោយវិធីនិបាតនៈ ក្នុងអត្ថជាប្រការ។ គឺចុះ ថំ-បច្ច័យ ក្រោយពី កិំ និង ឥម-សព្ទ, ហើយផ្លាស់ប្តូរសព្ទទាំងនោះជា ក និង ឥត្ថ តាមលំដាប់, (សម្រេចរូបជា) កថំ, ឥត្ថំ។ 110. Dhā saṅkhyāhi. ១១០. ធា-បច្ច័យ ចុះក្រោយពីសង្ខ្យាសព្ទទាំងឡាយ។ Saṅkhyāvācīhi pakāre dhā parā hoti. Dvīhi pakārehi, dve vā pakāre karoti dvidhā karoti, bahudhā karoti, ekaṃ rāsiṃ pañcappakāraṃ karoti pañcadhā karoti, pañcappakāramekappakāraṃ karoti ekadhā karoti. ធា-បច្ច័យ តែងចុះខាងចុងក្រោយពីសព្ទដែលពោលនូវសង្ខ្យា ក្នុងអត្ថជាប្រការ។ (ឧទាហរណ៍) ទ្វីហិ បការេហិ ឬ ទ្វេ វា បការេ ករោតិ សម្រេចរូបជា ទ្វិធា ករោតិ, ពហុធា ករោតិ, ឯកំ រាសិំ បញ្ចប្បការំ ករោតិ សម្រេចរូបជា បញ្ចធា ករោតិ, បញ្ចប្បការមេកប្បការំ ករោតិ សម្រេចរូបជា ឯកធា ករោតិ។ 111. Vekā jjhaṃ. ១១១. ជ្ឈំ-បច្ច័យ តែងចុះក្រោយពី ឯក-សព្ទ ខ្លះ ក្នុងអត្ថជាប្រការ។ Ekasmā pakare jjhaṃ vā hoti. Ekajjhaṃ karoti, ekadhā, karoti. ជ្ឈំ-បច្ច័យ តែងចុះក្រោយពី ឯក-សព្ទ ក្នុងអត្ថជាប្រការ តាមចំណង់។ (សម្រេចរូបជា) ឯកជ្ឈំ ករោតិ ស្មើនឹង ឯកធា ករោតិ។ 112. Dvitīhedhā. ១១២. ឯធា-បច្ច័យ ចុះក្រោយពី ទ្វិ និង តិ-សព្ទ ខ្លះ ក្នុងអត្ថជាប្រការ។ Dvitīhi pakāre edhā vā hoti. Dvedhā, tedhā, dvidhā, tidhā. ឯធា-បច្ច័យ តែងចុះក្រោយពី ទ្វិ និង តិ-សព្ទ ក្នុងអត្ថជាប្រការ តាមចំណង់។ (សម្រេចរូបជា) ទ្វេធា, តេធា ស្មើនឹង ទ្វិធា, តិធា។ 113. Tabbati jātiyo. ១១៣. ជាតិយ-បច្ច័យ ចុះក្រោយពីសព្ទដែលពោលនូវសេចក្តីទូទៅនៃប្រការនោះ។ Pakāravati taṃsāmaññavācakā saddā jātiyo hoti, paṭujātiyo, mudujātiyo. ជាតិយ-បច្ច័យ តែងចុះក្រោយពីសព្ទដែលពោលនូវសេចក្តីទូទៅនៃប្រការនោះ ដែលមានប្រការ។ (សម្រេចរូបជា) បដុជាតិយោ, មុទុជាតិយោ។ 114. Vārasaṅkhyāya kkhattuṃ. ១១៤. ក្ខត្តុំ-បច្ច័យ ចុះក្រោយពីសង្ខ្យាសព្ទដែលទាក់ទងនឹងវារៈ។ Vārasambandhiniyā [Pg.170] saṅkhyāya kkhattuṃ hoti. Dve vāre bhuñjati dvikkhattuṃ divasassa bhuñjati. Vāraggahaṇaṃ kiṃ? Pañca bhuñjati. Saṅkhyāyāti kiṃ? Pahūte vāre bhuñjati. ក្ខត្តុំ-បច្ច័យ តែងចុះក្រោយពីសង្ខ្យាសព្ទដែលទាក់ទងនឹងវារៈ។ (ឧទាហរណ៍) ទ្វេ វារេ ភុញ្ជតិ សម្រេចរូបជា ទ្វិក្ខត្តុំ ទិវសស្ស ភុញ្ជតិ។ ការពោលថា 'វារៈ' ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យថា បញ្ច ភុញ្ជតិ។ ការពោលថា 'សង្ខ្យា' ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យថា ពហូតេ វារេ ភុញ្ជតិ។ 115. Katimhā. ១១៥. ក្ខត្តុំ-បច្ច័យ ចុះក្រោយពី កតិ-សព្ទ។ Vārasambandhiniyā katisaṅkhyāya kkhattuṃ hoti, kati vāre, bhuñjathi, katikkhattuṃ bhuñjati. ក្ខត្តុំ-បច្ច័យ តែងចុះក្រោយពី កតិ-សង្ខ្យាសព្ទដែលទាក់ទងនឹងវារៈ។ (ឧទាហរណ៍) កតិ វារេ ភុញ្ជតិ សម្រេចរូបជា កតិក្ខត្តុំ ភុញ្ជតិ។ 116. Bahumhā dhā ca paccāsattiyaṃ. ១១៦. ធា និង ក្ខត្តុំ-បច្ច័យ ចុះក្រោយពី ពហុ-សព្ទ កាលបើមានសេចក្តីជិតដិត (ញឹកញាប់)។ Vārasambandhiniyā bahusaṅkhyāya dhā hoti kkhatthuṃ ca, vārānañce paccāsatti hoti, bahudhā divasassa bhuñjati bahukkhattuṃ bhuñjati. Paccāsattiyanti kiṃ? Bahuvāre māsassa bhuñjati. ធា និង ក្ខត្តុំ-បច្ច័យ តែងចុះក្រោយពី ពហុ-សង្ខ្យាសព្ទដែលទាក់ទងនឹងវារៈ កាលបើមានសេចក្តីញឹកញាប់នៃវារៈទាំងឡាយ។ (សម្រេចរូបជា) ពហុធា ទិវសស្ស ភុញ្ជតិ ឬ ពហុក្ខត្តុំ ភុញ្ជតិ។ ការពោលថា 'កាលបើមានសេចក្តីញឹកញាប់' ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យថា ពហុវារេ មាសស្ស ភុញ្ជតិ។ 117. Sakiṃ vā. ១១៧. សកិំ-សព្ទ សម្រេចរូបខ្លះ ក្នុងអត្ថថា វារៈតែម្តង។ Ekaṃ vāramiccasmiṃ atthe sakinti vā nipaccate. Ekavāraṃ bhuñjati sakiṃ bhuñjati, vāti kiṃ? Ekakkhattuṃ bhuñjati. សកិំ-សព្ទ តែងសម្រេចរូបដោយវិធីនិបាតនៈ ក្នុងអត្ថថា វារៈតែម្តង ខ្លះ។ (ឧទាហរណ៍) ឯកវារំ ភុញ្ជតិ សម្រេចរូបជា សកិំ ភុញ្ជតិ។ ពាក្យថា 'ខ្លះ' ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីសម្រេចរូបជា ឯកក្ខត្តុំ ភុញ្ជតិ។ 118. So vīcchappakāresu. ១១៨. សោ-បច្ច័យ ចុះក្នុងអត្ថជាវីច្ឆា និងប្រការ។ Vīcchāyaṃ pakāre ca so hoti bahulaṃ. Vīcchāyaṃ-khaṇḍaso, bilaso. Pakāre-puthuso, sabbaso. សោ-បច្ច័យ តែងចុះក្នុងអត្ថជាវីច្ឆា និងប្រការ ជាច្រើន។ ក្នុងអត្ថជាវីច្ឆា ដូចជា ខណ្ឌសោ, ពិលសោ។ ក្នុងអត្ថជាប្រការ ដូចជា បុថុសោ, សព្វសោ។ 119. Abhūtatabbhāve karāsabhūyoge vikārā cī. ១១៩. ចី-បច្ច័យ ចុះក្រោយពីសព្ទដែលជាវិការៈ ក្នុងអត្ថជាអភូតតព្ភាវៈ កាលបើប្រកបដោយ ករ, អស, ភូ-ធាតុ។ Avatthāvato-vatthantarenābhūtassa tāyāvatthāya bhāvekarāsabhūhi sambandhe sati vikāravācakā cī hoti, adhavalaṃ dhavalaṃ [Pg.171] karoti dhavalī karoti, adhavalo dhavalo siyā dhavalī siyā, adhavalo dhavalo bhavati dhavalī bhavati. Abhūta tabbhāveti kiṃ? Ghaṭaṃ karoti, dadhi atthi, ghaṭo bhavati. Karāsabhūyogeti kiṃ? Adhavalodhavalo jāyate. Vikārāti kiṃ? Pakatiyā māhotu, suvaṇṇaṃ kuṇḍalaṃ karoti. កាលបើមានការទាក់ទងនឹង ករ, អស, ភូ-ធាតុ ក្នុងអត្ថជាការប្រែប្រួលទៅជាសភាពនោះ នៃវត្ថុដែលមិនធ្លាប់ជាសភាពនោះពីមុន ដោយការផ្លាស់ប្តូរស្ថានភាព ចី-បច្ច័យ តែងចុះក្រោយពីសព្ទដែលពោលនូវវិការៈ។ (ឧទាហរណ៍) អធវលំ ធវលំ ករោតិ សម្រេចរូបជា ធវលី ករោតិ, អធវលោ ធវលោ សិយា សម្រេចរូបជា ធវលី សិយា, អធវលោ ធវលោ ភវតិ សម្រេចរូបជា ធវលី ភវតិ។ ការពោលថា 'ក្នុងអត្ថជាអភូតតព្ភាវៈ' ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យថា ឃដំ ករោតិ, ទធិ អត្ថិ, ឃដោ ភវតិ។ ការពោលថា 'កាលបើប្រកបដោយ ករ, អស, ភូ-ធាតុ' ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យថា អធវលោ ធវលោ ជាយតេ។ ការពោលថា 'ក្រោយពីសព្ទដែលជាវិការៈ' ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីកុំឲ្យចុះក្រោយពីសព្ទដែលជាប្រកតិ ដូចជា សុវណ្ណំ កុណ្ឌលំ ករោតិ។ 120. Dissantaññepi paccayā. ១២០. បច្ច័យទាំងឡាយដទៃទៀត ក៏តែងមានប្រាកដខ្លះដែរ។ Vuttato-ññepi paccayā dissanti vuttāvuttatthesu. Vividhā mātaro vimātaro, tāsaṃ puttā vemātikā-rikaṇa. Pathaṃ gacchatīti pathāvino-āvī. Issā assa atthīti issukī-ukī. Dhuraṃ vahatīti dhorayho- yhaṇa. បច្ច័យទាំងឡាយដទៃទៀតក្រៅពីដែលពោលហើយ ក៏តែងមានប្រាកដក្នុងអត្ថដែលពោលហើយ និងមិនទាន់ពោលហើយ។ (ឧទាហរណ៍) វិវិធា មាតរោ វិមាតរោ, កូនទាំងឡាយរបស់ម្តាយចុងទាំងនោះ ឈ្មោះថា វេមាតិកា (ចុះ រិកណ-បច្ច័យ)។ បថំ គច្ឆតីតិ បថាវិនោ (ចុះ អាវី-បច្ច័យ)។ ឥស្សា អស្ស អត្ថីតិ ឥស្សុកី (ចុះ ឧកី-បច្ច័យ)។ ធុរំ វហតីតិ ធោរយ្ហោ (ចុះ យ្ហណ-បច្ច័យ)។ 121. Aññasmiṃ. ១២១. ក្នុងអត្ថដទៃទៀត ក៏ចុះបច្ច័យទាំងឡាយដែរ។ Vuttato-ññasmimpi atthe vuttappaccayā dissanti. Magadhānaṃ issaro māgadho-dhaṇā. Kāsīti sahassaṃ, tamagghatīti kāsiyo iyo. បច្ច័យដែលពោលហើយទាំងឡាយ តែងមានប្រាកដសូម្បីក្នុងអត្ថដទៃទៀតក្រៅពីដែលពោលហើយ។ (ឧទាហរណ៍) មគធានំ ឥស្សរោ មាគធោ (ចុះ ធណ-បច្ច័យ)។ កាសីតិ សហស្សំ, តមគ្ឃតីតិ កាសិយោ (ចុះ ឥយ-បច្ច័យ)។ 122. Sakatthe. ១២២. ក្នុងអត្ថរបស់ខ្លួន ក៏ចុះបច្ច័យទាំងឡាយដែរ។ Sakatthepi paccayā dissanti. Hīnako, potako, kiccayaṃ. បច្ច័យទាំងឡាយ តែងមានប្រាកដសូម្បីក្នុងអត្ថរបស់ខ្លួន។ (ឧទាហរណ៍) ហីនកោ, បោតកោ, កិច្ចយំ។ 123. Lopo. ១២៣. ការលុបបច្ច័យ ក៏មានប្រាកដដែរ។ Paccayānaṃ lopopi dissati. Buddhe ratanaṃ paṇītaṃ, cakkhuṃ suññaṃ attena vā attariyena vāti bhāvappaccayalopo. ការលុបបច្ច័យទាំងឡាយ ក៏តែងមានប្រាកដដែរ។ (ឧទាហរណ៍) ពុទ្ធេ រតនំ បណីតំ, ចក្ខុំ សុញ្ញំ អត្តេន វា អត្តរិយេន វា ទាំងនេះជាការលុបភាវបច្ច័យ។ 124. Sarānamādissāyuvaṇṇassāeo ṇānubandhe. ១២៤. កាលបើមាន ណ-ជាអនុពន្ធ តែងមានការធ្វើ អា, ឯ, ឱ ជំនួសស្រៈដើម គឺ អ, ឥ-វណ្ណៈ, ឧ-វណ្ណៈ តាមលំដាប់។ Sarānamādibhūtā [Pg.172] ye akārivaṇṇuvaṇṇā, tesaṃ āeo honti yathākkamaṃṇānubandhe. Rāghavo, venateyyo, meniko, oḷumpiko, dobhaggaṃ. Ṇānubandheti kiṃ? Purātano. កាលបើមាន ណ-ជាអនុពន្ធ តែងមានការធ្វើ អា, ឯ, ឱ ជំនួសស្រៈដើមទាំងឡាយ គឺ អ-ការៈ, ឥ-វណ្ណៈ, ឧ-វណ្ណៈ តាមលំដាប់។ (ឧទាហរណ៍) រាឃវោ, វេនតេយ្យោ, មេនិកោ, ឱឡុម្បិកោ, ទោភគ្គំ។ ការពោលថា 'កាលបើមាន ណ-ជាអនុពន្ធ' ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យថា បុរាតនោ។ 125. Saṃyoge kvaci. ១២៥. ក្នុងទីដែលមានព្យញ្ជនៈសង្យោគ តែងមានការធ្វើ អា, ឯ, ឱ ជំនួសស្រៈដើម គឺ អ, ឥ-វណ្ណៈ, ឧ-វណ្ណៈ ខ្លះ កាលបើមាន ណ-ជាអនុពន្ធ។ Sarānamādibhūtā ye ayuvaṇṇā, tesaṃ āeo honti kvacideva saṃyogavisaye ṇānubandhe. Decco, koṇḍañño. Kvacīti kiṃ? Kattikeyyo. កាលបើមាន ណ-ជាអនុពន្ធ ក្នុងទីដែលមានព្យញ្ជនៈសង្យោគ តែងមានការធ្វើ អា, ឯ, ឱ ជំនួសស្រៈដើមទាំងឡាយ គឺ អ, ឥ-វណ្ណៈ, ឧ-វណ្ណៈ ខ្លះ។ (ឧទាហរណ៍) ទេច្ចោ, កោណ្ឌញ្ញោ។ ពាក្យថា 'ខ្លះ' ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យថា កត្តិកេយ្យោ។ 126. Majjhe. ១២៦. ក្នុងកណ្តាល ក៏មានការធ្វើ អា, ឯ, ឱ ខ្លះដែរ។ Majjhe vattamānānampi ayuvaṇṇānaṃ ā e o honti kvaci. Aḍḍhateyyo, vāseṭṭho. ការធ្វើ អា, ឯ, ឱ ជំនួសស្រៈទាំងឡាយ គឺ អ, ឥ-វណ្ណៈ, ឧ-វណ្ណៈ ទោះបីស្ថិតនៅក្នុងកណ្តាល ក៏តែងមានខ្លះដែរ។ (ឧទាហរណ៍) អឌ្ឍតេយ្យោ, វាសេដ្ឋោ។ 127. Kosajjājjava pārisajja sohajja maddavārissāsabhājaññatheyya bāhusaccā. ១២៧. កោសជ្ជៈ អជ្ជវៈ បារិសជ្ជៈ សោហជ្ជៈ មទ្ទវៈ អារិស្សៈ អាសភៈ អាជញ្ញៈ ថេយ្យៈ ពាហុសច្ចៈ។ Etesaddā nipaccanteṇānubandhe. Kusī tassa bhāvokosajjaṃ, ujuno bhāvo ajjavaṃ, parisāsu sādhu pārisajjo, suhadayova suhajjo, tassa pana bhāvo sohajjaṃ, muduno bhāvo maddavaṃ, isino idaṃ bhāvo vā ārissaṃ, usabhassa idaṃ bhāvo [Pg.173] vā āsabhaṃ, ājānīyassa bhāvo so eva vā ājaññaṃ, thenassa bhāvo kammaṃ vā theyyaṃ, bahussatassa bhāvo bāhusaccaṃ, etesu yamalakkhaṇikaṃ, taṃ nipātanā. សព្ទទាំងឡាយនេះ សម្រេចដោយនិបាតនៈ ក្នុងកាលដែលមាន ណ-អនុពន្ធ។ ភាវៈនៃបុគ្គលខ្ជិល (កុសី) ឈ្មោះថា កោសជ្ជៈ, ភាវៈនៃបុគ្គលត្រង់ (ឧជុ) ឈ្មោះថា អជ្ជវៈ, បុគ្គលល្អក្នុងបរិស័ទ ឈ្មោះថា បារិសជ្ជៈ, បុគ្គលមានចិត្តល្អ ឈ្មោះថា សុហជ្ជៈ ភាវៈនៃបុគ្គលមានចិត្តល្អនោះ ឈ្មោះថា សោហជ្ជៈ, ភាវៈនៃបុគ្គលទន់ភ្លន់ (មុទុ) ឈ្មោះថា មទ្ទវៈ, របស់នៃឥសី ឬភាវៈនៃឥសី ឈ្មោះថា អារិស្សៈ, របស់នៃឧសភៈ ឬភាវៈនៃឧសភៈ ឈ្មោះថា អាសភៈ, ភាវៈនៃសត្វអាជានេយ្យ ឬសត្វនោះឯង ឈ្មោះថា អាជញ្ញៈ, ភាវៈ ឬអំពើនៃចោរ (ថេនៈ) ឈ្មោះថា ថេយ្យៈ, ភាវៈនៃបុគ្គលអ្នកមានសុតៈច្រើន (ពហុស្សុតៈ) ឈ្មោះថា ពាហុសច្ចៈ, ក្នុងពាក្យទាំងឡាយនេះ ពាក្យណាដែលមានលក្ខណៈជា យ-បច្ច័យ ពាក្យនោះសម្រេចដោយនិបាតនៈ។ 128. Manādīnaṃ saka. ១២៨. (សូត្រ) ការចុះ ស-អក្សរ នៃសព្ទមាន មន-សព្ទ ជាដើម។ Manādīnaṃ saka hoti ṇānubandhe. Manasi bhavaṃ mānasaṃ, dummanaso bhāvo domanassaṃ, somanassaṃ. ការចុះ ស-អក្សរ នៃសព្ទមាន មន-សព្ទ ជាដើម រមែងមាន ក្នុងកាលដែលមាន ណ-អនុពន្ធ។ ធម៌ដែលកើតក្នុងចិត្ត (មនសិ ភវំ) ឈ្មោះថា មានសៈ, ភាវៈនៃបុគ្គលមានចិត្តអាក្រក់ (ទុម្មនសោ ភាវោ) ឈ្មោះថា ទោមនស្សៈ, [ភាវៈនៃបុគ្គលមានចិត្តល្អ ឈ្មោះថា] សោមនស្សៈ។ 129. Uvaṇṇassāvaṅa sare. ១២៩. (សូត្រ) ការបំលែង ឧ-វណ្ណៈ ជា អវណៈ ក្នុងកាលដែលមានស្រៈនៅពីក្រោយ។ Sarādo ṇānubandhe uvaṇṇassāvaṅa hoti. Rāghavo, jambavaṃ. ក្នុងកាលដែលមានស្រៈជាខាងដើមនៃបច្ច័យដែលមាន ណ-អនុពន្ធ ការបំលែង ឧ-វណ្ណៈ ជា អវណៈ រមែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ រាឃវៈ, ជម្ពវៈ។ 130. Yamhi gossa ca. ១៣០. (សូត្រ) ការបំលែង ឧ-វណ្ណៈ នៃ គោ-សព្ទ ជា អវណៈ ក្នុងកាលដែលមាន យ-អក្សរ នៅពីក្រោយផង។ Yakārādo paccaye gossuvaṇṇassa ca avaṅa hoti. Gabyaṃ, bhātabyo. ក្នុងកាលដែលមានបច្ច័យមាន យ-អក្សរ ជាខាងដើម ការបំលែង ឧ-វណ្ណៈ នៃ គោ-សព្ទ (និងសព្ទដទៃ) ជា អវណៈ រមែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ គព្យៈ, ភាតព្យៈ។ 131. Lopo-vaṇṇivaṇṇānaṃ. ១៣១. (សូត្រ) ការលុប អ-វណ្ណៈ និង ឥ-វណ្ណៈ។ Yakārādo paccaye avaṇṇivaṇṇānaṃ lopo hoti. Dāyajjaṃ, kāruññaṃ, ādhipaccaṃ, deppaṃ. Bahulaṃvidhānā kvaci na hoti kiccayaṃ. ក្នុងកាលដែលមានបច្ច័យមាន យ-អក្សរ ជាខាងដើម ការលុប អ-វណ្ណៈ និង ឥ-វណ្ណៈ រមែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ ទាយជ្ជៈ, ការុញ្ញៈ, អាធិបច្ចៈ, ទេប្បៈ។ ព្រោះតែការចាត់ចែងដោយពាក្យថា ពហុលំ (ច្រើន) ក្នុងកន្លែងខ្លះក៏មិនមានលុបដែរ ដូចជា កិច្ចយៈ។ 132. Rānubandhe-nta sarādissa. ១៣២. (សូត្រ) ការលុបស្រៈខាងចុងនៃអវយវៈដែលមានស្រៈជាខាងដើម ក្នុងកាលដែលមាន រ-អនុពន្ធ។ Anto saro ādimhi yassāvayavassa, tassa lopo hoti rānubandhe. Kittakaṃ, petteyyaṃ. ស្រៈខាងចុងនៃអវយវៈណាដែលមានស្រៈជាខាងដើម ការលុបនូវស្រៈខាងចុងនៃអវយវៈនោះ រមែងមាន ក្នុងកាលដែលមាន រ-អនុពន្ធ។ ឧទាហរណ៍៖ កិត្តកៈ, បេត្តេយ្យៈ។ 133. Kisamahatamime kasa mahā. ១៣៣. (សូត្រ) ការបំលែង កិស-សព្ទ និង មហន្ត-សព្ទ ជា កស និង មហា តាមលំដាប់ ក្នុងកាលដែលមាន ឥម-បច្ច័យ នៅពីក្រោយ។ Kisassa mahato ime kasamahā honti yathākkamaṃ, kasimā, mahimā. ការបំលែង កិស-សព្ទ និង មហន្ត-សព្ទ ជា កស និង មហា តាមលំដាប់ ក្នុងកាលដែលមាន ឥម-បច្ច័យ នៅពីក្រោយ រមែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ កសិមា, មហិមា។ 134. Āyussāyasa mantumhi. ១៣៤. (សូត្រ) ការបំលែង អាយុ-សព្ទ ជា អាយស ក្នុងកាលដែលមាន មន្តុ-បច្ច័យ នៅពីក្រោយ។ Āyussa [Pg.174] āyasādeso hoti mantumhi. Āyasmā. ការបំលែង អាយុ-សព្ទ ជា អាយស រមែងមាន ក្នុងកាលដែលមាន មន្តុ-បច្ច័យ នៅពីក្រោយ។ ឧទាហរណ៍៖ អាយស្មា។ 135. Jo vuddhassiyiṭṭhesu. ១៣៥. (សូត្រ) ការបំលែង វុទ្ធ-សព្ទ ជា ជ ក្នុងកាលដែលមាន អិយ-បច្ច័យ និង អិដ្ឋ-បច្ច័យ នៅពីក្រោយ។ Vuddhassa jo hoti iyaiṭṭhesu, jeyyo, jeṭṭho. ការបំលែង វុទ្ធ-សព្ទ ជា ជ រមែងមាន ក្នុងកាលដែលមាន អិយ-បច្ច័យ និង អិដ្ឋ-បច្ច័យ នៅពីក្រោយ។ ឧទាហរណ៍៖ ជេយ្យោ, ជេដ្ឋោ។ 136. Bāḷhantikapasatthānaṃ sādha neda sā. ១៣៦. (សូត្រ) ការបំលែង ពាឡ្ហ-សព្ទ, អន្តិក-សព្ទ និង បសត្ថ-សព្ទ ជា សាធ, នេទ និង សា តាមលំដាប់ ក្នុងកាលដែលមាន អិយ-បច្ច័យ និង អិដ្ឋ-បច្ច័យ នៅពីក្រោយ។ Iyaiṭṭhesu bāḷhantikapasatthānaṃ sādha neda sā honti yathākkamaṃ. Sādhiyo, sādhiṭṭho, nediyo, nediṭṭho, seyyo, seṭṭho. ក្នុងកាលដែលមាន អិយ-បច្ច័យ និង អិដ្ឋ-បច្ច័យ នៅពីក្រោយ ការបំលែង ពាឡ្ហ-សព្ទ, អន្តិក-សព្ទ និង បសត្ថ-សព្ទ ជា សាធ, នេទ និង សា តាមលំដាប់ រមែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ សាធិយោ, សាធិដ្ឋោ, នេទិយោ, នេទិដ្ឋោ, សេយ្យោ, សេដ្ឋោ។ 137. Kaṇakanāppayuvānaṃ. ១៣៧. (សូត្រ) ការបំលែង អប្ប-សព្ទ និង យុវ-សព្ទ ជា កណ និង កន តាមលំដាប់ ក្នុងកាលដែលមាន អិយ-បច្ច័យ និង អិដ្ឋ-បច្ច័យ នៅពីក្រោយ។ Iyaiṭṭhesu appayuvānaṃ kaṇa kanā honti yathākkamaṃ. Kaṇiyo kaṇiṭṭho, kaniyo kaniṭṭho. ក្នុងកាលដែលមាន អិយ-បច្ច័យ និង អិដ្ឋ-បច្ច័យ នៅពីក្រោយ ការបំលែង អប្ប-សព្ទ និង យុវ-សព្ទ ជា កណ និង កន តាមលំដាប់ រមែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ កណិយោ, កណិដ្ឋោ, កនិយោ, កនិដ្ឋោ។ 138. Lopo vī mantu vantūnaṃ. ១៣៨. (សូត្រ) ការលុប វី-បច្ច័យ, មន្តុ-បច្ច័យ និង វន្តុ-បច្ច័យ ក្នុងកាលដែលមាន អិយ-បច្ច័យ និង អិដ្ឋ-បច្ច័យ នៅពីក្រោយ។ Vī mantu vantūnaṃ lopo hoti iyaiṭṭhesu. Atisayena medhāvī medhiyo, medhiṭṭho, atisayena satimā satiyo, satiṭṭho, atisayena guṇavā guṇiyo, guṇiṭṭho. ការលុប វី-បច្ច័យ, មន្តុ-បច្ច័យ និង វន្តុ-បច្ច័យ រមែងមាន ក្នុងកាលដែលមាន អិយ-បច្ច័យ និង អិដ្ឋ-បច្ច័យ នៅពីក្រោយ។ ឧទាហរណ៍៖ បុគ្គលមានប្រាជ្ញាលើសលុប (អតិសយេន មេធាវី) ឈ្មោះថា មេធិយោ, មេធិដ្ឋោ; បុគ្គលមានស្មារតីលើសលុប (អតិសយេន សតិមា) ឈ្មោះថា សតិយោ, សតិដ្ឋោ; បុគ្គលមានគុណធម៌លើសលុប (អតិសយេន គុណវា) ឈ្មោះថា គុណិយោ, គុណិដ្ឋោ។ 139. Ḍe satissa tissa. ១៣៩. (សូត្រ) ការលុប តិ-អក្សរ នៃសព្ទដែលមាន តិ-អក្សរ ជាខាងចុង ក្នុងកាលដែលមាន ឌ-បច្ច័យ នៅពីក្រោយ។ Ḍepare satyantassa tikārassa lopo hoti, vīsaṃ sataṃ, tiṃsaṃ sataṃ. ក្នុងកាលដែលមាន ឌ-បច្ច័យ នៅពីក្រោយ ការលុប តិ-អក្សរ នៃសព្ទដែលមាន តិ-អក្សរ ជាខាងចុង រមែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ វីសំ សតំ, តិំសំ សតំ។ 140. Etasseṭa ttake. ១៤០. (សូត្រ) ការបំលែង ឯត-សព្ទ ជា ឯដ ក្នុងកាលដែលមាន ត្តក-បច្ច័យ នៅពីក្រោយ។ Ttake pare etassa eṭa hoti. Ettakaṃ. ក្នុងកាលដែលមាន ត្តក-បច្ច័យ នៅពីក្រោយ ការបំលែង ឯត-សព្ទ ជា ឯដ រមែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ ឯត្តកំ។ 141. Ṇikassiyo vā. ១៤១. (សូត្រ) ការបំលែង ណិក-បច្ច័យ ជា អិយ ខ្លះ។ Ṇikassa [Pg.175] vā iyo hoti, sakyaputtiyo, sakyaputtiko. ការបំលែង ណិក-បច្ច័យ ជា អិយ ខ្លះ រមែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ សក្យបុត្តិយោ, សក្យបុត្តិកោ។ 142. Adhātussa kā-syādito ghe-ssi. ១៤២. (សូត្រ) ការបំលែង អ-អក្សរ ខាងមុខ ក-អក្សរ នៃអធាតុ ជា ឥ ក្នុងកាលដែលមាន ឃ-បច្ច័យ នៅពីក្រោយ វៀរលែងតែសព្ទដែលនៅខាងក្រោយ ស្យាទិ-វិភត្តិ។ Ghe pare adhātussa yo kakāro, tato pubbassa akārassa bahulaṃ i hoti sace gho na syādito paro hoti. Bālikā, kārikā, adhātussāti kiṃ? Sakā, keti kiṃ? Nandanā, asyāditoti kiṃ? Bahuparibbājakā mathurā, bahucammikāti kakārena syādino byavahitattā siddhaṃ, gheti kiṃ? Bālako, assāti kiṃ? Bahukattukā sālā. ក្នុងកាលដែលមាន ឃ-បច្ច័យ នៅពីក្រោយ អ-អក្សរ ដែលនៅខាងមុខ ក-អក្សរ នៃអធាតុ រមែងបំលែងជា ឥ ជាច្រើន ប្រសិនបើ ឃ-បច្ច័យ នោះ មិននៅខាងក្រោយ ស្យាទិ-វិភត្តិ ទេ។ ឧទាហរណ៍៖ ពាលិកា, ការិកា។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «អធាតុស្ស» (នៃអធាតុ)? ឆ្លើយថា ដើម្បីឃាត់ពាក្យថា សកា។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «កេ» (ខាងមុខ ក-អក្សរ)? ឆ្លើយថា ដើម្បីឃាត់ពាក្យថា នន្ទនា។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «អស្យាទិតោ» (មិននៅខាងក្រោយ ស្យាទិ-វិភត្តិ)? ឆ្លើយថា ដើម្បីឃាត់ពាក្យថា ពហុបរិព្វាជកា មថុរា, ចំណែកពាក្យថា ពហុចម្មិកា សម្រេចបានព្រោះ ក-អក្សរ ឃាត់ចន្លោះ ស្យាទិ-វិភត្តិ។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «ឃេ»? ឆ្លើយថា ដើម្បីឃាត់ពាក្យថា ពាលកោ។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «អស្ស» (នៃ អ-អក្សរ)? ឆ្លើយថា ដើម្បីឃាត់ពាក្យថា ពហុកត្តុកា សាលា។ Iti moggallāne byākaraṇe vuttiyaṃ ក្នុងវុត្តិ នៃមោគ្គល្លានវ្យាករណ៍ ដូច្នេះ។ Ṇādikaṇḍo catuttho. ណាទិកណ្ឌ ទី៤ ចប់ហើយ។ 5. Pañcamo kaṇḍo (khādi) ៥. កណ្ឌទី៥ (ខាទិ)។ 1. Tija mānehi kha sā khamā vīmaṃsāsu. ១. (សូត្រ) ការចុះ ខ-បច្ច័យ និង ស-បច្ច័យ ក្រោយពី តិជ-ធាតុ និង មាន-ធាតុ ក្នុងអត្ថអត់ធន់ (ខមា) និងត្រិះរិះ (វីមំសា) តាមលំដាប់។ Khantiyaṃ tijā vīmaṃsāyaṃ mānā ca khasappaccayā honti yathākkamaṃ, titikkhā, vīmaṃsā, titikkhati, vīmaṃsati. Khamāvīmaṃsā, sūti kiṃ? Tejanaṃ, tejo, tejayati, mānanaṃ, mānomāneti. ក្នុងអត្ថអត់ធន់ (ខន្តិ) ក្រោយពី តិជ-ធាតុ និងក្នុងអត្ថត្រិះរិះ (វីមំសា) ក្រោយពី មាន-ធាតុ ខ-បច្ច័យ និង ស-បច្ច័យ ទាំងឡាយ រមែងមានតាមលំដាប់។ ឧទាហរណ៍៖ តិតិក្ខា, វីមំសា, តិតិក្ខតិ, វីមំសតិ។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «ខមាវិមំសាសុ» (ក្នុងអត្ថអត់ធន់ និងត្រិះរិះ)? ឆ្លើយថា ដើម្បីឃាត់ពាក្យថា តេជនំ, តេជោ, តេជយតិ, មាននំ, មានោ, មានេតិ។ 2. Kitā tikicchāsaṃsayesu cho. ២. (សូត្រ) ការចុះ ឆ-បច្ច័យ ក្រោយពី កិត-ធាតុ ក្នុងអត្ថព្យាបាល (តិកិច្ឆា) និងសង្ស័យ (សំសយៈ)។ Tikicchāyaṃ saṃsaye ca vattamānā kitā cho hoti. Tikicchā, vicikicchā, tikicchati, vicikicchati. Aññatra niketo, saṃketo, ketanaṃ, keto, ketayati. ក្រោយពី កិត-ធាតុ ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថព្យាបាល និងសង្ស័យ ឆ-បច្ច័យ រមែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ តិកិច្ឆា, វិចិកិច្ឆា, តិកិច្ឆតិ, វិចិកិច្ឆតិ។ ក្នុងអត្ថដទៃពីនេះ ដូចជា និកេតោ, សង្កេតោ, កេតនំ, កេតោ, កេតយតិ។ 3. Nindāyaṃ gupa badhā bassa bho ca. ៣. (សូត្រ) ការចុះ ឆ-បច្ច័យ ក្រោយពី គុប-ធាតុ និង ពធ-ធាតុ ក្នុងអត្ថនិន្ទា ហើយបំលែង ព-អក្សរ ជា ភ-អក្សរ ផង។ Nindāyaṃ [Pg.176] vattamānehi gupa badhehi cho hoti bassa bho ca. Jigucchā, bībhacchā, jigucchati, bībhacchati, aññatra gopanaṃ, gopo, gopeti, badhako. ក្រោយពី គុប-ធាតុ និង ពធ-ធាតុ ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថនិន្ទា ឆ-បច្ច័យ រមែងមាន ហើយបំលែង ព-អក្សរ ជា ភ-អក្សរ ផង។ ឧទាហរណ៍៖ ជិគុច្ឆា, ពីភច្ឆា, ជិគុច្ឆតិ, ពីភច្ឆតិ។ ក្នុងអត្ថដទៃពីនេះ ដូចជា គោបនំ, គោបោ, គោបេតិ, ពធកោ។ 4. Tuṃsmā lopo cicchāyaṃ te. ៤. (សូត្រ) ការលុប ទុំ-បច្ច័យ និងការចុះ ខ-ស-ឆ-បច្ច័យ ទាំងឡាយ ក្នុងអត្ថប្រាថ្នា (ឥច្ឆា)។ Tumantato icchāyamatthe te khasachā honti bahulaṃ, lopo ca tuṃpaccayassa hoti sutattā, bubhukkhā, jigīsāṃ, jighacchā, bubhukkhati, jigīsati jighacchati. Idha kasmā na hoti ‘bhottumicchatī’ti? Padantarenābhidhānā. Tuṃsmāti kiṃ? Bhojanamicchati. Icchāyanti kiṃ? Bhuñjituṃ gacchati. Kathaṃ ‘kūlaṃ vipati satī’ti? Yathā kūlaṃ patitu micchatīti vākyaṃ hoti, evaṃ vuttipi hossati. Vākyameva carahi kathaṃ hoti? Lokassa tathā vacanicchāya. ក្រោយពីសព្ទដែលមាន ទុំ-បច្ច័យ ជាខាងចុង ក្នុងអត្ថប្រាថ្នា ខ-ស-ឆ-បច្ច័យ ទាំងឡាយនោះ រមែងមានជាច្រើន ហើយការលុប ទុំ-បច្ច័យ ក៏រមែងមាន ព្រោះតែការចែងទុកមក។ ឧទាហរណ៍៖ ពុភុក្ខា, ជិគីសា, ជិឃច្ឆា, ពុភុក្ខតិ, ជិគីសតិ, ជិឃច្ឆតិ។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាមិនមានក្នុងទីនេះ ដូចជា «ភោត្តុមិច្ឆតិ» (ប្រាថ្នានឹងបរិភោគ)? ឆ្លើយថា ព្រោះការសម្តែងដោយបទដទៃ។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «ទុំស្មា» (ក្រោយពី ទុំ-បច្ច័យ)? ឆ្លើយថា ដើម្បីឃាត់ពាក្យថា ភោជនមិច្ឆតិ (ប្រាថ្នានូវភោជន)។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «ឥច្ឆាយំ» (ក្នុងអត្ថប្រាថ្នា)? ឆ្លើយថា ដើម្បីឃាត់ពាក្យថា ភុញ្ជិតុំ គច្ឆតិ (ទៅដើម្បីបរិភោគ)។ ចុះពាក្យថា «កូលំ វិបតិសតិ» (ច្រាំងបម្រុងនឹងបាក់) នោះ តើសម្រេចបានដូចម្តេច? ឆ្លើយថា ដូចជាប្រយោគថា «កូលំ បតិតុមិច្ឆតិ» (ច្រាំងប្រាថ្នានឹងធ្លាក់ចុះ) មានយ៉ាងណា ការប្រើប្រាស់បែបនេះក៏នឹងមានយ៉ាងនោះដែរ។ ចុះប្រយោគនោះឯង កើតឡើងដោយរបៀបណា? ឆ្លើយថា ព្រោះតែការប្រាថ្នានឹងនិយាយយ៉ាងនោះរបស់ជនក្នុងលោក។ 5. Īyo kammā. ៥. (សូត្រ) ការចុះ អីយ-បច្ច័យ ក្រោយពីកម្មសព្ទ ក្នុងអត្ថប្រាថ្នា។ Icchākammato icchāyamatthe īyappaccayo hoti. Puttamicchati putthīyati. Kammāti kiṃ? Asinecchati. Idha kasmā na hoti ‘raññoputtamicchatī’ti? Sāpekkhattā, na hi aññamapekkhamāno aññena sahekatthibhāvamanubhavituṃ sakkoti. Idhāpi carahi na siyā ‘attano putta micchatī’ti? Nevettha bhavitabbaṃ, na hi bhavati ‘attano puttīyatī’ti, kathaṃ carahi puttassa attaniyatā-vagamyate[Pg.177]? Aññassāsutattā icchāya ca tabbisayattā. ក្រោយពីកម្មនៃសេចក្តីប្រាថ្នា ក្នុងអត្ថប្រាថ្នា អីយ-បច្ច័យ រមែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ បុត្តមិច្ឆតិ (ប្រាថ្នានូវកូន) សម្រេចជា បុត្តីយតិ។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «កម្មា» (ក្រោយពីកម្ម)? ឆ្លើយថា ដើម្បីឃាត់ពាក្យថា អសិនេិច្ឆតិ (ប្រាថ្នានូវការស៊ី? ឬ អសិមិច្ឆតិ ប្រាថ្នានូវដាវ)។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាមិនមានក្នុងទីនេះ ដូចជា «រញ្ញោ បុត្តមិច្ឆតិ» (ប្រាថ្នានូវកូនរបស់ស្តេច)? ឆ្លើយថា ព្រោះមានសេចក្តីរំពឹង (សាបេក្ខភាព) ព្រោះថា បទដែលរំពឹងរកបទដទៃ មិនអាចរួមចូលជាធ្លុងមួយមានអត្ថតែមួយជាមួយបទដទៃបានឡើយ។ ចុះក្នុងទីនេះ ដូចជា «អត្តនោ បុត្តមិច្ឆតិ» (ប្រាថ្នានូវកូនរបស់ខ្លួន) មិនគួរមានដែរឬទេ? ឆ្លើយថា ក្នុងទីនេះក៏មិនត្រូវមានដែរ ព្រោះមិនដែលប្រើថា «អត្តនោ បុត្តីយតិ» ឡើយ។ ចុះបើដូច្នោះ តើគេដឹងថាកូនជារបស់ខ្លួនដោយរបៀបណា? ឆ្លើយថា ព្រោះមិនបានឮសំដៅដល់អ្នកដទៃ និងព្រោះសេចក្តីប្រាថ្នានោះមានកូននោះជាអារម្មណ៍។ 6. Upamānācāre. ៦. (សូត្រ) ការចុះ អីយ-បច្ច័យ ក្រោយពីឧបមានកម្ម ក្នុងអត្ថប្រព្រឹត្ត (អាចារៈ)។ Kammato upamānā ācāratthe īyo hoti. Puttami-vā-carati puttīyati māṇavakaṃ, upamānāti kiṃ? Puttamācarati. ក្រោយពីកម្មដែលជាឧបមាន ក្នុងអត្ថប្រព្រឹត្ត អីយ-បច្ច័យ រមែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ បុត្តមិវ អាចរតិ (ប្រព្រឹត្តដូចជាកូន) សម្រេចជា បុត្តីយតិ មាណវកំ (ប្រព្រឹត្តចំពោះមាណពដូចជាកូន)។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «ឧបមានា» (ពីឧបមាន)? ឆ្លើយថា ដើម្បីឃាត់ពាក្យថា បុត្តមាចរតិ (ប្រព្រឹត្តចំពោះកូន)។ 7. Ādhārā. ៧. (សូត្រ) ការចុះ អីយ-បច្ច័យ ក្រោយពីឧបមានាធារៈ ក្នុងអត្ថប្រព្រឹត្ត។ Ādhāratū-pamānā ācāratthe īyo yoti. Kuṭiyamivā-carati kuṭīyatī pāsāde, pāsādīyati kuṭiyaṃ bhikkhu. ក្រោយពីអាធារៈដែលជាឧបមាន ក្នុងអត្ថប្រព្រឹត្ត អីយ-បច្ច័យ រមែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ កុដិយមិវ អាចរតិ (ប្រព្រឹត្តដូចជានៅក្នុងកុដិ) សម្រេចជា កុដីយតិ បាសាទេ (ប្រព្រឹត្តនៅក្នុងប្រាសាទដូចជានៅក្នុងកុដិ), បាសាទីយតិ កុដិយំ ភិក្ខុ (ភិក្ខុប្រព្រឹត្តនៅក្នុងកុដិដូចជានៅក្នុងប្រាសាទ)។ 8. Kattutāyo. ៨. (សូត្រ) ការចុះ អាយ-បច្ច័យ ក្រោយពីឧបមានកត្តា ក្នុងអត្ថប្រព្រឹត្ត។ Kattutū-pamānā ācāratthe āyo hoti. Pabbato ivācarati pabbatāyati. ក្រោយពីកត្តាដែលជាឧបមាន ក្នុងអត្ថប្រព្រឹត្ត អាយ-បច្ច័យ រមែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ បព្វតោ អិវ អាចរតិ (ប្រព្រឹត្តដូចជាភ្នំ) សម្រេចជា បព្វតាយតិ។ 9. Ycatthe. ៩. (សូត្រ) ការចុះ អាយ-បច្ច័យ ក្នុងអត្ថនៃ យ-បច្ច័យ (គឺអភូតតព្ភាវៈ)។ Kattuto abhūtatabbhāve āyo hoti bahulaṃ. Bhusāyati, paṭapaṭāyati, lohitāyati, kattutotveva? (Abhusaṃ) bhusaṃ karotīhi, iha kasmā na hoti ‘bhusī bhavatī’ti? Vuttatthatāya. ក្រោយពីកត្តា ក្នុងអត្ថអភូតតព្ភាវៈ (ការត្រឡប់ជាមានឡើងនៃធម៌ដែលមិនធ្លាប់មាន) អាយ-បច្ច័យ រមែងមានជាច្រើន។ ឧទាហរណ៍៖ ភុសាយតិ, បដបដាយតិ, លោហិតាយតិ។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «កត្តុតោ» (ក្រោយពីកត្តា)? ឆ្លើយថា ដើម្បីឃាត់ពាក្យថា ភុសំ ករោតិ (ធ្វើឲ្យខ្លាំង)។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាមិនមានក្នុងទីនេះ ដូចជា «ភុសី ភវតិ»? ឆ្លើយថា ព្រោះមានអត្ថសម្តែងរួចហើយ។ 10. Saddādīni karoti. ១០. (សូត្រ) ការចុះ អាយ-បច្ច័យ ក្រោយពីសព្ទមាន សទ្ទ-សព្ទ ជាដើម ក្នុងអត្ថថា ធ្វើ។ Saddādīhi dutiyantehi karotīti asmiṃ atthe āyo hoti. Saddāyati, verāyati, kalahāyati, dhūpāyati. ក្រោយពីសព្ទមាន សទ្ទ-សព្ទ ជាដើម ដែលមានទុតិយាវិភត្តិជាខាងចុង ក្នុងអត្ថថា «ធ្វើ» អាយ-បច្ច័យ រមែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ សទ្ទាយតិ (ធ្វើនូវសំឡេង), វេរាយតិ (ធ្វើនូវពៀរ), កលហាយតិ (ធ្វើនូវជម្លោះ), ធូបាយតិ (ធ្វើនូវផ្សែង)។ 11. Numotva-sso. ១១. (សូត្រ) ការបំលែង នមោ-សព្ទ ជា អស្ស ក្នុងអត្ថថា ធ្វើ។ Namoiccasmā [Pg.178] karotīti asmiṃ atthe asso hoti. Namassati tathāgtaṃ. ក្រោយពី នមោ-សព្ទ ក្នុងអត្ថថា «ធ្វើ» អស្ស-បច្ច័យ រមែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ នមស្សតិ តថាគតំ (ថ្វាយបង្គំនូវព្រះតថាគត)។ 12. Dhātvatthe nāmasmi. ១២. (សូត្រ) ការចុះបច្ច័យ ក្រោយពីនាមសព្ទ ក្នុងអត្ថនៃធាតុ។ Nāmasmā dhātvatthe bahulamihoti. Hatthinā atikkamati atihatthayati, vīṇāya upagāyati upavīṇayati, daḷhaṃ karoti vinayaṃ daḷhayati, visuddhā hoti ratti visuddhayati, kusalaṃ pucchati kusalayati. ក្រោយពីនាមសព្ទ ក្នុងអត្ថនៃធាតុ បច្ច័យទាំងឡាយ រមែងមានជាច្រើនក្នុងទីនេះ។ ឧទាហរណ៍៖ ហត្ថិនា អតិក្កមតិ (កន្លងហួសដោយដំរី) សម្រេចជា អតិហត្ថយតិ, វីណាយ ឧបគាយតិ (ច្រៀងតាមពិណ) សម្រេចជា ឧបវីណយតិ, ទឡ្ហំ ករោតិ វិនយំ (ធ្វើវិន័យឲ្យមាំមួន) សម្រេចជា ទឡ្ហយតិ, វិសុទ្ធា ហោតិ រត្តិ (រាត្រីស្អាតបរិសុទ្ធ) សម្រេចជា វិសុទ្ធយតិ, កុសលំ បុច្ឆតិ (សួររកសេចក្តីសុខ) សម្រេចជា កុសលយតិ។ 13. Saccādīhāpi. ១៣. (សូត្រ) ការចុះបច្ច័យ ក្រោយពីសព្ទមាន សច្ច-សព្ទ ជាដើម ក្នុងអត្ថនៃធាតុផង។ Saccādīhi dhātvatthe āpi hoti. Saccāpeti, atthāpeti, vedāpeti, sukkhāpeti, sukhāpeti, dukkhāpeti. អាបិ បច្ច័យ យ่อมចុះក្នុងអត្ថនៃធាតុ ក្រោយពីសច្ចសព្ទជាដើម។ សច្ចាបេតិ, អត្ថាបេតិ, វេទាបេតិ, សុក្ខាបេតិ, សុខាបេតិ, ទុក្ខាបេតិ។ 14. Kriyatthā. ១៤. (សូត្រថា) គ្រិយត្ថា។ Ayamadhikāro āsatthaparisamattiyā. Kriyā attho yassa so kriyattho dhātu. អធិការ (ការតាមទៅ) នេះ តែងប្រព្រឹត្តទៅដរាបដល់ការចប់នៃក្បួន។ ធាតុណា មានសេចក្តីពោលគឺកិរិយាជាអត្ថ ធាតុនោះ ឈ្មោះថា គ្រិយត្ថធាតុ (ធាតុមានកិរិយាជាអត្ថ)។ 15. Curādito ṇi. ១៥. (សូត្រថា) ចុរាទិតោ ណិ។ Curādīhi kriyatthehi sakatthe ṇi paro hoti bahulaṃ. Ṇakāro vuddhyattho, evamaññatrāpi, corayati, lāḷayati, kathaṃ ‘rajjaṃ kāretī’ti? Yogavibhāgato. ណិ បច្ច័យ យ่อมចុះខាងក្រោយពីចុរាទិធាតុទាំងឡាយ ដែលមានកិរិយាជាអត្ថ ក្នុងអត្ថរបស់ខ្លួន ជាច្រើន។ ណអក្សរ មានប្រយោជន៍ដល់ការធ្វើវុទ្ធិ សូម្បីក្នុងទីដទៃក៏ដូច្នោះដែរ ដូចជា ចោរយតិ, លាឡយតិ។ ចុះពាក្យថា «រជ្ជំ ការេតិ» សម្រេចបានដូចម្តេច? (សម្រេចបាន) ដោយការបំបែកសូត្រ។ 16. Payojakabyāpāre ṇāpi ca. ១៦. (សូត្រថា) បយោជកព្យាបារេ ណាបិ ច។ Kattāraṃ yo payojayati, tassa byāpāre kriyatthā ṇiṇāpī honti bahulaṃ, kāreti, kārāpeti. Nanu ca kattāpi karaṇādīnaṃ [Pg.179] payojakoti taṃbyāpārepi ṇiṇāpī pāpuṇanti? Payojakaggahaṇasāmatthiyā na bhavissanti curādīhi visuṃ vacanasāmatthiyā ca. Ato bhiyyo ṇāpiyeva, ṇiyevuvaṇṇato, dvayamevaññehi. កាលបើបុគ្គលណា ញ៉ាំងកត៌ាឲ្យធ្វើ ក្នុងកិច្ចការរបស់បុគ្គលនោះ ណិ និង ណាបិ បច្ច័យទាំងឡាយ យ่อมចុះក្រោយពីធាតុដែលមានកិរិយាជាអត្ថ ជាច្រើន ដូចជា ការេតិ, ការាបេតិ។ សួរថា៖ កត៌ាសូម្បីជាអ្នកបង្គាប់នូវករណៈជាដើម កាលបើដូច្នោះ ក្នុងព្យាបាររបស់កត៌ានោះ ណិ និង ណាបិ បច្ច័យទាំងឡាយ ក៏គប្បីចុះដែរឬទេ? ឆ្លើយថា៖ មិនចុះឡើយ ព្រោះអំណាចនៃការកាន់យកនូវពាក្យថា «បយោជកៈ» និងព្រោះអំណាចនៃវចនៈផ្សេងពីចុរាទិធាតុទាំងឡាយ។ ព្រោះហេតុនោះ ក្រោយពីវណ្ណធាតុ តែងចុះ ណាបិ បច្ច័យជាច្រើន, ក្រោយពីឧវណ្ណធាតុ តែងចុះ ណិ បច្ច័យ, ក្រោយពីធាតុដទៃ តែងចុះបច្ច័យទាំងពីរ។ 17. Kyo bhāvakammesva-parokkhesu māna nta tyādīsu. Bhāvakammavihitesu parokkhāvajjitesu mānantatyādīsu paresu kyo hoti kriyatthā. Ntaggahaṇamuttaratthaṃ, kakāro avuddhyattho evamuttaratrāpi. Ṭhīyamānaṃ, ṭhīyate, sūyamānaṃ, sūyate, aparokkhesu mānantatyādīsūti kiṃ? Babhūva devadattena, bibhida kusulo. Bhijjate kusulo sayamevāti ‘bhijjate’ti savanā kammatā-vagamyate, ‘sayamevā’ti savanato kattutā, kattutāvacanicchāyantu ‘bhindati kusulo attāna’nti bhavati, evamaññampi yathāgamamanugantabbaṃ. ‘Aparokkhesu mānantatyādīsū’ti ayamadhikāro ā ‘tanāditvo’ti 5.26. Apica ete kyādayo tyādīsu parabhūtesu kattukammabhāva vihitesu kyalādīnaṃ vidhānato tesveva viññāyantīti akammakehi dhātūhi kattubhāvesu, sakammakehi kattukammesu, kammāvacanicchāyaṃ bhāve ca bhavantīti veditabbā. Yassa pana dhātussa kiriyā kammamapekkhate, so sakammako, yassa tu kiriyā kattumattamapekkhate, svākammakoti ñātabbaṃ. ១៧. (សូត្រថា) ខ្យោ ភាវកម្មេស្វបរោក្ខេសុ មានន្តត្យាទីសុ។ កាលបើ មានន្ត និង ត្យាទិវិភត្តិទាំងឡាយ ដែលលោកសំដែងក្នុងភាវៈ និងកម្ម វៀរលែងតែបរោក្ខាវិភត្តិ ខាងចុង គ្យ បច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយពីធាតុដែលមានកិរិយាជាអត្ថ។ ការពោលថា អន្ត (ក្នុងពាក្យថា មានន្ត) មានប្រយោជន៍ដល់សូត្រខាងមុខ, ខក្សរ មានប្រយោជន៍មិនឲ្យធ្វើវុទ្ធិ សូម្បីក្នុងសូត្រខាងមុខក៏ដូច្នោះដែរ ដូចជា ឋីយមានំ, ឋីយតេ, សូយមានំ, សូយតេ។ ពាក្យថា «អបរោក្ខេសុ មានន្តត្យាទីសុ» ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍ដូចជា) ពពូភ ទេវទត្តេន, ពិភិទ កុសុលោ។ ក្នុងពាក្យថា «ភិជ្ជតេ កុសុលោ សយមេវ» ព្រោះឮពាក្យថា «ភិជ្ជតេ» ទើបដឹងថាជាកម្ម, ព្រោះឮពាក្យថា «សយមេវ» ទើបដឹងថាជាកត៌ា, តែបើចង់ពោលជាកត៌ាវិញ តែងទៅជា «ភិន្ទតិ កុសុលោ អត្តានំ» ដូច្នេះ សូម្បីរូបដទៃ ក៏គប្បីអនុវត្តតាមគម្ពីរដែលមកដល់យ៉ាងនេះចុះ។ អធិការ (ការតាមទៅ) នៃពាក្យថា «អបរោក្ខេសុ មានន្តត្យាទីសុ» នេះ ប្រព្រឹត្តទៅដរាបដល់សូត្រថា «តនាទិត្វោ» (៥.២៦)។ មួយវិញទៀត គ្យបច្ច័យជាដើមទាំងនេះ កាលបើ ត្យាទិវិភត្តិខាងចុង ដែលលោកសំដែងក្នុងកត៌ា កម្ម និងភាវៈ ព្រោះការបញ្ញត្តនូវ គ្យ និង ល ជាដើម ទើបដឹងថាចុះក្នុងអត្ថទាំងនោះឯង ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា តែងចុះក្នុងកត៌ា និងភាវៈ ពីអកម្មកធាតុទាំងឡាយ, ចុះក្នុងកត៌ា និងកម្ម ពីសកម្មកធាតុទាំងឡាយ និងចុះក្នុងភាវៈ ក្នុងកាលដែលមិនចង់ពោលកម្ម។ ម្យ៉ាងទៀត ធាតុណាមានកិរិយាត្រូវរំពឹងរកកម្ម ធាតុនោះឈ្មោះថា សកម្មកធាតុ, ធាតុណាមានកិរិយារំពឹងត្រឹមតែកត៌ា ធាតុនោះឈ្មោះថា អកម្មកធាតុ ដូច្នេះ គប្បីជ្រាបចុះ។ 18. Kattari lo. ១៨. (សូត្រថា) កត្តរិ លោ។ Kriyatthato aparokkhesu kattuvihitamāna ntatyādīsu lo hoti. Lakāro, ‘‘ñilasse’’ti 5-163 visesanattho. Pacamāno, pacanto, pacati. ល បច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយពីធាតុដែលមានកិរិយាជាអត្ថ កាលបើ មានន្ត និង ត្យាទិវិភត្តិទាំងឡាយ ដែលលោកសំដែងក្នុងកត៌ា វៀរលែងតែបរោក្ខាវិភត្តិ ខាងចុង។ លអក្សរ មានប្រយោជន៍សម្រាប់ជាវិសេសនៈ ក្នុងសូត្រថា «ញិលស្ស» (៥-១៦៣) ដូចជា បចមានោ, បចន្តោ, បចតិ។ 19. Maṃ ca rudhādīnaṃ. ១៩. (សូត្រថា) មំ ច រុធាទីនំ។ Rudhādito [Pg.180] kattuvihitamānanta tyādīsu lo hoti maṃ ca antasarā paro. Makāro-nubandho, akāro uccāraṇattho. Rundhamāno, rundhanto, rundhati. ក្រោយពីរុធាទិធាតុទាំងឡាយ កាលបើ មានន្ត និង ត្យាទិវិភត្តិទាំងឡាយ ដែលលោកសំដែងក្នុងកត៌ា ខាងចុង ល បច្ច័យ យ่อมចុះ និង មំ អាគម យ่อมចុះខាងក្រោយពីស្រៈជាទីបំផុត។ មអក្សរ ជាអនុពន្ធ, អអក្សរ មានប្រយោជន៍ដល់ការបញ្ចេញសំឡេង ដូចជា រុន្ធមានោ, រុន្ធន្តោ, រុន្ធតិ។ 20. Ṇiṇāpyāpīhi vā. ២០. (សូត្រថា) ណិណាប្យាបីហិ វា។ Ṇiṇāpyāpīhi kattuvihitamānanta tyādīsu lo hoti vibhāsā, orayanto, corento, kārayanto, kārento, kārāpayanto, kārāpento, saccāpayanto, saccāpento, corayati, coreti, kārayati, kāreti, kārāpayati, kārāpeti, saccāpayati, saccāpeti. Vavatthitavibhāsattho-yaṃ vāsaddo, tena māne niccaṃ, corayamāno, kārayamāno, kārāpayamāno, saccāpayamāno. ក្រោយពី ណិ, ណាបិ និង អាបិ បច្ច័យទាំងឡាយ កាលបើ មានន្ត និង ត្យាទិវិភត្តិទាំងឡាយ ដែលលោកសំដែងក្នុងកត៌ា ខាងចុង ល បច្ច័យ យ่อมចុះខ្លះ ដូចជា ចោរយន្តោ, ចោរេន្តោ, ការយន្តោ, ការេន្តោ, ការាបយន្តោ, ការាបេន្តោ, សច្ចាបយន្តោ, សច្ចាបេន្តោ, ចោរយតិ, ចោរេតិ, ការយតិ, ការេតិ, ការាបយតិ, ការាបេតិ, សច្ចាបយតិ, សច្ចាបេតិ។ វាសព្ទនេះ មានអត្ថជាវវត្ថិតវិភាសា ព្រោះហេតុនោះ កាលបើ មានវិភត្តិខាងចុង តែងចុះជាដាច់ខាត ដូចជា ចោរយមានោ, ការយមានោ, ការាបយមានោ, សច្ចាបយមានោ។ 21. Divādīhi yaka. ២១. (សូត្រថា) ទិវាទីហិ យកៈ។ Divādīhi lavisaye yaka hoti. Dibbanto, dibbati. យក បច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយពីទិវាទិធាតុទាំងឡាយ ក្នុងវិស័យនៃ ល បច្ច័យ ដូចជា ទិព្វន្តោ, ទិព្វតិ។ 22. Tudādīhi ko. ២២. (សូត្រថា) តុទាទីហិ កោ។ Tudādīhi lavisaye ko hoti. Tudamāno, tudanto, tudati. ក បច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយពីតុទាទិធាតុទាំងឡាយ ក្នុងវិស័យនៃ ល បច្ច័យ ដូចជា តុទមានោ, តុទន្តោ, តុទតិ។ 23. Jyādīhi knā. ២៣. (សូត្រថា) ជ្យាទីហិ គ្នាត។ Jiādīhi lavisaye knā hoti. Jinanto, jināti. Kathaṃ ‘jayanto’ jayatī, ti? Bhūvādipāṭhā. គ្នាត បច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយពីជិអាទិធាតុទាំងឡាយ ក្នុងវិស័យនៃ ល បច្ច័យ ដូចជា ជិនន្តោ, ជិនាតិ។ ចុះពាក្យថា «ជយន្តោ, ជយតិ» សម្រេចបានដូចម្តេច? (សម្រេចបាន) ព្រោះការសូត្របញ្ចូលក្នុងភូវាទិគណៈ។ 24. Kyādīhi kṇā. ២៤. (សូត្រថា) គ្យាទីហិ គ្នាត។ Kīādīhi [Pg.181] lavisaye kṇā hoti. Kiṇanto, kiṇāti. គ្នាត បច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយពីកីអាទិធាតុទាំងឡាយ ក្នុងវិស័យនៃ ល បច្ច័យ ដូចជា កិណន្តោ, កិណាតិ។ 25. Svādīhi kṇo. ២៥. (សូត្រថា) ស្វាទីហិ គ្នោ។ Suādīhi lavisaye kṇo hoti. Suṇamāno, suṇanto, suṇoti. Kathaṃ suṇātīti? Kyādipāṭhā. គ្នោ បច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយពីសុអាទិធាតុទាំងឡាយ ក្នុងវិស័យនៃ ល បច្ច័យ ដូចជា សុណមានោ, សុណន្តោ, សុណោតិ។ ចុះពាក្យថា «suṇāti» សម្រេចបានដូចម្តេច? (សម្រេចបាន) ព្រោះការសូត្របញ្ចូលក្នុងគ្យាទិគណៈ។ 26. Tanāditvo. ២៦. (សូត្រថា) តនាទិត្វោ។ Tanādito lavisaye o hoti. Tanoti. ឱ បច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយពីតនាទិធាតុ ក្នុងវិស័យនៃ ល បច្ច័យ ដូចជា តនោតិ។ 27. Bhāvakammesu tabbā-nīyā. ២៧. (សូត្រថា) ភាវកម្មេសុ តព្វានីយា។ Tabbaanīyā kriyatthā pare bhāvakammesu bahulaṃ bhavanti. Kattabbaṃ, karaṇīyaṃ, kattabbo kaṭo, karaṇīyo. Bahulādhikārā karaṇādīsupi bhavanti, sinānīyaṃ cuṇṇaṃ, dānīyo brāhmaṇo, sammāvattanīyo guru, pavacanīyo upajjhāyo, upaṭṭhānīyo sisso. តព្វ និង អនីយ បច្ច័យទាំងឡាយ ខាងក្រោយពីធាតុដែលមានកិរិយាជាអត្ថ យ่อมចុះក្នុងភាវៈ និងកម្ម ជាច្រើន ដូចជា កត្តព្វំ, ករណីយំ, កត្តព្វោ កដោ, ករណីយោ។ ព្រោះអំណាចនៃពាក្យថា «ពហុលំ» សូម្បីក្នុងករណៈជាដើមក៏ចុះដែរ ដូចជា សិនានីយំ ចុណ្ំ, ទានីយោ ព្រាហ្មណោ, សម្មាវត្តនីយោ គរុ, បវចនីយោ ឧបជ្ឈាយោ, ឧបដ្ឋានីយោ សិស្សោ។ 28. Ghyaṇa. ២៨. (សូត្រថា) គ្យណ។ Bhāvakammesu kriyatthā paro ghyaṇa hoti bahulaṃ. Vākyaṃ, kāriyaṃ, ceyyaṃ, jeyyaṃ. គ្យណ បច្ច័យ ខាងក្រោយពីធាតុដែលមានកិរិយាជាអត្ថ យ่อมចុះក្នុងភាវៈ និងកម្ម ជាច្រើន ដូចជា វាក្យំ, ការិយំ, ចេយ្យំ, ជេយ្យំ។ 29. Āsse ca. ២៩. (សូត្រថា) អាស្សេ ច។ Ātoghyaṇa hoti bhāvakammesu, āssa e ca. Deyyaṃ. គ្យណ បច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយពីអាការន្តធាតុ ក្នុងភាវៈ និងកម្មទាំងឡាយ និងការធ្វើ អា របស់ធាតុនោះ ឲ្យទៅជា ឯ ផង ដូចជា ទេយ្យំ។ 30. Vadādīhi yo. ៣០. (សូត្រថា) វទាទីហិ យោ។ Vadādīhi [Pg.182] kriyatthehi yo hoti bahulaṃ bhāvakammesu. Vajjaṃ, majjaṃ, gammaṃ. (42) ‘‘Bhujānne’’, bhojjo odano, bhojjā yāgu, bhoggamaññaṃ. យ បច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយពីវទាទិធាតុទាំងឡាយ ដែលមានកិរិយាជាអត្ថ ជាច្រើន ក្នុងភាវៈ និងកម្ម ដូចជា វជ្ជំ, មជ្ជំ, គម្មំ។ (សូត្រថា) «ភុជាន្នេ» ដូចជា ភោជ្ជោ ឱទនោ, ភោជ្ជា យាគុ, ភោគំ អញ្ញំ។ 31. Kicca ghacca bhacca bhabba leyyā. ៣១. (សូត្រថា) កិច្ច ឃច្ច ភច្ច ភព្វ លេយ្យា។ Ete saddā yappaccayantā nipaccante. សព្ទទាំងឡាយនេះ មាន យ បច្ច័យជាទីបំផុត សម្រេចដោយការនិបាត។ 32. Guhādīhi yaka. ៣២. (សូត្រថា) គុហាទីហិ យកៈ។ Gutādīhi kriyattehi bhāvakammesu yaka hoti. Guyhaṃ, duyhaṃ, sisso. Siddhā evete tabbādayo pesātisaggapattakālesupi gamyamānesu sāmaññenavidhānato, tvayā khalu kaṭo kattabbo, karaṇīyo, kāriyo, kicco, evaṃ tvayā kaṭo kattabbo, bhotā kaṭo kattabbo, bhoto hi patto kālo kaṭakaraṇe. Evaṃ uddhamohuttikepi vattamānato pesādīsu siddhā eva. Tathā arahe kattari sattivisiṭṭhe ca patīyamāne āvassakādhamīṇatāvisiṭṭhe ca bhāvādo siddhā, uddhaṃmuhuttato-bhotā kaṭo kattabbo, bhotā rajjaṃ kattabbaṃ. Bhavaṃ araho, bhotā sāro vahitabbo, bhavaṃ sakko, bhotā avassaṃ kaṭo kattabbo, bhotā nikkho dātabbo. យក បច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយពីគុហាទិធាតុទាំងឡាយ ដែលមានកិរិយាជាអត្ថ ក្នុងភាវៈ និងកម្ម ដូចជា គុយហំ, ទុយហំ, សិស្សោ។ តព្វបច្ច័យជាដើមទាំងនេះ សម្រេចហើយឯង សូម្បីក្នុងកាលដែលដឹងច្បាស់នូវការបង្គាប់ ការអនុញ្ញាត និងកាលដែលគួរដល់ ព្រោះការបញ្ញត្តដោយទូទៅ ដូចជា «ត្វយា ខលុ កដោ កត្តព្វោ, ករណីយោ, ការិយោ, កិច្ចោ», យ៉ាងនេះថា «ត្វយា កដោ កត្តព្វោ, ភោតា កដោ កត្តព្វោ» ព្រោះកាលដែលគួរដល់ក្នុងការធ្វើកន្ទេល របស់លោកមកដល់ហើយ។ យ៉ាងនេះ សូម្បីក្នុងបច្ចុប្បន្នកាលដែលប្រព្រឹត្តទៅខាងមុខ ក្នុងអត្ថមានការបង្គាប់ជាដើម ក៏សម្រេចហើយដែរ។ ដូច្នោះដែរ កាលបើដឹងច្បាស់នូវកត៌ាដែលគួរ និងកត៌ាដែលមានកម្លាំងពិសេស និងក្នុងភាវៈជាដើម ដែលមានសេចក្តីចាំបាច់ និងភាពជាកូនបំណុលពិសេស ក៏សម្រេចហើយដែរ ខាងក្រោយពីឧទ្ធំមុហុត្តៈ ដូចជា «ភោតា កដោ កត្តព្វោ, ភោតា រជ្ជំ កត្តព្វំ»។ «ភវំ អរហោ, ភោតា សារោ វហិតព្វោ, ភវំ សក្កោ, ភោតា អវស្សំ កដោ កត្តព្វោ, ភោតា និក្ខោ ទាតព្វោ»។ 33. Kattari ltuṇakā. ៣៣. (សូត្រថា) កត្តរិ ល្តុណកា។ Kattari kārake kriyatthā ltuṇakā honti bahulaṃ. Paṭhitā, pāṭhako. Bahulamitveva? Pādehi harīyatīti pādahā-rako[Pg.183], gale cuppateti galecopako. Siddhova ltu, arahe sīlasādhudhammesu ca sāmaññavihitattā, bhavaṃ khalu kaññāya pariggahitā, bhavametaṃ arahati. Sīlādīsu-khalvapi upādātā kumārake, gantā khelaṃ, muṇḍayitāro sāviṭṭhāyanā vadhuṃ katapariggahaṃ. ល្តុ និង ណក បច្ច័យទាំងឡាយ ខាងក្រោយពីធាតុដែលមានកិរិយាជាអត្ថ យ่อมចុះក្នុងកត៌ុកត៌ា (អ្នកធ្វើ) ជាច្រើន ដូចជា បឋិតា, បាឋកោ។ ព្រោះហេតុអ្វីទើបពោលថា «ពហុលំ»? (ដើម្បីសម្រេចរូបក្នុងឧទាហរណ៍ដូចជា) បាទេហិ ហរិយតីតិ បាទហារកោ, គលេ ចុប្បតេតិ គលេចោបកោ។ ល្តុ បច្ច័យ សម្រេចហើយឯង ក្នុងកត៌ាដែលគួរ និងក្នុងសីលធម៌ និងសាធុធម៌ ព្រោះការបញ្ញត្តដោយទូទៅ ដូចជា «ភវំ ខលុ កញ្ញាយ បរិគ្គហិតា» លោកគប្បីដល់នូវសេចក្តីនេះ។ សូម្បីក្នុងសីលជាដើម ដូចជា ឧបាទាតា កុមារកេ, គន្តា ខេលំ, មុណ្ឌយិតារោ សាវិដ្ឋានា វធុំ កតបរិគ្គហំ។ 34. Āvī. ៣៤. (សូត្រថា) អាវី។ Kriyatthā āvī hoti bahulaṃ kattari. Bhayadassāvī. Appavisayataññāpanatthaṃ bhinnayogakaraṇaṃ, sāmaññavihitattā sīlā dīsu ca hoteva. អាវី បច្ច័យ ខាងក្រោយពីធាតុដែលមានកិរិយាជាអត្ថ យ่อมចុះក្នុងកត៌ា ជាច្រើន ដូចជា ភយទស្សាវី។ ការបំបែកសូត្រផ្សេងគ្នា ដើម្បីញ៉ាំងវិស័យដ៏តិចឲ្យដឹងច្បាស់ ព្រោះការបញ្ញត្តដោយទូទៅ តែងចុះក្នុងសីលជាដើមផងដែរ។ 35. Āsiṃsāyamako. ៣៥. (សូត្រថា) អាសឹសាយមកោ។ Āsiṃsāyaṃ gamyamānāyaṃ kriyatthā ako hoti kattari. Jīvatūti jīvako, nandatūti nandako, bhavatūti bhavako. កាលបើដឹងច្បាស់នូវសេចក្តីប្រាថ្នា អក បច្ច័យ ខាងក្រោយពីធាតុដែលមានកិរិយាជាអត្ថ យ่อมចុះក្នុងកត៌ា ដូចជា ជីវតូតិ ជីវកោ, នន្ទតូតិ នន្ទកោ, ភវតូតិ ភវកោ។ 36. Karā ṇano. ៣៦. (សូត្រថា) ករា ណនោ។ Karato kattari ṇano hoti. Karotīti kāraṇaṃ, kattarīti kiṃ? Karaṇaṃ. ណន បច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយពីករធាតុ ក្នុងកត៌ា ដូចជា ករោតីតិ ការណំ។ ពាក្យថា «កត្តរិ» ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍ថា) ករណំ។ 37. Hāto vīhikālesu. ៣៧. (សូត្រថា) ហាតោ វីហិកាលេសុ។ Hāto vīhismiṃ kāle ca ṇano hoti kattari. Hāyanā nāma vihayo, hāyano saṃvaccharo, vīhikālesūti kiṃ? Hātā. ណន បច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយពីហាធាតុ ក្នុងអត្ថជាស្រូវសាលី និងកាលវេលា ក្នុងកត៌ា ដូចជា ហាយនា នាម វិហយោ, ហាយនោ សំវច្ឆរោ។ ពាក្យថា «វីហិកាលេសុ» ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍ថា) ហាតា។ 38. Vidā kū. ៣៨. (សូត្រថា) វិទា គូ។ Vidasmā kū hoti kattari. Vidū, lokavidū. គូ បច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយពីវិទធាតុ ក្នុងកត៌ា ដូចជា វិទូ, លោកវិទូ។ 39. Vito ñāto. ៣៩. (សូត្រថា) វិតោ ញាតោ។ Vipubbā [Pg.184] ñāiccasmā kū hoti kattari. Viññū. Vitoti kiṃ? Paññā. គូ បច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយពីញាធាតុ ដែលមាន វិ ឧបសគ្គនៅខាងមុខ ក្នុងកត៌ា ដូចជា វិញ្ញូ។ ពាក្យថា «វិតោ» ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍ថា) បញ្ញា។ 40. Kammā. ៤០. (សូត្រថា) កម្មា។ Kammato parā ñāiccasmā kū hoti kattari. Sabbaññū, kālaññū. គូ បច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយពីញាធាតុ ដែលនៅខាងក្រោយពីកម្មសព្ទ ក្នុងកត៌ា ដូចជា សព្វញ្ញូ, កាលញ្ញូ។ 41. Kvacaṇa. ៤១. (សូត្រថា) ក្វចណ។ Kammato parā kriyatthā kvaci aṇa hoti kattari. Kumbhakāro, saralāvo, mantajjhāyo, bahulādhikārā idha na hoti ādiccaṃ passati, himavantaṃ suṇoti, gāmaṃ gacchati. Kvacīti kiṃ? Kammakaro. អណ បច្ច័យ ខាងក្រោយពីធាតុដែលមានកិរិយាជាអត្ថ ដែលនៅខាងក្រោយពីកម្មសព្ទ យ่อมចុះខ្លះ ក្នុងកត៌ា ដូចជា កុម្ភការោ, សរលាវោ, មន្តជ្ឈាយោ។ ព្រោះអំណាចនៃពាក្យថា «ពហុលំ» ក្នុងទីនេះ មិនចុះឡើយ ក្នុងឧទាហរណ៍ដូចជា អាទិច្ចំ បស្សតិ, ហិមវន្តំ សុណោតិ, គាមំ គច្ឆតិ។ ពាក្យថា «ក្វចិ» ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីសម្រេចរូបក្នុងឧទាហរណ៍ថា) កម្មករោ។ 42. Gamā rū. ៤២. (សូត្រថា) គមា រូ។ Kammato parā gamā rū hoti kattari. Vedagū pāragū. រូ បច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយពីគមធាតុ ដែលនៅខាងក្រោយពីកម្មសព្ទ ក្នុងកត៌ា ដូចជា វេទគូ, បារគូ។ 43. Samānañña bhavanta yāditū-pamānā disā kamme rīrikkhakā. ៤៣. (សូត្រថា) សមានញ្ញ ភវន្ត យាទិតូបមានា ទិសា កម្មេ រីរិក្ខកា។ Samānādīhi yādīhi copamānehi parā disā kammakārake rīrikkhakā honti. Samāno viya dissatīti sadī sadikkho sadiso. Aññādī aññādikkho aññādiso. Bhavādī bhavādikkho bhavādiso. Yādī yādikkho yādiso. Tyādī tyādikkho tyādiso. Samānādīhīti kiṃ? Rukkho viya dissati. Upamānāti kiṃ? So dissati. Kammeti kiṃ? So [Pg.185] viya passati. Rakārā antasarādilopatthā, kakāro ekārābhāvattho. រី, រិក្ខ និង ក បច្ច័យទាំងឡាយ យ่อมចុះក្រោយពីទិសធាតុ ក្នុងកម្មការកៈ ដែលនៅខាងក្រោយពីសមានសព្ទជាដើម យាសព្ទជាដើម និងឧបមានសព្ទទាំងឡាយ។ ដូចជា សមានោ វិយ ទិស្សតីតិ សទី, សទិក្ខោ, សទិសោ។ អញ្ញាទិ, អញ្ញាទិក្ខោ, អញ្ញាទិសោ។ ភវាទិ, ភវាទិក្ខោ, ភវាទិសោ។ យាទិ, យាទិក្ខោ, យាទិសោ។ ត្យាទិ, ត្យាទិក្ខោ, ត្យាទិសោ។ ពាក្យថា «សមានាទីហិ» ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍ថា) រុក្ខោ វិយ ទិស្សតិ។ ពាក្យថា «ឧបមានា» ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍ថា) សោ ទិស្សតិ។ ពាក្យថា «កម្មេ» ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍ថា) សោ វិយ បស្សតិ។ រអក្សរទាំងឡាយ មានប្រយោជន៍ដល់ការលុបស្រៈជាទីបំផុតជាដើម, កអក្សរ មានប្រយោជន៍មិនឲ្យមានឯការៈ។ 44. Bhāvakārakesva-ghaṇa ghakā. ៤៤. ក្នុងភាវៈ និងការកៈទាំងឡាយ អ ឃណ ឃ និង ក បច្ច័យទាំងឡាយ តែងចុះ។ Bhāve kārake ca kriyatthā a ghaṇa gha kā honti bahulaṃ. A-paggaho, niggaho, karo, garo, cayo, jayo, ravo, bhavo, paco, vaco, annado, purindado, īsakkaro, dukkaro, sukaro. Ghaṇa-bhāve pāko, cāgo, bhāvo, kārakepi saññāyaṃ tāva pajjatenenāti pādo, rujatīti rogo, visatīti veso, sarati kālantaranti sāro thiraṃso, darīyante etehīti dārā, jīrayati etenāti jāro, asaññāyampi dāyo datto, lābho laddho, gha-vako, nipako, ka-piyo, khipo, bhujo, āyudhaṃ. ក្នុងភាវៈ និងការកៈទាំងឡាយ អ ឃណ ឃ និង ក បច្ច័យទាំងឡាយ តែងចុះក្រោយពីធាតុ (កិរិយត្ថៈ) ជាច្រើន។ អ-បច្ច័យ ដូចជា paggaho, niggaho, karo, garo, cayo, jayo, ravo, bhavo, paco, vaco, annado, purindado, īsakkaro, dukkaro, sukaro។ ឃណ-បច្ច័យ ក្នុងភាវៈ ដូចជា pāko, cāgo, bhāvo; ទោះបីក្នុងកាលជាការកៈ និងក្នុងនាមសញ្ញា ដូចជា pajjatenenāti pādo, rujatīti rogo, visatīti veso, sarati kālantaranti sāro (ចំណែកដ៏មាំមួន), darīyante etehīti dārā, jīrayati etenāti jāro; ទោះបីក្នុងអសញ្ញា (មិនមែននាមសញ្ញា) ដូចជា dāyo (ទានដែលគេឲ្យហើយ), lābho (លាភដែលគេបានហើយ)។ ឃ-បច្ច័យ ដូចជា vako, nipako។ ក-បច្ច័យ ដូចជា piyo, khipo, bhujo, āyudhaṃ។ 45. Dādhātvi. ៤៥. ក្រោយពី ទា និង ធា ធាតុ តែងចុះ ឥ បច្ច័យ។ Dādhāhi bahulami hoti bhāvakārakesu. Ādi, nidhi, vālami. ក្នុងភាវៈ និងការកៈទាំងឡាយ ឥ បច្ច័យ តែងចុះក្រោយពី ទា និង ធា ធាតុ ជាច្រើន។ ឧទាហរណ៍ ādi, nidhi, vāri។ 46. Vamādīyyathu. ៤៦. ក្រោយពី វម ធាតុជាដើម តែងចុះ អថុ បច្ច័យ។ Vamādīhi bhāvakārakesvathu hoti. Vamathu, vepathu, (avathu, sayathu). ក្នុងភាវៈ និងការកៈទាំងឡាយ អថុ បច្ច័យ តែងចុះក្រោយពី វម ធាតុជាដើម។ ឧទាហរណ៍ vamathu, vepathu, (avathu, sayathu)។ 47. Kvi. ៤៧. តែងចុះ ក្វិ បច្ច័យ។ Kriyatthā [Pg.186] kvi hoti bahulaṃ bhāvakārakesu. Kakāro kānubandhakāriyattho, abhibhū, sayambhū, bhattaggaṃ, (dānaggaṃ) salākaggaṃ, sabhā, pabhā. ក្វិ បច្ច័យ តែងចុះក្រោយពីធាតុ (កិរិយត្ថៈ) ជាច្រើន ក្នុងភាវៈ និងការកៈទាំងឡាយ។ អក្សរ ក (ក្នុង ក្វិ) មានប្រយោជន៍ដល់កិច្ចដែលត្រូវធ្វើដោយសារ ក-អនុពន្ធ។ ឧទាហរណ៍ abhibhū, sayambhū, bhattaggaṃ, (dānaggaṃ), salākaggaṃ, sabhā, pabhā។ 48. Ano. ៤៨. តែងចុះ អន បច្ច័យ។ Kriyattā bhāvakārakesvano hoti. Gamanaṃ, dānaṃ, sampadānaṃ, apādānaṃ, adhikaraṇaṃ, calano, jalano, kodhano, kopano, maṇḍano, bhūsano. អន បច្ច័យ តែងចុះក្រោយពីធាតុ (កិរិយត្ថៈ) ក្នុងភាវៈ និងការកៈទាំងឡាយ។ ឧទាហរណ៍ gamanaṃ, dānaṃ, sampadānaṃ, apādānaṃ, adhikaraṇaṃ, calano, jalano, kodhano, kopano, maṇḍano, bhūsano។ 49. Itthiyamaṇa tti ka yaka yā ca. ៤៩. ក្នុងឥត្ថីលិង្គ តែងចុះ អ, អណ, តិ, ក, យក និង យ បច្ច័យទាំងឡាយផង។ Itthiliṅge bhāve kārake ca kriyatthā aādayo honti ano ca bahulaṃ. A titikkhā, vīmaṃsā, jigucchā, pipāsā, puttiyā īhā bhikkhā, āpadā, medhā, godhā, ṇakārā, hārā, tārā, dhārā, ārā, kti-iṭṭhi, siṭṭhi, bhitti, bhatti, tanti bhūti, ka-guhā, rujā, mudā, yaka-vijjā, ijjā, ya-seyyā, samajjā, pabbajjā, paricariyā, jāgariyā, anakāraṇā, hāraṇā, vedanā, vandanā, upāsanā. ក្នុងឥត្ថីលិង្គ ក្នុងភាវៈ និងការកៈទាំងឡាយ បច្ច័យទាំងឡាយមាន អ ជាដើម និង អន បច្ច័យ តែងចុះក្រោយពីធាតុ (កិរិយត្ថៈ) ជាច្រើន។ ឧទាហរណ៍ អ-បច្ច័យ៖ titikkhā, vīmaṃsā, jigucchā, pipāsā, puttiyā, īhā, bhikkhā, āpadā, medhā, godhā។ ណ-បច្ច័យ (អណ)៖ hārā, tārā, dhārā, ārā។ តិ-បច្ច័យ (ឬ កតិ)៖ iṭṭhi, siṭṭhi, bhitti, bhatti, tanti, bhūti។ ក-បច្ច័យ៖ guhā, rujā, mudā។ យក-បច្ច័យ៖ vijjā, ijjā។ យ-បច្ច័យ៖ seyyā, samajjā, pabbajjā, paricariyā, jāgariyā។ អន-បច្ច័យ៖ kāraṇā, hāraṇā, vedanā, vandanā, upāsanā។ 50. Jāhāhi ni. ៥០. ក្រោយពី ជន (ជា) និង ហា ធាតុ តែងចុះ និ បច្ច័យ។ Jāhāiccetehi ni hotitthiyaṃ. Jāni, hāni. និ បច្ច័យ តែងចុះក្រោយពីធាតុទាំងឡាយនេះគឺ ជន (ជា) និង ហា ក្នុងឥត្ថីលិង្គ។ ឧទាហរណ៍ jāni, hāni។ 51. Karā ririyo. ៥១. ក្រោយពី ករ ធាតុ តែងចុះ រិរិយ បច្ច័យ។ Karato ririyo hotitthiyaṃ. Karaṇaṃ kiriyā. Kathaṃ ‘kriyā’ti? ‘‘Kriyāyaṃ’’ti nipātanā. រិរិយ បច្ច័យ តែងចុះក្រោយពី ករ ធាតុ ក្នុងឥត្ថីលិង្គ។ ឧទាហរណ៍ karaṇaṃ, kiriyā។ ពាក្យថា kriyā សម្រេចបានដូចម្តេច? សម្រេចដោយការធ្លាក់ចុះ (និបាតនៈ) ថា kriyāyaṃ។ 52. Ikitī sarūpe. ៥២. តែងចុះ ឥ និង កិតិ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថជាសរូប។ Kriyatthassa [Pg.187] sarūpe-bhidheyye kriyatthā pare ikitī honti, vaci, yudhi, pacati, ‘akāro kakāro’ti ādīsu kārasaddena samāso, yathā evakāroti. កាលបើអត្ថដែលត្រូវសម្តែងជាសរូបនៃធាតុ (កិរិយត្ថៈ) ឥ និង កិតិ បច្ច័យទាំងឡាយ តែងចុះក្រោយពីធាតុ។ ឧទាហរណ៍ vaci, yudhi, pacati។ ក្នុងពាក្យទាំងឡាយជាដើមថា akāro, kakāro គឺជាសមាសជាមួយនឹង ការ-សព្ទ ដូចជាពាក្យថា evakāro ដូច្នោះដែរ។ 53. Sīlābhikkhaññā-vassakesu ṇī. ៥៣. ក្នុងអត្ថជាប្រក្រតី (សីលៈ) ភាពរឿយៗ (អភិក្ខញ្ញៈ) និងការចាំបាច់ (អវស្សកៈ) តែងចុះ ណី បច្ច័យ។ Kriyatthā ṇī hoti sīlādīsu patīyamānesu, uṇhabhojī, khīrapāyī, avassakārī, satandāyī. កាលបើអត្ថមានប្រក្រតីជាដើមប្រាកដច្បាស់ ណី បច្ច័យ តែងចុះក្រោយពីធាតុ។ ឧទាហរណ៍ uṇhabhojī (អ្នកមានប្រក្រតីបរិភោគរបស់ក្តៅ), khīrapāyī (អ្នកមានប្រក្រតីផឹកទឹកដោះ), avassakārī (អ្នកត្រូវតែធ្វើជាប្រាកដ), satandāyī (អ្នកឲ្យរឿយៗ)។ 54. Thāvarittara bhaṅgura bhidura bhāsura bhassarā. ៥៤. សព្ទទាំងឡាយនេះគឺ thāvara, ittara, bhaṅgura, bhidura, bhāsura, bhassara តែងសម្រេចរូប។ Ete saddā nipaccante sīle gamyamāne. សព្ទទាំងឡាយនេះ តែងសម្រេចដោយនិបាតនៈ កាលបើអត្ថជាប្រក្រតី (សីលៈ) ប្រាកដច្បាស់។ 55. Kattari bhūte ktavantu ktāvī. ៥៥. ក្នុងកត្តុការកៈ និងអតីតកាល (ភូតៈ) តែងចុះ តវន្តុ និង តាវី បច្ច័យ។ Bhūte-tthe vattamānato kriyatthā ktavantuttāvī honti kattari. Vijitavā, vijitāvī, bhūteti adhikāro yāva ‘‘āhāratthā’’ti (5-60). កាលបើធាតុប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថជាអតីតកាល តវន្តុ និង តាវី បច្ច័យទាំងឡាយ តែងចុះក្នុងកត្តុការកៈ។ ឧទាហរណ៍ vijitavā, vijitāvī។ បទថា bhūte នេះ ជាអធិការ (តាមទៅ) រហូតដល់សូត្រថា “āhāratthā” (៥-៦០)។ 56. Ktobhāvakammesu. ៥៦. ក្នុងភាវៈ និងកម្មៈ តែងចុះ ត បច្ច័យ។ Bhāve kamme ca bhūte kto hoti. Āsitaṃ bhavatā. Kato kaṭo bhavatā. ក្នុងភាវៈផង ក្នុងកម្មៈផង ជាអតីតកាល ត បច្ច័យ តែងចុះ។ ឧទាហរណ៍ ក្នុងភាវៈ៖ āsitaṃ bhavatā (ការអង្គុយ គឺលោកបានធ្វើហើយ)។ ក្នុងកម្មៈ៖ kato kaṭo bhavatā (កន្ទេល គឺលោកបានធ្វើហើយ)។ 57. Kattari cārambhe. ៥៧. ក្នុងកត្តុការកៈផង ក្នុងកិរិយាដែលចាប់ផ្តើម (អារម្ភៈ) ផង តែងចុះ ត បច្ច័យ។ Kriyārambhe kattari kto hoti yathāpattañca. Pakato bhavaṃ kaṭaṃ, pakato kaṭo bhavatā, pasutto bhavaṃ, pasuttaṃ bhavatā. ក្នុងការចាប់ផ្តើមកិរិយា ត បច្ច័យ តែងចុះក្នុងកត្តុការកៈ និងតាមសមគួរដល់រូបដែលសម្រេច។ ឧទាហរណ៍ pakato bhavaṃ kaṭaṃ (លោកចាប់ផ្តើមធ្វើហើយនូវកន្ទេល), pakato kaṭo bhavatā (កន្ទេល គឺលោកចាប់ផ្តើមធ្វើហើយ), pasutto bhavaṃ (លោកចាប់ផ្តើមដេកលក់ហើយ), pasuttaṃ bhavatā (ការដេកលក់ គឺលោកចាប់ផ្តើមធ្វើហើយ)។ 58. Ṭhā-sa vasa silisa sī ruha jara janīhi. ៥៨. ក្រោយពី ឋា, អាស, វស, សិលិស, សី, រុហ, ជរ និង ជន ធាតុទាំងឡាយ តែងចុះ ត បច្ច័យ។ Ṭhādīhi [Pg.188] kattari kto hoti yathāpattañca. Upaṭṭhito guruṃ bhavaṃ, upaṭṭhito guru bhotā, upāsito guruṃ bhavaṃ, upāsito guru bhotā, anuvusito guruṃ bhavaṃ, anuvusito guru bhotā, āsiliṭṭho guruṃ bhavaṃ, āsiliṭṭho guru bhotā, adhissito khaṭopikaṃ bhavaṃ, adhissitā khaṭopikā bhotā, āraḷho rukkhaṃ bhavaṃ, āruḷho rukkho bhotā, anujiṇṇo vasaliṃ devadatto, anujiṇṇā vasalī devadattena, anujāto māṇavako māṇavikaṃ, anujātā māṇavikā māṇavakena. ក្រោយពី ឋា ធាតុជាដើម ត បច្ច័យ តែងចុះក្នុងកត្តុការកៈ និងតាមសមគួរដល់រូបដែលសម្រេច។ ឧទាហរណ៍ upaṭṭhito guruṃ bhavaṃ (លោកចូលទៅឈរជិតហើយនូវគ្រូ), upaṭṭhito guru bhotā (គ្រូ គឺលោកចូលទៅឈរជិតហើយ), upāsito guruṃ bhavaṃ (លោកចូលទៅអង្គុយជិតហើយនូវគ្រូ), upāsito guru bhotā (គ្រូ គឺលោកចូលទៅអង្គុយជិតហើយ), anuvusito guruṃ bhavaṃ (លោកនៅគ្រប់គ្រងហើយនូវគ្រូ), anuvusito guru bhotā (គ្រូ គឺលោកនៅគ្រប់គ្រងហើយ), āsiliṭṭho guruṃ bhavaṃ (លោកឱបក្រសោបហើយនូវគ្រូ), āsiliṭṭho guru bhotā (គ្រូ គឺលោកឱបក្រសោបហើយ), adhissito khaṭopikaṃ bhavaṃ (លោកដេកលើគ្រែតូចហើយ), adhissitā khaṭopikā bhotā (គ្រែតូច គឺលោកដេកលើហើយ), āruḷho rukkhaṃ bhavaṃ (លោកឡើងកាន់ដើមឈើហើយ), āruḷho rukkho bhotā (ដើមឈើ គឺលោកឡើងហើយ), anujiṇṇo vasaliṃ devadatto (ទេវទត្តប្រព្រឹត្តតាមចាស់ជរាហើយនូវស្រីចណ្ឌាល), anujiṇṇā vasalī devadattena (ស្រីចណ្ឌាល គឺទេវទត្តប្រព្រឹត្តតាមចាស់ជរាហើយ), anujāto māṇavako māṇavikaṃ (មាណពកើតតាមហើយនូវនាងមាណវិកា), anujātā māṇavikā māṇavakena (នាងមាណវិកា គឺមាណពកើតតាមហើយ)។ 59. Gamanatthākammakādhāre ca. ៥៩. ក្រោយពីធាតុមានអត្ថថាទៅ (គមនត្ថៈ) និងអកម្មកធាតុ តែងចុះ ត បច្ច័យ ក្នុងអាធារៈផង។ Gamanatthato akammakato ca kriyatthā ādhāre kto hoti kattari ca yathāpattañca, idamesaṃ yātaṃ, iha te yātā, iha tehi yātaṃ, ayaṃ tehi yāto patho, idamesamāsitaṃ, iha te āsitā, ihatehi āsitaṃ, ‘devo ce vuṭṭho sampannā sālayo’ti kāraṇasāmaggīsampatti etthābhimatā. ក្រោយពីធាតុមានអត្ថថាទៅ និងអកម្មកធាតុ ត បច្ច័យ តែងចុះក្នុងអាធារៈ និងក្នុងកត្តុការកៈ តាមសមគួរដល់រូបដែលសម្រេច។ ឧទាហរណ៍ idamesaṃ yātaṃ (នេះជាកន្លែងដែលជនទាំងឡាយនោះទៅហើយ), iha te yātā (ជនទាំងឡាយនោះទៅហើយក្នុងទីនេះ), iha tehi yātaṃ (ការទៅ គឺជនទាំងឡាយនោះធ្វើហើយក្នុងទីនេះ), ayaṃ tehi yāto patho (ផ្លូវនេះ គឺជនទាំងឡាយនោះទៅហើយ), idamesamāsitaṃ (នេះជាកន្លែងដែលជនទាំងឡាយនោះអង្គុយហើយ), iha te āsitā (ជនទាំងឡាយនោះអង្គុយហើយក្នុងទីនេះ), iha tehi āsitaṃ (ការអង្គុយ គឺជនទាំងឡាយនោះធ្វើហើយក្នុងទីនេះ)។ ក្នុងប្រយោគថា ‘devo ce vuṭṭho sampannā sālayo’ (បើភ្លៀងបង្អុរចុះហើយ ស្រូវសាលីទាំងឡាយតែងលូតលាស់ល្អ) សេចក្តីសម្រេចនៃហេតុសាមគ្គី គឺលោកប្រាថ្នាដឹងក្នុងទីនេះ។ 60. Āhāratthā. ៦០. ក្រោយពីធាតុមានអត្ថថាបរិភោគ (អាហារត្ថៈ) តែងចុះ ត បច្ច័យ ក្នុងអាធារៈ។ Ajjhohāratthā ādhāre kto hoti yathāpattañca, idamesaṃ bhuttaṃ, idamesaṃ pītaṃ, iha tehi bhuttaṃ, iha tehi pītaṃ, odano tehi bhutto pītamudakaṃ, akattattho yogavibhāgo, kathaṃ ‘pītā gāvo’ti? Pītamesaṃ vijjatīti pītā, bāhulakā vā, ‘passinno’ti yā ettha bhūtakālatā, tatra tto, evaṃ raññaṃ mato raññaṃ iṭṭho, raññaṃ buddho, raññaṃ pūjito, evaṃ [Pg.189] sīlito, rakkhito, khanto, ākuṭṭho, ruṭṭho, rusito, abhibyāhaṭo, dayiyo, haṭṭho, kantā, saṃyato, amato, ‘kaṭṭha’nti bhūtatāyameva hetuno, phalaṃ tvatra bhāvi. ក្រោយពីធាតុមានអត្ថថាលេបលេញ (អជ្ឈោហារត្ថៈ) ត បច្ច័យ តែងចុះក្នុងអាធារៈ និងតាមសមគួរដល់រូបដែលសម្រេច។ ឧទាហរណ៍ idamesaṃ bhuttaṃ (នេះជាកន្លែងដែលជនទាំងឡាយនោះបរិភោគហើយ), idamesaṃ pītaṃ (នេះជាកន្លែងដែលជនទាំងឡាយនោះផឹកហើយ), iha tehi bhuttaṃ (ការបរិភោគ គឺជនទាំងឡាយនោះធ្វើហើយក្នុងទីនេះ), iha tehi pītaṃ (ការផឹក គឺជនទាំងឡាយនោះធ្វើហើយក្នុងទីនេះ), odano tehi bhutto (បាយ គឺជនទាំងឡាយនោះបរិភោគហើយ), pītamudakaṃ (ទឹក គឺជនទាំងឡាយនោះផឹកហើយ)។ ការបំបែកសូត្រ (យោគវិភាគ) គឺដើម្បីអត្ថមិនមែនកត្តុ។ ពាក្យថា ‘pītā gāvo’ (មេគោទាំងឡាយដែលផឹកទឹកហើយ) សម្រេចដូចម្តេច? សម្រេចដោយវិគ្រោះថា pītamesaṃ vijjatīti pītā (ទឹកដែលមេគោទាំងឡាយនោះផឹកហើយ តែងមាន ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ពីតា) ឬសម្រេចដោយពហុលកៈ។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា ‘passinno’ (ញើសហូរចេញហើយ) ភាពជាអតីតកាលណាដែលមានក្នុងទីនេះ ត បច្ច័យ តែងចុះក្នុងអតីតកាលនោះ។ ដូចជា raññaṃ mato (ស្តេចទ្រង់ជ្រាបហើយ), raññaṃ iṭṭho (ស្តេចទ្រង់សព្វព្រះរាជហឫទ័យហើយ), raññaṃ buddho (ស្តេចទ្រង់ដឹងហើយ), raññaṃ pūjito (ស្តេចទ្រង់បូជាហើយ)។ ព្រមទាំងពាក្យថា sīlito, rakkhito, khanto, ākuṭṭho, ruṭṭho, rusito, abhibyāhaṭo, dayiyo, haṭṭho, kantā, saṃyato, amato។ ពាក្យថា ‘kaṭṭha’ (ឈើ) សម្រេចដោយភាពជាអតីតកាលនៃហេតុ ប៉ុន្តែផលក្នុងទីនេះនឹងមានទៅអនាគត។ 61. Tuṃ tāye tave bhāve bhavissati kriyāyaṃ tadatthāya. ៦១. ក្នុងភាវៈ និងអនាគតកាល តែងចុះ តុំ, តាយេ និង តវេ បច្ច័យទាំងឡាយ កាលបើកិរិយាមានអត្ថដើម្បីកិរិយានោះប្រាកដច្បាស់។ Bhavissati atthe vattamānato kriyatthā bhāve tuṃ tāye tave honti kriyāyaṃ tadatthāyaṃ patīyamānāyaṃ. Kātuṃ gacchati, kattāye gacchati, kātave gacchati, icchati bhottuṃ kāmeti bhottunti imīnāva siddhaṃ, punabbidhāne tvihāpi siyā ‘icchanto karotī’ti, evaṃ sakkoti bhottuṃ, jānāti bhottuṃ, gilāyati bhottuṃ, ghaṭate bhottuṃ, ārabhate bhottuṃ, labhate bhottuṃ, pakkamati bhottuṃ, ussahati bhottuṃ, arahati bhottuṃ, atthi bhottuṃ, vijjati bhottuṃ, vaṭṭa tibhottuṃ, kappati bhottunti. Tathā pārayati bhottuṃ, pahu bhottuṃ, samattho bhottuṃ, pariyatto bhottuṃ, alaṃ bhottunti bhavatissa sabbattha sambhavā. Tathā kālo bhottuṃ. Samayo bhotuṃ, velā bhotunti, yathā bhottuṃmano, sottuṃ soto, daṭṭhuṃ cakkhu, yujjhituṃ dhanu, vattuṃ jaḷo, gantumano, kattumalasoti, uccāraṇantu vattāyattaṃ. Bhāveti kiṃ? Karissāmīti gacchati, kriyāyanti kiṃ? Bhikkhissaṃ iccassa jaṭā, tadatthāyanti kiṃ? Gacchissato te bhavissati bhattaṃ bhojanāya. កាលបើធាតុប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថជាអនាគតកាល តុំ, តាយេ និង តវេ បច្ច័យទាំងឡាយ តែងចុះក្នុងភាវៈ កាលបើកិរិយាមានអត្ថដើម្បីកិរិយានោះប្រាកដច្បាស់។ ឧទាហរណ៍ kātuṃ gacchati (តែងទៅដើម្បីធ្វើ), kattāye gacchati (តែងទៅដើម្បីធ្វើ), kātave gacchati (តែងទៅដើម្បីធ្វើ)។ ប្រយោគថា icchati bhottuṃ (តែងប្រាថ្នាដើម្បីបរិភោគ), kāmeti bhottuṃ (តែងចង់ដើម្បីបរិភោគ) សម្រេចដោយសូត្រនេះឯង។ ប៉ុន្តែការបញ្ញត្តិម្តងទៀត គឺដើម្បីឲ្យសម្រេចក្នុងទីនេះផង ដូចជា ‘icchanto karoti’ (កាលប្រាថ្នា តែងធ្វើ)។ ដូចគ្នាដែរ sakkoti bhottuṃ (អាចដើម្បីបរិភោគ), jānāti bhottuṃ (ដឹងដើម្បីបរិភោគ), gilāyati bhottuṃ (លំបាកដើម្បីបរិភោគ), ghaṭate bhottuṃ (ព្យាយាមដើម្បីបរិភោគ), ārabhate bhottuṃ (ប្រារព្ធដើម្បីបរិភោគ), labhate bhottuṃ (បានដើម្បីបរិភោគ), pakkamati bhottuṃ (ចៀសចេញទៅដើម្បីបរិភោគ), ussahati bhottuṃ (ខ្វល់ខ្វាយដើម្បីបរិភោគ), arahati bhottuṃ (គួរដើម្បីបរិភោគ), atthi bhottuṃ (មានដើម្បីបរិភោគ), vijjati bhottuṃ (មានប្រាកដដើម្បីបរិភោគ), vaṭṭati bhottuṃ (គួរដើម្បីបរិភោគ), kappati bhottuṃ (គួរដើម្បីបរិភោគ)។ ព្រមទាំង pārayati bhottuṃ (អាចដើម្បីបរិភោគ), pahu bhottuṃ (អាចដើម្បីបរិភោគ), samattho bhottuṃ (ជាអ្នកសមគួរដើម្បីបរិភោគ), pariyatto bhottuṃ (ជាអ្នកល្មមដើម្បីបរិភោគ), alaṃ bhottuṃ (ល្មមដើម្បីបរិភោគ) ព្រោះការប្រកបជាមួយ ភវតិ-សព្ទ តែងមានក្នុងទីទាំងពួង។ ដូចគ្នាដែរ kālo bhottuṃ (ជាកាលដើម្បីបរិភោគ), samayo bhottuṃ (ជាសម័យដើម្បីបរិភោគ), velā bhottuṃ (ជាវេលាដើម្បីបរិភោគ)។ ដូចជា bhottuṃmano (អ្នកមានចិត្តចង់បរិភោគ), sottuṃ soto (ត្រចៀកសម្រាប់ស្តាប់), daṭṭhuṃ cakkhu (ភ្នែកសម្រាប់មើល), yujjhituṃ dhanu (ធ្នូសម្រាប់ច្បាំង), vattuṃ jaḷo (មនុស្សល្ងង់ដើម្បីនិយាយ), gantumano (អ្នកមានចិត្តចង់ទៅ), kattumalasoti (អ្នកខ្ជិលដើម្បីធ្វើ)។ ចំណែកការបញ្ចេញសំឡេង គឺស្រេចតែលើអ្នកនិយាយ។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា bhāve (ក្នុងភាវៈ)? ឆ្លើយថា ដើម្បីឃាត់ក្នុងប្រយោគដូចជា karissāmīti gacchati (តែងទៅដោយគិតថា អាត្មាអញនឹងធ្វើ)។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា kriyāyaṃ (ក្នុងកិរិយា)? ឆ្លើយថា ដើម្បីឃាត់ក្នុងប្រយោគដូចជា bhikkhissaṃ iccassa jaṭā (ផ្នួងសក់របស់បុគ្គលនោះមានដើម្បីសុំ)។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា tadatthāya (ដើម្បីអត្ថនោះ)? ឆ្លើយថា ដើម្បីឃាត់ក្នុងប្រយោគដូចជា gacchissato te bhavissati bhattaṃ bhojanāya (ភត្តនឹងមានដល់អ្នកដែលនឹងទៅ ដើម្បីបរិភោគ)។ 62. Paṭisedhe-laṃkhalūnaṃ tuna tvāna tvā vā. ៦២. ក្នុងការហាមឃាត់ (បដិសេធៈ) នៃ អលំ និង ខលុ សព្ទ តែងចុះ តុន, ត្វាន និង ត្វា បច្ច័យទាំងឡាយ ខ្លះ។ Alaṃ [Pg.190] khalusaddānaṃ paṭisedhatthānaṃ payoge tunādayo vā honti bhāve. Alaṃ sotuna, khalu sotuna, alaṃ sutvāna, dhalu sutvāna, alaṃ sutvā, khalu sutvā, alaṃ sutena, khalu sotena, alaṃ khalūnanti kiṃ? Mā hotu, paṭisedheti kiṃ? Alaṅkāro. ក្នុងការប្រកប អលំ និង ខលុ សព្ទ ដែលមានអត្ថហាមឃាត់ តុន បច្ច័យជាដើម តែងចុះខ្លះ ក្នុងភាវៈ។ ឧទាហរណ៍ alaṃ sotuna (កុំស្តាប់ឡើយ), khalu sotuna (កុំស្តាប់ឡើយ), alaṃ sutvāna, khalu sutvāna, alaṃ sutvā, khalu sutvā, alaṃ sutena, khalu sotena។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា alaṃ khalūnaṃ (នៃ អលំ និង ខលុ សព្ទ)? ឆ្លើយថា ដើម្បីឃាត់ក្នុងប្រយោគដូចជា mā hotu (កុំបីមានឡើយ)។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា paṭisedhe (ក្នុងការហាមឃាត់)? ឆ្លើយថា ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យដូចជា alaṅkāro (គ្រឿងអលង្ការ)។ 63. Pubbekakatthukānaṃ. ៦៣. ក្នុងកិរិយាទាំងឡាយដែលមានកត្តុតែមួយ កិរិយាណាជាមុន (បុព្វៈ) តែងចុះ តុន បច្ច័យជាដើម។ Eko kattā yesaṃ byāpārānaṃ, tesu yo pubbo, tadatthato kriyatthā tunādayo honti bhāve, sotuna yāti, sutvāna, sutvā vā, ekakattukānantikiṃ? Bhuttasmiṃ devadatte yaññadatto vajati, pubbāti kiṃ? Bhuñjabhi ca pacati ca. ‘Appatvā nadiṃ pabbato atikkamma pabbataṃ nadī’ti bhūdhātussa sabbattha sambhavā ekakattukatā pubbakālatā ca gamyate. ‘Bhutvā bhutvā gacchatīti’ imināva siddhaṃ ābhikkhaññantu dvibbacanāvagamyate. Kathaṃ ‘jīvaggāhaṃ agāhayi, kāyappacālakaṃ gacchantī’ti ādi? Ghaṇantena kriyāvisesanena siddhaṃ yathā ‘odanapākaṃ sayatī’ti. កត្តុតែមួយមានក្នុងកិរិយាទាំងឡាយណា ក្នុងកិរិយាទាំងឡាយនោះ កិរិយាណាជាមុន តុន បច្ច័យជាដើម តែងចុះក្រោយពីធាតុដែលមានអត្ថនោះ ក្នុងភាវៈ។ ឧទាហរណ៍ sotuna yāti (ស្តាប់ហើយ តែងទៅ), sutvāna, sutvā vā។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា ekakattukānaṃ (នៃកិរិយាទាំងឡាយដែលមានកត្តុតែមួយ)? ឆ្លើយថា ដើម្បីឃាត់ក្នុងប្រយោគដូចជា bhuttasmiṃ devadatte yaññadatto vajati (កាលបើទេវទត្តបរិភោគហើយ យញ្ញទត្តតែងទៅ)។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា pubbe (ជាមុន)? ឆ្លើយថា ដើម្បីឃាត់ក្នុងប្រយោគដូចជា bhuñjati ca pacati ca (តែងបរិភោគផង តែងស្លផង)។ ក្នុងប្រយោគថា ‘appatvā nadiṃ pabbato, atikkamma pabbataṃ nadī’ (ភ្នំមិនទាន់ដល់ស្ទឹង, ស្ទឹងកន្លងភ្នំហើយ) ព្រោះការមាននៃ ភូ ធាតុ ក្នុងទីទាំងពួង ភាពជាកត្តុតែមួយ និងភាពជាកាលមុន តែងដឹងបាន។ ប្រយោគថា ‘bhutvā bhutvā gacchati’ (បរិភោគហើយៗ តែងទៅ) សម្រេចដោយសូត្រនេះឯង ប៉ុន្តែភាពរឿយៗ (អភិក្ខញ្ញៈ) ដឹងបានដោយការទ្វេភាគ (ទ្វិវចនៈ)។ ពាក្យទាំងឡាយជាដើមថា ‘jīvaggāhaṃ agāhayi’ (ចាប់ទាំងរស់), ‘kāyappacālakaṃ gacchanti’ (តែងទៅដោយញ៉ាំងកាយឲ្យញាប់ញ័រ) សម្រេចដូចម្តេច? សម្រេចដោយកិរិយាវិសេសនៈដែលមាន ឃណ បច្ច័យជាទីបំផុត ដូចជាពាក្យថា ‘odanapākaṃ sayati’ (តែងដេកលក់ក្នុងកាលស្លបាយ) ដូច្នោះដែរ។ 64. Nto katthari vattamāne. ៦៤. ក្នុងកត្តុការកៈ និងបច្ចុប្បន្នកាល តែងចុះ អន្ត បច្ច័យ។ Vattamānatthe vattamānato kriyattā nto ho ti kattari, tiṭṭhanto. កាលបើធាតុប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថជាបច្ចុប្បន្នកាល អន្ត បច្ច័យ តែងចុះក្នុងកត្តុការកៈ។ ឧទាហរណ៍ tiṭṭhanto (កាលឈរ)។ 65. Māno. ៦៥. តែងចុះ មាន បច្ច័យ។ Vattamānatthe vattamānato kriyatthā māno hoti, kattari. Tiṭṭhamāno. កាលបើធាតុប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថជាបច្ចុប្បន្នកាល មាន បច្ច័យ តែងចុះក្នុងកត្តុការកៈ។ ឧទាហរណ៍ tiṭṭhamāno (កាលឈរ)។ 66. Bhāvakammesu. ៦៦. ក្នុងភាវៈ និងកម្មៈទាំងឡាយ។ Vattamānatthe [Pg.191] vattamānato kriṃyatthā bhāve kammeca māno hoti. Ṭhīyamānaṃ, paccamāno odano. កាលបើធាតុប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថជាបច្ចុប្បន្នកាល មាន បច្ច័យ តែងចុះក្នុងភាវៈ និងក្នុងកម្មៈ។ ឧទាហរណ៍ ក្នុងភាវៈ៖ ṭhīyamānaṃ (ការឈរ)។ ក្នុងកម្មៈ៖ paccamāno odano (បាយដែលគេកំពុងស្ល)។ 67. Te ssapubbānāgate. ៦៧. ក្នុងអនាគតកាល តែងចុះ អន្ត និង មាន បច្ច័យ ដែលមាន ស្ស នៅខាងដើម។ Anāgatatthe vattamānato kriyatthā tentamānā ssapubbā honti. Ṭhassanto, ṭhassamāno, ṭhīyissamānaṃ, paccissamāno odano. កាលបើធាតុប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថជាអនាគតកាល អន្ត និង មាន បច្ច័យទាំងឡាយនោះ ដែលមាន ស្ស នៅខាងដើម តែងចុះ។ ឧទាហរណ៍ ṭhassanto, ṭhassamāno, ṭhīyissamānaṃ, paccissamāno odano។ 68. Ṇvādayo. ៦៨. តែងចុះ ណ្វុ បច្ច័យជាដើម។ Kriyatthā pare bahulaṃ ṇvādayo honti. Cāru, dāru. ណ្វុ បច្ច័យជាដើម តែងចុះក្រោយពីធាតុជាច្រើន។ ឧទាហរណ៍ cāru, dāru។ 69. Khachasāna mekassarodi dve. ៦៩. រូបសព្ទដែលមានស្រៈតែមួយនៅខាងដើមនៃធាតុទាំងឡាយដែលមាន ខ, ឆ និង ស បច្ច័យជាទីបំផុត តែងជាទ្វេភាព (ពីរដង)។ Khachasappaccayantānaṃ kriyatthānaṃ paṭhamekassaraṃ saddarūpaṃ dve bhavati. Titikkhā, jigucchā, vīmaṃsā. រូបសព្ទដែលមានស្រៈទីមួយនៃធាតុទាំងឡាយដែលមាន ខ, ឆ និង ស បច្ច័យជាទីបំផុត តែងជាទ្វេភាព (ពីរដង)។ ឧទាហរណ៍ titikkhā, jigucchā, vīmaṃsā។ 70. Parokkhāyañca. ៧០. ក្នុងបរោក្ខាវិភត្តិផង។ Parokkhāyaṃ paṭhamekassaraṃ saddarūpaṃ dve bhavati. Jagāma, cakāro anuttasamuccayattho, tenaññatrāpi yathāgamaṃ, jahāti, jahitabbaṃ, jahituṃ, daddallati, caṅkamati. ‘Lolupo, momūhoti ottaṃ tadaminādipāṭhā. ក្នុងបរោក្ខាវិភត្តិ រូបសព្ទដែលមានស្រៈទីមួយ តែងជាទ្វេភាព (ពីរដង)។ ឧទាហរណ៍ jagāma។ អក្សរ ច (ក្នុងសូត្រនេះ) មានអត្ថប្រមូលមកនូវអត្ថដែលមិនបានពោលទុក ហេតុនោះ ទោះបីក្នុងទីដទៃ ក៏មានទ្វេភាពតាមសមគួរដល់អាគមដែរ ដូចជា jahāti, jahitabbaṃ, jahituṃ, daddallati, caṅkamati។ ម្យ៉ាងទៀត ភាពជា ឱ-អក្សរ ក្នុងពាក្យថា ‘lolupo’, ‘momūho’ សម្រេចបានដោយសារការអានថា តទមិនាទិ (តទមិនាទិបាឋៈ)។ 71. Ādismā sarā. ៧១. ស្រៈទាំងឡាយដែលនៅខាងក្រោយស្រៈខាងដើម តែងជាទ្វេភាព។ Ādibhūtā sarā paramekassaraṃ dve hoti, asisisati, ādismāti kiṃ? Jajagāra, sarāti kiṃ? Papāca. រូបសព្ទដែលមានស្រៈតែមួយនៅខាងក្រោយស្រៈដែលជាខាងដើម តែងជាទ្វេភាព។ ឧទាហរណ៍ asisisati។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា ādismā (ចាកខាងដើម)? ឆ្លើយថា ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យដូចជា jajagāra។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា sarā (ចាកស្រៈ)? ឆ្លើយថា ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យដូចជា papāca។ 72. Na puna. ៧២. មិនជាទ្វេភាពម្តងទៀតឡើយ។ Yaṃ [Pg.192] dvibhūtaṃ, na taṃ puna dvittamāpajjate, titikkhisati, jigucchisati. រូបសព្ទណាដែលជាទ្វេភាពហើយ រូបសព្ទនោះមិនដល់នូវភាពជាទ្វេភាពម្តងទៀតឡើយ។ ឧទាហរណ៍ titikkhisati, jigucchisati។ 73. Yathiṭṭhaṃ syādino. ៧៣. រូបសព្ទដែលមានស្រៈតែមួយជាខាងដើម ឬរូបសព្ទដទៃទៀតនៃ ស្យា-បច្ច័យជាដើម តែងជាទ្វេភាពតាមដែលប្រាថ្នា និងតាមសមគួរដល់អាគម។ Syādyantassa yathiṭṭhamekassaramādibhūtamaññaṃ vā yathāgamaṃ dvittapajjate, puputtīyisati, putittīyisati, puttīyiyisati. រូបសព្ទដែលមាន ស្យា-បច្ច័យជាដើមនៅខាងចុង តែងដល់នូវភាពជាទ្វេភាព នូវរូបសព្ទដែលមានស្រៈតែមួយជាខាងដើម ឬរូបសព្ទដទៃទៀត តាមដែលប្រាថ្នា និងតាមសមគួរដល់អាគម។ ឧទាហរណ៍ puputtīyisati, putittīyisati, puttīyiyisati។ 74. Rasso pubbassa. ៧៤. ស្រៈខាងដើម ត្រូវជាស្រៈរស្សៈ។ Dvitte pubbassa saro rasso hoti. Dadāti. កាលបើមានទ្វិត្តៈ ស្រៈនៃតួខាងដើម តែងទៅជាស្រៈរស្សៈ។ ឧទាហរណ៍៖ ទទាតិ។ 75. Lopo-nādibyañjanassa. ៧៥. ការលុបព្យញ្ជនៈ ក្រៅពីព្យញ្ជនៈខាងដើម។ Dvitte pubbassādito-ññassa byañjanassa lopo hoti. Asisisati. កាលបើមានទ្វិត្តៈ ការលុបព្យញ្ជនៈដទៃក្រៅពីព្យញ្ជនៈខាងដើម នៃតួខាងដើម តែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ អសិសិសតិ។ 76. Khachasesvassi. ៧៦. ស្រៈ អ នៃតួខាងដើម ទៅជា ឥ ក្នុងព្រោះ ខ ឆ ស។ Dvitte pubbassa assa i hoti khachasesu. Pipāsati, jighaṃsati, khachasesūti kiṃ? Jahāti, assāti kiṃ? Bubhukkhati. កាលបើមានទ្វិត្តៈ ស្រៈ អ នៃតួខាងដើម តែងទៅជា ឥ ក្នុងព្រោះ ខ ឆ ស។ ឧទាហរណ៍៖ បិបាសតិ, ជិឃំសតិ។ ពាក្យថា «ក្នុងព្រោះ ខ ឆ ស» តើដើម្បីអ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យនេះ៖ ជហាតិ។ ពាក្យថា «នៃស្រៈ អ» តើដើម្បីអ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យនេះ៖ ពុភុក្ខតិ។ 77. Gupissussa. ៧៧. ស្រៈ ឧ នៃធាតុឈ្មោះ គុប ទៅជា ឥ។ Dvitte pubbassa gupissa ussa i hoti khachasesu, jigucchati. កាលបើមានទ្វិត្តៈ ស្រៈ ឧ នៃតួខាងដើមរបស់ធាតុឈ្មោះ គុប តែងទៅជា ឥ ក្នុងព្រោះ ខ ឆ ស។ ឧទាហរណ៍៖ ជិគុច្ឆតិ។ 78. Catutthadutiyānaṃ tatiyapaṭhamā. ៧៨. ព្យញ្ជនៈទី៣ និងទី១ ជំនួសព្យញ្ជនៈទី៤ និងទី២។ Dvitte pubesaṃ catutthadutiyānaṃ tatiyapaṭhamā honti. Bubhukkhati, ciccheda. កាលបើមានទ្វិត្តៈ ព្យញ្ជនៈទី៣ និងទី១ តែងមានជំនួសព្យញ្ជនៈទី៤ និងទី២ នៃតួខាងដើមទាំងឡាយ។ ឧទាហរណ៍៖ ពុភុក្ខតិ, ចិច្ឆេទ។ 79. Kavaggahānaṃ cavaggajā. ៧៩. ព្យញ្ជនៈកើតក្នុងចវគ្គ ជំនួសព្យញ្ជនៈក្នុងកវគ្គ និងអក្សរ ហ។ Dvitte [Pg.193] pubbesaṃ kavaggahānaṃ cavaggajā honti yathākkamaṃ. Cukopa, jahāti. កាលបើមានទ្វិត្តៈ ព្យញ្ជនៈកើតក្នុងចវគ្គ តែងមានជំនួសព្យញ្ជនៈក្នុងកវគ្គ និងអក្សរ ហ នៃតួខាងដើមទាំងឡាយ តាមលំដាប់។ ឧទាហរណ៍៖ ចុកោប, ជហាតិ។ 80. Mānassa vī parassa ca maṃ. ៨០. ការធ្វើជា វី នៃធាតុឈ្មោះ មាន ខាងដើម និងការធ្វើជា មំ នៃតួខាងចុង។ Dvitte pubbassa mānassa vī hoti parassa ca maṃ, vīmaṃsati. កាលបើមានទ្វិត្តៈ ធាតុឈ្មោះ មាន ខាងដើម តែងទៅជា វី និងតួខាងចុង តែងទៅជា មំ។ ឧទាហរណ៍៖ វីមំសតិ។ 81. Kitassāsaṃsaye ti vā. ៨១. ការធ្វើជា តិ ខ្លះ នៃធាតុឈ្មោះ កិត ក្នុងអត្ថមិនសង្ស័យ។ Saṃsayaso-ññasmiṃ vattamānassa dvitte pubbassa kitassa vā ti hoti. Tikicchati, cikicchati, asaṃsayeti kiṃ? Vicikicchati. កាលបើមានទ្វិត្តៈ ធាតុឈ្មោះ កិត ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថដទៃពីសេចក្តីសង្ស័យ តែងទៅជា តិ ខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ តិកិច្ឆតិ, ចិកិច្ឆតិ។ ពាក្យថា «ក្នុងអត្ថមិនសង្ស័យ» តើដើម្បីអ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យនេះ៖ វិចិកិច្ឆតិ។ 82. Yuvaṇṇānameo paccaye. ៨២. ការធ្វើជា ឯ និង ឱ នៃស្រៈ ឥ វណ្ណៈ និង ឧ វណ្ណៈ ក្នុងព្រោះបច្ច័យ។ Ivaṇṇuvaṇṇantānaṃ kriyatthānaṃ eohonti yathākkamaṃ paccaye. Cetabbaṃ, netabbaṃ, sotabbaṃ, bhavitabbaṃ. ស្រៈ ឥ វណ្ណៈ និង ឧ វណ្ណៈ ខាងចុងនៃធាតុទាំងឡាយ តែងទៅជា ឯ និង ឱ តាមលំដាប់ ក្នុងព្រោះបច្ច័យ។ ឧទាហរណ៍៖ ចេតព្វំ, នេតព្វំ, សោតព្វំ, ភវិតព្វំ។ 83. Lahussupantassa. ៨៣. ការធ្វើជា ឯ និង ឱ នៃស្រៈ ឥ វណ្ណៈ និង ឧ វណ្ណៈ ជាឧបន្តៈដ៏ស្រាល។ Lahubhūtassa upantassa yuvaṇṇassa eo honti yathākkamaṃ. Esitabbaṃ, kositabbaṃ, lahussāti kiṃ? Dhūpitā, upantassāti kiṃ? Rundhati. ស្រៈ ឥ វណ្ណៈ និង ឧ វណ្ណៈ ជាឧបន្តៈដ៏ស្រាល តែងទៅជា ឯ និង ឱ តាមលំដាប់។ ឧទាហរណ៍៖ ឯសិតព្វំ, កោសិតព្វំ។ ពាក្យថា «ដ៏ស្រាល» តើដើម្បីអ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យនេះ៖ ធូបិតា។ ពាក្យថា «ជាឧបន្តៈ» តើដើម្បីអ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យនេះ៖ រុន្ធតិ។ 84. Assā ṇānubandhe. ៨៤. ការធ្វើជា អា នៃស្រៈ អ ក្នុងព្រោះបច្ច័យមាន ណ ជាអនុពន្ធ។ Ṇakārānubandhe paccaye pare upantassa akārassa ā hoti. Kārako. កាលបើបច្ច័យមាន ណការៈ ជាអនុពន្ធនៅខាងចុង ស្រៈ អ ជាឧបន្តៈ តែងទៅជា អា។ ឧទាហរណ៍៖ ការកោ។ 85. Na te kānubandhanāgamesu. ៨៥. ការមិនធ្វើជា ឯ, ឱ និង អា ទាំងនោះ ក្នុងព្រោះបច្ច័យមាន ក ជាអនុពន្ធ និងក្នុងព្រោះ ណ-អាគម។ Te [Pg.194] eoā kānubandhe nāgame ca na honti. Cito, suto, diṭṭho, puṭṭho, nāgame ‘vanā’dinā (1.45) cinitabbaṃ, cinituṃ, suṇitabbaṃ, suṇituṃ pāpuṇitabbaṃ, pāpuṇituṃ, dhunitabbaṃ, dhunituṃ, dhunanaṃ, dhunayitabbaṃ, dhunāpetabbaṃ, dhunayituṃ dhunāpetuṃ, dhunayanaṃ, dhunāpanaṃ, dhunayati, dhunāpeti, pīnetabbaṃ, pīnayituṃ, pīnanaṃ, pīnituṃ, pīnayati, sunoti, sinoti, dunoti, hinoti, pahiṇithabbaṃ, pahiṇituṃ, pahiṇanaṃ. ការធ្វើជា ឯ, ឱ និង អា ទាំងនោះ មិនមានឡើយ ក្នុងព្រោះបច្ច័យមាន ក ជាអនុពន្ធ និងក្នុងព្រោះ ណ-អាគម។ ឧទាហរណ៍៖ ចិតោ, សុតោ, ទិដ្ឋោ, បុដ្ឋោ។ ក្នុងព្រោះ ណ-អាគម ដោយសូត្រថា «វនា» ជាដើម (១.៤៥) ដូចជា៖ ចិនិតព្វំ, ចិនិតុំ, សុណិតព្វំ, សុណិតុំ, បាបុណិតព្វំ, បាបុណិតុំ, ធុនិតព្វំ, ធុនិតុំ, ធុននំ, ធុនយិតព្វំ, ធុនាបេតព្វំ, ធុនយិតុំ, ធុនាបេតុំ, ធុនយនំ, ធុនាបនំ, ធុនយតិ, ធុនាបេតិ, បីនេតព្វំ, បីនយិតុំ, បីននំ, បីនិតុំ, បីនយតិ, សុនោតិ, សិនោតិ, ទុនោតិ, ហិនោតិ, បហិណិថព្វំ, បហិណិតុំ, បហិណនំ។ 86. Vā kvaci. ៨៦. ការមិនធ្វើនោះ តែងមានខ្លះ។ Te kvaci vā na honti kānubandhanāgamesu. Mudito, ruditaṃ, roditaṃ. ការធ្វើជា ឯ, ឱ និង អា ទាំងនោះ តែងមិនមានខ្លះ ក្នុងព្រោះបច្ច័យមាន ក ជាអនុពន្ធ និងក្នុងព្រោះ ណ-អាគម។ ឧទាហរណ៍៖ មុទិតោ, រុទិតំ, រោទិតំ។ 87. Aññatrāpi. ៨៧. ក្នុងទីដទៃទៀតក៏មានខ្លះដែរ។ Kānubandhanāgamato-ññasmimpi te kvaci, nu honti. Khipako, panūdanaṃ, vadhako. ការធ្វើជា ឯ, ឱ និង អា ទាំងនោះ តែងមិនមានខ្លះ សូម្បីក្នុងទីដទៃក្រៅពីបច្ច័យមាន ក ជាអនុពន្ធ និង ណ-អាគម។ ឧទាហរណ៍៖ ខិបកោ, បនូទនំ, វធកោ។ 88. Pye sissā. ៨៨. ការធ្វើជា អា នៃធាតុឈ្មោះ សិស ក្នុងព្រោះ ប្យ-អាទេស។ Sissa ā hoti pyādese, nissāya. ស្រៈ នៃធាតុឈ្មោះ សិស តែងទៅជា អា ក្នុងព្រោះ ប្យ-អាទេស។ ឧទាហរណ៍៖ និស្សាយ។ 89. Eonamayavā sare. ៨៩. ការធ្វើជា អយ និង អវ នៃស្រៈ ឯ និង ឱ ក្នុងព្រោះស្រៈខាងចុង។ Sare pare eonaṃ ayaavā honti. Jayo, bhavo, sarati kiṃ? Jeti, anubhoti. កាលបើស្រៈនៅខាងចុង ស្រៈ ឯ និង ឱ ទាំងឡាយ តែងទៅជា អយ និង អវ តាមលំដាប់។ ឧទាហរណ៍៖ ជយោ, ភវោ។ ពាក្យថា «ក្នុងព្រោះស្រៈ» តើដើម្បីអ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យនេះ៖ ជេតិ, អនុភោតិ។ 90. Āyāvā ṇānubandhe. ៩០. ការធ្វើជា អាយ និង អាវ ក្នុងព្រោះបច្ច័យមាន ណ ជាអនុពន្ធ។ Eonaṃ [Pg.195] āyāvā honti sarādo ṇānubandhe. Nāyayati, bhāvayati, ‘sayāpetvā’tiādīsu rassattaṃ. ស្រៈ ឯ និង ឱ ទាំងឡាយ តែងទៅជា អាយ និង អាវ ក្នុងព្រោះបច្ច័យមាន ណ ជាអនុពន្ធ ដែលមានស្រៈជាខាងដើម។ ឧទាហរណ៍៖ នាយយតិ, ភាវយតិ។ ការធ្វើឲ្យទៅជារស្សៈ ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមាន «សយាបេត្វា» ជាដើម។ 91. Āssāṇāpimhi yuka. ៩១. យុក-អាគម មានដល់ធាតុមាន អា ជាទីបំផុត ក្នុងព្រោះបច្ច័យមាន ណ ជាអនុពន្ធ ក្រៅពី ណាបិ។ Ākārantassa kriyatthassa yuka hoti ṇāpito-ññasmiṃ ṇānubandhe. Dāyako, ṇānubandhetveva? Dānaṃ, aṇāpimhīti kiṃ? Dāpayati. យុក-អាគម តែងមានដល់ធាតុមាន អាការៈ ជាទីបំផុត ក្នុងព្រោះបច្ច័យមាន ណ ជាអនុពន្ធ ដ៏ដទៃពី ណាបិ-បច្ច័យ។ ឧទាហរណ៍៖ ទាយកោ។ ពាក្យថា «ក្នុងព្រោះបច្ច័យមាន ណ ជាអនុពន្ធប៉ុណ្ណោះ» តើដើម្បីអ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យនេះ៖ ទានំ។ ពាក្យថា «ក្រៅពី ណាបិ» តើដើម្បីអ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យនេះ៖ ទាបយតិ។ 92. Padādīnaṃ kvaci. ៩២. យុក-អាគម មានដល់បទជាដើមខ្លះ។ Padādīnaṃ yuka hoti kvaci. Nipajjitabbaṃ, nipajjituṃ nipajjanaṃ, pamajjitabbaṃ, pamajjituṃ, pamajjanaṃ, kvacīti kiṃ? Pādo. យុក-អាគម តែងមានដល់បទជាដើមខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ និបជ្ជិតព្វំ, និបជ្ជិតុំ, និបជ្ជនំ, បមជ្ជិតព្វំ, បមជ្ជិតុំ, បមជ្ជនំ។ ពាក្យថា «ខ្លះ» តើដើម្បីអ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យនេះ៖ បាទោ។ 93. Maṃ vā rudhādīnaṃ. ៩៣. ការធ្វើជា មំ ខ្លះ នៃធាតុទាំងឡាយមាន រុធ ជាដើម។ Rudhādīnaṃ kvaci maṃ vā hoti. Rundhituṃ, rujjhituṃ, kvacitveva? Nirodho. ការធ្វើជា មំ តែងមានខ្លះ ដល់ធាតុទាំងឡាយមាន រុធ ជាដើម។ ឧទាហរណ៍៖ រុន្ធិតុំ, រុជ្ឈិតុំ។ ពាក្យថា «ខ្លះប៉ុណ្ណោះ» តើដើម្បីអ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យនេះ៖ និរោធោ។ 94. Kvimhi lopo-ntabyañjanassa. ៩៤. ការលុបព្យញ្ជនៈខាងចុង ក្នុងព្រោះ ក្វិ-បច្ច័យ។ Antabyañjanassa lopo hoti kvimhi. Bhattaṃ gasanti gaṇhanti vā etthāti bhattaggaṃ. ការលុបព្យញ្ជនៈខាងចុង តែងមានក្នុងព្រោះ ក្វិ-បច្ច័យ។ វិគ្រោះថា៖ ភត្តំ គសន្តិ គណ្ហន្តិ វា ឯត្ថាតិ ភត្តគ្គំ។ 95. Pararūpamayakāre byañjane. ៩៥. ការធ្វើជាបរសរូប ក្នុងព្រោះព្យញ្ជនៈ ក្រៅពី យការៈ។ Kriyatthānamantabyañjanassa pararūpaṃ hoti yakārato-ññasmiṃ byañjane. Bhettabbaṃ, byañjaneti kiṃ? Bhinditabbaṃ, ayakāreti kiṃ? Bhijjati. ព្យញ្ជនៈខាងចុងនៃធាតុទាំងឡាយ តែងទៅជាបរសរូប ក្នុងព្រោះព្យញ្ជនៈ ដ៏ដទៃពី យការៈ។ ឧទាហរណ៍៖ ភេត្តព្វំ។ ពាក្យថា «ក្នុងព្រោះព្យញ្ជនៈ» តើដើម្បីអ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យនេះ៖ ភិន្ទិតព្វំ។ ពាក្យថា «ក្រៅពី យការៈ» តើដើម្បីអ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យនេះ៖ ភិជ្ជតិ។ 96. Manānaṃ niggahītaṃ. ៩៦. ការធ្វើជានិគ្គហិត នៃធាតុមាន ម និង ន ជាទីបំផុត។ Makāranakārantānaṃ [Pg.196] kriyatthānaṃ niggahītaṃ hoti ayakāre byañjane. Gantabbaṃ, jaṅghā, byañjanetveva? Gamanaṃ, ayakāretveva? Gamyate. ធាតុទាំងឡាយមាន មការៈ និង នការៈ ជាទីបំផុត តែងទៅជានិគ្គហិត ក្នុងព្រោះព្យញ្ជនៈ ក្រៅពី យការៈ។ ឧទាហរណ៍៖ គន្តព្វំ, ជង្ឃា។ ពាក្យថា «ក្នុងព្រោះព្យញ្ជនៈប៉ុណ្ណោះ» តើដើម្បីអ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យនេះ៖ គមនំ។ ពាក្យថា «ក្រៅពី យការៈប៉ុណ្ណោះ» តើដើម្បីអ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យនេះ៖ គម្យតេ។ 97. Na brūsso. ៩៧. ការមិនធ្វើជា ឱ នៃធាតុឈ្មោះ ព្រូ។ Brūssa o na hoti byañjane. Brūmi, byañjanetveva? Abravi. ស្រៈ នៃធាតុឈ្មោះ ព្រូ មិនទៅជា ឱ ឡើយ ក្នុងព្រោះព្យញ្ជនៈ។ ឧទាហរណ៍៖ ព្រូមិ។ ពាក្យថា «ក្នុងព្រោះព្យញ្ជនៈប៉ុណ្ណោះ» តើเพื่อអ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យនេះ៖ អព្រវិ។ 98. Kagā cajānaṃ ghānubandhe. ៩៨. ការធ្វើជា ក និង គ នៃ ចការៈ និង ជការៈ ក្នុងព្រោះបច្ច័យមាន ឃ ជាអនុពន្ធ។ Ghānubandhe cakārajakārantānaṃ kriyatthānaṃ kagā honti yathākkamaṃ. Vākyaṃ, bhāgyaṃ. ក្នុងព្រោះបច្ច័យមាន ឃ ជាអនុពន្ធ ធាតុទាំងឡាយមាន ចការៈ និង ជការៈ ជាទីបំផុត តែងទៅជា ក និង គ តាមលំដាប់។ ឧទាហរណ៍៖ វាក្យំ, ភាគ្យំ។ 99. Hanassa ghāto ṇānubandhe. ៩៩. ការធ្វើជា ឃាត នៃធាតុឈ្មោះ ហន ក្នុងព្រោះបច្ច័យមាន ណ ជាអនុពន្ធ។ Hanassa ghāto hoti ṇānubandhe. Āghāto. ធាតុឈ្មោះ ហន តែងទៅជា ឃាត ក្នុងព្រោះបច្ច័យមាន ណ ជាអនុពន្ធ។ ឧទាហរណ៍៖ អាឃាតោ។ 100. Kvimhi gho paripacca-samohi. ១០០. ការធ្វើជា ឃោ នៃធាតុឈ្មោះ ហន នៅខាងក្រោយពី បរិ, បដិ, សំ, និង ឱ ក្នុងព្រោះ ក្វិ-បច្ច័យ។ Payyādīhi parassa hanassa gho hoti kvimhi. Paligho, paṭigho, aghaṃ rassattaṃ nipātanā, saṅgho, ogho. ធាតុឈ្មោះ ហន នៅខាងក្រោយពីឧបសគ្គទាំងឡាយមាន បរិ ជាដើម តែងទៅជា ឃោ ក្នុងព្រោះ ក្វិ-បច្ច័យ។ ឧទាហរណ៍៖ បលិឃោ, បដិឃោ, អឃំ (ការធ្វើឲ្យរស្សៈដោយនិបាតនៈ), សង្ឃោ, ឱឃោ។ 101. Parassa ghaṃ se. ១០១. ការធ្វើជា ឃំ នៃតួខាងក្រោយ ក្នុងព្រោះ ស-បច្ច័យ។ Dvitte parassa hanassa ghaṃ hoti se. Jighaṃsā. កាលបើមានទ្វិត្តៈ ធាតុឈ្មោះ ហន ខាងក្រោយ តែងទៅជា ឃំ ក្នុងព្រោះ ស-បច្ច័យ។ ឧទាហរណ៍៖ ជិឃំសា។ 102. Jiharānaṃ gī. ១០២. ការធ្វើជា គី នៃធាតុទាំងឡាយមាន ជិ និង ហរ ខាងក្រោយ។ Dvitte paresaṃ jitarānaṃ gī hoti se. Vijigīsā, jigīsā. កាលបើមានទ្វិត្តៈ ធាតុទាំងឡាយមាន ជិ និង ហរ ខាងក្រោយ តែងទៅជា គី ក្នុងព្រោះ ស-បច្ច័យ។ ឧទាហរណ៍៖ វិជិគីសា, ជិគីសា។ 103. Dhāssa ho. ១០៣. ការធ្វើជា ហ នៃធាតុឈ្មោះ ធា។ Dvitte [Pg.197] parassa dhāssa ha hoti. Dahati. កាលបើមានទ្វិត្តៈ ធាតុឈ្មោះ ធា ខាងក្រោយ តែងទៅជា ហ។ ឧទាហរណ៍៖ ទហតិ។ 104. Ṇimhi dīgho dusassa. ១០៤. ក្នុងព្រោះ ណ-បច្ច័យ ឱ្យធ្វើទីឃៈនូវស្រៈរបស់ទុសធាតុ។ Dusassa dīgho hoti ṇimhi. Dusito. Ṇimhīti kiṃ? Duṭṭho. ការធ្វើទីឃៈនូវស្រៈរបស់ទុសធាតុ រមែងមាន ក្នុងព្រោះ ណ-បច្ច័យ។ ឧទាហរណ៍៖ ទូសិតោ។ ពាក្យថា «ក្នុងព្រោះ ណ-បច្ច័យ» ដើម្បីអ្វី? ឧទាហរណ៍៖ ទុដ្ឋោ។ 105. Guhissa sare. ១០៥. ឱ្យធ្វើទីឃៈនូវស្រៈរបស់គុហធាតុ ក្នុងព្រោះស្រៈខាងចុង។ Guhissa dīgho hoti sare. Nigūhanaṃ sareti kiṃ? Guyhaṃ. ការធ្វើទីឃៈនូវស្រៈរបស់គុហធាតុ រមែងមាន ក្នុងព្រោះស្រៈខាងចុង។ ឧទាហរណ៍៖ និគូហនំ។ ពាក្យថា «ក្នុងព្រោះស្រៈ» ដើម្បីអ្វី? ឧទាហរណ៍៖ គុយហំ។ 106. Muhabahānañca te kānubandhe-tve. ១០៦. ឱ្យធ្វើទីឃៈនូវស្រៈរបស់មុហធាតុ និងពហធាតុផង ក្នុងព្រោះ ត-ការាទិបច្ច័យ ដែលមាន ក ជាអនុពន្ធ វៀរលែងតែ ត្វា-បច្ច័យ ចេញ។ Muhabahānaṃ guhissa ca dīgho hoti takārādo kānubandhe tvānatvāvajjite, mūḷho, bāḷho, gūḷho, teti kiṃ? Muyhati, kānubandheti-kiṃ? Muyhitabbaṃ, atveti kiṃ? Muyhitvāna, muyhitvā, ‘te kānubandhe-tve’ti ayamadhikāro yāva ‘‘sāsassa sisve’’ti -117. ការធ្វើទីឃៈនូវស្រៈរបស់មុហធាតុ របស់ពហធាតុ និងរបស់គុហធាតុ រមែងមាន ក្នុងព្រោះបច្ច័យមាន ត-អក្សរជាដើម ដែលមាន ក ជាអនុពន្ធ វៀរលែងតែ ត្វាន និង ត្វា បច្ច័យចេញ។ ឧទាហរណ៍៖ មូឡ្ហោ, បាឡ្ហោ, គូឡ្ហោ។ ពាក្យថា «ក្នុងព្រោះ ត-ការាទិបច្ច័យ» ដើម្បីអ្វី? ឧទាហរណ៍៖ មុយហតិ។ ពាក្យថា «មាន ក ជាអនុពន្ធ» ដើម្បីអ្វី? ឧទាហរណ៍៖ មុយហិតព្វំ។ ពាក្យថា «វៀរលែងតែ ត្វា-បច្ច័យ» ដើម្បីអ្វី? ឧទាហរណ៍៖ មុយហិត្វាន, មុយហិត្វា។ អធិការ (វិធានគ្រប់គ្រង) ថា «te kānubandhe-tve» នេះ រមែងប្រព្រឹត្តទៅរហូតដល់សូត្រថា «sāsassa sisve» (សូត្រទី ១១៧)។ 107. Vahassussa. ១០៧. ឱ្យផ្លាស់ វហធាតុ ជា ឧ និងធ្វើទីឃៈ។ Vahassa ussa dīgho hoti te kānubandhe tvānatvāvajjite. Vuṭṭho. ការផ្លាស់ វហធាតុ ជា ឧ និងការធ្វើទីឃៈ រមែងមាន ក្នុងព្រោះ ត-ការាទិបច្ច័យ ដែលមាន ក ជាអនុពន្ធ វៀរលែងតែ ត្វាន និង ត្វា បច្ច័យចេញ។ ឧទាហរណ៍៖ វុដ្ឋោ។ 108. Dhāssa hi. ១០៨. ឱ្យផ្លាស់ ធាធាតុ ជា ហិ។ Dhā=dhāraṇetīmassa hi hoti te kānubandhe tvānatvāvajjite. Nihito, nihitavā. ការផ្លាស់ ធាធាតុ នេះ (ក្នុងអត្ថថា ទ្រទ្រង់) ជា ហិ រមែងមាន ក្នុងព្រោះ ត-ការាទិបច្ច័យ ដែលមាន ក ជាអនុពន្ធ វៀរលែងតែ ត្វាន និង ត្វា បច្ច័យចេញ។ ឧទាហរណ៍៖ និហិតោ, និហិតវា។ 109. Gamādirānaṃ lopo-ntassa. ១០៩. ឱ្យលុបអក្សរខាងចុងរបស់ធាតុទាំងឡាយមាន គមធាតុ ជាដើម និងធាតុដែលមាន រ-អក្សរ ជាខាងចុង។ Gamādīnaṃ [Pg.198] rakārantānaṃ ca antassa lopo hoti te kānubandhe tvānatvāvajjite. Gato, khato, hato, mato, tato, saññato, rato, kato, tetveva? Gamyate, kānubandhetveva? Gantabbaṃ, atvetveva? Gantvāna, gantvā. ការលុបអក្សរខាងចុងរបស់ធាតុទាំងឡាយមាន គមធាតុ ជាដើម និងធាតុដែលមាន រ-អក្សរ ជាខាងចុង រមែងមាន ក្នុងព្រោះ ត-ការាទិបច្ច័យ ដែលមាន ក ជាអនុពន្ធ វៀរលែងតែ ត្វាន និង ត្វា បច្ច័យចេញ។ ឧទាហរណ៍៖ គតោ, ខតោ, ហតោ, មតោ, តតោ, សញ្ញតោ, រតោ, កតោ។ ពាក្យថា «ក្នុងព្រោះ ត-ការាទិបច្ច័យ» តែប៉ុណ្ណោះឬ? ឧទាហរណ៍៖ គម្យតេ។ ពាក្យថា «មាន ក ជាអនុពន្ធ» តែប៉ុណ្ណោះឬ? ឧទាហរណ៍៖ គន្តព្វំ។ ពាក្យថា «វៀរលែងតែ ត្វា-បច្ច័យ» តែប៉ុណ្ណោះឬ? ឧទាហរណ៍៖ គន្ត្វាន, គន្ត្វា។ 110. Vacādīnaṃ vassuṭa vā. ១១០. ឱ្យផ្លាស់ វ-អក្សរ របស់ធាតុទាំងឡាយមាន វចធាតុ ជាដើម ជា ឧដ ខ្លះ។ Vacādīnaṃ vassa vā uṭa hoti kānubandhe-tve. Uttaṃ, vuttaṃ, uṭṭhaṃ, vuṭṭhaṃ, ‘atvetveva? Vatvāna, vatvā. ការផ្លាស់ វ-អក្សរ របស់ធាតុទាំងឡាយមាន វចធាតុ ជាដើម ជា ឧដ ខ្លះ រមែងមាន ក្នុងព្រោះ ត-ការាទិបច្ច័យ ដែលមាន ក ជាអនុពន្ធ។ ឧទាហរណ៍៖ ឧត្តំ, វុត្តំ, ឧដ្ឋំ, វុដ្ឋំ។ ពាក្យថា «វៀរលែងតែ ត្វា-បច្ច័យ» តែប៉ុណ្ណោះឬ? ឧទាហរណ៍៖ វត្វាន, វត្វា។ 111. Assu. ១១១. ឱ្យផ្លាស់ អ-អក្សរ ជា ឧ។ Vacādīnamassa u hoti kānubandhe-sve. Vuttaṃ, vuṭṭhaṃ. ការផ្លាស់ អ-អក្សរ របស់ធាតុទាំងឡាយមាន វចធាតុ ជាដើម ជា ឧ រមែងមាន ក្នុងព្រោះ ត-ការាទិបច្ច័យ ដែលមាន ក ជាអនុពន្ធ។ ឧទាហរណ៍៖ វុត្តំ, វុដ្ឋំ។ 112. Vaddhassa vā. ១១២. ឱ្យផ្លាស់ អ-អក្សរ របស់វឌ្ឍធាតុ ជា ឧ ខ្លះ។ Vaddhassa assa vā u hoti kānubandhe tve. Vuddho. Vaddho. Atvetveva? Vaddhitvāna, vaddhitvā, kathaṃ ‘vuttī’ti? ‘‘Vuttīmatte’’ti 3-69. nipātanā, ‘vattī’ti hoteva yathālakkhaṇaṃ. ការផ្លាស់ អ-អក្សរ របស់វឌ្ឍធាតុ ជា ឧ ខ្លះ រមែងមាន ក្នុងព្រោះ ត-ការាទិបច្ច័យ ដែលមាន ក ជាអនុពន្ធ។ ឧទាហរណ៍៖ វុទ្ធោ, វទ្ធោ។ ពាក្យថា «វៀរលែងតែ ត្វា-បច្ច័យ» តែប៉ុណ្ណោះឬ? ឧទាហរណ៍៖ វឌ្ឍិត្វាន, វឌ្ឍិត្វា។ ចុះពាក្យថា «វុត្តិ» (vuttī) សម្រេចរូបដូចម្តេច? សម្រេចដោយការធ្លាក់ចុះ (និបាតនៈ) ក្នុងសូត្រថា «vuttīmatte» (៣-៦៩) ចំណែកឯពាក្យថា «វត្តិ» (vattī) រមែងមានទៅតាមលក្ខណៈពិតប្រាកដ។ 113. Yajassa yassa ṭiyī. ១១៣. ឱ្យផ្លាស់ យ-អក្សរ របស់យជធាតុ ជា ឋិ និង យិ។ Yajassa [Pg.199] yassa ṭiyī honti kānubandhe-tve. Iṭṭhaṃ, yiṭṭhaṃ, atvetveva? Yajitvāna, yajitvā. ការផ្លាស់ យ-អក្សរ របស់យជធាតុ ជា ឋិ និង យិ ទាំងឡាយ រមែងមាន ក្នុងព្រោះ ត-ការាទិបច្ច័យ ដែលមាន ក ជាអនុពន្ធ។ ឧទាហរណ៍៖ ឥដ្ឋំ, យិដ្ឋំ។ ពាក្យថា «វៀរលែងតែ ត្វា-បច្ច័យ» តែប៉ុណ្ណោះឬ? ឧទាហរណ៍៖ យជិត្វាន, យជិត្វា។ 114. Ṭhāssi. ១១៤. ឱ្យផ្លាស់ ឋាធាតុ ជា ឥ។ Ṭhāssi hoti kānubandhe-tve. Ṭhito, atvetveva? Ṭhatvāna, ṭhatvā. ការផ្លាស់ ឋាធាតុ ជា ឥ រមែងមាន ក្នុងព្រោះ ត-ការាទិបច្ច័យ ដែលមាន ក ជាអនុពន្ធ។ ឧទាហរណ៍៖ ឋិតោ។ ពាក្យថា «វៀរលែងតែ ត្វា-បច្ច័យ» តែប៉ុណ្ណោះឬ? ឧទាហរណ៍៖ ឋត្វាន, ឋត្វា។ 115. Gāpānamī. ១១៥. ឱ្យផ្លាស់ គាធាតុ និង បាធាតុ ជា អី។ Gāpānamī hoti kānabandhe-tve. Gītaṃ, pītaṃ, atvetveva? Gāyitvā niccaṃ yāgamo, pāssa tu pītvāti bahulādhikārā. ការផ្លាស់ គាធាតុ និង បាធាតុ ជា អី រមែងមាន ក្នុងព្រោះ ត-ការាទិបច្ច័យ ដែលមាន ក ជាអនុពន្ធ។ ឧទាហរណ៍៖ គីតំ, បីតំ។ ពាក្យថា «វៀរលែងតែ ត្វា-បច្ច័យ» តែប៉ុណ្ណោះឬ? ក្នុងរូបថា គាយិត្វា រមែងមាន យ-អាគម ជានិច្ច ចំណែកឯរូបរបស់បាធាតុ ជា បីត្វា ព្រោះអំណាចនៃពាក្យថា ពហុលំ (ច្រើនយ៉ាង)។ 116. Janissā. ១១៦. ឱ្យផ្លាស់ ជនធាតុ ជា អា។ Janissa ā hoti kānubandhe-tve. Jāto. Atvetveva? Janitvā. ការផ្លាស់ ជនធាតុ ជា អា រមែងមាន ក្នុងព្រោះ ត-ការាទិបច្ច័យ ដែលមាន ក ជាអនុពន្ធ។ ឧទាហរណ៍៖ ជាតោ។ ពាក្យថា «វៀរលែងតែ ត្វា-បច្ច័យ» តែប៉ុណ្ណោះឬ? ឧទាហរណ៍៖ ជនិត្វា។ 117. Sāsassa sisa vā. ១១៧. ឱ្យផ្លាស់ សាសធាតុ ជា សិស ខ្លះ។ Sāsassa sisa vā hoti kānubandhe-tve. Siṭṭhaṃ, satthaṃ, sisso, sāsiyo atvetveva? Anusāsitvāna. ការផ្លាស់ សាសធាតុ ជា សិស ខ្លះ រមែងមាន ក្នុងព្រោះ ត-ការាទិបច្ច័យ ដែលមាន ក ជាអនុពន្ធ។ ឧទាហរណ៍៖ សិដ្ឋំ, សត្ថំ, សិស្សោ, សាសិយោ។ ពាក្យថា «វៀរលែងតែ ត្វា-បច្ច័យ» តែប៉ុណ្ណោះឬ? ឧទាហរណ៍៖ អនុសាសិត្វាន។ 118. Karassā tave. ១១៨. ឱ្យផ្លាស់ ករធាតុ ជា អា ក្នុងព្រោះ តវេ-បច្ច័យ។ Karassa ā hoti tave. Kātave. ការផ្លាស់ ករធាតុ ជា អា រមែងមាន ក្នុងព្រោះ តវេ-បច្ច័យ។ ឧទាហរណ៍៖ កាតវេ។ 119. Tuṃtunatabbesu vā. ១១៩. ឱ្យផ្លាស់ [ករធាតុ ជា អា] ខ្លះ ក្នុងព្រោះ តុំ, តុន និង តព្វ បច្ច័យទាំងឡាយ។ Tumādīsu vā karassā hoti. Kātuṃ kattuṃ, kātuna kattuna, kātabbaṃ kattabbaṃ. ការផ្លាស់ ករធាតុ ជា អា ខ្លះ រមែងមាន ក្នុងព្រោះ តុំ-បច្ច័យ ជាដើម។ ឧទាហរណ៍៖ កាតុំ កត្តុំ, កាតុន កត្តុន, កាតព្វំ កត្តព្វំ។ 120. Ñāssa ne jā. ១២០. ឱ្យផ្លាស់ ញាធាតុ ជា ជា ក្នុងព្រោះ ន-អក្សរ។ Ñādhātussa [Pg.200] jā hoti nakāre. Jānituṃ, jānanto, neti kiṃ? Ñāto. ការផ្លាស់ ញាធាតុ ជា ជា រមែងមាន ក្នុងព្រោះ ន-អក្សរ។ ឧទាហរណ៍៖ ជានិតុំ, ជានន្តោ។ ពាក្យថា «ក្នុងព្រោះ ន-អក្សរ» ដើម្បីអ្វី? ឧទាហរណ៍៖ ញាតោ។ 121. Sakāpānaṃ kukakū ṇe. ១២១. ឱ្យចុះ កុ និង កូ អាគម ដល់ សកធាតុ និង អាបធាតុ ក្នុងព្រោះ ណ-អក្សរ។ Sakaāpānaṃ kukakuiccete āgamā honti ṇakāre. Sakkuṇanto, pāpuṇanto, sakkuṇoti, pāpuṇoti, ṇeti kiṃ? Sakkoti, pāpeti. អាគមទាំងឡាយគឺ កុ និង ក ទាំងនេះ រមែងមានដល់ សកធាតុ និង អាបធាតុ ក្នុងព្រោះ ណ-អក្សរ។ ឧទាហរណ៍៖ សក្កុណន្តោ, បាបុណន្តោ, សក្កុណោតិ, បាបុណោតិ។ ពាក្យថា «ក្នុងព្រោះ ណ-អក្សរ» ដើម្បីអ្វី? ឧទាហរណ៍៖ សក្កោតិ, បាបេតិ។ 122. Nito cissa cho. ១២២. ឱ្យផ្លាស់ ច-អក្សរ ខាងក្រោយពី និ-ឧបសគ្គ ជា ឆ។ Nismā parassa cissa cho hoti. Nicchayo. ការផ្លាស់ ច-អក្សរ ខាងក្រោយពី និ-ឧបសគ្គ ជា ឆ រមែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ និច្ឆយោ។ 123. Jarasadānamīma vā. ១២៣. ឱ្យចុះ អីម-បច្ច័យ ខាងក្រោយពីស្រៈខាងចុងរបស់ជរធាតុ និងសទធាតុ ខ្លះ។ Jarasadānamantasarā paro īma hoti vibhāsā. Jīraṇaṃ, jīrati, jīrāpeti, nisīditabbaṃ, nisīdanaṃ, nisīdituṃ, nisīdati, vāti kiṃ? Jarā, nisajjā, ‘īma vā’ti yogavibhāgā aññesampi, ahīratha, saṃyogādi lopotthassa. ការចុះ អីម-បច្ច័យ ខាងក្រោយពីស្រៈខាងចុងរបស់ជរធាតុ និងសទធាតុ រមែងមាន តាមជម្រើស (ខ្លះ)។ ឧទាហរណ៍៖ ជីរណំ, ជីរតិ, ជីរាបេតិ, និសីទិតព្វំ, និសីទនំ, និសីទិតុំ, និសីទតិ។ ពាក្យថា «ខ្លះ» ដើម្បីអ្វី? ឧទាហរណ៍៖ ជរា, និសជ្ជា។ ដោយការបែងចែកសូត្រ (យោគវិភាគ) ថា «īma vā» នេះ ទោះបីជាធាតុដទៃទៀតក៏ដោយ ក៏រមែងមានដែរ ដូចជា អហីរថ ដើម្បីប្រយោន៍ដល់ការលុបអក្សរដើមនៃព្យញ្ជនៈសញ្ញោគ។ 124. Disassa passa dassa dasa da dakkhā. ១២៤. ឱ្យផ្លាស់ ទិសធាតុ ជា បស្ស, ទស្ស, ទស, ទ និង ទក្ខ ខ្លះ។ Disassa passādayo honti vibhāsā. Vipassanā, vipassituṃ, vipassati, sudassī, piyadassī, dhammadassī, sudassaṃ, dassanaṃ, dasseti, daṭṭhabbaṃ. Daṭṭhā, daṭṭhuṃ, duddaso, addasa, addā, addaṃ, addakkhi, dakkhissati, vātveva? Dissanti bālā. ការផ្លាស់ ទិសធាតុ ជា បស្ស ជាដើម រមែងមាន តាមជម្រើស (ខ្លះ)។ ឧទាហរណ៍៖ វិបស្សនា, វិបស្សិតុំ, វិបស្សតិ, សុទស្សី, បិយទស្សី, ធម្មទស្សី, សុទស្សំ, ទស្សនំ, ទស្សេតិ, ទដ្ឋព្វំ, ទដ្ឋា, ទដ្ឋុំ, ទុទ្ទសោ, អទ្ទស, អទ្ទា, អទ្ទំ, អទ្ទក្ខិ, ទក្ខិស្សតិ។ ពាក្យថា «ខ្លះ» តែប៉ុណ្ណោះឬ? ឧទាហរណ៍៖ ទិស្សន្តិ ពាលា។ 125. Samānā ro rīrikkhakesu. ១២៥. ឱ្យផ្លាស់ ទិសធាតុ ខាងក្រោយពី សមានសព្ទ ជា រ ខ្លះ ក្នុងព្រោះ រី និង រិក្ខកៈ ជាដើម។ Samānasaddato [Pg.201] parassa disassa ra hoti vā rīvikkhakesu. Sarī, sadī, sarikkho, sadikkho, sariso, sadiso. ការផ្លាស់ ទិសធាតុ ខាងក្រោយពីសមានសព្ទ ជា រ ខ្លះ រមែងមាន ក្នុងព្រោះ រី និង វិក្ខកៈ (រិក្ខកៈ) ទាំងឡាយ។ ឧទាហរណ៍៖ សរី, សទី, សរិក្ខោ, សទិក្ខោ, សរិសោ, សទិសោ។ 126. Dahassa dassa ḍo. ១២៦. ឱ្យផ្លាស់ ទ-អក្សរ របស់ទហធាតុ ជា ឌ ខ្លះ។ Dahassa dassa ḍo hoti vā. Ḍāho, dāho, ḍahati, dahati. ការផ្លាស់ ទ-អក្សរ របស់ទហធាតុ ជា ឌ ខ្លះ រមែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ ឌាហោ, ទាហោ, ឌហតិ, ទហតិ។ 127. Anaghaṇa svāparīhi ḷo. ១២៧. ឱ្យផ្លាស់ ទ-អក្សរ របស់ទហធាតុ ខាងក្រោយពី អា និង បរិ ជា ឡ ក្នុងព្រោះបច្ច័យដែលមិនមែនជា ឃ និង ណ។ Āparīhi parassa dahassa dassa ḷo hoti anaghaṇasu. Āḷahanaṃ, pariḷāho. ការផ្លាស់ ទ-អក្សរ របស់ទហធាតុ ខាងក្រោយពី អា និង បរិ ជា ឡ រមែងមាន ក្នុងព្រោះបច្ច័យដែលមិនមែនជា ឃ និង ណ។ ឧទាហរណ៍៖ អាឡហនំ, បរិឡាហោ។ 128. Atyādintesvatthissa bhū. ១២៨. ឱ្យផ្លាស់ អសធាតុ (ក្នុងអត្ថថា មាន, ប្រព្រឹត្តទៅ) ជា ភូ ក្នុងព្រោះបច្ច័យទាំងឡាយ វៀរលែងតែ តិ-វិភត្តិ ជាដើម ចេញ។ Tyādintavajjitesu paccayesu ‘asa=bhuvi’iccassa bhū hoti. Bhavitabbaṃ. Ādesavidhānamasassāppayogatthametasmiṃ visaye, etena katthaci kassaci dhātussa appayogāpi ñāpito hoti. Atyādintesūti kiṃ? Atthi, santo, atthissāti kiṃ? Assatissa mā hotu. ក្នុងព្រោះបច្ច័យទាំងឡាយដែលវៀរលែងតែ តិ-វិភត្តិ ជាដើម ការផ្លាស់ អសធាតុ (ក្នុងអត្ថថា មាន, ប្រព្រឹត្តទៅ) ជា ភូ រមែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ ភវិតព្វំ។ វិធាននៃការផ្លាស់ប្តូរនេះ គឺដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការមិនប្រើប្រាស់នូវ អសធាតុ ក្នុងវិស័យនេះ ដោយវិធាននេះ ជួនកាលការមិនប្រើប្រាស់នូវធាតុណាមួយ ក៏រមែងត្រូវបានដឹងផងដែរ។ ពាក្យថា «វៀរលែងតែ តិ-វិភត្តិ ជាដើម» ដើម្បីអ្វី? ឧទាហរណ៍៖ អត្ថិ, សន្តោ។ ពាក្យថា «របស់អសធាតុ» ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីកុំឱ្យមានដល់ អស្សធាតុ។ 129. Aāssāādīsu. ១២៩. ឱ្យផ្លាស់ [អសធាតុ ជា ភូ] ក្នុងព្រោះ អ, អា, ស្សា ជាដើម។ Aādo, āādo, ssādo ca atthissa bhū hoti. Babhūva, abhavā, abhavissā, bhavissati. ការផ្លាស់ អសធាតុ ជា ភូ រមែងមាន ក្នុងព្រោះ អ-ការាទិ, អា-ការាទិ និង ស្សា-ការាទិ បច្ច័យទាំងឡាយ។ ឧទាហរណ៍៖ ពភូវ, អភវា, អភវិស្សា, ភវិស្សតិ។ 130. Ntamānantiyiyuṃsvādilopo. Ntādisūtthissādilopo hoti. Santo, samāno, santi, santu, siyā, siyuṃ, etesvīti kiṃ? Atthi. ១៣០. ការលុបអក្សរដើមរបស់អសធាតុ រមែងមាន ក្នុងព្រោះ ន្ត-បច្ច័យ ជាដើម។ ឧទាហរណ៍៖ សន្តោ, សមានោ, សន្តិ, សន្តុ, សិយា, សិយុំ។ ពាក្យថា «ក្នុងព្រោះបច្ច័យទាំងនេះ» ដើម្បីអ្វី? ឧទាហរណ៍៖ អត្ថិ។ 131. Pādito ṭhāssa vā ṭhaho kvaci. ១៣១. ឱ្យផ្លាស់ ឋាធាតុ ខាងក្រោយពី ប-ឧបសគ្គ ជាដើម ជា ឋហ ខ្លះ ជួនកាល។ Pādīhi [Pg.202] kiriyāvisesajotakehi saddehi parassa ṭhāssa kvaci ṭhaho vā hoti. Saṇṭhahanto santiṭṭhanto. Saṇṭhahati, santiṭṭhati. Pa parā apa saṃ anu ava o ni du vi adhi api atisu u abhi pati pari upa ā pādī. Kvacīti kiṃ? Saṇṭhiti. ការផ្លាស់ ឋាធាតុ ខាងក្រោយពីសព្ទទាំងឡាយមាន ប-ឧបសគ្គ ជាដើម ដែលជាគ្រឿងញ៉ាំងសេចក្តីប្លែកនៃកិរិយាឱ្យភ្លឺច្បាស់ ជា ឋហ ខ្លះ ជួនកាល រមែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ សណ្ឋហន្តោ សន្តិដ្ឋន្តោ, សណ្ឋហតិ សន្តិដ្ឋតិ។ ឧបសគ្គទាំងឡាយមាន ប, បរា, អប, សំ, អនុ, អវ, ឱ, និ, ទុ, វិ, អធិ, អបិ, អតិ, សុ, ឧ, អភិ, បតិ, បរិ, ឧប, អា ហៅថា បាទិ (ពួក ប-ឧបសគ្គ)។ ពាក្យថា «ជួនកាល» ដើម្បីអ្វី? ឧទាហរណ៍៖ សណ្ឋិតិ។ 132. Dāssiyaṅa. ១៣២. ឱ្យផ្លាស់ ទាធាតុ ជា អិយគ។ Pādito parassa dāssa iyaṅa hoti kvaci. Anādiyitvā, samādiyati, kvacitveva? Ādāya. ការផ្លាស់ ទាធាតុ ខាងក្រោយពី ប-ឧបសគ្គ ជាដើម ជា អិយគ ជួនកាល រមែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ អនាទិយិត្វា, សមាទិយតិ។ ពាក្យថា «ជួនកាល» តែប៉ុណ្ណោះឬ? ឧទាហរណ៍៖ អាទាយ។ 133. Karotissa kho. ១៣៣. ឱ្យផ្លាស់ ករធាតុ ជា ខ ខ្លះ។ Pādito parassa karassa kvaci kha hoti. Saṅkhāro, saṅkharīyati, karassāti avatvā karotissāti vacanaṃ timhi ca vikaraṇuppattiñāpetuṃ. ការផ្លាស់ ករធាតុ ខាងក្រោយពី ប-ឧបសគ្គ ជាដើម ជា ខ ជួនកាល រមែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ សង្ខារោ, សង្ខរិយតិ។ ការមិនពោលថា «ករស្ស» តែពោលថា «ករោតិស្ស» វិញនោះ គឺដើម្បីញ៉ាំងការកើតឡើងនៃវិករណបច្ច័យ ក្នុងព្រោះ តិ-វិភត្តិ ឱ្យដឹងច្បាស់។ 134. Purāsmā. ១៣៤. ខាងក្រោយពី បុរា-សព្ទ។ Purā iccasmā nipātā parassa karassa kha hoti. Purakkhatvā, purekkhāro-ettaṃ tadaminādipāṭhā. ការតម្រូវជា ខ-អក្សរ នៃ ករធាតុ ដែលនៅខាងក្រោយអំពីនិបាតគឺ បុរា តែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ បុរក្ខត្វា, បុរេក្ខារោ ទាំងនេះ សម្រេចដោយបាឋៈមាន តទមិនា ជាដើម។ 135. Nito kamassa. ១៣៥. ការតម្រូវជា ខ-អក្សរ នៃ កមធាតុ ដែលនៅខាងក្រោយអំពី និ-ឧបសគ្គ តែងមាន។ Nismā parassa kamassa kvaci kha hoti, nikkhamati, kvacitveva? Nikkamo. ការតម្រូវជា ខ-អក្សរ នៃ កមធាតុ ដែលនៅខាងក្រោយអំពី និ-ឧបសគ្គ តែងមានខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ និក្ខមតិ។ ពាក្យថា ខ្លះ នោះ ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីមិនឲ្យមានក្នុងពាក្យជាដើមថា និក្កមោ។ 136. Yuvaṇṇānamiyaṅuvaṅa sare. ១៣៦. ការតម្រូវជា អិយង្ស និង ឧវង្ស នៃឥវណ្ណៈ និងឧវណ្ណៈ ទាំងឡាយ ក្នុងព្រោះស្រៈខាងក្រោយ តែងមាន។ Ivaṇṇuvaṇṇattānaṃ kriyatthānamiyaṅuvaṅa hoti sare kvaci. Vediyati, bruvanti, sareti kiṃ? Nivedeti, brūti, kvacitveva? Jayati, bhavati. ការតម្រូវជា អិយង្ស និង ឧវង្ស នៃឥវណ្ណៈ និងឧវណ្ណៈ ទាំងឡាយ ដែលជាចំណែកនៃធាតុ ក្នុងព្រោះស្រៈខាងក្រោយ តែងមានខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ វេទិយតិ, ព្រុវន្តិ។ ពាក្យថា ក្នុងព្រោះស្រៈខាងក្រោយ នោះ ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីមិនឲ្យមានក្នុងពាក្យជាដើមថា និវេទេតិ, ព្រូតិ។ ពាក្យថា ខ្លះ នោះ ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីមិនឲ្យមានក្នុងពាក្យជាដើមថា ជយតិ, ភវតិ។ 137. Aññādissāssī kye. ១៣៧. ការតម្រូវជា ឦ-អក្សរ នៃធាតុមាន ញាធាតុ ជាដើម ដែលមាន អា-អក្សរ ជាទីបំផុត ក្នុងព្រោះ ក្យ-បច្ច័យ តែងមាន។ Ñādito-ññassa [Pg.203] ākārantassa kriyatthassa ī hoti kye. Dīyati, aññādissāti kiṃ? Ñāyati, tāyatiṃ. ការតម្រូវជា ឦ-អក្សរ នៃធាតុដែលមាន អា-អក្សរ ជាទីបំផុត ក្រៅអំពី ញាធាតុ ក្នុងព្រោះ ក្យ-បច្ច័យ តែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ ទីយតិ។ ពាក្យថា ក្រៅអំពី ញាធាតុ ជាដើម នោះ ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីមិនឲ្យមានក្នុងពាក្យជាដើមថា ញាយតិ, តាយតិ។ 138. Tanassā vā. ១៣៨. ការតម្រូវជា អា-អក្សរ នៃ តនធាតុ ក្នុងព្រោះ ក្យ-បច្ច័យ តែងមានខ្លះ។ Tanassa ā hoti vā kye. Tāyate, taññate. ការតម្រូវជា អា-អក្សរ នៃ តនធាតុ ក្នុងព្រោះ ក្យ-បច្ច័យ តែងមានខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ តាយតេ, តញ្ញតេ។ 139. Dīgho sarassa. ១៣៩. ការធ្វើស្រៈឲ្យមានសំឡេងវែង (ទីឃៈ) នៃស្រៈជាទីបំផុតនៃធាតុ ក្នុងព្រោះ ក្យ-បច្ច័យ តែងមាន។ Sarantassa kriyatthassa dīgho hoti kye, cīyate, sūyate. ការធ្វើស្រៈឲ្យមានសំឡេងវែង នៃធាតុដែលមានស្រៈជាទីបំផុត ក្នុងព្រោះ ក្យ-បច្ច័យ តែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ ចីយតេ, សូយតេ។ 140. Sānantarassa tassa ṭho. ១៤០. ការតម្រូវជា ឋ-អក្សរ នៃ ត-អក្សរ ដែលនៅបន្ទាប់ពី ស-អក្សរ ជាទីបំផុតនៃធាតុ តែងមាន។ Sakārantato kriyatthā parassā-nantarassa takārassa ṭha hoti. Tuṭṭho, tuṭṭhavā, tuṭṭhabbaṃ, tuṭṭhi, anantarassāti kiṃ? Tussitvā. ការតម្រូវជា ឋ-អក្សរ នៃ ត-អក្សរ ដែលនៅបន្ទាប់ភ្លាមអំពីធាតុដែលមាន ស-អក្សរ ជាទីបំផុត តែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ តុដ្ឋោ, តុដ្ឋវា, តុដ្ឋព្វំ, តុដ្ឋិ។ ពាក្យថា បន្ទាប់ភ្លាម នោះ ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីមិនឲ្យមានក្នុងពាក្យជាដើមថា តុស្សិត្វា។ 141. Kasassima ca vā. ១៤១. ការតម្រូវជា ឋ-អក្សរ នៃ ត-អក្សរ ដែលនៅបន្ទាប់ពី កសធាតុ និងការតម្រូវជា ឥម-អាទេស ជំនួស កសធាតុ តែងមានខ្លះ។ Kasasmā parassānantarassa tassa ṭha hoti kasassa vā ima ca. Kiṭṭhaṃ, kaṭṭhaṃ, anantarassātveva? Kasitabbaṃ. ការតម្រូវជា ឋ-អក្សរ នៃ ត-អក្សរ ដែលនៅបន្ទាប់ភ្លាមអំពី កសធាតុ តែងមាន ហើយការតម្រូវជា ឥម-អាទេស ជំនួស កសធាតុ ក៏តែងមានខ្លះដែរ។ ឧទាហរណ៍៖ កិដ្ឋំ, កដ្ឋំ។ ពាក្យថា បន្ទាប់ភ្លាម នោះ ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីមិនឲ្យមានក្នុងពាក្យជាដើមថា កសិតព្វំ។ 142. Dhastotrastā. ១៤២. ពាក្យថា ធស្តៈ និង ត្រស្តៈ ទាំងនេះ តែងសម្រេចដោយវិធីនិបាតនៈ។ Ete saddā nipaccante. សព្ទទាំងឡាយនេះ តែងសម្រេចដោយវិធីនិបាតនៈ។ 143. Pucchādito. ១៤៣. ការតម្រូវជា ឋ-អក្សរ នៃ ត-អក្សរ ដែលនៅបន្ទាប់ពីធាតុទាំងឡាយមាន បុច្ឆធាតុ ជាដើម តែងមាន។ Pucchādīhi [Pg.204] kriyatthehi parassānantarassa takārassa ṭha hoti. Puṭṭho, bhaṭṭho, yiṭṭho, anantarassātveva? Pucchitvā. ការតម្រូវជា ឋ-អក្សរ នៃ ត-អក្សរ ដែលនៅបន្ទាប់ភ្លាមអំពីធាតុទាំងឡាយមាន បុច្ឆធាតុ ជាដើម តែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ បុដ្ឋោ, ភដ្ឋោ, យិដ្ឋោ។ ពាក្យថា បន្ទាប់ភ្លាម នោះ ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីមិនឲ្យមានក្នុងពាក្យជាដើមថា បុច្ឆិត្វា។ 144. Sāsa vasa saṃsa sasā tho. ១៤៤. ការតម្រូវជា ថ-អក្សរ នៃ ត-អក្សរ ដែលនៅបន្ទាប់ពី សាសធាតុ វសធាតុ សំសធាតុ និង សសធាតុ ទាំងឡាយ តែងមាន។ Etehi parassānantarassa tassa tha hoti, satthaṃ, vatthaṃ, pasatthaṃ, satthaṃ. Kathamanusiṭṭho (vuṭṭho) ti? ‘Tathanarānaṃ ṭaṭṭhaṇalā’ 1-52 ti ṭṭho, anantarassātveva? Sāsituṃ. ការតម្រូវជា ថ-អក្សរ នៃ ត-អក្សរ ដែលនៅបន្ទាប់ភ្លាមអំពីធាតុទាំងឡាយនេះ តែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ សត្ថំ, វត្ថំ, បសត្ថំ, សត្ថំ។ សួរថា ចុះពាក្យថា អនុសិដ្ឋោ (ឬ វុដ្ឋោ) សម្រេចដូចម្តេច? ឆ្លើយថា សម្រេចជា ដ្ឋ-អក្សរ ដោយសូត្រថា «តថនរានំ ដ្ឋដ្ឋណលា» (កច្ចាយនៈ ១-៥២)។ ពាក្យថា បន្ទាប់ភ្លាម នោះ ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីមិនឲ្យមានក្នុងពាក្យជាដើមថា សាសិតុំ។ 145. Dho dhahabhehi. ១៤៥. ការតម្រូវជា ធ-អក្សរ នៃ ត-អក្សរ ដែលនៅបន្ទាប់ពីធាតុទាំងឡាយមាន ធ-អក្សរ ហ-អក្សរ និង ភ-អក្សរ ជាទីបំផុត តែងមាន។ Dhakārahakārabhakārantehi kriyatthehi parassānantarassa tassa dha hoti. Vuddho, duddhaṃ, laddhaṃ. ការតម្រូវជា ធ-អក្សរ នៃ ត-អក្សរ ដែលនៅបន្ទាប់ភ្លាមអំពីធាតុទាំងឡាយមាន ធការៈ ហការៈ និង ភការៈ ជាទីបំផុត តែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ វុទ្ធោ, ទុទ្ធំ, លទ្ធំ។ 146. Dahā ḍho. ១៤៦. ការតម្រូវជា ឍ-អក្សរ នៃ ត-អក្សរ ដែលនៅបន្ទាប់ពី ទហធាតុ តែងមាន។ Dahā parassānantarassa tassa ḍha hoti. Daḍḍho. ការតម្រូវជា ឍ-អក្សរ នៃ ត-អក្សរ ដែលនៅបន្ទាប់ភ្លាមអំពី ទហធាតុ តែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ ទឌ្ឍោ។ 147. Bahassuma ca. ១៤៧. ការតម្រូវជា ឍ-អក្សរ នៃ ត-អក្សរ ដែលនៅបន្ទាប់ពី ពហធាតុ តែងមាន ហើយការតម្រូវជា ឧ-អក្សរ ជំនួស អ-អក្សរ នៃពហធាតុនោះ ក៏តែងមានដែរ។ Bahā parassānantarassa tassa ḍho hoti, bahassuma ca ḍhasanniyogena. Buḍḍho. ការតម្រូវជា ឍ-អក្សរ នៃ ត-អក្សរ ដែលនៅបន្ទាប់ភ្លាមអំពី ពហធាតុ តែងមាន ហើយការតម្រូវជា ឧ-អក្សរ ជំនួស អ-អក្សរ នៃពហធាតុនោះ ដោយការផ្សំជាមួយ ឍ-អាទេស ក៏តែងមានដែរ។ ឧទាហរណ៍៖ ពុឌ្ឍោ។ 148. Ruhādīhi ho ḷa ca. ១៤៨. ការតម្រូវជា ហ-អក្សរ នៃ ត-អក្សរ ដែលនៅបន្ទាប់ពីធាតុទាំងឡាយមាន រុហធាតុ ជាដើម តែងមាន ហើយការតម្រូវជា ឡ-អក្សរ ជំនួសអក្សរជាទីបំផុតនៃធាតុ ក៏តែងមានដែរ។ Rahādīhi parassānantarassa tassa ha hoti ḷo cāntassa. Āruḷho, gūḷho, vūḷho, bāḷho, (ogāḷho), anantarassātveva? Ārohituṃ. ការតម្រូវជា ហ-អក្សរ នៃ ត-អក្សរ ដែលនៅបន្ទាប់ភ្លាមអំពីធាតុទាំងឡាយមាន រុហធាតុ ជាដើម តែងមាន ហើយការតម្រូវជា ឡ-អក្សរ ជំនួសអក្សរជាទីបំផុតនៃធាតុ ក៏តែងមានដែរ។ ឧទាហរណ៍៖ អារុឡ្ហោ, គូឡ្ហោ, វូឡ្ហោ, ពាឡ្ហោ, (ឱគាឡ្ហោ)។ ពាក្យថា បន្ទាប់ភ្លាម នោះ ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីមិនឲ្យមានក្នុងពាក្យជាដើមថា អារោហិតុំ។ 149. Muhā vā. ១៤៩. ការតម្រូវជា ហ-អក្សរ នៃ ត-អក្សរ ដែលនៅបន្ទាប់ពី មុហធាតុ តែងមានខ្លះ។ Muhā [Pg.205] parassānantarassa tassa ha hoti vā ḷo cāntassa hasanniyogena. Mūḷho, muddho. ការតម្រូវជា ហ-អក្សរ នៃ ត-អក្សរ ដែលនៅបន្ទាប់ភ្លាមអំពី មុហធាតុ តែងមានខ្លះ ហើយការតម្រូវជា ឡ-អក្សរ ជំនួសអក្សរជាទីបំផុតនៃធាតុ ដោយការផ្សំជាមួយ ហ-អាទេស ក៏តែងមានដែរ។ ឧទាហរណ៍៖ មូឡ្ហោ, មុទ្ធោ។ 150. Bhidādito no ktaktavantūnaṃ. ១៥០. ការតម្រូវជា ន-អក្សរ នៃ ត-អក្សរ នៃ ក្ត និង ក្តវន្តុ បច្ច័យ ទាំងឡាយ ដែលនៅខាងក្រោយអំពីធាតុទាំងឡាយមាន ភិទធាតុ ជាដើម តែងមាន។ Bhidādito paresaṃ ktaktavantūnaṃ tassa no hoti. Bhinno bhinnavā, chinno chinnavā, channo channavā, chinno khinnavā, uppanno uppannavā, sinno, sinnavā, sanno sannavā, pīno pīnavā, sūno sūnavā, dīno dīnavā, ḍīno ḍīnavā, līno līnavā, lūno lūnavā, ktaktavantūnanti kiṃ? Bhitti, chitti, bhettuṃ, chettuṃ. ការតម្រូវជា ន-អក្សរ នៃ ត-អក្សរ នៃ ក្ត និង ក្តវន្តុ បច្ច័យ ទាំងឡាយ ដែលនៅខាងក្រោយអំពីធាតុទាំងឡាយមាន ភិទធាតុ ជាដើម តែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ ភិន្នោ ភិន្នវា, ឆិន្នោ ឆិន្នវា, ឆន្នោ ឆន្នវា, ខិន្នោ ខិន្នវា, ឧប្បន្នោ ឧប្បន្នវា, សិន្នោ សិន្នវា, សន្នោ សន្នវា, ពីនោ ពីនវា, សូនោ សូនវា, ទីនោ ទីនវា, ឌីនោ ឌីនវា, ឡីនោ ឡីនវា, លូនោ លូនវា។ ពាក្យថា នៃ ក្ត និង ក្តវន្តុ បច្ច័យ ទាំងឡាយ នោះ ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីមិនឲ្យមានក្នុងពាក្យជាដើមថា ភិត្តិ, ឆិត្តិ, ភេត្តុំ, ឆេត្តុំ។ 151. Dātvinno. ១៥១. ការតម្រូវជា ឥន្ន-អាទេស ជំនួស ត-អក្សរ នៃ ក្ត និង ក្តវន្តុ បច្ច័យ ទាំងឡាយ ដែលនៅខាងក្រោយអំពី ទាធាតុ តែងមាន។ Dāto paresaṃ ktaktavantūnaṃ tassa inno hoti. Dinno, dinnavā. ការតម្រូវជា ឥន្ន-អាទេស ជំនួស ត-អក្សរ នៃ ក្ត និង ក្តវន្តុ បច្ច័យ ទាំងឡាយ ដែលនៅខាងក្រោយអំពី ទាធាតុ តែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ ទិន្នោ, ទិន្នវា។ 152. Kirādīhi ṇo. ១៥២. ការតម្រូវជា ណ-អក្សរ នៃ ត-អក្សរ នៃ ក្ត និង ក្តវន្តុ បច្ច័យ ទាំងឡាយ ដែលនៅខាងក្រោយអំពីធាតុទាំងឡាយមាន កិរធាតុ ជាដើម តែងមាន។ Kirādīhi paresaṃ ktaktavantūnaṃ tassānantarassa ṇa hoti, kiṇṇo kiṇṇavā, puṇṇo puṇṇavā, khīṇo khīṇavā. ការតម្រូវជា ណ-អក្សរ នៃ ត-អក្សរ ដែលនៅបន្ទាប់ភ្លាម នៃ ក្ត និង ក្តវន្តុ បច្ច័យ ទាំងឡាយ ដែលនៅខាងក្រោយអំពីធាតុទាំងឡាយមាន កិរធាតុ ជាដើម តែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ កិណ្ណោ កិណ្ណវា, បុណ្ណោ បុណ្ណវា, ខីណោ ខីណវា។ 153. Tarādīhi riṇṇo. ១៥៣. ការតម្រូវជា រិណ្ណ-អាទេស ជំនួស ត-អក្សរ នៃ ក្ត និង ក្តវន្តុ បច្ច័យ ទាំងឡាយ ដែលនៅខាងក្រោយអំពីធាតុទាំងឡាយមាន តរធាតុ ជាដើម តែងមាន។ Tarādīhi paresaṃ ktaktavantūnaṃ tassa riṇṇo hoti. Tiṇṇo tiṇṇavā, jiṇṇo jiṇṇavā, ciṇṇo ciṇṇavā. ការតម្រូវជា រិណ្ណ-អាទេស ជំនួស ត-អក្សរ នៃ ក្ត និង ក្តវន្តុ បច្ច័យ ទាំងឡាយ ដែលនៅខាងក្រោយអំពីធាតុទាំងឡាយមាន តរធាតុ ជាដើម តែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ តិណ្ណោ តិណ្ណវា, ជិណ្ណោ ជិណ្ណវា, ចិណ្ណោ ចិណ្ណវា។ 154. Go sanjādīhi. ១៥៤. ការតម្រូវជា គ-អក្សរ នៃ ត-អក្សរ នៃ ក្ត និង ក្តវន្តុ បច្ច័យ ទាំងឡាយ ដែលនៅខាងក្រោយអំពីធាតុទាំងឡាយមាន ភញ្ជធាតុ ជាដើម តែងមាន។ Bhanjādīhi paresaṃ ktaktavantūnaṃ tassānantarassa ga hoti. Bhaggo bhaggavā, laggo laggavā, nimuggo nimuggavā, saṃviggo saṃviggavā. ការតម្រូវជា គ-អក្សរ នៃ ត-អក្សរ ដែលនៅបន្ទាប់ភ្លាម នៃ ក្ត និង ក្តវន្តុ បច្ច័យ ទាំងឡាយ ដែលនៅខាងក្រោយអំពីធាតុទាំងឡាយមាន ភញ្ជធាតុ ជាដើម តែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ ភគ្គោ ភគ្គវា, លគ្គោ លគ្គវា, និមុគ្គោ និមុគ្គវា, សំវិគ្គោ សំវិគ្គវា។ 155. Susā kho. ១៥៥. ការតម្រូវជា ខ-អក្សរ នៃ ត-អក្សរ នៃ ក្ត និង ក្តវន្តុ បច្ច័យ ទាំងឡាយ ដែលនៅខាងក្រោយអំពី សុសធាតុ តែងមាន។ Susā [Pg.206] paresaṃ ktaktavantūnaṃ tassa kho hoti. Sukkho sukkhavā. ការតម្រូវជា ខ-អក្សរ នៃ ត-អក្សរ នៃ ក្ត និង ក្តវន្តុ បច្ច័យ ទាំងឡាយ ដែលនៅខាងក្រោយអំពី សុសធាតុ តែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ សុក្ខោ សុក្ខវា។ 156. Pacā ko. ១៥៦. ការតម្រូវជា ក-អក្សរ នៃ ត-អក្សរ នៃ ក្ត និង ក្តវន្តុ បច្ច័យ ទាំងឡាយ ដែលនៅខាងក្រោយអំពី បចធាតុ តែងមាន។ Pacā paresaṃ ktaktavantūnaṃ tassa ko hoti. Pakko pakkavā. ការតម្រូវជា ក-អក្សរ នៃ ត-អក្សរ នៃ ក្ត និង ក្តវន្តុ បច្ច័យ ទាំងឡាយ ដែលនៅខាងក្រោយអំពី បចធាតុ តែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ បក្កោ បក្កវា។ 157. Mucā vā. ១៥៧. ការតម្រូវជា ក-អក្សរ នៃ ត-អក្សរ នៃ ក្ត និង ក្តវន្តុ បច្ច័យ ទាំងឡាយ ដែលនៅខាងក្រោយអំពី មុចធាតុ តែងមានខ្លះ។ Mucā paresaṃ ktaktavantūnaṃ tassa ko vā hoti. Mukko mutto, mukkavā muttavā. ‘Sakko’ti ṇvādīsu siddhaṃ, ktaktavantūsu satto, sattāvātveva hoti. ការតម្រូវជា ក-អក្សរ នៃ ត-អក្សរ នៃ ក្ត និង ក្តវន្តុ បច្ច័យ ទាំងឡាយ ដែលនៅខាងក្រោយអំពី មុចធាតុ តែងមានខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ មុក្កោ (ឬ មុត្តោ), មុក្កវា (ឬ មុត្តវា)។ ពាក្យថា «សក្កោ» សម្រេចក្នុង ណ្វាទិបច្ច័យ ទាំងឡាយ, ចំណែកក្នុង ក្ត និង ក្តវន្តុ បច្ច័យ ទាំងឡាយ តែងមានរូបជា «សត្តោ, សត្តវា» ប៉ុណ្ណោះ។ 158. Lopo vaḍḍhā ktissa. ១៥៨. ការលុប ត-អក្សរ នៃ ក្តិ-បច្ច័យ ដែលនៅខាងក្រោយអំពី វឌ្ឍធាតុ តែងមាន។ Vaḍḍhā parassa ktissa tassa lopo hoti. Vaḍḍhi. ការលុប ត-អក្សរ នៃ ក្តិ-បច្ច័យ ដែលនៅខាងក្រោយអំពី វឌ្ឍធាតុ តែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ វឌ្ឍិ។ 159. Kvissa. ១៥៩. ការលុប ក្វិ-បច្ច័យ តែងមាន។ Kriyatthā parassa kvissa lopo hoti, abhibhū. ការលុប ក្វិ-បច្ច័យ ដែលនៅខាងក្រោយអំពីធាតុ តែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ អភិភូ។ 160. Ṇiṇāpīnaṃ tesu. ១៦០. ការលុប ណិ និង ណាបេ បច្ច័យ ទាំងឡាយ ក្នុងព្រោះបច្ច័យទាំងនោះ តែងមាន។ Ṇiṇāpīnaṃ lopo hoti tesu ṇiṇāpīsu. Kārentaṃ payojayati kāreti kārāpayati. ការលុប ណិ និង ណាបេ បច្ច័យ ទាំងឡាយ ក្នុងព្រោះ ណិ និង ណាបេ បច្ច័យ ទាំងឡាយ ទាំងនោះ តែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ ការេន្តំ បយោជយតិ សម្រេចជា ការេតិ, ការាបយតិ។ 161. Kvaci vikaraṇānaṃ. ១៦១. ការលុប វិករណបច្ច័យ ទាំងឡាយ តែងមានខ្លះ។ Vikaraṇānaṃ kvaci lopo hoti. Udapādi, hanti. ការលុប វិករណបច្ច័យ ទាំងឡាយ តែងមានខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ ឧទបាទិ, ហន្តិ។ 162. Mānassa massa. ១៦២. ការលុប ម-អក្សរ នៃ មាន-បច្ច័យ តែងមាន។ Kriyatthā [Pg.207] parassa mānassa makārassa lopo hoti kvaci. Karāṇo, kvacīti kiṃ? Kurumāno. ការលុប ម-អក្សរ នៃ មាន-បច្ច័យ ដែលនៅខាងក្រោយអំពីធាតុ តែងមានខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ ករាណោ។ ពាក្យថា ខ្លះ នោះ ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីមិនឲ្យមានក្នុងពាក្យជាដើមថា កុរុមានោ។ 163. Ūlasse. ១៦៣. ការតម្រូវជា ឩល និង សេ អាទេស ជំនួស ត្វា-បច្ច័យ តែងមាន។ Ñilāname hoti kvaci. Gahetvā, adenti, kvacitveva? Vapitvā. ការតម្រូវជា ឯ-អក្សរ ជំនួស ត្វា-បច្ច័យ ទាំងឡាយ តែងមានខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ គហេ, អទេ។ ពាក្យថា ខ្លះ នោះ ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីមិនឲ្យមានក្នុងពាក្យជាដើមថា វបិត្វា។ 164. Pyo vā tvāssa samāse. ១៦៤. ការតម្រូវជា យ-បច្ច័យ ជំនួស ត្វា-បច្ច័យ ក្នុងសមាស តែងមានខ្លះ។ Tvāssa vā pyo hoti samāse. Pakāro ‘‘pye sissā’’ ti 5-88 visesanattho. Abhibhūya, abhibhavitvā, samāseti kiṃ? Patvā, kvacāsamāsepi bahulādhikārā ‘lataṃ dantehi chindiya’. "tvā" បច្ច័យ តែងទៅជា "pya" (ព្យ) ខ្លះ ក្នុងសមាស។ អក្សរ "p" (ព) ក្នុងសូត្រ "pye sissā" (៥-៨៨) មានសេចក្តីជាវិសេសនៈ។ ឧទាហរណ៍៖ Abhibhūya, abhibhavitvā (គ្របសង្កត់ហើយ)។ ពាក្យថា "ក្នុងសមាស" ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យថា Patvā (ដល់ហើយ)។ សូម្បីតែក្នុងអសមាស (មិនមែនសមាស) ក៏មានខ្លះដែរ ដោយអំណាចនៃពាក្យថា "bahula" (ច្រើន) ដូចជា ‘lataṃ dantehi chindiya’ (កាត់នូវវល្លិដោយធ្មេញទាំងឡាយ)។ 165. Tuṃyānā. ១៦៥. (សូត្រ) Tuṃyānā។ Ktvāssa vā tuṃyānā honti samāse kvacci. Abhihaṭṭhuṃ abhiharitvā, anumodiyāna anumoditvā, asamāsepi bahulādhi kārā, daṭṭhuṃ disvā, esamappavisayatāñāpanattho yogavibhāgo. "ktvā" បច្ច័យ តែងទៅជា "tuṃ" និង "yāna" ខ្លះ ក្នុងសមាស ក្នុងទីខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ Abhihaṭṭhuṃ, abhiharitvā (នាំមកជិតហើយ), anumodiyāna, anumoditvā (អនុមោទនាហើយ)។ សូម្បីតែក្នុងអសមាស ក៏មានដែរ ដោយអំណាចនៃពាក្យថា "bahula" ដូចជា Daṭṭhuṃ, disvā (ឃើញហើយ)។ ការបំបែកសូត្រ (យោគវិភាគ) នេះ គឺដើម្បីញ៉ាំងឲ្យដឹងនូវភាពមិនចង្អៀតនៃវិស័យ។ 166. Hanā racco. ១៦៦. (សូត្រ) Hanā racco។ Hanasmā parassa ktvāssa racco vā hoti samāse. Āhacca, āhanitvā. "ktvā" បច្ច័យ នៅខាងក្រោយអំពី "han" ធាតុ តែងទៅជា "racca" ខ្លះ ក្នុងសមាស។ ឧទាហរណ៍៖ Āhacca, āhanitvā (ប៉ះពាល់ហើយ ឬទង្គិចហើយ)។ 167. Sāsādhikarā cacariccā. ១៦៧. (សូត្រ) Sāsādhikarā cacariccā។ Sāsādhīhi parā karā parassa ktvassa cacariccā honti yathākkamaṃ. Sakkacca sakkaritvā, asakkacca asakkaritvā, adhikicca adhikaritvā. "ktvā" បច្ច័យ នៅខាងក្រោយអំពី "kar" ធាតុ ដែលនៅខាងក្រោយអំពី "sa" "asa" និង "adhi" តែងទៅជា "cacca" និង "icca" តាមលំដាប់។ ឧទាហរណ៍៖ Sakkacca, sakkaritvā (ធ្វើដោយគោរពហើយ), asakkacca, asakkaritvā (ធ្វើដោយមិនគោរពហើយ), adhikicca, adhikaritvā (ប្រារព្ធហើយ ឬផ្ដើមហើយ)។ 168. Ito cco. ១៦៨. (សូត្រ) Ito cco។ Iiccasmā [Pg.208] parassa ktvāssa cco vā hoti. Adhicca adhīyitvā, samecca sametvā. "ktvā" បច្ច័យ នៅខាងក្រោយអំពី "i" ធាតុ តែងទៅជា "cca" ខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ Adhicca, adhīyitvā (រៀនសូត្រហើយ), samecca, sametvā (ជួបជុំហើយ ឬយល់ព្រមហើយ)។ 169. Disā vānavā sa ca. ១៦៩. (សូត្រ) Disā vānavā sa ca។ Disato ktvāssa vānavā honti vā disassa ca sa kāro taṃsanniyogena. Sassa savidhānaṃ pararūpabādhanatthaṃ. Disvāna, disvā passitvā, kathaṃ ‘nādaṭṭhā parato dosa’nti? Ñāpakā tvāssa valopo, evaṃ ‘laddhā dhana’nti ādīsu. "ktvā" បច្ច័យ នៅខាងក្រោយអំពី "dis" ធាតុ តែងទៅជា "vāna" ខ្លះ ហើយមានការតាំងអក្សរ "sa" ជំនួស "dis" ធាតុនោះ ដោយការប្រកបជាមួយគ្នានោះ។ ការបញ្ញត្តិអក្សរ "sa" គឺដើម្បីឃាត់នូវបររូប។ ឧទាហរណ៍៖ Disvāna, disvā, passitvā (ឃើញហើយ)។ ចុះពាក្យថា ‘nādaṭṭhā parato dosa’ (មិនបានឃើញទោសរបស់អ្នកដទៃ) នោះ តើដូចម្ដេច? ដោយសារញាបកៈ (គ្រឿងសំគាល់) ទើបមានការលុបអក្សរ "va" នៃ "tvā" បច្ច័យ ដូចជាក្នុងពាក្យថា ‘laddhā dhana’ (បានទ្រព្យហើយ) ជាដើម។ 170. Ñi byañjanassa. ១៧០. (សូត្រ) Ñi byañjanassa។ Kriyatthā parassa byañjanādippaccayassa ñi vā hoti. Bhuñjituṃ bhottuṃ, byañjanassāti kiṃ? Pācako. បច្ច័យដែលមានព្យញ្ជនៈជាខាងដើម នៅខាងក្រោយអំពីធាតុ តែងមាន "ñi" អាគមខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ Bhuñjituṃ, bhottuṃ (ដើម្បីបរិភោគ)។ ពាក្យថា "នៃព្យញ្ជនៈ" ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យថា Pācako (អ្នកស្លដណ្តាំ)។ 171. Rā nassa ṇo. ១៧១. (សូត្រ) Rā nassa ṇo។ Rantato kriyatthā parassa paccayanakārassa ṇo hoti. Araṇaṃ, saraṇaṃ. អក្សរ "na" នៃបច្ច័យ នៅខាងក្រោយអំពីធាតុដែលមានអក្សរ "ra" ជាទីបំផុត តែងទៅជា "ṇa"។ ឧទាហរណ៍៖ Araṇaṃ (ការមិនច្បាំង ឬព្រៃសូន្យសុង), saraṇaṃ (ទីពឹង)។ 172. Na ntamānatyādīnaṃ. ១៧២. (សូត្រ) Na ntamānatyādīnaṃ។ Rantato paresaṃ ntamānatyādīnaṃ nassa ṇo na hoti, karonto, kurumāno, karonti. អក្សរ "na" នៃបច្ច័យទាំងឡាយមាន "nta" "māna" និង "ti" ជាដើម នៅខាងក្រោយអំពីធាតុដែលមានអក្សរ "ra" ជាទីបំផុត មិនទៅជា "ṇa" ឡើយ។ ឧទាហរណ៍៖ Karonto (កាលធ្វើ), kurumāno (កាលធ្វើ), karonti (តែងធ្វើ)។ 173. Gamayamisāsadisānaṃ vā cchaṅa. ១៧៣. (សូត្រ) Gamayamisāsadisānaṃ vā cchaṅa។ Etesaṃ vā cchaṅa hoti ntamānatyādīsu. Gacchanto gacchamāno gacchati, yacchanno yacchamāno yacchati, icchanto icchamāno icchati [Pg.209] acchanto acchamāno acchati, dicchanto dicchamāno dicchati, vāti kiṃ? Gamissati, vavatthitavibhāsā-yaṃ, tenāññesu ca kvaci-icchitabbaṃ icchā icchituṃ, acchitabbaṃ acchatuṃ, aññesañca yogavibhāgā-pavecchati. ការផ្លាស់ប្តូរជា "ccha" តែងមានខ្លះ ដល់ធាតុទាំងឡាយនេះ ក្នុងព្រះយោគមាន "nta" "māna" និង "ti" ជាដើម។ ឧទាហរណ៍៖ Gacchanto, gacchamāno, gacchati (ដើរទៅ); yacchanto, yacchamāno, yacchati (ឲ្យ); icchanto, icchamāno, icchati (ប្រាថ្នា); acchanto, acchamāno, acchati (អង្គុយ); dicchanto, dicchamāno, dicchati (ឃើញ)។ ពាក្យថា "ខ្លះ" ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យថា Gamissati (នឹងទៅ)។ នេះជាវវត្ថិតវិភាសា (ការចែកចំណែកមិនទៀងទាត់) ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងបច្ច័យដទៃទៀតក៏មានខ្លះដែរ ដូចជា Icchitabbaṃ, icchā, icchituṃ; acchitabbaṃ, acchatuṃ; និងចំពោះធាតុដទៃទៀត ដោយការបំបែកសូត្រ ដូចជា Pavecchati (តែងប្រគេន ឬតែងឲ្យ)។ 174. Jaramarānamīyaṅa. ១៧៤. (សូត្រ) Jaramarānamīyaṅa។ Etesamīyaṅa vā hoti ntamānatyādīsu. Jīyanto jīranto, jīyamāno jīramāno, jīyati jīrati, mīyanto maranto, mīyamāno maramāno, mīyati marati. ការផ្លាស់ប្តូរជា "īya" តែងមានខ្លះ ដល់ធាតុទាំងឡាយនេះ ក្នុងព្រះយោគមាន "nta" "māna" និង "ti" ជាដើម។ ឧទាហរណ៍៖ Jīyanto, jīranto, jīyamāno, jīramāno, jīyati, jīrati (គ្រាំគ្រា ឬចាស់ជរា); mīyanto, maranto, mīyamāno, maramāno, mīyati, marati (ស្លាប់)។ 175. Ṭhāpānaṃ tiṭṭha pivā. ១៧៥. (សូត្រ) Ṭhāpānaṃ tiṭṭha pivā។ Ṭhāpānaṃ tiṭṭhapivā honti ntamānatyādīsu. Tiṭṭhanto, tiṭṭhamāno, tiṭṭhati, pivanto, pivamāno, pivati, vātvevi? Ṭhāti, pāti. ការផ្លាស់ប្តូរជា "tiṭṭha" និង "piva" តែងមានដល់ "ṭhā" និង "pā" ធាតុទាំងឡាយ ក្នុងព្រះយោគមាន "nta" "māna" និង "ti" ជាដើម។ ឧទាហរណ៍៖ Tiṭṭhanto, tiṭṭhamāno, tiṭṭhati (ឈរ); pivanto, pivamāno, pivati (ផឹក)។ ពាក្យថា "ខ្លះ" ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីសម្រេចរូបថា Ṭhāti (ឈរ), pāti (ផឹក)។ 176. Gamavadadānaṃ ghammavajjadajjā. ១៧៦. (សូត្រ) Gamavadadānaṃ ghammavajjadajjā។ Gamādīnaṃ ghammādayo vā honti ntamānatyādīsu. Ghammanto, gacchanto, vajjanto vadanto, dajjanto dadanto. ការផ្លាស់ប្តូរជា "ghamma" ជាដើម តែងមានខ្លះ ដល់ "gam" ធាតុជាដើម ក្នុងព្រះយោគមាន "nta" "māna" និង "ti" ជាដើម។ ឧទាហរណ៍៖ Ghammanto, gacchanto (ដើរទៅ); vajjanto, vadanto (និយាយ); dajjanto, dadanto (ឲ្យ)។ 177. Karassa sossa kubbakurukayirā. ១៧៧. (សូត្រ) Karassa sossa kubbakurukayirā។ Karassa saokārassa kubbādayo vā honti ntamānatyādīsu. Kubbanto kayiranto karonto, kubbamāno kurumāno kayiramāno, karāṇo, kubbati kayirati karoti, kubbate kurute, kayirate, vavatthitavibhāsattā vādhikārassa bhiyyo mānaparacchakkesu kuru, kvacideva pubbachakke ‘agghaṃ kurutu, no bhavaṃ, sossāti vuttattā kattariyevime. ការផ្លាស់ប្តូរជា "kubba" ជាដើម តែងមានខ្លះ ដល់ "kar" ធាតុ ព្រមទាំងស្រៈ "o" ក្នុងព្រះយោគមាន "nta" "māna" និង "ti" ជាដើម។ ឧទាហរណ៍៖ Kubbanto, kayiranto, karonto (កាលធ្វើ); kubbamāno, kurumāno, kayiramāno, karāṇo (កាលធ្វើ); kubbati, kayirati, karoti (តែងធ្វើ); kubbate, kurute, kayirate (តែងធ្វើ)។ ដោយហេតុតែជាវវត្ថិតវិភាសានៃអំណាចពាក្យថា "vā" ការផ្លាស់ជា "kuru" តែងមានច្រើនក្នុង "māna" បច្ច័យ និងក្នុងបរច្ឆក្កៈ (វិភត្តិ ៦ តួខាងចុង)។ មានខ្លះតែក្នុងបុព្វច្ឆក្កៈ (វិភត្តិ ៦ តួខាងដើម) ដូចជា ‘agghaṃ kurutu no bhavaṃ’ (សូមលោកដ៏ចម្រើន ធ្វើនូវតម្លៃ)។ ព្រោះតែពាក្យថា "sossa" (ព្រមទាំងស្រៈ o) ទើបការផ្លាស់ប្តូរទាំងនេះ មានតែក្នុងកត្តុការកៈប៉ុណ្ណោះ។ 178. Gahassa gheppo. ១៧៨. (សូត្រ) Gahassa gheppo។ Gahassa [Pg.210] vā gheppo hoti ntamānatyādīsu. Gheppanto, gheppamāno, gheppati, vātveva? Gaṇhati. ការផ្លាស់ប្តូរជា "gheppa" តែងមានខ្លះ ដល់ "gah" ធាតុ ក្នុងព្រះយោគមាន "nta" "māna" និង "ti" ជាដើម។ ឧទាហរណ៍៖ Gheppanto, gheppamāno, gheppati (កាន់យក)។ ពាក្យថា "ខ្លះ" ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីសម្រេចរូបថា Gaṇhati (កាន់យក)។ 179. Ṇo niggahītassa. ១៧៩. (សូត្រ) Ṇo niggahītassa។ Gahassa niggahītassa ṇo hoti. Gaṇhitabbaṃ, gaṇhituṃ, gaṇhanto. និគ្គហិតនៃ "gah" ធាតុ តែងទៅជា "ṇa"។ ឧទាហរណ៍៖ Gaṇhitabbaṃ (គួរកាន់យក), gaṇhituṃ (ដើម្បីកាន់យក), gaṇhanto (កាលកាន់យក)។ Itimoggallāne byākaraṇe vuttiyaṃ សេចក្តីពន្យល់ (វុត្តិ) ក្នុងមោគ្គល្លានវ្យាករណ៍ មានសេចក្តីយ៉ាងនេះ។ Khādikaṇḍo pañcamo. ចប់ ខាទិកណ្ឌ ទី៥។ 6. Chaṭṭho kaṇḍo (tyādi) ៦. កណ្ឌទី៦ (ត្យាទិកណ្ឌ)។ 1. Vattamāne ti anti si tha mi ma te ante se vhe e mhe. ១. (សូត្រ) Vattamāne ti anti si tha mi ma te ante se vhe e mhe។ Vattamāne āraddhāparisamatte atthe vattamānato kriyatthā tyādayo honti. Gacchati, gacchanti, gacchasi gacchatha, gacchāmi gacchāma, gacchate gacchante, gacchase gacchavhe, gacche gacchāmhe. Kathaṃ ‘pure adhammo dippati, purā marāmī’ti? Vattamānassevavattumiṭṭhattā taṃsamīpassa taggahaṇena gahaṇā, purepurāsaddehi vā anāgatattāvagame tadā tassa vattamānattā, kālabyattayo vā eso, bhavanteva hi kālantarepi tyādayo bāhulakā ‘santesu parigūhāmi, mā ca kiñca ito adaṃ’ ‘kāyassa bhedā abhisamparāyaṃ, sahabyataṃ gacchati vāsavassa, ‘anekajātisaṃsāraṃ sandhāvissaṃ’ ativelaṃ na massissa’nti. ក្នុងអត្ថបច្ចុប្បន្នកាល ដែលផ្ដើមហើយតែមិនទាន់ចប់ វិភត្តិទាំងឡាយមាន "ti" ជាដើម តែងចុះក្រោយអំពីធាតុ។ ឧទាហរណ៍៖ Gacchati, gacchanti, gacchasi, gacchatha, gacchāmi, gacchāma, gacchate, gacchante, gacchase, gacchavhe, gacche, gacchāmhe។ ចុះពាក្យថា ‘pure adhammo dippati’ (ក្នុងកាលមុន ធម៌មិនល្អតែងរុងរឿង) និង ‘purā marāmi’ (ខ្ញុំតែងស្លាប់ក្នុងកាលមុន) នោះ តើដូចម្ដេច? ព្រោះតែបំណងចង់និយាយសំដៅយកបច្ចុប្បន្នកាលពិតប្រាកដ ទើបយកកាលដែលនៅជិតបច្ចុប្បន្នកាលនោះ ដោយការកាន់យកនូវបច្ចុប្បន្នកាលនោះ ឬមួយក៏កាលដែលដឹងថាជាអនាគតកាល ដោយសារពាក្យ "pure" និង "purā" នោះ ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាបច្ចុប្បន្នកាលក្នុងកាលនោះ ឬមួយក៏នេះជាការផ្លាស់ប្ដូរកាល (កាលព្យត្យយ) ព្រោះថា វិភត្តិមាន "ti" ជាដើម តែងមានក្នុងកាលដទៃទៀតដែរ ដោយអំណាចពាក្យថា "bāhulaka" (ច្រើនយ៉ាង) ដូចជា ‘santesu parigūhāmi, mā ca kiñca ito adaṃ’ (កាលសប្បុរសទាំងឡាយមាននៅ ខ្ញុំតែងលាក់បាំង...) ‘kāyassa bhedā abhisamparāyaṃ, sahabyataṃ gacchati vāsavassa’ (លុះបែកធ្លាយរាងកាយទៅ ក្នុងបរលោក តែងទៅកាន់ភាពជាមិត្តនៃព្រះវាសវៈ) ‘anekajātisaṃsāraṃ sandhāvissaṃ’ (ខ្ញុំបានអន្ទោលទៅកាន់សង្សារវដ្តមានជាតិមិនតែមួយ) ‘ativelaṃ na massissa’ (នឹងមិនអត់ធន់ហួសវេលាឡើយ) ជាដើម។ 2. Bhavissati [Pg.211] ssati ssanti ssasi ssatha ssāmi ssāma ssate ssante ssase ssavhe ssaṃ ssāmhe. ២. (សូត្រ) Bhavissati ssati ssanti ssasi ssatha ssāmi ssāma ssate ssante ssase ssavhe ssaṃ ssāmhe។ Bhavissati anāraddhe atthe vattamānato kriyatthā ssatyādayo honti. Gamissati gamissanti, gamissasi gamissatha, gamissāmi gamissāma, gamissate gamissante, gamissase gamissavhe, gamissaṃ gamissāmhe. ក្នុងអត្ថអនាគតកាល ដែលមិនទាន់ផ្ដើម វិភត្តិទាំងឡាយមាន "ssati" ជាដើម តែងចុះក្រោយអំពីធាតុ។ ឧទាហរណ៍៖ Gamissati, gamissanti, gamissasi, gamissatha, gamissāmi, gamissāma, gamissate, gamissante, gamissase, gamissavhe, gamissaṃ, gamissāmhe។ 3. Nāme garahāvimhayesu. ៣. (សូត្រ) Nāme garahāvimhayesu។ Nāmasadde nipāte sati garahāyaṃ vimhaye ca gamyamāne ssatyādayo honti. Ime hi nāma kalyāṇadhammā paṭijānissanti, na hi nāma bhikkhave tassa moghapurisassa pāṇesu anuddayā bhavissati, kathaṃ hi nāma so bhikkhave moghapuriso sabbamattikāmayaṃ kuṭikaṃ karissati? Tattha nāma tvaṃ moghapurisa mayā virāgāya dhamme desite sarāgāya cetessasi? Atthi nāma tāta sudinna ābhidosikaṃ kummāsaṃ paribhuñjissasi, atthiyevihāpi nindāvagamo. Vimuye-acchariyaṃ vata bho abbhutaṃ vata bho santena vata bho pabbajitā vihārena viharanti, yatra hi nāma saññī samāno jāgaro pañcamattāni sakaṭasatāni nissāya nissāya abhikkantāni neva dakkhati na pana saddaṃ sossati, acchariyaṃ andho nāma pabbatamārohissati, badhiro nāma saddaṃ sossati. កាលបើមាន "nāma" សព្ទជាសេចក្តីនិបាត ហើយកាលបើដឹងនូវសេចក្តីនិន្ទា (ត្មះតិះដៀល) និងសេចក្តីអស្ចារ្យ (ងឿងឆ្ងល់) វិភត្តិទាំងឡាយមាន "ssati" ជាដើម តែងចុះ។ ក្នុងសេចក្តីនិន្ទា ដូចជា៖ Ime hi nāma kalyāṇadhammā paṭijānissanti (ពួកជនទាំងនេះ នឹងប្ដេជ្ញាខ្លួនថាជាអ្នកមានធម៌ល្អពិតមែនឬ?), na hi nāma bhikkhave tassa moghapurisassa pāṇesu anuddayā bhavissati (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ មិនគួរឡើយដែលបុរសសោះសូន្យនោះ នឹងគ្មានសេចក្ដីអនុគ្រោះក្នុងសត្វទាំងឡាយសោះ), kathaṃ hi nāma so bhikkhave moghapuriso sabbamattikāmayaṃ kuṭikaṃ karissati? (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ មិនគួរឡើយដែលបុរសសោះសូន្យនោះ នឹងធ្វើនូវកុដិដែលធ្វើដោយដីស្អិតសុទ្ធសាធ?), Tattha nāma tvaṃ moghapurisa mayā virāgāya dhamme desite sarāgāya cetessasi? (ម្នាលបុរសសោះសូន្យ ក្នុងធម៌ដែលតថាគតសម្ដែងហើយដើម្បីប្រាសចាករាគៈ ហេតុអ្វីក៏អ្នកឯងត្រឡប់ជាគិតគូរដើម្បីប្រកបដោយរាគៈទៅវិញ?), Atthi nāma tāta sudinna ābhidosikaṃ kummāsaṃ paribhuñjissasi (នែស៊ុទិន្នដ៏ចម្រើន មានពិតមែនឬដែលអ្នកឯងនឹងបរិភោគនូវនំកុម្មាសៈដែលផ្អូមហើយ) សូម្បីក្នុងទីនេះ ក៏ដឹងនូវសេចក្ដីនិន្ទាដែរ។ ក្នុងសេចក្តីអស្ចារ្យ ដូចជា៖ acchariyaṃ vata bho abbhutaṃ vata bho santena vata bho pabbajitā vihārena viharanti, yatra hi nāma saññī samāno jāgaro pañcamattāni sakaṭasatāni nissāya nissāya abhikkantāni neva dakkhati na pana saddaṃ sossati (ឱ! គួរឲ្យអស្ចារ្យណាស់ហ្ន៎ ឱ! ចម្លែកណាស់ហ្ន៎ លោកអ្នកបួសទាំងឡាយតែងនៅដោយវិហារធម៌ដ៏ស្ងប់រម្ងាប់ ព្រោះថា បុគ្គលកាលដឹងខ្លួនភ្ញាក់រលឹកនៅឡើយ កាលបើពួកទូរថេះប្រមាណប្រាំរយគ្រឿង កន្លងទៅជិតៗខ្លួន ក៏មិនឃើញសោះ ទាំងមិនឮសំឡេងទៀតផង), acchariyaṃ andho nāma pabbatamārohissati (គួរឲ្យអស្ចារ្យណាស់ មនុស្សខ្វាក់នឹងឡើងភ្នំ), badhiro nāma saddaṃ sossati (មនុស្សថ្លង់នឹងឮសំឡេង)។ 4. Bhūte īuṃ ottha iṃ mhā ā ū se vhaṃ a mhe. ៤. (សូត្រ) Bhūte īuṃ ottha iṃ mhā ā ū se vhaṃ a mhe។ Bhūte parisamatte atthe vattamānato kriyatthā ī ādayo honti. Agamī agamuṃ, agamo agamittha, agamiṃ agamimhā[Pg.212], agamā agamū, agamise agamivhaṃ, agama agamimhe. Bhūtasāmaññavacanicchāyamanajjatanepi ‘suvo ahosi ānando’. ក្នុងអត្ថអតីតកាល ដែលចប់សព្វគ្រប់ហើយ វិភត្តិទាំងឡាយមាន "ī" ជាដើម តែងចុះក្រោយអំពីធាតុ។ ឧទាហរណ៍៖ Agamī, agamuṃ, agamo, agamittha, agamiṃ, agamimhā, agamā, agamū, agamise, agamivhaṃ, agama, agamimhe។ សូម្បីក្នុងអនជ្ជតនកាល (កាលមិនមែនថ្ងៃនេះ) ក៏ដោយ កាលបើមានបំណងចង់និយាយសំដៅយកអតីតកាលទូទៅ ដូចជា ‘suvo ahosi ānando’ (ថ្ងៃស្អែក ព្រះអានន្ទនឹងមាន)។ 5. Anajjatane ā ū o ttha a mhā ttha tthuṃ se vhaṃ iṃ mhase. ៥. (សូត្រ) Anajjatane ā ū o ttha a mhā ttha tthuṃ se vhaṃ iṃ mhase។ Avijjamānajjatane bhūte-tthe vattamānato kriyatthā āādayo honti. ក្នុងអត្ថអតីតកាល ដែលមិនមែនជាបច្ចុប្បន្នថ្ងៃនេះ (អនជ្ជតនកាល) វិភត្តិទាំងឡាយមាន "ā" ជាដើម តែងចុះក្រោយអំពីធាតុ។ Āñāyyā ca uṭṭhānā, āñāyyā ca saṃvesanā; Esajjatano kālo, aharubhataḍḍharattaṃ vā. (គាថា) "កាលដែលដឹងបានតាំងពីការក្រោកឡើង និងកាលដែលដឹងបានរហូតដល់ការចូលដេក នេះជាអជ្ជតនកាល (កាលនៃថ្ងៃនេះ) ឬមួយក៏ចំណែកនៃថ្ងៃទាំងពីរ និងពាក់កណ្ដាលយប់ទាំងសងខាង"។ Agamā agamū, agamo, agamattha, agama agamamhā, agamattha agamatthuṃ, agamase agamavhaṃ, agamiṃ agamamhase. Aññapadattho kiṃ? Ajja hiyyo vā agamāsi. ឧទាហរណ៍៖ Agamā, agamū, agamo, agamattha, agama, agamamhā, agamattha, agamatthuṃ, agamase, agamavhaṃ, agamiṃ, agamamhase។ ពាក្យថា "អនជ្ជតនកាល (កាលដទៃ)" ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យថា Ajja hiyyo vā agamāsi (បានទៅហើយក្នុងថ្ងៃនេះ ឬក្នុងថ្ងៃម្សិលមិញ)។ 6. Parokkhe a u e ttha a mha ttha re ttho vho i mhe. ៦. (សូត្រ) Parokkhe a u e ttha a mha ttha re ttho vho i mhe។ Apaccakkhe bhūtānajjatane-tthe vuttamānato kriyātthā a ādayo honti. Jagāma jagamu, jagame jagapittha, jagama jagamimha, jagamittha jagamire, jagamittho jagamivho, jagami jagamimhe. Mūḷhavikkhittabyāsattacittena attanāpi kriyākatābhinibbattitakāle-nupaladdhā samānā phalenā-numīyamānā parokkhāva vatthuto, tenuttamavisayepi payogasamavo. ក្នុងអត្ថអតីតកាលដែលមិនមែនជាថ្ងៃនេះ និងមិនចំពោះមុខ (បរោក្ខកាល) វិភត្តិទាំងឡាយមាន "a" ជាដើម តែងចុះក្រោយអំពីធាតុ។ ឧទាហរណ៍៖ Jagāma, jagamu, jagame, jagapittha, jagama, jagamimha, jagamittha, jagamire, jagamittho, jagamivho, jagami, jagamimhe។ សូម្បីតែអំពើដែលខ្លួនឯងបានធ្វើហើយ ក្នុងកាលដែលចិត្តវង្វេង វិកលចរិត ឬជាប់ជំពាក់ដោយអារម្មណ៍ផ្សេងៗ ដែលមិនបានដឹងក្នុងខណៈដែលធ្វើនោះ ប៉ុន្តែដឹងបានដោយការអនុមានតាមផលរបស់វា ក៏ចាត់ទុកថាជាបរោក្ខៈ (មិនចំពោះមុខ) តាមសេចក្ដីពិតដែរ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមានការប្រើប្រាស់វិភត្តិនេះ សូម្បីក្នុងឧត្តមបុរិសៈ (បុគ្គលទី១) ផងដែរ។ 7. Eyyādo vātipattiyaṃ ssā ssaṃ su sse ssatha ssaṃ ssāmhā ssatha ssiṃsu sasse ssavhe ssiṃ ssāmhase. ៧. (សូត្រ) Eyyādo vātipattiyaṃ ssā ssaṃ su sse ssatha ssaṃ ssāmhā ssatha ssiṃsu sasse ssavhe ssiṃ ssāmhase។ Eyyādo [Pg.213] visaye kriyātipattiyaṃ ssādayo honti vibhāsā. Vidhurappaccayopanipātato kāraṇavekallato vā kriyāyātipatanamanipphatti kriyātipatti, ete ca ssādayo sāmatthiyātītānāgatesveva honti na vattamāne tatra… kriyātipatyasambhavā, sace paṭhamavaye pabbajjaṃ alabhissā arahā abhavissā, dakkhiṇena ce agamissā na sakaṭaṃ pariyā bhavissā, dakkhiṇena ce agamissaṃsu, agamisse agamissatha, agamissaṃ agamissāmhā, agamissatha agamissiṃsu, agamissase agamissavhe, agamissiṃ agamissāmhase, na sakaṭaṃ pariyābhavissā, vātikiṃ? Dakkhiṇe na ce gamissati na sakaṭaṃ pariyā bhavissati. ក្នុងវិស័យនៃវិភត្តិមាន "eyya" ជាដើម កាលបើមានកិរិយាតិបត្តិ (ការមិនសម្រេចនៃអំពើ) វិភត្តិទាំងឡាយមាន "ssā" ជាដើម តែងចុះខ្លះ។ ពាក្យថា "កិរិយាតិបត្តិ" គឺការមិនសម្រេច ឬការធ្លាក់ចុះនៃអំពើ ព្រោះតែការធ្លាក់ចុះនៃបច្ច័យដ៏រអាក់រអួល ឬព្រោះតែកង្វះខាតនៃហេតុ។ វិភត្តិមាន "ssā" ជាដើមទាំងនេះ ដោយសមត្ថភាព តែងមានតែក្នុងអតីតកាល និងអនាគតកាលប៉ុណ្ណោះ មិនមានក្នុងបច្ចុប្បន្នកាលឡើយ ព្រោះក្នុងបច្ចុប្បន្នកាលនោះ មិនមានការកើតឡើងនៃកិរិយាតិបត្តិឡើយ។ ឧទាហរណ៍៖ Sace paṭhamavaye pabbajjaṃ alabhissā arahā abhavissā (ប្រសិនបើគាត់បានបួសក្នុងបឋមវ័យ គាត់នឹងបានជាព្រះអរហន្តហើយ), dakkhiṇena ce agamissā na sakaṭaṃ pariyābhavissā (ប្រសិនបើគាត់បានទៅតាមផ្លូវទិសត្បូង រទេះក៏មិនបានផ្កាប់ឡើយ)។ ឧទាហរណ៍ដទៃទៀត៖ dakkhiṇena ce agamissaṃsu, agamisse, agamissatha, agamissaṃ, agamissāmhā, agamissatha, agamissiṃsu, agamissase, agamissavhe, agamissiṃ, agamissāmhase, na sakaṭaṃ pariyābhavissā។ ពាក្យថា "ខ្លះ" ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីសម្រេចរូបក្នុងពាក្យថា Dakkhiṇena ce gamissati na sakaṭaṃ pariyābhavissati (ប្រសិនបើគាត់នឹងទៅតាមផ្លូវទិសត្បូង រទេះនឹងមិនផ្កាប់ឡើយ)។ 8. Hetuphalesveyya eyyuṃ eyyāsi eyyātha eyyāmi eyyāma etha eraṃ etho eyyavho eyyaṃ eyyāmhe. ៨. (សូត្រ) Hetuphalesveyya eyyuṃ eyyāsi eyyātha eyyāmi eyyāma etha eraṃ etho eyyavho eyyaṃ eyyāmhe។ Hetubhūtāyaṃ elabhūtāyañca kriyāyaṃ vattamānato kriyatthā eyyādayo vā honti, sace saṅkhārā niccā bhaveyyuṃ na nirujjheyyuṃ, dakkhiṇena ce gaccheyya na sakaṭaṃ pariyābhaveyya, dakkhiṇena ce gaccheyyuṃ, gaccheyyāsi gaccheyyātha, gaccheyyāmi gaccheyyāma, gacchetha gaccheraṃ, gacchetho gaccheyyavho, gaccheyyaṃ gaccheyyāmhe, na sakaṭaṃ pariyyābhaveyya, bhavanaṃ gamanaṃ ca hetu, anirujjhanaṃ apariyābhavanaṃ ca phalaṃ, iha kasmā na hoti ‘hantīhi palāyati, vassatīti dhāvati, hanissatīti palāyissatī’ti? Iti saddeneva hetuhetumantatāya jotitattā, vāti kiṃ? Dakkhiṇena ce gamissati na sakaṭaṃ pariyābhavissati. កាលបើកិរិយាជាហេតុ និងកិរិយាជាផលមាននៅ វិភត្តិទាំងឡាយមាន "eyya" ជាដើម តែងចុះខ្លះក្រោយអំពីធាតុ។ ឧទាហរណ៍៖ Sace saṅkhārā niccā bhaveyyuṃ na nirujjheyyuṃ (ប្រសិនបើសង្ខារទាំងឡាយជាធម្មជាតិទៀងទាត់ សង្ខារទាំងនោះក៏មិនរលត់ឡើយ), dakkhiṇena ce gaccheyya na sakaṭaṃ pariyābhaveyya (ប្រសិនបើគាត់ទៅតាមផ្លូវទិសត្បូង រទេះក៏មិនផ្កាប់ឡើយ)។ ឧទាហរណ៍ដទៃទៀត៖ dakkhiṇena ce gaccheyyuṃ, gaccheyyāsi, gaccheyyātha, gaccheyyāmi, gaccheyyāma, gacchetha, gaccheraṃ, gacchetho, gaccheyyavho, gaccheyyaṃ, gaccheyyāmhe, na sakaṭaṃ pariyābhaveyya។ ក្នុងទីនេះ ភាពជាសង្ខារ (bhavana) និងការទៅ (gamana) ជាហេតុ; ការមិនរលត់ (anirujjhana) និងការមិនផ្កាប់រទេះ (apariyābhavana) ជាផល។ ចុះហេតុអ្វីបានជាមិនមានការចុះវិភត្តិនេះ ក្នុងពាក្យទាំងឡាយថា ‘hantīti palāyati’ (ព្រោះតែគេសម្លាប់ ទើបរត់ទៅ), ‘vassatīti dhāvati’ (ព្រោះតែភ្លៀងធ្លាក់ ទើបរត់ទៅ), ‘hanissatīti palāyissati’ (ព្រោះតែគេនឹងសម្លាប់ ទើបនឹងរត់ទៅ) ដូច្នេះ? ព្រោះថា ភាពជាហេតុនិងផល ត្រូវបានញ៉ាំងឲ្យភ្លឺច្បាស់ហើយ ដោយសារតែ "iti" សព្ទនោះឯង។ ពាក្យថា "ខ្លះ" ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីសម្រេចរូបក្នុងពាក្យថា Dakkhiṇena ce gamissati na sakaṭaṃ pariyābhavissati (ប្រសិនបើគាត់នឹងទៅតាមផ្លូវទិសត្បូង រទេះនឹងមិនផ្កាប់ឡើយ)។ 9. Pañhapatthanāvidhīsu. ៩. (សូត្រ) Pañhapatthanāvidhīsu (ក្នុងអត្ថសួរ សុំ និងបង្គាប់)។ Pañho=sampucchanaṃ [Pg.214] sampadhāraṇaṃ nirūpaṇaṃ kāriyānicchayanaṃ patthanā=yācanaṃ iṭṭhāsiṃ bhanañca, vidhi=vidhānaṃ niyojanaṃ kriyāsu byāpāraṇā, sā ca duvidhāva sādarānādaravasena… visayabhedena bhinnāyapi tadubhayānativattanato, etesu pañhādīsu kriyatthato eyyodayo honti, pañhe - kimāyasmā vinayaṃ pariyāpuṇeyya? Udāhu dhammaṃ, gaccheyyaṃ vāhaṃ uposathaṃ na vā gaccheyyaṃ, patthanāyaṃ-labheyyā-haṃ bhante bhagavato santike pabbajjaṃ labheyyaṃ upasampadaṃ, passeyyaṃ taṃ vassasataṃ arogaṃ, vidhimhi-bhavaṃ pattaṃ paceyya, bhavaṃ puññaṃ kareyya, iha bhavaṃ bhuñjeyya, iha bhavaṃ nisīdeyya, māṇavakaṃ bhavaṃ ajjhāpeyya, anuññāpattakālesupi siddhāva… tatthāpi vidhippatītito, anuññāyaṃ-evaṃ kareyyāsi, pattakāle-kaṭaṃ kareyyāsi, patto te kālo kaṭakaraṇe, yadi saṅghassa pattakallaṃ saṅgho uposathaṃ kareyya, etassa bhagavā kālo etassa sugata kālo yaṃ bhagavā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññapeyya, pesanepicchanti ‘gāmaṃ tvaṃ bhaṇe gaccheyyāsi’. ពាក្យថា បញ្ហៈ បានដល់ ការសួរ ការត្រិះរិះ ការពិចារណា ការសម្រេចកិច្ចដែលត្រូវធ្វើ។ ពាក្យថា បត្ថនា បានដល់ ការសូម ការប្រាថ្នា និងការនិយាយរករបស់ដែលគាប់ចិត្ត។ ពាក្យថា វិធិ បានដល់ ការចាត់ចែង ការបង្គាប់ ការប្រើប្រាស់ក្នុងកិច្ចការទាំងឡាយ ហើយវិធិនោះមាន ២ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃការគោរព និងមិនគោរព... ទោះបីជាប្លែកគ្នាដោយការបែងចែកវិស័យក៏ដោយ ក៏មិនកន្លងផុតពីវិធិទាំងពីរនោះឡើយ។ ក្នុងអត្ថទាំងឡាយមានបញ្ហៈជាដើមនេះ បច្ច័យទាំងឡាយមាន eyya ជាដើម រមែងចុះក្នុងអត្ថនៃកិរិយា។ ក្នុងបញ្ហៈ (ការសួរ) ដូចជា៖ kimāyasmā vinayaṃ pariyāpuṇeyya? Udāhu dhammaṃ (តើលោកម្ចាស់គួររៀនវិន័យ ឬធម៌?) gaccheyyaṃ vāhaṃ uposathaṃ na vā gaccheyyaṃ (តើខ្ញុំគួរទៅកាន់ឧបោសថ ឬមិនគួរទៅ?)។ ក្នុងបត្ថនា (ការប្រាថ្នា) ដូចជា៖ labheyyāhaṃ bhante bhagavato santike pabbajjaṃ labheyyaṃ upasampadaṃ (បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន សូមឲ្យខ្ញុំព្រះអង្គបាននូវការបួស បាននូវការឧបសម្បទាក្នុងសំណាក់នៃព្រះដ៏មានព្រះភាគ) passeyyaṃ taṃ vassasataṃ arogaṃ (សូមឲ្យខ្ញុំបានឃើញអ្នកមិនមានរោគអស់មួយរយឆ្នាំ)។ ក្នុងវិធិ (ការបង្គាប់) ដូចជា៖ bhavaṃ pattaṃ paceyya (សូមលោកចម្អិនបាយ) bhavaṃ puññaṃ kareyya (សូមលោកធ្វើបុណ្យ) iha bhavaṃ bhuñjeyya (សូមលោកបរិភោគក្នុងទីនេះ) iha bhavaṃ nisīdeyya (សូមលោកអង្គុយក្នុងទីនេះ) māṇavakaṃ bhavaṃ ajjhāpeyya (សូមលោកបង្រៀនមាណព)។ សូម្បីក្នុងកាលជាទីអនុញ្ញាត និងកាលដ៏សមគួរ ក៏សម្រេចបានដែរ... ព្រោះក្នុងទីនោះ ក៏ដឹងបានដោយអំណាចនៃវិធិដែរ។ ក្នុងអនុញ្ញាត (ការអនុញ្ញាត) ដូចជា៖ evaṃ kareyyāsi (អ្នកគួរធ្វើសេចក្តីនេះយ៉ាងនេះចុះ)។ ក្នុងបត្តកាល (កាលដ៏សមគួរ) ដូចជា៖ kaṭaṃ kareyyāsi (អ្នកគួរធ្វើនូវកន្ទេល) patto te kālo kaṭakaraṇe (កាលដើម្បីធ្វើកន្ទេល មកដល់អ្នកហើយ) yadi saṅghassa pattakallaṃ saṅgho uposathaṃ kareyya (បើកាលដ៏សមគួរមានដល់សង្ឃ សង្ឃគួរធ្វើនូវឧបោសថ) etassa bhagavā kālo etassa sugata kālo yaṃ bhagavā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññapeyya (បពិត្រព្រះដ៏មានព្រះភាគ នេះជាកាលសមគួរ បពិត្រព្រះសុគត នេះជាកាលសមគួរ ដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគគប្បីបញ្ញត្តសិក្ខាបទដល់សាវកទាំងឡាយ)។ ក្នុងបេសនៈ (ការប្រើប្រាស់) ក៏ប្រាថ្នាដែរ ដូចជា៖ gāmaṃ tvaṃ bhaṇe gaccheyyāsi (នែដែន អ្នកគប្បីទៅកាន់ស្រុក)។ 10. Tu antu hi tha mi ma taṃ antaṃ ssu vho e āmase. ១០. tu antu hi tha mi ma taṃ antaṃ ssu vho e āmase (វិភត្តិទាំងឡាយនេះ ជាបញ្ចមីវិភត្តិ)។ Pañhādīsvete honti kriyatthato. Gacchatu gacchantu, gacchāhi gacchatha, gacchāmi gacchāma, gacchataṃ gacchantaṃ, gacchassu gacchavho, gacche, gacchāmase, pañhe-kinnu khalu bho byākaraṇamadhīyassu, patthanāyaṃ-dadāhi me, jīvatu bhavaṃ, vidhimhi-kaṭaṃ karotu bhavaṃ, puññaṃ karotu [Pg.215] bhavaṃ, iha bhavaṃ bhuñjatu, iha bhavaṃ nisīdatu, uddisatu bhante bhagavā bhikkhūnaṃ pātimokkhaṃ, pesane-gaccha bhaṇe gāmaṃ, anumatiyaṃ - evaṃ karohi, pattakāle-kālo-yaṃ te mahāvīra uppajja mātukucchiyaṃ. វិភត្តិទាំងឡាយនេះ (មាន tu ជាដើម) រមែងចុះក្នុងអត្ថមានបញ្ហៈជាដើម ក្នុងអត្ថនៃកិរិយា។ ឧទាហរណ៍៖ gacchatu gacchantu, gacchāhi gacchatha, gacchāmi gacchāma, gacchataṃ gacchantaṃ, gacchassu gacchavho, gacche, gacchāmase។ ក្នុងបញ្ហៈ (ការសួរ) ដូចជា៖ kinnu khalu bho byākaraṇamadhīyassu (នែអ្នកដ៏ចម្រើន តើអ្នកគប្បីរៀននូវវ្យាករណ៍ឬ?)។ ក្នុងបត្ថនា (ការប្រាថ្នា) ដូចជា៖ dadāhi me (សូមឲ្យដល់ខ្ញុំ) jīvatu bhavaṃ (សូមលោកចូររស់នៅ)។ ក្នុងវិធិ (ការបង្គាប់) ដូចជា៖ kaṭaṃ karotu bhavaṃ (សូមលោកធ្វើនូវកន្ទេល) puññaṃ karotu bhavaṃ (សូមលោកធ្វើនូវបុណ្យ) iha bhavaṃ bhuñjatu (សូមលោកបរិភោគក្នុងទីនេះ) iha bhavaṃ nisīdatu (សូមលោកអង្គុយក្នុងទីនេះ) uddisatu bhante bhagavā bhikkhūnaṃ pātimokkhaṃ (បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន សូមព្រះដ៏មានព្រះភាគសំដែងនូវបាតិមោក្ខដល់ភិក្ខុទាំងឡាយ)។ ក្នុងបេសនៈ (ការប្រើប្រាស់) ដូចជា៖ gaccha bhaṇe gāmaṃ (នែដែន ចូរទៅកាន់ស្រុក)។ ក្នុងអនុមតិ (ការយល់ព្រម) ដូចជា៖ evaṃ karohi (ចូរធ្វើសេចក្តីនោះយ៉ាងនោះចុះ)។ ក្នុងបត្តកាល (កាលដ៏សមគួរ) ដូចជា៖ kālo-yaṃ te mahāvīra uppajja mātukucchiyaṃ (បពិត្រព្រះមហាវីរៈ នេះជាកាលសមគួរដើម្បីព្រះអង្គយាងចុះកាន់ផ្ទៃនៃព្រះមាតា)។ 11. Satyarahesveyyādī. ១១. សូត្រថា Satyarahesveyyādī (បច្ច័យទាំងឡាយមាន eyya ជាដើម រមែងចុះក្នុងអត្ថនៃសត្តិ និងអរហៈ)។ Sattiyaṃ ara hatthe ca kriyatthā eyyādayo honti. Bhavaṃ khalu rajjaṃ kareyya, bhavaṃ satto araho. ក្នុងអត្ថនៃសត្តិ (សេចក្តីសមត្ថភាព) និងអរហៈ (សេចក្តីគប្បី/គួរ) បច្ច័យទាំងឡាយមាន eyya ជាដើម រមែងចុះក្នុងអត្ថនៃកិរិយា។ ឧទាហរណ៍៖ bhavaṃ khalu rajjaṃ kareyya (លោកគប្បីសោយរាជ្យបានពិតមែន) លោកជាអ្នកមានសមត្ថភាព និងជាអ្នកគួរ (ដល់ការសោយរាជ្យ)។ 12. Sambhāvane vā. ១២. សូត្រថា Sambhāvane vā (បច្ច័យទាំងឡាយមាន eyya ជាដើម រមែងចុះជាជម្រើស ក្នុងកាលដែលអត្ថនៃសម្ភាវនៈប្រាកដឡើង)។ Sambhāvane gamyamāne dhātunā vuccamāne ca eyyādayo honti vibhāsā. Api pabbataṃ sirasā bhindeyya, kriyātipattiyantu ssādī-asaniyāpi hato nāpatissā, sambhāvemi saddahāmi avakappemi bhuñjeyya bhavaṃ bhuñjissati bhavaṃ abhuñji bhavaṃ, kriyātipattiyantu ssādī-sambhāvemi nābhuñjissā bhavaṃ. កាលបើអត្ថនៃសម្ភាវនៈ (ការស្មាន ឬការសរសើរ) ដឹងបាន និងត្រូវពោលដោយធាតុ បច្ច័យទាំងឡាយមាន eyya ជាដើម រមែងចុះជាជម្រើស (វិភាសា)។ ឧទាហរណ៍៖ api pabbataṃ sirasā bhindeyya (លោកគប្បីទម្លាយភ្នំដោយក្បាលបាន)។ ចំណែកក្នុងកាលដែលកិរិយាមិនសម្រេច (កិរិយាតិបត្តិ) បច្ច័យទាំងឡាយមាន ssā ជាដើម រមែងចុះ ដូចជា៖ asaniyāpi hato nāpatissā (ទោះបីត្រូវរន្ទះបាញ់ស្លាប់ ក៏មិនគប្បីធ្លាក់ចុះឡើយ)។ ក្នុងពាក្យថា sambhāvemi saddahāmi avakappemi (ខ្ញុំស្មាន ខ្ញុំជឿ ខ្ញុំយល់ថា) bhuñjeyya bhavaṃ (លោកគប្បីបរិភោគ) bhuñjissati bhavaṃ (លោកនឹងបរិភោគ) abhuñji bhavaṃ (លោកបានបរិភោគហើយ)។ ចំណែកក្នុងកិរិយាតិបត្តិ បច្ច័យទាំងឡាយមាន ssā ជាដើម រមែងចុះ ដូចជា៖ sambhāvemi nābhuñjissā bhavaṃ (ខ្ញុំស្មានថា លោកមិនគប្បីបានបរិភោគឡើយ)។ 13. Māyoge īāādī. ១៣. សូត្រថា Māyoge īāādī (កាលបើមានការប្រកបដោយ mā សព្ទ បច្ច័យទាំងឡាយមាន ī ជាដើម និងមាន ā ជាដើម រមែងចុះជាជម្រើស)។ Mā yoge sati īādayo āādayo ca vā honti. Mā su punapi evarūpamakāsi, mā bhavaṃ agamā vanaṃ, vātveva? Mā te kāmaguṇe bhamassu cittaṃ, mā tvaṃ karissasi, mā tvaṃ kareyyāsi, asakakālatthoyamārambho, buddho bhavissatīti padantarasambandhenānāgatakālatā patīyate, evaṃ kato kaṭo sve bhavissati, bhāvi kiccamāsīti. កាលបើមានការប្រកបដោយ mā សព្ទ បច្ច័យទាំងឡាយមាន ī ជាដើម និងមាន ā ជាដើម រមែងចុះជាជម្រើស។ ឧទាហរណ៍៖ mā su punapi evarūpamakāsi (អ្នកកុំធ្វើនូវសេចក្តីមានសភាពយ៉ាងនេះម្តងទៀតឡើយ) mā bhavaṃ agamā vanaṃ (សូមលោកកុំទៅកាន់ព្រៃឡើយ)។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា ជាជម្រើស (vā)? ដូចជា៖ mā te kāmaguṇe bhamassu cittaṃ (ចិត្តរបស់អ្នកកុំវិលវល់ក្នុងកាមគុណឡើយ - ចុះ ssu បញ្ចមី) mā tvaṃ karissasi (អ្នកនឹងមិនធ្វើ - ចុះ ssati ភវិស្សន្តី) mā tvaṃ kareyyāsi (អ្នកមិនគប្បីធ្វើឡើយ - ចុះ eyyāsi សត្តមី)។ ការចាប់ផ្តើមនេះ មានអត្ថមិនមែនជាកាលរបស់ខ្លួន (អសកកាលត្ថ)។ ដោយការទាក់ទងនឹងបទដទៃ អនាគតកាលរមែងដឹងបាន ដូចជា៖ buddho bhavissati (ព្រះអង្គនឹងបានជាព្រះពុទ្ធ)។ ដូចគ្នាដែរ៖ kato kaṭo sve bhavissati (កន្ទេលដែលធ្វើហើយ នឹងមានក្នុងថ្ងៃស្អែក) bhāvi kiccamāsi (កិច្ចដែលត្រូវធ្វើ បានមានហើយ)។ Lunāhi [Pg.216] lunāhitvevāyaṃ lunāti, lunassu lunassutvevāyaṃ lunā-tīti tvādīnamevetaṃ majjhimapurisekavacanānamābhikkhaññe dvibbavacanaṃ, idaṃ vuttaṃ hoti ‘eva mesa turito aññepi niyojentoviya kiriyaṃ karotī’ti, evaṃ lunātha lunāthatvevāyaṃ lunāti, lunavho lunavhotvevāyaṃ lunāti, tathā kālantaresupi lunāhi lunāhitvevāyaṃ aluni, alunā, lulāva, lunissatīti, evaṃ ssumhi ca yojanīyaṃ, tathā samuccayepi maṭhamaṭa, vihāramaṭetvevāyamaṭati, maṭhamaṭassu, vihāramaṭassutvevāyamaṭati, byāpārabhede tusāmaññavacanasseva byāpakattā anuppayogo bhavati, odanaṃ bhuñja, yāguṃ piva, dhānā khādetvevāya-majjhoharati. ពាក្យថា lunāhi lunāhi (ចូរច្រូត ចូរច្រូត) នេះ គឺគាត់ច្រូត (lunāti)។ ពាក្យថា lunassu lunassu នេះ គឺគាត់ច្រូត (lunāti)។ នេះជាការធ្វើទ្វេភាវៈ (ការថែមពីរដង) នៃមជ្ឈិមបុរិសឯកវចនៈទាំងឡាយ មាន tvādi (tu ជាដើម) ក្នុងអត្ថនៃការធ្វើញឹកញាប់ (អាភិក្ខញ្ញៈ)។ សេចក្តីនេះត្រូវបានពោលថា 'បុគ្គលនេះធ្វើនូវកិរិយាដោយប្រញាប់ប្រញាល់ ហាក់ដូចជាកំពុងប្រើប្រាស់អ្នកដទៃទៀតដែរ'។ ដូចគ្នាដែរ៖ lunātha lunātha (ចូរច្រូតទាំងឡាយ ចូរច្រូតទាំងឡាយ) នេះ គឺគាត់ច្រូត (lunāti) lunavho lunavho នេះ គឺគាត់ច្រូត (lunāti)។ ដូចគ្នានោះដែរ សូម្បីក្នុងកាលដទៃទៀត ដូចជា៖ lunāhi lunāhi នេះ គឺគាត់បានច្រូតហើយ (aluni, alunā, lulāva) ឬនឹងច្រូត (lunissati)។ ក្នុង ssu បច្ច័យ ក៏គប្បីប្រកបយ៉ាងនេះដែរ។ ដូចគ្នានោះដែរ សូម្បីក្នុងសមុច្ចយៈ (ការប្រមូលផ្តុំ) ដូចជា៖ maṭhamaṭa (ចូរដើរទៅ ចូរដើរទៅ) គឺគាត់ដើរទៅកាន់វិហារ (vihāramaṭetvevāyamaṭati) maṭhamaṭassu គឺគាត់ដើរទៅកាន់វិហារ (vihāramaṭassutvevāyamaṭati)។ ក្នុងកាលដែលកិច្ចការប្លែកគ្នា ព្រោះតែពាក្យទូទៅមានសេចក្តីគ្របដណ្តប់ ហេតុនោះទើបមានការប្រើប្រាស់តាមក្រោយ (អនុប្បយោគ) ដូចជា៖ odanaṃ bhuñja, yāguṃ piva, dhānā khādetvevāyamajjhoharati (ចូរបរិភោគបាយ ចូរផឹកបបរ ចូរទំពាស៊ីគ្រាប់ធញ្ញជាតិ គាត់រមែងលេបចូលទៅយ៉ាងនេះ)។ 14. Pubbaparacchakkānamekānekesu tumhāmhasesesu dve dve majjhimuttamapaṭhamā. ១៤. សូត្រថា Pubbaparacchakkānamekānekesu tumhāmhasesesu dve dve majjhimuttamapaṭhamā (ក្នុងកាលដែលមានការប្រើប្រាស់ឯកវចនៈ និងពហុវចនៈនៃ tumha សព្ទ amha សព្ទ និងសព្ទដទៃក្រៅពីនោះ វិភត្តិពីរៗ គឺមជ្ឈិមបុរិស ឧត្តមបុរិស និងបឋមបុរិស នៃពួកវិភត្តិ ៦ តួដំបូង និងពួកវិភត្តិ ៦ តួក្រោយ រមែងចុះតាមលំដាប់)។ Ekānekesu tumhāmhasaddavacanīyesu tadaññasaddavacanīyesu ca kārakesu pubbacchakkānaṃ paracchakkānaṃ majjhimuttamapaṭhamā dve dve honti yathākkamaṃ kriyatthā, uttamasaddo-yaṃ sabhāvato tatiyaduke ruḷho, tvaṃ gacchasi, tumhe gacchatha, tvaṃ gacchase, tumhe gacchavhe, ahaṃ gacchāmi, mayaṃ gacchāma, ahaṃ gacche, mayaṃ gacchāmhe, so gacchati, te gacchanti, so gacchate, te gacchante, sāmatthiyā laddhattā appayujjamānesupi tumhāmhasesesu bhavanti. Gacchasi, gacchatha, gacchase, gacchavhe, gacchāmi, gacchāma, gacche, gacchāmhe, gacchati, gacchanti, gacchate, gacchante. ក្នុងកាលដែលមានការប្រើប្រាស់ឯកវចនៈ និងពហុវចនៈនៃ tumha សព្ទ amha សព្ទ និងសព្ទដទៃក្រៅពីនោះ ដែលជាការកៈ វិភត្តិពីរៗ គឺមជ្ឈិមបុរិស ឧត្តមបុរិស និងបឋមបុរិស នៃពួកវិភត្តិ ៦ តួដំបូង (បរស្សបទ) និងពួកវិភត្តិ ៦ តួក្រោយ (អត្តនោបទ) រមែងចុះតាមលំដាប់ក្នុងអត្ថនៃកិរិយា។ ពាក្យថា ឧត្តមសព្ទ នេះ ជាឈ្មោះដែលសម្រេចមកដោយសភាវៈក្នុងគូទីបី (ឧត្តមបុរិស)។ ឧទាហរណ៍៖ tvaṃ gacchasi (អ្នកទៅ) tumhe gacchatha (អ្នកទាំងឡាយទៅ) tvaṃ gacchase (អ្នកទៅ) tumhe gacchavhe (អ្នកទាំងឡាយទៅ) ahaṃ gacchāmi (ខ្ញុំទៅ) mayaṃ gacchāma (យើងទាំងឡាយទៅ) ahaṃ gacche (ខ្ញុំទៅ) mayaṃ gacchāmhe (យើងទាំងឡាយទៅ) so gacchati (គេទៅ) te gacchanti (គេទាំងឡាយទៅ) so gacchate (គេទៅ) te gacchante (គេទាំងឡាយទៅ)។ ព្រោះតែដឹងបានដោយសមត្ថភាព ទោះបីជាមិនមានការប្រើប្រាស់ tumha សព្ទ amha សព្ទ និងសព្ទដទៃទៀតក៏ដោយ ក៏វិភត្តិទាំងឡាយនោះរមែងចុះដែរ ដូចជា៖ gacchasi, gacchatha, gacchase, gacchavhe, gacchāmi, gacchāma, gacche, gacchāmhe, gacchati, gacchanti, gacchate, gacchante។ 15. Āīssādīsvaña vā. ១៥. សូត្រថា Āīssādīsvaña vā (មុនវិភត្តិទាំងឡាយមាន ā ជាដើម ī ជាដើម និង ssā ជាដើម អាគមគឺ a (ដែលប្រកបដោយ ñ) រមែងចុះជាជម្រើស)។ Āādo [Pg.217] īādo ssā ādo ca kriyatthassa vā aña hoti. Ñakāro-nubandho, agamā, gamā, agamī, gamī, agamissā, gamissā. មុនវិភត្តិទាំងឡាយមាន ā ជាដើម ī ជាដើម និង ssā ជាដើម អាគមគឺ a រមែងចុះជាជម្រើស ក្រោយធាតុ។ ញការៈ (ñ) ជាអនុពន្ធ (តួសម្រាប់សម្គាល់)។ ឧទាហរណ៍៖ agamā, gamā, agamī, gamī, agamissā, gamissā។ 16. Aādīsvāho brūssa. ១៦. សូត្រថា Aādīsvāho brūssa (មុនវិភត្តិទាំងឡាយមាន a ជាដើម ការតម្រូវឲ្យជំនួស brū ធាតុ ដោយ āha រមែងមាន)។ Brūssa āho hoti aādīsu. Āha, āhu. មុនវិភត្តិទាំងឡាយមាន a ជាដើម brū ធាតុ រមែងទៅជា āha។ ឧទាហរណ៍៖ āha, āhu។ 17. Bhūssa vuka. ១៧. សូត្រថា Bhūssa vuka (មុនវិភត្តិទាំងឡាយមាន a ជាដើម អាគមគឺ vuk រមែងមានដល់ bhū ធាតុ)។ Aādīsu bhūssa vuka hoti. Kakāro-nubandho, ukāro uccāraṇattho, babhūva. មុនវិភត្តិទាំងឡាយមាន a ជាដើម អាគមគឺ vuka រមែងមានដល់ bhū ធាតុ។ កការៈ (k) ជាអនុពន្ធ ឧការៈ (u) សម្រាប់បញ្ចេញសំឡេង។ ឧទាហរណ៍៖ babhūva។ 18. Pubbassa a. ១៨. សូត្រថា Pubbassa a (ក្នុងកាលដែលធ្វើទ្វេភាវៈ ស្រៈនៃធាតុខាងដើម រមែងទៅជា a)។ Aādīsu dvitte pubbassa bhūssa a hoti, babhūva. មុនវិភត្តិទាំងឡាយមាន a ជាដើម កាលបើធ្វើទ្វេភាវៈហើយ ស្រៈនៃ bhū ធាតុខាងដើម រមែងទៅជា a។ ឧទាហរណ៍៖ babhūva។ 19. Ussaṃsvāhā vā. ១៩. សូត្រថា Ussaṃsvāhā vā (ក្រោយពី āha ទេសៈ វិភត្តិគឺ us រមែងទៅជា aṃsu ជាជម្រើស)។ Āhādesā parassa ussa aṃsuvā hoti. Ahaṃsu, āhu. ក្រោយពីទេសៈគឺ āha វិភត្តិគឺ us ដែលនៅខាងចុង រមែងទៅជា aṃsu ជាជម្រើស។ ឧទាហរណ៍៖ ahaṃsu, āhu។ 20. Tyantīnaṃ ṭaṭū. ២០. សូត្រថា Tyantīnaṃ ṭaṭū (វិភត្តិទាំងឡាយគឺ ti និង anti ដែលនៅខាងចុងពី āha រមែងទៅជា ṭa និង ṭu)។ Āhā paresaṃ tiantīnaṃ ṭaṭū honti. Ṭakārā sabbādesatthā, āha, āhu, atoyeva ca ñāpakā tiantīsu ca brūssā-ho. វិភត្តិទាំងឡាយគឺ ti និង anti ដែលនៅខាងចុងពី āha រមែងទៅជា ṭa និង ṭu។ ដការៈ (ṭ) មានប្រយោជន៍ដើម្បីជំនួសទាំងអស់ (សព្វាទេសៈ)។ ឧទាហរណ៍៖ āha, āhu។ ហើយព្រោះតែញាបកៈ (គ្រឿងសម្គាល់) នេះឯង ទើប brū ធាតុ ទៅជា āha សូម្បីមុនវិភត្តិគឺ ti និង anti។ 21. Īādo vacassoma. ២១. សូត្រថា Īādo vacassoma (មុនវិភត្តិទាំងឡាយមាន ī ជាដើម ការជំនួស vac ធាតុ ដោយ oma រមែងមាន)។ Īādīsu vacassa oma hoti. Makāro-nubandho, avoca, īādoti kiṃ? Avacā. មុនវិភត្តិទាំងឡាយមាន ī ជាដើម vac ធាតុ រមែងទៅជា oma។ មការៈ (m) ជាអនុពន្ធ។ ឧទាហរណ៍៖ avoca។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា មុនវិភត្តិមាន ī ជាដើម? ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ៖ avacā (ដែលជាហិយ្យត្តនីវិភត្តិ)។ 22. Dāssa daṃ vā mimesvadvitte. ២២. សូត្រថា Dāssa daṃ vā mimesvadvitte (ក្នុងកាលដែលមិនមានទ្វេភាវៈ dā ធាតុ រមែងទៅជា daṃ ជាជម្រើស មុនវិភត្តិគឺ mi និង ma)។ Advite [Pg.218] vattamānassa dāssa daṃ vā hoti mimesu. Dammi demi, damma dema, advitteti kiṃ? Dadādhi dadāma. កាលបើមិនមានទ្វេភាវៈ dā ធាតុ រមែងទៅជា daṃ ជាជម្រើស មុនវិភត្តិគឺ mi និង ma។ ឧទាហរណ៍៖ dammi, demi, damma, dema។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា កាលបើមិនមានទ្វេភាវៈ? ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ៖ dadāmi (ឬ dadāhi), dadāma។ 23. Karassa sossa kuṃ. ២៣. សូត្រថា Karassa sossa kuṃ (karo គឺ kar ធាតុ ដែលប្រកបដោយ o រមែងទៅជា kuṃ មុនវិភត្តិគឺ mi និង ma)។ Karassa saokārassa kuṃ vā hoti mimesu. Kummi kumma, karomi karoma. kar ធាតុ ដែលប្រកបដោយ o ស្រៈ រមែងទៅជា kuṃ ជាជម្រើស មុនវិភត្តិគឺ mi និង ma។ ឧទាហរណ៍៖ kummi, kumma, karomi, karoma។ 24. Kā īādīsu. ២៤. សូត្រថា Kā īādīsu (karo គឺ kar ធាតុ ដែលប្រកបដោយ o រមែងទៅជា kā មុនវិភត្តិទាំងឡាយមាន ī ជាដើម)។ Karassa saokārassa kā hoti vā īādīsu. Akāsi akari, akaṃsu akariṃsu, akā akarā. kar ធាតុ ដែលប្រកបដោយ o ស្រៈ រមែងទៅជា kā ជាជម្រើស មុនវិភត្តិទាំងឡាយមាន ī ជាដើម។ ឧទាហរណ៍៖ akāsi, akari, akaṃsu, akariṃsu, akā, akarā។ 25. Hāssa, cāhaṅa ssena. ២៥. សូត្រថា Hāssa, cāhaṅa ssena (kar ធាតុ ដែលប្រកបដោយ o និង hā ធាតុ រមែងទៅជា āha ជាមួយគ្នានឹង ssa បច្ច័យ)។ Karassa sossa hāssa ca āhaṅa vā hoti ssena saha. Kāhati karissati, akāhā akarissā, hāhati hāyissati, ahāhā ahāyissā. kar ធាតុ ដែលប្រកបដោយ o និង hā ធាតុ រមែងទៅជា āha ជាជម្រើស ជាមួយគ្នានឹង ssa បច្ច័យ។ ឧទាហរណ៍៖ kāhati, karissati, akāhā, akarissā, hāhati, hāyissati, ahāhā, ahāyissā។ 26. Labhavasacchidabhidarudānaṃ cchaṅa. ២៦. សូត្រថា Labhavasacchidabhidarudānaṃ cchaṅa (labh ធាតុ, vas ធាតុ, chid ធាតុ, bhid ធាតុ និង rud ធាតុ រមែងទៅជា ccha ជាមួយគ្នានឹង ssa បច្ច័យ)។ Labhādīnaṃ cchaṅa vā hoti ssenasaha. Alacchā alabhissā, lacchati labhissāti, avacchā avasissā, vacchati vasissati, acchecchā acchindissā, checchati chindissati, abhecchā abhindissā, bhecchati bhindissati, arucchā arodissā, rucchati rodissatī[Pg.219], aññasmimpi chidassa vā cchaṅa yogavibhāgā, acchecchuṃ acchantiṃsu, aññesañca gacchaṃ gacchissaṃ. ធាតុទាំងឡាយមាន labh ជាដើម រមែងទៅជា ccha ជាជម្រើស ជាមួយគ្នានឹង ssa បច្ច័យ។ ឧទាហរណ៍៖ alacchā, alabhissā, lacchati, labhissāti, avacchā, avasissā, vacchati, vasissati, acchecchā, acchindissā, checchati, chindissati, abhecchā, abhindissā, bhecchati, bhindissati, arucchā, arodissā, rucchati, rodissatī។ សូម្បីក្នុងកន្លែងដទៃ chid ធាតុ ក៏ទៅជា ccha ខ្លះដែរ ដោយការបែងចែកសូត្រ (យោគវិភាគ) ដូចជា៖ acchecchuṃ, acchindiṃsu (ឬ acchantiṃsu)។ និងរបស់ធាតុដទៃទៀត ដូចជា៖ gacchaṃ, gacchissaṃ។ 27. Bhuja muca vaca visānaṃ kkhaṅa. ២៧. សូត្រថា Bhuja muca vaca visānaṃ kkhaṅa (bhuj ធាតុ, muc ធាតុ, vac ធាតុ និង vis ធាតុ រមែងទៅជា kkha ជាមួយគ្នានឹង ssa បច្ច័យ)។ Bhujādīnaṃ kkhaṅa vā hoti ssena saha. Abhokkhā abhuñjissā, bhokkhati bhuñjissati, amokkhā amuñcissā, mokkhatimuñcissati, avakkhā avacissā, vakkhati vaccissati, pāvekkhā pāvisissā, pavekkhati pavisissati, visassā-ññasmimpi vā kkhaṅa yogavibhāgā pāvekkhi, pāvisi. ធាតុទាំងឡាយមាន bhuj ជាដើម រមែងទៅជា kkha ជាជម្រើស ជាមួយគ្នានឹង ssa បច្ច័យ។ ឧទាហរណ៍៖ abhokkhā, abhuñjissā, bhokkhati, bhuñjissati, amokkhā, amuñcissā, mokkhati, muñcissati, avakkhā, avacissā, vakkhati, vaccissati, pāvekkhā, pāvisissā, pavekkhati, pavisissati។ សូម្បីក្នុងកន្លែងដទៃ vis ធាតុ ក៏ទៅជា kkha ខ្លះដែរ ដោយការបែងចែកសូត្រ ដូចជា៖ pāvekkhi, pāvisi។ 28. Āīādīsu harassā. ២៨. សូត្រថា Āīādīsu harassā (មុនវិភត្តិទាំងឡាយមាន ā ជាដើម និង ī ជាដើម ស្រៈ a នៃ har ធាតុ រមែងទៅជា ā)។ Āādo īādo a harassa ā hoti vā. Ahā aharā, ahāsi ahari. មុនវិភត្តិទាំងឡាយមាន ā ជាដើម និង ī ជាដើម ស្រៈ a នៃ har ធាតុ រមែងទៅជា ā ជាជម្រើស។ ឧទាហរណ៍៖ ahā, aharā, ahāsi, ahari។ 29. Gamissa. ២៩. សូត្រថា Gamissa (ស្រៈ a នៃ gam ធាតុ ក៏រមែងទៅជា ā ដែរ)។ Āādo īādo a gamissa ā hoti vā. Agā agamā, agā agamī. មុនវិភត្តិទាំងឡាយមាន ā ជាដើម និង ī ជាដើម ស្រៈ a នៃ gam ធាតុ រមែងទៅជា ā ជាជម្រើស។ ឧទាហរណ៍៖ agā, agamā, agā, agamī។ 30. Ḍaṃsassa ca chaṅa. ៣០. សូត្រថា Ḍaṃsassa ca chaṅa (daṃs ធាតុ និង gam ធាតុ រមែងទៅជា cha មុនវិភត្តិទាំងឡាយមាន ā ជាដើម និង ī ជាដើម)។ Ḍaṃsassa gamissa ca chaṅa vā hoti āīādīsu. Aḍañchā aḍaṃsā, aḍañchi aḍaṃsī, agañchā agacchā, agañchi agacchī. daṃs ធាតុ និង gam ធាតុ រមែងទៅជា cha ជាជម្រើស មុនវិភត្តិទាំងឡាយមាន ā ជាដើម និង ī ជាដើម។ ឧទាហរណ៍៖ aḍañchā, aḍaṃsā, aḍañchi, aḍaṃsī, agañchā, gacchā, agañchi, gacchī។ 31. Hūssa hehehihohi ssatyādo. ៣១. សូត្រថា Hūssa hehehihohi ssatyādo (hū ធាតុ រមែងទៅជា he, heh, hoh មុនវិភត្តិទាំងឡាយមាន ssati ជាដើម)។ Hūssa heādayo honti ssatyādo. Hessati, hehissati, hohissati. hū ធាតុ រមែងទៅជា he ជាដើម មុនវិភត្តិទាំងឡាយមាន ssati ជាដើម។ ឧទាហរណ៍៖ hessati, hehissati, hohissati។ 32. Ṇānāsu rasso. ៣២. សូត្រថា Ṇānāsu rasso (ស្រៈនៃធាតុ រមែងទៅជាស្រៈរស្សៈ មុនបច្ច័យគឺ ṇā និង nā)។ Kṇāknāsu [Pg.220] kriyatthassa rasso hoti. Kiṇāti, dhunāti. មុនបច្ច័យគឺ ṇā និង nā ស្រៈនៃធាតុ រមែងទៅជាស្រៈរស្សៈ។ ឧទាហរណ៍៖ kiṇāti, dhunāti។ 33. Ā ī ñu mhā ssā ssamhānaṃ vā. ៣៣. សូត្រថា Ā ī ñu mhā ssā ssamhānaṃ vā (ការធ្វើឲ្យទៅជាស្រៈរស្សៈ នៃវិភត្តិទាំងឡាយនេះ គឺ ā, ī, u, mhā, ssā, ssamhā រមែងមានជាជម្រើស)។ Esaṃ vā rasso hoti. Gama gamā, gami gamī, gamu gamū, gamimha gamimhā, gamissa gamissā, gamissamha gamissamhā. ការធ្វើឲ្យទៅជាស្រៈរស្សៈ នៃវិភត្តិទាំងឡាយនេះ រមែងមានជាជម្រើស។ ឧទាហរណ៍៖ gama, gamā, gami, gamī, gamu, gamū, gamimha, gamimhā, gamissa, gamissā, gamissamha, gamissamhā។ 34. Kusaruhehīssa chi. ៣៤. សូត្រថា Kusaruhehīssa chi (ក្រោយពី kus ធាតុ និង ruh ធាតុ វិភត្តិគឺ ī រមែងទៅជា chi ជាជម្រើស)។ Kusā ruhā ca parassa īssa chi vā hoti. Akkocchi akkosi, abhirucchi abhiruhi. ក្រោយពី kus ធាតុ និង ruh ធាតុ វិភត្តិគឺ ī ដែលនៅខាងចុង រមែងទៅជា chi ជាជម្រើស។ ឧទាហរណ៍៖ akkocchi, akkosi, abhirucchi, abhiruhi។ 35. A ī ssāādīnaṃ byañjanassiña. ៣៥. សូត្រថា A ī ssāādīnaṃ byañjanassiña (មុនព្យញ្ជនៈនៃវិភត្តិទាំងឡាយមាន a ជាដើម ī ជាដើម និង ssā ជាដើម អាគមគឺ i រមែងចុះជាជម្រើស)។ Kriyatthā paresaṃ aādīnaṃ īādīnaṃ ssaādīnañca-byañjanassa iña hoti vibhāsā. Babhuvittha, abhavitthā, anubhavissā, anubhavissati anubhossati harisati hassati, etesanti kiṃ? Bhavati, byañjanassāti kiṃ? Babhūva. ក្រោយធាតុ មុនព្យញ្ជនៈនៃវិភត្តិទាំងឡាយមាន a ជាដើម ī ជាដើម និង ssa ជាដើម អាគមគឺ i រមែងចុះជាជម្រើស (វិភាសា)។ ឧទាហរណ៍៖ babhuvittha, abhavitthā, anubhavissā, anubhavissati, anubhossati, harisati, hassati។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា នៃវិភត្តិទាំងនេះ? ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ៖ bhavati។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា មុនព្យញ្ជនៈ? ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ៖ babhūva (ព្រោះវិភត្តិជាស្រៈ)។ 36. Brūto tissīña. ៣៦. សូត្រថា Brūto tissīña (ក្រោយពី brū ធាតុ វិភត្តិគឺ ti រមែងបាននូវអាគមគឺ ī ជាជម្រើស)។ Brūto parassa tissa īña vā hoti. Bravīti, brūti. ក្រោយពី brū ធាតុ វិភត្តិគឺ ti ដែលនៅខាងចុង រមែងបាននូវអាគមគឺ ī ជាជម្រើស។ ឧទាហរណ៍៖ bravīti, brūti។ 37. Kyassa. ៣៧. សូត្រថា Kyassa (មុន ya បច្ច័យ អាគមគឺ ī រមែងចុះជាជម្រើស)។ Kriyatthā parassa kyassa īña vā hoti. Pacīyati, paccati. ក្រោយធាតុ មុន ya បច្ច័យ អាគមគឺ ī រមែងចុះជាជម្រើស។ ឧទាហរណ៍៖ pacīyati, paccati។ 38. Eyyātha sse a ā īthānaṃ o, a, aṃ, ttha, ttho, vhoka. ៣៨. សូត្រថា Eyyātha sse a ā īthānaṃ o, a, aṃ, ttha, ttho, vhoka (ការជំនួសវិភត្តិទាំងឡាយមាន eyyātha ជាដើម ដោយ o ជាដើម រមែងមានជាជម្រើស តាមលំដាប់)។ Eyyāthādīnaṃ oādayo vā honti yathākkamaṃ. Tumhe bhaveyyātho bhaveyyātha, tvaṃ abhavissa abhavisse, ahaṃ abhavaṃ [Pg.221] abhava, so abhavittha abhavā, so abhavittho, abhavī, tumhe bhavathavho bhavatha, āsahacaritova akāro gayhate, tho pana-nte niddesā tvādisambandhīyeva, tasseva vā nissitattā, nissayakaraṇampi hi suttakārāciṇṇaṃ. ការជំនួសវិភត្តិទាំងឡាយមាន eyyātha ជាដើម ដោយ o ជាដើម រមែងមានជាជម្រើស តាមលំដាប់។ ឧទាហរណ៍៖ tumhe bhaveyyātho, bhaveyyātha, tvaṃ abhavissa, abhavisse, ahaṃ abhavaṃ, abhava, so abhavittha, abhavā, so abhavittho, abhavī, tumhe bhavathavho, bhavatha។ អការៈ (a) រមែងត្រូវបានកាន់យកជាមួយគ្នានឹង អាការៈ (ā) ដែរ។ ចំណែកឯ tho ខាងចុងនៃការសំដែងនោះ គឺទាក់ទងនឹង tvādi (tu ជាដើម) តែម្តង ព្រោះតែការអាស្រ័យនឹង tvādi នោះឯង ព្រោះថាការធ្វើទីអាស្រ័យ ក៏ជាអាចិណ្ណកម្មរបស់អ្នកតែងសូត្រដែរ។ 39. Uṃssiṃ svaṃsu. ៣៩. អុំសិំស្វំសុ។ Umīccassa iṃsu aṃsu vā honti. Agamiṃsu, agamaṃsu, agamuṃ. Um-វិភត្តិ តែងជា ឥំសុ និង អំសុ ខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ អគមិំសុ, អគមំសុ, អគមុំ។ 40. Eottā suṃ. ៤០. ឯអោត្តា សុំ។ Eādesato oādesato ca parassa umiccassa suṃ vā hoti. Nesuṃ, nayiṃsu, assosuṃ, assuṃ, ādesattākhyāpanatthaṃttaggahaṇaṃ. Um-វិភត្តិ ដែលនៅខាងក្រោយពីការទេសជា ឯ និងការទេសជា ឱ តែងជា សុំ ខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ នេសុំ, នយិំសុ, អស្សោសុំ, អស្សុំ, ការកាន់យកនូវ ត-អក្សរ ដើម្បីសំដែងនូវភាពជាអាទេស។ 41. Hūto resuṃ. ៤១. ហូតោ រេសុំ។ Hūto parassa umiccassa resuṃ vā hoti. Ahesuṃ, ahavuṃ. Um-វិភត្តិ ដែលនៅខាងក្រោយពី ហូ-ធាតុ តែងជា រេសុំ ខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ អហេសុំ, អហវុំ។ 42. Ossa a i ttha ttho. ៤២. ឱស្ស អ អិ ត្ថ ត្ថោ។ Ossa aādayo vā honti. Tvaṃ abhava, abhavi, abhavittha, abhavittho abhavo. ឱ-វិភត្តិ តែងជា អ-អក្សរ ជាដើមខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ ត្វំ អភវ, អភវិ, អភវិត្ថ, អភវិត្ថោ, អភវោ។ 43. Si. ៤៣. សិ។ Ossa si vā hoti. Ahosi tvaṃ ahuvo. ឱ-វិភត្តិ តែងជា សិ ខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ អហោសិ ត្វំ អហុវោ។ 44. Dīghā īssa. ៤៤. ទីឃា ឦស្ស។ Dīghato parassa īssa si vā hoti. Akāsi akā, adāsi adā. ឦ-វិភត្តិ ដែលនៅខាងក្រោយពីស្រៈវែង តែងជា សិ ខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ អកាសិ, អកា, អទាសិ, អទា។ 45. Mhātthānamuña. ៤៥. ម្ហាត្ថានមុញ្ញ។ Mhātthānamhaña [Pg.222] vā hoti. Agamhamhā agamimhā, agamuttha agamittha. ម្ហ-វិភត្តិ និង ត្ថ-វិភត្តិ ទាំងឡាយ តែងជា ម្ហា និង ត្ថ ខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ អគម្ហម្ហា, អគមិម្ហា, អគមុត្ថ, អគមិត្ថ។ 46. Iṃssa ca siña. ៤៦. ឥំស្ស ច សិញ្ញ។ Imiccassa siña vā toti mhātthānañca bahulaṃ. Akāsiṃ akariṃ, akāsimhā akarimhā akāsittha akarittha. Im-វិភត្តិ តែងជា សិំ ខ្លះ និង ម្ហ-វិភត្តិ និង ត្ថ-វិភត្តិ ទាំងឡាយ តែងមានច្រើន។ ឧទាហរណ៍៖ អកាសិំ, អករិំ, អកាសិម្ហា, អករិម្ហា, អកាសិត្ថ, អករិត្ថ។ 47. Eyyuṃssuṃ. ៤៧. េយ្យុំស្សុំ។ Eyyumiccassa ñaṃ vā hoti. Gacchuṃ gaccheyyuṃ. Eyyuṃ-វិភត្តិ តែងជា អុំ ខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ គច្ឆុំ, គច្ឆេយ្យុំ។ 48. Hissa-to lopo. ៤៨. ហិស្សតោ លោបោ។ Ato parassa hissa lopo vā hoti. Gaccha gacchāhi, atoti kiṃ? Karohi. Hi-វិភត្តិ ដែលនៅខាងក្រោយពី អ-អក្សរ តែងមានការលុបខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ គច្ឆ, គច្ឆាហិ, ពាក្យថា 'អតោ' ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ឧទាហរណ៍៖ ករោហិ។ 49. Kyassa sse. ៤៩. ក្យស្ស ស្សេ។ Kyassa vā lopo hoti sse. Anvabhavissā anvabhūyissā, anubhavissati anuchūyissati. Ky-បច្ច័យ តែងមានការលុបខ្លះ ក្នុងព្រោះ ស្សេ-វិភត្តិ។ ឧទាហរណ៍៖ អន្វភវិស្សា, អន្វភូយិស្សា, អនុភវិស្សតិ, អនុឆូយិស្សតិ។ 50. Atthiteyyādicchannaṃ sa su sa satha saṃ sāma. ៥០. អត្ថិតេយ្យាទិច្ឆន្នំ ស សុ ស សថ សំ សាម។ Asa=bhuviccasmā paresaṃ eyyādicchannaṃ sādayo honti yathākkamaṃ. Assa, assu, assa, assatha, assaṃ, assāma. Eyyā-វិភត្តិជាដើម ទាំង ៦ ដែលនៅខាងក្រោយពី អស-ធាតុ (ក្នុងអត្ថថា មាន ឬកើត) តែងជា ស-វិភត្តិជាដើម តាមលំដាប់។ ឧទាហរណ៍៖ អស្ស, អស្សុ, អស្ស, អស្សថ, អស្សំ, អស្សាម។ 51. Ādidvinnamiyāiyuṃ. ៥១. អាទិទ្វិន្នមិយាឥយុំ។ Atthiteyyādicchannaṃ ādibhūtānaṃ dvinnaṃ iyā iyuṃ honti yathākkamaṃ. Siyā, siyuṃ. Eyyā-វិភត្តិជាដើម ទាំងឡាយ ក្នុងចំណោមវិភត្តិទាំង ២ ខាងដើម តែងជា ឥយា និង ឥយុំ តាមលំដាប់។ ឧទាហរណ៍៖ សិយា, សិយុំ។ 52. Tassa tho. ៥២. តស្ស ថោ។ Atthito [Pg.223] parassa takārassa tho hoti. Atthi, atthu. ត-អក្សរ ដែលនៅខាងក្រោយពី អត្ថិ-ធាតុ តែងជា ថោ។ ឧទាហរណ៍៖ អត្ថិ, អត្ថុ។ 53. Sihisvaṭa. ៥៣. សិហិស្វដ។ Atthissa aṭa hoti sihisu, ṭo sabbādesattho. Asi ahi. អត្ថិ-ធាតុ តែងជា អដ ក្នុងព្រោះ សិ-វិភត្តិ និង ហិ-វិភត្តិ ទាំងឡាយ, ជើង ដ ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការទេសទាំងអស់។ ឧទាហរណ៍៖ អសិ, អហិ។ 54. Mimānaṃ vā mhimhā ca. ៥៤. មិមានំ វា ម្ហិម្ហា ច។ Atthismā paresaṃ mimānaṃ mhimhā vā honti, taṃsanniyogenaatthissa aṭa ca. Amhi asmi, amha asma. មិ-វិភត្តិ និង ម-វិភត្តិ ទាំងឡាយ ដែលនៅខាងក្រោយពី អត្ថិ-ធាតុ តែងជា ម្ហិ និង ម្ហា ខ្លះ, និងមានការទេស អត្ថិ-ធាតុ ជា អដ ដោយការប្រកបនោះផង។ ឧទាហរណ៍៖ អម្ហិ, អស្មិ, អម្ហ, អស្ម។ 55. Esu si. ៥៥. ឯសុ សិ។ Esu mimesu atthissa sakāro hoti. Asmi asma, pararūpabādhanatthaṃ. ក្នុងព្រោះ មិ-វិភត្តិ និង ម-វិភត្តិ ទាំងឡាយនោះ អត្ថិ-ធាតុ តែងជា ស-អក្សរ។ ឧទាហរណ៍៖ អស្មិ, អស្ម, ដើម្បីឃាត់នូវរូបដទៃ។ 56. Īādo dīgho. ៥៦. ឦអាទោ ទីឃោ។ Atthissa dīgho hoti īādimhi. Āsi, āsuṃ, āsi, āsittha, āsiṃ, āsiṃ mhā. អត្ថិ-ធាតុ តែងមានទីឃៈ ក្នុងព្រោះ ឦ-វិភត្តិជាដើម។ ឧទាហរណ៍៖ អាសិ, អាសុំ, អាសិ, អាសិត្ថ, អាសិំ, អាសិម្ហា។ 57. Himimesvassa. ៥៧. ហិមិមេស្វស្ស។ Akārassa dīgho hoti himimesu. Pacāhi, pacāmi, pacāma, muyhāmi. អ-អក្សរ តែងមានទីឃៈ ក្នុងព្រោះ ហិ-វិភត្តិ, មិ-វិភត្តិ និង ម-វិភត្តិ ទាំងឡាយ។ ឧទាហរណ៍៖ បចាហិ, បចាមិ, បចាម, មុយហាមិ។ 58. Sakā ṇāssa kha īādo. ៥៨. សកា ណាស់ស ខ ឦអាទោ។ Sakasmā kṇāssakhohoti īādīsu. Asakkhi, asakkhiṃsu. ក្ណា-បច្ច័យ ដែលនៅខាងក្រោយពី សក-ធាតុ តែងជា ខ ក្នុងព្រោះ ឦ-វិភត្តិជាដើម។ ឧទាហរណ៍៖ អសក្ខិ, អសក្ខិំសុ។ 59. Sse vā. ៥៩. ស្សេ វា។ Sakasmā [Pg.224] kṇassakho vā hoti sse. Sakkhissā sakkuṇissā, sakkhissati, sakkuṇissati. ក្ណា-បច្ច័យ ដែលនៅខាងក្រោយពី សក-ធាតុ តែងជា ខ ខ្លះ ក្នុងព្រោះ ស្សេ-វិភត្តិ។ ឧទាហរណ៍៖ សក្ខិស្សា, សក្កុណិស្សា, សក្ខិស្សតិ, សក្កុណិស្សតិ។ 60. Tesu suto kṇokṇānaṃ roṭa. ៦០. តេសុ សុតោ ក្ណោក្ណានំ រោដ។ Tesu īādissesu suto paresaṃ kṇokṇānaṃ roṭa vā hoti. Assosi asuṇi, assossā asuṇissā, sossati suṇissati. ក្នុងព្រោះ ឦ-វិភត្តិជាដើមទាំងនោះ, ណោ-បច្ច័យ និង ណា-បច្ច័យ ដែលនៅខាងក្រោយពី សុ-ធាតុ តែងជា រោដ ខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ អស្សោសិ, អសុណិ, អស្សោស្សា, អសុណិស្សា, សោស្សតិ, សុណិស្សតិ។ 61. Ñāssa sanāssa nāyo timhi. Sanāssa ñāssa nāyo vā hoti timhi. Nāyati, jānāti. ៦១. ញា-ធាតុ ជាមួយនិង ណា-បច្ច័យ តែងជា នាយោ ខ្លះ ក្នុងព្រោះ តិ-វិភត្តិ។ ឧទាហរណ៍៖ នាយតិ, ជានាតិ។ 62. Ñāmhi jaṃ. ៦២. ញាមិ្ហ ជំ។ Ñādese sanāssa ñāssa jaṃ (vā) hoti. Jaññā (jāneyya). ក្នុងព្រោះ ញា-អាទេស, ញា-ធាតុ ជាមួយនិង ណា-បច្ច័យ តែងជា ជំ ខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ ជញ្ញា (ជានេយ្យ)។ 63. Eyyāssiyāñā vā. ៦៣. េយ្យាស្សិយាញា វា។ Ñāto eyyāssa iyāñā honti vā. Jāniyā, jaññā jāneyya. Eyyā-វិភត្តិ ដែលនៅខាងក្រោយពី ញា-ធាតុ តែងជា ឥយា និង ញា ខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ ជានិយា, ជញ្ញា, ជានេយ្យ។ 64. Īssatyādīsu knālopo. ៦៤. ឦស្សត្យាទីសុ ក្នាលោបោ។ Īādo ssatyādo ca ñāto knālopo vā hoti. Aññāsi ajāni, ñassati jānissati. ក្នុងព្រោះ ឦ-វិភត្តិជាដើម និង ស្សតិ-វិភត្តិជាដើម, ណា-បច្ច័យ ដែលនៅខាងក្រោយពី ញា-ធាតុ តែងមានការលុបខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ អញ្ញាសិ, អជានិ, ញស្សតិ, ជានិស្សតិ។ 65. Ssassa hi kamme. ៦៥. ស្សស្ស ហិ កម្មេ។ Ñāto parassa ssassa hi vā hoti kamme. Paññāyihiti paññāyissati. ស្ស-វិភត្តិ ដែលនៅខាងក្រោយពី ញា-ធាតុ តែងជា ហិ ខ្លះ ក្នុងកម្មអត្ថ។ ឧទាហរណ៍៖ បញ្ញាយិហិតិ, បញ្ញាយិស្សតិ។ 66. Etismā. ៦៦. ឯតិស្មា។ Etismā [Pg.225] parassa ssassa hi hoti vā. Ehiti essati. ស្ស-វិភត្តិ ដែលនៅខាងក្រោយពី ឥ-ធាតុ តែងជា ហិ ខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ ឯហិតិ, ឯស្សតិ។ 67. Hanā chakhā. ៦៧. ហនា ឆខា។ Hanā ssassa chakhā vā honti. Hañchāmi hanissāmi, paṭihaṅkhāmi paṭihanissāmi. ស្ស-វិភត្តិ ដែលនៅខាងក្រោយពី ហន-ធាតុ តែងជា ឆ និង ខ ខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ ហញ្ឆាមិ, ហនិស្សាមិ, បដិហង្ខាមិ, បដិហនិស្សាមិ។ 68. Hāto ha. ៦៨. ហាតោ ហ។ Hāto parassa ssassa ha hoti vā. Hāhati jahissati. ស្ស-វិភត្តិ ដែលនៅខាងក្រោយពី ហា-ធាតុ តែងជា ហ ខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ ហាហតិ, ជហិស្សតិ។ 69. Dakkha kha hehi hohīhi lopo. ៦៩. ទក្ខ ខ ហេហិ ហោហីហិ លោបោ។ Dakkhādīhi ādesehi parassa ssassa lopo vā hoti. Dakkhati dakkhissati, sakkhati sakkhissati, hehiti hehissatihohiti hohissati. ព្រោះអាទេសទាំងឡាយមាន dakkha ជាដើម ការលុបនៃ ssa-បច្ច័យខាងក្រោយ រមែងមានខ្លះ។ (ឧទាហរណ៍) dakkhati (សម្រេចរូបមកពី) dakkhissati, sakkhati (មកពី) sakkhissati, hehiti (មកពី) hehissati, hohiti (មកពី) hohissati។ 70. Kayireyyasseyyumādīnaṃ. ៧០. (សូត្រថា) Kayireyyasseyyumādīnaṃ។ Kayirā parassa eyyumādīnaṃ eyyassa lopo hoti. Kayiruṃ, kayirāsi, kayirātha, kahirāmi, kayirāma. ការលុបនៃ eyya-វិភត្តិ នៃវិភត្តិទាំងឡាយមាន eyyuṃ ជាដើម ខាងក្រោយពី kayirā រមែងមាន។ (ឧទាហរណ៍) kayiruṃ, kayirāsi, kayirātha, kayirāmi, kayirāma។ 71. Ṭā. ៧១. (សូត្រថា) Ṭā។ Kayirā parassa eyyassa ṭā hoti. So kayirā. អាទេសជា ṭā នៃ eyya-វិភត្តិ ខាងក្រោយពី kayirā រមែងមាន។ (ឧទាហរណ៍) so kayirā។ 72. Ethassā. ៧២. (សូត្រថា) Ethassā។ Kayirā parassa ethassa ā hoti. Kayirātha. អាទេសជា ā នៃ etha-វិភត្តិ ខាងក្រោយពី kayirā រមែងមាន។ (ឧទាហរណ៍) kayirātha។ 73. Labhā iṃ īnaṃ thaṃ thā vā. ៧៣. (សូត្រថា) Labhā iṃ īnaṃ thaṃ thā vā។ Labhasmā [Pg.226] iṃīiccesaṃ thaṃthā honti vā. Alatthaṃ alabhiṃ, alattha alabhi. ក្រោយពី labha-ធាតុ អាទេសទាំងឡាយជា thaṃ និង thā នៃវិភត្តិទាំងឡាយគឺ iṃ និង ī នេះ រមែងមានខ្លះ។ (ឧទាហរណ៍) alatthaṃ, alabhiṃ, alattha, alabhi។ 74. Gurupubbā rassā re ntentīnaṃ. ៧៤. (សូត្រថា) Gurupubbā rassā re ntentīnaṃ។ Gurupubbasmā rassā paresaṃ ntentīnaṃ re vā hoti. Gacchare gacchanti, gacchare gacchante, gamissare gamissanti, gamissare gamissante, gurupubbāti kiṃ? Paca, rassati kiṃ? Honti. ក្រោយពីស្រៈខ្លីដែលមានព្យញ្ជនៈធ្ងន់នៅខាងដើម អាទេសជា re នៃ nti និង nte-វិភត្តិទាំងឡាយខាងក្រោយ រមែងមានខ្លះ។ (ឧទាហរណ៍) gacchare, gacchanti, gacchare, gacchante, gamissare, gamissanti, gamissare, gamissante។ ពាក្យថា gurupubbā ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យថា paca។ ពាក្យថា rassā ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យថា honti។ 75. Eyyeyyāseyyannaṃ ṭe. ៧៥. (សូត្រថា) Eyyeyyāseyyannaṃ ṭe។ Eyyādīnaṃ ṭe vā hoti. So kare kareyya, tvaṃ kare kareyyāsi, ahaṃ kare kareyyaṃ. អាទេសជា e នៃវិភត្តិទាំងឡាយមាន eyya ជាដើម រមែងមានខ្លះ។ (ឧទាហរណ៍) so kare, kareyya, tvaṃ kare, kareyyāsi, ahaṃ kare, kareyyaṃ។ 76. Ovikaraṇassu paracchakke. ៧៦. (សូត្រថា) Ovikaraṇassu paracchakke។ Ovikaraṇassa u hoti paracchakke visaye. Tanute. អាទេសជា u នៃ o-វិការៈ រមែងមាន ក្នុងវិភត្តិ ៦ តួខាងក្រោយ។ (ឧទាហរណ៍) tanute។ 77. Pubbacchakke vā kvaci. ៧៧. (សូត្រថា) Pubbacchakke vā kvaci។ Ovikaraṇassa u hoti vā kvaci pubbacchakke. Vanuti vanoti. អាទេសជា u នៃ o-វិការៈ រមែងមានខ្លះក្នុងទីខ្លះ ក្នុងវិភត្តិ ៦ តួខាងដើម។ (ឧទាហរណ៍) vanuti, vanoti។ 78. Eyyāmassemu ca. ៧៨. (សូត្រថា) Eyyāmassemu ca។ Eyyāmassemu vā hoti u ca. Bhavemha, bhaveyyāmu bhaveyyāma. អាទេសជា emu នៃ eyyāma-វិភត្តិ រមែងមានខ្លះ និងអាទេសជា u ផង។ (ឧទាហរណ៍) bhavemha, bhaveyyāmu, bhaveyyāma។ Iti moggallāne byākaraṇe vuttiyaṃ សេចក្តីពន្យល់ (វុត្តិ) ក្នុងមោគ្គល្លានវ្យាករណ៍ នេះចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ Tyādikaṇḍo chaṭṭho. កណ្ឌទី ៦ គឺត្យាទិកណ្ឌ ចប់ហើយ។ 7. Sattamo kaṇḍo (ṇvādi) ៧. កណ្ឌទី ៧ (ណ្វាទិកណ្ឌ)។ ‘‘Bahulaṃ’’ [Pg.227] (1.58) ‘‘kriyatthā’’ti (5.14) ca sabbattha vatthate. ពាក្យថា “Bahulaṃ” (១.៥៨) និងពាក្យថា “kriyatthā” (៥.១៤) រមែងតាមទៅក្នុងទីទាំងពួង។ 1. Cara dara kara raha jana sana tala sāda sādha kasāsa caṭāya vāhi ṇu. ១. (សូត្រថា) Cara dara kara raha jana sana tala sāda sādha kasāsa caṭāya vāhi ṇu។ Cara-gatibhakkhaṇesu, dara-daraṇe, kara-karaṇe, raha-cāge, jana-janane, sana-sambhattiyaṃ, tala-patiṭṭhāyaṃ, sāda-assādane, sādha-saṃsiddhiyaṃ, kasa-vilekhane, asa-khepane, caṭa-bhedane, aya-iti gamanattho daṇḍako dhātu, vā-gatigandhanesu, etehi kriyatthehi bahulaṃ ṇu hoti. ‘‘Assā ṇānubandhe’’ti (5.84) upantassa assa ā, carati hadaye manuññabhāvenāti cāru=sobhanaṃ. Darīyatīti dāra=kaṭṭhaṃ. Karotīti kāru=sippī, magha vā, visukammo ca. Rahati candādīnaṃ sobhāvisesaṃ nāsetīti rāhu=asurindo. Jāyati gamanāgamanaṃ anenātijānu=jaṅghorūnaṃ sandhi. Saneti attani bhattiṃ uppādetīti sānu=girippadeso. Talanti patiṭṭhahanti ettha dantāti tālu=vadanekadeso. Sā dīyati assādīyatīti sādu=madhuraṃ. Sādheti attaparahitanti sādhu=sajjano. Kasīyatīti kāsu=āvāṭo, asati sīghabhāvena pavattatīti āsu=sīghaṃ. Caṭati bhindati amanuññabhāvanti cāṭu=manuñño. Ayanti pavattanti sattā etenāti āyu=jīvitaṃ. ‘‘Assā ṇāpimhi yuka’’ iti (5.91) yuka- vāti gacchatīti vāyu-vāto. cara-ធាតុ ក្នុងអត្ថដើរទៅនិងស៊ី, dara-ធាតុ ក្នុងអត្ថទម្លាយ, kara-ធាតុ ក្នុងអត្ថធ្វើ, raha-ធាតុ ក្នុងអត្ថលះបង់, jana-ធាតុ ក្នុងអត្ថបង្កើត, sana-ធាតុ ក្នុងអត្ថសេពគប់, tala-ធាតុ ក្នុងអត្ថតម្កល់នៅ, sāda-ធាតុ ក្នុងអត្ថត្រេកអរ, sādha-ធាតុ ក្នុងអត្ថសម្រេច, kasa-ធាតុ ក្នុងអត្ថភ្ជួររាស់, asa-ធាតុ ក្នុងអត្ថចោល, caṭa-ធាតុ ក្នុងអត្ថបំបែក, aya-ធាតុ ជាទណ្ឌកធាតុមានអត្ថថាដើរទៅ, vā-ធាតុ ក្នុងអត្ថដើរទៅនិងធុំក្លិន, ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយដែលមានអត្ថជាកិរិយាទាំងនេះ ṇu-បច្ច័យ រមែងចុះច្រើន។ ដោយសូត្រថា “Assā ṇānubandhe” (៥.៨៤) ស្រៈ a នៃឧបន្តៈ រមែងជា ā។ (ឧទាហរណ៍) ជនរមែងត្រេកអរក្នុងចិត្តដោយសេចក្តីគាប់ចិត្ត ហេតុនោះឈ្មោះថា cāru = ល្អ, ស្អាត។ វត្ថុដែលគេរមែងទម្លាយ ហេតុនោះឈ្មោះថា dāra = អុស។ ជនរមែងធ្វើ ហេតុនោះឈ្មោះថា kāru = ជាង, ឬ magha, និងវិស្សកម្មទេវបុត្រ។ យក្សរមែងបំផ្លាញនូវសេចក្តីល្អប្លែកនៃព្រះចន្ទជាដើម ហេតុនោះឈ្មោះថា rāhu = អសុរិន្ទ។ ការដើរទៅនិងមក រមែងកើតឡើងដោយអវយវៈនេះ ហេតុនោះឈ្មោះថា jānu = ជង្គង់ (សន្លាក់រវាងស្មងនិងភ្លៅ)។ ភ្នំរមែងបង្កើតនូវការគោរពក្នុងខ្លួន ហេតុនោះឈ្មោះថា sānu = ចង្កេះភ្នំ។ ធ្មេញទាំងឡាយរមែងតម្កល់នៅក្នុងកន្លែងនេះ ហេតុនោះឈ្មោះថា tālu = ពិដានមាត់។ រសដែលគេរមែងសេពគប់ ហេតុនោះឈ្មោះថា sādu = ផ្អែម។ បុគ្គលរមែងសម្រេចនូវប្រយោជន៍ខ្លួននិងអ្នកដទៃ ហេតុនោះឈ្មោះថា sādhu = សប្បុរស។ ដីដែលគេរមែងជីក ហេតុនោះឈ្មោះថា kāsu = រណ្តៅ។ វត្ថុរមែងប្រព្រឹត្តទៅដោយភាពរហ័ស ហេតុនោះឈ្មោះថា āsu = ឆាប់រហ័ស។ វត្ថុរមែងបំបែកនូវសេចក្តីមិនគាប់ចិត្ត ហេតុនោះឈ្មោះថា cāṭu = គួរឱ្យគាប់ចិត្ត។ សត្វទាំងឡាយរមែងរស់នៅដោយសារធម៌នេះ ហេតុនោះឈ្មោះថា āyu = អាយុ, ជីវិត។ ដោយសូត្រថា “Assā ṇāpimhi yuka” (៥.៩១) មាន yuka-អាគមខ្លះ, ខ្យល់រមែងបក់ទៅ ហេតុនោះឈ្មោះថា vāyu = ខ្យល់។ 2. Bhara [Pg.228] mara cara tara ara gara hana tana mana bhama kita dhana baṃha kambamba cakkha bhikkha saṃkindanda yaja paṭāṇāsa vasa pasa paṃsa bandhā u. ២. (សូត្រថា) Bhara mara cara tara ara gara hana tana mana bhama kita dhana baṃha kambamba cakkha bhikkha saṃkindanda yaja paṭāṇāsa vasa pasa paṃsa bandhā u។ Bhara-bharaṇe, mara-pāṇacāge, cara-gatibhakkhaṇesu, tara taraṇe, ara-gamane, gara ghara-secane, girāti vā nipātanā akāro, hana-hiṃ sāyaṃ, tana-vittāre, mana-ñāṇe, bhama-anavaṭṭhāne, kita-nivāse, dhana-sadde, baṃha braha brūha-vuddhiyaṃ, kamba-saṃvaraṇe, amba-sadde, cakkha ikkha dassane, bhikkha-yācane, saṃkasaṅkāyaṃ, inda-paramissariye, anda-bandhane, yaja-devapūjāyaṃ, aṭa paṭa-gamanathā, aṇa-saddattho, asa-khepane, vasa-nivāse, pasabādhane, paṃsa-nāsane, bandha-bandhane, etehi kriyatthehi u hoti. Bharatīti bhara=bhattā. Marati rūpakāyena sahevāti maru=devo, nijjaladeso ca. Carīyati bhakkhīyatīti caru=habyapā ko. Taranti anenāti taru=rukkho. Arati sūnabhāvena uddhaṃ gacchatīti aru=vaṇo. Garati siñcati, girati vamati vā sissesu sinehanti garu=ācariyo. Hanati odanādīsu vaṇṇavisesaṃ nāsetīti hanu=vadanekadeso. Tanoti saṃsāra dukkhanti tanu-sarīraṃ. Maññati sattānaṃ hitāhitanti manu=pajāpati. Bhamati calatīti bhamu=nayano patiṭṭhānaṃ. Ketati uddhaṃ gacchati, upari nivasatīti vā ketu=dhajo. Dhanati saddaṃ karotīti dhanu=cāpo. Baṃha iti niddesā umhi niccaṃ niggahītalopo, baṃhati vuddhiṃ gacchatīti bahu=anappakaṃ. Kambati saṃvaraṃ karotīthi kambu=valayo, saṅkho [Pg.229] ca. Ambati nādaṃkarotīti ambu=vāri. Cakkhati rūpanti cakkhu=nayanaṃ. Bhikkhatīti bhikkhu=samaṇo. Saṃkiratīti saṃku=sūlaṃ. Indati nakkhattānaṃ paramissariyaṃ pavattetīti indu=cando. Andanti bandhanti sattā etāyāti andu=saṅkhalikā. Yajanti anenāti yaju=vedo. Paṭati byattabhāvaṃ gacchatīti paṭu=vicakkhaṇo. Aṇati sukhumabhāvena pavattatīti aṇu=sukhumo, vīhibhedo ca. Asanti pavattanti sattā etehīti asavo=pāṇā. Sukhaṃ vasantyanenāti vasu=dhanaṃ. Pasīyati bādhīyati sāmikehīti pasu. Catuppado. Paṃsati sobhāvisesaṃ nāsetīti paṃsu=reṇu. Bandhīyati sinehabhāvenāti bandhu=ñāti. bhara-ធាតុ ក្នុងអត្ថចិញ្ចឹម, mara-ធាតុ ក្នុងអត្ថលះបង់ជីវិត, cara-ធាតុ ក្នុងអត្ថដើរទៅនិងស៊ី, tara-ធាតុ ក្នុងអត្ថឆ្លង, ara-ធាតុ ក្នុងអត្ថទៅ, gara-ធាតុ ឬ ghara-ធាតុ ក្នុងអត្ថស្រោចស្រព ឬ gir-ធាតុ ដោយការធ្លាក់ចុះនៃស្រៈ a, hana-ធាតុ ក្នុងអត្ថបៀតបៀន, tana-ធាតុ ក្នុងអត្ថផ្សាយទៅ, mana-ធាតុ ក្នុងអត្ថដឹង, bhama-ធាតុ ក្នុងអត្ថវិលវល់, kita-ធាតុ ក្នុងអត្ថនៅអាស្រ័យ, dhana-ធាតុ ក្នុងអត្ថបន្លឺសំឡេង, baṃha-ធាតុ braha-ធាតុ ឬ brūha-ធាតុ ក្នុងអត្ថចម្រើន, kamba-ធាតុ ក្នុងអត្ថបិទបាំង, amba-ធាតុ ក្នុងអត្ថបន្លឺសំឡេង, cakkha-ធាតុ ឬ ikkha-ធាតុ ក្នុងអត្ថឃើញ, bhikkha-ធាតុ ក្នុងអត្ថសូម, saṃka-ធាតុ ក្នុងអត្ថសង្ស័យ, inda-ធាតុ ក្នុងអត្ថជាធំក្រៃលែង, anda-ធាតុ ក្នុងអត្ថចង, yaja-ធាតុ ក្នុងអត្ថបូជាទេវតា, aṭa-ធាតុ ឬ paṭa-ធាតុ ក្នុងអត្ថដើរទៅ, aṇa-ធាតុ ក្នុងអត្ថបន្លឺសំឡេង, asa-ធាតុ ក្នុងអត្ថចោល, vasa-ធាតុ ក្នុងអត្ថនៅអាស្រ័យ, pasa-ធាតុ ក្នុងអត្ថបៀតបៀន, paṃsa-ធាតុ ក្នុងអត្ថបំផ្លាញ, bandha-ធាតុ ក្នុងអត្ថចង, ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយដែលមានអត្ថជាកិរិយាទាំងនេះ u-បច្ច័យ រមែងចុះ។ (ឧទាហរណ៍) ជនរមែងចិញ្ចឹម ហេតុនោះឈ្មោះថា bhara = ស្វាមី (អ្នកចិញ្ចឹម)។ រមែងស្លាប់ទៅជាមួយរូបកាយ ហេតុនោះឈ្មោះថា maru = ទេវតា, ឬតំបន់គ្មានទឹក (វាលខ្សាច់)។ វត្ថុដែលគេរមែងបរិភោគ ហេតុនោះឈ្មោះថា caru = ភោជនសម្រាប់បូជា។ ជនទាំងឡាយរមែងឆ្លងដោយវត្ថុនេះ ហេតុនោះឈ្មោះថា taru = ដើមឈើ។ រមែងទៅខាងលើដោយភាពហើមប៉ោង ហេតុនោះឈ្មោះថា aru = ដំបៅ។ រមែងស្រោចស្រព ឬរមែងខ្ជាក់ចេញ ឬរមែងស្រឡាញ់ក្នុងសិស្សទាំងឡាយ ហេតុនោះឈ្មោះថា garu = គ្រូ។ រមែងបំផ្លាញនូវពណ៌ប្លែកក្នុងបាយជាដើម ហេតុនោះឈ្មោះថា hanu = ថ្គាម។ រមែងផ្សាយទៅនូវទុក្ខក្នុងសង្សារវដ្ត ហេតុនោះឈ្មោះថា tanu = រាងកាយ។ រមែងដឹងនូវប្រយោជន៍និងមិនមែនប្រយោជន៍នៃសត្វទាំងឡាយ ហេតុនោះឈ្មោះថា manu = មនុស្ស (ព្រះបជាបតី)។ រមែងវិលវល់ ហេតុនោះឈ្មោះថា bhamu = ចិញ្ចើម (ទីតម្កល់នៃភ្នែក)។ រមែងទៅខាងលើ ឬរមែងនៅខាងលើ ហេតុនោះឈ្មោះថា ketu = ទង់។ រមែងធ្វើនូវសំឡេង ហេតុនោះឈ្មោះថា dhanu = ធ្នូ។ ព្រោះការសម្តែងថា baṃha ដូច្នេះ ការលុបនិគ្គហិតក្នុង u-បច្ច័យរមែងមានជាប្រាកដ, រមែងចម្រើនទៅ ហេតុនោះឈ្មោះថា bahu = ច្រើន។ រមែងធ្វើការបិទបាំង ហេតុនោះឈ្មោះថា kambu = កងដៃ, ឬសំបកខ្យង។ រមែងបន្លឺសំឡេង ហេតុនោះឈ្មោះថា ambu = ទឹក។ រមែងឃើញរូប ហេតុនោះឈ្មោះថា cakkhu = ភ្នែក។ រមែងសូម ហេតុនោះឈ្មោះថា bhikkhu = សមណៈ (ភិក្ខុ)។ រមែងចាក់ទម្លុះ ហេតុនោះឈ្មោះថា saṃku = ដែកគោល (ស្នឹង)។ រមែងប្រព្រឹត្តទៅជាធំក្រៃលែងជាងផ្កាយទាំងឡាយ ហេតុនោះឈ្មោះថា indu = ព្រះចន្ទ។ សត្វទាំងឡាយរមែងចងដោយខ្សែនេះ ហេតុនោះឈ្មោះថា andu = ច្រវាក់។ ជនទាំងឡាយរមែងបូជាដោយគម្ពីរនេះ ហេតុនោះឈ្មោះថា yaju = យជុរ្វេទ។ រមែងដល់នូវភាពវាងវៃ ហេតុនោះឈ្មោះថា paṭu = អ្នកឈ្លាសវៃ។ រមែងប្រព្រឹត្តទៅដោយភាពល្អិត ហេតុនោះឈ្មោះថា aṇu = ល្អិត, ឬប្រភេទស្រូវសាលី។ សត្វទាំងឡាយរមែងរស់នៅដោយសារធម៌ទាំងនេះ ហេតុនោះឈ្មោះថា asavo = ជីវិត។ សត្វទាំងឡាយរមែងនៅជាសុខដោយសារវត្ថុនេះ ហេតុនោះឈ្មោះថា vasu = ទ្រព្យសម្បត្តិ។ រមែងត្រូវម្ចាស់បៀតបៀន ហេតុនោះឈ្មោះថា pasu = សត្វជើងបួន។ រមែងបំផ្លាញនូវសេចក្តីល្អប្លែក ហេតុនោះឈ្មោះថា paṃsu = ធូលី។ រមែងចងដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ ហេតុនោះឈ្មោះថា bandhu = ញាតិ។ 3. Bandhā ū vadho ca. ៣. (សូត្រថា) Bandhā ū vadho ca។ Bandha-bandhane timasmā ū hoti, bandhassa vadhādeso ca. Pañcahi kāmaguṇehi attani satthe bandhatīti vadhū-suṇisā, itthīca. ក្រោយពី bandha-ធាតុ ក្នុងអត្ថចង រមែងមាន ū-បច្ច័យ និងមានអាទេសជា vadha ជំនួស bandha ផង។ នាងរមែងចងខ្លួនឯងនិងស្វាមីដោយកាមគុណទាំង ៥ ហេតុនោះឈ្មោះថា vadhū = កូនប្រសារស្រី, ឬស្ត្រី។ 4. Jambādayo. ៤. (សូត្រថា) Jambādayo។ Jambūādayo saddāūpaccayantā nipaccante, nipātanaṃ appattassa pāpanaṃ pattassa paṭisedho ca. Janismā ū, bukāgamo, ‘‘manānaṃ niggahīta’’nti (5.96) nassa niggahītaṃ, ‘‘vagge vagganto’’ti (1.41) niggahītassa mo, jāyati, janīyatī vā jambū=rukkho. Bhamissa amalopo, bhamati kampatīti bhū=bhamu. Karotismā ū, tassa kandhuña ca, ‘‘pararūpamayakāre byañjane’’ti (5.95) dhātvantassa byañjanassa pararūpattaṃ, rudhiruppādaṃ karotīti kakkandhū=badarī. Lamba-avasaṃsane[Pg.230], āpubbo, saṃyogādilopadīgharassā, ālambati avasaṃsatīti alābū=tumbi. Sara-gati hiṃsācintāsu, ūmhi abhuka abuka ca, sarati gacchatīti sarabhū=ekā mahānadī. Sarati pāṇe hiṃsatīti sarabū=khuddajantukaviseso. Camaadane, camati bhakkhati nivāpanti camū=senā. Tana-vitthāre, tanoti saṃsāradukkhanti tanu=sarīraṃ, evamaññepi payogato daṭṭhabbā. សព្ទទាំងឡាយមាន jambū ជាដើម ដែលមាន ū-បច្ច័យនៅចុង រមែងសម្រេចដោយវិធីនិបាត។ ឯវិធីនិបាតនោះ គឺការធ្វើឱ្យសម្រេចនូវរូបដែលមិនទាន់សម្រេច និងការហាមឃាត់នូវរូបដែលសម្រេចហើយ។ ក្រោយពី jana-ធាតុ មាន ū-បច្ច័យ, មាន buk-អាគម, ដោយសូត្រថា “Manānaṃ niggahītaṃ” (៥.៩៦) អាទេស n ជាគ្គហិត, ដោយសូត្រថា “Vagge vagganto” (១.៤១) អាទេសនិគ្គហិតជា m, រមែងកើតឡើង ហេតុនោះឈ្មោះថា jambū = ដើមព្រីង។ ក្រោយពី bhama-ធាតុ មានការលុប am, រមែងវិលវល់ ឬញាប់ញ័រ ហេតុនោះឈ្មោះថា bhū = ចិញ្ចើម។ ក្រោយពី kara-ធាតុ មាន ū-បច្ច័យ និងមាន kandhu-អាគម, ដោយសូត្រថា “Pararūpamayakāre byañjane” (៥.៩៥) ព្យញ្ជនៈចុងធាតុរមែងមានរូបដូចតួខាងក្រោយ, រមែងធ្វើឱ្យកើតឈាម ហេតុនោះឈ្មោះថា kakkandhū = ដើមពុទ្រា។ ក្រោយពី lamba-ធាតុ ក្នុងអត្ថធ្លាក់ចុះ មាន ā-ឧបសគ្គនៅខាងដើម, មានការលុបព្យញ្ជនៈសង្ឃោគខាងដើម ធ្វើឱ្យវែងនិងខ្លី, រមែងធ្លាក់ចុះ ហេតុនោះឈ្មោះថា alābū = ផ្លែឃ្លោក។ ក្រោយពី sara-ធាតុ ក្នុងអត្ថដើរទៅ បៀតបៀន និងគិត, កាលបើមាន ū-បច្ច័យ មាន abhuka-អាគម និង abuka-អាគមខ្លះ, រមែងហូរទៅ ហេតុនោះឈ្មោះថា sarabhū = ឈ្មោះទន្លេធំមួយ។ រមែងបៀតបៀនសត្វមានជីវិត ហេតុនោះឈ្មោះថា sarabū = សត្វល្អិតម្យ៉ាង (បង្គួយ ឬថ្លែន)។ ក្រោយពី cama-ធាតុ ក្នុងអត្ថស៊ី, រមែងស៊ីនូវចំណី ហេតុនោះឈ្មោះថា camū = កងទ័ព។ ក្រោយពី tana-ធាតុ ក្នុងអត្ថផ្សាយទៅ, រមែងផ្សាយទៅនូវទុក្ខក្នុងសង្សារវដ្ត ហេតុនោះឈ្មោះថា tanu = រាងកាយ។ គប្បីដឹងនូវរូបដទៃទៀតតាមការប្រើប្រាស់យ៉ាងនេះចុះ។ 5. Tapusa vi dha kura putha mudā ku. ៥. (សូត្រថា) Tapusa vi dha kura putha mudā ku។ Tapa-santāpe, usa-dāhe, vidha-vedhane, kura-sadde, putha patha-vitthāre, muda-tose, etehi ku, hoti. Kakāronubandho ‘‘na te kānubandhanāgamesū’’ti (5.85) eonamabhāvattho. Tapa iti niddesatova assa ittaṃ, tāpīyatīti tipu=lohaviseso. Usati dāhaṃ karotīti usu=saro. Vedhati raṃsīhi timiranti vidhu=cando. Kurati kiccākiccaṃ vadatīti kuru=rājā, kuravo=janapado. Puthati mahanthabhāvena patthiratīti puthu=vitthiṇṇo, modanaṃ, mudīyatīti vā mudu=athaddho. tapa-ធាតុ ក្នុងអត្ថក្តៅក្រហាយ, usa-ធាតុ ក្នុងអត្ថដុតកម្ដៅ, vidha-ធាតុ ក្នុងអត្ថចាក់ទម្លុះ, kura-ធាតុ ក្នុងអត្ថបន្លឺសំឡេង, putha-ធាតុ ឬ patha-ធាតុ ក្នុងអត្ថផ្សាយទៅ, muda-ធាតុ ក្នុងអត្ថត្រេកអរ, ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយនេះ ku-បច្ច័យ រមែងចុះ។ អក្សរ k ដែលជាអនុពន្ធ មានប្រយោជន៍ដើម្បីមិនឱ្យមានការធ្វើជា e និង o ដោយសូត្រថា “Na te kānubandhanāgamesu” (៥.៨៥)។ ព្រោះការសម្តែងថា tapa ដូច្នេះ អាទេស a របស់ធាតុនោះរមែងជា i, វត្ថុដែលគេរមែងដុតកម្ដៅ ហេតុនោះឈ្មោះថា tipu = សំណប៉ាហាំង។ រមែងធ្វើការដុតកម្ដៅ ហេតុនោះឈ្មោះថា usu = ព្រួញ។ រមែងកម្ចាត់នូវងងឹតដោយរស្មីទាំងឡាយ ហេតុនោះឈ្មោះថា vidhu = ព្រះចន្ទ។ រមែងពោលនូវកិច្ចដែលគួរធ្វើនិងមិនគួរធ្វើ ហេតុនោះឈ្មោះថា kuru = ព្រះរាជា, kuravo = ដែនកុរុ។ រមែងផ្សាយទៅដោយភាពជាធំ ហេតុនោះឈ្មោះថា puthu = ធំទូលាយ, សេចក្តីរីករាយ, ឬរមែងរីករាយ ហេតុនោះឈ្មោះថា mudu = ទន់ភ្លន់ (មិនរឹងត្អឹង)។ 6. Sindhādayo. ៦. (សូត្រថា) Sindhādayo។ Sindhu ādayo kupaccayantā nipaccante. Sanda-passavane, assa ittaṃ, dhocāntā deso nipātanā, sandati passavatīti sindhu=nadi, vahisupantassa dīghādibatte, bādhissa vāntahatte ca, vahantyanenāti bāhu, bādhati upaddave vāretī ti vā bāhu=bhujo. Raṃgha-gamane, niggahītalopo, raṅghati pavattahi rājadhammeti raghu=rājā. Vida-lābhe, nakārāgamo, vassa bo, vindatyanena nandananti bindu=kaṇikā. Mana-ñāṇe, nassa dho, maññati ñāyati [Pg.231] madhuranti madhu=madhukarīhi katamadhu, rapa lapa japa jappa-vacane, assaittaṃ, rapati jappati mantantī ripu=paccāmitto. Sasa-gati hiṃ sāpāṇanesu, assa uttaṃ, sasati jīvatīti susu=yuvā. Ara gamane, assautta mūttañca, arati mahantabhāvaṃ gacchatīti uru=mahā, aratinenāti ūru-satthi. Khaṇa-avadāraṇe, ā pubbo analopo, ākhanatīti ākhu=undūro. Tarataraṇe, tassa tho, taratīti tharu=khaggāvayavo. Laṃgha-gati sosanesu ghassa vā hattaṃ, niggahītalopo ca, laṅghati pavattati laghubhāvenāti laghu lahū ekatthā, (bhaṃja-omaddane, pa-pubbo, jassa gattaṃ, pabhañjati visesenāti pabhaṅgu=bhaṅguro.) Ṭhā-gatinivattiyaṃ, supubbo, ṭhāti pavattati sundarabhāvenāti suṭṭhu=sobhanaṃ, dupubbo ṭhāti pavattati asundarabhāvenāti duṭṭhu=asobhanaṃ. Evamaññepi viññeyyā. សព្ទទាំងឡាយមាន sindhu ជាដើម ដែលមាន ku-បច្ច័យនៅចុង រមែងសម្រេចដោយវិធីនិបាត។ ក្រោយពី sanda-ធាតុ ក្នុងអត្ថហូរទៅ មានអាទេស a ជា i, និងមានអាទេសជា dha នៅចុងធាតុដោយវិធីនិបាត, រមែងហូរទៅ ហេតុនោះឈ្មោះថា sindhu = ទន្លេ។ ក្រោយពី vahi-ធាតុ មានការធ្វើឱ្យវែងជាដើមនៃស្រៈខាងចុង, និងក្រោយពី bādhi-ធាតុ មានការធ្វើឱ្យជា v នៃស្រៈខាងចុងខ្លះ, ជនទាំងឡាយរមែងនាំទៅដោយអវយវៈនេះ ហេតុនោះឈ្មោះថា bāhu, ឬរមែងបៀតបៀនគឺរារាំងនូវឧបទ្រព ហេតុនោះឈ្មោះថា bāhu = ដើមដៃ (ស្មា)។ ក្រោយពី raṃgha-ធាតុ ក្នុងអត្ថដើរទៅ, មានការលុបនិគ្គហិត, រមែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងរាជធម៌ ហេតុនោះឈ្មោះថា raghu = ព្រះរាជា។ ក្រោយពី vida-ធាតុ ក្នុងអត្ថបាន, មាន na-អាគម, អាទេស v ជា b, រមែងបាននូវសេចក្តីរីករាយដោយតំណក់ទឹកនេះ ហេតុនោះឈ្មោះថា bindu = តំណក់ទឹក។ ក្រោយពី mana-ធាតុ ក្នុងអត្ថដឹង, អាទេស n ជា dh, រមែងដឹងនូវរសផ្អែម ហេតុនោះឈ្មោះថា madhu = ទឹកឃ្មុំដែលធ្វើដោយសត្វឃ្មុំទាំងឡាយ។ ក្រោយពី rapa-ធាតុ lapa-ធាតុ japa-ធាតុ ឬ jappa-ធាតុ ក្នុងអត្ថនិយាយ, អាទេស a ជា i, រមែងនិយាយឬសូត្រមន្ត ហេតុនោះឈ្មោះថា ripu = សត្រូវ។ ក្រោយពី sasa-ធាតុ ក្នុងអត្ថដើរទៅ បៀតបៀន និងដកដង្ហើម, អាទេស a ជា u, រមែងរស់នៅ ហេតុនោះឈ្មោះថា susu = យុវជន (ក្មេងប្រុស)។ ក្រោយពី ara-ធាតុ ក្នុងអត្ថដើរទៅ, អាទេស a ជា u និង ū, រមែងដល់នូវភាពជាធំ ហេតុនោះឈ្មោះថា uru = ធំ, រមែងដើរទៅដោយអវយវៈនេះ ហេតុនោះឈ្មោះថា ūru = ភ្លៅ។ ក្រោយពី khaṇa-ធាតុ ក្នុងអត្ថជីក, មាន ā-ឧបសគ្គនៅខាងដើម និងគ្មានការលុប, រមែងជីកដី ហេតុនោះឈ្មោះថា ākhu = កណ្ដុរ។ ក្រោយពី tara-ធាតុ ក្នុងអត្ថឆ្លង, អាទេស t ជា th, រមែងឆ្លងទៅ ហេតុនោះឈ្មោះថា tharu = ដងដាវ។ ក្រោយពី laṃgha-ធាតុ ក្នុងអត្ថដើរទៅនិងស្ងួត, អាទេស gh ជា h ខ្លះ និងមានការលុបនិគ្គហិត, រមែងប្រព្រឹត្តទៅដោយភាពស្រាល ហេតុនោះឈ្មោះថា laghu និង lahū មានន័យដូចគ្នា។ (ក្រោយពី bhaṃja-ធាតុ ក្នុងអត្ថកម្ទេច, មាន pa-ឧបសគ្គនៅខាងដើម, អាទេស j ជា g, រមែងកម្ទេចជាពិសេស ហេតុនោះឈ្មោះថា pabhaṅgu = វត្ថុផុយស្រួយ។) ក្រោយពី ṭhā-ធាតុ ក្នុងអត្ថឈប់, មាន su-ឧបសគ្គនៅខាងដើម, រមែងតម្កល់នៅដោយភាពល្អ ហេតុនោះឈ្មោះថា suṭṭhu = ល្អណាស់, មាន du-ឧបសគ្គនៅខាងដើម រមែងតម្កល់នៅដោយភាពមិនល្អ ហេតុនោះឈ្មោះថា duṭṭhu = មិនល្អឡើយ។ គប្បីដឹងនូវរូបដទៃទៀតយ៉ាងនេះចុះ។ 7. I. ៧. (សូត្រថា) I។ Kriyatthā bahulaṃ i hoti, abha-khepane, asīyati khipīyatīti asi=khaggo. Kasa-vilekhane, kasīyate kasi=kasanaṃ. Masa-āmasane, masīyatīti masi=meḷā. Ku-sadde o avādesā, kavati kathebhīti kavi=kabbakāro. Rusadde, ravati gajjatīti ravi=ādicco. Sappa-gamane, sappati pavattatīti sappi=ghataṃ. Gantha-ganthane, ‘‘ta tha na rānaṃ ṭa ṭha ṇalā’’ti (1.25) nathānaṃ ṇaṭhā, ganthetīti gaṇṭhi=pabbo, gaṇṭhica. Rāja-dittiyaṃ, rājati pavattatīti rāji=pāḷi. Kala-saṅkhyāne, kalīyati parimīyatīti kali=pāpaṃ. Bala-pāṇane, balanti jīvanti [Pg.232] anenāti bali=karo. Dhana-sadde, dhanati nadatīti dhani=saddo. Acca añca-pūjāyaṃ, accīyati pūjīyatīti acci=jālā. Vala valla-saṃvaraṇe, valanaṃ saṃkocanaṃ vali=udarādīsu pali, vallīyanti saṃvarīyanti sattā etāyāti valli=latā. Vimhi valī vallītipi hoti, soyevattho, evamaññepi. បច្ច័យ i តែងចុះក្រោយធាតុដែលមានអត្ថជាកិរិយាជាច្រើន។ អស-ធាតុ ក្នុងអត្ថបោះបង់ (khepana), អសីយតិ ខិបិយតីតិ អសិ = ដាវ។ កស-ធាតុ ក្នុងអត្ថភ្ជួររាស់ (vilekhana), កសីយតេ (រមែងត្រូវគេភ្ជួរ) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កសិ = ការភ្ជួររាស់។ មស-ធាតុ ក្នុងអត្ថស្ទាបអង្អែល (āmasana), មសីយតីតិ មសិ = ទឹកខ្មៅ។ កុ-ធាតុ ក្នុងអត្ថបន្លឺសំឡេង (sadda), មានការទេស o ជា ava, កវតិ កថេតីតិ កវិ = អ្នកតែងកាព្យ។ រុ-ធាតុ ក្នុងអត្ថបន្លឺសំឡេង (sadda), រវតិ គជ្ជតីតិ រវិ = ព្រះអាទិត្យ។ សប្ប-ធាតុ ក្នុងអត្ថទៅ (gamana), សប្បតិ បវត្តតីតិ សប្បិ = ទឹកដោះថ្លា។ គន្ថ-ធាតុ ក្នុងអត្ថចងក្រង (ganthana), ដោយសូត្រថា “ta tha na rānaṃ ṭa ṭha ṇalā” (១.២៥) មានការទេស ន និង ថ ជា ណ និង ឋ, គន្ថេតីតិ គណ្ឋិ = ថ្នាំង, និង គណ្ឋិ (ចំណង)។ រាជ-ធាតុ ក្នុងអត្ថរុងរឿង (ditti), រាជតិ បវត្តតីតិ រាជិ = ជួរ, របៀប។ កល-ធាតុ ក្នុងអត្ថរាប់ (saṅkhyāna), កលីយតិ បរិមីយតីតិ កលិ = បាប។ ពល-ធាតុ ក្នុងអត្ថរក្សាជីវិត (pāṇana), ពលន្តិ ជីវន្តិ អនេនាតិ ពលិ = សួយសារអាករ។ ធន-ធាតុ ក្នុងអត្ថបន្លឺសំឡេង (sadda), ធនតិ នទតីតិ ធនិ = សំឡេង។ អច្ច-ធាតុ និង អញ្ច-ធាតុ ក្នុងអត្ថបូជា (pūjā), អច្ចីយតិ បូជីយតីតិ អច្ចិ = អណ្តាតភ្លើង។ វល-ធាតុ និង វល្ល-ធាតុ ក្នុងអត្ថបិទបាំង (saṃvaraṇa), ការរួញចូល ឈ្មោះថា វលនៈ, វលិ = ផ្នត់ (ផ្នត់ពោះជាដើម), សត្វទាំងឡាយ តែងត្រូវវល្លិបិទបាំង (ព័ទ្ធព័ទ្ធ) ដោយវល្លិនោះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា វល្លិ = វល្លិ។ ទោះបីជាមាន វិ-ឧបសគ្គ នៅខាងដើម ក៏មានរូបជា វិវលិ និង វិវល្លិ ដូចគ្នា, មានអត្ថនោះឯង, ពាក្យដទៃទៀត ក៏មានន័យដូចគ្នាដែរ។ 8. Dajhādayo. ៨. សព្ទទាំងឡាយមាន ទធិ ជាដើម។ Dadhiādayo saddā ipaccayantā nipaccante. Dhā-dhāraṇe, dvibhāvo nipātanā, ghatamādadhātīti dadhi=gora saviseso. Aṃha-gamane, niggahītalopo, aṃhati gacchatīti ahi=sappo. Kampa calane, saṃyogādilopo, kampati calatīti kapi=vānaro. Mana-ñāṇe, assa uttaṃ, manati jānātīti muni=samaṇo. Nassa ṇattaṃ, manati mahagghabhāvaṃ gacchatītī maṇi=ratanaṃ. Ikkha cakkha-dassane, issa attaṃ ikkhati anenāti akkhi=nayanaṃ. Kamapavikkhepe, assa ittaṃ, kamati yātīti kimi=khuddajantukaviseso. Tara taraṇe, tittirādeso, turito tarati yātīti tittiri=pakkhiviseso. Kīḷa-vihāre, īssa ettaṃ, kīḷanaṃ keḷi=kīḷā. Usismā issa khaluña, usati dahatī ukkhali=bhājanaṃ, evamaññepi. សព្ទទាំងឡាយមាន ទធិ ជាដើម ដែលមាន i បច្ច័យនៅចុង តែងសម្រេចដោយវិធីនិបាត។ ធា-ធាតុ ក្នុងអត្ថទ្រទ្រង់ (dhāraṇa), មានទ្វិភាវៈដោយវិធីនិបាត, ឃតមាទធាតីតិ ទធិ = ទឹកដោះជូរ (ទឹកដោះគោពិសេស)។ អំហ-ធាតុ ក្នុងអត្ថទៅ (gamana), លុបនិគ្គហិត, អំហតិ គច្ឆតីតិ អហិ = ពស់។ កម្ប-ធាតុ ក្នុងអត្ថញាប់ញ័រ (calana), លុបតួដើមនៃសំយោគ, កម្បតិ ចលតីតិ កបិ = ស្វា។ មន-ធាតុ ក្នុងអត្ថដឹង (ñāṇa), ធ្វើ អ ជា ឧ, មនតិ ជានាតីតិ មុនិ = សមណៈ។ ធ្វើ ន ជា ណ, មនតិ មហគ្ឃភាវំ គច្ឆតីតិ មណិ = កែវមណី។ អិក្ខ-ធាតុ និង ចក្ខ-ធាតុ ក្នុងអត្ថឃើញ (dassana), ធ្វើ អិ ជា អ, អិក្ខតិ អនេនាតិ អក្ខិ = ភ្នែក។ កម-ធាតុ ក្នុងអត្ថបោះជំហាន (pavikkhepa), ធ្វើ អ ជា អិ, កមតិ យាតីតិ កិមិ = សត្វល្អិត។ តរ-ធាតុ ក្នុងអត្ថឆ្លង (taraṇa), ទេសជា តិត្តិរិ, តុរិតោ តរតិ យាតីតិ តិត្តិរិ = សត្វទទា។ កីឡ-ធាតុ ក្នុងអត្ថលេង (vihāra), ធ្វើ ី ជា េ, កីឡនំ កេឡិ = ការលេង។ ក្រោយ ឧស-ធាតុ ធ្វើ អិ ជា ខលុញ, ឧសតិ ទហតីតិ ឧក្ខលិ = ឆ្នាំង, ពាក្យដទៃទៀត ក៏មានន័យដូចគ្នាដែរ។ 9. Yuvaṇṇupantā ki. ៩. បច្ច័យ ki តែងចុះក្រោយធាតុដែលមាន ឥវណ្ណៈ និង ឧវណ្ណៈ នៅខាងចុង (ឧបធា)។ Ivaṇṇupantehi ca uvaṇṇupantehi ca kriyatthehi bahulaṃ ki hoti. Kakāro-nubandho, isa sisa-icchāyaṃ, sivaṃ icchatīti isi=tapassī. Gira-nigiraṇe, girati pasavati chavimaṃsasārabhūtaṃ bhesajjādinti giri=selo. Suca-socane. Socanaṃ [Pg.233] suci=soceyyaṃ, ruca-abhilāse rucanti etāyāti ruci=ābhilāso, evamaññepi. បច្ច័យ ki តែងចុះក្រោយធាតុដែលមានអត្ថជាកិរិយា ដែលមាន ឥវណ្ណៈ និង ឧវណ្ណៈ នៅខាងចុង (ឧបធា) ជាច្រើន។ ក-អក្សរ ជាអនុពន្ធ។ អិស-ធាតុ និង សិស-ធាតុ ក្នុងអត្ថប្រាថ្នា (icchā), សិវំ អិច្ឆតីតិ ឥសិ = តាបស។ គិរ-ធាតុ ក្នុងអត្ថលេប (nigiraṇa), គិរតិ បសវតិ ឆវិមំសសារភូតំ ភេសជ្ជាទិន្តិ គិរិ = ភ្នំ។ សុច-ធាតុ ក្នុងអត្ថសោកសៅ (socana), សោចនំ សុចិ = សេចក្តីស្អាត។ រុច-ធាតុ ក្នុងអត្ថប្រាថ្នា (abhilāsa), រុចន្តិ ឯតាយاتی រុចិ = សេចក្តីពេញចិត្ត, ពាក្យដទៃទៀត ក៏មានន័យដូចគ្នាដែរ។ 10. Vapa vara vasa rasa nabha hara hana paṇā iṇa. ១០. បច្ច័យ iṇa តែងចុះក្រោយ វប-ធាតុ, វរ-ធាតុ, វស-ធាតុ, រស-ធាតុ, នភ-ធាតុ, ហរ-ធាតុ, ហន-ធាតុ និង បណ-ធាតុ។ Vapa-bījanikkhepe, vara-varaṇasambhattīsu, vasa-nivāse, rasa-assādane, nabha-hiṃsāyaṃ, hara haraṇe, hana hiṃsāyaṃ, paṇa-byavahārathutisu, etehi iṇa hoti. Vapanti etāyāti vāpi=jalāsayo. Vārenti etenāti vāri=jalaṃ. Vasanti etāyāti vāsi=tacchaka bhaṇḍaṃ. Rasīyati assādanavasena samo sarīyatīti rāsi=samūho. Nabhati hiṃsatīti nābhi=sarīrāvayavo. Hāretīti hāri=manuññaṃ. ‘‘Hanassa ghāto ṇānubandhe’’ (5.99) ti hanassa ghāto, hananti etenāti ghāti=paharaṇaṃ, paṇati voharatīti pāṇi, paṇati voharati etenāti vā pāṇi=karo. វប-ធាតុ ក្នុងអត្ថព្រោះគ្រាប់ពូជ (bījanikkhepa), វរ-ធាតុ ក្នុងអត្ថរារាំង និងការគប់រក (varaṇa-sambhatti), វស-ធាតុ ក្នុងអត្ថរស់នៅ (nivāsa), រស-ធាតុ ក្នុងអត្ថដឹងរស (assādana), នភ-ធាតុ ក្នុងអត្ថបៀតបៀន (hiṃsā), ហរ-ធាតុ ក្នុងអត្ថនាំទៅ (haraṇa), ហន-ធាតុ ក្នុងអត្ថសម្លាប់ (hiṃsā), បណ-ធាតុ ក្នុងអត្ថជួញដូរ និងការសរសើរ (byavahāra-thuti), ក្រោយធាតុទាំងឡាយនេះ តែងចុះ iṇa បច្ច័យ។ វបន្តិ ឯតាយាតិ វាបិ = ស្រះទឹក។ វារេន្តិ ឯតេនាតិ វារិ = ទឹក។ វសន្តិ ឯតាយាតិ វាសិ = ដែកខ្វារ។ រសីយតិ អស្សាទនវសេន សមោ សរីយតីតិ រាសិ = គំនរ។ នភតិ ហិំសតីតិ នាភិ = ផ្ចិត។ ហារេតីតិ ហារិ = គួរឱ្យស្រឡាញ់។ ដោយសូត្រថា “Hanassa ghāto ṇānubandhe” (៥.៩៩) មានការទេស ហន ជា ឃាត, ហនន្តិ ឯតេនាតិ ឃាតិ = អាវុធ, បណតិ វោហរតីតិ បាណិ, ឬ បណតិ វោហរតិ ឯតេនាតិ វា បាណិ = ដៃ។ 11. Bhūgamā īṇa. ១១. បច្ច័យ īṇa តែងចុះក្រោយ ភូ-ធាតុ និង គម-ធាតុ។ Bhū-sattāyaṃ, ama gama-gamane etehi īṇa hoti bhavissati kāle. Bhavissatīti bhāvī=bhavissamāno. Gamissatīti gāmī=gamissāmāno. ភូ-ធាតុ ក្នុងអត្ថមាន ឫកើត (sattā), អម-ធាតុ និង គម-ធាតុ ក្នុងអត្ថទៅ (gamana), ក្រោយធាតុទាំងឡាយនេះ តែងចុះ īṇa បច្ច័យ ក្នុងអនាគតកាល។ ភវិស្សតីតិ ភាវី = អ្នកនឹងមាន។ គមិស្សតីតិ គាមី = អ្នកនឹងទៅ។ 12. Tandalakkhā ī. ១២. បច្ច័យ ī តែងចុះក្រោយ តន្ទ-ធាតុ និង លក្ខ-ធាតុ។ Tanda-ālasiye, lakkha-dassanaṅkesu, etehi ī hoti. Tandanaṃ tandī=ālasyaṃ, lakkhīyanti sattā etāyāti lakkhī=sirī. តន្ទ-ធាតុ ក្នុងអត្ថខ្ជិលច្រអូស (ālasiya), លក្ខ-ធាតុ ក្នុងអត្ថឃើញ និងការកត់សម្គាល់ (dassana-aṅka), ក្រោយធាតុទាំងឡាយនេះ តែងចុះ ī បច្ច័យ។ តន្ទនំ តន្ទី = សេចក្តីខ្ជិលច្រអូស។ លក្ខីយន្តិ សត្តា ឯតាយاتی លក្ខី = សិរី។ 13. Gamā ro. ១៣. បច្ច័យ ro តែងចុះក្រោយ គម-ធាតុ។ Gamismā [Pg.234] ro hoti. ‘‘Rānubandhentasarādissā’’ti (4.132) amalopo, gacchatīti go=pasu. ក្រោយ គម-ធាតុ តែងចុះ ro បច្ច័យ។ ដោយសូត្រថា “Rānubandhentasarādissā” (៤.១៣២) មានការលុប អម, គច្ឆតីតិ គោ = សត្វគោ។ (Iti sarapaccayavidhānaṃ). (ចប់ វិធីចាត់ចែងសរៈបច្ច័យ)។ 14. I bhī kā karāra vaka saka vāhi ko. ១៤. បច្ច័យ ko តែងចុះក្រោយ ឥ-ធាតុ, ភី-ធាតុ, កា-ធាតុ, ករ-ធាតុ, អរ-ធាតុ, វក-ធាតុ, សក-ធាតុ និង វា-ធាតុ។ I-ajjhena gatīsu, bhī-bhaye, kā gā-sadde, kara-karaṇe, ara-gamane, kuka vaka-ādāne, saka-sattiyaṃ, vā-gatibandhanesu, etehi kapaccayo hoti. Eti pavattatīti eto=asahāyo. Bhāyanti etasmāti bheko=maṇḍūko. Kāyati saddaṃ karotīti kāko=vāyaso. Karoti vaṇṇakanti kakko=vaṇṇaviseso, pisitadabbañca. Arati yātīti akko=sūro, viṭapiviseso ca. Vakati odanaṃ ādadātīti vakkaṃ=dehakoṭṭhāsaviseso, sakkatīti sakko-devindo, samattho ca. Vāti bandhati etenāti vāko=vakkalaṃ. ឥ-ធាតុ ក្នុងអត្ថរៀន និងការទៅ (ajjhena-gati), ភី-ធាតុ ក្នុងអត្ថខ្លាច (bhaya), កា-ធាតុ និង គា-ធាតុ ក្នុងអត្ថបន្លឺសំឡេង (sadda), ករ-ធាតុ ក្នុងអត្ថធ្វើ (karaṇa), អរ-ធាតុ ក្នុងអត្ថទៅ (gamana), កុក-ធាតុ និង វក-ធាតុ ក្នុងអត្ថកាន់យក (ādāna), សក-ធាតុ ក្នុងអត្ថអាច (satti), វា-ធាតុ ក្នុងអត្ថទៅ និងការចង (gati-bandhana), ក្រោយធាតុទាំងឡាយនេះ តែងចុះ ka បច្ច័យ។ ឯតិ បវត្តតីតិ ឯតោ = អ្នកមិនមានគ្នា។ ភាយន្តិ ឯតស្មាតិ ភេកោ = កង្កែប។ កាយតិ សទ្ទំ ករោតីតិ កាកោ = ក្អែក។ ករោតិ វណ្ណកន្តិ កក្កោ = ពណ៌ពិសេស, និងសាច់កិន។ អរតិ យាតីតិ អក្កោ = ព្រះអាទិត្យ, និងដើមរកា។ វកតិ ឱទនំ អាទទាតីតិ វក្កំ = ក្រលៀន, សក្កតីតិ សក្កោ = ព្រះឥន្ទ្រ, និងអ្នកមានសមត្ថភាព។ វាតិ ពន្ធតិ ឯតេនាតិ វាកោ = សំបកឈើ។ 15. Ñukādayo. ១៥. សព្ទទាំងឡាយមាន ញូកា ជាដើម។ Ñukādayo kapaccayantā nipaccante. Ūha-vitakke, halopo nipātanā ūhīyati vicinīyatīti ūkā-okodanī. Unda kiledane, saṃyogādi lopo, aka ca. Undati dravaṃ karotīti udakaṃ=jalaṃ. Bhī-bhaye, ettābhāvo, bhāyanti etasmāti bhīko=bhīru. Saka-sattiyaṃ, upantassi, sakkoti dhāretunti sikkā=upakaraṇaviseso. Hā-cāge, hīyati sādhūhi jahīyatīti hāko=kodho. Samba-maṇḍane, kassa uña[Pg.235], sambati udakaṃ maṇḍetīti sambuko=jalajantuvisebho. Putha patha-vitthāre, ottābhāvo, kassa uña, puthati pattharati attano bālabhāvanti puthuko=bālo. Suca-soke, socanti etenāti sukkaṃ=sambhavo, setañca. Ci-caye, upapubbo, ettābhāvo, upacinantīti upacikā=vammika kārā. Kampa-calane, kampissa paṃ, kampati calatīti paṅko=kaddamo. Usa-dāhe, usatīti ukkā=jālā. Kassa muña, usati dahatībhi ummukaṃ=alātaṃ. Vama-uggiraṇe, kassa miña, vamīyatīti vammiko=upacikākato cayo, masa-āmasane, sassa tthaṅa, masīyati pemenāti matthakaṃ=sīsaṃ, evamaññepi. អូហ-ធាតុ ក្នុងអត្ថត្រិះរិះ (vitakka), លុប ហ ដោយវិធីនិបាត, អូហីយតិ វិចិនីយតីតិ ឱកា = សត្វចៃ។ ឧន្ទ-ធាតុ ក្នុងអត្ថសើម (kiledane), លុបតួដើមនៃសំយោគ និងទេសជា អកៈ, ឧន្ទតិ ទ្រវំ ករោតីតិ ឧទកំ = ទឹក។ ភី-ធាតុ ក្នុងអត្ថខ្លាច (bhaya), មិនមានការធ្វើជា ឯ, ភាយន្តិ ឯតស្មាតិ ភីកោ = អ្នកខ្លាច។ សក-ធាតុ ក្នុងអត្ថអាច (satti), ធ្វើស្រៈខាងចុង (ឧបធា) ជា ឥ, សក្កោតិ ធារេតុន្តិ សិក្កា = សង្រែក។ ហា-ធាតុ ក្នុងអត្ថលះបង់ (cāga), ហីយតិ សាធូហិ ជហីយតីតិ ហាកោ = សេចក្តីក្រោធ។ សម្ប-ធាតុ ក្នុងអត្ថតុបតែង (maṇḍana), ធ្វើ ក ជា ឧ, សម្បតិ ឧទកំ មណ្ឌេតីតិ សម្ពុកោ = ខ្ចៅ។ បុថ-ធាតុ និង បថ-ធាតុ ក្នុងអត្ថផ្សព្វផ្សាយ (vitthāra), មិនមានការធ្វើជា ឱ, ធ្វើ ក ជា ឧ, បុថតិ បត្ថរតិ អត្តនោ ពាលភាវន្តិ បុថុកោ = កូនក្មេង។ សុច-ធាតុ ក្នុងអត្ថសោកសៅ (soka), សោចន្តិ ឯតេនាតិ សុក្កំ = ទឹកកាម, និងពណ៌ស។ ចិ-ធាតុ ក្នុងអត្ថសន្សំ (caya), មាន ឧប-ឧបសគ្គនៅខាងដើម, មិនមានការធ្វើជា ឯ, ឧបចិនន្តីតិ ឧបចិកា = កណ្ដៀរ។ កម្ប-ធាតុ ក្នុងអត្ថញាប់ញ័រ (calana), ធ្វើ កម្ប ជា បំ, កម្បតិ ចលតីតិ បង្កោ = ភក់។ ឧស-ធាតុ ក្នុងអត្ថដុត (dāha), ឧសតីតិ ឧក្កា = គប់ភ្លើង។ ធ្វើ ក ជា មុ, ឧសតិ ទហតីតិ ឧម្មុកំ = អុសក្បាលគប់។ វម-ធាតុ ក្នុងអត្ថខ្ជាក់ (uggiraṇa), ធ្វើ ក ជា មិ, វមីយតីតិ វម្មិកោ = ដំបូក, មស-ធាតុ ក្នុងអត្ថស្ទាបអង្អែល (āmasana), ធ្វើ ស ជា ត្ថ, មសីយតិ បេមេនាតិ មត្ថកំ = ក្បាល, ពាក្យដទៃទៀត ក៏មានន័យដូចគ្នាដែរ។ 16. Bhītvā nako. ១៦. បច្ច័យ ណកោ (ឬ ānako) តែងចុះក្រោយ ភី-ធាតុ។ Bhī-bhaye tīmasmā ānako hoti. Bhāyanti etasmāki bhayānako=bhayajanako. ក្រោយ ភី-ធាតុ ក្នុងអត្ថខ្លាច (bhaya) តែងចុះ ānako បច្ច័យ។ ភាយន្តិ ឯតស្មាតិ ភយានកោ = គួរឱ្យខ្លាច។ 17. Siṅghā āṇikāṭakā. ១៧. បច្ច័យ āṇika និង āṭaka តែងចុះក្រោយ សិង្ឃ-ធាតុ។ Siṅgha-ghāyanetīmasmā āṇika āṭakā honti. ‘‘Itthiyamatvā’’ti 93.260 ā, siṅghayati passavatīti siṅghāṇikā=nāsāssavo. Siṅghati ekībhāvaṃ yātīti siṅghāṭakaṃ=vīthicatukkaṃ. ក្រោយ សិង្ឃ-ធាតុ ក្នុងអត្ថហិតក្លិន (ghāyana) តែងចុះ āṇika និង āṭaka បច្ច័យ។ ដោយសូត្រថា “Itthiyamatvā” (៩៣.២៦០) ចុះ អា-បច្ច័យជាឥត្ថីលិង្គ, សិង្ឃយតិ បស្សវតីតិ សិង្ឃាណិកា = ទឹកសំបោរ។ សិង្ឃតិ ឯកីភាវំ យាតីតិ សិង្ឃាដកំ = ផ្លូវបែកជាបួន។ 18. Karāditvako. ១៨. បច្ច័យ ako តែងចុះក្រោយ ករ-ធាតុ ជាដើម។ Kara-karaṇe, sara-gatihiṃsācintāsu, nara-naye, tarataraṇe, vara-varaṇa sambhattīsu, jana-janane, kara-ditti gatikantīsu, kaṭa-mandane, kura-sadde, thu-abhitthave, evamādīhi ako [Pg.236] hoti. Karīyatīti karako=kamaṇḍalu. Karotīti karakā=vassopalā. Sarati udakametthāti sarako=pānabhājanaṃ. Naranti pāpuṇanti sattā etthāti narako=nirayo. Tarantyanenāti tarako=taraṇaṃ. Vāretītivarako=varaṇo, dhaññaviseso ca. Janetīti janako=pitā. Kanati dibbatīti kanakaṃ=suvaṇṇaṃ. Kaṭati maddati ripavoti kaṭakaṃ=nagaraṃ. Kuratīti korako=kalikā. Thavīyatīti thavako-guccho. ករ-ធាតុ ក្នុងអត្ថធ្វើ (karaṇa), សរ-ធាតុ ក្នុងអត្ថទៅ បៀតបៀន និងគិត (gati-hiṃsā-cintā), នរ-ធាតុ ក្នុងអត្ថដឹកនាំ (naya), តរ-ធាតុ ក្នុងអត្ថឆ្លង (taraṇa), វរ-ធាតុ ក្នុងអត្ថរារាំង និងការគប់រក (varaṇa-sambhatti), ជន-ធាតុ ក្នុងអត្ថបង្កើត (janana), កន-ធាតុ ក្នុងអត្ថរុងរឿង ទៅ និងប្រាថ្នា (ditti-gati-kanti), កដ-ធាតុ ក្នុងអត្ថតុបតែង (maṇḍana), កុរ-ធាតុ ក្នុងអត្ថបន្លឺសំឡេង (sadda), ថុ-ធាតុ ក្នុងអត្ថសរសើរ (abhitthave), ក្រោយធាតុទាំងឡាយមានយ៉ាងនេះជាដើម តែងចុះ ako បច្ច័យ។ ករីយតីតិ ករកោ = ក្អមទឹក។ ករោតីតិ ករកា = ព្រឹល។ សរតិ ឧទកមេត្ថាតិ សរកោ = ពែងផឹកទឹក។ នរន្តិ បាុណន្តិ សត្តា ឯត្ថាតិ នរកោ = នរក។ តរន្ត្យនេនាតិ តរកោ = ទូក។ វារេតីតិ វរកោ = ដើមស្ដៅ, និងស្រូវសាលីពិសេស។ ជនេតីតិ ជនកោ = ឪពុក។ កនតិ ទិព្វតីតិ កនកំ = មាស។ កដតិ មទ្ទតិ រិបវោតិ កដកំ = ទីក្រុង។ កុរតីតិ កោរកោ = ក្រពុំផ្កា។ ថវីយតីតិ ថវកោ = ស្ទងផ្កា។ 19. Bala patehyāko. ១៩. បច្ច័យ āko តែងចុះក្រោយ ពល-ធាតុ និង បត-ធាតុ។ Bala-pāṇane, pata patha-gamane, etehi āko hoti. Balati jīvatīti balākā=pakkhiviseso. Patati yātīti patākā=dhajo. ពល-ធាតុ ក្នុងអត្ថរក្សាជីវិត (pāṇana), បត-ធាតុ និង បថ-ធាតុ ក្នុងអត្ថទៅ (gamana), ក្រោយធាតុទាំងឡាយនេះ តែងចុះ āko បច្ច័យ។ ពលតិ ជីវតីតិ ពលាកា = សត្វកុក។ បតតិ យាតីតិ បតាកា = ទង់។ 20. Sāmākādayo. ២០. សព្ទទាំងឡាយមាន សាមាកៈ ជាដើម។ Sāmākaādayo ākantā nipaccante. Sā-tanu karaṇāvasānesu, sāssa muka, sāti dehaṃ ta nuṃ karotīti sāmāko=tiṇadhaññaṃ. Pā-pāne, inaṅa, pivati rattanti pināko=mahissaradhanu. Gu-sadde, ‘‘yuvaṇṇāna miyaṅuvaṅa sare’’ti (5.136) uvaṅa, gavati nadati etenāti guvako=pūgaphalaṃ. Aṭa paṭa-gamanatthā, paṭati yātīti paṭākā=vejayantī. Sala pila pala hula-gamanatthā, salati yātīti salākā=vejjopakaraṇadabbaṃ. Vida-ñāṇe, vidati jānātīti vidāko=vidvā. Paṇabyavahārathutīsu assa ittaṃ, ūka ca, paṇīyati voharīyatīti piññāko=tilakakko, evamaññepi. សព្ទទាំងឡាយមាន សាមាកៈ ជាដើម ដែលមាន āko បច្ច័យនៅចុង តែងសម្រេចដោយវិធីនិបាត។ សា-ធាតុ ក្នុងអត្ថធ្វើឱ្យស្គម និងការបញ្ចប់ (tanukaraṇa-avasāna), ធ្វើ សា ជា មុខ, សាតិ ទេហំ តនុំ ករោតីតិ សាមាកោ = ស្រូវស្មៅ។ បា-ធាតុ ក្នុងអត្ថផឹក (pāna), ទេសជា អិនៈ, បិវតិ រត្តន្តិ បិនាកោ = ធ្នូរបស់ព្រះឥសូរ។ គុ-ធាតុ ក្នុងអត្ថបន្លឺសំឡេង (sadda), ដោយសូត្រថា “yuvaṇṇāna miyaṅuvaṅa sare” (៥.១៣៦) មានការទេសជា ឧវងៈ, គវតិ នទតិ ឯតេនាតិ គុវកោ = ផ្លែស្លា។ អដ-ធាតុ និង បដ-ធាតុ ក្នុងអត្ថទៅ (gamana), បដតិ យាតីតិ បដាកា = ទង់ជ័យ។ សល-ធាតុ, បិល-ធាតុ, បល-ធាតុ, ហុល-ធាតុ ក្នុងអត្ថទៅ (gamana), សលតិ យាតីតិ សលាកា = ឈើខ្វារ។ វិទ-ធាតុ ក្នុងអត្ថដឹង (ñāṇa), វិទតិ ជានាតីតិ វិទាកោ = អ្នកប្រាជ្ញ។ បណ-ធាតុ ក្នុងអត្ថជួញដូរ និងការសរសើរ (byavahāra-thuti), ធ្វើ អ ជា អិ, និងទេសជា ូកៈ, បណីយតិ វោហរីយតីតិ បិញ្ញាកោ = កាកល្ង, ពាក្យដទៃទៀត ក៏មានន័យដូចគ្នាដែរ។ 21. Vicchālagamamusā kiko. ២១. បច្ច័យ kiko តែងចុះក្រោយ វិច្ឆ-ធាតុ, អល-ធាតុ, អម-ធាតុ, គម-ធាតុ និង មុស-ធាតុ។ Vicchā-gamane[Pg.237], ala=bandhane, ama gama-gamane, musa-theyye, etehi kiko hoti. Vicchati yātīti vicchiko=kīṭo. Alati bandhati etenāti alikaṃ=asaccaṃ. Gacchatīti gamiko=gantā. Musāti niddesā dīgho, musati thenetīti mūsiko=undūro. វិច្ឆ-ធាតុ ក្នុងអត្ថទៅ (gamana), អល-ធាតុ ក្នុងអត្ថចង (bandhana), អម-ធាតុ និង គម-ធាតុ ក្នុងអត្ថទៅ (gamana), មុស-ធាតុ ក្នុងអត្ថលួច (theyya), ក្រោយធាតុទាំងឡាយនេះ តែងចុះ kiko បច្ច័យ។ វិច្ឆតិ យាតីតិ វិច្ឆិកោ = ខ្ទួយ។ អលតិ ពន្ធតិ ឯតេនាតិ អលិកំ = ពាក្យកុហក។ គច្ឆតីតិ គមិកោ = អ្នកទៅ។ ដោយសារការសម្តែងថា មុសា ទើបធ្វើស្រៈឱ្យវែង, មុសតិ ថេនេតីតិ មូសិកោ = កណ្ដុរ។ 22. Kiṃkaṇikādayo. ២២. សព្ទទាំងឡាយមាន គិង្គណិកា ជាដើម។ Kiṃkaṇikādayo saddā kikantā nipaccante. Kaṇaiti daṇḍako dhātu saddattho, kassa dvittaṃ, assa ittaṃ, niggahītāgamo ca, kaṇati saddaṃ karotī kiṃkaṇikā=ghaṇḍikā. Muda-tose, dassa dvittaṃ, mudanti etamayāti muddikā=aṅguliyāveṭṭhanaṃ, phalaviseso a. Mahīyati pūjīyatīti mahikā=himaṃ. Kala-saṅkhyāne, kalīyati parimītayatīti kalikā=korako. Sappa-gamane, assa ittaṃ. Sappati gacchatīti sippikā=jalajantuviseso, evamaññepi. សព្ទទាំងឡាយមាន គិង្គណិកា ជាដើម ដែលមាន kiko បច្ច័យនៅចុង តែងសម្រេចដោយវិធីនិបាត។ កណ-ធាតុ ជាទណ្ឌកធាតុ មានអត្ថបន្លឺសំឡេង (sadda), ធ្វើ ក ជាទ្វិភាវៈ, ធ្វើ អ ជា អិ, និងចុះនិគ្គហិតអាគម, កណតិ សទ្ទំ ករោតីតិ កិង្កណិកា = កណ្ដឹងតូច។ មុទ-ធាតុ ក្នុងអត្ថត្រេកអរ (tosa), ធ្វើ ទ ជាទ្វិភាវៈ, មុទន្តិ ឯតាយاتی មុទ្ទិកា = ចិញ្ចៀន, និងផ្លែឈើពិសេស។ មហីយតិ បូជីយតីតិ មហិកា = ទឹកសន្សើម។ កល-ធាតុ ក្នុងអត្ថរាប់ (saṅkhyāna), កលីយតិ បរិមីយតីតិ កលិកា = ក្រពុំផ្កា។ សប្ប-ធាតុ ក្នុងអត្ថទៅ (gamana), ធ្វើ អ ជា អិ, សប្បតិ គច្ឆតីតិ សិប្បិកា = លៀស, ពាក្យដទៃទៀត ក៏មានន័យដូចគ្នាដែរ។ 23. Isā kīko. ២៣. បច្ច័យ kīko តែងចុះក្រោយ ឥស-ធាតុ។ Isa siṃsa-icchāyaṃ, iccasmā kīko hoti. Icchīyatīti isīkā=tūlanissayo. អិស-ធាតុ និង សិស-ធាតុ ក្នុងអត្ថប្រាថ្នា (icchā), ក្រោយធាតុនេះ តែងចុះ kīko បច្ច័យ។ អិច្ឆីយតីតិ ឥសីកា = ស្បូវ។ 24. Kamapadā ṇuko. ២៤. បច្ច័យ ណuko តែងចុះក្រោយ កម-ធាតុ និង បទ-ធាតុ។ Kama-icchāyaṃ, pada-gamane, etehi ṇuko hoti. ‘‘Ṇiṇāpīna’’nti (5.160) yogavibhāgā ṇilopo. Kāmetīti kāmuko=kāmayitā[Pg.238]. Pajjati yāti etāyāti pādukā=pādopakaraṇaṃ. កម-ធាតុ ក្នុងអត្ថប្រាថ្នា (icchā), បទ-ធាតុ ក្នុងអត្ថទៅ (gamana), ក្រោយធាតុទាំងឡាយនេះ តែងចុះ ṇuko បច្ច័យ។ ដោយការបំបែកសូត្រថា “Ṇiṇāpīna” (៥.១៦០) មានការលុប ណ។ កាមេតីតិ កាមុកោ = អ្នកប្រាថ្នា។ បជ្ជតិ យាតិ ឯតាយាតិ បាទុកា = ស្បែកជើង។ 25. Maṇḍasalā ṇūko. ២៥. បច្ច័យ ṇūko តែងចុះក្រោយ មណ្ឌ-ធាតុ និង សល-ធាតុ។ Maṇḍa-bhūsane, sala-gamanattho daṇḍako dhātu, etehi ṇūko hoti. Maṇḍeti jalaṃ bhūsetīti maṇḍūko=bheko, salati gocaratta mupayātīti sālūkaṃ=uppalakaṇḍo. មណ្ឌ-ធាតុ ក្នុងអត្ថតុបតែង (bhūsana), សល-ធាតុ ជាទណ្ឌកធាតុ មានអត្ថទៅ (gamana), ក្រោយធាតុទាំងឡាយនេះ តែងចុះ ṇūko បច្ច័យ។ មណ្ឌេតិ ជលំ ភូសេតីតិ មណ្ឌូកោ = កង្កែប, សលតិ គោចរត្តំ ឧបយាតីតិ សាលូកំ = មើមឈូក។ 26. Ulūkādayo. ២៦. សព្ទទាំងឡាយមាន ឧលូកៈ ជាដើម។ Ulūkādayo saddā ṇūkantā nipaccante. Ula-gavesane, ottābhāvo nipātanā, ulati gavesatīti ulūko=kosiyo. Mana=ñāṇe, nassa dhattaṃ, maññatīti madhūko=rukkho. Jala-dittiyaṃ, jalatīti jalūkā=lohitapo, evamaññepi. សព្ទទាំងឡាយមាន ឧលូកៈ ជាដើម ដែលមាន ṇūko បច្ច័យនៅចុង តែងសម្រេចដោយវិធីនិបាត។ ឧល-ធាតុ ក្នុងអត្ថស្វែងរក (gavesana), មិនមានការធ្វើជា ឱ ដោយវិធីនិបាត, ឧលតិ គវេសតីតិ ឧលូកោ = មៀម។ មន-ធាតុ ក្នុងអត្ថដឹង (ñāṇa), ធ្វើ ន ជា ធ, មញ្ញតីតិ មធូកោ = ដើមស្រឡៅ។ ជល-ធាតុ ក្នុងអត្ថរុងរឿង (ditti), ជលតីតិ ជលូកា = ឈ្លើង, ពាក្យដទៃទៀត ក៏មានន័យដូចគ្នាដែរ។ 27. Kasā sako. ២៧. បច្ច័យ sako តែងចុះក្រោយ កស-ធាតុ។ Kasa-vilekhanetīmasmā sako hoti. Kasatīti kassako=kasikammakāro. ក្រោយ កស-ធាតុ ក្នុងអត្ថភ្ជួររាស់ (vilekhana) តែងចុះ sako បច្ច័យ។ កសតីតិ កស្សកោ = កសិករ។ 28. Karā tiko. ២៨. បច្ច័យ tiko តែងចុះក្រោយ ករ-ធាតុ។ Karotismā tiko hoti. Karonti kīḷaṃ etthāti kattiko=bāhulo. មកពី ករ ធាតុ មាន តិក បច្ច័យ។ ជនទាំងឡាយ តែងធ្វើនូវការលេង ក្នុងខែនេះ ហេតុនោះ ខែនេះ ឈ្មោះថា កត្តិកៈ (ខែកត្តិក) = សំបូរ, ច្រើន។ 29. Isā ṭhakana. ២៩. មកពី ឥស ធាតុ មាន ឋកន បច្ច័យ។ Isa siṃsa-icchāyaṃ, iccasmā ṭhakana hoti. Icchīyatīti iṭṭhakā=mattikāvikāro. ឥស ធាតុ ក្នុងសេចក្តីប្រាថ្នា, ពីធាតុនេះ មាន ឋកន បច្ច័យ។ វត្ថុដែលគេប្រាថ្នា ឈ្មោះថា ឥដ្ឋកា = របស់ធ្វើដោយដីឥដ្ឋ (ដីដុត)។ 30. Samā kho. ៣០. មកពី សម ធាតុ មាន ខោ បច្ច័យ។ Sama-upasamakhedesu[Pg.239], etasmā kho hoti. Sameti upasametīti saṅkho=kambu. សម ធាតុ ក្នុងសេចក្តីស្ងប់ និងសេចក្តីនឿយហត់, ពីធាតុនេះ មាន ខោ បច្ច័យ។ វត្ថុដែលរម្ងាប់ ឬធ្វើឲ្យស្ងប់ ឈ្មោះថា សង្ខោ = ខ្យងសង្ខ។ 31. Mukhā dayo. ៣១. សព្ទទាំងឡាយមាន មុខ ជាដើម (សម្រេចដោយការប្រែប្រួលផ្សេងៗ)។ Mukha ādayo khantā nipaccante. Mu-bandhane, ottābhāvo nipātanā, munanti bandhanti etenāti mukhaṃ=lapanaṃ. Si-sevāyaṃ, ettā bhāvo nipātanā, sayanti ettha ūkā kusuma-dayo cāti sikhā=cūḷā. Vipubbassa sissa, visatissa vā, visesena sayanti ettha, pavisantīti visikhā=racchā. Kana-dītti gati kantīsu, nipubbo, anabhāgalopo, kanati dibbatīti nikkho=suvaṇṇavikāro. Mayaiti gamanattho daṇḍako dhātu, khassa ūña, mayati yātīti mayūkho-kiraṇo. Lū-chedane, otthābhāvo, lunāti chindati sobhanti lūkho=asiniddho. Ara-gamane, aranti yanti etenāti akkho=sakaṭāvayavā, pāsako ca. Yasa-payatane, yassati payatati balimāharaṇatthāyāti yakkho=amanusso, ruha-janane, ruhati jāyatīti rukkho=pādapo, usa-dāhe, usati dahati kāmaggināti ukkho=balībaddo. Saha-marisane ‘halopo, sahati attani katāparādhaṃ khamatīti sakhā=sahāyo, evamaññepi. សព្ទទាំងឡាយមាន មុខ ជាដើម ដែលមាន ខ ជាអក្សរខាងចុង ត្រូវបានសម្រេចរូប។ មុ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីចង, មិនមានការធ្វើជា ឱ ដោយការសម្រេចរូប, ជនទាំងឡាយ តែងចង (ពោលពាក្យ) ដោយអវយវៈនេះ ហេតុនោះ អវយវៈនោះ ឈ្មោះថា មុខំ = មាត់, មុខ។ សិ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីសេព, មិនមានការធ្វើជា ឯ ដោយការសម្រេចរូប, ចៃ ឬផ្កាជាដើម តែងអាស្រ័យនៅ (ដេក) លើក្បាលនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សិខា = ចង្កោមសក់, ជុក។ វិ បុព្វបទ សិស ធាតុ ឬ វិសត ធាតុ, ជនទាំងឡាយ តែងដេក ឬចូលទៅ ក្នុងទីនេះ ដោយវិសេស ហេតុនោះ ឈ្មោះថា វិសិខា = ផ្លូវលំ, ផ្លូវច្រក។ និ បុព្វបទ កន ធាតុ ក្នុងសេចក្តីរុងរឿង ដំណើរ និងសេចក្តីស្រឡាញ់, លុបភាគខ្លះ, រុងរឿង ហេតុនោះ ឈ្មោះថា និក្ខោ = គ្រឿងអលង្ការមាស។ មយ ធាតុ មានសេចក្តីថា ទៅ ជាទណ្ឌកធាតុ, ធ្វើ ខ ឲ្យមាន ឧ, តែងទៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា មយូខោ = កាំរស្មី។ លូ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីកាត់, មិនមានការធ្វើជា ឱ, តែងកាត់ ឬកម្ចាត់នូវសេចក្តីល្អ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា លូខោ = គ្រើម, មិនរលោង។ អរ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីទៅ, គ្រឿងដែលតែងទៅដោយសារវត្ថុនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា អក្ខោ = អ័ក្សរទេះ និងគ្រាប់ឡុកឡាក់។ យស ធាតុ ក្នុងសេចក្តីព្យាយាម, តែងព្យាយាមដើម្បីនាំមកនូវពលិការ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា យក្ខោ = អមនុស្ស (យក្ស)។ រុហ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីកើត, តែងដុះឡើង ហេតុនោះ ឈ្មោះថា រុក្ខោ = ដើមឈើ។ ឧស ធាតុ ក្នុងសេចក្តីដុត, តែងដុតដោយភ្លើងគឺកាម ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ឧក្ខោ = គោបា។ សហ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីអត់ធន់, លុប ហ, តែងអត់ធន់នូវកំហុសដែលគេធ្វើចំពោះខ្លួន ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សខា = មិត្ត, សម្លាញ់។ សូម្បីសព្ទដទៃទៀត ក៏មានបែបនេះដែរ។ 32. Aja vaja muda gada gamā gaka. ៣២. មកពី អជ, វជ, មុទ, គទ, គម ធាតុ មាន គក បច្ច័យ។ Aja vaja-gamane, muda-tose, gada-vacane, ama gama-gamane, etehi gaka hoti. Ajati gacchati seṭṭhabhāvanti aggo-seṭṭho[Pg.240]. Vajati samūhattaṃ gacchatīti vaggo=samūho. Mudanti etenāti muggo=dhaññaviseso. Gadatīti gaggo=isi. ‘‘Manānaṃ niggahīta’’nti (5.96) massa niggahītaṃ, gacchatīti gaṅgā=surāpagā. អជ ធាតុ និង វជ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីទៅ, មុទ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីត្រេកអរ, គទ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីពោល, អម ធាតុ និង គម ធាតុ ក្នុងសេចក្តីទៅ, ពីធាតុទាំងនេះ មាន គក បច្ច័យ។ តែងទៅកាន់ភាពជាចម្បង ហេតុនោះ ឈ្មោះថា អគ្គោ = ប្រសើរ, ចម្បង។ តែងទៅកាន់ភាពជាក្រុម ហេតុនោះ ឈ្មោះថា វគ្គោ = ពួក, ក្រុម។ ជនទាំងឡាយ តែងត្រេកអរដោយសារវត្ថុនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា មុគ្គោ = សណ្តែកបាយ។ តែងពោល ហេតុនោះ ឈ្មោះថា គគ្គោ = ព្រះឥសីគគ្គៈ។ តាមសូត្រថា «មនានំ និគ្គហីតំ» ធ្វើ ម ឲ្យជា និគ្គហិត, តែងទៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា គង្គា = ទន្លេគង្គា។ 33. Siṅgādayo. ៣៣. សព្ទទាំងឡាយមាន សិង្គ ជាដើម។ Siṅgaādayo saddā gakaantā nipaccante. Sī-saye, niggahītāgamo, rassattañca, sayati pavattati matthaketi siṅgaṃ=visāṇaṃ. Phura-calane, limuṅa, phurati calatīti puliṅgo=jalitaṅgā rāvayavo. Cala-kampane, upubbo, calassa cāliṃ, uccalati kampatīti uccāliṅgo=sukkakīṭo, kala-sadde, imuka, kalati abhinādaṃ karoti bahurajjatāyā ti kaliṅgo=dakkhiṇāpatho. Bhama-anavaṭṭhāne, assa ittaṃ, bhamatīti bhiṅgo=bhamaro. Paṭa aṭa-gamane, paṭissa amuka, aka ca. Paṭati patanto gacchatīti paṭaṅgo, paṭago=salabho, evamaññepi. សព្ទទាំងឡាយមាន សិង្គ ជាដើម ដែលមាន គក ជាអក្សរខាងចុង ត្រូវបានសម្រេចរូប។ សី ធាតុ ក្នុងសេចក្តីដេក, ចុះនិគ្គហិតអាគម និងធ្វើឲ្យមានសំឡេងខ្លី, តែងស្ថិតនៅ (ដេក) លើក្បាល ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សិង្គំ = ស្នែង។ ផុរ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីញាប់ញ័រ, ចុះ លិមុង្គ, តែងញាប់ញ័រ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា បុលិង្គោ = កំទេចភ្លើង, រងើកភ្លើង។ ឧ បុព្វបទ ចល ធាតុ ក្នុងសេចក្តីញាប់ញ័រ, ធ្វើ ចល ឲ្យជា ចាលិ, តែងញាប់ញ័រឡើងលើ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ឧច្ចាលិង្គោ = ដង្កូវសំបុក។ កល ធាតុ ក្នុងសេចក្តីបន្លឺសំឡេង, ចុះ ឥមុករ, តែងបន្លឺសំឡេង ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កលិង្គោ = ដែនកលិង្គ (ទិសខាងត្បូង)។ ភម ធាតុ ក្នុងសេចក្តីវិលវល់, ធ្វើ អ ឲ្យជា ឥ, តែងវិលវល់ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ភិង្គោ = ភម្រា (ឃ្មុំ)។ បដ ធាតុ និង អដ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីទៅ, ធ្វើ បដ ឲ្យមាន អមុករ និង អក, តែងហោះហើរទៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា បដង្គោ, បដគោ = កណ្តូប, មេអំបៅ។ សូម្បីសព្ទដទៃទៀត ក៏មានបែបនេះដែរ។ 34. Agā gi. ៣៤. មកពី អគ ធាតុ មាន គិ បច្ច័យ។ Aga-kuṭilagamanetīmasmā gi hoti. Agati kuṭilo hutvā gacchatīti aggi=pāvako. ពី អគ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីទៅដោយវៀចវេរនេះ មាន គិ បច្ច័យ។ តែងទៅដោយវៀចវេរ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា អគ្គិ = ភ្លើង។ 35. Yāvalā gu. ៣៥. មកពី យា ធាតុ និង វល ធាតុ មាន គុ បច្ច័យ។ Yā-pāpuṇane, vala valla-saṃvaraṇe, etehi gu hoti. Yātīti yāgu=peyyā. Valīyati saṃvarīyatīti vaggu=manuñño. យា ធាតុ ក្នុងសេចក្តីដល់, វល ធាតុ និង វល្ល ធាតុ ក្នុងសេចក្តីបិទបាំង, ពីធាតុទាំងនេះ មាន គុ បច្ច័យ។ តែងទៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា យាគុ = បបរ។ តែងបិទបាំង ឬរៀបចំឲ្យល្អ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា វគ្គុ = គួរស្រឡាញ់, គួរពេញចិត្ត។ 36. Pheggādayo. ៣៦. សព្ទទាំងឡាយមាន ផេគ្គុ ជាដើម។ Pheggu [Pg.241] ādayo guantā nipaccante. Phala-nipphattiyaṃ, assa ettaṃ, phalati niṭṭhānaṃ gacchatīti pheggu=asāro. Bhara-bharaṇe, ralopo. Bharatīti bhagu=isi. Hi-gatīyaṃ, niggahītāgamo, hino ti pavattatīti hiṅgu=rāmaṭhajaṃ. Kama-icchāyaṃ, kāmīyatīti kaṅgu=dhaññaviseso, evamaññepi. សព្ទទាំងឡាយមាន ផេគ្គុ ជាដើម ដែលមាន គុ ជាអក្សរខាងចុង ត្រូវបានសម្រេចរូប។ ផល ធាតុ ក្នុងសេចក្តីសម្រេច, ធ្វើ អ ឲ្យជា ឯ, តែងសម្រេច ឬទៅកាន់ទីបំផុត ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ផេគ្គុ = ឈើស្ពោត, របស់គ្មានខ្លឹម។ ភរ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីចិញ្ចឹម, លុប រ, តែងចិញ្ចឹម ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ភគុ = ព្រះឥសីភគុ។ ហិ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីទៅ, ចុះនិគ្គហិតអាគម, តែងប្រព្រឹត្តទៅជាវត្ថុថោកទាប ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ហិង្គុ = ជ័រមហិង្គុ។ កម ធាតុ ក្នុងសេចក្តីប្រាថ្នា, វត្ថុដែលគេប្រាថ្នា ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កង្គុ = ស្គួយ (ធញ្ញជាតិម្យ៉ាង)។ សូម្បីសព្ទដទៃទៀត ក៏មានបែបនេះដែរ។ 37. Janā gho. ៣៧. មកពី ជន ធាតុ មាន ឃោ បច្ច័យ។ Jana-jananetīmasmā gho hoti. ‘‘Manānaṃ niggahīta’’nti (5.96) nassa niggahītaṃ, jāyati gamanametāyāti jaṅghā=pāṇyaṅgaviseso. ពី ជន ធាតុ ក្នុងសេចក្តីកើតនេះ មាន ឃោ បច្ច័យ។ តាមសូត្រថា «មនានំ និគ្គហីតំ» ធ្វើ ន ឲ្យជា និគ្គហិត, ដំណើរតែងកើតឡើងដោយសារអវយវៈនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ជង្ឃា = ស្មងជើង។ 38. Meghādayo. ៣៨. សព្ទទាំងឡាយមាន មេឃៈ ជាដើម។ Meghaādayo ghantā nipaccante. Miha-secane, halopo, mehati siñcatīti megho=ambudo. Muha-mucchāyaṃ, halopo, muyhanti sattā etthāti mogho=tuccho. Sī-saye, ettābhāvo, seti lahu hutvā pavattatīti sīghaṃ=āsu. Aha-bhasmīkaraṇe, nipubbo, halopadīghā, nidahatīti nidāgho=gimho. Mahīssa halopo, mahīyati pūjīyatīti maghā=nakkhattaṃ, evamaññepi. សព្ទទាំងឡាយមាន មេឃៈ ជាដើម ដែលមាន ឃ ជាអក្សរខាងចុង ត្រូវបានសម្រេចរូប。 មិហ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីស្រោចស្រព, លុប ហ, តែងស្រោចស្រព ហេតុនោះ ឈ្មោះថា មេឃោ = ពពក។ មុហ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីវង្វេង, លុប ហ, សត្វទាំងឡាយ តែងវង្វេងក្នុងវត្ថុនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា មោឃោ = ទទេ, ឥតប្រយោជន៍។ សី ធាតុ ក្នុងសេចក្តីដេក, មិនមានការធ្វើជា ឯ, តែងប្រព្រឹត្តទៅដោយរហ័ស ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សីឃំ = ឆាប់រហ័ស។ និ បុព្វបទ អហ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីធ្វើឲ្យទៅជាផេះ, លុប ហ និងធ្វើឲ្យវែង, តែងដុតកំដៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា និទាឃោ = រដូវក្តៅ។ មហី ធាតុ, លុប ហ, តែងត្រូវបានគេបូជា ហេតុនោះ ឈ្មោះថា មឃា = ផ្កាយនក្ខត្តឫក្សមឃា។ សូម្បីសព្ទដទៃទៀត ក៏មានបែបនេះដែរ។ (Iti kavaggapaccayavidhānaṃ). (ចប់ វិធីចាត់ចែងបច្ច័យក្នុងកវគ្គ)។ 39. Cusaravarā co. ៣៩. មកពី ចុ, សរ, វរ ធាតុ មាន ចោ បច្ច័យ។ Cu-cavane, sara-gati hiṃsā cintāsu, vara-varaṇa sambhattīsu, eyehi co hoti. Cavati rukkhāti cocaṃ=upabhuttaphala- viseso[Pg.242]. Sarati āyatiṃ dukkhaṃ hiṃsatīti saccaṃ=avitathaṃ. Vāreti sukhanti vaccaṃ=gūtho. ចុ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីឃ្លាត, សរ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីទៅ សេចក្តីបៀតបៀន និងសេចក្តីគិត, វរ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីរារាំង និងសេចក្តីភក្តី, ពីធាតុទាំងនេះ មាន ចោ បច្ច័យ។ តែងធ្លាក់ចុះពីដើមឈើ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ចោចំ = ផ្លែចេក។ តែងទៅ ឬកម្ចាត់នូវទុក្ខក្នុងអនាគត ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សច្ចំ = សេចក្តីពិត។ តែងរារាំងនូវសេចក្តីសុខ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា វច្ចំ = លាមក។ 40. Marā cuīcī ca. ៤០. មកពី មរ ធាតុ មាន ចុ, ឥចិ និង ចោ បច្ច័យ។ Mara-pāṇacāge tīmasmā cuīcī honti co ca. Maraṇaṃ maccu=maraṇaṃ. Māreti andhakāraṃ vināsetīti marīci=raṃsi, migataṇhikā ca. Maratīti macco=satto. ពី មរ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីលះបង់ជីវិតនេះ មាន ចុ, ឥចិ និង ចោ បច្ច័យ។ សេចក្តីស្លាប់ ឈ្មោះថា មច្ចុ = សេចក្តីស្លាប់។ តែងកម្ចាត់នូវសេចក្តីងងឹត ហេតុនោះ ឈ្មោះថា មរីចិ = កាំរស្មី, ព្រលាតថ្ងៃ។ តែងតែស្លាប់ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា មច្ចោ = សត្វលោក។ 41. Kusa pasā chika. ៤១. មកពី កុស ធាតុ និង បស ធាតុ មាន ឆិក បច្ច័យ។ Kusa-akkose, pasa-bādhane, etehi chika hoti. Kusīyati akkosīyatīti kucchi=udaraṃ. Pasīyati bādhīyati etthāti pacchi=bhājanaviseso. កុស ធាតុ ក្នុងសេចក្តីជេរប្រទេច, បស ធាតុ ក្នុងសេចក្តីបៀតបៀន, ពីធាតុទាំងនេះ មាន ឆិក បច្ច័យ។ តែងត្រូវបានគេជេរប្រទេច ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កុច្ឆិ = ពោះ, ផ្ទៃ។ វត្ថុដែលគេតែងចង ឬផ្ទុករបស់របរក្នុងនោះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា បច្ឆិ = កន្ត្រក, បង្គី។ 42. Kasa usā chuka. ៤២. មកពី កស ធាតុ និង ឧស ធាតុ មាន ឆុក បច្ច័យ។ Kasa-vilekhane, usa-dāhe, etehi chuka hoti. Kasanti vilekhanti etthāti kacchu=pāmaṃ. Usati dahati santāpanti ucchu=rasālo. កស ធាតុ ក្នុងសេចក្តីឆ្កូត ឬអេះ, ឧស ធាតុ ក្នុងសេចក្តីក្តៅក្រហាយ, ពីធាតុទាំងនេះ មាន ឆុក បច្ច័យ។ ជនទាំងឡាយ តែងអេះក្នុងកន្លែងនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កច្ឆុ = ស្រែង, ជំងឺសើស្បែក។ តែងធ្វើឲ្យក្តៅក្រហាយ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ឧច្ចុ = អំពៅ។ 43. Asa masa vada kuca kacā cho. ៤៣. មកពី អស, មស, វទ, កុច, កច ធាតុ មាន ឆោ បច្ច័យ។ Asa-khipane, masa-āmasane, vada-vacane, kuca-saṃkocane, kaca-bandhane, etehi cho hoti. Asati chipatīti accho=bhallūko. Masati jalanti maccho=mīno. Vadatīti vaccho=nelako. Kucīyati saṃkocīyatīti koccho=bhaddapīṭṭhaṃ. Kacīyati bandhīyatīti kaccho=tanupadeso, anūpo ca. អស ធាតុ ក្នុងសេចក្តីចោល, មស ធាតុ ក្នុងសេចក្តីពាល់ត្រូវ, វទ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីពោល, កុច ធាតុ ក្នុងសេចក្តីរួញ, កច ធាតុ ក្នុងសេចក្តីចង, ពីធាតុទាំងនេះ មាន ឆោ បច្ច័យ។ តែងចោល ហេតុនោះ ឈ្មោះថា អច្ឆោ = ខ្លាឃ្មុំ។ តែងពាល់ត្រូវនូវទឹក ហេតុនោះ ឈ្មោះថា មច្ឆោ = ត្រី។ តែងបន្លឺសំឡេង ហេតុនោះ ឈ្មោះថា វច្ឆោ = កូនគោ។ តែងត្រូវបានគេធ្វើឲ្យរួញ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កោច្ឆោ = កៅអីតូច។ តែងត្រូវបានគេចង ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កច្ឆោ = ក្លៀក, តំបន់ដីសើម។ 44. Gucchādayo. ៤៤. សព្ទទាំងឡាយមាន គុច្ឆៈ ជាដើម។ Gucchaādayo [Pg.243] chantā nipaccante. Gupa-gopane, ottābhāvo, gopīyatīti guccho=thavako. Tusa-tuṭṭhimhī, tusanti etenāti tucchaṃ=musā. Pusa-posane, posanti tanumanenāti puccho=vāladhi, evamaññepi. សព្ទទាំងឡាយមាន គុច្ឆៈ ជាដើម ដែលមាន ឆ ជាអក្សរខាងចុង ត្រូវបានសម្រេចរូប។ គុប ធាតុ ក្នុងសេចក្តីរក្សា, មិនមានការធ្វើជា ឱ, តែងត្រូវបានគេរក្សា ហេតុនោះ ឈ្មោះថា គុច្ឆោ = ចង្កោមផ្កា, គុម្ពោត។ ទុស ធាតុ ក្នុងសេចក្តីត្រេកអរ, ជនទាំងឡាយ តែងត្រេកអរដោយសារវត្ថុនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា តុច្ឆំ = ទទេ, កុហក។ បុស ធាតុ ក្នុងសេចក្តីចិញ្ចឹម, តែងចិញ្ចឹមរាងកាយដោយសារអវយវៈនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា បុច្ឆោ = កន្ទុយ។ សូម្បីសព្ទដទៃទៀត ក៏មានបែបនេះដែរ។ 45. Arā ju ñaṭa ca. ៤៥. មកពី អរ ធាតុ មាន ជុ បច្ច័យ និងមានការប្រែប្រួលជា ឧដ ជំនួស អរ។ Ara-gamanetīmasmā ju hoti, arissa uṭa ca. Ṭakāro sabbādesattho, arati akuṭilabhāvena pavattatīti uju=avaṅko. ពី អរ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីទៅនេះ មាន ជុ បច្ច័យ, និងមានការប្រែប្រួល អរ ទៅជា ឧដ។ អក្សរ ដ សម្រាប់ជាទេសៈទាំងអស់, តែងទៅដោយភាពមិនវៀចវេរ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ឧជុ = ត្រង់។ 46. Rajjādayo. ៤៦. សព្ទទាំងឡាយមាន រជ្ជុ ជាដើម។ Rajjuādayo juantā nipaccante. Rudha-āvaraṇe, ussa attaṃ, rundhanti etenāti rujju-yottaṃ. Mana-ñāṇe, amaññitthāti mañju=mañjulaṃ, evamaññepi. សព្ទទាំងឡាយមាន រជ្ជុ ជាដើម ដែលមាន ជុ ជាអក្សរខាងចុង ត្រូវបានសម្រេចរូប។ រុធ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីរារាំង, ធ្វើ ឧ ឲ្យជា អ, តែងចង ឬរារាំងដោយសារវត្ថុនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា រជ្ជុ = ខ្សែព្រ័ត្រ, ខ្សែចង។ មន ធាតុ ក្នុងសេចក្តីដឹង, តែងដឹង ឬគួរឲ្យដឹង ហេតុនោះ ឈ្មោះថា មញ្ជុ = គួរឲ្យស្រឡាញ់, ពីរោះ។ សូម្បីសព្ទដទៃទៀត ក៏មានបែបនេះដែរ។ 47. Gidhā jhaka. ៤៧. មកពី គិធ ធាតុ មាន ឈក បច្ច័យ។ Gidha-abhikaṅkhāyamiccasmā jhaka hoti. Gedhatīti gijjho=pakkhiviseso. ពី គិធ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីប្រាថ្នាខ្លាំងនេះ មាន ឈក បច្ច័យ។ តែងប្រាថ្នាខ្លាំង ហេតុនោះ ឈ្មោះថា គិជ្ឈោ = សត្វត្មាត។ 48. Vañjhādayo. ៤៨. សព្ទទាំងឡាយមាន វញ្ឈៈ ជាដើម។ Vañcyādayo jhaka antā nipaccante. Vana-yācane, vanoti attānaṃ anubhavituṃ yācatīti vañjho=aphalarukkho, vañjhā=apasavā itthī, assa ittaṃ viñjho=pabbato, saṃja-saṅge, niggahītalopo, sañjiyatīti sajjhaṃ=rajataṃ, evamaññepi. សព្ទទាំងឡាយមាន វញ្ឈៈ ជាដើម ដែលមាន ឈក ជាអក្សរខាងចុង ត្រូវបានសម្រេចរូប។ វន ធាតុ ក្នុងសេចក្តីសូម, តែងសូមដើម្បីឲ្យខ្លួនបានទទួលផល ហេតុនោះ ឈ្មោះថា វញ្ឈោ = ដើមឈើគ្មានផ្លែ, វញ្ឈា = ស្ត្រីអារ។ ធ្វើ អ ឲ្យជា ឥ ឈ្មោះថា វិញ្ឈោ = ភ្នំវិញ្ឈៈ។ សញ្ជ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីជាប់ជំពាក់, លុបនិគ្គហិត, តែងជាប់ជំពាក់ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សជ្ឈំ = ប្រាក់។ សូម្បីសព្ទដទៃទៀត ក៏មានបែបនេះដែរ។ 49. Kamayajā ño. ៤៩. មកពី កម ធាតុ និង យជ ធាតុ មាន ញោ បច្ច័យ។ Kama-icchāyaṃ[Pg.244], yaja-devapūjāsaṅgatikaraṇadānesu, etehi ño hoti, massa niggahītavaggantā, kāmīyatīti kaññā=kumārī. Jassa pararūpattaṃ, yajantyanenāti yañño=yāgo. កម ធាតុ ក្នុងសេចក្តីប្រាថ្នា, យជ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីបូជាទេវតា ការជួបជុំ និងការឲ្យ, ពីធាតុទាំងនេះ មាន ញោ បច្ច័យ។ ធ្វើ ម ឲ្យជាវគ្គន្តៈនៃនិគ្គហិត, នាងដែលគេតែងប្រាថ្នា ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កញ្ញា = នាងក្រមុំ, កុមារី។ ធ្វើ ជ ឲ្យមានរូបដូចអក្សរខាងចុង, ជនទាំងឡាយ តែងបូជាដោយសារពិធីនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា យញ្ញោ = ការបូជា, យ័ញ្ញ។ 50. Puññaṃ. ៥០. បុញ្ញំ (បុណ្យ)។ Punāti puṇatismā vā ñoottābhāvo ca nipaccante. Punāti, puṇati sundarattaṃ karotīti vā puññaṃ=kusalaṃ. មកពី បុ ឬ បុណ ធាតុ មាន ញោ បច្ច័យ និងមិនមានការធ្វើជា ឱ ដោយការសម្រេចរូប។ តែងជម្រះ ឬតែងធ្វើឲ្យមានសេចក្តីល្អ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា បុញ្ញំ = កុសល, បុណ្យ។ 51. Ara hāñño hāssa hira ca. ៥១. មកពី អរ ធាតុ និង ហា ធាតុ មាន អញ្ញ បច្ច័យ និងមានការប្រែប្រួល ហា ទៅជា ហិរ។ Ara-gamane, vā-cāge, etehi añño hoti, hāssa hirañcādeso. Arīyate gamyateti araññaṃ=vanaṃ. Jahāti sattānaṃ hīnattanti hiraññaṃ=dhanaṃ, suvaṇṇañca. អរ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីទៅ, ហា ធាតុ ក្នុងសេចក្តីលះបង់, ពីធាតុទាំងនេះ មាន អញ្ញ បច្ច័យ, និងមានការប្រែប្រួល ហា ទៅជា ហិរញ្ញ។ ទីដែលគេតែងទៅដល់ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា អរញ្ញំ = ព្រៃ។ តែងកម្ចាត់នូវភាពទ័លក្ររបស់សត្វទាំងឡាយ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ហិរញ្ញំ = ទ្រព្យ, មាសប្រាក់។ (Iti cavaggapaccayavidhānaṃ). (ចប់ វិធីចាត់ចែងបច្ច័យក្នុងចវគ្គ)។ 52. Kira tarā kīṭo. ៥២. មកពី កិរ ធាតុ និង តរ ធាតុ មាន កីដ បច្ច័យ។ Kira-vikiraṇe, tara-taraṇe, etehi, kīṭo hoti. Sobhetumettha ratanāni vikirīyantīti kirīṭaṃ=makuṭaṃ. Taraiti niddesā assa ittaṃ, taranti yanti surūpatta manenāti tirīṭaṃ=veṭṭhanaṃ. កិរ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីរាយ, តរ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីឆ្លង, ពីធាតុទាំងនេះ មាន កីដ បច្ច័យ។ រតនៈទាំងឡាយ តែងត្រូវបានគេរាយក្នុងទីនេះដើម្បីលម្អ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កិរីដំ = មកុដ។ ដោយសារការសម្តែងថា តរ ធ្វើ អ ឲ្យជា ឥ, ជនទាំងឡាយ តែងឆ្លង ឬទៅកាន់ភាពមានរូបល្អដោយសារវត្ថុនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា តិរីដំ = ឈ្នួតក្បាល, ស្បកឈើ។ 53. Sakādīhyaṭo. ៥៣. មកពីធាតុទាំងឡាយមាន សក ជាដើម មាន អដ បច្ច័យ។ Saka-sattiyaṃ, kasa-gamane, kara-karaṇe, makka iti suttiyo dhātu, deva-devane, kama-icchāyaṃ, evamādihi aṭo hoti. Saṇṇoti bhāraṃ vahitunti sakaṭo=yānaṃ. Akasi nirojattaṃ agamīti kasaṭaṃ=nirojaṃ. Karoti amanāpanti karaṭo=kāko[Pg.245]. Makkati calatīti makkaṭo=vānaro. Devīyati pūjīyatīti devaṭo=isi. Kamati icchati ārohatthanti kamaṭo=vāmano. សក ធាតុ ក្នុងសេចក្តីអាច, កស ធាតុ ក្នុងសេចក្តីទៅ, ករ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីធ្វើ, មគ្ក ធាតុ, ទេវ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីលេង, កម ធាតុ ក្នុងសេចក្តីប្រាថ្នា, ពីធាតុទាំងឡាយមានបែបនេះជាដើម មាន អដ បច្ច័យ។ តែងអាចដើម្បីផ្ទុកភារៈ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សកដោ = រទេះ។ តែងទៅកាន់ភាពគ្មានរសជាតិ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កសដំ = របស់គ្មានរសជាតិ, កាកសំណល់។ តែងធ្វើនូវសំឡេងមិនជាទីគាប់ចិត្ត ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ករដោ = ក្អែក។ តែងរត់លោតញាប់ញ័រ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា មគ្កដោ = ស្វា។ តែងត្រូវបានគេបូជា ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ទេវដោ = ឥសី។ តែងប្រាថ្នាដើម្បីឡើងទៅលើ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កមដោ = មនុស្សតឿ, អណ្តើក។ 54. Makuṭāvāṭa kavāṭa kukkuṭā. ៥៤. សព្ទទាំងឡាយគឺ មគុដៈ, អាវាដៈ, កវាដៈ, កុក្កុដៈ (ត្រូវបានសម្រេចរូប)។ Ete saddā nipaccante. Maṃkismā uṭo, niggahītalopo ca, maṃketi sobhetīti makuṭaṃ=kirīṭaṃ. Avatismā āṭaṇa, avyate khaññateti āvāṭo=kāsu. Ku-saddetīmasmā āṭo, oavādesā yathāyogaṃ, kavati ravatīti kavāṭaṃ=dvārapidhānaṃ. Kuka vaka-ādānetīmasmā kuṭaka, kukati gocaramādadātīti kukkuṭo=tambacūḷo. សព្ទទាំងនេះ ត្រូវបានសម្រេចរូប។ មកពី មង្ក ធាតុ មាន ឧដ បច្ច័យ និងលុបនិគ្គហិត, តែងធ្វើឲ្យល្អ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា មគុដំ = មកុដ។ មកពី អវ ធាតុ មាន អាដ បច្ច័យ, ទីដែលគេតែងជីក ហេតុនោះ ឈ្មោះថា អាវាដោ = រណ្តៅ។ មកពី កុ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីបន្លឺសំឡេង មាន អាដ បច្ច័យ, ធ្វើការប្រែប្រួលតាមសមគួរ, តែងបន្លឺសំឡេង ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កវាដំ = ផ្ទាំងទ្វារ។ មកពី កុក ធាតុ ឬ វក ធាតុ ក្នុងសេចក្តីកាន់យក មាន គុដក បច្ច័យ, តែងចឹកយកនូវចំណី ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កុក្កុដោ = មាន់ឈ្មោល។ 55. Kamusa kusa kasā ṭho. ៥៥. មកពី កម, ឧស, កុស, កស ធាតុ មាន ឋោ បច្ច័យ។ Kama-icchāyaṃ, usa-dāhe, kusa-akkose, kasa-gamane, etehiṭho hoti, niggahītavaggantā, odanādīni kāmetīti kaṇṭho=galo. Okkapararūpādīni, odanādīsu uṇhena usīyatī ti oṭṭho=dantacchado, karabho ca. Kusīyati akkosīyatīti koṭṭho=dhaññanilayo. Kasati yāti vināsanti kaṭṭhaṃ=dāru. កម ធាតុ ក្នុងសេចក្តីប្រាថ្នា, ឧស ធាតុ ក្នុងសេចក្តីដុត, កុស ធាតុ ក្នុងសេចក្តីជេរប្រទេច, កស ធាតុ ក្នុងសេចក្តីទៅ, ពីធាតុទាំងនេះ មាន ឋោ បច្ច័យ។ ធ្វើនិគ្គហិតឲ្យជាវគ្គន្តៈ, តែងប្រាថ្នានូវបាយជាដើម ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កណ្ឋោ = ក។ ធ្វើការប្រែប្រួលជា បររូប ជាដើម, តែងក្តៅដោយសារកំដៅនៃបាយជាដើម ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ឱដ្ឋោ = បបូរមាត់, កូនអូដ្ឋ។ តែងត្រូវបានគេជេរប្រទេច ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កោដ្ឋោ = ជង្រុកស្រូវ, បន្ទប់។ តែងទៅកាន់សេចក្តីវិនាស ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កដ្ឋំ = ឈើ, អុស។ 56. Kuṭṭhādayo. ៥៦. សព្ទទាំងឡាយមាន កុដ្ឋៈ ជាដើម។ Kuṭṭhaādayo saddā ṭhantā nipaccante. Kusismā ṭho, ottābhāvo ca, kusīyati akkosīyatīti kuṭṭhaṃ=chavirogo. Kuṇa-sadde, pararūpābhāvo ottābhāvo ca, kuṇati nadatīti kuṇṭho=atikhiṇo, kuṇīyati akkosīyatīti kuṇṭho= chinnahatthapādādiko[Pg.246]. Daṃsissa dā, daṃsati etāyāti dāṭhā=dantaviseso. Kamissa aka ca. Kāmīyāti dīnetīti kamaṭho=bhikkhābhājanaṃ, vāmano, kummo ca. Phassissa phuṭo, phassīyatīti phuṭṭho=phasso, evamaññepi. សព្ទទាំងឡាយមាន កុដ្ឋៈ ជាដើម ដែលមាន ឋ ជាអក្សរខាងចុង ត្រូវបានសម្រេចរូប។ មកពី កុស ធាតុ មាន ឋោ បច្ច័យ និងមិនមានការធ្វើជា ឱ, តែងត្រូវបានគេជេរប្រទេច ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កុដ្ឋំ = ជំងឺឃ្លង់, ជំងឺសើស្បែក។ មកពី គុណ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីបន្លឺសំឡេង, មិនមានការធ្វើជា បររូប និង ឱ, តែងបន្លឺសំឡេង ហេតុនោះ ឈ្មោះថា គុណ្ឋោ = មិនមុត, គំរិល, និង គុណ្ឋោ = មនុស្សពិការដៃជើង។ មកពី ទំស ធាតុ ធ្វើជា ទា, តែងខាំដោយសារធ្មេញនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ទាឋា = ចង្កូម។ មកពី កម ធាតុ និងមាន អក, វត្ថុដែលគេតែងប្រាថ្នា ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កមឋោ = បាត្រ, មនុស្សតឿ, អណ្តើក។ មកពី ផស្ស ធាតុ ធ្វើជា ផុដ, តែងត្រូវបានពាល់ត្រូវ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ផុដ្ឋោ = ផស្សៈ។ សូម្បីសព្ទដទៃទៀត ក៏មានបែបនេះដែរ។ 57. Vara karā aṇḍo. ៥៧. មកពី វរ ធាតុ និង ករ ធាតុ មាន អណ្ឌ បច្ច័យ។ Vara-varaṇe, kara-karaṇe, etehi aṇḍo hoti. Attani pephaṃ vārayatīti varaṇḍo=mukharogo. Karīyatīti karaṇḍo=bhaṇḍaviseso. វរ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា រារាំង, ករ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ធ្វើ, ពីធាតុទាំងឡាយនេះ មានបច្ច័យគឺ អណ្ឌៈ (aṇḍo)។ ធម្មជាតិឯណារារាំងនូវទឹកមាត់ក្នុងខ្លួន ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា វរណ្ឌៈ (រោគក្នុងមាត់)។ វត្ថុឯណាដែលគេធ្វើ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា ករណ្ឌៈ (ភាជនៈពិសេសម្យ៉ាង ឬប្រអប់)។ 58. Manantā ḍo. ៥៨. ពីធាតុទាំងឡាយដែលមាន ម-អក្សរ និង ន-អក្សរ ជាទីបំផុត មានបច្ច័យគឺ ឌ (ḍo)។ Makāra nakārantehi kriyatthehi bahulaṃ ḍappaccayo hoti. Sama-upasame, samanaṃ saṇḍaṃ=samūho. Kama-padavikkhepe, kamati yātīti kaṇḍo=saro, paricchedo ca, dama-damane, damantvyanenāti daṇḍo=niggaho. Ama gama-gamane, amanti uppajjanti etthāti aṇḍo=pakkhipasavo, koso ca. Gacchati sūnabhāvanti gaṇḍo=byādhi, vadanekadeso ca. Ramu-kīḷāyaṃ, ramanti etthāti ruṇḍā=vidhavā. Mana-ñāṇe, maññanti etenāti maṇḍo=odanādinissāvo. Khana khaṇa=avadāraṇe, khaññatīti khaṇḍo=ucchuvikāra viseso. Lama-hiṃsāyaṃ, lamati hiṃsati sucibhāvanti laṇḍo=vaccaṃ, evamaññepi. ពីធាតុទាំងឡាយដែលមានអត្ថជាកិរិយា មាន ម-ការៈ និង ន-ការៈ ជាទីបំផុត តែងមាន ឌ-បច្ច័យ (ḍa) ជាច្រើន។ សម-ធាតុ ក្នុងអត្ថថារម្ងាប់, សេចក្តីរម្ងាប់ ឈ្មោះថា សណ្ឌៈ (ប្រជុំ, ពួក)។ កម-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាឈានជើង, ធម្មជាតិឯណាតែងឈានទៅ គឺទៅ ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា កណ្ឌៈ (ព្រួញ និង ភាគ ឬការកំណត់)។ ទម-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាទូន្មាន, ជនទាំងឡាយតែងទូន្មានដោយអាវុធនេះ ហេតុនោះ អាវុធនោះ ឈ្មោះថា ទណ្ឌៈ (ការសង្កត់សង្កិន, អាជ្ញា, ដំបង)។ អម-ធាតុ និង គម-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាទៅ, សត្វទាំងឡាយតែងកើតក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ទីនោះ ឈ្មោះថា អណ្ឌៈ (ពងសត្វស្លាប និង សំបក)។ ធម្មជាតិឯណាតែងទៅកាន់ភាពហើម ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា គណ្ឌៈ (រោគបូស និង ចំណែកនៃមុខ)។ រមុ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាលេង, ជនទាំងឡាយតែងត្រេកអរក្នុងស្ត្រីនេះ ហេតុនោះ ស្ត្រីនោះ ឈ្មោះថា រុណ្ឌា (ស្ត្រីមេម៉ាយ)។ មន-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាដឹង, ជនទាំងឡាយតែងដឹងដោយវត្ថុនេះ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា មណ្ឌៈ (ទឹកបាយ ឬកំលង់បាយជាដើម)។ ខន-ធាតុ ឬ ខណ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាជីក (ទម្លាយ), វត្ថុឯណាដែលគេជីក (ឬកាត់) ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា ខណ្ឌៈ (ស្ករក្រាម ឬចំណែកនៃអំពៅ)។ លម-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាបៀតបៀន, វត្ថុឯណាតែងបៀតបៀននូវភាពស្អាត ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា លណ្ឌៈ (លាមក), សូម្បីពាក្យដទៃទៀត ក៏មានយ៉ាងនេះដែរ។ 59. Kuṇḍā dayo. ៥៩. ពួកគុណ្ឌសព្ទជាដើម (សម្រេចដោយការចុះបច្ច័យពិសេស)។ Kuṇḍaādayo ḍantā nipaccante. Kama mana tanānaṃ assa uttaṃ, kāmīyatīti kuṇḍaṃ=bhājanaṃ. Maññati hitāhitanti muṇḍo= chinnakeso[Pg.247]. Tanoti etenāti tuṇḍaṃ=lapanaṃ. Īra-khepe, eraṃādeso. Īrati kampatīti eraṇḍo=byagghapuccho, si-sevāyaṃ, sissa khamuka, sugandhaṃ sevatīti sikhaṇḍo=cūḷā, evamaññepi. ពួកគុណ្ឌសព្ទជាដើម ដែលមាន ឌ-អក្សរ ជាទីបំផុត តែងសម្រេចដោយការចុះបច្ច័យពិសេស។ មានការធ្វើ អា-អក្សរ របស់ កម-ធាតុ មន-ធាតុ និង តន-ធាតុ ឲ្យជា ឧ-អក្សរ។ វត្ថុឯណាដែលគេប្រាថ្នា ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា គុណ្ឌៈ (ភាជនៈ, ឆ្នាំង)។ ជនឯណាតែងដឹងនូវប្រយោជន៍ និងមិនមែនប្រយោជន៍ ហេតុនោះ ជននោះ ឈ្មោះថា មុណ្ឌៈ (អ្នកមានសក់កោរហើយ)។ សត្វតែងផ្សាយចេញដោយអវយវៈនេះ ហេតុនោះ អវយវៈនោះ ឈ្មោះថា តុណ្ឌៈ (ចំពុះ ឬមាត់)។ អីរ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាបោះទៅ, មានការផ្លាស់ប្តូរជា ឯរៈ។ ធម្មជាតិឯណាតែងញាប់ញ័រ ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា ឯរណ្ឌៈ (ដើមល្ហុងខ្វង ឬកន្ទុយខ្លា)។ សិ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាគប់រក, មានការផ្លាស់ប្តូរ សិ-ធាតុ ជា ខមុកៈ, ធម្មជាតិឯណាតែងគប់រកនូវក្លិនក្រអូប ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា សិខណ្ឌៈ (កំប៉ោយ, ជុក), សូម្បីពាក្យដទៃទៀត ក៏មានយ៉ាងនេះដែរ។ 60. Tija kasa tasa dakkhā kiṇo jassa kho ca. ៦០. ពីតិជ-ធាតុ កស-ធាតុ តស-ធាតុ និង ទក្ខ-ធាតុ មានបច្ច័យគឺ គិណ (kiṇa) និងមានការផ្លាស់ប្តូរ ជ-អក្សរ ជា ខ-អក្សរ ផង។ Tija-nisāne, kasa-gamane, tasa-pipāsāyaṃ, dakkha-vuddhiyaṃ, etehi kiṇo hoti, jassa kho ca, tejayitthāti tikhiṇaṃ=nisitaṃ. Kasati pavattatīti kasiṇaṃ=asesaṃ. Tasanaṃ tasiṇā=taṇhā. Dakkhati vuddhiṃ gacchati etāyāti dakkhīṇā=kusalaṃ. តិជ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាធ្វើឲ្យមុត, កស-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាទៅ, តស-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាស្រេកឃ្លាន, ទក្ខ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាចម្រើន, ពីធាតុទាំងឡាយនេះ មានបច្ច័យគឺ គិណ (kiṇa) និងមានការផ្លាស់ប្តូរ ជ-អក្សរ ជា ខ-អក្សរ ផង។ វត្ថុឯណាដែលគេធ្វើឲ្យមុតហើយ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា តិខិណៈ (មុតស្រួច)។ ធម្មជាតិឯណាតែងប្រព្រឹត្តទៅ (គ្របដណ្តប់ទាំងអស់) ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា កសិណៈ (ទាំងអស់, មិនមានសេសសល់)។ សេចក្តីស្រេកឃ្លាន ឈ្មោះថា តសិណា (តណ្ហា)។ ធម្មជាតិឯណាតែងចម្រើន គឺទៅកាន់សេចក្តីចម្រើនដោយទាននេះ ហេតុនោះ ទាននោះ ឈ្មោះថា ទក្ខិណា (បុណ្យ, ទក្ខិណាទាន)។ 61. Vīādito ṇi. ៦១. ពីវី-ធាតុជាដើម មានបច្ច័យគឺ ណិ (ṇi)។ Vī-tantasantāne, si-sevāsaṃ, sū-passavane, du-gamane, kī-dabbavinīmaye, sā-tanukaraṇāvasānesu, evamādīhi ṇi hoti. Vīyatīti veṇi=kesakalāpo. Sevanaṃ seṇi=sajātīnaṃ kārūnaṃ samūho. Nipubbo, nisevīyatīti niseṇi=sopānaṃ. Savati passavatīti soṇi=kaṭi. Davati vahatīti doṇi=kaṭṭhambuvāhanī, nāvā ca. Nadādipāṭhā vimhi soṇī doṇī tipi hoti. Kayanaṃ, kīyate etāyāti vā keṇi=kayo sāti dukkhaṃ tanuṃ karotīti sāṇi=tirokaraṇī, evamaññepi. វី-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាចងក្រងសរសៃអំបោះ, សិ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាគប់រក, សូ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាហូរចេញ, ទុ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាទៅ, កី-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាដោះដូរទ្រព្យ (ទិញដូរ), សា-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាធ្វើឲ្យស្តើង និងការបញ្ចប់, ពីធាតុទាំងឡាយមានយ៉ាងនេះជាដើម តែងមាន ណិ-បច្ច័យ (ṇi)។ សក់ឯណាដែលគេចងក្រង ហេតុនោះ សក់នោះ ឈ្មោះថា វេណិ (ផ្នួងសក់)។ ការគប់រកគ្នា ឈ្មោះថា សេណិ (ក្រុមជាងដែលមានជាតិស្មើគ្នា, ពួក)។ មាន និ-ឧបសគ្គនៅខាងមុខ, វត្ថុឯណាដែលគេតែងគប់រក (ឡើងទៅ) ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា និសេណិ (ជណ្តើរ)។ អវយវៈឯណាតែងហូរចេញ ហេតុនោះ អវយវៈនោះ ឈ្មោះថា សោណិ (ត្រគាក)។ វត្ថុឯណាតែងអណ្តែតទៅ គឺនាំទៅនូវទឹក ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា ទោណិ (ស្នូកឈើសម្រាប់ដាក់ទឹក និង ទូក)។ ដោយអំណាចនៃនទាទិបាឋៈ ក្នុង វី-បច្ច័យ តែងមានរូបជា សោណី និង ទោណី ខ្លះដែរ។ ការទិញដូរ ឬវត្ថុឯណាដែលគេទិញដូរដោយវត្ថុនេះ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា កេណិ (ការទិញ)។ វត្ថុឯណាតែងធ្វើទុក្ខឲ្យស្តើង (គឺបិទបាំងទុក្ខ) ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា សាណិ (វាំងនន), សូម្បីពាក្យដទៃទៀត ក៏មានយ៉ាងនេះដែរ។ 62. Gahādīhyaṇi. ៦២. ពីគហ-ធាតុជាដើម មាន អណិ-បច្ច័យ (aṇi)។ Gaha-upādāne, ara-gamane, dhara-dhāraṇe, sara-gatiyiṃsā cintāsu, tara-taraṇe, evamādīhi aṇippaccayo hoti. Gaṇhātīti gahaṇi=asitādipācako aggi. Arīyati gamīyatīti araṇi=aggimanthanakaṭṭhaṃ[Pg.248]. Dhāretīti dharaṇi=mahī. Sarīyati gamīyatīti bharaṇi=maggo. Tarantyanenāti taraṇi=nāvā, sūriyo ca. គហ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាប្រកាន់យក, អរ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាទៅ, ធរ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាទ្រទ្រង់, សរ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាទៅ បៀតបៀន និងគិត, តរ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាឆ្លង, ពីធាតុទាំងឡាយមានយ៉ាងនេះជាដើម តែងមាន អណិ-បច្ច័យ (aṇi)។ ភ្លើងឯណាតែងកាន់យក គឺដុតរំលាយនូវអាហារដែលស៊ីហើយជាដើម ហេតុនោះ ភ្លើងនោះ ឈ្មោះថា គហណិ (ភ្លើងធាតុសម្រាប់រំលាយអាហារ)។ ឈើឯណាដែលគេតែងកកិតដើម្បីបង្កើតភ្លើង ហេតុនោះ ឈើនោះ ឈ្មោះថា អរណិ (ឈើកកិតបង្កើតភ្លើង)។ ផែនដីឯណាតែងទ្រទ្រង់ ហេតុនោះ ផែនដីនោះ ឈ្មោះថា ធរណិ (ផែនដី)។ ផ្លូវឯណាដែលគេតែងទៅ ហេតុនោះ ផ្លូវនោះ ឈ្មោះថា ភរណិ (ផ្លូវ)។ ជនទាំងឡាយតែងឆ្លងដោយវត្ថុនេះ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា តរណិ (ទូក និង ព្រះអាទិត្យ)។ 63. Rīvībhāhi ṇu. ៦៣. ពីរី-ធាតុ វី-ធាតុ និង ភា-ធាតុ មានបច្ច័យគឺ ណុ (ṇu)។ Rī-passavane, vī vā-gamane, bhā-dittiyaṃ, etehiṇu hoti. Rīyati passavatīti reṇu=rajo. Veti pavattatīti veṇu=veḷu. Bhāti dibbatīti bhāṇu=raṃsi. រី-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាហូរចេញ, វី-ធាតុ ឬ វា-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាទៅ, ភា-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាភ្លឺស្វាង, ពីធាតុទាំងឡាយនេះ តែងមាន ណុ-បច្ច័យ (ṇu)។ ធូលីឯណាតែងហូរចេញ ហេតុនោះ ធូលីនោះ ឈ្មោះថា រេណុ (ធូលី, លម្អងផ្កា)។ ដើមឈើឯណាតែងលូតលាស់ទៅ ហេតុនោះ ដើមឈើនោះ ឈ្មោះថា វេណុ (ឫស្សី)។ ធម្មជាតិឯណាតែងភ្លឺស្វាង ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា ភាណុ (ពន្លឺ, ព្រះអាទិត្យ)។ 64. Khāṇvā dayo. ៦៤. ពួកខាណុសព្ទជាដើម (សម្រេចដោយការចុះបច្ច័យពិសេស)។ Khāṇuādayo ṇuantā nipaccante. Khaṇa khana-avadāraṇe, ṇassa ā, khaññati avadārīyatīti khāṇu=chinnasākho rukkho. Jana-janane, nassa vā āttaṃ, jāyati gamana manenāti jāṇu, jaṇṇu=jaṅghorūnaṃ sandhi. Hara-haraṇe, eka, harīyatīti hareṇu=gandhadabba, evamaññepi. ពួកខាណុសព្ទជាដើម ដែលមាន ណុ-បច្ច័យ ជាទីបំផុត តែងសម្រេចដោយការចុះបច្ច័យពិសេស។ ខណ-ធាតុ ឬ ខន-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាជីក (ទម្លាយ), មានការធ្វើ ណ-អក្សរ ឲ្យជា អា, ដើមឈើឯណាដែលគេកាប់ទម្លាយហើយ ហេតុនោះ ដើមឈើនោះ ឈ្មោះថា ខាណុ (គល់ឈើដែលគេកាប់មែកអស់ហើយ)។ ជន-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាបង្កើត, មានការធ្វើ ន-អក្សរ ឲ្យជា អា ខ្លះ, សត្វតែងកើតការដើរដោយអវយវៈនេះ ហេតុនោះ អវយវៈនោះ ឈ្មោះថា ជាណុ ឬ ជណ្ណុ (ជង្គង់ គឺសន្លាក់រវាងស្មងជើងនិងភ្លៅ)។ ហរ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាពាំនាំទៅ, វត្ថុក្រអូបឯណាដែលគេតែងនាំទៅ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា ហរេណុ (គ្រឿងក្រអូបម្យ៉ាង), សូម្បីពាក្យដទៃទៀត ក៏មានយ៉ាងនេះដែរ។ 65. Kvādito ṇo. ៦៥. ពីកុ-ធាតុជាដើម មានបច្ច័យគឺ ណ (ṇo)។ Ku-sadde, su-savane, du-gamane, vara-varaṇe, kara-karaṇe, paṇa-byavahārathutisu, tā-pālane, lī-nilīyane, evamādīhi ṇo hoti. Kavati nadati etthāti koṇo=assi, vīṇādivādanadaṇḍo ca. Suṇotīti soṇo=sunakho, naro ca. Davati pavattatīti doṇo=parimāṇaviseso. Virūpatta vāretīti vaṇṇo=nīlādi. Savanaṃ karotīti kaṇṇo=savanaṃ. Paṇīyati voharīyatīti paṇṇo=palāso. Lāyatīti tāṇaṃ=rakkhā. Nilīyanti etthāti leṇaṃ=nilīyanaṭṭhānaṃ. កុ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាធ្វើសំឡេង, សុ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាស្ដាប់, ទុ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាទៅ, វរ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថារារាំង, ករ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាធ្វើ, បណ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាជួញដូរនិងសរសើរ, តា-ធាតុ ក្នុងអត្ថថារក្សា, លី-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាពួន, ពីធាតុទាំងឡាយមានយ៉ាងនេះជាដើម តែងមាន ណ-បច្ច័យ (ṇo)។ វត្ថុឯណាតែងបន្លឺសំឡេងក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា កោណៈ (ជ្រុងដាវ និង ឈើដេញពិណជាដើម)។ សត្វឯណាតែងស្ដាប់ ហេតុនោះ សត្វនោះ ឈ្មោះថា សោណៈ (ឆ្កែ និង មនុស្ស)។ វត្ថុឯណាតែងប្រព្រឹត្តទៅ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា ទោណៈ (រង្វាល់ពិសេសម្យ៉ាង គឺធុងវាល់ស្រូវ)។ ធម្មជាតិឯណាតែងរារាំងនូវភាពអាក្រក់ ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា វណ្ណៈ (ពណ៌ មានពណ៌ខៀវជាដើម)។ អវយវៈឯណាតែងធ្វើនូវការស្ដាប់ ហេតុនោះ អវយវៈនោះ ឈ្មោះថា កណ្ណៈ (ត្រចៀក)។ វត្ថុឯណាដែលគេតែងជួញដូរ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា បណ្ណៈ (ស្លឹកឈើ)។ ធម្មជាតិឯណាតែងរក្សា ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា តាណៈ (ការការពារ, ទីពឹង)។ ជនទាំងឡាយតែងពួនក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ទីនោះ ឈ្មោះថា លេណៈ (ទីពួន, គុហា)។ 66. Suvīhi ṇaka. ៦៦. ពីសុ-ធាតុ និង វី-ធាតុ មានបច្ច័យគឺ ណកៈ (ṇaka)។ Su-savane[Pg.249], vī-tantasantāne, etehi ṇaka hoti. Suṇotīti suṇo=sunakho. Vīyatīti vīṇā=vallakī. សុ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាស្ដាប់, វី-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាចងក្រងសរសៃអំបោះ, ពីធាតុទាំងឡាយនេះ តែងមាន ណក-បច្ច័យ (ṇaka)។ ឡើយ សត្វឯណាតែងស្ដាប់ ហេតុនោះ សត្វនោះ ឈ្មោះថា សុណៈ (ឆ្កែ)។ ឧបករណ៍ឯណាដែលគេចងក្រងដោយខ្សែ ហេតុនោះ ឧបករណ៍នោះ ឈ្មោះថា វីណា (ពិណ)។ 67. Tiṇādayo. ៦៧. ពួកតិណសព្ទជាដើម (សម្រេចដោយការចុះបច្ច័យពិសេស)។ Tiṇaādayo ṇakantā nipaccante. Tija-tejane, jalopo, tejeti etenāti tiṇaṃ=bīraṇādi. Lī liha sāda kledānaṃ lo lavā, līyati rasato sabbattha allīyatīti loṇaṃ lavaṇaṃ, lehīyatīti loṇaṃ lavaṇaṃ, sādīyatīti loṇaṃ lavaṇaṃ, kledayatīti loṇaṃ lavaṇaṃ, gamissa o, gacchatīti goṇo=go. Hara-haraṇe, ṇassañji, harīyatīti hariṇo=migo. Īra-kampane, rassattaṃ, ṇassa ñica, attano lūkhabhāve sampatte īrati kampatīti iriṇaṃ=ūsaraṃ. Thu-abhitthave, dīgho, abhitthavīyatīti thūṇaṃ=nagaraṃ, thūṇo=gharatthambho, evamaññepi. ពួកតិណសព្ទជាដើម ដែលមាន ណក-បច្ច័យ ជាទីបំផុត តែងសម្រេចដោយការចុះបច្ច័យពិសេស។ តិជ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាធ្វើឲ្យមុត, មានការលុប ជ-អក្សរ, វត្ថុឯណាតែងធ្វើឲ្យមុតដោយវត្ថុនេះ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា តិណៈ (ស្មៅ មានស្មៅស្រគៀលជាដើម)។ របស់ លី-ធាតុ លិហ-ធាតុ សាទ-ធាតុ និង ក្លេទ-ធាតុ តែងមានការផ្លាស់ប្តូរជា លោ ឬ លវៈ។ វត្ថុឯណាតែងរលាយ គឺផ្សព្វផ្សាយទៅសព្វគ្រប់ដោយរសជាតិ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា លោណៈ ឬ លវណៈ (អំបិល)។ វត្ថុឯណាដែលគេតែងលិទ្ធ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា លោណៈ ឬ លវណៈ (អំបិល)។ វត្ថុឯណាដែលគេតែងភ្លក់រស ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា លោណៈ ឬ លវណៈ (អំបិល)។ វត្ថុឯណាតែងធ្វើឲ្យសើម ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា លោណៈ ឬ លវណៈ (អំបិល)។ របស់ គម-ធាតុ មានការផ្លាស់ប្តូរជា ឱ, សត្វឯណាតែងដើរទៅ ហេតុនោះ សត្វនោះ ឈ្មោះថា គោណៈ (គោ)។ ហរ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាពាំនាំទៅ, មានការផ្លាស់ប្តូរ ណ-បច្ច័យ ជា ញិ, សត្វឯណាដែលគេតែងនាំទៅ ហេតុនោះ សត្វនោះ ឈ្មោះថា ហរិណៈ (ម្រឹគ, ប្រើស)។ អីរ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាញាប់ញ័រ, មានការធ្វើឲ្យខ្លី (រស្សៈ), មានការផ្លាស់ប្តូរ ណ-បច្ច័យ ជា ញិ ផង, ទីកន្លែងឯណាតែងញាប់ញ័រ (គឺប្រេះបែក) ក្នុងពេលដែលដល់នូវភាពស្ងួតហួតហែងរបស់ខ្លួន ហេតុនោះ ទីនោះ ឈ្មោះថា អិរិណៈ (ដីប្រៃ, ដីខ្សោះ)។ ថុ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាសរសើរ, មានការធ្វើឲ្យវែង (ទីឃៈ), វត្ថុឯណាដែលគេតែងសរសើរ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា ថូណំ (នគរ) ឬ ថូណោ (សសរផ្ទះ), សូម្បីពាក្យដទៃទៀត ក៏មានយ៉ាងនេះដែរ។ 68. Ravaṇa varaṇa pūraṇā dayo. ៦៨. ពួកសព្ទមាន រវណៈ វរណៈ និង បូរណៈ ជាដើម។ Ravaṇa varaṇa pūraṇā dayo aṇappaccayena siddhā. Ravatīti ravaṇo=kokilo. Vāretīti varaṇo=pākāro. Pūrīyate anenāti pūraṇo=paripūrī. ពួកសព្ទមាន រវណៈ វរណៈ និង បូរណៈ ជាដើម តែងសម្រេចដោយ អណ-បច្ច័យ (aṇa)។ សត្វឯណាតែងយំ ហេតុនោះ សត្វនោះ ឈ្មោះថា រវណៈ (សត្វតាវៅ)។ វត្ថុឯណាតែងរារាំង ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា វរណៈ (កំពែង)។ ធម្មជាតិឯណាតែងពេញដោយវត្ថុនេះ ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា បូរណៈ (ការធ្វើឲ្យពេញ, ពេញលេញ)។ (Iti ṭavaggapaccayavidhānaṃ). (ចប់ វិធីចាត់ចែងបច្ច័យក្នុង ដ្ឋ-វគ្គ តែប៉ុណ្ណេះ)។ 69. Pāvasā ati. ៦៩. ពីបា-ធាតុ និង វស-ធាតុ មានបច្ច័យគឺ អតិ (ati)។ Pā-rakkhaṇe, vasa-nivāse, eteti ati hoti. Pubbasaralopo, pāti rakkhatīti pati=sāmī, vasanti etthāti vasati=gehaṃ. បា-ធាតុ ក្នុងអត្ថថារក្សា, វស-ធាតុ ក្នុងអត្ថថារស់នៅ, ពីធាតុទាំងឡាយនេះ តែងមាន អតិ-បច្ច័យ (ati)។ មានការលុបស្រៈខាងដើម។ ជនឯណាតែងរក្សា ហេតុនោះ ជននោះ ឈ្មោះថា បតិ (ប្តី, ម្ចាស់)។ ជនទាំងឡាយតែងរស់នៅក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ទីនោះ ឈ្មោះថា វសតិ (ផ្ទះ, លំនៅឋាន)។ 70. Dhā hi si tana jana jara gama sacā tu. ៧០. ពីធា-ធាតុ ហិ-ធាតុ សិ-ធាតុ តន-ធាតុ ជន-ធាតុ ជរ-ធាតុ គម-ធាតុ និង សច-ធាតុ មានបច្ច័យគឺ តុ (tu)។ Dhā-dhāraṇe[Pg.250], hi-gatiyaṃ, tana-vitthāre, jana-janane, jara-vayo-hāniyaṃ, ama gama-gamane, saca-samavāye, etehi tu hoti. Dhāretīti dhātu=gerukādi. Hinoti pavattāti phalaṃ etenāti hetu=kāraṇaṃ, sevīyati janehīti setu=bandhati (paddhati). Taññateti tantu=suttaṃ. Janīyate kammakilesehīti jantu, jāyati kammakilehīti vā jantu=satto. Jīratīti jattu=aṃsasandhi. Gacchatīti gantu=gamiko, sacati sametīti sattu=yavādicuṇṇaṃ. ធា-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាទ្រទ្រង់, ហិ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាទៅ, តន-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាផ្សព្វផ្សាយ, ជន-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាបង្កើត, ជរ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាទ្រុឌទ្រោមវ័យ, អម-ធាតុ និង គម-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាទៅ, សច-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាប្រជុំ, ពីធាតុទាំងឡាយនេះ តែងមាន តុ-បច្ច័យ (tu)។ ធម្មជាតិឯណាតែងទ្រទ្រង់ ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា ធាតុ (ធាតុ មានដីក្រហមជាដើម)។ ផលតែងប្រព្រឹត្តទៅដោយសារធម៌នេះ ហេតុនោះ ធម៌នោះ ឈ្មោះថា ហេតុ (ហេតុ, បច្ច័យ)។ វត្ថុឯណាដែលមនុស្សទាំងឡាយតែងគប់រក ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា សេតុ (ស្ពាន, ទំនប់)។ វត្ថុឯណាដែលគេតែងត្បាញ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា តន្តុ (សរសៃអំបោះ)។ សត្វឯណាដែលកម្មនិងកិលេសទាំងឡាយតែងបង្កើត ឬសត្វឯណាតែងកើតឡើងដោយសារកម្មនិងកិលេស ហេតុនោះ សត្វនោះ ឈ្មោះថា ជន្តុ (សត្វលោក)។ អវយវៈឯណាតែងទ្រុឌទ្រោមទៅ ហេតុនោះ អវយវៈនោះ ឈ្មោះថា ជត្តុ (ឆ្អឹងដងកាំបិត ឬសន្លាក់ស្មា)។ ជនឯណាតែងទៅ ហេតុនោះ ជននោះ ឈ្មោះថា គន្តុ (អ្នកដើរផ្លូវ)។ វត្ថុឯណាតែងរួមផ្សំគ្នា ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា សត្តុ (ម្សៅលីង មានម្សៅស្រូវសាលីជាដើម)។ 71. Arissuṭa ca. ៧១. ពីអរ-ធាតុ មាន តុ-បច្ច័យ និងមានការផ្លាស់ប្តូរ អរ-ធាតុ ជា ឧដ (uṭa) ផង។ Ara-gamanetīmasmā tu hoti, arissa uṭa ādesoca. Arati pavattatīti utu=hemantādi, ពីអរ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាទៅនេះ តែងមាន តុ-បច្ច័យ និងមានការផ្លាស់ប្តូរ អរ-ធាតុ ជា ឧដ ផង។ ធម្មជាតិឯណាតែងប្រព្រឹត្តទៅ ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា ឧតុ (រដូវ មានរដូវរងាជាដើម)។ 72. Pitvādayo. ៧២. ពួកបិតុសព្ទជាដើម (សម្រេចដោយការចុះបច្ច័យពិសេស)។ Pituādayo saddā tuantā nipaccante. Pā-rakkhaṇe, āssa ittaṃ, pāti rakkhatīti pitā=janako. Pātissevādissa mo, pāyetīti mātā=jananī. Bhā-dittiyaṃ, bhātīti bhātā=sodariyo. Dhā-dhāraṇe, āssa īttaṃ, dhārīyatīti dhītā=puttī. Duha-papūraṇe, ottābhāvo, tussa ñchica. Duhati pasave papūretīti duhitā=puttī. Jana-janane, assa āttaṃ, mā cāntādeso. Paputte janetīti jāmātā=duhitupati. Naha-bandhane, nahīyati bandhīyati pemenāti nattā-paputto. Hu-havane, havati pūjetīti hotā=yaññako. Pū-pavane, punāti [Pg.251] āyatiṃ bhavaṃ pavittaṃ karotīti potā=soyeva. ពួកបិតុសព្ទជាដើម ដែលមាន តុ-បច្ច័យ ជាទីបំផុត តែងសម្រេចដោយការចុះបច្ច័យពិសេស។ បា-ធាតុ ក្នុងអត្ថថារក្សា, មានការធ្វើ អា-អក្សរ ឲ្យជា អិ, ជនឯណាតែងរក្សា ហេតុនោះ ជននោះ ឈ្មោះថា បិតា (ឪពុក)។ របស់ បា-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាផឹក ឬគប់រក មានការផ្លាស់ប្តូរជា ម-អក្សរ, ជនឯណាតែងឲ្យផឹកទឹកដោះ ហេតុនោះ ជននោះ ឈ្មោះថា មាតា (ម្តាយ)។ ភា-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាភ្លឺស្វាង, ជនឯណាតែងរុងរឿង ហេតុនោះ ជននោះ ឈ្មោះថា ភាតា (បងប្អូនប្រុស)។ ធា-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាទ្រទ្រង់, មានការធ្វើ អា-អក្សរ ឲ្យជា អី, នាងឯណាដែលគេតែងទ្រទ្រង់ ហេតុនោះ នាងនោះ ឈ្មោះថា ធីតា (កូនស្រី)។ ទុហ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាធ្វើឲ្យពេញ, មិនមានការធ្វើជា ឱ-អក្សរ, មានការផ្លាស់ប្តូរ តុ-បច្ច័យ ជា ហិតា ខ្លះ។ នាងឯណាតែងញ៉ាំងទឹកដោះឲ្យពេញ ហេតុនោះ នាងនោះ ឈ្មោះថា ទុហិតា (កូនស្រី)។ ជន-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាបង្កើត, មានការធ្វើ អ-អក្សរ ឲ្យជា អា, និងមានការផ្លាស់ប្តូរតួខាងចុងជា មា ផង។ ជនឯណាតែងបង្កើតនូវកូនចៅតទៅ ហេតុនោះ ជននោះ ឈ្មោះថា ជាមាតា (កូនប្រសារប្រុស)។ នហ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាចង, ជនឯណាដែលគេតែងចងទុកដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ ហេតុនោះ ជននោះ ឈ្មោះថា នត្តា (ចៅ)។ ហុ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាបូជា, ជនឯណាតែងបូជា ហេតុនោះ ជននោះ ឈ្មោះថា ហោតា (អ្នកបូជាយញ្ញ)។ ពូ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាធ្វើឲ្យស្អាត, ជនឯណាតែងធ្វើភពខាងមុខឲ្យស្អាតបរិសុទ្ធ ហេតុនោះ ជននោះ ឈ្មោះថា បោតា (អ្នកបូជាយញ្ញនោះឯង)។ 73. Jana karā ratu. ៧៣. ពីជន-ធាតុ និង ករ-ធាតុ មានបច្ច័យគឺ រតុ (ratu)។ Jana-janane, kara-karaṇe, etehi ratu hoti, rakāro antasarādilopattho. Jāyatīti jatu=lākhā. Karīyatīti katu=sayūpo yañño. ជន-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាបង្កើត, ករ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាធ្វើ, ពីធាតុទាំងឡាយនេះ តែងមាន រតុ-បច្ច័យ (ratu), រ-អក្សរ មានប្រយោជន៍សម្រាប់ការលុបស្រៈខាងចុងធាតុជាដើម។ វត្ថុឯណាតែងកើតឡើង ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា ជតុ (ជ័រល័ក្ត)។ ពិធីឯណាដែលគេតែងធ្វើ ហេតុនោះ ពិធីនោះ ឈ្មោះថា កតុ (យញ្ញពិធីដែលមានសសរយ័ន្ត)។ 74. Sakā unto. ៧៤. ពីសក-ធាតុ មានបច្ច័យគឺ អុន្ត (unto)។ Saka-sattiyamiccasmā unto hoti. Sakkotīti sakunto=pakkhī. ពីសក-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាអាចនេះ តែងមាន អុន្ត-បច្ច័យ (unto)។ សត្វឯណាតែងអាចហើរទៅបាន ហេតុនោះ សត្វនោះ ឈ្មោះថា សកុន្តៈ (សត្វស្លាប)។ 75. Kapā oto. ៧៥. ពីកប-ធាតុ មានបច្ច័យគឺ ឱត (oto)។ Kapa-acchādane iccasmā oto hoti. Kapatīti kapoto=pārevato. Ṭo tassa vā hoti kapoṭo=soyeva. ពីកប-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាបិទបាំងនេះ តែងមាន ឱត-បច្ច័យ (oto)។ សត្វឯណាតែងបិទបាំង ហេតុនោះ សត្វនោះ ឈ្មោះថា កបោតៈ (លលក, ព្រាប)។ មានការផ្លាស់ប្តូរ ត-អក្សរ ជា ដ្ឋ-អក្សរ ខ្លះ ក៏មានរូបជា កបោដ្ឋៈ គឺសត្វនោះឯង។ 76. Vasādīhyanto. ៧៦. ពីវស-ធាតុជាដើម មាន អន្ត-បច្ច័យ (anto)។ Vasa-nivāse, ruha-janane, bhadda-kalyāṇe, nanda-samiddhiyaṃ, jīva-pāṇadhāraṇe, evamādīti anto hohi. Vasanti etasmiṃ kāle kīḷāpasutāti vasanto=utu. Ruhati jāyatīti ruhanto=rukkho, evaṃnāmako migarājā ca. Bhaddissa saṃyogādilopo, bhajati kalyāṇadhammanti bhadanto=pabbajito. Nandati etāyāti nandantī=sakhī, nadādipāṭhā vī, evamupari ca. Jīvanti etā- yāti [Pg.252] jīvantī=osadhi. Savatīti savantī=nadī. Rodāpetīti rodantī=osadhi. Avati rakkhatīti avantī=janapado. វស-ធាតុ ក្នុងអត្ថថារស់នៅ, រុហ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាដុះឡើង (កើតឡើង), ភទ្ទ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាចំរើន (ល្អ), នន្ទ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាសម្រេច (ត្រេកអរ), ជីវ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាទ្រទ្រង់ជីវិត, ពីធាតុទាំងឡាយមានយ៉ាងនេះជាដើម តែងមាន អន្ត-បច្ច័យ (anto)។ ជនទាំងឡាយដែលខ្វល់ខ្វាយក្នុងការលេង តែងរស់នៅក្នុងកាលនេះ ហេតុនោះ កាលនោះ ឈ្មោះថា វសន្តៈ (រដូវផ្ការីក)។ វត្ថុឯណាតែងដុះឡើង ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា រុហន្តៈ (ដើមឈើ និង ស្តេចម្រឹគដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ)។ របស់ ភទ្ទ-សព្ទ មានការលុបតួសយោគៈខាងដើម, ជនឯណាតែងគប់រកនូវធម៌ដ៏ល្អ ហេតុនោះ ជននោះ ឈ្មោះថា ភទន្តៈ (ព្រះភិក្ខុ, អ្នកបួស)។ នាងឯណាតែងត្រេកអរដោយសារនាងនេះ ហេតុនោះ នាងនោះ ឈ្មោះថា នន្ទន្តី (មិត្តស្រី), ដោយអំណាចនៃនទាទិបាឋៈ តែងចុះ វី-បច្ច័យ, សូម្បីខាងលើក៏មានយ៉ាងនេះដែរ។ ជនទាំងឡាយតែងរស់នៅដោយសារឱសថនេះ ហេតុនោះ ឱសថនោះ ឈ្មោះថា ជីវន្តី (ថ្នាំពន្យារជីវិត)។ ទឹកឯណាតែងហូរទៅ ហេតុនោះ ទឹកនោះ ឈ្មោះថា សវន្តី (ស្ទឹង, ទន្លេ)។ ឱសថឯណាតែងធ្វើឲ្យយំ ហេតុនោះ ឱសថនោះ ឈ្មោះថា រោទន្តី (ឈ្មោះឱសថម្យ៉ាង)។ ដែនដីឯណាតែងរក្សា ហេតុនោះ ដែនដីនោះ ឈ្មោះថា អវន្តី (ដែនអវន្តី)។ 77. Hisīnaṃ muka ca. ៧៧. របស់ហិ-ធាតុ និង សី-ធាតុ មាន អន្ត-បច្ច័យ និងមានការចុះ មុកៈ (muka) ខាងចុងធាតុផង។ Hi-gatiya, sī-saye, etehi anto hoti muka ca. Kakāro antāvayavattho, himaṃ hinoti pavattati etasminti hemanto=utu, sayanti ettha ūkā kusumādayo cāti sīmanto=kesamaggo. ហិ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាទៅ, សី-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាដេក, ពីធាតុទាំងឡាយនេះ តែងមាន អន្ត-បច្ច័យ (anto) និងមានការចុះ មុកៈ (muka) ផង។ ក-អក្សរ មានប្រយោជន៍ជាអវយវៈខាងចុង។ ទឹកកកតែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងកាលនេះ ហេតុនោះ កាលនោះ ឈ្មោះថា ហេមន្តៈ (រដូវរងា)។ ចៃ និងផ្កាជាដើម តែងស្ថិតនៅក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ទីនោះ ឈ្មោះថា សីមន្តៈ (ផ្លូវសក់, រង្វះសក់)។ 78. Hara ruha kulā ito. ៧៨. ពីហរ-ធាតុ រុហ-ធាតុ និង កុល-ធាតុ មានបច្ច័យគឺ អិត (ito)។ Hara-haraṇe, ruha-janane, kula-patthāre, eteti ito hoti. Attano sinehaṃ haratīti harito=vaṇṇaviseso. Ruhatīti rohito=macchaviseso. Ruhati sarīre byāpanavasenāti rohitaṃ, rassa latte lohitaṃ=rudhiraṃ. Attano guṇaṃ kulati pattharatīti kolito=dutiyaggasāvako, evaṃ nāmako maru ca. ហរ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាពាំនាំទៅ, រុហ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាដុះឡើង (កើតឡើង), កុល-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាផ្សព្វផ្សាយ, ពីធាតុទាំងឡាយនេះ តែងមាន អិត-បច្ច័យ (ito)។ ពណ៌ឯណាតែងនាំទៅនូវសេចក្តីស្រឡាញ់របស់ខ្លួន ហេតុនោះ ពណ៌នោះ ឈ្មោះថា ហរិតៈ (ពណ៌ខៀវខ្ចី)។ សត្វឯណាតែងលូតលាស់ទៅ ហេតុនោះ សត្វនោះ ឈ្មោះថា រោហិតៈ (ត្រីក្រហមម្យ៉ាង)។ វត្ថុឯណាតែងផ្សព្វផ្សាយទៅក្នុងរាងកាយ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា រោហិតៈ, មានការផ្លាស់ប្តូរ រ-អក្សរ ជា ល-អក្សរ ក៏មានរូបជា លោហិតៈ (ឈាម)។ ជនឯណាតែងផ្សព្វផ្សាយនូវគុណរបស់ខ្លួន ហេតុនោះ ជននោះ ឈ្មោះថា កោលិតៈ (ព្រះមហាមោគ្គល្លាន ជាព្រះអគ្គសាវ័កទីពីរ និងទេវតាដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ)។ 79. Bharādīhyato. ៧៩. ពីភរ-ធាតុជាដើម មាន អត-បច្ច័យ (ato)។ Bhara raṃja yaja paca evamādīhi ato hoti. Bharatīti bharato=naṭo. Niggahītalopo, rañjanti etthāhi rajataṃ=sajjhaṃ. Yajitabboti yajato=aggi. Pacatīti pacato=sūpakāro. ភរ-ធាតុ រញ្ជ-ធាតុ យជ-ធាតុ បច-ធាតុ ពីធាតុទាំងឡាយមានយ៉ាងនេះជាដើម តែងមាន អត-បច្ច័យ (ato)។ ជនឯណាតែងចិញ្ចឹម ហេតុនោះ ជននោះ ឈ្មោះថា ភរតៈ (អ្នកលេងល្ខោន)។ មានការលុបនិគ្គហិត, ជនទាំងឡាយតែងត្រេកអរក្នុងវត្ថុនេះ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា រជតៈ (ប្រាក់)។ វត្ថុឯណាដែលគេគប្បីបូជា ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា យជតៈ (ភ្លើង)។ ជនឯណាតែងស្លស្លុក ហេតុនោះ ជននោះ ឈ្មោះថា បចតៈ (ចុងភៅ)។ 80. Kirā dīhyātaka. ៨០. ពីកិរ-ធាតុជាដើម មាន អាតក-បច្ច័យ (ātaka)។ Kira-vikiraṇe, ala-bandhane, cila-vasane, evamādīhi ātaka hoti, kiratīti kirāto=savaro, rassa lakke ki- lāto=sova[Pg.253]. Alatīti alātaṃ=ummukaṃ. Cilatīti cilāto=malacchajāti. កិរ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាព្រួស, អល-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាចង, ចិល-ធាតុ ក្នុងអត្ថថាស្លៀកដណ្តប់, ពីធាតុទាំងឡាយមានយ៉ាងនេះជាដើម តែងមាន អាតក-បច្ច័យ (ātaka)។ ជនឯណាតែងព្រួស ហេតុនោះ ជននោះ ឈ្មោះថា គិរាតៈ (ព្រានព្រៃ), មានការផ្លាស់ប្តូរ រ-អក្សរ ជា ល-អក្សរ ក៏មានរូបជា គិលាតៈ គឺជននោះឯង។ វត្ថុឯណាតែងចង ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា អលាតៈ (អង្កត់អុសមានភ្លើង)។ ជនឯណាតែងស្លៀកដណ្តប់ ហេតុនោះ ជននោះ ឈ្មោះថា ចិលាតៈ (ពួកមនុស្សព្រៃ)។ 81. Amādīhyatto. ៨១. ពីអម-ធាតុជាដើម មាន អត្ត-បច្ច័យ (atta)។ Ama mā vara kalādīhi atto hoti. Amati kālantaraṃ pavattatīti amattaṃ=bhājanaṃ. Pubbasaralopo, mānaṃ mattaṃ=pamāṇaṃ paricchedo ca. Varantunenāti varattā=yottaṃ. Kalati paricchindatīti kalattaṃ=bhariyā. ពីអម-ធាតុ មា-ធាតុ វរ-ធាតុ កល-ធាតុ ជាដើម តែងមាន អត្ត-បច្ច័យ (atta)។ វត្ថុឯណាតែងប្រព្រឹត្តទៅអស់កាលយូរ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា អមត្តៈ (ភាជនៈ, ឆ្នាំងដី)។ មានការលុបស្រៈខាងដើម, ការវាល់ ឈ្មោះថា មត្តៈ (ប្រមាណ និងការកំណត់)។ វត្ថុឯណាតែងចងដោយវត្ថុនេះ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា វរត្តា (ខ្សែព្រ័ត្រ)។ នាងឯណាតែងកំណត់ ហេតុនោះ នាងនោះ ឈ្មោះថា កលត្តៈ (ភរិយា)។ 82. Vādīhi to. ៨២. ពីវា-ធាតុជាដើម មានបច្ច័យគឺ ត (to)។ Vā-gamane, tā-pālane, tana-vitthāre, dama-upasame, a-magamane, si-sevāyaṃ, su-savane, pū pavane, gupa-govane, yuja-saṃyame, gaha-upādāne, ata-sātaccagamāna, khipa-peraṇe, evamādīhi to hoti. Vāyatīti vāto=vāyu. Tāyatīti tāto=pitā. Tanuteti tantaṃ=tantavo. Damatīti anto=dasano. Amati yātīti anto=osānaṃ, koṭṭhāsasamīpāvayavā ca. Sevīyatīti seto=dhavalo. Suṇantunenāti sotaṃ=savanaṃ. Savatīti soto=jalappavāho. Punīyatīti poto=bālo. Gopīyatīti gotthaṃ=kalādi. Yojantyanenāti yottaṃ=rajju. Mamāyantehi gayhatīti gattaṃ=sarīraṃ. Abādhaṃ nirantaraṃ atati pavattatīti attā=manādi. Khipīyati etthāti khettaṃ=kedāraṃ. បច្ច័យ តោ (to) រមែងចុះក្រោយធាតុទាំងឡាយមាន វ៉ា ក្នុងសេចក្តីទៅ, តា ក្នុងសេចក្តីរក្សា, តនៈ ក្នុងសេចក្តីផ្សាយទៅ, ទមៈ ក្នុងសេចក្តីរម្ងាប់, អមៈ ក្នុងសេចក្តីទៅ, សិ ក្នុងសេចក្តីសេព, សុ ក្នុងសេចក្តីស្តាប់, ពូ ក្នុងសេចក្តីជម្រះ, គុបៈ ក្នុងសេចក្តីលាក់បាំង, យុជៈ ក្នុងសេចក្តីសង្រួម, គហៈ ក្នុងសេចក្តីប្រកាន់យក, អតៈ ក្នុងសេចក្តីទៅជានិច្ច, ឃិបៈ ក្នុងសេចក្តីបញ្ជូនទៅ ជាដើម។ ខ្យល់រមែងបក់ទៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា វាតោ (ខ្យល់) បានដល់ វាយុ។ បុគ្គលរមែងរក្សា (បុត្រ) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា តាតោ (ឪពុក) បានដល់ បិតា។ សរសៃអំបោះរមែងផ្សាយទៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា តន្តំ (អំបោះ) បានដល់ សរសៃអំបោះទាំងឡាយ។ ធ្មេញរមែងទូន្មាន (ទំពារ) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា អន្តោ (ធ្មេញ) បានដល់ ធ្មេញ។ ធម្មជាតិរមែងទៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា អន្តោ (ទីបំផុត) បានដល់ ឱសានៈ (ការបញ្ឈប់) និងចំណែក ទីជិត និងអវយវៈ។ ពណ៌ដែលគេរមែងសេព (ប្រើប្រាស់) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សេតោ (ពណ៌ស) បានដល់ ពណ៌ស។ សត្វទាំងឡាយរមែងស្តាប់ដោយទ្វារនោះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សោតំ (ត្រចៀក) បានដល់ ត្រចៀក។ ទឹក រមែងហូរទៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សោតោ (ខ្សែទឹក) បានដល់ ខ្សែទឹកហូរ។ ក្មេងដែលគេរមែងជម្រះ (ប្រៀនប្រដៅ) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា បោតោ (កូនសត្វ ឬក្មេង) បានដល់ ក្មេងខ្ចី។ ទីកន្លែងដែលគេរមែងរក្សាទុក ហេតុនោះ ឈ្មោះថា គោត្ថំ (ក្រោល) បានដល់ ក្រោលគោជាដើម។ គេរមែងចងដោយខ្សែនោះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា យោត្តំ (ខ្សែទាម) បានដល់ ខ្សែ។ រាងកាយដែលសត្វទាំងឡាយអ្នកមានសេចក្តីប្រកាន់ថាជារបស់ខ្លួនរមែងប្រកាន់យក ហេតុនោះ ឈ្មោះថា គត្តំ (ខ្លួន) បានដល់ សរីរៈ។ ធម្មជាតិរមែងប្រព្រឹត្តទៅមិនដាច់ មិនមានការរារាំង ហេតុនោះ ឈ្មោះថា អត្តា (ខ្លួន) បានដល់ ចិត្តជាដើម។ គ្រាប់ពូជដែលគេរមែងព្រោះក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ខេត្តំ (វាលស្រែ) បានដល់ ស្រែ។ 83. Gharādīhi taka. ៨៣. បច្ច័យ តកៈ (taka) រមែងចុះក្រោយធាតុទាំងឡាយមាន ឃរៈ (ghara) ជាដើម។ Gara ghara-secane, si-sevāyaṃ, dū-paritāpane, mida-sinehe, cita-sañcetane, pusa-posane, vida-lābhe, evamādīhi taka [Pg.254]4 hoti, gharati siñcatīti ghataṃ=sappi. Sevīyatīti sito=seto. Dubbacattā dūyati paritāpetīti dūto=pesarakāro. Mijjati sinehatīti mitto=suhadayo. Cintetīti cittaṃ=viññāṇaṃ cittakammādi ca. Posīyatīti putto=attajo. Vindanti pīti manenāti vittaṃ=dhanaṃ. Vara-varaṇasambhattīsu, varaṇaṃ vattaṃ=brahmacariyādi. បច្ច័យ តកៈ (taka) រមែងចុះក្រោយធាតុទាំងឡាយមាន ឃរៈ (ghara) ក្នុងសេចក្តីស្រោចស្រព, សិ ក្នុងសេចក្តីសេព, ទូ ក្នុងសេចក្តីក្តៅក្រហាយ, មិទៈ ក្នុងសេចក្តីស្រឡាញ់, ចិតៈ ក្នុងសេចក្តីគិត, បុសៈ ក្នុងសេចក្តីចិញ្ចឹម, វិទៈ ក្នុងសេចក្តីបាន ជាដើម។ ទឹកដោះថ្លារមែងស្រោចស្រព ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ឃតំ (ទឹកដោះថ្លា) បានដល់ សប្បិ។ ពណ៌ដែលគេរមែងសេព ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សិតោ (ពណ៌ស) បានដល់ សេតោ។ បុគ្គលរមែងក្តៅក្រហាយ (លំបាក) ព្រោះភាពជាអ្នកប្រដៅពិបាក ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ទូតោ (អ្នកនាំសារ) បានដល់ អ្នកបម្រើការងារ។ ធម្មជាតិរមែងស្រឡាញ់ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា មិត្តោ (មិត្ត) បានដល់ សម្លាញ់។ ធម្មជាតិរមែងគិត ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ចិត្តំ (ចិត្ត) បានដល់ វិញ្ញាណ និងចិត្តកម្មជាដើម។ កូនដែលគេរមែងចិញ្ចឹម ហេតុនោះ ឈ្មោះថា បុត្តោ (កូន) បានដល់ កូនបង្កើត។ សត្វទាំងឡាយរមែងបាននូវសេចក្តីត្រេកអរដោយទ្រព្យនោះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា វិត្តំ (ទ្រព្យ) បានដល់ ធនៈ។ វរៈ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីរារាំង និងការគោរព, ការរារាំង ឈ្មោះថា វត្តំ (វត្តប្រតិបត្តិ) បានដល់ ព្រហ្មចរិយៈជាដើម។ 84. Nettādayo. ៨៤. ពាក្យទាំងឡាយមាន នេត្តៈ (netta) ជាដើម (សម្រេចដោយបច្ច័យ តកៈ ខាងក្រោយ)។ Nettaādayo taka parā nipaccante. Nī-pāpane, ettaṃ, tuka ca nipātanā. Nayati pāpetīti nettaṃ=nayanaṃ, netā ca. Kara-kara-ṇe, assu, karaṇaṃ kuttaṃ=kiriyā. Kamissa assu, kamati yātīti kunto=āvudhaviseso. Rama-kīḷāyaṃ, supubbo, sussaniccaṃ dīgho. Suṭṭhu ramaṇaṃ, suṭṭhu ramatīti vā sūrato=sukhasaṃvāso. Mihissaissu, mihati siñcatīti muttaṃ=passāvo. Pāla=rakkhaṇe āssa rassattaṃ, ñica. Pālīyatīti palitaṃ=kesalomānaṃ jarāya kataṃ setattaṃ, saddhādittā akāre taṃ yassa atthi so palito=pumā, palitā=itthī. Mhissa si, mihi ca, mhayanaṃ sitaṃ=mandahasitaṃ, mhayanaṃ mihitaṃ=tadeva, kusa-akkose tassa īña, kusīyati akkosīyatīti kusīto=alaso, si=bandhane, dīgho, senti bandhanti gharāvāsaṃ etāyāti sītā=naṅgalalekhā, evamaññepi. ពាក្យទាំងឡាយមាន នេត្តៈ (netta) ជាដើម ដែលមានបច្ច័យ តកៈ (taka) នៅខាងចុង រមែងសម្រេចដោយវិធីនិបាត។ នី (nī) ធាតុ ក្នុងសេចក្តីនាំទៅ, ធ្វើ ឯ (e) ត្រង់ស្រៈ អ និងចុះ តុកៈ (tuka) បច្ច័យ ដោយវិធីនិបាត។ ធម្មជាតិរមែងនាំទៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា នេត្តំ (ភ្នែក) បានដល់ នយនៈ (ភ្នែក) និងអ្នកដឹកនាំ។ ករៈ (kara) ធាតុ ក្នុងសេចក្តីធ្វើ, ធ្វើស្រៈ អ ជា ឧ, ការធ្វើ ឈ្មោះថា កុត្តំ (កិច្ចការ) បានដល់ កិរិយា។ ធ្វើស្រៈ អ នៃ កមៈ (kama) ធាតុ ជា ឧ, អាវុធរមែងទៅ (ចាក់ទម្លុះ) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កុន្តោ (លំពែង) បានដល់ គ្រឿងសាស្ត្រាវុធពិសេស។ រមៈ (rama) ធាតុ ក្នុងសេចក្តីត្រេកអរ មាន សុ (su) ជាបុព្វបទ, ធ្វើស្រៈ ឧ នៃ សុ ឲ្យវែងជានិច្ច, ការត្រេកអរយ៉ាងក្រៃលែង ឬបុគ្គលរមែងត្រេកអរយ៉ាងក្រៃលែង ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សូរតោ (អ្នកមានសីលធម៌ល្អ ឬការរួមរស់នៅជាសុខ) បានដល់ ការរួមរស់នៅជាសុខ។ ធ្វើស្រៈ ឥ នៃ មិហៈ (miha) ធាតុ ជា ឧ, ទឹកនោមរមែងហូរចេញ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា មុត្តំ (ទឹកនោម) បានដល់ បស្សាវៈ។ បាលៈ (pāla) ធាតុ ក្នុងសេចក្តីរក្សា, ធ្វើស្រៈ អា ឲ្យខ្លី (ជា អ) និងចុះ ណិច (ñica) បច្ច័យ, សក់ដែលគេរមែងរក្សាទុក ហេតុនោះ ឈ្មោះថា បលិតំ (សក់ស្កូវ) បានដល់ ភាពសនៃសក់និងរោមដែលកើតឡើងដោយសារជរា, មួយវិញទៀត ព្រោះចុះ សទ្ធាទិបច្ច័យ ក្នុងអត្ថ តទស្សត្ថិ (មានចំណែកនោះ) បុរសដែលមានសក់ស្កូវនោះ ឈ្មោះថា បលិតោ (បុរសស្កូវ), ស្ត្រីដែលមានសក់ស្កូវនោះ ឈ្មោះថា បលិតា (ស្ត្រីស្កូវ)។ មហៈ (mha) ធាតុ ធ្វើជា សិ (si) និង មិហិ (mihi), ការសើចតិចៗ ឈ្មោះថា សិតំ (ការញញឹម) បានដល់ ការញញឹមស្រាលៗ, ការសើចតិចៗ ឈ្មោះថា មិហិតំ ក៏បានន័យដូចគ្នា។ កុសៈ (kusa) ធាតុ ក្នុងសេចក្តីជេរប្រទេច, ធ្វើធាតុនោះជា ឦញៈ (īña), បុគ្គលដែលគេរមែងជេរប្រទេច ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កុសីតោ (មនុស្សខ្ជិល) បានដល់ មនុស្សខ្ជិលច្រអូស។ សិ (si) ធាតុ ក្នុងសេចក្តីចង, ធ្វើស្រៈឲ្យវែង, សត្វទាំងឡាយរមែងដេក ឬចងក្រងការគ្រប់គ្រងផ្ទះដោយខ្សែនោះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សីតា (រងផាល) បានដល់ គន្លងផាលភ្ជួរដី, ពាក្យដទៃទៀតក៏មានន័យដូចគ្នាដែរ។ 85. Samādīhyatho. ៨៥. បច្ច័យ អថោ (atho) រមែងចុះក្រោយធាតុទាំងឡាយមាន សមៈ (sama) ជាដើម។ Sama-upasame[Pg.255], dara-daraṇe, dama-upasame, kilama klama-gelaññe, sapa-akkose, vasa-nivāse, āpubbo, evamādīhi atho hoti. Sametīti samatho=samādhi. Daraṇaṃ daratho=pīḷā. Damanaṃ damatho=damo. Kilamanaṃ kilamatho=parissamo. Sapanaṃ sapatho=saccakaraṇaṃ. Āvasanti etthāti āvasatho=gharaṃ. បច្ច័យ អថោ (atho) រមែងចុះក្រោយធាតុទាំងឡាយមាន សមៈ ក្នុងសេចក្តីរម្ងាប់, ទរៈ ក្នុងសេចក្តីទំលាយ, ទមៈ ក្នុងសេចក្តីរម្ងាប់, កិលមៈ ឬ ក្លមៈ ក្នុងសេចក្តីលំបាក (ឈឺ), សបៈ ក្នុងសេចក្តីជេរប្រទេច, វសៈ ក្នុងសេចក្តីនៅ មាន អា (ā) ជាបុព្វបទ ជាដើម។ ធម៌រមែងរម្ងាប់ (កិលេស) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សមថោ (សមថៈ) បានដល់ សមាធិ។ សេចក្តីទំលាយ ឈ្មោះថា ទរថោ (សេចក្តីក្តៅក្រហាយ) បានដល់ សេចក្តីបៀតបៀន។ ការរម្ងាប់ ឈ្មោះថា ទមថោ (ការទូន្មាន) បានដល់ ទមៈ (ការទូន្មានខ្លួន)។ សេចក្តីលំបាក ឈ្មោះថា កិលមថោ (សេចក្តីនឿយហត់) បានដល់ សេចក្តីនឿយព្រួយ។ ការជេរប្រទេច (ការស្បថ) ឈ្មោះថា សបថោ (ការស្បថស្បែ) បានដល់ ការធ្វើសច្ចៈ។ មនុស្សទាំងឡាយរមែងរស់នៅក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា អាវសថោ (ទីស្នាក់អាស្រ័យ) បានដល់ ផ្ទះ។ 86. Upavasā vassoṭa ca. ៨៦. ចុះបច្ច័យ អថោ (atho) ក្រោយ ឧប-បុព្វៈ វសៈ (upa-vasa) ធាតុ ហើយប្លែង វសៈ (vasa) ជា ឱដៈ (oṭa) ផង។ Upapubbā vasatismā atho hoti, vassa oṭa cādeso. Upavasanti etthāti uposatho=tithiviseso, navamahatthi kulañca. បច្ច័យ អថោ (atho) រមែងចុះក្រោយ វសៈ (vasa) ធាតុ ដែលមាន ឧប (upa) ជាបុព្វបទ ហើយប្លែង វសៈ (vasa) ជា ឱដៈ (oṭa) ផង។ ជនទាំងឡាយរមែងចូលទៅស្នាក់នៅ (រក្សាសីល) ក្នុងថ្ងៃនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ឧបោសថោ (ថ្ងៃឧបោសថ) បានដល់ ថ្ងៃពិសេស (ថ្ងៃសីល) និងត្រកូលដំរីទីប្រាំបួន។ 87. Ramā thaka. ៨៧. បច្ច័យ ថកៈ (thaka) រមែងចុះក្រោយ រមៈ (rama) ធាតុ។ Ramatismā thaka hoti, kānubandhakaraṇasāmatthiyā ata kārādopi malopo. Ramanti kīḷanti etenāti ratho=sandano. បច្ច័យ ថកៈ (thaka) រមែងចុះក្រោយ រមៈ (rama) ធាតុ, ដោយអំណាចនៃការធ្វើ កៈ (ka) ជាអនុពន្ធ ស្រៈ អ និងអក្សរដទៃទៀត ក៏លុប មៈ (ma) ធាតុចេញដែរ។ ជនទាំងឡាយរមែងត្រេកអរ ឬលេងសប្បាយដោយយាននេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា រថោ (រទេះ) បានដល់ រាជរថ។ 88. Titthādayo. ៨៨. ពាក្យទាំងឡាយមាន តិត្ថៈ (tittha) ជាដើម (សម្រេចដោយបច្ច័យ ថកៈ ខាងក្រោយ)។ Titthaādayo thakaparā nipaccante. Tara-taraṇe, assa ittaṃ, pararūpādi, tarantyanenāti titthaṃ=najjādiṃ yenāvataranti taṃ. Sica-rakkhaṇe, secatīti sittaṃ=madhucchiṭṭhaṃ. Hasa-hasane, hasantyanenāti hattho=karo, nakkhattāñca. Gāyatīti gāthā=pajjaviseso. Aranti pavattantyanenāti attho=dhanaṃ. Rogaṃ tudati pīḷetīti tutthaṃ=osadhaṃ. Yu-missane, dīgho, yavatīti yū- tho=sajātikānaṃ [Pg.256] tiracchānānaṃsamūho. Gupa-gopane, dīgho, palopo, paṭikūlattā gopīyatīti gūtho=vaccaṃ, evamaññepi. ពាក្យទាំងឡាយមាន តិត្ថៈ (tittha) ជាដើម ដែលមានបច្ច័យ ថកៈ (thaka) នៅខាងចុង រមែងសម្រេចដោយវិធីនិបាត។ តរៈ (tara) ធាតុ ក្នុងសេចក្តីឆ្លង, ធ្វើស្រៈ អ នៃធាតុនោះជា ឥ, ធ្វើរូបឲ្យដូចតួខាងក្រោយជាដើម, ជនទាំងឡាយរមែងឆ្លងដោយកំពង់នោះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា តិត្ថំ (កំពង់ទឹក) បានដល់ ទីកន្លែងដែលគេចុះទៅក្នុងស្ទឹងជាដើម។ សិចៈ (sica) ធាតុ ក្នុងសេចក្តីរក្សា, វត្ថុដែលរមែងស្រោចស្រព ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សិត្តំ (ក្រមួនឃ្មុំ) បានដល់ ក្រមួនឃ្មុំ។ ហសៈ (hasa) ធាតុ ក្នុងសេចក្តីសើច, ជនទាំងឡាយរមែងសើច (ឬធ្វើការងារ) ដោយអវយវៈនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ហត្ថោ (ដៃ) បានដល់ ដៃ និងផ្កាយនក្ខត្តឫក្ស។ ធម្មជាតិរមែងច្រៀង (ពោល) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា គាថា (គាថា) បានដល់ គាថាពិសេស (កំណាព្យ)។ ជនទាំងឡាយរមែងប្រព្រឹត្តទៅដោយប្រយោជន៍នោះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា អត្ថោ (សេចក្តី ឬប្រយោជន៍) បានដល់ ទ្រព្យ。 ធម្មជាតិរមែងចាក់ទម្លុះ ឬបៀតបៀននូវរោគ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា តុត្ថំ (ថ្នាំ) បានដល់ ឱសថ។ យុ (yu) ធាតុ ក្នុងសេចក្តីលាយ, ធ្វើស្រៈឲ្យវែង, សត្វទាំងឡាយរមែងលាយឡំគ្នា (នៅរួមគ្នា) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា យូថោ (ហ្វូង) បានដល់ ហ្វូងសត្វតិរច្ឆានដែលមានជាតិស្មើគ្នា។ គុបៈ (gupa) ធាតុ ក្នុងសេចក្តីលាក់បាំង, ធ្វើស្រៈឲ្យវែង និងលុប បៈ (pa) ចេញ, វត្ថុដែលគេរមែងលាក់បាំងព្រោះភាពគួរខ្ពើម ហេតុនោះ ឈ្មោះថា គូថោ (លាមក) បានដល់ លាមក, ពាក្យដទៃទៀតក៏មានន័យដូចគ្នាដែរ។ 89. Vasa masa kusā thu. ៨៩. បច្ច័យ ថុ (thu) រមែងចុះក្រោយធាតុទាំងឡាយមាន វសៈ (vasa), មសៈ (masa) និង កុសៈ (kusa)។ Vasa-nivāse, masa-āmasane, kusa-akkose, etehi thu hoti. Vasanti etthāti vatthu=padattho. Dadhiṃ āmasatīti matthu=dadhimaṇḍo. Kusīyati akkosīyati bhera vanādattāti kotthu=sigālo. បច្ច័យ ថុ (thu) រមែងចុះក្រោយធាតុទាំងឡាយនេះគឺ វសៈ ក្នុងសេចក្តីនៅ, មសៈ ក្នុងសេចក្តីពាល់ត្រូវ, កុសៈ ក្នុងសេចក្តីជេរប្រទេច។ វត្ថុទាំងឡាយរមែងស្ថិតនៅក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា វត្ថុ (វត្ថុ) បានដល់ វត្ថុ ឬសេចក្តី។ ទឹកដោះជូរដែលគេរមែងពាល់ត្រូវ (កូរ) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា មត្ថុ (ទឹកដោះជូរ) បានដល់ ទឹកដោះថ្លា។ សត្វដែលគេរមែងជេរប្រទេចព្រោះតែការស្រែកយំគួរឲ្យខ្លាចជាដើម ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កោត្ថុ (ឆ្កែព្រៃ) បានដល់ ឆ្កែចចក។ 90. Saka vasā thi. ៩០. បច្ច័យ ថិ (thi) រមែងចុះក្រោយធាតុទាំងឡាយមាន សកៈ (saka) និង វសៈ (vasa)។ Saka-sattiyaṃ, vasa-nivāse, etehi thi hoti. Sakkoti gantumanenāti satthi=ūru. Vasīyati acchādīyatīti vatthi=nābhiyā adho. បច្ច័យ ថិ (thi) រមែងចុះក្រោយធាតុទាំងឡាយនេះគឺ សកៈ ក្នុងសេចក្តីអាច, វសៈ ក្នុងសេចក្តីនៅ។ បុគ្គលរមែងអាចដើរទៅបានដោយអវយវៈនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សត្ថិ (ភ្លៅ) បានដល់ ភ្លៅ។ អវយវៈដែលគេរមែងស្លៀកដណ្តប់បិទបាំង ហេតុនោះ ឈ្មោះថា វត្ថិ (ផ្ចិត ឬប្លោកនោម) បានដល់ ផ្នែកខាងក្រោមផ្ចិត។ 91. Vīto thika. ៩១. បច្ច័យ ថិកៈ (thika) រមែងចុះក្រោយ វី (vī) ធាតុ។ Vī vā-gamanetīmasmā thika hoti. Vīyanti gacchanti etāyāti vīthi=āvali. បច្ច័យ ថិកៈ (thika) រមែងចុះក្រោយ វី (vī) ឬ វ៉ា (vā) ធាតុ ក្នុងសេចក្តីទៅនេះ។ ជនទាំងឡាយរមែងដើរទៅតាមផ្លូវនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា វិថិ (ផ្លូវ) បានដល់ ជួរ ឬផ្លូវដើរ។ 92. Sārismā rati. ៩២. បច្ច័យ រថិ (rathi) រមែងចុះក្រោយ សរៈ (sara) ធាតុ ដែលមាន ណ្យ (ṇya) បច្ច័យ។ Sārismā ṇyantā rathi hoti. Sāretīti sārathi=ratha-vāho. បុគ្គលអ្នករមែងបររទេះទៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សារថិ (នាយសារថី) បានដល់ អ្នកបររទេះ។ 93. Tā-tā ithi. ៩៣. បច្ច័យ ឥថិ (ithi) រមែងចុះក្រោយ តា (tā) និង អតៈ (ata) ធាតុ។ Tā-pālane, ata-sātaccagamane, etehi ithi hoti. Tāyati pāletīti tithi=paṭipadādi, atati gacchatīti atithi=abbhāgato. បច្ច័យ ឥថិ (ithi) រមែងចុះក្រោយធាតុទាំងឡាយនេះគឺ តា ក្នុងសេចក្តីរក្សា, អតៈ ក្នុងសេចក្តីទៅជានិច្ច។ ថ្ងៃដែលរមែងរក្សា (ផលប្រយោជន៍) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា តិថិ (ថោតី ឬកាលកំណត់) បានដល់ ថ្ងៃខ្នើតរនោចជាដើម។ បុគ្គលដែលរមែងដើរមក (រក) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា អតិថិ (ភ្ញៀវ) បានដល់ ភ្ញៀវដែលមកដល់។ 94. Isā thī. ៩៤. បច្ច័យ ថី (thī) រមែងចុះក្រោយ ឥសៈ (isa) ធាតុ។ Isatismā [Pg.257] thī hoti. Icchati icchīyatīti vā itthī=nārī. បច្ច័យ ថី (thī) រមែងចុះក្រោយ ឥសៈ (isa) ធាតុ។ នាងរមែងប្រាថ្នា ឬនាងដែលគេរមែងប្រាថ្នា ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ឥត្ថី (ស្ត្រី) បានដល់ នារី។ 95. Ruda khuda muda mada chida sūda sapa kamā daka. ៩៥. បច្ច័យ ទកៈ (daka) រមែងចុះក្រោយធាតុទាំងឡាយមាន រុទៈ (ruda), ខុទៈ (khuda), មុទៈ (muda), មទៈ (mada), ឆិទៈ (chida), សូទៈ (sūda), សបៈ (sapa) និង កមៈ (kama)។ Etehi daka hoti. Rudatīti ruddo=umāpati. Rassa latte luddo=nesādo. Khudati asahatīti khuddo=nīco. Modanti etāyāti muddā=sakkharamaṅguliyaṃ. Majjanti asminti maddo=janapado. Chijjatīti chiddaṃ=randhaṃ. Ūssa rassattaṃ, sūdati sāmikehi bhatiṃ pakkharatīti suddo=vasalo. Sapantunenāti saddo=sotavisayo. Kāmīyatīti kando=mūlaviseso. បច្ច័យ ទកៈ (daka) រមែងចុះក្រោយធាតុទាំងឡាយនេះ។ ព្រះអាទិទេពដែលរមែងយំ (ឬធ្វើឲ្យយំ) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា រុទ្ទោ (ព្រះរុទ្រៈ) បានដល់ ព្រះឥសូរ (ស្វាមីនាងឧមា)។ កាលបើប្លែង រៈ (ra) ជា លៈ (la) សម្រេចរូបជា លុទ្ទោ (ព្រានព្រៃ) បានដល់ ព្រានប្រមាញ់។ បុគ្គលដែលរមែងញាប់ញ័រ (មិនអត់ធន់) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ខុទ្ទោ (ទាបថោក) បានដល់ មនុស្សថោកទាប。 ជនទាំងឡាយរមែងរីករាយដោយវត្ថុនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា មុទ្ទា (ត្រា ឬចិញ្ចៀនត្រា) បានដល់ ចិញ្ចៀនត្រា។ ជនទាំងឡាយរមែងស្រវឹង (រីករាយ) ក្នុងដែនដីនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា មទ្ទោ (ដែនដី) បានដល់ ជនបទ។ វត្ថុដែលរមែងដាច់ធ្លាយ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ឆិទ្ទំ (ប្រហោង) បានដល់ រន្ធ។ ធ្វើស្រៈ ូ (ū) ឲ្យខ្លី (ជា ុ), បុគ្គលដែលរមែងទទួលប្រាក់ឈ្នួលពីចៅហ្វាយនាយ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សុទ្ទោ (វណ្ណៈសូទ្រៈ) បានដល់ ជនថោកទាប (វណ្ណៈទាប)។ ជនទាំងឡាយរមែងឮដោយវិញ្ញាណនោះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សទ្ទោ (សំឡេង) បានដល់ អារម្មណ៍នៃត្រចៀក។ វត្ថុដែលគេរមែងប្រាថ្នា ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កន្ទោ (មើមឈើ) បានដល់ មើមឈើពិសេស។ 96. Kundādayo. ៩៦. ពាក្យទាំងឡាយមាន គុន្ទៈ (kunda) ជាដើម (សម្រេចដោយបច្ច័យ ទកៈ ខាងក្រោយ)។ Kundaādayo dakaantā nipaccante. Kamissa assu, kāmīyatīti kundo=pupphavidhasaso, maṇissa mana, maññateti mando=jaḷo. Vuṇātissa buna, vuṇīyati saṃvarīyatīti bundo=mūlappadeso. Ninda-garahāyaṃ, nalopo, nindīyatīti niddā=soppaṃ. Unda-kiledane, nalopo, undati kiledatīti uddo=jalabiḷālo. Saṃpubbassa undissa ca, sammā undati kiledatīti samuddo=sāgaro. Pula-mahattahiṃ sāñāṇesu, imuña, pulati hiṃsatīti pulindo=savaro. Evaṃ-maññepi. ពាក្យទាំងឡាយមាន គុន្ទៈ (kunda) ជាដើម ដែលមានបច្ច័យ ទកៈ (daka) នៅខាងចុង រមែងសម្រេចដោយវិធីនិបាត។ ធ្វើស្រៈ អ នៃ កមៈ (kama) ធាតុ ជា ឧ, ផ្កាដែលគេរមែងប្រាថ្នា ហេតុនោះ ឈ្មោះថា គុន្ទោ (ផ្កាម្លិះរួត) បានដល់ ផ្កាឈើពិសេស។ ធ្វើ មណិ (maṇi) ធាតុ ជា មនៈ (mana), បុគ្គលដែលរមែងដឹងយឺត ហេតុនោះ ឈ្មោះថា មន្ទោ (ល្ងង់ខ្លៅ) បានដល់ មនុស្សល្ងង់។ ធ្វើ វុណាតិ (vuṇāti) ជា ពុណៈ (buna), វត្ថុដែលគេរមែងបិទបាំង (គ្របដណ្តប់) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ពុន្ទោ (គល់ឈើ) បានដល់ ភាគគល់។ និន្ទៈ (ninda) ធាតុ ក្នុងសេចក្តីតិះដៀល, លុប នៈ (na) ចេញ, ស្ថានភាពដែលគេរមែងតិះដៀល ហេតុនោះ ឈ្មោះថា និទ្ទា (សេចក្តីដេកលក់) បានដល់ ការដេកលក់។ ឧន្ទៈ (unda) ធាតុ ក្នុងសេចក្តីសើម, លុប នៈ (na) ចេញ, សត្វដែលរមែងធ្វើឲ្យសើម ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ឧទ្ទោ (ភេ) បានដល់ ឆ្កែទឹក (ភេ)។ ឧន្ទៈ (unda) ធាតុ មាន សំ (saṃ) ជាបុព្វបទ, ទឹកដែលរមែងធ្វើឲ្យសើមយ៉ាងល្អ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សមុទ្ទោ (សមុទ្រ) បានដល់ មហាសមុទ្រ។ បុលៈ (pula) ធាតុ ក្នុងសេចក្តីធំធាត់ ឬការបៀតបៀន, ធ្វើជា ឥមុញៈ (imuña), ជនដែលរមែងបៀតបៀន (សត្វ) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា បុលិន្ទោ (ព្រានព្រៃ) បានដល់ ជនព្រៃផ្សៃ, ពាក្យដទៃទៀតក៏មានន័យដូចគ្នាដែរ។ 97. Dadā du. ៩៧. បច្ច័យ ទុ (du) រមែងចុះក្រោយ ទា (dā) ធាតុ។ Dada-dānetīmasmā du hoti. Dukkhaṃ dadātīhi daddu=kuṭṭhaviseso. បច្ច័យ ទុ (du) រមែងចុះក្រោយ ទា (dā) ធាតុ ក្នុងសេចក្តីឲ្យនេះ។ ជំងឺដែលរមែងឲ្យនូវសេចក្តីទុក្ខ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ទទ្ទុ (ស្រែង) បានដល់ ជំងឺសើស្បែកពិសេស (ស្រែង)។ 98. Khanāna dama ramā dho. ៩៨. បច្ច័យ ធោ (dho) រមែងចុះក្រោយធាតុទាំងឡាយមាន ខនៈ (khana), អនៈ (ana), ទមៈ (dama) និង រមៈ (rama)។ Khana [Pg.258] khaṇa-avadāraṇe, ana-pāṇane, dama-upasame, rama-kīḷāyaṃ, etehi dho hoti. Ñāṇena dhaññateti khandho=rāsi. Anati jīvati etenāti andho=acakkhuko. Dametabboti dandho=jaḷo, ramanti ettha sappādayoti randhaṃ=chiddaṃ. បច្ច័យ ធោ (dho) រមែងចុះក្រោយធាតុទាំងឡាយនេះគឺ ខនៈ ឬ ខណៈ ក្នុងសេចក្តីជីកកកាយ, អនៈ ក្នុងសេចក្តីដកដង្ហើម (រស់នៅ), ទមៈ ក្នុងសេចក្តីរម្ងាប់, រមៈ ក្នុងសេចក្តីលេងសប្បាយ។ ធម៌ដែលគេរមែងដឹងដោយប្រាជ្ញា ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ខន្ធោ (កង ឬគំនរ) បានដល់ គំនរ។ បុគ្គលដែលរមែងរស់នៅដោយការដកដង្ហើម (តែមើលមិនឃើញ) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា អន្ធោ (មនុស្សខ្វាក់) បានដល់ មនុស្សគ្មានភ្នែក។ បុគ្គលដែលគេគប្បីទូន្មាន ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ទន្ធោ (យឺតយ៉ាវ) បានដល់ មនុស្សល្ងង់ខ្លៅ, សត្វទាំងឡាយមានពស់ជាដើមរមែងត្រេកអរ (រស់នៅ) ក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា រន្ធំ (ប្រហោង) បានដល់ រន្ធ។ 99. Muddhā dayo. ៩៩. ពាក្យទាំងឡាយមាន មុទ្ធា (muddhā) ជាដើម (សម្រេចដោយបច្ច័យ ធោ ខាងក្រោយ)។ Muddhaādayo dhantā nipaccante. Muda-tose, ottābhāvo, modanti ettha ūkāti muddhā=matthako. Ara-gamane, aranti yanti etthāti addhā=maggo, kālo ca, addhaṃ=upaddhaṃ. Gidha-abhi kaṅkhāyaṃ, issa attaṃ, gedhatīti gaddho=gijjho. Vidha-vedhane, ettābhāvo, parivajjhatīti viddhaṃ=vimalaṃ, evamaññepi. ពាក្យទាំងឡាយមាន មុទ្ធា (muddhā) ជាដើម ដែលមានបច្ច័យ ធោ (dho) នៅខាងចុង រមែងសម្រេចដោយវិធីនិបាត។ មុទៈ (muda) ធាតុ ក្នុងសេចក្តីត្រេកអរ, មិនមានការប្លែងជា ឱ (o), សត្វចៃទាំងឡាយរមែងត្រេកអរ (រស់នៅ) លើអវយវៈនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា មុទ្ធា (ក្បាល) បានដល់ ក្បាល។ អរៈ (ara) ធាតុ ក្នុងសេចក្តីទៅ, ជនទាំងឡាយរមែងដើរទៅក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា អទ្ធា (ផ្លូវ ឬកាលវេលា) បានដល់ ផ្លូវ និងកាលវេលា, មួយវិញទៀត អទ្ធំ (ពាក់កណ្តាល) បានដល់ ភាគពាក់កណ្តាល។ គិធៈ (gidha) ធាតុ ក្នុងសេចក្តីប្រាថ្នាខ្លាំង, ធ្វើស្រៈ ឥ ជា អ, សត្វដែលរមែងប្រាថ្នាខ្លាំង (ចង់ស៊ីសាច់សត្វស្លាប់) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា គទ្ធោ (ត្មាត) បានដល់ សត្វត្មាត។ វិធៈ (vidha) ធាតុ ក្នុងសេចក្តីចាក់ទម្លុះ, មិនមានការប្លែងជា ឯ (e), វត្ថុដែលគេរមែងចាក់ទម្លុះ (ជម្រះកិលេស) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា វិទ្ធំ (ផូរផង់) បានដល់ វត្ថុស្អាតបរិសុទ្ធ, ពាក្យដទៃទៀតក៏មានន័យដូចគ្នាដែរ។ 100. Sīto dhuka. ១០០. បច្ច័យ ធុកៈ (dhuka) រមែងចុះក្រោយ សី (sī) ធាតុ។ Setismā dhuka hoti. Sayanti etāyāti sīdhu=surāviseso. បច្ច័យ ធុកៈ (dhuka) រមែងចុះក្រោយ សី (sī) ធាតុ។ ជនទាំងឡាយរមែងដេកលក់ (ស្រវឹង) ដោយទឹកនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សីធុ (ស្រា) បានដល់ ស្រាពិសេស។ 101. Varārakarataradarayamaajjamithasakā kuno. ១០១. បច្ច័យ កុណោ (kuno) រមែងចុះក្រោយធាតុទាំងឡាយមាន វរៈ (vara), អរៈ (ara), ករៈ (kara), តរៈ (tara), ទរៈ (dara), យមៈ (yama), អជ្ជៈ (ajja), មិថៈ (mitha) និង សកៈ (saka)។ Vara-varaṇasambhattīsu, ara-gamane, kara-karaṇe, tara-tara-ṇe dara-vidāraṇe, yama-uparame, ajja sajja-ajjane, mitha-saṅgame, saka-sattiyaṃ, etehi kuno hoti. ‘‘Rā nassa ṇo’’ti (5-171) nassa ṇattaṃ, vāretīti varuṇo=evaṃnāmako isi, devarājā, pādapo ca. Arati gacchatīti aruṇo=sūriyo, tassa [Pg.259] sārathi ca. Paradukkhe sati sādhūnaṃ hadayakammanaṃ karotīti karuṇā=dayā. Bālabhāvaṃ atarīti taruṇo=yuvā. ‘‘Ṇiṇāpina’’nti (5.160) yogavibhāgā ṇilopo, vidāretīti dāruṇo=kakkhaḷo. Yameti pāvaṃ nāsetīti yamunā=ekā mahānadī. Ajjati dhanasañcayaṃ karotīti ajjuno=rājā, rukkhaviseso ca. Mitho saṅgamo mithunaṃ=pumitthiyugaḷaṃ. Sakkotīti sakuno=pakkhī. Nadādipāṭhā vīmhi=sakunī. ‘‘Tathanarānaṃṭaṭṭhaṇalā’’ti (1-27) vā ṇatte=sakuṇo, sakuṇi. បច្ច័យ កុណោ (kuno) រមែងចុះក្រោយធាតុទាំងឡាយនេះគឺ វរៈ ក្នុងសេចក្តីរារាំង និងការគោរព, អរៈ ក្នុងសេចក្តីទៅ, ករៈ ក្នុងសេចក្តីធ្វើ, តរៈ ក្នុងសេចក្តីឆ្លង, ទរៈ ក្នុងសេចក្តីទំលាយ, យមៈ ក្នុងសេចក្តីបញ្ឈប់, អជ្ជៈ ឬ សជ្ជៈ ក្នុងសេចក្តីសន្សំ, មិថៈ ក្នុងសេចក្តីសេពគប់, សកៈ ក្នុងសេចក្តីអាច។ តាមសូត្រថា “Rā nassa ṇo” (៥-១៧១) ឲ្យប្លែង នៈ (na) ជា ណៈ (ṇa), ព្រះភិរុណរមែងរារាំង (ទឹកភ្លៀង) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា វរុណោ (ព្រះភិរុណ) បានដល់ ព្រះឥសីមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ ព្រះស្តេចទេវតា និងដើមឈើ។ ព្រះអាទិត្យរមែងទៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា អរុណោ (ពន្លឺព្រះអាទិត្យ) បានដល់ ព្រះអាទិត្យ និងនាយសារថីរបស់ព្រះអាទិត្យ។ ធម្មជាតិដែលរមែងធ្វើឲ្យបេះដូងរបស់សប្បុរសទាំងឡាយញាប់ញ័រ កាលបើទុក្ខរបស់បុគ្គលដទៃមានឡើង ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ករុណា (សេចក្តីអាណិតអាសូរ) បានដល់ សេចក្តីអាណិត。 ជនដែលឆ្លងផុតភាពជាក្មេង ហេតុនោះ ឈ្មោះថា តរុណោ (យុវជន) បានដល់ យុវវ័យ។ ដោយការបែងចែកសូត្រថា “Ṇiṇāpinaṃ” (៥-១៦០) ឲ្យលុប ណិ (ṇi) ចេញ, វត្ថុដែលរមែងទំលាយ (ធ្វើឲ្យឈឺចាប់) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ទារុណោ (កាចសាហាវ) បានដល់ វត្ថុរឹងរូស ឬកាចសាហាវ។ ស្ទឹងដែលរមែងបញ្ឈប់ ឬកម្ចាត់បង់នូវបាប ហេតុនោះ ឈ្មោះថា យមុនា (ស្ទឹងយមុនា) បានដល់ ស្ទឹងធំមួយ។ ព្រះរាជាដែលរមែងសន្សំទុកនូវទ្រព្យសម្បត្តិ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា អជ្ជុនោ (ព្រះអរជុន) បានដល់ ព្រះរាជា និងដើមឈើពិសេស (ដើមរកា)។ ការរួមរស់ជាមួយគ្នា ឈ្មោះថា មិថុនំ (គូ) បានដល់ គូស្រករប្រុសស្រី។ សត្វដែលរមែងអាច (ហើរទៅបាន) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សកុនោ (សត្វស្លាប) បានដល់ សត្វបក្សី។ ព្រោះអានក្នុងនទាទិគណៈ ចុះ វី (vī) បច្ច័យ ក្នុងអត្ថជាស្ត្រី សម្រេចរូបជា សកុនី (sakunī)។ មួយវិញទៀត តាមសូត្រថា “Tathanarānaṃṭaṭṭhaṇalā” (១-២៧) ប្លែងជា ណៈ (ṇa) សម្រេចរូបជា សកុណោ (sakuṇo), សកុណិ (sakuṇi)។ 102. Ajā ino. ១០២. បច្ច័យ ឥនោ (ino) រមែងចុះក្រោយ អជៈ (aja) ធាតុ។ Aja vaja-gamane tīmasmā ino hoti. Ajati vikkayaṃ yātīti ajinaṃ=cammaṃ. បច្ច័យ ឥនោ (ino) រមែងចុះក្រោយ អជៈ (aja) ឬ វជៈ (vaja) ធាតុ ក្នុងសេចក្តីទៅនេះ។ ស្បែកសត្វដែលគេរមែងនាំទៅលក់ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា អជិនំ (ស្បែកខ្លា ឬស្បែកសត្វ) បានដល់ ស្បែកសត្វ។ 103. Vipinādayo. ១០៣. ពាក្យទាំងឡាយមាន វិបិនៈ (vipina) ជាដើម (សម្រេចដោយបច្ច័យ ឥនោ ខាងក្រោយ)។ Vipinaādayo inantā nipaccante. Vapa-bījanikkhepe, assa ittaṃ, vapanti etthāti vipinaṃ=vanaṃ. Supa-saye, supanti etenāti supinaṃ=niddā, supantena diṭṭhañca. Tuda-byathane, dassa ho, tudati satte pīḷetīti tuhinaṃ=himaṃ. Kappa-sāmatthiye, kappati ripavo vijetuṃ samatthetīti kappino=rājā. Kama-padavikkhepe, assa uttaṃ, kamanti ettha mīnādayo pavisantīti kuminaṃ=macchabandhanopakaraṇaviseso. Dā-dāne, denti etasminti dinaṃ=divaso, evamaññepi. ពាក្យទាំងឡាយមាន វិបិនៈ (vipina) ជាដើម ដែលមានបច្ច័យ ឥនោ (ino) នៅខាងចុង រមែងសម្រេចដោយវិធីនិបាត។ វបៈ (vapa) ធាតុ ក្នុងសេចក្តីព្រោះគ្រាប់ពូជ, ធ្វើស្រៈ អ នៃធាតុនោះជា ឥ, ជនទាំងឡាយរមែងព្រោះគ្រាប់ពូជក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា វិបិនំ (ព្រៃ) បានដល់ ព្រៃឈើ។ សុបៈ (supa) ធាតុ ក្នុងសេចក្តីដេក, ជនទាំងឡាយរមែងដេកលក់ដោយសេចក្តីនោះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សុបិនំ (យល់សប្តិ) បានដល់ សេចក្តីដេកលក់ និងការឃើញរបស់បុគ្គលអ្នកដេកលក់។ ទុទៈ (tuda) ធាតុ ក្នុងសេចក្តីចាក់ដោត (ធ្វើឲ្យឈឺចាប់), ប្លែង ទៈ (da) ជា ហៈ (ha), ទឹកសន្សើមដែលរមែងចាក់ដោត ឬបៀតបៀនសត្វទាំងឡាយ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា តុហិនំ (ទឹកសន្សើម) បានដល់ ព្រិល ឬទឹកកក។ កប្បៈ (kappa) ធាតុ ក្នុងសេចក្តីអាច, ព្រះរាជាដែលរមែងអាច ឬមានសមត្ថភាពដើម្បីឈ្នះនូវពួកសត្រូវ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កប្ពិណោ (ព្រះបាទកប្ពិណៈ) បានដល់ ព្រះរាជា។ កមៈ (kama) ធាតុ ក្នុងសេចក្តីឈានជើង, ធ្វើស្រៈ អ នៃធាតុនោះជា ឧ, ពួកត្រីជាដើមរមែងហែលចូលទៅក្នុងឧបករណ៍នេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កុមិនំ (ទ្រូ) បានដល់ ឧបករណ៍សម្រាប់ចាប់ត្រីពិសេស (ទ្រូ ឬលប)។ ទា (dā) ធាតុ ក្នុងសេចក្តីឲ្យ, ជនទាំងឡាយរមែងឲ្យ (ទាន) ក្នុងថ្ងៃនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ទិនំ (ថ្ងៃ) បានដល់ ថ្ងៃ, ពាក្យដទៃទៀតក៏មានន័យដូចគ្នាដែរ។ 104. Kirā kano. ១០៤. បច្ច័យ កណោ (kano) រមែងចុះក្រោយ កិរៈ (kira) ធាតុ។ Kiratismā [Pg.260] kano hoti. Nassa ṇo, kiranti vikirantīti kiraṇā=raṃsiyo. បច្ច័យ កណោ (kano) រមែងចុះក្រោយ កិរៈ (kira) ធាតុ។ ប្លែង នៈ (na) ជា ណៈ (ṇa), ពន្លឺទាំងឡាយរមែងផ្សាយចេញទៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កិរណា (កាំរស្មី) បានដល់ កាំរស្មីទាំងឡាយ។ 105. Dī jiimīhi naka. ១០៥. បច្ច័យ នកៈ (naka) រមែងចុះក្រោយធាតុទាំងឡាយមាន ទី (dī), ជិ (ji), ឥ (i) និង មី (mī)។ Dī-khaye, ji-jaye, i-ajjhenagatīsu, mī-hiṃsāyaṃ, etehi naka hoti. Adesi khayamagamāsīti dīno=niddhano. Pañcamāre ajinīti jino=buddho. Esi issarattamagamāsīti ino=sāmī. Mīyate hiṃsīyateti mīno=maccho. បច្ច័យ នកៈ (naka) រមែងចុះក្រោយធាតុទាំងឡាយនេះគឺ ទី ក្នុងសេចក្តីអស់ទៅ, ជិ ក្នុងសេចក្តីឈ្នះ, ឥ ក្នុងសេចក្តីរៀន និងសេចក្តីទៅ, មី ក្នុងសេចក្តីបៀតបៀន។ បុគ្គលដែលដល់នូវសេចក្តីអស់ទៅ (គ្មានទ្រព្យ) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ទីនោ (អ្នកកំសត់) បានដល់ មនុស្សក្រីក្រ។ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធដែលបានឈ្នះនូវមារទាំងប្រាំ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ជិនោ (ព្រះជិនស្រី) បានដល់ ព្រះពុទ្ធ។ បុគ្គលដែលដល់នូវភាពជាធំ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ឥនោ (ម្ចាស់) បានដល់ ចៅហ្វាយនាយ។ សត្វដែលគេរមែងបៀតបៀន (សម្លាប់) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា មីនោ (ត្រី) បានដល់ ត្រី។ 106. Sidhāvīvāhi no. ១០៦. បច្ច័យ នោ (no) រមែងចុះក្រោយធាតុទាំងឡាយមាន សិ (si), ធា (dhā) និង វី (vī) ឬ វ៉ា (vā)។ Si-bandhane, dhā-dhāraṇe, vī vā-gamane, etehi no hoti. Seti bandhatīti seno=sasādano senā=camū. Dhāretīti dhānā=bhajjitayavo. Veti pavattatīti veno=hīnajāti. Sattesu vāti pavattatīti vānaṃ=taṇhā. បច្ច័យ នោ (no) រមែងចុះក្រោយធាតុទាំងឡាយនេះគឺ សិ ក្នុងសេចក្តីចង, ធា ក្នុងសេចក្តីទ្រទ្រង់, វី ឬ វ៉ា ក្នុងសេចក្តីទៅ។ សត្វដែលរមែងដេក ឬចង (ចាប់សត្វដទៃ) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សេនោ (សត្វខ្លែង) បានដល់ សត្វខ្លែងចាប់ទន្សាយ, មួយវិញទៀត សេនា (កងទ័ព) បានដល់ ពលទាហាន។ វត្ថុដែលរមែងទ្រទ្រង់ (ជីវិត) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ធានា (ស្រូវសាលីលីង) បានដល់ ស្រូវសាលីដែលគេលីងហើយ។ បុគ្គលដែលរមែងប្រព្រឹត្តទៅ (ធ្វើការងារត្បាញ) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា វេនោ (ជាងត្បាញ) បានដល់ វណ្ណៈទាប។ ធម្មជាតិដែលរមែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសត្វទាំងឡាយ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា វានំ (គ្រឿងចាក់ស្រែះ) បានដល់ តណ្ហា។ 107. Ūnādayo. ១០៧. ពាក្យទាំងឡាយមាន ឧនៈ (ūna) ជាដើម (សម្រេចដោយបច្ច័យ នោ ខាងក្រោយ)។ Ūnaādayo nantā nīpaccante. Ūha-vitakke, halopo, ūhanaṃ ūno=apuṇṇo. Hi-gatiyaṃ, dīghattaṃ, hesi hīnattamagamīti hīno=nihīno. Ci-caye, dīghattaṃ, cayanti ettha ratanānīti cīno=janapado. Hanissa jagho, haññatīti jaghanaṃ=kaṭi. Ṭhāssa the ṭhāti pavattatīti theno=coro. Undissa odo, undīyatīti odano=annaṃ. Annaṃ. Raṃjissa niggahītalopo, aka ca, raṃjate anenāti rajanaṃ=rāgo. Rañjanti etthāti rajanī=ratti. Padissa junuka[Pg.261], pajjati gacchatīti pajjunno=indo, megho ca. Gamissa gaṅa, gacchanti ettha vihaṅgādayoti gaganaṃ=antalikkhaṃ, evamaññepi. សព្ទមាន ឧន-ជាដើម ដែលមាន ន-បច្ច័យជាទីបំផុត សម្រេចរូប (ដោយនិបាត)។ ឧហ-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីត្រិះរិះ, លុប ហ, ការត្រិះរិះ ឈ្មោះថា ឧនៈ = មិនពេញ។ ហិ-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីទៅ, ធ្វើជាទីឃៈ, ដល់នូវភាពថោកទាប ឈ្មោះថា ហីនៈ = ថោកទាប។ ចិ-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីសន្សំ, ធ្វើជាទីឃៈ, រតនៈទាំងឡាយ តែងសន្សំក្នុងប្រទេសនេះ ហេតុនោះ ប្រទេសនោះ ឈ្មោះថា ចីនៈ = ប្រទេសចិន។ ហន-ធាតុ ផ្លាស់ជា ជឃ, វត្ថុដែលគេតែងប៉ះពាល់ ឈ្មោះថា ជឃនៈ = ត្រគាក។ ឋា-ធាតុ ផ្លាស់ជា ថេ, តែងស្ថិតនៅ គឺប្រព្រឹត្តទៅ ឈ្មោះថា ថេនៈ = ចោរ។ ឧន្ទ-ធាតុ ផ្លាស់ជា ឱទ, វត្ថុដែលគេតែងធ្វើឲ្យសើម ឈ្មោះថា ឱទនៈ = បាយ។ បាយ។ រញ្ជ-ធាតុ លុបនិគ្គហិត និងចុះ អក-បច្ច័យ, ធម្មជាតិជាគ្រឿងត្រេកអរ ឈ្មោះថា រជនៈ = រាគៈ។ ធម្មជាតិជាទីត្រេកអរនៃសត្វទាំងឡាយ ឈ្មោះថា រជនី = រាត្រី។ បទ-ធាតុ ផ្លាស់ជា ជុនុករូប, តែងទៅ ឈ្មោះថា បជ្ជុន្នៈ = ព្រះឥន្ទ្រ និងមេឃ។ គម-ធាតុ ផ្លាស់ជា គគន, ពួកសត្វស្លាបជាដើម តែងទៅក្នុងទីនេះ ឈ្មោះថា គគនៈ = អាកាស, សព្ទដទៃទៀត ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ 108. Vī patā tano. ១០៨. ចុះ តន-បច្ច័យ ក្រោយពី វី-ធាតុ និង បត-ធាតុ។ Vī vā-gamane, pata patha-gamane, etehi tano hoti. Veti pavattati etenāti vetanaṃ=bhati. Patanti etthāti pattanaṃ=nagaraṃ. វី-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីទៅ, បត-ធាតុ និង បថ-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីទៅ, ចុះ តន-បច្ច័យ ក្រោយពីធាតុទាំងនេះ។ តែងទៅ គឺប្រព្រឹត្តទៅដោយវត្ថុនេះ ឈ្មោះថា វេតនៈ = ឈ្នួល។ តែងធ្លាក់ចុះ (នៃទំនិញ) ក្នុងទីនេះ ឈ្មោះថា បត្តនៈ = ទីក្រុង (កំពង់ផែ)។ 109. Ramā tanaka. ១០៩. ចុះ តនក-បច្ច័យ ក្រោយពី រម-ធាតុ។ Rama kīḷāyamicasmā tanaka hoti. ‘‘Gamādirānaṃ lopontassā’’ti (5.109) malopo, ramanti etthāti ratanaṃ=maṇi ādī, hatthamattañca. ចុះ តនក-បច្ច័យ ក្រោយពី រម-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីលេង។ លុប ម-អក្សរចុងធាតុ ដោយសូត្រថា “គមាទិរានំ លោបោន្តស្ស”, សត្វទាំងឡាយ តែងត្រេកអរក្នុងវត្ថុនេះ ឈ្មោះថា រតនៈ = កែវមណីជាដើម និងប្រវែងមួយហត្ថ។ 110., Sū bhāhi nuka, ១១០., ចុះ នុក-បច្ច័យ ក្រោយពី សូ-ធាតុ និង ភា-ធាតុ។ Sū-pasave, bhā-dittiyaṃ, etehi nuka hoti. Pasavīyatīti sūnu=putto. Bhāti dibbatīti bhānu=sūriyo. សូ-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីបង្កើត, ភា-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីរុងរឿង, ចុះ នុក-បច្ច័យ ក្រោយពីធាតុទាំងនេះ។ តែងបង្កើតឡើង ឈ្មោះថា សូនុ = កូនប្រុស។ តែងរុងរឿង គឺភ្លឺស្វាង ឈ្មោះថា ភានុ = ព្រះអាទិត្យ។ 111. Dhāsse ca. ១១១. ចុះ នុក-បច្ច័យ ក្រោយពី ធា-ធាតុ និងផ្លាស់ អា នៃ ធា-ធាតុ ជា ឯ។ Dhā-dhāraṇetīmasmā nuka hoti, dhāssa e ca. Dhāretīti dhenu=gāvī. ចុះ នុក-បច្ច័យ ក្រោយពី ធា-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីទ្រទ្រង់ និងផ្លាស់ អា នៃ ធា-ធាតុ ជា ឯ។ តែងទ្រទ្រង់ (ទឹកដោះ) ឈ្មោះថា ធេនុ = មេគោទឹកដោះ។ 112. Vattā ṭāva dhamāsehyani. ១១២. ចុះ អនិ-បច្ច័យ ក្រោយពី វត្ត-ធាតុ, អដ-ធាតុ, អវ-ធាតុ, ធម-ធាតុ និង អស-ធាតុ។ Vatta-vattane, aṭa-gamanattho, ava-rakkhaṇe, dhama-sadde, asa-khepane, etehi ani hoti. Vattanti etenāti vattani=tasaradaṇḍaṃ. Vīmhi vattanī=pantho. Aṭate gammateti aṭani= mañcaṅgo[Pg.262]. Satte avati rakkhatīti avani=mahī. Dhamanti etena vīṇādayoti dhamani=sīrā. Daṇḍatthāya asīyate khipīyateti asani=kulisaṃ. វត្ត-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីវិល, អដ-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីទៅ, អវ-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីរក្សា, ធម-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីបន្លឺសំឡេង, អស-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីចោល, ចុះ អនិ-បច្ច័យ ក្រោយពីធាតុទាំងនេះ។ តែងវិលទៅដោយឧបករណ៍នេះ ឈ្មោះថា វត្តនិ = ឈើខ្នារត្បាញ។ ក្នុងឥត្ថីលិង្គ ចុះ វី-បច្ច័យ ជា វត្តនី = ផ្លូវ។ តែងដើរទៅ គឺគេតែងដើរទៅជិត ឈ្មោះថា អដនិ = មេគ្រែ។ តែងរក្សានូវសត្វទាំងឡាយ ឈ្មោះថា អវនិ = ផែនដី។ គេតែងផ្លុំ គឺបន្លឺឡើងនូវពិណជាដើមដោយសរសៃនេះ ឈ្មោះថា ធមនិ = សរសៃឈាម។ តែងចោលទៅដើម្បីកម្ទេច ឈ្មោះថា អសនិ = រន្ទះបាញ់។ 113. Yuto ni. ១១៣. ចុះ និ-បច្ច័យ ក្រោយពី យុ-ធាតុ។ Yu-missanetīmasmā ni hoti. Yavanti sattā anena etībhāvaṃ gacchantīti yoni=bhagaṃ, aṇḍajādiyoni ca. ចុះ និ-បច្ច័យ ក្រោយពី យុ-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីលាយចូលគ្នា។ ពួកសត្វតែងច្រឡំគ្នា គឺដល់នូវភាពជាតែមួយដោយធម្មជាតិនេះ ឈ្មោះថា យោនិ = អង្គជាតិនៃស្ត្រី និងកំណើតមានអណ្ឌជៈជាដើម។ (Iti tavaggapaccayavidhānaṃ). (ចប់ វិធីកែខៃ ត-វគ្គបច្ច័យ)។ 114. Camāpa pā vapā po. ១១៤. ចុះ ប-បច្ច័យ ក្រោយពី ចម-ធាតុ, អប-បុព្វបទ បា-ធាតុ, បា-ធាតុ និង វប-ធាតុ។ Cama-adane, apa-pāpuṇane, pā-rakkhaṇe, vapa-bījanikkhepe, etehi po hoti. Camanti adanti etthāti campā=nagaraṃ, apesi īsakamattamagamāsīti appaṃ=abahu. Apāyaṃ pāti rakkhatīti pāpaṃ-kibbisaṃ. Vapanti etthāti vappo=kedāraṃ. ចម-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីស៊ី, អប-បុព្វបទ បា-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីដល់, បា-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីរក្សា, វប-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីព្រោះគ្រាប់ពូជ, ចុះ ប-បច្ច័យ ក្រោយពីធាតុទាំងនេះ។ តែងស៊ីក្នុងទីនេះ ឈ្មោះថា ចម្បា = ទីក្រុងចម្បា។ ដល់ហើយត្រឹមតែបន្តិចបន្តួច ឈ្មោះថា អប្បៈ = តិចតួច។ តែងរក្សាទុកក្នុងអបាយ ឈ្មោះថា បាបៈ = សេចក្តីអាក្រក់។ តែងព្រោះគ្រាប់ពូជក្នុងទីនេះ ឈ្មោះថា វប្បៈ = វាលស្រែ។ 115. Yu thu kūnaṃ dīgho ca. ១១៥. ចុះ ប-បច្ច័យ ក្រោយពី យុ-ធាតុ, ថុ-ធាតុ និង កុ-ធាតុ ហើយធ្វើជាទីឃៈ។ Yu-missane, thu-abhitthave, ku-sadde, etehi po hoti, etesaṃ dīgho ca. Dīghavidhānasāmatthiyā ottābhāvo. Yavanti saha vattanti etthāti yūpo=yaññayaṭṭhi, pāsādo ca. Thavīyatīti thūpo=cetiyaṃ. Kavanti nadanti etthāti kūpo=udapāno. យុ-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីលាយ, ថុ-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីសរសើរ, កុ-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីបន្លឺសំឡេង, ចុះ ប-បច្ច័យ ក្រោយពីធាតុទាំងនេះ និងធ្វើជាទីឃៈ។ មិនមានការផ្លាស់ជា ឱ ដោយអំណាចនៃវិធីធ្វើជាទីឃៈ។ តែងលាយឡំ គឺនៅរួមគ្នា ឈ្មោះថា យូបៈ = សសរយ័ញ្ញ និងប្រាសាទ។ វត្ថុដែលគេតែងសរសើរ ឈ្មោះថា ធូបៈ = ចេតិយ។ តែងបន្លឺសំឡេង គឺលាន់ឮក្នុងទីនេះ ឈ្មោះថា កូបៈ = អណ្តូងទឹក។ 116. Khipa supa nīsū pūhi paka. ១១៦. ចុះ បក-បច្ច័យ ក្រោយពី ខិប-ធាតុ, សុប-ធាតុ, នី-ធាតុ, សូ-ធាតុ និង ពូ-ធាតុ។ Khipa-peraṇe, supa-saye, nī-naye, sū-pasave, pū-pavane, etehi paka hoti. Khapati khayaṃ gacchatīti khippaṃ=sīghaṃ. Supanti [Pg.263] ettha sunakhādayoti suppaṃ=papphoṭanaṃ. Nayanti etasmā phalanti nipo=rakkho. Savati ruciṃ janetīti sūpo=byañjanaviseso. Pavīyati maricajīrakādīhi pavittaṃ karīyatīti pūpaṃ=khajjakaṃ. ខិប-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីបញ្ជូនទៅ, សុប-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីដេក, នី-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីនាំទៅ, សូ-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីបង្កើត, ពូ-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីជម្រះ, ចុះ បក-បច្ច័យ ក្រោយពីធាតុទាំងនេះ。 តែងអស់ទៅ គឺដល់នូវការអស់ទៅយ៉ាងលឿន ឈ្មោះថា ខិប្បៈ = ឆាប់រហ័ស។ ពួកសុនខជាដើម តែងដេកលើវត្ថុនេះ ឈ្មោះថា សុប្បៈ = កញ្ជើ (ឬចង្អេរ)។ តែងនាំទៅ គឺផ្ដល់ផលពីដើមឈើនេះ ឈ្មោះថា និបៈ = ដើមឈើ។ តែងហូរទៅ គឺបង្កើតនូវសេចក្តីពេញចិត្ត ឈ្មោះថា សូបៈ = សម្ល (គ្រឿងផ្សំម្ហូប)។ តែងធ្វើឲ្យស្អាតដោយម្រេច និងជីវ៉ាន់ស៊ុយជាដើម ឈ្មោះថា បូបៈ = នំ។ 117. Sippādayo. ១១៧. សព្ទមាន សិប្ប-ជាដើម ដែលមាន បក-បច្ច័យជាទីបំផុត សម្រេចរូប (ដោយនិបាត)។ Sippaādayo pakaantā nipaccante. Sapissa assaittaṃ, sapati anenāti sippaṃ=kalā. Vapissa assi, vijjaṃ vapatīti vippo=brāhmaṇo. Vassa bo, vapati bahi nikkhamati hadayaṅgatasokenāti bappaṃ=assu. Chupa-samphasse, usse, chupati anenāti cheppaṃ=naṅguṭṭhaṃ. Rupa=ruppane, palopa dīghā, ruppati vikāramāpajjatīti rūpaṃ-bhūtabhūtikaṃ, evamaññepi. សព្ទមាន សិប្ប-ជាដើម ដែលមាន បក-បច្ច័យជាទីបំផុត សម្រេចរូប (ដោយនិបាត)។ សប-ធាតុ ផ្លាស់ អ ជា អិ, តែងស្បថដោយសិល្បៈនេះ ឈ្មោះថា សិប្បៈ = សិល្បៈ។ វប-ធាតុ ផ្លាស់ អ ជា អិ, តែងព្រោះនូវវិជ្ជា ឈ្មោះថា វិប្បៈ = ព្រាហ្មណ៍។ ផ្លាស់ វ ជា ព, តែងហូរចេញមកក្រៅដោយសារសេចក្តីសោកក្នុងចិត្ត ឈ្មោះថា ពប្បៈ = ទឹកភ្នែក។ ឆុប-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីពាល់ត្រូវ, ផ្លាស់ ឧ ជា ឯ, តែងពាល់ត្រូវដោយវត្ថុនេះ ឈ្មោះថា ឆេប្បៈ = កន្ទុយ។ រុប-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីប្រែប្រួល, លុប ប និងធ្វើជាទីឃៈ, តែងប្រែប្រួល គឺដល់នូវការប្រែប្រួល ឈ្មោះថា រូបៈ = រូប (មហាភូតរូប និងឧបាទាយរូប), សព្ទដទៃទៀត ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ 118. Sāsā apo. ១១៨. ចុះ អប-បច្ច័យ ក្រោយពី សាស-ធាតុ។ Sāsa anusiṭṭhiyamiccasmā apo hoti. Sāsīyanti etenāti sāsapo=vīhiviseso. ចុះ អប-បច្ច័យ ក្រោយពី សាស-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីប្រដៅ។ គេតែងប្រដៅ គឺកំណត់ដោយគ្រាប់ធញ្ញជាតិនេះ ឈ្មោះថា សាសបៈ = គ្រាប់ស្ពៃ។ 119. Viṭapādayo. ១១៩. សព្ទមាន វិដប-ជាដើម ដែលមាន អប-បច្ច័យជាទីបំផុត សម្រេចរូប (ដោយនិបាត)。 Viṭapaādayo apantā nipaccante. Vaṭa-veṭṭhane, assa ittaṃ, vaṭati veṭṭhati etenātiviṭapo=gumbaviseso, kutha-pūtibhāve, thassa ṇo, akuthi pūtibhāvamagamīti kuṇapo=matako. Maṇḍa=bhūsane, maṇḍeti janaṃ, maṇḍīyati janehīti vā maṇḍapo=janālayo, evamaññepi. សព្ទមាន វិដប-ជាដើម ដែលមាន អប-បច្ច័យជាទីបំផុត សម្រេចរូប (ដោយនិបាត)។ វដ-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីព័ទ្ធ, ផ្លាស់ អ ជា អិ, តែងព័ទ្ធជុំវិញដោយមែកឈើនេះ ឈ្មោះថា វិដបៈ = គុម្ពឈើ។ កុថ-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីស្អុយរលួយ, ផ្លាស់ ថ ជា ណ, ដល់នូវភាពស្អុយរលួយ ឈ្មោះថា កុណបៈ = សាកសព។ មណ្ឌ-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីតាក់តែង, តែងតាក់តែងនូវជន ឬជនទាំងឡាយតែងតាក់តែង ឈ្មោះថា មណ្ឌបៈ = រោង (មណ្ឌប), សព្ទដទៃទៀត ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ 120. Gupā pho. ១២០. ចុះ ផ-បច្ច័យ ក្រោយពី គុប-ធាតុ។ Gupismā pho hoti. Gopīyatīti goppho=caraṇagaṇṭhi. ចុះ ផ-បច្ច័យ ក្រោយពី គុប-ធាតុ។ វត្ថុដែលគេតែងលាក់បាំង ឈ្មោះថា គោប្ផៈ = ភ្នែកគោ (កជើង)។ 121. Garasarādīhi bo. ១២១. ចុះ ព-បច្ច័យ ក្រោយពី គរ-ធាតុ និង សរ-ធាតុជាដើម។ Garasarādīhi [Pg.264] bo hoti. Garati aññe anena pīḷetīti gabbo=abhimāno. Sarati pavattatīti sabbo=sakalo. Phalakāmehi janehi amīyati gamīyatīti ambo=cūto. Puttena amīyati gamīyatīti ambā=mātā. ចុះ ព-បច្ច័យ ក្រោយពី គរ-ធាតុ និង សរ-ធាតុជាដើម។ តែងបៀតបៀនអ្នកដទៃដោយធម៌នេះ ឈ្មោះថា គព្វៈ = សេចក្តីប្រកាន់ (មានះ)។ តែងប្រព្រឹត្តទៅ ឈ្មោះថា សព្វៈ = ទាំងអស់។ ដើមឈើដែលពួកជនអ្នកប្រាថ្នាផលតែងទៅរក ឈ្មោះថា អម្ពៈ = ដើមស្វាយ។ មាតាដែលកូនតែងទៅរក ឈ្មោះថា អម្ពា = មាតា។ 122. Nimbādayo. ១២២. សព្ទមាន និម្ព-ជាដើម ដែលមាន ព-បច្ច័យជាទីបំផុត សម្រេចរូប (ដោយនិបាត)។ Nimbaādayo bantā nipaccante. Namissa assi, namati phalabhārenāti nimbo=ariṭṭho. Vamissa vassa bittaṃ. Pittādayo vamati uggiratīti bimbaṃ=sarīraṃ. Kusissa amuka, tittena kusīyati akkosīyatīti kosambo=rukkho. Kadatissa amuka, kadanti etena dvārādīnīti kadambo=rukkho. Kuṭissa umuka, janehi koṭīyati pavattīyatīti kuṭumbaṃ=catuppado, khettaṃ, gharaṃ, kalattaṃ, dāsā ca. Kaṇḍissa kuḍu. Taṇḍulādayo anena kaṇḍanti paricchindantīti kuḍubo=mānaṃ, evamaññepi. សព្ទមាន និម្ព-ជាដើម ដែលមាន ព-បច្ច័យជាទីបំផុត សម្រេចរូប (ដោយនិបាត)។ នម-ធាតុ ផ្លាស់ អ ជា អិ, តែងឱនចុះដោយទម្ងន់នៃផល ឈ្មោះថា និម្ពៈ = ដើមស្តៅ។ វម-ធាតុ ផ្លាស់ វ ជា ព និងផ្លាស់ អ ជា អិ, តែងខ្ជាក់ចេញនូវទឹករំអិលជាដើម ឈ្មោះថា ពិម្ពៈ = រាងកាយ។ កុស-ធាតុ ចុះ អម្ពុ-បច្ច័យ, តែងត្រូវគេតិះដៀលដោយរសជាតិល្វីង ឈ្មោះថា កោសម្ពៈ = ដើមរកា។ កទត-ធាតុ ចុះ អម្ពុ-បច្ច័យ, គេតែងចងទ្វារជាដើមដោយឈើនេះ ឈ្មោះថា កទម្ពៈ = ដើមខ្ទម្ព។ កុដ-ធាតុ ចុះ ឧម្ពុ-បច្ច័យ, ពួកជនតែងចិញ្ចឹមជីវិត ឈ្មោះថា កុដុម្ពៈ = គ្រួសារ (សត្វជើងបួន, ស្រែចម្ការ, ផ្ទះ, ភរិយា និងទាសករ)។ កណ្ឌ-ធាតុ ផ្លាស់ជា កុឌុ, គេតែងវាល់អង្ករជាដើមដោយរង្វាស់នេះ ឈ្មោះថា កុឌុពៈ = រង្វាស់កំប៉ុង, សព្ទដទៃទៀត ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ 123. Darā bi. ១២៣. ចុះ ពិ-បច្ច័យ ក្រោយពី ទរ-ធាតុ។ Dara vidāraṇetīmasmā bi hoti. Odanādīni dārenti jatāyāti dabbi=kaṭacchu, vīmhi dabbī. ចុះ ពិ-បច្ច័យ ក្រោយពី ទរ-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីទម្លាយ។ វត្ថុជាគ្រឿងដួសបាយជាដើម ឈ្មោះថា ទព្វិ = វែក, ក្នុងឥត្ថីលិង្គ ចុះ វី-បច្ច័យ ជា ទព្វី។ 124. Kara sara sala kala valla vasā abho. ១២៤. ចុះ អភ-បច្ច័យ ក្រោយពី ករ-ធាតុ, សរ-ធាតុ, សល-ធាតុ, កល-ធាតុ, វល្ល-ធាតុ និង វស-ធាតុ។ Kara-karaṇe, sara-gati hiṃsācintāsu, sala-gamanattho, kala-saṅkhyāne, vala valla-saṃvaraṇe, vasa-nivāse, etehi abho hoti. Karotīti karabho=oṭṭhā, pāṇippadeso ca. Sarati gacchatīti sarabho=migaviseso. Salati gacchatīti salabho=paṭaṅgo[Pg.265]. Kalīyati parimīyati vayasāti kalabho=hatthipotako. Tadaminādipāṭhā ḷatte kaḷabho=sova. Valleti saṃvaraṇaṃ karotīti vallabho=piyo. Vasantyanenāti vasabho=puṅgavo. ករ-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីធ្វើ, សរ-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីទៅ បៀតបៀន និងគិត, សល-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីទៅ, កល-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីរាប់, វល្ល-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីបិទបាំង, វស-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីនៅ, ចុះ អភ-បច្ច័យ ក្រោយពីធាតុទាំងនេះ។ តែងធ្វើការងារ ឈ្មោះថា ករភៈ = សត្វអូដ្ឋ និងខ្នងដៃ。 តែងដើរទៅ ឈ្មោះថា សរភៈ = សត្វសសេះ (សត្វម្រឹគម្យ៉ាង)។ តែងហើរទៅ ឈ្មោះថា សលភៈ = ចង្រិត (កណ្ដូប)។ តែងរាប់ដោយអាយុ ឈ្មោះថា កលភៈ = កូនដំរី។ ផ្លាស់ ល ជា ឡ ដោយអំណាចនៃតទមិនាទិបាឋ ជា កឡភៈ ក៏បាន។ តែងធ្វើការបិទបាំង គឺស្រឡាញ់ ឈ្មោះថា វល្លភៈ = ប្តីសម្លាញ់ (អ្នកជាទីស្រឡាញ់)។ តែងរស់នៅដោយកម្លាំង ឈ្មោះថា វសភៈ = គោបា។ 125. Gadā rabho. ១២៥. ចុះ រភ-បច្ច័យ ក្រោយពី គទ-ធាតុ។ Gadatismā rabho hoti. Gadatīti gadrabho=kharo. ចុះ រភ-បច្ច័យ ក្រោយពី គទ-ធាតុ។ តែងបន្លឺសំឡេង ឈ្មោះថា គទ្រភៈ = សត្វលា។ 126. Usarāsā kabho. ១២៦. ចុះ កភ-បច្ច័យ ក្រោយពី ឧស-ធាតុ និង រាស-ធាតុ។ Usa-dāhe, rāsa-sadde, etehi kabho hoti. Usati paṭipakkhe dahatīti usabho=seṭṭho. Rāsati nadatīti rāsabho=gadrabho. ឧស-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីដុត, រាស-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីបន្លឺសំឡេង, ចុះ កភ-បច្ច័យ ក្រោយពីធាតុទាំងនេះ។ តែងដុតបំផ្លាញសត្រូវ ឈ្មោះថា ឧសភៈ = គោឧសភ (អ្នកប្រសើរ)។ តែងស្រែកបន្លឺសំឡេង ឈ្មោះថា រាសភៈ = សត្វលា។ 127. Ito bhaka. ១២៧. ចុះ ភក-បច្ច័យ ក្រោយពី ឥ-ធាតុ។ I itismā bhaka hoti. Eti gacchatīti ibho=hatthī. ចុះ ភក-បច្ច័យ ក្រោយពី ឥ-ធាតុ។ តែងដើរទៅ ឈ្មោះថា ឥភៈ = សត្វដំរី។ 128. Garāvā bho. ១២៨. ចុះ ភ-បច្ច័យ ក្រោយពី គរ-ធាតុ និង អវ-ធាតុ។ Gara ghara-secane, ava-rakkhane, etehi bho hoti. Garati bahi nikkhamanavasena siñcatīti gabbho=pasavo, ovarako ca. Avati satte rakkhatīti abbhaṃ=megho. គរ-ធាតុ និង ឃរ-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីស្រោចស្រព, អវ-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីរក្សា, ចុះ ភ-បច្ច័យ ក្រោយពីធាតុទាំងនេះ។ តែងស្រោចស្រពដោយការចេញមកខាងក្រៅ ឈ្មោះថា គព្ភៈ = គភ៌ (ទារកក្នុងផ្ទៃ) និងបន្ទប់។ តែងរក្សានូវសត្វទាំងឡាយ ឈ្មោះថា អព្ភៈ = មេឃ (ពពក)។ 129. Sobbhādayo. ១២៩. សព្ទមាន សោព្ភ-ជាដើម ដែលមាន ភ-បច្ច័យជាទីបំផុត សម្រេចរូប (ដោយនិបាត)។ Sobbhaādayo bhantā nipaccante. Sadatissa assa ottaṃ, sīdanti etthāti sobbhaṃ=vivaraṃ, sobbho=jalāsayaviseso. Kamissa assu, kāmīyatīti kumbho=dasambaṇamatto, ghaṭo [Pg.266] ca. (Kena jalena umbhīyati pūrīyatīti vā kumbho=ghaṭo.) Kusissa umuka, kusati avhāyatīti kusumbhaṃ=mahārajanaṃ. Kusumbho=kanakaṃ, evamaññepi. សព្ទមាន សោព្ភ-ជាដើម ដែលមាន ភ-បច្ច័យជាទីបំផុត សម្រេចរូប (ដោយនិបាត)។ សទ-ធាតុ ផ្លាស់ អ ជា ឱ, ទឹកតែងដក់នៅក្នុងទីនេះ ឈ្មោះថា សោព្ភៈ = ច្រកភ្នំ (រន្ធ) ឬអាងទឹក។ កម-ធាតុ ផ្លាស់ អ ជា ឧ, វត្ថុដែលគេតែងប្រាថ្នា ឈ្មោះថា កុម្ភៈ = ក្អម។ (ឬថា ពេញដោយទឹក ឈ្មោះថា កុម្ភៈ = ក្អម។) កុស-ធាតុ ចុះ ឧម្ភ-បច្ច័យ, តែងស្រែកហៅ ឈ្មោះថា កុសម្ភៈ = ផ្កាស្គន់។ កុសម្ភៈ = មាស, សព្ទដទៃទៀត ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ 130. Usa kusa pada sukhā kumo. ១៣០. ចុះ កុម-បច្ច័យ ក្រោយពី ឧស-ធាតុ, កុស-ធាតុ, បទ-ធាតុ និង សុខ-ធាតុ។ Usādīhi kumo hoti. Usati dahatīti usumaṃ=uṇhaṃ. Kusati avhāyatīti sukumaṃ=pupphaṃ. Pajjati devapūjādiṃ yātīti padumaṃ=paṅkajaṃ. Sukhayatīti sukhuma=aṇu. ចុះ កុម-បច្ច័យ ក្រោយពី ឧស-ធាតុជាដើម។ តែងដុតកម្ដៅ ឈ្មោះថា ឧសុមៈ = កម្ដៅ។ តែងស្រែកហៅ (ដោយសម្រស់) ឈ្មោះថា សุกុមៈ = ផ្កាឈើ។ តែងទៅកាន់ការបូជាចំពោះទេវតាជាដើម ឈ្មោះថា បទុមៈ = ផ្កាឈូក។ តែងធ្វើឲ្យមានសេចក្តីសុខ ឈ្មោះថា សុខុមៈ = ល្អិតល្អន់។ 131. Vaṭumādayo. ១៣១. សព្ទមាន វដុម-ជាដើម ដែលមាន កុម-បច្ច័យជាទីបំផុត សម្រេចរូប (ដោយនិបាត)។ Vaṭumaādayo kumantā nipaccanthe. Vajissa-ntassa ṭo, vajanti etthāti vaṭumaṃ=patho. Silisassa lisse, silissatīti silesupaṃ=semhaṃ. Kamissa kuṅkādeso, kāmīyatīti kuṅkamaṃ=kasmīrajaṃ, evamaññepi. សព្ទមាន វដុម-ជាដើម ដែលមាន កុម-បច្ច័យជាទីបំផុត សម្រេចរូប (ដោយនិបាត)។ វជ-ធាតុ ផ្លាស់ ជ ជា ដ, តែងដើរទៅក្នុងទីនេះ ឈ្មោះថា វដុមៈ = ផ្លូវ។ សិលិស-ធាតុ ផ្លាស់ជា លិស្ស, តែងស្អិតជាប់ ឈ្មោះថា សិលេសុបៈ = ស្លេស្ម។ កម-ធាតុ ផ្លាស់ជា កុង្កុម, វត្ថុដែលគេតែងប្រាថ្នា ឈ្មោះថា កុង្កុមៈ = ម្សៅកុង្កុម (កើតក្នុងស្រុកកាស្មៀរ), សព្ទដទៃទៀត ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ 132. Gudhā umo. ១៣២. ចុះ ុម-បច្ច័យ ក្រោយពី គុធ-ធាតុ។ Gudha pariveṭṭhanetīmasmā umo hoti. Gudhati pariveṭṭhatīti godhumo=dhaññaviseso. ចុះ ុម-បច្ច័យ ក្រោយពី គុធ-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីព័ទ្ធជុំវិញ។ តែងព័ទ្ធជុំវិញ ឈ្មោះថា គោធុមៈ = ស្រូវសាលី។ 133. Paṭha carā amimā. ១៣៣. ចុះ អម-បច្ច័យ និង អិម-បច្ច័យ ក្រោយពី បឋ-ធាតុ និង ចរ-ធាតុ តាមលំដាប់។ Paṭhaticaratismā ama imā honti yathākkamaṃ. Paṭṭhīyati uccārīyati uttamabhāvenāti paṭhamaṃ=seṭṭhaṃ. Carati hīnattaṃ yātīti carimaṃ=pacchimaṃ. ចុះ អម-បច្ច័យ និង អិម-បច្ច័យ ក្រោយពី បឋ-ធាតុ និង ចរ-ធាតុ តាមលំដាប់។ តែងត្រូវគេសូត្រ គឺពោលឡើងដោយភាពជាចម្បង ឈ្មោះថា បឋមៈ = មុនដំបូង (ប្រសើរ)។ តែងដើរទៅ គឺដល់នូវភាពថោកទាប ឈ្មោះថា ចរិមៈ = ខាងក្រោយបង្អស់។ 134. Hidhūhi maka. ១៣៤. ចុះ មក-បច្ច័យ ក្រោយពី ហិ-ធាតុ និង ធូ-ធាតុ។ Hi-gatiyaṃ[Pg.267], dhū-kampane, etehi maka hoti. Hinoti pavattahīti himaṃ=tuhinaṃ. Dhunāti kampatīti dhūmo=aggipasavo. ហិ-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីទៅ, ធូ-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីញាប់ញ័រ, ចុះ មក-បច្ច័យ ក្រោយពីធាតុទាំងនេះ។ តែងទៅ គឺប្រព្រឹត្តទៅ ឈ្មោះថា ហិមៈ = ទឹកកក (ព្រិល)។ តែងកម្រើក គឺញាប់ញ័រ ឈ្មោះថា ធូមៈ = ផ្សែងភ្លើង។ 135. Bhīto rīsano ca. ១៣៥. ចុះ រីសន-បច្ច័យ និង ម-បច្ច័យ ក្រោយពី ភី-ធាតុ។ Bhī-bhayetīmasmā rīsano hoti makaca. Antasarādilopo, bhāyanti etasmāti bhīsano=bhayānako. Bhīmo=sova. ចុះ រីសន-បច្ច័យ និង ម-បច្ច័យ ក្រោយពី ភី-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីខ្លាច។ លុបស្រៈចុងធាតុជាដើម, ពួកសត្វតែងខ្លាចចំពោះបុគ្គលនេះ ឈ្មោះថា ភីសនៈ = គួរឲ្យខ្លាច។ ភីមៈ = គួរឲ្យខ្លាច ដូចគ្នានោះដែរ។ 136. Khī su vī yā gāhi sā lū khu hu mara dhara ghara jamāma samā mo. ១៣៦. ចុះ ម-បច្ច័យ ក្រោយពី ឃី-ធាតុ, សុ-ធាតុ, វី-ធាតុ, យា-ធាតុ, គា-ធាតុ, ហិ-ធាតុ, សា-ធាតុ, លូ-ធាតុ, ខុ-ធាតុ, ហុ-ធាតុ, មរ-ធាតុ, ធរ-ធាតុ, ករ-ធាតុ, ឃរ-ធាតុ, ជម-ធាតុ, អម-ធាតុ, គម-ធាតុ និង សម-ធាតុ។ Khī-khaye. Su-savane, vī-tantasantāne, yā-pāpuṇane, gā-sadde, hi-gatiyaṃ, sā-tanukaraṇāvasānesu, lū-chedane, khu-sadde, hu-havane, mara-pāṇacāge, dhara-dhāraṇe, kara-karaṇe, ghara-secane, jama-adane, ama gama-gamane, sama-upame, etehi dhātūhi mo hoti. Khepanaṃ nirupaddavakaraṇatāya khemo=nirupaddavo. Sunotīti somo=cando. Vāyanti etenāti vemo=tantavāyopakaraṇaṃ. Yātīti yāmo=dinassa chaṭṭho bhāgo, aṭṭhamo vā. Gāyanti etthāti gāmo=saṃvasatho. Hinoti pavattatīti hemaṃ=suvaṇṇaṃ. Sāti sundarattaṃ tanuṃ karotīti sāmo=kāḷo. Lūyateti lomaṃ=tanuruhaṃ. Khūyate uttamabhāvenāti khomaṃ=atasi. Havanaṃ, hūyate vā homaṃ=huti. Marantyanenāti mambaṃ=yasmiṃ tāḷite na jīvati taṃ. Attānaṃ dhārente apāye vaṭṭadukkhe ca apatamāne katvā dhāretīti dhammo=pariyatyādi[Pg.268]. Karaṇaṃ, karīyatīti vā kammaṃ=sukhadukkhaphalādi. Sedo paggharati anenāti ghammo=nidāgho. Jameti abhakkhi tabbaṃ adatīti jammo=nihīno, anisammakārī ca. Ameti pemena puttakesu pavattatīti ammā=mātā. Samenti anenāti sammā=piyasamudācāro. ឃី-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីអស់ទៅ, សុ-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីហូរទៅ, វី-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីត្បាញអំបោះ, យា-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីដល់, គា-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីបន្លឺសំឡេង, ហិ-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីទៅ, សា-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីធ្វើឲ្យស្តើង និងសេចក្តីសម្រេច, លូ-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីកាត់, ខុ-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីបន្លឺសំឡេង, ហុ-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីបូជា, មរ-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីលះបង់ជីវិត, ធរ-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីទ្រទ្រង់, ករ-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីធ្វើ, ឃរ-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីស្រោចស្រព, ជម-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីស៊ី, អម-ធាតុ និង គម-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីទៅ, សម-ធាតុ ក្នុងសេចក្តីប្រៀបធៀប, ចុះ ម-បច្ច័យ ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយនេះ។ ការកម្ចាត់ចោលនូវឧបទ្រព ឈ្មោះថា ខេមៈ = មិនមានឧបទ្រព (សេចក្តីក្សេម)។ តែងហូរទៅ ឈ្មោះថា សោមៈ = ព្រះចន្ទ។ គេតែងត្បាញដោយឧបករណ៍នេះ ឈ្មោះថា វេមៈ = ក្ដារត្បាញ (ក្ដារណី)។ តែងទៅ ឈ្មោះថា យាមៈ = ភាគទី៦ ឬភាគទី៨ នៃថ្ងៃ (យាម)។ ពួកជនតែងច្រៀង គឺរស់នៅជួបជុំគ្នាក្នុងទីនេះ ឈ្មោះថា គាមៈ = ភូមិ។ តែងទៅ គឺប្រព្រឹត្តទៅ ឈ្មោះថា ហេមៈ = មាស។ តែងធ្វើឲ្យរូបរាងស្អាតល្អិតល្អន់ ឈ្មោះថា សាមៈ = ខ្មៅ (ឬស្បែកខ្មៅស្រអែម)។ តែងត្រូវគេកាត់ ឈ្មោះថា លោមៈ = រោម。 តែងល្បីល្បាញដោយភាពជាចម្បង ឈ្មោះថា ខោមៈ = សំពត់សំបកឈើ (សំពត់សូត្រ)។ ការបូជា ឬវត្ថុដែលគេតែងបូជា ឈ្មោះថា ហោមៈ = ការបូជាយ័ញ្ញ។ សត្វទាំងឡាយតែងស្លាប់ដោយសារសរីរាង្គនេះ ឈ្មោះថា មម្មៈ = កន្លែងសំខាន់នៃរាងកាយ (កន្លែងដែលត្រូវហើយមិនរស់)។ ធម្មជាតិដែលទ្រទ្រង់សត្វទាំងឡាយមិនឲ្យធ្លាក់ទៅក្នុងអបាយ និងវដ្តទុក្ខ ឈ្មោះថា ធម្មៈ = ព្រះបរិយត្តិធម៌ជាដើម។ ការធ្វើ ឬវត្ថុដែលគេតែងធ្វើ ឈ្មោះថា កម្មៈ = ផលបុណ្យនិងបាបជាដើម។ ញើសតែងហូរចេញដោយសារកម្ដៅនេះ ឈ្មោះថា ឃម្មៈ = រដូវក្ដៅ។ តែងស៊ីវត្ថុដែលមិនគួរហូបចុក ឈ្មោះថា ជម្មៈ = ថោកទាប និងអ្នកធ្វើមិនពិចារណា។ តែងប្រព្រឹត្តទៅរកកូនៗដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ ឈ្មោះថា អម្មា = មាតា។ ពួកជនតែងស្ងប់រម្ងាប់ដោយពាក្យនេះ ឈ្មោះថា សម្មា = ការពោលពាក្យជាទីស្រឡាញ់ (ពាក្យពិរោះ)។ 137. Asmādayo. ១៣៧. សព្ទទាំងឡាយមាន asmā ជាដើម។ Asmaādayo mantā nipaccante, pararūpādīnamabhāvo nipātanā. Asa-khepane, assateti asmā=pāsāṇo. Bhasa-bhasmīkaraṇe, bhasati pakkharatīti bhasmā=chārikā. Usa-dāhe, usati dahatīti usmā=tejodhātu. Visa-pavisane, pavisanti etthāti vesmaṃ=gharaṃ. Bhī-bhaye, massa suña, bhāyanti etasmāti bhesmā=bhayānako. Asatissa dhaṅa, assati janehi cajīyatīti adhamo=nihīno. Karotissa assa uttaṃ, karotīti kummo=kacchapo. Evamaññepi. សព្ទទាំងឡាយមាន asmā ជាដើម ដែលមាន ម-អក្សរជាទីបំផុត សម្រេចដោយវិធីនិបាតនៈ, ការមិនមានរូបខាងចុងជាដើម ឈ្មោះថា និបាតនៈ។ Asa-ធាតុ ក្នុងអត្ថបោះបង់ (khepana), assati តែងបោះបង់ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា asmā (ថ្ម)។ Bhasa-ធាតុ ក្នុងអត្ថធ្វើឲ្យទៅជាផេះ (bhasmīkaraṇa), bhasati តែងរោយរាយ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា bhasmā (ផេះ)។ Usa-ធាតុ ក្នុងអត្ថដុតកម្ដៅ (dāha), usati តែងដុតកម្ដៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា usmā (តេជោធាតុ)។ Visa-ធាតុ ក្នុងអត្ថចូលទៅ (pavisana), pavisanti តែងចូលទៅក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា vesmaṃ (ផ្ទះ)។ Bhī-ធាតុ ក្នុងអត្ថខ្លាច (bhaya), ផ្លាស់ ម ជា សុញ្ញៈ, bhāyanti តែងខ្លាចចំពោះបុគ្គលនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា bhesmā (គួរឲ្យខ្លាច)។ សម្រាប់ Asa-ធាតុ ផ្លាស់ទីបំផុតជា dha, assati តែងត្រូវជនទាំងឡាយលះបង់ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា adhamo (ថោកទាប)។ សម្រាប់ Karo-ធាតុ ផ្លាស់ អ ជា ឧ, karoti តែងធ្វើ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា kummo (អណ្ដើក)។ សព្ទដទៃទៀតក៏មានបែបនេះដែរ។ 138. Nīto mi. ១៣៨. បច្ច័យ mi ខាងក្រោយពី Nī-ធាតុ។ Nayatismā mi hoti. Nayatīti nemi=cakkantaṃ. បច្ច័យ mi តែងចុះខាងក្រោយពី Naya-ធាតុ (Nī-ធាតុ)។ nayati តែងនាំទៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា nemi (កម្រងកង់)។ 139. Ūmi bhūminimi rasmi. ១៣៩. សព្ទទាំងឡាយគឺ ūmi, bhūmi, nimi, rasmi។ Etesaddā miantā nipaccante. Ūha-vitakke, halopo, ūhanti vitakkenti etenāti ūmi=taraṅgo. Bhū-sattāyaṃ ottābhāvo, bhavanti etthāti bhūmi=mahī. Ni-pāpane, ettābhāvo, sugatiṃ neti pāpetīti nimi=rājā. Rasa-assādane, pararūpābhāvo, rasanti sattā etāyāti rasmi=rajju. សព្ទទាំងឡាយនេះ ដែលមាន mi-បច្ច័យជាទីបំផុត សម្រេចដោយវិធីនិបាតនៈ។ Ūha-ធាតុ ក្នុងអត្ថត្រិះរិះ (vitakka), លុប ហ-អក្សរ, ūhanti តែងត្រិះរិះដោយធម្មជាតិនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ūmi (រលក)។ Bhū-ធាតុ ក្នុងអត្ថមាន/ជា (sattā), មិនមានការផ្លាស់ទៅជា ឱ, bhavanti តែងកើតមានក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា bhūmi (ផែនដី)។ Ni-ធាតុ ក្នុងអត្ថឲ្យដល់ (pāpana), មិនមានការផ្លាស់ទៅជា អេ, sugatiṃ neti pāpeti តែងនាំទៅ គឺឲ្យដល់នូវសុគតិ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា nimi (ព្រះរាជា)។ Rasa-ធាតុ ក្នុងអត្ថភ្លក់រស (assādana), មិនមានរូបខាងចុង, rasanti តែងត្រេកអរដោយខ្សែនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា rasmi (ខ្សែញួរ/ខ្សែព្រាត់)។ (Iti pavaggapaccayavidhānaṃ). (ចប់ វិធីចាត់ចែងបច្ច័យក្នុង ប-វគ្គ តែប៉ុណ្ណេះ)។ 140. Māchāhi yo. ១៤០. បច្ច័យ yo ខាងក្រោយពី Mā-ធាតុ និង Chā-ធាតុ។ Mā-māne-chā-chādane[Pg.269], etehi yo hoti. Meti parimeti aññena uttamena guṇena attano aguṇanti māyā=santadosa paṭicchādana lakkhaṇā. Cheti chindati saṃsayanti chāyā=paṭibimbaṃ. បច្ច័យ yo តែងចុះខាងក្រោយពី Mā-ធាតុ ក្នុងអត្ថវាស់វែង (māna) និង Chā-ធាតុ ក្នុងអត្ថបិទបាំង (chādana) ទាំងឡាយនេះ។ meti parimeti តែងបិទបាំងនូវទោសរបស់ខ្លួន ដោយគុណដ៏ឧត្តមរបស់បុគ្គលដទៃ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា māyā (មាយា មានលក្ខណៈបិទបាំងទោសដែលមានស្រាប់)។ cheti chindati តែងកាត់សេចក្ដីសង្ស័យ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា chāyā (ស្រមោល/រូបឆ្លុះ)។ 141. Janissa jā ca. ១៤១. បច្ច័យ yo ខាងក្រោយពី Jan-ធាតុ និងផ្លាស់ Jan-ធាតុ ជា jā ផង។ Janismā yo hoti, janissa jā ca, janetīti jāyā=bhariyā. បច្ច័យ yo តែងចុះខាងក្រោយពី Jan-ធាតុ និងផ្លាស់ Jan-ធាតុ ជា jā ផង, janeti តែងបង្កើត (បុត្រ) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា jāyā (ភរិយា)។ 142. Hadayā dayo. ១៤២. សព្ទទាំងឡាយមាន hadaya ជាដើម។ Hadayaādayo yantā nipaccante. Harissa daṅa, haratīti hadayaṃ=cittaṃ, manodhātu manoviññāṇadhātu nissayo ca, tanissaaka, attani pemaṃ tanotīti tanayo=putto. Saratissa suri, sarati gacchatīti sūriyo=ādicco. Haratissa mmiṅa, sukhamāharatīti hammiyaṃ=muṇḍacchadanapāsādo. Kasa-gamane, kasassa alaka, assa i ca, kasati vuddhiṃ yātīti kisalayaṃ=pallavaṃ, evamaññepi. សព្ទទាំងឡាយមាន hadaya ជាដើម ដែលមាន ya-បច្ច័យជាទីបំផុត សម្រេចដោយវិធីនិបាតនៈ។ សម្រាប់ Hara-ធាតុ ផ្លាស់ទីបំផុតជា da, harati តែងនាំទៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា hadayaṃ (ចិត្ត, មនោធាតិ និងមនោវិញ្ញាណធាតុ និងជាទីអាស្រ័យ)។ សម្រាប់ Tana-ធាតុ ផ្លាស់ទីបំផុតជា aka, attani pemaṃ tanoti តែងផ្សាយទៅនូវសេចក្ដីស្រឡាញ់ក្នុងខ្លួន ហេតុនោះ ឈ្មោះថា tanayo (កូនប្រុស)។ សម្រាប់ Sara-ធាតុ ផ្លាស់ទីបំផុតជា uri, sarati តែងដើរទៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា sūriyo (ព្រះអាទិត្យ)។ សម្រាប់ Hara-ធាតុ ផ្លាស់ទីបំផុតជា mmi, sukhamāharati តែងនាំមកនូវសេចក្ដីសុខ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា hammiyaṃ (ប្រាសាទមានដំបូលស្មើ)។ Kasa-ធាតុ ក្នុងអត្ថទៅ (gamana), សម្រាប់ Kasa-ធាតុ ផ្លាស់ទីបំផុតជា alaka និងផ្លាស់ អ ជា អិ ផង, kasati តែងដល់នូវសេចក្ដីចម្រើន ហេតុនោះ ឈ្មោះថា kisalayaṃ (ស្លឹកខ្ចី)។ សព្ទដទៃទៀតក៏មានបែបនេះដែរ។ 143. Khī si si nī sī su vī kusūhi raka. ១៤៣. បច្ច័យ raka ខាងក្រោយពី Khī, si, si, nī, sī, su, vī, ku, sū ទាំងឡាយ។ Khī-khaye, si-sevāyaṃ, si-bandhane, nī-pāpane, sī-saye, su-savane, vī vā-gamane, ku-sadde, sū-pasave, etehi raka hoti. Khayati duhanenāti khīraṃ=payo. Kusumādīhi sevīyatīti siro=muddhā. Seti sarīraṃ bandhatīti sirā=dehabandhanī. Neti, parehivānīyatīti nīraṃ=jalaṃ. Sayatīti sīro=halaṃ. Aniṭṭhaphala- dāyakattaṃ [Pg.270] savatīti surā=madirā. Suṇoti uttamagītādinti suro=devo. Veti uttamabhāvaṃ yātīti vīro=vikkanto. Kavati nadatīti kuraṃ=bhattaṃ. Bhayaṭṭitānaṃ paṭhamakappiyānaṃ sūrattaṃ pasavatīti sūro=sūriyo, vikkanto ca. បច្ច័យ raka តែងចុះខាងក្រោយពីធាតុទាំងឡាយនេះគឺ Khī-ធាតុ ក្នុងអត្ថអស់ទៅ (khaya), si-ធាតុ ក្នុងអត្ថសេពគប់ (sevā), si-ធាតុ ក្នុងអត្ថចង (bandhana), nī-ធាតុ ក្នុងអត្ថឲ្យដល់ (pāpana), sī-ធាតុ ក្នុងអត្ថដេក (saya), su-ធាតុ ក្នុងអត្ថហូរទៅ/ស្ដាប់ (savana), vī (vā)-ធាតុ ក្នុងអត្ថទៅ (gamana), ku-ធាតុ ក្នុងអត្ថបន្លឺសំឡេង (sadda), sū-ធាតុ ក្នុងអត្ថបង្កើត (pasava)។ khayati តែងអស់ទៅដោយការច្របាច់ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា khīraṃ (ទឹកដោះស្រស់)។ kusumādīhi sevīyati តែងត្រូវផ្កាជាដើមសេពគប់ (ពាក់) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា siro (ក្បាល)។ seti តែងដេក ឬ bandhati តែងចងរាងកាយ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា sirā (សរសៃ)។ neti តែងនាំទៅ ឬ parehi ānīyati តែងត្រូវអ្នកដទៃនាំមក ហេតុនោះ ឈ្មោះថា nīraṃ (ទឹក)។ sayati តែងដេក ហេតុនោះ ឈ្មោះថា sīro (នង្គ័ល)។ aniṭṭhaphaladāyakattaṃ savati តែងហូរទៅរកភាពជាអ្នកឲ្យផលមិនជាទីប្រាថ្នា ហេតុនោះ ឈ្មោះថា surā (ស្រា)។ suṇoti តែងស្ដាប់នូវចម្រៀងដ៏ឧត្តមជាដើម ហេតុនោះ ឈ្មោះថា suro (ទេវតា)។ veti តែងដល់នូវភាពដ៏ឧត្តម ហេតុនោះ ឈ្មោះថា vīro (អ្នកក្លាហាន)។ kavati តែងបន្លឺសំឡេង ហេតុនោះ ឈ្មោះថា kuraṃ (បាយ)។ bhayaṭṭitānaṃ paṭhamakappiyānaṃ sūrattaṃ pasavati តែងបង្កើតនូវភាពជាអ្នកក្លាហានដល់មនុស្សក្នុងបឋមកប្បដែលតក់ស្លុតនឹងភ័យ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា sūro (ព្រះអាទិត្យ និងអ្នកក្លាហាន)។ 144. Hi ci du minaṃ dīgho ca. ១៤៤. បច្ច័យ raka ខាងក្រោយពី Hi, ci, du, mi ទាំងឡាយ និងធ្វើស្រៈខាងចុងឲ្យវែងផង។ Hi-gatiyaṃ, ci-caye, du-gatiyaṃ, mi-pakkhepane, etehi raka hoti, dīgho cāntassa. Hinoti pavattatīti hīraṃ=tālahīrādi. Cayatīti cīraṃ=vakkalaṃ. Dūyati dukkhena gamīyatīti dūraṃ=anāsannaṃ. Mīyate pakkhīpīyateti mīro=samuddo. បច្ច័យ raka តែងចុះខាងក្រោយពីធាតុទាំងឡាយនេះគឺ Hi-ធាតុ ក្នុងអត្ថទៅ (gati), ci-ធាតុ ក្នុងអត្ថសន្សំ (caya), du-ធាតុ ក្នុងអត្ថទៅ (gati), mi-ធាតុ ក្នុងអត្ថដាក់បញ្ចូល (pakkhepana) និងធ្វើស្រៈខាងចុងឲ្យវែងផង។ hinoti តែងប្រព្រឹត្តទៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា hīraṃ (ចម្រៀកស្លឹករឹតជាដើម)។ cayati តែងសន្សំ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា cīraṃ (សំបកឈើ)។ dūyati តែងទៅដោយលំបាក ហេតុនោះ ឈ្មោះថា dūraṃ (ទីឆ្ងាយ)។ mīyate pakkhīpīyate តែងត្រូវគេដាក់បញ្ចូល ហេតុនោះ ឈ្មោះថា mīro (សមុទ្រ)។ 145. Dhā tānamī ca. ១៤៥. បច្ច័យ raka ខាងក្រោយពី Dhā-ធាតុ និង Tā-ធាតុ ទាំងឡាយ និងផ្លាស់ស្រៈខាងចុងជា ī ផង។ Dhā-dhāraṇe, tā-pālane, etehi raka hoti, ī cāntādeso. Dhāretītidhīro=dhitimā. Jalaṃ tāyatīti tīraṃ=taṭaṃ. បច្ច័យ raka តែងចុះខាងក្រោយពីធាតុទាំងឡាយនេះគឺ Dhā-ធាតុ ក្នុងអត្ថទ្រទ្រង់ (dhāraṇa), tā-ធាតុ ក្នុងអត្ថរក្សា (pālana) និងផ្លាស់ស្រៈខាងចុងជា ī ផង។ dhāreti តែងទ្រទ្រង់ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា dhīro (អ្នកមានប្រាជ្ញា/អ្នកមានធិតិ)។ jalaṃ tāyati តែងរក្សាទឹក ហេតុនោះ ឈ្មោះថា tīraṃ (ច្រាំង)។ 146. Bhadrāyo. ១៤៦. សព្ទទាំងឡាយមាន bhadra ជាដើម។ Bhadraādayo rakaantā nipaccante. Bhadda-kalyāṇe, dalopo pararūpābhāvo, bhajīyatīti bhadraṃ=kalyāṇaṃ. Bhī-bhaye, nadādipāṭhā vī, bhāyanti etāyāti bherī=dundubhi. Cita-sañcetane, vipubbo, vicintitabbanti vicitraṃ=nānākāraṃ, yā-pāpuṇane, rassa tuña, gamanaṃ yātrā=yānaṃ. Gupa-gopane, ussa o, passa tañca gopīyatīti gotraṃ=kulādi, bhasa-bhasmīkaraṇe, rassa tuña, bhasati bhakkhaṃ karoti toyāti bhastā-kammāragaggarī. Usa=dāhe, salopo, sokena tāḷite usati dahatīti uro=sarīrekadeso, evamaññepi. សព្ទទាំងឡាយមាន bhadra ជាដើម ដែលមាន raka-បច្ច័យជាទីបំផុត សម្រេចដោយវិធីនិបាតនៈ។ Bhadda-ធាតុ ក្នុងអត្ថល្អ (kalyāṇa), លុប ទ-អក្សរ និងមិនមានរូបខាងចុង, bhajīyati តែងត្រូវគេសេពគប់ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា bhadraṃ (សេចក្ដីល្អ)។ Bhī-ធាតុ ក្នុងអត្ថខ្លាច (bhaya), ចុះ vī តាមបែប nadādi-pāṭha, bhāyanti តែងខ្លាចដោយឧបករណ៍នេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា bherī (ស្គរធំ)។ Cita-ធាតុ ក្នុងអត្ថគិត (sañcetane) មាន vi-ឧបសគ្គនៅខាងដើម, vicintitabbaṃ គួរគិតដោយប្លែកៗ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា vicitraṃ (វិចិត្រ/មានសណ្ឋានផ្សេងៗ)។ Yā-ធាតុ ក្នុងអត្ថដល់ (pāpuṇana), ផ្លាស់ទីបំផុតជា tu, gamanaṃ ដំណើរទៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា yātrā (យាត្រា/យាន)។ Gupa-ធាតុ ក្នុងអត្ថរក្សា (gopana), ផ្លាស់ អ៊ុ ជា ឱ, ផ្លាស់ ប ជា ត ផង, gopīyati តែងត្រូវគេរក្សា ហេតុនោះ ឈ្មោះថា gotraṃ (គោត្រ/ត្រកូលជាដើម)។ Bhasa-ធាតុ ក្នុងអត្ថធ្វើឲ្យទៅជាផេះ (bhasmīkaraṇa), ផ្លាស់ទីបំផុតជា tu, bhasati bhakkhaṃ karoti toyaṃ តែងស៊ី គឺធ្វើទឹកឲ្យអស់ទៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា bhastā (ថង់ស្បែកសប់ដែក)។ Usa-ធាតុ ក្នុងអត្ថដុតកម្ដៅ (dāha), លុប ស-អក្សរ, sokena tāḷite usati dahati តែងដុតកម្ដៅក្នុងកាលដែលសោកសៅគ្របសង្កត់ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា uro (ទ្រូង/ចំណែកមួយនៃរាងកាយ)។ សព្ទដទៃទៀតក៏មានបែបនេះដែរ។ 147. Mandaṅka sasāsa matha catā uro. ១៤៧. បច្ច័យ uro ខាងក្រោយពី Manda, aṅka, sasa, asa, matha, cata ទាំងឡាយ។ Manda-jaḷatte[Pg.271], aṅka-lakkhaṇe, sasa-gatihiṃsāpāṇanesu, asa-khepane, matha mantha-viloḷane, cata-yācane, etehi uro hoti. Amandi asundarattā jaḷatthamagamīti mandurā=vājisālā. Aṅkīyati lakkhīyatīti aṅkuro=bījapasavo. Sasati hiṃsatīti sasuro=jayampatīnaṃ pitā. Asīyitthāti asuro=dānavo, arīhi mathīyati āloḷīyatīti mathurā=nagaraṃ. Catīyatīti caturo=dakkho. បច្ច័យ uro តែងចុះខាងក្រោយពីធាតុទាំងឡាយនេះគឺ Manda-ធាតុ ក្នុងអត្ថខ្លៅ (jaḷatta), aṅka-ធាតុ ក្នុងអត្ថសម្គាល់ (lakkhaṇa), sasa-ធាតុ ក្នុងអត្ថទៅ សម្លាប់ និងចិញ្ចឹមជីវិត (gati-hiṃsā-pāṇana), asa-ធាតុ ក្នុងអត្ថបោះបង់ (khepana), matha (mantha)-ធាតុ ក្នុងអត្ថកូរ/កម្រើក (viloḷana), cata-ធាតុ ក្នុងអត្ថសូម (yācana)។ amandi ព្រោះមិនល្អ តែងដល់នូវភាពខ្លៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា mandurā (រោងសេះ)។ aṅkīyati lakkhīyati តែងត្រូវគេសម្គាល់ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា aṅkuro (ពន្លក)។ sasati hiṃsati តែងបៀតបៀន ហេតុនោះ ឈ្មោះថា sasuro (ឪពុកក្មេក)។ asīyittha តែងត្រូវគេបោះបង់ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា asuro (អសុរ/យក្ស)។ arīhi mathīyati āloḷīyati តែងត្រូវពួកសត្រូវកូរវឹក ហេតុនោះ ឈ្មោះថា mathurā (ក្រុងមធុរា)។ catīyati តែងត្រូវគេសូម ហេតុនោះ ឈ្មោះថា caturo (អ្នកឈ្លាសវៃ)។ 148. Vidhurādayo. ១៤៨. សព្ទទាំងឡាយមាន vidhura ជាដើម។ Vidhuraādayo urantā nipaccante. Vidha-vedhane, ettābhāvo, vedhati hiṃsatīti vidhuro=viruddho. Unda-kiledane, undati kiledatīti unduro=ākhu. Maṃka-maṇḍane, niggahītalopo, maṅkati anena attānaṃ alaṅkarotīti makuro=ādāso, ratho, kakko, maccho ca. Kuka vaka-ādāne, kassa dvittaṃ. Kukati salādayo ādadātīti kukkuro=sā. Maṅga-maṅgalye, amaṅgi pasatthamagamīti maṅguro=macchaviseso, evamaññepi. សព្ទទាំងឡាយមាន vidhura ជាដើម ដែលមាន uro-បច្ច័យជាទីបំផុត សម្រេចដោយវិធីនិបាតនៈ។ Vidha-ធាតុ ក្នុងអត្ថចាក់/បៀតបៀន (vedhana), មិនមានការផ្លាស់ទៅជា អេ, vedhati hiṃsati តែងបៀតបៀន ហេតុនោះ ឈ្មោះថា vidhuro (ផ្ទុយគ្នា/សត្រូវ)។ Unda-ធាតុ ក្នុងអត្ថសើម (kiledana), undati kiledati តែងធ្វើឲ្យសើម ហេតុនោះ ឈ្មោះថា unduro (កណ្ដុរ)។ Maṃka-ធាតុ ក្នុងអត្ថតុបតែង (maṇḍana), លុបនិគ្គហិត, maṅkati anena attānaṃ alaṅkaroti តែងតុបតែងខ្លួនដោយវត្ថុនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា makuro (កញ្ចក់, រទេះ, ផ្កាឈូកក្រពុំ, ឬត្រី)។ Kuka (vaka)-ធាតុ ក្នុងអត្ថកាន់យក (ādāna), ធ្វើ ក-អក្សរ ជាទ្វេភាវៈ (តម្រួត)។ kukati តែងកាន់យកនូវឆ្អឹងជាដើម ហេតុនោះ ឈ្មោះថា kukkuro (ឆ្កែ)។ Maṅga-ធាតុ ក្នុងអត្ថមង្គល (maṅgalya), amaṅgi តែងដល់នូវសេចក្ដីសរសើរ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា maṅguro (ត្រីអណ្ដែង)។ សព្ទដទៃទៀតក៏មានបែបនេះដែរ។ 149. Tima ruha rudha badha mada manda vajāja ruca kasā kiro. ១៤៩. បច្ច័យ kiro ខាងក្រោយពី Tima, ruha, rudha, badha, mada, manda, vaja, aja, ruca, kasa ទាំងឡាយ។ Tima-temane, ruha-janane, rudha-āvaraṇe, badha-bādhane, madaummāde, manda-modanathutijaḷattesu, vaja aja-gamane, ruca-dittiyaṃ, kasa-gamane, etehi kiro hoti. Temetīti timiraṃ=andhakāraṃ, āpo ca. Ruhati pavattatīti ruhiraṃ=lohitaṃ. Jīvitaṃ rundhatīti rudhiraṃ=tadeva. Bādhīyatīti badhiro=sotavikalo. Janā majjanti etāyāti madirā=surā. Modanti etthāti mandiraṃ= gharaṃ[Pg.272]. Vajatīti vajiraṃ=kulisuṃ. Ajanti gacchantī etthāti ajiraṃ=aṅgaṇaṃ gharavisayokāso ca. Rocatīti ruciraṃ=manuññaṃ. Kasīyati dukkhena gamīyatīti kasiraṃ=kicchaṃ. បច្ច័យ kiro តែងចុះខាងក្រោយពីធាតុទាំងឡាយនេះគឺ Tima-ធាតុ ក្នុងអត្ថសើម (temana), ruha-ធាតុ ក្នុងអត្ថកើតឡើង (janana), rudha-ធាតុ ក្នុងអត្ថរារាំង (āvaraṇa), badha-ធាតុ ក្នុងអត្ថបៀតបៀន (bādhana), mada-ធាតុ ក្នុងអត្ថស្រវឹង (ummāda), manda-ធាតុ ក្នុងអត្ថរីករាយ សរសើរ និងខ្លៅ (modana-thuti-jaḷatta), vaja-ធាតុ និង aja-ធាតុ ក្នុងអត្ថទៅ (gamana), ruca-ធាតុ ក្នុងអត្ថរុងរឿង (ditti), kasa-ធាតុ ក្នុងអត្ថទៅ (gamana)។ temeti តែងធ្វើឲ្យសើម ហេតុនោះ ឈ្មោះថា timiraṃ (ងងឹត និងទឹក)។ ruhati តែងប្រព្រឹត្តទៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ruhiraṃ (ឈាម)។ jīvitaṃ rundhati តែងរារាំងជីវិត ហេតុនោះ ឈ្មោះថា rudhiraṃ (ឈាមនោះឯង)។ bādhīyati តែងត្រូវគេបៀតបៀន ហេតុនោះ ឈ្មោះថា badhiro (មនុស្សថ្លង់)។ janā majjanti etāya ជនទាំងឡាយតែងស្រវឹងដោយទឹកនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា madirā (ស្រា)។ modanti ettha ជនទាំងឡាយតែងរីករាយក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា mandiraṃ (ផ្ទះ)។ vajati តែងទៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា vajiraṃ (ពេជ្រ/វជិរៈ)។ ajanti gacchanti ettha ជនទាំងឡាយតែងដើរទៅក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ajiraṃ (លានផ្ទះ ឬបរិវេណផ្ទះ)។ rocati តែងរុងរឿង ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ruciraṃ (គួរឲ្យត្រេកអរ/ល្អ)។ kasīyati dukkhena gamīyati តែងទៅដោយលំបាក ហេតុនោះ ឈ្មោះថា kasiraṃ (សេចក្ដីលំបាក)។ 150. Thirādayo. ១៥០. សព្ទទាំងឡាយមាន thira ជាដើម។ Thiraādayo kirantā nipaccante. Ṭhā-gatinivattiyaṃ, ṭhassa thattaṃ, ṭhāti pavattatīti thiraṃ=ciraṭṭhāyī. Isa siṃsa-icchāyaṃ, niggahītalopo, icchīyatīti sisiro=utuviseso. Ada khāda-bhakkhane, āssa rassatthaṃ, khādīyati pāṇakehīti khadiro=dantadhāvano, evamaññepi. សព្ទទាំងឡាយមាន thira ជាដើម ដែលមាន kiro-បច្ច័យជាទីបំផុត សម្រេចដោយវិធីនិបាតនៈ។ Ṭhā-ធាតុ ក្នុងអត្ថបញ្ឈប់ដំណើរ (gatinivatti), ផ្លាស់ ឋ ជា ថ, ṭhāti តែងតាំងនៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា thiraṃ (វត្ថុគង់វង្សយូរអង្វែង)។ Isa (siṃsa)-ធាតុ ក្នុងអត្ថប្រាថ្នា (icchā), លុបនិគ្គហិត, icchīyati តែងត្រូវគេប្រាថ្នា ហេតុនោះ ឈ្មោះថា sisiro (រដូវរងា)។ Ada (khāda)-ធាតុ ក្នុងអត្ថស៊ី (bhakkhana), ធ្វើ អា ឲ្យមានសំឡេងខ្លី (rassa), khādīyati pāṇakehi តែងត្រូវសត្វល្អិតស៊ី ហេតុនោះ ឈ្មោះថា khadiro (ឈើធ្មេញត្រី/ឈើខទិរៈ)។ សព្ទដទៃទៀតក៏មានបែបនេះដែរ។ 151. Dada garehi durabharā. ១៥១. បច្ច័យ dura និង bhara ខាងក្រោយពី Dada-ធាតុ និង Gara-ធាតុ ទាំងឡាយតាមលំដាប់។ Dada-dāne, gara ghara-secane, etehi yathākkamaṃ durabharā honti. Antānaṃ dadātīti dadduro=bheko. Garati siñcatīti gabbharaṃ=guhā. បច្ច័យ dura និង bhara តែងចុះខាងក្រោយពី Dada-ធាតុ ក្នុងអត្ថឲ្យ (dāna) និង Gara (ghara)-ធាតុ ក្នុងអត្ថស្រោចស្រព (secana) ទាំងឡាយនេះតាមលំដាប់។ antānaṃ dadāti តែងឲ្យនូវទីបំផុត (បន្លឺសំឡេងខ្លាំង) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា dadduro (កង្កែប)។ garati siñcati តែងស្រោចស្រព ហេតុនោះ ឈ្មោះថា gabbharaṃ (គុហា/ល្អាងភ្នំ)។ 152. Cara dara jara gara marehi te. ១៥២. សព្ទទាំងឡាយមាន caccara ជាដើម តែងមានខាងក្រោយពី Cara, dara, jara, gara, mara ទាំងឡាយ។ Carādīhi dhātūhi te carādayo honti yathākkamaṃ. Caragatibhakkhanesu caranti etthāti caccaraṃ=vīthicatukkaṃ, aṅgaṇañca, dara-vidāraṇe, darīyatīti daddaraṃ=vādittaṃ, bherī ca. Jara-vayohāniyaṃ, ajarīti jajjaro=jiṇṇo. Gara ghara-secane, garati siñcatīti gaggaro=bhinnassaro, haṃsassaro ca. Mara-pāṇacāge, maratīti mammaro=sukkhapaṇṇaṃ, patthapaṇṇānaṃ saddo ca. សព្ទទាំងឡាយមាន caccara ជាដើមទាំងនោះ តែងមានខាងក្រោយពីធាតុទាំងឡាយមាន cara ជាដើមតាមលំដាប់។ Cara-ធាតុ ក្នុងអត្ថទៅ និងស៊ី (gati-bhakkhana), caranti ettha ជនទាំងឡាយតែងដើរទៅក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា caccaraṃ (ផ្លូវបែកជាបួន និងលានផ្ទះ)។ Dara-ធាតុ ក្នុងអត្ថទម្លាយ (vidāraṇa), darīyati តែងត្រូវគេទម្លាយ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា daddaraṃ (តូរ្យតន្ត្រី និងស្គរ)។ Jara-ធាតុ ក្នុងអត្ថសាបសូន្យវ័យ (vayohāni), ajarī តែងគ្រាំគ្រា ហេតុនោះ ឈ្មោះថា jajjaro (ចាស់ជរា/គ្រាំគ្រា)។ Gara (ghara)-ធាតុ ក្នុងអត្ថស្រោចស្រព (secana), garati siñcati តែងស្រោចស្រព ហេតុនោះ ឈ្មោះថា gaggaro (សំឡេងស្អក និងសំឡេងហង្ស)។ Mara-ធាតុ ក្នុងអត្ថលះបង់ជីវិត (pāṇacāga), marati តែងស្លាប់ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា mammaro (ស្លឹកឈើស្ងួត និងសំឡេងស្លឹកឈើជ្រុះ)។ 153. Pīto kvaro. ១៥៣. បច្ច័យ kvaro ខាងក្រោយពី Pī-ធាតុ។ Pī-tappanetīmasmā [Pg.273] kvaro hoti. Appiṇīti pīvaraṃ=thūlaṃ. បច្ច័យ kvaro តែងចុះខាងក្រោយពី Pī-ធាតុ ក្នុងអត្ថធ្វើឲ្យឆ្អែតស្កប់ស្កល់ (tappana) នេះ។ appiṇi តែងធ្វើឲ្យឆ្អែត ហេតុនោះ ឈ្មោះថា pīvaraṃ (ធាត់/ធំ)។ 154. Cīvarādayo. ១៥៤. សព្ទទាំងឡាយមាន cīvara ជាដើម។ Cīvaraādayo kvarantā nipaccante. Cinātissa dīghattaṃ. Cīyatīti cīvaraṃ=kāsāvaṃ. Sama-upasame, nadādittā vī, pariḷāhaṃ sametīti saṃvarī=ratti. Dhāssa ī, jālakuminādīni dhāretīti dhīvaro=koṭṭo, tāyatissa ī, yena kenaci attānaṃ tāyatīti tīvaro=hīnajāti. Nayatissī, nayanti ettha sattāti nīvaraṃ=gharaṃ, evamaññepi. សព្ទទាំងឡាយមាន cīvara ជាដើម ដែលមាន kvaro-បច្ច័យជាទីបំផុត សម្រេចដោយវិធីនិបាតនៈ។ សម្រាប់ Ci-ធាតុ ធ្វើស្រៈឲ្យវែង, cīyati តែងត្រូវគេសន្សំ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា cīvaraṃ (ស្បង់ចីវរ)។ Sama-ធាតុ ក្នុងអត្ថស្ងប់រម្ងាប់ (upasama), ចុះ vī ព្រោះជា nadādi, pariḷāhaṃ sameti តែងរម្ងាប់នូវសេចក្ដីក្ដៅក្រហាយ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា saṃvarī (រាត្រី)។ សម្រាប់ Dhā-ធាតុ ផ្លាស់ស្រៈជា ī, jālakuminādīni dhāreti តែងទ្រទ្រង់នូវសំណាញ់ និងលបជាដើម ហេតុនោះ ឈ្មោះថា dhīvaro (អ្នកនេសាទ)។ សម្រាប់ Tā-ធាតុ ផ្លាស់ស្រៈជា ī, yena kenaci attānaṃ tāyati តែងរក្សាខ្លួនដោយវត្ថុណាមួយ ហេતુંនោះ ឈ្មោះថា tīvaro (ជនជាតិថោកទាប)។ សម្រាប់ Nī-ធាតុ ផ្លាស់ស្រៈជា ī, nayanti ettha sattā សត្វទាំងឡាយតែងនាំទៅក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា nīvaraṃ (ផ្ទះ)។ សព្ទដទៃទៀតក៏មានបែបនេះដែរ។ 155. Kuto kriro. ១៥៥. បច្ច័យ kriro ខាងក្រោយពី Ku-ធាតុ។ Ku-saddetīmasmā kriro hoti. Kavati nadatīti kuraro=pakkhī, itthiyaṃ vīmhi kurarī. បច្ច័យ kriro តែងចុះខាងក្រោយពី Ku-ធាតុ ក្នុងអត្ថបន្លឺសំឡេង (sadda) នេះ។ kavati nadati តែងបន្លឺសំឡេង ហេតុនោះ ឈ្មោះថា kuraro (សត្វខ្លែង) ក្នុងឥត្ថីលិង្គ ចុះ vī-បច្ច័យ ជា kurarī។ 156. Vasāsā charo. ១៥៦. បច្ច័យ charo ខាងក្រោយពី Vasa-ធាតុ និង Asa-ធាតុ ទាំងឡាយ។ Vasa-nivāse, asa-khepane, etehi charo hoti. Vasanti etthāti vaccharo=vasso. Saṃpubbo, saṃvasanti etthāti saṃvaccharo=sova. Asati vissajjetīti accharā=devakaññā, aṅguliphoṭanañca. បច្ច័យ charo តែងចុះខាងក្រោយពីធាតុទាំងឡាយនេះគឺ Vasa-ធាតុ ក្នុងអត្ថរស់នៅ (nivāsa), asa-ធាតុ ក្នុងអត្ថបោះបង់ (khepana)។ vasanti ettha តែងរស់នៅក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា vaccharo (ឆ្នាំ/កូនគោ)។ មាន saṃ-ឧបសគ្គនៅខាងដើម, saṃvasanti ettha តែងរស់នៅរួមគ្នាក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា saṃvaccharo (ឆ្នាំ)។ asati vissajjeti តែងបោះបង់/បញ្ចេញទៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា accharā (នាងអប្សរា និងការខ្ទាស់ម្រាមដៃ)។ 157. Masā chero ca. ១៥៧. បច្ច័យ chero និង charo ផង ខាងក្រោយពី Masa-ធាតុ។ Masa-amasanetīmasmā chero hoti charo ca. Taṇhāya parāmasanaṃ maccheraṃ=sakasampattiniguhanaṃ, maccharaṃ=tadeva. បច្ច័យ chero និង charo តែងចុះខាងក្រោយពី Masa-ធាតុ ក្នុងអត្ថពាល់ត្រូវ (amasana) នេះ។ taṇhāya parāmasanaṃ ការស្ទាបអង្អែលដោយតណ្ហា គឺការលាក់ទុកនូវទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ខ្លួន ហេតុនោះ ឈ្មោះថា maccheraṃ (សេចក្ដីកំណាញ់) និង maccharaṃ (សេចក្ដីកំណាញ់នោះឯង)។ 158. Dhū vāto saro. ១៥៨. បច្ច័យ saro ខាងក្រោយពី Dhū-ធាតុ និង Vā-ធាតុ ទាំងឡាយ។ Dhunāti [Pg.274] vātīhi saro hoti. Dhunātīti dhūsaro=lūkho īsaṃpaṇḍu ca. Vāti gacchatīti vāsaro=divaso. បច្ច័យ saro តែងចុះខាងក្រោយពី Dhū-ធាតុ និង Vā-ធាតុ ទាំងឡាយ។ dhunāti តែងកម្ចាត់ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា dhūsaro (ពណ៌ប្រផេះ/សៅហ្មង និងសបន្តិចបន្តួច)។ vāti gacchati តែងបក់ទៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា vāsaro (ថ្ងៃ)។ 159. Bhamādīhyaro. ១៥៩. បច្ច័យ aro ខាងក្រោយពី Bhama-ធាតុជាដើម។ Bhama tasa manda kandādīhi aro hoti. Bhamatīti bhamaro=madhukaro. Tasati tantaṃ gaṇhātīti tasaro=suttaveṭṭhano. Mandanti modanti etthāti mandaro=pabbato. Kandati avhāyatīti kandaro=darī. Divassa ettaṃ, devanti kīḷanti etenāti devaro=patiro bhātā. បច្ច័យ aro តែងចុះខាងក្រោយពី Bhama, tasa, manda, kanda-ធាតុជាដើម។ bhamatīti bhamaro តែងវិលវល់ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា bhamaro (ឃ្មុំ/ភម្រា)។ tasati តែងតក់ស្លុត ឬ gaṇhāti តែងកាន់យកនូវសរសៃអំបោះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា tasaro (ត្រល់)។ mandanti modanti ettha តែងរីករាយក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា mandaro (ភ្នំមន្ទរៈ)។ kandati avhāyati តែងស្រែកហៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា kandaro (ល្អាងភ្នំ)។ សម្រាប់ Div-ធាតុ ផ្លាស់ស្រៈជា អេ, devanti kīḷanti etena តែងលេងដោយវត្ថុនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា devaro (ប្អូនថ្លៃប្រុស/បងថ្លៃប្រុសរបស់ស្វាមី)។ 160. Vadissa badaca. ១៦០. បច្ច័យ aro ខាងក្រោយពី Vada-ធាតុ និងផ្លាស់ Vada-ធាតុ ជា bada ផង។ Vadatismā aro yoti, vadatissa badādeso ca. Vadanti etenāti badaro=kakkandhūphalaṃ. Vīmhi badarī=kakkandhū. បច្ច័យ aro តែងចុះខាងក្រោយពី Vada-ធាតុ និងផ្លាស់ Vada-ធាតុ ជា bada ផង។ vadanti etena តែងនិយាយដោយវត្ថុនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា badaro (ផ្លែពុទ្រា) ក្នុងឥត្ថីលិង្គ ចុះ vī-បច្ច័យ ជា badarī (ដើមពុទ្រា)។ 161. Vada janānaṃ ṭhaṅaca. ១៦១. បច្ច័យ aro ខាងក្រោយពី Vada-ធាតុ និង Jan-ធាតុ ទាំងឡាយ និងផ្លាស់អក្សរខាងចុងជា ឋ ផង។ Vada janehi aro hoti, ṭhaṅa cāntādeso. Vadatīti vaṭharo=mūḷo vaṭharaṃ=thūlaṃ. Jāyatīti jaṭharaṃ=udaraṃ. បច្ច័យ aro តែងចុះខាងក្រោយពី Vada-ធាតុ និង Jan-ធាតុ ទាំងឡាយ និងផ្លាស់អក្សរខាងចុងជា ឋ ផង។ vadati តែងនិយាយ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា vaṭharo (មនុស្សល្ងង់) vaṭharaṃ (ធាត់/ធំ)។ jāyati តែងកើតឡើង ហេតុនោះ ឈ្មោះថា jaṭharaṃ (ពោះ)។ 162. Pacissiṭhaṅaca. ១៦២. បច្ច័យ aro ខាងក្រោយពី Pac-ធាតុ និងផ្លាស់អក្សរខាងចុងជា iṭha ផង។ Pacatismā aro hoti iṭhaṅacāntādaso. Pacanti etenāti piṭharo=thālī. បច្ច័យ aro តែងចុះខាងក្រោយពី Pac-ធាតុ និងផ្លាស់អក្សរខាងចុងជា iṭha ផង។ pacanti etena តែងស្លដណ្តាំដោយឆ្នាំងនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា piṭharo (ឆ្នាំងដី)។ 163. Vakā araṇa. ១៦៣. បច្ច័យ araṇa ខាងក្រោយពី Vaka-ធាតុ។ Vaka kuka-ādānetimasmā araṇahoti. Vaketi ādadāti etāyāti vākarā=migabandhanī. បច្ច័យ araṇa តែងចុះខាងក្រោយពី Vaka (kuka)-ធាតុ ក្នុងអត្ថកាន់យក (ādāna) នេះ។ vaketi ādadāti etāya តែងកាន់យកដោយឧបករណ៍នេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា vākarā (អន្ទាក់ទាក់ម្រឹគ)។ 164. Siṅgyaṅgāga majjakalālā āro. ១៦៤. បច្ច័យ āro ខាងក្រោយពី siṅgi, aṅgāga, majja, kalāla ទាំងឡាយ។ Siṅgiiti [Pg.275] nāmadhātu, aṅga-gamanattho, aga-kuṭilagamane, majjasaṃsuddhiyaṃ, kala-saṅkhyāne, ala-bandhane, etehi āro hoti. Vijjhanatthena siṅgaṃ viya siṅgaṃ=nāgarikabhāvasaṅkhātassa kilesasiṅgassetaṃ nāmaṃ, taṃkaroti siṅgaṃ vā payuttaṃ, taṃ karoti rāgīsu pabhavatīti vā, ‘‘dhātvatthe nānāmasmī’’ti (5.12) i, pubba saralopo, siṅgi, tato āro, ‘‘sarolopo sare’’ti (1.26) ilopo, pubbe ‘‘vippaṭisedhe’’ti (1.22) aniṭṭhappaṭisedho, ettha hi ārato aññattha sāvakāsapubbasaralopova, ipaccayato aññattha ca, siṅgāro=kilesasiṅgakaraṇaṃ, vilāsoti vuttaṃ hoti. Aṅgati vināsaṃ gacchatīti aṅgāro=daḍḍhakaṭṭhaṃ. Aganti gacchanti etthāti agāraṃ=gharaṃ. Līhanena attano sarīraṃ majjati nimmalattaṃ karotīti majjāro=biḷāro. Kalāti niddesā lassa ḷattaṃ, etena guṇaṃ kalīyati parimīyatīti kaḷāro=piṅgalo. Dīghattaṃ alati bandhatīti aḷāro=vaṅko visālo ca. សិង្គិ គឺជានាមធាតុ, អង្គធាតុ មានអត្ថថា ទៅ, អគធាតុ ក្នុងអត្ថថា ទៅវៀចវេរ, មជ្ជធាតុ ក្នុងអត្ថថា ជម្រះឲ្យស្អាត, កលធាតុ ក្នុងអត្ថថា រាប់, អលធាតុ ក្នុងអត្ថថា ចង, ពីធាតុទាំងឡាយនេះ ចុះ អារ បច្ច័យ។ ឈ្មោះថា សិង្គៈ ព្រោះមានអត្ថថា ចាក់ទម្លុះ ដូចជាស្នែង, ពាក្យថា សិង្គៈ នេះ ជាឈ្មោះនៃកិលេសសិង្គៈ (ស្នែងកិលេស) ដែលពោលគឺភាពជាអ្នកក្រុង (ភាពប៉ិនប្រសប់ខាងលោកិយ) ធ្វើនូវសិង្គៈនោះ ឬប្រកបដោយសិង្គៈនោះ ម្យ៉ាងទៀត ធ្វើនូវសិង្គៈនោះ គឺញ៉ាំងរាគៈឲ្យកើតឡើងក្នុងបុគ្គលទាំងឡាយដែលមានរាគៈ តាមសូត្រថា “dhātvatthe nānāmasmī” (៥.១២) ចុះ ឥ បច្ច័យ, លុបស្រៈខាងដើម, ជា សិង្គិ, បន្ទាប់មក ចុះ អារ បច្ច័យ, លុប ឥ ដោយសូត្រថា “sarolopo sare” (១.២៦), ខាងដើមមានការហាមឃាត់រូបដែលមិនចង់បាន ដោយសូត្រថា “vippaṭisedhe” (១.២២), ព្រោះថាក្នុងទីនេះ ក្រៅពី អារ បច្ច័យ មានតែការលុបស្រៈខាងដើមដែលមានឱកាស និងក្រៅពី ឥ បច្ច័យផង, សិង្គារោ (គ្រឿងញ៉ាំងកិលេសស្នែងឲ្យកើតឡើង) សំដៅយក វិលាសៈ (សេចក្តីលម្អិតលម្អ ឬកិរិយាញ៉ាំងចិត្តឲ្យត្រេកត្រអាល)។ ធម្មជាតិណា រមែងទៅកាន់សេចក្តីវិនាស ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា អង្គារោ = ធ្យូង (ឈើដែលឆេះអស់)។ ជនទាំងឡាយ រមែងទៅក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ទីនោះ ឈ្មោះថា អគារំ = ផ្ទះ។ សត្វណា រមែងលិទ្ធសម្អាតរាងកាយរបស់ខ្លួន ធ្វើឲ្យមានភាពឥតមន្ទិល ហេតុនោះ សត្វនោះ ឈ្មោះថា មជ្ជារោ = ឆ្មា។ ព្រោះការសម្តែងថា កលា នោះ ទើបមានការប្តូរ ល ជា ឡ, គុណធម៌ រមែងត្រូវគេវាស់វែងដោយធម្មជាតិនេះ ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា កឡារោ = ពណ៌លឿងទុំ (ឬសម្បុរខ្លាញ់ពពែ)។ ធម្មជាតិណា រមែងចងនូវភាពវែង ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា អឡារោ = វៀច និង ធំទូលាយ។ 165. Kamissassu ca. ១៦៥. ចុះ អារ បច្ច័យ ក្រោយពី កម ធាតុ និងប្តូរស្រៈចុងក្រោយរបស់ធាតុជា ឧ ផង។ Kama-icchāyamiccasmā āro hoti, assa u ca. Kāmīyatīti kumāro=bālo. ក្រោយពី កម ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ប្រាថ្នា ចុះ អារ បច្ច័យ និងប្តូរស្រៈ អ (នៃ កម) ជា ឧ ផង។ ជនដែលគេតែងប្រាថ្នា ឈ្មោះថា កុមារោ = ក្មេង (កុមារ)។ 166. Bhiṅgārādayo. ១៦៦. សព្ទទាំងឡាយមាន ភិង្គារៈ ជាដើម។ Bhiṅgārappabhutayo ārantā nipaccante. Bhara=bharaṇe, bharaṇaṃ dhāraṇaṃ posanañca, dhāraṇatthassa bharatissa bhiṅgādeso, bharati [Pg.276] dadhāti udakanti bhiṅgāro=hemabhājanaṃ. Kleda klida-alla bhāve, la lopo, kledayatīti kedāraṃ=khettaṃ, (ke jale sati dāro vidāraṇamassāti vā kedāraṃ=tadeva, bahulādhikārā sattamiyā na lopo.) Vida-lābhetīmasmā kupubbā āro dassa ḷattaṃ issa ettābhāvo samāse kussa o ca nipaccante, kuṃ pathaviṃ vindati tatruppannatāyāti koviḷāro=diguṇapatto. សព្ទទាំងឡាយមាន ភិង្គារៈ ជាដើម ដែលមាន អារ បច្ច័យនៅចុង រមែងសម្រេចដោយវិធីនិបាត។ ភរ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ទ្រទ្រង់ (ការទ្រទ្រង់ ការរក្សា និងការចិញ្ចឹម), មានការប្តូរ ភរ ធាតុ ដែលមានអត្ថថា ទ្រទ្រង់ ទៅជា ភិង្គៈ, ធម្មជាតិណា រមែងទ្រទ្រង់ គឺផ្ទុកនូវទឹក ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា ភិង្គារោ = ក្អមមាស (ឬភាជន៍មាស)។ ក្លេទ ឬ ក្លិទ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា សើម, លុប ល, ធម្មជាតិណា រមែងធ្វើឲ្យសើម ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា កេទារំ = វាលស្រែ (ម្យ៉ាងទៀត កាលបើមានទឹក (កេ) ការច្រៀកដី (ទារោ) រមែងមានដល់ទីនោះ ហេតុនោះ ទីនោះ ឈ្មោះថា កេទារំ = វាលស្រែដូចគ្នា, ព្រោះអំណាចពាក្យថា ពហុលំ មិនមានការលុបវិភត្តិទី ៧ ឡើយ)។ ក្រោយពី វិទ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា បាន ដែលមាន កុ សព្ទនៅខាងដើម ចុះ អារ បច្ច័យ, ប្តូរ ទ ជា ឡ, មិនមានការប្តូរ ឥ ជា អេ, ក្នុងសមាស ប្តូរ កុ ជា ឱ សម្រេចដោយវិធីនិបាត, ដើមឈើណា រមែងបាននូវផែនដី (កុ) ព្រោះភាពដែលកើតក្នុងផែនដីនោះ ហេតុនោះ ដើមឈើនោះ ឈ្មោះថា កោវិឡារោ = ដើមរកា (ឬដើមឈើមានស្លឹកពីរជាន់)។ 167. Karā māro. ១៦៧. ក្រោយពី ករ ធាតុ ចុះ មារ បច្ច័យ។ Karotismā māro hoti. Lohakiccaṃ karotīti kammāro=lohakāro. ក្រោយពី ករ ធាតុ ចុះ មារ បច្ច័យ។ ជនណា រមែងធ្វើនូវការងារដែក ហេតុនោះ ជននោះ ឈ្មោះថា កម្មារោ = ជាងដែក។ 168. Pusa sarehi kharo. ១៦៨. ក្រោយពី បុស ធាតុ និង សរ ធាតុ ចុះ ខរ បច្ច័យ។ Pusa sarehi kharo hoti. Posīyati jalenāti pokkharaṃ=padumaṃ. Sarati vikāraṃ gacchatīti sakkharā=ucchuvikāro. ក្រោយពី បុស ធាតុ និង សរ ធាតុ ចុះ ខរ បច្ច័យ។ ធម្មជាតិណា ដែលទឹកតែងចិញ្ចឹម ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា បោក្ខរំ = ផ្កាឈូក។ ធម្មជាតិណា រមែងរំកិលទៅ គឺដល់នូវការប្រែប្រួល ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា សក្ខរា = ស្ករក្រាម (ការប្រែប្រួលនៃទឹកអំពៅ)។ 169. Sara vasa kalā kīro vassuṭa ca. ១៦៩. ក្រោយពី សរ ធាតុ, វស ធាតុ និង កល ធាតុ ចុះ គីរ បច្ច័យ, ហើយប្តូរស្រៈចុងក្រោយរបស់ វស ធាតុ ជា ឧ និង ឋ ផង។ Etehi kīro hoti vassa uṭa ca. Sarīyatīti sarīraṃ=deho. Vasanti vāsaṃ karonti etenāti usīraṃ=bīraṇamūlaṃ. Anena thūlādi kalīyati parimīyatiti kaliro=aṅkuro. ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយនេះ ចុះ គីរ បច្ច័យ, ហើយប្តូរស្រៈចុងក្រោយរបស់ វស ធាតុ ជា ឧ និង ឋ (ឬ ត) ផង។ ធម្មជាតិណា រមែងពុកផុយទៅ ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា សរីរំ = រាងកាយ។ ជនទាំងឡាយ រមែងនៅ គឺធ្វើការស្នាក់នៅដោយវត្ថុនេះ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា ឧសីរំ = ឫសស្បូវភ្លាំង។ ភាពធំជាដើម រមែងត្រូវគេវាស់វែងដោយវត្ថុនេះ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា កលិរោ = ត្រពាំង (ឬពន្លកឈើ)។ 170. Gambhīrādayo. ១៧០. សព្ទទាំងឡាយមាន គម្ភីរៈ ជាដើម។ Gambhīraādayo kīrantā nipaccante. Gamissa bhuka, malopo vā, pathaviṃ, bhinditvā gacchati pavattatīti gambhīro, gabhīro= agādho[Pg.277], kulissa lassa ḷo, pāde kulati pattharatīti kuḷīro=kakkaṭo, evamaññepi. សព្ទទាំងឡាយមាន គម្ភីរៈ ជាដើម ដែលមាន គីរ បច្ច័យនៅចុង រមែងសម្រេចដោយវិធីនិបាត។ ប្តូរ គម ធាតុ ជា ភុកៈ ឬលុប ម, ធម្មជាតិណា រមែងទម្លាយផែនដីទៅ គឺប្រព្រឹត្តទៅ ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា គម្ភីរោ ឬ គភីរោ = ជ្រៅ (រកកម្រិតមិនបាន)។ ប្តូរ ល នៃ កុល ធាតុ ជា ឡ, សត្វណា រមែងលាតសន្ធឹងនូវជើងទាំងឡាយ ហេតុនោះ សត្វនោះ ឈ្មោះថា កុឡីរោ = ក្ដាម, សព្ទដទៃទៀតក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។ 171. Khajja valla masā ūro. ១៧១. ក្រោយពី ខជ្ជ ធាតុ, វល្ល ធាតុ និង មស ធាតុ ចុះ ឩរ បច្ច័យ។ Khajja-majjane, vala valla-saṃvaraṇe, sama-āmasane, etehi ūro hoti, khajjīyatīti khajjūro, vīmhi khajjūrī=rukkhaviseso. Vallīyati saṃvarīyatīti vallūro=sukkhamaṃso. Masīyatīti masūro=vīhiviseso. ខជ្ជ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ជម្រះ, វល ឬ វល្ល ធាតុ ក្នុងអត្ថថា បិទបាំង, សម ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ពាល់ត្រូវ, ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយនេះ ចុះ ឩរ បច្ច័យ។ ដើមឈើណា ដែលគេតែងកាប់ឆ្ការ ហេតុនោះ ដើមឈើនោះ ឈ្មោះថា ខជ្ជូរោ, កាលបើចុះ វី បច្ច័យ ជា ខជ្ជូរី = ដើមល្មើ (ដើមឈើម្យ៉ាង)។ វត្ថុណា ដែលគេតែងព័ទ្ធជុំវិញ គឺបិទបាំង ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា វល្លូរោ = សាច់ក្រៀក (សាច់ស្ងួត)។ គ្រាប់ធញ្ញជាតិណា ដែលគេតែងពាល់ត្រូវ ហេតុនោះ គ្រាប់ធញ្ញជាតិនោះ ឈ្មោះថា មសូរោ = សណ្តែកសៀង (ឬស្រូវម្យ៉ាង)។ 172. Kappūrādayo. ១៧២. សព្ទទាំងឡាយមាន កប្បូរៈ ជាដើម។ Kappūraādayo ūrantā nipaccante. Tuṭṭhimuppādetuṃ kappati sakkotīti kappūraṃ=ghanasāro. Karotissa assu, kibbisaṃ karotīti kurūro=pāpakārī. Pasa-bādhane, pasati pīḷetīti pasūro=duṭṭho, byañjanaṃ, evaṃnāmako ca, evamaññepi. សព្ទទាំងឡាយមាន កប្បូរៈ ជាដើម ដែលមាន ឩរ បច្ច័យនៅចុង រមែងសម្រេចដោយវិធីនិបាត។ ធម្មជាតិណា រមែងសមគួរ គឺអាចញ៉ាំងសេចក្តីត្រេកអរឲ្យកើតឡើងបាន ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា កប្បូរំ = ករពួរ (កំភរ)។ ប្តូរស្រៈចុងក្រោយរបស់ ករ ធាតុ ជា ឧ, ជនណា រមែងធ្វើនូវអំពើបាប ហេតុនោះ ជននោះ ឈ្មោះថា កុរូរោ = អ្នកធ្វើបាប (អ្នកសាហាវឃោរឃៅ)។ បស ធាតុ ក្នុងអត្ថថា បៀតបៀន, ជនណា រមែងបៀតបៀន ហេតុនោះ ជននោះ ឈ្មោះថា បសូរោ = មនុស្សអាក្រក់, ព្យញ្ជនៈ, និងជនដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ, សព្ទដទៃទៀតក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។ 173. Kaṭha cakā oro. ១៧៣. ក្រោយពី កឋ ធាតុ និង ចក ធាតុ ចុះ ឱរ បច្ច័យ។ Kaṭha-kicchajīvane, caka-parivitakkane, etehi oro hoti. Kaṭhati kicchena jīvatīti kaṭhoro=thaddho. Cakati parivitakketīti cakoro=pakkhiviseso. កឋ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា រស់នៅដោយលំបាក, ចក ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ត្រិះរិះ, ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយនេះ ចុះ ឱរ បច្ច័យ។ ធម្មជាតិណា រមែងរស់នៅដោយលំបាក ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា កឋោរោ = រឹងត្អឹង។ សត្វណា រមែងត្រិះរិះ ហេតុនោះ សត្វនោះ ឈ្មោះថា ចកោរោ = សត្វចកោរ (បក្សីម្យ៉ាង)។ 174. Morādayo. ១៧៤. សព្ទទាំងឡាយមាន មោរៈ ជាដើម។ Moraādayo orantā nipaccante. Mī-hiṃsāyaṃ, īlopo, mayati hiṃsatīti moro=mayūro. Kasa-gamane, assi[Pg.278], kasati gacchatīti kisoro=paṭhamavayo asso. Mahīyati pūjīyatīti mahoro=vammiko, evamaññepi. សព្ទទាំងឡាយមាន មោរៈ ជាដើម ដែលមាន ឱរ បច្ច័យនៅចុង រមែងសម្រេចដោយវិធីនិបាត។ មី ធាតុ ក្នុងអត្ថថា សម្លាប់ (បៀតបៀន), លុប ឦ, សត្វណា រមែងបៀតបៀន ហេតុនោះ 伺នោះ ឈ្មោះថា មោរោ = ក្ងោក។ កស ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ទៅ, ប្តូរស្រៈចុងក្រោយជា ឥ, សត្វណា រមែងទៅ ហេតុនោះ សត្វនោះ ឈ្មោះថា កិសោរោ = កូនសេះ (សេះមានវ័យដំបូង)។ វត្ថុណា ដែលគេតែងបូជា ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា មហោរោ = ដំបូក, សព្ទដទៃទៀតក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។ 175. Kuto eraka. ១៧៥. ក្រោយពី កុ សព្ទ ដែលមានអត្ថថា បន្លឺសំឡេង ចុះ ឯរក បច្ច័យ។ Ku-saddetīmasmā eraka hoti. ‘‘Yuvaṇṇānamiyaṅuvaṅa sare’’ti (5.136) uvaṅa, kavati nadatīti kuvero=vessavaṇo. ក្រោយពី កុ សព្ទ ដែលមានអត្ថថា បន្លឺសំឡេង ចុះ ឯរក បច្ច័យ។ ប្តូរ ឧ ជា ឧវង្ស ដោយសូត្រថា “Yuvaṇṇānamiyaṅuvaṅa sare” (៥.១៣៦), ទេវតាណា រមែងបន្លឺសំឡេង ហេតុនោះ ទេវតានោះ ឈ្មោះថា កុវេរោ = ព្រះវេស្សវ័ណ។ 176. Bhū sūhi rika. ១៧៦. ក្រោយពី ភូ ធាតុ និង ស៊ូ ធាតុ ចុះ រិក បច្ច័យ។ Bhūsattāyaṃ, sū-pasavane, etehi rika hoti. Bhavatīti bhūri=pahūtaṃ, ṅīmhi bhūrī=medhā. Savati hitaṃ pasavatīti sūri=vicakkhaṇo. ភូ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា មាន គឺកើត, ស៊ូ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា បង្កើត, ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយនេះ ចុះ រិក បច្ច័យ។ ធម្មជាតិណា រមែងមាន ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា ភូរិ = ច្រើន (ច្រើនសន្ធឹក), កាលបើចុះ ងី បច្ច័យ ជា ភូរី = ប្រាជ្ញា។ ជនណា រមែងបង្កើត គឺញ៉ាំងប្រយោជន៍ឲ្យកើតឡើង ហេតុនោះ ជននោះ ឈ្មោះថា សូរិ = អ្នកប្រាជ្ញ (អ្នកឈ្លាសវៃ)។ 177. Mī kasī nīhi ru. ១៧៧. ក្រោយពី មី ធាតុ, សី ធាតុ ដែលមាន កុ សព្ទនៅខាងដើម និង នី ធាតុ ចុះ រុ បច្ច័យ។ Mī-hiṃsāyamiccasmā, kapubbā sayatismā, nayatismā ca ru hoti. Raṃsīhi andhakāraṃ mīyati hiṃsatīti meru=sireru, ke jale sayati pavattatīti kaseru=tiṇaviseso. Attanissite sundarattaṃ neti pāpetīti neru=pabbato. ក្រោយពី មី ធាតុ ក្នុងអត្ថថា សម្លាប់ (បៀតបៀន), សី ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ដេក ដែលមាន កុ សព្ទនៅខាងដើម និង នី ធាតុ ចុះ រុ បច្ច័យ។ ភ្នំណា ដែលរស្មីទាំងឡាយតែងកម្ចាត់ គឺកម្ទេចនូវងងឹត ហេតុនោះ ភ្នំនោះ ឈ្មោះថា មេរុ = ភ្នំសិនេរុ។ ស្មៅណា រមែងដេក គឺប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទឹក (កេ) ហេតុនោះ ស្មៅនោះ ឈ្មោះថា កសេរុ = មើមខ្ទឹមខ្មោច (ស្មៅម្យ៉ាង)។ ភ្នំណា រមែងនាំទៅ គឺញ៉ាំងពួកអ្នកអាស្រ័យនឹងខ្លួនឲ្យដល់នូវភាពល្អប្លែក ហេតុនោះ ភ្នំនោះ ឈ្មោះថា នេរុ = ភ្នំនេរុ។ 178. Sinā eru. ១៧៨. ក្រោយពី សិនា ធាតុ ចុះ ឯរុ បច្ច័យ។ Sinā-soceyyetīmasmā eru hoti. Sināti suciṃ karotīti sineru=pabbatarājā. ក្រោយពី សិនា ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ជម្រះឲ្យស្អាត ចុះ ឯរុ បច្ច័យ។ ភ្នំណា រមែងជម្រះ គឺធ្វើឲ្យស្អាតស្អំ ហេតុនោះ ភ្នំនោះ ឈ្មោះថា សិនេរុ = ស្តេចភ្នំសិនេរុ។ 179. Bhī ruhi ruka. ១៧៩. ក្រោយពី ភី ធាតុ និង រុ ធាតុ ចុះ រុក បច្ច័យ។ Bhī-saye, ru-sadde, etehi ruka hoti. Bhāyanti etasmāti bhīru=bhayānako. Ravatīti ruru=migo. ភី ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ខ្លាច, រុ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា បន្លឺសំឡេង, ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយនេះ ចុះ រុក បច្ច័យ។ ជនទាំងឡាយ រមែងខ្លាចចំពោះសត្វនេះ ហេតុនោះ សត្វនោះ ឈ្មោះថា ភីរុ = គួរឲ្យខ្លាច (គួរឲ្យតក់ស្លុត)។ សត្វណា រមែងបន្លឺសំឡេង ហេតុនោះ សត្វនោះ ឈ្មោះថា រុរុ = ម្រឹគ (សត្វរុរុ)។ 180. Tamā būlo. ១៨០. ក្រោយពី តម ធាតុ ចុះ ពូល បច្ច័យ។ Tama-bhūsanetīmasmā [Pg.279] būlo hoti. Mukhaṃ tameti bhūsetīti tambūlaṃ=mukhabhūsanaṃ. ក្រោយពី តម ធាតុ ក្នុងអត្ថថា តុបតែង ចុះ ពូល បច្ច័យ។ វត្ថុណា រមែងតុបតែង គឺលម្អនូវមាត់ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា តម្បូលំ = ស្លាម្លូ (គ្រឿងលម្អមាត់)។ 181. Sito lakavālā. ១៨១. ក្រោយពី សិ ធាតុ ចុះ ល, ក និង វាល បច្ច័យទាំងឡាយ។ Si-sevāyamiccasmā lakavālaiccete paccayā honti. Sattehi sevīyatīti silā=pāsāṇo, selo=pabbato. Jalaṃ sevatīti sevālo=jalatiṇaṃ. ក្រោយពី សិ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា សេពគប់ ចុះ ល, ក និង វាល បច្ច័យទាំងឡាយនេះ។ វត្ថុណា ដែលសត្វទាំងឡាយតែងសេពគប់ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា សិលា = ថ្ម, សេលោ = ភ្នំថ្ម។ ស្លែណា រមែងសេពគប់នូវទឹក ហេតុនោះ ស្លែនោះ ឈ្មោះថា សេវាលោ = ស្លែទឹក។ 182. Maṅga kama samba saba saka vasa pisa keva kala palla kaṭha paṭa kuṇḍa maṇḍā alo. ១៨២. ក្រោយពី មង្គ ធាតុ, កម ធាតុ, សម្ព ធាតុ, សព ធាតុ, សក ធាតុ, វស ធាតុ, ពិស ធាតុ, កេវ ធាតុ, កល ធាតុ, បល្ល ធាតុ, កឋ ធាតុ, បដ ធាតុ, កុណ្ឌ ធាតុ និង មណ្ឌ ធាតុ ចុះ អល បច្ច័យ។ Maṅga-maṅgalye, kama-icchāyaṃ, samba-maṇḍane, sabaiti asseva katamalopassa niddeso, saka-sattiya, vasa-nivāse, pisagamane, keva-sevane, kala-saṅkhyāne, palla-gamane, kaṭha kicchajīvane, paṭa-gamanattho, kuṇḍa-dāhe, maṇḍa-bhūsane, etehi alo hoti. Maṅganti sattā etena vuddhiṃ gacchantīti maṅgalaṃ=pasatthaṃ. Kāmīyatīti kamalaṃ-paṅkajaṃ. Sampati maṇḍetīti sambalaṃ=pātheyyaṃ. Sabalaṃ=visabhāga vaṇṇavantaṃ. Sakkoti vattunti sakalaṃ=sabbaṃ. Vasatīti vasalo=suddo. Piyabhāvaṃ pisati gacchatīti pesalo=piyasīlo. Kevati pavattatīti kevalaṃ=sakalaṃ. Kalīyati parimīyati udakametenāti kalalaṃ=apatthinnaṃ, pallati āgacchati udakametasmāti pallalaṃ=appodako saro. Kaṭhanti ettha dukkhena yantīti kaṭhalaṃ=kapālakhaṇḍaṃ, paṭati vuddhiṃ gacchatīti paṭalaṃ=samū- ho[Pg.280]. Ghaṃsena kuṇḍati dahatīti kuṇḍalaṃ=kaṇṇābharaṇaṃ. Maṇḍīyati paricchedakaraṇavasena bhūsīyatīti maṇḍalaṃ=samantato paricchinnaṃ. មង្គ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា សិរីសួស្តី, កម ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ប្រាថ្នា, សម្ព ធាតុ ក្នុងអត្ថថា តុបតែង, ពាក្យថា សព នេះ ជាការសម្តែងនូវ អស ធាតុ ដែលលុប ម រួចហើយ, សក ធាតុ ក្នុងអត្ថថា អាច, វស ធាតុ ក្នុងអត្ថថា នៅ, ពិស ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ទៅ, កេវ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា សេពគប់, កល ធាតុ ក្នុងអត្ថថា រាប់, បល្ល ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ទៅ, កឋ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា រស់នៅដោយលំបាក, បដ ធាតុ មានអត្ថថា ទៅ, កុណ្ឌ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ដុត, មណ្ឌ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា តុបតែង, ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយនេះ ចុះ អល បច្ច័យ។ សត្វទាំងឡាយ រមែងដល់នូវសេចក្តីចម្រើនដោយវត្ថុនេះ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា មង្គលំ = សិរីសួស្តី (វត្ថុដែលគេសរសើរ)។ ផ្កាណា ដែលគេតែងប្រាថ្នា ហេតុនោះ ផ្កានោះ ឈ្មោះថា កមលំ = ផ្កាឈូក។ វត្ថុណា រមែងតុបតែងឲ្យស្អាតស្អំ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា សម្ពលំ = ស្បៀង។ សពលំ = វត្ថុដែលមានពណ៌ចម្រុះគ្នា។ វត្ថុណា រមែងអាចដើម្បីពោលបាន ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា សកលំ = ទាំងអស់។ ជនណា រមែងនៅ ហេតុនោះ ជននោះ ឈ្មោះថា វសលោ = ជនថោកទាប (សូទ្រៈ)។ ជនណា រមែងទៅ គឺដល់នូវភាពជាទីស្រឡាញ់ ហេតុនោះ ជននោះ ឈ្មោះថា បេសលោ = អ្នកមានសីលជាទីស្រឡាញ់។ ធម្មជាតិណា រមែងប្រព្រឹត្តទៅតែឯង ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា កេវលំ = ទាំងអស់ (ទាំងស្រុង)។ ទឹក រមែងត្រូវគេវាស់វែងដោយវត្ថុនេះ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា កលលំ = ទឹកដក់ (ឬភក់ជ្រាំ)។ ទឹក រមែងហូរមកពីទីនេះ ហេតុនោះ ទីនោះ ឈ្មោះថា បល្លលំ = ស្រះដែលមានទឹកតិច។ ជនទាំងឡាយ រមែងទៅដោយលំបាកក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ទីនោះ ឈ្មោះថា កឋលំ = អំបែងក្បឿង។ វត្ថុណា រមែងទៅកាន់សេចក្តីចម្រើន ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា បដលំ = ក្រុម (ឬពួក)។ គ្រឿងលម្អណា រមែងដុត គឺភ្លឺរលោងដោយការដុសខាត់ ហេតុនោះ គ្រឿងលម្អនោះ ឈ្មោះថា កុណ្ឌលំ = គ្រឿងលម្អត្រចៀក (កុណ្ឌល)។ វត្ថុណា ដែលគេតែងតុបតែងដោយការកំណត់ព្រំដែន ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា មណ្ឌលំ = រង្វង់ (វត្ថុដែលកំណត់ជុំវិញ)។ 183. Musā kalo. ១៨៣. ក្រោយពី មុស ធាតុ ចុះ កល បច្ច័យ។ Musatismā kalo hoti. Musati etenāti musalo=ayoggo. ក្រោយពី មុស ធាតុ ចុះ កល បច្ច័យ។ ជនទាំងឡាយ រមែងបុកកិនដោយវត្ថុនេះ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា មុសលោ = អង្រែដែក។ 184. Thalādayo. ១៨៤. សព្ទទាំងឡាយមាន ថលៈ ជាដើម។ Thalaādayo kalantā nipaccante. Ṭhassa tho, pubbasaralopo, tiṭṭhanti etthāti thalaṃ=unnatappadeso. Pā-pāne, upubbo, dvibhāvasaralopā, udakaṃ pivatīti uppalaṃ=kuvalayaṃ. Patissa pāṭaṃ, patati gacchati paripākanti pāṭalaṃ=phalaṃ, tambavaṇṇaṃ kusumañca. Baṃhissa niggahītalopo, baṃhati vuddhiṃ gacchatīti bahalaṃ=ghanaṃ. Cupissa ussa attaṃ, cupati ekattha na tiṭṭhatīti capalo=anavaṭṭhito, evamaññepi. សព្ទទាំងឡាយមាន ថលៈ ជាដើម ដែលមាន កល បច្ច័យនៅចុង រមែងសម្រេចដោយវិធីនិបាត។ ប្តូរ ឋ ជា ថ, លុបស្រៈខាងដើម, ជនទាំងឡាយ រមែងឈរនៅក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ទីនោះ ឈ្មោះថា ថលំ = ទីទួល (ទីខ្ពង់រាប)។ បា ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ផឹក ដែលមាន ឧ បុព្វបទ, ធ្វើទ្វិភាវៈ និងលុបស្រៈ, ផ្កាណា រមែងផឹកនូវទឹក ហេតុនោះ ផ្កានោះ ឈ្មោះថា ឧប្បលំ = ផ្កាឈូកក្រហម (ឬផ្កាឧប្បល)។ ប្តូរ បត ធាតុ ជា បាដៈ, វត្ថុណា រមែងធ្លាក់ចុះ គឺទៅកាន់ការទុំជោរ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា បាដលំ = ផ្លែឈើ និងផ្កាដែលមានពណ៌ក្រហមព្រាល។ លុបនិគ្គហិតរបស់ ពំហ ធាតុ, វត្ថុណា រមែងទៅកាន់សេចក្តីចម្រើន ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា ពហលំ = ក្រាស់។ ប្តូរស្រៈ ឧ របស់ ចុប ធាតុ ជា អ, ជនណា រមែងញាប់ញ័រ គឺមិនឈរនៅនឹងមួយកន្លែង ហេតុនោះ ជននោះ ឈ្មោះថា ចបលោ = មនុស្សរហាសរហួន (មិននឹងនរ), សព្ទដទៃទៀតក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។ 185. Kulā kālo ca. ១៨៥. ក្រោយពី កុល ធាតុ ចុះ កាល បច្ច័យ និង កល បច្ច័យផង។ Kula-patthāretīmasmā kālo hoti kalo ca. Kulati attano sippaṃ pattharatīti kulālo=kumbhakāro. Kulati pakkhe pasāretīti kulalo=pakkhijāti. ជនណា រមែងលាតសន្ធឹង គឺផ្សព្វផ្សាយនូវសិល្បៈរបស់ខ្លួន ហេតុនោះ ជននោះ ឈ្មោះថា កុឡាលោ = ជាងឆ្នាំង។ សត្វណា រមែងលាតសន្ធឹងនូវស្លាបទាំងឡាយ ហេតុនោះ សត្វនោះ ឈ្មោះថា កុឡលោ = សត្វខ្លែង (ពួកបក្សី)។ 186. Muḷālādayo. ១៨៦. សព្ទទាំងឡាយមាន មុឡាលៈ ជាដើម។ Muḷālaādayo kālantā nipaccante. Mīla-nimīlane, uttaḷatāni, uddhaṭamatte nimīlatīti muḷālaṃ=bhisaṃ. Bala-pāṇane, itta- ḷattāni[Pg.281], mūsikādikhādanena balati jīvatīti biḷālo=majjāro. Kappissa saṃyogādilopo, kappanti jīvikaṃ etenāti kapālaṃ=ghaṭādikhaṇḍaṃ. Pī tappane. ‘‘Yuvaṇṇānamiyaṅuvaṅa sare’’ti (5.136) iyaṅa, attano phalena satte santappetīti piyālo-rukkho. Kuṇa-sadde, vātasamuṭṭhitā vīcimālā ettha kuṇanti nadantīti kuṇālo=eko mahāsaro. Visa-pavisane, pavisanti etthāti visālo=vitthiṇṇo. Pala-gamane, vātena palati gacchatīti palālaṃ=sassānamupanītadhaññānaṃ nāḷapattāni. Saratissa sigo, sasādayo sarati hiṃsatīti sigālo=kotthu, evamaññepi. សព្ទទាំងឡាយមាន មុឡាលៈ ជាដើម ដែលមាន កាល បច្ច័យនៅចុង រមែងសម្រេចដោយវិធីនិបាត។ មីល ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ធ្មេច (ឬបិទ), ប្តូរស្រៈចុងក្រោយជា ឧ និងប្តូរ ល ជា ឡ, វត្ថុណា រមែងធ្មេច គឺរួមចូលភ្លាមកាលដែលគេដកឡើង ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា មុឡាលំ = ក្រមួនឈូក (ក្រពុំឈូក)។ ពល ធាតុ ក្នុងអត្ថថា រស់នៅ, ប្តូរស្រៈចុងក្រោយជា ឥ និងប្តូរ ល ជា ឡ, សត្វណា រមែងរស់នៅដោយការស៊ីសត្វកណ្តុរជាដើម ហេតុនោះ សត្វនោះ ឈ្មោះថា ពិឡាលោ = ឆ្មា។ លុបតួដើមនៃសយោគរបស់ កប្ប ធាតុ, ជនទាំងឡាយ រមែងចិញ្ចឹមជីវិតដោយវត្ថុនេះ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា កបាលំ = អំបែងឆ្នាំង។ បី ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ញ៉ាំងឲ្យឆ្អែតស្កប់ស្កល់, ប្តូរជា អិយង្ស ដោយសូត្រថា “Yuvaṇṇānamiyaṅuvaṅa sare” (៥.១៣៦), ដើមឈើណា រមែងញ៉ាំងសត្វទាំងឡាយឲ្យឆ្អែតស្កប់ស្កល់ដោយផ្លែរបស់ខ្លួន ហេតុនោះ ដើមឈើនោះ ឈ្មោះថា ពិយាលោ = ដើមជ្រៃ (ឬដើមឈើម្យ៉ាង)។ កុណ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា បន្លឺសំឡេង, រលកទាំងឡាយដែលតាំងឡើងដោយខ្យល់ រមែងបន្លឺសំឡេងក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ទីនោះ ឈ្មោះថា កុណាលោ = ស្រះកុណាល (ស្រះធំមួយ)។ វិស ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ចូលទៅ, ជនទាំងឡាយ រមែងចូលទៅក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ទីនោះ ឈ្មោះថា វិសាលោ = ធំទូលាយ។ បល ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ទៅ, វត្ថុណា រមែងទៅដោយកម្លាំងខ្យល់ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា បលាលំ = ចំបើង (ធាងនិងស្លឹកនៃស្រូវដែលគេបោកយកគ្រាប់ចេញហើយ)។ ប្តូរ សរ ធាតុ ជា សិគៈ, សត្វណា រមែងបៀតបៀននូវសត្វទន្សាយជាដើម ហេតុនោះ សត្វនោះ ឈ្មោះថា សិគាលោ = ឆ្កែព្រៃ (ឆ្កែចចក), សព្ទដទៃទៀតក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។ 187. Caṇḍa patā ṇālo. ១៨៧. ក្រោយពី ចណ្ឌ ធាតុ និង បត ធាតុ ចុះ ណាល បច្ច័យ។ Caṇḍa-caṇḍikye, pata patha-gamane, etehi ṇālo hoti. Caṇḍeti pīḷetīti caṇḍālo=mātaṅgo, patati adhogacchatīti pātālaṃ=rasātalaṃ. ជនណា រមែងខឹងសម្បារ គឺបៀតបៀនគេ ហេតុនោះ ជននោះ ឈ្មោះថា ចណ្ឌាលោ = ជនចណ្ឌាល (អ្នកសម្លាប់សត្វ)។ ទីណា ដែលធ្លាក់ចុះ គឺទៅកាន់ផ្នែកខាងក្រោម ហេតុនោះ ទីនោះ ឈ្មោះថា បាតាលំ = បាតសមុទ្រ (ឬស្ថានរក)។ 188. Mādito lo. ១៨៨. ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយមាន មា ធាតុ ជាដើម ចុះ ល បច្ច័យ។ Mā-māne, i-ajjhenagatīsu, pī-tappane, dū-paritāpe, evamādīhi lo hoti. Mīyati parimīyatīti mālā=panti. Eti gacchatīti elā=sukhumelā. Piṇeti tappeti etthāti pelā=āsittakūpadhānaṃ. Dūyati paritāpetīti dolā=kīḷanayānakaṃ. Kalasaṅkhyāne, kalanaṃ kallaṃ=yuttaṃ. មា ធាតុ ក្នុងអត្ថថា វាស់វែង, ឥ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា រៀន និងទៅ, បី ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ញ៉ាំងឲ្យឆ្អែតស្កប់ស្កល់, ទូ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ក្តៅក្រហាយ, ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយមានយ៉ាងនេះជាដើម ចុះ ល បច្ច័យ។ វត្ថុណា ដែលគេតែងវាស់វែង ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា មាលា = កម្រងផ្កា (ឬជួរ)។ វត្ថុណា រមែងទៅ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា ឯលា = ក្រវាញញី (ក្រវាញល្អិត)។ ជនទាំងឡាយ រមែងញ៉ាំងឲ្យឆ្អែតស្កប់ស្កល់ក្នុងវត្ថុនេះ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា បេលា = កន្ត្រក (ឬប្រអប់ដាក់របស់)។ វត្ថុណា រមែងធ្វើឲ្យក្តៅក្រហាយ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា ដោលា = អង្រឹង (ឬរទេះលេង)។ កល ធាតុ ក្នុងអត្ថថា រាប់, ការរាប់ ឈ្មោះថា កល្លំ = គួរ (សមគួរ)។ 189. Ana sala kala kuka saṭha mahā ilo. ១៨៩. ក្រោយពី អន ធាតុ, សល ធាតុ, កល ធាតុ, កុក ធាតុ, សឋ ធាតុ និង មហ ធាតុ ចុះ អិល បច្ច័យ។ Ana-pāṇane, sala-gamane, kala-saṅkhyāne, kuka vaka-ādane, saṭha-kitave, araha maha-pūjāyaṃ, etehi ilo hoti. Anati [Pg.282] pavattatītianilo=māluto. Salati gacchatīti salilaṃ=jalaṃ. Kalati pavattatīti kalilaṃ=gahanaṃ. Kukati attano nādena sattānaṃ manaṃ gaṇhātīti kokilo=parapuṇḍo. Saṭhati vañcetīti saṭhilo=saṭho. Mahīyati pūjīyatīti mayilā=itthī. អន ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ដកដង្ហើម (រស់នៅ), សល ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ទៅ, កល ធាតុ ក្នុងអត្ថថា រាប់, កុក ឬ វក ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ស៊ី, សឋ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា កុហក, អរហ ឬ មហ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា បូជា, ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយនេះ ចុះ អិល បច្ច័យ។ ធម្មជាតិណា រមែងដកដង្ហើម គឺប្រព្រឹត្តទៅ ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា អនិលោ = ខ្យល់។ ធម្មជាតិណា រមែងទៅ ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា សលិលំ = ទឹក។ ធម្មជាតិណា រមែងប្រព្រឹត្តទៅ ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា កលិលំ = ព្រៃញឹក (ឬភក់ជ្រាំ)។ សត្វណា រមែងបន្លឺសំឡេងប្លែកៗដើម្បីចាប់យកចិត្តរបស់សត្វទាំងឡាយ ហេតុនោះ សត្វនោះ ឈ្មោះថា កោកិលោ = សត្វតាវៅ (សត្វដែលផ្ញើកូនឲ្យគេចិញ្ចឹម)។ ជនណា រមែងបញ្ឆោត ហេតុនោះ ជននោះ ឈ្មោះថា សឋិលោ = ជនកុហក (ជនល្បិចកល)។ នាងណា ដែលគេតែងបូជា ហេតុនោះ នាងនោះ ឈ្មោះថា មយិលា = ស្ត្រី។ 190. Kuṭā kilo. ១៩០. ក្រោយពី កុដ ធាតុ ចុះ គិល បច្ច័យ។ Kuṭa-koṭilyetīmasmā kilo hoti. Akuṭi kuṭilattamagamīti kuṭilo=vaṅko. ក្រោយពី កុដ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា វៀច ចុះ គិល បច្ច័យ។ ធម្មជាតិណា មិនត្រង់ គឺដល់នូវភាពវៀចវេរ ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា កុដិលោ = វៀច។ 191. Sithilādayo. ១៩១. សព្ទទាំងឡាយមាន សិថិលៈ ជាដើម។ Sithilaādayo kilantā nipaccante. Saha khamāyaṃ, sahissa sithattaṃ, sahitumalanti sithilaṃ=adaḷhaṃ. Kampissa saṃyogādilopo, paradukkhe sati kampatīti kapilo=isi. Kaba-vaṇṇe, bassa po, akabi nīlādivaṇṇattamagamīti kapilo=vaṇṇaviseso. Mathissa mitho, mathīyatīti mithilā=pūrī, evamaññepi. ពាក្យទាំងឡាយមានសិថិលៈជាដើម សម្រេចដោយការកំណត់ទុក (និបាតនៈ) ក្នុងកិលន្តបច្ច័យ។ សហធាតុ ក្នុងអត្ថអត់ធន់, ផ្លាស់ សហ ជា សិថ, សហិតុំ អលំ (អាចដើម្បីអត់ធន់បាន) ឈ្មោះថា សិថិលៈ (ធូរ, មិនមាំមួន)។ កម្បធាតុ លុបព្យញ្ជនៈសយោគខាងដើម (លុប ម), កាលបើទុក្ខរបស់បុគ្គលដទៃមានឡើង តែងញាប់ញ័រ ឈ្មោះថា កបិលៈ (ព្រះឥសីកបិល)។ កពធាតុ ក្នុងអត្ថពណ៌, ផ្លាស់ ព ជា ព, ដល់នូវភាពជាពណ៌ខៀវជាដើម ឈ្មោះថា កបិលៈ (ពណ៌ពិសេសម្យ៉ាង)។ មថធាតុ ផ្លាស់ជា មិថ, ដែនដីដែលគេញាំញី ឈ្មោះថា មិថិលា (នគរមិថិលា) សូម្បីពាក្យដទៃទៀត ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។ 192. Caṭa kaṇḍa vaṭṭa puthā kulo. ១៩២. ចដធាតុ កណ្ឌធាតុ វដ្តធាតុ និងបុថធាតុ សម្រេចដោយកុលោបច្ច័យ។ Caṭa-bhedane, kaṇḍa-chedane, vaṭṭa-vattane, putha patha-vitthāre, etehi kulo hoti. Caṭati mitte bhindatīti caṭulo=cāṭukārī. Kaṇḍīyati chindīyatīti kaṇḍulo=rukkho. Vaṭṭatīti vaṭṭulo=parimaṇḍalo. Apattharīti puthulo=vitthāro. ចដធាតុ ក្នុងអត្ថបំបែក, កណ្ឌធាតុ ក្នុងអត្ថកាត់, វដ្តធាតុ ក្នុងអត្ថវិលវល់, បុថធាតុ និងបថធាតុ ក្នុងអត្ថផ្សព្វផ្សាយ, ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយនេះ មានកុលោបច្ច័យ។ ជនណា តែងបំបែកមិត្ត ជននោះ ឈ្មោះថា ចដុលៈ (អ្នកនិយាយបញ្ជោរ)។ អ្វីដែលគេតែងកាត់ ឈ្មោះថា កណ្ឌុលៈ (ដើមឈើ)។ អ្វីដែលតែងវិលវល់ ឈ្មោះថា វដ្តុលៈ (វង់មូល)។ អ្វីដែលផ្សព្វផ្សាយទៅ ឈ្មោះថា បុថុលៈ (ធំទូលាយ)។ 193. Tumulādayo. ១៩៣. ពាក្យទាំងឡាយមានទុមុលៈជាដើម។ Tumulaādayo kulantā nipaccante. Tama khedane, assu, atami vitthiṇṇattamagamīti tumulo=patthaṭo. Tamissa ḍuka, tamīyati [Pg.283] vikāramāpādīyatīti taṇḍulo=vīhisāro. Nipubbassa cinātissa ilopo, atthikehi nicīyateti niculo=hijjalo, evamaññepi. ពាក្យទាំងឡាយមានទុមុលៈជាដើម ដែលមានកុលបច្ច័យជាទីបំផុត សម្រេចដោយការកំណត់ទុក (និបាតនៈ)។ តមធាតុ ក្នុងអត្ថខ្វល់ខ្វាយ, ផ្លាស់ អ ជា ឧ, ដល់នូវភាពធំទូលាយ ឈ្មោះថា ទុមុលៈ (ផ្សព្វផ្សាយទៅ, កោលាហល)។ តមធាតុ មាន ឌុកបច្ច័យ, តែងដល់នូវការប្រែប្រួល ឈ្មោះថា តណ្ឌុលៈ (អង្ករ)។ ចិធាតុ មាន និ-ឧបសគ្គនៅខាងមុខ លុប ឥ, អ្វីដែលពួកជនអ្នកត្រូវការតែងសន្សំទុក ឈ្មោះថា និចុលៈ (ដើមរាំង)។ សូម្បីពាក្យដទៃទៀត ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។ 194. Kalla kapa takka paṭā olo. ១៩៤. កល្លធាតុ កបធាតុ តក្កធាតុ និងបដធាតុ សម្រេចដោយអោលោបច្ច័យ។ Kalla-sadde, kapa-acchādane, takka-vitakke, paṭa-gamane, etehi olo hoti. Vātavegena samuddato uṭṭhahitvā kallati nadatīti kallolo=mahāvīci. Kapati dante acchādatīti kapolo=vadanekadeso. Takkīyatīti takkolaṃ=kolakaṃ. Paṭati byādhimetena gacchatīti paṭolo=tittako. កល្លធាតុ ក្នុងអត្ថបន្លឺសំឡេង, កបធាតុ ក្នុងអត្ថគ្របដណ្តប់, តក្កធាតុ ក្នុងអត្ថត្រិះរិះ, បដធាតុ ក្នុងអត្ថទៅ, ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយនេះ មានអោលោបច្ច័យ។ អ្វីដែលតម្លើងឡើងអំពីមហាសមុទ្រដោយកម្លាំងខ្យល់ហើយតែងបន្លឺសំឡេង ឈ្មោះថា កល្លោលៈ (រលកធំ)។ អ្វីដែលតែងគ្របដណ្តប់ធ្មេញ ឈ្មោះថា កបោលៈ (ថ្ពាល់)។ អ្វីដែលគេតែងត្រិះរិះ ឈ្មោះថា តក្កោលៈ (ផ្លែឈើម្យ៉ាង)។ ជំងឺតែងវិនាសទៅដោយសារវត្ថុនេះ ឈ្មោះថា បដោលៈ (ផ្លែម្រះ ឬវត្ថុមានរសល្វីង)។ 195. Aṅgā ulolī. ១៩៥. ក្រោយពីអង្គធាតុ មានឧលបច្ច័យ និងឧលីបច្ច័យ។ Aṅga-gamanattho, etasmā ulaulī honti. Aṅganti etena jānantīti aṅgulaṃ=pamāṇaṃ. Aṅgati uggacchatīti aṅgali=karasākhā. អង្គធាតុ មានអត្ថថាទៅ, ក្រោយពីធាតុនេះ មានឧលបច្ច័យ និងឧលីបច្ច័យ។ ពួកជនតែងដឹងប្រវែងដោយវត្ថុនេះ ឈ្មោះថា អង្គុលៈ (ធ្នាប់ដៃ ឬរង្វាស់)។ អ្វីដែលតែងលូតលាស់ឡើង ឈ្មោះថា អង្គុលិ (ម្រាមដៃ)។ 196. Añjāli. ១៩៦. ក្រោយពីអញ្ជធាតុ មានអលិបច្ច័យ។ Añja-byatti makkhana gati kantīsu, etasmā ali hoti. Añjeti bhattimanena pakāsetīti añjali=karapuṭo. អញ្ជធាតុ ក្នុងអត្ថធ្វើឲ្យប្រាកដ, លាប, ទៅ និងប្រាថ្នា, ក្រោយពីធាតុនេះ មានអលិបច្ច័យ។ បុគ្គលតែងសម្តែងនូវសេចក្តីគោរពដោយកិរិយានេះ ឈ្មោះថា អញ្ជលិ (ការប្រណម្យដៃ ឬសំពះ)។ 197. Chadā li. ១៩៧. ក្រោយពីឆទធាតុ មានលិបច្ច័យ។ Chada-saṃvaraṇe, etasmā li hoti. Chādetīti challī=sakalikā. ឆទធាតុ ក្នុងអត្ថបិទបាំង, ក្រោយពីធាតុនេះ មានលិបច្ច័យ។ អ្វីដែលតែងបិទបាំង ឈ្មោះថា ឆល្លី (សំបកឈើ)។ 198. Allyādayo. ១៩៨. ពាក្យទាំងឡាយមានអល្លិជាដើម។ Alliādayo liantā nipaccante. Ara-gamane, arati pavattatīti alli=rukkho. Nayatissa ettābhāvo, attikehi nīyatīti [Pg.284]4 nīli, ṅīmhi nīlī=gacchajāti. ‘‘Saramhā dve’’ti (1.34) lassa dvibhāve rassatte ca nillītipi hoti. Pālissa pā, pāleti rakkhatīti pāli, ṅīmhi pālī=panti. Pālissa palo, pāleti rakkhatīti palli=kuṭi. Cuda-codane, ottābhāvo, codīyatīti culli=uddhanaṃ, evamaññepi. ពាក្យទាំងឡាយមានអល្លិជាដើម ដែលមានលិបច្ច័យជាទីបំផុត សម្រេចដោយការកំណត់ទុក (និបាតនៈ)។ អរធាតុ ក្នុងអត្ថទៅ, តែងប្រព្រឹត្តទៅ ឈ្មោះថា អល្លិ (ដើមឈើ)។ នីធាតុ មិនមានការផ្លាស់ជា អេ, អ្វីដែលពួកជនអ្នកត្រូវការតែងនាំទៅ ឈ្មោះថា នីលិ, កាលបើមាន ងីបច្ច័យ ជា នីលី (ប្រភេទឈើម្យ៉ាង)។ ដោយសូត្រថា "សរម្ហា ទ្វេ" ធ្វើទ្វិភាវៈ ល និងធ្វើឲ្យមានសំឡេងខ្លី ក៏មានរូបជា និល្លី ខ្លះដែរ។ បាលធាតុ តែងរក្សា ឈ្មោះថា បាលិ, កាលបើមាន ងីបច្ច័យ ជា បាលី (ជួរ ឬព្រះបាលី)។ បាលធាតុ ផ្លាស់ជា បល, តែងរក្សា ឈ្មោះថា បល្លិ (កុដិ ឬខ្ទម)។ ចុទធាតុ ក្នុងអត្ថជម្រុញ, មិនមានការផ្លាស់ជា ឱ, តែងត្រូវគេជម្រុញ ឈ្មោះថា ចុល្លិ (ចង្ក្រាន)។ សូម្បីពាក្យដទៃទៀត ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។ 199. Pilādīhyavo. ១៩៩. ក្រោយពីបិលធាតុជាដើម មានអវោបច្ច័យ។ Pila-vattane, palla-gamane, paṇa-byavahārathutīsu, evamādīhi avo hoti. Pilyateti pelavo=lahu. Pallatīti pallavo=kisalayaṃ. Paṇīyatīti paṇavo=mudaṅgo. Evamaññepi. បិលធាតុ ក្នុងអត្ថវិលវល់, បល្លធាតុ ក្នុងអត្ថទៅ, បណធាតុ ក្នុងអត្ថជួញដូរ និងសរសើរ, ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយមានយ៉ាងនេះជាដើម មានអវោបច្ច័យ។ អ្វីដែលតែងវិលវល់ ឈ្មោះថា បេលវៈ (ស្រាល)។ អ្វីដែលតែងលូតលាស់ទៅ ឈ្មោះថា បល្លវៈ (ត្រួយ, ស្លឹកខ្ចី)។ អ្វីដែលគេតែងសរសើរ ឈ្មោះថា បណវៈ (ស្គរតូច)។ សូម្បីពាក្យដទៃទៀត ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។ 200. Sāḷavādayo. ២០០. ពាក្យទាំងឡាយមានសាលវៈជាដើម។ Sāḷavaādayo avantā nipaccante. Sala-gamanattho, upantassa dīgho ḷattañca nipātanā. Salati pavattatīti sāḷa vo=abhisaṅkhataṃ badarādiphalakhādanīyaṃ. Kita-nivāse, ettābhāvo, ketatīti kitavo=jūtakāro, coro ca. Mū-bandhane, ūssa rassattaṃ, tuña cāvassa, munāti bandhatīti mutavo=caṇḍālo. Vala valla-saṃvaraṇe, ḷattaṃ, valati, valyateti vā vaḷavā=turaṅgakantā. Mura-saṃveḷane, murīyatīti muravo=mudaṅgo, evamaññepi. ពាក្យទាំងឡាយមានសាលវៈជាដើម ដែលមានអវបច្ច័យជាទីបំផុត សម្រេចដោយការកំណត់ទុក (និបាតនៈ)។ សលធាតុ មានអត្ថថាទៅ, ធ្វើស្រៈខាងចុងឲ្យវែង និងផ្លាស់ ល ជា ឡ ដោយការកំណត់ទុក។ អ្វីដែលតែងប្រព្រឹត្តទៅ ឈ្មោះថា សាលវៈ (គ្រឿងផ្សំធ្វើពីផ្លែឈើមានផ្លែពុទ្រាជាដើមសម្រាប់បរិភោគ)។ កិតធាតុ ក្នុងអត្ថលំនៅ, មិនមានការផ្លាស់ជា អេ, តែងរស់នៅ ឈ្មោះថា កិតវៈ (អ្នកលេងល្បែងភ្នាល់ ឬចោរ)។ មូធាតុ ក្នុងអត្ថចង, ធ្វើ ូ ឲ្យខ្លី និងមាន ត និង ឧ បច្ច័យ, តែងចង ឈ្មោះថា មុតវៈ (ពួកចណ្ឌាល)។ វលធាតុ ឬវល្លធាតុ ក្នុងអត្ថបិទបាំង, ផ្លាស់ ល ជា ឡ, តែងបិទបាំង ឈ្មោះថា វាឡវា (សេះញី)។ មុរធាតុ ក្នុងអត្ថព័ទ្ធជុំវិញ, តែងត្រូវគេព័ទ្ធជុំវិញ ឈ្មោះថា មុរវៈ (ស្គរធំ)។ សូម្បីពាក្យដទៃទៀត ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។ 201. Sarā āvo. ២០១. ក្រោយពីសរធាតុ មានអាវោបច្ច័យ។ Saratismā āvo hoti. Sarati pavattatīti sarāvo=bhājanaviseso. ក្រោយពីសរធាតុ មានអាវោបច្ច័យ។ អ្វីដែលតែងប្រព្រឹត្តទៅ ឈ្មោះថា សរាវៈ (ភាជន៍ពិសេសម្យ៉ាង ឬចានកំប៉ោង)។ 202. Ala mala bilā ṇuvo. ២០២. អលធាតុ មលធាតុ និងពិលធាតុ សម្រេចដោយណុវោបច្ច័យ។ Ala-bandhane[Pg.285], mala malla-dhāraṇe, bila-bhedane, etehi ṇuvo hoti. Latāhi alīyatīti āluvo=gacchajāti. Malati dhāretīti māluvo=pattalatā. Bilati bhindatīti beluvo=rukkho. អលធាតុ ក្នុងអត្ថចង, មលធាតុ ឬមល្លធាតុ ក្នុងអត្ថទ្រទ្រង់, ពិលធាតុ ក្នុងអត្ថបំបែក, ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយនេះ មានណុវោបច្ច័យ។ អ្វីដែលតែងតោងទាមដោយវល្លិទាំងឡាយ ឈ្មោះថា អាលុវៈ (ប្រភេទឈើវល្លិម្យ៉ាង ឬមើមដំឡូង)។ អ្វីដែលតែងទ្រទ្រង់ ឈ្មោះថា មាលុវៈ (វល្លិមានស្លឹកធំ)។ អ្វីដែលតែងបំបែក ឈ្មោះថា ពេលុវៈ (ដើមព្នៅ)។ 203. Gātvī vo. ២០៣. ក្រោយពីកាធាតុ និងគាធាតុ មានអីវោបច្ច័យ។ Kā gā-saddetīmasmā īvo hoti. Gāyanti etāyāti gīvā=galo. ក្រោយពីកាធាតុ និងគាធាតុ ក្នុងអត្ថបន្លឺសំឡេង មានអីវោបច្ច័យ។ ពួកជនតែងបន្លឺសំឡេងដោយអវយវៈនេះ ឈ្មោះថា គីវា (ក)។ 204. Suto kvatvā. ២០៤. ក្រោយពីសុធាតុ មានក្វបច្ច័យ និងក្វាបច្ច័យ។ Su-savanetīmasmā kva kvā honti. Suṇātīti suvo=kīro. Suvā=suṇo. ក្រោយពីសុធាតុ ក្នុងអត្ថស្តាប់ មានក្វបច្ច័យ និងក្វាបច្ច័យ។ សត្វដែលតែងស្តាប់ ឈ្មោះថា សុវៈ (សត្វសេក)។ ឈ្មោះថា សុវា (សត្វឆ្កែ)។ 205. Vidvā. ២០៥. វិទ្វា។ Vidatismā kvā pararūpābhāvo a nipaccante. Vidati jānātīti vidvā=vidū. ក្រោយពីវិទធាតុ មានក្វាបច្ច័យ មិនមានការធ្វើរូបឲ្យដូចតួខាងក្រោយ និងសម្រេចដោយការកំណត់ទុក។ ជនណា តែងដឹង ជននោះ ឈ្មោះថា វិទ្វា (អ្នកប្រាជ្ញ ឬវិទូ)។ 206. Thuto revo. ២០៦. ក្រោយពីថុធាតុ មានរេវោបច្ច័យ។ Thu-abhitthave, etasmā revo hoti. Thavati siñcatīti thevo=phusitaṃ. ថុធាតុ ក្នុងអត្ថសរសើរ, ក្រោយពីធាតុនេះ មានរេវោបច្ច័យ។ អ្វីដែលតែងស្រោចស្រព ឈ្មោះថា ថេវៈ (តំណក់ទឹក)។ 207. Samā rivo. ២០៧. ក្រោយពីសមធាតុ មានរិវោបច្ច័យ។ Sama-upasame, etasmā rivo hoti. Sameti upasametīti sivo=umāpati, sivā=sigālo, sivaṃ=santi. សមធាតុ ក្នុងអត្ថស្ងប់រំងាប់, ក្រោយពីធាតុនេះ មានរិវោបច្ច័យ។ អ្វីដែលតែងស្ងប់រំងាប់ ឈ្មោះថា សិវៈ (ព្រះសិវៈ)។ ឈ្មោះថា សិវា (សត្វចចក)។ ឈ្មោះថា សិវៈ (សេចក្តីស្ងប់ ឬព្រះនិព្វាន)។ 208. Chadā ravi. ២០៨. ក្រោយពីឆទធាតុ មានរវិបច្ច័យ។ Chada-saṃvaraṇe[Pg.286], etasmā ravi hoti. Chādetīti chavi=juti. ឆទធាតុ ក្នុងអត្ថបិទបាំង, ក្រោយពីធាតុនេះ មានរវិបច្ច័យ។ អ្វីដែលតែងបិទបាំង ឈ្មោះថា ឆវិ (ស្បែក ឬពន្លឺ)។ 209. Pūra timā kiso rasso ca. ២០៩. ក្រោយពីបូរធាតុ និងតិមធាតុ មានកិសោបច្ច័យ និងធ្វើស្រៈខាងដើមឲ្យខ្លី។ Pūra-pūraṇe, tima-temane, etehi kiso hoti ūssa rasso ca. Pūretīti puriso=pumā. (Pure uccaṭṭhāne seti pavattatīti vā puriso=sova.) Temetīti timisaṃ=tamo. បូរធាតុ ក្នុងអត្ថបំពេញ, តិមធាតុ ក្នុងអត្ថសើម, ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយនេះ មានកិសោបច្ច័យ និងធ្វើ ូ ឲ្យខ្លី។ ជនណា តែងបំពេញ ជននោះ ឈ្មោះថា បុរិសៈ (បុរស)។ (ឬមួយថា តែងដេក ឬប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទីខ្ពស់ ឈ្មោះថា បុរិសៈ គឺបុគ្គលនោះឯង)។ អ្វីដែលតែងធ្វើឲ្យសើម ឈ្មោះថា តិមិសៈ (សេចក្តីងងឹត)។ 210. Karā īso. ២១០. ក្រោយពីករធាតុ មានអីសោបច្ច័យ។ Karotismā īso hoti. Karīyatīti karīsaṃ=gūthaṃ. ក្រោយពីករធាតុ មានអីសោបច្ច័យ។ អ្វីដែលគេតែងធ្វើ ឈ្មោះថា ករីសៈ (លាមក)។ 211. Sirīsādayo. ២១១. ពាក្យទាំងឡាយមានសិរីសៈជាដើម។ Sirīsaādayo īsantā nipaccante. Saratissa assi, sappadaṭṭhakālādīsu sarīyatīti sirīso=rukkho. Pūrissa rassattaṃ, pūretīti purīsaṃ=gūthaṃ. Talissa dīgho, talati sattānaṃ patiṭṭhānaṃ bhavatīti tālīsaṃ=osadhiviseso, evamaññepi. ពាក្យទាំងឡាយមានសិរីសៈជាដើម ដែលមានអីសបច្ច័យជាទីបំផុត សម្រេចដោយការកំណត់ទុក (និបាតនៈ)។ សរធាតុ ផ្លាស់ជា សិ, តែងរលាយទៅក្នុងកាលដែលត្រូវពស់ខាំជាដើម ឈ្មោះថា សិរីសៈ (ដើមច្រេស)។ បូរធាតុ ធ្វើឲ្យខ្លី, តែងបំពេញ ឈ្មោះថា បុរីសៈ (លាមក)។ តលធាតុ ធ្វើឲ្យវែង, តែងជាទីតម្កល់នៃសត្វទាំងឡាយ ឈ្មោះថា តាលីសៈ (ដើមតាលីសបត្រ)។ សូម្បីពាក្យដទៃទៀត ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។ 212. Karā ribbiso. ២១២. ក្រោយពីករធាតុ មានរិព្វិសោបច្ច័យ។ Karotismā ribbiso hoti. Karīyatīti kibbisaṃ=pāpaṃ. ក្រោយពីករធាតុ មានរិព្វិសោបច្ច័យ។ អ្វីដែលគេតែងធ្វើ ឈ្មោះថា គិព្វិសៈ (បាប ឬទោស)។ 213. Sasāsa vasa visa hana vana manāna kamā so. ២១៣. ក្រោយពីសសធាតុ អសធាតុ វសធាតុ វិសធាតុ ហនធាតុ វនធាតុ មនធាតុ អនធាតុ និងកមធាតុ មានសោបច្ច័យ។ Sasa-gati hiṃsā vissasa pāṇanesu, asa-khepane, vasa-nivāse, visa-pavisane, hana-hiṃ sāyaṃ, vana sana-sambhattiyaṃ, mana-ñāṇe, ana-pāṇane, kama-icchāyaṃ, etehi so hoti, sasanti jīvanti sattā etenāti sassaṃ=kalamādi, asati khipatīti asso=hayo[Pg.287]. Vasanti etthāti vassaṃ=saṃvaccharo. Visatīti vesso=tatiyavaṇṇo. Haññateti haṃso=sitacchado. Vanoti pattharatīti vaṃso=santāno, veḷu ca. Maññateti maṃsaṃ=pisitaṃ, anati jīvati etenāti aṃso=ekāṭṭhāso, bhujasiro ca. Kāmīyatīti kaṃso=parimāṇaṃ. សសធាតុ ក្នុងអត្ថទៅ, បៀតបៀន, ទុកចិត្ត និងរស់នៅ, អសធាតុ ក្នុងអត្ថចោល, វសធាតុ ក្នុងអត្ថរស់នៅ, វិសធាតុ ក្នុងអត្ថចូលទៅ, ហនធាតុ ក្នុងអត្ថបៀតបៀន, វនធាតុ និងសនធាតុ ក្នុងអត្ថសេពគប់, មនធាតុ ក្នុងអត្ថដឹង, អនធាតុ ក្នុងអត្ថដកដង្ហើម, កមធាតុ ក្នុងអត្ថប្រាថ្នា, ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយនេះ មានសោបច្ច័យ។ សត្វទាំងឡាយតែងរស់នៅដោយសារវត្ថុនេះ ឈ្មោះថា សស្សៈ (ស្រូវសាលីជាដើម)។ សត្វដែលតែងរត់លឿន ឈ្មោះថា អស្សៈ (សេះ)។ កាលដែលពួកជនតែងរស់នៅ ឈ្មោះថា វស្សៈ (ឆ្នាំ ឬរដូវភ្លៀង)។ ជនដែលតែងចូលទៅក្នុងជំនួញ ឈ្មោះថា វេស្សៈ (វណ្ណៈទីបី ឬឈ្មួញ)។ សត្វដែលតែងហើរទៅ ឈ្មោះថា ហំសៈ (សត្វហង្ស)។ អ្វីដែលតែងផ្សព្វផ្សាយទៅ ឈ្មោះថា វំសៈ (វង្សត្រកូល ឬដើមឫស្សី)។ អ្វីដែលគេតែងដឹង ឈ្មោះថា មំសៈ (សាច់)។ អ្វីដែលតែងរស់នៅដោយសារចំណែកនេះ ឈ្មោះថា អំសៈ (ចំណែកមួយ ឬស្មា)។ អ្វីដែលគេតែងប្រាថ្នា ឈ្មោះថា កំសៈ (ភាជន៍សំរិទ្ធ ឬរង្វាស់)។ 214. Āmi thu ku sīto saka. ២១៤. ក្រោយពី អា-បុព្វៈ មិធាតុ, ថុធាតុ, កុធាតុ និងសីធាតុ មានសកបច្ច័យ។ Āpubbo mi-pakkhepe, thu-abhitthave ku-sadde, sī-saye, etehi saka hoti. Āmīyati anto pakkhipīyatīti āmisaṃ=bhakkhaṃ. Thavīyatīti thuso=vīhitaco. Kavati vātena nadatīti kuso=tiṇaviseso. Sayanti ettha ūkāti sīsaṃ=muddhā, kālatipu ca. មិធាតុ មាន អា-ឧបសគ្គនៅខាងមុខ ក្នុងអត្ថដាក់បញ្ចូល, ថុធាតុ ក្នុងអត្ថសរសើរ, កុធាតុ ក្នុងអត្ថបន្លឺសំឡេង, សីធាតុ ក្នុងអត្ថដេក, ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយនេះ មានសកបច្ច័យ។ អ្វីដែលគេតែងដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងមាត់ ឈ្មោះថា អាមិសៈ (អាហារ)។ អ្វីដែលគេតែងបាចសាច ឈ្មោះថា ថុសៈ (អង្កាម)។ អ្វីដែលតែងបន្លឺសំឡេងដោយសារខ្យល់ ឈ្មោះថា កុសៈ (ស្បូវភ្លាំង)។ អវយវៈដែលចៃទាំងឡាយតែងដេកនៅ ឈ្មោះថា សីសៈ (ក្បាល ឬសំណប៉ាហាំងខ្មៅ)។ 215. Phassādayo. ២១៥. ពាក្យទាំងឡាយមានផស្សៈជាដើម។ Phassaādayo sakaantā nipaccante. Phusa-samphasse, ussatthaṃ, phusatīti phasso=kāyaviññāṇavisayo. Phusso=nakkhattaṃ. Pusa posane, posīyatīti pussaṃ=phalaviseso. Bhū-sattāyaṃ, bhūssa rasso, abhavīti bhusaṃ=tucchadhaññaṃ, aṃkissa uka, aṅketi anena aññeti aṅkuso=gajapatodo. Phāya-vuddhiyaṃ, papubbo, yalopo, phāyati vuddhiṃ gacchatīti papphāsaṃ=dehakoṭṭhāsaviseso. Kalismā sassa māña, kulismā ca, kalīyati parimīyatīti kammāso=sabalo, kammāsaṃ=pāpaṃ. Kulati pattharatīti kummāso=bhakkhaviseso. Manissa jūka, maññati sadhanattaṃ etāyāti mañjūsā=kaṭṭhapeḷā. Pīssa yūka, piṇetīti pīyūsaṃ=amataṃ. Kula-saṃvaraṇe, ika, kulīyati saṃvarīyatīti kulisaṃ=vajiraṃ[Pg.288]. Bala-saṃvaraṇe, ika, lassa ḷattañca, balati etena macche gaṇhātīti baḷiso=macchavedhanaṃ. Mahissa eka, mahīyatīti mahesī=katābhisekā padhānitthī, evamaññepi. ពាក្យទាំងឡាយមានផស្សៈជាដើម ដែលមានសកបច្ច័យជាទីបំផុត សម្រេចដោយការកំណត់ទុក (និបាតនៈ)។ ផុសធាតុ ក្នុងអត្ថពាល់ត្រូវ, ផ្លាស់ ឧ ជា អ, តែងពាល់ត្រូវ ឈ្មោះថា ផស្សៈ (ផស្សៈ ឬអារម្មណ៍នៃកាយវិញ្ញាណ)។ ឈ្មោះថា ផុស្សៈ (នក្ខត្តឫក្សផុស្សៈ)។ បុសធាតុ ក្នុងអត្ថចីញ្ចឹម, តែងត្រូវគេចិញ្ចឹម ឈ្មោះថា បុស្សៈ (ផ្កាយបុស្សៈ)។ ភូធាតុ ក្នុងអត្ថមាន, ធ្វើ ូ ឲ្យខ្លី, តែងមាន ឈ្មោះថា ភុសៈ (អង្កាម ឬស្រូវស្កក)។ អង្កធាតុ មាន ឧកបច្ច័យ, តែងទាក់ដោយវត្ថុនេះ ឈ្មោះថា អង្កុសៈ (កង្កុះដំរី)។ ផាយធាតុ ក្នុងអត្ថចម្រើន, មាន ប-ឧបសគ្គនៅខាងមុខ, លុប យ, តែងចម្រើនឡើង ឈ្មោះថា បប្ផាសៈ (សួត)។ កលធាតុ ផ្លាស់ ស ជា មាញ្ញ (ឬ កុលធាតុ ផងដែរ), តែងត្រូវគេវាស់វែង ឈ្មោះថា កម្មាសៈ (ពពាល ឬខ្លារខិន), កម្មាសៈ (បាប)។ កុលធាតុ តែងផ្សព្វផ្សាយទៅ ឈ្មោះថា កុម្មាសៈ (នំកុម្មាស)។ មនធាតុ មាន ជូកបច្ច័យ, តែងដឹងនូវទ្រព្យដោយវត្ថុនេះ ឈ្មោះថា មញ្ជូសា (ហឹបឈើ)។ បីធាតុ មាន យូកបច្ច័យ, តែងធ្វើឲ្យឆ្អែត ឈ្មោះថា បីយូសៈ (ទឹកអម្រឹត)។ កុលធាតុ ក្នុងអត្ថបិទបាំង, មាន អិកបច្ច័យ, តែងបិទបាំង ឈ្មោះថា កុលិសៈ (កែវវជិរៈ)។ ពលធាតុ ក្នុងអត្ថបិទបាំង, មាន អិកបច្ច័យ, ផ្លាស់ ល ជា ឡ, តែងចាប់ត្រីដោយវត្ថុនេះ ឈ្មោះថា បឡិសៈ (ផ្លែសន្ទូច)។ មហធាតុ មាន ឯកបច្ច័យ, តែងត្រូវគេបូជា ឈ្មោះថា មហេសី (ព្រះមហេសី)។ សូម្បីពាក្យដទៃទៀត ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។ 216. Suto ṇisaka. ២១៦. ក្រោយពីសុធាតុ មានណិសកបច្ច័យ។ Suṇātismā ṇisaka hoti. Suṇātīti suṇisā=puttabhariyā. ក្រោយពីសុធាតុ មានណិសកបច្ច័យ។ នាងណា តែងស្តាប់បង្គាប់ នាងនោះ ឈ្មោះថា សុណិសា (កូនប្រសារស្រី)។ 217. Vetāta yu panāla kala camā aso. ២១៧. វេតធាតុ អតធាតុ យុធាតុ បនធាតុ អលធាតុ កលធាតុ និងចមធាតុ មានអសោបច្ច័យ។ Veta-suttiyo dhātu, ata-sātaccagamane, yu-missane, panathutiyaṃ, ala-bandhane, kala-saṅkhyāne, cama-adane, etehi aso hoti. Vetati pavattatīti vetaso=vānīro. Atati vāterito niccaṃ vedhattaṃ yātīti ataso=vanappativiseso vīmhi abhasī=gacchaviseso. Yavīyati missīyatīti yavaso=pasughāso. Paññate thavīyateti panaso=kaṇḍaṇīphalo. Alīyati bandhiyatīti alaso=mandakārī. Kalīyatīti kalaso=kumbho. Camati adati anenāti camaso=homabhājanaṃ. វេតធាតុ ក្នុងអត្ថត្បាញ, អតធាតុ ក្នុងអត្ថទៅជានិច្ច, យុធាតុ ក្នុងអត្ថលាយឡំ, បនធាតុ ក្នុងអត្ថសរសើរ, អលធាតុ ក្នុងអត្ថចង, កលធាតុ ក្នុងអត្ថរាប់, ចមធាតុ ក្នុងអត្ថបរិភោគ, ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយនេះ មានអសោបច្ច័យ។ អ្វីដែលតែងប្រព្រឹត្តទៅ ឈ្មោះថា វេតសៈ (ដើមផ្តៅ)។ អ្វីដែលតែងត្រូវខ្យល់បក់បោកហើយញាប់ញ័រជានិច្ច ឈ្មោះថា អតសៈ (ដើមធ្មា), កាលបើមាន វីបច្ច័យ ជា អភសី (ប្រភេទឈើម្យ៉ាង)។ អ្វីដែលគេតែងលាយឡំ ឈ្មោះថា យវសៈ (ស្មៅសម្រាប់សត្វស៊ី)។ អ្វីដែលគេតែងដឹង ឬសរសើរ ឈ្មោះថា បនសៈ (ដើមខ្នុរ)។ ជនណា តែងយឺតយ៉ាវ ជននោះ ឈ្មោះថា អលសៈ (មនុស្សខ្ជិលច្រអូស)។ អ្វីដែលគេតែងរាប់ ឈ្មោះថា កលសៈ (ក្អម)។ ពួកជនតែងបរិភោគដោយវត្ថុនេះ ឈ្មោះថា ចមសៈ (ស្លាបព្រា ឬភាជន៍សម្រាប់បូជា)។ 218. Vaya diva kara karehyasaṇasakapāsakasā. ២១៨. ក្រោយពីវយធាតុ ទិវធាតុ ករធាតុ និងករធាតុ មានអសណបច្ច័យ, អសបច្ច័យ, កបាសបច្ច័យ និងកសាបច្ច័យ តាមលំដាប់។ Vayatyādīhi asaṇaādayo honti yathākkamaṃ. Vayati gacchatīti vāyaso=kāko. Dibbanti etthāti divaso=dinaṃ. Karīyatīti kappāso=suttasambhavo. Kibbisaṃ karotīti kakkaso=pharuso. ក្រោយពីវយធាតុជាដើម មានអសណបច្ច័យជាដើម តាមលំដាប់។ សត្វដែលតែងហើរទៅ ឈ្មោះថា វាយសៈ (សត្វក្អែក)។ កាលដែលពួកជនតែងរុងរឿង ឈ្មោះថា ទិវសៈ (ថ្ងៃ)។ អ្វីដែលគេតែងធ្វើជាសរសៃអំបោះ ឈ្មោះថា កប្បាសៈ (កប្បាស)។ អ្វីដែលតែងធ្វើឲ្យអាក្រក់ ឈ្មោះថា កក្កសៈ (គ្រើម ឬទ្រគោះបោះបោក)។ 219. Sasa masa daṃsāsā su. ២១៩. ក្រោយពីសសធាតុ មសធាតុ ទំសធាតុ និងអសធាតុ មានសុបច្ច័យ។ Sasādīhi [Pg.289] su hoti. Sasati jīvatīti sassu=jayampatīnaṃ mātā. Masīyatīti massu=purisamukhe pavaddhalomāni. ‘‘Lopo’’ti (1.39) niggahītalopo, daṃsīyati bandhamanenāti dassu=coro. Asīyati khipīyatīti assu=bappo. ក្រោយពីសសធាតុជាដើម មានសុបច្ច័យ។ នាងណា តែងរស់នៅចិញ្ចឹម នាងនោះ ឈ្មោះថា សស្សុ (ម្តាយក្មេក)។ អ្វីដែលគេតែងស្ទាបអង្អែល ឈ្មោះថា មស្សុ (ពុកចង្ការ)។ ដោយសូត្រថា "លោបោ" លុបនិគ្គហិត, ជនណា តែងបៀតបៀន ជននោះ ឈ្មោះថា ទស្សុ (ចោរ)។ អ្វីដែលតែងហូរចេញមក ឈ្មោះថា អស្សុ (ទឹកភ្នែក)។ 220. Vidā dasuka. ២២០. ក្រោយពីវិទធាតុ មានទសុកបច្ច័យ។ Vidismā dasuka hoti. Vidati jānātīti viddasu=vidvā. ក្រោយពីវិទធាតុ មានទសុកបច្ច័យ។ ជនណា តែងដឹង ជននោះ ឈ្មោះថា វិទ្ទសុ (អ្នកប្រាជ្ញ)។ 221. Sasā rīho. ២២១. ក្រោយពីសសធាតុ មានរីហោបច្ច័យ។ Sasatismā rīho hoti. Sasati hiṃsatīti sīho=kesarī. បច្ច័យ រី (rī) និង ហោ (ho) មានក្រោយពីធាតុ សស (sasa)។ សត្វណាដែលបៀតបៀន (សសតិ) ហេតុនោះ សត្វនោះឈ្មោះថា សីហៈ (សីហោ) = សត្វសិង្ហ (កេសរី)។ 222. Jīvāmā ho vamā ca. ២២២. បច្ច័យ ហោ (ho) និង វមា (vamā) មានក្រោយពីធាតុ ជីវ (jīva) និងធាតុ អម (ama)។ Jīva-pāṇadhāraṇe, ama-gamane, etehī ho hoti, vamā cāntādesā yathākkamaṃ, ādesavidhānaṃ pana pararūpabādhanatthaṃ. ‘‘Byañjane dīgharassā’’ti (1.39) rassattaṃ, jīvanti etāyāti jivhā=rasanā. Amati pavattatīti amhaṃ=asmā. Papubbe amati pavattatīti pamhaṃ=pakhumaṃ. ធាតុ ជីវ (jīva) ក្នុងអត្ថថា ទ្រទ្រង់ជីវិត (បាណធារណៈ), ធាតុ អម (ama) ក្នុងអត្ថថា ទៅ (គមនៈ), បច្ច័យ ហោ (ho) និង វមា (vamā) មានក្រោយពីធាតុទាំងឡាយនេះ ហើយជាការទេសៈជំនួសខាងចុងតាមលំដាប់, ម្យ៉ាងទៀត វិធីនៃការទេសៈនេះ គឺដើម្បីឃាត់នូវសភាពរូបខាងក្រោយ។ មានការធ្វើឲ្យស្រៈខ្លី (រស្សៈ) ដោយសូត្រថា “Byañjane dīgharassā” (១.៣៩)។ សត្វទាំងឡាយរស់នៅដោយសារអវយវៈនេះ ហេតុនោះ អវយវៈនោះឈ្មោះថា ជិវ្ហា (អណ្តាត) = រសនា។ វាតែងប្រព្រឹត្តទៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា អម្ហៈ = អស្មា (ថ្ម)។ ធាតុ អម (ama) មាន ប-បុព្វបទ តែងប្រព្រឹត្តទៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា បម្ហៈ = បខុមៈ (រោមភ្នែក)។ 223. Taṇhādayo. ២២៣. ពាក្យមាន តណ្ហា ជាដើម។ Taṇhaādayo hantā nipaccante. Tasa-pipāsāyaṃ, sassa ṇattaṃ, evamupari ca, tasati pātumicchati etāyāti taṇhā=lo bho. Kasa-vilekhane, kasatīti kaṇho=kāḷo. Juta-dittiyaṃ, tassa ṇattaṃ, ottābhāvo ca, jotetīti juṇhā=canda- pabhā[Pg.290]. Mīlissa ḷo, nimīlantyanena akkhīnīti mīḷhaṃ-gūthaṃ. Gāhissa ḷo, gayhatīti gāḷhaṃ, dahissa ḷo, dahatīti daḷhaṃ, bahissa ḷo, dīgho ca, bahati vuddhiṃ vacchatīti bāḷhaṃ, ete tayo daḷhatthā. Gamissa assi, gacchatīti gimho-nidāgho. Paṭakalānaṃ aka ca, paṭati yātīti paṭaho=bheriviseso. Kalīyati parimīyati anena sūrabhāvoti kalaho=vivādo. Kaṭavarānaṃ āka, kaṭanti ettha osadhādiṃ maddantīti kaṭāho=bhājanaviseso. Varīyatīti varāho=sūkaro. Lunātissa o, lunāti etenāti lohaṃ=ayādi. Evamaññepi. ពាក្យមាន តណ្ហា ជាដើម សម្រេចដោយការចុះបច្ច័យ ហ (ha) ខាងចុង។ ធាតុ តស (tasa) ក្នុងអត្ថថា ស្រេកឃ្លាន (បិបាសា), ធ្វើ ស-អក្សរ ឲ្យជា ណ-អក្សរ, ខាងលើក៏ដូចគ្នា, សត្វតែងស្រេកឃ្លាន ឬចង់ផឹកដោយសារធម្មជាតិនេះ ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះឈ្មោះថា តណ្ហា = លោភៈ។ ធាតុ កស (kasa) ក្នុងអត្ថថា ភ្ជួររាស់ ឬឆ្កូត (វិលេខនៈ), តែងភ្ជួររាស់ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កណ្ហៈ = កាលៈ (ខ្មៅ)។ ធាតុ ជុត (juta) ក្នុងអត្ថថា ភ្លឺស្វាង (ទិត្តិ), ធ្វើ ត-អក្សរ ឲ្យជា ណ-អក្សរ និងមានការធ្វើជា ឱ-ការៈ, តែងភ្លឺស្វាង ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ជុណ្ហា = ចន្ទប្បភា (ពន្លឺព្រះចន្ទ)។ ធាតុ មីលិ (mīli) មានការជំនួសជា ឡ (ḷo), ភ្នែកទាំងឡាយតែងធ្មេចចុះដោយសារវត្ថុនេះ ហេតុនោះ វត្ថុនោះឈ្មោះថា មីឡ្ហៈ = គូថៈ (លាមក)។ ធាតុ គាហ (gāha) មានការជំនួសជា ឡ្ហ (ḷha), តែងត្រូវគេកាន់យក ហេតុនោះ ឈ្មោះថា គាឡ្ហៈ, ធាតុ ទហ (daha) មានការជំនួសជា ឡ្ហ (ḷha), តែងដុត ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ទឡ្ហៈ, ធាតុ ពហ (baha) មានការជំនួសជា ឡ្ហ (ḷha) និងធ្វើស្រៈឲ្យវែង (ទីឃៈ), តែងចម្រើនលូតលាស់ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ពាឡ្ហៈ, ពាក្យទាំងបីនេះមានអត្ថថា មាំមួន (ទឡ្ហត្ថៈ)។ ធាតុ គម (gama) មានការចុះ អស្សិ (assi), តែងទៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា គិម្ហៈ = និទាឃៈ (រដូវក្តៅ)។ ធាតុ បដ (paṭa) និងធាតុ កល (kala) មានការចុះ អក (aka) ខាងចុង, តែងទៅ ឬបន្លឺឡើង ហេតុនោះ ឈ្មោះថា បដហៈ = ស្គរម្យ៉ាង។ ភាពជាអ្នកក្លាហានតែងត្រូវគេវាស់វែងដោយសារការនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កលហៈ = វិវាទៈ (ការឈ្លោះប្រកែក)។ ធាតុ កដ (kaṭa) និងធាតុ វរ (vara) មានការចុះ អាក (āka), គេតែងបុកកិនថ្នាំជាដើមក្នុងភាជនៈនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កដាហៈ = ខ្ទះ ឬភាជនៈម្យ៉ាង។ តែងត្រូវគេជ្រើសរើស ហេតុនោះ ឈ្មោះថា វរាហៈ = សូករៈ (ជ្រូក)។ ធាតុ លុ (lu) មានការធ្វើជា ឱ (o), គេតែងកាត់ដោយសារលោហៈនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា លោហៈ = ដែកជាដើម។ ពាក្យដទៃទៀតក៏ដូចគ្នាដែរ។ 224. Paṇussahā hihī ṇoḷaṅa ca. ២២៤. បច្ច័យ ហិ (hi) និង ហី (hī) មានក្រោយពីធាតុ បណ (paṇa) និង ឧស្សហ (ussaha) តាមលំដាប់, និងមានការទេសៈជា ណ (ṇo) និង ឡង (ḷaṅa) ខាងចុង។ Paṇā upubbasahā ca hihī honti yathākkamaṃ, ṇaoḷaṅa cāntādesā, ādesavidhānasāmatthiyā pararūpābhāvo, paṇīyati voharīyatīti paṇhi=pādassa pacchābhāgo. Ussahatīti ussāḷhī-vīriyaṃ. បច្ច័យ ហិ (hi) និង ហី (hī) មានក្រោយពីធាតុ បណ (paṇa) និងធាតុ សហ (saha) ដែលមាន ឧ-បុព្វបទ តាមលំដាប់, និងមានការទេសៈជា ណ (ṇo) និង ឡង (ḷaṅa) ខាងចុង, ដោយអំណាចនៃវិធីទេសៈនេះ មិនមានសភាពរូបខាងក្រោយឡើយ។ តែងត្រូវគេជួញដូរ ឬចរចា ហេតុនោះ ឈ្មោះថា បណ្ហិ (កែងជើង) = ផ្នែកខាងក្រោយនៃជើង។ តែងព្យាយាម ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ឧស្សាឡ្ហី = វីរិយៈ (សេចក្តីព្យាយាម)។ 225. Khī mi pī cu mā vākāhi ḷo ussa vā dīgho ca. ២២៥. បច្ច័យ ឡោ (ḷo) មានក្រោយពីធាតុទាំងឡាយគឺ ឃី (khī), មិ (mi), បី (pī), ចុ (cu), មា (mā), វា (vā), កា (kā) និងមានការធ្វើស្រៈ ឧ (u) ឲ្យជាទីឃៈខ្លះ។ Khī-khaye, mi-pakkhepe, pī-tappane, cu-cavane, mā-māne, vī vā-gamane, kā gā-sadde, etehi ḷo hoti, ukārassa vā dīgho ca. Khīyatīti khelo=lālā. Mīyati pakkhipīyatīti meḷā=masi. Piṇetīti peḷā=bhājanaviseso. Cavatīti cūḷā=sikhā. Coḷo=pilotiko. Mīyati parimīyatīti māḷo=ekakūṭasaṅgahito anekakoṇavanto paṭissayaviseso. Vāti gacchatīti vāḷo=caṇḍamigo. Kāyati pharusaṃ vadatīti kāḷo=kaṇho, vīmhi kāḷī=kaṇhā. ធាតុ ឃី (khī) ក្នុងអត្ថថា អស់ទៅ (ខយៈ), ធាតុ មិ (mi) ក្នុងអត្ថថា បោះចោល ឬដាក់បញ្ចូល (បក្ខេបៈ), ធាតុ បី (pī) ក្នុងអត្ថថា ធ្វើឲ្យឆ្អែតស្កប់ស្កល់ (តប្បនៈ), ធាតុ ចុ (cu) ក្នុងអត្ថថា ច្យុត ឬឃ្លាត (ចវនៈ), ធាតុ មា (mā) ក្នុងអត្ថថា វាស់វែង (មានៈ), ធាតុ វី (vī) និងធាតុ វា (vā) ក្នុងអត្ថថា ទៅ (គមនៈ), ធាតុ កា (kā) និងធាតុ គា (gā) ក្នុងអត្ថថា បន្លឺសំឡេង (សទ្ទៈ), បច្ច័យ ឡោ (ḷo) មានក្រោយពីធាតុទាំងឡាយនេះ និងមានការធ្វើ ឧ-ការៈ ឲ្យជាទីឃៈខ្លះ។ តែងអស់ទៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ខេឡោ (ទឹកមាត់) = លាលា។ តែងត្រូវគេដាក់បញ្ចូល ហេតុនោះ ឈ្មោះថា មេឡា (ទឹកខ្មៅ) = មសិ។ តែងធ្វើឲ្យឆ្អែតស្កប់ស្កល់ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា បេឡា = ភាជនៈម្យ៉ាង (កន្ត្រក)។ តែងឃ្លាតទៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ចូឡា (កំប៉ោយ ឬជុក) = សិខា។ ចោឡោ = សំពត់ចាស់ (បិលោតិកៈ)។ តែងត្រូវគេវាស់វែង ហេតុនោះ ឈ្មោះថា មាលោ = សាលាដែលមានកំពូលតែមួយ និងមានជ្រុងច្រើន។ តែងទៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា វាឡោ = សត្វសាហាវ (ចណ្ឌមិគៈ)។ តែងបន្លឺសំឡេង ឬនិយាយទ្រគោះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កាលោ = កណ្ហៈ (ខ្មៅ), ក្នុងឥត្ថីលិង្គជា កាលី = កណ្ហា។ 226. Guto ḷaka ca. ២២៦. បច្ច័យ ឡកៈ (ḷaka) និង ឡោ (ḷo) មានក្រោយពីធាតុ គុ (gu)។ Gu-saddetīmasmā [Pg.291] ḷaka hoti ḷo ca. Gavati pavattati etenāti guḷo=ucchuvikāro. Goḷo=lakuṇḍako. បច្ច័យ ឡកៈ (ḷaka) និង ឡោ (ḷo) មានក្រោយពីធាតុ គុ (gu) ក្នុងអត្ថថា បន្លឺសំឡេង (សទ្ទៈ) នេះ។ តែងបន្លឺឡើង ឬប្រព្រឹត្តទៅដោយសារវត្ថុនេះ ហេតុនោះ វត្ថុនោះឈ្មោះថា គុឡោ (ស្ករអំពៅ) = ឧច្ឆុវិការៈ។ គោឡោ = ដុំមូល (លកុណ្ឌកៈ)។ 227. Paṅguḷādayo. ២២៧. ពាក្យមាន បង្គុឡៈ ជាដើម។ Paṅguḷaādayo ḷaka antā nipaccante. Khañja-gativekalle, paṅguādeso, akhañji gativekallamāpajjīti paṅgaḷo=pīṭhasappī. Karotismā ḷassa khaña, kibbisaṃ karotīti kakkhaḷo=kurūro. Kukatissa kuka, kukyati pāpakārīhi ādīyatīti kukkuḷaṃ=saṅku saṃkiṇṇo sobbho. Kukkuḷo=thusaggī. Maṃkissa uka, bindu lopo ca, maṃketi vanaṃ maṇḍetīti makuḷo=avikasitakusumaṃ. ពាក្យមាន បង្គុឡៈ (paṅguḷa) ជាដើម សម្រេចដោយការចុះបច្ច័យ ឡកៈ (ḷaka) ខាងចុង។ ធាតុ ខញ្ជ (khañja) ក្នុងអត្ថថា ដំណើរខ្វិន (គតិវិកល្លៈ), មានការទេសៈជា បង្គុ (paṅgu), តែងខ្វិន ឬដល់នូវដំណើរមិនប្រក្រតី ហេតុនោះ ឈ្មោះថា បង្គុឡៈ (មនុស្សខ្វិន) = បីឋសប្បី (អ្នកលូនវារដោយកៅអី)។ ធាតុ ករ (kara) មានការធ្វើ ឡ-អក្សរ ឲ្យជា ខញ (khaña), តែងធ្វើនូវអំពើបាប ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កក្ខឡៈ = កុរូ រៈ (សាហាវយង់ឃ្នង)។ ធាតុ កកុតិ (kukati) មានការចុះ កុក (kuka), តែងត្រូវពួកអ្នកធ្វើបាបកាន់យក ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កុក្កុឡៈ = រណ្តៅដែលពេញដោយបង្គោល។ កក្កុឡោ = ភ្លើងអង្កាម។ ធាតុ មង្កិ (maṃki) មានការចុះ ឧក (uka) និងលុបពិន្ទុ (អនុស្វារៈ), តែងធ្វើព្រៃឲ្យល្អ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា មគុឡៈ (ផ្កាក្រពុំ) = អវិកសិតកុសុមៈ។ 228. Pāto ḷi. ២២៨. បច្ច័យ ឡិ (ḷi) មានក្រោយពីធាតុ បា (pā)។ Pātismā ḷi hoti. Atthaṃ pāti rakkhatīti pāḷi=tanti. បច្ច័យ ឡិ (ḷi) មានក្រោយពីធាតុ បា (pā)។ តែងរក្សាទុកនូវសេចក្តី (អត្ថ) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា បាលី (បាឡិ) = ខ្សែគម្ពីរ (តន្តិ)។ 229. Vīto ḷu. ២២៩. បច្ច័យ ឡុ (ḷu) មានក្រោយពីធាតុ វី (vī)។ Vītismā ḷu hoti. Veti pavattatīti veḷu=veṇu. បច្ច័យ ឡុ (ḷu) មានក្រោយពីធាតុ វី (vī)។ តែងប្រព្រឹត្តទៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា វេឡុ (ឫស្សី) = វេណុ។ (Iti avaggapaccayavidhānaṃ). (ចប់ វិធីចុះអវគ្គបច្ច័យ តែប៉ុណ្ណេះ)។ Iti moggallāne byākaraṇe vuttiyaṃ សេចក្តីពន្យល់ (វុត្តិ) ក្នុងមោគ្គល្លានវ្យាករណ៍ នេះ Ṇvādikaṇḍo sattamo. ឈ្មោះថា ណ្វាទិកណ្ឌ គឺកណ្ឌទី៧ ចប់ហើយ។ Suttaṃ dhātu gaṇo ṇvādi, nāmaliṅgānusāsanaṃ; Yassa tiṭṭhati jīvhagge, sa byākaraṇakesarī. សូត្រ ធាតុ គណៈ ណ្វាទិបច្ច័យ និងនាមលិង្គានុសាសនៈ ស្ថិតនៅលើចុងអណ្តាតរបស់បុគ្គលណា បុគ្គលនោះឈ្មោះថា ជាសីហៈក្នុងវ្យាករណ៍ (អ្នកប្រាជ្ញវ្យាករណ៍ដ៏អង់អាច)។ Samattā cāyaṃ moggallānavutti មោគ្គល្លានវុត្តិនេះ សម្រេចបរិបូណ៌ហើយ Sattahi bhāṇavārehi. ដោយភាណវារៈទាំងឡាយ ៧។ 1. ១. Yassa [Pg.292] rañño pabhāvena, bhāvitattayamākulaṃ; Anākulaṃ duladdhīhi, pāpabhikkhūhi sabbaso. ព្រះសាសនារបស់ព្រះមុនីរាជ ដែលវឹកវរដោយសារពួកភិក្ខុទ្រុស្តសីល និងពួកមានលទ្ធិខុសឆ្គងទាំងឡាយ ត្រូវបានធ្វើឲ្យមិនវឹកវរវិញ ដោយគ្រប់ប្រការ ដោយតេជានុភាពនៃព្រះរាជាអង្គណា។ 2. ២. Laṅkāya munirājassa, sāsanaṃ sādhu saṇṭhikaṃ; Puṇṇacandasamāyogā, vāridhīva vivaddhate. ព្រះសាសនារបស់ព្រះមុនីរាជ ក្នុងកោះលង្កា ស្ថិតនៅយ៉ាងល្អហើយ តែងចម្រើនឡើង ដូចជាមហាសមុទ្រដែលជន់ឡើងព្រោះការជួបប្រសព្វនៃព្រះចន្ទពេញវង់។ 3. ៣. Parakkamabhuje tasmiṃ, saddhābuddhiguṇodite; Manuvaṃsaddhajākāre, laṅkādīpaṃ pasāsati. ក្នុងកាលដែលព្រះបាទបរាក្កមពាហុនោះ ដែលជាអ្នករុងរឿងដោយគុណគឺសទ្ធានិងបញ្ញា មានសភាពដូចជាទង់ជ័យនៃមនុស្សវង្ស តែងគ្រប់គ្រងកោះលង្កា។ 4. ៤. Moggallānena therena, dhīmatā sucivuttinā; Racitaṃ yaṃ suviññeyya-masandiddha’manākulaṃ. ក្បួនវ្យាករណ៍ណា ដែលព្រះមោគ្គល្លានត្ថេរ ជាអ្នកមានប្រាជ្ញា មានការប្រព្រឹត្តដ៏បរិសុទ្ធ បានរៀបចំឡើង ជាក្បួនដែលងាយយល់ មិនមានសេចក្តីសង្ស័យ និងមិនវឹកវរ។ 5. ៥. Asesavisayabyāpi, jinabyappatha nissayaṃ; Saddhasattha’manāyāsa-sādhiyaṃ buddhivaddhanaṃ. ជាក្បួនផ្សព្វផ្សាយទៅក្នុងវិស័យទាំងអស់ អាស្រ័យនូវព្រះពុទ្ធវចនៈ ជាសាស្ត្រនៃពាក្យសម្តី (វ្យាករណ៍) ដែលបុគ្គលអាចសម្រេចបានដោយមិនលំបាក និងជាគ្រឿងចម្រើននូវបញ្ញា។ 6. ៦. Tassa vutti samāsena, vipulatthapakāsanī; Racitā puna teneva, sāsanujjotakārināti. សេចក្តីពន្យល់ (វុត្តិ) នៃក្បួនវ្យាករណ៍នោះ ដោយសង្ខេប តែសម្តែងនូវសេចក្តីយ៉ាងទូលំទូលាយ ត្រូវបានរៀបចំឡើងម្តងទៀតដោយព្រះថេរៈអង្គនោះឯង ដើម្បីធ្វើព្រះសាសនាឲ្យរុងរឿង។ Moggallānabyākaraṇaṃ niṭṭhitaṃ. មោគ្គល្លានវ្យាករណ៍ ចប់បរិបូណ៌ហើយ។
한국인
팔리 대장경	주석서	부주석서	기타
1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리	1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타	1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3	1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리	2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타	2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리	3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타	3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)	4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)	4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리	5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타	5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리	6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타	6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5	7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타	7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ








मराठी








မြန်မာ
ပါဠိတော်	အဋ္ဌကထာ	ဋီကာ	အခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ	1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ	1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃	1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ	2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ	2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ	3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ	3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)	4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)	4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ	5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ	5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ	6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ	6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅	7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ	7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

සිංහල
පාලි කැනනය	විවරණ	අටුවා	වෙනත්
1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි	1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා	1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3	1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි	2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා	2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි	3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා	3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)	4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)	4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි	5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා	5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි	6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා	6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5	7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා	7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon Pali	Los Comentarios	Los Subcomentarios	Otros
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคน	ข้อคิดเห็น	คำอธิบายย่อย	อื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ	1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา	1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓	1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ	2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา	2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ	3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา	3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)	4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)	4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ	5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา	5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ	6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา	6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕	7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา	7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།	འགྲེལ་བཤད།	འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།	གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།	1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣	1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།	2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།	3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)	4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)	4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།	5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།	6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥	7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển Pali	Chú giải	Phụ chú giải	Khác
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi