Tipiṭaka Translation

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

นอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

สาสนวํสปฺปทีปิกา

สาสนวงศ์ปทีปิกา (คัมภีร์ประทีปแห่งพระศาสนา)

พุทฺธํ [Pg.1] สุมาลี ทฺวิปทุตฺตโม ตโม,หนฺตฺวาน โพเธสิธ ปงฺกชํ กชํ;

มคฺคคฺคเสลมฺหิ สุญฏฺฐิโต ฐิโต,โส มํ จิรํ ปาตุ สุขํ สทา สทา.

พระพุทธเจ้าผู้ทรงประดุจระเบียบดอกไม้อันงดงาม ทรงเป็นยอดเยี่ยมกว่าสัตว์สองเท้า ทรงขจัดความมืดมิดแล้ว ทรงยังดอกบัวที่เกิดในตมให้เบิกบานในโลกนี้ ทรงประทับตั้งมั่นอยู่บนยอดเขาคือมรรค ขอพระองค์นั้นจงคุ้มครองข้าพเจ้าให้มีความสุขตลอดกาลนานทุกเมื่อเถิด

สีหฬทฺทีปโตเยว,อาคเตหิ ทิสนฺตเร;

ภิกฺขูหิ ยาจิโต กสฺสํ,สาสฺนวํสปฺปทีปิกํ.

ข้าพเจ้าอันภิกษุทั้งหลายผู้มาจากเกาะลังกาและจากต่างทิศอ้อนวอนแล้ว จักรจนาคัมภีร์สาสนวงศ์ปทีปิกา

กามญฺจ โปราเณหิ ยา,สาสฺนวํสปฺปทิปิกา;

วิตฺถาร วาจนามคฺคา,วิรจิตา วินิจฺฉยา.

อนึ่ง คัมภีร์สาสนวงศ์ปทีปิกาที่พระเถระแต่โบราณได้รจนาไว้แล้วนั้น มีแนวทางแห่งการพรรณนาที่พิสดารและมีการวินิจฉัย

สา [Pg.2] ปน มรมฺมภาสาย,กตตฺตาเยว เอเตสํ;

ทีปนฺตรนิวาสินํ,วหาติ สุฏฺฐุนาตฺถํ.

แต่คัมภีร์นั้น เพราะเหตุที่รจนาไว้ด้วยภาษาพม่า จึงไม่อำนวยประโยชน์อย่างดีแก่ชนทั้งหลายผู้พำนักอยู่ในเกาะอื่นเหล่านั้น

ตสฺมา หิ มูลภาสาย,กริสฺสามิ อหํ หเว;

สํสนฺทิตฺวาน คนฺเถหิ,ตํ สลฺลกฺเขนฺตุ สาธโวติ.

เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจักกระทำ (คัมภีร์นี้) ด้วยภาษามูล (ภาษาบาลี) โดยสอบทานกับคัมภีร์ทั้งหลาย ขอท่านผู้รู้ทั้งหลายจงพิจารณาเถิด

ตตฺรายํมาติกา –

ในคัมภีร์นั้นมีมาติกา (สารบัญ) ดังนี้

๑. นวฏฺฐานาคตสาสนวํสกถามคฺโค,

๑. แนวทางแห่งเรื่องราววงศ์พระศาสนาที่มาใน ๙ สถานที่

๒. สีหฬทีปิกสาสนวํสกถามคฺโค,

๒. แนวทางแห่งเรื่องราววงศ์พระศาสนาในเกาะลังกา

๓. สุวณฺณภูมิสาสนวํสกถามคฺโค,

๓. แนวทางแห่งเรื่องราววงศ์พระศาสนาในสุวรรณภูมิ

๔. โยนกรฏฺฐสาสนวํสกถามคฺโค,

๔. แนวทางแห่งเรื่องราววงศ์พระศาสนาในแคว้นโยนก

๕. วนวาสีรฏฺฐสาสนวํสกถามคฺโค,

๕. แนวทางแห่งเรื่องราววงศ์พระศาสนาในแคว้นวนวาสี

๖. อปรนฺตรฏฺฐสาสนวํสกถามคฺโค,

๖. แนวทางแห่งเรื่องราววงศ์พระศาสนาในแคว้นอปรันตกะ

๗. กสฺมีรคนฺธารรฏฺฐสาสนวํสกถามคฺโค,

๗. แนวทางแห่งเรื่องราววงศ์พระศาสนาในแคว้นกัศมีระและคันธาระ

๘. มหึสกรฏฺฐสาสนวํสกถามคฺโค,

๘. แนวทางแห่งเรื่องราววงศ์พระศาสนาในแคว้นมหิสกะ

๙. มหารฏฺฐสาสนวํสวถามคฺโค,

๙. แนวทางแห่งเรื่องราววงศ์พระศาสนาในแคว้นมหารัฐ

๑๐. จินรฏฺฐสาสนวํสกถามคฺโคจาติ.

๑๐. แนวทางแห่งเรื่องราววงศ์พระศาสนาในแคว้นจีน

๑. นวฏฺฐานาคตสาสนวํสกถามคฺโค

๑. แนวทางแห่งเรื่องราววงศ์พระศาสนาที่มาใน ๙ สถานที่

๑. ตตฺถ จ นวฏฺฐานาคตสาสนวํสกถามคฺโค เอวํ เวทิตพฺโพ. อมฺหากญฺหิ ภควา สมฺมาสมฺพุทฺโธ เวเนยฺยานํ หิตตฺถาย หตฺถคตํ สุขํ อนาทิยิตฺวา ทีปงฺกรสฺส ภควโต ปาทมูเล พฺยากรณํ นาม มญฺชูสก ปุปฺผํ ปิลนฺธิตฺวา กปฺปสตสหสฺสาธิกานิ จตฺตาริ อสขฺเย ยานิ อเนกาสุ ชาตีสุ อตฺตโน เขทํ อนเปกฺขิตฺวา สมตึสปารมิโย [Pg.3] ปูเรตฺวา เวสฺสนฺตรตฺตภาวโต จวิตฺวา ตุสิตปุเร เทวสุขํ อนุภวิ.

๑. ในบรรดาเรื่องราวเหล่านั้น แนวทางแห่งเรื่องราววงศ์พระศาสนาที่มาใน ๙ สถานที่ พึงทราบดังนี้: พระผู้มีพระภาคสัมมาสัมพุทธเจ้าของเราทั้งหลาย ทรงไม่ทรงถือเอาความสุขที่อยู่ในมือเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่เวไนยสัตว์ ทรงประดับดอกไม้ชื่อมัญชูสกะคือพยากรณ์ที่ใต้ฝ่าพระบาทของพระผู้มีพระภาคทีปังกร ทรงบำเพ็ญบารมี ๓๐ ทัศให้เต็มเปี่ยมโดยไม่ทรงคำนึงถึงความเหน็ดเหนื่อยของพระองค์เองในหลายภพหลายชาติ ตลอด ๔ อสงไขยกับอีกแสนกัป ทรงจุติจากอัตภาพเป็นพระเวสสันดรแล้ว ทรงเสวยทิพยสุขในสวรรค์ชั้นดุสิต

ตทา เทเวหิ อุยฺโยชิยมาโน หุตฺวา กปิลวตฺถุมฺหิ โหสมตรญฺญา ปภุติ อสมฺภินฺนาตฺติยวํสิกสฺส สุทฺโธ ธนสฺสนาม มหารญฺโญ อคฺคมเหสิยา อสมฺภินฺนาตฺติยวํ สิกาย มายาย กุจฺฉีสฺมึ อาสาฬิมาสสฺส ปุณฺณมิยํ คุรุวาเร ปฏิสนฺธึ คเหตฺวา อสมาสจฺจเยน เวสาขมาสสฺส ปุณฺณมิยํ สุกฺกวาเร วิชายิตฺวา โสฬสวสฺสิกกาเล รชฺชสมฺปตฺตึ ปตฺวา เอกูนตึสวสฺสานิ อติกฺกมิตฺวา มงฺคลอุยฺยานํ นิกฺขมนกาเล เทเวหิ ทสฺสิตานิ จตฺตาริ นิมิตฺตานิ ปสฺสิตฺวา สํเวคํ อาปชฺชิตฺวา มหาภินิกฺขมนํ นิกฺขมิตฺวา อโนมายนาม นทิยา ตีเร ภมร วณฺณสนฺนิภานิ เกสานิ ฉินฺทิตฺวา เทวทตฺติยกาสาวํ ปฏิจฺฉาเทตฺวา เน รญฺชรายนาม นทิยา ตีเร เวสาขมาสสฺส ปุณฺณมิยํ ปจฺจูสกาเล สุชาตายนาม เสฏฺฐิธีตาย ทินฺนํ ปายาสํ เอกูนปณฺณาสวาเรน ปริภุญฺชิตฺวา ปุริมิกานํ สมฺมาสมฺพุทฺธานํ ธมฺมตาย สุวณฺณปาตึ นทิยํ โอตาเรตฺวา มหาโพธิมณฺฑํ อุปสงฺกมิตฺวา อปราชิตปลฺลงฺเก นิสีทิตฺวา อนมตคฺคสํ สารโต ปฏฺฐาย อตฺตานํ ฉายา วิย อนุยนฺตานํ อเนกสตกิเลสเวรีนํ สีสํ จตูหิ มคฺคสตฺเถหิ ฉินฺทิตฺวา ติโลกคฺคมหาธมฺมราชตฺตํ ปตฺวา ปญฺจตาลีสวสฺสานํ เตสุ เตสุ ฐาเนสุ เตสํ เตสํ สตฺตานํ มหากรุณาสมาปตฺติชาลํ ปตฺถาเรตฺวา เทสนาญาณํ วิชมฺเภตฺวา ธมฺมํ เทเสตฺวา สาสนํ ปติฏฺฐาเปสิ. ปติฏฺฐาเปตฺวา จ ปน อสีติวสฺสายุกกาเล วิชฺโชตยิตฺวา นิพฺพายนปฺป ทาปชาลํ วิย อนุปาทิเสสนิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายิ. มจฺจุ ธมฺมสฺส จ นาม ตีสุ โลเกสุ อติมมายิตพฺโพ เอส, อติครุกาตพฺโพ เอส, อติภายิตพฺโพ เอสาติ วิชานนสภาโว นตฺถิ. ภควนฺตํเยว ตาว ติโลกคฺคปุคฺคลํ อาทาย [Pg.4] คจฺฉติ, กึมงฺคํ ปน อมฺเห เยวา เตวา, อโหวตอจฺฉริยา สงฺขารธมฺโมติ. โหนฺติ เจตฺถ–

ในกาลนั้น ทรงถูกทวยเทพทูลอาราธนาแล้ว ทรงถือปฏิสนธิในพระครรภ์ของพระนางมายาผู้มีขัตติยวงศ์ไม่ขาดสาย ซึ่งเป็นอัครมเหสีของพระเจ้าสุทโธทนะมหาราช ผู้มีขัตติยวงศ์ไม่ขาดสายตั้งแต่พระเจ้ามหาสมมตราชเป็นต้นมา ในกรุงกบิลพัสดุ์ ในวันพฤหัสบดีเพ็ญเดือนอาสาฬหะ ทรงประสูติในวันศุกร์เพ็ญเดือนวิสาขะโดยล่วงไป ๑๐ เดือน ทรงบรรลุถึงราชสมบัติเมื่อพระชนมายุ ๑๖ พรรษา ทรงล่วงไป ๒๙ พรรษา เมื่อเสด็จออกไปยังอุทยานมงคล ทรงเห็นนิมิต ๔ ประการที่ทวยเทพแสดงให้เห็นแล้ว ทรงถึงความสังเวช ทรงเสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์ ทรงตัดพระเกศาที่มีสีประดุจสีแมลงภู่ที่ฝั่งแม่น้ำชื่ออโนมา ทรงรับผ้ากาสาวพัสตร์ที่เทวดาถวาย ทรงเสวยข้าวมธุปายาสที่ธิดาเศรษฐีชื่อสุชาดาถวายในเวลาปัจจุสมัยแห่งวันเพ็ญเดือนวิสาขะที่ฝั่งแม่น้ำชื่อเนรัญชรา โดยแบ่งเป็น ๔๙ คำ ทรงลอยถาดทองลงในแม่น้ำตามธรรมเนียมของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าองค์ก่อนๆ ทรงเสด็จเข้าไปสู่มหาโพธิมณฑล ทรงประทับนั่งบนอปรชิตบัลลังก์ ทรงตัดศีรษะของข้าศึกคือกิเลสหลายร้อยที่ติดตามพระองค์ไปดุจเงาตั้งแต่สังสารวัฏที่หาเบื้องต้นมิได้ ด้วยศัสตราคือมรรค ๔ ทรงบรรลุความเป็นพระมหาธรรมราชาผู้ยิ่งใหญ่ที่สุดในโลกทั้งสาม ทรงแผ่ข่ายแห่งมหากรุณาสมาบัติแก่สัตว์นั้นๆ ในสถานที่นั้นๆ ตลอด ๔๕ พรรษา ทรงสำแดงพระญาณในการเทศนา ทรงแสดงธรรม ทรงประดิษฐานพระศาสนาไว้ และครั้นทรงประดิษฐานไว้แล้ว เมื่อพระชนมายุได้ ๘๐ พรรษา ทรงยังโลกให้สว่างไสวแล้ว ทรงปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ประดุจเปลวประทีปที่ดับไป อนึ่ง ธรรมชาติคือความตายนี้ ในโลกทั้งสามไม่มีสภาวะที่จะพึงรู้ได้ว่า 'ความตายนี้เป็นสิ่งที่ควรทะนุถนอมยิ่ง ความตายนี้เป็นสิ่งที่ควรเคารพยิ่ง ความตายนี้เป็นสิ่งที่ควรกลัวยิ่ง' มัจจุราชย่อมพาเอาแม้พระผู้มีพระภาคผู้เป็นบุคคลสูงสุดในโลกทั้งสามไป จะป่วยกล่าวไปไยถึงพวกเราเล่า โอ สังขารธรรมทั้งหลายน่าอัศจรรย์จริง

มจฺจุธมฺโม จ นาเมส,นิลฺลชฺโช จ อโนตฺตปฺปี;

ติโลกคฺคํว อาทาย,คจฺฉี ปเคว อญฺเญสุ.

ธรรมคือความตายนี้ ชื่อว่าเป็นผู้ไร้ยางอายและไม่มีความสะดุ้งกลัว ย่อมพาเอาแม้พระองค์ผู้สูงสุดในโลกทั้งสามไป จะป่วยกล่าวไปไยถึงคนอื่นเล่า

ยถา โคฆาตโก โจโร,มาเรตุํเยว อารภิ;

โคณํ ลทฺธาน โลกมฺหิ,ปโยชนํว เอตฺตกํ.

เหมือนโจรฆ่าโค ได้โคมาในโลกนี้ ย่อมเริ่มฆ่าเท่านั้น มีประโยชน์เพียงเท่านี้

ตเถว มจฺจุราชา จ,หินฺทคูนํ คุณํ อิธ;

น วิชานาติ เอโส หิ,มาเรตุํเยว อารภีติ.

ฉันใด พระยามัจจุราชก็ฉันนั้น ย่อมไม่รู้จักคุณของบุคคลผู้มีคุณในโลกนี้ เพราะพระยามัจจุราชนั้นย่อมเริ่มฆ่าเท่านั้น

สตฺตาหปรินิพฺพุเต จ ภควติ อายสฺมา มหากสฺสโป ติยฑฺฒสตาธิเกหิ สหสฺสมตฺเตหิ ภิกฺขูหิ สทฺธิ ปาวาโต กุสีนารายํ อาคจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเค ภควา สมฺมาสมฺพุทฺโธ ปรินิพฺพุโตติ สุตฺวา อวีตโสก ภิกฺขู โรทนฺเต ทิสฺวา วุทฺธปพฺพชิโต สุภทฺทานาม ภิกฺขุ เอวํ วทติ– มา อาวุโส ปริเทวิตฺถ, นตฺเถตฺถ โสจิตพฺโพนามโกจิ, ปุพฺเพ มยํ ภวาม สมเณน เค,ภเมน อุปทฺทุตา– อิทํ กโรถ อิทํ ตุมฺหากํ กปฺปติ, มา อิทํ กริตฺถ น อิทํ ตุมฺหากํ กปฺปตีติ, เสยฺยถาปิ อิณสาธิเกน ทาโสติ, อิทานิ ปน มยํ ยํ ยํ อิจฺฉาม, ตํ ตํ สกฺกา กาตุํ, ยํ ยํ ปน น อิจฺฉาม,ตํ ตํ สกฺกา อกาตุนฺติ. ตํ สุตฺวา อีทิสํ ปน เวรีปุคฺคลํ ปฏิจฺจ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ภควโต สาสนํ ขิปฺปํ อนฺตรธาเรยฺย, อิทานิ สุวณฺณกฺขนฺธสทิโส สรีโร สํวิชฺชมาโน [Pg.5]เยว ทุกฺเขน นิปฺผาทิเต สาสเน มหาภยํ อุปฺปชฺชิ จ, อีทิโส ปุคฺคโล อญฺญํ อีทิสํ ปุคฺคลํ สหายํ ลภิตฺวา วุทฺธิมาปชฺชนฺโต หาเปตุํ สกฺกุเณยฺย มญฺเญติ จิตฺตกฺเขทํ ปตฺวา ธมฺมสํเวคํ ลภิตฺวา อิมํ ภิกฺขุํ อิเธว เสตวตฺถํ นิวาสาเปตฺวา สรีเร ภสฺเมน วิกิริตฺวา พหิทฺธา กริสฺสามีติ จินฺเตสิ.

เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานได้ ๗ วัน ท่านพระมหากัสสปะพร้อมด้วยภิกษุประมาณ ๑,๒๕๐ รูป กำลังเดินทางจากเมืองปาวาไปยังเมืองกุสินารา ในระหว่างทาง ได้ฟังว่าพระผู้มีพระภาคสัมมาสัมพุทธเจ้าปรินิพพานแล้ว เห็นภิกษุทั้งหลายที่ยังมีโศกเศร้าพากันร้องไห้อยู่ ภิกษุผู้บวชเมื่อแก่ชื่อว่าสุภัททะจึงกล่าวอย่างนี้ว่า "อย่าเลย อาวุโส พวกท่านอย่าร้องไห้ไปเลย ในเรื่องนี้ไม่มีใครที่ควรเศร้าโศก เมื่อก่อนพวกเราถูกพระสมณะเบียดเบียนว่า สิ่งนี้พวกเธอควรทำ สิ่งนี้ควรแก่พวกเธอ สิ่งนี้พวกเธอไม่ควรทำ สิ่งนี้ไม่ควรแก่พวกเธอ เหมือนทาสที่ถูกเจ้าหนี้เบียดเบียน แต่บัดนี้ พวกเราปรารถนาสิ่งใด ก็สามารถทำสิ่งนั้นได้ สิ่งใดที่เราไม่ปรารถนา ก็สามารถไม่ทำสิ่งนั้นได้" ท่านพระมหากัสสปะได้ฟังคำนั้นแล้วคิดว่า "เพราะอาศัยบุคคลผู้เป็นเวรีเช่นนี้ ศาสนาของพระผู้มีพระภาคสัมมาสัมพุทธเจ้าพึงอันตรธานไปโดยเร็ว บัดนี้ เมื่อพระสรีระที่ประดุจแท่งทองคำยังปรากฏอยู่แท้ๆ ภัยใหญ่หลวงก็ได้เกิดขึ้นในพระศาสนาที่ทำได้โดยยากแล้ว บุคคลเช่นนี้หากได้สหายที่เป็นเช่นเดียวกันแล้วเจริญรุ่งเรืองขึ้น ก็จะพึงทำให้พระศาสนาเสื่อมถอยลงได้" ท่านจึงเกิดความสลดใจ ได้ธรรมสังเวชแล้วคิดว่า "เราจะให้ภิกษุรูปนี้ครองผ้าขาวเสียที่นี่แหละ แล้วเอาเถ้าสรีระซัดใส่แล้วขับไล่ออกไปข้างนอก"

ตทา อายสฺมโต มหากสฺสปตฺเถรสฺส เอตทโหสิ,– อิทานิ สมณสฺส โคตมสฺส สรีรํ สํวิชฺชมานํเยว ปริสา วิวาทํ กโรนฺตีติ มนุสฺสา อุปวทิสฺสนฺติติ. ตโต ปจฺฉา อิมํ วิตกฺกํ วูปสเมตฺวา ขมิตฺวา สมฺมาสมฺพุทฺโธ ภควา ปรินิพฺพายมาโนปิ เตน ปน เทสิโต ธมฺโม สํวิชฺชติ, เตน เทสิตสฺส ธมฺมสฺส ถิรํ ปติฏฺฐาปนตฺถาย สงฺคายิยมานํ อีทิเสหิ ปุคฺคเลหิ สาสนํ น อนฺตรธายิสฺสติ, จิรํ ฐสฺสติ เยวาติ มนสิกริตฺวา ภควโต ทินฺนปํสุ กูลจีวราทิวเสน ธมฺมานุคฺคหํ อนุสฺสริตฺวา ภควโต ปรินิพฺพานโต ตติเย มาเส อาสาฬิมาสสฺส ปุณฺณมิโต ปญฺจเม ทิวเส ราชคเห สตฺตปณฺณิคุหายํ อาชาตสตฺตุํนาม ราชานํ นิสฺสาย ปญฺจหิ อรหนฺต สเตหิ สทฺธึ สตฺตมาเสหิ ปฐมํ สงฺคายนํ อกาสิ.

ในกาลนั้น ความคิดนี้ได้เกิดขึ้นแก่ท่านพระมหากัสสปเถระว่า "บัดนี้ เมื่อสรีระของพระสมณโคดมยังปรากฏอยู่แท้ๆ บริษัทก็ยังทำการวิวาทกัน มนุษย์ทั้งหลายจักติเตียนได้" ต่อจากนั้น ท่านจึงระงับความวิตกนี้แล้วอดกลั้นไว้ พิจารณาว่า "พระผู้มีพระภาคสัมมาสัมพุทธเจ้าแม้จะปรินิพพานไปแล้ว แต่พระธรรมที่พระองค์ทรงแสดงไว้ยังมีอยู่ เมื่อพระธรรมที่พระองค์ทรงแสดงไว้ได้รับการสังคายนาเพื่อความตั้งมั่นยั่งยืน พระศาสนาจักไม่อันตรธานไปเพราะบุคคลเช่นนี้ แต่จักดำรงอยู่ตลอดกาลนาน" ท่านระลึกถึงการที่พระผู้มีพระภาคทรงสงเคราะห์ด้วยธรรม มีการประทานผ้าบังสุกุลจีวรเป็นต้น จึงได้ทำปฐมสังคายนา ณ ถ้ำสัตตบรรณคูหา กรุงราชคฤห์ โดยอาศัยพระเจ้าอชาตศัตรู พร้อมด้วยพระอรหันต์ ๕๐๐ รูป เป็นเวลา ๗ เดือน ในเดือนที่ ๓ นับแต่พระผู้มีพระภาคปรินิพพาน คือในวันที่ ๕ นับแต่วันเพ็ญเดือนอาสาฬหะ

ตทา อฏฺฐจตฺตาลีสาธิกสตกลิยุคํ อนวเสสโต อปเนตฺวา กลิยุเคน สาสนํ สมํ กตฺวา ฐเปสิ. ยทา ปน อชาตสตฺตุ รญฺโญ รชฺชํ ปตฺวา อฏฺฐวสฺสานิ อเหสุํ, ตทา มรมฺมรฏฺเฐ ตงฺโกสงฺคตฺวปุเร ชมฺพุทีปธชสฺสนาม รญฺโญ รชฺชํ ปตฺวา อติเรกปญฺจวสฺสานิ อเหสุนฺติ.

ในกาลนั้น ท่านได้หักศักราชกาลียุคออก ๑๔๘ ปีโดยไม่เหลือ แล้วตั้งศาสนศักราชให้เสมอด้วยกาลียุค เมื่อพระเจ้าอชาตศัตรูเสวยราชสมบัติได้ ๘ ปี ในขณะนั้น ในแคว้นพม่า ณ เมืองตังโกสังคตวะ พระเจ้าชมพูทีปธชะเสวยราชสมบัติได้เกิน ๕ ปี

อิมิสฺสญฺจ ปฐมสงฺคีติยํ อายสฺมา มหากสฺสโป อายสฺมา อุปาลิ อายสฺมา อานนฺโท อายสฺมา อนุรุทฺโธ จาติ เอวมาทโย ปญฺจสตปฺปมาณา มหาเถรา ปฐมํ สงฺคายิตฺวา สาสนํ อนุคฺคเหสุํ. เอวํ [Pg.6] สุภทฺทสฺส ทุฏฺฐปพฺพชิตสฺส ทุฏฺฐวจนํ สาสนสฺส อนุคฺคเห การณํนาม อโหสิ. สุภทฺโท จ นาม ทุฏฺฐปพฺพชิโต อาตุมานครวาสี อโหสิ กปฺปกกุลิโก. โส ยทา ภควา อาตุมานครํ คจฺฉติ, ตทา อตฺเตโน ปุตฺเต ทฺเว สามเณเร กปฺปกกมฺมํ การาเปตฺวา ลทฺเธหิ ตณฺฑุลเตลาทีหิ วตฺถูหิ ยาคุํ ปจิตฺวา สสงฺฆสฺส พุทฺธสฺส อทาสิ. ภควา ปน ตานิ อปฺปฏิคฺคเหตฺวา การณํ ปุจฺฉิตฺวา วิครหิตฺวา อกปฺปิยสมาทานทุกฺกฏาปตฺตึ กปฺปกปุพฺพสฺส ภิกฺขุสฺส ขุรธารณทุกฺกฏาปตฺติญฺจ ปญฺญาเปสิ. ตํ การณํ ปฏิจฺจ เวรํ พนฺธิตฺวา สาสนํ วิทฺธํสิตุกามตาย ตตฺตกอโยคุฬํ คิลิตฺวา อุคฺคีรนฺโต วิย อีทิสทุฏฺฐวจนํ วทีติ.

ในการทำปฐมสังคายนาครั้งนี้ พระมหาเถระประมาณ ๕๐๐ รูป มีท่านพระมหากัสสปะ ท่านพระอุบาลี ท่านพระอานนท์ และท่านพระอนุรุทธะ เป็นต้น ได้สังคายนาเป็นครั้งแรกแล้วช่วยกันประคับประคองพระศาสนาไว้ คำกล่าวที่ชั่วร้ายของสุภัททะผู้บวชเมื่อแก่ที่ชั่วช้าเช่นนี้แล ได้กลายเป็นเหตุในการประคับประคองพระศาสนา อนึ่ง สุภัททะผู้บวชเมื่อแก่ที่ชั่วช้านั้น เป็นชาวเมืองอาตุมา เกิดในตระกูลช่างกัลบก เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จไปยังเมืองอาตุมา เขาได้ให้บุตรของตนซึ่งเป็นสามเณร ๒ รูป ทำการกัลบก แล้วนำวัตถุมีข้าวสารและน้ำมันเป็นต้นที่ได้มานั้นมาหุงข้าวยาคูถวายแด่พระพุทธเจ้าพร้อมด้วยพระสงฆ์ แต่พระผู้มีพระภาคไม่ทรงรับ ทรงสอบถามถึงเหตุผลแล้วทรงติเตียน ทรงบัญญัติอาบัติทุกกฏในการสมาทานสิ่งที่ไม่ควร และอาบัติทุกกฏในการที่ภิกษุผู้เคยเป็นช่างกัลบกถือมีดโกน เพราะเหตุนั้น เขาจึงผูกเวรไว้ และด้วยความปรารถนาจะทำลายพระศาสนา จึงได้กล่าวคำชั่วร้ายเช่นนั้น ประดุจกลืนก้อนเหล็กที่ร้อนจัดแล้วสำรอกออกมา

อชาตสตฺตุราชา จ ตุมฺหากํ ธมฺมจกฺกํ โหตุ, มม อาณาจกฺกํ ปวตฺติสฺสามิ, วิสฺสฏฺฐา หุตฺวา สงฺคายนฺตูติ อนุคฺคเหสิ. เตเนส ปฐมํ สาสนานุคฺคโห ราชาติ เวทิตพฺโพ, มหากสฺสปาทีนญฺจ อรหนฺตานํ ปญฺจสตานํ สิสาปรมฺปรา อเนกา โหนฺติ, คณนปถํ วีติวตฺตา. ยเมตฺถ อิโต ปรํ วตฺตพฺพํ, ตํ อฏฺฐกถายํ วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ. เต ปน มหาเถรา สงฺคายิตฺวา ปรินิพฺพายึสูติ. โหนฺติ เจตฺถ–

พระเจ้าอชาตศัตรูทรงอุปถัมภ์ว่า "ขอธรรมจักรจงเป็นหน้าที่ของพระคุณเจ้าทั้งหลาย ส่วนอาณาจักรข้าพเจ้าจะให้เป็นไปเอง ขอพระคุณเจ้าทั้งหลายจงวางใจทำสังคายนาเถิด" เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่าพระราชาพระองค์นี้เป็นกษัตริย์ผู้อุปถัมภ์พระศาสนาเป็นครั้งแรก อนึ่ง ลำดับศิษย์ของพระอรหันต์ ๕๐๐ รูป มีพระมหากัสสปะเป็นต้นนั้น มีมากมายพ้นทางแห่งการนับ สิ่งใดที่ควรกล่าวต่อไปในเรื่องนี้ พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถา ส่วนพระมหาเถระเหล่านั้น เมื่อทำสังคายนาแล้วก็ปรินิพพานไป ในเรื่องนี้มีคาถาดังนี้ว่า–

อิทฺธิมนฺโต จ เย เถรา,ปฐมสฺสงฺคีตึ กตฺวา;

สาสนํ ปคฺคหิตฺวาน,มจฺจูวสํว สมฺปตฺตา.

พระเถระทั้งหลายผู้มีฤทธิ์ ทำปฐมสังคายนาแล้ว ประคับประคองพระศาสนาไว้ ก็ยังต้องถึงแก่อำนาจแห่งมัจจุราช

กิญฺจาปิ อิทฺธิโย สนฺติ,ตถาปิ ตา ชหิตฺวาน;

นิพฺพายึสุ วสํ มจฺจุ,ปตฺวา เต ฉินฺนปกฺขาว.

แม้ว่าจะมีฤทธิ์ทั้งหลาย แต่ถึงกระนั้น พระเถระเหล่านั้นก็ละฤทธิ์เหล่านั้นเสีย แล้วปรินิพพานไปโดยตกอยู่ในอำนาจแห่งมัจจุราช ประดุจนกปีกหักฉะนั้น

กา [Pg.7] กถาว จ อมฺหากํ,อมฺหากํ คหเณ ปน;

มจฺจุโน นตฺถิ สาโร จ,เอวํ ธาเรยฺย ปณฺฑิโตติ.

จะกล่าวไปไยถึงเรื่องของพวกเราเล่า? อนึ่ง ในการยึดครองของมัจจุราชนั้นไม่มีแก่นสารเลย บัณฑิตพึงทรงจำไว้อย่างนี้

อยํ ปฐมสงฺคีติกถา สงฺเขโป.

นี้เป็นเรื่องย่อแห่งปฐมสังคายนา

ตโต ปรํ วสฺสสตํ เตสํ สิสฺสปรมฺปรา สาสนํ ธาเรตฺวา อาคมํสุ. อถานุกฺกเมน คจฺฉนฺเตสุ รตฺติทิเวสุ วสฺสสตปรินิพฺพุเต ภควติ เวสาลิกา วชฺชิปุตฺตกา ภิกฺขู เวสาลิยํ กปฺปติ สิงฺคิโลณกปฺปา, กปฺปติ ทฺวงฺคุลกปฺโป, กปฺปติ คามนฺตรกปฺโป, กปฺปติ อาวาสกปฺโป, กปฺปติ อนุมติกปฺโป, กปฺปติ อาจิณฺณกปฺโป, กปฺปติ อามถิตกปฺโป, กปฺปติ ชโฬคึ ปาตุํ, กปฺปติ อทสกํ นิสีทนํ, กปฺปติ ชาตรูปรชตนฺติ อิมานิ ทสวตฺถูนิ ทีเปสุํ.

หลังจากนั้น ลำดับศิษย์ของพระเถระเหล่านั้นได้สืบทอดพระศาสนามาเป็นเวลา ๑๐๐ ปี ครั้นเมื่อวันคืนล่วงไปตามลำดับ เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานไปได้ ๑๐๐ ปี ภิกษุวัชชีบุตรชาวเมืองเวสาลี ได้แสดงวัตถุ ๑๐ ประการเหล่านี้ในเมืองเวสาลีว่า การเก็บเกลือไว้ในเขาสัตว์เพื่อฉันกับอาหารควร, การฉันอาหารเมื่อตะวันคล้อยไปแล้ว ๒ องคุลีควร, การเข้าไปในละแวกบ้านแล้วฉันอาหารอีกควร, การทำอุโบสถในอาวาสที่มีสีมาเดียวกันควร, การทำสังฆกรรมโดยขอความยินยอมภายหลังควร, การประพฤติตามอย่างที่เคยทำมาควร, การดื่มนมสดที่ยังไม่กลายเป็นนมส้มควร, การดื่มสุราอย่างอ่อนที่ยังไม่เป็นน้ำเมาควร, การใช้ผ้าปูนั่งที่ไม่มีชายควร, การรับทองและเงินควร

เตสํ สุสุนาคปุตฺโต กาฬาโสโกนาม ราชา ปกฺโข อโหสิ. เตน โข ปน สมเยน อายสฺมา ยโส กากณฺฑกปุตฺโต วชฺชีสุ จาริกํ จรมาโน เวสาลิกา กิร วชฺชิปุตฺตกา ภิกฺขู เวสาลิยํ ทสวตฺถูนิ ทิเปนฺตีติ สุตฺวา น โข ปเนตํ ปฺปติรูปํ, ยฺวาหํ ทสพลสฺส สาสนวิปตฺตึ สุตฺวา อปฺโปสฺสุกฺโก ภเวยฺยํ, สนฺธาหํ อธมฺมวาทิโน นิคฺคเหตฺวา ธมฺมํ ทีเปสฺสามีติ จินฺตยนฺโต เยน เวสาลี, ตทวสริ. ตทา อายสฺมา มหายโส เรวตสพฺพกามิอาทีหิ สตฺตสเตหิ อรหนฺเตหิ สทฺธึ สงฺคายิสฺสามีติ เวสาลิยํ วาลุการามํ อาคจฺฉิ. วชฺชิปุตฺตกาจ ภิกฺขู อุปารมฺภจิตฺตา กาฬาโสกํนาม ราชานํ อุปสงฺกมิตฺวา มยํ โข มหาราช อิมสฺมึ มหาวนาราเม คนฺธกุฏึ รกฺขิตฺวา วสฺสาม, อิทานิ มหาราช อธมฺมวาทิโน อญฺเญ ภิกฺขู วิลุมฺปิตุกามา วิทฺธํสิตุกามา อาคตาติ อาโรเจสุํ. กาฬาโสโก [Pg.8] จ มหาราชา อาคนฺตุกานํ ภิกฺขูนํ อปฺปวิสนตฺถาย นิวาเรถาติ อมจฺเจ เปเสสิ. อมจฺจาจ นิวาเรตุํ คจฺฉนฺตา เทวตานํ อานุภาเวน ภิกฺขู น ปสฺสนฺติ. ตทเหว จ รตฺติภาเค กาฬาโสกมหาราชา โลหกุมฺภีนิรเย ปตนากาเรน สุปินํ ปสฺสิ. ตสฺส รญฺโญ ภคินิ นนฺทานาม เถรี อากาเสน อาคจฺฉนฺติ ธมฺมวาทิโน มหาเถเร นิคฺคณฺหิตฺวา อธมฺมวาทีนํ ภิกฺขูนํ ปคฺคหเณ โทสพหุลตํ ปกาเสตฺวา สาสนสฺส ปคฺคหณตฺถาย โอวาทํ อกาสิ.

พระเจ้ากาฬาสกะ พระโอรสของพระเจ้าสุสูนาค เป็นฝ่ายของภิกษุเหล่านั้น. ก็โดยสมัยนั้นแล ท่านพระยสะ กากัณฑกบุตร จาริกไปในแคว้นวัชชี ได้ยินว่า ภิกษุวัชชีบุตรชาวเมืองเวสาลี แสดงวัตถุ ๑๐ ประการในเมืองเวสาลี จึงคิดว่า "การที่เราได้ยินความวิบัติแห่งพระศาสนาของพระทศพลแล้วจะนิ่งเฉยอยู่ ไม่สมควรเลย เราจะข่มพวกอธรรมวาทีแล้วแสดงธรรม" ดังนี้ จึงเดินทางไปสู่เมืองเวสาลี. ในกาลนั้น ท่านพระมหายสะได้มายังวาลุการามในเมืองเวสาลี ด้วยตั้งใจว่า "เราจะทำสังคายนาพร้อมกับพระอรหันต์ ๗๐๐ รูป มีพระเรวตะและพระสัพพกามีเป็นต้น". ส่วนภิกษุวัชชีบุตรมีจิตคิดตำหนิ ได้เข้าไปเฝ้าพระเจ้ากาฬาสกะ แล้วกราบทูลว่า "ข้าแต่มหาราช พวกข้าพระองค์จำพรรษาอยู่ในคันธกุฎีในมหาพนารามนี้ บัดนี้ ข้าแต่มหาราช ภิกษุอื่นผู้เป็นอธรรมวาที มีความประสงค์จะปล้นทำลายพระศาสนาได้มาถึงแล้ว". พระเจ้ากาฬาสกะจึงทรงส่งอำมาตย์ไปเพื่อห้ามภิกษุอาคันตุกะไม่ให้เข้ามา. แต่อำมาตย์เหล่านั้นเมื่อไปห้าม ก็ไม่เห็นภิกษุด้วยอานุภาพของเทวดา. ในคืนนั้นเอง พระเจ้ากาฬาสกะทรงสุบินเห็นว่าพระองค์ตกลงไปในโลหกุมภีนรก. พระนันทาเถรีผู้เป็นพระขนิษฐาของพระราชาพระองค์นั้น ได้มาทางอากาศ แสดงโทษอันมากในการข่มพระมหาเถระผู้เป็นธรรมวาที และในการยกย่องภิกษุผู้เป็นอธรรมวาที แล้วให้โอวาทเพื่อยกย่องพระศาสนา.

กาฬาโสกราชา จ สํเวคปฺปตฺโต หุตฺวา อายสฺมนฺตานํ มหายสตฺเถราทีนํ ขมาเปตฺวา อชาตสตฺตุราชา วิย สงฺคายเน ปคฺคหํ อกาสิ.

พระเจ้ากาฬาสกะทรงเกิดความสังเวชแล้ว ทรงขอขมาพระมหายสะเถระเป็นต้น แล้วทรงอุปถัมภ์ในการสังคายนาเหมือนพระเจ้าอชาตศัตรู.

มหายสตฺเถราทโย จ กาฬาโสกํ ราชานํ นิสฺสาย วาลุการาเม วชฺชิปุตฺตกานํ ภิกฺขูนํ ปกาสิตานิ อธมฺมวตฺถูนิ ภินฺทิตฺวา อฏฺฐติ มาเสหิ ทุติยสงฺคายนํ อกํสุ.

พระมหายสะเถระเป็นต้น อาศัยพระเจ้ากาฬาสกะ วินิจฉัยหักล้างอธรรมวัตถุที่ภิกษุวัชชีบุตรแสดงไว้ในวาลุการาม แล้วทำทุติยสังคายนาโดยใช้เวลา ๘ เดือน.

ตทา จ มชฺฌิมเทเส ปาตลิปุตฺตนคเร สุสุนาครญฺโญ ปุตฺตภูตสฺส กาฬาโสกรญฺโญ อติเสกํ ปตฺวา ทสวสฺสานิ อเหสุํ. ปรมฺมรฏฺเฐ ปน สิริเขตฺตนคเร ทฺวตฺตโคงฺกสฺสนาม รญฺโญ อภิสิตฺตกาลโต ปุเร เอกวสฺสํ อโหสิ. ชินสาสนํ ปน วสฺสสตํ อโหสิ.

ในกาลนั้น พระเจ้ากาฬาสกะผู้เป็นพระโอรสของพระเจ้าสุสูนาค ในเมืองปาฏลีบุตร แคว้นมัชฌิมประเทศ ทรงรับอภิเษกได้ ๑๐ ปี. แต่ในแคว้นปรัมมะ ณ เมืองสิริเขตต์ เป็นเวลา ๑ ปีก่อนที่พระเจ้าทวัตตโฆงกัสสะจะรับอภิเษก. ส่วนพระศาสนาของพระชินเจ้าล่วงมาได้ ๑๐๐ ปี.

อิมิสฺสญฺจ ทุติยสงฺคีติยํ มหายส เรวต สพฺพกามิปฺปมุขา สตฺตสตปฺปมาณา มหาเถรา ทุติยํ สงฺขายิตฺวา ทุติยํ สาสนํ ปคฺคเหสุํ.

ในทุติยสังคายนาครั้งนี้ พระมหาเถระประมาณ ๗๐๐ รูป มีพระมหายสะ พระเรวตะ พระสัพพกามีเป็นประธาน ได้ทำสังคายนาครั้งที่สองแล้วประคับประคองพระศาสนาเป็นครั้งที่สอง.

อายสฺมา มหายสตฺเถโรจนาม ปญฺจหิ เอตทคฺคฬาเน หิ ภควตา โถมิตสฺส อานนฺทตฺเถรสฺส สทฺธิวิหาริโก อโหสิ. วชฺชิปุตฺตกานํ ภิกฺขูนํ อธมฺมวตฺถุทีปนํ ทุติยสงฺคีติยํ การณเมว. กาฬาโสกราชาจ ปเคว อธมฺมวาทีภิกฺขูนํ สหาโยปิ สมาโน ปุน ธมฺมวาทิภิกฺขูนํ สหาโย [Pg.9] หุตฺวา อนุคฺคหํ อกาสิ. ตสฺมา ทุติยสาสนปคฺคโห ราชาติ เวทิตพฺโพ.

อนึ่ง ท่านพระมหายสะเถระเป็นสัทธิวิหาริกของพระอานนท์เถระ ผู้ที่พระผู้มีพระภาคทรงยกย่องด้วยเอตทัคคะ ๕ ประการ. การแสดงอธรรมวัตถุของภิกษุวัชชีบุตรนั่นเอง เป็นเหตุในทุติยสังคายนา. พระเจ้ากาฬาสกะแม้เคยเป็นสหายของภิกษุอธรรมวาทีมาก่อน ก็กลับมาเป็นสหายของภิกษุธรรมวาทีแล้วทรงอนุเคราะห์. เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่าพระราชาเป็นผู้อุปถัมภ์พระศาสนาเป็นครั้งที่สอง.

ทุติยสงฺคีติยํ ปน มหายสตฺเถร เรวต สพฺพกามิปฺปมุขานํ สตฺตสตานํ มหาเถรานํ สิสฺสปรมฺปรา อเนกา โหนฺติ, คณนปถํ วีติวตฺตา. ยเมตฺถ อิโต ปรํ วตฺตพฺพ, ตํ อฏฺฐกถายํ วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ. เต ปน มหาเถรา ทุติยํ สงฺคายิตฺวา ปรินิพฺพายึสูติ. โหนฺติ เจตฺถ–

ในทุติยสังคายนา สายศิษย์ของพระมหาเถระ ๗๐๐ รูป มีพระมหายสะเถระ พระเรวตะ พระสัพพกามีเป็นประธาน มีมากมายนับไม่ถ้วน. สิ่งใดที่ควรกล่าวต่อไปจากนี้ พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถา. ส่วนพระมหาเถระเหล่านั้นทำสังคายนาครั้งที่สองแล้วก็ปรินิพพานไป. มีคาถาในเรื่องนี้ว่า–

พุทฺธิมนฺโต จ เย เถรา,ทุติยสฺสงฺคิตึ กตฺวา;

สาสนํ ปคฺคหิตฺวาน,มจฺจูวสํว สมฺปตฺตา.

พระเถระทั้งหลายผู้มีปัญญา ทำทุติยสังคายนาแล้ว ประคับประคองพระศาสนาแล้ว ก็ถึงอำนาจแห่งมัจจุราช.

อิทฺธิมนฺโตปิ เย เถรา,มจฺจุโน ตาว วสํ คมุํ;

กถํเยว มยํ มุตฺตา,ตโต อารก มุจฺจนาติ;

แม้พระเถระผู้มีฤทธิ์ทั้งหลาย ก็ยังถึงอำนาจแห่งมัจจุราช แล้วเราเล่าจะพ้นจากมัจจุราชได้อย่างไร? การพ้นไปจากมัจจุราชนั้นจึงเป็นสิ่งที่ห่างไกล (สำหรับเรา).

อยํ ทุติยสงฺคีติกถาสงฺเขโป.

นี้เป็นเรื่องย่อแห่งทุติยสังคายนา.

ตโต ปรํ อฏฺฐตึสาธิกานิ ทฺเววสฺสสตานิ สมฺมาสพฺพุทฺธสฺส ภควโต สาสนํ นิรากุลํ อโหสิ นิรพฺพุทํ. อฏฺฐตึสาธิเก ปน ทฺวิวสฺสสเต สมฺปตฺเต ปาฏลิปุตฺต นคเร [Pg.10] สิริธมฺมาโสกสฺสนาม รญฺโญ กาเล นิคฺโรธสามเณรํ ปฏิจฺจ พุทฺธสาสเน ปสีทิตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส ลาภสกฺการํ พาหุลฺลํ อโหสิ. ตทา สฏฺฐิสหสฺสมตฺตา ติตฺถิยา ลาภสกฺการํ อเปกฺขิตฺวา อปพฺพชิตาปิ ปพฺพชิตาวิย หุตฺวา อุปาสถปวารณาทิกมฺเมสุ ปวิสนฺติ, เสยฺยถาปินาม หํสานํ มชฺเฌ พกา, ยถา จ คุนฺนํ มชฺเฌ ควชา, ยถา จ สินฺธวานํ มชฺเฌ คทฺรภาติ.

หลังจากนั้น ๒๓๘ ปี พระศาสนาของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้มีพระภาค เป็นไปโดยปราศจากความยุ่งเหยิง ปราศจากอุปัทวะ. ครั้นเมื่อปีที่ ๒๓๘ มาถึง ในเมืองปาฏลีบุตร ในสมัยของพระราชาพระนามว่า ศรีธรรมาโศก ทรงเลื่อมใสในพระพุทธศาสนาโดยอาศัยพระนิโครธสามเณร ลาภสักการะของพระภิกษุสงฆ์จึงมีมาก. ในกาลนั้น พวกเดียรถีย์ประมาณ ๖๐,๐๐๐ คน มุ่งหวังลาภสักการะ แม้ไม่ได้บวช ก็ทำเหมือนบวชแล้ว เข้าไปร่วมในกรรมมีอุโบสถและปวารณาเป็นต้น เปรียบเหมือนนกยางในท่ามกลางหงส์ เหมือนโคป่าในท่ามกลางโค และเหมือนลาในท่ามกลางม้าสินธพ.

ตทา ภิกฺขุสงฺโฆ อิทานิ อปริสุทฺธา ปริสาติ มนสิ กริตฺวา อุโปสถํ น อกาสิ. สาสเน อพฺพุทํ หุตฺวา สตฺตวสฺสานิ อุโปสถปวารณานิ ฉิชฺชนฺติ. สิริธมฺมาโส โก จ ราชา ตํ สุตฺวา ตํ อธิกรณํ วูปสเมหิ อุโปสถํ การาเปหีติ เอกํ อมจฺจํ เปเสสิ. อมจฺโจ จ ภิกฺขู อุโปสถํ อกตฺตุกาเม กึ กริสฺสามีติ ราชานํ ปฏิปุจฺฉิตุํ อวิสหตาย สยํ มูโฬ หุตฺวา อญฺเญน มูเฬน มนฺเถตฺวา สเจ ภิกฺขุสงฺโฆ อุโปสถํ น กเรยฺย, ภิกฺขุสงฺฆํ ฆาเตตุกาโม มหาราชาติ สยํ มูโฬ หุตฺวา มูฬสฺส สนฺติกา มูฬวจนํ สุตฺวา วิหารํ คนฺตฺวา อุโปสถํ อกตฺตุกามํ ภิกฺขุสงฺฆํ ฆาเตสิ.

ในกาลนั้น พระภิกษุสงฆ์มนสิการว่า "บัดนี้ บริษัทไม่บริสุทธิ์แล้ว" จึงไม่กระทำอุโบสถ. เมื่อเกิดอุปัทวะขึ้นในพระศาสนา อุโบสถและปวารณาก็ขาดไปถึง ๗ ปี. พระเจ้าศรีธรรมาโศกทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว จึงทรงส่งอำมาตย์คนหนึ่งไป (สั่งว่า) "จงระงับอธิกรณ์นั้นแล้วให้กระทำอุโบสถเถิด". อำมาตย์นั้นไม่กล้าทูลถามพระราชาว่า "หากพระภิกษุทั้งหลายไม่ประสงค์จะทำอุโบสถ จะให้ข้าพระองค์ทำอย่างไร" ตนเองเป็นคนเขลา จึงปรึกษากับคนเขลาอีกคนหนึ่ง (แล้วคิดว่า) "หากพระภิกษุสงฆ์ไม่ทำอุโบสถ พระราชาคงประสงค์จะให้ฆ่าพระภิกษุสงฆ์" ตนเองเป็นคนเขลา ได้ฟังคำของคนเขลาแล้ว จึงไปยังวิหาร แล้วฆ่าพระภิกษุสงฆ์ผู้ไม่ประสงค์จะทำอุโบสถ.

ราชา จ ตํ สุตฺวา อยํ พาโล มยา อนาณตฺโตว หุตฺวา อีทิสํ ลุทฺทกมฺมํ อกาสิ, อหํ ปาปกมฺมโต มุจฺจิสฺสามิวา มาวาติ ทฺวฬกชาโต หุตฺวา มหาโมคฺคลิปุตฺต ติสฺสตฺเถรํ คงฺคาย ปติโสตโต อาเนตฺวา ตํ การณํ เถรํ ปุจฺฉิ. เถโร จ ทีปกติตฺติรชาตเกน อเจตนตาย ปาปกมฺมโต โมเจสฺสสิติ วิสฺสชฺเชสิ, สตฺตาหมฺปิ ติตฺถิยานํ วาทํ สิริธมฺมาโสกรญฺโญ สิกฺขาเปสิ, วาเทน วาทํ ตุลยิตฺวา สฏฺฐิสหสฺสมตฺเต ติตฺถิเย สาสนพาหิรํ อกาสิ. ตทา ปน อุโปสถํ อกาสิ. ภควตา วุตฺตนิยาเมเนว กถาวตฺถุญฺจ ภิกฺขุสงฺฆมชฺเฌ พฺยากาสิ[Pg.11]. อโสการาเม จ สหสฺสมตฺตา มหาเถรา นวหิ มาเสหิ สงฺคายึสุํ.

พระราชาทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว ทรงดำริว่า 'คนพาลนี้ไม่ได้อาณัติจากเรา ได้กระทำกรรมอันหยาบช้าเช่นนี้ เราจะพ้นจากบาปกรรมหรือไม่หนอ' ดังนี้แล้ว ทรงเกิดความสงสัยเป็นสองจิตสองใจ จึงทรงนำพระมหาโมคคัลลีบุตรติสสเถระทวนกระแสน้ำคงคามา แล้วทรงสอบถามเรื่องนั้นกับพระเถระ พระเถระได้วิสัชนาโดยยกเรื่องติตติรชาดก (เรื่องนกกระทาต่อ) มาอ้างว่า 'เพราะความไม่มีเจตนา พระองค์จะพ้นจากบาปกรรม' และได้ทรงสอนพระราชาศรีธรรมาโศกให้ทรงทราบวาทะของพวกเดียรถีย์ตลอด 7 วัน ทรงชั่งวาทะกับวาทะแล้ว ทรงขับไล่พวกเดียรถีย์ประมาณ 60,000 คน ให้ออกไปภายนอกพระศาสนา ในกาลนั้น จึงได้กระทำอุโบสถ และได้ทรงแสดงคัมภีร์กถาวัตถุในท่ามกลางพระภิกษุสงฆ์ตามระเบียบที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ และพระมหาเถระประมาณ 1,000 รูป ได้สังคายนาพระธรรมวินัยในอโศการามตลอด 9 เดือน

ตทา มชฺฌิมเทเส ปาฏลิปุตฺตนคเร สิริธมฺมาโสกรญฺโญ รชฺชํ ปตฺวา อฏฺฐารสวสฺสานิ อเหสุํ. มรมฺมรฏฺเฐ ปน สิริเขตฺตนคเร รมฺโพงฺกสฺสนาม รญฺโญ รชฺชํ ปตฺวา ทฺวาทส วสฺสานิ อเหสุนฺติ.

ในกาลนั้น ในมัชฌิมประเทศ ในเมืองปาฏลีบุตร พระราชาศรีธรรมาโศกทรงครองราชย์ได้ 18 ปี ส่วนในประเทศพม่า ในเมืองศรีเกษตร พระราชาพระนามว่า รัมพงกัสสะ ทรงครองราชย์ได้ 12 ปี

อิมิสฺสญฺจ ตติยสงฺคีติยํ มหาโมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถโรนาม ทุติยสงฺคายเกหิ มหาเถเรหิ พฺรหฺมโล กํ คนฺตฺวา สาสนสฺส ปคฺคหณตฺถํ ติสฺสนาม มหาพฺรหฺมานํ อายาจิต นิยาเมน ตโต จวิตฺวา อิธ โมคฺคลิยานาม พฺราหฺมณิยา กุจฺฉิมฺหิ นิพฺพตฺตสตฺโต.

ในการสังคายนาครั้งที่ 3 นี้ พระมหาโมคคัลลีบุตรติสสเถระ เป็นสัตว์ที่จุติจากพรหมโลกนั้นแล้ว มาเกิดในครรภ์ของพราหมณีชื่อโมคคัลลีในโลกนี้ โดยนัยที่พระมหาเถระผู้สังคายนาครั้งที่ 2 ได้อาราธนาพระมหาพรหมชื่อติสสะ เพื่อประโยชน์แก่การอุปถัมภ์พระศาสนา

ลาภสกฺการํ อเปกฺขิตฺวา สฏฺฐิสหสฺสมตานํ ติตฺถิยานํ สมณาลยํ กตฺวา อุโปสถปวารณาทีสุ กมฺเมสุ ปเวสนํ ปริสาย อสุทฺธตฺตา สตฺตวสฺสานิ อุโปสถสฺส อกรณญฺจ สาสนสฺส ปคฺคหเณ การณเมว. มหาโมคฺคลิปุตฺตติสฺส มชฺฌนฺติก มหาเรวปฺปมุขา มหาเถรา ตติยํ สงฺคายิตฺวา ตติยํ สาสนํ ปคฺคเหสุํ.

พวกเดียรถีย์ประมาณ 60,000 คน มุ่งหวังลาภสักการะ ปลอมตัวเป็นสมณะ เข้าไปร่วมในสังฆกรรมมีอุโบสถและปวารณาเป็นต้น เพราะบริษัทไม่บริสุทธิ์ และการไม่กระทำอุโบสถตลอด 7 ปี จึงเป็นเหตุแห่งการอุปถัมภ์พระศาสนานั่นเอง พระมหาเถระมีพระมหาโมคคัลลีบุตรติสสะ พระมัชฌันติกะ และพระมหาเรวัตตะเป็นประธาน ได้สังคายนาครั้งที่ 3 และอุปถัมภ์พระศาสนาครั้งที่ 3

สิริธมฺมาโสกราชา จ ติตฺถิยานํ วาทํ สลฺลกฺเขตฺวา ติตฺถิเย พหิสาสนกรณาทีหิ สาสนสฺส ปคฺคโห ราชาติ เวทิตพฺโพ. มหาโมคฺคลิปุตฺตติสฺส มชฺฌินฺติก มหาเรวปฺปมุขานํ สหสฺสมตฺตานํ มหาเถรานํ สิสฺสปรมฺปรา อเนกา โหนฺติ, คณนปถํ วีติวตฺตา. ยเมตฺถ อิโต ปรํ วตฺตพฺพํ, ตํ อฏฺฐกถายํ วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ. เต ปน มหาเถรา ตติยํ สงฺคายิตฺวา ปรินิพฺพายึสูติ. โหนฺติ เจตฺถ–

และพึงทราบว่า พระราชาศรีธรรมาโศกทรงพิจารณาวาทะของพวกเดียรถีย์แล้ว ทรงอุปถัมภ์พระศาสนาด้วยการขับไล่พวกเดียรถีย์ให้ออกไปภายนอกพระศาสนาเป็นต้น ลำดับศิษย์ของพระมหาเถระประมาณ 1,000 รูป มีพระมหาโมคคัลลีบุตรติสสะ พระมัชฌันติกะ และพระมหาเรวัตตะเป็นประธาน มีมากมายนับไม่ถ้วน สิ่งใดที่ควรกล่าวต่อไปจากนี้ สิ่งนั้นพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถา ส่วนพระมหาเถระเหล่านั้นสังคายนาครั้งที่ 3 แล้วก็ปรินิพพาน ในเรื่องนี้มีคำประพันธ์ว่า

มหิทฺธิกาปิ เย เถรา,สงฺคายิตฺวาน สาสเน;

มจฺจูวสํว คจฺฉึสุ,อพฺภคพฺภํว ภากโร.

พระเถระทั้งหลายแม้ผู้มีฤทธิ์มาก ผู้สังคายนาพระศาสนาแล้ว ก็ถึงอำนาจแห่งมัจจุราช เหมือนพระอาทิตย์เข้าสู่ภายในกลีบเมฆ

ยถา [Pg.12] เอเตจ คจฺฉนฺติ,ตถา มยมฺปิ คจฺฉาม;

โกนาม มจฺจุนา มุจฺเจ,มจฺจูปรายนา สตฺตา.

พระเถระเหล่านั้นไปแล้วฉันใด เราทั้งหลายก็จะไปฉันนั้น ใครเล่าจะพ้นจากมัจจุราชได้ สัตว์ทั้งหลายมีมัจจุราชเป็นที่ไปในเบื้องหน้า

ตสฺมา หิ ปณฺฑิโต โปโส,นิพฺพานํ ปน อจฺจุตํ;

ตสฺเสว สจฺฉิกตฺถาย,ปุญฺญํ กเรยฺย สพฺพทาติ.

เพราะฉะนั้น บุรุษผู้เป็นบัณฑิต พึงกระทำบุญทุกเมื่อ เพื่อทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพานอันเป็นสภาวะที่ไม่เคลื่อน (อมตะ) นั้น

อยํ ตติยสงฺคีติกถาสงฺเขโป.

นี้คือเรื่องย่อแห่งการสังคายนาครั้งที่ 3

ตโต ปรํ กตฺถ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ภควโต สาสนํ สุฏฺฐุ ปติฏฺฐหิสฺสตีติ วิมํสิตฺวา มหาโมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถโร ปจฺจนฺตเทเส ชินสาสนสฺส สุปฺปติฏฺฐิยมานภาวํ ปสฺสิตฺวา นวฏฺฐานานิ ชินสาสนสฺส ปติฏฺฐาปนตฺถาย วิสุํ วิสุํ มหาเถเร เปเสสิ. เสยฺยถิทํ. มหามหินฺทตฺเถรํ สีหฬทีปํ เปเสสิ-ตฺวํ เอตํ ทีปํ คนฺตฺวา ตตฺถ สาสนํ ปติฏฺฐเปหีติ, โสณตฺเถรํ อุตฺตรตฺเถรญฺจสุวณฺณภูมึ, มหารกฺขิตตฺเถรํ โยนกโลกํ, รกฺขิตตฺเถรํ วนวาสีรฏฺฐํ, โยนกธมฺมรกฺขิตตฺเถรํ อปรนฺตรฏฺฐํ, มชฺฌนฺติ กตฺเถรํ กสฺมีรคนฺธา รรฏฺฐํ, มหาเรวตฺเถรํ มหึสกมณฺฑลํ, มหาธมฺมรกฺขิตตฺเถรํ มหารฏฺฐํ, มชฺฌิมตฺเถรํ จีนรฏฺฐนฺติ. ตตฺถ จ อุปสมฺปทปโหนเกน สงฺเฆน สทฺธึ เปเสสิ. เต จ มหาเถรา วิสุํ วิสุํ คนฺตฺวา สาสนํ ตตฺถ ตตฺถ ปติฏฺฐาเปสุํ. ปติฏฺฐาเปตฺวา จ เตสุ เตสุ ฐาเนสุ ภิกฺขูนํ กาสาวปชฺโชเตน วิชฺโชตมานา อพฺภหิมธูรโชราหุสงฺขาเตหิ วิมตฺโต วิย นิสานาโถ ชินสาสนํ อนนฺตรายํ หุตฺวา ปติฏฺฐาสิ.

หลังจากนั้น พระมหาโมคคัลลีบุตรติสสเถระทรงพิจารณาว่า 'พระศาสนาของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้มีพระภาคจะตั้งมั่นดีในที่ไหนหนอ' ทรงเห็นว่าพระศาสนาของพระชินเจ้าจะตั้งมั่นดีในปัจจันตประเทศ จึงทรงส่งพระมหาเถระไปในที่ 9 แห่งต่าง ๆ กัน เพื่อประดิษฐานพระศาสนาของพระชินเจ้า คือ ทรงส่งพระมหินทเถระไปลังกาทวีป (โดยสั่งว่า) 'ท่านจงไปเกาะนั้นแล้วจงประดิษฐานพระศาสนาในที่นั้น' ส่งพระโสณเถระและพระอุตตรเถระไปสุวรรณภูมิ พระมหารักขิตเถระไปโยนกโลก พระรักขิตเถระไปวนวาสีรัฐ พระโยนกธรรมรักขิตเถระไปอปรันตประเทศ พระมัชฌันติกเถระไปกัสมีรคันธารรัฐ พระมหาเรวัตเถระไปมหิสกมณฑล พระมหาธรรมรักขิตเถระไปมหารัฐ พระมัชฌิมเถระไปจีนรัฐ และทรงส่งไปพร้อมกับคณะสงฆ์ผู้สามารถให้อุปสมบทได้ พระมหาเถระเหล่านั้นต่างองค์ต่างไปแล้ว ได้ประดิษฐานพระศาสนาในที่นั้น ๆ และเมื่อประดิษฐานแล้วในที่นั้น ๆ พระศาสนาของพระชินเจ้าก็ตั้งมั่นโดยปราศจากอันตราย สว่างไสวด้วยแสงแห่งผ้ากาสาวพัสตร์ของพระภิกษุทั้งหลาย เหมือนพระจันทร์พ้นจากเครื่องเศร้าหมองมีเมฆ หมอก ควัน ธุลี และราหู

เตสุ ปน นวสุ ฐาเนสุ สุวณฺณภูมินาม อธุนา สุธมฺมนครเมว. กสฺมา ปเนตํ วิญฺญายตีติ เจ. มคฺคานุมานโต ฐานานุมานโต [Pg.13] วา. กถํ มคฺคานุมานโต. อิโต กิร สุวณฺณภูมิ สตฺตมตฺตานิ โยชนสตานิ โหนฺติ, เอเกน วาเต น คจฺฉนฺตี นาวา สตฺตหิ อโหรตฺเตหิ คจฺฉติ, อเถกสฺมึ สมเย เอวํ คจฺฉนฺติ นาวา สตฺตาหมฺปิ นทิยา วฏฺฏมจฺฉ ปิฏฺเฐ เนว คตาติ อฏฺฐกถายํ วุตฺเตน สีหฬทีปโต สุวณฺณภูมึ คตมคฺคปฺปมาเณน สุขมฺมปุรโต สีหฬทีปํ คตมคฺคปฺปมาณํ สเมติ. สุธมฺเม ปุรโต กิร หิ หึสฬทีปํ สตฺตมตฺตานิ โยชนสตานิ โหนฺติ, อุชุํ วายุอาคมนกาเล คจฺฉนฺติ วายุนาวา สตฺตหิ อโหรตฺเตหิ สมฺปาปุณาติ. เอวํมคฺคานุมานโต วิญฺญายติ.

บรรดา 9 แห่งนั้น ที่ชื่อว่าสุวรรณภูมิ คือเมืองสุธรรมในปัจจุบันนี้เอง ถ้าถามว่า 'เพราะเหตุไรจึงทราบอย่างนั้น' ตอบว่า 'เพราะการอนุมานด้วยเส้นทาง หรือการอนุมานด้วยสถานที่' การอนุมานด้วยเส้นทางเป็นอย่างไร? ได้ยินว่า จากที่นี้ไปสุวรรณภูมิมีระยะทางประมาณ 700 โยชน์ เรือที่แล่นไปตามลมย่อมถึงใน 7 วัน 7 คืน อนึ่ง ในสมัยหนึ่ง เรือที่แล่นไปอย่างนั้น แม้ 7 วัน ก็ยังไม่พ้นหลังปลาวัฏฏะในแม่น้ำ ดังที่กล่าวไว้ในอรรถกถา ด้วยระยะทางที่ไปสุวรรณภูมิจากลังกาทวีป ย่อมตรงกับระยะทางที่ไปลังกาทวีปจากเมืองสุธรรม ได้ยินว่า จากเมืองสุธรรมไปลังกาทวีปมีระยะทางประมาณ 700 โยชน์ เรือที่แล่นไปในเวลาที่ลมพัดตรงมา ย่อมไปถึงใน 7 วัน 7 คืน จึงทราบได้ด้วยการอนุมานด้วยเส้นทางอย่างนี้

กถํ ฐานานุมานโต. สุวณฺณภูมิ กิร มหาสมุทฺทสมีเป ติฏฺฐติ, นานาเวรชฺชกานมฺปิ วาณิชานํ อุปสงฺกมนฏฺฐานภูตํ มหาติตฺถํ โหติ. เตเนว มหาชนกกุมาราทโย จมฺปานคราทิโต สํโวหารตฺถาย นาวาย สุวณฺณภูมึ อาคมํสูติ. สุธมฺมปุรมฺปิ อธุนา มหาสมุทฺทสมีเปเยว ติฏฺฐติ. เอวํ ฐานานุมาสโต วิญฺญายตีติ.

การอนุมานจากสถานที่นั้นเป็นอย่างไร? ได้ยินว่าสุวรรณภูมิตั้งอยู่ใกล้กับมหาสมุทร เป็นท่าเรือใหญ่ซึ่งเป็นที่ที่พ่อค้าจากนานาประเทศมาติดต่อค้าขาย ด้วยเหตุนั้นเอง พระมหาชนกราชกุมารเป็นต้น จึงได้เสด็จมายังสุวรรณภูมิด้วยเรือเพื่อการค้าขายจากเมืองจำปาเป็นต้น แม้เมืองสุธรรมในปัจจุบันก็ตั้งอยู่ใกล้กับมหาสมุทรนั่นเอง จึงทราบได้โดยการอนุมานจากสถานที่อย่างนี้

อปเร ปน สุวณฺณภูมินาม หริภุญฺชรฏฺฐํเยว, ตตฺถ สุ วณฺณสฺส พาหุลฺลตฺตาติ วทนฺติ. อญฺเญ ปน สิยามรฏฺฐํเยวาติ วทนฺติ. ตํ สพฺพํ วิมํสิตพฺพํ.

ส่วนคนอื่นๆ กล่าวว่าสุวรรณภูมิคือแคว้นหริภุญชัยนั่นเอง เพราะที่นั่นมีทองมาก ส่วนคนอื่นๆ กล่าวว่าเป็นแคว้นสยามนั่นเอง ทั้งหมดนั้นพึงพิจารณา

อปรนฺตํ นาม วิสุํ เอกรฏฺฐเมวาติ อปเร วทนฺติ. อญฺเญ ปน อปรนฺตํนาม สุนาปรนฺตรฏฺฐเมวาติ วทนฺติ. ตํ ยุตฺตเมว. กสฺมา อปรนฺตํ นาม สุนาปรนฺตรฏฺฐเมวาติ วิญฺญายตีติ เจ. อฏฺฐกถาสุ ทฺวีหิ นาเมหิ วุตฺตตฺตา. อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถายญฺหิ สฬายตนสํยุตฺตฏฺฐกถายญฺจ อฏฺฐกถาจริเยหิ สุนาปรนฺตรฏฺเฐ โกณฺฑธานตฺเถเรน สลากาทานาธิกาเร ลทฺเธตทคฺคฏฺฐานตํ ทสฺสนฺเตหิ อปรนฺตรฏฺฐํ สุน สทฺเทน โยเชตฺวา วุตฺตํ. ธมฺมปทฏฺฐกถายํ ปน องฺคุตฺตรฏฺฐกถายญฺจ ตเมว รฏฺฐํ วินา สุนสทฺเทน วุตฺตํ. สุนสทฺโท เจตฺถ ปุตฺตปริยาโย. มนฺธาตุรญฺโญ เชฏฺฐปุตฺโต จตุทฺทีปวาสิ โน [Pg.14] ปกฺโกสิตฺวา เตสํ วิสุํ วิสุํ นิวาสฏฺฐานํ นิยฺยาเทสิ. ตตฺถ อุตฺตรทีปวาสีนํ ฐานํ กุรุรฏฺฐํนาม, ปุพฺพทีปวาสีนํ ปน เวเทหรฏฺฐํนาม, ปจฺฉิมทีปวาสีนํ อปรนฺตํ นาม. ภตฺตปจฺฉิมทีเป ชาตตฺตา เต สุนสทฺเทน วุตฺตา. ตตฺร ชาตาปิ หิ เตสํ ปุตฺตาติวา สุนาติวา วุตฺตา, ยถา วชฺชิปุตฺตกา ภิกฺขูติ. วตฺติจฺฉาวเสน วา วาจาสิลิฏฺฐวเสน จ อิทเมว สุนสทฺเทน วิเสเสตฺวา โวหรนฺตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

คนอื่นๆ กล่าวว่า อปรันตะคือแคว้นหนึ่งต่างหาก ส่วนคนอื่นๆ กล่าวว่า อปรันตะคือแคว้นสุนปรันตะนั่นเอง นั่นสมควรแล้ว ถ้าถามว่า เพราะเหตุไรจึงพึงทราบว่าอปรันตะคือแคว้นสุนปรันตะนั่นเอง เพราะในอรรถกถาได้กล่าวไว้ด้วยสองชื่อ ในอรรถกถาอุปริปัณณาสก์และอรรถกถาสฬายตนสังยุตต์ อาจารย์อรรถกถาได้กล่าวถึงแคว้นอปรันตะโดยประกอบกับคำว่า 'สุนะ' เมื่อแสดงถึงพระเถระชื่อโกณฑธานะในแคว้นสุนปรันตะ ผู้ได้รับตำแหน่งเอตทัคคะในเรื่องการแจกสลาก ส่วนในธัมมปทัฏฐกถาและอังคุตตรัฏฐกถา ได้กล่าวถึงแคว้นนั้นโดยไม่มีคำว่า 'สุนะ' อนึ่ง สุนะศัพท์ในที่นี้เป็นคำที่ใช้เรียกบุตร พระโอรสองค์ใหญ่ของพระเจ้ามันธาตุราชได้เรียกชาวทวีปทั้งสี่มา แล้วมอบที่อยู่อาศัยให้แก่พวกเขาแต่ละคน ในบรรดาที่เหล่านั้น ที่อยู่ของชาวทวีปอุตตระชื่อว่าแคว้นกุรุ ส่วนที่อยู่ของชาวทวีปบูรพาชื่อว่าแคว้นวิเทหะ ที่อยู่ของชาวทวีปปัจฉิมชื่อว่าอปรันตะ เพราะเกิดในทวีปปัจฉิมนั้น พวกเขาจึงถูกเรียกว่า 'สุนะ' แม้ผู้ที่เกิดในที่นั้นก็ถูกเรียกว่าบุตรของพวกเขา หรือ 'สุนะ' ของพวกเขา เหมือนอย่างภิกษุชาววัชชีบุตร หรือพึงทราบว่า พวกเขาเรียกโดยเจาะจงด้วยคำว่า 'สุนะ' นี้เอง โดยความประสงค์จะกล่าว หรือโดยความสละสลวยของภาษา

โยนกรฏฺฐํนาม ยวนมนุสฺสานํ นิวาสฏฺฐานเมว, ยํชงฺคมงฺฆอิติ วุจฺจติ.

แคว้นโยนกคือที่อยู่อาศัยของมนุษย์ชาวโยนกนั่นเอง ซึ่งถูกเรียกว่า 'ยังกะมังคะ'

วนวาสีรฏฺฐํนาม สิริเขตฺตนครฏฺฐานโม. เกจิ ปน วนวาสีรฏฺฐํนาม เอกํ รฏฺฐเมว, น สิริเขตฺตนครฏฺฐานนฺติ วทนฺติ. ตํ น สุนฺทรํ. สิริเขตฺตนครฏฺฐานเมว หิ วนวาสีรฏฺฐํ นาม. กสฺมา ปเนตํ วิญฺญายตีติเจ. อิมสฺส อมฺหากํ รญฺโญ ภาติกรญฺโญ กาเล สิริเขตฺตนคเร คุมฺเภหิ ปฏิจฺฉาทิเต เอกสฺมึ ปถวิปุญฺเช อนฺโต นิมฺมุชฺชิตฺวา ฐิตํ โปราณิกํ เอกํ โลหมยพุทฺธปฏิปิพฺพํ ปฏิลภิ, ตสฺส จ ปลฺลงฺเก อิทํ วนวาสีรฏฺฐวาสีนํ ปูชนตฺถายาติอาทินา โปราณเลขนํ ทิสฺสติ, ตสฺมา เยเวตํ วิญฺญายตีติ.

แคว้นวนวาสีคือที่ตั้งของเมืองศรีเกษตร แต่บางคนกล่าวว่า แคว้นวนวาสีคือแคว้นหนึ่งต่างหาก ไม่ใช่ที่ตั้งของเมืองศรีเกษตร นั่นไม่ดีงาม ที่ตั้งของเมืองศรีเกษตรนั่นเองคือแคว้นวนวาสี ถ้าถามว่า เพราะเหตุไรจึงพึงทราบเช่นนั้น เพราะในสมัยของพระราชาผู้เป็นพระเชษฐาของพระราชาของเรานี้ ได้พบพระพุทธรูปโบราณทำด้วยโลหะองค์หนึ่ง ซึ่งจมอยู่ในกองดินที่ถูกปกคลุมด้วยพุ่มไม้ในเมืองศรีเกษตร และที่ฐานของพระพุทธรูปนั้น มีจารึกโบราณปรากฏอยู่ว่า 'สิ่งนี้สำหรับบูชาของชาวแคว้นวนวาสี' เป็นต้น เพราะเหตุนั้นเอง จึงพึงทราบเช่นนั้น

กสฺมีรคนฺธารรฏฺฐํนาม กสฺมีรรฏฺฐํ คนฺธารรฏฺฐญฺจ. ตานิ ปน รฏฺฐานิ เอกาพทฺธานิ หุตฺวา ติฏฺฐนฺติ. เตเนว มชฺฌนฺติ กตฺเถรํ เอกํ ทฺวีสุ รฏฺเฐสุ เปเสสิ. ชนปทตฺตา ปน นปุํสเกกตฺตํ ภวติ. ตทา ปน เอกสฺส รญฺโญ อาณาย ปติฏฺฐานวิสยตฺตา เอกตฺตวจเนน อฏฺฐกถายํ วุตฺตนฺติปิ วทนฺติ.

แคว้นกัศมีระคันธาระคือแคว้นกัศมีระและแคว้นคันธาระ แต่แคว้นเหล่านั้นตั้งอยู่รวมกันเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน ด้วยเหตุนั้นเอง จึงได้ส่งพระมัชฌันติกเถระองค์หนึ่งไปยังสองแคว้นนั้น อนึ่ง เพราะเป็นชนบท จึงเป็นเอกพจน์ในนปุงสกลิงค์ แต่บางคนก็กล่าวว่า ในเวลานั้น เพราะเป็นดินแดนที่ตั้งอยู่ภายใต้อำนาจของพระราชาองค์เดียว จึงกล่าวไว้ในอรรถกถาด้วยเอกพจน์

มหึสกมณฺฑลํนาม อนฺธกรฏฺฐํ, ยํ ยกฺขปุรรฏฺฐนฺติ วุจฺจติ.

มณฑลมหิสกะคือแคว้นอันธกะ ซึ่งถูกเรียกว่าแคว้นยักษปุระ

มหารฏฺฐํนาม มหานครรฏฺฐํ. อาธุนา หิ มหารฏฺฐเมว น ครสทฺเทน โยเชตฺวา มหานครรฏฺฐนฺติ โวหรนฺตีติ. สิยามรฏฺฐนฺติปิ วทนฺติ อาจริยา.

แคว้นมหาราษฎร์คือแคว้นมหานคร ในปัจจุบันนี้ พวกเขาเรียกแคว้นมหาราษฎร์นั่นเองว่าแคว้นมหานคร โดยประกอบกับคำว่า 'นคร' อาจารย์ทั้งหลายก็กล่าวว่าเป็นแคว้นสยามด้วย

จินรฏฺฐํนาม [Pg.15] หิมวนฺเตน เอกาพทฺธํ หุตฺวา ฐิตํ จีนรฏฺฐํ เย วาติ.

แคว้นจีนคือแคว้นจีนนั่นเอง ซึ่งตั้งอยู่รวมกันเป็นอันหนึ่งอันเดียวกับเทือกเขาหิมาลัย

อิทํ สาสนสฺส นวสุ ฐาเนสุ วิสุํ วิสุํ ปติฏฺฐานํ.

นี่คือการประดิษฐานพระศาสนาในเก้าแห่งโดยแยกกัน

อิทานิ อาทิโต ปฏฺฐาย เถรปรมฺปรกถา วตฺตพฺพา. สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส หิ ภควโต สทฺธิวิหาริโก อุปาลิตฺเถ โร,ตสฺส สิสฺโส ทาสกตฺเถโร, ตสฺส สิสฺโส โสณกตฺเถโร, ตสฺส สิสฺโส สิคฺควตฺเถโร จนฺทวชฺชิตฺเถ โร จ, เตสํ สิสฺโส โมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถโรติ อิเม ปญฺจมหาเถรา สาสนวํเส อาทิภูตา อาจริยปรมฺปรานาม. เตสญฺหิ สิสฺสปรมฺปรภูตา เถรปรมฺปรา ยาวชฺชตนา น อุปจฺฉินฺธนฺติ. อาจริยปรมฺปราย จ ลชฺชิภิกฺขู เยว ปเวเสตฺวา กเถตพฺพา โน อลชฺชิภิกฺขู. อลชฺชีภิกฺขู นาม หิ พหุสฺสุตาปิ สมานา ลาภครุโลกครุอาทิหิ ธมฺมตนฺติ นาเสตฺวา สาสนวเร มหาภยํ อุปฺปาเทนฺตีติ. สาสนรกฺขนกมฺมํนาม หิ ลชฺชีนํเยว วิสโย โน อลชฺชีนํ. เตนาหุ โปราณา เถรา, อนาคเต สาสนํ โก นาม รกฺขิสฺสตีติ อนุเปกฺขิตฺวา อนาคเต สาสนํ ลชฺชิโน รกฺขิสฺสนฺติ, ลชฺชิโน รกฺขิสฺสนฺติ, ลชฺชิโน รกฺขิสฺสนฺตีติ ติกฺขาตฺตุํ วาจํ นิจฺฉาเรสุํ. เอวํ มชฺฌิมเทเสปิ อลชฺชีปุคฺคลา พหุ สนฺตีติ เวทิตพฺพา.

บัดนี้ พึงกล่าวเรื่องลำดับพระเถระสืบต่อกันมาตั้งแต่ต้น อันที่จริง พระอุปาลีเถระเป็นสัทธิวิหาริกของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า พระทาสกเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระโสณกเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระสิคควเถระและพระจันทวัชชีเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระโมคคัลลีบุตรติสสเถระเป็นศิษย์ของท่านเหล่านั้น พระมหาเถระห้าองค์เหล่านี้ชื่อว่าอาจริยปรัมปรา (ลำดับอาจารย์) ผู้เป็นต้นในพระศาสนวงศ์ อันที่จริง ลำดับพระเถระผู้เป็นศิษย์สืบต่อกันมาของท่านเหล่านั้น ย่อมไม่ขาดสายจนถึงปัจจุบัน และในอาจริยปรัมปรานั้น พึงนำเฉพาะภิกษุผู้มีความละอายมากล่าว ไม่ใช่ภิกษุผู้ไม่มีความละอาย อันที่จริง ภิกษุผู้ไม่มีความละอาย แม้จะเป็นพหูสูต ก็ย่อมทำลายพระธรรมวินัยด้วยความเคารพในลาภ ความเคารพในโลก เป็นต้น แล้วยังภัยใหญ่ให้เกิดขึ้นในพระศาสนาอันประเสริฐ อันที่จริง กิจในการรักษาพระศาสนาเป็นวิสัยของภิกษุผู้มีความละอายเท่านั้น ไม่ใช่ของภิกษุผู้ไม่มีความละอาย ด้วยเหตุนั้น พระเถระโบราณทั้งหลายจึงได้เปล่งวาจาสามครั้งว่า 'ในอนาคต ใครหนอจะรักษาพระศาสนา' โดยพิจารณาแล้วว่า 'ในอนาคต ผู้มีความละอายจักรักษาพระศาสนา ผู้มีความละอายจักรักษาพระศาสนา ผู้มีความละอายจักรักษาพระศาสนา' พึงทราบว่า แม้ในมัชฌิมประเทศก็มีบุคคลผู้ไม่มีความละอายเป็นจำนวนมากเช่นกัน

ปรินิพฺพานโต หิ ภควโต วสฺสสตานํ อุปริ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว วชฺชิปุตฺตกา ภิกฺขู อธมฺมวตฺถูนิ ทีเปตฺวา ปฐมสงฺคีติกาเล พหิกเตหิ ปาปภิกฺขูหิ สทฺธึ มนฺเตตฺวา สหายํ คเวเสตฺวา มหาสงฺคีติโวหาเรน มหาเถรา วิย สงฺคีตึ อกํสุ. กตฺวา จ วิสุํ คณา อเหสุํ. อโหวต อิทํ หาสิตพฺพกมฺมํ, เสยฺยถาปิ นาม ชรสิงฺคาโล จตุปทสามญฺเญน มานํ ชปฺเปตฺวา อตฺตานํ สีหํ วิย มญฺญิตฺวา สีโห วิย สีหนาทํ นทีติ. เต ปาวจนํ ยถา ภูตํ [Pg.16] อชานิตฺวา สทฺทจฺฉายามตฺเตน ยถาภูตํ อตฺถํ นาม สึสุ. กิญฺจิ ปาวจนมฺปี อปเนสุํ. ตญฺจ สกคเณเยว โหติ, น ธมฺมวาทีคเณ. ธมฺมวินยํ วิโกเปตฺวา ยถิจฺฉิต วเสเนว จรึสุ. อยํ ปน มหาสงฺคีตินาม เอโก อธมฺมวาทีคโณ.

อันที่จริง ภายหลังพระผู้มีพระภาคปรินิพพานล่วงไปร้อยปี ภิกษุชาววัชชีบุตรได้แสดงอธรรมวัตถุทั้งหลาย แล้วปรึกษากับภิกษุผู้ชั่วช้าที่ถูกขับออกจากสังคายนาครั้งที่หนึ่ง แสวงหาสหาย แล้วทำสังคายนาโดยเรียกตนเองว่า 'มหาสังคีติ' เหมือนพระมหาเถระทั้งหลาย และเมื่อทำแล้ว ก็แยกเป็นคณะต่างหาก โอหนอ การกระทำนี้เป็นสิ่งที่น่าหัวเราะ เหมือนสุนัขจิ้งจอกแก่ตัวหนึ่ง สำคัญตนว่าเป็นราชสีห์ด้วยความสามัญแห่งสัตว์สี่เท้า แล้วบันลือสีหนาทเหมือนราชสีห์ฉะนั้น พวกเขาย่อมไม่รู้พระธรรมวินัยตามความเป็นจริง แล้วย่อมบิดเบือนเนื้อความตามความเป็นจริงด้วยเพียงเงาเสียง และได้นำพระธรรมวินัยบางส่วนออกไป และสิ่งนั้นย่อมมีอยู่ในคณะของตนเท่านั้น ไม่ได้มีอยู่ในคณะของธรรมวาที พวกเขาได้ทำลายพระธรรมวินัย แล้วประพฤติตามอำเภอใจ ส่วนคณะมหาสังคีตินี้คือคณะอธรรมวาทีคณะหนึ่ง

ตโต ปจฺฉา กาลํ อติกฺกนฺเต ตโตเยว อญฺญมญฺญํ วาทโต ภิชฺชิตฺวา โคกุลิโกนาม เอโก คโณ เอกพฺโยหาโรนาม เอโกติ ทฺเว คณา ภิชฺชึสุ. ตโต ปจฺฉา โคกุลิกคณคณโตเยว อญฺญมญฺญํ ภิชฺชิตฺวา พหุสฺสุติโกนาม เอโก คโณ ปญฺญตฺติวาโทนาม เอโกติ ทฺเว คณา ภิชฺชึสุ. ปุนปิ เตหิเยว คเณหิ เจติยวาโทนาม เอโก คโณ ภิชฺชิ.

หลังจากนั้น เมื่อกาลล่วงไป คณะ ๒ คณะ คือ คณะชื่อโคกุลิกะคณะหนึ่ง และคณะชื่อเอกัพโยหาระคณะหนึ่ง ก็แตกแยกกันเพราะวาทะของกันและกันจากคณะนั้นนั่นเอง. หลังจากนั้น จากคณะโคกุลิกะนั่นเอง คณะ ๒ คณะ คือ คณะชื่อพหุสสุติกะคณะหนึ่ง และคณะชื่อปัญญัตติวาทะคณะหนึ่ง ก็แตกแยกกัน. อีกครั้งหนึ่ง คณะชื่อเจติยวาทะคณะหนึ่ง ก็แตกแยกออกไปจากคณะเหล่านั้นนั่นเอง.

ตโต ปจฺฉา จิรกาลํ อติกฺกนฺเต ธมฺมวาทีคเณหิ วิสภาคคณํ ปวิสิตฺวา มหึสาสโกนาม เอโกคโณ วชฺชิปุตฺตโกนาม เอโกติ ทฺเว คณา ภิชฺชึสุ. ตโต ปจฺฉาปิ วชฺชิปุตฺตกคณโตเยว อญฺญมญฺญํ ภิชฺชิตฺวา ธมฺมุตฺตริโกนาม เอโก คโณ, ภทฺทยานิโกนาม เอโก, ฉนฺนาคาริโกนาม เอโก, สมุติโกนาม เอโกติ จตฺตาโร คณา ภิชฺชึสุ.

หลังจากนั้น เมื่อกาลนานล่วงไป คณะ ๒ คณะ คือ คณะชื่อมหิสสาสกะคณะหนึ่ง และคณะชื่อวัชชีบุตรคณะหนึ่ง แตกแยกออกจากคณะธรรมวาทีทั้งหลาย เข้าไปสู่คณะที่ต่างกัน. หลังจากนั้น แม้จากคณะวัชชีบุตรนั่นเอง คณะ ๔ คณะ คือ คณะชื่อธัมมุตตริกะคณะหนึ่ง คณะชื่อภัทรยานิกะคณะหนึ่ง คณะชื่อฉันนาคาริกะคณะหนึ่ง และคณะชื่อสัมมติยะคณะหนึ่ง ก็แตกแยกกัน.

ปุนปิ มหึสาสกคณโต อญฺญมญฺญํ ภิชฺชิตฺวา สพฺพตฺถิวาโทนาม เอโก คโณ, ธมฺมคุตฺติโกนาม เอโก, กสฺสปิโยนาม เอโก, สงฺกนฺติโกนาม เอโก, สุตฺตวาโท นาม เอโกติ ปญฺจ คณา ภิชฺชึสุ.

อีกครั้งหนึ่ง คณะ ๕ คณะ คือ คณะชื่อสัพพัตถิวาทะคณะหนึ่ง คณะชื่อธัมมคุตติกะคณะหนึ่ง คณะชื่อกัสสปิยะคณะหนึ่ง คณะชื่อสังกันติกะคณะหนึ่ง และคณะชื่อสุตตวาทะคณะหนึ่ง แตกแยกกันจากคณะมหิสสาสกะ.

เอวํ มชฺฌิมเทเส ทุติยสงฺคีตึ สงฺคายนฺตานํ มหาเถรานํ ธมฺมวาทีเถรวาทคณโต วิสุํ วิสุํ ภิชฺชมานา อธมฺมวาทีคณา สตฺตรส อเหสุํ. เต จ อธมฺมวาทีคณา สาสเน เถรปรมฺปราย อนนฺโต คธา. เต หิ สาสเน อุปการา น โหนฺติ, เถรปรมฺปราย จ ปเวเสตฺวา คณฺหิตุํ น สกฺกา, ยถา หํสคเณ พโก, ยถา จ โค คเณ [Pg.17] ควโช, ยถา จ สุวณฺณคเณ หารกุโฏติ.

อย่างนี้ คณะอธรรมวาที ๑๗ คณะ จึงแตกแยกออกไปต่างหากจากคณะเถรวาทผู้เป็นธรรมวาทีของพระมหาเถระทั้งหลายผู้ทำสังคายนาครั้งที่ ๒ ในมัชฌิมประเทศ. และคณะอธรรมวาทีเหล่านั้น ไม่หยั่งลงในเถรปรัมปราในพระศาสนา. ด้วยว่าคณะเหล่านั้นไม่เป็นอุปการะในพระศาสนา และไม่สามารถจะนำเข้ามารวมในเถรปรัมปราได้ เหมือนนกยางในฝูงหงส์ เหมือนควายป่าในฝูงโค และเหมือนทองเหลืองในกองทองคำฉะนั้น.

มหากสฺสปตฺเถราทิโต ปน อาคตา เถรปรมฺปรา อุปาลิ ทาสโก เจวาติอาทินา ปริวารขนฺธเก สมนฺตปาสาทิกฏฺฐกถายญฺจ อาคตนเยเนว เวทิตพฺพา.

ส่วนเถรปรัมปราที่สืบมาแต่พระมหากัสสปเถระเป็นต้น พึงทราบโดยนัยที่มาแล้วนั่นแลในปริวารขันธกะและในอรรถกถาสมันตปาสาทิกา โดยนัยเป็นต้นว่า 'พระอุบาลีและพระทาสกะ'.

อุปาลิตฺเถราทีนํ ปริสุทฺธาจาราทีนิ อนุมาเนตฺวา ยาว โมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถรา, ตาว เตสํ เถรานํ ปริสุทฺธา จาราทีนีติ สกฺกา ญาตุํ, เสยฺยถาปิ นทิยา อุปริโสเต เมฆวสฺสานิ อนุมาเนตฺวา อโธโสเต นทิยา อุทกสฺส พาหุลฺลภาโว วิญฺญาตุํ สกฺกาติ อยํ การณานุมานนโย นาม.

เมื่ออนุมานความบริสุทธิ์แห่งอาจาระเป็นต้นของพระอุบาลีเถระเป็นต้น ก็สามารถทราบความบริสุทธิ์แห่งอาจาระเป็นต้นของพระเถระเหล่านั้นจนถึงพระโมคคัลลีบุตรติสสเถระได้ เหมือนอย่างว่า เมื่ออนุมานฝนจากเมฆในเหนือน้ำของแม่น้ำ ก็สามารถทราบความที่น้ำในแม่น้ำมีมากในใต้น้ำได้ฉะนั้น นี้ชื่อว่า การอนุมานด้วยเหตุ.

ยาว ปน โมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถรา, ตาว เถรานํ ปริสุทฺธาจาราทีนิ อนุมาเนตฺวา อุปาลิตฺเถรสฺส ปริสุทฺธาจาราทีนีติ สกฺกา ญาตุํ, เสยฺยถาปิ นาม อุปริธูมํ ปสฺสิตฺวา อนุมาเนตฺวา อคฺคิ อตฺถีติ สกฺกา ญาตุนฺติ อยํ ผลานุมานน โย นาม.

ส่วนเมื่ออนุมานความบริสุทธิ์แห่งอาจาระเป็นต้นของพระเถระทั้งหลายจนถึงพระโมคคัลลีบุตรติสสเถระ ก็สามารถทราบความบริสุทธิ์แห่งอาจาระเป็นต้นของพระอุบาลีเถระได้ เหมือนอย่างว่า เมื่อเห็นควันในเบื้องบนแล้วอนุมานว่ามีไฟอยู่ ก็สามารถทราบได้ฉะนั้น นี้ชื่อว่า การอนุมานด้วยผล.

อทิภูตสฺส ปน อุปาลิตฺเถรสฺส อวสานภูตสฺส จ โมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถรสฺส ปริสุทฺธาจาราทีนิ อนุมาเนตฺวา มชฺเฌ ทาสกโสณสิคฺควาทีนํ เถรานํ ปริสุทฺธาจาราทีนิติ สกฺกา ญาตุํ, เสยฺยถาปิ นาม สิลาปฏฺฏสฺส โอรภาเค ปารภาเค จ มิคปทวฬญฺชนํ ทิสฺวา อนุมาเนตฺวา มชฺเฌ อปากฏํ ปทวฬญฺจนํ อตฺถีติ สกฺกา ญาตุนฺติ อยํ มิคปทวฬญฺชน นโย นาม.

ส่วนเมื่ออนุมานความบริสุทธิ์แห่งอาจาระเป็นต้นของพระอุบาลีเถระผู้เป็นเบื้องต้น และของพระโมคคัลลีบุตรติสสเถระผู้เป็นที่สุด ก็สามารถทราบความบริสุทธิ์แห่งอาจาระเป็นต้นของพระเถระทั้งหลายมีพระทาสกะ พระโสณะ และพระสิคควะเป็นต้นในท่ามกลางได้ เหมือนอย่างว่า เมื่อเห็นรอยเท้าเนื้อในส่วนข้างนี้และส่วนข้างโน้นของแผ่นหิน แล้วอนุมานว่ารอยเท้าที่ยังไม่ปรากฏในท่ามกลางมีอยู่ ก็สามารถทราบได้ฉะนั้น นี้ชื่อว่า มิคปทวลัญชนนัย (นัยคือการอนุมานด้วยรอยเท้าเนื้อ).

เอวํ ตีหิ นเยหิ อยํ เถรวาทคโณ ธมฺมวาทีลชฺชิเปสโลติ เวทิตพฺโพ. เอวมุปริปิ นโย เนตพฺโพ. เถรปรมฺปรา จ ยาว โปตฺถการุฬา ปริวารขนฺธเก สมนฺต ปาสาทิกายญฺจ ตโต มหินฺโท อิฏฺฏิโยติอาทินา วุตฺต นเยน เวทิตพฺพาติ.

พึงทราบว่าคณะเถรวาทนี้เป็นธรรมวาที เป็นผู้มีหิริ และเป็นผู้มีศีลเป็นที่รัก ด้วยนัย ๓ ประการอย่างนี้. แม้ในเบื้องบนก็พึงนำนัยไปอย่างนี้. และเถรปรัมปราจนถึงกาลที่ยกขึ้นสู่คัมภีร์ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในปริวารขันธกะและในสมันตปาสาทิกาว่า 'ต่อจากนั้น พระมหินทะ พระอิตติยะ' เป็นต้น.

อิติ สาสนวํเส นวฏฺฐานาคตสาสนวํสกถามคฺโค

ด้วยประการฉะนี้ แนวทางแห่งเรื่องราวพระศาสนวงศ์ที่มาใน ๙ สถาน ในคัมภีร์ศาสนวงศ์

นาม ปฐโม ปริจฺเฉโท.

ชื่อ ปริจเฉทที่ ๑.

๒. สีหฬทีปิกสาสนวํสกถามคฺโค

๒. แนวทางแห่งเรื่องราวพระศาสนวงศ์ในเกาะสีหล

๒. อิทานิ [Pg.18] สีหฬทีปสาสนกถามคฺคํ วตฺตุํ โอกาโส อนุปฺปตฺโต, ตสฺมา ตํ วกฺขามิ.

๒. บัดนี้ ถึงโอกาสที่จะกล่าวแนวทางแห่งเรื่องราวพระศาสนาในเกาะสีหลแล้ว เพราะฉะนั้น ข้าพเจ้าจักกล่าวเรื่องนั้น.

สีหฬทีปญฺหิ สาสนสฺส ปติฏฺฐานภูตตฺตา เจติยคพฺภสทิสํ โหติ. สมฺมาสมฺพุทฺโธ กิร สีหฬทีปํ ธรมานกาเลปิ ติกฺขตฺตุํ อคมาสิ. ปฐมํ ยกฺขานํ ทมนตฺถํ เอกโกว คนฺตฺวา ยกฺเข ทเมตฺวา มยิ ปรินิพฺพุเต สีหฬทีเป สาสนํ ปติฏฺฐหิสฺสตีติ ตมฺพปณฺณิทีเป อารกฺขํ กโรนฺโต ติกฺขตฺตุํ ทีปํ อาวิญฺฉิ. ทุติยํ มาตุลภาคิเนยฺยานํ นาครา ชูนํ ทมนตฺถาย เอกโกว คนฺตฺวา เต ทเมตฺวา อคมาสิ. ตติยํ ปญฺจภิกฺขุสตปริวาโร คนฺตฺวา มหาเจติยฏฺฐาเน จ ถูปารามเจติยฏฺฐาเน จ มหาโพธิปติฏฺฐิตฏฺฐาเน จ มหิยงฺคณเจติยฏฺฐาเน จ มุทิงฺคณเจติยฏฺฐาเน จ ทีฆวาปิ เจติยฏฺฐาเน จ กลฺยาณิยเจติยฏฺฐาเน จ นิโรธสมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา นิสีทิ.

ด้วยว่าเกาะสีหลเป็นที่ประดิษฐานพระศาสนา จึงเป็นเหมือนภายในพระเจดีย์. ได้ยินว่า พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จไปยังเกาะสีหล ๓ ครั้ง แม้ในกาลที่ยังทรงพระชนม์อยู่. ครั้งแรก เสด็จไปพระองค์เดียวเพื่อทรมานยักษ์ทั้งหลาย ทรงทรมานยักษ์เหล่านั้นแล้ว ทรงทำอารักขาในเกาะตัมพปัณณิด้วยทรงดำริว่า 'เมื่อเราปรินิพพานแล้ว พระศาสนาจักประดิษฐานในเกาะสีหล' ทรงแผ่ไปทั่วเกาะ ๓ ครั้ง. ครั้งที่สอง เสด็จไปพระองค์เดียวเพื่อทรมานนาคราชผู้เป็นลุงและหลาน ทรงทรมานนาคราชเหล่านั้นแล้วเสด็จกลับ. ครั้งที่สาม เสด็จไปพร้อมด้วยภิกษุ ๕๐๐ รูปเป็นบริวาร แล้วประทับนั่งเข้าพระนิโรธสมาบัติ ณ ที่ตั้งมหาเจดีย์ ที่ตั้งถูปารามเจดีย์ ที่ตั้งมหาโพธิ์ ที่ตั้งมหิยังคณเจดีย์ ที่ตั้งมุทิงคณเจดีย์ ที่ตั้งทีฆวาปีเจดีย์ และที่ตั้งกัลยาณิยเจดีย์.

ตทา จ ปน สาสนํ โอคาเหตฺวาน ตาว ติฏฺฐติ. ปจฺฉา ปน ยถาวุตฺตตฺเถรปรมฺปราย สมภินิวิฏฺเฐน มหาโมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถเรน เปสิโต มหินฺทตฺเถโร ชินจกฺเก ปญฺจตึสาธิเก ทฺวิสเต สมฺปตฺเต ทุติยกตฺติกมาเส อิฏฺฏิเยน อุตฺติเยน สมฺพุเลน ภทฺทสาเลน จาติ เอเตหิ เถเรหิ สทฺธึ สีหฬทีปํ อคมาสิ. โสณุตฺตรตฺเถราทโย ชินจกฺเก ปญฺจตึสาธิเก ทฺวิสเต สมฺปตฺเต ทุติยกตฺติกมาเสเยว สาสนสฺส ปติฏฺฐาปนตฺถาย อตฺตโน อตฺตโน สมฺปตฺตภารภูตํ ตํ ตํ ฐานํ อคมํสุ.

แต่ในกาลนั้น พระศาสนายังไม่หยั่งลงตั้งมั่นอยู่. ส่วนภายหลัง พระมหินทเถระผู้ที่พระมหาโมคคัลลีบุตรติสสเถระผู้ตั้งมั่นอยู่ในเถรปรัมปราตามที่กล่าวมาแล้วส่งไป ได้ไปยังเกาะสีหลพร้อมด้วยพระเถระเหล่านี้ คือ พระอิตติยะ พระอุตติยะ พระสัมพละ และพระภัททสาล เมื่อพุทธศักราชล่วงไปได้ ๒๓๕ ปี ในเดือนกัตติกะที่ ๒. ส่วนพระโสณเถระและพระอุตตรเถระเป็นต้น เมื่อพุทธศักราชล่วงไปได้ ๒๓๕ ปี ในเดือนกัตติกะที่ ๒ นั่นเอง ได้ไปยังสถานที่นั้นๆ อันเป็นภาระที่ตนได้รับมอบหมาย เพื่อประโยชน์แก่การประดิษฐานพระศาสนา.

มหามหินฺทตฺเถโร ปน สตฺตมาสานิ อาคเมตฺวา ชินจกฺเก ฉตฺตึสาธิเก ทฺวิสเต สมฺปตฺเต เชฏฺฐมาสสฺส ปุณฺณมิยํ สีหฬทีปํ สาสนสฺส ปติฏฺฐาปนตฺถาย อคมาสิ. เตเนว เตสุ นวสุ ฐาเนสุ สีหฬทีปํ ฉตฺตึสาธิเก ทฺวิส เต [Pg.19] อคมาสิ. อญฺญานิ ปน อฏฺฐ ฐานานิ ปญฺจตึสาธิกทฺวิสเตเยว อคมาสีติ วิสุํว วตฺถเปตพฺโพ.

ส่วนพระมหาเถระมหินทะ รออยู่ ๗ เดือน เมื่อพุทธศักราช ๒๓๖ ปี ในวันเพ็ญเดือนเชษฐะ ได้ไปสู่เกาะสีหลเพื่อประโยชน์แก่การประดิษฐานพระศาสนา เพราะเหตุนั้น ใน ๙ สถานเหล่านั้น เกาะสีหลจึงเป็นที่ที่พระองค์เสด็จไปเมื่อพุทธศักราช ๒๓๖ ปี ส่วนอีก ๘ สถาน ได้ไปเมื่อพุทธศักราช ๒๓๕ ปีนั่นเอง พึงกำหนดความต่างกันอย่างนี้.

กสฺมา ปน มหามหินฺทตฺเถโร สตฺตมาสานิ อาคเมตฺวา สพฺพปจฺฉา สีหฬทีปํ คจฺฉตีติ. สีหฬทีเป มุฏภิโว นาม ราชา ชราทุพฺพโล อโหติ, สาสนํ ปคฺคเหตุํ อสมตฺโถ, ตสฺส ปน ปุตฺโต เทวานํ ปิย ติสฺโส นาม ราชกุมาโร ทหโร สาสนํ ปคฺคเหตุํ สมตฺโถ ภวิสฺสติ, โส จ เทวานํ วิยติสฺโส รชฺชํ ตาว ลภตุ เวทิสฺสกคิรินคเร มาตุยา สทฺธึ ญาตเก ตาว ปสฺสามีติ อเปกฺขิตฺวา สตฺตมาสานิ อาคเมตฺวา ฉตฺตึสาธิกทฺวิสเตเยว ชินจกฺเก มหามหินฺทตฺเถโร สีหฬทีปํ คจฺฉตีติ เวทิตพฺพํ.

ก็เพราะเหตุไร พระมหาเถระมหินทะจึงรออยู่ ๗ เดือน แล้วจึงไปเกาะสีหลเป็นที่สุด พึงทราบว่า ในเกาะสีหล พระเจ้ามุฏสิวะทรงชราภาพและอ่อนแอ ไม่สามารถอุปถัมภ์พระศาสนาได้ ส่วนพระราชโอรสของพระองค์คือพระราชกุมารชื่อเทวานัมปิยติสสะยังทรงพระเยาว์ จักสามารถอุปถัมภ์พระศาสนาได้ พระเถระจึงดำริว่า 'พระเทวานัมปิยติสสะนั้นจงครองราชสมบัติไปก่อน ส่วนเราจักไปเยี่ยมญาติทั้งหลายพร้อมกับมารดาในเมืองเวทิสสคิรีนครก่อน' ท่านรออยู่ ๗ เดือน พระมหาเถระมหินทะจึงไปเกาะสีหลเมื่อพุทธศักราช ๒๓๖ ปีนั่นเอง.

มหามหินฺทตฺเถโร จ อิฏฺฏิยาทีหิ เถเรหิ จตูหิ ภาคิเนยฺเยน สุมนสามเณเรน ภณฺฑุเกน นาม อุปาสเก น จาติ เอเตหิ สทฺธึ ฉตฺตึสาธิเก ทฺวิสเต ชินจกฺเก เชฏฺฐมาสปุณฺณมิยํ สุวณฺณหํสา วิย เชฏฺฐมาเส นภํ อุคฺคนฺตฺวา อากาสมคฺเคน อนุราธปุรสฺส ปุรตฺถิมทิสาภาเค มิสฺส กปพฺพตกูเฏ ปติฏฺฐาสิ.

และพระมหาเถระมหินทะ พร้อมด้วยพระเถระ ๔ รูปมีพระอิตติยะเป็นต้น ด้วยพระสุมนสามเณรผู้เป็นหลาน และด้วยอุบาสกชื่อภัณฑุกะ พร้อมด้วยท่านเหล่านั้น เมื่อพุทธศักราช ๒๓๖ ปี ในวันเพ็ญเดือนเชษฐะ เหมือนหงส์ทอง ขึ้นสู่ท้องฟ้าในเดือนเชษฐะ โดยทางอากาศ ได้ประดิษฐานอยู่บนยอดเขามิสสกะ ในส่วนทิศตะวันออกของเมืองอนุราธบุรี.

เชฏฺฐมาสสฺส จ ปุณฺณมิยํ ลงฺกาทีเป เชฏฺฐมูลนกฺขตฺตสภา หุตฺวา มนุสฺสา ฉณํ อกํสุ. เตเนวาห สารตฺถทีปนิยํ นาม วินยฑีกายํ, เชฏฺฐมาสสฺส ปุณฺณมิยํ เชฏฺฐนกฺขตฺตํ มูลนกฺขตฺตํ วา โหตีติ. ตตฺถ จ ปุณฺณมินกฺขตฺตํ ราชมตฺตนฺเต ปุณฺณมินกฺขตฺตวิจารณนเยน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

และในวันเพ็ญเดือนเชษฐะ ในเกาะลังกา มีการประชุมนักษัตรเชษฐะและมูลนักษัตร มนุษย์ทั้งหลายได้ทำพิธีฉลอง เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวไว้ในวินัยฎีกาชื่อสารัตถทีปนีว่า 'ในวันเพ็ญเดือนเชษฐะ ย่อมมีนักษัตรเชษฐะหรือมูลนักษัตร' และในที่นั้น นักษัตรในวันเพ็ญ พึงเห็นว่ากล่าวโดยนัยแห่งการพิจารณานักษัตรในวันเพ็ญในคัมภีร์ราชมัตตะ.

เทวานํ ปิย ติสฺโส จ ราชา นกฺขตฺตํ นาม โฆสาเปตฺวา ฉณํ กาเรถาติ อมจฺเจ อาณาเปตฺวา จตฺตาลี สปุริสสหสฺสปริวาโร นครมฺหา นิกฺขมิตฺวา เยน มิสฺส กปพฺพโต, เตน ปายาสิ มิควํ กีฬิตุกาโม. อถ ตสฺมึ ปพฺพเต อธิวตฺถา เอกา เทวตา มิครูเปน ราชานํ ผโลเภตฺวา ปกฺโกสิตฺวา เถรสฺส อภิมุขํ อกาสิ.

และพระเจ้าเทวานัมปิยติสสะ ทรงให้ประกาศนักขัตฤกษ์ ทรงบัญชาอำมาตย์ทั้งหลายว่า 'จงทำพิธีฉลอง' พร้อมด้วยบริวาร ๔๐,๐๐๐ คน เสด็จออกจากเมือง เสด็จไปทางที่ภูเขามิสสกะตั้งอยู่ ทรงประสงค์จะเล่นล่าสัตว์ ครั้งนั้น เทวดาองค์หนึ่งสถิตอยู่บนภูเขานั้น ล่อพระราชาด้วยรูปเนื้อ เรียกมา ได้กระทำให้เผชิญหน้ากับพระเถระ.

เถโร [Pg.20] ราชานํ อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา มมํเยว ราชา ปสฺสตุ มา อิตเรติ อธิฏฺฐหิตฺวา ติสฺส ติสฺส อิโต เอหีติ อาห. ราชา ตํ สุตฺวา จินฺเตสิ, อิมสฺมึ ทีเป ชาโต สกโลปิ มนุสฺโส มํ ติสฺโสติ นามํ คเหตฺวา อาลปิตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ, อยํ ปน ภินฺนภินฺนปฏธโร ภณฺฑุกาสาว วสโน มํ นาเมน อาลปติ, โก นุโข อยํ ภวิสฺสติ, มนุสฺโส วา อมนุสฺโส วาติ. เถโร อาห,–

พระเถระเห็นพระราชาเสด็จมาแล้ว ทรงอธิษฐานว่า ขอพระราชาจงทอดพระเนตรเห็นแต่เราเท่านั้น อย่าเห็นผู้อื่นเลย แล้วกล่าวว่า 'ติสสะ ติสสะ มานี่เถิด' พระราชาทรงได้ยินดังนั้นแล้วทรงดำริว่า 'มนุษย์ทั้งปวงที่เกิดในเกาะนี้ ไม่มีใครสามารถเรียกเราโดยออกพระนามว่า ติสสะ ได้เลย แต่สมณะผู้นุ่งห่มผ้าที่ตัดเป็นชิ้นๆ และทรงผ้ากาสาวะสีเหลืองหม่นนี้ กลับเรียกเราโดยออกพระนาม ผู้นี้จะเป็นใครกันหนอ เป็นมนุษย์หรืออมนุษย์' พระเถระจึงกล่าวว่า

สมณา มยํ มหาราช, ธมฺมราชสฺส สาวกา;

ตเวว อนุกมฺปาย, ชมฺพุทีปา อิธาคตาติ.

'ข้าแต่มหาราช พวกเราเป็นสมณะ เป็นสาวกของพระธรรมราชา มาจากชมพูทวีป มาที่นี่ด้วยความอนุเคราะห์พระองค์นั่นเอง'

ตทา จ เทวานํ ปิยติสฺโส ราชา อโสกรญฺญา เปสิเตน อภิเสเกน เอกมาสาภิสิตฺโต อโหสิ. วิสาขปุณฺณมายํ หิสฺส อภิเสกมกํสุ. โส จ อโสกรญฺญา เปสิเต ธมฺมปณฺณากาเร รตนตฺตยคุณปฺปฏิสํยุตฺตํ สาสนปฺปวตฺตึ อจิรสุตํ อนุสฺสรมาโน ตํ เถรสฺส สมณา มยํ มหาราช, ธมฺมราชสฺส สาวกาติ วจนํ สุตฺวา อยฺยา นุโข อาคตาติ ตาวเทว อาวุธํ นิกฺขิปิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ สมฺโมทนียํ กถํ กถยมาโน. ยถาห,–

ในกาลนั้น พระราชาเทวานัมปิยติสสะ ทรงได้รับการอภิเษกด้วยเครื่องอภิเษกที่พระเจ้าอโศกส่งมาได้หนึ่งเดือนแล้ว พวกเขาได้ทำการอภิเษกให้พระองค์ในวันวิสาขปุรณมี และพระองค์ทรงระลึกถึงเรื่องราวแห่งพระศาสนาที่ประกอบด้วยคุณของพระรัตนตรัย ซึ่งทรงสดับมาไม่นานในบรรณาการธรรมที่พระเจ้าอโศกส่งมา ทรงได้ยินคำของพระเถระว่า 'ข้าแต่มหาราช พวกเราเป็นสมณะ เป็นสาวกของพระธรรมราชา' จึงทรงดำริว่า 'พระผู้เป็นเจ้าทั้งหลายมาแล้วหนอ' แล้วทรงวางอาวุธลงทันที ประทับนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ทรงสนทนาปราศรัยด้วยถ้อยคำอันเป็นที่บันเทิง ดังที่กล่าวไว้ว่า

อาวุธํ นิกฺขิปิตฺวาน, เอกมนฺตํ อุปาวิสิ;

นิสชฺช ราชา สมฺโมทิ, พหุํ อตฺถูปสญฺหิตนฺติ.

'ทรงวางอาวุธลงแล้ว เสด็จเข้าไปประทับนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง พระราชาประทับนั่งแล้วทรงสนทนาปราศรัย ซึ่งประกอบด้วยประโยชน์มาก'

สมฺโมทนียํ กถญฺจ กุรุมาเนเยว ตสฺมึ ตานิปิ จตฺตาลีสปุริสสหสฺสานิ อาคนฺตฺวา สมฺปริวาเรสุํ. ตทาเถโร อิตเรปิ ฉ ชเน ทสฺเสสิ. ราชา ทิสฺวา อิเม กทา อาคตาติ อาห. มยา สทฺธึเยว มหาราชาติ. อิทานิ ปน ชมฺพุทีเป อญฺเญปิ เอวรูปา สมณา สนฺตีติ. สนฺติ [Pg.21] มหาราช เอตรหิชมฺพุทีโป กาลาวปชฺโชโต อิสิวาตปฏิวาโต, ตสฺมึ–

ขณะที่พระองค์กำลังทรงสนทนาปราศรัยอยู่นั้น ชนสี่หมื่นคนเหล่านั้นก็มาถึงแล้วแวดล้อมพระองค์ ในกาลนั้น พระเถระได้แสดงชนอีกหกคน พระราชาทอดพระเนตรเห็นแล้วตรัสว่า 'ท่านเหล่านี้มาเมื่อไร' พระเถระตอบว่า 'มาพร้อมกับอาตมภาพนั่นเอง ข้าแต่มหาราช' พระราชาตรัสถามว่า 'บัดนี้ ในชมพูทวีปยังมีสมณะเช่นนี้อีกหรือ' พระเถระตอบว่า 'มีอยู่ ข้าแต่มหาราช บัดนี้ชมพูทวีปเหลืองอร่ามด้วยผ้ากาสาวะ เป็นที่พัดไปมาแห่งลมของฤๅษี ในชมพูทวีปนั้นมี—'

เตวิชฺชา อิทฺธิปตฺตา จ, เจโตปริยโกวิทา;

ขีณาสวา อรหนฺโต, พหู พุทฺธสฺส สาวกาติ.

'ผู้ได้วิชชาสาม ผู้บรรลุอิทธิฤทธิ์ ผู้ฉลาดในเจโตปริยญาณ พระอรหันต์ผู้สิ้นอาสวะ สาวกของพระพุทธเจ้าเป็นจำนวนมาก'

ภนฺเต เกน อาคตตฺถาติ. เนว มหาราช อุทเกน, น ถเลนาติ. ราชา อากาเสน อาคตาติ อญฺญาสิ. เถโร อตฺถิ นุโข รญฺโญ ปสฺสาเวยฺยตฺติกนฺติ วีมํสนตฺถาย อาสนฺนํ อมฺพรุกฺขํ อารพฺภ ปญฺหํ ปุจฺฉิ, –

พระราชาตรัสถามว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านมาด้วยอะไร' พระเถระตอบว่า 'ข้าแต่มหาราช ไม่ได้มาทางน้ำ ไม่ได้มาทางบก' พระราชาทรงทราบว่า 'มาทางอากาศ' พระเถระเพื่อจะทดสอบความเฉลียวฉลาดแห่งพระปัญญาของพระราชา จึงทรงปรารภต้นมะม่วงที่อยู่ใกล้ๆ แล้วตรัสถามปัญหาว่า—

กินฺนาโม มหาราช อยํ รุกฺโขติ. อมฺพรุกฺโข นาม ภนฺเตติ. อิมํ ปน มหาราช อมฺพํ มุญฺจิตฺวา อญฺโญ อมฺโพ อตฺถิ วา นตฺถิ วาติ. อตฺถิ ภนฺเต อญฺเญปิ พหู อมฺพรุกฺขาติ. อิมญฺจ อมฺพํ เต จ อมฺเพ มุญฺจิตฺวา อตฺถิ นุโข มหาราช อญฺเญ รุกฺขาติ. อตฺถิ ภนฺเต, เต ปน น อมฺพรุกฺขาติ. อญฺเญ จ อมฺเพ อนมฺเพ จ มุญฺจิตฺวา อตฺถิ ปน อญฺโญ รุกฺโขติ. อยเมว ภนฺเต อมฺพ รุกฺโขติ. สาธุ มหาราช ปณฺฑิโตสีติ.

พระเถระถามว่า 'ข้าแต่มหาราช ต้นไม้นี้ชื่ออะไร' พระราชาตอบว่า 'ชื่อต้นมะม่วง ข้าแต่ท่านผู้เจริญ' พระเถระถามว่า 'ข้าแต่มหาราช นอกจากมะม่วงต้นนี้แล้ว ยังมีมะม่วงต้นอื่นอีกหรือไม่' พระราชาตอบว่า 'มีอยู่ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ต้นมะม่วงอื่นๆ อีกมากมาย' พระเถระถามว่า 'ข้าแต่มหาราช นอกจากมะม่วงต้นนี้และมะม่วงต้นอื่นๆ เหล่านั้นแล้ว ยังมีต้นไม้อื่นอีกหรือไม่' พระราชาตอบว่า 'มีอยู่ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ แต่ต้นไม้เหล่านั้นไม่ใช่ต้นมะม่วง' พระเถระถามว่า 'นอกจากมะม่วงต้นอื่นๆ และต้นไม้ที่ไม่ใช่มะม่วงเหล่านั้นแล้ว ยังมีต้นไม้อื่นอีกหรือไม่' พระราชาตอบว่า 'มีแต่ต้นมะม่วงต้นนี้เท่านั้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ' พระเถระกล่าวว่า 'ดีแล้ว ข้าแต่มหาราช พระองค์เป็นบัณฑิต'

อตฺถิ ปน มหาราช เต ญาตกาติ. อตฺถิ ภนฺเต พหูชนาติ. เต มุญฺจิตฺวา เกจิ อญฺญาตกาปิ อตฺถิ มหาราชาติ. อญฺญาตกา ภนฺเต ญาตเกหิ พหุตราติ. ตวญาตเก จ อญฺญาตเก จ มุญฺจิตฺวา อตฺถญฺโญ โกจิ มหาราชาติ. อหเมว ภนฺเตติ. สาธุ มหาราช อตฺตา นาม อตฺตโน เนว ญาตโก น อญฺญาตโกติ.

พระเถระถามว่า 'ข้าแต่มหาราช พระองค์มีญาติหรือไม่' พระราชาตอบว่า 'มีอยู่ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เป็นคนจำนวนมาก' พระเถระถามว่า 'ข้าแต่มหาราช นอกจากญาติเหล่านั้นแล้ว ยังมีคนแปลกหน้าอีกบ้างหรือไม่' พระราชาตอบว่า 'มีอยู่ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ คนแปลกหน้ามีมากกว่าญาติ' พระเถระถามว่า 'ข้าแต่มหาราช นอกจากญาติของพระองค์และคนแปลกหน้าเหล่านั้นแล้ว ยังมีใครอื่นอีกหรือไม่' พระราชาตอบว่า 'มีแต่หม่อมฉันเท่านั้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ' พระเถระกล่าวว่า 'ดีแล้ว ข้าแต่มหาราช ชื่อว่าอัตตา (ตน) นั้น ไม่ใช่ทั้งญาติของตนและไม่ใช่คนแปลกหน้า'

อถ เถโร ปณฺฑิโต ราชา สกฺขิสฺสติ ธมฺมํ อญฺญาตุนฺติ จูฬหตฺถิปโทปมสุตฺตํ กเถสิ. กถาปริโยสาเน ราชา ตีสุ สรเณสุ ปติฏฺฐหิ สทฺธึ จตฺตาลีสาย ปาณสหสฺเสหีติ. ตโต ปรํ ยํ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ ตํ สมนฺตปาสาทิกาทีสุ วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ.

ลำดับนั้น พระเถระดำริว่า พระราชาเป็นบัณฑิต จักสามารถรู้แจ้งธรรมได้ จึงแสดงจุลหัตถิปโทปมสูตร เมื่อจบการเทศนา พระราชาพร้อมด้วยเหล่าสัตว์สี่หมื่น ได้ตั้งมั่นในสรณะสาม หลังจากนั้น สิ่งใดที่ควรกล่าว สิ่งนั้นพึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในคัมภีร์สมันตปาสาทิกาเป็นต้น

อิจฺเจวํ สีหฬทีเป สาสนานุคฺคหณ มหินฺทตฺเถรโต อาคตา [Pg.22] สิสฺสปรมฺปรา พหู โหนฺติ, คณนปถํ วีติ วตฺตา. กถํ. มหามหินฺทตฺเถรสฺส สิสฺโส อริฏฺโฐ นาม เถโร, ตสฺส สิสฺโส ติสฺสทตฺโต, ตสฺส สิสฺโส กาฬสุมโน, ตสฺส สิสฺโส ทีโฆ, ตสฺส สิสฺโส ทีฆ สุมโน, ตสฺส สิสฺโส กาฬสุมโน, ตสฺส สิสฺโส นาโค, ตสฺส สิสฺโส พุทฺธรกฺขิโต, ตสฺส สิสฺโส ติสฺโส, ตสฺส สิสฺโส เรโว, ตสฺส สิสฺโส สุมโน, ตสฺส สิสฺโส จูฬนาโค, ตสฺส สิสฺโส ธมฺมปาลิ เอตา, ตสฺส สิสฺโส เขโม, ตสฺส สิสฺโส อุปลิสฺโส, ตสฺส สิสฺโส ผุสฺสเทโว, ตสฺส สิสฺโส สุมโน, ตสฺส สิสฺโส มหาปทุโม, ตสฺส สิสฺโส มหาสีโว, ตสฺส สิสฺโส อุปาลิ, ตสฺส สิสฺโส มหานาโค, ตสฺส สิสฺโส อภโย, ตสฺส สิสฺโส ติสฺโส, ตสฺส สิสฺโส สุมโน, ตสฺส สิสฺโส จูฬาภโย, ตสฺส สิสฺโส ติสฺโส, ตสฺส สิสฺโส จูฬเทโว, ตสฺส สิสฺโส สีโวติ. อยํ ยาว โปตฺถการุฬสงฺขาตา จตุตฺถสงฺคีติกา, ตาว เถรปรมฺปราติ ทฏฺฐพฺพา.

ด้วยประการฉะนี้ ลำดับศิษย์ที่สืบต่อมาจากพระมหินทเถระ ผู้ทรงอนุเคราะห์พระศาสนาในลังกาทวีป มีจำนวนมากจนพ้นทางแห่งการนับ อย่างไร คือ พระอริฏฐเถระเป็นศิษย์ของพระมหามหินทเถระ พระติสสทัตตเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระกาลสุมนเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระทีฆเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระทีฆสุมนเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระกาลสุมนเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระนาคเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระพุทธรักขิตเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระติสสเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระเรวตเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระสุมนเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระจูฬนาคเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระธัมมปาลีเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระเขมเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระอุปลิสสเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระผุสสเทวเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระสุมนเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระมหาปทุมเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระมหาสีวเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระอุบาลีเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระมหานาคเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระอภยเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระติสสเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระสุมนเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระจูฬาภยเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระติสสเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระจูฬเทวเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระสีวเถระเป็นศิษย์ของท่าน พึงทราบว่าลำดับพระเถระนี้สืบต่อมาจนถึงการสังคายนาครั้งที่ ๔ ที่เรียกว่าการจารึกลงในคัมภีร์

วุตฺตญฺเหตํ อฏฺฐกถายํ,– ยาวชฺชภนา เตสํเยว อนฺเตวาสิกปรมฺปรภูตาย อาจริยปรมฺปราย อาภตนฺติติ เวทิตพฺพนฺติ.

ข้อนี้กล่าวไว้ในอรรถกถาว่า "พึงทราบว่า (พระวินัยปิฎก) อันพระอาจารย์ผู้สืบสายศิษย์ของพระเถระเหล่านั้นนั่นแลนำสืบกันมาจนถึงปัจจุบัน"

เอวํ เตสํ สิสฺสปรมฺปรภูตา อาจริยปรมฺปรา ยาวชฺชตนา สาสเน ปากฏา หุตฺวา อาคจฺฉนฺตีติ เวทิตพฺพ.

พึงทราบว่า ลำดับอาจารย์ผู้เป็นลำดับศิษย์ของท่านเหล่านั้น ได้ปรากฏในพระศาสนาสืบต่อกันมาจนถึงปัจจุบันด้วยประการฉะนี้

สาสเน วินยธเรหิ นาม ติลกฺขณสมฺปนฺเนหิ ภวิตพฺพํ. ตีณิ หิ วินยธรสฺส ลกฺขณานิ อิจฺฉิ ตพฺพานิ. กตมานิ ตีณิ. สุตฺตญฺจสฺส สฺวาคตํ โหติ สุปฺปวตฺติ สุวินิจฺฉิตํ สุตฺตโต อนุพฺยญฺชนโตติ อิทเมกํ ลกฺขณํ, วินเย โข ปน ฐิโต โหติ อสํหีโรติ อิทํ ทุติยํ, อาจริยปรมฺปรา โข ปนสฺส สุคฺคหิตา โหติ สุมนสิกตา สุปธาริตาติ อิทํ ตติยํ.

ในพระศาสนา ชื่อว่าพระวินัยธรพึงประกอบด้วยลักษณะสามประการ ลักษณะสามประการของพระวินัยธรที่พึงประสงค์คืออะไรบ้าง ลักษณะสามประการคืออะไร คือ พระสูตรย่อมเป็นสิ่งที่ท่านเรียนมาดีแล้ว ดำเนินไปดีแล้ว วินิจฉัยดีแล้ว ทั้งโดยพระสูตรและโดยอนุพยัญชนะ นี้เป็นลักษณะประการหนึ่ง อนึ่ง ท่านตั้งมั่นอยู่ในพระวินัย ไม่หวั่นไหว นี้เป็นลักษณะประการที่สอง อนึ่ง ลำดับอาจารย์ของท่านย่อมเป็นสิ่งที่ท่านเรียนมาดีแล้ว ใส่ใจดีแล้ว ทรงจำไว้ดีแล้ว นี้เป็นลักษณะประการที่สาม

ตตฺถ [Pg.23] อาจริยปรมฺปรา โข ปนสฺส สุคฺคหิตา โหตีติ เถรปรมฺปรา วํสปรมฺปรา จสฺส สุฏฺฐุคหิตา โหติ. สุมนสิกตาติ สุฏฺฐุ มนสิกตา, อาวชฺชิตมตฺเต ญชฺชลิ ตปฺปทีโป วิย โหติ.

ในบรรดาลักษณะเหล่านั้น คำว่า "อนึ่ง ลำดับอาจารย์ของท่านย่อมเป็นสิ่งที่ท่านเรียนมาดีแล้ว" นั้นหมายความว่า ลำดับพระเถระและลำดับวงศ์ของท่านย่อมเป็นสิ่งที่ท่านเรียนมาดีแล้ว คำว่า "ใส่ใจดีแล้ว" หมายถึง ใส่ใจดีแล้วอย่างยิ่ง เมื่อนึกถึงเท่านั้น ก็ย่อมสว่างไสวเหมือนประทีป

สุปธาริตาติ สุฏฺฐุ อุปธาริตา, ปุพฺพาปรานุสนฺธิโต อตฺถโต การณโต จ อุป ธาริตา. อตฺตโน มตึ ปหาย อาจริยสุทฺธิยา วตฺตา โหติ, มยฺหํ อาจริโย อสุกาจริยสฺส สนฺติเก อุคฺคณฺหิ, โส อสุกสฺสาติ เอวํ สพฺพํ อาจริยปรมฺปรํ เถร วาทงฺคํ อาหริตฺวา ยาว อุปาลิตฺเถโร สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สนฺติเก อุคฺคณฺหีติ ปาเปตฺวา ฐเปติ. ตโตปิ อาหริตฺวา อุปาลิตฺเถโร สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สนฺติเก อุคฺคณฺหิ, ทาสกตฺเถโร อตฺตโน อุปชฺฌายสฺส อุปาลิตฺเถรสฺส, โสณกตฺเถโร อตฺตโน อุปชฺฌายสฺส โทสกตฺเถรสฺส, สิคฺควตฺเถโร อตฺตโน อุปชฺฌายสฺส โสณกตฺเถรสฺส, โมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถโร อตฺตโน อุปชฺฌายสฺส สิคฺควตฺเถรสฺส จณฺฑ วชฺชิตฺเถรสฺส จาติ เอวํ สพฺพํ อาจริยปรมฺปรํ เถรวาทงฺคํ อาหริตฺวา อตฺตโน อาจริยํ ปาเปตฺวา ฐเปติ. เอวํ อุคฺคหิตา หิ อาจริยปรมฺปรา สุคฺคหิตา โหติ.

คำว่า "ทรงจำไว้ดีแล้ว" หมายถึง ทรงจำไว้ดีแล้วอย่างยิ่ง ทรงจำไว้โดยความสืบเนื่องแห่งเบื้องต้นและเบื้องปลาย โดยอรรถและโดยเหตุ เป็นผู้กล่าวตามความบริสุทธิ์ของอาจารย์ ละทิ้งความเห็นของตน (กล่าวว่า) "อาจารย์ของข้าพเจ้าเรียนมาจากอาจารย์โน้น อาจารย์โน้นเรียนมาจากอาจารย์โน้น" ดังนี้ นำเอาลำดับอาจารย์ทั้งหมดซึ่งเป็นส่วนแห่งเถรวาท ไปตั้งไว้จนถึงพระอุบาลีเถระเรียนมาจากพระสัมมาสัมพุทธเจ้า แม้จากนั้น ก็นำมาตั้งไว้ว่า "พระอุบาลีเถระเรียนมาจากพระสัมมาสัมพุทธเจ้า พระทาสกเถระเรียนมาจากพระอุบาลีเถระผู้เป็นอุปัชฌาย์ของตน พระโสณกเถระเรียนมาจากพระทาสกเถระผู้เป็นอุปัชฌาย์ของตน พระสิคควเถระเรียนมาจากพระโสณกเถระผู้เป็นอุปัชฌาย์ของตน พระโมคคัลลีบุตรติสสเถระเรียนมาจากพระสิคควเถระและพระจัณฑวัชชีเถระผู้เป็นอุปัชฌาย์ของตน" ดังนี้ นำเอาลำดับอาจารย์ทั้งหมดซึ่งเป็นส่วนแห่งเถรวาท ไปตั้งไว้จนถึงอาจารย์ของตน อันที่จริง ลำดับอาจารย์ที่เรียนมาอย่างนี้ ย่อมเป็นสิ่งที่เรียนมาดีแล้ว

เอวํ อสกฺโกนฺเตน ปน ทฺเว ตโย ปริวฏฺฏา อุคฺคเหตพฺพา. สพฺพปจฺฉิเมน หิ นเยน ยถา อาจริโย จ อาจริยาจริโย จ ปาฬิญฺจ ปริปุญฺฉญฺจ วทนฺติ, ตถา ญาตุํ วตฺตตีติ.

อนึ่ง ผู้ที่ไม่สามารถทำได้อย่างนี้ พึงเรียนลำดับอาจารย์สองสามชั้น อันที่จริง พึงทราบตามนัยสุดท้ายว่า อาจารย์และอาจารย์ของอาจารย์กล่าวพระบาลีและปริปุจฉาอย่างไร ก็พึงทราบอย่างนั้น

ยถา วุตฺตตฺเถรปรมฺปรา ปน ภควโต ธรมานกาลโต ปฏฺฐาย ยาว โปตฺถการุฬา มุขปาเฐเนว ปิฏกตฺตยํ ธาเรสุํ, ปริปุณฺณํ ปน กตฺวา โปตฺถเก ลิขิตฺวา น ฐเปนฺติ. เอวํ มหาเถรา ทุกฺกรกมฺมํ กตฺวา สาสนํ ปคฺคณฺหึสุ. ตตฺริทํ วตฺถุ,–

อนึ่ง พระเถระผู้สืบต่อกันมาตามที่กล่าวแล้ว ได้ทรงจำพระไตรปิฎกด้วยการท่องจำเท่านั้น ตั้งแต่สมัยที่พระผู้มีพระภาคยังทรงพระชนม์อยู่ จนกระทั่งมีการจารึกลงในคัมภีร์ แต่ไม่ได้ทำให้สมบูรณ์แล้วจารึกไว้ในหนังสือ พระมหาเถระทั้งหลายได้ทรงบำเพ็ญกิจที่ทำได้ยากอย่างนี้ เพื่อเชิดชูพระศาสนา เรื่องราวในเรื่องนั้นมีดังนี้

สีหฬทีเป กิร จณฺฑาลติสฺสภเยน สงฺขุพฺภิตฺวา เทโว [Pg.24] จ อวสฺสิตฺวา ทุพฺภิกฺขภยํ อุปฺปชฺชิ. ตทา อกฺโก เทวานมินฺโท อาคนฺตฺวา ตุมฺเห ภนฺเต ปิฏกํ ธาเรตุํ น สกฺขิสฺสถ, นาวํ ปน อารูหิตฺวา ชมฺพุทีปํ คจฺฉถ, สเจ นาวา อปฺปโหนกา ภเวยฺย, กฏฺเฐน วา เวฬุนา วา ตรถ, อภยตฺถาย ปน มยํ รกฺขิสฺสามาติ อาห.

ได้ยินว่า ในลังกาทวีป เกิดความหวาดกลัวเพราะภัยจากจัณฑาลติสสะ และฝนก็ไม่ตก จึงเกิดทุพภิกขภัยขึ้น ครั้งนั้น ท้าวสักกะจอมเทพได้เสด็จมาตรัสว่า “ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจักไม่สามารถทรงจำพระไตรปิฎกได้ ขอท่านทั้งหลายจงขึ้นเรือไปยังชมพูทวีปเถิด หากเรือไม่เพียงพอ ก็จงข้ามไปด้วยท่อนไม้หรือไม้ไผ่ พวกเราจักคุ้มครองท่านทั้งหลายเพื่อความปลอดภัย”

ตทา สฏฺฐิมตฺตา ภิกฺขู สมุทฺทตีรํ คนฺตฺวา ปุน เอตทโหสิ,– มยํ ชมฺพุทีปํ น คจฺฉิสฺสาม, อิเธว วสิตฺวา เตปิฏกํ ธาริสฺสามาติ. ตโต ปจฺฉา นาวา ติตฺถโต นิวตฺติตฺวา สีหฬทีเปกเทสํ มลยชนปทํ คนฺตฺวา มูลผลาทีหิเยว ยาเปตฺวา สชฺฌายํ อกํสุ. ฉาตกภเยน อติปีฬิตา หุตฺวา เอวมฺปิ กาตุํ อสกฺโกนฺโต วาฬุกตเล อุรํ ฐเปตฺวา สีเสน สีสํ อภิมุขํ กตฺวา วาจํ อนิจฺฉาเรตฺวา มนสาเยว อกํสุ. เอวํ ทฺวาทสวสฺสานิ สทฺธึ อฏฺฐกถาย เตปิฏกํ รกฺขิตฺวา สาสนํ อนุคฺคเหสุํ.

ครั้งนั้น ภิกษุประมาณ ๖๐ รูป ไปยังชายทะเลแล้วคิดว่า “พวกเราจะไม่ไปชมพูทวีป จักอยู่ที่นี่แหละทรงจำพระไตรปิฎก” หลังจากนั้น (พระเถระเหล่านั้น) กลับจากท่าเรือ ไปยังมลายชนบทอันเป็นส่วนหนึ่งของลังกาทวีป ดำรงชีพด้วยรากไม้และผลไม้เป็นต้น กระทำการสาธยาย เมื่อถูกภัยคือความหิวเบียดเบียนอย่างหนักจนไม่สามารถจะทำอย่างนั้นได้ ก็หมอบลงบนพื้นทราย เอาศีรษะชนกัน ไม่เปล่งวาจา สาธยายด้วยใจเท่านั้น พวกท่านรักษาพระไตรปิฎกพร้อมทั้งอรรถกถาไว้อย่างนี้ตลอด ๑๒ ปี ได้ช่วยอนุเคราะห์พระศาสนา

ทฺวาทสวสฺเสสุ ปน อติกฺกนฺเตสุ ตํ ภยํ วูปสมิตฺวา ปุพฺเพ ชมฺพุทีปํ คจฺฉนฺตา สตฺตภิกฺขุสตา อาคนฺตฺวา สีหฬทีเปกเทสํ รามชนปเท มณฺฑลารามวิหารํ อาปชฺชึสุ. เตปิ สฏฺฐิมตฺตา ภิกฺขู ตเมว วิหารํ คนฺตฺวา อญฺญมญฺญํ สมฺมนฺเตตฺวา สชฺฌายึสุ. ตทา อญฺญมญฺญํ สเมนฺติ, น วิรุชฺฌนฺติ, คงฺคาทเกน วิย ยมุโนทกํ สํสนฺเทนฺติ. เอวํ ปิฏกตฺตยํ มุขปาเฐเนว ธาเรตฺวา มหาเถรา ทุกฺกรกมฺมํ กโรนฺตีติ เวทิตพฺพา.

ครั้นเมื่อ ๑๒ ปีผ่านไป ภัยนั้นสงบลงแล้ว ภิกษุ ๗๐๐ รูปที่เคยไปยังชมพูทวีปก่อนหน้านั้น ได้กลับมาถึงมัณฑลารามวิหาร ในรามชนบท ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของลังกาทวีป ภิกษุประมาณ ๖๐ รูปเหล่านั้นก็ได้ไปยังวิหารนั้น แล้วปรึกษาหารือกันและสาธยายพระธรรม ครั้งนั้น พวกท่านได้ปรองดองกัน ไม่ขัดแย้งกัน ประสานกันเหมือนน้ำคงคากับน้ำยมุนา พึงทราบว่า พระมหาเถระทั้งหลายได้ทรงจำพระไตรปิฎกด้วยการท่องจำเท่านั้น และได้บำเพ็ญกิจที่ทำได้ยากอย่างนี้

ยมฺปิ ปริยตฺตึ เอกปทมตฺตมฺปิ อวิรชฺฌิตฺวา ธาเรนฺติ, ตํ ทุกฺกรกมฺมเมว.

แม้การทรงจำพระปริยัติธรรมโดยไม่ผิดพลาดแม้เพียงคำเดียว ก็เป็นกิจที่ทำได้ยากยิ่ง

สีหฬทีเป กิร ปุนพฺพสุกสฺส นาม กุฏุมฺพิกสฺส ปุตฺโต ติสฺสตฺเถโร พุทฺธวจนํ อุคฺคณฺหิตฺวา อิมํ ชมฺพุทีปํ อาคนฺตฺวา โยนกธมฺมรกฺขิตตฺเถรสฺส สนฺติเก พุทฺธวจนํ อุคฺคณฺหิตฺวา คจฺฉนฺโต นาวํ อภิรูหนติตฺเถ เอกสฺมึ ปเท อุปฺปนฺนกงฺโข โยชนสตมคฺคํ นิวตฺติตฺวา อาจริยสฺส สนฺติกํ อาคจฺฉนฺโต [Pg.25] อนฺตรามคฺเค เอกสฺส กุฏุมฺพิกสฺส ปญฺหํ กเถสิ. โส ปสีทิตฺวา สตสหสฺสคฺฆนกํ กมฺปลํ อทาสิ. โสปิ ตํ อาหริตฺวา อาจริยสฺส อทาสิ. เถโร วา สิยา โกฏฺเฏตฺวา นิสีทนฏฺฐาเน ปริภณฺฑํ กาเรสิ. กิมตฺถายาติ. ปจฺฉิมาย ชนตาย อนุคฺคหตฺถาย. เอวํ กิรสฺส อโหสิ,– อมฺหากํ คตมคฺคํ อาวชฺชิตฺวา อนาคเต สพฺรหฺมจาริโน ปฏิปตฺตึ ปูเรตพฺพํ มญฺญิสฺสนฺตีติ. ติสฺสตฺเถโรปิ อาจริยสฺส สนฺติเก กงฺขํ ฉินฺทิตฺวา สีหฬทีปเมว สกฏฺฐานํ อาคมาสีติ. อิจฺเจวํ ปริยตฺตึ เอกปทมตฺตมฺปิ อวิรชฺฌิตฺวา ธารณมฺปิ ทุกฺกรกมฺมเมวาติ ทฏฺฐพฺพํ.

ได้ยินว่า ในลังกาทวีป พระติสสเถระ ผู้เป็นบุตรของคฤหบดีชื่อปุนัพพสุกะ ได้เรียนพุทธพจน์แล้วมายังชมพูทวีปนี้ ได้เรียนพุทธพจน์จากพระโยนกธรรมรักขิตเถระ เมื่อกำลังจะกลับ ขณะอยู่ที่ท่าเรือเพื่อขึ้นเรือ เกิดความสงสัยในบทหนึ่ง จึงย้อนกลับไปทาง ๑๐๐ โยชน์ เพื่อมาหาอาจารย์ ระหว่างทางได้เล่าปัญหาให้คฤหบดีคนหนึ่งฟัง คฤหบดีนั้นเลื่อมใสจึงถวายผ้ากัมพลมีค่าแสนหนึ่ง พระติสสเถระนั้นก็นำผ้าผืนนั้นมาถวายอาจารย์ พระเถระใช้มีดตัด (ผ้ากัมพลนั้น) แล้วทำเป็นเครื่องลาดที่นั่ง เพื่ออะไร? เพื่ออนุเคราะห์ชนรุ่นหลัง ได้ยินว่า ท่านคิดอย่างนี้ว่า “เมื่อพิจารณาถึงทางที่เรามาแล้ว สพรหมจารีในอนาคตจักพึงคิดว่าควรบำเพ็ญปฏิปทาให้บริบูรณ์” พระติสสเถระก็ได้คลายความสงสัยในสำนักของอาจารย์แล้วกลับไปยังลังกาทวีปอันเป็นถิ่นของตน พึงทราบว่า การทรงจำพระปริยัติธรรมโดยไม่ผิดพลาดแม้เพียงคำเดียว ก็เป็นกิจที่ทำได้ยากยิ่งอย่างนี้

ยมฺปิ เยภุยฺเยน ปคุณํ น กโรนฺติ, ตสฺส อนนฺตรธานตฺถาย อสมฺโมสตฺถาย อุคฺคหธารณาทิวเสน รกฺขนมฺปิ กโรนฺติ, ตํ ทุกฺกรกมฺมเมว.

แม้การรักษาพระปริยัติธรรมที่โดยมากไม่นิยมทำให้คล่องแคล่ว เพื่อไม่ให้เลือนหายไป เพื่อไม่ให้หลงลืม ด้วยการเรียนรู้และทรงจำ เป็นต้น ก็เป็นกิจที่ทำได้ยากยิ่ง

สีหฬทีเปเยว กิร มหาภเย เอกสฺเสว ภิกฺขุโน มหานิทฺเทโส ปคุโณ อโหสิ. อถ จตุนิกายิกติสฺสตฺเถรสฺส อุปชฺฌาโย มหาติปิฏกตฺเถโร นาม มหารกฺขิตตฺเถรํอาห,– อาวุโส มหารกฺขิต อสุกสฺส สนฺติเก มหานิทฺเทสํ คณฺหาหีติ. ปาโปกิรายํ ภนฺเต น คณฺหามีติ. คณฺหาวุโส อหํ เต สนฺติเก นิสีทิสฺสามีติ. สาธุ ภนฺเต ตุมฺเหสุ นิสินฺเนสุ คณฺหิสฺสามีติ ปฏฺฐปตฺวา รตฺตินฺทิวํ นิรนฺตรํ ปริยาปุณนฺโต โอสานทิวเส เหฏฺฐามญฺเจ อิตฺถึ ทิสฺวา ภนฺเต สุตํเยว เม ปุพฺเพ, สจาหํ เอวํ ชาเนยฺยํ, น อีทิสสฺส สนฺติเก ธมฺมํ ปริยาปุเณยฺยนฺติ อาห. ตสฺส ปน สนฺติเก พหู มหาเถรา อุคฺคณฺหิตฺวา มหานิทฺเทสํ ปติฏฺฐาเปสุํ. เอวํ ยํ เยภุยฺเยน ปคุณํ น กโรนฺติ, ตสฺส อนนฺตรธานตฺถาย อสมฺโมสตฺตาย อุคฺคหธารณาทิวเสน รกฺขนมฺปิ ทุกฺกรกมฺมํ เยวาติ ทฏฺฐพฺพํ.

ได้ยินว่า ในลังกาทวีปนั่นเอง ในสมัยที่เกิดภัยพิบัติใหญ่ มีภิกษุรูปหนึ่งเท่านั้นที่ทรงจำมหานิทเทสได้คล่องแคล่ว ครั้งนั้น พระมหาติปิฏกเถระ ผู้เป็นอุปัชฌาย์ของพระจตุรนิกายิกติสสเถระ ได้กล่าวกับพระมหารักขิตเถระว่า “อาวุโส มหารักขิตะ ท่านจงเรียนมหานิทเทสจากท่านผู้นั้นเถิด” พระมหารักขิตเถระตอบว่า “ท่านผู้นั้นเป็นคนบาปกระมังครับ ผมไม่เรียนหรอกครับ” พระมหาติปิฏกเถระกล่าวว่า “อาวุโส ท่านจงเรียนเถิด อาตมาจักนั่งอยู่ใกล้ท่าน” พระมหารักขิตเถระจึงเริ่มเรียนโดยกล่าวว่า “ดีละครับ ท่านขอรับ เมื่อท่านนั่งอยู่ ผมจักเรียน” แล้วเรียนอย่างต่อเนื่องทั้งกลางวันกลางคืน จนกระทั่งวันสุดท้าย ได้เห็นสตรีอยู่ใต้เตียง จึงกล่าวว่า “ท่านขอรับ ผมเคยได้ยินมาแล้วแต่ก่อน ถ้าผมรู้เช่นนี้ ผมก็จะไม่เรียนธรรมจากคนเช่นนี้” แต่พระมหาเถระหลายรูปก็ได้เรียนมหานิทเทสจากท่านผู้นั้นและตั้งมั่นไว้ พึงทราบว่า การรักษาพระปริยัติธรรมที่โดยมากไม่นิยมทำให้คล่องแคล่ว เพื่อไม่ให้เลือนหายไป เพื่อไม่ให้หลงลืม ด้วยการเรียนรู้และทรงจำ เป็นต้น ก็เป็นกิจที่ทำได้ยากยิ่งอย่างนี้

อิจฺเจวํ ภควโต ธรมานกาลโต ปภุติ จิรกาลํ ยถาวุตฺตมหาเถรปรมฺปรา ปริยตฺตึ มุขปาเฐเนว ธาเรสุํ[Pg.26]. อโหวต โปราณิกานํ มหาเถรานํ สติปญฺญาสมาธิเวปุลฺลตาย หิ เต มุขปาเฐเนว ธาเรตุ สกฺกาติ. มุขปาเฐเนว โปราณกตฺเถรานํ ปริยตฺติธารณํ ปญฺจนวุตาธิกานิ จตุสตานิ อโหสิ.

ด้วยประการฉะนี้ พระมหาเถระผู้สืบต่อกันมาตามที่กล่าวแล้ว ได้ทรงจำพระปริยัติธรรมด้วยการท่องจำเท่านั้น เป็นเวลานาน ตั้งแต่สมัยที่พระผู้มีพระภาคยังทรงพระชนม์อยู่ โอ้หนอ! พระมหาเถระโบราณเหล่านั้นมีสติ ปัญญา และสมาธิอันไพบูลย์ จึงสามารถทรงจำด้วยการท่องจำเท่านั้น การทรงจำพระปริยัติธรรมด้วยการท่องจำของพระเถระโบราณนั้นมีถึง ๔๙๕ ปี

ภควโต ปรินิพฺพานโต มหาวํสสารตฺถสงฺคเหสุ อาคตนเยน ชินจกฺเก ปณฺณาสฺสาธิเก จตุสเต สมฺปตฺเต ตมฺพปณฺณิทีเป ราชูนํ อฏฺฐารสมโก’สทฺธาติสฺสสฺส นาม รญฺโญ ปุตฺโต วฏฺฏคามณิ นาม ราชา รชฺชํ ปตฺวา ฉวสฺสกาเล อนาคเต สตฺตา หีนสติปญฺญาสมาธิกา หุตฺวา น สกฺขิสฺสนฺติ มุขปาเฐน ธาเรตุนฺติ อุปปริกฺขิตฺวา ปุพฺเพ วุตฺเตหิ มหาเถเรหิ อนุปุพฺเพน อาคตา ปญฺจมตฺตา มหาเถรสตา วฏฺฏคามณิราชานํ นิสฺสาย ตมฺพปณฺณิทีเปกเทเส มลยชนปเท อาโลกเลเณ อฏฺฐกถาย สหปิฏกตฺตยํ โปตฺถเก อาโรเปสุํ.

เมื่อพระพุทธศาสนาล่วงไป ๔๕๐ ปี ตามที่มาในมหาวงศ์สารัตถสังคหะ ในลังกาทวีป พระเจ้าวัฏฏคามณี ผู้เป็นโอรสของพระเจ้าอัสสัทธาติสสะ ซึ่งเป็นกษัตริย์องค์ที่ ๑๘ ได้ครองราชย์ เมื่อครองราชย์ได้ ๖ ปี ทรงพิจารณาเห็นว่า สัตว์ทั้งหลายในอนาคตจักมีสติ ปัญญา และสมาธิเสื่อมถอยลง จักไม่สามารถทรงจำด้วยการท่องจำได้ จึงอาศัยพระเจ้าวัฏฏคามณี พระมหาเถระประมาณ ๕๐๐ รูป ที่สืบต่อกันมาตามลำดับจากพระมหาเถระที่กล่าวไว้ก่อนหน้านั้น ได้จารึกพระไตรปิฎกพร้อมทั้งอรรถกถาลงในหนังสือ ณ อาโลกเลณะ ในมลายชนบท ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของลังกาทวีป

ตญฺจ ยถาวุตฺตสงฺคีติโย อุปนิธาย จตุตฺถสงฺคีติเยว นามาติ เวทิตพฺพา. วุตฺตญฺเหตํ สารตฺถทีปนิยํ นาม วินยฏีกายํ,– จตุตฺถสงฺคีติสทิสา หิ โปตฺถกาโรหสงฺคีตีติ.

พึงทราบว่า การสังคายนาครั้งนั้น เมื่อเทียบกับการสังคายนาที่กล่าวมาแล้ว ก็คือการสังคายนาครั้งที่ ๔ นั่นเอง เรื่องนี้ได้กล่าวไว้ในวินยฏีกาชื่อสารัตถทีปนีว่า “การสังคายนาที่จารึกเป็นลายลักษณ์อักษรนั้น เหมือนกับการสังคายนาครั้งที่ ๔”

สีหฬทีเป ปน วฏฺฏคามณิราชา มรมฺมรฏฺเฐ สิริเขตฺตนคเร เอโก นาม กุกฺกุฏสีสราชา จ เอกกาเลน รชฺชํ กาเรสิ. อมรปุรมาปกสฺส รญฺโญ กาเล สีหฬทีปภิกฺขุหิ อิธ เปสิตสนฺเทสกถายํ ปน เตตฺตึสาธิกจตุสเต สมฺปตฺเต โปตฺถการุฬํ อกํสูติ อาคตํ. วุตฺตญฺเหตํ ตตฺถ,– เตตฺตึสาธิกจตุวสฺสสตปริมาณกาลนฺติ.

อนึ่ง ในลังกาทวีป พระเจ้าวัฏฏคามณี และพระเจ้ากุกกุฏสีสะพระองค์หนึ่งในเมืองศรีเกษตร แคว้นมารัมมะ ได้ครองราชย์ในเวลาเดียวกัน แต่ในคำบอกเล่าที่ภิกษุชาวลังกาทวีปส่งมายังที่นี้ในสมัยของพระเจ้าอมรปุระมาปะ ได้กล่าวไว้ว่า พวกท่านได้จารึกเป็นลายลักษณ์อักษรเมื่อพระพุทธศาสนาล่วงไป ๔๓๓ ปี เรื่องนี้ได้กล่าวไว้ในที่นั้นว่า “เป็นเวลา ๔๓๓ ปี”

อิทํ สีหฬทีเป ยาว โปตฺถการุฬฺหา

นี้คือการตั้งมั่นของพระศาสนาในลังกาทวีป จนกระทั่งมีการจารึกเป็นลายลักษณ์อักษร

สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ.

การตั้งมั่นของพระศาสนา

อถาปรํ [Pg.27] ชมฺพุทีเป สีหฬทีเป จ ภิกฺขู วิสุํ วิสุํ คณวเสน ภิชฺชึสุ, ยถา อโนตตฺตทหโต นิกฺขมนนทิยา คงฺคายมุนาทิวเสน ภิชฺชนฺตีติ. ตตฺถ ชมฺพุทีเป คณานํ ภิชฺชมานตํ อุปริเยว วกฺขาม.

ต่อจากนั้น ภิกษุในชมพูทวีปและลังกาทวีปก็ได้แตกแยกกันเป็นคณะต่าง ๆ เหมือนแม่น้ำที่ไหลออกจากสระอโนดาตแล้วแยกออกเป็นแม่น้ำคงคาและยมุนาเป็นต้น ในเรื่องนั้น เราจักกล่าวถึงการแตกแยกของคณะในชมพูทวีปในลำดับต่อไป

สีหฬทีเป ปน คณานํ ภิชฺชมานตา เอวํ ทฏฺฐพฺพา. กถํ. สีหฬทีเป หิ สาสนสฺส ปติฏฺฐมานกาลโต อฏฺฐารสาธิ กทฺวิวสฺสสเต สมฺปตฺเต วฏฺฏคามณิรญฺญา การาวิเต อภยคิริวิหาเร ปริวารขนฺธกํ ปาฐโต จ อตฺถโต จ วิปลฺลาสํ กตฺวา มหาวิหารวาสิคณโต ปุถุ หุตฺวา เอโก คโณ ภิชฺชิ, โส อภยคิริวาสิคโณ นาม, ธมฺมรุจิคโณติ จ ตสฺเสว นามํ.

อนึ่ง พึงเห็นความแตกแยกแห่งคณะในลังกาทวีปดังนี้ คือ ในลังกาทวีป เมื่อพระศาสนาตั้งมั่นล่วงไปได้ ๒๑๘ ปี พระราชาพระนามว่าวัฏฏคามณีได้ทรงสร้างอภัยคีรีวิหารขึ้น คณะหนึ่งได้แตกแยกออกจากคณะมหาวิหารวาสี โดยการทำให้วิปริตซึ่งปริวารขันธกะทั้งโดยพยัญชนะและโดยอรรถ คณะนั้นชื่อว่าอภัยคีรีวาสี และมีชื่อว่าคณะธรรมรุจิอีกด้วย

อภยคิริวาสิคณสฺส ภิชฺชมานโต ทฺเวจตฺตาลีสาธิกติวสฺสสเต สมฺปตฺเต มหาเสเนน นาม รญฺญา การาปิเต เชตวนวิหาเร ภิกฺขู อุภโตวิสงฺคปาเฐ วิปรีตวเสน อภิสงฺขริตฺวา อภยคิริวาสิคณโต วิสุํ เอโก คโณ อโหสิ, โส เชตวนวาสิคโณ นาม, สาคลิยคโณติ จ ตสฺเสว นามํ.

เมื่อคณะอภัยคีรีวาสีแตกแยกไปแล้ว ๓๔๒ ปี พระราชาพระนามว่ามหาเสนะได้ทรงสร้างเชตวันวิหารขึ้น ภิกษุทั้งหลายได้บิดเบือนปาฏิโมกข์ทั้งสองฝ่าย (อุภโตวิภังค์) โดยประการที่ตรงกันข้าม แล้วได้แยกออกจากคณะอภัยคีรีวาสีเป็นอีกคณะหนึ่ง คณะนั้นชื่อว่าเชตวันวาสี และมีชื่อว่าคณะสาคัลยะอีกด้วย

เชตวน วาสิคณสฺส ภิชฺชมานกาลโต เอกปญฺญาสวสฺสาธิกานํ ติณฺณํ วสฺสสตานํ อุปริ กุรุนฺทวาสิโน จ โกลมฺพวาสิโน จ ภิกฺขู ภาคิเนยฺยํ ทาฐาปตึ นาม ราชานํ นิสฺสาย อุภโตวิภงฺคปริวารขนฺธกปาเฐ วิปรีตวเสน อภิสงฺขริตฺวา วุตฺเตหิ ทฺวีหิ คเณหิ วิสุํ หุตฺวา มหาวิหาร วาสิคณฺหตฺตมํ ตุลยิตฺวา อุปธาเรตฺวา มหาวิหารนามํ คเหตฺวา เอโก คโณ ภิชฺชิ. เอวํ สีหฬทีเป มหามหินฺทตฺเถราทีนํ วํสภูเตน มหาวิหารวาสิ คเณน สทฺธึ จตฺตาโร คณา ภิชฺชึสุ.

เมื่อคณะเชตวันวาสีแตกแยกไปแล้ว ๓๕๑ ปี ภิกษุทั้งหลายผู้อยู่ในกุรุนทะและโกลัมพะ อาศัยพระราชาพระนามว่าทาฐาปติ ผู้เป็นพระภาคิไนย ได้บิดเบือนปาฏิโมกข์ทั้งสองฝ่ายและปริวารขันธกะโดยประการที่ตรงกันข้าม และได้แยกออกจากคณะทั้งสองที่กล่าวมาแล้ว โดยการเปรียบเทียบและพิจารณาถึงความเป็นคณะมหาวิหารวาสีอันสูงสุด แล้วถือเอาชื่อมหาวิหาร จึงได้แตกแยกเป็นอีกคณะหนึ่ง. ด้วยประการฉะนี้ ในลังกาทวีป คณะทั้งหลายได้แตกแยกเป็น ๔ คณะ พร้อมกับคณะมหาวิหารวาสี ซึ่งเป็นเชื้อสายของพระมหาเถระมีพระมหินทเถระเป็นต้น

ตตฺถ มหาวิหารวาสิ คโณเยว เอโก ธมฺมวาที อโหสิ, เสสา ปน อธมฺมวาทิโน. เต จ ตโย อธมฺมวาทิโน คณา ภูตตฺถํ ปหาย อภูตตฺเถน ธมฺมํ อครุํ กตฺวา จรึสูติ [Pg.28] วจนโต สีหฬทีเป อธมฺมวาทิโน ตโยปิ อลชฺชิโน คณา ปริมณฺฑลสุปฺปฏิจฺฉนฺนาทิสิกฺขาปทานิ อนาทิยิตฺวา วิจรึสุ. ตโต ปฏฺฐาย สาสเน เอกจฺจานํ ภิกฺขูนํ นานปฺปการวเสน นิวาสนปารุปนาทีนิ ทิสฺสนฺติติ เวทิตพฺพํ.

ในบรรดาคณะเหล่านั้น มีแต่คณะมหาวิหารวาสีเท่านั้นที่เป็นธรรมวาที ส่วนคณะที่เหลือเป็นอธรรมวาที. คณะอธรรมวาทีทั้งสามนั้น ได้ละทิ้งสัจจะแล้วประพฤติธรรมโดยอสัจจะ ไม่เคารพธรรม ด้วยเหตุนั้น คณะอธรรมวาทีทั้งสามในลังกาทวีป ซึ่งเป็นผู้ไม่มีความละอาย ได้ประพฤติโดยไม่ใส่ใจในสิกขาบทมีการนุ่งให้เป็นปริมณฑลและการห่มให้เรียบร้อยเป็นต้น. พึงทราบว่า ตั้งแต่นั้นมา การนุ่งและการห่มเป็นต้นของภิกษุบางรูปในพระศาสนาจึงปรากฏแตกต่างกันไปหลายประการ

อธมฺมวาทิคณานํ ภิชฺชมานกาลโต สตฺตวีสาธิกานํ ปญฺจสตานํ วสฺสานญฺจ อุปริ สิริสงฺฆโพธิ นาม ราชา มหาวิหาร คณสฺส ปกฺโข หุตฺวา อธมฺมวาทินา ตโย คเณ นิคฺคหิตฺวา ชินสาสนํ ปคฺคเหสิ. โส จ สิริสงฺฆ โพธิราชา อมฺหากํ มรมฺมรฏฺเฐ อริมนฺทนนคเร อนุรุทฺเธน นาม รญฺญา สมกาลวเสน รชฺชสมฺปตฺตึ อนุภวิ.

เมื่อคณะอธรรมวาทีแตกแยกไปแล้ว ๕๒๗ ปี พระราชาพระนามว่าสิริสังฆโพธิ ได้เข้าข้างคณะมหาวิหาร และได้ปราบปรามคณะอธรรมวาทีทั้งสาม แล้วเชิดชูพระพุทธศาสนา. พระราชาสิริสังฆโพธินั้น ได้เสวยราชสมบัติในเวลาเดียวกันกับพระราชาพระนามว่าอนุรุทธะ ในเมืองอริมัททนะ ประเทศพม่าของเรา

ตโต ปจฺฉา สีหฬทีเป โวหารกติสฺสสฺส นาม รญฺโญ กาเล กปิเลน นาม อมจฺเจน สทฺธึ มนฺเตตฺวา มหาวิหาร วาสิโน ภิกฺขู นิสฺสาย อธมฺมวาทิคเณ นิคฺคณฺหิตฺวา ชินสาสนํ ปคฺคณฺหาติ.

หลังจากนั้น ในลังกาทวีป ในสมัยของพระราชาพระนามว่าโวหาริกติสสะ พระองค์ได้ปรึกษากับอำมาตย์ชื่อกปิละ แล้วอาศัยภิกษุคณะมหาวิหารวาสี ปราบปรามคณะอธรรมวาที และเชิดชูพระพุทธศาสนา

ตโต ปจฺฉา จ โคฏฺฐาภยสฺส นาม รญฺโญ กาเล อภยคิริ วาสิโน ภิกฺขู ปรสมุทฺทํ ปพฺพาเชตฺวา มหาวิหาร วาสิโน ภิกฺขู นิสฺสาย สาสนํ วิโสธยิ.

หลังจากนั้น ในสมัยของพระราชาพระนามว่าโคฏฐาภยะ พระองค์ได้ขับไล่ภิกษุคณะอภัยคีรีวาสีไปยังต่างประเทศ แล้วอาศัยภิกษุคณะมหาวิหารวาสี ชำระพระศาสนาให้บริสุทธิ์

ตโต ปจฺฉาปิ โคฏฺฐาภยรญฺโญ ปุตฺตภูตสฺส มหาเสนสฺส นาม รญฺโญ กาเล อภยคิริวาสีนํ ภิกฺขูนํ อพฺภนฺตเร สงฺฆมิตฺโต นาม เอโก ภิกฺขุ รญฺโญ ปธานาจริโย หุตฺวา มหามหินฺทตฺเถราทีนํ อรหนฺตานํ นิวาสฏฺฐานภูตํ มหาวิหารารามํ วินสฺสิตุํ มหาเสนรญฺญา มนฺเตตฺวา อารภิ. ตทา นววสฺสานิ มหาวิหาเร ภิกฺขุ สญฺโญ อโหสิ. อโหวต มหาเถรานํ มหิทฺธิกานํ นิวาสฏฺฐานํ อลชฺชิโน ภิกฺขู วินสฺสาเปสุํ, สุวณฺณหํสฺสานํ นิวาสฏฺฐานํ กากา วิยาติ.

หลังจากนั้นอีก ในสมัยของพระราชาพระนามว่ามหาเสนะ ผู้เป็นโอรสของพระราชาโคฏฐาภยะ ภิกษุรูปหนึ่งชื่อสังฆมิตตะ ในบรรดาภิกษุคณะอภัยคีรีวาสี ได้เป็นอาจารย์ใหญ่ของพระราชา และได้ปรึกษากับพระราชาพระนามว่ามหาเสนะ เพื่อทำลายมหาวิหาร ซึ่งเป็นที่อยู่ของพระอรหันต์มีพระมหาเถระมหินทะเป็นต้น. ในเวลานั้น ๙ ปี มหาวิหารไม่มีภิกษุอยู่. โอ้หนอ ภิกษุผู้ไม่มีความละอายได้ทำลายที่อยู่ของพระมหาเถระผู้มีฤทธิ์มาก เหมือนกาทำลายที่อยู่ของหงส์ทองฉะนั้น

เชตวนวาสีนญฺจ ภิกฺขูนํ อพฺภนฺตเร เอโก ติสฺโส นาม ภิกฺขุ เตเนว รญฺญา มนฺเตตฺวา มหาวิหาเร สีมํ สมูหนิ[Pg.29]. อเฉกตฺตา ปน เตสํ สีมสมูหนกมฺมํ น สมฺปชฺชีติ. อโหวต ทุสฺสีลานํ ปาปกานํ กมฺมํ อจฺฉริยํ, เสยฺยถาปิ นาม สาขมิโค อคฺคคฺโฆ กาสิวตฺถํ มหคฺฆํ ภินฺนติ, เอวเมว ภินฺทิตพฺพวตฺถุนา เภทกปุคฺคโล อติวิย ทูโร อโหสีติ. ภวนฺติ เจตฺถ, –

และในบรรดาภิกษุคณะเชตวันวาสี ภิกษุรูปหนึ่งชื่อติสสะ ได้ปรึกษากับพระราชาองค์นั้น แล้วถอนสีมาในมหาวิหาร. แต่เพราะความไม่ฉลาดของพวกเขา การถอนสีมานั้นจึงไม่สำเร็จ. โอ้หนอ กรรมของคนทุศีลผู้ชั่วร้ายน่าอัศจรรย์นัก เหมือนลิงผู้ชั่วร้ายฉีกผ้ากาสิกะอันมีค่ามากฉันใด บุคคลผู้ทำลายก็ห่างไกลจากสิ่งที่ควรทำลายมากฉันนั้น. ในเรื่องนี้มีคาถาว่า –

ยถา สาขมิโค ปาโป, อปฺปคฺโฆเยว กาสิกํ;

มหคฺฆํ กจฺจ ภินฺนํภินฺนํ, มหุสฺสาเหน ฉินฺทติ.

เหมือนลิงผู้ชั่วร้าย มีค่าน้อย ฉีกผ้ากาสิกะอันมีค่ามาก ให้ขาดวิ่นด้วยความพยายามอย่างยิ่ง

เอวํ อธมฺมวาที ปาโป, ธมฺมวาทิคณํ สุภํ;

มหุสฺสาเหน ภินฺทยิ, อโห อจฺฉริโย อยํ.

ฉันใด อธรรมวาทีผู้ชั่วร้ายนี้ ก็ทำลายคณะธรรมวาทีอันบริสุทธิ์ด้วยความพยายามอย่างยิ่ง ฉันนั้น โอ้หนอ ช่างน่าอัศจรรย์ยิ่งนัก

อารกา ทูรโต อาสุํ, ภินฺทิตพฺเพหิ เภทกา;

ภูมิโตว ภวคฺคนฺโต, อโห กมฺมํ อชานตนฺติ.

ผู้ทำลายทั้งหลายอยู่ห่างไกลจากสิ่งที่ควรทำลายมากนัก เหมือนจากพื้นดินไปถึงภวัคคพรหมโลก โอ้หนอ กรรมของผู้ไม่รู้แจ้ง

อิจฺเจวํ อธมฺมวาทิคณานํ พลวตาย ธมฺมวาทิคโณ ปริหายติ. ยถา หิ คิชฺฌสกุณสฺส ปกฺขวาเตน สุวณฺณหํสา ปกติยา ฐาตุํ น สกฺโกนฺติ, เอวเมว อธมฺมวาทีนํ พลวตาย ธมฺมวาที ปริหายติ. พฺยคฺฆวเน วิย สุวณฺณมิโค นิลฺลยิตฺวา โคจรํ คณฺหาติ, ยถารุจิวเสน ธมฺมํ จริตุํ โอกาสํ น ลภิ.

ด้วยประการฉะนี้ เพราะความมีกำลังของคณะอธรรมวาที คณะธรรมวาทีจึงเสื่อมถอยไป. เหมือนหงส์ทองไม่สามารถยืนอยู่ได้ตามปกติด้วยแรงลมปีกของนกแร้ง ฉันใด ธรรมวาทีก็เสื่อมถอยไปเพราะความมีกำลังของอธรรมวาที ฉันนั้น. เหมือนกวางทองหลบซ่อนหากินในป่าเสือ ฉันใด ธรรมวาทีก็ไม่ได้รับโอกาสที่จะประพฤติธรรมได้ตามความพอใจ

สีหฬทีเป สาสนสฺส ปติฏฺฐานโต ทฺวิสตฺตตาธิกานํ จตุสตานํ วสฺสสหสฺสานญฺจ อุปริ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ปรินิพฺพานโต อฏฺฐสตฺตสตาธิกานํ วสฺสสหสฺสานํ อุปริ มหาราชา นาม ภูปาโล รชฺชํ กาเรสิ. โส ปน ราชา ญทุมฺพรคิริวาสิกสฺสปตฺเถรคฺคมุขา มหาวิหารวาสิโน ภิกฺขู ตเมว ราชานํ นิสฺสาย สาสเน มลํ วิโสเธสุํ, ยถา เหรญฺญิโก หิรญฺเญ มลนฺติ.

ในลังกาทวีป เมื่อพระศาสนาตั้งมั่นล่วงไป ๑,๔๗๒ ปี และเมื่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้าปรินิพพานล่วงไป ๑,๗๗๘ ปี พระราชาพระนามว่ามหาราชา ได้เสวยราชสมบัติ. พระราชาองค์นั้นพร้อมด้วยภิกษุคณะมหาวิหารวาสี มีพระกัสสปเถระผู้อยู่ในอุทุมพรคีรีเป็นประธาน ได้อาศัยพระราชาองค์นั้น ชำระมลทินในพระศาสนาให้บริสุทธิ์ เหมือนนายช่างทองชำระมลทินในทองฉะนั้น

มหาวิหารวาสิคณโต อญฺเญ อธมฺมวาทินา อุปฺปพฺพา เชตฺวา [Pg.30] วิโสเธสุํ. โส จ มหาราชา อมฺหากํ มรมฺมรฏฺเฐ อริมทฺทนนคเร นรปติจญฺญิสูนา นาม รญฺญา สมกาล วเสน รชฺชํ กาเรสีติ เวทิตพฺโพ.

ภิกษุทั้งหลายได้ให้พวกอธรรมวาทีเหล่าอื่นจากคณะมหาวิหารวาสีสึกแล้วชำระ (พระศาสนา) ให้บริสุทธิ์. และพึงทราบว่า พระมหาราชาพระองค์นั้นทรงครองราชสมบัติโดยส่วนแห่งกาลเวลาเดียวกันกับพระราชาพระนามว่านรปติจัญญีสูนา ในเมืองอริมัททนะ ในมรัมมรัฐของเรา.

ตโต ปจฺฉา วิ วิชยพาหุราชานํ ปรกฺกมพาหุราชานญฺจ นิสฺสาย มหาวิหาร วาสิโน ภิกฺขู สาสนํ ปริสุทฺธํ อกํสุ, อธมฺมวาทิโน สพฺเพปิ อุปฺปพฺพาเชตฺวา มหาวิหารวาสิคโณเยว เอโก ปติฏฺฐหิ, ยถา อพฺภาทิอุปกฺกิเลสมเลหิ วิมุตฺโต นิสานาโถติ.

หลังจากนั้น ภิกษุผู้อยู่ในมหาวิหารอาศัยพระราชาวิชัยพาหุและพระราชาปรักกมพาหุ ได้กระทำพระศาสนาให้บริสุทธิ์ยิ่ง โดยให้พวกอธรรมวาทีแม้ทั้งหมดสึกแล้ว คณะมหาวิหารวาสีเท่านั้นดำรงอยู่เพียงคณะเดียว เหมือนพระจันทร์พ้นแล้วจากมลทินคืออุปกิเลสมีเมฆเป็นต้นฉะนั้น.

สิริสงฺฆโพธิราชา โวหาริกติสฺสราชา โคฏฺฐาภยราชาติ เอเต ราชาโน สาสนํ วิโสเธนฺโตปิ สพฺเพน สพฺพํ อธมฺมวาทิคณานํ อวินสฺสนโต สาสนํ ปริสุทฺธํ น ตาว อโหสิ. สิริสงฺฆโพธิรญฺโญ มหารญฺโญ วิชยพาหุรญฺโญ ปรกฺกมพาหุรญฺโญติ เอเตสํเยว ราชูนํ กาเล สพฺเพน สพฺพํ อธมฺมวาทีนํ วินสฺสนโต สาสนํ ปริสุทฺธํ อโหสิ. ตทา ปน อธมฺมวาทินา สีสมฺปิ อุฏฺฐหิตุํ น สกฺกา, ยถา อรุณุคฺเค โกสิยาติ.

พระราชาเหล่านี้คือ พระราชาสิริสังฆโพธิ พระราชาโวหาริกติสสะ และพระราชาโคฏฐาภยะ แม้จะทรงชำระพระศาสนาอยู่ แต่พระศาสนาก็ยังไม่บริสุทธิ์โดยประการทั้งปวง เพราะความไม่พินาศไปแห่งเหล่าอธรรมวาที. แต่ในกาลของพระราชาเหล่านี้คือ พระราชาสิริสังฆโพธิมหาราช พระราชาวิชัยพาหุ และพระราชาปรักกมพาหุ พระศาสนาได้บริสุทธิ์โดยประการทั้งปวง เพราะความพินาศไปแห่งพวกอธรรมวาทีโดยสิ้นเชิง. ในเวลานั้น พวกอธรรมวาทีไม่สามารถแม้แต่จะเงยศีรษะขึ้นได้ เหมือนพวกนกเค้าในเวลาอรุณขึ้นฉะนั้น.

อปรภาเค ปน จิรํ กาลํ อติกฺกนฺเต มิจฺฉาทิฏฺฐิกานํ วิชาติยานํ ภเยน ลงฺกาทีเป สาสนํ โอสกฺกิตฺวา คณปูรณมตฺตสฺสปิ ภิกฺขุสงฺฆสฺส อวิชฺชมานตาย มหาวิชยพาหุรญฺโญ กาเล รามญฺญเทสโต สงฺฆํ อาเนตฺวา สาสนํ ปติฏฺฐาเปสิ.

แต่ในกาลต่อมา เมื่อเวลาล่วงไปนาน เพราะภัยจากพวกมิจฉาทิฐิและพวกต่างชาติ พระศาสนาในลังกาทวีปจึงเสื่อมถอยลง และเพราะความไม่มีอยู่แห่งภิกษุสงฆ์แม้เพียงเพื่อจะให้ครบองค์สงฆ์ ในสมัยของพระราชามหาวิชัยพาหุ จึงได้นำพระสงฆ์มาจากรามัญเทศะแล้วประดิษฐานพระศาสนา.

ตโต ปจฺฉา จ วิมลธมฺมสูริยสฺส นาม รญฺโญ กาเล รกฺขาปุรรฏฺฐโต สงฺฆํ อาเนตฺวา สาสนํ ปติฏฺฐาเปสิ. ตโต ปจฺฉา จ วิมลสฺส นาม รญฺโญ กาเล ตโตเยว สงฺฆํ อาเนตฺวา สาสนํ ปติฏฺฐาเปสิ. ตโต ปจฺฉา จ กิตฺติสฺสิริราชสีหสฺส นาม รญฺโญ กาเล สฺยามรฏฺฐโต สงฺฆํ อาเนตฺวา ตเถว อกาสีติ.

และหลังจากนั้น ในสมัยของพระราชาพระนามว่าวิมลธรรมสุริยะ ได้นำพระสงฆ์มาจากรัฐรักขาปุระแล้วประดิษฐานพระศาสนา. หลังจากนั้น ในสมัยของพระราชาพระนามว่าวิมล ได้นำพระสงฆ์มาจากที่นั้นนั่นแหละแล้วประดิษฐานพระศาสนา. และหลังจากนั้น ในสมัยของพระราชาพระนามว่ากิตติสิริราชสีหะ ได้นำพระสงฆ์มาจากสยามรัฐแล้วได้กระทำอย่างนั้นเหมือนกัน.

อยํ สีหฬทีเป สาสนสฺส โอสกฺกนกถา.

นี้คือเรื่องความเสื่อมถอยแห่งพระศาสนาในสีหฬทวีป.

ตโต [Pg.31] ปจฺฉา ชินสาสเน นวุตาธิเก อฏฺฐวสฺสสเต สมฺปตฺเต พุทฺธทาสสฺส นาม รญฺโญ กาเล เอโก ธมฺม กถิกตฺเถโร ฐเปตฺวา วินยปิฏกํ อภิธมฺมปิฏกญฺจ อวเสสํ สุตฺตนฺตปิฏกํ สีหฬภาสาย ปริวตฺติตฺวา อภิสงฺขริตฺวา ฐเปสิ. ตญฺจ การณํ จูฬวํเส วุตฺตํ.

หลังจากนั้น เมื่อพระศาสนาของพระชินเจ้าล่วงไปได้ ๘๙๐ ปี ในสมัยของพระราชาพระนามว่าพุทธทาส พระเถระผู้เป็นธรรมกถึกรูปหนึ่ง ยกเว้นพระวินัยปิฎกและพระอภิธรรมปิฎก ได้แปลพระสุตตันตปิฎกที่เหลือเป็นภาษาสีหฬแล้วเรียบเรียงตั้งไว้. และเรื่องนั้นกล่าวไว้ในจุลวงศ์.

ตสฺส กิร พุทฺธทาสสฺส รญฺโญ ปุตฺตา อสีติมตฺตา อสีติมหาสาวกานํ นาเมเนว โวหาริตา อเหสุํ. เตสุ ปุตฺเตสุ สาริปุตฺตตฺเถรสฺส นาเมน โวหาริโต เอโก อุปติสฺโส นาม ราชกุมาโร ปิตริ เทวงฺคเต ทฺเวจตฺตาลีสวสฺสานิ รชฺชํ กเรสิ.

ได้ยินว่า พระโอรสของพระราชาพุทธทาสนั้นมีประมาณ ๘๐ พระองค์ ได้รับการขนานนามตามชื่อของพระอสีติมหาสาวกนั่นเอง. ในบรรดาพระโอรสเหล่านั้น พระราชกุมารพระองค์หนึ่งพระนามว่าอุปติสสะ ผู้ได้รับการขนานนามตามชื่อของพระสารีบุตรเถระ เมื่อพระบิดาสวรรคตแล้ว ได้ครองราชสมบัติ ๔๒ ปี.

ตโต ปจฺฉา กนิฏฺโฐ มหานาโม นาม ราชกุมาโร ทฺวาวีสวสฺสานิ รชฺชํ กาเรสิ. ตสฺส รญฺโญ กาเล ชิน จกฺเก เตตฺตึสาธิกนวสตวสฺเส สีหฬทีเป ฉสฏฺฐิมตฺตานํ ราชูนํ ปูรณกาเล พุทฺธโฆโส นาม เถโร สีหฬทีปํ คนฺตฺวา สีหฬภาสาย ลิขิเต อฏฺฐกถาคนฺเถ มาคธภาสาย ปริวตฺติตฺวา ลิขิ.

หลังจากนั้น พระราชกุมารพระอนุชาพระนามว่ามหานามะ ได้ครองราชสมบัติ ๒๒ ปี. ในสมัยของพระราชาพระองค์นั้น เมื่อพระพุทธจักรล่วงไปได้ ๙๓๓ ปี ในเวลาที่พระราชาประมาณ ๖๖ พระองค์ในสีหฬทวีปครบบริบูรณ์ พระเถระพระนามว่าพุทธโฆสะ ได้ไปยังสีหฬทวีป แล้วแปลคัมภีร์อรรถกถาที่เขียนไว้ด้วยภาษาสีหฬให้เป็นภาษามคธแล้วเขียนไว้.

โส ปน มหานาม ราชา อมฺหากํ มรมฺมรฏฺเฐ สิริปจฺจยนคเร สวิลญฺญิกฺโรวิ นามเกน รญฺญา สมกาโล หุตฺวา รชฺชํ กาเรสิ. ปริตฺตนิทฺทาเน ปน พฺรูมวิ?ถี? นามเกน รญฺญา สมกาโล หุตฺวา รชฺชํ กาเรสีติ วุตฺตํ. ตํ น ยุชฺชติเยว.

ก็พระราชามหานามะพระองค์นั้น ทรงครองราชสมบัติโดยเป็นผู้มีกาลเสมอกันกับพระราชาพระนามว่าสวิลัญญิกโรวิ ในเมืองสิริปัจจยะ ในมรัมมรัฐของเรา. แต่ในปริตตนิทานกล่าวไว้ว่า ทรงครองราชสมบัติโดยเป็นผู้มีกาลเสมอกันกับพระราชาพระนามว่าพรูมาวิถี. ข้อนั้นไม่ถูกต้องเลย.

สีหฬทีเป ปน กิตฺติสฺสิริเมโฆ นาม ราชา หุตฺวา นวเม วสฺเส ตสฺมึเยว ทีเป ราชูนํ ทฺวาสฏฺฐิมตฺตานํ ปูรณกาเล ชินจกฺเก ตึสาธิเก อฏฺฐสตวสฺเส ชมฺพุทีเป กลิงฺคปุรโต กุหสิวสฺส นาม รญฺโญ ชามาตา ทนฺตกุมาโร เหมมาลํ นาม ราชธีตํ คเหตฺวา ทาฐาธาตุํ เถเนตฺวา นวาย ตริตฺวา สีหฬทีปํ อคมาสิ. ชินจกฺเก ตึสาธิกอฏฺฐวสฺสสเต เชฏฺฐติสฺสราชา นววสฺสานิ รชฺชํ กาเรสิ.

แต่ในสีหฬทวีป เมื่อพระราชาพระนามว่ากิตติสิริเมฆะครองราชย์ได้ ๙ ปี ในเวลาที่พระราชาประมาณ ๖๒ พระองค์ในทวีปนั้นครบบริบูรณ์ เมื่อพระพุทธจักรล่วงไปได้ ๘๓๐ ปี เจ้าชายทันตกุมารผู้เป็นพระชามาดาของพระราชาพระนามว่าคุหสิวะ จากกลิงคปุระในชมพูทวีป ได้พาพระราชธิดาพระนามว่าเหมมาลา ลักพระทาฐธาตุแล้วข้ามทะเลด้วยเรือไปยังสีหฬทวีป. เมื่อพระพุทธจักรล่วงไปได้ ๘๓๐ ปี พระราชาเชฏฐติสสะได้ครองราชสมบัติ ๙ ปี.

พุทฺธทาสราชา [Pg.32] เอกูนตึสติ วสฺสานิ อุปลิสฺสราชา จทฺวิจตฺตาลีสวสฺสานิ มหานามราชา ทฺวาวีสวสฺสานีติ สพฺพานิ สมฺปิณฺฑิตฺวา ชินสาสนํ ทฺวตฺตึสาธิกนววสฺสสตปฺปมาณํ โหติ.

พระราชาพุทธทาส ๒๙ ปี พระราชาอุปติสสะ ๔๒ ปี และพระราชามหานามะ ๒๒ ปี รวมทั้งหมดเข้าด้วยกันแล้ว พระศาสนาของพระชินเจ้ามีประมาณ ๙๓๒ ปี.

ตสฺมิญฺจ กาเล ยทา ทฺวีหิ วสฺเสหิ อูนํ อโหสิ, ตทา มหานามรญฺโญ กาเล ตึสาธิกนววสฺสสตมตฺเต สาสเน พุทฺธโฆโส นาม เถโร ลงฺกาทีปํ อคมาสิ.

และในกาลนั้น เมื่อ (พุทธศักราช) หย่อนไป ๒ ปี คือในสมัยของพระราชามหานามะ เมื่อพระศาสนาล่วงไปได้ประมาณ ๙๓๐ ปี พระเถระพระนามว่าพุทธโฆสะได้ไปยังลังกาทวีป.

อมรปุรมาปกสฺส รญฺโญ กาเล สีหฬทีปิเกหิ ภิกฺขูหิ เปสิตสนฺเนสปณฺเณ ปน ฉปณฺณาสาธิกนววสฺสสตาติกฺกนฺเต สูติ วุตฺตํ.

แต่ในสาสนปัณณะที่พวกภิกษุชาวสีหฬทวีปส่งมาในสมัยของพระราชาผู้สร้างเมืองอมรปุระ กล่าวไว้ว่า (พระศาสนา) ล่วงไปแล้ว ๙๕๖ ปี.

เอตฺถ ฐตฺวา พุทฺธโฆสตฺเถรสฺส อฏฺฐุปฺปตฺตึสงฺเขปมตฺตํ วกฺขาม. กถํ. สีหฬภาสกฺขเรหิ ปริวตฺติตํ ปริยตฺติสาสนํ มาคธสาสกฺขเรน โก นาม ปุคฺคโล ปริวตฺติตุํ สกฺขิสฺสตีติ มหาเถรา นิมนฺตยิตฺวา ตาวตึสภวนํ คนฺตฺวา โฆสํ เทวปุตฺตํ ทิสฺวา สทฺธึ สกฺเกน เทวานมินฺเทน ตํ ยาจิตฺวา โพธิรุกฺขสมีเป โฆสคาเม เกสสฺส นาม พฺราหฺมณสฺส เกสิยา นาม พฺราหฺมณิยา กุจฺฉิมฺหิ ปฏิสนฺธึ คณฺหาเปสุํ. ขาทถ โภนฺโต ปิวถ โภนฺโตติอาทินา พฺราหฺมณานํ อญฺญมญฺญํ โฆสกาเล วิชายนตฺตา โฆโสติ นามํ อกาสิ. สตฺตวสฺสิกกาเล โส ติณฺณํ เวทานํ ปารคู อโหสิ.

ในที่นี้ เราจักกล่าวประวัติของพระพุทธโฆสเถระเพียงโดยย่อ. อย่างไร? คือ พระมหาเถระทั้งหลายปรึกษากันว่า 'บุคคลชื่ออะไรหนอจักสามารถแปลพระปริยัติศาสนาที่แปลไว้ด้วยอักษรภาษาสีหฬให้เป็นอักษรภาษามคธได้' จึงไปยังภพดาวดึงส์ เห็นโฆสเทพบุตรแล้ว ได้อ้อนวอนเทพบุตรนั้นร่วมกับท้าวสักกะจอมเทพ แล้วให้ถือปฏิสนธิในครรภ์ของพราหมณีชื่อเกสิยา ภรรยาของพราหมณ์ชื่อเกสะ ในหมู่บ้านโฆสะ ใกล้ต้นพระศรีมหาโพธิ์. เพราะความที่เขาเกิดในเวลาที่พวกพราหมณ์ป่าวร้องแก่กันและกันว่า 'ท่านทั้งหลายจงเคี้ยว จงดื่ม' เป็นต้น จึงได้ตั้งชื่อว่า โฆสะ. ในเวลาที่มีอายุ ๗ ขวบ เขาได้เป็นผู้ถึงฝั่งแห่งเวททั้งสาม.

อถ โข เอเกน อรหนฺเตน สทฺธึ เวทกถํ สลฺลปนฺโต ตํ กถํ นิฏฺฐาเปตฺวา กุสลา ธมฺมา อกุสลา ธมฺมา อพฺยากตา ธมฺมาติอาทินา ปรมตฺถเวทํ นาม พุทฺธมนฺตํ ปุจฺฉิ. ตทา โส สุตฺวา อุคฺคณฺหิตุกาโม หุตฺวา ตสฺส อรหนฺตสฺส สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา เทวสิกํ เทวสิกํ ปิฏกตฺตยํ สฏฺฐิมตฺเตหิ ปทสหสฺเสหิ สชฺฌายํ อกาสิ, วาจุคฺคตํ อกาสิ. เอกมาเสเนว ติณฺณํ ปิฏกานํ ปารคู อโหสิ.

ครั้งนั้น เมื่อสนทนาเรื่องเวทกับพระอรหันต์รูปหนึ่ง เมื่อจบเรื่องนั้นแล้ว ได้ถามพุทธมนต์ชื่อปรมัตถเวท ด้วยคำว่า "กุศลธรรม อกุศลธรรม อัพยากตธรรม" เป็นต้น เมื่อท่านได้ฟังแล้วมีความประสงค์จะเรียน จึงบวชในสำนักของพระอรหันต์รูปนั้น ได้สาธยายพระไตรปิฎกด้วยบทประมาณ ๖๐,๐๐๐ บททุกวัน ได้ท่องจำขึ้นใจ เพียงเดือนเดียวก็เป็นผู้แตกฉานในพระไตรปิฎกทั้งสาม.

ตโต [Pg.33] ปจฺจา รโห เอกโกว นิสินฺนสฺส เอตทโหสิ,– พุทฺธภาสิเต ปิฏกตฺตเย มม วา ปญฺญา อธิกา, อุทาหุ อุปชฺฌายสฺส วาติ. ตํ การณํ ญตฺวา อุปชฺฌาจริโย นิคฺคหํ กตฺวา โอวทิ. โส สํเวคปฺปตฺโต หุตฺวา ขมาเปตุํ วนฺทิ. อุปชฺฌาจริโย ตฺวํ อาวุโส สีหฬทีปํ คนฺตฺวา ปิฏกตฺตยํ สีหฬสฺสาสกฺขเรน ลิขิตํ มาคธภาสกฺขเรน ลิขาหิ, เอวํ สติ อหํ ขมิสฺสามีติ อาห.

หลังจากนั้น เมื่อนั่งอยู่ผู้เดียวในที่ลับ ได้มีความคิดว่า "ในพระไตรปิฎกที่พระพุทธเจ้าทรงแสดง ปัญญาของเราหรือปัญญาของพระอุปัชฌาย์มากกว่ากันหนอ" พระอุปัชฌาย์อาจารย์ทราบเรื่องนั้นแล้ว ได้ตำหนิและโอวาท ท่านจึงเกิดความสังเวชและกราบขอขมา พระอุปัชฌาย์อาจารย์กล่าวว่า "ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ท่านจงไปยังเกาะลังกา จงเขียนพระไตรปิฎกที่เขียนด้วยอักษรภาษาสีหฬให้เป็นอักษรภาษามคธ เมื่อเป็นเช่นนั้น เราจักอดโทษให้".

พุทฺธโฆโส จ ปิตรํ มิจฺฉาทิฏฺฐิภาวโต โมเจตฺวา อาจริยสฺส วจนํ สิรสา ปฏิคฺคเหตฺวา ปิฏกตฺตยํ ลิขิตุํ สีหฬทีปํ นาวาย อคมาสิ. ตทา สมุทฺทมชฺเฌ ตีหิ ทิวเสหิ ตรนฺเต พุทฺธทตฺตตฺเถโร จ สีหฬทีปโต นาวาย อาคจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเค เทวาน อานุภาเวน อญฺญมญฺญํ ปสฺสิตฺวา การณํ ปุจฺฉิตฺวา ชานิ. ชานิตฺวา จ พุทฺธทตฺตตฺเถโร เอวมาห,- มยา อาวุโส กโต ชินาลงฺกาโร อปฺปสฺสาโรติ มญฺญิตฺวา ปิฏกตฺตยํ ปริวตฺติตุํ ลิขิตุํ โอกาสํ นาทาสุํ, ตฺวํ ปน ปิฏกตฺตยํ สํวณฺเณหีติ วตฺวา อตฺตโน สกฺเกน เทวานมินฺเทน ทินฺนํ หริตกิผลํ อโยมยเลขน ทณฺฑํ นิสิตสิลญฺจ พุทฺธโฆสตฺเถรสฺส อทาสิ. เอวํ เตสํ ทฺวินฺนํ เถรานํ อญฺญมญฺญํ สลฺลปนฺตานํเยว นาวา สยเมว อปเนตฺวา คจฺฉึสุ.

พระพุทธโฆสะได้ปลดเปลื้องพระบิดาจากความเป็นมิจฉาทิฐิ น้อมรับคำของพระอาจารย์ไว้เหนือเศียรเกล้า ได้ไปยังเกาะลังกาด้วยเรือเพื่อเขียนพระไตรปิฎก ในกาลนั้น เมื่อกำลังเดินทางในท่ามกลางมหาสมุทรได้ ๓ วัน พระพุทธทัตตเถระผู้กำลังเดินทางมาจากเกาะลังกาด้วยเรือ ได้เห็นกันและกันในระหว่างทางด้วยอานุภาพของเทวดา ได้ถามเรื่องราวและทราบความ เมื่อทราบแล้ว พระพุทธทัตตเถระจึงกล่าวว่า "ดูก่อนท่านผู้มีอายุ พวกเขาคิดว่าคัมภีร์ชินาลังการที่อาตมาทำไว้นั้นมีสาระน้อย จึงไม่ให้โอกาสในการแปลและเขียนพระไตรปิฎก แต่ท่านจงอธิบายพระไตรปิฎกเถิด" แล้วได้มอบผลสมอที่ท้าวสักกะจอมเทพประทานให้แก่ตน เหล็กจารและหินลับมีดแก่พระพุทธโฆสเถระ เมื่อพระเถระทั้งสองรูปนั้นกำลังสนทนากันอยู่ เรือก็แล่นแยกจากกันไปเอง.

พุทฺธโฆสตฺเถโร จ สีหฬทีปํ ปตฺวา ปฐมํ สงฺฆปาลตฺเถรํ ปสฺสิตฺวา ปิฏกตฺตยํ มาคธภาสกฺขเรน ปริวตฺเตตุํ อาคโตมฺหีติ การณํ อาโรเจตฺวา สีหฬภิกฺขู จ สีเล ปติฏฺฐายาติอาทิคาถํ นิยฺยาเทตฺวา อิมิสฺสา คาถาย อตฺถํ ปิฏกตฺตยํ อาโลเลตฺวา สํวณฺเณหีติ อุยฺโยเชสุํ, ตสฺมึเยว ทิวเส สายนฺหกาลโต ปฏฺฐาย ยถาวุตฺตคาถํ ปมุขํ กตฺวา วิสุทฺธิมคฺคํ อกาสิ. กตฺวา ตํ กมฺมํ นิปฺผาเทตฺวา ตสฺส ญาณปฺปภวํ วีมํเสตุกาโม เทวานมินฺโท ตญฺจ คนฺถํ อนฺตรธาเปสิ. ปุนาปิ เถโร อกาสิ[Pg.34]. ตเถว เทวานมินฺโท อนฺตรธาเปสิ. ปุนาปิ เถโร อกาสิ. เอวํ ติกฺขตฺตุํ การาเปตฺวา ปุพฺพคนฺเถปิ ทสฺเสสิ. ติณฺณมฺปิ คนฺถานํ อญฺญมญฺญํ เอกปทมตฺเตนปิ วิเสสตา นตฺถิ สงฺฆปาลตฺเถโร จ ตํ อาราธยิตฺวา ปิฏกตฺตยํ นิยฺยาเทสิ. เอวํ วิสุทฺธิมคฺเค สงฺฆปาลตฺเถรสฺส ยาจนํ อารพฺภ วิสุทฺธิมคฺโค กโตติ อาคตํ. พุทฺธโฆสุปฺปตฺติกถายํ ปน สงฺฆราชตฺเถรสฺส อายาจนํ อารพฺภาติ อาคตํ.

พระพุทธโฆสเถระเมื่อเดินทางถึงเกาะลังกาแล้ว ได้เข้าเฝ้าพระสังฆปาลเถระเป็นอันดับแรก และแจ้งเหตุผลว่าตนมาเพื่อแปลพระไตรปิฎกเป็นอักษรภาษามคธ พระภิกษุชาวสิงหลจึงมอบพระคาถาที่ขึ้นต้นว่า "สีเล ปติฏฺฐาย" เป็นต้น แล้วมอบหมายว่า "ท่านจงตรวจดูอรรถแห่งพระคาถานี้จากพระไตรปิฎกแล้วอธิบายเถิด" ในวันนั้นเอง ตั้งแต่เวลาเย็นเป็นต้นไป ท่านได้แต่งคัมภีร์วิสุทธิมรรคโดยมีพระคาถาที่กล่าวมานั้นเป็นประธาน เมื่อท่านแต่งคัมภีร์นั้นเสร็จแล้ว ท้าวสักกะจอมเทพผู้ประสงค์จะทดสอบภูมิปัญญาของท่าน ได้ทำให้คัมภีร์นั้นอันตรธานไป พระเถระก็ได้แต่งขึ้นอีก ท้าวสักกะจอมเทพก็ทำให้คัมภีร์นั้นอันตรธานไปอีกเช่นนั้น พระเถระก็ได้แต่งขึ้นอีก ด้วยประการฉะนี้ เมื่อท้าวสักกะให้แต่งถึงสามครั้งแล้ว ก็ได้แสดงคัมภีร์ฉบับเดิมให้เห็น คัมภีร์ทั้งสามฉบับนั้นไม่มีความแตกต่างกันแม้เพียงคำเดียว พระสังฆปาลเถระจึงได้อาราธนาท่านและมอบพระไตรปิฎกให้ ด้วยประการฉะนี้ จึงมีกล่าวไว้ในคัมภีร์วิสุทธิมรรคว่า "คัมภีร์วิสุทธิมรรคนี้แต่งขึ้นโดยอาศัยการอาราธนาของพระสังฆปาลเถระ" แต่ในคัมภีร์พุทธโฆสุปปัตติกถา กลับกล่าวว่า "แต่งขึ้นโดยอาศัยการอาราธนาของพระสังฆราชเถระ".

อยํ พุทฺธโฆสุปฺปตฺติกถายํ อาคตนเยน ทสฺสิตพุทฺธโฆสุปฺปตฺติกถาสงฺเขโป.

นี่คือเรื่องย่อของพุทธโฆสุปปัตติกถาที่แสดงไว้ตามนัยที่มาในพุทธโฆสุปปัตติกถา.

จูฬวํเส ปเนวํ อาคโต. พุทฺธโฆสตฺเถโร นาม มหาโพธิรุกฺขสมีเป เอกสฺมึ พฺราหฺมณคาเม วิชาโต ติณฺณมฺปิ เวทานํ ปารคู อโหสิ เตสุ เตสุ วาเทสุ จ อติเฉโก. โส อญฺเญหิ จ สทฺธึ ปุจฺฉาพฺยากรณกมฺมํ กตฺตุกาโม ชมฺพุนีปตเล อาหิณฺฑนฺโต เอกํ วิหารํ ปตฺวา ตสฺมึ วา อาคนฺตุกภาเวน นิสีทิ. ตสฺมิญฺจ วิหาเร เรวโต นาม เถโร วสิ. เตน เถเรน สทฺธึ ภลฺลปนฺโต โส พฺราหฺมณมาณโว ตีสุ เวเทสุ อโลเลตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉิ. ปุจฺฉิตํ ปุจฺฉิตํ เถโร พฺยากาสิ. เถรสฺส ปน ปุจฺฉิตํ ปญฺหํ มาณโว น สกฺกา พฺยากาตุํ. อถ มาณโว ปุจฺฉิ,–โก นามายํ ภนฺเต มนฺโตติ. พุทฺธมนฺโต นามายนฺติ วุตฺเต อุคฺคณฺหิตุกาโม หุตฺวา เถรสฺส สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา ปิฏกตฺตยํ อุคฺคณฺหิ. อจิรเนว ติณฺณมฺปิ ปิฏกานํ ปารคู อโหสิ. พุทฺธสฺเสว โฆโส ยสฺส อตฺถีติ พุทฺธโฆโสติ นาเมน ปากโฏ อโหสิ.

ส่วนในจุลวงศ์มีกล่าวไว้ดังนี้ พระพุทธโฆสเถระเกิดในหมู่บ้านพราหมณ์แห่งหนึ่งใกล้ต้นมหาโพธิ์ ท่านเป็นผู้แตกฉานในพระเวททั้งสาม และเป็นผู้เชี่ยวชาญในวาทะต่างๆ ท่านประสงค์จะทำการถามตอบกับผู้อื่น จึงเที่ยวไปในชมพูทวีป ได้ไปถึงวิหารแห่งหนึ่ง และนั่งลงในวิหารนั้นในฐานะอาคันตุกะ ในวิหารนั้นมีพระเถระรูปหนึ่งชื่อว่าพระเรวตะอาศัยอยู่ พราหมณ์หนุ่มนั้นเมื่อสนทนากับพระเถระรูปนั้น ได้ถามปัญหาโดยตรวจดูในพระเวททั้งสาม พระเถระได้ตอบปัญหาที่ถูกถามทุกข้อ แต่พราหมณ์หนุ่มไม่สามารถตอบปัญหาที่พระเถระถามได้ จากนั้นพราหมณ์หนุ่มจึงถามว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ มนต์นี้ชื่ออะไร" เมื่อพระเถระตอบว่า "นี่ชื่อพุทธมนต์" พราหมณ์หนุ่มจึงประสงค์จะศึกษาเล่าเรียน จึงบวชในสำนักของพระเถระและศึกษาพระไตรปิฎก ไม่นานท่านก็แตกฉานในพระไตรปิฎกทั้งสาม และมีชื่อเสียงโด่งดังด้วยนามว่า "พุทธโฆสะ" เพราะท่านมีเสียงดุจพระพุทธเจ้า.

พุทฺธโฆโส จ อายสฺมโต เรวตสฺส สนฺติเก นิสีทนฺโต ญาโณทยํ นาม คนฺถํ อฏฺฐสฺสาลินิญฺจ นาม คนฺถํ อกาสิ. ตโต ปจฺฉา ปริตฺตฏฺฐกถํ กตฺตุกาโม หุตฺวา อารภิ. ตทา อาจริโย เอวมาห,– ชมฺพุทีเป ปน อาวุโส ปาฬิมตฺตํเยว อตฺถิ, อฏฺฐกถา ปน นตฺถิ, อาจริยวาโท จ [Pg.35] ภินฺโน หุตฺวา อตฺถิ, เตเนว มหามหินฺธตฺเถเรน อานิตา อฏฺฐกถา ตีสุ จ สงฺคีตีสุ อารุโฬ ปาฬิโย สาริปุตฺตตฺเถราทีหิ เทสิโต กถามคฺโค สีหฬทีเป อตฺถิ, ตฺวํ คนฺตฺวา มาคธภาสกฺขเรน ลิเขหีติ อุยฺโยชิยมาโน พุทฺธโฆสตฺเถโร สีหฬทีปํ คนฺตฺวา อนุราธปุเร มหาวิหารํ ปวิสิตฺวา สงฺฆปาลตฺเถรสฺส สนฺติเก สทฺธึ สีหฬฏฺฐกถาย เถรวาเท สุตฺวา อฏฺฐกถํ กริสฺสมีติ อาโรเจสิ. สีหฬภิกฺขู จ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว สีเล ปติฏฺฐายาติอาทิ คาถา นิยฺยาเทสุํ. พุทฺธโฆโส จ สทฺธึ อฏฺฐกถาย ปิฏกตฺตยํ สงฺขิปิตฺวา วิสุทฺธิมคฺคํ อกาสิ.

พระพุทธโฆสะเมื่อนั่งอยู่ในสำนักของพระเรวตเถระ ได้แต่งคัมภีร์ชื่อญาโณทัยและคัมภีร์ชื่ออรรถสาลินี หลังจากนั้นท่านประสงค์จะแต่งอรรถกถาสังเขปจึงเริ่มลงมือทำ ในเวลานั้นพระอาจารย์ได้กล่าวว่า "ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ในชมพูทวีปมีแต่พระบาลีเท่านั้น ไม่มีอรรถกถา และคำสอนของอาจารย์ก็แตกต่างกัน ด้วยเหตุนั้น อรรถกถาที่พระมหินทเถระนำมา และพระบาลีที่สังคายนาขึ้นในสังคายนาสามครั้ง รวมถึงแนวทางแห่งการอธิบายที่พระสารีบุตรเถระเป็นต้นแสดงไว้ มีอยู่ในเกาะลังกา ท่านจงไปเขียนเป็นอักษรภาษามคธเถิด" พระพุทธโฆสเถระเมื่อได้รับมอบหมายดังนั้น จึงเดินทางไปยังเกาะลังกา เข้าไปในมหาวิหารที่เมืองอนุราธปุระ และแจ้งแก่พระสังฆปาลเถระว่า "ข้าพเจ้าจะแต่งอรรถกถาโดยฟังจากอรรถกถาภาษาสิงหลและเถรวาท" พระภิกษุชาวสิงหลจึงมอบพระคาถาที่ขึ้นต้นว่า "สีเล ปติฏฺฐาย" เป็นต้น ตามนัยที่กล่าวไว้ก่อนหน้านี้ พระพุทธโฆสะจึงย่อพระไตรปิฎกพร้อมอรรถกถาแล้วแต่งคัมภีร์วิสุทธิมรรค.

ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว สกฺโก อนฺตรธาเปตฺวา ติกฺขตฺตุํ การาเปสิ. สงฺฆปาลตฺเถโรปิ อราธยิตฺวา ปิฏกตฺตยํ นิยฺยาเทสีติ.

ท้าวสักกะทรงบันดาลให้ (คัมภีร์) อันตรธานไปแล้วรับสั่งให้เขียนขึ้นถึง ๓ ครั้ง ตามนัยที่กล่าวไว้ก่อนหน้านี้ แม้พระสังฆปาลเถระก็ได้อาราธนาแล้วมอบพระไตรปิฎกให้

กิญฺจาปิ นานา คนฺเถสุ นานากาเรหิ พุทฺธโฆสุปฺปตฺติ อาคตา, ตถาปิ พุทฺธโฆสตฺเถรสฺส สีหฬทีปํ คนฺตฺวา ปิฏกตฺตยสฺส ลิขนํ อฏฺฐกถานญฺจ กรณเมว ปมาณนฺติ มโนกิลิฏฺฐํ น อุปฺปาเทตพฺพนฺติ. พุทฺธโฆสตฺเถโร วิกฏตฺตยํ ลิขิตฺวา ชมฺพุทีปํ ปจฺจาคมาสิ.

แม้ว่าประวัติการบังเกิดของพระพุทธโฆษาจารย์จะมาในคัมภีร์ต่างๆ โดยอาการต่างๆ กันก็ตาม ถึงกระนั้น การที่พระพุทธโฆสเถระไปสู่เกาะสีหลแล้วเขียนพระไตรปิฎกและแต่งอรรถกถานั่นเองเป็นประมาณ (หลักฐาน) ไม่ควรให้ความเศร้าหมองแห่งใจเกิดขึ้น พระพุทธโฆสเถระเขียนคัมภีร์ ๓ ชุดเสร็จแล้ว ก็กลับมาสู่ชมพูทวีป

อิจฺเจวํ ปาฬิภาสาย ปริยตฺตึ ปริวตฺติตฺวา ปจฺฉา อาจริยปรมฺปรสิสฺสานุสิสฺสวเสน สีหฬทีเป ชินจกฺกํ มชฺฌนฺติ กํสุมาสี วิย อติทิพฺพติ, อเนกโกฏิปฺปมาเณหิ โสตาปนฺนสกทาคามิอนาคามิอรหนฺเตหิ ลงฺกาทีปํ อติโสภติ, สพฺพปาลิผุลฺเลน ติโยชนิกปาริจฺฉตฺตกรุกฺเขน ตาวตึสภวนํ วิย สตปตฺตปทุมาทีหิ มหาโปกฺขรณี วิย เตสุ เตสุ ฐาเนสุ มคฺคมหามคฺคอาปกฆรทฺวารติตฺถวนปพฺพตคุหมนฺทิรวิหารสาลาทีสุ อลทฺธมคฺคผลฏฺฐานํ นาม กิญฺจิ นตฺถิ, โถกํ อาคเมตฺวา ปิณฺฑาย ปติฏฺฐมานปเทเสปิ มคฺคผลานิ ลภึสุเยว.

เมื่อพระพุทธโฆสเถระแปลพระปริยัติธรรมเป็นภาษาบาลีอย่างนี้แล้ว ภายหลัง พระชินจักรในเกาะสีหลก็รุ่งเรืองยิ่งนัก ดุจดวงจันทร์ในวันเพ็ญ ด้วยอำนาจแห่งอาจารย์สืบๆ กันมาและศิษย์หาศิษย์ เกาะลังกางดงามยิ่งด้วยพระโสดาบัน พระสกทาคามี พระอนาคามี และพระอรหันต์ มีประมาณหลายโกฏิ ดุจภพดาวดึงส์ที่มีต้นปาริฉัตรสูง ๓ โยชน์สะพรั่งด้วยดอกคือพระบาลีทั้งปวง ดุจสระโบกขรณีใหญ่ที่มีดอกบัวหลวงและดอกบัวขาวเป็นต้น ในสถานที่นั้นๆ เช่น ทางน้อย ทางใหญ่ แม่น้ำ ประตูบ้าน ท่าเรือ ป่า ภูเขา ถ้ำ ปราสาท วิหาร และศาลาเป็นต้น ชื่อว่าสถานที่ที่ไม่ได้บรรลุมรรคผลไม่มีเลย แม้ในสถานที่ที่หยุดยืนเพื่อบิณฑบาตเพียงชั่วครู่ ก็ยังบรรลุมรรคผลกันทีเดียว

มคฺคผลานิ สจฺฉิกโรนฺตานํ ปุคฺคลานํ พาหุลฺลตาย อยํ [Pg.36] ปุถุชฺชโน อยํ ปุถุชฺชโนติ องฺคุลึ ปสาเรตฺวา ทสฺเสตพฺโพ โหติ. เอกสฺมึ กาเล สีหฬทีเป ปุถุชฺชน ภิกฺขุ นาม นตฺถิ. ตถา หิ วุตฺตํ วิภงฺคฏฺฐกถายํ, เอกวารํ ปุถุชฺชนภิกฺขุ นาม นตฺถีติ.

เพราะความที่บุคคลผู้ทำให้แจ้งซึ่งมรรคและผลมีจำนวนมาก จึงต้องเหยียดนิ้วชี้ให้ดูว่า 'คนนี้เป็นปุถุชน คนนี้เป็นปุถุชน' ในสมัยหนึ่ง ในเกาะสีหล ชื่อว่าภิกษุปุถุชนไม่มีเลย สมจริงดังที่กล่าวไว้ในอรรถกถาวิภังค์ว่า 'ในสมัยหนึ่ง ชื่อว่าภิกษุปุถุชนไม่มีเลย'

อภิญฺญาลาภีนํ กิร มหิทฺธิกานํ คมนาคมนวเสน สูริโยสฺสาสํ อลภิตฺวา ธญฺญโกฏฺฏกา มาตุคามา ธญฺญโกฏฺฏิตุํ โอกาสํ น ลภึสุ.

ได้ยินว่า เพราะการไปและการมาของเหล่าท่านผู้ได้อภิญญาผู้มีฤทธิ์มาก พวกสตรีผู้ตำข้าวไม่ได้รับแสงอาทิตย์ จึงไม่มีโอกาสที่จะตำข้าวได้

เทวโลกโต สุมนสามเณโร ทกฺขิณกฺขกํ สีหฬทีปํ อเนตฺวา ตสฺส ปาฏิหาริยํ ทสฺสนวเสน อุทฺธกพินฺธูหิ ติโยชนสตํ สกลมฺปิ ลงฺกาทีปํ พฺยาปตฺวา ภควตา ปริภุตฺตเจติยงฺคณํ วิย หุตฺวา นวาย คจฺฉนฺตา มหาสมุทฺเท อุทกโต นาฬิเกรมตฺตมฺปิ ทิสฺวา สกลงฺกาทีปํ ปูเชนฺติ, มหามหินฺทตฺเถรสฺส สนฺติเก อริฏฺฐตฺเถเรน สทฺธึ ปญฺจมตฺตา ภิกฺขุสตา ปฐมํ ตาว วินยปิฏกํ อุคฺคณฺหึสูติ อิเมหิ การเณหิ ลงฺกาทีปํ ชินจกฺกสฺส ปติฏฺฐานํ หุตฺวา วรทีปนฺติ นามํ ปฏิลภิ.

พระสุมนสามเณรนำพระรากขวัญเบื้องขวาจากเทวโลกมาสู่เกาะสีหล และด้วยอำนาจการแสดงปาฏิหาริย์ของพระธาตุนั้น หยาดน้ำได้แผ่ไปทั่วเกาะลังกาทั้งสิ้นซึ่งกว้าง ๓๐๐ โยชน์ จนเป็นดุจลานเจดีย์ที่พระผู้มีพระภาคทรงใช้สอยแล้ว พวกคนที่ไปโดยเรือในมหาสมุทร เมื่อมองเห็น (เกาะ) จากน้ำแม้เพียงเท่าผลมะพร้าว ก็พากันบูชาเกาะลังกาทั้งสิ้น ภิกษุประมาณ ๕๐๐ รูป พร้อมด้วยพระอริฏฐเถระ ได้เรียนพระวินัยปิฎกก่อนในสำนักของพระมหามหินทเถระ ด้วยเหตุเหล่านี้ เกาะลังกาจึงเป็นที่ประดิษฐานแห่งพระชินจักร และได้รับนามว่า 'วรทวีป'

สีหฬทีเปเยว ปิฏกตฺตยํ โปตฺถการุฬวเสน ปติฏฺฐาเปตฺวา ตโต ปจฺฉา โจรนาคสฺส นาม รญฺโญ กาเล สกลลงฺกาทีปํ ทุพฺภิกฺขภเยน ปีเฬตฺวา ปิฏกตฺตยํ ธาเรนฺตา ภิกฺขู ชมฺพุทีปํ อาคมํสุ. อนาคนฺตฺวา ตตฺเถว ฐิตาปิ ภิกฺขู ฉาตกภเยน ปีเฬตฺวา อุทรปฏลํ พนฺธิตฺวา กุจฺฉึ วาลุกราสิมฺหิ ฐเปตฺวา ปิฏกตฺตยํ ธาเรสุํ.

พระไตรปิฎกประดิษฐานอยู่ในเกาะสีหลนั่นเองโดยการยกขึ้นสู่ใบลาน หลังจากนั้น ในรัชสมัยของพระเจ้าโจรนาค เมื่อเกาะลังกาทั้งสิ้นถูกภัยคือทุพภิกขะเบียดเบียน ภิกษุผู้ทรงพระไตรปิฎกทั้งหลายจึงพากันมาสู่ชมพูทวีป แม้ภิกษุทั้งหลายที่ไม่ได้มาและพำนักอยู่ที่นั่นเอง เมื่อถูกภัยคือความหิวเบียดเบียน ก็เอาแผ่นผ้าพันท้องไว้ วางท้องลงบนกองทรายแล้วทรงพระไตรปิฎกไว้

กุฏ กณฺณติสฺสสฺส รญฺโญ กาเลเยว ทุพฺภิกฺขภยํ วูปสมิตฺวา ชมฺพุทีปโต ภิกฺขู ปุน คนฺตฺวา สีหฬทีเป ฐิเตหิ ภิกฺขูหิ สทฺธึ มหาวิหาเร ปิฏกตฺตยํ อวิโรธาเปตฺวา สมสมํ กตฺวา ฐเปสุํ. ฐเปตฺวา จ ปน สีหฬทีเปเยว สุฏฺฐุ ธาเรสุํ.

ในรัชสมัยของพระเจ้ากุฏกัณณติสสะนั่นเอง เมื่อทุพภิกขภัยสงบลงแล้ว ภิกษุทั้งหลายจากชมพูทวีปก็กลับไปอีกครั้ง แล้วร่วมกับภิกษุผู้พำนักอยู่ในเกาะสีหล ตรวจสอบพระไตรปิฎกในมหาวิหารไม่ให้ขัดแย้งกัน กระทำให้ตรงกันแล้วประดิษฐานไว้ และเมื่อประดิษฐานไว้แล้ว ก็ทรงจำไว้เป็นอย่างดีในเกาะสีหลนั่นเอง

ตตฺเถว อฏฺฐกถาโย พุทฺธโฆสตฺเถโร มาคธภาสาย ปริวตฺเตตฺวา วิรจิ. ปจฺฉา จ เยภุยฺเยน ตตฺเถว อฏฺฐกถาฏีกาอนุมธุลกฺขณคณฺฐิคนฺถนฺตรานิ [Pg.37] อกํสุ. ปุน สาสนํ นเภ รวินฺทุว ปากฏนฺติ.

ในเกาะสีหลนั้นเอง พระพุทธโฆสเถระได้แปลอรรถกถาทั้งหลายเป็นภาษามคธแล้วรจนาไว้ และในภายหลัง โดยส่วนมากในเกาะสีหลนั้นเอง (พระอาจารย์ทั้งหลาย) ได้แต่งอรรถกถา ฎีกา อนุฎีกา มธุ (มธุทีปนี) ลักษณะ คัณฐี และคัมภีร์อื่นๆ พระศาสนาก็ปรากฏรุ่งเรืองดุจดวงอาทิตย์และดวงจันทร์บนท้องฟ้าอีกครั้งหนึ่ง

ตตฺถ พุทฺธวํสฏฺฐกถํ พุทฺธทตฺตตฺเถเร อกาสิ. อิติวุตฺโตทานจริยาปิฏกเถราเถรีวิมานวตฺถุเปตวตฺถุเนตฺติอฏฺฐกถาโย อาจริยธมฺมปาลตฺเถโร อกาสิ. โส จ อาจริยธมฺมปาลตฺเถโร สีหฬทีปสฺส สมีเป ทมิลรฏฺเฐ พทรติตฺถมฺหิ นิวาสิตตฺตา สีหฬทีเปเยว สงฺคเหตฺวา วตฺตพฺโพ.

ในบรรดาคัมภีร์เหล่านั้น พระพุทธทัตตเถระได้แต่งอรรถกถาพุทธวงศ์ พระอาจารย์ธรรมปาลเถระได้แต่งอรรถกถาอิติวุตตกะ อุทาน จริยาปิฎก เถรคาถา เถรีคาถา วิมานวัตถุ เปตวัตถุ และเนตติปกรณ์ และพระอาจารย์ธรรมปาลเถระนั้น เพราะพำนักอยู่ที่ท่าพทระ ในทมิฬรัฐ ใกล้เกาะสีหล จึงควรสงเคราะห์ว่าอยู่ในเกาะสีหลนั่นเอง

ปฏิสมฺภิทามคฺคฏฺฐกถํ มหานาโม นาม เถโร อากาสิ. มหานิทฺเทสฏฺฐกถํ อุปเสโน นาม เถโร อกาสิ. อภิธมฺมฏีกํ ปน อานนฺทตฺเถโร อกาสิ. สา จ สพฺพาสํ ฏีกานํ อาทิภูตตฺตา มูลฏีกาติ ปากฏา.

พระเถระนามว่ามหานามะได้แต่งอรรถกถาปฏิสัมภิทามรรค พระเถระนามว่าอุปเสนะได้แต่งอรรถกถามหานิทเทส ส่วนพระอานนทเถระได้แต่งฎีกาพระอภิธรรม และฎีกานั้นปรากฏชื่อว่า 'มูลฎีกา' เพราะเป็นต้นเดิมของฎีกาทั้งปวง

วิสุทฺธิมคฺคสฺส มหาฏีกํ ทีฆนิกายฏฺฐกถาย ฏีกํ มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย ฏีกํ สํยุตฺตนิกายฏฺฐกถาย ฏีกญฺหาติ อิมาโย อาจริยธมฺมปาลตฺเถโร อกาสิ.

พระอาจารย์ธรรมปาลเถระได้แต่งมหาฎีกาวิสุทธิมรรค ฎีกาอรรถกถาดีฆนิกาย ฎีกาอรรถกถามัชฌิมนิกาย และฎีกาอรรถกถาสังยุตตนิกายเหล่านี้

สารตฺถทีปนึ นาม วินยฏีกํ องฺคุตฺตรนิกายฏีกญฺจ ปรกฺกมพาหุรญฺญา ยาจิโต สาริปุตฺตตฺเถโร อกาสิ. วิมติวิโนทนึ นาม วินยฏีกํ ทมิลรฏฺฐวาสิกสฺสปตฺเถโร อกาสิ.

พระสารีบุตรเถระผู้อันพระเจ้าปรักกมพาหุอาราธนาแล้ว ได้แต่งวินัยฎีกาชื่อสารัตถทีปนี และอังคุตตรนิกายฎีกา พระกัสสปเถระผู้อยู่ในทมิฬรัฐได้แต่งวินัยฎีกาชื่อวิมติวิโนทนี

อนุฏีกํ ปน อาจริยธมฺมปาลตฺเถโร. สา จ มูลฏีกาย อนุตฺตานตฺถานิ อุตฺตานานิ สํวณฺณิตตฺตา อนุฏีกา ติวุจฺจติ.

ส่วนพระอาจารย์ธรรมปาลเถระได้แต่งอนุฎีกา และฎีกานั้นเรียกว่า 'อนุฎีกา' เพราะพรรณนาเนื้อความที่ไม่ตื้นในมูลฎีกาให้ตื้นขึ้น

วิสุทฺธิมคฺคสฺส จูฬฏีกํ มขุทีปนิญฺจ อญฺเญตรา เถรา อกํสุ. สา จ มูลฏีกาย อตฺถาวเสสาติ จ อนุตฺตานตฺถาติ จ กตฺวา มูลฏีกาย สทฺธึ สํสนฺทิตฺวา กตตฺตา มธุร สตฺตา จ มธุทีปนินฺติ วุจฺจติ. โมหวิจฺเฉทนึ ปน ลกฺขณคนฺถํ กสฺสปตฺเถโร อกาสิ.

พระเถระเหล่าอื่นได้แต่งจุลฎีกาวิสุทธิมรรคและมธุทีปนี และคัมภีร์นั้นเรียกว่า 'มธุทีปนี' เพราะแต่งโดยเทียบเคียงกับมูลฎีกา ด้วยตั้งใจว่าเพื่อแสดงเนื้อความที่ยังเหลือและเนื้อความที่ยังไม่ชัดเจนในมูลฎีกา และเพราะมีเสียงที่ไพเราะ ส่วนพระกัสสปเถระได้แต่งคัมภีร์ลักษณะชื่อโมหวิจเฉทนี

อาภิธมฺมาวตารํ ปน รุปารูปวิภาคํ วินยวินิจฺฉยญฺจ พุทฺธ ทตฺตตฺเถโร. วินยสงฺคหํ สาริปุตฺตตฺเถโร. ขุทฺทสิกฺขํ ธมฺมสิริตฺเถโร[Pg.38]. ปรมตฺถวินิจฺฉยํ นามรูปปริจฺเฉทํ อภิธมฺมตฺถสงฺคญฺจ อนุรุทฺธตฺเถโร. สจฺจสงฺเขปํ ธมฺมปาลตฺเถโร. เขมํ เขมตฺเถโร. เต จ สงฺเขปโต สํวณฺณิตตฺตา สุเขน จ ลกฺขณิยตฺตา ลกฺขณคนฺถาติ วุจฺจนฺติ.

ส่วนอภิธัมมาวตาร รูปารูปวิภาค และวินยวินิจฉัยนั้น พระเถระพุทธทัตตะได้ทำ. วินยสังคหะ พระเถระสารีบุตรได้ทำ. ขุททสิกขา พระเถระธัมมสิริได้ทำ. ปรมัตถวินิจฉัย นามรูปปริจเฉท และอภิธัมมัตถสังคหะ พระเถระอนุรุทธะได้ทำ. สัจจสังเขป พระเถระธัมมปาลได้ทำ. เขมะ พระเถระเขมะได้ทำ. คัมภีร์เหล่านั้นเรียกว่าลักขณคันถะ เพราะอธิบายไว้โดยย่อและเพราะกำหนดรู้ได้ง่าย.

เตสํ ปน สํวณฺณนาสุ อภิธมฺมตฺถสงฺคหสฺส โปราณฏีกํ นววิมลพุทฺธิตฺเถโร อกาสิ. สจฺจํสงฺเขปนามรูปปริจฺเฉทเขมาอภิธมฺมาวตารานํ โปราณฏีกํ วาจิสฺสรมหาสามิตฺเถโร. ปรมตฺถวินิจฺฉยสฺส โปราณฏีกํ มหาโพธิตฺเถโร.

ส่วนในคำอธิบายเหล่านั้น พระเถระนววิมลพุทธิได้ทำฎีกาเก่าของอภิธัมมัตถสังคหะ. พระเถระวาจิสสรมหาสามิได้ทำฎีกาเก่าของสัจจสังเขป นามรูปปริจเฉท เขมะ และอภิธัมมาวตาร. พระเถระมหาโพธิได้ทำฎีกาเก่าของปรมัตถวินิจฉัย.

อภิธมตฺถสงฺคหาภิธมฺมาวตาราภินว ฏีกาโย สุมงฺคลสามิตฺเถโร. สจฺจสงฺเขปาภินวฏีกํ อรญฺญวาสิตฺเถโร. นามรูปปริจฺเฉทาภินวฏีกํ มหาสามิตฺเถโร. ปรมตฺถวินิจฺฉยาภินวฏีกํ อญฺญตรตฺเถโร. วินยวินิจฺฉยฏีกํ เรวตตฺเถโร. ขุทฺทสิกฺขาย ปุราณฏีกํ มหายสตฺเถโร. ตายเยว อภินวฏีกํ สงฺฆรกฺขิตตฺเถโรติ.

พระเถระสุมังคลสามิได้ทำฎีกาใหม่ของอภิธัมมัตถสังคหะและอภิธัมมาวตาร. พระเถระอรัญญวาสีได้ทำฎีกาใหม่ของสัจจสังเขป. พระเถระมหาสามิได้ทำฎีกาใหม่ของนามรูปปริจเฉท. พระเถระบางรูปได้ทำฎีกาใหม่ของปรมัตถวินิจฉัย. พระเถระเรวตะได้ทำฎีกาวินยวินิจฉัย. พระเถระมหายศได้ทำฎีกาเก่าของขุททสิกขา. และพระเถระสังฆรักขิตะได้ทำฎีกาใหม่ของขุททสิกขานั้นเอง.

วชิรพุทฺธึ นาม วินยคณฺฐิปทตฺถํ วชิรพุทฺธิตฺเถโร. จูฬคณฺฐึ มชฺฌิมคณฺฐึ มหาคณฺฐิญฺจ สีหฬทีปวาสิโน เถรา. เต จ ปทกฺกเมน อสํวณฺเณตฺวา อนุตฺตานตฺถาเยว สํวณฺณิตตฺตา คณฺฐิปทตฺถาติ วุจฺจนฺติ.

พระเถระวัชรพุทธิได้ทำวินยคันถิปทัตถะชื่อวัชรพุทธิ. พระเถระผู้อยู่ในเกาะสีหลได้ทำจุลคันถี มัชฌิมคันถี และมหาคันถี. คันถะเหล่านั้นเรียกว่าคันถิปทัตถะ เพราะได้อธิบายความหมายที่ไม่ชัดเจน โดยไม่ได้อธิบายไปตามลำดับบท.

อภิธานปฺปทีปิกํ ปน มหาโมคฺคลานตฺเถโร. อตฺถพฺยกฺขานํ จูฬพุทฺธตฺเถโร. วุตฺโตทยํ สมฺพนฺธจินฺตนํ สุโพธาลงฺการญฺจ สงฺฆรกฺขิตตฺเถโร. พฺยากรณํ โมคฺคลานตฺเถโร.

ส่วนอภิธานัปปทีปิกานั้น พระเถระมหามุคคัลลานะได้ทำ. อัตถัพยากรณ์ พระเถระจุลพุทธะได้ทำ. วุตโตทัย สัมพันธจินตนา และสุโพธาลังการ พระเถระสังฆรักขิตะได้ทำ. ไวยากรณ์ พระเถระมุคคัลลานะได้ทำ.

มหาวํสํ จูฬวํสํ ทีปวํสํ ถูปวํสํ โพธิวํสํ ธาตุวํ สญฺจ สีหฬทีปวาสิโน เถรา. ทาฐาธาตุวํสํ ปน ธมฺมกิตฺติตฺเถโร อกาสิ. เอเต จ ปาฬิมุตฺตกวเสน วุตฺตตฺตา คนฺถนฺตราติ วุจฺจนฺติ.

พระเถระผู้อยู่ในเกาะสีหลได้ทำมหาวงศ์ จุลวงศ์ ทีปวงศ์ ถูปวงศ์ โพธิวงศ์ และธาตุวงศ์. ส่วนทาฐาธาตุวงศ์นั้น พระเถระธัมมกิตติได้ทำ. คันถะเหล่านี้เรียกว่าคันถันตระ เพราะได้กล่าวไว้โดยเป็นคัมภีร์นอกพระบาลี.

อิจฺเจวํ พุทฺธโฆสาทโย เถร วรา ยถาพลํ ยถาสตฺตึ ปริยตฺตึ สาสนํ อุปตฺถมฺเภตฺวา พหูหิ มูเลหิ พหุหิสาขาหิ พหูหิ จ วิฏเปหิ อุปตฺถมฺภิยมาโน เวปุลฺลมา ปชฺชมาโน [Pg.39] มหานิคฺโรธรุกฺโข วิย ถิรํ หุตฺวา จิรกาลํ ติฏฺฐตีติ เวทิตพฺพํ.

พึงทราบว่า พระเถระผู้ประเสริฐมีพระพุทธโฆสะเป็นต้น ได้อุปถัมภ์พระศาสนาคือปริยัติ ตามกำลัง ตามความสามารถ ด้วยประการฉะนี้. พระศาสนาจึงตั้งมั่นอยู่ได้นาน เหมือนต้นไทรใหญ่ที่ได้รับการอุปถัมภ์ด้วยรากจำนวนมาก ด้วยกิ่งจำนวนมาก และด้วยกิ่งก้านจำนวนมาก เจริญงอกงามไพบูลย์.

อิทํ สีหฬทีเป โปตฺถการุฬฺหโต ปจฺฉา สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ.

นี้คือการประดิษฐานพระศาสนาในเกาะสีหล หลังจากที่ได้จารึกไว้ในคัมภีร์.

เอเตปิ จ มหาเถโร, ยถาสตฺตึ ยถาพลํ;

อฏฺฐกถาทโย กตฺวา, มจฺจุมุขํ อุปาคมุํ.

แม้พระมหาเถระเหล่านั้น ก็ได้ทำอรรถกถาเป็นต้น ตามความสามารถ ตามกำลัง แล้วก็เข้าถึงปากแห่งมัจจุราช.

เสยฺยถาปิ จ โลกสฺมึ, โอภาสิตฺวาน จนฺทิมา;

อาวหิตฺวาน สตฺตานํ, หิตํ อตฺถํว คจฺฉติ.

เปรียบเหมือนพระจันทร์ในโลก ส่องแสงแล้ว นำประโยชน์เกื้อกูลมาให้แก่สัตว์ทั้งหลาย แล้วก็ลับไป.

เอวเมว มหาเถรา, ญาโณภาเสหิ ภาสิย;

อาวหิตฺวาน สตฺตานํ, หิตํ อตฺถํว คจฺฉติ.

ฉันใดก็ฉันนั้น พระมหาเถระทั้งหลาย ส่องแสงด้วยแสงแห่งญาณแล้ว นำประโยชน์เกื้อกูลมาให้แก่สัตว์ทั้งหลาย แล้วก็ลับไป.

อิติ สาสนวํเส สีหฬทีปิกสาสนวํสกถามคฺโค

จบเรื่องหนทางแห่งพงศาวดารพระศาสนาในเกาะสีหล ในศาสนวงศ์

นาม ทุติโย ปริจฺเฉโท.

อันเป็นปริจเฉทที่ ๒.

๓. สุวณฺณภูมิสาสนวํสกถามคฺโค

๓. หนทางแห่งพงศาวดารพระศาสนาในสุวรรณภูมิ

๓. อิทานิ ยถาฐปิตมาติกาวเสน สุวณฺณภูมิ รฏฺเฐ สาสนวํสกถามคฺคสฺส วตฺถุํ โอกาโส อนุปฺปตฺโถ, ตสฺมา สุวณฺณภูมิรฏฺฐสาสนวํสกถามคฺคํ อารภิสฺสามิ.

๓. บัดนี้ เรื่องและโอกาสแห่งหนทางแห่งพงศาวดารพระศาสนาในประเทศสุวรรณภูมิ ได้มาถึงแล้วตามลำดับหัวข้อที่ตั้งไว้ ฉะนั้น ข้าพเจ้าจักเริ่มต้นหนทางแห่งพงศาวดารพระศาสนาในประเทศสุวรรณภูมิ.

ตตฺถ สุวณฺณภูมีติ ตีสุ รามญฺญรฏฺเฐสุ เอกสฺส นามํ. ตีณิหิ รามญฺญรฏฺฐานิ โหนฺติ หํสาวตีมุตฺติมสุวณฺณภูมิวเสน เอกเทเสน สพฺพมฺปิ รามญฺญรฏฺฐํ คเหตพฺพํ. ตตฺถ ปน อุกฺกลาปชนปเท ตปุสฺสภลฺลิเก อาทึ กตฺวา ภควโต อภิสมฺพุชฺฌิตฺวา สตฺตสตฺตาเหสุ อติกฺกนฺเตสุเยว อาสาฬฺหิมาสสฺส ชุณฺหปกฺขปญฺจมทิวสโต ปฏฺฐาย รามญฺญรฏฺเฐ สาสนํ ปติฏฺฐติ.

ในที่นั้น คำว่าสุวรรณภูมิ เป็นชื่อของประเทศหนึ่งในสามประเทศรามัญ. ประเทศรามัญมีสามประเทศ คือ หงสาวดี มุตติมะ และสุวรรณภูมิ โดยส่วนหนึ่งพึงถือเอาประเทศรามัญทั้งหมด. ในที่นั้น พระศาสนาได้ประดิษฐานในประเทศรามัญ ตั้งแต่วันขึ้น ๕ ค่ำ เดือนอาสาฬหะ หลังจากที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสรู้ได้ ๗ สัปดาห์ โดยมีตปุสสะและภัลลิกะเป็นต้น ในชนบทชื่ออุกกลาปะ.

อิทํ รามญฺญรฏฺเฐ ปฐมํ สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ.

นี้คือการประดิษฐานพระศาสนาครั้งแรกในประเทศรามัญ.

ภควโต [Pg.40] อภิสมฺพุทฺธกาลโต ปุพฺเพเยว อปรณฺณกรฏฺเฐ สุภินฺนนคเร ติสฺสรญฺโญ กาเล เอกสฺส อมจฺจสฺส ติสฺโส ชโย จาติ ทฺเวปุตฺตา อเหสุํ. เต คิหิภาเว สํเวคํ ลภิตฺวา มหาสมุทฺทสฺส สมีเป คชฺชคิริมฺหิ นาม ปพฺพเต อิตฺถุสิปพฺพํ ปพฺพชิตฺวา นิสีทิสุํ. ตทา นาคิยา วิชฺชาธโร สนฺตวํ กตฺวา ทฺเว อณฺฑานิ วิชายิตฺวา สา นาคี ลชฺชาย ตานิ วิชหิตฺวา คจฺฉิ.

ก่อนสมัยที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสรู้ ในประเทศอปรันตกะ เมืองสุภินนะ ในสมัยของพระเจ้าติสสะ มีบุตรสองคนของอำมาตย์คนหนึ่งชื่อติสสะและชยะ. พวกเขามีความสังเวชในเพศฆราวาส จึงออกบวชเป็นฤๅษีและพำนักอยู่บนภูเขาชื่อคัชชคิริ ใกล้ทะเลใหญ่. ในเวลานั้น วิทยาธรได้ทำความสนิทสนมกับนางนาคี แล้วนางนาคีได้ออกไข่สองฟอง ด้วยความละอายจึงทิ้งไข่เหล่านั้นแล้วจากไป.

ตทา เชฏฺโฐ ติสฺสกุมาโร ตานิ ลภิตฺวา กนิฏฺเฐน สทฺธึ วิภชิตฺวา เอกํ เอกสฺส สนฺติเก ฐเปสิ. กาเล อติกฺกนฺเต เตหิ อณฺเฑหิ ทฺเว มนุสฺสา วิชายึสุ. เต ทส วสฺสวเย สมฺปตฺเต กนิฏฺฐสฺส อณฺฑโต วิชายนทหโร กาลํ กตฺวา มชฺฌิมเทเส มิถิลนคเร ควํปติ นาม กุมาโร อุปชฺชิ. โส สตฺตวสฺสิกกาเล พุทฺธสฺส ภควโต สนฺติเก นิยฺยาเทตฺวา ปพฺพาเชตฺวา อจิเรเนว อรหา อโหสิ.

ในเวลานั้น เจ้าชายติสสะผู้พี่ได้ไข่เหล่านั้นมา แบ่งกับน้องชายแล้ววางไว้ที่ตนคนละฟอง. เมื่อเวลาผ่านไป มนุษย์สองคนได้เกิดจากไข่เหล่านั้น. เมื่อเด็กที่เกิดจากไข่ของน้องชายมีอายุครบสิบขวบ ก็ได้ตายไป แล้วไปเกิดเป็นกุมารชื่อควัมปติ ในเมืองมิถิลา แคว้นมัชฌิมประเทศ. เมื่ออายุเจ็ดขวบ เขาได้มอบตนให้พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบวช และไม่นานก็ได้เป็นพระอรหันต์.

เชฏฺฐสฺส ปน อณฺฑโต วิชายนทหโร ทฺวาทสวสฺสิกกาเล สกฺโก เทวานมินฺโท อาคนฺตฺวา รามญฺญรฏฺเฐ สุธมฺมปุรํ นาม นครํ มาเปตฺวา สีหราชาติ นาเมน ตตฺถ รชฺชํ การาเปสิ. สิลาโลเน ปน สิริมาโสโกติ นาเมนาติ วุตฺตํ. ควํปติตฺเถโร จ อตฺตนา มาตรํ ทฏฺฐุกาโม มิถิลนครโต อาคนฺตุํ อารภิ. ตทา ทิพฺพจกฺขุนา มาตุยา กาลงฺกตภาวํ ญตฺวา อิทานิ เม มาตา กุหึ อุปฺปชฺชตีติ อาวชฺชนฺโต พาหุลฺเลน เนสาทเกวฏฺฏานํ นิวาสนฏฺฐานภูเต เทเส อุปฺปชฺชตีติ ญตฺวา สจาหํ คนฺตฺวา น โอวาเทยฺยํ, มาตา เม อปายคมนิยํ อปุญฺญํ วิจินิตฺวา จตูสุ อปาเยสุ อุปฺปชฺเชยฺยาติ จินฺเตตฺวา ภควนฺตํ ยาจิตฺวา รามญฺญรฏฺฐํ เวหาสมคฺเคน อาคจฺฉิ. รามญฺญรฏฺเฐ สุธมฺมปรํ ปตฺวา อตฺตโน [Pg.41] ภาตุนา สีหราเชน สทฺธึ รฏฺฐวาสีนํ ธมฺมํ เทเสตฺวา ปญฺจสุ สีเลสุ ปติฏฺฐาเปสิ.

ส่วนพระกุมารผู้เกิดจากฟองไข่ของพระเชษฐา เมื่อมีพระชนมายุ ๑๒ พรรษา ท้าวสักกะจอมเทพเสด็จมา ทรงเนรมิตเมืองชื่อสุธัมมปุระในแคว้นรามัญ ให้ครองราชย์ในเมืองนั้นด้วยพระนามว่าสีหราช แต่ในศิลาโลนกล่าวว่ามีพระนามว่าสิริมาโสกะ และพระควัมปติเถระมีความประสงค์จะเห็นมารดาของตน จึงเริ่มเดินทางมาจากเมืองมิถิลา เมื่อนั้น พระเถระทราบด้วยทิพยจักษุว่ามารดาสิ้นชีวิตแล้ว เมื่อพิจารณาว่า 'บัดนี้มารดาของเราไปเกิดที่ไหนหนอ' ทราบว่าไปเกิดในดินแดนที่เป็นที่อยู่อาศัยของพวกนายพรานและชาวประมงเป็นส่วนมาก ดำริว่า 'ถ้าเราไม่ไปให้โอวาท มารดาของเราจะสั่งสมอกุศลกรรมอันเป็นไปสู่อบาย แล้วไปเกิดในอบายทั้ง ๔' จึงทูลขอพระผู้มีพระภาคแล้วเสด็จมายังแคว้นรามัญทางอากาศ เมื่อถึงเมืองสุธัมมปุระในแคว้นรามัญ ได้แสดงธรรมแก่ชาวเมืองพร้อมด้วยพระเจ้าสีหราชผู้เป็นพระอนุชา แล้วให้ตั้งอยู่ในศีล ๕

อถ สีหราชา อาห, โลเกสุ ภนฺเต ตฺวมสิ อคฺคตโร ปุคฺคโลติ. น มหาราช อหํ อคฺคตโร, ตีสุ ปน ภเวสุ สพฺเพสํ สตฺตานํ มกุฏสงฺกาโส โคตโม นาม มยฺหํ สตฺถา อตฺถิ, อิทานิ มชฺฌิมเทสํ ราชคหํ ปฏิวสตีติ. เอวํ ปน ภนฺเต สติ ตุมฺหากํ อาจริยํ มยํ ทฏฺฐุํ อรหาม วา โน วาติ ปุจฺฉิ. ควํปติตฺเถโรจ อาม มหาราช อรหถ ภควนฺตํ ทฏฺฐุํ, อหํ ยาจิตฺวา อาคจฺฉามีติ วตฺวา ภควนฺตํ ยาจิ. ภควา จ อภิสมฺพุชฺฌิตฺวา อฏฺฐเม วสฺเส สทฺธึ อเนกสตภิกฺขูหิ รามญฺญรฏฺเฐ สุขมฺมปุรํ อากาเสน อาคมาสิ. ราชวํเส ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ อาคมาสีติ วุตฺตํ. สิลาเลขเน ปน วีสติสหสฺสมตฺเตหิ ภิกฺขูหีติ วุตฺตํ. เอตฺถ จ ยสฺมา ภควา สปริโสเยว อาคจฺฉิ, น เอกโกติ เอตฺตกเมว อิจฺฉิตพฺพํ, ตสฺมา นานา วาทตํ ปฏิจฺจ จิตฺตสฺสากุลิตา น อุปฺปาเทตพฺพาติ.

ครั้งนั้น พระเจ้าสีหราชตรัสว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านเป็นบุคคลผู้เลิศที่สุดในโลก' พระเถระตอบว่า 'มหาบพิตร อาตมภาพมิได้เป็นผู้เลิศที่สุด แต่พระโคดมผู้เป็นศาสดาของอาตมภาพ ผู้เปรียบประดุจมงกุฎของสัตว์ทั้งปวงในภพทั้งสามมีอยู่ บัดนี้พระองค์ประทับอยู่ที่เมืองราชคฤห์ในมัชฌิมประเทศ' พระเจ้าสีหราชตรัสถามว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ถ้าเป็นเช่นนั้น พวกข้าพระองค์ควรจะไปเฝ้าพระอาจารย์ของท่านหรือไม่' และพระควัมปติเถระกล่าวว่า 'ขอถวายพระพร มหาบพิตร ควรจะไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค อาตมภาพจะทูลขอแล้วมา' ดังนี้ แล้วทูลขอพระผู้มีพระภาค และพระผู้มีพระภาคเมื่อตรัสรู้แล้วในพรรษาที่ ๘ เสด็จมายังเมืองสุขัมมปุระในแคว้นรามัญทางอากาศพร้อมด้วยภิกษุหลายร้อยรูป ในราชวงศ์กล่าวว่าเสด็จมาพร้อมด้วยภิกษุ ๕๐๐ รูป แต่ในศิลาจารึกกล่าวว่าพร้อมด้วยภิกษุประมาณ ๒๐,๐๐๐ รูป ในเรื่องนี้ เพราะพระผู้มีพระภาคเสด็จมาพร้อมด้วยบริวาร จึงไม่ควรสรุปว่ามีจำนวนเท่านี้เท่านั้น เพราะฉะนั้น ไม่ควรให้ความฟุ้งซ่านแห่งจิตเกิดขึ้นเพราะอาศัยวาทะต่างๆ

อถ อาคนฺตฺวา รตนมณฺฑเป นิสีทิตฺวา สราชิกานํ รฏฺฐวาสีนํ อมตรสํ อทาสิ. ตีสุ สรเณสุ ปญฺจสุ จ สีเลสุ ปติฏฺฐาเปสิ. อถ ภควา ทสฺสนตฺถาย อาคตานํ ฉนฺนํ ตาปสานํ ฉ เกสธาตุโย ปูชนตฺถาย อทาสิ. ตโต ปจฺฉาสตฺตตึสวสฺสานิ ปูเรตฺวา ปรินิพฺพานกาเลปิ ภควโต อธิฏฺฐานานุรูเปน จิตกฏฺฐานโต เตตฺตึส ทนฺเต คเหตฺวา ควํปติตฺเถโร สุธมฺมปุรํ อาเนตฺวา สีหรญฺโญ ทตฺวา เตตฺตึสเจติยานิ ปติฏฺฐาเปสิ. เอวํ ภควโต ปรินิพฺพานโต อฏฺฐเมเยว วสฺเส ควํปติตฺเถโร รามญฺญ รฏฺเฐ สุธมฺมปุเร สาสนํ ปติฏฺฐาเปสิ.

ครั้งนั้น เมื่อเสด็จมาประทับนั่งที่รัตนมณฑป ทรงประทานอมตรสแก่ชาวเมืองพร้อมด้วยพระราชา ทรงให้ตั้งอยู่ในไตรสรณคมน์และศีล ๕ ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงประทานพระเกศธาตุ ๖ เส้น เพื่อบูชาแก่ดาบส ๖ รูปที่มาเพื่อเฝ้า หลังจากนั้น ๓๗ พรรษา แม้ในเวลาปรินิพพานของพระผู้มีพระภาค ตามพุทธาธิษฐาน พระควัมปติเถระนำพระทันตธาตุ ๓๓ องค์จากที่ถวายพระเพลิง มายังเมืองสุธัมมปุระ ถวายแด่พระเจ้าสีหราช แล้วให้ประดิษฐานพระเจดีย์ ๓๓ องค์ ด้วยประการฉะนี้ ในปีที่ ๘ แห่งการปรินิพพานของพระผู้มีพระภาค พระควัมปติเถระได้ประดิษฐานพระศาสนาในเมืองสุธัมมปุระ แคว้นรามัญ

อิทํ รามญฺญรฏฺเฐ ทุติยํ สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ.

นี้เป็นการประดิษฐานพระศาสนาครั้งที่สองในแคว้นรามัญ

ภควโต [Pg.42] ปรินิพฺพุตปญฺจตึสาธิกานํ ทฺวินฺนํ สตานํ อุปริสุวณฺณภูมึ นาม รามญฺญรฏฺฐํ อาคนฺตฺวา โสณตฺเถโร อุตฺตรตฺเถโรจาติ ทฺเว เถรา ปญฺจวคฺคกมฺมารเหหิ ภิกฺขูหิ สทฺธึ สาสนํ ปติฏฺฐาเปสุํ. เต จ เถรา มหาโมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถรสฺส สทฺธิวิหาริกาติ อฏฺฐกถายํ อาคตา.

เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานล่วงไป ๒๓๕ ปี พระเถระทั้งสองคือพระโสณเถระและพระอุตตรเถระได้มายังแคว้นรามัญชื่อสุวรรณภูมิ พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์คณะ ๕ รูปผู้ควรแก่กรรม ได้ประดิษฐานพระศาสนา และพระเถระทั้งสองนั้นปรากฏในอรรถกถาว่าเป็นสัทธิวิหาริกของพระมหาโมคคัลลีบุตรติสสเถระ

ตปุสฺสภลฺลิเก ควํปติตฺเถรญฺจ ปฏิจฺจ สาสนํ ตาว ปติฏฺฐหิ. ตญฺจ น สพฺเพน สพฺพํ โอคาเหตฺวา เย เย ปน สทฺธา ปสนฺนา, เต เต อตฺตโน อิจฺฉาวเสเนว สาสนํ ปสีทึสุ. ปจฺฉา ปน โสณุตฺตรตฺเถรา มหุสฺสาเหน อาจริย อาณตฺติยา สาสนสฺส ปติฏฺฐาปนตฺถาย อุสฺสุกฺกํ อาปนฺนา ปติฏฺฐาเปสุํ. เตน อฏฺฐกถายํ เอตํ รฏฺฐํ คนฺตฺวา เอตฺถ สาสนํ ปติฏฺฐาเปหีติ การิตปจฺจยวเสน อาณตฺติวิภตฺติวเสนจ วุตฺตํ.

พระศาสนาได้ประดิษฐานอยู่ก่อนแล้วโดยอาศัยตปุสสะและภัลลิกะ และพระควัมปติเถระ แต่การประดิษฐานนั้นยังไม่หยั่งลงโดยประการทั้งปวง ส่วนผู้ใดมีศรัทธาเลื่อมใส ผู้นั้นก็เลื่อมใสในพระศาสนาด้วยอำนาจความปรารถนาของตนเอง แต่ภายหลัง พระโสณเถระและพระอุตตรเถระ ด้วยความเพียรอย่างยิ่งและด้วยคำสั่งของพระอาจารย์ ได้ถึงความขวนขวายเพื่อประดิษฐานพระศาสนาแล้วประดิษฐาน เพราะเหตุนั้น ในอรรถกถาจึงกล่าวว่า 'จงไปสู่แคว้นนี้แล้วประดิษฐานพระศาสนาในที่นี้' ด้วยอำนาจการิตปัจจัยและด้วยอำนาจอาณัติวิภัตติ

ตทา ปน สุวณฺณภูมิรฏฺเฐ สุธมฺมปุเร สิริมาโสโก นาม ราชา รชฺชํ กาเรสิ. ตญฺจ สุธมฺมปุรํ นาม เกลาสปพฺพตมุทฺธนิ ทกฺขิณาย อนุทิสาย ปุพฺพฑฺฒภาเคน ปพฺพตมุทฺธนิ อปรฑฺฒภาเคน ภูมิตเล ติฏฺฐติ. ตํเยว คุฬปาจกานํ มสฺสานํ เคหสทิสานิ เคหานิ เยภุยฺเยน, เตเนว โคฬมิตฺติก นาเมนาปิ โวหาริยติ. ตสฺส ปน นครสฺส มหาสมุทฺทสมีเป ฐิตตฺตา ทกยกฺขินี สพฺพทา อาคนฺตฺวา ราชเคเห ชาเต ชาเต กุมาเร ขาทิ.

ครั้งนั้น ในเมืองสุธัมมปุระ แคว้นสุวรรณภูมิ พระเจ้าสิริมาโสกะทรงครองราชย์ และเมืองสุธัมมปุระนั้นตั้งอยู่บนยอดเขาไกรลาสทางทิศตะวันออกเฉียงใต้ โดยส่วนครึ่งแรกตั้งอยู่บนยอดเขา และส่วนครึ่งหลังตั้งอยู่บนพื้นดิน เมืองนั้นส่วนใหญ่มีบ้านเรือนคล้ายบ้านของพวกคนหุงน้ำตาลและพวกชาวประมง เพราะเหตุนั้น จึงถูกเรียกว่าโคลมฤตติกะด้วย แต่เพราะเมืองนั้นตั้งอยู่ใกล้ทะเลใหญ่ นางยักษิณีน้ำจึงมาจับกินพระกุมารที่ประสูติในราชตระกูลทุกครั้ง

โสณุตฺตรตฺเถรานํ สมฺปตฺตทิวสเยว ราชเคเห เอกํ ปุตฺตํ วิชายิ. ทกยกฺขินีจ ขาทิสฺสามีติ สห ปญฺจหิ ยกฺขินิสเตหิ อาคตา. ตํ ทิสฺวา มนุสฺสา ภายิตฺวา มหาวิรวํ รวนฺติ. ตทา เถรา ภยานกํ สีหสีสวเสน เอกสีสสรีรทฺวยสมฺพนฺธสณฺฐานํ มนุสีหรูปํ มาเปตฺวา ทสฺเสตฺวา ตํ ยกฺขินึ สปริสํ ปลาเปสุํ.

ในวันที่พระโสณเถระและพระอุตตรเถระมาถึงนั่นเอง ในราชตระกูลได้ประสูติพระโอรสองค์หนึ่ง และนางยักษิณีน้ำคิดว่า 'เราจะกิน' จึงมาพร้อมด้วยนางยักษิณี ๕๐๐ ตน มนุษย์ทั้งหลายเห็นดังนั้นก็ตกใจกลัว ส่งเสียงร้องลั่น ครั้งนั้น พระเถระทั้งหลายได้เนรมิตรูปนรสิงห์อันน่ากลัว มีสัณฐานเป็นสองร่างกายเชื่อมกันมีศีรษะเดียวเหมือนศีรษะสิงห์ แล้วแสดงให้เห็น ทำให้นางยักษิณีนั้นพร้อมด้วยบริวารหนีไป

เถรา จ ปุน ยกฺขินิยา อนาคมนตฺถาย ปริตฺตํ อกํสุตสฺมิญฺจ สมาคเม อาคตานํ มนุสฺสานํ พฺรหฺมชาลสุตฺตํ อเทสยฺยุํ[Pg.43]. สฏฺฐิมตฺตสหสฺสา โสตาปนฺนาทิปรายนา อเหสุํ. กุลทารกานํ อฑฺฒุฑฺฒานิ สหสฺสานิ ปพฺพชึสุ. กุลธีตานํ ปน ทิฆฑฺฒสหสฺสํ. ราชกุมารานํ ปญฺจสตาธิกสหสฺสมตฺตํ ปพฺพชึสุ. อวเสสาปิ มนุสฺสา สรเณ ปติฏฺฐหึสุ. เอวํ โส ตตฺถ สาสนํ ปติฏฺฐาเปสีติ. วุตฺตญฺจ อฏฺฐกถายํ,–

และพระเถระทั้งหลายได้ทำปริตรเพื่อไม่ให้นางยักษิณีกลับมาอีก และได้แสดงพรหมชาลสูตรแก่พวกมนุษย์ที่มาประชุมกันในที่นั้น มนุษย์ประมาณ ๖๐,๐๐๐ คน ได้เป็นผู้มีโสดาปัตติผลเป็นต้นเป็นที่ไปในเบื้องหน้า กุลบุตร ๓,๕๐๐ รูปได้บวช ส่วนกุลธิดา ๑,๕๐๐ รูป พระราชกุมารประมาณ ๑,๕๐๐ รูปได้บวช แม้พวกมนุษย์ที่เหลือก็ตั้งอยู่ในสรณะ ด้วยประการฉะนี้ พระเถระจึงประดิษฐานพระศาสนาในที่นั้น และในอรรถกถากล่าวไว้ว่า –

สุวณฺณภูมึ คนฺตฺวาน, โสณุตฺตรา มหิทฺธิกา;

ปิสาเจ นิทฺธมิตฺวาน, พฺรหฺมชาเล มเทสิสุนฺติ.

พระโสณเถระและพระอุตตรเถระผู้มีฤทธิ์มาก ไปยังสุวรรณภูมิแล้ว ขับไล่พวกปีศาจออกไปแล้ว ได้แสดงพรหมชาลสูตร

ตโต ปฏฺฐาย ราชกุมารานํ โสณุตฺตรนาเมหิเยว นามํ อกํสุ. อวเสสทฺวารกานมฺปิ รกฺขสภยโต วิโมจนตฺถํ ตาลปตฺตภุชปตฺเตสุ เถเรหิ มาปิตํ มนุสีหรูปํ ทสฺเสตฺวา มตฺถเก ฐเปสุํ. มนุสฺสาจ สิลามยํ มนุสีหรูปํ กตฺวา สุธมฺมปุรสฺส เอสนฺเน ปเทเส ฐเปสุํ. ตํ ยาวชฺชตนา อตฺถีติ. อิจฺเจวํ ภควโต ปรินิพฺพานโต ปญฺจตึสาธิเก ทฺวิวสฺสสเต สมฺปตฺเต โสณุตฺตรตฺเถรา อาคนฺตฺวา สาสนํ ปติฏฺฐาเปตฺวา สาสนํ ปติฏฺฐาเปตฺวา อนุคฺคหํ อกํสูติ.

ตั้งแต่นั้นมา (ชาวเมือง) ก็ได้ตั้งชื่อพวกพระราชกุมารด้วยชื่อโสณุตตระนั่นเอง แม้พวกเด็กที่เหลือ เพื่อให้พ้นจากภัยของยักษ์ (พระเถระทั้งหลาย) ก็ได้แสดงรูปมนุษย์สิงห์ที่พระเถระเนรมิตไว้บนใบลานและเปลือกไม้ แล้ววางไว้บนศีรษะ และพวกมนุษย์ได้สร้างรูปมนุษย์สิงห์ด้วยหิน แล้วตั้งไว้ในทิศอีสานของเมืองสุธัมมปุระ รูปนั้นยังมีอยู่จนถึงทุกวันนี้ ด้วยประการฉะนี้ เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานล่วงไปได้ ๒๓๕ ปี พระโสณเถระและพระอุตตรเถระมาแล้ว ได้ประดิษฐานพระศาสนาและทรงอนุเคราะห์พระศาสนา

อิทํ รามญฺญรฏฺเฐ ตติยํ สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ.

นี้คือการประดิษฐานพระศาสนาครั้งที่สามในแคว้นรามัญ

ตโต ปจฺฉา ฉสตาธิเก สหสฺเส สมฺปตฺเต ปุพฺเพ วุตฺเตหิ ตีหิ การเณหิ สาสนสฺส อุปฺปตฺติฏฺฐานภูตํ รามญฺญรฏฺฐํ ทามริกโจรภเยน ปชฺชรโรคภเยน สาสนปจฺจตฺถิกภเยนจาติ ตีหิ ภเยหิ อากุลิตํ อโหสิ. ตทา จ ตตฺถ สาสนํ ทุพฺพลํ อโหสิ, ยถา อุทเก มนฺเท ตตฺรชาตํ อุปฺปลํ อุปฺปลํ ทุพฺพลนฺติ. ตตฺถ ภิกฺขูปิ สาสนํ ยถา กามํ ปูเรตุํ น สกฺกา.

หลังจากนั้น เมื่อล่วงไปได้ ๑,๖๐๐ ปี แคว้นรามัญอันเป็นที่เกิดแห่งพระศาสนา ได้ถูกภัย ๓ ประการ คือ ภัยจากโจรผู้ร้าย ภัยจากโรคไข้จับสั่น และภัยจากศัตรูของพระศาสนา รบกวนด้วยเหตุ ๓ ประการที่กล่าวมาแล้วข้างต้น ในเวลานั้น พระศาสนาในที่นั้นก็อ่อนแอ เหมือนดอกบัวที่เกิดในน้ำน้อยย่อมไม่งาม แม้พระภิกษุทั้งหลายในที่นั้นก็ไม่สามารถจะบำเพ็ญศาสนกิจให้บริบูรณ์ได้ตามความปรารถนา

สูริยกุมารสฺส นาม มโนหริรญฺโญ ปน กาเล สาสนํ อติวิย ทุพฺพลํ อโหสิ. ชินจกฺเก เอกฉสตาธิเก วสฺสสหสฺเส สมฺปตฺเต กลิยุเคจ เอกูนวีสตาธิเก [Pg.44] จตุวสฺสสเต สมฺปตฺเต อริมทฺทนนคเร อนุรุทฺธา นาม ราชา ตโต สห ปิฏเกน ภิกฺขุสงฺฆํ อาเนสิ.

ในรัชสมัยของพระเจ้ามโนหรผู้เป็นสุริยกุมาร พระศาสนาได้อ่อนแอลงอย่างยิ่ง เมื่อพระพุทธจักรล่วงไปได้ ๑,๖๐๐ ปี และเมื่อกลียุคล่วงไปได้ ๔๑๙ ปี พระเจ้าอนุรุทธะในเมืองอริมัททนะ ได้ทรงนำหมู่ภิกษุพร้อมด้วยพระไตรปิฎกมาจากที่นั้น

ตโต ปจฺฉา ชินจกฺเก นวาธิเก สตฺตสเต สหสฺเส จ สมฺปตฺเต ลงฺกาทีเป สิริสงฺฆโพธิปรกฺกมพาหุมหาราชา สาสนํ โสเธสิ.

หลังจากนั้น เมื่อพระพุทธจักรล่วงไปได้ ๑,๗๐๙ ปี พระมหาราชาศรีสังฆโพธิปรักกมพาหุในลังกาทวีป ได้ทรงชำระพระศาสนา

ตโต ฉนฺนํ วสฺสานํ อุปริ กลิยุเค ทฺวตฺตึสาธิเก ปญฺจสเต สมฺปตฺเต อุตฺตราชีโว นาม เถโร สาสเน ปากโฏ อโหสิ.

หลังจากนั้นอีก ๖ ปี เมื่อกลียุคล่วงไปได้ ๕๓๒ ปี พระเถระนามว่าอุตตราชีวะได้ปรากฏชื่อเสียงในพระศาสนา

โส ปน รามญฺญรฏฺฐวาสิโน อริยาวํสตฺเถรสฺส สทฺธิวิหาริโก. อริยาวํสตฺเถโร ปน กปฺปุงฺคนครวาสิโน มหากาฬตฺเถรสฺส สทฺธิวิหาริโก. มหากาฬตฺเถโร ปน สุธมฺมปุรวาสิโน ปฺรานทสฺสิตฺเถรสฺส สทฺธิวิหาริโก. อยํ ปน อุตฺตราชีวฉปฺปทตฺเถรานํ วํสทีปนตฺถํ วุตฺตา.

พระเถระนั้นเป็นสัทธิวิหาริกของพระอริยวงศ์เถระผู้อยู่ในแคว้นรามัญ พระอริยวงศ์เถระเป็นสัทธิวิหาริกของพระมหากาฬเถระผู้อยู่ในเมืองกัปปุงคะ พระมหากาฬเถระเป็นสัทธิวิหาริกของพระปาณทัสสีเถระผู้อยู่ในเมืองสุธัมมปุระ เรื่องนี้กล่าวไว้เพื่อแสดงวงศ์ของพระอุตตราชีวะและพระฉัพพทเถระ

โส ปน ปฺรานทสฺสิตฺเถโร โลกิยาภิญฺญาโย ลภิตฺวา นิจฺจํ อภิณฺหํ ปาโตว มคธรฏฺเฐ อุรุเวลนิคเม มหาโพธึ คนฺตฺวา มหาโพธิยงฺคณํ สมฺมชฺชิตฺวา ปุน อาคนฺตฺวา สุธมฺมปุเร ปิณฺฑาย จริ. อิทํ เถรสฺส นิพทฺธวตฺตุํ. อยญฺจ อตฺโถ สุธมฺมปุรโต มคธรฏฺฐํ คนฺตฺวา อุรุเวลนิคเม วาณิชกมฺมํ กโรนฺตา ตทาการํ ปสฺสิตฺวา ปจฺจาคมนกาเล สุธมฺมปุร วาสีนํ กเถสุํ, ตสฺมา วิญฺญายติ.

พระปาณทัสสีเถระนั้นได้บรรลุโลกิยาภิญญาแล้ว ย่อมไปสู่มหาโพธิ์ที่อุรุเวลาคามในแคว้นมคธเป็นประจำทุกเช้า กวาดลานมหาโพธิ์แล้วกลับมาบิณฑบาตในเมืองสุธัมมปุระ นี่เป็นกิจวัตรประจำของพระเถระ และเรื่องนี้เป็นที่ทราบกันเพราะพวกพ่อค้าที่ไปจากเมืองสุธัมมปุระเพื่อทำการค้าที่อุรุเวลาคามในแคว้นมคธ ได้เห็นอาการนั้น เมื่อกลับมาก็ได้เล่าให้ชาวเมืองสุธัมมปุระฟัง

ตสฺมิญฺจ กาเล อุตฺตราชีวตฺเถโร ปริปุณฺณวีสติวสฺเสน ฉปฺปเทน นาม สามเณเรน สทฺธึ สีหฬทีปํ คจฺฉิ. สีหฬทีปวาสิโน จ ภิกฺขู มยํ มหามหินฺทตฺเถรสฺส วํสิกา ภวาม, ตุมฺเหปิ โสณุตฺตรตฺเถรานํ วํสิกา ภวถ, ตสฺมา มยํ เอกวํสิกา ภวาม สมาน วาทิกาติ วตฺวา ฉปฺปทสามเณรสฺส อุปสมฺปทกมฺมํ อกํสุ. ตโต ปจฺฉา เจติย วนฺทนาทีนิ กมฺมานิ นิฏฺฐาเปตฺวา อุตฺตราชีวตฺเถโร สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเขน อริมทฺทนนครํ ปจฺจาคมาหิ.

ในกาลนั้น พระอุตตราชีวะเถระได้ไปสู่ลังกาทวีปพร้อมกับสามเณรชื่อฉัพพทผู้มีอายุครบ ๒๐ ปีบริบูรณ์ และพระภิกษุชาวลังกาทวีปได้กล่าวว่า 'พวกเราเป็นวงศ์ของพระมหาเถระมหินทะ พวกท่านก็เป็นวงศ์ของพระโสณเถระและพระอุตตรเถระ ดังนั้นพวกเราจึงเป็นวงศ์เดียวกัน มีวาทะเสมอกัน' แล้วได้ทำอุปสมบทกรรมแก่ฉัพพทสามเณร หลังจากนั้น เมื่อพระอุตตราชีวะเถระได้ทำกิจมีการไหว้พระเจดีย์เป็นต้นเสร็จแล้ว ก็ได้กลับมายังเมืองอริมัททนะพร้อมกับหมู่ภิกษุ

ฉปฺปทสฺส ปน เอตทโหสิ,- สจาหํ อาจริเยน สห ชมฺพุทีปํ [Pg.45] คจฺเฉยฺยํ, พหูหิ ญาติพลิโพเธหิ ปริยตฺตุคฺคหเณ อนฺตราโย ภเวยฺย, เตน หิ สีหฬทีเปเยว วสิตฺวา ปริยตฺติมุคฺคเหตฺวา ปจฺจาคมิสฺสามีติ.

แต่พระฉัพพทได้มีความคิดดังนี้ว่า 'ถ้าเราจะไปชมพูทวีปพร้อมกับอาจารย์ ก็จะมีอุปสรรคในการศึกษาเล่าเรียนปริยัติธรรมเพราะความกังวลเกี่ยวกับญาติเป็นอันมาก เพราะฉะนั้น เราจะอยู่ในลังกาทวีปนี้แหละ ศึกษาปริยัติธรรมให้จบแล้วจึงจะกลับไป'

ตโต อาจริยสฺส โอกาสํ ยาจิตฺวา สีหฬทีเปเยว ปฏิวสิ. สีหฬทีเป วสิตฺวา ยาว ลทฺธตฺเถรสมฺมุติกา ปริยตฺตึ ปริยาปุณิตฺวา ปุน ชมฺพุทีปํ ปจฺจาคนฺตุกาโม อโหสิ. อถ ตสฺส เอตทโหสิ,– อหํ เอกโกว คจฺฉนฺโต สเจ มม อาจริโย นตฺถิ, สเจปิ ชมฺพุทีปวาสินา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ วินยกมฺมํ กาตุํ น อิจฺเฉยฺยํ, เอวํ สติ วิสุํ กมฺมํ กาตุํ น สกฺกูเณยฺยํ, ตสฺมา ปิฏกธเรหิ จตูหิ เถเรหิ สทฺธึ คจฺเจยฺยํ, อิจฺเจตํ กุสลนฺติ.

หลังจากนั้น ท่านได้ขออนุญาตอาจารย์แล้วก็พำนักอยู่ในลังกาทวีปนั่นเอง ท่านอยู่ในลังกาทวีปจนกระทั่งได้รับสมมติเป็นพระเถระและศึกษาปริยัติธรรมจบแล้ว ก็มีความประสงค์จะกลับมายังชมพูทวีปอีกครั้ง ขณะนั้น ท่านได้มีความคิดดังนี้ว่า 'ถ้าเราไปคนเดียว หากไม่มีอาจารย์ของเรา และหากเราไม่ประสงค์จะทำวินัยกรรมร่วมกับหมู่ภิกษุชาวชมพูทวีป เมื่อเป็นเช่นนี้ เราก็ไม่สามารถจะทำสังฆกรรมแยกต่างหากได้ เพราะฉะนั้น เราควรจะไปพร้อมกับพระเถระผู้ทรงพระไตรปิฎก ๔ รูป นี่จึงจะเป็นการดี'

เอวํ ปน จินฺเตตฺวา ตามลิตฺติคามวาสินา สิวลิตฺเถเรน กมฺโพชรญฺโญ ปุตฺตภูเตน ตามลินฺทตฺเถเรน กิญฺจิปุรวาสินา อานนฺทตฺเถเรน ราหุลตฺเถเรนจาติ อิเมหิ จตูหิ เถเรหิ สทฺธึ นาวาย ปจฺจาคจฺฉิ. เต จ เถรา ปิฏกธรา อเหสุํ ทกฺขา ถามสมฺปนฺนา จ. เตสุ วิเสสโต ราหุลตฺเถโร ถามสมฺปนฺโน. กุสิมนครํ สมฺปตฺตกาเล อุปกฏฺฐวสฺสูปคมนกาโล หุตฺวา อริมทฺทนนคเร อาจริยสฺส สนฺติกํ อสมฺปาปุณิตฺวา กุสิมนครเยว วสฺสํ อุปคมึสุ. เตสํ วสฺสูปคมนวิหารวตฺถุ อารามปากาโร จ กุสิมนครสฺส ทกฺขิณทิสาสาเค ยาวชฺชตนา อตฺถิ.

ครั้นคิดดังนี้แล้ว ท่านจึงได้กลับมาทางเรือพร้อมกับพระเถระ ๔ รูปเหล่านี้ คือ พระสิวลีเถระผู้อยู่ในหมู่บ้านตามลิทธิ พระตามลินทเถระผู้เป็นโอรสของพระเจ้ากัมโพช พระอานันทเถระผู้อยู่ในเมืองกิญจิปุระ และพระราหุลเถระ พระเถระเหล่านั้นเป็นผู้ทรงพระไตรปิฎก มีความเชี่ยวชาญและมีกำลัง ในบรรดาพระเถระเหล่านั้น พระราหุลเถระมีกำลังเป็นพิเศษ เมื่อถึงเมืองกุสิมะนคร เป็นเวลาใกล้เข้าพรรษา จึงยังไม่ทันไปถึงสำนักของอาจารย์ที่เมืองอริมัททนะ และได้เข้าพรรษาที่เมืองกุสิมะนครนั่นเอง สถานที่จำพรรษาและกำแพงอารามของท่านเหล่านั้นยังคงมีอยู่ทางทิศใต้ของเมืองกุสิมะนครจนถึงทุกวันนี้

วสฺสํวุฏฺฐกาเล ปน มหาปวารณาย ปวาเรตฺวา เต ปญฺจ เถรา อริมทฺทนนครํ อคมํสุ. อุตฺตราชีวตฺเถโรจ อริมทฺทนนคร วาสีหิ ภิกฺขูหิ วิสุํ หุตฺวา สงฺฆกมฺมานิ อกาสิ. กิญฺจาปิ เจตฺถ อุตฺตราชีวตฺเถราทโย สีหฬทีปโต ปจฺจาคนฺตฺวา อริมทฺทนนคเร วสิตฺวา สาสนํ อนุคฺคเหสุํ, รามญฺญรฏฺเฐ ปน ชาตตฺตา ปุพฺเพ จ ตตฺถ นิวาสตฺตา อิธ ทสฺสิตาติ ทฏฺฐพฺพา.

แต่เมื่อออกพรรษาแล้ว ได้ปวารณาในมหาปวารณา พระเถระทั้งห้าองค์นั้นได้ไปสู่เมืองอริมัททนะ และพระอุตตราชีวะเถระได้ทำสังฆกรรมต่างหากจากพระภิกษุชาวเมืองอริมัททนะ แม้ว่าพระอุตตราชีวะเถระเป็นต้นเหล่านี้จะกลับมาจากลังกาทวีปและอยู่ในเมืองอริมัททนะเพื่ออุปถัมภ์พระศาสนา แต่เพราะท่านเกิดในแคว้นรามัญและเคยอยู่ในที่นั้นมาก่อน จึงควรเห็นว่าได้แสดงไว้ในที่นี้

ตสฺมิญฺจ [Pg.46] กาเล ทลนคเร ปทีปเชยฺยคาเม ชาโต สาริปุตฺโต นาม มหลฺลกสฺสมเณโร เอโก อริมทฺทนนครํ คนฺตฺวา อานนฺทตฺเถรสฺส สนฺติเก อุปสมฺปชฺชิตฺวา ปริยตฺติ ปริยปุณิ. โส พหุสฺสุโต อโหสิ ทกฺโข ถามสมฺปนฺโน จ. ตมตฺถํ สุตฺวา นรปติจญฺญิสูราชา จินฺเตสิ,- สเจโส องฺคปจฺจงฺคสมฺปนฺโน ภเวยฺย, อาจริยํ กตฺวา ฐเปสฺสามิ อนุคฺคเหสฺสามีติ. ราชา เอวํ จินฺเตตฺวา ราชปุริเส เปเสตฺวา วีมํสาเปสิ. ราชปุริสา จ ตสฺส ฉินฺนปาทงฺคุฏฺฐคฺคตํ ปสฺสิตฺวา ตมตฺถํ รญฺโญ อาโรเจสุํ. ราชา ตํ สุตฺวา เอวํ วิกลงฺคปจฺจงฺโค ภเวยฺย, ปธานาจริยฏฺฐาเน ฐเปตุํ น ยุตฺโตติ กตฺวา ปธานาจริยภาวํ น อกาสิ. ปูชาสกฺกา รมตฺเตเนว อนุคฺคหํ อกาสิ. เอกสฺมิญฺจ กาเล ธมฺมวิลาโสติ ลญฺฉํ ทตฺวา รามญฺญรฏฺเฐ สาสนํ โสเธตฺวา ปริสุทฺธํ กโรหีติ รามญฺญรฏฺฐํ เปเสสิ.

ในกาลนั้น สามเณรผู้ใหญ่รูปหนึ่งนามว่าสารีบุตร เกิดในหมู่บ้านปทีปะเชยยะในเมืองทละ ได้ไปเมืองอริมัททนะ อุปสมบทในสำนักของพระอานันทเถระ และเล่าเรียนพระปริยัติธรรม ท่านเป็นผู้คงแก่เรียน มีความสามารถ และมีกำลัง พระราชาพระนามว่านรปติจัญญีสูร ได้ทรงสดับเรื่องนั้นแล้วทรงดำริว่า 'ถ้าท่านผู้นี้มีอวัยวะครบถ้วน เราจะตั้งท่านเป็นอาจารย์และอุปถัมภ์ท่าน' พระราชาทรงดำริดังนี้แล้ว ได้ส่งราชบุรุษไปสืบสวน ราชบุรุษได้เห็นว่าปลายหัวแม่เท้าของท่านขาด จึงได้กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระราชา พระราชาทรงสดับแล้วทรงดำริว่า 'ท่านผู้นี้มีอวัยวะพิการเช่นนี้ ไม่สมควรที่จะตั้งไว้ในตำแหน่งพระอาจารย์ใหญ่' จึงไม่ได้ตั้งท่านเป็นพระอาจารย์ใหญ่ ได้ทรงอุปถัมภ์ท่านด้วยการบูชาและสักการะเพียงเท่านั้น ในกาลหนึ่ง ได้พระราชทานตราว่า 'ธัมมวิลาสะ' แล้วส่งท่านไปแคว้นรามัญ โดยมีพระราชดำรัสว่า 'จงชำระพระศาสนาในแคว้นรามัญให้บริสุทธิ์'

โสจ รามญฺญรฏฺฐํ คนฺตฺวา ทลนคเร พหุนํ ภิกฺขูนํ ธมฺม วินยํ วาเจตฺวา สาสนํ ปคฺคเหสิ. ตตฺถ จ รามญฺญมนุสฺสา ตสฺส ธมฺมวิลาสตฺเถรสฺส สิสฺสานุสิสฺสา สีหฬภิกฺขุ คณาติ โวหารนฺติ. อิจฺเจวํ สีหฬทีปิกสฺส อานนฺทตฺเถรสฺส สิสฺสํ ธมฺมวิลาสํ ปฏิจฺจ รามญฺญรฏฺเฐ สีหฬทีปโต สาสนสฺส อาคตมคฺโคติ.

ท่านผู้นั้นได้ไปแคว้นรามัญ สอนพระธรรมวินัยแก่พระภิกษุจำนวนมากในเมืองทละ และได้อุปถัมภ์พระศาสนา และชาวรามัญในที่นั้นเรียกศิษย์และอนุศิษย์ของพระธัมมวิลาสะเถระว่า 'คณะภิกษุชาวลังกา' ด้วยประการฉะนี้ จึงเป็นทางมาแห่งพระศาสนาสู่แคว้นรามัญจากลังกาทวีป โดยอาศัยพระธัมมวิลาสะผู้เป็นศิษย์ของพระอานันทเถระชาวลังกาทวีป

อิทํ รามญฺญรฏฺเฐ จตุตฺถํ สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ.

นี่เป็นการประดิษฐานพระศาสนาครั้งที่สี่ในแคว้นรามัญ

ตสฺมิญฺจ กาเล มุตฺติมนคเร อคฺคมเหสิยา อาจริยา พุทฺธวํสตฺเถรมหานาคตฺเถรา สีหฬทีปํ คนฺตฺวา มหาหารวาสิคณวํสภูตานํ ภิกฺขูนํ สนฺติเก ปุน สิกฺขํ คณฺหิตฺวา มุตฺติมนครํ ปจฺจาคนฺตฺวา มุตฺติมนครวาสีติ ภิกฺขูหิ วิสุํ หุตฺวา สงฺฆกมฺมานิ กตฺวา สาสนํ ปคฺคเหสุํ. เตจ เถเร [Pg.47] ปฏิจฺจ รามญฺญรฏฺเฐ ปุน สีหฬทีปโต สาสนํ อาคตนฺติ.

ในกาลนั้น พระพุทธวงศ์เถระและพระมหานาคเถระ ผู้เป็นอาจารย์ของพระอัครมเหสีในเมืองมุตติมะ ได้ไปลังกาทวีป และได้ศึกษาอีกครั้งในสำนักของพระภิกษุผู้เป็นวงศ์ของคณะชาวมหาหาระ กลับมายังเมืองมุตติมะ แล้วได้ทำสังฆกรรมต่างหากจากพระภิกษุชาวเมืองมุตติมะ และได้อุปถัมภ์พระศาสนา และพระศาสนาได้มาสู่แคว้นรามัญจากลังกาทวีปอีกครั้ง โดยอาศัยพระเถระเหล่านั้น

อิทํ รามญฺญรฏฺเฐ ปญฺจมํ สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ.

นี่เป็นการประดิษฐานพระศาสนาครั้งที่ห้าในแคว้นรามัญ

ตโต ปจฺฉาจ มุตฺติมนคเร เสติภินฺทสฺส รญฺโญ มาตุยา อาจริโย เมธงฺกโร นาม เถโร สีหฬทีปํ คนฺตฺวา สีหฬทีเป อรญฺญวาสีนํ มหาเถรานํ สนฺติเก ปุน สิกฺขํ คเหตฺวา ปริยตฺตึ ปริยาปุณิตฺวา สุวณฺณรชตมเย ติปุสีสจฺฉนฺเน เสติภินฺทสฺส รญฺโญ มาตุยา การาวิเต วิหาเร นิสิทิตฺวา สาสนํ อนุคฺคเหสิ. โลกทีปกสารญฺจ นาม คนฺถํ อกาสิ. อถาปริมฺปิ มุตฺติมนคเรเยว สุวณฺณโสภโณ นาม เถโร สีหฬทีปํ คนฺตฺวา มหาวิหารวาสิคณวํสภูตานํ เถรานํ สนฺติเก ปุน สิกฺขํ คเหตฺวา มุตฺติมนครเมว ปจฺจาคจฺฉิ.

หลังจากนั้น พระเถระนามว่าเมธังกร ผู้เป็นอาจารย์ของพระมารดาของพระราชาเสติภินทะในเมืองมุตติมะ ได้ไปยังเกาะสีหล ได้ศึกษาอีกครั้งในสำนักของพระมหาเถระผู้อยู่ป่าในเกาะสีหล ได้เล่าเรียนพระปริยัติธรรม และได้พำนักในวิหารที่ทำด้วยทองและเงิน มุงด้วยดีบุกและตะกั่ว ซึ่งพระมารดาของพระราชาเสติภินทะสร้างไว้ ได้อนุเคราะห์พระศาสนา และได้รจนาคัมภีร์ชื่อโลกทีปกสาร อนึ่ง แม้พระเถระอีกรูปหนึ่งนามว่าสุวัณณโสภณในเมืองมุตติมะนั่นเอง ได้ไปยังเกาะสีหล ได้ศึกษาอีกครั้งในสำนักของพระเถระทั้งหลายผู้เป็นวงศ์แห่งคณะผู้อยู่ในมหาวิหาร และได้กลับมายังเมืองมุตติมะนั่นเอง

โส ปน เถโร อรญฺเญเยว วสิ. ธุตงฺคธโร จ อโหสิ อปฺปิจฺโฉ สนฺตุฏฺโฐ ลชฺชี กุกฺกุจฺจโก สิกฺขา กาโม ทกฺโข ถามสมฺปนฺโน จ. สีหฬทีเป กลมฺพุมฺหิ นาม ชาตสฺสเร อุทกุกฺเขปสีมายํ อติเรกปญฺจวคฺเคน วนรตนํ นาม สงฺฆราชํ อุปชฺฌายํ กตฺวา ราหุลภทฺทํ นาม วิชยพาหุรญฺโญ อาจริยภูตํ เถรํ กมฺมวาจาจริยํ กตฺวา อุปสมฺปชฺชิ. โสจ เถโร ปุนาคนฺตฺวา มุตฺติมนคเรเยว วสิตฺวา คณํ วฑฺเฒตฺวา สาสนํ อนุคฺคเหสิ. เอเต จ ทฺเว เถเร ปฏิจฺจ รามญฺญรฏฺเฐ สีหฬทีปโต สาสนํ อาคตํ.

พระเถระรูปนั้นแล ได้พำนักอยู่ในป่านั่นเอง และเป็นผู้ทรงธุดงค์ มีความปรารถนาน้อย สันโดษ มีความละอาย มีความรังเกียจในบาป มีความใคร่ในการศึกษา เป็นผู้ฉลาด มีกำลังสมบูรณ์ ได้อุปสมบทในเกาะสีหล ณ สระน้ำธรรมชาติชื่อกะลัมพุ ในอุทกุกเขปสีมา ด้วยคณะสงฆ์มีประมาณยิ่งกว่า ๕ รูป โดยมีพระสังฆราชนามว่าวนรัตนะเป็นอุปัชฌาย์ และมีพระเถระนามว่าราหุลภัททะ ผู้เป็นอาจารย์ของพระราชาวิชัยพาหุ เป็นพระกรรมวาจาจารย์ พระเถระรูปนั้นกลับมาอีกครั้ง ได้พำนักอยู่ในเมืองมุตติมะนั่นเอง ได้เพิ่มพูนคณะสงฆ์ และได้อนุเคราะห์พระศาสนา และพระศาสนาได้มายังแคว้นรามัญจากเกาะสีหล โดยอาศัยพระเถระสองรูปนี้

อิทํ รามญฺญรฏฺเฐ ฉฏฺฐํ สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ.

นี้เป็นการประดิษฐานพระศาสนาครั้งที่หกในแคว้นรามัญ

ตโต ปจฺฉา สาสนวเสน ทฺวิวสฺสาธิเก ทฺวิสหสฺเส กลิยุคโต เอกาสีติเก สมฺปตฺเต หํสาวตีนคเร สิริปรมมหาธมฺมราชาติ [Pg.48] ลทฺธนาโม ธมฺมเจติยราชา กุสิมมณฺฑเล หํสาวตีมณฺฑเล มุตฺติมมณฺฑเล จ รฏฺฐวาสิโน สปชํวิย ธมฺเมน สเมน รกฺขิตฺวา รชฺชํ กาเรสิ. โส จ ราชา ตีสุ ปิฏเกสุ จตูสุ จ เวเทสุ พฺยากรณจฺฉนฺทาลงฺการาทีสุ จ เฉโก สิกฺขิตนานาสิปฺโป นานาภาสาสุ จ ปสุโต สทฺธาสีลาทิคุโณเปโต กุมุทกุนฺทสรทจนฺทิกาสมานสิตปชปติภูโต จ สาสเน จ อติปฺปสนฺโน อโหสิ.

หลังจากนั้น เมื่อล่วงไปสองพันกับอีกสองปีตามการนับพระศาสนา และล่วงไปแปดสิบเอ็ดปีตามกาลียุค พระเจ้าธรรมเจดีย์ ผู้ทรงได้รับพระนามว่า สิริปรมมหาธรรมราชา ในเมืองหงสาวดี ได้ปกครองแว่นแคว้น โดยทรงคุ้มครองชาวเมืองในมณฑลกุสิมะ มณฑลหงสาวดี และมณฑลมุตติมะ ด้วยธรรมและโดยสม่ำเสมอ ดุจบุตรของตน และพระราชาพระองค์นั้น ทรงฉลาดในพระไตรปิฎกทั้งสาม ในพระเวททั้งสี่ ในไวยากรณ์ ฉันท์ และอลังการ เป็นต้น ทรงศึกษาศิลปวิทยาต่างๆ ทรงขวนขวายในภาษาต่างๆ ทรงประกอบด้วยคุณมีศรัทธาและศีลเป็นต้น ทรงเป็นผู้มีพระปรีชาญาณอันขาวบริสุทธิ์ดุจแสงจันทร์ในฤดูสารทและดอกกุมุทและดอกมะลิ และทรงเลื่อมใสในพระศาสนาอย่างยิ่ง

เอกสฺมึ กาเล โส จินฺเตสิ, ภควโต สาสนํ นาม ปพฺพชฺชอุปสมฺปทตาเวน สมฺพนฺธํ, อุปสมฺปทภาโว จ สีมปริสวตฺถุ ญตฺติกมฺมวาจาสมฺปตฺตีหิ สมฺพนฺโธติ. เอวญฺจ ปน จินฺเตตฺวา สีมวินิจฺฉยํ ตสฺสํ วณฺณนํ วินยสงฺคหํ ตสฺสํวณฺณนํ สีมาลงฺการ สีมสงฺคหญฺจ สทฺทโต อตฺถโต จ ปุนปฺปุนํ อุปปริกฺขิตฺวา อญฺญมญฺญํ สํสนฺทิตฺวา ปุพฺพาปรํ ตุลยิตฺวา ภควโต อธิปฺปาโย อีทิโส คนฺถการานํ อธิปฺปาโย อีทิโสติ ปสฺสิตฺวา อมฺหากํ รามญฺญรฏฺเฐ พทฺธนทีสมุทฺทชาเตสฺสราทโย สีมาโย พหุกาปิ สมานา อยํ ปริสุทฺธาติ ววตฺถเปตุํ ทุกฺกรํ, เอวํ สติ สีมปริสาปริสุทฺธา ภวิตุํ ทุกฺกราติ ปฏิภาติ.

ในกาลหนึ่ง พระองค์ทรงดำริว่า พระศาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้า เกี่ยวเนื่องด้วยความเป็นบรรพชาและอุปสมบท และความเป็นอุปสมบทนั้น เกี่ยวเนื่องด้วยความถึงพร้อมแห่งสีมา ปริส วัตถุ และญัตติกรรมวาจา ครั้นทรงดำริอย่างนี้แล้ว ได้ทรงพิจารณาซ้ำแล้วซ้ำเล่าทั้งโดยพยัญชนะและโดยอรรถ ซึ่งสีมาวินิจฉัยและคัมภีร์พรรณนาสีมาวินิจฉัยนั้น วินัยสังคหะและคัมภีร์พรรณนาวินัยสังคหะนั้น สีมาลังการ และสีมาสังคหะ ทรงสอบทานกันและกัน ทรงเปรียบเทียบเบื้องต้นและเบื้องปลาย ทรงเห็นว่าพระพุทธประสงค์เป็นอย่างนี้ ความประสงค์ของพระคันถรจนาจารย์เป็นอย่างนี้ แม้สีมาทั้งหลายมีสีมาที่ผูกในแม่น้ำ ทะเล และสระธรรมชาติเป็นต้น ในรามัญประเทศของเราจะมีอยู่มาก แต่ก็ยากที่จะกำหนดว่า 'สีมานี้บริสุทธิ์' เมื่อเป็นเช่นนี้ ย่อมปรากฏว่าความบริสุทธิ์แห่งสีมาและบริษัทจะสำเร็จได้ยาก

ตโต ปจฺฉา รามญฺญรฏฺเฐ ติปิฏกธรพฺยตฺตปฺปฏิพลตฺเถเรหิ มนฺเตตฺวา รญฺโญ ปฏิภานานุรูปํ สีมปริสา ปริสุทฺธา ภวิตุํ ทุกฺกราติ เถรา วินิจฺฉนึสุ.

ภายหลังจากนั้น พระเถระทั้งหลายผู้ทรงพระไตรปิฎก ผู้ฉลาดและสามารถในรามัญประเทศ ได้ปรึกษากันแล้ววินิจฉัยตามพระปรีชาญาณของพระราชาว่า ความบริสุทธิ์แห่งสีมาและบริษัทสำเร็จได้ยาก

อถ ราชา เอวมฺปิ จินฺเตสิ,– อโหวต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สาสนํ ปญฺจวสฺสสหสฺสานิ ปติฏฺฐติสฺสตีติ คนฺเถสุ วุตฺโตปิ สมาโน อภิสมฺพุทฺธโต จตุสฏฺฐาธิกทฺวิสหสฺสมตฺเตเนว กาเลน สาสเน มลํ หุตฺวา อุปสมฺปทกมฺเม กงฺขาฏฺฐานํ ตาว อุปฺปชฺชิ, กถํ ปน ปญฺจวสฺสสหสฺสานิ สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ ภวิสฺสตีติ. เอวํ ธมฺมสํเวคํ อุปฺปาเทตฺวา ปุนาปิ เอวํ จินฺเตสิ,- เอวํ เอตฺตกํ สาสเน มลํ ทิสฺสมาโนปิ [Pg.49] สมาโน อุปสมฺปทกมฺเม กงฺขาฏฺฐานํ ทิสฺสมาโนปิ สมาโน ปริสุทฺธตฺถาย อนารภิตฺวา มาทิโส อปฺโปสฺสุกฺโก มชฺฌตฺโต นิสีทิตุํ อยุตฺโต, เอวญฺหิ สติ ภควติ สทฺโธ ปสนฺโนมฺหีติ วตฺตพฺพตํ อนาปชฺเชยฺยํ, ตสฺมา สาสนํ นิมฺมลํ กาตุํ อารภิสฺสามีติ.

ครั้งนั้น พระราชาทรงดำริอีกว่า 'โอหนอ แม้ในคัมภีร์จะกล่าวว่าพระศาสนาของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าจะดำรงอยู่ได้ห้าพันปี แต่เมื่อกาลผ่านไปเพียงสองพันหกสิบสี่ปีเศษนับแต่การตรัสรู้ ก็เกิดมลทินขึ้นในพระศาสนา และเกิดเหตุแห่งความสงสัยในอุปสมบทกรรมเสียแล้ว แล้วพระศาสนาจะดำรงอยู่ถึงห้าพันปีได้อย่างไร' ครั้นทรงยังธรรมสังเวชให้เกิดขึ้นอย่างนี้แล้ว จึงทรงดำริอีกว่า 'แม้เมื่อเห็นมลทินในพระศาสนาถึงเพียงนี้ และเห็นเหตุแห่งความสงสัยในอุปสมบทกรรมถึงเพียงนี้ การที่คนเช่นเราจะนิ่งเฉย วางเฉย ไม่ขวนขวายเพื่อความบริสุทธิ์ ย่อมไม่สมควร เพราะถ้าเป็นเช่นนั้น เราก็ไม่อาจกล่าวได้ว่าเป็นผู้มีศรัทธาเลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคเจ้า ดังนั้น เราจะเริ่มกระทำพระศาสนาให้ไร้มลทิน'

กุโต นุโข ทานิ สาสนํ อาหริตฺวา ถิรํ ปติฏฺฐา เปยฺยนฺติ อาวชฺชนฺโต เอวํ จินฺเตสิ,- ภควโต กิร ปรินิพฺพานโต ฉตฺตึสาธิเก ทฺวิสเต สมฺปตฺเต มหาโมคฺคลิ ปุตฺตติสฺสตฺเถโร มหามหินฺทตฺเถรํ เปเสตฺวา สีหฬทีเป สาสนํ ปติฏฺฐาเปสิ, ตทา เทวานํ ปิยติสฺสราชา มหาวิหารํ การาเปตฺวา อทาสิ, สาสนวรญฺจ เอกาสิตาธิกานิ ทฺวิวสฺสสตานิ วิมลํ หุตฺวา ปติฏฺฐหิ, ภิกฺขุสงฺโฆปิ มหาวิหาร วาสิคณวเสน เอกโตว อฏฺฐาสิ, ตโต ปจฺฉา อภยคิริวาสิเช ตวนวาสิวเสน ทฺเวธา หุตฺวา ภิชฺชิ, ชินจกฺเก อฏฺฐสตฺตสตาธิเก สหสฺเส สมฺปตฺเต สิริสงฺฆโพธิปรกฺกมพาหุมหาราชา อุทุมฺพรคิริวาสิ มหากสฺสปตฺเถรปฺปมุขํ มหาวิหาร วาสิคณํ อนุคฺคเหตฺวา ยถาวุตฺเต ทฺเวคเณ วิโสเธสิ, สาสนํ นิมฺมลํ อกาสิ, ตโต ปจฺฉา วิชยพาหุปรกฺกมพาหุราชูนํ ทฺวินฺนํ กาเลปิ สาสนํ นิมฺมลํ หุตฺวาเยว อฏฺฐาสิ, เตเนว พฺยตฺตปฺปฏิพลภิกฺขู อายาจิตฺวา สีหฬทีปํ คนฺตฺวา ปุน สิกฺขํ คณฺหา เปสฺสามิ, เตสํ ปน ปรมฺปรวเสน ปวตฺตานํ ภิกฺขูนํ วเสน อมฺหากํ รามญฺญรฏฺเฐ สาสนํ นิมฺมลํ หุตฺวา ปติฏฺฐหิสฺสตีติ. เอวํ ปน จินฺเตตฺวา โมคฺคลานตฺเถรํ โสมตฺเถรญฺจ สีหฬทีปํ คมนตฺถาย ยาจิ. เถราจ สาสนปฺปฏิยตฺตกมฺมมิทนฺติ มนสิกริตฺวา ปฏิญฺญํ อกํสุ.

เมื่อทรงรำพึงว่า 'บัดนี้ เราจะนำพระศาสนามาจากที่ไหนหนอ เพื่อให้ตั้งมั่นอย่างถาวร' จึงทรงดำริว่า 'ได้ยินว่า เมื่อล่วงไป ๒๓๖ ปีนับแต่พระนิพพานของพระผู้มีพระภาคเจ้า พระมหาโมคคัลลีบุตรติสสเถระได้ส่งพระมหินทเถระไปประดิษฐานพระศาสนาในสีหฬทวีป ครั้งนั้น พระเจ้าเทวานัมปิยติสสะทรงสร้างมหาวิหารแล้วถวาย และพระศาสนาอันประเสริฐได้ดำรงอยู่อย่างไร้มลทินเป็นเวลา ๒๘๑ ปี แม้ภิกษุสงฆ์ก็รวมเป็นหมวดหมู่เดียวกันโดยความเป็นผู้อยู่ในมหาวิหาร ต่อมาภายหลังจึงได้แตกแยกเป็นสองฝ่ายคือฝ่ายผู้อยู่ในอภัยคีรีและฝ่ายผู้อยู่ในเชตวัน เมื่อพุทธศักราชล่วงไป ๑๗๘๐ ปี พระมหาราชาสิริสังฆโพธิปรักกมพาหุ ทรงอุปถัมภ์คณะผู้อยู่ในมหาวิหาร มีพระมหากัสสปเถระผู้อยู่ในอุทุมพรคีรีเป็นประธาน ทรงชำระคณะทั้งสองที่กล่าวมาแล้วให้บริสุทธิ์ ทรงกระทำพระศาสนาให้ไร้มลทิน หลังจากนั้น ในรัชสมัยของพระเจ้าวิชัยพาหุและพระเจ้าปรักกมพาหุทั้งสองพระองค์ พระศาสนาก็ยังดำรงอยู่อย่างไร้มลทินนั่นเอง เพราะเหตุนั้น เราจะอาราธนาภิกษุผู้ฉลาดและสามารถ ให้ไปยังสีหฬทวีปเพื่อรับสิกขาใหม่ และด้วยอาศัยภิกษุเหล่านั้นผู้สืบสายต่อกันมา พระศาสนาในรามัญประเทศของเราก็จะดำรงอยู่อย่างไร้มลทิน' ครั้นทรงดำริอย่างนี้แล้ว จึงทรงอาราธนาพระโมคคัลลานเถระและพระโสมเถระเพื่อไปยังสีหฬทวีป พระเถระทั้งหลายพิจารณาว่า 'นี้เป็นกิจเพื่อการจัดระเบียบพระศาสนา' จึงได้รับคำอาราธนา

ราชา จ ทาฐาธาตุปูชนตฺถาย ภิกฺขุสงฺฆสฺส ปูชนตฺถาย ภูวเนกพาหุรญฺโญ ปณฺณาการตฺถาย เทยฺยธมฺมปณฺณาการวตฺถูนิ ปฏิยาเทตฺวา จิตฺรทูตํ รามทูตนฺติ อิเม ทฺเว อมจฺเจ ทฺวีสุ นาวาสุ นายกฏฺฐาเน ฐเปตฺวา กลิยุเค สตฺตตึสาธิเก อฏฺฐวสฺสสเต สมฺปตฺเต มาฆมาสสฺส ปุณฺณมิโต เอกาทสมิยํ สูรวาเร จิตฺรทูตํ สทฺธึ โมคฺคลานตฺเถรปฺปมุเขหิ ภิกฺขูหิ เอกาย นาวาย คมาเปสิ. ผคฺคุณมาสสฺส อฏฺฐมิยํ สีหฬทีเป กลมฺพุติตฺถํ ปายาสิ.

และพระราชาทรงจัดเตรียมไทยธรรมและเครื่องบรรณาการเพื่อบูชาพระทันตธาตุ บูชาภิกษุสงฆ์ และเพื่อเป็นเครื่องบรรณาการแด่พระเจ้าภูวเนกพาหุ ทรงแต่งตั้งอำมาตย์สองท่านคือ จิตรทูต และ รามทูต ให้เป็นหัวหน้าในเรือสองลำ เมื่อล่วงไป ๘๓๗ ปีในกาลียุค ในวันอาทิตย์ แรม ๑๑ ค่ำ เดือนมาฆะ ได้ทรงส่งจิตรทูตพร้อมด้วยภิกษุมีพระโมคคัลลานเถระเป็นประธานไปด้วยเรือลำหนึ่ง ถึงท่าเรือกะลัมพุในสีหฬทวีปในวันขึ้น ๘ ค่ำ เดือนผัคคุณะ

รามทูตํ ปน ตสฺมึเยว วสฺเส มาฆมาสสฺส ปุณฺณมิโต ทฺวาทสมิยํ จนฺทวาเร สทฺธึ โสมตฺเถรปฺปมุเขหิ ภิกฺขูหิ เอกาย นาวาย คมาเปสิ. อุชุกํ ปน วาตํ อลภิตฺวา จิตฺรมาสสฺส ชุณฺหปกฺขนวมิยํ สีหฬทีเป วลฺลิคามํ ปายาสิ.

ส่วนรามทูตนั้น ในปีเดียวกันนั้นเอง ในวันจันทร์ แรม ๑๒ ค่ำ เดือนมาฆะ ได้ทรงส่งไปพร้อมด้วยภิกษุมีพระโสมเถระเป็นประธานด้วยเรือลำหนึ่ง แต่เพราะไม่ได้ลมที่พัดตรง จึงถึงหมู่บ้านวัลลิคามในสีหฬทวีปในวันขึ้น ๙ ค่ำ เดือนจิตร

ตโต ปจฺฉา เตปิ ทฺเว อมจฺจา ทฺวีสุ นาวาสุ อาภตานิ ทาตพฺพปณฺณาการวตฺถูนิ สนฺเทสปณฺณานิ จ ภูวเนกพาหุรญฺโญ ภิกฺขูสงฺฆสฺส จ อทาสิ. รญฺญา เปสิตภิกฺขูนญฺจ สนฺเทสปณฺเณ กถิตนิยาเมเนว กลฺยาณิยํ นาม นทิยํ อุทกุกฺเขปสีมายํ สามเณรภูมิยํ ปติฏฺฐาเปตฺวา ปุน อุปสมฺปทกมฺมํ อกํสุ.

ภายหลังจากนั้น อำมาตย์ทั้งสองท่านนั้นได้ถวายเครื่องบรรณาการและสาส์นที่นำมาในเรือทั้งสองลำแด่พระเจ้าภูวเนกพาหุและภิกษุสงฆ์ และภิกษุที่พระราชาส่งไปนั้น ได้ให้ดำรงอยู่ในสามเณรภูมิแล้วกระทำอุปสมบทกรรมใหม่ในอุทกุกเขปสีมาในแม่น้ำชื่อกัลยาณี ตามนัยที่กล่าวไว้ในสาส์น

อุปสมฺปชฺชิตฺวา จ ภูวเนกพาหุราชา นานาปฺปกาเร ภิกฺขูนํ สารุปฺเป ปริกฺขาเร ทตฺวา อิทํ ปน อามิสทานํ ยาว ชีวิตปริโยสานาเยว ปริภุญฺชิตพฺพํ ภวิสฺสติ, นามลญฺฉํ ปน น ชีริสฺสตีติ กตฺวา รามทูตสฺส นาวาย ปขานภูตสฺส โสมตฺเถรสฺส สิริสงฺฆโพธิสามีติ นามํ อทาสิ. อวเสสานํ ปน ทสนฺนํ เถรานํ กิตฺติสิริเมฆสามิ ปรกฺกมพาหุสามิ พุทฺธโฆสสามิ สีหฬทีปวิสุทฺธสามิ คุณรตนธรสามี ชินาลงฺการสามิ รตนมาลิสามิ สทฺธมฺมเตชสามิ ธมฺมรามสามิ ภูวเนกพาหุสามีติ นามานิ อทาสิ.

เมื่ออุปสมบทแล้ว พระเจ้าภูวเนกบาหุได้ถวายบริขารอันสมควรแก่พระภิกษุทั้งหลายหลายชนิด และทรงดำริว่า 'อามิสทานนี้จักพึงบริโภคไปจนตลอดชีวิต ส่วนนามและรอยตราจักไม่เสื่อมสลาย' แล้วได้ถวายนามว่า 'สิริสังฆโพธิสามี' แด่พระโสมเถระ ผู้เป็นหัวหน้าเรือของทูตจากรามัญ. ส่วนพระเถระที่เหลืออีกสิบรูป ได้ถวายนามว่า 'กิตติสิริเมฆสามี', 'ปรักกมบาหุสามี', 'พุทธโฆสสามี', 'สีหฬทีปวิสุทธิสามี', 'คุณรัตนธรสามี', 'ชินาลังการสามี', 'รัตนมาลิสามี', 'สัทธรรมเตชสามี', 'ธรรมรามสามี', 'ภูวเนกบาหุสามี'.

จิตฺรทูตสฺส [Pg.51] นาวาย ปขานภูตสฺส โมคฺคลานตฺเถรสฺส ธมฺมกิตฺติโลกครุสามีติ นามํ อทาสิ. อวเสสานํ ปน สิริวนรตนสามิ มงฺคลตฺเถรสฺสามิ กลฺยาณติสฺสสฺสามิ จนฺทคิริสามิ สิริทนฺตธาตุสามิ วนวาสิติสฺสสามิ รตนลงฺการสามิ มหาเทวสามิ อุทุมฺพรคิริสามิ จูฬาภยติสฺสสามีติ นามานิ อทาสิ. พาวีสติยา ปน ปจฺฉา สมณานํ นามํ น อทาสิ. อภินวสิกฺขํ ปน สพฺเพสํเยว อทาสิ.

ได้ถวายนามว่า 'ธรรมกิตติโลกครุสามี' แด่พระโมคคัลลานเถระ ผู้เป็นหัวหน้าเรือของทูตชื่อจิตร. ส่วนพระเถระที่เหลือ ได้ถวายนามว่า 'สิริวนรัตนสามี', 'มังคลเถรสามี', 'กัลยาณติสสสามี', 'จันทคิริสามี', 'สิริทันตธาตุสามี', 'วนวาสิติสสสามี', 'รัตนลังการสามี', 'มหาเทวสามี', 'อุทุมพรคิริสามี', 'จุฬาภยติสสสามี'. ส่วนสามเณรยี่สิบสองรูปที่มาภายหลังนั้น ไม่ได้ถวายนาม. แต่ได้ถวายอภินวสิกขา (การบรรพชาใหม่) แก่ทั้งหมด.

ตโต ปจฺฉา เจติยปูชนาทีนิ กตฺวา ตํตํกิจฺจํ นิปฺผาเทตฺวา ปุน อาคมํสุ. ภูวเนกพาหุราชา จิตฺรทูตํ เอวมาห, รามาธิปติรญฺโญ ปณฺณาการํ ปฏิทาตุํ อิจฺฉามิ, ปฏิทูตญฺจ เปเสตุํ ตาว ตฺวํ อาคเมหีติ. เอวํ ปน วตฺวา ปจฺฉา อาคมนกาเล จณฺฑวาตภเยน มหาสมุทฺทมชฺเฌ นาวา อวคจฺฉติ. เตน สีหฬรญฺญา เปสิตนาวาย สพฺเพ สนฺนิปติตฺวา อารุหิตฺวา อาคจฺฉนฺตา ตีณิ ทิวสานิ อติกฺกมิตฺวา ปุน จณฺฑวาตภเยน อคมฺภีรฏฺฐาเน สิลาย ฆฏฺเฏตฺวา ลคฺคิตฺวา คนฺตุํ อสกฺกุณิตฺวา เอกํ อุฬุมฺปํ พนฺธิตฺวา ชงฺเฆเนว อคมํสุ. สีหฬรญฺโญ จ ทูโต ปณฺณาการํ ทตฺวา ปจฺจาคมาสิ. ภิกฺขูสุ จ ภิกฺขู อนฺตรามคฺเคเยว มจฺจุ อาทาย คจฺฉติ. อโห อนิจฺจา วต สงฺขาราติ. โหนฺติ เจตฺถ,–

หลังจากนั้น พวกเขาก็ได้กระทำการบูชาเจดีย์เป็นต้น และกระทำกิจนั้นๆ ให้สำเร็จแล้วก็กลับมา. พระเจ้าภูวเนกบาหุตรัสกับทูตชื่อจิตรว่า 'เราปรารถนาจะถวายเครื่องบรรณาการตอบแทนแด่พระเจ้ารามธิบดี และจะส่งทูตตอบแทนไป ดังนั้นท่านจงรอก่อนเถิด'. ครั้นตรัสอย่างนั้นแล้ว ในเวลาที่กลับมาภายหลัง เรือก็จมลงกลางมหาสมุทรด้วยภัยจากลมพายุ. ด้วยเหตุนั้น ทุกคนจึงรวมกันขึ้นเรือที่พระราชาแห่งลังกาส่งมา และเมื่อเดินทางมาได้สามวัน ก็เกิดภัยจากลมพายุอีกครั้ง ทำให้เรือกระทบหินในที่ตื้นและติดอยู่ ไม่สามารถไปต่อได้ จึงผูกแพลำหนึ่งแล้วเดินทางด้วยเท้า. ส่วนทูตของพระราชาแห่งลังกาก็ถวายบรรณาการแล้วกลับไป. และในหมู่พระภิกษุนั้น พระภิกษุบางรูปก็มรณภาพระหว่างทาง. อนิจจา สังขารไม่เที่ยงหนอ! ในเรื่องนี้มีคาถาว่า:

อิเมสํ ปน อารทฺธํ, น กิจฺจํ ยาว นิฏฺฐิตํ;

น ตาว อาทิยิสฺสนฺติ, มจฺจุ นตฺถิ อาเปกฺขนา.

กิจที่บุคคลเหล่านี้เริ่มแล้ว ยังไม่ทันสำเร็จ มัจจุราชก็ไม่รอคอย พวกเขายังไม่ทันได้รับ (ผลสำเร็จนั้น) มัจจุราชก็ไม่นำพา.

นิกฺการุณิโก หิ เอส, พลกฺกาเรน อาทิย;

โรทมานํว ญาตีนํ อนิจฺฉนฺตํว คจฺฉตีติ.

มัจจุราชนั้นไร้ความกรุณา ย่อมนำไปโดยพลการ ในขณะที่ญาติทั้งหลายร้องไห้อยู่ และ (ผู้นั้น) ไม่ปรารถนาจะไป.

รามาธิปติราชาจ เตสํ ภิกฺขูนํ ปตฺตกาเล หํสาวตีนครสฺส ปจฺฉิมสฺมึ ทิสาภาเค นรสูเรน นาม อมจฺเจน ปริภุตฺเต คามเขตฺเต ปาฬิอฏฺฐกถาฬีกาทโย ปุนปฺปุนํ ปสฺสิตฺวา อุปปริกฺขิตฺวา สีมสมูหนสีมสมฺมุติกมฺมานิ การเปสิ. สีหฬทีเป ภควตา นฺหายิตปุพฺพาย กลฺยาณิยา นาม นทิยํ อุทกุกฺเขปสีมํ กตฺวา ตตฺถ มหาวิหารวาสีนํ ภิกฺขูนํ สนฺติเก อุปลทฺธอุปสมฺปทภาเวหิ ภิกฺขูหิ กตตฺตา กลฺยาณีสีมาติ สมญฺญํ อกาสิ. อิจฺเจวํ รามาธิปติราชา ปตฺตลงฺเก ภิกฺขู นิสฺสาย สาสนํ สุฏฺฐุ ปติฏฺฐิตํ อกาสิ. กลิยุคสฺส อฏฺฐตึสาธิกอฏฺฐวสฺสสตกาลโต ยาว เอกจตฺตาลีสาธิกอฏฺฐวสฺสสตา เตสํ ภิกฺขูนํ วํเส อสีติมตฺตา คณปาโมกฺขตฺเถรา อเหสุํ. เตสํ สิสฺสชาตานิ ปน ฉพฺพิสาธิกานิ ทฺวิสตานิ จตุสหสฺสานิ ทสสหสฺสานิ อเหสุํ. เอวํ ภควโต สาสนํ รามญฺญรฏฺเฐ วุฑฺฒึ รามญฺญรฏฺเฐ วุฑฺฒึ วิรูฬึ เวปุลฺลมาปชฺชิติ.

พระเจ้ารามธิบดีในกาลที่พระภิกษุเหล่านั้นมาถึง ได้ทรงให้กระทำกรรมถอนสีมาและสมมติสีมา โดยทรงตรวจดูพระบาลี อรรถกถา และฎีกาเป็นต้น ซ้ำแล้วซ้ำเล่า ในเขตหมู่บ้านที่อำมาตย์ชื่อนรสรครอบครองอยู่ ทางทิศตะวันตกของเมืองหงสาวดี. และได้ทรงกระทำสีมาน้ำในแม่น้ำชื่อกัลยาณี ซึ่งพระผู้มีพระภาคเคยสรงน้ำในเกาะลังกา แล้วทรงตั้งชื่อว่า 'กัลยาณีสีมา' เพราะพระภิกษุผู้ได้อุปสมบทจากสำนักพระภิกษุชาวมหาวิหารได้กระทำไว้ ณ ที่นั้น. ด้วยประการฉะนี้ พระเจ้ารามธิบดีจึงทรงตั้งพระศาสนาให้มั่นคงดี โดยอาศัยพระภิกษุผู้ไปถึงลังกาเหล่านั้น. ตั้งแต่กาล ๘๓๘ ปีแห่งกลียุค จนถึง ๘๔๑ ปีแห่งกลียุค ในวงศ์ของพระภิกษุเหล่านั้น มีพระเถระผู้เป็นประธานคณะประมาณแปดสิบรูป. ส่วนศิษย์ของท่านเหล่านั้นมีจำนวน ๑๔,๒๒๖ รูป. ด้วยประการฉะนี้ พระศาสนาของพระผู้มีพระภาคจึงเจริญงอกงามไพบูลย์ในรามัญประเทศ.

อิทํ รามญฺญรฏฺเฐ สตฺตมํ สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ.

นี้เป็นการประดิษฐานพระศาสนาครั้งที่เจ็ดในรามัญประเทศ.

ยทา ปน อริมทฺทนนคเร อนุรุทฺโธ นาม ราชา สุธมฺมปุรํ สราชิกํ อภิภวิตฺวา วิทฺธํสิ, ตทา รามญฺญรฏฺฐํ ราชสุญฺญํ หุตฺวา ปติฏฺฐหิ. รามญฺญรฏฺเฐ มุตฺติมนคเร โสณุตฺตรวํโส เอโก คโณ, สิวลิวํโส เอโก, ตามลินฺทวํโส เอโก, อานนฺทวํโส เอโก, พุทฺธวํโส เอโก, มหานาควํโส เอโกติ ฉคฺคณา วิสุํ วิสุํ หุตฺวา อฏฺฐํสุ นานาสํวาสกา นานานิกายา.

เมื่อพระราชาชื่ออนุรุทธะในเมืองอริมัททนะ ทรงครอบงำและทำลายเมืองสุธรรมปุระพร้อมด้วยพระราชาแล้ว รามัญประเทศก็ว่างจากพระราชาและตั้งอยู่. ในเมืองมุตติมะแห่งรามัญประเทศ มีคณะหกคณะแยกกันอยู่ คือ คณะโสณุตตรวงศ์หนึ่ง, คณะสิวลีวงศ์หนึ่ง, คณะตามลินทวงศ์หนึ่ง, คณะอานันทวงศ์หนึ่ง, คณะพุทธวงศ์หนึ่ง, และคณะมหานาควงศ์หนึ่ง ซึ่งเป็นผู้มีสังวาสต่างกันและนิกายต่างกัน.

ธมฺมเจติยรญฺญา ปน การาปิตสาสนมฺปิ อภิชฺชมานํ หุตฺวา อฏฺฐาสิ. สมานสํวาโส เอกนิกาโยเยว อโหสิ. หํสาวตีมุตฺติมสุวเสน ตีณิปิ รามญฺญรฏฺฐานิ สุนาปรนฺต สงฺขาเตน เอกาพทฺธานิ หุตฺวา ติฏฺฐนฺติ. ปุพฺเพจ มรมฺมรฏฺฐินฺทราชูนํ อาณาปวตฺตนฏฺฐานานิ อเหสุํ[Pg.53]. ตสฺมา มรมฺมรฏฺฐโต เอกจฺเจ ภิกฺขู รามญฺญรฏฺฐํ คนฺตฺวา กลฺยาณีสีมายํ ปุน สิกฺขํ คณฺหึสุ. ธมฺมเจติยรญฺญาการาวิตสาสนํ สกลํ มรมฺมรฏฺฐมฺปิ พฺยาเปตฺวา โอคาเหตฺวา ติฏฺฐติ.

ส่วนพระศาสนาที่พระเจ้าธรรมเจดีย์ทรงกระทำไว้ ก็ตั้งมั่นอยู่โดยไม่แตกแยก. มีสังวาสเดียวกันและเป็นนิกายเดียวกัน. รามัญประเทศทั้งสาม โดยส่วนของเมืองหงสาวดีและเมืองมุตติมะเป็นต้น ก็รวมเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันกับที่เรียกว่าสุนาปรันตะ. และในอดีตเคยเป็นที่ตั้งแห่งอำนาจของพระราชาผู้เป็นใหญ่ในประเทศพม่า. เพราะฉะนั้น พระภิกษุบางรูปจากประเทศพม่าจึงไปรามัญประเทศและรับการศึกษาใหม่ในกัลยาณีสีมา. พระศาสนาที่พระเจ้าธรรมเจดีย์ทรงกระทำไว้ ก็แผ่ขยายและหยั่งลงตั้งมั่นอยู่ทั่วประเทศพม่า.

รามญฺญรฏฺเฐ โสณุตฺตรตฺเถรานํ สาสนํ ปติฏฺฐาปิตกาลโต ปฏฺฐาย ยาว สุธมฺมปุเร มโนหริรญฺญา อรหนฺตานํ สํวิชฺชมานตา เวทิตพฺพา. ตโต ปจฺฉา ปน อุตฺตรา ชีวาริยาวํสมหากาฬปฺรานทสฺสิตฺเถรานํ กาเล โลกิยชฺฌานาภิญฺญาลาภิโยเยว สํวิชฺชํสูติ. อธุนา ปน ตีสุปิ รามญฺญรฏฺเฐสุ ธมฺมเจติยรญฺญา การาวิตสาสนํเยว ติฏฺฐติ. เอตฺถจ เหตุผลสมฺพนฺธวเสน อาทิอนฺตวเสเน จ สาสนวํสํ ปญฺญาย ตุลยิตฺวา อาทิโตว ทสฺสิเตหิ ตีหิ นเยหิ ยถาปเวณี ฆฏฺฏิยติ, ตถา คณฺเหยฺยาติ. อยญฺจ สาสนวํโส ลชฺชิเปสลสิกฺขากามานํเยว วเสน วุตฺโต, นาลชฺชีนํ วเสนาติ ทฏฺฐพฺโพ.

พึงทราบว่า พระอรหันต์ทั้งหลายยังคงมีอยู่ตั้งแต่กาลที่พระศาสนาของพระเถระโสณุตตระตั้งมั่นในรามัญประเทศ จนถึงกาลของพระราชาชื่อมโนหรีในเมืองสุธรรมปุระ. หลังจากนั้น ในกาลของพระเถระชื่ออุตตรา ชีวาริยวงศ์ และมหากาฬปราณทัสสี ก็มีแต่ผู้ได้โลกียฌานและอภิญญาเท่านั้น. แต่ในปัจจุบันนี้ ในรามัญประเทศทั้งสาม ก็มีแต่พระศาสนาที่พระเจ้าธรรมเจดีย์ทรงกระทำไว้เท่านั้น. ในเรื่องนี้ พึงถือเอาตามประเพณีที่สอดคล้องกันด้วยเหตุผลและต้นปลาย โดยการพิจารณาวงศ์แห่งพระศาสนาด้วยปัญญา ตามนัยสามประการที่แสดงไว้ตั้งแต่ต้น. และพึงทราบว่า วงศ์แห่งพระศาสนานี้กล่าวไว้สำหรับผู้มีความละอาย มีความประพฤติน่ารัก และปรารถนาการศึกษาเท่านั้น ไม่ได้กล่าวไว้สำหรับผู้ไม่ละอาย.

ตาย จ เถรปรมฺปราย มุตฺติมนครวาสิเมธงฺกรตฺเถโร โลกทีปกสารํ นาม คนฺถํ อกาสิ. หํสาวตีนครวาสี ปน อานนฺทตฺเถโร มธุสารตฺถทีปนึ นาม อภิธมฺมฏีกาย สํวณฺณนํ, หํสาวตีนครวาสีเยว ธมฺมพุทฺธตฺเถโร กวิสฺสารํ นาม ฉนฺโทวณฺณนํ, หํสาวตีนครวาสีเยว สทฺธมฺมาลงฺการตฺเถโร ปฏฺฐานสารทีปนึ นาม ปกรณํ, ตเถว อญฺญตโร เถโร อเผคฺคุสารํ นาม คนฺถํ อกาสิ. เอวํ อเนกปฺปการานํ คนฺถการานํ มหาเถรานํ วสนฏฺฐานํ หุตฺวา สาสนํ โอคาเหตฺวา วิรูฬฏฺฐานํอโหสีติ.

และในพระเถระสืบสายนั้น พระเถระเมธังกรผู้อยู่ในเมืองมุตติมะ ได้แต่งคัมภีร์ชื่อโลกทีปกสาร. ส่วนพระเถระอานันท์ผู้อยู่ในเมืองหงสาวดี ได้แต่งอภิธรรมฎีกาชื่อมธุสารัตถทีปนี, พระเถระธรรมพุทธผู้อยู่ในเมืองหงสาวดีนั่นเอง ได้แต่งฉันทวรรณนาชื่อกวิสสาร, พระเถระสัทธัมมาลังการผู้อยู่ในเมืองหงสาวดีนั่นเอง ได้แต่งปกรณ์ชื่อปัฏฐานสารทีปนี, และพระเถระอีกรูปหนึ่งได้แต่งคัมภีร์ชื่ออเปกคุสาร. ด้วยประการฉะนี้ พระศาสนาจึงเป็นที่อยู่ของพระมหาเถระผู้แต่งคัมภีร์หลายชนิด และเป็นที่ที่พระศาสนาแผ่ขยายและเจริญรุ่งเรือง.

อิติ สาสนวํเส สุวณฺณภูมิสาสนวํสกถามคฺคา นาม

จบเรื่องราวแห่งวงศ์พระศาสนาในสุวรรณภูมิ ในวงศ์แห่งพระศาสนา

ตติโย ปริจฺเฉโท.

ปริจเฉทที่ ๓

๔. โยนกรฏฺฐสาสนวํสกถามคฺโค

๔. เรื่องราวแห่งวงศ์พระศาสนาในโยนกประเทศ

๔. อิทานิ ปน โยนกรฏฺเฐ สาสนสฺสุปฺปตฺตึ กเถสฺสามิ[Pg.54]. ภควา หิ เวเนยฺยหิตาวโห โยนกรฏฺเฐ มมสาสนํ จิรกาลํ ปภิฏฺฐหิสฺสตีติ อาเปกฺขิตฺวา สทฺธึ ภิกฺขุ สงฺเฆน เทสจาริกํ อาหิณฺฑนฺโต ลภุญฺชํ นาม นครํ อคมาสิ. ตทา เอโก เนสาโท หริผลํ ทตฺวา ตํ ปริภุญฺชิตฺวา หริพีเช ขิปิเต ปถวิยํ อปติตฺวา อากาเสเยว ปติฏฺฐาสิ. ตํ ทิสฺวา สิตํ ปตฺวากาสิ. ตมตฺถํ ทิสฺวา อานนฺทตฺเถโร ปุจฺฉิ. อนาคเต โข อานนฺท อิมสฺมึ ฐาเน มม ธาตุเจติยํ ปติฏฺฐหิสฺสติ, สาสนํ วิรูฬมาปชฺชิสฺสตีติ พฺยากาสิ. ภควตา ปน หริผลสฺส ภุญฺชิตฏฺฐานตฺตาหริภุญฺโชติ ตสฺส รฏฺฐสฺส นามํ อโหสิ. ทฺวินฺนํ ตาปสานํ ฐปิตํ ชลสุตฺติกํ ปฏิจฺจ โยนกานํ ภาสาย ลภุญฺโชติ นามํ อโหสิ.

๔. บัดนี้ จักกล่าวถึงการเกิดขึ้นแห่งพระศาสนาในแคว้นโยนก. พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงนำประโยชน์มาซึ่งเวไนยชน ทรงเล็งเห็นว่าพระศาสนาของเราจักตั้งมั่นอยู่ได้นานในแคว้นโยนก จึงเสด็จจาริกไปในชนบทพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ เสด็จถึงเมืองชื่อลภุญช์. ครั้งนั้น นายพรานคนหนึ่งถวายผลสมอ พระองค์ทรงเสวยแล้ว เมื่อเมล็ดสมอถูกทิ้งไป ก็ไม่ตกลงบนพื้นดิน แต่ตั้งอยู่บนอากาศนั่นเอง. ทรงเห็นดังนั้นแล้วก็ทรงแย้มพระโอษฐ์. พระเถระชื่ออานนท์เห็นเหตุนั้นแล้วจึงทูลถาม. พระองค์ตรัสพยากรณ์ว่า "ดูกรอานนท์ ในอนาคตพระธาตุเจดีย์ของเราจักตั้งมั่นในที่นี้ และพระศาสนาจักเจริญรุ่งเรือง". อนึ่ง เพราะเป็นสถานที่ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเสวยผลสมอ แคว้นนั้นจึงมีชื่อว่าหริภุญชัย. และเพราะอาศัยสายน้ำที่ดาบสสองตนตั้งไว้ ในภาษาโยนกจึงมีชื่อว่าละพูน.

ตทา ตตฺถ มปินฺนาย นาม เอกิสฺสา มาติกาย สมีเป นิสินฺโน เอโก ลวกุลิกเชฏฺฐโก อตฺตโน ปุตฺตํ สตฺตวสฺสิกํ ภควโต นิยฺยาเทตฺวา ปพฺพาเชสิ. กมฺมฏฺฐานานุโยควเสน อจิเรเนว อรหตฺตํ ปาปุณิ. สตฺตวสฺสิ กสฺสจ สามเณรสฺส อรหตฺตํ สจฺฉิกตฏฺฐานตํ ปฏิจฺจ โยนกภาสาย เอตํ ฐานํ จงฺคมงฺฆ อิติ วุจฺจติ. จิรกาล วเสน ชงฺคมงฺฆ อิติ วุจฺจติ. ตโต ปฏฺฐายเยว โยนกรฏฺเฐ สาสนํ ปติฏฺฐาตีติ.

ครั้งนั้น หัวหน้าตระกูลชาวละว้าคนหนึ่งนั่งอยู่ใกล้แม่น้ำชื่อมะปิน ได้ถวายบุตรชายอายุเจ็ดขวบของตนแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า และให้บรรพชา. ด้วยการประกอบความเพียรในกรรมฐาน ไม่นานก็บรรลุพระอรหัต. เพราะเป็นสถานที่ที่สามเณรอายุเจ็ดขวบได้บรรลุพระอรหัต ในภาษาโยนกจึงเรียกสถานที่นี้ว่า จังคะมังคะ. ครั้นนานเข้าก็เรียกว่า ชังคะมังคะ. ตั้งแต่นั้นมา พระศาสนาก็ตั้งมั่นในแคว้นโยนก.

อิทํ โยนกรฏฺเฐ ปฐมํ สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ.

นี้เป็นการตั้งมั่นแห่งพระศาสนาครั้งแรกในแคว้นโยนก.

สาสเน ปน ปญฺจตึสาธิเก ทฺวิวสฺสสเต สมฺปตฺเต มหารกฺขิตตฺเถโร โยนกรฏฺฐํ คนฺตฺวา กมฺโพชเขมาวร หริภุญฺชายุทฺธยาทีสุ อเนเกสุ รฏฺเฐสุ สาสนํ ปติฏฺฐาเปติ. ตานิ หิ สพฺพานิ รฏฺฐานิ สงฺคเหตฺวา ทสฺเสนฺเตหิ อฏฺฐกถาจริเยหิ โยนกโลกนฺติ โอกาสกาโลกวาจเกน สามญฺญสทฺเทน วุตฺตํ. ปกติ เหสา คนฺถการานํ เยน [Pg.55] เกนจากาเรน อตฺถนฺตรสฺส วิญฺญาปนาติ.

อนึ่ง เมื่อพระศาสนาล่วงไป ๒๓๕ ปี พระมหารักขิตเถระได้ไปสู่แคว้นโยนก และได้ตั้งพระศาสนาไว้ในแคว้นต่างๆ มากมาย เช่น กัมโพชเขมาวร หริภุญชัย และอโยธยา เป็นต้น. บรรดาอาจารย์ผู้แต่งอรรถกถาเมื่อแสดงรวมแคว้นเหล่านั้นทั้งหมด จึงกล่าวด้วยคำสามัญที่หมายถึงสถานที่ว่า "โยนกโลก". นี้เป็นปกติของนักปราชญ์ผู้แต่งคัมภีร์ที่จะอธิบายความหมายอื่นด้วยวิธีใดวิธีหนึ่ง.

มหารกฺขิตตฺเถโร จ สทฺธึ ปญฺจหิ ภิกฺขูหิ ปาฏลิปุตฺตโต อนิลปถมคฺเคน โยนกโลกํ อาคนฺตฺวา กาฬการามสุตฺเตน โยนเก ปสาเทสิ. สตฺตติสหสฺสาธิกปาณสตสหสฺสํ มคฺคผลาลงฺการํ อทาสิ. สนฺติเก จสฺส ทสสหสฺสานิ ปพฺพชึสุ. เอวํ โส ตตฺถสาสนํ ปติฏฺฐาเปสิ. ตถา จ วุตฺตํ อฏฺฐกถายํ,–

พระมหารักขิตเถระพร้อมด้วยภิกษุ ๕ รูป ได้มาสู่โยนกโลกจากเมืองปาฏลีบุตรทางอากาศ และได้ยังชาวโยนกให้เลื่อมใสด้วยกาลการามสูตร. ได้ให้สัตว์แสนเจ็ดหมื่นเจ็ดพันได้ประดับด้วยมรรคและผล. และมีหนึ่งหมื่นคนได้บรรพชาในสำนักของท่าน. ท่านได้ตั้งพระศาสนาไว้ในที่นั้นด้วยประการฉะนี้. ดังที่กล่าวไว้ในอรรถกถาว่า –

โยนกรฏฺฐํ ตทา คนฺตฺวา, โส มหารกฺขิโต อิสิ;

กาฬการามสุตฺเตน, เต ปสาเทสิ โยนเกติ.

พระมหารักขิตฤๅษีนั้น ได้ไปสู่แคว้นโยนกในครั้งนั้น ได้ยังชาวโยนกเหล่านั้นให้เลื่อมใสด้วยกาลการามสูตร.

ตโต ปฏฺฐาย เตสํ สิสฺสปรมฺปรา พหู โหนฺติ, คณนปถํ วีติวตฺตา.

ตั้งแต่นั้นมา สายศิษย์ของท่านเหล่านั้นก็มีมากมาย เกินกว่าจะนับได้.

อิทํ โยนกรฏฺเฐ มหารกฺขิตตฺเถราทโย ปฏิจฺจ

นี้เป็นการอาศัยพระมหารักขิตเถระเป็นต้น ในแคว้นโยนก

ทุติยํ สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ.

เป็นการตั้งมั่นแห่งพระศาสนาครั้งที่สอง.

โยนกรฏฺเฐ ลกุนฺนนคเร ชินจกฺเก ปญฺจวสฺสสเต มณิมยํ พุทฺธปฺปฏิมํ มาเปตฺวา วิสุกมฺมเทวปุตฺโต นาคเสนตฺเถรสฺส อทาสิ. นาเคเสนตฺเถโร จ ตสฺมึ ปฏิมมฺหิ ธาตุ อาคนฺตฺวา ปติฏฺฐาตูติ อธิฏฺฐาสิ. อธิฏฺฐานวเสเนว สตฺตธาตุโย อาคนฺตฺวา ตตฺถ ปติฏฺฐหิตฺวา ปาฏิหาริยํ ทสฺเสสุนฺติ ราชวํเส วุตฺตํ.

ในแคว้นโยนก ณ เมืองละกุน เมื่อพระศาสนาล่วงไป ๕๐๐ ปี วิสุกรรมเทพบุตรได้สร้างพระพุทธปฏิมาแก้วมณีแล้วถวายแด่พระนาคเสนเถระ. พระนาคเสนเถระได้อธิษฐานว่า ขอพระธาตุจงมาประดิษฐานในพระปฏิมานั้น. ในราชวงศ์กล่าวไว้ว่า ด้วยอำนาจแห่งการอธิษฐาน พระธาตุ ๗ องค์ได้มาประดิษฐานในที่นั้นแล้วแสดงปาฏิหาริย์.

ตญฺจ วจนํ มม ปรินิพฺพานโต ปญฺจวสฺสสเต อติกฺกนฺเต เอเต อุปฺปชฺชิสฺสนฺตีติ มิลินฺทปญฺหายํ วุตฺตวจเนน กาลปริมาณวเสน จ สเมติ. โยนกรฏฺเฐ มิลินฺทรญฺโญ กาเล ชินจกฺเก ปญฺจวสฺสสเตเยว นาคเสนตฺเถรํ ปฏิสฺส ชินจกฺกํ วิรูฬํ หุตฺวา ปติฏฺฐาสิ.

และคำกล่าวที่ว่า "สิ่งเหล่านี้จักเกิดขึ้นเมื่อล่วงไป ๕๐๐ ปีแห่งปรินิพพานของเรา" ซึ่งกล่าวไว้ในมิลินทปัญหา ย่อมตรงกันด้วยประมาณแห่งกาล. ในแคว้นโยนก ในสมัยพระเจ้ามิลินท์ เมื่อพระศาสนาล่วงไป ๕๐๐ ปีนั่นเอง อาศัยพระนาคเสนเถระ พระศาสนาจึงเจริญรุ่งเรืองและตั้งมั่น.

อิทํ โยนกรฏฺเฐ นาคเสนตฺเถรํ ปฏิจฺจ ตติยํ

นี้เป็นการอาศัยพระนาคเสนเถระ ในแคว้นโยนก เป็นครั้งที่สาม

สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ.

แห่งการตั้งมั่นของพระศาสนา.

กลิยุเค [Pg.56] ปญฺจสฏฺฐิวสฺเสลภุญฺชนครโต สงฺกมิตฺวา กฺยุงฺครนคเร มาปิกสฺส พญฺญาโจมงฺคร นามกสฺส รญฺโญ กาเล มชฺฌิมเทสโต กสฺสปตฺเถโร ปญฺจหิ เถเรหิ สทฺธึ อาคจฺฉิ.

ในกลียุค เมื่อล่วงไป ๖๕ ปี ในสมัยของพระเจ้าบัญญาโจมังคะ ผู้สร้างเมืองกยุงคะระ (เชียงราย) ซึ่งย้ายมาจากเมืองหริภุญชัย พระกัสสปเถระพร้อมด้วยพระเถระ ๕ รูป ได้มาจากมัชฌิมประเทศ.

ตทา โส ราชา วิหารํ กตฺวา เตสํ อทาสิ. สีหฬทีปโต จ ธาตุโย อาเนตฺวา เอโก เถโร อาคจฺฉิ. ธาตุโต ปาฏิหาริยํ ทิสฺวา ปสีทิตฺวา ลภุญฺชเจติย นิธานํ อกาสิ. เต จ เถเร ปฏิจฺจ โยนกรฏฺเฐ สาสน วํโส อาคโต.

ครั้งนั้น พระราชาพระองค์นั้นได้สร้างวิหารแล้วถวายแด่พระเถระเหล่านั้น. และพระเถระรูปหนึ่งได้นำพระธาตุมาจากเกาะสีหล. เมื่อเห็นปาฏิหาริย์จากพระธาตุแล้วก็เลื่อมใส จึงได้บรรจุพระธาตุไว้ในเจดีย์หริภุญชัย. และอาศัยพระเถระเหล่านั้น สายพระศาสนาจึงมาสู่แคว้นโยนก.

อิทํ โยนกรฏฺเฐ จตุตฺถํ สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ.

นี้เป็นการตั้งมั่นแห่งพระศาสนาครั้งที่สี่ในแคว้นโยนก.

กลิยุเค ทฺวาสฏฺฐาธิเก สตฺตสเต สมฺปตฺเถ จินรฏฺฐินฺโท ราชา อภิภวิตฺวา สกลมฺปิ โยนกรฏฺฐํ สงฺขุพฺภิตํ โหติ. ตทา มหาธมฺมคมฺภีรตฺเถโร มหาเมธงฺกรตฺเถ โรจาติ ทฺเว เถโร โยนกรฏฺฐโต สทฺธึ พหูหิ ภิกฺขูหิ สีหฬทีปํ อคมํสุ. ตทา จ สีหฬทีเป ทุพฺภิกฺขภเยน อภิภูโต หุตฺวา ตโต สฺยามรฏฺเฐ โสกฺกตยนครํ ปุน อคมํสุ.

ในกลียุค เมื่อล่วงไป ๗๖๒ ปี พระเจ้าแผ่นดินจีนได้รุกราน ทำให้แคว้นโยนกทั้งหมดปั่นป่วน. ครั้งนั้น พระมหาธัมมคัมภีรเถระ และพระมหาเมธังกรเถระชื่อโรจะ สองรูป พร้อมด้วยภิกษุจำนวนมากจากแคว้นโยนก ได้ไปสู่เกาะสีหล. และในครั้งนั้น เกาะสีหลถูกภัยทุพภิกขะครอบงำ จึงได้กลับไปสู่เมืองสุโขทัยในแคว้นสยามอีกครั้ง.

ตโต ปจฺฉา ลกุนฺนนครํ คนฺตฺวา สาสนํ ปคฺคณฺหนฺตานํ ลชฺชิเปสลานํ ภิกฺขูนํ สนฺติเก ปุน สิกฺขํ คณฺหึสุ. เต จ เถโร สฺยามรฏฺเฐ โยนกรฏฺเฐ จ สพฺพตฺถ สาสนํ ปติฏฺฐาเปสุนฺติ.

หลังจากนั้น ได้ไปสู่เมืองละกุน (ลำปาง) และได้อุปสมบทใหม่ในสำนักของภิกษุผู้มีความละอายและน่าเลื่อมใส ผู้ยังพระศาสนาให้ดำรงอยู่. และพระเถระเหล่านั้นได้ตั้งพระศาสนาไว้ในแคว้นสยามและแคว้นโยนกทุกแห่ง.

อิทํ โยนกรฏฺเฐ ปตฺตลงฺเก ทฺเว เถเร ปฏิจฺจ ปญฺจมํ

นี้เป็นการอาศัยพระเถระสองรูปที่ปัตตลังคะในแคว้นโยนก เป็นครั้งที่ห้า

สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ.

แห่งการตั้งมั่นของพระศาสนา.

กลิยุเค ปญฺจวีสาธิเก อฏฺฐวสฺสสเต สมฺปตฺเต สิริสทฺธมฺมโลกปติจกฺกวตฺติราชา ลภุญฺชเจติยํ ปุน มหนฺตํ กตฺวา [Pg.57] ตสฺส เจติยสฺส สมีเป จตฺตาโร วิหาเร การาเปตฺวา มหาเมธงฺกรตฺเถรสฺส สาริปุตฺตตฺเถรสฺส จ อทาสิ. ตทาปิ เต ทฺเว เถรา สาสนํ ปริสุทฺธํ กตฺวา ปติฏฺฐาเปสุนฺติ.

ในกลียุค เมื่อล่วงไป ๘๒๕ ปี พระเจ้าสิริสัทธัมมโลกปฏิจักกวัตติราช ได้บูรณะเจดีย์หริภุญชัยให้ใหญ่ขึ้นอีกครั้ง และได้สร้างวิหาร ๔ หลังใกล้เจดีย์นั้น แล้วถวายแด่พระมหาเมธังกรเถระและพระสารีบุตรเถระ. ในครั้งนั้น พระเถระทั้งสองรูปนั้นก็ได้ชำระพระศาสนาให้บริสุทธิ์แล้วตั้งมั่นไว้.

อิทํ โยนกรฏฺเฐ มหาเมธงฺกรสาริปุตฺตตฺเถเร

นี้เป็นการอาศัยพระมหาเมธังกรเถระและพระสารีบุตรเถระ ในแคว้นโยนก

ปฏิจฺจ ฉฏฺฐํ สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ.

เป็นการตั้งมั่นแห่งพระศาสนาครั้งที่หก.

กลิยุเค เตจตฺตาลีสาธิเก นววสฺสสเต สมฺปตฺเต หํสาวตีนคเร อเนกเสติภินฺโท นาม ราชา โยนกรฏฺฐํ อภิภวิตฺวา อตฺตโน หตฺถคตํ กตฺวา พลิ ภุญฺชนตฺถาย เชฏฺฐปุตฺตสฺส อนุรุทฺธสฺส นาม ราชกุมารสฺส ทตฺวา พหูหิ อมจฺเจหิ สทฺธึ ตตฺถ คนฺตฺวา อนุราชตาเวน รชฺชํ การาเปสิ. สาสนญฺจ วิโสธาเปตุํ สทฺธมฺมจกฺกสามิตฺเถรํ เตน สทฺธึ ปหิณิ.

ในกลียุค เมื่อล่วงไป ๙๔๓ ปี พระเจ้าอเนกเศรษฐิภินโทแห่งเมืองหงสาวดี ได้รุกรานแคว้นโยนกแล้วยึดไว้ในอำนาจของตน และได้มอบให้พระราชโอรสองค์โตชื่ออนุรุทธราชกุมาร เพื่อเสวยราชสมบัติ และได้เสด็จไปในที่นั้นพร้อมด้วยอำมาตย์จำนวนมาก ให้พระราชโอรสปกครองราชสมบัติในฐานะอุปราช. และได้ส่งพระสัทธัมมจักกสามิเถระไปพร้อมกับพระองค์ เพื่อชำระพระศาสนา.

อเนกเสติภินฺโน กิร ราชา โยนกรฏฺฐํ วิชยกาเล ปฐมํ สาสนสฺส ปติฏฺฐานภูตมิทนฺติ กตฺวา ตํรฏฺฐวาสิโน กรมรานีตภาเวน น อคฺคเหสีติ.

ได้ยินว่า พระเจ้าอเนกเศรษฐิภินโท เมื่อทรงชนะแคว้นโยนกแล้ว ทรงถือว่านี่เป็นสถานที่ตั้งมั่นแห่งพระศาสนาเป็นครั้งแรก จึงไม่ทรงกวาดต้อนชาวแคว้นนั้นไปเป็นเชลย.

ยถาวุตฺตตฺเถรวํเสสุ จ เอโก ลกุนฺนนคเร อรญฺญวาสี เถโร ตตฺถ นคเร อชฺช อสุกสฺมึ ฐาเน เอโก มโตติ คิหีนํ กเถตฺวา ยถากถิตํ ภูตํ หุตฺวา อยํ อภิญฺญาลาภีติ ปากโฏ อโหสิ.

และในบรรดาสายพระเถระที่กล่าวมาแล้วนั้น มีพระเถระรูปหนึ่งผู้อยู่ป่าในเมืองละกุน ได้บอกแก่คฤหัสถ์ว่า "วันนี้มีคนตายในสถานที่ชื่อโน้นในเมืองนี้" และเมื่อเป็นจริงตามที่กล่าวไว้ ท่านก็ปรากฏชื่อว่าเป็นผู้ได้อภิญญา.

ตสฺมึเยว จ นคเร มหามงฺคโล นาม เถโร อเนกเสติภินฺทสฺส รญฺโญ ยุชฺฌิตุํ อาคตกาเล อเนกเสติภินฺโท ราชา มํ ปกฺโกสิสฺสติ, สมานชาติกํ ทูตํ เปสฺเสสฺสตีติ ปกฺโกสิตกาลโต ปฐมเมววทิ. ยถาวุตฺตนิยาเมเนว ปกฺโกสนโต อยํ อภิญฺญา ลาภีติ กิตฺติ โฆโส อโหสิ.

ในเมืองนั้นแล พระเถระชื่อมหามงคล ได้กล่าวไว้ก่อนเวลาที่พระเจ้าอเนกเศรษฐิภินโทจะเรียกไปว่า "เมื่อพระเจ้าอเนกเศรษฐิภินโทเสด็จมาเพื่อรบ พระองค์จะเรียกเราไป จะส่งทูตผู้มีชาติเสมอกันมา" เพราะการเรียกไปตามที่กล่าวไว้แล้วนั้น ชื่อเสียงเลื่องลือว่า "ท่านผู้นี้เป็นผู้ได้อภิญญา" จึงได้มีขึ้น.

ตตฺถ นคเร ญาณวิลาสตฺเถโร สงฺขฺยาปกาสกํ นาม [Pg.58] ปกรณํ อกาสิ. ตํฬีกํ ปน ปตฺตลงฺกตฺเถรสฺส วิหาเร วสนฺโต สิริมงฺคโลนาม เถโร อกาสิ.

ในเมืองนั้น พระเถระชื่อญาณวิลาสะ ได้รจนาคัมภีร์ชื่อสังขยาปกาสกะ. ส่วนฎีกาของคัมภีร์นั้น พระเถระชื่อสิริมงคล ได้รจนาขึ้นในขณะที่พำนักอยู่ในวิหารของพระเถระชื่อปัตตลังกะ.

วิสุทฺธิมคฺคทีปนึ ปน สํญฺญฺวตฺตอรญฺญวาสี อุตฺตราราโม นาม เอโก เถโร. มงฺคลทีปนึ สิริมงฺคลตฺเถโร. อุปฺปาตสนฺตึ อญฺญตโร เถโร. ตํ กิร อุปฺปาตสนฺตึ สชฺฌายิตฺวา จีนรญฺโญ เสนํ อชินีติ. อิจฺเจวํ โยนกรฏฺเฐ อภิญฺญาลาภีนํ คนฺถการานญฺจ เถรานํ อานุภาเวน ชินสาสนํ ปริสุทฺธํ หุตฺวา ปติฏฺฐาติ. เอวํ เหตุผลสมฺพนฺธวเสน อาทิ อนฺต สมฺพนฺธวเสน จ ยถาวุตฺเตหิ ตีหิ นเยหิ เถรปรมฺปรา ฆฏฺเฏตฺวา คเหตพฺพา.

ส่วนวิสุทธิมรรคทีปนี พระเถระรูปหนึ่งชื่ออุตตราราม ผู้อยู่ป่าในสัญญวัตตะ ได้รจนาขึ้น. มงคลทีปนี พระเถระชื่อสิริมงคล ได้รจนาขึ้น. อุปปาตสันติ พระเถระรูปหนึ่งได้รจนาขึ้น. ได้ยินว่า พระเถระนั้นได้สาธยายอุปปาตสันตินั้นแล้ว ชนะกองทัพของพระเจ้าจีน. ด้วยประการฉะนี้ พระพุทธศาสนาจึงบริสุทธิ์และตั้งมั่นอยู่ในแคว้นโยนก ด้วยอานุภาพของพระเถระผู้ได้อภิญญาและพระเถระผู้เป็นคันถรจนาจารย์. พึงถือเอาลำดับพระเถระด้วยนัยสามประการที่กล่าวมาแล้ว คือด้วยความสัมพันธ์แห่งเหตุและผล และด้วยความสัมพันธ์แห่งเบื้องต้นและเบื้องปลาย.

อิติ สาสนวํเส โยนกรฏฺฐสาสนวํสกถา

จบเรื่องพงศาวดารพระศาสนาในแคว้นโยนก ในพงศาวดารพระศาสนา.

มคฺโค นาม จตุตฺโถ ปริจฺเฉโท.

ปริจเฉทที่ ๔ ชื่อมัคคะ.

๕. นววาสีรฏฺฐสาสนวํสกถามคฺโค

๕. ลำดับพงศาวดารพระศาสนาในแคว้นวนวาสี

๕. อิทานิ วนวาสีรฏฺเฐ สิริเขตฺตนครสาสนวํสํ วกฺขามิ. ชินจกฺเก หิ เอกาธิเก วสฺสสเต สมฺปตฺเต ชฏิโล สกฺโก นาโค ครุโฬ กุมฺภณฺโฑ จนฺที ปรมีสฺวโรจาติ อิเม สตฺต สิริเขตฺตํ นาม นครํ มาเปสุํ. ตตฺถ ทฺวตฺตโปงฺโก นาม ราชา รชฺชํ กาเรสิ. ตสฺส กิร ตีณิ อกฺขีนิ สนฺตีติ. ตทา ภควโต สาวกา อรหนฺตา ติสหสฺสมตฺตา ตตฺถ วสึสุ. โส ราชา เตสํ อรหนฺตานํ เทวสิกํ จตูหิ ปจฺจเยหิ อุปตฺถมฺภิ. ฉ สรีรธาตุโย จ เอเกกํ เอเกกสฺมึ นิทหิตฺวา ฉ เจติอิยานิ การาเปสิ. ทกฺขิณพาหุํ ปน นิทหิตฺวา เอกมฺปิ เจติยํ การาเปสิ.

๕. บัดนี้ ข้าพเจ้าจักกล่าวพงศาวดารพระศาสนาในเมืองศรีเกษตร ในแคว้นวนวาสี. เมื่อพุทธจักรล่วงไปได้ ๑๐๑ ปี ชฎิล สักกะ นาคะ ครุฑ กุมภัณฑ์ จันที และปรมิศวร ทั้ง ๗ นี้ ได้สร้างเมืองชื่อศรีเกษตร. ในเมืองนั้น พระราชาชื่อทวัตตโปงโก ได้ครองราชย์. ได้ยินว่า พระราชาองค์นั้นมีพระเนตร ๓ ดวง. ในกาลนั้น พระสาวกของพระผู้มีพระภาคผู้เป็นพระอรหันต์ประมาณ ๓,๐๐๐ รูป ได้อาศัยอยู่ในเมืองนั้น. พระราชาองค์นั้นได้อุปถัมภ์บำรุงพระอรหันต์เหล่านั้นด้วยปัจจัย ๔ ทุกวัน. และได้สร้างเจดีย์ ๖ องค์ โดยบรรจุพระบรมสารีริกธาตุ ๖ องค์ไว้ในเจดีย์แต่ละองค์. และได้สร้างเจดีย์อีกองค์หนึ่งโดยบรรจุพระธาตุพระกรเบื้องขวาไว้.

อุณฺหีสธาตุํ ปน กงฺครนฺนครโต อาเนตฺวา เอกมฺปิ เจติยํ การาเปสิ. ตํ ปน ตาว น นิฏฺฐิตํ. ปจฺฉา อนุรุทฺธราชา คเหตฺวา อริมทฺทนนครํ อาเนตฺวา จญฺญิงฺขุ นาม เจติเย นิธานํ [Pg.59] อกาสิ. ตสฺมา รกฺขิตตฺเถรสฺส อาคมนโต ปุพฺเพปิ สาสนํ ปติฏฺฐาสีติ ทฏฺฐพฺพํ. ตโต ปจฺฉา สาสนํ ทุพฺพลํ หุตฺวา อฏฺฐาสิ.

ส่วนพระราชาได้นำพระอุณหิสธาตุมาจากเมืองกังครัน แล้วสร้างเจดีย์อีกองค์หนึ่ง. แต่เจดีย์นั้นยังไม่สำเร็จในตอนนั้น. ภายหลังพระเจ้าอนุรุทธได้ถือเอาไปประดิษฐานไว้ในเจดีย์ชื่อจัญญิงคุ ในเมืองอริมัททนะ. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า พระศาสนาได้ตั้งมั่นอยู่ก่อนการมาของพระรักขิตเถระ. หลังจากนั้น พระศาสนาได้อ่อนกำลังลง.

อิทํ วนวาสีรฏฺเฐ ปฐมํ สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ.

นี้เป็นการตั้งมั่นแห่งพระศาสนาครั้งแรกในแคว้นวนวาสี.

มหาโมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถเรน ปน เปสิโต รกฺขิตตฺเถโร วนวาสีรฏฺฐํ คนฺตฺวา อากาเส ฐตฺวา อนมตคฺคปริยายกถาย วนวาสิเก ปสาเทสิ. กถาปริโยสาเน ปนสฺส สฏฺฐิสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. สตฺตติสหสฺสมตฺตา ปพฺพชึสุ. ปญฺจวิหารสตานิ ปติฏฺฐาเปสุํ. เอวํ โส ตตฺถ สาสนํ ปติฏฺฐาเปสิ. เตเนว อฏฺฐ กถายํ –

ส่วนพระรักขิตเถระอันพระมหาโมคคัลลีบุตรติสสเถระส่งไปแล้ว ไปสู่แคว้นวนวาสี ยืนอยู่ในอากาศ ยังชาววนวาสีให้เลื่อมใสด้วยอนมตัคคปริยายกถา. เมื่อจบกถา การบรรลุธรรมได้มีแก่ชนหกหมื่นคน. ชนประมาณเจ็ดหมื่นคนได้บรรพชาแล้ว. ได้ประดิษฐานวิหารห้าร้อยแห่ง. พระเถระนั้นได้ประดิษฐานพระศาสนาไว้ในที่นั้นด้วยประการฉะนี้. เพราะเหตุนั้น ในอรรถกถาจึงกล่าวไว้ว่า -

คนฺตฺวาน รกฺขิตตฺเถโร,วนวาสึ มหิทฺธิโก;

อนฺตลิกฺเข ฐิโต ตตฺถ,เทเสสิ อนมตคฺคิยนฺติ วุตฺตํ.

พระรักขิตเถระผู้มีฤทธิ์มาก ไปสู่แคว้นวนวาสีแล้ว ยืนอยู่ในอากาศ ณ ที่นั้น ได้แสดงอนมตัคคปริยายกถา ดังนี้.

เอวํ วนวาสีรฏฺเฐ ปุพฺเพเยว สาสนํ โอคาเหตฺวา ปติฏฺฐหิ. น ปน ตาว สกลํ พฺยาเปตฺวา ปติฏฺฐหิ.

ด้วยประการฉะนี้ พระศาสนาจึงหยั่งลงตั้งมั่นในแคว้นวนวาสีตั้งแต่ก่อนทีเดียว. แต่ว่ายังไม่ได้แผ่ไปตั้งมั่นอยู่ทั่วทั้งหมด.

อิทํ ตาว วนวาสีรฏฺเฐ สิริเขตฺตนคเร ทุติยํ

นี้เป็นการประดิษฐานครั้งที่สอง ในเมืองศรีเกษตร แคว้นวนวาสี

สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ.

แห่งพระศาสนา.

ชินจกฺเก ปน เตตฺตึสาธิเก จตุวสฺสสเต กุกฺกุฏ สีโส นาม เอโก ราชา รชฺชํ กาเรสิ. ตสฺส รญฺโญ กาเล ภควโต สาวกา อรหนฺตา ปญฺจสตมตฺตา อเหสุํ. เตสมฺปิ โส ราชา เทวสิกํ จตูหิ ปจฺจเยหิ อุปตฺถมฺเภสิ. โสตาปนฺนสกทาคามิอนาคามิโน ปน คณนปถํ [Pg.60] วีติวตฺตา อเหสุํ.

ก็เมื่อพระพุทธจักรล่วงไปได้ ๔๓๓ ปี พระราชาพระองค์หนึ่งพระนามว่ากุกกุฏสีสะ ได้ครองราชสมบัติ. ในกาลของพระราชาพระองค์นั้น พระสาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นพระอรหันต์มีประมาณ ๕๐๐ รูป. พระราชาพระองค์นั้นทรงบำรุงแม้พระอรหันต์เหล่านั้นด้วยปัจจัย ๔ ทุกวัน. ส่วนพระโสดาบัน พระสกทาคามี และพระอนาคามี ได้มีจำนวนพ้นทางนับ.

อิทํ วนวาสีรฏฺเฐ สิริเขตฺตนคเร ปรมฺปราภตวเสน

นี้ (เป็นการประดิษฐานพระศาสนา) ในเมืองศรีเกษตร แคว้นวนวาสี โดยอาการที่สืบๆ กันมา

ตติยํ สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ.

เป็นการประดิษฐานพระศาสนาครั้งที่สาม.

อิจฺเจวํ วนวาสีรฏฺเฐ อเนกสเตหิ อรหนฺตตฺเถเรหิ สาสนํ ปุณฺณินฺทุสงฺกาสํ หุตฺวา อติวิย วิชฺโชเตสิ. สาสนิก คนฺถการา ปน มหาเถรา ตตฺถ น สนฺทิสฺสนฺติ. อรหนฺตตฺเถรา ปน ราชูนํ อายาจนํ อารพฺภ ธมฺมสตฺถํ เอกํ วิรจยึสูติ โปราณา วทนฺตีติ. อิจฺเจวํ–

ด้วยประการฉะนี้ พระศาสนาในแคว้นวนวาสีจึงรุ่งเรืองยิ่งนัก ดุจพระจันทร์เต็มดวง ด้วยพระอรหันตเถระหลายร้อยรูป. แต่พระมหาเถระผู้เป็นคันถรจนาจารย์ทางพระศาสนาไม่ปรากฏในที่นั้น. แต่โบราณาจารย์กล่าวว่า พระอรหันตเถระทั้งหลายได้รจนาคัมภีร์ธรรมศาสตร์เล่มหนึ่งขึ้น โดยปรารภการอ้อนวอนของพระราชาทั้งหลาย. ด้วยประการฉะนี้ –

เตจ เถรา มหาปญฺญา,ปคฺคเหตฺวาน สาสนํ;

สูริโย วิย อตฺถงฺโค,อุปคา มจฺจุสนฺติกํ.

พระเถระเหล่านั้นผู้มีปัญญามาก ได้ประคับประคองพระศาสนาไว้แล้ว ได้เข้าถึงความตาย ดุจพระอาทิตย์อัสดงคต.

ตสฺมา หิ ปณฺฑิโต โปโส,ยาว มจฺจุ นจาคโต;

ตาว ปุญฺญํ กเร นิจฺจํ,มา ปมชฺเชยฺย สพฺพทาติ.

เพราะฉะนั้น บุรุษผู้เป็นบัณฑิต พึงทำบุญอยู่เสมอ ตราบเท่าที่ความตายยังไม่มาถึง อย่าประมาทในกาลทั้งปวงเลย.

อิติ สาสนวํเส วนวาสีรฏฺฐสาสนวํสกถามคฺโค

จบเรื่องพงศาวดารพระศาสนาในแคว้นวนวาสี ในพงศาวดารพระศาสนา.

นาม ปญฺจโม ปริจฺเฉโท.

ชื่อว่าปริจเฉทที่ ๕.

๖. อปรนฺตรฏฺฐสาสนวํสกถามคฺโค

๖. เรื่องพงศาวดารพระศาสนาในแคว้นอปรันตชนบท.

๖. อิทานิ ปน มรมฺมมณฺฑเล อปรนฺตรฏฺเฐ สาสนวํสํ วกฺขามิ. อมฺหากญฺหิ มรมฺมรฏฺเฐ สุปฺปาทกติตฺเถ วาณิชคาเม วสนฺเต จูฬปุณฺณ มหาปุณฺเณทฺเว ภาติเก ปฏิจฺจ ภควโต ธรมานสฺเสว อติเรกวีสติวสฺสกาลโต ปภุติ สาสนํ ปติฏฺฐาสิ. น ปน ตาว พฺยาเปตฺวา ปติฏฺฐาสิ. เตเนว ปุน สาสนสฺส ปติฏฺฐาปนตฺถาย มหาโมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถโร [Pg.61] โยนกธมฺมรกฺขิตตฺเถรํ เปเสสีติ.

๖. บัดนี้ ข้าพเจ้าจักกล่าวพงศาวดารพระศาสนาในแคว้นอปรันตชนบท ในมรัมมมณฑล. พระศาสนาได้ตั้งมั่นอยู่ในหมู่บ้านวาณิชะ ที่ท่าสุปปาทกะ ในแคว้นมรัมมะของเรา ตั้งแต่สมัยที่พระผู้มีพระภาคยังทรงพระชนม์อยู่ ล่วงเลยยี่สิบกว่าปี โดยอาศัยพี่น้องสองคนคือ จูฬปุณณะและมหาปุณณะ. แต่ยังมิได้แผ่ขยายไปทั่ว. ด้วยเหตุนั้น พระมหาโมคคัลลีบุตรติสสเถระจึงได้ส่งพระโยนกธรรมรักขิตเถระไปเพื่อตั้งมั่นพระศาสนาอีกครั้ง.

ภควา ปน โลหิตจนฺทนวิหารํ ปฏิคฺคเหตฺวา สตฺตสตฺตาหานิ นิสีทิตฺวา สมาคตานํ เทวมนุสฺสานํ ธมฺมรสํ อทาสิ. สตฺตาเหสุ จ เอกสฺมึ อหุ จตุราสีติปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. ปญฺจสตมตฺเตหิ จ ปาสาเทหิ อาคจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเค สจฺจพนฺธปพฺพเต นิสินฺนสฺส สจฺจพนฺธสฺส นาม อิสิโน ธมฺมํ เทเสตฺวา ฉหิ อภิญฺญาหิ สทฺธึ อรหตฺตํ ปาเปสิ. วาณิชคาเม จ อิสิทินฺนเสฏฺฐิ อาทีนมฺปิ ธมฺมรสํ ปาเยสิ. อิจฺเจวํ สจฺจพนฺธอิสิทินฺนมหาปุณฺณาทโย ปฏิจฺจ อมฺหากํ มรมฺมมณฺฑเล สาสนํ ปติฏฺฐาสิ.

ส่วนพระผู้มีพระภาคได้ทรงรับโลหิตจันทนวิหารแล้ว ประทับนั่งอยู่เจ็ดสัปดาห์ ได้ประทานรสพระธรรมแก่เทวดาและมนุษย์ที่มาประชุมกัน. ในสัปดาห์หนึ่ง การตรัสรู้ธรรมได้มีแก่สัตว์แปดหมื่นสี่พัน. และเมื่อเสด็จมาด้วยปราสาทประมาณห้าร้อยแห่ง ระหว่างทางได้ทรงแสดงธรรมแก่อิสิชื่อสัจจพันธะ ผู้นั่งอยู่บนภูเขาสัจจพันธะ แล้วทรงให้บรรลุพระอรหัตพร้อมด้วยอภิญญาหก. และได้ทรงให้รสพระธรรมแก่อิสิทินนเศรษฐีเป็นต้น ในหมู่บ้านวาณิชะ. ด้วยประการฉะนี้ พระศาสนาได้ตั้งมั่นอยู่ในมรัมมมณฑลของเรา โดยอาศัยสัจจพันธะ อิสิทินนะ มหาปุณณะเป็นต้น.

อิทํ มรมฺมมณฺฑเล อปรนฺตรฏฺเฐ ปฐมํ สาสนสฺส

นี้เป็นครั้งแรกของพระศาสนา ในแคว้นอปรันตชนบท ในมรัมมมณฑล

ปติฏฺฐานํ.

การตั้งมั่น

ภควโต ปรินิพฺพุตโต ปญฺจตึสาธิเก ทฺวิวสฺสสเต สมฺปตฺเต ตติยสงฺคีตึ สงฺคายิตฺวา อวสาเน มหาโมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถโร อตฺตโน สทฺธิวิหาริกํ โยนกธมฺมรกฺขิตตฺเถรํ สทฺธึ จตูหิ ภิกฺขูหิ อปรนฺตรฏฺฐํ เปเสสิ. อปรนฺตรฏฺฐญฺจ นาม อมฺหากํ มรมฺมมณฺฑเล สุนาปรนฺตรฏฺฐเมว. ตมตฺถํ ปน เหฏฺฐา อโวจุมฺหา.

เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานล่วงไป ๒๓๕ ปี พระมหาโมคคัลลีบุตรติสสเถระได้ทำตติยสังคายนาเสร็จแล้ว ได้ส่งพระโยนกธรรมรักขิตเถระผู้เป็นสัทธิวิหาริกของตน พร้อมด้วยภิกษุสี่รูป ไปยังแคว้นอปรันตชนบท. แคว้นอปรันตชนบทนั้นคือสุนาปรันตชนบทในมรัมมมณฑลของเรานั่นเอง. ส่วนความหมายนั้น เราได้กล่าวไว้ข้างต้นแล้ว.

โยนกธมฺมรกฺขิตตฺเถโรปิ อปรนฺตรฏฺฐํ อาคนฺตฺวา อคฺคิกฺขนฺโธปมสุตฺเตน รฏฺฐวาสีนํ ปสาเทสิ. สตฺตติมตฺตานํ ปาณสหสฺสานํ ธมฺมรสํ ปาเยสิ. รฏฺฐวาสิโน จ พหโว สาสเน ปพฺพชึสุ. ราชกุลโตปิ สหสฺสมตฺตา ปพฺพชึสุ. อิตฺถีนํ ปน อติเรกสฏฺฐิสหสฺสมตฺตา ปพฺพชึสุ. ตญฺจ น อคฺคิกฺขนฺโธปมสุตฺตนฺตํ สุตฺวา ปพฺพชนฺตีนํ อิตฺถีนํ วเสน วุตฺตํ, อถ โข อาทิโต ปฏฺฐาย ยาวจิรกาลา สาสนํ ปสีทิตฺวา ปพฺพชนฺตีนํ อิตฺถีนํ วเสน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. กสฺมาติ เจ, อิตฺถีนํ ภิกฺขุนีนํ สนฺติเกเยว ปพฺพชิตุํ ยุตฺตตฺตา โยนกธมฺมรกฺขิตตฺเถเรน [Pg.62] จ สทฺธึ ภิกฺขุนีนํ อนาคตตฺตา. เอวํ จิรกาลํ อติกฺกมิตฺวา ปจฺฉา ภิกฺขุนิโย อาคนฺตฺวา ตาสํ สนฺติเก ปพฺพชิตานํ วเสน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. สีหฬทีเป อนุฬาเทวิโย ปพฺพชิตกาเล มหามหินฺทตฺเถรสฺส สงฺฆมิตฺตาเถริยา ปกฺโกสนตา อิธ ญาปกาติ. เอวํ โยนกธมฺมรกฺขิตตฺเถรํ ปฏิจฺจ อปรนฺตรฏฺเฐ สตฺตานํ พหุปกาโร อโหสิ. เตเนวฏฺฐกถายํ–

พระโยนกธรรมรักษิตเถระแม้รูปนั้น มาสู่ประเทศอปรันตชนบทแล้ว ยังชาวชนบทให้เลื่อมใสด้วยอัคคิกขันโธปมสูตร ให้ดื่มรสพระธรรมแก่สัตว์ประมาณเจ็ดหมื่น และชาวชนบทเป็นอันมากบวชแล้วในพระศาสนา แม้จากราชสกุลก็บวชแล้วประมาณพันคน ส่วนสตรีประมาณเกินหกหมื่นคนบวชแล้ว และจำนวนนั้น มิได้กล่าวหมายถึงสตรีที่บวชเพราะได้ฟังอัคคิกขันโธปมสูตร แต่พึงทราบว่ากล่าวหมายถึงสตรีที่เลื่อมใสในพระศาสนาแล้วบวชมาตั้งแต่ต้นจนถึงกาลนาน ถ้าถามว่าเพราะเหตุไร? เพราะสตรีควรบวชในสำนักของภิกษุณีเท่านั้น และเพราะภิกษุณีมิได้มาพร้อมกับพระโยนกธรรมรักษิตเถระ พึงทราบว่ากล่าวหมายถึงสตรีที่บวชในสำนักของภิกษุณีเหล่านั้น ซึ่งภิกษุณีมาภายหลังเมื่อล่วงกาลนานไปแล้วอย่างนี้ การที่พระมหาเถระมหินทะเรียกพระเถรีสังฆมิตตามาในคราวที่พระนางอนุฬาเทวีทั้งหลายบวชในสีหลทวีป เป็นเครื่องแสดงในเรื่องนี้ พระโยนกธรรมรักษิตเถระอาศัยเหตุนั้น จึงเป็นผู้มีอุปการะมากแก่สัตว์ทั้งหลายในอปรันตชนบท ด้วยประการฉะนี้ เพราะเหตุนั้น ในอรรถกถาจึงกล่าวว่า–

อปรนฺตํ วิคาหิตฺวา, โยนโก ธมฺมรกฺขิโต;

อคฺคิกฺขนฺธูปเมเนตฺถ, ปสาเทสิ ชเน พหูติ.

พระโยนกธรรมรักษิตเข้าไปสู่อปรันตชนบทแล้ว ได้ยังชนเป็นอันมากในที่นั้นให้เลื่อมใสด้วยอัคคิกขันธูปมสูตร ดังนี้.

ตตฺถายํ อธิปฺปาย วิเสโส คเหตพฺโพ. กถํ. อคฺคิกฺขนฺโธปมสุตฺตนฺตํ นาม ภิกฺขูนํ ปฏิปตฺติวเสน วุตฺตํ, ตํ ภิกฺขูนํเยว เทเสตุํ วฏฺฏติ, เถโรปิ ตตฺถ ตํ เทเสสิ, ตสฺมา ปุณฺณสจฺจพนฺธาทโย ปฏิจฺจ ภควโต ธรมานสฺส วีสติวสฺสกาเลเยว สาสนํ อปรนฺตรฏฺเฐ ปติฏฺฐหิตฺวา กสฺมิญฺจิ กสฺมิญฺจิ ฐาเน ภิกฺขูนํ สํวิชฺชมานตฺตา เตสํ ภิกฺขูนํ สงฺคเหตฺวา เทเสตุํ ปจฺฉา อาคตานญฺจ ภิกฺขูนํ ปริสุทฺธาจารตํ วิญฺญาเปตุํ อคฺคิกฺขนฺโธปมสุตฺตํ เถโร เทเสสีติ. เอวญฺจ สติ อริมทฺทนนคเร สมณกุตฺตกานํ สํวิชฺชมานภาวํ วกฺขมาเนน วจเนน สเมติ.

ในเรื่องนั้น พึงถือเอานัยพิเศษนี้ อย่างไร? อัคคิกขันโธปมสูตรนั้นแล ตรัสไว้โดยเป็นปฏิปทาของภิกษุ ควรแสดงแก่ภิกษุเท่านั้น แม้พระเถระก็ได้แสดงสูตรนั้นในที่นั้น เพราะฉะนั้น เพราะพระศาสนาตั้งมั่นในอปรันตชนบทในกาลที่พระผู้มีพระภาคยังทรงพระชนม์อยู่ได้ ๒๐ พรรษา โดยอาศัยพระปุณณะและพระสัจจพันธะเป็นต้น และเพราะมีภิกษุอยู่ในบางแห่งบางแห่ง พระเถระจึงได้แสดงอัคคิกขันโธปมสูตรเพื่อสงเคราะห์ภิกษุเหล่านั้น และเพื่อประกาศความบริสุทธิ์แห่งอาจาระของภิกษุที่มาภายหลัง เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็ย่อมสอดคล้องกับคำที่จะกล่าวต่อไปถึงการมีอยู่ของพวกสมณกุฏฏกะในเมืองอริมัททนะ

อิทํ มรมฺมมณฺฑเล อปรนฺตรฏฺเฐ ทุติยํ

นี้เป็นการตั้งมั่นแห่งพระศาสนาครั้งที่สองในอปรันตชนบทในมณฑลพม่า

สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ.

การตั้งมั่นแห่งพระศาสนา

ยสฺมา ปน พุทฺเธ, ภควา ปุณฺณตฺเถรสฺส ยาจนมารพฺภ อปรนฺตรฏฺฐํ อาคนฺตฺวา วาณิเช หิ การิเต จนฺทนวิหาเร วสิตฺวา เอกสฺมึ สมเย อานนฺเทน ปจฺฉาสมเณน ตมฺพทีปรฏฺฐมฺปิ เทสจาริกํ อาหิณฺฑิ. อาหิณฺฑิตฺวา อริมทฺทนนครฏฺฐานสมีปํ ปตฺวา ปพฺพตมุทฺธนิ ฐตฺวา อนาคเต โข อานนฺท อิมสฺมึ ปเทเส สมฺมุติ นาม ราชา อริมทฺทนํ นาม นครํ มาเปสฺสติ[Pg.63], ตสฺมิญฺจ นคเร มม สาสนํ วิรูฬํ หุตฺวา ปติฏฺฐหิสฺสตีติ พฺยากาสิ. อยมตฺโถ โปราณเวทปาตฺถเกสุ วุตฺโต.

ก็เพราะพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงปรารภคำทูลขอของพระปุณณเถระ เสด็จมายังอปรันตชนบท ประทับอยู่ในจันทนวิหารที่พวกพ่อค้าสร้างถวาย และในสมัยหนึ่งได้เสด็จจาริกไปในชนบทแม้ในประเทศตัมพทีปะพร้อมด้วยพระอานนท์ผู้เป็นปัจฉาสมณะ ครั้นเสด็จจาริกไปถึงใกล้สถานที่ตั้งเมืองอริมัททนะแล้ว ประทับยืนอยู่บนยอดเขา ทรงพยากรณ์ว่า 'ดูกรอานนท์ ในอนาคต ในสถานที่นี้ พระราชาพระนามว่าสัมมุติ จักสร้างเมืองชื่อว่าอริมัททนะ และในเมืองนั้น ศาสนาของเราจักเจริญงอกงามและตั้งมั่น' เนื้อความนี้กล่าวไว้ในคัมภีร์ปกรณ์โบราณ

โยนกธมฺมรกฺขิตตฺเถโร จ อปรนฺตรฏฺฐํ อาคนฺตฺวา ตมฺพทีปรฏฺฐมฺปิ อาหิณฺฑิตฺวา ตมฺพทีปรฏฺฐวาสีนมฺปิ ธมฺมรสํ ปาเยสิเยว. อยมตฺโถ ขตฺติยกุลโต เอว ปุริสสหสฺสานิ ปพฺพชึสูติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตตฺตา วิญฺญายติ. ตทา หิ อปรนฺตรฏฺเฐ ขตฺติโย นตฺถิ, ตมฺพทีปรฏฺฐินฺโทเยว ตํ อนุสาเสตฺวา อติ วสติ, ขตฺติเย จ อาสนฺเต กุโต ขตฺติยกุลานิ ภวิสฺสนฺติ, เตเนว ตมฺพทีปรฏฺฐโต ปุริสสหสฺสานิ ปพฺพชึสูติ วิญฺญาตพฺพํ. ตสฺมา ตมฺพทีปิกสาสนวํสมฺปิ อิธ วตฺตุํ ยุชฺชติ.

และพระเถระโยนกธรรมรักษิตมายังอปรันตชนบทแล้ว ได้จาริกไปในประเทศตัมพทีปะ และได้ให้ชาวประเทศตัมพทีปะดื่มรสพระธรรมด้วย เนื้อความนี้พึงทราบได้เพราะในอรรถกถากล่าวไว้ว่า 'บุรุษหลายพันคนจากตระกูลกษัตริย์ได้บวชแล้ว' เพราะในกาลนั้น ในอปรันตชนบทไม่มีกษัตริย์ มีเพียงพระเจ้าแผ่นดินแห่งประเทศตัมพทีปะเท่านั้นที่ปกครองและประทับอยู่ เมื่อไม่มีกษัตริย์ (ในอปรันตะ) ตระกูลกษัตริย์จะมีมาจากไหน เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่าบุรุษหลายพันคนเหล่านั้นบวชมาจากประเทศตัมพทีปะ ดังนั้น จึงควรที่จะกล่าวถึงพงศาวดารพระศาสนาแห่งตัมพทีปะในที่นี้ด้วย

เตนิทานิ ตมฺพทีปิกาสาสนวํสํ ปวกฺขามิ. อมฺหากญฺหิ มรมฺมมณฺฑเล ตมฺพทีปรฏฺเฐ อริมทฺทนนคเร สมฺมุติราชา นาม ภูปาโล รชฺชํ กเรสิ. ตโต ปฏฺฐาย ยาว อนุรุทฺธรญฺญา สมถิ นามเก เทเส นิสินฺนานํ ตึสมตฺตานํ สมณกุตฺตกานํ สฏฺฐิสหสฺสมตฺตานํ สิสฺสานํ โอวาทํ ทตฺวา จรึสุ.

เพราะเหตุนั้น บัดนี้ข้าพเจ้าจักกล่าวพงศาวดารพระศาสนาแห่งตัมพทีปะ ก็ในมณฑลพม่าของเรา พระราชาพระนามว่าสัมมุติผู้เป็นเจ้าแห่งแผ่นดินได้ทรงครองราชย์ในเมืองอริมัททนะ ประเทศตัมพทีปะ ตั้งแต่นั้นมาจนถึงสมัยพระเจ้าอนุรุทธะ พวกสมณกุฏฏกะประมาณ ๓๐ รูป ซึ่งพำนักอยู่ในสถานที่ชื่อว่าสมถิ ได้ให้โอวาทแก่ศิษย์ประมาณ ๖๐,๐๐๐ คน แล้วประพฤติปฏิบัติสืบกันมา

เตสํ ปน สมณกุตฺตกานํ อยํ วาโท,- สเจ โย ปาณาติปาตํ กเรยฺย, โส อีทิสํ ปริตฺตํ ภณนฺโต ตมฺหา ปาปกมฺมา ปริมุจฺเจยฺย, สเจ ปน โย มาตาปิตรํ หนฺตฺวา อนนฺตริยกมฺมโต ปริมุจฺจิตุกาโม ภเวยฺย, อีทิสํ ปริตฺตํ ภเณยฺย, สเจปิ ปุตฺตธิตานํ อาวาหวิวาหกมฺมํ กตฺตุกาโม ภเวยฺย, อาจริยานํ ปฐมํ นิยฺยาเทตฺวา อาวาหวิวาหกมฺมํ กาตพฺพํ, โย อิทํ จาริตฺตํ อติกฺกเมยฺย, พหุ อปุญฺญํ ปสเวยฺยาติ เอวมาทีหิ มิจฺฉาวาเทหิ อตฺตโน อตฺตโน อุปคตานํ โอวาทํ อทํสุ. ตมตฺถํ สุตฺวา อนุรุทฺธราชา ปริจิตปุญฺโญ เตสํ วาทํ น รุจิ. อยํ เตสํ มิจฺฉาวาโทติ.

ส่วนสมณกุฏฏกะเหล่านั้นมีวาทะอย่างนี้ว่า 'ถ้าผู้ใดพึงทำปาณาติบาต ผู้นั้นเมื่อสวดพระปริตรเช่นนี้ พึงพ้นจากบาปกรรมนั้นได้ ถ้าผู้ใดฆ่ามารดาบิดาแล้วปรารถนาจะพ้นจากอนันตริยกรรม พึงสวดพระปริตรเช่นนี้ แม้ถ้าผู้ใดปรารถนาจะทำพิธีอาวาหมงคลและวิวาหมงคลให้บุตรธิดา พึงมอบให้แก่อาจารย์ก่อนแล้วจึงทำพิธีอาวาหมงคลและวิวาหมงคล ผู้ใดล่วงละเมิดจารีตนี้ พึงประสบกับสิ่งมิใช่บุญเป็นอันมาก' พวกเขาได้ให้โอวาทแก่ผู้ที่มาหาตนด้วยมิจฉาวาทะมีอาทิอย่างนี้ พระเจ้าอนุรุทธะผู้ทรงสั่งสมบุญมาแล้ว ทรงสดับเนื้อความนั้นแล้วไม่ทรงพอพระทัยในวาทะของพวกเขา ทรงดำริว่า 'นี้เป็นมิจฉาวาทะของพวกเขา'

ตทา [Pg.64] จ อริมทฺทนนคเร อรหนฺโต นาม เถโร อาคนฺตฺวา สาสนํ ปติฏฺฐาเปสิ. อยํ อรหนฺตตฺเถรสฺส อฏฺฐุปฺปตฺติ,– ราชวํสาคตปริตฺตนิทานาคตสาสนปฺปเวณิยาคตวเสน ติวิธา โหติ.

ในกาลนั้นแล พระเถระนามว่าอรหันต์ได้มายังเมืองอริมัททนะแล้วประดิษฐานพระศาสนา อัตถุปปัตติ (เรื่องราวความเป็นมา) ของพระอรหันตเถระนี้มี ๓ ประการ คือ โดยนัยที่มาในราชวงศ์ โดยนัยที่มาในปริตตนิทาน และโดยนัยที่มาในศาสนประเพณี

ตตฺถายํ ราชวํสาคตฏฺฐุปฺปตฺติ,– ตทา หิ สุนาปรนฺตตมฺพทีปรฏฺเฐสุ สพฺเพน สพฺพํ สพฺพทา ถิรํ สาสนํ น ตาว ปติฏฺฐาสิ. เตเนว ภควโต พฺยากตนิยาเมน สาสนํ ปติฏฺฐาเปสฺสามาติ จินฺเตตฺวา มหาเถรา สกฺกสฺส เทวานมินฺทสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา สาสนํ อนุคฺคหิตุํ สมตฺถํ ปุคฺคลํ เทหีติ ยาจึสุ. สกฺโกจ เทวานมินฺโท ตาวตึสภวเน เอกํ เทวปุตฺตํ ยาจิตฺวา เอกิสฺสา พฺราหฺมณิยา กุจฺฉิมฺหิ ปฏิสนฺธึ คณฺหาเปสิ. ทสมาสจฺจเยน วิชายนกาเล สีลพุทฺธิ นาม เถโร อนุรกฺขิตฺวา วเย สมฺปตฺเต ปพฺพาเชสิ. ตีสุ ปิฏเกสุ อติวิย เฉโก หุตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิ. อรหนฺโตติ นาเมน ปากโฏ อโหสิ.

ในเรื่องนั้น อัตถุปปัตติที่มาในราชวงศ์มีดังนี้– ในกาลนั้นแล พระศาสนายังมิได้ตั้งมั่นอย่างมั่นคงโดยประการทั้งปวงในประเทศสุนาปรันตะและตัมพทีปะ เพราะเหตุนั้น พระมหาเถระทั้งหลายจึงดำริว่า 'เราทั้งหลายจักประดิษฐานพระศาสนาตามนัยที่พระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์ไว้' จึงไปยังสำนักของท้าวสักกะจอมเทพ ทูลขอว่า 'ขอพระองค์โปรดประทานบุคคลผู้สามารถเพื่ออนุเคราะห์พระศาสนาด้วยเถิด' ท้าวสักกะจอมเทพทรงขอเทพบุตรองค์หนึ่งในภพดาวดึงส์ ให้ถือปฏิสนธิในครรภ์ของนางพราหมณีคนหนึ่ง เมื่อล่วงไป ๑๐ เดือน ในเวลาคลอด พระเถระนามว่าสีลพุทธิได้ช่วยดูแล และเมื่อถึงวัยอันควรก็ได้ให้บวช ท่านเป็นผู้เชี่ยวชาญในพระไตรปิฎกอย่างยิ่ง และได้บรรลุพระอรหัต เป็นที่ปรากฏโดยนามว่า 'พระอรหันต์'

โสจ เถโร มรมฺมมณฺฑเล ชินสาสนํ วิชฺโชตาเปตุํ อริมทฺทนนครํ อาคนฺตฺวา นครโต อวิทูเร เอกสฺมึ อรญฺเญ นิสีทิ. ตทา สกฺโก เทวานมินฺโท เอกํ เนสาทํ ปโลเภตฺวา ตสฺส เถรํ ทสฺเสสิ. อถ เนสาทสฺส เอตทโหสิ,– อยํ ปน อมนุสฺโส ยกฺโข ภเวยฺย, สเจ ปน มนุสฺโส ภเวยฺย, เอวํ สติ มิลกฺขุชาติโก ภเวยฺยาติ. เอวํ ปน จินฺเตตฺวา รญฺโญ ทสฺสนตฺถาย นครํ อาเนสิ. เถโร จ อฏฺฐปริกฺขาเร คเหตฺวา อนุคจฺฉิ. เนสาทา จ เถรํ อาเนตฺวา รญฺโญ ทสฺเสสิ.

พระเถระนั้นได้มายังเมืองอริมัททนะเพื่อยังพระศาสนาของพระชินเจ้าให้รุ่งเรืองในมณฑลพม่า แล้วนั่งอยู่ในป่าแห่งหนึ่งไม่ไกลจากเมือง ในกาลนั้น ท้าวสักกะจอมเทพทรงล่อพรานป่าคนหนึ่งแล้วแสดงพระเถระให้พรานป่านั้นเห็น ครั้งนั้น พรานป่าได้มีความคิดว่า 'ผู้นี้เป็นอมนุษย์หรือยักษ์หรือเปล่าหนอ หากเป็นมนุษย์ ก็คงจะเป็นพวกมิลักขะ' เขาคิดดังนี้แล้วจึงพามายังเมืองเพื่อถวายให้พระราชาทอดพระเนตร พระเถระถือเอาอัฐบริขารแล้วเดินตามไป พรานป่าก็นำพระเถระไปถวายให้พระราชาทอดพระเนตร

ราชา ทิสฺวา สนฺตินฺทฺริโย อยํ, น มิลกฺขุชาติโก, อิมสฺส อพฺภนฺตเร สารธมฺโม อตฺถิ มญฺเญติ ลทฺธสูริโยภาสํวิย ปทุมํ ผุลฺลจิตฺตํ หุตฺวา วีมํเสตุกาโม เถรํ อาห,– อตฺตโน สารุปฺปํ อาสนํ ญตฺวา นิสีทาหีติ.

พระราชาทอดพระเนตรเห็นแล้วทรงดำริว่า 'ท่านผู้นี้มีอินทรีย์สงบ ไม่ใช่พวกมิลักขะ เห็นทีว่าภายในของท่านจะมีสารธรรมอยู่' ทรงมีพระทัยเบิกบานประดุจดอกบัวได้รับแสงอาทิตย์ ทรงปรารถนาจะทดลองจึงตรัสกับพระเถระว่า 'ขอท่านจงรู้อาสนะที่สมควรแก่ตนแล้วนั่งเถิด'

เถโร จ ราชปลฺลงฺกํ อารุหิตฺวา นสีทิ. ราชา จ อยํ อคฺคาสเน [Pg.65] นิสีทิ, อวสฺสํ อคฺคปุคฺคโล ภเวยฺยาติ จินฺเตตฺวา ตฺวํ กสฺส ญาติ, กสฺส ภิสฺโส, กุโต อาคโตสีติ ปุจฺฉิ. เถโร จ เอวมาห,– โลกสฺมึ โย นวคุณสมฺปนฺโน ภควา สมฺมาสมฺพุทฺโธ, ตสฺสาหํ ญาติ, โสภควาเยว มมาจริโย, ภิกฺขุสงฺฆสฺส นิสินฺนฏฺฐานโต อาคโตมฺหีติ.

พระเถระขึ้นนั่งบนราชบัลลังก์ พระราชาทรงดำริว่า "ผู้นี้มานั่งบนอาสนะอันสูงสุด ย่อมเป็นบุคคลผู้สูงสุดอย่างแน่นอน" จึงตรัสถามว่า "ท่านเป็นญาติของใคร เป็นศิษย์ของใคร มาจากไหน?" พระเถระจึงกล่าวว่า "ในโลกนี้ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้สมบูรณ์ด้วยพระคุณ ๙ ประการนั้น เป็นญาติของอาตมา พระผู้มีพระภาคเจ้านั้นแลเป็นอาจารย์ของอาตมา อาตมามาจากที่ที่พระภิกษุสงฆ์นั่งอยู่."

ราชา จ โสมนสฺสปฺปตฺโต หุตฺวา อาห, ตว อาจริเยน เทสิตํ ธมฺมํ เอกเทสโต เทเสหีติ. อถ ยถา สิริธมฺมาโสกรญฺโญ นิคฺโรธสามเณเรน อปฺปมาทธมฺโม เทสิโต, เอวํ อปฺปมาทธมฺมํเยว เถโร เทเสสิ.

พระราชาทรงโสมนัสแล้วตรัสว่า "ขอท่านจงแสดงธรรมที่อาจารย์ของท่านแสดงแล้วโดยส่วนหนึ่งเถิด." ลำดับนั้น พระเถระได้แสดงอัปปมาทธรรมนั่นแล เหมือนกับที่พระนิโครธสามเณรได้แสดงอัปปมาทธรรมแก่พระเจ้าสิริธรรมาโศกราชฉะนั้น.

ราชา จ ปุน อาห,– กุหึ ทานิ สมฺมาสมฺพุทฺโธ นิสีทติ, เตน ปน เทสิโต ธมฺโม กติปฺปมาโณ, ตสฺส สาวกา ปน กติปฺปมาณา, ตุมฺหาทิสา อญฺเญ อตฺถิ วา มา วาติ. อิทานิ อมฺหากํ อาจริโย สมฺมาสมฺพุทฺโธ ปรินิพฺพุโต, ธาตุโยเยว อิทานิ อตฺถิ, เตน ปน เทสิโต ธมฺโม จตุราสีติธมฺมกฺขนฺธสหสฺสปฺปมาโณ, สุธมฺมปุเร ปิฏกตฺตยํ ยุคฬวเสน ตึสวิธา อตฺถิ, มยา อญฺโญ ปรมตฺถ สมฺมุติวเสน ทุวิโธปิ สงฺโฆ อตฺถีติ.

พระราชาตรัสถามอีกว่า "บัดนี้พระสัมมาสัมพุทธเจ้าประทับอยู่ที่ไหน? ธรรมที่พระองค์ทรงแสดงมีประมาณเท่าไร? พระสาวกของพระองค์มีประมาณเท่าไร? นอกจากท่านแล้วยังมีผู้อื่นเช่นท่านอีกหรือไม่?" พระเถระตอบว่า "บัดนี้พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้เป็นอาจารย์ของพวกเราปรินิพพานแล้ว บัดนี้มีแต่พระธาตุเท่านั้น ธรรมที่พระองค์ทรงแสดงมีประมาณ ๘๔,๐๐๐ พระธรรมขันธ์ ในเมืองสุธัมมะมีพระไตรปิฎก ๓๐ อย่างเป็นคู่กัน นอกจากอาตมาแล้วยังมีพระสงฆ์ ๒ ประเภท คือ โดยปรมัตถ์และโดยสมมติ."

ตํ สุตฺวา ราชา ภิยฺโยโสมตฺตาย ปสนฺโน หุตฺวา ปุน อาโรเจสิ,– มม ภนฺเต อิมสฺมึ ปจฺจกฺเข นตฺถิ ตยา อญฺโญ นาโถ, อชฺชภคฺเค ปาณุเปตํ มํ อุปาสโกติ ธาเรหิ, ตว โอวาทํ อหํ สิรสา ปฏิคฺคณฺหิสฺสามีติ.

พระราชาทรงสดับดังนั้นแล้ว ทรงเลื่อมใสยิ่งขึ้น จึงตรัสบอกอีกว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในปัจจุบันนี้ ข้าพระองค์ไม่มีที่พึ่งอื่นนอกจากท่าน ขอท่านจงทรงจำข้าพระองค์ไว้ว่าเป็นอุบาสกผู้ถึงสรณะตลอดชีวิตตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป ข้าพระองค์จะน้อมรับโอวาทของท่านไว้เหนือเศียรเกล้า."

ตโต ปจฺฉา อรญฺญกงฺคารเห ฐาเน วิหารํ การาเปตฺวา อทาสิ. สมณกุตฺตกานมฺปิ วาทํ ภินฺทิ, ยถา ปน สุวณฺณปาตึ ลภิตฺวา สุวณฺณภาชนํ ลภิตฺวา มตฺติกาภาชนนฺติ. สกเลปิ จ รฏฺเฐ สมณกุตฺตกานํ วาทํ ชหาเปสิ. ตสฺมิญฺจ กาเล สมณกุตฺตกา หีนลาภา หุตฺวา เถรสฺส อุปนาหํ พนฺธึสุ. เต ปน สมณกุตฺตกา อรญฺเญ นิสฺสามิกาวิย [Pg.66] โกเลยกา สุนขา อนาถา หุตฺวา กายิกเจตสิกทุกฺขํ ลภึสุ.

หลังจากนั้น พระราชาทรงสร้างวิหารในสถานที่อันเป็นที่รังเกียจของพวกชาวป่าแล้วถวาย ทรงทำลายลัทธิของพวกสมณกุฏฐกะด้วย เหมือนกับได้ภาชนะทองคำแล้วทิ้งภาชนะดินฉะนั้น ทรงให้ละลัทธิของพวกสมณกุฏฐกะทั่วทั้งแว่นแคว้น ในกาลนั้น พวกสมณกุฏฐกะมีลาภเสื่อมถอยลง จึงผูกอาฆาตในพระเถระ พวกสมณกุฏฐกะเหล่านั้นได้รับทุกข์ทางกายและใจ เหมือนสุนัขที่ไม่มีเจ้าของในป่าฉะนั้น.

ราชา จ ตมตฺถํ ญตฺวา ยถา สมณกุตฺตกา นาภิภวนฺติ, ตถา อารกฺขํ ฐเปสิ. เต จ สมณกุตฺตเก เสตวตฺถํ นิวาสาเปตฺวา อาวุธคาหโยธภาเวน ราชกมฺเม นิโยชาเปสิ. เถโร จ สาสเน ปสนฺเน ชเน ปพฺพาเชตฺวา อุปสมฺปาเทตฺวา สาสนํ วิโสธาเปสิ. ราชา จ อิมสฺมึ รฏฺเฐ โปราณิกา ราชาโน สมณกุตฺตกานํ วาทํ คเหตฺวา รชฺชํ กาเรสุํ, สเจ หิ ปน เตสํ อนตฺถกรชฺชํ ปุน คณฺหาเปตุํ สกฺกุเณยฺยํ, เอวํ สติ อหํ เตสํ อนตฺถกรชฺชํ อปเนตฺวา สาตฺถกรชฺชํ คณฺหาเปตุมิจฺฉามีติ อนุโสจีติ.

พระราชาทรงทราบเรื่องนั้นแล้ว จึงทรงจัดเวรยามเพื่อไม่ให้พวกสมณกุฏฐกะครอบงำได้ ทรงให้พวกสมณกุฏฐกะเหล่านั้นนุ่งห่มผ้าขาว แล้วทรงแต่งตั้งให้เป็นทหารถืออาวุธในราชการ พระเถระได้ให้ชนผู้เลื่อมใสในพระศาสนาบวชและอุปสมบทแล้วชำระพระศาสนาให้บริสุทธิ์ พระราชาทรงรำพึงว่า "ในแว่นแคว้นนี้ พระราชาแต่ก่อนทรงถือลัทธิของพวกสมณกุฏฐกะแล้วทรงปกครองราชสมบัติ ถ้าหากว่าเราสามารถจะให้พวกเขากลับมายึดราชสมบัติอันไม่เป็นประโยชน์นั้นได้อีก เราก็ปรารถนาที่จะให้พวกเขายึดราชสมบัติอันเป็นประโยชน์แทนที่จะเป็นราชสมบัติอันไม่เป็นประโยชน์นั้น"

อยํ ปน ปริตฺตนิทานาคตฏฺฐุปฺปตฺติ, –

อนึ่ง เรื่องราวที่มาในนิทานเล็กน้อยนี้คือ –

สีหฬทีเป กิร วิปฺปวาสีนคเร นิสินฺโน เอโก ภิกฺขุอุปทฺวาราวตีนครํ คนฺตฺวา ปริยตฺตึ อุคฺคณฺหิ. ตโต ปจฺฉา สุธมฺม ปุรํ คนฺตฺวา ปริยตฺตึ อุคฺคณฺหิ. ตสฺมิญฺจ กาเล สิริเขตฺตนคเร ปาฏลิรุกฺเข เอโก คนฺโถ อตฺถีติ สุตฺวา สุธมฺมปุรโต สิริเขตฺตนครํ อคมาสิ. อนฺตรามคฺเค ลุทฺธโก เถรํ ปสฺสิตฺวา อยํ ยกฺโขติ มญฺญิตฺวา คเหตฺวา อนุรุทฺธรญฺโญ ทสฺเสสิ.

ได้ยินว่า พระภิกษุรูปหนึ่งซึ่งอยู่ในเมืองวิปปวาสีในเกาะสีหล ได้ไปเรียนปริยัติในเมืองอุปทวารวดี หลังจากนั้นได้ไปเรียนปริยัติในเมืองสุธัมมะ ในกาลนั้น ได้ยินว่ามีคัมภีร์เล่มหนึ่งอยู่ที่ต้นปาฏลีในเมืองสิริเขตต์ จึงได้เดินทางจากเมืองสุธัมมะไปยังเมืองสิริเขตต์ ระหว่างทาง นายพรานเห็นพระเถระแล้วสำคัญว่าเป็นยักษ์ จึงจับไปถวายพระเจ้าอนุรุทธะ.

ตทา ราชา เถรํ ปุจฺฉิ,– โก ปน ตฺวนฺติ. อหํ มหาราช โคภมสฺส สาวโกติ. ปุน ราชา ปุจฺฉิ,–ติณฺณํ ปน รตนานํ กีทิโสติ. เถโร อาห,– มโหสธปณฺฑิโตวิย มหาราช พุทฺโธ ทฏฺฐพฺโพ, อุมงฺโควิย ธมฺโม, วิเทหเสนา วิย สงฺโฆติ. เอวํ อุปมาหิ ปกาสิโต ราชา ปุน ปุจฺฉิ,–กึ นุโข อิเม โคตมสฺส สาวกาติ. น โข มหาราช อิเม โคตมสฺส สาวกา, อิเม ปน อมฺเหหิ วิสภาคา สมณกุตฺตกาเย วาติ. เอวํ วุตฺเต ตโต ปฏฺฐาย เต สมณกุตฺตเก วิชหิ, ติณํ วิย นาติมญฺญิ. ปาฏลิรุกฺขสุ สิรโตปิ [Pg.67] ลทฺธํ เตสํ คนฺถํ ลทฺธฏฺฐาเนเยว อคฺคินา ฌาเปสิ. ตมฺปิ ฐานํ ยาวชฺชตนา อคฺคิฌาปนถลนฺติ ปากฏนฺติ.

ขณะนั้น พระราชาตรัสถามพระเถระว่า "ท่านเป็นใคร?" พระเถระตอบว่า "ข้าแต่มหาราช อาตมาเป็นสาวกของพระโคตมะ" พระราชาตรัสถามอีกว่า "พระรัตนตรัยเป็นอย่างไร?" พระเถระกล่าวว่า "ข้าแต่มหาราช พระพุทธเจ้าพึงเห็นเหมือนมโหสถบัณฑิต พระธรรมเหมือนอุโมงค์ พระสงฆ์เหมือนกองทัพของพระเจ้าวิเทหะ" เมื่อพระเถระแสดงด้วยอุปมาดังนี้แล้ว พระราชาตรัสถามอีกว่า "พวกนี้เป็นสาวกของพระโคตมะหรือ?" พระเถระตอบว่า "ข้าแต่มหาราช พวกนี้ไม่ใช่สาวกของพระโคตมะ แต่พวกนี้เป็นสมณกุฏฐกะที่แตกต่างจากพวกเรา" เมื่อกล่าวอย่างนี้แล้ว ตั้งแต่นั้นมา พระราชาทรงละพวกสมณกุฏฐกะเหล่านั้น ไม่ทรงนับถือเหมือนหญ้า คัมภีร์ที่ได้จากต้นปาฏลีนั้น พระองค์ทรงเผาด้วยไฟในที่ที่ได้มานั่นเอง สถานที่นั้นก็เป็นที่รู้จักกันว่า "สถานที่เผาไฟ" จนถึงทุกวันนี้.

เถโร จ วิมาน วตฺถุํ รญฺโญ เทเสสิ. ราชา จ ปสีทิตฺวา สิริเขตฺตนครโต อริมทฺทนนครํ ปจฺจาคมนกาเล อาเนสิ.

พระเถระได้แสดงวิมานวัตถุแก่พระราชา พระราชาทรงเลื่อมใสแล้ว จึงทรงนำพระเถระกลับมายังเมืองอริมัททนะในคราวเสด็จกลับจากเมืองสิริเขตต์.

อิทํ ปน ปาฏลิสุสิเร ลทฺธคนฺถสฺส การณํ,- เตสญฺหิ สมณกุตฺตกานํ อพฺภนฺตเร เอโก อุปายจฺเฉโก สมณกุตฺตโก อตฺตโน วาทานุรูปํ คนฺถํ กตฺวา สิริเขตฺตนคเร ทฺวตฺตึสรตนกฺขนฺธสฺส ปาฏลิรุกฺขสฺส สุสิเร ปเวเสตฺวา ปุนปฺปุนํ อุทเกน เตเมตฺวา มตฺติกาย ลิมฺเปตฺวา ปุน ตจํ อุปฺปาเทตฺวา อุฏฺฐาเปสิ. ตทา มยํ สุปิเน ปาฏลิรุกฺเข สารคนฺโถ อตฺถพฺยญฺชนสมฺปนฺโน เอโก อตฺถีติอิ ปสฺสามาติ โกลาหลํ อุปฺปาเทสุํ. ตํ สุตฺวา ราชา สิริเขตฺตนครํ คนฺตฺวา ตํ ปาฏลิรุกฺขํ ภินฺทิตฺวา คเวเสนฺโต ตํ คนฺถํ ลภิ. คนฺเถ ปน สกวาทวเสน สมณกุตฺตกสามญฺญตา อีทิสาเยว, เอเต โคตมาสาวกา โหนฺติอิ, เอเตสํเยว อาจาโร สคฺคมคฺคปถภูโตติ เอวมาทีหิ การเณหิ วุตฺตํ. ราชา จ ปสีทิตฺวา สมณกุตฺตกานํ พหูนิ ทาตพฺพานิ อทาสิ. ตโต ปจฺฉา เถรสฺส ธมฺมกถํ สุตฺวา ตํ อคฺคินา ฌาเปสีติ เอวํ สมณกุตฺตกานํ วจนํ สุตฺวา สิริเขตฺตนครํ คนฺตฺวา อริมทฺทนนครํ ปจฺจาคจฺฉนฺโต เถรํ อาเนสีติ ทฏฺฐพฺพํ. อริมทฺทนนครํ สมฺปตฺตกาเล เชตวนํ นาม วิหารํ การาเปตฺวา อทาสิ. เถโร จ ตตฺถ สาสานํ วิโสเธตฺวา นิสีทิ. ราชา เทวสิกํ อุทกํ อาเนตฺวา อคฺคมเหสี ปน เทวสิกํเยว ปิณฺฑปาตํ อาเนตฺวา โภเชสิ. อุปฺปนฺนกงฺขา กาเลปิ ตํตํกงฺขาฏฺฐานํ ปุจฺฉีติ.

อนึ่ง เหตุแห่งคัมภีร์ที่ได้ในโพรงต้นปาฏลีนั้นคือ – ในหมู่สมณกุฏฐกะเหล่านั้น มีสมณกุฏฐกะผู้ฉลาดในอุบายคนหนึ่ง ได้แต่งคัมภีร์ตามลัทธิของตน แล้วนำไปซ่อนไว้ในโพรงต้นปาฏลีที่มีลำต้นสูง ๓๒ ศอกในเมืองสิริเขตต์ แล้วรดน้ำซ้ำๆ เอาดินพอก แล้วทำให้เปลือกไม้เกิดขึ้นใหม่แล้วตั้งไว้. ขณะนั้น พวกเขาก็ส่งเสียงเอะอะว่า "พวกเราเห็นในฝันว่ามีคัมภีร์อันเป็นสาระสมบูรณ์ด้วยอรรถและพยัญชนะอยู่ในต้นปาฏลี." พระราชาทรงสดับดังนั้นแล้ว จึงเสด็จไปยังเมืองสิริเขตต์ ทรงผ่าต้นปาฏลีนั้นค้นหาจนพบคัมภีร์นั้น. ในคัมภีร์นั้นกล่าวไว้ด้วยเหตุผลต่างๆ ตามลัทธิของตนว่า "ความเป็นสมณะของสมณกุฏฐกะเป็นเช่นนี้ พวกนี้เป็นสาวกของพระโคตมะ และวัตรปฏิบัติของพวกนี้เป็นหนทางไปสู่สวรรค์และมรรค." พระราชาทรงเลื่อมใสแล้วจึงพระราชทานสิ่งของมากมายแก่พวกสมณกุฏฐกะ. หลังจากนั้น เมื่อทรงสดับพระธรรมเทศนาของพระเถระแล้ว จึงทรงเผาคัมภีร์นั้นด้วยไฟ. พึงเห็นว่า เมื่อทรงสดับคำของพวกสมณกุฏฐกะแล้ว จึงเสด็จไปยังเมืองสิริเขตต์ และเมื่อเสด็จกลับมายังเมืองอริมัททนะ ก็ทรงนำพระเถระมาด้วย. เมื่อเสด็จถึงเมืองอริมัททนะแล้ว ทรงสร้างวิหารชื่อเชตวันแล้วถวาย. พระเถระได้ชำระพระศาสนาให้บริสุทธิ์แล้วประทับอยู่ที่นั่น. พระราชาทรงนำน้ำมาถวายทุกวัน ส่วนพระอัครมเหสีทรงนำบิณฑบาตมาถวายทุกวัน. เมื่อเกิดความสงสัยขึ้น ก็ทรงสอบถามในเรื่องที่สงสัยนั้นๆ.

อยํ ปน สาสนปฺปเวณิยาคตฏฺฐุปฺปตฺติ,–

อนึ่ง เรื่องราวที่มาในสายธารแห่งพระศาสนานี้คือ –

สุธมฺมปุเร หิ สมาปตฺติลาภี อโนมทสฺสี นาม เถโร [Pg.68] โสณุตฺตรตฺเถรานํ วํสานุรุกฺขณวเสน สทฺธึ ปญฺจหิ ภิกฺขุ สเตหิ นิสีทิ. ตสฺส ปน ปธานสิสฺโส อธิสีโลนาม, ตสฺส ปธานสิสฺโส ปฺรานทสฺสี นาม, ตสฺส ปธานสิสฺโส กาโฬ นาม, ตสฺส ปธานสิสฺโส อรหนฺโต นาม, ตสฺส ปธานสิสฺโส อริยวํโส นามาติ.

ในเมืองสุธัมมะ พระเถระชื่ออโนมทัสสีผู้ได้สมาบัติ ได้ประทับอยู่พร้อมด้วยพระภิกษุ ๕๐๐ รูป โดยสืบสายวงศ์ของพระโสณุตตรเถระ. ศิษย์เอกของท่านคือพระอธิสีละ, ศิษย์เอกของท่านคือพระปาณทัสสี, ศิษย์เอกของท่านคือพระกาฬะ, ศิษย์เอกของท่านคือพระอรหันตะ, ศิษย์เอกของท่านคือพระอริยวงศ์.

อิทญฺจ วจนํ-โก ปเนส อุตฺตราชีวมหาเถโรติ. อยญฺหิ เถโร รามญฺญเทสิยปุตฺโต อริยวํสตฺเถรสฺส สิสฺโส. อริยวํสตฺเถโร ปน กปฺปุงฺคนครวาสี มหากาฬตฺเถรสฺส สิสฺโส. โส ปน สุธมฺมนครวาสิโน ปฺรานทสฺสี มหาเถรสฺส สิสฺโสติ กลฺยาณี สิลาเลขเน วุตฺตวจเนน น สเมติ. เอวมฺปิ สติ ยถิจฺฉิต อธิปฺปาโย น นสฺสตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

คำกล่าวนี้คือ "พระมหาเถระอุตตราชีวะนี้เป็นใคร?" พระเถระรูปนี้เป็นบุตรชาวรามัญประเทศ เป็นศิษย์ของพระอริยวงศ์เถระ. ส่วนพระอริยวงศ์เถระเป็นศิษย์ของพระมหากาฬเถระผู้อยู่ในเมืองกัปปุงคะ. ท่านผู้นั้นเป็นศิษย์ของพระมหาเถระปาณทัสสีผู้อยู่ในเมืองสุธัมมะ. คำกล่าวนี้ไม่ตรงกับคำที่กล่าวไว้ในศิลาจารึกกัลยาณี. ถึงกระนั้นก็พึงเห็นว่าความหมายที่ต้องการก็ไม่เสียไป.

เอวํ นานาจริยานํ วาโท นานากาเรน ทิสฺสมาโนปิ อรหนฺตตฺเถรสฺส อริมทฺทนนคเร สาสนํ อนุคฺคเหตฺวา ปติฏฺฐานตาเยเวตฺถ ปมาณนฺติ กตฺวา นาวมญฺญิตพฺโพ. สพฺเพสญฺหิ อาจริยานํ วาเทปิ อรหนฺตตฺเถโร อริมทฺทนนครํ อาคนฺตฺวา สาสนํ ปติฏฺฐาเปสีติ อตฺโถ อิจฺฉิตพฺโพเยวาติ.

แม้คำกล่าวของอาจารย์ต่างๆ จะปรากฏแตกต่างกันไป ก็ไม่ควรดูหมิ่น เพราะการที่พระอรหันตเถระได้อุปถัมภ์พระศาสนาและประดิษฐานไว้ในเมืองอริมัททนะนั่นแหละเป็นประมาณในเรื่องนี้ เพราะความหมายที่ว่าพระอรหันตเถระมายังเมืองอริมัททนะแล้วประดิษฐานพระศาสนาไว้ ย่อมเป็นที่พึงประสงค์ในคำกล่าวของอาจารย์ทั้งปวงนั่นเอง.

อรหนฺตตฺเถโร ปน มูลนาเมน ธมฺมทสฺสีติ ปากโฏ สุธมฺมปุรวาสี สีลพุทฺธิตฺเถรสฺส สิสฺโสติ ทฏฺฐพฺโพ. โส จ เถโร ปุพฺเพว ปพฺพชฺชกาลโต จตูสุ เวเทสุ สิกฺขิตสิปฺโป. ปพฺพชิตฺวา ปน สาฬกถํ ปิฏกตฺตยํ อุคฺคณฺหิตฺวา ปารํ คนฺตฺวา สพฺพตฺถ ปากโฏ. โสกฺกตยนครํ อเนตฺวา มนุสฺสา ปูเชนฺติ. ตตฺถ ทสวสฺสานิ วสิตฺวา ปุน สุธมฺมปุรํ อาคนฺตฺวา อรญฺญวาสํ สมาทิยิ.

ส่วนพระอรหันตเถระนั้น พึงทราบว่าเป็นที่รู้จักกันในนามเดิมว่า ธัมมทัสสี เป็นชาวเมืองสุธัมมะ เป็นศิษย์ของพระสีลพุทธเถระ และพระเถระนั้นก่อนบวชก็ได้ศึกษาศิลปะในคัมภีร์พระเวททั้งสี่ ครั้นบวชแล้วก็ได้เรียนพระไตรปิฎกพร้อมทั้งอรรถกถาจนจบสิ้น เป็นที่รู้จักกันทั่วไป มนุษย์ทั้งหลายได้นำท่านไปสู่เมืองโสกกะตะยะแล้วบูชา ท่านได้จำพรรษาอยู่ที่นั่นสิบปี แล้วกลับมายังเมืองสุธัมมะอีกครั้ง และได้ถือธุดงค์อยู่ป่า.

ตโต ปจฺฉา ชินจกฺเก เอกสฏฺฐาธิเก ปญฺจสเต สหสฺเสจ สมฺปตฺเต กลิยุเค เอกูนาสีตาธิเก ติสเต สมฺปตฺเต อนุรุทฺธราชา รชฺชํ ปาปุณิ. ตทา อริมทฺทนนคเร สมณกุตฺตกา [Pg.69] มยํ โคตมสาวกาติ วตฺวา ตึสตึสวคฺคา หุตฺวา นิสีทึสุ. วคฺควเสน กิร สหสฺสมตฺตาติ. อนุรุทฺธราชา จ เตสํ สมณกุตฺตกานํ อาคาริยาพฺรหฺมจริยาทีนิ สุตฺวา น ปสีทิ. เอวมฺปิ ปเวณิยา อาคภตฺตา น ปชหิ. อรหนฺตํ ปน เถรํ ปสฺสิตฺวา ตโต ปฏฺฐาย เตสํ สมณกุตฺตกานํ นิพทฺธวตฺตานิ ภินฺทิตฺวา สาสเน ปสีทิ.

หลังจากนั้น เมื่อพุทธศักราชล่วงไป ๑๕๖๑ ปี และกลียุค (มหาศักราช) ล่วงไป ๓๗๙ ปี พระเจ้าอนุรุทธะก็ได้ครองราชย์ ในเวลานั้น พวกสมณกุฏฐกะในเมืองอริมัททนะได้กล่าวว่า 'พวกเราเป็นสาวกของพระโคดม' แล้วนั่งรวมกันเป็นกลุ่มๆ กลุ่มละ ๓๐ คน โดยประมาณแล้วมีจำนวนถึงพันคน พระเจ้าอนุรุทธะทรงสดับเรื่องการประพฤติอพรหมจรรย์อย่างคฤหัสถ์เป็นต้นของพวกสมณกุฏฐกะเหล่านั้นแล้วก็ไม่ทรงเลื่อมใส ถึงกระนั้นก็ไม่ทรงละการบำรุงที่สืบเนื่องกันมาตามประเพณี แต่เมื่อได้ทอดพระเนตรเห็นพระอรหันตเถระแล้ว ตั้งแต่นั้นมาก็ทรงทำลายวัตรปฏิบัติที่พวกสมณกุฏฐกะยึดถืออยู่ แล้วทรงเลื่อมใสในพระศาสนา.

อิทํ มรมฺมมณฺฑเล ตมฺพทีปรฏฺเฐ อริมทฺทนนคเร อรหนฺตํ.

นี้คือ [เรื่องราว] ในเมืองอริมัททนะ แคว้นตัมพทีปะ ในมณฑลพม่า [โดยอาศัย] พระอรหันตเถระ

นาม เถรํ ปฏิจฺจ ตติยํ สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ.

การประดิษฐานพระศาสนาครั้งที่ ๓ โดยอาศัยพระเถระชื่อนั้น

ตสฺมิญฺจ กาเล อรหนฺตตฺเถโร อนุรุทฺธราชานํ อาห,-ตีสุ สาสเนสุ ปริยตฺติสาสเน ติฏฺฐนฺเตเยว ปฏิปตฺติ สาสนํ ติฏฺฐติ, ปฏิปตฺติสาสเน ติฏฺฐนฺเตเยว ปฏิเวธสาสนํ ติฏฺฐติ, ยถา หิ คุนฺนํ สเตปิ สหสฺเสปิ วิชฺชมาเน ปเวณิป,ลิกาย เธนุยา อสติ โส วํโส สาปเวณี น ฆฬียติอิ, เอวเมวํ ธุตงฺคธรานํ ภิกฺขูนํ สเตปิ สหสฺเสปิ วิชฺชมาเน ปริยตฺติยา อนฺตรหิตาย ปฏิเวโธ นาม น โหติ, ยถา ปน นิมิกุมฺภิโย ชานนตฺถาย ปาสาณ ปิฏฺเฐ อกฺขเรสุ ฐปิเตสุ ยาว อกฺขรานิ ธรนฺติ, ตาว นิธิกุมฺภิโย นฏฺฐา นาม น โหนฺติ, เอวเมวํ ปริยตฺติยา ธรมานาย สาสนํ อนนฺตรหิตํ นาม โหติ, ยถา จ มหโต ตฬากสฺส ปาฬิยา ถิราย อุทกํ น ฐสฺสตีติ น วตฺตพฺพํ, อุทเก สติ ปทุมาทีนิ ปุปฺผานิ น ปุปฺผิสฺสนฺตีติ น วตฺตพฺพํ, เอวเมวํ มหาตฬากสฺส ถิรปาฬิสทิเส เตปิฏเก พุทฺธวจเน สติ อุทกสทิสา ปฏิปตฺติปูรกา กุลปุตฺตา นตฺถีติ น วตฺตพฺพํ, เตสุ สติ ปทุมาทิปุปฺผสทิโส ปฏิเวโธ นตฺถีติ น วตฺตพฺพํ, เอวํ เอกนฺตโต ปริยตฺติเมว ปมาณํ, ตสฺมา อนฺตมโส ทฺวีสุ ปาติโมกฺขสุ วตฺตมาเนสุปิ สาสนํ อนนฺตรหิตเมว, ปริยตฺติยา อนฺตรหิตาย สุปฺปฏิปนฺนสฺสาปิ ธมฺมาภิสมโย นตฺถิ, อนนฺตรหิตาย เอว ธมฺมาภิสมโย อตฺถิ[Pg.70], อิทานิปิ อมฺหากํ ปริยตฺติสาสนํ ปริปุณฺณํ นตฺถิ, สรีรธาตุโย จ นตฺถิ, ตสฺมา ยตฺถ ปริยตฺติสาสนํ สรีรธาตุโย จ อตฺถิ, ตตฺถ ปณฺณากาเรน สทฺธึ ทูตํ เปเสตฺวา อาเนตพฺพา, เอวํ สติ อมฺหากํ รฏฺเฐ ชินสาสนํ จิรกาลํ ปติฏฺฐหิสฺสตีติ.

ในกาลนั้น พระอรหันตเถระได้กล่าวแก่พระเจ้าอนุรุทธะว่า ในพระศาสนา ๓ อย่าง เมื่อปริยัติศาสนายังดำรงอยู่ ปฏิบัติศาสนาก็ยังดำรงอยู่ เมื่อปฏิบัติศาสนายังดำรงอยู่ ปฏิเวธศาสนาก็ยังดำรงอยู่ เหมือนอย่างว่า เมื่อโคมีอยู่เป็นร้อยเป็นพัน แต่เมื่อไม่มีแม่โคผู้รักษาประเพณี (สายพันธุ์) เชื้อสายนั้นก็ไม่สืบต่อ ฉันใด เมื่อภิกษุผู้ทรงธุดงค์มีอยู่เป็นร้อยเป็นพัน แต่เมื่อปริยัติอันตรธานไปแล้ว ปฏิเวธก็ย่อมไม่มี ฉันนั้น อนึ่ง เหมือนอย่างว่า เมื่อหม้อขุมทรัพย์ที่ฝังไว้เพื่อประโยชน์แก่การรู้ ได้ถูกจารึกอักษรไว้บนหลังแผ่นหิน ตราบใดที่อักษรยังดำรงอยู่ ตราบนั้นหม้อขุมทรัพย์ก็ยังไม่ชื่อว่าหายไป ฉันใด เมื่อปริยัติยังดำรงอยู่ พระศาสนาก็ยังไม่ชื่อว่าอันตรธานไป ฉันนั้น และเหมือนอย่างว่า เมื่อคันกั้นสระใหญ่แข็งแรงอยู่ ก็ไม่ควรกล่าวว่าน้ำจักไม่ขังอยู่ เมื่อมีน้ำอยู่ ก็ไม่ควรกล่าวว่าดอกบัวเป็นต้นจักไม่บาน ฉันใด เมื่อพระพุทธพจน์คือพระไตรปิฎกอันเปรียบด้วยคันกั้นสระใหญ่ที่แข็งแรงมีอยู่ ก็ไม่ควรกล่าวว่ากุลบุตรผู้บำเพ็ญปฏิบัติอันเปรียบด้วยน้ำจะไม่มี เมื่อกุลบุตรเหล่านั้นมีอยู่ ก็ไม่ควรกล่าวว่าปฏิเวธอันเปรียบด้วยดอกบัวเป็นต้นจะไม่มี ฉันนั้น ด้วยประการฉะนี้ ปริยัตินั่นแหละเป็นประมาณโดยส่วนเดียว เพราะฉะนั้น แม้เมื่อปาติโมกข์ ๒ อย่างยังดำเนินอยู่ พระศาสนาก็ยังไม่ชื่อว่าอันตรธานไป เมื่อปริยัติอันตรธานไปแล้ว แม้ผู้ปฏิบัติชอบก็ไม่มีการตรัสรู้ธรรม เมื่อปริยัติยังไม่ดับไปนั่นแหละจึงมีการตรัสรู้ธรรม บัดนี้ ปริยัติศาสนาของเรายังไม่บริบูรณ์ และพระบรมสารีริกธาตุก็ไม่มี เพราะฉะนั้น ที่ใดมีปริยัติศาสนาและพระบรมสารีริกธาตุอยู่ ที่นั่นพึงส่งทูตพร้อมด้วยเครื่องบรรณาการไปนำมา เมื่อเป็นเช่นนี้ พระศาสนาของพระชินเจ้าก็จะตั้งมั่นอยู่ในแว่นแคว้นของเราได้กาลนาน

เอวํ ปน ภนฺเต สติ กตฺถ ยาจิสฺสามาติ. สุวณฺณภูมิรฏฺเฐ มหาราช สุธมฺมปุเร ตีหิ วาเรหิ ปิฏกตฺตยํ ลิขิตฺวา ฐเปสิ, สรีรธาตุโย จ พหู ตตฺถ อตฺถีติ. ราชา เอวํ ภนฺเตติ ปฏิคฺคณฺหิตฺวา พหู ปณฺณากาเร ปฏิยาเทตฺวา ราชเลขนํ ลิขิตฺวา อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตํ เอกํ อมจฺจํ ทูตํ กตฺวา เปเสสิ.

พระราชาตรัสว่า 'ข้าแต่พระคุณเจ้า เมื่อเป็นเช่นนั้น พวกเราจะขอจากที่ไหน?' (พระเถระตอบว่า) 'มหาบพิตร ในเมืองสุธัมมะ แคว้นสุวรรณภูมิ ได้มีการจารึกพระไตรปิฎกไว้ ๓ จบ และมีพระบรมสารีริกธาตุเป็นจำนวนมากอยู่ที่นั่น' พระราชาทรงรับคำว่า 'ขอรับ พระคุณเจ้า' แล้วทรงจัดเตรียมเครื่องบรรณาการเป็นอันมาก ทรงเขียนพระราชสาส์น แล้วทรงแต่งตั้งอำมาตย์ผู้ประกอบด้วยองค์ ๘ คนหนึ่งให้เป็นทูตส่งไป

สุธมฺมปุรินฺโท มโนหริ นาม ราชาปิ มจฺเฉรจิตฺโต หุตฺวา ตุมฺหาทิสานํ มิจฺฉาทิฏฺฐีนํ ฐาเน ปิฏกตฺตยํ สรีรธาตุโย จ ปหิณิตุํ น ยุตฺตา, ติโลกคฺคสฺส หิ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สาสนํ สมฺมาทิฏฺฐีนํ ฐาเนเยว ปติฏฺฐหิสฺสติ, ยถา นาม เกสรสีหราชสฺส วสา สุวณฺณปาติยํเยว, น มตฺติกาภาชเนติ.

แม้พระเจ้ามโนหรีผู้ครองเมืองสุธัมมะ ก็ทรงมีจิตตระหนี่ (แล้วตรัสว่า) 'การส่งพระไตรปิฎกและพระบรมสารีริกธาตุไปยังสถานที่ของพวกมิจฉาทิฏฐิเช่นพวกท่านนั้นไม่ควร เพราะว่าพระศาสนาของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้เลิศในโลกทั้งสาม จักประดิษฐานอยู่ในสถานที่ของพวกสัมมาทิฏฐิเท่านั้น เหมือนอย่างว่า มันเหลวของพญาราชสีห์ย่อมอยู่ในถาดทองคำเท่านั้น ไม่ใช่ในภาชนะดิน'

ทูตา ปจฺจาคนฺตฺวา อนุรุทฺธรญฺโญ ตมตฺถํ อาโรเจสุํ. ตํ สุตฺวา อนุรุทฺธราชา กุชฺฌิ, ตตฺตกกปาเล ปกฺขิตฺตติลํวิย ตฏ ตฏายิ.

พวกทูตกลับมาแล้วกราบทูลเนื้อความนั้นแก่พระเจ้าอนุรุทธะ พระเจ้าอนุรุทธะทรงสดับเรื่องนั้นแล้วก็ทรงกริ้ว ทรงเดือดดาลเหมือนเมล็ดงาที่ใส่ลงในกระเบื้องที่ร้อนจัด ดังต๊ะ ต๊ะ

อถ ราชา นทีมคฺเคน นาวานํ อสีติสตสหสฺเสหิ นาวิกานํ โยธานํ อฏฺฐโกฏีหิ เสนํ พฺยูหิตฺวา ถลมคฺเคน สทฺธึ จตูหิ มหาโยธนายเกหิ หตฺถีนํ อสีติ สหสฺเสหิ อสฺสานํ นวุติอิสตสหสฺเสหิ โยธานํ อสีติโกฏิยา เสนํ พฺยูหิตฺวา สยเมว ยุชฺฌิตุํ สุธมฺมปรํ คจฺฉิ.

ครั้งนั้น พระราชาทรงจัดกองทัพทางน้ำด้วยเรือ ๘ ล้านลำ และทหารเรือ ๘ โกฏิ และทางบกพร้อมด้วยแม่ทัพใหญ่ ๔ คน ช้าง ๘ หมื่นตัว ม้า ๙ ล้านตัว ทหาร ๘๐ โกฏิ แล้วทรงจัดกองทัพแล้วเสด็จไปยังเมืองสุธัมมะเพื่อทำสงครามด้วยพระองค์เอง

ตํ สุตฺวา มโนหริราชา สีตตสิโต หุตฺวา อตฺตโน [Pg.71] พหู โยเธ สํวิทหิตฺวา สุธมฺมปุรเยว ปฏิเสนํ กตฺวา นิสีทิ.

พระเจ้ามโนหรีทรงสดับเรื่องนั้นแล้วก็ทรงหวาดกลัว ทรงจัดเตรียมทหารของพระองค์จำนวนมาก แล้วทรงตั้งกองทัพรับอยู่ในเมืองสุธัมมะนั่นเอง

อถ อถพฺพณเวเท อาคตปฺปโยควเสน ปุนปฺปุนํ วายมนฺตาปิ นครมูลํ อุปสงฺกมิตุํ น สกฺกา. ตทา ราชา เวทญฺญุโน ปุจฺฉิ,–กสฺมา ปเนตฺถ นครมูลํ อุปสงฺกมิตุํ น สกฺโกมาติ. เวทญฺญุโน อาหํสุ,-อถพฺพณเวทวิธานํ มหาราช อตฺถิ มญฺเญติ. อถ ราชา ปถวิยํ นิทหิตฺวา มตกเฬวรํ อุทฺธริตฺวา มหาสมุทฺเท ขิเปสิ.

ครั้งนั้น แม้จะพยายามซ้ำแล้วซ้ำเล่าตามวิธีที่มาในคัมภีร์อถรรพเวท ก็ไม่สามารถเข้าใกล้เชิงกำแพงเมืองได้ ในเวลานั้น พระราชาทรงถามพวกผู้รู้พระเวทว่า 'ทำไมพวกเราจึงไม่สามารถเข้าใกล้เชิงกำแพงเมืองได้?' พวกผู้รู้พระเวทกราบทูลว่า 'มหาบพิตร ชะรอยว่าจะมีพิธีกรรมตามคัมภีร์อถรรพเวทอยู่' ลำดับนั้น พระราชาทรงขุดเอาซากศพที่ฝังไว้ในดินขึ้นมาแล้วทิ้งไปในมหาสมุทร

เอกํ กิร มนุสฺสํ หินฺทุกุลํ เชงฺคุนามกํ กีฏํ ขาทาเปตฺวา ตํ มาเรตฺวา หตฺถปาทาทีนิ องฺคปจฺจงฺคานิ คเหตฺวา ฉินฺนฉินฺนานิ กตฺวา นครสฺส สามนฺตา ปถวิยํ นทหิตฺวา ฐเปสิ. ตทา ปน นครํ อุปสงฺกมิตุํ สกฺกา. นครญฺจ ปวิสิตฺวา อนุรุทฺธราชา มโนหริราชานํ ชีวคฺคาหํ คณฺหิ. สุธมฺมปุเร โปราณิกานํ ราชูนํ ปเวณีอาคตวเสน รตนมยมญฺชูสายํ ฐเปตฺวา ปูชิตํ สหธาตูหิ ปิฏกตฺตยํ คเหตฺวา มโนหริรญฺโญ สนฺตกานํ ทฺวตฺตึสหตฺถีนํ ปิฏฺฐิยํ อาโรเปตฺวา อาเนสิ.

ได้ยินว่า (พระเจ้ามโนหรี) ทรงให้มนุษย์คนหนึ่งในตระกูลฮินดูชื่อเจงกุ กินแมลงแล้วฆ่าเขาเสีย ทรงถือเอาอวัยวะน้อยใหญ่มีมือและเท้าเป็นต้น ตัดเป็นท่อนๆ แล้วฝังไว้ในดินรอบๆ เมือง เมื่อนั้น (กองทัพ) จึงสามารถเข้าใกล้เมืองได้ และเมื่อเข้าเมืองได้แล้ว พระเจ้าอนุรุทธะทรงจับพระเจ้ามโนหรีได้ทั้งเป็น ทรงถือเอาพระไตรปิฎกพร้อมด้วยพระบรมสารีริกธาตุที่บรรจุไว้ในผอบรัตนะซึ่งพระราชาแต่โบราณบูชาสืบๆ กันมาในเมืองสุธัมมะ ทรงยกขึ้นประดิษฐานบนหลังช้าง ๓๒ เชือกของพระเจ้ามโนหรีแล้วนำมา

อริมทฺทนนครํ ปน ปตฺวา ธาตุโย รตนมยมญฺชูสายํ ฐเปตฺวา สิริสยนคพฺเภ รตนมญฺเจ สีโสปเทสสฺส สมีเป ฐเปสิ. ปิฏกตฺตยมฺปิ รตนมเย ปาสาเท ฐเปตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส อุคฺคหธารณาทิอตฺถาย นิยฺยาเทสิ. ตโต กิร อานีตํ ปิฏกตฺตยํ อุคฺคณฺหนฺตานํ อริยานํ สหสฺสมตฺตํ อโหสีติ.

เมื่อเสด็จถึงเมืองอริมัททะนะแล้ว ทรงวางพระบรมสารีริกธาตุไว้ในผอบรัตนะ แล้วประดิษฐานไว้บนเตียงรัตนะใกล้ที่บรรทมในห้องสิริไสยาสน์ ส่วนพระไตรปิฎกก็ทรงประดิษฐานไว้ในปราสาทรัตนะ แล้วทรงมอบถวายแก่ภิกษุสงฆ์เพื่อประโยชน์แก่การเล่าเรียนและทรงจำ เป็นต้น ได้ยินว่า พระอริยบุคคลผู้เล่าเรียนพระไตรปิฎกที่นำมาในครั้งนั้นมีประมาณหนึ่งพันรูป

สุธมฺมนครํ วิชยิตฺวา ปิฏเกน สทฺธึ ภิกฺขุสงฺฆํ อาเนตฺวา สาสนสฺส ปติฏฺฐาปนํ ชินจกฺเก เอกาธิเก ฉสเต วสฺสสหสฺเส กลิยุเค จ โสฬสาธิเก จตุสเต สมฺปตฺเตติ สิลาเลขเนสุ วุตฺตํ.

ในศิลาจารึกกล่าวไว้ว่า การประดิษฐานพระศาสนาสำเร็จแล้วในพุทธศักราช ๑๖๐๑ และในกลียุค ๔๑๖ โดยการชนะเมืองสุธัมมะแล้วนำพระภิกษุสงฆ์พร้อมด้วยพระไตรปิฎกมา

อนุรุทฺธรญฺโญ กาเล ปุญฺญานุภาเวน ติอิณฺณํ รตนานํ ปริปุณฺณตฺตา [Pg.72] ปุณฺณคาโมติ สมญฺญา อโหสิ. จิรกาลํ อติกฺกนฺเต ณฺณการํ โลปวเสน มการสฺส จ นิคฺคหิต วเสน ปุคมีติ มรมฺมภาสาย โวหารียตีติ อนาคตวํสราชวํเสสุ วุตฺตํ.

ในสมัยพระเจ้าอนุรุทธ ด้วยอานุภาพแห่งบุญ เพราะความบริบูรณ์แห่งรัตนะ 3 จึงมีชื่อว่า ปุณณคาม เมื่อกาลล่วงไปนาน โดยการลบ ṇṇa อักษร และโดยการทำ มะ อักษร ให้เป็นนฤคหิต จึงเรียกในภาษาพม่าว่า พุกาม ดังที่กล่าวไว้ในคัมภีร์อนาคตวงศ์และราชวงศ์

อนุรุทฺธราชาเยว จตฺตาโร มหาโยเธ สีหฬทีปํ เปเสตฺวา ตโตปิ ปิฏกตฺตยํ อาเนสิ. สีหฬทีปโต อานีตปิฏกตฺตเยน สุธมฺมปุรโต อานีตปิฏกตฺตยํ อญฺญมญฺญํ โยเชตฺวา สํสนฺเทตฺวา อรหนฺตตฺเถโร วีมํเสสิ. ตทา คงฺคาทเกนวิย ยมุโนทกํ อญฺญมญฺญํ อนูนํ อนธิกํ อโหสิ. เตหิ ปิฏเกหิ อญฺญานิปิ วฑฺเฒตฺวา ติปิฏกคพฺเภ ฐเปตฺวา ปูเชสิ. เตสุ เตสุ ฐาเนสุปิ ปติฏฺฐาเปสิ.

พระเจ้าอนุรุทธนั่นแล ทรงส่งมหาโยธา 4 นายไปยังเกาะสีหล และนำพระไตรปิฎกมาจากที่นั่นด้วย พระอระหันตเถระได้พิจารณาตรวจสอบพระไตรปิฎกที่นำมาจากเกาะสีหลและพระไตรปิฎกที่นำมาจากเมืองสุธัมมา โดยนำมาประกอบและสอบทานกัน ในเวลานั้น พระไตรปิฎกทั้งสองนั้นไม่บกพร่องไม่เกินกัน เหมือนน้ำคงคากับน้ำยมุนา ทรงเพิ่มพระไตรปิฎกเหล่านั้นและสิ่งอื่นๆ ทรงประดิษฐานไว้ในหอพระไตรปิฎกและบูชา และทรงประดิษฐานไว้ในสถานที่ต่างๆ ด้วย

มโนหริราชานมฺปิ มฺรงฺกปา นาม เทเส อุปฏฺฐาเกหิ สห ฐเปสิ. ตสฺส จ กิร รญฺโญ มุขํ วิรวิตฺวา กถํ สลฺลาเปนฺตสฺส มุขโต โอภาโส ปชฺชลิตฺวา นิกฺขมิ. โส กทาจิ กทาจิ อนุรุทฺธรญฺโญ สนฺติกํ อาคนฺตฺวา คารววเสน วนฺทนาทีนิ อกาสิ. ตทา อนุรุทฺธรญฺโญ โลมหํโส อุปฺปชฺชิ อุพฺพิคฺโค จ. ตสฺมา ตสฺส รญฺโญ นิตฺเถชตฺถาย พุทฺธรูปสฺส เจติยสฺส ภตฺตํ ปูเชตฺวา ตํ คเหตฺวา มโนหริรญฺโญ ภาเชสิ. ตทา ตสฺส ตทานุภาโว อนฺตรธายิ. มโนหริราชา สํเวคํ อาปชฺชิตฺวา สํสาเร สํสรนฺโต ยาว นิพฺพานํ น ปาปุณามิ, ตาว ปรวเส นานุวตฺเตยฺยนฺติ ปตฺถนํ อกาสิ. สุธมฺมปุรโต อาภตํ อตฺตโน สนฺตกํ มโนมย มณึ เอกสฺส เสฏฺฐิโน สนฺติเก วิกฺกิณิตฺวา ลทฺธมูเลน ปญฺจวาหรชเตน อภุชิตปลฺลงฺกวเสน เอกํ มหนฺตํ พุทฺธ พิมฺพํ ปรินิพฺพานากาเรน เอกนฺติ ทฺเว พุทฺธปฺปฏิพิมฺพานิ การาเปสิ. ยาวชฺชตนา ตานิ สนฺตีติ. อิจฺเจวํ อนุรุทฺธราชา สุธมฺมปุรโต [Pg.73] สีหฬทีปโต จ สาสนํ อาเนตฺวา อริมทฺทนนคเร ปติฏฺฐาเปสีติ.

ทรงตั้งพระเจ้ามโนหรีไว้ในประเทศชื่อมรังคปะพร้อมด้วยผู้อุปัฏฐาก ได้ยินว่า เมื่อพระราชาองค์นั้นทรงอ้าพระโอษฐ์ตรัสพระดำรัส แสงสว่างก็โพลงออกมาจากพระโอษฐ์ บางครั้งพระองค์ก็เสด็จมายังสำนักของพระเจ้าอนุรุทธ และทรงกระทำการกราบไหว้เป็นต้นด้วยความเคารพ ในเวลานั้น พระเจ้าอนุรุทธทรงเกิดขนลุกและสะดุ้งกลัว เพราะฉะนั้น เพื่อกำจัดเดชของพระราชาองค์นั้น จึงทรงถวายภัตตาหารแก่พระพุทธรูปและเจดีย์ แล้วนำภัตตาหารนั้นมาแบ่งให้พระเจ้ามโนหรี ในเวลานั้น อานุภาพนั้นของพระองค์ก็อันตรธานไป พระเจ้ามโนหรีทรงเกิดความสังเวช ทรงตั้งความปรารถนาว่า 'ตราบใดที่เรายังท่องเที่ยวอยู่ในสังสารวัฏ ยังไม่บรรลุนิพพาน ตราบนั้นเราจะไม่เป็นไปตามอำนาจของผู้อื่น' ทรงขายแก้วมณีอันสำเร็จด้วยใจอันเป็นของของพระองค์ที่นำมาจากเมืองสุธัมมาแก่เศรษฐีคนหนึ่ง ด้วยเงิน 5 วาหะที่ได้มา ทรงสร้างพระพุทธรูปองค์ใหญ่ 1 องค์ในท่าประทับนั่งขัดสมาธิบนบัลลังก์ และในท่าปรินิพพานอีก 1 องค์ รวมเป็นพระพุทธรูป 2 องค์ พระพุทธรูปเหล่านั้นยังคงมีอยู่จนถึงทุกวันนี้ ด้วยประการฉะนี้ พระเจ้าอนุรุทธจึงทรงนำพระศาสนามาจากเมืองสุธัมมาและเกาะสีหล แล้วทรงประดิษฐานไว้ในเมืองอริมัททนะ

อิทํ อมฺหากํ มรมฺมมณฺฑเล ตมฺพทีปรฏฺเฐ อริมทฺทนนคเร

นี้คือในแคว้นพม่าของเรา ในรัฐตัมพทีปะ ในเมืองอริมัททนะ

อนุรุทฺธราชานํ ปฏิจฺจ จตุตฺถํ สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ.

การประดิษฐานพระศาสนาครั้งที่ 4 อาศัยพระเจ้าอนุรุทธ

อุตฺตราชีวตฺเถโรปิ โสณุตฺตรานํ วํสโต สาสนํ คเหตฺวา สุธมฺมปุรโต อริมทฺทนนครํ อาคนฺตฺวา สาสนํ ปติฏฺฐาเปสิ.

แม้พระอุตตราชีวเถระ ได้รับพระศาสนามาจากวงศ์ของพระโสณะและพระอุตตระ มายังเมืองอริมัททนะจากเมืองสุธัมมา และได้ประดิษฐานพระศาสนา

อิทํ อมฺหากํ มรมฺมมณฺฑเล ตมฺพทีปรฏฺเฐ อริมทฺทนนคเร อุตฺตราชีวตฺเถรํ ปฏิจฺจ ปญฺจมํ สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ.

นี้คือการประดิษฐานพระศาสนาครั้งที่ 5 ในแคว้นพม่าของเรา ในรัฐตัมพทีปะ ในเมืองอริมัททนะ อาศัยพระอุตตราชีวเถระ

อุตฺตราชีวตฺเถรสฺส สีหฬทีปํ คตกาเล เตน สทฺธึ คตํ ฉปฺปทํ นาม สามเณรํ สีหฬทีเปเยว สีหฬทีปิกา ปพฺพชึสุ. ปพฺพชิตฺวา จ ฉปฺปทสามเณโร ปริยตฺตึ อุคฺคณฺหิตฺวา ทสวสฺสํ ตตฺถ วสิตฺวา อริมทฺทนนครํ ปจฺจาคจฺฉิ. สิวลิตฺเถรญฺจ ตามลินฺทตฺเถรญฺจ อานนฺทตฺเถรญฺจ ราหุลตฺเถ รญฺจ อเนสิ. เต ปน เถรา ติปิฏกธรา โหนฺติ พฺยตฺตา ทกฺขา จ. อยญฺจตฺโถ วิตฺถาเรน เหฏฺฐา วุตฺโต.

ในคราวที่พระอุตตราชีวเถระไปเกาะสีหล ภิกษุชาวเกาะสีหลได้บวชให้สามเณรชื่อฉัพพทที่ไปด้วยกันกับท่านในเกาะสีหลนั่นเอง และเมื่อบวชแล้ว พระฉัพพทเถระได้เรียนพระปริยัติ อยู่ที่นั่น 10 พรรษา แล้วกลับมายังเมืองอริมัททนะ ท่านได้นำพระสีวลีเถระ พระตามลินทเถระ พระอานันทเถระ และพระราหุลเถระมาด้วย พระเถระเหล่านั้นเป็นผู้ทรงพระไตรปิฎก เป็นผู้ฉลาดและเชี่ยวชาญ เนื้อความนี้ได้กล่าวไว้โดยพิสดารข้างต้นแล้ว

อริมทฺทนนครํ ปตฺวา อริมทฺทน วาสีหิ ภิกฺขูหิ สทฺธึ วินยกมฺมานิ อกตฺวา ปุถุ หุตฺวา นิสีทึสุ. นรปติราชา จ เตสุ เถเรสุ อติวิย ปสีทิ. เอราวตีนทิยํ อุฬุมฺปํ พนฺธิตฺวา ตตฺเถว อุปสมฺปทกมฺมํ การาเปสิ. จิรกาลํ อติกฺกมิตฺวา โส คโณ วุฑฺฒิ หุตฺวา อุปฺปชฺชิ.

เมื่อมาถึงเมืองอริมัททนะ พระเถระเหล่านั้นไม่ได้ทำวินัยกรรมร่วมกับพระภิกษุผู้อยู่ในเมืองอริมัททนะ แต่แยกกันอยู่ พระเจ้ากรุงนรปติทรงเลื่อมใสในพระเถระเหล่านั้นเป็นอย่างยิ่ง ทรงผูกแพในแม่น้ำอิรวดี และทรงให้ทำอุปสมบทกรรมในที่นั้นเอง เมื่อกาลล่วงไปนาน คณะสงฆ์นั้นก็ได้เจริญขึ้น

นรปติราชา จ เต เถเร สทฺธึ สงฺเฆน นิมนฺเตตฺวา มหาทานํ อทาสิ. ตทา ฉเณ อากปฺปสมฺปนฺนํ รูปโสภคฺคปฺปกฺกํ เอกํ นาฏกิตฺตึ ทิสฺวา ราหุลตฺเถโร ปฏิพทฺธจิตฺโต เลเป ลคฺคิตวานโรวิย กทฺทเม ลคฺคิตมาตงฺโควิย จ กาม คุณเลปกทฺทเมสุ ลคฺคิโต สาสเน วิรมิตฺวา หี นายาวตฺตีตุํ อารภิ. มรณนฺติ กโรเคน อภิภูโต วิย [Pg.74] อเตกิจฺโฉ หุตฺวา เสสตฺเถเรสุ โอวาทํ ทินฺเนสุ ปินาทิยิ. ตทา เสสตฺเถรา ตํ เอวมาหํสุ,-มา ตฺวํ เอกํ ตํ ปฏิจฺจ สพฺเพปิ อมฺเห ลชฺชาเปตุํ น อรหสิ, มา อิธ หีนายา วตฺเตหิ, มลฺลารุทีปํ คนฺตฺวา ยถารุจึ กโรหีติ เปเสสุํ. ราหุลตฺเถโร จ กุสิมติตฺถโต นาวํ อารุยฺห มลฺลารุทีปํ อคมาสิ. มลฺลารุทีปํ ปตฺตกาเล มลฺลารุราชา วินยํ ชานิตุกาโม สห ฏีกาย ขุทฺทสิกฺขาปกรณํ ตสฺส สนฺติเก อุคฺคณฺหิตฺวา เอกปตฺตมตฺตํ มณึ อทาสิ. โสจ ตํ ลภิตฺวา หีนายาวตฺตีติ. โหนฺติ เจตฺถ,-

พระเจ้ากรุงนรปติทรงนิมนต์พระเถระเหล่านั้นพร้อมด้วยสงฆ์ แล้วถวายมหาทาน ในงานฉลองนั้น เมื่อพระราหุลเถระเห็นนางละครคนหนึ่งซึ่งถึงพร้อมด้วยมารยาทและถึงที่สุดแห่งความงาม พระราหุลเถระก็มีจิตปฏิพัทธ์ เหมือนลิงติดยางเหนียว เหมือนช้างติดหล่ม ติดอยู่ในยางเหนียวและหล่มคือกามคุณ จึงระอาในพระศาสนาและเริ่มจะสึกออกมาเป็นคฤหัสถ์ เหมือนถูกโรคที่ทำให้ถึงตายครอบงำจนเยียวยาไม่ได้ แม้พระเถระที่เหลือให้โอวาทก็ไม่เอื้อเฟื้อ ในเวลานั้น พระเถระที่เหลือจึงกล่าวกับท่านว่า 'ท่านไม่ควรทำให้พวกเราทั้งหมดต้องอับอายเพราะท่านคนเดียว อย่าสึกที่นี่เลย จงไปเกาะมัลลารุ แล้วทำตามความชอบใจเถิด' แล้วก็ส่งท่านไป พระราหุลเถระจึงขึ้นเรือจากท่ากุสิมะ แล้วไปยังเกาะมัลลารุ เมื่อไปถึงเกาะมัลลารุ พระเจ้ากรุงมัลลารุผู้ทรงประสงค์จะทราบพระวินัย ได้ทรงศึกษาคัมภีร์ขุททสิกขาพร้อมทั้งฎีกาจากสำนักของท่าน และได้ถวายแก้วมณีขนาดเท่าบาตรหนึ่ง และท่านก็ได้รับแก้วมณีนั้นแล้วได้สึกออกมาเป็นคฤหัสถ์ ในเรื่องนี้มีคาถาว่า

อติทูเรว โหตพฺพํ, ภิกฺขุนา นาม อิตฺถิภิ;

อิตฺถิโย นาม ภิกฺขูนํ, ภวนฺติ อิธ เวริโน.

อันภิกษุควรอยู่ห่างไกลจากสตรีอย่างยิ่ง ชื่อว่าสตรีทั้งหลาย ย่อมเป็นศัตรูของภิกษุทั้งหลายในโลกนี้

ตาว ติฏฺฐนฺตุ ทุปฺปญฺญา, มยํ โปราณิกาปิ จ;

มหาปญฺญา วินาสํ, ปตฺตา หริตจาทโย.

พวกคนมีปัญญาทรามเหล่านั้นจงยกไว้ก่อนเถิด แม้ท่านผู้เป็นโบราณกะทั้งหลายผู้มีปัญญามาก ก็ยังถึงความพินาศ เช่น พระหริตจเถระเป็นต้น

ตสฺมา หิ ปณฺฑิโต ภิกฺขุ, อนฺตมโสว อิตฺถิภิ;

วิสฺสาสํ น กเร โลเก, ราโค จ ทุปฺปวาริโตติ.

เพราะฉะนั้น ภิกษุผู้เป็นบัณฑิต ไม่ควรทำความคุ้นเคยกับสตรีในโลก แม้ที่สุด เพราะราคะเป็นสิ่งที่ห้ามได้ยาก

เสเสสุ จ เถเรสุ ฉปฺปโท นาม เถโร ปฐมํ กาลงฺกโต. สิวลิตามลินฺทานนฺทตฺเถราเยว ตโย ปริยตฺติอุคฺคหณธารณาทิวเสน สาสนํ อุปตฺถมฺเภตฺวา อริมทฺทนนคเร นิสีทึสุ. เอกสฺมิญฺจ กาเล ราชา เตสํ ติณฺณํ เถรานํ เอเกกํ หตฺถึ อทาสิ. สิวลิตามลินฺทตฺเถรา ปฏิคฺคเหตฺวา วเน วิสฺสชฺชาเปสุํ. อานนฺทตฺเถโร ปน กิญฺจิปุรนครํ ปหิณิตฺวา ญาตกานํ เทหีติ กุสิมติตฺถํ คนฺตฺวา นาวํ อาโรเปสิ. ตํ การณํ ญตฺวา สิวลิตามลินฺทตฺเถราตํ เอวมาหํสุ,– มยํ ปน อาวุโส หตฺถีนํ สุขตฺถาย วเน วิสฺสชฺเชม,ตฺวํ ปน อธมฺมิกํ กโรสีติ. กินฺนาม ภนฺเต ญาภกานํ สงฺคโห น วฏฺฏติ, นนุ ญาตกานญฺจ สงฺคโหติ ภควตา วุตฺตนฺติ.

ในบรรดาพระเถระที่เหลือ พระฉัพพทเถระชื่อว่ามรณภาพไปก่อน พระสีวลีเถระ พระตามลินทเถระ และพระอานันทเถระทั้ง ๓ รูปนั่นแล ได้อุปถัมภ์พระศาสนาด้วยการศึกษาและทรงจำพระปริยัติเป็นต้น แล้วพำนักอยู่ในเมืองอริมัททนะ ในกาลครั้งหนึ่ง พระราชาได้ถวายช้างแก่พระเถระทั้ง ๓ รูปนั้นรูปละเชือก พระสีวลีเถระและพระตามลินทเถระรับแล้วก็ให้ปล่อยไปในป่า ส่วนพระอานันทเถระส่งไปยังเมืองกิญจิปุระด้วยสั่งว่า 'จงมอบแก่พวกญาติ' แล้วไปยังท่ากุสิมะนำช้างขึ้นเรือ เมื่อพระสีวลีเถระและพระตามลินทเถระทราบเรื่องนั้น จึงกล่าวกับท่านว่า 'อาวุโส พวกเราปล่อยช้างไปในป่าเพื่อความสุขของพวกมัน แต่ท่านกลับทำสิ่งที่ไม่เป็นธรรม' พระอานันทเถระตอบว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ การสงเคราะห์ญาติไม่ควรหรือ พระผู้มีพระภาคเจ้ามิได้ตรัสไว้หรือว่า การสงเคราะห์ญาติ'

เถรา [Pg.75] อาหํสุ,-สเจ ตฺวํ อมฺหากํ วจนํ นกเรยฺยาสิ,ภว อิจฺฉานุรูปํ กโรหิ, มยํ ปน ตยา สทฺธึ สํวาสํ น กริสฺสามาติ วิสุํ นิสีทึสุ.

พระเถระทั้งหลายกล่าวว่า 'ถ้าท่านไม่ทำตามคำของเรา ท่านจงทำตามความปรารถนาของท่านเถิด แต่พวกเราจะไม่ร่วมสังวาสกับท่าน' แล้วก็แยกกันอยู่

ตโต ปฏฺฐาย ทฺเว คณา ภิชฺชึสุ. ตโต ปจฺฉากาเล อติกฺกนฺเต ตามลินฺทตฺเถโร พหุสฺสุตานํ พฺยตฺติพลานํ สิสฺสานํ อนุคฺคหตฺถาย คหฏฺฐานํ สนฺติเก อยํ พหุสฺสุโต อยํ มหาปญฺโญติ เอวมาทินา วจีวิญฺญตฺตึ สมุฏฺฐาเปติ, เอวํ กเต กุลปุตฺตา สุลภปจฺจยวเสน สาสนสฺส หิตํ อาวหิภุํสกฺขิสฺสนฺตีติ กตฺวา. ตํ การณํ สุตฺวา สิวลิตฺเถโร เอวมาห,- กสฺมา ตฺวํ วจีวิญฺญตฺตึ สมุฏฺฐาเปตฺวา พุทฺธปฺปฏิกุจฺฉิตํ กมฺมํ กโรสีติ. ภควตา อตฺตโน อตฺถายเยว วจีวิญฺญตฺตึ ปฏิกฺขิตฺตา, อหํ ปน ปเรสํเยว อตฺถาย วจีวิญฺญตฺตึสมุฏฺฐาเปมิ, นาตฺตโน อตฺถาย, สาสนสฺส หิ เวปุลฺลตฺถาย เอวํ วจีวิญฺญตฺตึสมุฏฺฐาเปมิ. สิวลิตฺเถโรปิ น ตฺวํ มม วจนํ กโรสิ, ยํ ยํ ตฺวํ อิจฺฉสิ, ตํ ตํ กโรหิ, อหํ ปน ตยา สทฺธึ สํวาสํ นกริสฺสามีติ วิสุํ หุตฺวา สทฺธึ สกปกฺเขน นิสีทิ. ตโต ปฏฺฐาย ตโย คณา ภิชฺชึสุ.

ตั้งแต่นั้นมา คณะสงฆ์ได้แตกออกเป็น ๒ คณะ ต่อมาเมื่อเวลาล่วงไป พระตามลินทเถระเพื่อจะอนุเคราะห์เหล่าศิษย์ผู้เป็นพหูสูตและมีกำลังความสามารถ จึงได้ทำการวิญญัติทางวาจาในสำนักของคฤหัสถ์ทั้งหลายว่า 'ผู้นี้เป็นพหูสูต ผู้นี้มีปัญญามาก' เป็นต้น ด้วยคิดว่า 'เมื่อทำเช่นนี้ กุลบุตรทั้งหลายจะสามารถนำประโยชน์มาสู่พระศาสนาได้เพราะปัจจัยหาได้ง่าย' พระสีวลีเถระได้ยินเรื่องนั้นจึงกล่าวว่า 'ทำไมท่านจึงทำการวิญญัติทางวาจา อันเป็นกรรมที่พระพุทธเจ้าทรงตำหนิเล่า' พระตามลินทเถระตอบว่า 'พระผู้มีพระภาคทรงห้ามการวิญญัติทางวาจาเพื่อประโยชน์แก่ตนเองเท่านั้น แต่กระผมทำการวิญญัติทางวาจาเพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น มิใช่เพื่อประโยชน์แก่ตนเอง กระผมทำการวิญญัติทางวาจาเช่นนี้ก็เพื่อความไพบูลย์แห่งพระศาสนา' แม้พระสีวลีเถระก็กล่าวว่า 'ท่านไม่ทำตามคำของผม ท่านปรารถนาสิ่งใดก็จงทำสิ่งนั้นเถิด แต่ผมจะไม่ร่วมสังวาสกับท่าน' แล้วจึงแยกตัวออกไปอยู่กับพรรคพวกของตน ตั้งแต่นั้นมา คณะสงฆ์จึงแตกออกเป็น ๓ คณะ

เอวํ อริมทฺทนนคเร อรหนฺตตฺเถรสฺส เอโก วํโส, สิวลิตฺเถรสฺส เอโก, ตามลินฺทตฺเถรสฺส เอโก, อานนฺทตฺเถรสฺส เอโกติ จตฺตาโร คณา อเหสุํ.

ด้วยประการฉะนี้ ในเมืองอริมัททนะจึงมีคณะสงฆ์ ๔ คณะ คือ คณะของพระอรหันตเถระ ๑ คณะ ของพระสีวลีเถระ ๑ คณะ ของพระตามลินทเถระ ๑ และคณะของพระอานันทเถระ ๑

เตสุ อรหนฺตตฺเถรคโณ สุธมฺมปุรโต ปฐมํ อาคตตฺตา ปุริมคโณติ โวหาริยติ, อญฺเญ ปน ปจฺฉา อาคตตฺตา ปจฺฉาคณาติ.

ในบรรดาคณะเหล่านั้น คณะของพระอรหันตเถระ เพราะเหตุที่มาจากเมืองสุธัมมปุระก่อน จึงถูกเรียกว่า 'ปุริมคณะ' (คณะก่อน) ส่วนคณะอื่นๆ เพราะเหตุที่มาภายหลัง จึงถูกเรียกว่า 'ปัจฉิมคณะ' (คณะหลัง)

สิวลิตฺเถโร อริมทฺทนนคเร ยาวีชีวํ สาสนํ ปคฺคณฺหิตฺวา กลิยุเค นวุตาธิเก ปญฺจวสฺสสเต กาเล กาลมกาสิ.

พระสีวลีเถระได้อุปถัมภ์พระศาสนาในเมืองอริมัททนะตลอดชีวิต และได้ถึงแก่กาลกิริยาในสมัยกาลียุค เมื่อปีที่ ๕๙๐

อานนฺทตฺเถโร ปน อริมทฺทนนคเรเยว จตุจตฺตาลีส วสฺสานิ [Pg.76] สาสนํ ปคฺคณฺหิตฺวา ฉนวุตาธิเก ปญฺจวสฺสสเต กาเล กาลมกาสิ.

ส่วนพระอานันทเถระได้อุปถัมภ์พระศาสนาในเมืองอริมัททนะนั่นเองเป็นเวลา ๔๔ ปี และได้ถึงแก่กาลกิริยาเมื่อปีที่ ๕๙๖ ในสมัยกาลียุค

ตามลินฺทตฺเถโรปิ ยาวชีวํ สาสนํ ปคฺคณฺหิตฺวา อฏฺฐน วุตาธิเก ปญฺจวสฺสสเต กาเล กาลมกาสีติ. อโห สงฺขารสภาโวติ.

แม้พระตามลินทเถระก็ได้อุปถัมภ์พระศาสนาตลอดชีวิต และได้ถึงแก่กาลกิริยาเมื่อปีที่ ๕๙๘ ในสมัยกาลียุค อนิจจา สังขารเป็นเช่นนี้เอง

เสยฺยถาชครสฺเสว, นาภิยา จกฺกมณฺฑเล;

ลคฺโค สโส สมิตฺวาปิ, ทิสํ คจฺฉติ ตํ มุขํ.

เหมือนอย่างกระต่ายที่ติดอยู่ในวงขดที่ท้องของงูเหลือม แม้จะพยายามวิ่งหนีไปเพียงใด ก็ยังคงมุ่งหน้าไปยังปากของมันนั่นเอง

ตเถว สพฺพสตฺตาปิ, มจฺจุจกฺเกสุ ลคฺคิตา;

ยาวชีวมฺปิ ธาวิตฺวา, มจฺจุมุขํ อุปาคมุนฺติ.

ฉันใด สัตว์ทั้งหลายทั้งปวงก็ติดอยู่ในวงล้อแห่งความตาย ฉันนั้น แม้จะวิ่งไปตลอดชีวิต ก็ยังคงมุ่งหน้าเข้าสู่ปากแห่งความตาย

อิจฺเจวํ อริมทฺทนปุเร อรหนฺเตหิ จ คนฺถกาเรหิ จ ปุถุชฺชเนหิ ชินสาสนํ นเภ จนฺโทวิย วิชฺโชตติ.

ด้วยประการฉะนี้ พระศาสนาของพระชินเจ้าจึงรุ่งเรืองดุจดวงจันทร์ในท้องฟ้า ด้วยพระอรหันต์ทั้งหลาย ด้วยนักปราชญ์ผู้แต่งคัมภีร์ทั้งหลาย และด้วยปุถุชนทั้งหลายในเมืองอริมัททนะ

ตตฺถ หิ ยทา อนุรุทฺธราชา สุธมฺมปุรโต สาสนํ อาเนสิ, ตทา อรหนฺตา ฉสตสหสฺสมตฺตา อาคตา, โสตาปนฺนสกทาคามิอนาคามิโน ปน คณนปถํ วีติ วตฺตาติ.

ในกาลนั้น เมื่อพระเจ้าอนุรุทธะทรงนำพระศาสนามาจากเมืองสุธัมมปุระ พระอรหันต์ทั้งหลายได้มาถึงประมาณหกแสนรูป ส่วนพระโสดาบัน พระสกทาคามี และพระอนาคามีนั้นมีจำนวนเกินกว่าที่จะนับได้

ฉตฺตคุหินฺทสฺส นาม รญฺโญ กาเลปิ หิมวนฺเต คนฺธมาทนปพฺพตโต อฏฺฐ อรหนฺตา ปิณฺฑาย ราชเคหํ อาคมํสุ. ราชา จ ปตฺตํ คเหตฺวา ปิณฺฑปาเตน โภเชตฺวา อิทานิ กุโต อาคตตฺถาภิ ปุจฺฉิ. หิมวนฺเต มหาราช คนฺธ มาทนปพฺพตโตติ. อถ ราชา อติปฺปสนฺโน หุตฺวา อิธ เตมาสํ วสฺสํ อุปคจฺฉถาติ ยาจิตฺวา วิหารํ การาเปตฺวา อทาสิ. เตมาสมฺปิ อนฺโตเคเห นิมนฺเตตฺวา ปิณฺฑปาเตน โภเชสิ.

แม้ในสมัยของพระเจ้าฉัตตคุหินทะ พระอรหันต์ ๘ รูปได้มาจากภูเขาคันธมาทน์ในป่าหิมพานต์เพื่อบิณฑบาตยังพระราชวัง พระราชาทรงรับบาตรแล้วถวายภัตตาหารด้วยบิณฑบาต แล้วตรัสถามว่า 'บัดนี้ ท่านทั้งหลายมาจากที่ไหน?' พระอรหันต์ตอบว่า 'มหาบพิตร มาจากภูเขาคันธมาทน์ในป่าหิมพานต์' ลำดับนั้น พระราชาทรงเลื่อมใสยิ่งนัก จึงนิมนต์ว่า 'ขอท่านทั้งหลายโปรดอยู่จำพรรษาที่นี่ตลอด ๓ เดือนเถิด' แล้วทรงสร้างวิหารให้ ทรงนิมนต์ฉันภัตตาหารภายในพระราชวังตลอด ๓ เดือน

เอกํ สมยํ อรหนฺตานํ คนฺธมาทนปพฺพเต นนฺทมูลคุหํ วิย เอกํ คุหํ มาเปตฺวา ทสฺเสหีติ ยาจิ. เต จ อรหนฺตา นนฺทมูลคุหํวิย เอกํ คุหํ อิทฺธิยา มาเปตฺวา ทสฺเสสุํ[Pg.77]. ราชา จ ตาย คุหาย สทิสํ เอกํ คุหํ การาเปสิ. นนฺทมูลคุหากาเรน ปน กตตฺตา นนฺทาติ นามมฺปิ อกาสิ. อิจฺเจวํ ฉตฺตคุหินฺทสฺส รญฺโญ กาเล คนฺธมาทนปพฺพเต นนฺทมูลคุหโต อาคนฺตฺวา อรหนฺตา สาสนํ ปติฏฺฐาเปสุํ.

สมัยหนึ่ง พระราชาทรงอ้อนวอนพระอรหันต์ทั้งหลายว่า 'ขอท่านทั้งหลายโปรดเนรมิตถ้ำให้เหมือนกับถ้ำนันทมูลที่ภูเขาคันธมาทน์ให้ข้าพเจ้าดูด้วยเถิด' พระอรหันต์เหล่านั้นจึงเนรมิตถ้ำให้เหมือนถ้ำนันทมูลด้วยฤทธิ์ พระราชาทรงให้สร้างถ้ำขึ้นถ้ำหนึ่งให้เหมือนกับถ้ำนั้น และเพราะเหตุที่สร้างตามแบบถ้ำนันทมูล จึงทรงขนานนามว่า 'นันทา' ด้วยประการฉะนี้ ในสมัยของพระเจ้าฉัตตคุหินทะ พระอรหันต์ทั้งหลายผู้มาจากถ้ำนันทมูลที่ภูเขาคันธมาทน์จึงได้ประดิษฐานพระศาสนาไว้

อรหนฺตภาโว จ นาเมส ยถาภูตํ ชานิตุํ ทุกฺกโร, อนุปสมฺปนฺนานํ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมทสฺสนสฺส ปฏิกฺขิตฺตตฺตา, อรหตฺตํ วา ปตฺวาปิ วาสนาย อปฺปชหิตตฺตา. อรหาปิ หิ สมาโน อหํ อรหาติ อนุปสมฺปนฺนานํ กเถตุํ น วฏฺฏติ, อรหตฺตํ ปตฺวาปิ เอกจฺโจ วาสนํ ปชหิตุํ น สกฺกา, ปิลินฺทวจฺฉตฺเถรวตฺถุเจตฺถ ญาปกํ. เอวํ โลเก อรหนฺต ภาโว ชานิตุํ ทุกฺกโร. เตเนว มหากสฺสปตฺเถรสฺส อุปฏฺฐาโก เอโก ภิกฺขุ อตฺตโน อุปชฺฌายสฺส มหากสฺสปตฺเถรสฺส สนฺติเก วสิตฺวาปิ ตสฺส อรหนฺต ภาวํ น ชานิ.

อนึ่ง ความเป็นพระอรหันต์นั้นยากที่จะรู้ได้ตามความเป็นจริง เพราะการแสดงอุตตริมนุสสธรรมแก่อนุปสัมบันเป็นสิ่งที่ทรงห้ามไว้ และเพราะแม้บรรลุอรหัตตผลแล้วก็ยังละวาสนาไม่ได้ เพราะแม้เป็นพระอรหันต์ก็ไม่ควรบอกแก่อนุปสัมบันว่า 'เราเป็นพระอรหันต์' และแม้บรรลุอรหัตตผลแล้ว บางรูปก็ไม่สามารถละวาสนาได้ เรื่องพระปิลินทวัจฉเถระในที่นี้เป็นเครื่องชี้ให้เห็น ความเป็นพระอรหันต์ในโลกจึงรู้ได้ยากเช่นนี้ ด้วยเหตุนั้นเอง ภิกษุรูปหนึ่งผู้เป็นอุปัฏฐากของพระมหากัสสปเถระ แม้จะอาศัยอยู่ในสำนักของพระมหากัสสปเถระผู้เป็นอุปัชฌาย์ของตน ก็ยังไม่รู้ถึงความเป็นพระอรหันต์ของท่าน

มหากสฺสปตฺเถรญฺหิ เอเกน สทฺธิวิหาริเกน สทฺธึ อรญฺญวิหารโต คามํ ปิณฺฑาย จรนฺตํ อนฺตรามคฺเค ปตฺตา ทิปริกฺขาเร คเหตฺวา ปจฺฉา คจฺฉนฺโตเยว เอโกสทฺธิ วิหาริโก เอวมาห,–โลกสฺมึ ภนฺเต อรหา อรหาติ ปากโฏ, สุตมตฺโตวาหํ ภวามิ, น กทาจิ ทิฏฺฐปุพฺโพติ. ตํ สุตฺวา เถโร ปจฺฉา ปริวตฺตตฺวา โอโลเกนฺโต ปริกฺขาเร อาวุโส คเหตฺวา อรหนฺตสฺส ปจฺฉาคจฺฉนฺโตเยว อรหนฺตภาวํ น ชานาตีติ อาหาติ.

ด้วยว่า พระมหากัสสปเถระกำลังเที่ยวบิณฑบาตจากอาวาสป่าไปยังหมู่บ้านพร้อมกับสัทธิวิหาริกรูปหนึ่ง ในระหว่างทาง สัทธิวิหาริกรูปหนึ่งนั้นแล เมื่อถือเอาบริขารมีบาตรเป็นต้นเดินตามหลังไป ได้กล่าวอย่างนี้ว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในโลกนี้ คำว่า พระอรหันต์ พระอรหันต์ ปรากฏอยู่ กระผมเป็นเพียงผู้ได้ยินมาเท่านั้น ไม่เคยเห็นมาก่อนเลย" พระเถระได้ฟังคำนั้นแล้ว เหลียวกลับไปมองดูแล้วกล่าวว่า "อาวุโส ท่านถือเอาบริขารเดินตามหลังพระอรหันต์อยู่แท้ๆ กลับไม่รู้ภาวะแห่งความเป็นพระอรหันต์หรือ"

อริมทฺทนนคเรปิ สีลพุทฺธิโปลฺโลงฺกสุเมธตฺเถราทโยปิ อรหนฺตาเยว อเหสุํ. นรปติราชา หิ ขณิตฺติ ปาทปพฺพตํ คนฺตฺวา ปจฺจาคมนกาเล อนฺตรามคฺเค เอกิสฺสา มาติกาย มโณภาสํ ทิสฺวา อิธ ปุญฺญํ กาเรตุกาโม สกฺโก ทสฺเสติ มญฺเญติ มนสิกริตฺวา เจติยํ การาเปสฺสามีติ [Pg.78] ตตฺถ รฏฺฐวาสีติ สมํ ภูมิภาคํ การาเปสิ.

แม้ในเมืองอริมัททนะ พระเถระทั้งหลายมีพระสีลพุทธเถระ พระปอลลองกะเถระ และพระสุเมธเถระ เป็นต้น ก็เป็นพระอรหันต์แท้ๆ ด้วยว่า พระเจ้ากรุงนรปติเสด็จไปยังภูเขาขณิตติปาทะ ในเวลาเสด็จกลับ ระหว่างทาง ทรงเห็นแสงรัศมีแห่งแก้วมณีในเหมืองน้ำแห่งหนึ่ง ทรงทำในพระทัยว่า "ท้าวสักกะคงจะแสดงให้เห็น เพราะทรงปรารถนาจะให้ทำบุญในที่นี้" ทรงดำริว่า "เราจะให้สร้างเจดีย์" จึงรับสั่งให้ชาวเมืองทำพื้นที่ตรงนั้นให้ราบเรียบ

อถ เอโก สีลพุทฺธิ นาม เถโร เอวมาห,– ปุญฺญํ มหาราช กริสฺสมีติ อิทํ ภูมิปริกมฺมํ การาเปสิ, เอวํ การาเปนฺตสฺส เต อปุญฺญํเยว ภวติ, โนปุญฺญนฺติ วตฺวา พหู สตฺตา มา กิลมนฺตูติ มนสิกตฺวา รญฺโญ ทณฺฑกมฺเมน ตชฺชนตฺถาย รญฺญา ทินฺนํ ปิณฺฑปาตํ นภุญฺชิ. ราชา จ สเจ ตฺวํ มยา ทินฺนํ ปิณฺฑปาตํ อภุญฺชิตุกาโม ภเวยฺยาสิ, มม วิชิเต วสนฺโตเยว ตฺวํ มม ปิณฺฑปาตา น มุจฺเจยฺยาสิ, รฏฺฐวาสีหิปิ ทินฺนปิณฺฑปาโต มยฺหเมว สนฺตโก, นนุ นาม มม ปิณฺฑปาตํเยว ตฺวํ ภุญฺชสีติ อาห.

ครั้งนั้น พระเถระนามว่าสีลพุทธะได้กล่าวอย่างนี้ว่า "มหาบพิตร พระองค์รับสั่งให้ทำการตระเตรียมพื้นที่นี้ด้วยทรงดำริว่า จะทำบุญ เมื่อพระองค์รับสั่งให้ทำอยู่อย่างนี้ ย่อมเป็นบาปแก่พระองค์เท่านั้น หาใช่บุญไม่" ท่านกล่าวอย่างนี้แล้ว ทรงทำในใจว่า "สัตว์ทั้งหลายจำนวนมากอย่าได้ลำบากเลย" เพื่อจะขู่พระราชาด้วยการลงโทษ (ทรมานตน) จึงไม่ฉันบิณฑบาตที่พระราชาถวาย ฝ่ายพระราชาตรัสว่า "หากท่านไม่ปรารถนาจะฉันบิณฑบาตที่ข้าพเจ้าถวาย เมื่อท่านยังอาศัยอยู่ในแว่นแคว้นของข้าพเจ้า ท่านก็ย่อมไม่พ้นไปจากบิณฑบาตของข้าพเจ้า แม้บิณฑบาตที่ชาวเมืองถวาย ก็เป็นของข้าพเจ้าเหมือนกัน ท่านฉันบิณฑบาตของข้าพเจ้ามิใช่หรือ"

สีลพุทฺธิตฺเถโรปิ สเจ อหํ เอวํ ภเวยฺยามิ, สีหฬทีปํ คนฺตฺวา วสิสฺสามีติ จินฺเตตฺวา อรญฺเญ วสิ.

แม้พระสีลพุทธเถระก็ดำริว่า "หากเราเป็นเช่นนั้น เราจะไปอาศัยอยู่ที่เกาะสีหล" แล้วจึงไปอาศัยอยู่ในป่า

อถ ตมตฺถํ ชานิตฺวา นครทฺวาเร อารกฺโข เอโก ยกฺโข รญฺโญ อาคตกาเล อภิมุขํ ฐิโตว ภยานกรูปํ นิสีทิ. อถ นานาวิชฺชากมฺเมหิ อปเนนฺโตปิ น สกฺกา อปเนตุํ.

ครั้งนั้น ยักษ์ผู้รักษาประตูเมืองตนหนึ่งรู้เรื่องนั้นแล้ว ในเวลาที่พระราชาเสด็จมา ได้ยืนขวางหน้าแล้วนั่งแสดงรูปที่น่ากลัว แม้จะขับไล่ด้วยวิชาอาคมต่างๆ ก็ไม่สามารถขับไล่ไปได้

อถ ราชา นิมิตฺตปาฐเก ปกฺโกสาเปตฺวา ปุจฺฉิ,-เกน การเณน อยํ ยกฺโข อิธ นิสินฺโนติ. ตฺวํ มหาราช สีลพุทฺธิตฺเถรํ อคารววเสน ปุพฺเพ กเถสิ, ยกฺขาปิ เถเร อติวิย ปสนฺนาติ อมฺเหหิ สุตปุพฺพา, ตํ ปฏิจฺจ ยกฺโข ภยานกรูปํ ทสฺเสตฺวา นิสินฺโน ภวิสฺสตีติ อาห.

ครั้งนั้น พระราชาทรงรับสั่งให้เรียกพวกโหรมาแล้วตรัสถามว่า "ยักษ์นี้มานั่งอยู่ที่นี่ด้วยเหตุผลอะไร" พวกโหรกราบทูลว่า "มหาบพิตร เมื่อก่อนพระองค์ตรัสกับพระสีลพุทธเถระด้วยความไม่เคารพ พวกข้าพเจ้าเคยได้ยินมาว่า แม้พวกยักษ์ก็เลื่อมใสในพระเถระอย่างยิ่ง เพราะอาศัยเหตุนั้น ยักษ์จึงมานั่งแสดงรูปที่น่ากลัว"

ราชาปิ อมจฺเจ อาณาเปสิ เถรํ ปกฺกาสถาติ. เถโร นาคจฺฉิ. สีหฬทีปํเยว คมิสฺสามีติ อารภิ. ตมตฺถํ สุตฺวา ราชา เอกํ จตุรงฺคปจฺจยํ นาม อมจฺจํ ปกฺโกสาเปตฺวา ตฺวํ คนฺตฺวา เถรํ ปกฺโกสาหีติ เปเสสิ. จตุรงฺคปจฺจโย จ เฉกตาย เอกํ สุวณฺณมยํ พุทฺธปฺปฏิพิมฺพํ นาวาย ฐเปตฺวา มหาสมุทฺทติตฺถํ อคมาสิ. อถ เถรํ สมฺปาปุณิตฺวา [Pg.79] อิทานิ อิธ ภควา สมฺมาสมฺพุทฺโธ อคมาสิ, สีลพุทฺธิตฺเถโร ภควโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ทสฺสนตฺถาย อาคจฺฉตูติ ทูตํ เปเสสิ. เถโรปิ ภควโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ทสฺสนตฺถาย อาคจฺฉตูติ วจนํ ปฏิกฺขิปิตุํ พุทฺธคารววเสน อวิสหตาย อาคจฺฉีติ.

พระราชาทรงสั่งพวกอำมาตย์ว่า "พวกท่านจงไปนิมนต์พระเถระมา" พระเถระไม่มา ท่านเริ่มเตรียมตัวว่า "เราจะไปเกาะสีหลเท่านั้น" พระราชาทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว จึงรับสั่งให้อำมาตย์ชื่อจตุรงคปัจจัยคนหนึ่งมาแล้วส่งไปว่า "ท่านจงไปนิมนต์พระเถระมา" ฝ่ายจตุรงคปัจจัยผู้ฉลาด ได้อัญเชิญพระพุทธรูปทองคำองค์หนึ่งประดิษฐานบนเรือแล้วไปยังท่ามหาสมุทร ครั้นไปถึงที่ที่พระเถระอยู่ จึงส่งทูตไปว่า "บัดนี้ พระผู้มีพระภาคสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จมาที่นี่แล้ว ขอพระสีลพุทธเถระจงมาเพื่อเฝ้าพระผู้มีพระภาคสัมมาสัมพุทธเจ้าเถิด" แม้พระเถระก็มา เพราะไม่สามารถจะปฏิเสธคำว่า "จงมาเพื่อเฝ้าพระผู้มีพระภาคสัมมาสัมพุทธเจ้าเถิด" ได้ ด้วยความเคารพในพระพุทธเจ้า

โปราณิกานํว เถรานํ, พุทฺเธ สคารวํ อิธ;

ปณฺฑิโต คารวํ พุทฺเธ, กเร ปสนฺนเจตสาติ.

บัณฑิตผู้มีจิตเลื่อมใส พึงทำความเคารพในพระพุทธเจ้า เหมือนความเคารพในพระพุทธเจ้าของพระเถระทั้งหลายในกาลก่อนในเรื่องนี้

นาวํ อภิรูหิตฺวา เถโร ภควโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส วนฺทนามานปูชาสกฺการทีนิ อกาสิ. เถรสฺส เอวํ วนฺทนามานปูชาสกฺการาทีนิ กโรนฺตสฺเสว เวเคน นาวํ อาเนตฺวา คจฺฉิ. อถ จตุรงฺคปจฺจโย เอวมาห,– อิทานิ ภนฺเต ตุมฺหากํ อาจริยสฺส สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สาสนํ ปคฺคณฺหิตุํ ยุตฺโตติ. ราชา จ อมจฺเจหิ ปริวาริโต ปจฺจุคฺคจฺฉิ. นาวาย เถรสฺส หตฺเถ คเหตฺวา ราชเคหํ อาเนสิ. ทฺวารํ ปตฺตกาเล ยกฺโข ปถวิยํ นิสีทิตฺวา เถรํ วนฺทิ.

พระเถระขึ้นเรือแล้ว ได้กระทำการไหว้ การนับถือ การบูชา และการสักการะเป็นต้น แด่พระผู้มีพระภาคสัมมาสัมพุทธเจ้า เมื่อพระเถระกำลังกระทำการไหว้ การนับถือ การบูชา และการสักการะเป็นต้นอยู่นั่นเอง ก็นำเรือแล่นไปอย่างรวดเร็ว ลำดับนั้น จตุรงคปัจจัยจึงกล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ บัดนี้ เป็นกาลที่ท่านควรจะประคับประคองพระศาสนาของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้เป็นอาจารย์ของท่าน" ฝ่ายพระราชาแวดล้อมด้วยเหล่าอำมาตย์เสด็จออกไปต้อนรับ ทรงจับมือพระเถระจากเรือแล้วนำไปยังพระราชวัง เมื่อถึงประตูเมือง ยักษ์ก็นั่งลงบนพื้นดินแล้วไหว้พระเถระ

ราชา ราชเคหํ ปตฺวา เถรํ นานาโภชเนหิ โภเชสิ. เอวญฺจ อโวจ,–อชฺชตคฺเค ภนฺเต ตฺวมสิ มมาจริโย, ภควโตว โอวาทํ สิรสา ปฏิคฺคเหตฺวา อนุวตฺติสฺสามาติ อตฺตโน ปญฺจปุตฺเตปิ เถรสฺส อทาสิ. เต จ ปญฺจกุมารา เถเรน สทฺธึ อนุวตฺตึสุ. เถโร เต ปกฺโกเสตฺวา วิหารํ อคมาสิ. อนฺตรามคฺเค กปฺปิยปถวิยํ ปญฺจ ปริมณฺฑลาการานิ ลิขิตฺวา เตสํ ราชกุมารานํ ทสฺเสตฺวา นิวตฺตาเปสิ. ราชกุมารา ปฏินิวตฺติตฺวา ตํ การณํ รญฺโญ อาโรเจสุํ. ราชา จ ตุมฺหากํ ปุญฺญํ การาปนตฺถาย ทสฺเสตีติ วตฺวา ตุลาวเสน เตหิ ราชกุมาเรหิ สุวณฺณํ สมํ กตฺวา เตน สุวณฺเณน มูลํ กตฺวา ภควโต ธรมานกาเล [Pg.80] ปสฺเสนทิโกสลรญฺญา การาปิตํ จนฺทนปฺปฏิพิมฺพํวิย วิสุํ วิสุํ ปฏิพิมฺพํ การาเปสิ.

พระราชาเสด็จถึงพระราชวังแล้ว ทรงอังคาสพระเถระด้วยโภชนาหารนานาชนิด และตรัสอย่างนี้ว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป ท่านเป็นอาจารย์ของข้าพเจ้า ข้าพเจ้าจะน้อมรับโอวาทของพระผู้มีพระภาคเจ้าไว้เหนือเศียรเกล้าแล้วประพฤติตาม" แล้วทรงถวายพระโอรสทั้ง ๕ พระองค์แด่พระเถระ พระกุมารทั้ง ๕ พระองค์นั้นก็ได้ติดตามพระเถระไป พระเถระเรียกพระกุมารเหล่านั้นแล้วไปยังวิหาร ในระหว่างทาง ท่านได้ขีดวงกลม ๕ วงบนพื้นดินที่ควร แล้วแสดงให้พระราชกุมารเหล่านั้นดูแล้วให้กลับไป พระราชกุมารทั้งหลายกลับไปแล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระราชา พระราชาตรัสว่า "ท่านแสดงเพื่อให้พวกเจ้าสร้างบุญ" แล้วทรงให้ชั่งทองคำให้มีน้ำหนักเท่ากับพระราชกุมารเหล่านั้น ทรงใช้ทองคำนั้นเป็นทุนสร้างพระพุทธรูปแยกกันแต่ละองค์ เหมือนพระพุทธรูปไม้จันทน์ที่พระเจ้าปเสนทิโกศลทรงสร้างในสมัยที่พระผู้มีพระภาคเจ้ายังทรงพระชนม์อยู่

เตสํ นิธานฏฺฐานภูตานิ ปญฺจ เจติยานิปิ สกฺโก กมฺม วิธายโก หุตฺวา ปติฏฺฐาเปสิ. เอตฺถ จ ปุพฺเพ รญฺญา ปสีทิตฺวา เถรสฺส ราชกุมารา ทินฺนา, มูลํ รตนตฺตยสฺส ทตฺวา ปุน ราชกุมาเร ภูชิสฺเส กาเรตุกามตาย เถโร เอวํ สญฺญํ อทาสีติ ทฏฺฐพฺพํ.

แม้เจดีย์ ๕ องค์อันเป็นที่ประดิษฐานพระพุทธรูปเหล่านั้น ท้าวสักกะก็ได้เป็นผู้จัดการสร้างขึ้น ในเรื่องนี้พึงทราบว่า ก่อนหน้านี้พระราชาทรงเลื่อมใสแล้วถวายพระราชกุมารแด่พระเถระ พระเถระได้ให้สัญญาณเช่นนี้เพราะปรารถนาจะให้พระราชกุมารเหล่านั้นเป็นอิสระอีกครั้ง โดยการถวายมูลค่าแด่พระรัตนตรัย

โส จ สีลพุทฺธิตฺเถโร อรหนฺตคณวํโสติ ทฏฺฐพฺโพ.

และพึงทราบว่า พระสีลพุทธเถระนั้น เป็นวงศ์แห่งหมู่พระอรหันต์

อริมทฺทนนคเรเยว นรปติ รญฺโญ กาเล กสฺสโป นาม เถโร เทสจาริกํ จรมาโน โปลฺโลงฺกนามกํ เทสํ, ตทวสริ. อถ ทฺเว มหลฺลกโปลฺโลงฺกา มนุสฺสา เถเร อติปฺปสนฺนตาย ทฺเว ปุตฺเต อุปฏฺฐากตฺถาย นิยฺยาเทสุํ.

ในเมืองอริมัททนะนั่นเอง ในรัชสมัยของพระเจ้านรปติ พระเถระชื่อกัสสปะเมื่อจาริกไปตามชนบท ได้แวะไปยังชนบทชื่อโปโลงคะ ลำดับนั้น ชายชราชาวโปโลงคะสองคนมีความเลื่อมใสในพระเถระอย่างยิ่ง จึงได้มอบบุตรสองคนให้เพื่อเป็นอุปัฏฐาก

โปลฺโลงฺกมนุสฺสานํ อติปฺปสนฺนตํ ปฏิจฺจ เถโรปิ โปลฺโลงฺกตฺเถโรติ โวหาริยติ. ยทา จ ปน โส เถโร สีหฬทีปํ คนฺตุกาโม อโหสิ, ตทา สกฺโก เทวานมินฺโท พฺยคฺฆรูปํ มาเปตฺวา ปิฏฺฐิยา ยาว มหาสมุทฺทตีรํ อาเนสิ. มหาสมุทฺทตีรํ ปน ปตฺวา นาวํ อภิรูหิตฺวา วาณิเชหิ สทฺธึ ตริ.

เพราะอาศัยความเลื่อมใสอย่างยิ่งของชาวโปโลงคะ แม้พระเถระก็ถูกเรียกว่า "พระโปโลงคเถระ" และเมื่อพระเถระนั้นประสงค์จะไปยังสีหลทวีป ในกาลนั้น ท้าวสักกะจอมเทพได้เนรมิตรูปเสือแล้วนำท่านขี่หลังไปจนถึงฝั่งมหาสมุทร ครั้นถึงฝั่งมหาสมุทรแล้ว ท่านก็ได้ขึ้นเรือข้ามไปพร้อมกับพวกพ่อค้า

มหาสมุทฺทมชฺเฌ ปน ปตฺวา สา นาวา น คจฺฉิ, นิจฺจลาว อฏฺฐาสิ. อถ วาณิชา มนฺเตสุํ,-อมฺหากํ นาวาย อลกฺขี ปาปชโน อตฺถิ มญฺเญติ. เอวํ ปน มนฺเตตฺวา สลากาทานํ อกํสุ. ยาว ตติยมฺปิ เถรสฺเสว หตฺเถ สลากา ปุพฺเพ กตกมฺมวิปากวเสน นิปติ. อิทํ ปน เถรสฺส ปุพฺเพ กตกมฺมํ,-เถโร หิ ตโต อตฺตภาวโต สตฺตเม ภเว เอกสฺมึ คาเม กุลทารโก หุตฺวา กีฬนตฺถาย เอกํ สุนขํ นทิยํ โอตาเรตฺวา อุทเก กีฬมาเปสิ. เอวํ กีฬมนฺตํ สุนขํ สยเมว อุเรน อุคฺคเหตฺวา ตีรํ อาเนสีติ เอวํ [Pg.81] ปุพฺเพ กตกมฺมวิปากวเสน เถรสฺเสว หตฺเถ สลากา นิปติ.

แต่เมื่อถึงกลางมหาสมุทร เรือนั้นไม่แล่นไป กลับหยุดนิ่งอยู่ ลำดับนั้น พวกพ่อค้าจึงปรึกษากันว่า "เห็นทีจะมีคนกาลกิณี คนบาปอยู่ในเรือของเรา" ครั้นปรึกษากันดังนี้แล้ว จึงได้มีการจับสลาก สลากได้ตกในมือของพระเถระนั่นเองถึงสามครั้ง ด้วยวิบากแห่งกรรมที่ทำไว้ในกาลก่อน ส่วนกรรมที่พระเถระทำไว้ในกาลก่อนนั้นคือ ในภพที่เจ็ดนับจากอัตภาพนั้น พระเถระได้เป็นกุลบุตรในหมู่บ้านแห่งหนึ่ง ได้นำสุนัขตัวหนึ่งลงไปในแม่น้ำเพื่อเล่น และให้มันเล่นน้ำ ท่านได้อุ้มสุนัขที่กำลังเล่นอยู่นั้นด้วยอกของตนเองแล้วนำขึ้นมายังฝั่ง สลากจึงตกในมือของพระเถระนั่นเองด้วยวิบากแห่งกรรมที่ทำไว้ในกาลก่อนเช่นนี้

ตทา วาณิชา อุทกปิฏฺเฐ ขิปึสุ. อถ สกฺโก เทวานมินฺโท กุมฺภีลรูปํ มาเปตฺวา ปิฏฺฐิยํ อาโรเปตฺวา อาเนสิ. เถโร ยกฺขทีปํ ปตฺวา อนฺธจกฺขุกานํ ยกฺขานํ เมตฺตานุภาเวน จกฺขุํ ลภาเปสิ. ยกฺขา จ เถรสฺส คุณํ ญตฺวา ทฺเว ยกฺขภาติเก อทํสุ. เถโร จ สีหฬทีปํ คนฺตฺวา มหาเจติยรูปํ โลหปาสาทรูปํ สรีรธาตุํ มหาโพธิพิชานิ จ อาเนตฺวา ปจฺจาคมาสีติ.

ครั้งนั้น พวกพ่อค้าได้โยนท่านลงไปในน้ำ ลำดับนั้น ท้าวสักกะจอมเทพได้เนรมิตรูปจระเข้ ให้ท่านขึ้นขี่หลังแล้วนำมา พระเถระไปถึงยักษทวีปแล้ว ได้ทำให้พวกยักษ์ที่ตาบอดกลับได้ดวงตาด้วยอานุภาพแห่งเมตตา พวกยักษ์รู้ถึงคุณของพระเถระแล้ว จึงได้ถวายยักษ์สองพี่น้อง และพระเถระได้ไปยังสีหลทวีป นำแบบจำลองมหาเจดีย์ แบบจำลองโลหปราสาท พระบรมสารีริกธาตุ และเมล็ดพระมหาโพธิ์กลับมา

สุเมธตฺเถโร จ หลงฺกสฺส นาม นครสฺส ทกฺขิณทิสาภาเค มฺหตฺติปาเม ปุรตฺถิมาย อนุทิสาย ทินฺนนามิเก วิหาเร วสิ. ฐานสฺส ปน นามวเสน เถรสฺโสปิ ทินฺนวิหาโร ตฺเวว นามํ อโหสิ. โสปิ เถโร ปํสุกูลิโก ลชฺชีเปสโล สิกฺขากาโม ฌานลาภี อรหาเยว. โส หิ เทวสิกํ เทวสิกํ อฏฺฐนวโยชนปฺปมาเณ ปาทเจติยํ คนฺตฺวา วนฺทิ. เจติยงฺคณวตฺตญฺจ อกาสิ. ตโต อาคนฺตฺวา มฺหตฺติคาเม ปิณฺฑาย จริ. อิทํ เถรสฺส นิพทฺธวตฺตํ.

ส่วนพระสุเมธเถระอาศัยอยู่ในวิหารชื่อทินนะ ทางทิศตะวันออกเฉียงใต้ของหมู่บ้านมหาติปามะ ทางทิศใต้ของเมืองชื่อหะลังกะ และเพราะชื่อของสถานที่นั้น พระเถระจึงมีชื่อว่า "ทินนวิหาร" ด้วยเช่นกัน พระเถระนั้นเป็นผู้ถือผ้าบังสุกุลเป็นวัตร มีความละอาย มีศีลเป็นที่รัก ใคร่ต่อการศึกษา ได้บรรลุฌาน และเป็นพระอรหันต์ทีเดียว ท่านไปไหว้พระบาทเจดีย์ซึ่งมีระยะทางประมาณ ๘-๙ โยชน์ทุกๆ วัน และได้กระทำวัตรในบริเวณพระเจดีย์ จากนั้นจึงกลับมาบิณฑบาตในหมู่บ้านมหาติปามะ นี้เป็นวัตรประจำของพระเถระ

อปรานิปิ วตฺถูนิ พหูนิ สนฺติ, สพฺพานิ ปน ตานิ วิตฺถาเรตฺวา วตฺตพฺพานิปิ คนฺถปารวภเยน น วกฺขาม. สพฺพานิปิ หิ วุจฺจมานานิ อยํ สาสนวํสปฺปทีปิกา อติปฺปปญฺจา ภวิสฺสติ.

เรื่องอื่นๆ แม้อื่นอีกก็มีมาก แต่เราจะไม่กล่าวเรื่องเหล่านั้นทั้งหมดโดยพิสดารเพราะเกรงว่าคัมภีร์จะยืดยาวเกินไป เพราะหากกล่าวทั้งหมด คัมภีร์ศาสนวังสัปปทีปิกานี้ก็จะมีความยืดยาวจนเกินไป

สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส หิ ปรินิพฺพานโต ยาวชฺชตนา เถรานํ ปรมฺปรวเสน สงฺฆฏฺเฏตฺวา อานยนเมเวตฺถ อธิปฺเปตํ. ยถาวุตฺตานิ ปน วตฺถูนิ อธุนา อภิญฺญาลาภีนํ ปุคฺคลานํ อเขตฺตภาเวน ปสงฺคญาณปฺปฏิพาหณตฺถํ อริมทฺทนนคเร จ พหูนํ อภิญฺญาลาภีนํ ปุคฺคลานํ นิวาสฏฺฐานตา ทสฺสนตฺถํ วุตฺตานิ. วุตฺตญฺเจตํ ภิกฺขุนีขนฺธกฏฺฐกถายํ,–

เพราะในที่นี้มีความประสงค์เพียงเพื่อนำเรื่องราวของพระเถระทั้งหลายมาเรียบเรียงตามลำดับสืบต่อกันมา ตั้งแต่การปรินิพพานของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าจนถึงปัจจุบัน ส่วนเรื่องราวตามที่กล่าวมาแล้วนั้น กล่าวไว้เพื่อป้องกันความเข้าใจผิดที่อาจเกิดขึ้นว่าในปัจจุบันไม่มีบุคคลผู้ได้อภิญญา และเพื่อแสดงว่าเมืองอริมัททนะเป็นที่อยู่อาศัยของบุคคลผู้ได้อภิญญาจำนวนมาก และเรื่องนี้ได้กล่าวไว้ในอรรถกถาภิกขุนีขันธกะว่า

ปฏิสมฺภิทาปตฺเตหิ วสฺสสหสฺสํ สุกฺขวิปสฺสเกหิ วสฺสสหสฺสํ [Pg.82] อนาคามีหิ วสฺสสหสฺสํ สกทาคามีหิ วสฺสสหสฺสํ โสตาปนฺเนหิ วสฺสสหสฺสนฺติ เอวํ ปญฺจวสฺสสหสฺสานิ ปฏิเวธธมฺโม ฐสฺสตีติ.

ปฏิเวธธรรมจะดำรงอยู่ด้วยพระขีณาสพผู้บรรลุปฏิสัมภิทา ๑,๐๐๐ ปี ด้วยพระขีณาสพผู้สุกขวิปัสสก ๑,๐๐๐ ปี ด้วยพระอนาคามี ๑,๐๐๐ ปี ด้วยพระสกทาคามี ๑,๐๐๐ ปี และด้วยพระโสดาบัน ๑,๐๐๐ ปี รวมเป็น ๕,๐๐๐ ปี ดังนี้

ทีฆนิกายฏฺฐกถายํ ปน สํยุตฺตนิกายฏฺฐกถายญฺจ ปฏิสมฺภิทาปตฺเตหิ วสฺสสหสฺสํ ฉฬาภิญฺเญหิ วสฺสสหสฺสํ เตวิชฺเชหิ วสฺสสหสฺสํ สุกฺขวิปสฺสเกหิ วสฺสสหสฺสํ ปาติโมกฺเขน วสฺสสหสฺสนฺติ วุตฺตํ.

แต่ในอรรถกถาฑีฆนิกายและอรรถกถาสังยุตตนิกายกล่าวว่า (ปฏิเวธธรรมจะดำรงอยู่) ด้วยพระขีณาสพผู้บรรลุปฏิสัมภิทา ๑,๐๐๐ ปี ด้วยพระขีณาสพผู้ได้อภิญญา ๖ ๑,๐๐๐ ปี ด้วยพระขีณาสพผู้ได้วิชชา ๓ ๑,๐๐๐ ปี ด้วยพระขีณาสพผู้สุกขวิปัสสก ๑,๐๐๐ ปี และด้วยผู้ทรงพระปาติโมกข์ ๑,๐๐๐ ปี

องฺคุตฺตรนิกายฏฺฐกถายํ ปน วิภงฺคกถายญฺจ พุทฺธานํ ปรินิพฺพานโต วสฺสสหสฺสเมว ปฏิสมฺภิทา นิพฺพตฺเตตุํ สกฺโกนฺติ, ตโต ปรํ ฉ อภิญฺญา, ตโตปิ อสกฺโกนฺตา ติสฺโส วิชฺชา นิพฺพตฺตึสุ. คจฺฉนฺเต กาเล ตาปิ นิพฺพตฺเตตุํ อสกฺโกนฺตา สุกฺขวิปสฺสกา โหนฺติ. เอเตเนว นเยน อนาคามิโน สกทาคามิโน โสตาปนฺนาติ วุตฺตํ.

ส่วนในอรรถกถาอังคุตตรนิกายและในวิภังคกถากล่าวว่า นับแต่การปรินิพพานของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย (พระสาวก) ย่อมสามารถทำให้ปฏิสัมภิทาบังเกิดได้เพียงหนึ่งพันปีเท่านั้น หลังจากนั้นเป็นอภิญญา ๖ เมื่อไม่สามารถทำอภิญญา ๖ ให้บังเกิดได้ วิชชา ๓ ก็บังเกิด เมื่อกาลเวลาผ่านไป เมื่อไม่สามารถทำให้แม้แต่วิชชาเหล่านั้นบังเกิดได้ ก็เป็นพระสุกขวิปัสสก และได้กล่าวถึงพระอนาคามี พระสกทาคามี และพระโสดาบันด้วยนัยนี้เช่นกัน

เอวํ นานานเยหิ อฏฺฐกถายปิ อาคตตฺตา อธุนา โลเก อริยปุคฺคลา ภวิตุํ น สกฺกาติ น วตฺตพฺพํ. อริยานเมว เขตฺตสฺส อธุนาปิ สมฺภวโต, สเจ อารทฺธวิปสฺสโก ภเวยฺย โส อรหา ภวิตุํ สกฺกาเยวาติ นิฏฺฐเมตฺถาวคนฺตพฺพํ. อฏฺฐกถาสุ ปน นานาภาณกตฺเถรานํ นานาวาทวเสน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอตฺตเกเนว ปน นานากาเรน วาโท ภินฺโนปิ สาสนํ ภิชฺชติเยว. สาสนสฺส อภินฺนํเยว หิ เอตฺถ ปมาณนฺติ.

เพราะเหตุที่มาในอรรถกถาโดยนัยต่างๆ อย่างนี้ จึงไม่ควรกล่าวว่าในโลกปัจจุบันนี้ไม่สามารถมีพระอริยบุคคลได้ เพราะเขตแห่งพระอริยะยังคงมีอยู่แม้ในปัจจุบัน หากเป็นผู้ปรารภวิปัสสนา เขาก็สามารถเป็นพระอรหันต์ได้แน่นอน พึงทราบข้อสรุปในเรื่องนี้ ส่วนในอรรถกถาพึงทราบว่ากล่าวไว้ด้วยอำนาจวาทะที่ต่างกันของพระเถระผู้เป็นภาณกะต่างๆ แม้ว่าวาทะจะแตกต่างกันด้วยประการต่างๆ เพียงเท่านี้ แต่พระศาสนาก็ย่อมแตกแยกไป (ตามวาทะนั้น) แท้จริงแล้ว ความไม่แตกแยกแห่งพระศาสนาเท่านั้นเป็นประมาณในเรื่องนี้

เอวํ มรมฺมมณฺฑเล อริมทฺทนนคเร อเนเกหิ อรหนฺตสเตหิ สาสนํ วิชฺโชตติ. ภควโต ปน ปรินิพฺพานโต ตึสาธิกานํ นววสฺสสตานํ อุปริ ปรมฺมรฏฺเฐ เสญิลญฺญิกฺโรธินาเมน รญฺญา สมกาลวเสน สีหฬทีเป รชฺชํ ปตฺตสฺส มหานามรญฺโญ กาเล พุทฺธโฆสพุทฺธทตฺตตฺเถเรหิ ปภุติ เตเตมหาเถรา เตเตคนฺเถ อกํสุ.

ด้วยประการฉะนี้ พระศาสนาจึงรุ่งเรืองด้วยพระอรหันต์หลายร้อยรูปในเมืองอริมัททนะ แขวงพม่า อนึ่ง เมื่อพ้นปีที่ ๙๓๐ นับแต่การปรินิพพานของพระผู้มีพระภาคเจ้า ในรัชสมัยของพระเจ้ามหานามผู้ครองราชย์ในสีหลทวีป ซึ่งเป็นสมัยเดียวกับพระเจ้าเสนิลัญญิกโรธินในพม่าประเทศ พระมหาเถระทั้งหลายมีพระพุทธโฆสเถระและพระพุทธทัตตเถระเป็นต้น ได้รจนาคัมภีร์นั้นๆ ไว้

ตโต ปจฺฉา สติสมาธิปญฺญามนฺทวเสน สุขาวโพธนตฺถํ [Pg.83] ฏีกาโย อกํสุ. อริมทฺทนนคเร ชินจกฺเกสตฺตนวุตาธิเก ฉสเต สหสฺเส จ สมฺปตฺเต ติณฺณํ ปิฏกานํ มูลภูเตสุ สทฺทนเยสุ โสตารานํ เฉกตฺถาย มหาสมุทฺเทวิย อานนฺโท นาม มหามจฺโฉ ตีสุ ปิฏเกสุ สาฏฺฐกเถสุ วิโลเลตฺวา อคฺควํโส นาม เถโร สทฺทนีติปฺปกรณํ อกาสิ. อริมทฺทนนคเร หิ อุตฺตราชีวตฺเถราทีนํ สีหฬทีปํ คมนโต ปุพฺเพเยว ตโย มหาเถรา ปริยตฺติวิสารทา, มหาอคฺคปณฺฑิโต, ตสฺส สทฺธิวิหาริโก ทุติยอคฺคปณฺฑิโต, ตสฺส ภาคิเนยฺโย ตติยอคฺคปณฺฑิโตติ. ตติยอคฺคปณฺฑิโต ปน อคฺควํโสติปิ โวหาริยติ.

หลังจากนั้น พระเถระทั้งหลายได้รจนาฎีกาเพื่อประโยชน์แก่การตรัสรู้ได้โดยง่าย เพราะความที่สติ สมาธิ และปัญญาหย่อน. เมื่อพระพุทธศักราชล่วงไปได้ ๑๖๙๗ ปี ในเมืองอริมัททนะ พระเถระชื่ออัคควงศ์ได้รจนาคัมภีร์สัททนีติ เพื่อความเชี่ยวชาญของเหล่าผู้ฟังในหลักไวยากรณ์อันเป็นรากฐานแห่งพระไตรปิฎกทั้งสาม โดยท่านได้พิจารณาค้นคว้าในพระไตรปิฎกพร้อมทั้งอรรถกถาทั้งสาม ดุจปลาใหญ่ชื่ออานันท์ในมหาสมุทร. แท้จริง ในเมืองอริมัททนะนั้น ก่อนที่พระอุตตราชีวเถระเป็นต้นจะเดินทางไปยังลังกาทวีป มีพระมหาเถระ ๓ รูปผู้เชี่ยวชาญในพระปริยัติ คือ พระมหาอัคคบัณฑิต, พระทุติยอัคคบัณฑิตผู้เป็นสัทธิวิหาริกของท่าน, และพระตติยอัคคบัณฑิตผู้เป็นหลาน (ลูกของน้องสาว) ของท่าน. อนึ่ง พระตติยอัคคบัณฑิตนั้น มีชื่อเรียกอีกอย่างว่า อัคควงศ์.

ตสฺมิญฺจ กาเล อริมทฺทนนครวาสิโน สทฺทโกวิทา พหโว สนฺตีติ ยาว ลงฺกาทีปา กิตฺติโฆโส ปตฺถริ. ตสฺมา สีหฬทีปิกา สทฺทโกวิทา วีมํเสตุกามา หุตฺวา อริมทฺทนนครํ อาคมํสุ. ตทา อริมทฺทนนครวาสิโน ภิกฺขู สทฺทนีติปฺปกรณํ ทสฺเสสุ.

ในกาลนั้น กิตติศัพท์ขจรขจายไปจนถึงลังกาทวีปว่า 'ชาวเมืองอริมัททนะผู้เชี่ยวชาญในหลักไวยากรณ์มีอยู่มาก'. เพราะเหตุนั้น ชาวลังกาทวีปผู้เชี่ยวชาญในหลักไวยากรณ์มีความประสงค์จะทดสอบ จึงได้เดินทางมายังเมืองอริมัททนะ. ครั้งนั้น ภิกษุชาวเมืองอริมัททนะทั้งหลายได้แสดงคัมภีร์สัททนีติ (แก่ชาวลังกานั้น).

สีหฬทีปิกา จ ตํ ทิสฺวา อุปธาเรนฺตา สทฺทวิสเย อยํ คนฺโถวิย สีหฬทีเป คนฺโถ อิตฺถิ, อิมสฺมึ ปกรเณ อาคตวินิจฺฉยมฺปิ สกลํ น ชานิมฺหาติ นานาปฺปกาเรหิ โถเมสุนฺติ ยาวชฺชภนา กถามคฺโค น อุปจฺฉินฺโนติ.

และชาวลังกาทวีปเหล่านั้น เมื่อได้เห็นและพิจารณาคัมภีร์นั้นแล้ว จึงกล่าวสรรเสริญด้วยประการต่างๆ ว่า 'ในเรื่องไวยากรณ์ คัมภีร์ที่เหมือนกับคัมภีร์นี้ไม่มีเลยในลังกาทวีป แม้วินิจฉัยทั้งปวงที่มาในปกรณ์นี้ พวกเราก็ยังไม่รู้ทั่วถึง' ดังนี้ เรื่องราวนั้นยังคงเล่าสืบต่อกันมาจนถึงทุกวันนี้โดยไม่ขาดสาย.

อริมทฺทนนคเร สีหฬทีปํ คนฺตฺวา ปจฺจาคโต ฉปฺปโท นาม สทฺธมฺมโชติปาลตฺเถโร สทฺทนเย เฉกตาย สุตฺตนิทฺเทสํ อกาสิ. ปรมตฺถธมฺเม จ เฉกตาย สงฺเขปวณฺณนํ นามจารทีปกญฺจ. วินเย เฉกตาย วินยคูฬตฺถทีปนึ สีมาลงฺการญฺจ อกาสิ. อตฺตนา กถานํ คนฺถานํ นิคเม สทฺธมฺม โชติปาโลติ มูลนาเมน วุตฺตํ. กุสิมนคเร ปน ฉปฺปท คาเม ชาตตฺตา ฐานสฺส นาเมน ฉปฺปโทติ ปากโฏ.

พระสัทธัมมโชติปาลเถระ ผู้มีชื่อว่า ฉัพพท เดินทางไปยังลังกาทวีปแล้วกลับมายังเมืองอริมัททนะ ได้รจนาคัมภีร์สุตตนิทเทสเพราะความเชี่ยวชาญในหลักไวยากรณ์, รจนาคัมภีร์สังเขปวัณณนาและนามจารทีปิกาเพราะความเชี่ยวชาญในปรมัตถธรรม, และรจนาคัมภีร์วินยคูฬัตถทีปนีและสีมาลังการเพราะความเชี่ยวชาญในพระวินัย. ในตอนท้ายแห่งคัมภีร์ทั้งหลายที่ท่านรจนาเอง ท่านระบุชื่อเดิมของท่านว่า 'สัทธัมมโชติปาล' แต่เพราะท่านเกิดในหมู่บ้านฉัพพท ในเมืองกุสิมะ ท่านจึงปรากฏชื่อว่า 'ฉัพพท' ตามชื่อสถานที่นั้น.

กุขนนคเร ปน ฉปฺปโทติ โวหาริโตปิ เอโก เถโร อตฺถิ. โส อลชฺชี ทุสฺสีโล. เอกจฺเจ ปน นามสามญฺญเลสมตฺเตน ปตฺตลงฺกํ สีลวนฺตํ เปสลํ สิกฺขากามํ ฉปฺปทตฺเถรํ อลชฺชิทุสฺสีลภาเวน อุปวทนฺติ, ยถา นาม สามญฺญเลสมตฺเตน มลฺลปุตฺตํ อายสฺมนฺตํ ทพฺพํ อสมาจาเรนาติ.

แต่ในเมืองกุขนะ ก็มีพระเถระอีกรูปหนึ่งที่ถูกเรียกว่า 'ฉัพพท' เช่นกัน. พระเถระรูปนั้นเป็นอลัชชี ทุศีล. แต่คนบางพวกกลับตำหนิพระฉัพพทเถระผู้ไปถึงลังกา ผู้มีศีล เป็นที่รัก และใคร่ในการศึกษา ว่าเป็นอลัชชีทุศีล เพียงเพราะความคล้ายคลึงกันเพียงเล็กน้อยของชื่อ เหมือนกับที่มีการตำหนิพระทัพพมัลลบุตรผู้มีอายุด้วยความประพฤติไม่ดี (ของผู้อื่น) เพียงเพราะความคล้ายคลึงกันเพียงเล็กน้อยของชื่อฉะนั้น.

อริมทฺทนนครเยว อโลงฺคจญฺญิสูนามกสฺส รญฺโญ กาเล มหาวิมลพุทฺธิตฺเถโร จูฬวิมลพุทฺธิตฺเถโรติ ทฺเว เถรา ปริยตฺติวิสารทา อเหสุํ. เตสุ มหาวิมลพุทฺธิตฺเถโร กจฺจายนสฺส สํวณฺณนํ นฺยาสคนฺถมกาสิ.

ในเมืองอริมัททนะนั่นเอง ในรัชสมัยของพระเจ้าอลองจันญีสู มีพระเถระ ๒ รูปผู้เชี่ยวชาญในพระปริยัติ คือ พระมหาพิมลพุทธเถระ และพระจุลพิมลพุทธเถระ. ในพระเถระ ๒ รูปนั้น พระมหาพิมลพุทธเถระได้รจนาคัมภีร์นยาสะ ซึ่งเป็นคำอธิบายคัมภีร์กัจจายนะ.

เกจิ ปน สีหฬทีปวาสี วิมลพุทฺธิตฺเถโร ตมกาสีติ วทนฺติ. จูฬวิมลพุทฺธิตฺเถโร ปน วุตฺโตทยสฺส โปราณฏีกมกาสิ. ฉนฺโทสารตฺถวิกาสินึ สทฺธมฺมญาณตฺเถโร อกาสิ. วจนตฺถโชตึ ปน เวปุลฺลตฺเถโร อกาสิ. นฺยาสคนฺถสฺสโปราณฏีกํ นรปติรญฺโญ กาเล เอโก อมจฺโจ อกาสิ.

แต่บางท่านกล่าวว่า พระพิมลพุทธเถระชาวลังกาทวีปเป็นผู้รจนาคัมภีร์นั้น. ส่วนพระจุลพิมลพุทธเถระได้รจนาฎีกาเก่าแห่งคัมภีร์วุตโตทัย. พระสัทธัมมญาณเถระได้รจนาคัมภีร์ฉันโทสารัตถวิกาสินี. ส่วนพระเวปุลลเถระได้รจนาคัมภีร์วจนัตถโชติ. อนึ่ง ฎีกาเก่าแห่งคัมภีร์นยาสะ อำมาตย์คนหนึ่งได้รจนาขึ้นในรัชสมัยของพระเจ้านรปติ.

โส หิ รญฺโญ เอกํ โอโรธํ ปฏิจฺจ ชาตํ เอกํ ธีตรํ ทิสฺวา วานโรวิย เลเป ลคฺคิโต ติสฺสํ ปฏิพนฺธจิตฺโต หุตฺวา ลคฺคิ. ตมตฺถํ ชานิตฺวา ราชา เอวมาห,– สเจ เอตํ อิจฺเฉยฺยาสิ, เอกํ คนฺถํ ปริปุณฺณวินิจฺฉยํ คูฬตฺถํ กโรหิ, สเจ ตฺวํ ตาทิสํ คนฺถํ กาตุํ สกฺกุเณยฺยาสิ, เอตํ ลภิสฺสสีติ. อถ โส นฺยาสสฺส สํวณฺณนํ โปราณฏีกํ อกาสิ.

ด้วยว่าอำมาตย์ผู้นั้นได้เห็นธิดาคนหนึ่งซึ่งเกิดจากพระสนมของพระราชา แล้วมีใจผูกพันติดพันในนาง เหมือนลิงติดยางฉะนั้น. พระราชาทรงทราบเรื่องนั้นแล้วจึงตรัสว่า 'หากท่านปรารถนาธิดานั้น จงรจนาคัมภีร์ที่มีการวินิจฉัยอันสมบูรณ์และมีเนื้อความลึกซึ้งขึ้นมาคัมภีร์หนึ่ง หากท่านสามารถรจนาคัมภีร์เช่นนั้นได้ ท่านก็จะได้นางไป'. ลำดับนั้น อำมาตย์ผู้นั้นจึงได้รจนาฎีกาเก่าอันเป็นคำอธิบายคัมภีร์นยาสะ.

ตโต ปจฺฉา หีนายาวตฺติตฺวา ธีตรํ ทตฺวา รชฺชุคฺคาหามจฺจฏฺฐาเน ฐเปสิ, ยํ มรมฺมโวหาเรน สํปฺยงฺคอิติ วุจฺจติ. เตน ปน กตตฺตา โสปิ คนฺโถ ตํ นาเมน วุจฺจติ. การิกํ ตสฺสา จ สํวณฺณนํ ฉตฺตคุหินฺทสฺส นาม รญฺโญ กาเลธมฺมเสนาปติตฺเถโร อกาสิ. เตน กิร การปิเต นนฺทคุหาย สมีเป นนฺทวิหาเร นิสีทิตฺวา อกาสิ.

หลังจากนั้น (อำมาตย์นั้น) ได้ลาสิกขาออกมา พระราชาจึงประทานธิดาให้ และทรงแต่งตั้งไว้ในตำแหน่งอำมาตย์ผู้ถือเชือก (พนักงานรังวัดที่ดิน) ซึ่งในภาษาพม่าเรียกว่า 'สัพยีน' (Saṃpyaṅgai). และเพราะคัมภีร์นั้นรจนาโดยอำมาตย์ผู้นั้น คัมภีร์นั้นจึงถูกเรียกตามชื่อของเขา. ส่วนคัมภีร์การิกาและคำอธิบายแห่งคัมภีร์การิกานั้น พระธรรมเสนาบดีเถระได้รจนาขึ้นในรัชสมัยของพระเจ้าฉัตตคุหินทะ. ได้ยินว่า ท่านนั่งรจนาคัมภีร์นั้นในนันทวิหาร ใกล้กับถ้ำนันทกูหาที่ท่านสร้างขึ้น.

ตสฺมิญฺจกาเล [Pg.85] คนฺถมาทนปพฺพเต นนฺทมูลคุหโต อรหนฺตา อาคนฺตฺวา ตสฺมึ วิหาเร วสฺสํ อุปคจฺฉึสุ. เตสํ สมฺมุเข กตตฺตา เต จ คนฺถา ปณฺฑิเตหิ สารโต ปจฺเจตพฺพาติ อาจริยา วทนฺติ.

ในกาลนั้น พระอรหันต์ทั้งหลายเดินทางมาจากถ้ำนันทมูลที่ภูเขาคันธมาทน์ แล้วเข้าจำพรรษาในวิหารนั้น. อาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า เพราะคัมภีร์เหล่านั้นรจนาขึ้นต่อหน้าพระอรหันต์เหล่านั้น บัณฑิตทั้งหลายจึงพึงยอมรับคัมภีร์เหล่านั้นโดยความเป็นสาระ.

วาจฺจวาจกํ ปน ธมฺมทสฺสี นาม สามเณโร อกาสิ.

ส่วนคัมภีร์วัจจวาจกะนั้น สามเณรชื่อธัมมทัสสีเป็นผู้รจนา.

สทฺทตฺถเภทจินฺตํ ปน อริมทฺทนนครสมีเป ฐิตสฺส ขณิตฺติปาทปพฺพตสฺส สมีเป เอกสฺมึ คาเม วสนฺโต สทฺธมฺมสิริ นาม เถโร อกาสิ. โสเยว เถโร พฺรหชํ นาม เวทสตฺถมฺปิ มรมฺมภาสาย ปริวตฺเตสิ.

ส่วนคัมภีร์สัททัตถเภทจินดานั้น พระสัทธัมมสิริเถระ ผู้อาศัยอยู่ในหมู่บ้านแห่งหนึ่งใกล้ภูเขาขณิตติปาทะ ซึ่งตั้งอยู่ใกล้เมืองอริมัททนะ เป็นผู้รจนา. พระเถระรูปนั้นนั่นเองยังได้แปลคัมภีร์พระเวทชื่อพรหมชะเป็นภาษาพม่าด้วย.

เอกกฺขรโกสํ ปน สทฺธมฺมกิตฺติตฺเถโร อกาสิ. โส หิ กลิยุเค สตฺตาสีตาธิเก อฏฺฐสเต สมฺปตฺเต มิจฺฉา ทิฏฺฐิกานํ ชลุมสญฺญิตานํ กุลานํ ภเยน สกเลปิ ตมฺพทีปรฏฺเฐ สาสโนภาโส มิลายติ. พหูนิปิ โปตฺถกานิ อคฺคิภเยน นสฺเสสุํ.

ส่วนคัมภีร์เอกักขรโกสะนั้น พระสัทธัมมกิตติเถระเป็นผู้รจนา. ด้วยว่า เมื่อถึงกาลียุคที่ ๘๘๗ ความรุ่งเรืองแห่งพระศาสนาในทั่วทั้งแว่นแคว้นตัมพทีปะได้เสื่อมถอยลง เพราะภัยจากพวกมิจฉาทิฐิที่รู้จักกันในนามตระกูลชลุมะ. แม้คัมภีร์จำนวนมากก็พินาศไปเพราะอัคคีภัย.

ตทา ตํ ปวตฺตึ ปสฺสิตฺวา สเจ ปริยตฺติธมฺโมวินสฺเสยฺย, ปฏิปตฺติธมฺโมปิ นสฺสิสฺสติ, ปฏิปตฺติธมฺเม นสฺสนฺเต กุโต ปฏิเวธธมฺโม ภวิสฺสตีติ สํเวคํ อปชฺชิตฺวา อิมํ คนฺถํ อกาสีติ ตฏฺฏิกายํ วุตฺตํ.

ในเวลานั้น ท่านเห็นเหตุการณ์นั้นแล้วเกิดความสังเวชว่า 'หากปริยัติธรรมพินาศไป ปฏิบัติธรรมก็จักพินาศด้วย เมื่อปฏิบัติธรรมพินาศแล้ว ปฏิเวธธรรมจะมีมาจากไหน' จึงได้รจนาคัมภีร์นี้ขึ้น ดังนี้ มีกล่าวไว้ในฎีกาของคัมภีร์นั้น.

มุขมตฺตสารํ สาครตฺเถโร อกาสิ.

คัมภีร์มุขมัตตสารนั้น พระสาครเถระเป็นผู้รจนา.

กลิยุเค เอกาสีตาธิเก ปญฺจสเต สมฺปตฺเต เอกํ ทหรปุตฺตํ กาลงฺกตํ ปฏิจฺจ สํเวคํ อาปชฺชิตฺวา ปจฺเจกพุทฺธตฺตํ ปตฺถยนฺตสฺส เชยฺยสิงฺขนามกสฺส รญฺโญ ปุตฺโต กฺยจฺวานามโก ราชา รชฺชํ กาเรสิ. ธมฺมราชาติปิ นามลญฺฉํ ปฏิคฺคณฺหิ. ตีสุ ปน ปิฏเกสุ ยถาภูตํ วิชานกตาย มรมฺมโวหาเรน กฺยจฺวาติ โวหาริยติ.

เมื่อกาลียุคมาถึง ๕๘๑ ปี พระราชาพระนามว่า กยัจวา ผู้เป็นพระโอรสของพระราชาพระนามว่า ชยสิงขะ ผู้ปรารถนาความเป็นพระปัจเจกพุทธเจ้า เพราะอาศัยบุตรน้อยคนหนึ่งตายแล้ว เกิดความสังเวช ได้ครองราชย์ ทรงได้รับพระนามว่า "ธรรมราชา" ด้วย แต่เพราะทรงรู้แจ้งในพระไตรปิฎกทั้งสามตามความเป็นจริง จึงถูกเรียกขานด้วยสำเนียงพม่าว่า "กยัจวา"

โส จ กิร ราชา ปาฬิอฏฺฐกถาฏีกาคนฺถนฺตเรสุ อติเฉกตาย ปิฏกตฺตเย สากจฺฉมตฺตมฺปิ กาตุํ สมตฺโถ [Pg.86] นาม นตฺถีติ อุคฺคหิตติปิฏโก หุตฺวา ภิกฺขุสงฺฆมฺปิ ทิวเส สตฺตหิ วาเรหิ คนฺถํ วาเจติ.

ได้ยินว่า พระราชาพระองค์นั้น เพราะทรงเชี่ยวชาญยิ่งในพระบาลี อรรถกถา ฎีกา และคัมภีร์อื่น ๆ (ทรงดำริว่า) ไม่มีใครสามารถสนทนาในพระไตรปิฎกได้เลย จึงทรงเป็นผู้ทรงพระไตรปิฎก และทรงบอกคัมภีร์แก่ภิกษุสงฆ์วันละ ๗ ครั้ง

ขณิตฺติปาทปพฺพตสฺส สมีเปปิ เอกํ ตฬากํ การาเปตฺวา ตตฺถ ราชาคารํ การาเปตฺวา ตตฺถ นิสีทิตฺวา คนฺถํ วาเจติ. สพฺพานิ ปน ราชูนํ กิจฺจานิ ปุตฺตสฺเสว อุปราชสฺส นิยฺยาเทสิ. คนฺถํ อุคฺคณฺหนฺตานํ โอโรธานมตฺถาย สงฺเขปโต สทฺทพินฺทุํ นาม ปกรณํ ปรมตฺถพินฺทุญฺจ นาม ปกรณํ อกาสิ. ตสฺส หิ จิตฺตํ ปริยตฺติยํเยว รมติ. อญฺญํ ปน ราชกิจฺจํ สุณิตุมฺปิ น อิจฺฉิ. อนุรุทฺธราชา อนาคเต อหํ ราชา ภเวยฺยามิ, ตทาเยว อิมานิ ตาฬิพีชานิ อุฏฺฐหนฺตูติ อธิฏฺฐหิตฺวา โรเปสิ. ตานิ ตสฺส รญฺโญ กาเล อุฏฺฐหึสุ. เตเนว อนุรุทฺธราชาเยวายนฺติ รฏฺฐวาสิโน สญฺชานึสุ. สมฺมุติราชา หิ อนุรุทฺธราชา กฺยจฺวาราชาติ อิเม ตโย เอกสนฺตานาติ วทนฺติ.

ทรงสร้างสระน้ำแห่งหนึ่งใกล้ภูเขาขณิตติปาทะ ทรงสร้างพระราชวังในที่นั้น แล้วประทับนั่งในที่นั้นทรงบอกคัมภีร์ ส่วนพระราชกิจทั้งปวง ทรงมอบให้พระโอรสผู้เป็นอุปราช ทรงรจนาคัมภีร์ชื่อ สัททบินทุ และคัมภีร์ชื่อ ปรมัตถบินทุ โดยย่อ เพื่อประโยชน์แก่เหล่าสตรีในวังผู้เรียนคัมภีร์ เพราะว่าพระทัยของพระองค์ทรงยินดีในปริยัติเท่านั้น ส่วนพระราชกิจอื่น ๆ ไม่ทรงปรารถนาแม้แต่จะฟัง พระราชาอนุรุทธะทรงอธิษฐานแล้วปลูกเมล็ดตาลเหล่านี้ว่า "ในอนาคต เมื่อข้าพเจ้าเป็นพระราชา ขอให้เมล็ดตาลเหล่านี้งอกขึ้นในกาลนั้นเอง" เมล็ดตาลเหล่านั้นได้งอกขึ้นในรัชสมัยของพระราชาพระองค์นั้น ด้วยเหตุนั้น ชาวเมืองจึงจำได้ว่า "พระองค์คือพระราชาอนุรุทธะนั่นเอง" แท้จริงแล้ว พวกเขากล่าวว่า พระราชาสมมุติ พระราชาอนุรุทธะ และพระราชากยัจวา ทั้งสามพระองค์นี้เป็นสืบสายเดียวกัน

โส ราชา เอกมฺปิ เจติยํ อกาสิ, น ตํ นิฏฺฐํ อคมาสิ, ปริยตฺติยํเยว ปริจารกตฺตาติ ราชวํเส อาคตํ. โลกสมฺมุติวเสน กกฺขฬทิเน อิฏฺฐกานิ การาเปตฺวา ตสฺมึเยว ทิเน ภูมิสมํ กตฺวา ตสฺมึเยว ทิเน อญฺญมฺปิ สพฺพํ การาเปสิ. เตน มรมฺมโวหาเรน ปฺรสฺสทา เจติยนฺติ ยาวชฺชภนา ปากฏํ.

พระราชาพระองค์นั้นทรงสร้างเจดีย์แห่งหนึ่ง แต่ไม่สำเร็จ (เรื่องนี้) มาในพงศาวดารว่า "เพราะทรงอุปถัมภ์แต่ปริยัติเท่านั้น" โดยสมมติของชาวโลก ในวันกักขฬะ (วันแข็ง) ทรงให้สร้างอิฐ ในวันนั้นเอง ทรงทำให้เสมอพื้นดิน และในวันนั้นเอง ทรงให้สร้างสิ่งอื่น ๆ ทั้งหมด ด้วยเหตุนั้น จึงเป็นที่รู้จักกันในสำเนียงพม่าว่า "เจดีย์ปรัสสาดา" จนถึงทุกวันนี้

ตสฺส รญฺโญ เอกา ธิภา วิภตฺยตฺถํ นาม คนฺถํ อกาสีติ.

พระธิดาของพระราชาพระองค์นั้น ทรงรจนาคัมภีร์ชื่อ วิภัตติอัตถะ

ปุพฺเพ กิร อริมทฺทนนคเร อุคฺคหธารณาทิวเสน สาสนํ อติวิย วิรูฬมาปชฺชิ. อริมทฺทนนคเรเยว หิ เอโก วุฑฺฒปพฺพชิโต ภิกฺขุ คนฺถํ ลิขิตุํ สิลาเลขนทณฺเฑน อิจฺฉนฺโต ราชเคหํ ปาวิสิ. ราชา เกน อาคโตสีติ ปุจฺฉิ. คนฺถํ ลิขิตุํ สิลาเลขนทณฺเฑน อิจฺฉนฺโต อาคโต มฺหีติ. เอวํ มหลฺลโก ตฺวํ คนฺถํ มหุสฺสาเหน ปริยาปุณนฺโตปิ [Pg.87] คนฺเถสุ เฉกสฺส โอกาสํ น ปสฺสามิ, สเจ หิมุสโล องฺกุรํ อุฏฺฐาเปตฺวา รูเหยฺย, เอวํ สติ ตฺวํ คนฺเถสุ เฉกตํ อาปชฺเชยฺยาสีติ อาห.

ได้ยินว่า ในกาลก่อน ที่เมืองอริมัททนะ พระศาสนาเจริญรุ่งเรืองอย่างยิ่งด้วยการเรียนและการทรงจำ เป็นต้น แท้จริงแล้ว ที่เมืองอริมัททนะนั่นเอง ภิกษุผู้บวชเมื่อแก่รูปหนึ่ง ปรารถนาจะเขียนคัมภีร์ด้วยดินสอศิลา จึงเข้าไปยังพระราชวัง พระราชาตรัสถามว่า "ท่านมาด้วยเหตุใด?" (ภิกษุตอบว่า) "ข้าพระพุทธเจ้ามาเพราะปรารถนาจะเขียนคัมภีร์ด้วยดินสอศิลา" (พระราชาตรัสว่า) "ท่านแก่ถึงเพียงนี้ แม้จะเรียนคัมภีร์ด้วยความเพียรอย่างยิ่ง ข้าพเจ้าก็ไม่เห็นช่องทางที่ท่านจะเชี่ยวชาญในคัมภีร์ได้ ถ้าสากงอกหน่อขึ้นมาได้ เมื่อเป็นเช่นนั้น ท่านจึงจะเชี่ยวชาญในคัมภีร์ได้"

ตโต ปจฺฉา วิหารํ คนฺตฺวา เทวสิกํ เทวสิกํ เอกทนฺตกฏฺฐปฺปมาณตฺตํ เลขนํ อุคฺคเหตฺวา กจฺจายนอภิธมฺเมตฺถสงฺคหปฺปกรณํ อาทึ กตฺวา อาจริยสฺส สนฺติเก อุคฺคณฺหิ. โส อจิเรเนว คนฺเถสุ เฉกตํ ปตฺวา มุสเล ชมฺพุรุกฺขงฺกุรํ พนฺธิตฺวา อุสฺสาเปตฺวา ราชเคหํ ปาวิสิ.

หลังจากนั้น ท่านไปวิหาร เรียนการเขียนวันละเท่าขนาดไม้สีฟัน เริ่มต้นด้วยคัมภีร์กัจจายนะและอภิธัมมัตถสังคหะ เรียนในสำนักของอาจารย์ ท่านนั้นไม่นานก็เชี่ยวชาญในคัมภีร์ ผูกหน่อต้นหว้าไว้ที่สากแล้วยกขึ้น เข้าไปในพระราชวัง

อถ ตํ ราชา ปุจฺฉิ,-เกนอาคโตสีติ. อยํ มหารช มุสโล องฺกุรํ อุฏฺฐาเปตฺวา รูหตีติ อาจิกฺขิตุํ อาคโตมฺหีติ วุตฺเต ราชา เอตสฺส คนฺเถสุ เฉกตํ ปตฺโตมฺหีติ วุตฺตํ โหตีติ ชานาสิ. ตํ สจฺจํ วา อลิกํ วาติ วีมํสนตฺถาย มหาเถรานํ สนฺติกํ ปหิณิ. มหาเถราปิ คูฬฏฺฐานํ ปุจฺฉึสุ. โสปิ ปุจฺฉิตํ ปุจฺฉิตํ พฺยากาสิ.

ครั้งนั้น พระราชาตรัสถามท่านว่า "ท่านมาด้วยเหตุใด?" เมื่อท่านกราบทูลว่า "ข้าแต่มหาราช ข้าพระพุทธเจ้ามาเพื่อกราบทูลว่า สากนี้งอกหน่อขึ้นมาแล้ว" พระราชาทรงทราบว่า "นี่หมายความว่า ท่านผู้นี้เชี่ยวชาญในคัมภีร์แล้ว" เพื่อจะทรงสอบสวนว่าจริงหรือเท็จ จึงทรงส่งท่านไปหาพระมหาเถระทั้งหลาย พระมหาเถระทั้งหลายก็ถามปัญหาในที่ลึกซึ้ง ท่านนั้นก็ตอบปัญหาที่ถูกถามทุกปัญหา

อถ โส ภิกฺขุ มหาเถเร เอวมาห,-ตุมฺเห ภนฺเต มํ พหู ปุจฺฉถ, อหมฺปิ ตุมฺเห ปุจฺฉิตุํ อิจฺฉามิ, โอกาสํ เทถาติ ยาจิตฺวา อญฺญสมานเจตสิกนฺติ เอตฺถ อญฺญสทฺทสฺส อวธฺยาเปกฺขตฺตา อวธิปทํ อุทฺธริตฺวา ทสฺเสถาติ ปุจฺฉิ. มหาเถราปิ ปุพฺเพ อมนสิกตตฺตา สีฆํ วิสฺสชฺชิตุํ น สกฺขึสุ. ราชา ตมตฺถํ สุตฺวา ตุฏฺฐจิตฺโต หุตฺวา ทิสา ปาโมกฺขนเมน อาจริยฏฺฐาเน ฐเปสิ. โส ปน ภิกฺขุ อคนฺถการโกปิ คนฺถการโกวิย ปจฺฉิมานํ ชนตานํ ทินฺโนปเทสวเสน อุปการํ กตฺวา สาสเน อุปฺปชฺชีติ. โหนฺติ เจตฺถ,–

ครั้งนั้น ภิกษุรูปนั้นกล่าวกับพระมหาเถระทั้งหลายว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านทั้งหลายถามข้าพเจ้ามาก ข้าพเจ้าก็ปรารถนาจะถามท่านทั้งหลาย ขอท่านทั้งหลายจงให้โอกาสเถิด" ครั้นขอโอกาสแล้ว ท่านถามว่า "ในบทว่า อัญญสมานเจตสิก นี้ เพราะคำว่า อัญญะ ต้องการบทอวธิ (บทกำหนด) ขอท่านทั้งหลายจงยกบทอวธินั้นขึ้นแสดงเถิด" พระมหาเถระทั้งหลายก็ไม่สามารถแก้ได้โดยเร็ว เพราะไม่เคยใส่ใจมาก่อน พระราชาทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว ทรงมีพระทัยยินดี ทรงแต่งตั้งท่านไว้ในตำแหน่งอาจารย์ชื่อว่าทิศาปาโมกข์ ส่วนภิกษุรูปนั้น แม้ไม่ได้เป็นผู้แต่งคัมภีร์ ก็ได้ทำอุปการะแก่ชนรุ่นหลังด้วยการให้โอวาทเหมือนเป็นผู้แต่งคัมภีร์ ได้อุบัติขึ้นในพระศาสนา ในเรื่องนี้ มีคาถาเหล่านี้ว่า

อหํ มหลฺลโก โหมิ, ทุปฺปญฺโญ ปริยตฺติกํ;

อุคฺคหํ มหุสฺสาเหน, น สกฺขิสฺสามิ ชานิตุํ.

เราแก่แล้ว เป็นผู้มีปัญญาทรามในปริยัติ เราจะไม่สามารถเรียนรู้ด้วยความเพียรอย่างยิ่งได้

เอวญฺจ [Pg.88] นาติมญฺเญยฺย,นาปฺโปสฺสุกฺกตมาปชฺเช;

สทฺธมฺเม เฉกกาโมว,อุสฺสาหํว กเร โปโส.

ไม่พึงดูหมิ่นตนเองอย่างนี้ ไม่พึงถึงความเป็นผู้มีความขวนขวายน้อย ผู้ปรารถนาความเชี่ยวชาญในพระสัทธรรม พึงทำความเพียรเถิด

วุฑฺฒปพฺพชิโต ภิกฺขุ,มหลฺลโกปิ ทุปฺปญฺโญ;

อาปชฺชิ เฉกตํ ธมฺเม,ตมเปกฺขนฺตุ โสตาโรติ.

ภิกษุผู้บวชเมื่อแก่ แม้แก่แล้วและมีปัญญาทราม ก็ได้ถึงความเชี่ยวชาญในธรรม ขอผู้ฟังทั้งหลายจงพิจารณาเรื่องนั้นเถิด

ปุพฺเพ กิร อริมทฺทนนคเร มาตุคามาปิ คนฺถํ อุคฺคณฺหึสุ. เยภุยฺเยน อุคฺคหธารณาทิวเสน ปริยตฺติสาสนํ ปคฺคเหสุํ. มาตุคามา หิ อญฺญมญฺญํ ปสฺสนฺตา ตุมฺเห กิตฺตกํ คนฺถํ อุคฺคณฺหถ, กิตฺตกํ คนฺถํ วาจุคฺคตํ กโรถาติ ปุจฺฉิ สุนฺติ.

ได้ยินว่า ในกาลก่อน ที่เมืองอริมัททนะ แม้สตรีทั้งหลายก็เรียนคัมภีร์ โดยมากแล้ว พวกเธอได้อุปถัมภ์พระศาสนาฝ่ายปริยัติด้วยการเรียนและการทรงจำ เป็นต้น แท้จริงแล้ว สตรีทั้งหลายเมื่อเห็นกันและกัน ก็ถามกันว่า "พวกเธอเรียนคัมภีร์ได้เท่าไร? ทรงจำคัมภีร์ได้เท่าไร?"

เอโก กิร มาตุคาโม เอกํ มาตุคา,มํ ปุจฺฉิ,-ตฺวํ อิทานิ กิตฺตกํ คนฺถํ วาจุคฺคตํ กโรสีติ. อหํ ปน อิทานิ ทหรปุตฺเตหิ พลิโพธตฺตา พฺยากุลํ ปตฺวา พหุํ คนฺถํ วาจุคฺคตํ กาตุํ นสกฺกา,สมนฺตมหาปฏฺฐาเน ปน กุสลตฺติกมตฺตํว วาจุคฺคตํ กโรมีติ อาหาติ.

ได้ยินว่า สตรีคนหนึ่งถามสตรีอีกคนหนึ่งว่า "ตอนนี้เธอทรงจำคัมภีร์ได้เท่าไร?" (สตรีอีกคนตอบว่า) "ส่วนฉัน ตอนนี้เพราะความเป็นเครื่องกังวลด้วยบุตรเล็ก ๆ จึงยุ่งเหยิง ไม่สามารถทรงจำคัมภีร์ได้มาก แต่ฉันทรงจำเพียงกุสลติกะในสมันตมหาปัฏฐานเท่านั้น"

อิทมฺปิ อริมทฺทนนครวาสีนํ มาตุคามานมฺปิ ปริยตฺตุคฺคหเณ เอกํ วตฺถุ,–

เรื่องนี้ก็เป็นเรื่องหนึ่งในการเรียนปริยัติของสตรีชาวเมืองอริมัททนะ

เอกํ กิร ภิกฺขุํ ปิณฺฑาย จรนฺตํ เอกา ทฺวาทสวสฺสิกา ทหริตฺถี ปุจฺฉิ,-กินฺนาโมสิ ตฺวํ ภนฺเตติ. เขมานามาหนฺติ. กถญฺหิ ภนฺเต ปุมาว สมาโน อิตฺถิลิงฺเคน นามํ อกาสีติ อาห. อถ อนฺโตเคเห นิสินฺนา มาตา สุตฺวา ธีตรํ อาห,-ตฺวํ ราชาทิคณสฺส ลกฺขณํ น ชานาสีติ. อาม ชานามิ, อยํ ปน เขมสทฺโท น ราชาทิคณปกฺขํ ภชตีติ. อถ [Pg.89] มาตา เอวมาห,-อยํ ปน เขมสทฺโท เอกเทเสเนว ราชาทิคณปกฺขํ ภชตีติ.

ได้ยินว่า หญิงสาวอายุ 12 ปีคนหนึ่ง ถามภิกษุรูปหนึ่งที่กำลังบิณฑบาตว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านชื่ออะไร?" (ภิกษุตอบว่า) "ชื่อเขมา" (หญิงสาวกล่าวว่า) "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เหตุไฉนท่านเป็นบุรุษ จึงมีชื่อเป็นอิตถีลิงค์เล่า?" ครั้งนั้น มารดาซึ่งนั่งอยู่ในเรือนข้างใน ได้ยินแล้วจึงกล่าวกับธิดาว่า "ลูกไม่รู้จักลักษณะของศัพท์ในคณะราชาเป็นต้นหรือ?" (ธิดาตอบว่า) "รู้จักเจ้าค่ะ แต่คำว่า 'เขมา' นี้ไม่จัดอยู่ในคณะราชาเป็นต้น" ครั้งนั้น มารดาจึงกล่าวว่า "แต่คำว่า 'เขมา' นี้จัดอยู่ในคณะราชาเป็นต้นเพียงบางส่วน"

อยํ ปเนตฺถ ธีตุ อธิปฺปาโย,-น ราชาทิสทฺโท กทาจิ ราโชติ ปจฺจตฺตวจนวเสน โอการนฺโต ทิสฺสติ วินา เทวราโชติอาทิสมาสวิสยํ, เขมสทฺโท ปน กตฺถจิ เขโมติ จ เขมนฺติ จ ลิงฺคนฺตรวเสน รูปนฺตรํ ทิสฺสติ, เตเนว เขมสทฺโท น ราชาทิคโณติ เวทิตพฺโพติ.

ในเรื่องนี้ ความเห็นของธิดาคือ คำว่า 'ราชา' เป็นต้น ไม่ปรากฏเป็นโอการันต์ในวิภัตติปัจจัยโดยตรงว่า 'ราโช' เลย เว้นแต่ในกรณีสมาสเช่น 'เทวราชา' เป็นต้น ส่วนคำว่า 'เขมะ' บางครั้งก็ปรากฏเป็น 'เขโม' และ 'เขมัง' โดยมีรูปต่างกันตามลิงค์ ด้วยเหตุนั้น จึงควรรู้ว่าคำว่า 'เขมะ' ไม่ใช่ศัพท์ในคณะราชาเป็นต้น

อยํ ปน มาตุ อธิปฺปาโย,-เขมสทฺโท อภิเธยฺยลิงฺคตฺตา ติลิงฺคโก,ยทา ปน สญฺญาสทฺทาธิกาเร ปจฺจตฺตวจนวเสน เขมาติ อาการนฺโต ทิสฺสติ, ตทา เอกเทเสน เขมสทฺโท ราชาทิคณปกฺขํ ภชตีติ.

ส่วนความเห็นของมารดาคือ คำว่า 'เขมะ' เป็นไตรลิงค์ เพราะเป็นศัพท์ที่บอกเพศของสิ่งที่ถูกกล่าวถึง แต่เมื่อใดที่ปรากฏเป็นอาการันต์ว่า 'เขมา' ในวิภัตติปัจจัยโดยตรงในบทที่แสดงชื่อเฉพาะ เมื่อนั้น คำว่า 'เขมะ' ก็จัดอยู่ในคณะราชาเป็นต้นเพียงบางส่วน

อิทมฺปิ เอกํ วตฺถุ,–

เรื่องนี้ก็เป็นเรื่องหนึ่ง

อริมทฺทนนคเร กิร เอกสฺส กุฏุมฺพิกสฺส เอโก ปุตฺโต ทฺเว ธีตโร อเหสุํ. เอกสฺมิญฺจ กาเล ฆมฺมาภิภูตตฺตา เคหสฺส อุปริตเล นหายิตฺวา นิสีทิ. อถ เอกา ทาสี เคหสฺส เหฏฺฐา ฐตฺวา กิญฺจิ กมฺมํ กโรนฺตี ตสฺส กุฏุมฺพิกสฺส คุยฺหฏฺฐานํ โอโลเกสิ. ตมตฺถํ ชานิตฺวา กุฏุมฺพิโก สาขํ โอโลเกสีติ เอกํ วากฺยํ พนฺธิตฺวา ปุตฺตสฺส ทสฺเสสิ,อิมสฺส อตฺถโยชนํ กโรหีติ. อถ ปุตฺโต อตฺถโยชนํ อกาสิ,-สาขํ รุกฺขสาขํ โอเลเกสิ อุทิกฺขตีติ. อถ ปจฺฉา เอกาย ธีตุยา ทสฺเสสิ, อิมสฺส อตฺถโยชนํ กโรหีติ. สาปิ อตฺถโยชนํ อกาสิ,- สา สุนโข ขํ อากาสํ โอโลเกสิ อุทิกฺขตีติ. อถ ปจฺฉา เอกาย ธีตุยา ทสฺเสสิ, อิมสฺส อตฺถ โยชนํ กโรหีติ. สาปิ อตฺถโยชนํ อกาสิ,-สา อิตฺถี ขํ องฺคชาตํ โอโลเกสิ มุขํ อุทฺธํ กตฺวา โอโลเกสีติ.

ได้ยินว่า ในเมืองอริมัททนะ มีคฤหบดีคนหนึ่ง มีบุตรชายหนึ่งคน และบุตรสาวสองคน. ครั้งหนึ่ง ในเวลาที่ถูกความร้อนครอบงำ จึงอาบน้ำแล้วนั่งอยู่บนชั้นบนของเรือน. ครั้งนั้น ทาสีคนหนึ่งยืนอยู่ใต้เรือน กำลังทำงานบางอย่าง ได้มองดูอวัยวะลับของคฤหบดีนั้น. คฤหบดีรู้เรื่องนั้นแล้ว จึงผูกประโยคว่า “สาขา โอโลเกสิ” (กิ่งไม้แลดูแล้ว) แล้วแสดงแก่บุตรชายว่า “จงทำอรรถโยชนาของประโยคนี้เถิด”. ครั้งนั้น บุตรชายได้ทำอรรถโยชนาว่า “สาขา” คือ กิ่งไม้ “โอโลเกสิ” คือ แลดู, มองดู. ครั้งนั้น ภายหลังได้แสดงแก่บุตรสาวคนหนึ่งว่า “จงทำอรรถโยชนาของประโยคนี้เถิด”. นางก็ได้ทำอรรถโยชนาว่า “สา” คือ สุนัขตัวเมีย “ขัง” คือ ท้องฟ้า “โอโลเกสิ” คือ แลดู, มองดู. ครั้งนั้น ภายหลังได้แสดงแก่บุตรสาวอีกคนหนึ่งว่า “จงทำอรรถโยชนาของประโยคนี้เถิด”. นางก็ได้ทำอรรถโยชนาว่า “สา” คือ หญิงนั้น “ขัง” คือ อวัยวะเพศ “โอโลเกสิ” คือ แลดู, มองดูโดยเงยหน้าขึ้น.

อิทมฺปิ เอกํ วตฺถุ,–

เรื่องนี้ก็เป็นเรื่องหนึ่ง.

เอโก กิร สามเณโร รตนปูรวาสี อริมทฺทนนคเร มาตุคามาปิ [Pg.90] สทฺทนเยสุ อติโกวิทาติ สุตฺวา อหํ ตตฺถ คนฺตฺวา ชานิสฺสามีติ อริมทฺทนนครํ คโต. อถ อนฺตรามคฺเค อริมทฺทนนครสฺส สมีเป เอกํ ทหริตฺถึ กปฺปาสวตฺถุํ รกฺขิตฺวา นิสินฺนํ ปสฺสิ. อถ สามเณโร ตสฺสา สนฺติกํ มคฺคปุจฺฉนตฺถาย คจฺฉิ. อถ ทหริตฺถี สามเณรํ ปุจฺฉิ,-กุโต อาคโตสีติ.

ได้ยินว่า สามเณรรูปหนึ่งผู้อยู่ในเมืองรัตนปุระ ได้ยินว่า “แม้สตรีในเมืองอริมัททนะก็เชี่ยวชาญยิ่งในหลักไวยากรณ์” จึงคิดว่า “เราจะไปที่นั่นแล้วจักรู้” จึงได้ไปยังเมืองอริมัททนะ. ครั้งนั้น ระหว่างทางใกล้เมืองอริมัททนะ ได้เห็นหญิงสาวคนหนึ่งนั่งเฝ้าไร่ฝ้ายอยู่. ครั้งนั้น สามเณรได้เข้าไปหาหญิงนั้นเพื่อถามทาง. ครั้งนั้น หญิงสาวได้ถามสามเณรว่า “ท่านมาจากไหน?”

สามเณโร อาห,-รตนปูรโต อหํ อาคจฺฉตีติ. กุหึ คโตสีติ วุตฺเต อริมทฺทนนครํ คจฺฉตีติ อาห. อถ ทหริตฺถี เอวมาห,-ตฺวํ ภนฺเต สทฺทโยควินิจฺฉยํ อนุปธาเรตฺวา กเถสิ, อมฺหโยคฏฺฐาเน หิ ตฺวํ นาม โยคสทฺเทน โยเชตฺวา กเถสิ, นนุ ปณฺฑิตานํ วจเนน นาม ปริปุณฺณตฺเถน อวิรุทฺธสทฺทนเยน ปุณฺณินฺทุสงฺกาเสน ภวิตพฺพนฺติ. อถ สามเณโร เขตฺตวตฺถูนิ รกฺขนฺตี ทุคฺคตา ทหริตฺถีปิ ตาว สทฺทนยโกวิทา โหติ, กิมงฺคํ ปน โภคสมฺปนฺนา มหลฺลกิตฺถิโยติ ลชฺชิตฺวา ตโตเยว ปฏินิวตฺติตฺวา ปจฺจาคมาสีติ.

สามเณรตอบว่า “อาตมามาจากรัตนปุระ”. เมื่อถูกถามว่า “ท่านจะไปที่ไหน?” ก็ตอบว่า “จะไปเมืองอริมัททนะ”. ครั้งนั้น หญิงสาวได้กล่าวอย่างนี้ว่า “ท่านผู้เจริญ ท่านกล่าวโดยไม่พิจารณาการวินิจฉัยหลักไวยากรณ์เลย เพราะในที่ที่ควรใช้การประกอบด้วยอัมหโยค ท่านกลับกล่าวโดยประกอบด้วยนามโยคเสียแล้ว คำพูดของบัณฑิตนั้นไม่ควรเป็นคำที่สมบูรณ์ด้วยอรรถ ไม่ขัดแย้งด้วยหลักไวยากรณ์ และเหมือนพระจันทร์เต็มดวงหรอกหรือ?” ครั้งนั้น สามเณรละอายใจว่า “แม้หญิงสาวผู้ยากจนเฝ้าไร่นาก็ยังเชี่ยวชาญหลักไวยากรณ์ถึงเพียงนี้ แล้วสตรีผู้มีโภคสมบัติมากเล่าจะเพียงใด” จึงได้กลับจากที่นั่นทันที.

อิทํ มรมฺมมณฺฑเล ตมฺพทีปรฏฺเฐ อริมทฺทนนคเร เถรปรมฺปรวเสน สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ.

นี้คือการประดิษฐานพระศาสนาในเมืองอริมัททนะ แคว้นตัมพทีปะ ในมณฑลพม่า โดยลำดับพระเถระ.

อิทานิ มรมฺมมณฺฑเลเยว เชยฺยวฑฺฒนรฏฺเฐ เกตุมตีนคเร สาสนวํสํ วกฺขามิ.

บัดนี้ ข้าพเจ้าจักกล่าวถึงพงศาวดารพระศาสนาในเมืองเกตุมาตี แคว้นเชยยวัฑฒนะ ในมณฑลพม่านี้เอง.

กลิยุเค หิ ทฺวิสตฺตตาธิเก อฏฺฐวสฺสสเต สมฺปตฺเต เชยฺยวฑฺฒนรฏฺเฐ เกตุมตีนคเร มหาสิริเชยฺยสูโร นาม ราชา รชฺชํ กาเรสิ. เอกํ อติเฉกํ เทวนาค นามกํ เอกํ หตฺถึ นิสฺสาย วิชิตํ วิตฺถารมกาสิ. ตสฺส ปน รญฺโญ กาเล กลิยุเค ทฺวินวุตาธิเก อฏฺฐวสฺสสเต สมฺปตฺเต มหาปรกฺกโม นาม เถโร สีหฬทีปโต นาวาย อาคนฺตฺวา เกตุมตีนครํ สมฺปตฺโต. ราชา จ ทฺวารา วตีนครสฺส [Pg.91] ทกฺขิณทิสาภาเค มหาวิหารํ การาเปตฺวา ตสฺส อทาสิ นิจฺจภตฺตมฺปิ. ตสฺมิญฺจ วิหาเร สีมํ สมฺมนฺนิตฺวา ติสฺสํ สีมายํ ตุลาวเสน อตฺตนา สมํ กตฺวา โลหมยพุทฺธปฺปฏิพิมฺพํ การาเปสิ. ตญฺจ พุทฺธปฺปฏิพิมฺพึ สมฺปตฺตลงฺกาทีปนฺติ นาเมน ปากฏํ อโหสิ.

ในกลียุค เมื่อล่วงไป ๘๗๒ ปี พระเจ้ามหาสิริเชยยสูรนาม ได้ครองราชย์ในเมืองเกตุมาตี แคว้นเชยยวัฑฒนะ. พระองค์ทรงอาศัยช้างเชือกหนึ่งชื่อเทวนาคะ ซึ่งฉลาดมาก ได้ขยายอาณาเขตให้กว้างขวาง. ในสมัยของพระราชาองค์นั้น เมื่อกลียุคล่วงไป ๘๙๒ ปี พระเถระนามว่า มหาปรักกมะ ได้มาจากเกาะสีหลโดยเรือ และมาถึงเมืองเกตุมาตี. พระราชาได้สร้างมหาวิหารทางทิศใต้ของเมืองทวารวดี แล้วถวายแก่พระเถระนั้น พร้อมทั้งภัตตาหารประจำ. ในวิหารนั้น พระองค์ได้ผูกพัทธสีมา และในสีมานั้น ได้สร้างพระพุทธรูปทองเหลืองให้มีขนาดเท่าพระองค์เองโดยการชั่งน้ำหนัก. พระพุทธรูปนั้นได้มีชื่อเสียงว่า “สัมปัตตลังกาฑีปะ” (ผู้มาถึงเกาะลังกา).

ตสฺส รญฺโญ กาเล สุราเมรยสิกฺขาปทํ ปฏิจฺจ วิปาโท อโหสิ. กถํ. พีชโต ปฏฺฐายาติ สมฺภาเร ปฏิยา เทตฺวา จาฏิยํ ปกฺขิตฺตกาลโต ปฏฺฐาย ตาลนาลิเกราทีนํ ปุปฺผรโส ปุปฺผโต คลิตาภินวกาลโต ปฏฺฐาย จ น ปาตพฺโพติ กงฺขาวิตรณีฏีกาทีสุ วุตฺตวจเน อธิปฺปายํ วิปลฺลาสโต คเหตฺวา ตาลนาลิเกราทีนํ รโส คลิตาภินวโต ปฏฺฐาย ปิวิตุํ น วฏฺฏตีติ เอกจฺเจ วทนฺติ. เอกจฺเจ ปน เอวํ วทนฺติ,–ตาลนาลิเกราทีนํ รโส คลิตาภินวกาเล ปิวิตุํ วฏฺฏตีติ.

ในสมัยของพระราชาองค์นั้น ได้เกิดข้อขัดแย้งเกี่ยวกับสิกขาบทสุราเมรัย. อย่างไร? บางพวกกล่าวว่า “ไม่ควรดื่มน้ำตาลโตนด น้ำมะพร้าว และน้ำดอกไม้อื่นๆ ตั้งแต่เวลาที่ส่วนผสมถูกเตรียมและใส่ลงในภาชนะ (ตามคำว่า ‘ตั้งแต่เมล็ดพืช’) และตั้งแต่เวลาที่น้ำดอกไม้เหล่านั้นเพิ่งไหลออกจากดอก” โดยถือเอาความหมายที่ผิดไปจากคำที่กล่าวไว้ในฎีกากังขาวิตรณีเป็นต้นว่า “ไม่ควรดื่มน้ำตาลโตนด น้ำมะพร้าว และน้ำดอกไม้อื่นๆ ตั้งแต่เวลาที่เพิ่งไหลออกมาใหม่ๆ”. แต่บางพวกกล่าวอย่างนี้ว่า “น้ำตาลโตนด น้ำมะพร้าว และน้ำดอกไม้อื่นๆ ควรดื่มได้ในเวลาที่เพิ่งไหลออกมาใหม่ๆ”.

ตตฺถ ปุพฺพปกฺเข อาจริยานํ อยมธิปฺปาโย,–

ในเรื่องนั้น ความเห็นของอาจารย์ฝ่ายปุพพปักษ์ (ฝ่ายแรก) คือ:

พีชโต ปฏฺฐายาติ เอตฺถ สมฺภาเร ปฏิยาเทตฺวา จาฏิยํ ปกฺขิตฺตกาลโต ปฏฺฐาย น ปาตพฺโพ. ตาลนาลิเกราทีนํ ปุปฺผรโส จ คลิตาภินวกาลโตเยว น ปาตพฺโพติ.

ในคำว่า “ตั้งแต่เมล็ดพืช” นี้ หมายถึง ไม่ควรดื่มตั้งแต่เวลาที่ส่วนผสมถูกเตรียมและใส่ลงในภาชนะ. และน้ำดอกไม้ของตาล มะพร้าว เป็นต้น ก็ไม่ควรดื่มตั้งแต่เวลาที่เพิ่งไหลออกมาใหม่ๆ เท่านั้น.

อยํ ปน อปรปกฺเข อาจริยานมธิปฺปาโย,–

ส่วนนี้เป็นความประสงค์ของอาจารย์ทั้งหลายในฝ่ายหลัง (อปรปักษ์) คือ -

พีชโต ปฏฺฐายาติ เอตฺถ สมฺภาเร ปฏิยาเทตฺวา จาฏิยํ ปกฺขิตฺตกาลโต ปฏฺฐาย น ปาตพฺโพ. ตาลนาลิเกราทีนํ สมฺภาเรหิ ปฏิยาทิโต ปุปฺผรโส ปุปฺผโต คลิตาภินวกาลโต น ปาตพฺโพติ.

ในคำว่า 'ตั้งแต่เมล็ดพืช' นี้ มีอธิบายว่า ไม่ควรดื่มตั้งแต่เวลาที่จัดแจงส่วนผสมแล้วใส่ลงในหม้อ. ส่วนน้ำดอกไม้ของต้นตาลและมะพร้าวเป็นต้นที่ปรุงด้วยส่วนผสม ไม่ควรดื่มตั้งแต่เวลาที่เพิ่งไหลออกจากดอก.

เอวํ ตาลนาลิเกราทีนํ รโส คลิตาภินวกาลโต ปฏฺฐาย ปาตุํ วฏฺฏติ น วฏฺฏตีติ วิวาทํ กโรนฺตานํ มชฺเฌ นิสีทิตฺวา สมฺปตฺตลงฺโก มหาปรกฺกมตฺเถโร ตาทิโส ปิวิตุํ วฏฺฏตีติ วินิจฺฉินฺทิ, สุราวินิจฺฉยญฺจ นาม คนฺถํ อกาสิ[Pg.92]. เอวํ เกตุมตีนครํ มาเปนฺตํ มหาสิริเชยฺยสูรํ นาม ราชานํ นิสฺสาย เกตุมติยํ สาสนํ ปติฏฺฐหิ.

เมื่อพวกเขากำลังโต้เถียงกันว่า 'น้ำรสแห่งตาลและมะพร้าวเป็นต้น ควรดื่มหรือไม่ควรดื่มตั้งแต่เวลาที่เพิ่งไหลออกมาใหม่ๆ' ดังนี้ พระมหาปรักกมเถระผู้มาจากลังกาได้นั่งลงในท่ามกลางชนเหล่านั้นแล้ววินิจฉัยว่า 'น้ำเช่นนั้นควรดื่มได้' และได้แต่งคัมภีร์ชื่อว่า สุราวินิจฉัย. ด้วยประการฉะนี้ พระศาสนาจึงได้ประดิษฐานมั่นในเมืองเกตุมาตี โดยอาศัยพระราชาพระนามว่า มหาสิริเชยยสูร ผู้สร้างเมืองเกตุมาตี.

อิทํ มรมฺมมณฺฑเลเยว เกตุมตีนคเร

เรื่องนี้ (คือการประดิษฐานพระศาสนา) ในเมืองเกตุมาตี ในมณฑลพม่านั่นเอง

สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ.

การประดิษฐานพระศาสนา.

อิทานิ มรมฺมมณฺฑเล ตมฺพทีปรฏฺเฐเยว ขนฺธปุรสาสนวํสํ วกฺขามิ.

บัดนี้ ข้าพเจ้าจักกล่าวถึงศาสนวงศ์ในเมืองขันธปุระ ในแคว้นตัมพทีปะ ในมณฑลพม่านั่นเอง.

กลิยุเค หิ จตุสฏฺฐาธิเก ฉวสฺสสเต ตโย ภาติกา กิตฺติตรนามกํ ราชานํ รชฺชโต จาเวตฺวา ขนฺธปุรนคเร รชฺชํ กาเรสุํ. ตทา กิตฺติตรนามกสฺส รญฺโญ เอโก ปุตฺโต จีนรฏฺฐินฺทราชานํ ยาจิตฺวา พหูหิ เสนงฺเคหิ ขนฺธปุรนครํ สมฺปริวาเรตฺวา อฏฺฐาสิ. อถ ตีสุ ปิฏเกสุ เฉกํ เอกํ มหาเถรํ ปกฺโกเสตฺวา มนฺเตสุํ. เถโร เอวมาห,– ชนปทายตฺตมิทํ กมฺมํ สมณานํ น กปฺปติ วิจาเรตุํ, อหมฺปิ สมโณ, นาฏเกหิ ปน สทฺธึ มนฺเตถาติ. อถ นาฏเก ปกฺโกเสตฺวา มนฺเตสุํ. นาฏกาปิ สเจ การณํ นตฺถิ, เอวํ สติ ผลํ น ภเวยฺย, สเจ ปูติ นตฺถิ, มกฺขิกา น สนฺนิปเตยฺยุนฺติ คีตํ คายิตฺวา อุทเก กีฬนฺติ.

ในกลียุค เมื่อล่วงไป ๖๖๔ ปี พี่น้องสามคนได้ถอดพระราชาพระนามว่า กิตติธาระ ออกจากราชสมบัติ แล้วครองราชย์ในเมืองขันธปุระ. ในเวลานั้น พระโอรสองค์หนึ่งของพระราชาพระนามว่า กิตติธาระ ได้ทูลขอต่อพระเจ้ากรุงจีน แล้วยกกองทัพจำนวนมากมาล้อมเมืองขันธปุระไว้. ครั้งนั้น พวกเขาได้นิมนต์พระมหาเถระผู้เชี่ยวชาญในพระไตรปิฎกรูปหนึ่งมาปรึกษา. พระเถระกล่าวอย่างนี้ว่า 'กิจนี้ขึ้นอยู่กับชาวบ้าน ไม่ควรที่สมณะจะพิจารณา อาตมาก็เป็นสมณะ ท่านทั้งหลายจงปรึกษากับพวกนักแสดงเถิด'. ครั้งนั้น พวกเขาได้เรียกพวกนักแสดงมาปรึกษา. พวกนักแสดงก็ได้ร้องเพลงและเล่นน้ำว่า 'หากไม่มีเหตุ ผลก็ย่อมไม่มี หากไม่มีของเน่า แมลงวันก็ย่อมไม่ตอม' ดังนี้.

อถ เตจ ตโย ภาติกา ตํ สุตฺวา กิตฺติตรนามกํ ราชานํ พนฺธนาคารโต คเหตฺวา มาเรตฺวา อิทานิ ยํ รชฺเช ฐปยิสฺสามาติ จินฺเตตฺวา ตุมฺเห คจฺฉถ, อยํ ตสฺส สีโส, อิทานิ เอส ปรโลกํ คโตติ สีสํ ทสฺเสสุํ. อถ จีนรฏฺฐเสนาโยปิ อิทานิ ราชวํสิโก นตฺถิ, เต นหิ ยุชฺฌิตุํ น อิจฺฉาม, ยํ รชฺเช ฐปยิสฺสามาติ กตฺวา มยํ อาคตา, อิทานิ โส นตฺถีติ วตฺวา นิวตฺเตตฺวา อคมํสุ.

ครั้งนั้น พี่น้องสามคนนั้นได้ฟังคำนั้นแล้ว จึงนำพระราชาพระนามว่า กิตติธาระ ออกจากเรือนจำแล้วปลงพระชนม์ แล้วคิดว่า 'บัดนี้เราจะตั้งใครไว้ในราชสมบัติ' จึงแสดงพระเศียรแล้วกล่าวว่า 'ท่านทั้งหลายจงไปเถิด นี่คือศีรษะของเขา บัดนี้เขาไปสู่ปรโลกแล้ว'. ครั้งนั้น แม้กองทัพจีนก็กล่าวว่า 'บัดนี้ไม่มีเชื้อพระวงศ์แล้ว พวกเราไม่ต้องการรบ เรามาเพื่อจะตั้งผู้ใดไว้ในราชสมบัติ บัดนี้ผู้นั้นไม่มีแล้ว' แล้วจึงพากันกลับไป.

โส จ เถโร นาฏเกหิ สทฺธึ มนฺเตถาติ เอตฺตกเมว วุตฺตตฺตา ภิกฺขุภาวโต น โมเจตีติ ทฏฺฐพฺพํ. วุตฺตญฺเจตํ,–

พึงทราบว่า พระเถระนั้นเพียงแต่กล่าวว่า 'จงปรึกษากับพวกนักแสดงเถิด' เท่านั้น จึงไม่ขาดจากความเป็นภิกษุ. และคำนี้ท่านกล่าวไว้ว่า -

ปริยาโยจ อาณตฺติ, ตติเย ทุติเย ปน;

อาณตฺติเยว เสเสสุ, ทฺวยเมตํ น ลพฺภตีติ.

ปริยายและอาณัติ มีในปาราชิกสิกขาบทที่ ๓ และที่ ๒, ส่วนในสิกขาบทที่เหลือ เป็นอาณัติอย่างเดียว, ทั้งสองอย่างนี้ ย่อมไม่ได้ (ในสิกขาบทที่เหลือ)

ตสฺมึ ปน ขนฺธปุเร อริมทฺทนนคเร อรหนฺตคณวํสิกา ฉปฺปทคณวํสิกา อานนฺท คณวํสิกา จ เถรา พหโว วสนฺติ. เตหิ ปน กตคนฺโถ นาม โกจิ นตฺถีติ.

ในเมืองขันธปุระและเมืองอริมัททนะนั้น มีพระเถระจำนวนมากผู้สืบวงศ์แห่งพระอรหันต์ ผู้สืบวงศ์แห่งพระฉัพพัทธะ และผู้สืบวงศ์แห่งพระอานนท์อาศัยอยู่. แต่ไม่มีคัมภีร์ที่พระเถระเหล่านั้นแต่งไว้เลย.

อิทํ ขนฺธปุเร สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ.

นี้คือการประดิษฐานพระศาสนาในเมืองขันธปุระ

อิทานิ มรมฺมมณฺฑเล ตมฺพทีปเรฏฺเฐเยว วิชยปุเร สาสนวํสํ วกฺขามิ.

บัดนี้ ข้าพเจ้าจักกล่าวถึงศาสนวงศ์ในเมืองวิชัยปุระ ในแคว้นตัมพทีปะ ในมณฑลพม่านั่นเอง.

กลิยุเค หิ จตุสตฺตตาธิเก ฉวสฺสสเต สีหสูโร นาม ราชา วิชยปุรํ มาเปสิ. ตโต ปจฺฉา ทฺวีสุ สํวจฺฉเรสุ อติกฺกนฺเตสุ จมุํนทิยํ มตเสติภํ เอกํ ลภิตฺวา เอกเสติภินฺโนติ ตสฺส นามํ ปากฏํ อโหสิ. ตสฺส รญฺโญ กาเล วิชยปุเร สีลวนฺตา ลชฺชีเปสลา ภิกฺขู พหโว นตฺถิ. อริมทฺทนนครโต อนุรุทฺธราชกาเล ราชภเยน นิลียิตฺวา อวเสสา สมณกุตฺตกาเยว พหโว อตฺถิ. ปจฺฉา จูฬอรหนฺตตฺเถรทิพฺพจกฺขุตฺเถรานํ อาคตกาเลเยว ลชฺชีเปสลา ภิกฺขู พลวนฺตา หุตฺวา คณํ วฑฺฒาเปสุํ. ราชา จ ทิพฺพจกฺขุตฺเถรํ อนฺเตปุรํ ปเวเสตฺวา เทวสิกํ ปิณฺฑปาเตน โภเชสิ. อนุรุทฺธรญฺญา ตมฺพุลมญฺชูสายํ ฐเปตฺวา ปูชิตา สตฺต ธาตุโย ลภิตฺวา ตาสํ ปญฺจธาตุโย จญฺญิงฺขุเจติเย นิธานํ อกาสิ. อวเสสา ปน ทฺเว ธาตุโย ปุญฺญสฺส นาม อมจฺจสฺส ปูชนตฺถาย นิยฺยาเทสิ. โสจ อมจฺโจ เชยฺยปุเร ปุญฺญเจติเย นิธานํ อกาสิ.

ในกลียุค เมื่อล่วงไป ๖๗๔ ปี พระราชาพระนามว่า สีหสูร ได้สร้างเมืองวิชัยปุระ. หลังจากนั้น เมื่อล่วงไป ๒ ปี ทรงได้ช้างเผือกตายเชือกหนึ่งในแม่น้ำจามุ พระนามของพระองค์จึงปรากฏว่า 'เอกเสติภินนะ'. ในรัชสมัยของพระราชาพระองค์นั้น ในเมืองวิชัยปุระไม่มีภิกษุผู้มีศีล มีความละอาย และน่าเลื่อมใสอยู่มากนัก. มีแต่พวกสมณกุตตกะจำนวนมากที่เหลืออยู่จากการหลบซ่อนเพราะกลัวพระราชาในรัชสมัยของพระเจ้าอนุรุทธะจากเมืองอริมัททนะ. ภายหลัง เมื่อพระจุลอรหันตเถระและพระทิพยจักขุเถระมาถึง ภิกษุผู้มีความละอายและน่าเลื่อมใสจึงมีกำลังขึ้นและได้เจริญคณะสงฆ์. พระราชาทรงนิมนต์พระทิพยจักขุเถระเข้าไปในพระราชฐานชั้นในแล้วถวายบิณฑบาตทุกวัน. ทรงได้รับพระธาตุ ๗ องค์ที่พระเจ้าอนุรุทธะทรงบูชาและเก็บไว้ในผอบหมาก แล้วทรงบรรจุพระธาตุ ๕ องค์ในเจดีย์จัญญิงคุ. ส่วนพระธาตุที่เหลือ ๒ องค์ ทรงมอบให้อำมาตย์ชื่อปุญญะเพื่อบูชา. อำมาตย์ผู้นั้นก็ได้บรรจุพระธาตุไว้ในเจดีย์ปุญญะที่เมืองเชยยปุระ.

ตทา จ กิร สมณกุตฺตกา คหฏฺฐาวิย ราชราชมหามตฺตานํ [Pg.94] สนฺติเก อุปฏฺฐานํ อกํสุ. กลิยุเค จตุอสีตาธิเก ฉวสฺสสเต สมฺปตฺเต สีสสูรรญฺโญ เชฏฺฐ ปุตฺโต อุชโน นาม ราชา รชฺชํ กาเรสิ. โส ปน อวปงฺกฺยา นามเก เทเส จมฺปกกฏฺฐมเย สตฺตวิหาเร การาเปสิ. ทฺวิ วสฺสาธิเก สตฺตวสฺสสเต กาเล เต วิหารา นิฏฺฐํ อคมํสุ.

ได้ยินว่า ในกาลนั้น พวกสมณกุตตกะได้ปรนนิบัติพระราชาและมหาอำมาตย์ทั้งหลายเหมือนอย่างคฤหัสถ์. เมื่อกลียุคมาถึงปีที่ ๖๘๔ พระราชาพระนามว่า อุชนา ผู้เป็นพระโอรสองค์โตของพระเจ้าสีหสูร ได้ครองราชย์. พระองค์ทรงสร้างวิหาร ๗ หลังที่ทำด้วยไม้จำปาในดินแดนชื่ออวปังกยา. วิหารเหล่านั้นสร้างเสร็จสมบูรณ์ในปีที่ ๗๐๒.

เตสุ วิหาเรสุ จมฺปกํ นาม ปธานวิหารํ อมจฺจปุตฺตสฺส สุธมฺมมหาสามิตฺเถรสฺส อทาสิ. โส ปน เถโร อริมทฺทนนคเร อรหนฺตตฺเถรสฺส วํสิโกติ ทฏฺฐพฺโพ.

ในบรรดาวิหารเหล่านั้น ทรงถวายวิหารประธานชื่อจัมปะกะ แด่พระสุธัมมมหาลามีเถระ ผู้เป็นบุตรของอำมาตย์. พึงทราบว่าพระเถระรูปนั้นเป็นผู้สืบวงศ์แห่งพระอรหันตเถระในเมืองอริมัททนะ.

เวฬูวนํ นาม ปริวารวิหารํ ปน อาภิธมฺมิกสฺส ญาณธชสฺส นาม เถรสฺส อทาสิ. โสปิ อรหนฺตตฺเถรสฺส วํสิโก.

ส่วนวิหารบริวารชื่อเวฬุวัน ทรงถวายแด่พระญาณธชเถระผู้เป็นพระอภิธรรมิกะ. แม้พระเถระรูปนั้นก็เป็นผู้สืบวงศ์แห่งพระอรหันตเถระ.

เชตวนํ นาม ปริวารวิหารํ ปน สกลวินยปิฏกํ วาจุคฺคตํ กโรนฺตสฺส คุณารามตฺเถรสฺส อทาสิ. โส ปน เถโร อริมทฺทนนคเรเยว อานนฺทตฺเถรสฺส วํสิโก.

ส่วนวิหารบริวารชื่อเชตวัน ทรงถวายแด่พระคุณารามเถระผู้ทรงจำพระวินัยปิฎกทั้งหมดได้คล่องปาก. พระเถระรูปนั้นเป็นผู้สืบวงศ์แห่งพระอานนทเถระในเมืองอริมัททนะนั่นเอง.

กุลวิหารํ นาม ปริวารวิหารํ อาทิจฺจรํสิโน นาม เถรสฺส อทาสิ. โสปิ อานนฺทตฺเถรสฺส วํสิโกเยว.

วิหารบริวารชื่อกุลวิหาร ทรงถวายแด่พระอาทิจจรัมสีเถระ. แม้พระเถระรูปนั้นก็เป็นผู้สืบวงศ์แห่งพระอานนทเถระนั่นเอง.

สุวณฺณวิหารํ นาม ปริวารวิหารํ สุธมฺมาลงฺการสฺส นาม เถรสฺส อทาสิ. โสปิ อานนฺทตฺเถรวํสิโกเยว.

วิหารบริวารชื่อสุวรรณวิหาร ทรงถวายแด่พระสุธัมมาลังการเถระ. แม้พระเถระรูปนั้นก็เป็นผู้สืบวงศ์แห่งพระอานนทเถระนั่นเอง.

นีจเคหํ นาม ปริวารวิหารํ วรปตฺตสฺส นาม เถรสฺส อทาสิ. โส ปน สุธมฺมมหาสามิตฺเถรสฺส อนฺเตวาสิโก.

วิหารบริวารชื่อนีจเคหะ ได้ถวายแด่พระเถระชื่อวรปัตตะ พระเถระรูปนั้นเป็นอันเตวาสิกของพระสุธัมมมหาเจ้า

ทกฺขิณโกฏึ นาม ปริวารวิหารํ สิริปุญฺญวาสิโน นาม เถรสฺส อทาสิ. โสปิ สุธมฺมมหาสามิตฺเถรสฺส อนฺเตวาสิโกติ.

วิหารบริวารชื่อทักขิณโกฏิ ได้ถวายแด่พระเถระชื่อสิริปุญญวาสี แม้พระเถระรูปนั้นก็เป็นอันเตวาสิกของพระสุธัมมมหาเจ้า

เตสํ วิหารานํ เอสนฺนฏฺฐาเน ราชา สยเมว หตฺเถน คเหตฺวา มหาโพธิรุกฺขํ โรเปสิ. เตสํ วิหารานํ ปฏิ ชคฺคนตฺถาย พหูนิปิ เขตฺตวตฺถูนิ อทาสิ อารามโคปก กุลานิ จ.

ในที่ใกล้แห่งวิหารเหล่านั้น พระราชาได้ทรงปลูกต้นมหาโพธิ์ด้วยพระหัตถ์ของพระองค์เอง และได้ถวายที่นาและที่ดินจำนวนมาก พร้อมทั้งตระกูลผู้ดูแลอาราม เพื่อบำรุงวิหารเหล่านั้น

เตสํ [Pg.95] ปน เถรานํ สุธมฺมปุราริมทฺทนปุรภิกฺขุวํสิกตฺตาลชฺชิเปสลตา วิญฺญาตพฺพา. เตเนว วิชยปุเร สาสนํ อติวิย ปริสุทฺธํ อโหสีติ ทฏฺฐพฺพํ.

พึงทราบความเป็นผู้สืบวงศ์ภิกษุจากเมืองสุธัมมะและเมืองอริมัททนะ และความเป็นผู้มีความละอายและน่าเลื่อมใสของพระเถระเหล่านั้น ด้วยเหตุนั้น พึงทราบว่าพระศาสนาในเมืองวิชัยปุระจึงบริสุทธิ์ยิ่งนัก

เตสมฺปิ สิสฺสปรมฺปรา อเนกสหสฺสปฺปมาณา อเหสุํ. เอวํ ลชฺชีเปสลานํโย ภิกฺขูนํ สนฺติกา เกจิ สทฺธิวิหาริกา กีฏาคิริมฺหิ อสฺสชิปุนพฺพสุกาวิย อลชฺชี ทุสฺสีลา อุปฺปชฺชึสุ, เสยฺยถาปิ นาม มธุรมฺพรุกฺขโต อมฺพิลผลนฺติ. เต ปน พหุอนาจารํ จรึสุเยว. อิทํ ปน เตสํ มูลอุปฺปตฺติ ทสฺสนํ.

แม้ศิษย์สายวงศ์ของท่านเหล่านั้นก็มีจำนวนหลายพัน สัทธิวิหาริกบางรูปจากสำนักของภิกษุผู้มีความละอายและน่าเลื่อมใสเหล่านั้น ได้เกิดขึ้นเป็นผู้ไม่มีความละอาย ทุศีล เหมือนพระอัสสชิและพระปุนัพพสุกะที่กีฏาคิรี เปรียบเหมือนผลมะม่วงเปรี้ยวที่เกิดจากต้นมะม่วงหวาน พวกเขากระทำอนาจารมากมาย นี้เป็นการแสดงถึงมูลเหตุแห่งการเกิดขึ้นของพวกเขา

ราชา หิ ตทา เตสํ วิหารานํ ปฏิชคฺคนตฺถาย พหูนิ เขตฺตวตฺถูนิ อทาสิ. เตสุ เขตฺตวตฺถูสุ พลิวิจารณตฺถาย สุธมฺมมหาสามิตฺเถโร เอกจฺเจ ภิกฺขู อารกฺขณฏฺฐาเน ฐเปสิ. อารกฺขณภิกฺขู ปน ธมฺมานุโลมวเสน กสฺสกานํ โอวาทาเปสิ, เขตฺตวตฺถุสามิภาคมฺปิ ปฏิคฺคณฺหาเปสิ. ตสฺมิญฺจ กาเล เขตฺตวตฺถูนิ ปฏิจฺจ ภิกฺขู วิวาทํ อกํสุ. อถ ตํ วิวาทํ สุตฺวา สาสนธรตฺเถโร จ ทฺเว ปรกฺกมตฺเถรา จ ตโต นิกฺขมึสุ. นิกฺขมิตฺวา สาสนธรตฺเถโร ขณิตฺติ ปาทปพฺพเต นิสีทิ. ทฺเว ปรกฺกมตฺเถรา จ จงฺคกิงฺคปพฺพตกนฺทเร นิสีทึสุ. เตสญฺหิ นิวาสฏฺฐานตฺตา ยาวชฺชตนา ตํ ฐานํ ปรกฺกมฏฺฐานนฺติ ปากฏํ อโหสิ. เต ปน เถรา เอกจาราติ โวหารึสุ. อวเสสา ปน ภิกฺขู คามวาสีพหุจาราติ โวหารึสุ. ตโต ปฏฺฐาย อรญฺญวาสีคามวาสีวเสน วิสุํ คณา โหนฺติ. วิหารสฺส นินฺนานํ เขตฺตวตฺถูนํ พลิปฺปฏิคฺคาหกภิกฺขูนมฺปิ สงฺฆชาติสมญฺญา อโหสิ.

ในกาลนั้น พระราชาได้ถวายที่นาและที่ดินจำนวนมากเพื่อบำรุงวิหารเหล่านั้น ในที่นาและที่ดินเหล่านั้น พระสุธัมมมหาเจ้าได้แต่งตั้งภิกษุบางรูปให้เป็นผู้ดูแลเพื่อพิจารณาเรื่องผลประโยชน์ ภิกษุผู้ดูแลได้ให้โอวาทแก่ชาวนาโดยสมควรแก่ธรรม และให้รับส่วนแบ่งที่เป็นของเจ้าของที่นาและที่ดิน ในกาลนั้น ภิกษุทั้งหลายได้วิวาทกันเพราะอาศัยที่นาและที่ดิน เมื่อได้ยินการวิวาทนั้น พระศาสนธรเถระและพระปรักกมเถระสองรูปจึงได้ออกจากที่นั้นไป เมื่อออกไปแล้ว พระศาสนธรเถระได้นั่งอยู่ที่เชิงเขาขณิตติ ส่วนพระปรักกมเถระสองรูปได้นั่งอยู่ที่ซอกเขาจังกิงคะ เพราะเป็นที่อยู่ของท่านเหล่านั้น สถานที่นั้นจึงปรากฏชื่อว่า “ปรักกมัฏฐาน” มาจนถึงทุกวันนี้ พระเถระเหล่านั้นถูกเรียกว่า “เอกจารี” ส่วนภิกษุที่เหลือถูกเรียกว่า “คามวาสีพหุจารี” ตั้งแต่นั้นมา จึงมีคณะสงฆ์แยกกันโดยความเป็นอรัญวาสีและคามวาสี และภิกษุผู้รับผลประโยชน์จากที่นาและที่ดินที่ลุ่มแห่งวิหาร ก็มีชื่อเรียกว่า “สังฆชาติ”

กลิยุเค จตุวสฺสาธิเก สตฺตสเต อุชนสฺส รญฺโญ ธรมานสฺเสว กนิฏฺฐภาติโก กฺเยจฺวา นาม ราชา กุมาโร รชฺชํ คณฺหิ.

ในกลียุคเมื่อล่วงไป 704 ปี ในขณะที่พระเจ้าอุชนยังทรงพระชนม์อยู่ พระราชกุมารผู้เป็นพระอนุชาชื่อกเยจวา ได้ครองราชย์

อยํ ปน ตสฺส อฏฺฐุปฺปตฺติ,– อุชโน นาม ราชา ตฺวํ สมุทฺทมชฺฌํ [Pg.96] นาม คามํ คนฺตฺวา ตตฺถ นิสีทิตฺวา ตตฺรุปฺปาทพลึ ภุญฺชาหีติ นิยฺยาเทสิ. โส ปน ราชกุมาโร ลุทฺทกมฺเมสุเยว อภิรมฺมณสีโล. เอกสฺมึ สมเย ปิควํ คนฺตฺวา ปจฺจาคตกาเล รตฺติยํ สุปินํ ปสฺสิ,– สกฺโก เทวานมินฺโท อาคนฺตฺวา อุโปสถสีลํ สมาทิยาหิ, เอวํ สติ อจิเรเนว เสติเภ ลภิสฺสสตีติ วตฺวา ตาวตึสภวนํ ปุน คโตติ.

นี้เป็นเรื่องราวการเกิดขึ้นของพระองค์ พระเจ้าอุชนได้มอบหมายว่า “เจ้าจงไปที่หมู่บ้านชื่อสมุททมัชฌะ นั่งอยู่ที่นั่น และบริโภคผลประโยชน์ที่เกิดขึ้นในที่นั้น” แต่พระราชกุมารพระองค์นั้นทรงพอพระทัยในกิจการล่าสัตว์ ครั้งหนึ่ง เมื่อเสด็จกลับจากปิกวะ ในเวลากลางคืนได้ทรงฝันว่า ท้าวสักกะจอมเทพเสด็จมาตรัสว่า “จงสมาทานอุโบสถศีลเถิด เมื่อเป็นเช่นนี้ เจ้าจักได้ช้างเผือกในไม่ช้า” แล้วก็เสด็จกลับสู่ภพดาวดึงส์

โสจ ราชกุมาโร ตโต ปฏฺฐาย อุโปสถสีลํ สมาทิยิ. ปจฺฉา กาเลปิ อตฺตโน หตฺเถ คุเถน กิลินฺนํ ภวตีติ ปุน สุปินํ ปสฺสิ. โส อจิเรเนว ปญฺจ เสติเภ ลภิ. อถ เอโก อมจฺโจ คนฺตฺวา รญฺโญ ตมตฺถํ อาโรเจสิ. ราชา ตุฏฺฐจิตฺโต หุตฺวา มม กิร โภนฺโต กนิฏฺฐภาติโก ปญฺจ เสติเภ ลภีติ ราชปุริสานํ มชฺเฌ สํวณฺเณสิ. อมจฺโจ ปุน ราชกุมารสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ตมตฺถํ อาโรเจสิ. ราชกุมาโรปิ มม ภาติโก ราชา อกถิตปุพฺพํ วาจาเปยฺยํ วทตีติ อาราธยิตฺวา ปุน คนฺตฺวา ตมตฺถํ รญฺโญ อาโรจาเปสิ. ราชาปิ ตเถว วทตีติ. ตํ สุตฺวา ราชกุมาโร ภิยฺโยโส ปสีทิ.

พระราชกุมารพระองค์นั้นจึงสมาทานอุโบสถศีลตั้งแต่นั้นมา ภายหลังก็ได้ทรงฝันอีกว่า พระหัตถ์ของพระองค์เปื้อนด้วยมูล ในไม่ช้า พระองค์ก็ได้ช้างเผือก 5 เชือก ครั้งนั้น อำมาตย์คนหนึ่งได้ไปกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระราชา พระราชาทรงมีพระทัยยินดี ตรัสชมเชยในหมู่ราชบุรุษว่า “แน่ะท่านทั้งหลาย พระอนุชาของเราได้ช้างเผือก 5 เชือก” อำมาตย์ได้กลับไปกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระราชกุมารอีก พระราชกุมารก็ทรงอาราธนาว่า “พระเชษฐาของเราผู้เป็นพระราชาตรัสพระวาจาอันเป็นที่รักซึ่งไม่เคยตรัสมาก่อน” แล้วให้อำมาตย์กลับไปกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระราชาอีก พระราชาก็ตรัสเช่นนั้นอีก เมื่อได้ยินดังนั้น พระราชกุมารก็ทรงเลื่อมใสยิ่งขึ้น

กสฺมา ปน อุชโน ราชา กิตฺติตรํ นาม ราชกุมารํ กนิฏฺฐโวหาเรน น วทตีติ. เอกเสติภินฺโท หิ ราชา อปรสฺส รญฺโญ เทวึ คพฺภินึ อาเนตฺวา อคฺคมเหสิฏฺฐาเน ฐเปสิ, ฐเปตฺวา อจิเรเนว อุชนํ วิชายิ, เตเนว น อุชโน เอกเสติภินฺทสฺส ปุตฺโต, กิตฺติตโร นาม ราชกุมาโรเยว เอกเสติภินฺทสฺส ปุตฺโต, ตสฺมา ตํ การณํ ปฏิจฺจ โส ตํ กนิฏฺฐโวหาเรน น วทตีติ.

ทำไมพระเจ้าอุชนจึงไม่เรียกพระราชกุมารชื่อกิตติระด้วยคำว่าพระอนุชาเล่า? เพราะพระเจ้าเอกเสติภินทะได้นำพระเทวีของพระราชาองค์อื่นผู้ทรงครรภ์มาตั้งไว้ในตำแหน่งอัครมเหสี ครั้นตั้งไว้แล้วไม่นานก็ประสูติพระเจ้าอุชน เพราะเหตุนั้น พระเจ้าอุชนจึงไม่ใช่โอรสของพระเจ้าเอกเสติภินทะ พระราชกุมารชื่อกิตติระเท่านั้นที่เป็นโอรสของพระเจ้าเอกเสติภินทะ เพราะฉะนั้น พระองค์จึงไม่เรียกพระราชกุมารนั้นด้วยคำว่าพระอนุชาเพราะเหตุนั้น

กนิฏฺโฐ ปญฺจเสติเภ ลภตีติ สุตฺวา ราชา ภายิตฺวา กนิฏฺฐสฺส รชฺชํ อุปนิยฺยาเทสิ. ราชา ราชเคหสฺส ปจฺฉิมทฺวาเรน นิกฺขมิ. กนิฏฺโฐ ปุริมทฺวาเรน ปาวิสิ. ปญฺจนฺนํ ปน เสติภานํ ลทฺธตฺตา ปญฺจเสติภินฺโทติ ปากโฏ. มูลนามํ ปนสฺส [Pg.97] สีหสูโรติ ทฏฺฐพฺพํ. ตสฺส รญฺโญ กาเล พหู อลชฺชิโน คามสามนฺต วิหาเร วสิตฺวา อเนกวิธํ อานาจารํ จรึสุ. สุธมฺมปุรอริมทฺทนปุรโต ปรมฺปรวเสน อาคตา ภิกฺขูปิ พหู ลชฺชิโน สิกฺขากามา สนฺติ.

พระราชาทรงได้ยินว่า "พระอนุชาจะได้ช้างเผือก 5 เชือก" จึงทรงกลัวและมอบราชสมบัติให้พระอนุชา พระราชาเสด็จออกทางประตูหลังของพระราชวัง พระอนุชาเสด็จเข้าทางประตูหน้า เพราะได้ช้างเผือก 5 เชือก จึงปรากฏนามว่า "ปัญจเสติภินทะ" พึงทราบว่าชื่อเดิมของพระองค์คือ "สีหสูร" ในสมัยของพระราชาองค์นั้น พวกอลัชชีจำนวนมากได้อาศัยอยู่ในวิหารใกล้หมู่บ้านและประพฤติอนาจารหลายอย่าง แม้พระภิกษุผู้มีความละอายและใคร่ในการศึกษาจำนวนมากก็มาจากเมืองสุธัมมะและเมืองอริมัททนะตามลำดับ

อถ ตสฺส รญฺโญ ภตฺตํ ปริภุญฺชนกาเล เอโก สมณกุตฺตโก อฏฺฐ ปริกฺขาเร คเหตฺวา อาคนฺตฺวา รญฺโญ สมฺมุเข อฏฺฐาสิ. กิมตฺถาย อาคโตสีติ ปุจฺฉิเต ปิณฺฑปาตตฺถาย อาคโตมฺหีติ อาห. อถ ราชา สยํ ภุญฺชิสฺสามีติ อารภิตฺวาปิ อติปฺปสนฺนตาย ปน สุวณฺณปาติยา ปฏิยาทิตํ สกลมฺปิ ภตฺตํ อทาสิ. อถ ราชา เอวํ จินฺเตสิ,– อยํ ภิกฺขุ ปิณฺฑปาตตฺถาย อุปมชฺฌนฺติ กเยว อาคนฺตฺวา อฏฺฐาสิ, น โส ปุถุชฺชนภิกฺขุ, อถ โข อภิญฺญาลาภี อรหา ภเวยฺย, มม ปุญฺญตฺถาย อาคโต ภเวยฺย มํ อนุกมฺปํ อุปาทายาติ.

ครั้งนั้น ในเวลาที่พระราชาเสวยพระกระยาหาร มีสมณกุฏฐกะรูปหนึ่งถือบริขาร ๘ อย่างมาหยุดยืนอยู่เบื้องหน้าพระราชา เมื่อถูกถามว่า 'มาเพื่ออะไร?' ก็ตอบว่า 'มาเพื่อบิณฑบาต' ครั้งนั้น พระราชาแม้ทรงตั้งใจว่าจะเสวยเอง แต่เพราะทรงเลื่อมใสยิ่งนัก จึงพระราชทานพระกระยาหารทั้งหมดที่จัดเตรียมไว้ในภาชนะทองคำ ครั้งนั้น พระราชาทรงดำริว่า 'ภิกษุรูปนี้มาหยุดยืนอยู่เพื่อบิณฑบาตในเวลาใกล้เที่ยงพอดี ไม่ใช่ภิกษุปุถุชน แต่คงเป็นพระอรหันต์ผู้ได้อภิญญา มาเพื่อบุญของเรา มาด้วยความอนุเคราะห์เราเป็นแน่'

เอวํ ปน จินฺเตตฺวา เอกํ ราชปุริสํ อาณาเปสิ ตสฺส ปจฺฉา อนุคนฺตฺวา โอโลเกตุํ. โส ปน สมณกุตฺตโก สยํ อลชฺชิภูตตฺตาว อตฺตโน ภริยา ปจฺจุคฺคนฺตฺวา ปตฺตํ คณฺหิ. ตํ ทิสฺวา ราชปุริโส รญฺโญ สนฺติกํ คนฺตฺวา ปฐมเมว เอวํ จินฺเตสิ,– สเจ ยถาภูตํ อาโรเจยฺยํ, รญฺโญ ปสาโท วินสฺเสยฺย, เอวํ ปน อนาโรเจตฺวา ยถา รญฺโญ ปสฺสาโท ภิยฺโยโสมตฺตาย ภเวยฺย, มยฺหมฺปิ ลาโภ อุปฺปชฺเชยฺย, สมณกุตฺตโกปิ ราชปราธโต วิมุจฺเจยฺย, เอวํ อาโรเจสฺสามีติ. เอวํ ปน จินฺเตตฺวา อหํ มหาราช ตํ อนุคนฺตฺวา โอโลเกสิ, อถ มม เอวํ โอโลเกนฺตสฺสว อนฺตรธายีติ อาโรเจสิ. ราชา ภิยฺโยโสมตฺตาย ปสีทิตฺวา หตฺถํ ปสาเรตฺวา ยถาหํ มญฺญมิ, ตถา อวิรชฺฌนเมวตนฺติ ติกฺขตฺตุํ วาจํ นิจฺฉาเรสิ, ราชปุริสสฺส จ ทาตพฺพํ อทาสิ.

ครั้นทรงดำริอย่างนั้นแล้ว จึงมีรับสั่งให้ราชบุรุษคนหนึ่งติดตามไปดู แต่สมณกุฏฐกะรูปนั้นเพราะเป็นอลัชชีเอง จึงมีภรรยาออกมาต้อนรับและรับบาตรไป ราชบุรุษเห็นดังนั้น จึงไปเฝ้าพระราชาและดำริก่อนว่า 'ถ้าเราจะกราบทูลตามความเป็นจริง ความเลื่อมใสของพระราชาจะเสื่อมเสียไป แต่ถ้าไม่กราบทูลอย่างนั้น ความเลื่อมใสของพระราชาจะเพิ่มพูนยิ่งขึ้น ลาภก็จะเกิดแก่เราด้วย สมณกุฏฐกะก็จะพ้นจากความผิดต่อพระราชาด้วย เราจะกราบทูลอย่างนี้' ครั้นดำริอย่างนั้นแล้ว จึงกราบทูลว่า 'ข้าแต่พระมหาราช ข้าพระองค์ติดตามไปดูท่านนั้นแล้ว แต่พอข้าพระองค์กำลังดูอยู่ ท่านก็หายตัวไป' พระราชาทรงเลื่อมใสยิ่งขึ้น ทรงเหยียดพระหัตถ์ออกแล้วตรัสวาจา ๓ ครั้งว่า 'เป็นอย่างที่เราคิดไว้ ไม่ผิดเลย' และพระราชทานสิ่งที่จะพึงให้แก่ราชบุรุษนั้น

ตสฺมึเยว ทิวเส เอโก อมจฺโจ รญฺโญ ปณฺณาการตฺถาย [Pg.98] เวลาหกํ นาม เอกํ ตุรงฺคมํ อทาสิ. อถ ราชา มม ปุญฺญานุภาเวน เอส ลทฺโธติ สมฺปหํสิ. ตํ ปน ตุรงฺคมํ อาโรหิตฺวา เอกํ หตฺถาโรหํ ปาชาเปสิ. อถ มหาชนสฺส โอโลเกนฺตสฺส หตฺถาโรหสฺส สีเสเวฏฺฐนทุสฺสํเยว ปสฺสิตฺวา อากาเส ปกฺขนฺโธ พโกวิย ปญฺญายติ. โส ปน ตุรงฺคโม ปาโตว วิชยปุรโต คจฺฉนฺโต ปพฺพตพฺภนฺตรนครํ สายนฺหสมเย ปาปุณิ. อพฺภ วิชพฺภนอสฺโสติปิ นามํ อกาสิ.

ในวันนั้นเอง อำมาตย์คนหนึ่งได้ถวายม้าตัวหนึ่งชื่อ เวฬาหกะ เพื่อเป็นเครื่องบรรณาการแด่พระราชา ครั้งนั้น พระราชาทรงยินดีว่า 'เราได้ม้านี้ด้วยอานุภาพบุญของเรา' แล้วทรงให้ควาญช้างคนหนึ่งขี่ม้าตัวนั้น ครั้งนั้น เมื่อมหาชนมองดู ก็เห็นเพียงผ้าโพกศีรษะของควาญช้างปรากฏเหมือนนกกระยางที่โผบินไปในอากาศ แต่ม้าตัวนั้นออกเดินทางจากเมืองวิชัยปุระตั้งแต่เช้าตรู่ ก็ไปถึงเมืองปัพพตัพภันตรนครในเวลาเย็น จึงได้ชื่อว่า อัพภวิชฌภนอัสสะ

อิจฺเจวํ สมณกุตฺตกา ทารมฺปิ โปเสสุํ, ปเคว อิตรํ อนาจารํ. เตเนว เต สมณกุตฺตกา รญฺโญ มลฺลรงฺคมฺปิ ปวิสิตฺวา มลฺลํ ยุชฺเฌสุํ. เตสุ ปน สมณกุตฺตเกสุ โอวิจงฺคาขุํสงฺฆโช นาม สมณกุตฺตโก มลฺลกมฺเม อติวิย เฉโก อธิโก. โส กิร สํวจฺฉเร สํวจฺฉเร รญฺโญ มลฺลรงฺเค ชยิตฺวา ปนฺนรส วา วีสติ วา อสฺเส ปฏิลภีติ.

ด้วยประการฉะนี้ พวกสมณกุฏฐกะจึงเลี้ยงดูภรรยาด้วย ยิ่งกว่านั้นยังประพฤติอนาจารอื่น ๆ อีก เพราะเหตุนั้น พวกสมณกุฏฐกะเหล่านั้นจึงเข้าไปในเวทีมวยของพระราชาและต่อสู้มวยกัน ในบรรดาสมณกุฏฐกะเหล่านั้น สมณกุฏฐกะชื่อ โอวิจังคาขุสังฆชะ เป็นผู้เชี่ยวชาญและเก่งกาจในการชกมวยยิ่งนัก ได้ยินว่า เขาชนะในเวทีมวยของพระราชาทุกปี และได้รับม้า ๑๕ หรือ ๒๐ ตัว

รตนปูรนคเร มลฺลกมฺเม อติเฉโก อธิโก เอโก กมฺโพชกุโล อตฺถิ. โส รตนปูรนคเร เชยฺยปุรนคร จ อตฺตนา สมถามํ มลฺลปุริสํ อสภิตฺวา วิชย ปุรํ อาคนฺตฺวา จมฺปกวิหารสฺส ทฺวารสมีเป มลฺลสภามณฺฑเป ปวิสิตฺวา มลฺลกมฺมํ กาตุํ อิจฺฉามีติ รญฺโญ อาโรเจสิ. อถ ราชา ตํ สงฺฆชํ อามนฺเตตฺวา เอวมาห,- อิทานิ โภ ตฺวํ อิมินา สทฺธึ มลฺลยุทฺธํ กาตุํ สกฺขิสฺสสีติ. อามมหาราช ปุพฺเพ อหํ ทหเร หุตฺวา กีฬนตฺถายเยว มลฺลกมฺมํ อกาสึ, อิทานิ ปน เอกูนสตฺตติวสฺโส อหํ อิโต ปจฺฉา มลฺลยุทฺธํ กาตุํ สกฺขิสฺสามิ วา มา วาติ น ชานามิ, อิทานิ ปรปกฺขํ มลฺลปุริสํ มลฺลกมฺเมน มาเรสฺสามีติ วทติ.

ในเมืองรัตนปุระ มีชาวกัมโพชคนหนึ่งผู้เชี่ยวชาญและเก่งกาจในการชกมวยยิ่งนัก เขาไม่พบนักมวยที่มีกำลังเสมอกับตนในเมืองรัตนปุระและเมืองชัยปุระ จึงมายังเมืองวิชัยปุระ เข้าไปในมณฑปโรงมวยใกล้ประตูวัดจำปา และกราบทูลพระราชาว่า 'ข้าพระองค์ประสงค์จะชกมวย' ครั้งนั้น พระราชาทรงเรียกสังฆชะมาตรัสว่า 'ดูก่อนท่าน บัดนี้ท่านจะสามารถชกมวยกับผู้นี้ได้หรือไม่?' สังฆชะกราบทูลว่า 'ข้าแต่พระมหาราช เมื่อก่อนข้าพระองค์ยังหนุ่ม ได้ชกมวยเพื่อการเล่นเท่านั้น แต่บัดนี้ข้าพระองค์อายุ ๖๙ ปีแล้ว ไม่ทราบว่าจะสามารถชกมวยได้อีกหรือไม่หลังจากนี้ บัดนี้ข้าพระองค์จะฆ่านักมวยฝ่ายตรงข้ามด้วยการชกมวย'

อถ ราชูนํ มลฺลกมฺมํ นาม กีฬนตฺถายเยว ภวติ, มา มาเรตุํ อุสฺสาหํ กโรหีติ วตฺวา อญฺญมญฺญํ มลฺลยุทฺธํ การาเปสิ[Pg.99]. สปริสสฺส รญฺโญ โอโลเกนฺตสฺเสว เต มลฺลากาเรน นจฺจิตฺวา อญฺญมญฺญํ สมีปํ อุปคจฺฉึสุ. อถ สงฺฆโช มลฺโล กมฺโพชมลฺลสฺส ปาเทน ปหรณาการํ ทสฺเสตฺวา ทกฺขิณหตฺถมุฏฺฐินา กปาเล ปหารํ อทาสิ. อถ กมฺโพชมลฺลสฺส มุขํ ปจฺฉโต อโหสิ. ตทา สปริโส ราชา อีทิสา ปน วิมุขโต มรณเมว เสยฺโย อิทานิ ปน อิมํ ปสฺสิตุํ น วิสหามีติ วทติ. ปุน สงฺฆโช วามหตฺถ มุฏฺฐินา ปหารํ อทาสิ. อถ กมฺโพชมลฺลสฺส มุขํ ปริวฏฺเฏตฺวา ยถา ปุพฺเพ, ตถา ปติฏฺฐาสิ.

ครั้งนั้น พระราชาตรัสว่า 'การชกมวยของพระราชาเป็นการเล่นเท่านั้น อย่าพยายามฆ่าเลย' แล้วทรงให้ชกมวยกัน เมื่อพระราชาพร้อมด้วยบริวารทอดพระเนตรอยู่ นักมวยเหล่านั้นก็ร่ายรำตามแบบมวยแล้วเข้าใกล้กัน ครั้งนั้น นักมวยสังฆชะทำท่าจะเตะนักมวยกัมโพชด้วยเท้า แล้วก็ชกด้วยหมัดขวาเข้าที่ศีรษะ ครั้งนั้น ใบหน้าของนักมวยกัมโพชก็หันไปข้างหลัง ขณะนั้น พระราชาพร้อมด้วยบริวารตรัสว่า 'การตายเสียดีกว่าการมีใบหน้าบิดเบี้ยวเช่นนี้ บัดนี้เราทนดูผู้นี้ไม่ได้แล้ว' อีกครั้ง สังฆชะก็ชกด้วยหมัดซ้าย ครั้งนั้น ใบหน้าของนักมวยกัมโพชก็หมุนกลับมาตั้งตรงดังเดิม

ตสฺมิญฺจ กาเล สปริโส ขตฺติโย ตํ อจฺฉริยํ ทิสฺวา ทฺเว อสฺเส ตึสมตฺตานิ วตฺตานิ สตกหาปณญฺจ อทาสีติ. อิทญฺจ วจนํ โปราณโปตฺถเกสุ อาคตตฺตา สาธุชนานญฺจ สํเวชนิยฏฺฐานตฺตา วุตฺตํ. ฐเปตฺวา หิ สํเวคลาภํ นตฺถิ อญฺญํ กิญฺจิ ปโยชนนฺติ.

ในกาลนั้น พระกษัตริย์พร้อมด้วยบริวารทอดพระเนตรเห็นความอัศจรรย์นั้นแล้ว จึงพระราชทานม้า ๒ ตัว ผ้าประมาณ ๓๐ ผืน และกหาปณะ ๑๐๐ คำนี้กล่าวไว้เพราะปรากฏในคัมภีร์โบราณและเป็นที่ตั้งแห่งความสังเวชของสาธุชน เพราะเว้นจากประโยชน์คือความสังเวชแล้ว ก็ไม่มีประโยชน์อื่นใด

กลิยุเค เตรสาธิเก สตฺตวสฺสสเต วิชยปุเรเยว ตสฺส ปุตฺโต กิตฺติตรนามโก ราชา รชฺชํ กาเรสิ. วิตรา สทิสนามวเสเนว สีหสูโรติ นามํ ปฏิคฺคณฺหิ. ปิตุ รญฺโญ กาเล ลทฺเธสุ ปญฺจสุ เสติเหสุ จตุนฺนํเยว อวเสสตฺตา จตุเสติภินฺโทติ นามํ ปากฏํ. เตเน วาห อภิธานปฺปทีปิกาฏีกายํ จตุเสติภินฺโทติ. ตสฺส รญฺโญ กาเล จตุรงฺคพโล นาม มหาอมจฺโจ คนฺถโกวิโท อภิธานปฺปทีปิกาสํ วณฺณนํ อกาสิ. โส ปน สกลพฺยากรณวนาสงฺคญาณาจารี อโหสิ.

ในกลียุค ๗๑๓ ปี พระราชาพระนามว่า กิตติระ ผู้เป็นพระโอรสของพระองค์ ได้ครองราชสมบัติในเมืองวิชัยปุระนั่นเอง พระองค์ทรงได้รับพระนามว่า สีหสูร ตามพระนามที่คล้ายกับพระบิดา เพราะช้างเผือก ๕ เชือกที่ได้ในสมัยพระราชาผู้เป็นพระบิดา เหลืออยู่เพียง ๔ เชือก จึงปรากฏพระนามว่า จตุเสติภินทะ เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงกล่าวไว้ในอภิธานัปปทีปิกาฏีกาว่า จตุเสติภินทะ ในสมัยของพระราชาองค์นั้น มหาอำมาตย์ชื่อ จตุรงคพล ผู้เชี่ยวชาญคัมภีร์ ได้แต่งอภิธานัปปทีปิกาสังวรรณนา ท่านผู้นั้นเป็นผู้มีปรีชาญาณแตกฉานในไวยากรณ์ทั้งหมด

เอกสฺมิญฺจ สมเย ราชา เอกํ มหนฺตํ วิหารํ การาเปตฺวา อสุกรญฺญา อยํ วิหาโร การาปิโต, อิมสฺมึ วิหาเร สีลวนฺตาเยว นิสีทนฺตูติ โกลาหลํ อุปฺปาเทสิ. อถ สาจญฺญินามคามวาสี เอโก เถโร อาคนฺตฺวา นิสีทิ.

ในสมัยหนึ่ง พระราชาทรงสร้างวิหารใหญ่แห่งหนึ่งแล้ว ทรงประกาศก้องว่า "วิหารนี้สร้างโดยพระราชาชื่อโน้น ขอให้เฉพาะผู้มีศีลเท่านั้นจงนั่งในวิหารนี้" ครั้งนั้น พระเถระรูปหนึ่งผู้อยู่ในหมู่บ้านชื่อสาจัญญี ได้มานั่งลง

อยํ [Pg.100] ปน ตสฺส เถรสฺส อฏฺฐุปฺปตฺติ,–

อนึ่ง เรื่องราวความเป็นมาของพระเถระรูปนั้นมีดังนี้

สาจญฺญิคาเม กิร เอโก คหปติ อตฺตโน ปุตฺตํ สิปฺปุคฺคหณตฺถาย วิหาเร เอกสฺส ภิกฺขุสฺส สนฺติเก นิยฺยาเทสิ. ปุตฺตสฺส ปน วิหารํ อคนฺตุกามสฺส ตชฺชนตฺถาย สกณฺฏกคจฺฉสฺส อุปริ ขิปติ. โส จ ทหโร นิกฺขมิตฺวา เคหํ อนาคตฺวา วิหาเรเยว นิสีทิ. มาตาปิตูนํ สนฺติกํ อนาคนฺตฺวา โถกํ โถกํ ทูรํ คนฺตฺวา สามเณร ภูมิโต อุปสมฺปทภูมึ ปตฺวา อริมทฺทนนครํ คจฺฉิ. อติปญฺญวนฺตตาย ปน ปตฺตปฺปตฺตฏฺฐาเน มหาเถโร สงฺคณฺหึสุ. เตเนเวส สกลมรมฺมรฏฺเฐ ปากโฏ อโหสิ. อถ มาตาปิตโร ปุตฺตสฺส อาคมนํ อเปกฺขิตฺวาเยว นิสีทึสุ. ตมตฺถํ ปน สุตฺวา เอส อมฺหากํ ปุตฺโต ภวิสฺสติ วา โน วาติ วีมํสิตุกาโม ปิตา อนุคจฺฉิ. อริมทฺทนนคเร ตํ สมฺปาปุณิตฺวา อุปฏฺฐเปตฺวา นิสีทิ. โสปิ ภิกฺขุ ยถาอุปฏฺฐาเนเนว สนฺตปฺเปตฺวา คนฺถํ อุคฺคณฺหิ. อปรสฺมึ ปน กาเลโส ภิกฺขุ อชฺช สูโป อปฺปโลโณติอาทินา ปุนปฺปุนํ ภณติ.

ได้ยินว่า ในหมู่บ้านสาจัญญี มีคฤหบดีคนหนึ่ง มอบบุตรของตนให้แก่ภิกษุรูปหนึ่งในวิหาร เพื่อเรียนศิลปะ แต่เมื่อบุตรไม่ต้องการไปวิหาร (บิดา) จึงโยนบุตรนั้นลงบนพุ่มไม้มีหนามเพื่อขู่ เด็กนั้นจึงออกไปแล้วไม่กลับบ้าน แต่นั่งอยู่ในวิหารนั่นเอง เขาไม่กลับไปหาบิดามารดา ได้เดินทางไปทีละน้อยๆ จนไกล จากภูมิแห่งสามเณรได้บรรลุภูมิแห่งอุปสมบท แล้วได้ไปยังเมืองอริมัททนะ ด้วยความเป็นผู้มีปัญญามาก พระมหาเถระทั้งหลายในสถานที่ที่ท่านไปถึง ได้รับท่านไว้ ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงเป็นที่รู้จักไปทั่วแคว้นพม่า ครั้งนั้น บิดามารดาได้แต่นั่งรอการกลับมาของบุตร แต่เมื่อบิดาได้ยินเรื่องนั้น จึงตามไปเพื่อจะพิจารณาว่า "นี่จะเป็นบุตรของเราหรือไม่หนอ" เมื่อไปถึงเมืองอริมัททนะ ได้เข้าไปอุปัฏฐากท่านแล้วพำนักอยู่ ภิกษุนั้นก็ยังความเอิบอิ่มให้เกิดด้วยการอุปัฏฐากตามสมควรแล้วเรียนคัมภีร์ แต่ในเวลาต่อมา ภิกษุนั้นได้กล่าวซ้ำๆ ว่า "วันนี้แกงมีเกลือน้อยไป" เป็นต้น

อถ ปิตา เอวมาห,- น ปุพฺเพ ปิยปุตฺตก ตยา อีทิสํ วจนํ กถิตํ, อิทานิ ปน ตฺวํ อภิณฺหํ อีทิสํ วจนํ ฉณสิ, การณเมตฺถ กินฺติ ปุจฺฉิ. ปุพฺเพ คนฺเถสุ เฉกตฺตํ อปฺปตฺวา คนฺเถสุ เฉกตฺถํ พฺยาปนฺนจิตฺตตาย น วุตฺตํ, อิทานิ ปน มยา อิจฺฉิโต อตฺโถ มตฺถกํ ปตฺโต, ตสฺมา กายพลปริคฺคหณตฺถาย มยา อีทิสํ วจนํ วุตฺตนฺติ วทติ. ตํ วจนํ สุตฺวา ปิตา มาตุยา สนฺติกํ คมนตฺถาย โอกาสํ ยาจิตฺวา ปิตรา สทฺธึ สกฏฺฐานํ อาคจฺฉนฺโต วิชยปุรํ เจติยวนฺทนตฺถาย ปาวิสิ.

ครั้งนั้น บิดาได้กล่าวอย่างนี้ว่า "ลูกรัก เมื่อก่อนเจ้าไม่เคยพูดคำเช่นนี้ แต่บัดนี้เจ้ากลับกล่าวคำเช่นนี้บ่อยๆ เหตุผลในเรื่องนี้คืออะไร" ดังนี้แล้วจึงถาม (ภิกษุนั้น) กล่าวว่า "เมื่อก่อนยังไม่ถึงความเชี่ยวชาญในคัมภีร์ เพราะมีจิตกังวลอยู่กับการทำความเชี่ยวชาญในคัมภีร์จึงไม่ได้พูด บัดนี้ความหมายที่ข้าพเจ้าปรารถนาได้สำเร็จแล้ว เพราะฉะนั้น ข้าพเจ้าจึงพูดคำเช่นนี้เพื่อรักษาพละกำลังทางกาย" เมื่อบิดาได้ยินคำนั้น จึงขอโอกาสเพื่อจะไปหาภรรยา ส่วนพระเถระเมื่อกำลังกลับไปยังที่อยู่ของตนพร้อมกับบิดา ได้เข้าไปยังเมืองวิชัยปุระเพื่อไหว้เจดีย์

ตทา รญฺญา วุตฺตวจนํ สุตฺวา ตสฺมึ วิหาเร อรุหิตฺวา นิสีทิ[Pg.101]. อารกฺขปุริสา จ ตํ ภิกฺขุํ วิหาเร นิสินฺนํ ทิสฺวา ตมตฺถํ รญฺโญ อาโรเจสุํ. ราชา จ จตุรงฺคพลํ อมจฺจํ อาเณเปสิ,-คนฺตฺวา ตสฺส ภิกฺขุสฺส ญาณถามํ อุปธาเรหีติ. จตุรงฺคพโล จ คนฺตฺวา ตํ ภิกฺขุํ คูฬคูฬฏฺฐานํ ปุจฺฉิ. โสปิ ปุจฺฉิตํ ปุจฺฉิตํ วิสฺสชฺเชสิ. จตุรงฺคพโล จ ตมตฺถํ รญฺโญ อาโรเจสิ. ราชา ตุฏฺฐจิตฺโต หุตฺวา ตํ วิหารํ ตสฺส ภิกฺขุสฺส อทาสิ. ตสฺส ปน ภิกฺขุสฺส ทหรกาเล สกณฺฏกคจฺเฉ ปิตุโน ขิปนํ ปฏิจฺจ กณฺฑกขิปตฺเถโรติ สมญฺญา อโหสิ, มูลนามํ ปนสฺส นาคิโตติ. โสตสฺมึ วิหาเร นิสีทิตฺวา สทฺทสารตฺถชลินึ นาม คนฺถํ อกาสิ. ตสฺส กิร เถรสฺส กาเล ตสฺมึ นคเร อารทฺธ วิปสฺสนาธุรา มหลฺลกา ภิกฺขู สหสฺสมตฺตา อเหสุํ. อารทฺธคนฺถธุรา ปน ทหรภิกฺขู คณนปถํ วีติวตฺตา.

ในเวลานั้น พระเถระได้ยินคำที่พระราชาตรัส จึงขึ้นไปนั่งในวิหารนั้น และพวกองครักษ์เห็นภิกษุนั้นนั่งอยู่ในวิหาร จึงกราบทูลเรื่องนั้นแก่พระราชา พระราชาจึงมีพระบัญชาแก่อำมาตย์ชื่อจตุรงคพละว่า "จงไปพิจารณากำลังแห่งญาณของภิกษุนั้นเถิด" อำมาตย์ชื่อจตุรงคพละจึงไปถามภิกษุนั้นถึงข้อที่ลึกซึ้ง ภิกษุนั้นก็วิสัชนาคำถามที่ถูกถามทุกคำถาม อำมาตย์ชื่อจตุรงคพละจึงกราบทูลเรื่องนั้นแก่พระราชา พระราชาทรงมีพระทัยยินดี จึงพระราชทานวิหารนั้นแก่ภิกษุนั้น แต่ภิกษุนั้นมีสมัญญาว่า "พระกัณฏกขิปเถระ" เพราะบิดาโยนท่านลงบนพุ่มไม้มีหนามในวัยเด็ก ส่วนชื่อเดิมของท่านคือนาคิตะ ท่านพำนักอยู่ในวิหารนั้นแล้วได้แต่งคัมภีร์ชื่อสัททสารัตถชลินี ได้ยินว่า ในสมัยของพระเถระนั้น ในเมืองนั้น มีภิกษุผู้แก่พรรษาผู้เริ่มวิปัสสนาธุระประมาณพันรูป ส่วนภิกษุหนุ่มผู้เริ่มคันถธุระนั้นมีจำนวนพ้นทางแห่งการนับ

ตสฺส ปน ปิตรมฺปิ เสฏฺฐิฏฺฐาเน ฐเปสิ. เตเนว ตํ คามํ เสฏฺฐิคาโมติ นาเมน โวหรึสุ.

และพระราชาได้แต่งตั้งบิดาของท่านไว้ในตำแหน่งเศรษฐีด้วย ด้วยเหตุนั้น พวกเขาจึงเรียกหมู่บ้านนั้นว่าหมู่บ้านเศรษฐี

กจฺจายนวณฺณนํ ปน วิชยปุเรเยว อภยคิริปพฺพเต นิสินฺโน มหาวิชิตาปี นาม เถโร อกาสิ. วาจโก ปเทสมฺปิ โสเยว อกาสิ. สทฺทวุตฺตึ ปน สทฺธมฺมคุรุตฺเถโร อกาสิ.

ส่วนพระเถระชื่อมหาวิชิตาปี ผู้พำนักอยู่ที่ภูเขาอภัยคีรีในเมืองวิชัยปุระนั่นเอง ได้แต่งคัมภีร์กัจจายนวัณณนา ท่านผู้นั้นเองก็ได้แต่งคัมภีร์วาจกปเทส ส่วนคัมภีร์สัททวุตติ พระสัทธัมมคุรุเถระได้แต่ง

อิจฺเจวํ วิชยปุเร อเนเกหิ คนฺถกาเรหิ สาสนํ วิปุลํ อโหสิ.

ด้วยประการฉะนี้ พระศาสนาในเมืองวิชัยปุระจึงรุ่งเรืองด้วยนักปราชญ์ผู้แต่งคัมภีร์มากมาย

กลิยุเค ปน ปญฺจาสีตาธิเก ฉวสฺสสเต สมฺปตฺเต อสงฺขยาโจโยนฺนามโก ราชา เชยฺยปุรนครํ มาเปตฺวา ตตฺถ รชฺชํ กาเรสิ. ตตฺถ ปน ราชูนํ กาเล เถเรหิ กตคนฺโถ นาม นตฺถิ.

แต่เมื่อถึงกาลียุคที่ 685 ปี พระราชาพระนามว่าอสังขยาจอยอน ได้สร้างเมืองเชยยปุระ แล้วทรงครองราชย์ในเมืองนั้น แต่ในสมัยของพระราชาทั้งหลายในเมืองนั้น ไม่มีคัมภีร์ที่พระเถระทั้งหลายแต่งไว้

กลิยุเค ฉพฺพิสาธิเก สตฺตวสฺสสเต เวสาขมาเส เชยฺยปุรนครํ วินสฺสิ. ตสฺมึเยว สํวจฺฉเร เชฏฺฐมาเส วิชยปุรํ วินสฺสิ. ตสฺมึเยว สํวจฺฉเร ผคฺคุนมาเส สตฺวิวราชา [Pg.102] รตนปูรํ นาม นครํ มาเปตฺวา รชฺชํ กาเรสีติ.

ในกาลียุคที่ 726 ปี ในเดือนวิสาขะ เมืองเชยยปุระได้พินาศไป ในปีเดียวกันนั้นเอง ในเดือนเชษฐะ เมืองวิชัยปุระได้พินาศไป ในปีเดียวกันนั้นเอง ในเดือนผัคคุณะ พระราชาพระนามว่าสัตวิระ ได้สร้างเมืองชื่อรัตนปุระ แล้วทรงครองราชย์ในเมืองนั้น

อิทํ วิชยปุรเชยฺยปุเรสุ สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ.

นี่คือการประดิษฐานพระศาสนาในเมืองวิชัยปุระและเชยยปุระ

อิทานิ มรมฺมมณฺฑเล ตมฺพนีปรฏฺเฐเยว รตนปูรนคเร สาสนวํสํ วกฺขามิ.

บัดนี้ ข้าพเจ้าจักกล่าวถึงวงศ์แห่งพระศาสนาในเมืองรัตนปุระ ซึ่งอยู่ในแคว้นตัมพะนีปะนั่นเอง ในเขตพม่า

กลิยุเค หิ อฏฺฐาสีตาธิเก สตฺตวสฺสสเต นรปติรญฺโญ ธิตาย สทฺธึ อโลงฺคจญฺญิสูรญฺโญ ปุตฺโต อานนฺทสูริโย นาม สนฺถวํ กตฺวา เอกํ (สิทฺธิกํ นาม ปุตฺตํ วิชายิ. โส วเย สมฺปตฺเต รชฺชสมฺปตฺตึ ลภิ. ตโต ปภุติ ยาว มฺเรนโจทิฆา รญฺญา อริมทฺทนนคเร รชฺชํ อกํสุ). ตโต ปจฺฉา สิริสุธมฺมราชาธิปตีติ ลทฺธนาโม สตฺวิวราชา รตนปูรนคเร รชฺชํ กาเรสิ. ตสฺส รญฺโญ กาเล กลิยุเค เอกนวุตาธิเก สตฺตวสฺสสเต สมฺปตฺเต ลงฺกาทีปโต สิริสทฺธมฺมาลงฺการตฺเถโร สีหฬมหาสามิตฺเถโรจาติ อิเม ทฺเว เถรา ปญฺจ สรีรธาตุโย อาเนตฺวา นาวาย กุสิมติตฺถํ ปาปุณิตฺวา รามญฺญรฏฺเฐ พญฺญารนิ นาเมน รญฺญา นิวาริตา อนิสีทิสฺวา ตโต โสเยว ราชา เถเร ยาว สิริเขตฺตนครา ปหิณิ. ตมตฺถํ ญตฺวา รตนปูรินฺโท ราชา จตฺตาลีสาย นาวาหิ ยาว สิริเขตฺตนครํ ปจฺจุคฺคนฺตฺวา อาเนสิ. อาเนตฺวา จ มหานวคามํ ปตฺตกาเล สห โอโรเธหิ อมจฺเจหิ จ สยเมว ราชา ปจฺจุคฺคจฺฉิ. รตนปูรํ ปฺปน ปตฺตกาเล มหาปถวี จลิ, ปฏินาทญฺจ นทิ. ตทา ราชา สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ติโลกคฺคสฺส สาสนํ ปคฺคณฺหิสฺสามีติ จินฺเตตฺวา สรีรธาตุํ อาเนตฺวา อิธ ปตฺตกาเล อยํ มหาปถวี จลติ, ปฏินาทญฺจ นทติ, อิทํ [Pg.103] อมฺหากํ รฏฺเฐ ชินสาสนสฺส จิรกาลํ ปติฏฺฐานภาเว ปุพฺพนิมิตฺตนฺติ สยเมว นิมิตฺตปาฐํ อกาสิ.

ในกาลียุคที่ 788 ปี บุตรของพระราชาอลงคจัญญิสูร ชื่ออานันทสูริยะ ได้มีความสัมพันธ์กับธิดาของพระราชานรปติ แล้วได้ให้กำเนิดบุตรคนหนึ่ง (ชื่อสิทธิกะ เมื่อเขาเจริญวัย ได้รับราชสมบัติ ตั้งแต่นั้นมาจนถึงพระราชาเมรนโจทิฆา ได้ครองราชย์ในเมืองอริมัททนะ) หลังจากนั้น พระราชาสัตวิระ ผู้มีพระนามว่า สิริสุธัมมราชธิบดี ได้ครองราชย์ในเมืองรัตนปุระ ในสมัยของพระราชาองค์นั้น เมื่อถึงกาลียุคที่ 791 ปี พระเถระสองรูปนี้ คือ พระสิริสัทธัมมาลังการเถระ และพระสีหลมหาสามิเถระ ได้นำพระบรมสารีริกธาตุ 5 องค์ มาทางเรือ ถึงท่าเรือกุสิมะ แล้วถูกพระราชาชื่อบัญญารนีในแคว้นรามัญห้ามไว้ไม่ให้พำนักอยู่ จากนั้นพระราชาองค์นั้นเองได้ส่งพระเถระทั้งสองไปยังเมืองสิริเขตต์ เมื่อพระราชาผู้เป็นใหญ่แห่งรัตนปุระทรงทราบเรื่องนั้น จึงเสด็จออกไปรับด้วยเรือ 40 ลำ จนถึงเมืองสิริเขตต์ แล้วนำมา และเมื่อนำมาถึงหมู่บ้านมหานวะ พระราชาเองพร้อมด้วยพระสนมและอำมาตย์ ได้เสด็จออกไปรับด้วยพระองค์เอง แต่เมื่อถึงเมืองรัตนปุระ แผ่นดินใหญ่ได้ไหว และเกิดเสียงกึกก้อง ครั้งนั้น พระราชาทรงดำริว่า 'เราจักเชิดชูพระศาสนาของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้เป็นเลิศแห่งโลก' แล้วเมื่อพระบรมสารีริกธาตุมาถึงที่นี่ แผ่นดินใหญ่ได้ไหว และเกิดเสียงกึกก้อง นี่เป็นบุพนิมิตแห่งการประดิษฐานพระศาสนาของพระชินเจ้าในแคว้นของเราไปชั่วกาลนาน ดังนี้แล้ว พระองค์เองได้ทรงทำนิมิตปาฐะ

ตาว ติฏฺฐตุ ชีวมานสฺส สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส อานุภาโว, อโหวต สรีรธาตุยาเยว อนุภาโวติ พหุรฏฺฐ วาสิโน ปสิทึสุ. โหนฺติ เจตฺถ, –

อานุภาพของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ยังทรงพระชนม์อยู่ จงยกไว้เถิด โอหนอ นี่เป็นเพียงอานุภาพของพระบรมสารีริกธาตุเท่านั้น ชาวแคว้นจำนวนมากต่างเลื่อมใส ในเรื่องนี้มีคำกล่าวว่า -

สรีรธาตุยา ตาว, มหนฺโตจฺฉริโย โหติ;

กา กถา ปน พุทฺธสฺส, ชีวมานสฺส เสฏฺฐสฺส.

แม้ด้วยพระบรมสารีริกธาตุ ก็ยังเกิดอัศจรรย์อันยิ่งใหญ่ แล้วจะกล่าวไปใยถึงพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุดผู้ยังทรงพระชนม์อยู่เล่า

เอวํ อนุสฺสริตฺวาน, อุปฺปาเทยฺย ปสาทกํ;

พุทฺธคุเณสุ พาหุลฺลํ, คารวญฺจํ กเร ชโนติ.

เมื่อระลึกอย่างนี้แล้ว พึงยังความเลื่อมใสให้เกิดขึ้น และพึงทำความเคารพอย่างยิ่งในพระพุทธคุณให้มาก

กลิยุเค ทฺเวนวุตาธิเก สตฺตวสฺสสเต ตา ปญฺจ ธาตุโย นิทหิตฺวา เชยฺยปุรนครโต ปจฺฉิมทิสาภาเค สมภูมิภาเค เจติยํ ปติฏฺฐาเปสิ. ตญฺจ เจติยํ รตนเจติยนฺติ ปญฺญาเปสิ, หตฺถิรูปพาหุลฺลตาย ปน อเนกิภินฺโทติ ปากฏํ โหติ. ตีหิ สิริคพฺเภหิ สตฺตหิ ทฺวาเรหี จ อลงฺกตํ นาม มหาวิหารํ การาเปตฺวา ทฺวินฺนํ สีหฬทีปิกตฺเถรานํ อทาสิ. ตโต ปจฺฉา เตสุ มหนฺตตฺเถโร สกวิหารสมีเป ปพฺพตมุทฺธนิ อตฺตโน สิสฺเสปิ อปฺปเวเสตฺวา ลชฺชีเปสลพหุสฺสุตสิกฺขากาเมหิ สพฺเพหิ ตีหิ เถเรหิ สทฺธึ สีมํ สมฺมนฺนติ. อิจฺเจวํ สีมสมฺมุติปริยตฺติวาจนาทิกมฺเมหิ มรมฺมรฏฺเฐ สาสนํ วิรูฬํ กตฺวา ปติฏฺฐาเปสิ.

ในกาลียุคที่ 792 ปี พระองค์ได้บรรจุพระธาตุ 5 องค์นั้น และสร้างเจดีย์ในที่ราบทางทิศตะวันตกของเมืองชัยปุระ เจดีย์นั้นได้ชื่อว่ารัตนเจดีย์ แต่เป็นที่รู้จักกันทั่วไปว่าอเนกิภินท์ เพราะมีรูปช้างจำนวนมาก พระองค์ได้สร้างมหาวิหารที่ประดับด้วยมงคลคัพภะ 3 แห่งและประตู 7 บาน แล้วถวายแก่พระเถระชาวลังกา 2 รูป หลังจากนั้น พระเถระผู้ใหญ่ในจำนวนนั้น ได้ผูกพัทธสีมาบนยอดเขาใกล้กับวิหารของตน โดยไม่ให้แม้แต่ศิษย์ของตนเข้าร่วมด้วย แต่ผูกร่วมกับพระเถระทั้งสามรูปผู้มีความละอาย มีความประพฤติน่าเลื่อมใส เป็นพหูสูต และใคร่ในการศึกษา ด้วยประการฉะนี้ จึงได้ประดิษฐานพระศาสนาให้เจริญรุ่งเรืองในแคว้นพม่า ด้วยการผูกพัทธสีมา การบอกกล่าวปริยัติธรรม และกิจอื่น ๆ

อิทํ มรมฺมมณฺฑเล รตนปูรนคเร สีหฬทีปิเก

นี้คือ (เรื่อง) ของพระเถระชาวลังกา ในเมืองรัตนปุระ แคว้นพม่า

ทฺเว เถเร ปฏิจฺจ ปฐมํ สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ.

การประดิษฐานพระศาสนาครั้งแรก โดยอาศัยพระเถระ 2 รูป

กลิยุเค ฉพฺพีสาธิเก สตฺตวสฺสสเต สมฺปตฺเต ผคฺคุนมาเส สตฺววราชา รตนปูรนครํ มาเปสิ. ตสฺส รญฺโญ [Pg.104] กาเล เชยฺยปุรนคเร เอกา ปูปิกา อิตฺถี อลชฺชิโน เอกสฺส ภิกฺขุสฺส สนฺติเก ธนํ อุปนิทหิ. อปรภาเคสา ตํ ธนํ ยาจิ. อถ โส ภิกฺขุ ตว ธนํ อหํ น ปฏิคฺคณฺหามีติ มุสา ภณติ. เอวํ วิวาทํ กตฺวา ตํ การณํ รญฺโญ อาโรเจสิ. ราชา ปกฺโกสาเปตฺวา สยเมว ตํ ภิกฺขุํ ปุจฺฉิ,-ตฺวํ ภนฺเต ตสฺสา อิตฺถิยา ธนํ ปฏิคฺคณฺหาสิ วา มา วาติ. อหํ มหาราช สมโณ อลิกํ ภณิตุํ น วฏฺฏติ, น ปฏิคฺคณฺหามีติ วทติ. ตํ การณํ ราชา จ ปุนปฺปุนํ ปุจฺฉิตฺวา วีมํสนฺโต ภิกฺขุสฺส เกราฏิกภาวํ ชานิตฺวา ตํ สมโณ สมาโน ภควโต ปญฺญตฺตํ สิกฺขาปทํ อกฺกมิตฺวา มุสา ภณตีติ กุชฺฌิตฺวา สยเมว อปราธานุรูปํ สียํ ฉินฺทิตฺวา ราชเคหโต เหฏฺฐา ขิปิ.

ในกาลียุคที่ 726 ปี เมื่อถึงเดือนผัคคุณะ พระเจ้าสัตววรราชได้สร้างเมืองรัตนปุระ ในสมัยของพระราชาองค์นั้น ที่เมืองชัยปุระ มีหญิงทำขนมคนหนึ่งได้ฝากเงินไว้กับพระภิกษุรูปหนึ่งผู้ไม่มีความละอาย ภายหลังนางได้ทวงเงินนั้น แต่พระภิกษุนั้นกล่าวเท็จว่า 'อาตมาไม่ได้รับเงินของโยมไว้' เมื่อเกิดการโต้เถียงกันอย่างนี้ นางจึงนำความนั้นไปกราบทูลพระราชา พระราชาทรงรับสั่งให้เรียกพระภิกษุนั้นมาแล้วตรัสถามด้วยพระองค์เองว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านได้รับเงินของหญิงคนนี้ไว้หรือไม่' พระภิกษุนั้นทูลว่า 'มหาบพิตร อาตมาเป็นสมณะ ไม่ควรพูดปด อาตมาไม่ได้รับไว้' พระราชาทรงซักถามและพิจารณาเรื่องนั้นซ้ำแล้วซ้ำเล่า ทรงทราบถึงความเป็นคนลวงของพระภิกษุนั้น ทรงกริ้วว่า 'ผู้นี้เป็นสมณะแท้ ๆ แต่กลับเหยียบย่ำสิกขาบทที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติไว้แล้วพูดปด' จึงทรงตัดศีรษะตามสมควรแก่ความผิดด้วยพระองค์เอง แล้วโยนลงจากปราสาท

ตญฺจ การณํ สกลมรมฺมรฏฺเฐ ปากฏํ. อลชฺชีภิกฺขูปิ อญฺเญ ปาปกมฺมํ กาตุํ น วิสหึสุ. รญฺญา ภายิตฺวาเยว สิกฺขาปทํ น อกฺกเมสุํ.

เรื่องนั้นปรากฏชัดไปทั่วทั้งแคว้นพม่า แม้พระภิกษุผู้ไม่มีความละอายรูปอื่น ๆ ก็ไม่กล้าทำบาปกรรม เพราะเกรงกลัวพระราชา จึงไม่ล่วงละเมิดสิกขาบท

กลิยุเค ตึสาธิเก สตฺตวสฺสสเต สมฺปตฺเต มงฺคกฺริจฺวาโจงฺก นาม ราชา รชฺชํ กาเรสิ. โส ปน ราชา รฏฺฐวาสีนํ สุขตฺถาย นิมิตฺตํ คเหตฺวา ตาลวณฺฏํ คเหตฺวา ราชเคหํ ปฏิคฺคณฺหิ. โส จ ราชา สกฺกราเช ปญฺจจตฺตาลีสาธิเก สตฺตวสฺสสเต สมฺปตฺเต จญฺญิงฺขุํ นาม เจติยํ ปติฏฺฐาเปสิ. ยงฺครนามกสฺส สิลาปพฺพตสฺส สมีเป โปราณิกํ เอกํ เจติยํ นทีอุทกํ ภินฺทิ. ตทา สกรณฺฑกา ปญฺจ ธาตุโย อุทเก นิมฺมุชฺชนฺติโย เอราปโถ นาม นาโค คเหตฺวา ปจฺฉา จญฺญิงฺขุํ นาม เจติยํ ปติฏฺฐาเปสฺสามีติ รญฺญา อารทฺธกาเลเยว ทาฐานาคสฺส นาม เถรสฺส สห กรณฺฑเกน ปญฺจ ธาตุโย นิยฺยาเทสิ. โส จ เถโร รญฺโญ อทาสิ. ราชา ทฺเว ธาตุโย มุฏฺโฐเจติเย นิธานํ อกาสิ. ติสฺโส ปน จญฺญิงฺขุํ เจติเยติ โปราณโปตฺถเกสุ วุตฺตํ.

ในกาลียุคที่ 730 ปี พระเจ้ามังกรีจวาจองกะได้ครองราชย์ พระราชาองค์นั้นทรงถือเอานิมิตเพื่อความสุขของชาวเมือง ทรงถือพัดตาลปัตรแล้วรับพระราชวัง และเมื่อศักราชที่ 745 ปี พระราชาองค์นั้นได้สร้างเจดีย์ชื่อจัญญิงคุ ใกล้ภูเขาหินชื่อยังการัน เจดีย์เก่าแก่แห่งหนึ่งถูกน้ำในแม่น้ำพัดพังทลาย ในเวลานั้น พระธาตุ 5 องค์พร้อมผอบได้จมลงในน้ำ พญานาคชื่อเอราปถได้เก็บรักษาไว้ ภายหลังเมื่อพระราชาทรงเริ่มสร้างเจดีย์ชื่อจัญญิงคุ พญานาคก็ได้มอบพระธาตุ 5 องค์พร้อมผอบแก่พระเถระชื่อทาฐานาค พระเถระนั้นได้ถวายแก่พระราชา พระราชาทรงบรรจุพระธาตุ 2 องค์ไว้ในเจดีย์มุฏโฐ ส่วนอีก 3 องค์บรรจุไว้ในเจดีย์จัญญิงคุ ดังที่กล่าวไว้ในคัมภีร์โบราณ

โส [Pg.105] ราชา กุมารกาเล สิกฺขาปกสฺส อาจริยสฺส เสตจฺฉตฺตํ ทตฺวา สงฺฆนายกฏฺฐานํ นิยฺยาเทสิ. เขมาจาโร นาม เอโก เถโร รตฺติภาเค มชฺฌนฺติกกาเล เจติยงฺคเณ โอลมฺเพตฺวา ฐปิตํ เภรึ อเนกวารํ ปหริ. อถ ราชา ราชเคหโตเยว สุตฺวา ยถาฐปิตนฺติยามวเสน วิหาเร โกจิ ภิกฺขุ กาลํ กโต ภเวยฺยาติ มญฺญิตฺวา วิหารํ คนฺตฺวา ปุจฺฉาหีติ ทูตํ เปเสสิ. ทูโต วิหารํ คนฺตฺวา การณํ ปุจฺฉิ. ภิกฺขู จ เอวมาหํสุ,- น อมฺเหสุ กาลงฺกตภิกฺขุ นาม อตฺถิ, อถ โข สกฺโก เทวานมินฺโท อิทานิ กาลงฺกโตติ พหูนํ มนุสฺสานํ ญาปนตฺถาย เภรึ ปหริมฺหาติ. ปุน ราชา ภิกฺขู ปกฺโกสาเปตฺวา ปุจฺฉิ,-กสฺมา ปน ภนฺเต ตุมฺเห สกฺกสฺส เทวานมินฺทสฺส กาลงฺกตภาวํ ชานาถาติ. อถ ภิกฺขู เอวมาหํสุ,-ภคลโต ปรินิพฺพานกาเล สาสนํ รกฺขิสฺสามีติ สกฺโก เทวานมินฺโท ปฏิญฺญํ กตฺวาปิ อิทานิ สาสเน วสนฺตานํ อมฺหากํ อนุปาลนกมฺมํ นาม กิญฺจิ น อกาสิ, สเจ ปน สกฺโก เทวานมินฺโท ชีวมาโน ภเวยฺย, สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สนฺติเก ปฏิญฺญํ ทฬํ กตฺวา อิทานิ อปฺโปสฺสุกฺโก น ภเวยฺย. อิทานิ ปน สกฺกสฺส เทวานมินฺทสฺส อารกฺขณกมฺมํ นาม กิญฺจิ น ทิสฺสติ, ตสฺมา อิทานิ สกฺโก เทวานมินฺโท กาลงฺกโตติ ชานิมฺหาติ.

พระราชาองค์นั้นเมื่อยังทรงพระเยาว์ ได้ถวายเศวตฉัตรแก่พระอาจารย์ผู้สอน และทรงมอบตำแหน่งสังฆนายก พระเถระรูปหนึ่งชื่อเขมาจาร ได้ตีกลองที่แขวนไว้ที่ลานเจดีย์หลายครั้งในเวลากลางคืนยามเที่ยง พระราชาทรงสดับเสียงนั้นจากพระราชนิเวศน์นั่นเอง ทรงดำริว่า 'ภิกษุบางรูปในวิหารพึงทำกาละตามกำหนดเวลาที่ตั้งไว้หรืออย่างไร' จึงทรงส่งทูตไปว่า 'จงไปที่วิหารแล้วถามดู' ทูตไปที่วิหารแล้วถามถึงสาเหตุ พวกภิกษุจึงกล่าวอย่างนี้ว่า 'ในหมู่พวกเราไม่มีภิกษุผู้ทำกาละเลย แต่ว่าพวกเราตีกลองเพื่อแจ้งแก่คนจำนวนมากว่า บัดนี้ ท้าวสักกะเทวราชทำกาละแล้ว' ลำดับนั้น พระราชาทรงให้เรียกพวกภิกษุมาแล้วตรัสถามว่า 'ท่านผู้เจริญ เพราะเหตุไร พวกท่านจึงรู้ความที่ท้าวสักกะเทวราชทำกาละแล้วเล่า' ลำดับนั้น พวกภิกษุจึงกล่าวอย่างนี้ว่า 'แม้ท้าวสักกะเทวราชจะได้ทำปฏิญญาไว้ในเวลาที่พระผู้มีพระภาคปรินิพพานว่า จะรักษาพระศาสนา แต่บัดนี้ ท้าวเธอไม่ได้ทำกิจคือการตามรักษาพวกเราผู้อยู่ในพระศาสนาเลย หากท้าวสักกะเทวราชยังมีชีวิตอยู่ เมื่อได้ทำปฏิญญาไว้อย่างมั่นคงในสำนักของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าแล้ว บัดนี้ไม่พึงเป็นผู้ขวนขวายน้อย แต่บัดนี้ การกระทำคือการอารักขาของท้าวสักกะเทวราชไม่ปรากฏเลย เพราะฉะนั้น พวกเราจึงรู้ว่า บัดนี้ท้าวสักกะเทวราชทำกาละแล้ว'

ราชา ตํ สุตฺวา เขมาจารตฺเถรสฺส ปสีทิตฺวา วิหารํ การาเปตฺวา อทาสิ. โส จ เถโร สุธมฺมปุรวาสีนํ สีหฬวํสิกานํ มหาเถรานํ วํเส ภวติ ลชฺชี เปสโล โหตีติ.

พระราชาทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว ทรงเลื่อมใสในพระเขมาจารเถระ จึงทรงสร้างวิหารถวาย และพระเถระนั้นเป็นผู้มีความละอาย มีความประพฤติน่าเลื่อมใส อยู่ในวงศ์ของพระมหาเถระชาวลังกาผู้เป็นชาวสุธัมมปุระ

รตนปูรนคเรเยว อธิกรญฺโญ กาเล รตนปูรนครสฺส ทกฺขิณทิสาภาเค มหาเสตุํ การาเปสิ. ตสฺส [Pg.106] ปน อาจริโย สงฺฆราชา ลชฺชีปกฺขํ น ภชติ. เตเนว เถรปรมฺปราย เอส น สงฺคหิตพฺโพ.

ในสมัยของพระเจ้าอธิกราชในเมืองรัตนปุระนั่นเอง ได้ทรงสร้างสะพานใหญ่ทางทิศใต้ของเมืองรัตนปุระ แต่อาจารย์ของพระองค์คือพระสังฆราช ไม่ได้เข้ากับฝ่ายผู้มีความละอาย เพราะเหตุนั้น ท่านผู้นี้จึงไม่ควรนับรวมในลำดับพระเถระ

ตสฺส รญฺโญ กาเล ฉสฏฺฐาธิเก สตฺตวสฺสสเต กลิยุเค ราชาธิราชา นาม รามญฺญรฏฺฐินฺโท ภูปาโลติ สหสฺสปฺปมาณาสุ นาวาสุ สฏฺฐิสตสหสฺเสหิ โยเธหิ สทฺธึ นทีมคฺเคน ยุชฺฌนตฺถาย รตนปูราภิมุขํ อาคโต.

ในสมัยของพระราชาองค์นั้น เมื่อกลียุคครบ 766 ปี พระเจ้าแผ่นดินผู้เป็นใหญ่แห่งแคว้นรามัญชื่อพระเจ้าราชาธิราช พร้อมด้วยทหารหกแสนคนในเรือนับพันลำ ได้เสด็จมาทางแม่น้ำเพื่อทำสงครามมุ่งหน้าสู่เมืองรัตนปุระ

อถ อธิกราชา พหโว อมจฺเจจ ภิกฺขู จ สนฺนิปาตาเปตฺวา มนฺเตสิ,-อิทานิ รามญฺญรฏฺฐิโน ราชา ยุชฺฌนตฺถาย อิธ อาคจฺฉติ, ยุทฺธํ อกตฺวา เกนุปาเยน ตํ ปฏินิวตฺตาเปตุํ สกฺขิสฺสามาติ. อถ สพฺเพ กิญฺจิ อกเถตฺวา ตุณฺหีภาเวเนว นิสีทึสุ.

ครั้งนั้น พระเจ้าอธิกราชทรงให้ประชุมอำมาตย์และภิกษุเป็นอันมากแล้วทรงปรึกษาว่า 'บัดนี้ พระราชาผู้เป็นใหญ่แห่งแคว้นรามัญกำลังเสด็จมาที่นี่เพื่อทำสงคราม พวกเราจะสามารถให้พระองค์เสด็จกลับไปโดยไม่ต้องทำสงครามด้วยอุบายอย่างไรได้บ้าง' ลำดับนั้น ชนทั้งปวงไม่ได้กล่าวอะไรเลย นั่งนิ่งอยู่

อถ ชาตวสฺเสน เอกตฺตึสวสฺสิโก อุปสมฺปทาวเสน ปน เอกาทสวสฺสิโก เอโก ภิกฺขุ เอวมาห,-เอโก ปน รามญฺญรฏฺฐินฺโท ราชาธิราชา ตาว ติฏฺฐตุ, สเจ สกเลปิ ชมฺพุทีเป สพฺเพ ราชาโน อาคจฺเฉยฺยุํ, เอวมฺปิ กถาสลฺลาเปเนว ยุทฺธํ อกตฺวา ปฏินิวตฺตาเปสุํ สกฺโกมีติ.

ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่งผู้มีอายุ 31 ปีโดยกำเนิด และมีพรรษา 11 โดยอุปสมบท ได้กล่าวอย่างนี้ว่า 'ยกพระเจ้าราชาธิราชผู้เป็นใหญ่แห่งแคว้นรามัญไว้ก่อนเถิด แม้หากพระราชาทั้งปวงในชมพูทวีปทั้งสิ้นจะพากันมา ถึงกระนั้น ข้าพเจ้าก็สามารถจะให้เสด็จกลับไปได้ด้วยการสนทนาปราศรัยเท่านั้นโดยไม่ต้องทำสงคราม'

อถ อธิกราชา ตุฏฺฐจิตฺโต หุตฺวา อาห,- ยถา ภนฺเต ตฺวํ สกฺโกสิ ราชาธิราชํ ยถาสลฺลาเปน ปฏินิ วตฺถาเปตุํ, ตถา กโรหีติ.

ลำดับนั้น พระเจ้าอธิกราชทรงมีพระทัยยินดีแล้วตรัสว่า 'ท่านผู้เจริญ ท่านสามารถจะให้พระเจ้าราชาธิราชเสด็จกลับไปด้วยการสนทนาอย่างไร ก็จงทำอย่างนั้นเถิด'

อถ โส ภิกฺขุ เมตฺตาสนฺเทสปณฺณํ เปเสตฺวา โอกาสํ ยาจิ ตสฺส ราชาธิราชสฺส สนฺติกํ ปวิสิตุกาโม. ราชาธิราชา จ ตสฺส ภิกฺขุสฺส เมตฺตาสนฺเทสปณฺณํ ปสฺสิตฺวา ตํ ภิกฺขุํ สีงฺฆํ อาเนถาติ ทูตํ เปเสสิ. ทูโต อาเนตฺวา รญฺโญ ทสฺเสสิ. อถ โส ภิกฺขุ ราชาธิราชํ ธมฺมเทสนาย โอวาทํ ทตฺวา สกฏฺฐานํ ปฏินิวตฺตาเปสิ. อยญฺจ [Pg.107] ภิกฺขุ อริมทฺทนนคเร จตูสุ คเณสุ อรหนฺตคณวํโส สิกฺขากาโม ลชฺชี เปสโล. อริมทฺทนนคเร จาคเห นาม เทเส ปน ชาตตฺตา จาคฺรุหิ ภิกฺขูติ โวหาริยติ.

จากนั้น พระภิกษุรูปนั้นส่งจดหมายแสดงเมตตาไปแล้ว ขอโอกาสเพื่อจะเข้าเฝ้าพระราชาธิราชพระองค์นั้น พระราชาธิราชทอดพระเนตรจดหมายแสดงเมตตาของพระภิกษุรูปนั้นแล้ว จึงส่งทูตไปว่า 'จงนำพระภิกษุรูปนั้นมาโดยเร็ว' ทูตนำมาแล้วถวายแด่พระราชา จากนั้น พระภิกษุรูปนั้นถวายโอวาทด้วยการแสดงธรรมแด่พระราชาธิราชแล้ว ทำให้พระองค์เสด็จกลับไปยังสถานที่ของตน อนึ่ง พระภิกษุรูปนี้เป็นผู้ใคร่ในการศึกษา มีความละอาย มีความน่าเลื่อมใส เป็นวงศ์แห่งคณะพระอรหันต์ในบรรดาสี่คณะในเมืองอริมัททนะ แต่เพราะท่านเกิดในประเทศชื่อจาคหะในเมืองอริมัททนะ จึงถูกเรียกว่า 'พระจาคฤหิภิกษุ'

กลิยุเค อฏฺฐาสีตาธิเก สตฺตวสฺสสเต สมฺปตฺเต มิญฺญฺหงฺค ธมฺมราชา รตนปูเรเยว รชฺชํ สมฺปตฺโต. ตสฺส รญฺโญ กาเล สีหฬทีปโต ทฺเว มหาเถรา รตนปูรํ อาคนฺตฺวา สาสนํ อนุคฺคเหตฺวา นิสีทึสุ.

เมื่อกาลียุคครบ 788 ปี พระเจ้ามิญหังคะธรรมราชาได้ครองราชสมบัติในเมืองรัตนปุระนั่นเอง ในสมัยของพระราชาพระองค์นั้น พระมหาเถระสองรูปจากเกาะสีหลมายังเมืองรัตนปุระแล้ว ได้อุปถัมภ์พระศาสนาอยู่

ตทา กลิยุเค อฏฺฐสเต สมฺปุณฺเณ โปราณกํ กลิยุคํ อปเนตฺวา อภินวํ ฐเปตุํ โอกาโส อนุปฺปตฺโต. อถ จาคฺริหิ เถโร จ ราชวิหารวาสิตฺเถโร จ เอวมาหํสุ,- อปนีตพฺพกาเล มหาราช สมฺปตฺเต อนปเนตุํ น วฏฺฏตีติ.

ในกาลนั้น เมื่อกาลียุคครบ 800 ปี โอกาสที่จะถอนกาลียุคเก่าออกแล้วตั้งกาลียุคใหม่ได้มาถึงแล้ว จากนั้น พระจาคฤหิเถระและพระราชวิหารวาสีเถระได้กล่าวอย่างนี้ว่า 'มหาบพิตร เมื่อถึงเวลาที่ควรจะถอนออกแล้ว ไม่ควรที่จะไม่ถอนออก'

อถ ราชา ปุน เอวมาห,-อปนีตพฺเพ สมฺปตฺเต อนปเนตฺวา อชฺฌุเปกฺขิตฺวา วสนฺตสฺส โก โทโสติ. สเจ อปนีตพฺเพ สมฺปตฺเต อนปเนตฺวา อชฺฌุเปกฺขิตฺวา นิสีเทยฺย, รฏฺฐวาสีนํ ทุกฺขํ ภวิสฺสตีติ เวทสตฺเถสุ อาคตํ, สกฺกราชํ อปเนนฺโตปิ ราชา ตสฺมึเยว วสฺเส ทิวงฺคโต ภเวยฺยาติ อาหํสุ.

จากนั้น พระราชาตรัสอีกว่า 'เมื่อถึงเวลาที่ควรจะถอนออกแล้ว การไม่ถอนออกและเพิกเฉยอยู่ จะมีโทษอะไรเล่า' พวกท่านกล่าวว่า 'ถ้าหากเมื่อถึงเวลาที่ควรจะถอนออกแล้ว ไม่ถอนออกและเพิกเฉยอยู่ ความทุกข์จะเกิดแก่ชาวเมือง ดังที่มาในคัมภีร์พระเวท และแม้พระราชาผู้ถอนศักราชออก ก็จะสวรรคตในปีนั้นเอง'

อถ ราชา สตฺตานํ สุขํ ลภียมานตํ ชานนฺโตเยว มาทิโส อตฺตโน ภยํ อเปกฺขิตฺวา อปนีตพฺพํ อนปเนตฺวา นิสีทิตุํ น วฏฺฏติ, กมฺมํ ขียิตฺวาปิ มม อคุณํ โลเก ปตฺถริตฺวา ปติฏฺฐหิสฺสตีติ มนสิกริตฺวา สกฺกราเช อฏฺฐวสฺสสเต สมฺปุณฺเณ พสฺยุฉิทฺรมุนิสขฺยํ อปเนตฺวา จมฺมาวเสสํ ฐเปสิ. อถ มหามณฺฑปํ การาเปตฺวา มหาฉณํ กตฺวา มหาทานมฺปิ อทาสิ.

ลำดับนั้น พระราชาทรงทราบถึงความสุขที่สัตว์ทั้งหลายจะพึงได้รับ ทรงดำริว่า 'คนเช่นเราไม่ควรจะคำนึงถึงภัยของตนแล้วเพิกเฉยไม่ถอนสิ่งที่ควรจะถอนออก แม้อายุขัยจะสิ้นไป แต่ความไม่ดีของเราก็จะแผ่ไปและดำรงอยู่ในโลก' ดังนี้แล้ว เมื่อศักราชครบ 800 ปี จึงทรงถอน 'พสยุฉิทรมุนิสขยะ' ออกแล้ว ทรงตั้ง 'จัมมาวเสสะ' ไว้ จากนั้น ทรงให้สร้างมณฑปใหญ่แล้ว ทรงจัดงานฉลองใหญ่ และทรงถวายมหาทานด้วย

จาคฺริหิเถโร ราชวิหาร วาสิตฺเถโรจาติ อริมทฺทน นคเร [Pg.108] อรหนฺตคณาํสิโก ลชฺชี เปสโล สิกฺขากาโม.

พระจาคฤหิเถระและพระราชวิหารวาสีเถระ เป็นผู้ใคร่ในการศึกษา มีความละอาย มีความน่าเลื่อมใส เป็นส่วนหนึ่งของคณะพระอรหันต์ในเมืองอริมัททนะ

อีทิสํ ปน วจนํ สาสนปฺปฏิยตฺตตฺตา จ รฏฺฐวาสิกายตฺตตฺตา จ ธมฺมานุโลมวเสน วุตฺตํ.

แต่คำพูดเช่นนี้ กล่าวไปตามคลองแห่งธรรม เพราะความที่พระศาสนาเป็นสิ่งที่ต้องจัดแจง และเพราะความที่ชาวเมืองต้องพึ่งพา

กลิยุเค จตุวสฺสาธิเก อฏฺฐสเต มหานรปติ ราชา รตนปูรนคเร รชฺชํ กาเรสิ. โส จ ราชา ถูปารามเจติยํ การาเปสิ. ตสฺส ปน อาจริโย มหาสามิตฺเถโร นาม. โส ปน เถโร สีหฬทีปํ คนฺตฺวา สีหฬินฺทสฺส รญฺโญ อาจริยสฺส สาริปุตฺตตฺเถรสฺส สนฺติเก สิกฺขํ คเหตฺวา ปจฺจาคตตฺเถรวํสิโกติ ทฏฺฐพฺโพ. ตสฺส รญฺโญ กาเล รตนปูรนคเร มหาอริยวํโส นาม เอโก เถโร อตฺถิ. โส ปน ปริยตฺติวิสารโท อริมทฺทนนคเร ฉปฺปทคณโต อาคตวํสิโก.

เมื่อกาลียุคได้ 804 ปี พระเจ้ามหานรบดีได้ครองราชสมบัติในเมืองรัตนปุระ พระราชาพระองค์นั้นทรงให้สร้างถูปารามเจดีย์ ส่วนพระอาจารย์ของพระองค์ชื่อพระมหาสามิเถระ พึงทราบว่าพระเถระรูปนั้นไปเกาะสีหลแล้ว ศึกษาในสำนักของพระสารีบุตรเถระผู้เป็นอาจารย์ของพระเจ้าสีหลินทร์ แล้วกลับมา เป็นผู้สืบวงศ์พระเถระผู้กลับมาแล้ว ในสมัยของพระราชาพระองค์นั้น มีพระเถระรูปหนึ่งชื่อพระมหาอริยวงศ์อยู่ในเมืองรัตนปุระ ท่านเป็นผู้เชี่ยวชาญในพระปริยัติ เป็นผู้สืบวงศ์มาจากคณะฉัพพทะในเมืองอริมัททนะ

เอกสฺมึ สมเย เชยฺยปุรนครํ คนฺตฺวา เรงฺค อิติ ปากฏสฺส มหาเถรสฺส สนฺติเก สทฺทนยํ อุคฺคณฺหิตฺวา นิสีทิ. โส ปน กิร มหาเถโร อญฺเญหิ สทฺธึ ยํวา ตํวา กถํ อสลฺลปิตุกามตาย มุเข อุทกํ ฐเปตฺวา เยภุยฺเยน นิสีทติ. เตเนเวส มรมฺมโวหาเรน เรงฺคุ อิติ ปากโฏ อโหสิ.

ในสมัยหนึ่ง ท่านไปเมืองชัยปุระแล้วเรียนหลักไวยากรณ์ในสำนักของพระมหาเถระผู้ปรากฏชื่อว่า เร็งคะ แล้วพำนักอยู่ ได้ยินว่า พระมหาเถระรูปนั้นไม่ประสงค์จะสนทนาเรื่องสัพเพเหระกับผู้อื่น จึงอมน้ำไว้ในปากนั่งอยู่เป็นส่วนมาก เพราะเหตุนั้นนั่นเอง ท่านจึงปรากฏชื่อว่า เร็งคุ ด้วยภาษามรัมมะ

โส กิร อริยวํสตฺเถโร เรงฺคุํ เถรสฺส สนฺติกํ คนฺถํ วาจาเปตุ โอกาสํ ยาจิสฺสามีติ อุปคจฺฉนฺโตปิ กถาสลฺลาปํ อกตฺวา ทฺเว อหานิ วตฺตํ ปริปูเรตฺวาเยว ปจฺจาคจฺฉิ. ตติยทิวเส ปน จมฺมขณฺฑํ อาโกฏุนตฺตา สทฺทํ สุตฺวา มุขโต อุทกํ อุคฺคิริตฺวา การณํ ปุจฺฉิ. คนฺถํ อุคฺคหณตฺถาย อาคตภาวํ อาโรเจสิ.

ได้ยินว่า พระอริยวงศ์เถระนั้นแม้จะเข้าไปหาพระเร็งคุเถระเพื่อขอโอกาสให้สอนคัมภีร์ ก็ไม่ได้สนทนาปราศรัยเลย บำเพ็ญวัตรอยู่ 2 วันแล้วก็กลับไป ส่วนในวันที่ 3 พระเถระได้ยินเสียงจากการเคาะแผ่นหนัง จึงบ้วนน้ำออกจากปากแล้วถามถึงสาเหตุ ท่านจึงแจ้งความที่ตนมาเพื่อเรียนคัมภีร์

อถ เถโร เอวมาห,-อหํ อาวุโส ทิวเส ทิววเส ติกฺขตฺตุํ คนฺถํ วาเจมิ, มชฺฌนฺติ กาติกฺกมกาเลปิ ปญฺญเจติยํ คนฺตฺวา เจติยงฺคเณ สมฺมชฺชนกิจฺจํ กโรมิ, โอกาสํ [Pg.109] น ลภามิ, เอวมฺปิ ตฺวํ พหูคนฺเถ อุคฺคเหตฺวาปิ อาจริเยหิ ทินฺโนปเทสํ อลภิตฺวา ปุน มม สนฺติกํ อาคจฺฉสิ, ตสฺมายงฺคเณ สมฺมชฺชนวตฺตํ ตาวกาลิกํ วิโกเปตฺวา คนฺถุคฺคหณตฺถาย โอกาสํ ทสฺสามีติ วตฺวา อภิธมฺมตฺถวิสาวินึ นาม ลกฺขณฏีกํ อุคฺคณฺหาเปสิ. นานานเยหิ อุปเทสํ ทตฺวา วาเจสิ. วาเจตฺวา จ ตติยทิวเส อาจริยสฺส สนฺติกํ นาคจฺฉิ. มหาเถโรปิ การณํ อกลฺลตาย อนาคโต ภเวยฺยาติ มญฺญิตฺวา ปุจฺฉนตฺถาย ภิกฺขู เปเสสิ.

ลำดับนั้น พระเถระกล่าวอย่างนี้ว่า 'อาวุโส อาตมาบอกคัมภีร์วันละ 3 ครั้ง แม้ในเวลาล่วงเที่ยงไปแล้ว ก็ไปปัญญเจดีย์ทำกิจกวาดลานเจดีย์ อาตมาไม่มีโอกาส ถึงอย่างนั้น ท่านแม้เรียนคัมภีร์มามากแล้ว แต่ไม่ได้รับโอวาทที่อาจารย์ให้ไว้ จึงมาหาอาตมาอีก เพราะฉะนั้น อาตมาจะงดวัตรกวาดลานเจดีย์ไว้ชั่วคราว แล้วจะให้โอกาสเพื่อเรียนคัมภีร์' ครั้นกล่าวแล้ว จึงให้เรียนลักขณฎีกาชื่ออภิธัมมัตถวิภาวินี ท่านให้โอวาทด้วยนัยต่างๆ แล้วสอนให้ และเมื่อสอนแล้ว ในวันที่ 3 ท่านไม่มาหาอาจารย์ พระมหาเถระคิดว่า 'คงไม่มาเพราะความไม่สบาย' จึงส่งภิกษุทั้งหลายไปเพื่อถามดู

อริยวํสตฺเถโรจ อาจริยสฺส สนฺติกํ คมิสฺสามีติ อาคโต, อนฺตรามคฺเคเยว ทูตภิกฺขู ปสฺสิตฺวา เตหิ สทฺธึ มหาเถรสฺส สนฺติกํ อาคมํสุ. อาจริยสฺส สนฺติกํ ปตฺวา อาจริยา อริยวํสตฺเถรํ ปุจฺฉิ,-กสฺมา ปน ตฺวํ น อุคฺคหณตฺถาย อาคโตสีติ. อหํ ภนฺเต ตุมฺเหหิ ทินฺโนปเทสํ นิสฺสาย อิทานิ สพฺพํ นยํ ชานามีติ. อถ อาจริโย อาห, ยํ ปน คนฺถํ นิสฺสาย ตฺวํ เฉกตํ ปตฺโตสิ, ตสฺส สํวณฺณนํ กตฺวา อุปการํ กโรหีติ. อถ อริยวํสตฺเถโร อาจริยสฺส วจนํ สิรสา ปฏิคฺคเหตฺวา อภิธมฺมตฺถวิภาวินิยา มณิสารมญฺชูสํ นาม อนุสํวณฺณนํ อกาสิ. นิฏฺฐิตนิฏฺฐิตปาฬํ อุโปสถทิวเส อุโปสถทิวเส ปุญฺญเจติยสฺส เจติยงฺคเณ ภิกฺขุสงฺฆํ สนฺนิปาตาเปตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส มชฺเฌ วาจาเปตฺวา สุณาเปสิ,- สเจ โกจิ โทโส อตฺถิ, ตํ วทถาติ.

ส่วนพระอริยวงศ์เถระคิดว่า 'จะไปสำนักของอาจารย์' จึงมา เห็นภิกษุผู้เป็นทูตในระหว่างทางแล้ว จึงมาสู่สำนักของพระมหาเถระพร้อมกับภิกษุเหล่านั้น เมื่อถึงสำนักของอาจารย์ อาจารย์ถามพระอริยวงศ์เถระว่า 'ทำไมท่านจึงไม่มาเพื่อเรียนเล่า' (ท่านตอบว่า) 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อาศัยโอวาทที่ท่านให้ไว้ บัดนี้ข้าพเจ้ารู้จักนัยทั้งหมดแล้ว' ลำดับนั้น อาจารย์กล่าวว่า 'ท่านอาศัยคัมภีร์ใดแล้วถึงความเชี่ยวชาญ จงทำคำอธิบายคัมภีร์นั้นเพื่อเป็นอุปการะเถิด' ลำดับนั้น พระอริยวงศ์เถระรับคำของอาจารย์ไว้ด้วยเศียรเกล้า แล้วได้ทำอนุสํวณฺณนาชื่อมณิสารมัญชุสาแห่งอภิธัมมัตถวิภาวินี เมื่อบาลีส่วนที่เสร็จแล้วๆ มีอยู่ ในวันอุโบสถแต่ละวัน ท่านให้ประชุมภิกษุสงฆ์ที่ลานเจดีย์แห่งปุญญเจดีย์ แล้วให้บอกให้ฟังในท่ามกลางภิกษุสงฆ์ว่า 'ถ้ามีโทษอย่างใดอย่างหนึ่งอยู่ ขอท่านทั้งหลายจงบอกโทษนั้น'

อถ อริมทฺทนนครโต เจติยวนฺทนตฺถาย เอโก ภิกฺขุ อาคนฺตฺวา ปริสโกฏิยํ สุณิตฺวา นิสีทิ. อถ โส ภิกฺขุ ทฺเว วารํ เอเออิติ สทฺทํ อกาสิ. ตํ ฐานํ สลฺลกฺเขตฺวา ฐเปสิ. นิวาสนฏฺฐานญฺจ ปุจฺฉิ. อริยวํสตฺเถโรปิ สกวิหารํ ปตฺวา ตสฺมึ ฐาเน อุปธาโรนฺโต เอกสฺมึ ฐาเน เอกสฺส อตฺถสฺส ทฺวิกฺขตฺตุํ วุตฺตตฺตา ปุนรุตฺติโทโส ทิสฺสติ, เอกสฺมึ [Pg.110] ฐาเน อิมํ คนฺถนฺติ ปุลฺลิงฺครูเปน วตฺตพฺพฏฺฐาเน อิทํ คนฺถนฺติ นปุํสกลิงฺเคน วุตฺตตฺตา ลิงฺควิโรธิโทโส ทิสฺสติ.

ลำดับนั้น ภิกษุรูปหนึ่งจากเมืองอริมัททนะมาเพื่อไหว้เจดีย์ นั่งฟังอยู่ที่ท้ายบริษัท ลำดับนั้น ภิกษุรูปนั้นทำเสียง 'เอ เอ' 2 ครั้ง (พระเถระ) กำหนดตำแหน่งนั้นไว้ แล้วถามถึงที่พำนัก พระอริยวงศ์เถระแม้กลับถึงวิหารของตนแล้ว พิจารณาในตำแหน่งนั้น เห็นปุนรุตติโทษเพราะความเป็นผู้กล่าวเนื้อความเดียว 2 ครั้งในที่แห่งหนึ่ง และเห็นลิงควิโรธโทษเพราะความเป็นผู้กล่าวว่า 'อิทํ คนฺถํ' ด้วยรูปนปุงสกลิงค์ ในที่ที่ควรกล่าวว่า 'อิมํ คนฺถํ' ด้วยรูปปุงลิงค์ในที่แห่งหนึ่ง

อถ ตํ ปุคฺคลํ ปกฺโกสาเปตฺวา เอวมาห,-อหํ อาวุโส อิมํ คนฺถํ มหุสฺสาเหน กโรมิ, ตญฺจ วิเวกกาเล รตฺติภาเคเยว โปตฺถกํ ปตฺถริตฺวา ลิขามิ, เอวํ มหุสฺสาเหน กโรนฺตมฺปิ ตฺวํ อรุจฺจนากาเรน สทฺทํ กโรสิ, กีทิสํ ปน โทสํ สุตฺวา เอวํ กโรสีติ ปุจฺฉิ. อถ โส ภิกฺขุ เอวมาห,- ตโย ภนฺเต มหุสฺสาเหน กเต คนฺเถ โทสวเสน พหุวตฺตพฺพฏฺฐานํ นตฺถิ, สทฺทโตเจว อตฺถโต จ ปริปุณฺโณเยเวส คนฺโถ, อถ โข ปน เอกสฺมึ ฐาเน เอกสฺส อตฺถสฺส ทฺวิกฺขตฺตุํ วุตฺตตฺตา ปุรนุตฺติโทโส ทิสฺสติ, เอกสฺมึ ปน อิมํ คนฺถนฺติ ปุลฺลิงฺเคน วตฺตพฺพฏฺฐาเน อิทํ คนฺถนฺติ นปุํสกลิงฺเคน วุตฺตตฺตา ลิงฺควิโรธิโทโส ทิสฺสติ, เอวํ เอตฺตกํเยว โทสํ ทิสฺวา อีทิสํ อรุจฺจนาการํ ทสฺเสมีติ.

ลำดับนั้น ท่านให้เรียกบุคคลนั้นมาแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า 'อาวุโส อาตมาทำคัมภีร์นี้ด้วยความอุตสาหะอย่างยิ่ง และอาตมาคลี่คัมภีร์เขียนในเวลาวิเวกคือในส่วนแห่งราตรีเท่านั้น เมื่ออาตมาทำด้วยความอุตสาหะอย่างยิ่งอย่างนี้ ท่านยังทำเสียงแสดงความไม่พอใจ ท่านได้ยินโทษเช่นไรจึงทำอย่างนี้' ลำดับนั้น ภิกษุนั้นกล่าวอย่างนี้ว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในคัมภีร์ 3 เล่มที่ท่านทำด้วยความอุตสาหะอย่างยิ่ง ไม่มีที่ที่ควรกล่าวมากโดยความเป็นโทษ คัมภีร์นี้บริบูรณ์แล้วนั่นแลทั้งโดยพยัญชนะและโดยอรรถ แต่ว่า ในที่แห่งหนึ่ง เห็นปุนรุตติโทษเพราะความเป็นผู้กล่าวเนื้อความเดียว 2 ครั้ง และในที่แห่งหนึ่ง เห็นลิงควิโรธโทษเพราะความเป็นผู้กล่าวว่า อิทํ คนฺถํ ด้วยนปุงสกลิงค์ ในที่ที่ควรกล่าวว่า อิมํ คนฺถํ ด้วยปุงลิงค์ อาตมาเห็นโทษเพียงเท่านี้ จึงแสดงอาการไม่พอใจเช่นนี้'

อถ อริยวํสตฺเถโร ตุฏฺฐจิตฺโต หุตฺวา อตฺตโน สรีรปารุปิตํ ทุปฏฺฏจีวรํ อิมินาหํ ตว ญาณํ ปูเชมีติ วตฺวา อทาสิ. ปจฺฉากาเล อธิกราชา ตมตฺถํ สุตฺวา นาม ลญฺฉํ อทาสิ.

ลำดับนั้น พระอริยวงศ์เถระมีจิตยินดีแล้ว กล่าวว่า 'อาตมาบูชาปัญญาของท่านด้วยผ้าสังฆาฏิที่ห่มกายของอาตมานี้' แล้วได้ถวายให้ ในกาลต่อมา พระเจ้าอธิกะทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว ได้พระราชทานนามลัญจกร

โส จ อริยวํสตฺเถโร มณิทีปํ นาม คนฺถํ คนฺถา ภรณญฺเจว ชาตกวิโสธนญฺจ ปาฬิภาสาย อกาสิ. อนุฏีกาย ปน อตฺถโยชนํ มรมฺมภาสาย อกาสิ.

และพระอริยวงศ์เถระนั้นได้ทำคัมภีร์ชื่อมณิดีปะ คันถาภรณ์ และชาตกวิโสธนะ เป็นภาษาบาลี ส่วนอรรถโยชนาแห่งอนุฎีกา ท่านได้ทำเป็นภาษามรัมมะ

เอกํ สมยํ อธิกราชา วิหารํ คนฺตฺวา ธมฺมํ สุณิ. เถโร ธมฺมํ เทเสตฺวา นิฏฺฐิตกาเล ยานพลึ สุขตฺถาย ยาจิ. ราชา อทตฺวา นาวํ อภิรูหิตฺวา ปจฺจาคจฺฉิ. อนฺตรามคฺเค นาวาย ผิยํ เอโก สํสุมาโร มุเขน คณฺหิตฺวา นิจฺจลํ กตฺวา ฐเปสิ. เถเรน ยาจิตํ ยานพลึ ททามีติ มหาสทฺทํ กตฺวา ราชปุริเส ติกฺขตฺตุํ นิจฺฉาเรสิ. อถ สํสุมาโร นาวํ มุญฺจิตฺวา คจฺฉิ. เอกสฺมิญฺจ กาเล ราชา วิหารํ นิกฺขมิ. อถ [Pg.111] เอโก หตฺถินี วิหารสมีเป พนฺธิตฺวา ฐเปสิ. สา โพธิรุกฺขสาขํ ฉินฺทิตฺวา ขาทิ. สา ตตฺเถว ภูมิยํ ปติ. อถ เถโร สจฺจกิริยํ กตฺวา เมตฺตาภาวนํ ภาเวตฺวา เมตฺโตทเกน ภิญฺจิ. ตํ ขณญฺเญว สา อุฏฺฐหิ. ราชา จ ตํ อจฺฉริยํ ทิสฺวา ตสฺสา อคฺฆนกมูลํ ทตฺวา วิหารโต นที ติตฺถํ คมนมคฺเค สิลาปฏฺฏํ จินิตฺวา เสตุํ อกาสีติ.

ครั้งหนึ่ง พระเจ้าอธิการราชาเสด็จไปวิหารแล้วทรงสดับพระธรรม เมื่อพระเถระแสดงธรรมจบลง ได้ขอเครื่องพลีกรรมสำหรับยานพาหนะเพื่อความสุข พระราชาไม่พระราชทาน แล้วเสด็จขึ้นเรือกลับไป ระหว่างทาง จระเข้ตัวหนึ่งได้คาบหางเสือเรือไว้ด้วยปาก ทำให้เรือหยุดนิ่ง พระราชาจึงเปล่งเสียงดังว่า 'เราจะถวายเครื่องพลีกรรมสำหรับยานพาหนะที่พระเถระขอ' แล้วให้ราชบุรุษประกาศสามครั้ง จากนั้นจระเข้ก็ปล่อยเรือแล้วไป และในอีกครั้งหนึ่ง พระราชาเสด็จออกจากวิหาร จากนั้นมีช้างพังตัวหนึ่งถูกผูกไว้ใกล้ๆ วิหาร มันได้หักกิ่งต้นโพธิ์กิน มันก็ล้มลงที่พื้นตรงนั้นเอง จากนั้นพระเถระได้ทำสัจจกิริยา เจริญเมตตาภาวนา แล้วประพรมด้วยน้ำที่เจริญเมตตา ในขณะนั้นเอง มันก็ลุกขึ้น พระราชาทอดพระเนตรเห็นความอัศจรรย์นั้นแล้ว จึงพระราชทานค่าตัวให้มัน และสร้างสะพานโดยก่อแผ่นหินบนทางเดินจากวิหารไปยังท่าน้ำ

สทฺธมฺมกิตฺติตฺเถโร ปน อริยวํสตฺเถรสฺส สทฺธิวิหาริโก เชตวนวิหารวาสี. เต ปน เถรา ฉปฺปทคณวํสิกาติ ทฏฺฐพฺพา.

ส่วนพระสัทธัมมกิตติเถระ เป็นสัทธิวิหาริกของพระอริยวงศ์เถระ ผู้อยู่ในวัดเชตวัน พึงทราบว่าพระเถระเหล่านั้นเป็นวงศ์แห่งคณะฉัปปะทะ

กลิยุเค ทฺเวจตฺตาลีสาธิเก อฏฺฐวสฺสสเต สมฺปตฺเต รตนปูรนคเรเยว สิริสุธมฺมราชาธิปติ นาม ทุติยาธิกราชา รชฺชํ กาเรสิ. ตสฺมิญฺจ กาเล ปพฺพตพฺภนฺตรนครโต มหาสีลวํโส นาม เถโร ปญฺจจตฺตาลีสาธิเก อฏฺฐวสฺสสเต สมฺปตฺเต สุเมธกถํ กพฺยาลงฺการวเสน พนฺธิตฺวา พุทฺธาลงฺการญฺจ นาม กพฺยาลงฺการํ ปพฺพตพฺภนฺตรปฺปฏิสํยุตฺตญฺเจว กพฺยาลงฺการํ พนฺธิตฺวา เต คเหตฺวา รตนปูรนครํ อาคจฺฉิ.

เมื่อกาลียุคผ่านไป ๘๔๒ ปี พระเจ้าสิริสุธัมมราชธิบดี ผู้เป็นพระอธิการราชาองค์ที่สอง ได้ครองราชย์ในเมืองรัตนปุระ ในกาลนั้น พระเถระชื่อมหาสีลวงศ์จากเมืองปัพพตาภยันตรนคร เมื่อกาลียุคผ่านไป ๘๔๕ ปี ได้แต่งสุเมธกถาในลักษณะกาพย์ประพันธ์ และแต่งกาพย์ประพันธ์ชื่อพุทธาลังการ และกาพย์ประพันธ์ที่เกี่ยวข้องกับปัพพตาภยันตรนคร แล้วนำคัมภีร์เหล่านั้นมายังเมืองรัตนปุระ

อถ ราชา ถูปารามเจติยสฺส เอสนฺนฏฺฐาเน รตนวิมานวิหาเร นิสีทาเปสิ. โส จ เถโร ตตฺถ โสตารานํ ปริยตฺตึ วาเจตฺวา นิสีทิ. โส จ เถโร ตตฺถ นิสินฺนานํ เถรานํ อฏฺฐมโก โหติ. โส จ มหาสีลวํสตฺเถโร กลิยุคสฺส ปนฺนรสาธิเก อฏฺฐวสฺสสเต ชาโต. ตึสวสฺสกาเล รตนปูรนครํ อาคโตติ โปราณโปตฺถเกสุ วุตฺตํ. โส ปน เถโร เนตฺติปาฬิยา อตฺถ โยชนํ มรมฺมภาสาย อกาสิ ปารายนวตฺถุญฺจ.

จากนั้นพระราชาได้ให้พระเถระนั่งในรัตนวิมานวิหาร ซึ่งเป็นที่ใกล้เจดีย์ถูปาราม พระเถระนั้นได้นั่งสอนพระปริยัติแก่ผู้ฟังในที่นั้น พระเถระนั้นเป็นองค์ที่แปดในบรรดาพระเถระที่นั่งอยู่ในที่นั้น พระมหาสีลวงศ์เถระนั้นเกิดเมื่อกาลียุคผ่านไป ๘๑๕ ปี และมายังเมืองรัตนปุระเมื่ออายุ ๓๐ ปี ดังที่กล่าวไว้ในคัมภีร์โบราณ ส่วนพระเถระนั้นได้ทำอรรถโยชนาของเนตติปกรณ์เป็นภาษาพม่า และเรื่องปารายนวัตถุ

รตนปูรนคเรเยว รฏฺฐสาโร นาม เอโก เถโร อตฺถิ, มหาสีลวํสตฺเถเรน สมญฺญาณถาโม. โส ปน รตนปูรนคเรเยว [Pg.112] กลิยุคสฺส ตึสาธิเก อฏฺฐวสฺสสเต กาเล ชาโต. ภูริทตฺตชาตกํ หตฺถิปาลชาตกํ สํวรชาตกญฺจ กพฺยาลงฺการวเสน พนฺธิ อญฺญญฺจ อเนกวิธํ กพฺยาลงฺการํ. เต ปน ทฺเว เถรา กพฺยาลงฺการกา รกาติ เถรปรมฺปราย ปเวเสตฺวา น คเณนฺติ โปราณา.

ในเมืองรัตนปุระนั้น มีพระเถระรูปหนึ่งชื่อรัฏฐสาระ มีกำลังปัญญาเท่ากับพระมหาสีลวงศ์เถระ ส่วนท่านนั้นเกิดในเมืองรัตนปุระเมื่อกาลียุคผ่านไป ๘๓๐ ปี ได้แต่งภูริทัตตชาดก หัตถิปาลชาดก และสังวรชาดกในลักษณะกาพย์ประพันธ์ และกาพย์ประพันธ์อื่นๆ อีกหลายชนิด แต่พระเถระทั้งสองรูปนี้เป็นผู้แต่งกาพย์ประพันธ์ พวกโบราณจึงไม่นับรวมเข้าในลำดับพระเถระ

เอตฺถ จ กิญฺจาปิ สมณานํ อุโปสถิกานญฺจ กพฺยาลงฺการํ พนฺธิตุํ วาเจตุํ วา กปฺปากปฺปวิจารณํ วตฺตุํ โอกาโส ลทฺโธ, สาสนวํสํ ปน วตฺตุํ โอกาสสฺส อติวิตฺถาโรวเสสตฺตา ตํ อวตฺวา อชฺฌุเปกฺขิสฺสาม. อุโปสถวินิจฺฉเย ปน นจฺจคีตาทิสิกฺขาปทสฺส วิสเย วิตฺถาเรน มยํ อโวจุมฺหา.

ในที่นี้ แม้ว่าจะได้โอกาสที่จะกล่าวพิจารณาว่าควรหรือไม่ควรในการแต่งหรือสอนกาพย์ประพันธ์ของสมณะและอุโบสถิกชน แต่เพราะโอกาสในการกล่าวถึงพงศาวดารพระศาสนามีความกว้างขวางเกินไป เราจึงจะละเว้นไม่กล่าวถึงเรื่องนั้น ส่วนในอุโบสถวินิจฉัย เราได้กล่าวโดยละเอียดในเรื่องสิกขาบทเกี่ยวกับการฟ้อนรำขับร้องเป็นต้นแล้ว

กลิยุคสฺส คเต เตสฏฺฐาธิเก อฏฺฐวสฺสสเต รตนปูรนคเรเยว สิริตฺริภวนาทิตฺยนรปติปวรมหาธมฺม ราชาธิปติราชา รชฺชํ กาเรสิ. ตสฺส รญฺโญ กาเลติสาสนธโช นาม ภิกฺขุ สทฺธมฺมกิตฺติตฺเถรสฺส สนฺติเก คนฺถํ อุคฺคณฺหิ. อถ อริมทฺทนนครโต เอโก มหาเถโรโสตุนํ วาจิตฺวา รตนปูรนคเร นิสีทิสฺสามีติ อาคโต. อถ สทฺธมฺมกิตฺติตฺเถรสฺส คนฺถํ วาเจนฺตสฺเสว วิหารสฺส เหฏฺฐา นิสีทิตฺวา โส มหาเถโร สทฺทํ สุณิตฺวา เอวํ จินฺเตสิ,-เอตสฺส สนฺติเก อหํ นวกฏฺฐาเน ฐตฺวา โถกํ คนฺถํ อุคฺคณฺหิสฺสามีติ. อถ โส มหาเถโร สทฺธมฺมกิตฺติตฺเถรสฺส สนฺติกํ ปวิสิตฺวา คนฺถํ วาจาเปตุํ โอกาสํ ยาจิ. อถ สทฺธมฺมกิตฺติตฺเถโร วสฺสปมาณํ ปุจฺฉิตฺวา ตฺวํ ภนฺเต มยา วุฑฺฒตโรสีติ อาห. อหํ ตยา วุฑฺฒตโรปิ สมาโน นวกฏฺฐาเน ฐตฺวา คนฺถํ อุคฺคณฺหิสฺสามีติ อาห. อถ สทฺธมฺมกิตฺติตฺเถโร ตสฺส คนฺถํ วาเจสิ. อติปสีทิตฺวา ปน ตํ มหาเถรํ มหาสาธุชฺชโนติ นาเมน โวหารติ.

เมื่อกาลียุคผ่านไป ๘๖๓ ปี พระเจ้าสิริตรีภวนาทิตยนะระปติปะวะระมหาธัมมราชธิบดี ได้ครองราชย์ในเมืองรัตนปุระ ในสมัยของพระราชาองค์นั้น ภิกษุชื่อติสาสนธชะ ได้เรียนคัมภีร์จากพระสัทธัมมกิตติเถระ จากนั้น พระมหาเถระรูปหนึ่งจากเมืองอริมัททนะ ได้มายังเมืองรัตนปุระโดยคิดว่า 'เราจะสอน (คัมภีร์) ให้ผู้ฟังแล้วจะอยู่ในเมืองรัตนปุระ' จากนั้น พระมหาเถระนั้นได้นั่งอยู่ข้างล่างวิหารของพระสัทธัมมกิตติเถระขณะที่ท่านกำลังสอนคัมภีร์ ได้ยินเสียงแล้วคิดอย่างนี้ว่า 'เราจะเรียนคัมภีร์เล็กน้อยจากท่านผู้นี้ โดยอยู่ในฐานะเป็นผู้ใหม่' จากนั้นพระมหาเถระนั้นได้เข้าไปหาพระสัทธัมมกิตติเถระ แล้วขอโอกาสให้สอนคัมภีร์ จากนั้นพระสัทธัมมกิตติเถระได้ถามถึงจำนวนพรรษา แล้วกล่าวว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านแก่กว่าอาตมา' (พระมหาเถระนั้น) กล่าวว่า 'แม้ข้าพเจ้าจะแก่กว่าท่าน แต่ก็จะเรียนคัมภีร์โดยอยู่ในฐานะเป็นผู้ใหม่' จากนั้นพระสัทธัมมกิตติเถระก็ได้สอนคัมภีร์ให้ท่านนั้น และด้วยความเลื่อมใสอย่างยิ่ง จึงเรียกพระมหาเถระนั้นด้วยชื่อว่า 'มหาสาธุชน'

อถ [Pg.113] ปจฺฉา มรมฺมรฏฺฐํ กลิยุคสฺส ปญฺจาสีตาธิกอฏฺฐสตกาลโต ปฏฺฐาย ยาว อฏฺฐาสีตาธิกอฏฺฐสตวสฺสกาลํ นานาภเยหิ สงฺขุพฺภิตํ อโหสิ. ตทา กมฺโพชรฏฺฐโต สิหนิสฺวา นาม ภินฺนกุโต อาคนฺตฺวา รตน ปูรนคเร รชฺชํ คณฺหิ. อถ โส เอวํ จินฺเตสิ,- ภิกฺขู อทารา อปุตฺติกา หุตฺวา ปุน สิสฺเส โปเสตฺวา ปริวารํ คเวสนฺติ, สเจ ภิกฺขู ปริวารํ วิจินิตฺวา ราชภาวํ คณฺเหยฺยุํ, เอวํ สติ รชฺชํ คเหตุํ สกฺขิสฺสนฺติ, อิทาเนว ภิกฺขู คเหตฺวา มาเรตุํ วฏฺฏตีติ. เอวํ ปน จินฺเตตฺวา โตวิสีลู นามเก เขตฺตวเน พหู มณฺฑเป การาเปตฺวา โคมหิสกุกฺกุฏสูกราทโย มาราเปตฺวา ภิกฺขู โภเชสฺสามีติ วตฺวา เชยฺยปุรวิชยปุรรตนปูรนคเรสุ สพฺเพ มหาเถเร พหูหิ อนฺเตวาสิเกหิ สทฺธึ ปกฺโกสาเปตฺวา เตสุ มณฺฑเปสุ นิสีทาเปตฺวา หตฺถิอสฺสาทิเสนงฺเคหิ ปริวาเรตฺวา มาเรสิ. ตทา กิร ติสหสฺสปฺปมาณา ภิกฺขู มรึสูติ. ภิกฺขู จ มาเรตฺวา พหูปิ โปตฺถเก อคฺคินา ฌาเปสิ, เจติยานิปิ เภทาเปสิ. อโหวต ปาปชนสฺส ปาปกมฺมนฺติ. โหนฺติ เจตฺถ,-

ต่อมาภายหลัง แคว้นพม่าได้ปั่นป่วนด้วยภัยต่างๆ ตั้งแต่กาลแห่งกลียุค ๘๘๕ ปี จนถึงกาล ๘๘๘ ปี ในกาลนั้น สีนิสวาผู้แตกแยกกันมา ได้มาจากแคว้นกัมพูชา แล้วได้ครองราชย์ในเมืองรัตนปุระ ครั้งนั้น เขาได้คิดอย่างนี้ว่า ภิกษุทั้งหลายไม่มีภรรยา ไม่มีบุตรแล้ว ย่อมเลี้ยงดูศิษย์ทั้งหลายอีก แล้วแสวงหาบริวาร ถ้าภิกษุทั้งหลายเลือกบริวารแล้ว พึงครองราชย์ เมื่อเป็นอย่างนี้ ก็จะสามารถครองราชย์ได้ ควรจับภิกษุทั้งหลายฆ่าเสียในบัดนี้ทีเดียว ครั้นคิดอย่างนี้แล้ว ได้ให้สร้างมณฑปเป็นอันมากในป่าชื่อโตวิสีลู ได้ให้ฆ่าโค กระบือ ไก่ สุกร เป็นต้น แล้วกล่าวว่า จักถวายภัตตาหารแก่ภิกษุทั้งหลาย ได้ให้เรียกพระมหาเถระทั้งปวงพร้อมด้วยอันเตวาสิกเป็นอันมาก ในเมืองชัยยะปุระ เมืองวิชัยยะปุระ และเมืองรัตนปุระ ให้ประทับนั่งในมณฑปเหล่านั้น แล้วให้ล้อมด้วยพลช้าง พลอาชา เป็นต้น แล้วฆ่าเสีย ได้ยินว่าในกาลนั้น ภิกษุประมาณสามพันรูปได้มรณภาพ และฆ่าภิกษุทั้งหลายแล้ว ได้ให้เผาหนังสือเป็นอันมากด้วยไฟ ได้ให้ทำลายเจดีย์ทั้งหลายด้วย โอ้หนอ กรรมชั่วของคนบาป มีคาถาในเรื่องนี้ว่า

สาสนํ นาม ราชานํ, นิสฺสาย ติฏฺฐเต อิธ;

มิจฺฉาทิฏฺฐิกราชาโน, สาสนํ ทูเสนฺติ สตฺถุโน.

พระศาสนาชื่อว่า ย่อมตั้งอยู่ได้ในโลกนี้ อาศัยพระราชา พระราชาผู้มีมิจฉาทิฏฐิทั้งหลาย ย่อมยังพระศาสนาของพระศาสดาให้เศร้าหมอง

สมฺมาทิฏฺฐี จ ราชาโน, ปคฺคณฺหนฺเตว สาสนํ;

เอวญฺจ สติ อากาเส, อุลูราชาว ทิพฺพตีติ.

ส่วนพระราชาผู้มีสัมมาทิฏฐิทั้งหลาย ย่อมทรงยกย่องพระศาสนาทีเดียว เมื่อเป็นอย่างนี้ ย่อมรุ่งเรืองเหมือนพระจันทร์ในอากาศฉะนั้น

อถ กลิยุเค เอกวสฺสาธิเก นววสฺสสเต สมฺปตฺเต อากาเส พหูหิ ตารกาหิ ธูมา นิกฺขมึสุ. จญฺญิงฺขุเจติเยปิ พุทฺธปฺปฏิพิมฺพสฺส อกฺขิกูปโต อุทกธาราเนตฺตชลานิวิย นิกฺขมึสูติ ราชวํเส วุตฺตํ.

ครั้งนั้น เมื่อกลียุคถึง ๙๐๑ ปี ควันได้พวยพุ่งออกมาจากดวงดาวเป็นอันมากในอากาศ แม้ที่เจดีย์จัญญิงคุ สายน้ำได้พวยพุ่งออกมาจากเบ้าพระเนตรของพระพุทธปฏิมาดุจน้ำตาฉะนั้น พระราชพงศาวดารกล่าวไว้

อถ [Pg.114] สทฺธมฺมกิตฺติตฺเถโร สทฺธึ มหาสาธุชฺชนติสาย นธชตฺเถเรหิ เกตุมตีนครํ อคมาสิ. รฏฺฐสารตฺเถโรปิ สิริเขตฺตนครํ สยเมว อคมาสีติ โปราณโปตฺถเกสุ วุตฺตํ. ตํ ปน ราชวํเส สิริเขตฺตนครินฺโท สตฺว วราชา ตํ อาเนสีติ วุตฺตวจเนน น สเมติ.

ครั้งนั้น พระสัทธัมมกิตติเถระ พร้อมด้วยพระมหา สาธุชนติสานธชเถระ ได้ไปยังเมืองเกตุมาตี แม้พระรัฏฐสารเถระ ได้ไปยังเมืองสิริเขตต์ด้วยตนเองทีเดียว หนังสือโบราณกล่าวไว้ แต่คำนั้น ไม่ตรงกับคำที่กล่าวไว้ในพระราชพงศาวดารว่า พระราชาสัตววระ ผู้เป็นเจ้าเมืองสิริเขตต์ ได้นำท่านมา

สทฺธมฺมกิตฺติตฺเถโรปิ เกตุมตีนคเร กาลงฺกโต. ตโต ปจฺฉา โถกํ กาลํ อติกฺกมิตฺวา มหาสาธุชฺชนตฺเถโร ตตฺเถว กาลมกาสิ.

แม้พระสัทธัมมกิตติเถระ ได้มรณภาพในเมืองเกตุมาตี หลังจากนั้น ล่วงเลยกาลเล็กน้อยแล้ว พระมหา สาธุชนเถระ ได้มรณภาพในที่นั้นเอง

ติสาสนธชตฺเถโร ปน กลิยุเค ทฺวาทสาธิเก นววสฺสสเต สมฺปตฺเต หํสาวตีนคเร อเนกเสติภินฺทสฺส รญฺโญ กาเล เกตุมตีนครโต หํสาวตีนครํ อคมาสิ.

ส่วนพระติสานธชเถระ เมื่อกลียุคถึง ๙๑๒ ปี ในกาลแห่งพระราชาอนีกเสติภินทะ ในเมืองหงสาวดี ได้ไปยังเมืองหงสาวดีจากเมืองเกตุมาตี

ตโต ปจฺฉา ติจตฺตาลีสวสฺสิโก หุตฺวา กลิยุเค เตรสาธิเก นววสฺสสเต มิงฺฆ พฺรหฺมนรปติรญฺโญกาเล ปุน เชยฺยปุรนครํ สมฺปตฺโต หุตฺวา เชตวนวิหารสมีเป เอกิสฺสํ คุหายํ ทิสีทิ. มหาอริยวํสคณิกสฺส เชตวนตฺเถรสฺส สนฺติเก อุปสงฺกมิ.

หลังจากนั้น มีอายุ ๔๓ ปีแล้ว เมื่อกลียุคถึง ๙๑๓ ปี ในกาลแห่งพระราชาเมงฆะพรหมนรบดี ได้มาถึงเมืองชัยยะปุระอีก ได้อยู่ในถ้ำแห่งหนึ่งใกล้พระวิหารเชตวัน ได้เข้าไปหาพระเชตวันเถระ ผู้เป็นเจ้าคณะแห่งพระมหาอริยวงศ์

ตสฺมิญฺจ กาเล เชตวนตฺเถโร คิลาโน หุตฺวา มยิ กาลงฺกเต มม ฐานํ อธุนา หํสาวตีนครโต อาคโต ติสาสนธโช นาม เถโร ปริคฺคณฺหิตุํ สมตฺโถ ภวิสฺสติ, ตสฺส นิยฺยาเทสฺสามีติ จินฺเตสิ. ตสฺมึ ขเณ ติสาสนธชตฺเถโร ปุริมยาเม สุปินํ มสฺสิ,– มตกเฬวรํ สมีปํ อาคจฺฉตีติ, มชฺฌิมยาเม ปน ตํ มตกเฬวรํ คุหายํ ปวิสตีติ, ปจฺฉิมยาเม มตกเฬวรสฺส มํสํ สตฺเถน ฉินฺทตีติ. อถ สุปินํ ปสฺสิตภาวํ อตฺตโน สมีเป สยนฺตสฺส เอกสฺส สามเณรสฺส อาโรเจสิ. อาโรเจตฺวา จ ปริตฺตํ ภเณตฺวา นิสีทนฺตสฺเสว เชตวนตฺเถโร ตํ ปกฺโกสิตฺวา เชตวนวิหารํ ตสฺส นิยฺยาเทสิ. ติสาสนธชตฺเถโร จ เชตวนวิหาเร นิสีทิตฺวา [Pg.115] คนฺถํ วาเจตฺวา นิสีทิ. มิงฺฆ พฺรหฺมนรปติราชา จ ตสฺส อนุคฺคหิตํ อกาสิ.

ในกาลนั้น พระเชตวันเถระอาพาธแล้ว ได้คิดว่า เมื่อเรามรณภาพแล้ว พระติสานธชะชื่อว่าเถระ ผู้มาจากเมืองหงสาวดีในบัดนี้ จักสามารถรับตำแหน่งของเราได้ เราจักมอบให้แก่ท่าน ในขณะนั้น พระติสานธชเถระได้ฝันในปฐมยามว่า ซากศพมาใกล้ ส่วนในมัชฌิมยาม ซากศพนั้นเข้าไปในถ้ำ ในปัจฉิมยาม เนื้อของซากศพนั้นถูกตัดด้วยมีด ครั้งนั้น ได้บอกการที่ได้ฝันแก่สามเณรรูปหนึ่งผู้นอนอยู่ใกล้ตน และบอกแล้ว สวดพระปริตรแล้ว พระเชตวันเถระผู้กำลังนั่งอยู่ทีเดียว เรียกท่านนั้นมา ได้มอบพระวิหารเชตวันให้แก่ท่าน และพระติสานธชเถระ นั่งอยู่ในพระวิหารเชตวันแล้ว ได้นั่งอ่านคัมภีร์ และพระราชาเมงฆะพรหมนรบดี ได้ทรงอนุเคราะห์ท่าน

ปจฺฉา กลิยุเค โสฬสาธิเก นววสฺสสเต สมฺปตฺเต หํสาวตีนครินฺโท อเนกเสติภินฺโท นาม ราชา รตนปูรนครํ วิชยิตฺวา เอกํ วิหารํ การาเปตฺวา ตสฺส อทาสิ.

ภายหลัง เมื่อกลียุคถึง ๙๑๖ ปี พระราชาอนีกเสติภินทะ ผู้เป็นเจ้าเมืองหงสาวดี ทรงชนะเมืองรัตนปุระแล้ว ได้ให้สร้างพระวิหารแห่งหนึ่ง แล้วถวายแก่ท่าน

โส จ ติสาสนธชตฺเถโร อริมทฺทนนคเร อรหนฺต คณวํสิโกติ ทฏฺฐพฺโพ.

และพระติสานธชเถระนั้น พึงทราบว่าเป็นผู้สืบวงศ์แห่งพระอรหันต์ในเมืองอริมัททนะ

ตสฺส ปน สิสฺสา อเนกสตปฺปมาณา ลชฺชิโน อเหสุํ. เตสุ ปน สิสฺเสสุ วรพาหุตฺเถโร ภูมินิขาเนน ครวาสิตฺเถโร มหารฏฺฐคามวาสิโน ตโย มหาเถราติ อิเม ปญฺจ เถรา วิเสสโต ปริยตฺติโกวิทาติ.

ส่วนศิษย์ของท่านนั้น มีประมาณหลายร้อยรูป เป็นผู้ละอาย ในบรรดาศิษย์เหล่านั้น พระวรพาหุเถระ พระครุวาสีเถระ ผู้ขุดดิน พระมหาเถระสามรูป ผู้อยู่ในหมู่บ้านมหารัฐ พระเถระห้ารูปเหล่านี้ เป็นผู้ฉลาดในปริยัติเป็นพิเศษ

ติสาสนธชตฺเถโร จ มหลฺลกกาเล อนาปาน สติกมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา อรญฺญํ ปวิสิตฺวา วิเวกฏฺฐานํ คณฺหิ. ตทา เชตวนคณาทโย อรหนฺต คณวํสาเยว. อปรภาเคเยว เตสํ สิสฺสานุสิสฺสปรมฺปราสุ เกจิ ภิกฺขู สิรจฺฉาทนํ นานาวณฺณปฺปฏิมณฺฑิตญฺจ ตาลวณฺฏํ คเหตฺวา อาจารวิการํ อาปชฺชึสุ.

และพระติสานธชเถระ ในกาลชรา ถือเอาอนาปานสติกัมมัฏฐานแล้ว เข้าไปในป่าแล้ว ได้ถือเอาที่วิเวก ในกาลนั้น คณะเชตวันเป็นต้น เป็นวงศ์แห่งพระอรหันต์ทีเดียว ในส่วนภายหลังทีเดียว ในลำดับศิษย์และอนุศิษย์ของท่านเหล่านั้น ภิกษุบางรูป ถือเอาผ้าคลุมศีรษะและพัดที่ประดับด้วยสีต่างๆ ได้ถึงความวิปริตแห่งอาจาระ

กลิยุเค เอกวสฺสาธิเก สหสฺเส สมฺปตฺเต อุกฺกํสิโก นาม ราชา วิหารํ การาเปตฺวา ติสาสนธชตฺเถรสฺส สิสฺสภูตสฺส วรพาหุตฺเถรสฺส สิสฺสภูตสฺส มหารตนากรสฺส นาม เถรสฺส อทาสิ.

เมื่อกลียุคถึง ๑๐๐๑ ปี พระราชาชื่ออุกกังสิกะ ได้ให้สร้างพระวิหารแล้ว ได้ถวายแก่พระมหารัตนากรเถระ ผู้เป็นศิษย์ของพระวรพาหุเถระ ผู้เป็นศิษย์ของพระติสานธชเถระ

โส จ มหารตนากรตฺเถโร อุกฺกํสิกรญฺโญ สิริสุธมฺมราชามหาธิปตีติ นามลญฺฉํ ฉนฺทาลงฺการสทฺทเนตฺติ นเยหิ อลงฺกริตฺวา ทสฺสิตํ รชินฺทราชนามาภิเธยฺยาทีปนึ นาม คนฺถํ อกาสิ.

และพระมหารัตนากรเถระนั้น ได้ทำคัมภีร์ชื่อว่า ราชินทราชนามภิเธยยาทีปนี ซึ่งมีพระนามว่า สิริสุธัมมราชามหาธิบดี ของพระราชาอุกกังสิกะ ได้แสดงโดยประดับด้วยวิธีแห่งฉันท์ อลังการ และสัททเนติ

ตญฺจ คนฺถํ ปริวิโสธนตฺถาย ติโรปพฺพตาภิเธยฺยสฺส มหาเถรสฺส นิยฺยาเทสิ. ติสาสนธชตฺเถรสฺส สิสฺสภูเตสุ [Pg.116] มหารฏฺฐคามวาสีสุ ตีสุ ภาติกตฺเถเรสุ เชฏฺโฐ ตึสคุหาสุวสนฺโต ปริยตฺตึ วาเจตฺวา นิสีทิ. สตฺววราชา จ ตสฺมึ เถเร อติวิย ปสนฺโน อโหสิ. ญฺโญงฺกรมิ นามกสฺส รญฺโญ กาเลปิ จูฬปิตา เอกํ วิหารํ การาเปตฺวา ตสฺเสว อทาสิ. อุกฺกํสิกรญฺโญ กาเลปิ มงฺควํนามเก ปพฺพเต วิหารํ การาเปตฺวา ตสฺเสว อทาสิ.

และคัมภีร์นั้น เพื่อประโยชน์แก่การชำระให้บริสุทธิ์ ได้มอบให้แก่พระมหาเถระผู้มีนามว่า ติโรปัพพตะ ในบรรดาศิษย์ของพระติสานธชเถระ ในบรรดาพระเถระพี่น้องสามรูป ผู้อยู่ในหมู่บ้านมหารัฐ รูปพี่ผู้อยู่ในถ้ำสามสิบ ได้นั่งสอนปริยัติ และพระราชาสัตววระ ได้ทรงเลื่อมใสในพระเถระนั้นเป็นอย่างยิ่ง แม้ในกาลแห่งพระราชาชื่อญองกะระมี พระปิตุลา (อาชาย) ได้ให้สร้างพระวิหารแห่งหนึ่ง แล้วถวายแก่ท่านนั้นเอง แม้ในกาลแห่งพระราชาอุกกังสิกะ ได้ให้สร้างพระวิหารบนภูเขาชื่อมังคะวัง แล้วถวายแก่ท่านนั้นเอง

เตสุ มหารฏฺฐคามวาสิตฺเถเรสุ มชฺฌิมตฺเถโรปิ ติสาสนธชตฺเถรสฺส เชฏฺฐภาติกตฺเถรสฺส จ นิวาสฏฺฐานภูเต เชตวนวิหาเรเยว คนฺถํ วาเจตฺวา นิสีทิ. กนิฏฺฐตฺเถโรปิ เตสํ นิวาสฏฺฐานภูเตสุเยว วิหาเรสุ คนฺถํ วาเจตฺวา นิสีทิ. เอตฺถ จ ติสาสนธชตฺเถโร นาม ลชฺชิอลชฺชิวเสน ทุพฺพิโธ. ยถาวุตฺตตฺเถโร ปน ลชฺชีเย วาติ ทฏฺฐพฺโพ. อลชฺชี ปน อิมสฺมึ เถรปรมฺปราทสฺสเน น อิจฺฉิ ตพฺโพ. อลชฺชีภูตสฺส ปน ติสาสนธชตฺเถรสฺส วตฺถุํ อิธ อวตฺวา อชฺฌุเปกฺขิสฺสาม, ปโยชนาภาวา คนฺถสฺส จ ปปญฺจูปคมนตฺตาติ.

ในบรรดาพระเถระผู้อยู่ในหมู่บ้านมหารัฐเหล่านั้น แม้พระเถระรูปกลาง ได้นั่งสอนคัมภีร์ในพระวิหารเชตวันอันเป็นที่อยู่ของพระติสานธชเถระและพระเถระผู้เป็นพี่ชาย แม้พระเถระรูปเล็ก ได้นั่งสอนคัมภีร์ในพระวิหารทั้งหลายอันเป็นที่อยู่ของท่านเหล่านั้นเอง และในเรื่องนี้ พระติสานธชเถระชื่อว่า มีสองประเภทโดยความเป็นผู้ละอายและไม่ละอาย ส่วนพระเถระที่กล่าวมาแล้ว พึงทราบว่าเป็นผู้ละอายทีเดียว ส่วนผู้ไม่ละอาย ไม่พึงปรารถนาในการแสดงลำดับพระเถระนี้ ส่วนเรื่องของพระติสานธชเถระผู้ไม่ละอาย เราจักไม่กล่าวในที่นี้ แล้วจักเพิกเฉยเสีย เพราะไม่มีประโยชน์ และเพราะคัมภีร์จะถึงความยืดยาว

โยคิรงฺค นามกสฺส รญฺโญ กาเล เชยฺยปุเร สุวณฺณคุหวาสี มหาเถโร ทกฺขิณารามวิหารวาสี มหาเถโร จตุภูมิกวิหารวาสี มหาเถโร โตงฺคภีลู วิหารวาสี มหาเถโร จ ติสาสนธชมหาเถรสฺส สทฺธิวิหาริกาเยว. เตสํ ปน วตฺถุมฺปิ คนฺถวิตฺถารภเยน น วทาม. ลชฺชิคณวํสิกา เอเตติ วิชานนเมว เหตฺถ ปมาณนฺติ.

ในสมัยของพระราชาพระนามว่าโยคีรังคะ พระมหาเถระผู้อยู่ในถ้ำทองที่เมืองชัยปุระ พระมหาเถระผู้อยู่ในทักขิณารามวิหาร พระมหาเถระผู้อยู่ในจตุภูมิิกวิหาร และพระมหาเถระผู้อยู่ในตองภีลูวิหาร ล้วนเป็นสัทธิวิหาริกของพระมหาเถระติสาสนธชะ อนึ่ง เรื่องราวของท่านเหล่านั้น เราไม่กล่าวเพราะกลัวว่าคัมภีร์จะยืดยาว การรู้ว่าท่านเหล่านี้เป็นวงศ์ของคณะผู้ละอาย (ลัชชี) เท่านั้นเป็นประมาณในที่นี้

กลิยุเค เอกสฏฺฐาธิเก นววสฺสสเต สมฺปตฺเต ผคฺคุนมาสสฺส ชุณฺหปกฺขทุติยทิวเส สุกฺกวาเร รตนปูรนครํ ทุติยํ มาเปตฺวา ญฺโญคีรงฺค นาม ราชา รชฺชํ กาเรสิ. สีหสูรธมฺมราชาติปิ นามลญฺฉํ ปฏิคฺคณฺหิ. โตจภีลู วิหารวาสีมหาเถรํ [Pg.117] อุทฺทิสฺส จตุภูมิกวิหารํ การาเปสิ. จตฺตาริ มหามุนิเจติยานิปิ การาเปสิ. วิหาร เจติเยสุ อนิฏฺฐิเตสุเยว สินฺนีนครํ นิกฺขมิตฺวา ตตฺถ เวรํ วูปสมาเปตฺวา ปจฺจาคตกาเล สงฺขารสภาวํ อนติกฺกมนโต ทิวงฺคโต อโหสิ. อโหวต สงฺขารธมฺมาติ. โหนฺติ เจตฺถ,–

เมื่อกาลียุคถึง 961 ปี ในวันศุกร์ ขึ้น 2 ค่ำ เดือน 4 พระราชาพระนามว่าโยคีรังคะได้สร้างเมืองรัตนปุระเป็นครั้งที่สองและได้ครองราชย์ ทรงรับพระนามว่าสีหสุรธรรมราชาด้วย ทรงสร้างจตุภูมิิกวิหารอุทิศแด่พระมหาเถระผู้อยู่ในโตจภีลูวิหาร และทรงสร้างมหาเจดีย์ 4 องค์ด้วย เมื่อวิหารและเจดีย์ยังสร้างไม่เสร็จ ก็เสด็จออกจากเมืองสินนีนคร ไปสงบศึกที่นั่น และเมื่อเสด็จกลับมา ก็สวรรคตเพราะไม่อาจล่วงพ้นสภาพแห่งสังขารไปได้ โอ้หนอ สังขารธรรมทั้งหลาย มีคาถาในที่นี้ว่า

เสยฺยถา วาณิชานํว, ฆรโคฬิกรูปกํ;

ตํตํทิสํ ภมิตฺวาว, สีสํ ฐเปติ อุตฺตรํ;

เหมือนอย่างรูปจิ้งจกบ้านของพวกพ่อค้า เที่ยวไปในทิศนั้นๆ แล้ว ก็ตั้งหัวขึ้นทางทิศเหนือ

เอวํ โลกมฺหิ สตฺตา จ, สนฺธิจุตีนมนฺตเร;

ยถา ตถา ภมิตฺวาว, อนฺเต ฐเปนฺติ สนฺตนุนฺติ;

สัตว์ทั้งหลายในโลกนี้ก็เช่นกัน ในระหว่างแห่งการต่อภพและการจุติ เที่ยวไปอย่างไรๆ ก็ตาม ในที่สุดก็ทอดร่างลง

กลิยุเค สตฺตสฏฺฐาธิเก นววสฺสสเต ผคฺคุนมาสสฺส กาฬปกฺขเตรสมิยํ ตสฺส เชฏฺฐปุตฺโต ปิตุ สนฺตกํ รชฺชํ คณฺหิ. มหาธมฺมราชาติ นามลญฺฉมฺปิ ปฏิคฺคณฺหิ. ปิตุ กาเล อนิฏฺฐิตานิ เจติยานิ ปุน การาเปสิ. จตุภูมิกวิหารญฺจ นิฏฺฐํ คมาเปตฺวา โตวิภีลู มหาเถรสฺส ปรโลกํ คนฺตฺวา อวิชฺชมานตาย จตุภูมิกวิหารวาสี มหาเถรสฺส ทสฺสามีติ อนฺเตปุรํ ปกฺโกสาเปสิ. เถโร ทฺเว วารานิ ปกฺโกสิยมาโนปิ นาคจฺฉิ. ตติย วาเร ปน พหู สทฺธิวิหาริกา อนฺเตปุรํ คนฺตฺวา ปวิสถ, น หิ สกฺกา รญฺญา ปกฺโกสิเต ปฏิกฺขิปิตุนฺติ อาหํสุ.

เมื่อกาลียุคถึง 967 ปี ในวันแรม 13 ค่ำ เดือน 4 พระโอรสองค์ใหญ่ของพระองค์ได้ครองราชสมบัติของพระบิดา ทรงรับพระนามว่ามหาธรรมราชาด้วย ทรงสร้างเจดีย์ที่ยังไม่เสร็จในสมัยพระบิดาให้แล้วเสร็จอีกครั้ง และทรงสร้างจตุภูมิิกวิหารให้แล้วเสร็จ เพราะพระมหาเถระโตวิภีลูได้ไปสู่ปรโลกและไม่มีอยู่แล้ว จึงทรงให้เรียกพระมหาเถระผู้อยู่ในจตุภูมิิกวิหารมายังพระราชวังเพื่อจะถวาย (วิหารนั้น) แม้พระเถระถูกเรียกสองครั้งก็ไม่มา แต่ในครั้งที่สาม สัทธิวิหาริกจำนวนมากกล่าวว่า "ขอท่านจงไปและเข้าไปยังพระราชวังเถิด เพราะไม่อาจปฏิเสธผู้ที่พระราชาทรงเรียกได้"

อถ เถโร เอวมาห,- อหํ อาวุโส รฏฺฐปีฬนปิณฺฑปาตํ ภุญฺชิตุํ น อิจฺฉามิ, เอวมฺปิ สเจ ตุมฺเห อิจฺฉถ รญฺโญ สนฺติกํ คนฺตุํ, เอวํ สติ อิทานิ รญฺโญ สนฺติกํ อหํ คมิสฺสามีติ อนฺเตปุรํ ปาวิสิ. ปวิสิตฺวา รญฺญา สทฺธึ สลฺลาปํ กตฺวา อยํ วิหาโร อรญฺญวาสีนํ ภิกฺขูนํ อสปฺปาโยติ ปฏิกฺขิปิ. เอวํ ปน ภนฺเต สติ ตสฺมึ วิหาเร นิสีทิยมานํ เถรํ อุปทิสฺสถาติ[Pg.118]. ขณิตฺติปาทวิหารวาสี มหาราช เถโร ปริยตฺติวิสฺสารโท สิกฺขากาโม, ตสฺส ทาตุํ วฏฺฏตีติ. อถ ราชา ตสฺส วิหารํ อทาสิ. มหาสงฺฆนาโถติ นามลญฺฉมฺปิ อทาสิ. โส ตตฺถ ปริยตฺตึ วาเจตฺวา นิสีทิ.

ลำดับนั้น พระเถระจึงกล่าวว่า "อาวุโส อาตมาไม่ปรารถนาจะฉันบิณฑบาตที่เบียดเบียนชาวเมือง ถึงกระนั้น ถ้าพวกท่านปรารถนาจะไปเฝ้าพระราชา เมื่อเป็นเช่นนี้ บัดนี้อาตมาจะไปเฝ้าพระราชา" ดังนี้แล้วก็เข้าไปในพระราชวัง เมื่อเข้าไปแล้ว ได้สนทนากับพระราชาและปฏิเสธว่า "วิหารนี้ไม่เหมาะสมสำหรับภิกษุผู้อยู่ป่า" (พระราชาตรัสว่า) "ถ้าเช่นนั้น พระคุณเจ้า ขอจงแนะนำพระเถระที่จะพึงอยู่ประจำในวิหารนั้นเถิด" (พระเถระตอบว่า) "มหาบพิตร พระเถระผู้อยู่ในขณิตติปาทวิหาร เป็นผู้เชี่ยวชาญในปริยัติและใคร่ในการศึกษา ควรจะถวายแก่ท่านนั้น" ลำดับนั้น พระราชาจึงถวายวิหารนั้นแก่ท่าน และทรงถวายพระนามว่ามหาสังฆนาถะด้วย ท่านจึงอยู่ประจำที่นั่นและสอนปริยัติ

ตสฺส ปน วิหารสฺส ปริวารภูเตสุ จตฺตาลีสาย วิหาเรสุ อุตฺตราย อนุทิสาย เอกสฺมึ วิหาเร วสนฺโต วราภิสงฺฆนาโถ นาม เถโร มณิกุณฺฑลวตฺถุํ มรมฺมภาสาย อกาสิ. ปจฺฉิมาย อนุทิสาย เอกสฺมึ วิหาเร วสนฺโต เอโก เถโร สตฺตราชธมฺมวตฺถุํ อกาสิ.

อนึ่ง ในวิหาร 40 แห่งที่เป็นบริวารของวิหารนั้น พระเถระนามว่าวราภิสังฆนาถะ ผู้อยู่ในวิหารแห่งหนึ่งทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือ ได้แต่งเรื่องมณีกุณฑลเป็นภาษามรมา พระเถระรูปหนึ่ง ผู้อยู่ในวิหารแห่งหนึ่งทางทิศตะวันตกเฉียงเหนือ ได้แต่งเรื่องสัตตรัฐธรรม

ตสฺมิญฺจ กาเล ภามองฺกฺโย อาจารองฺกฺโยติ ทฺวินฺนํ ภิกฺขูนญฺจ โลกธมฺเมสุ เฉกตาย ทฺเว วิหาเร กตฺวา อทาสิ. เต ปน ทฺเว เถรา เวทสตฺถโกวิทา, ปริยตฺติปฏิปตฺตีสุ ปน มนฺทา, รามญฺญรฏฺฐโต อาคตา. เต ปน เถรปรมฺปราย น คณนฺติ โปราณา.

ในกาลนั้น ได้สร้างวิหารสองแห่งถวายแก่ภิกษุสองรูปคือ ภามอังกโย และอาจารอังกโย เพราะความเชี่ยวชาญในโลกธรรม อนึ่ง พระเถระสองรูปนั้นเป็นผู้เชี่ยวชาญในคัมภีร์พระเวท แต่ยังอ่อนในปริยัติและปฏิปัติ มาจากแคว้นรามัญ อนึ่ง คนโบราณไม่นับท่านเหล่านั้นเข้าในลำดับพระเถระ

กลิยุเค ติสตฺตตาธิเก นววสฺสสเต สมฺปตฺเต มหามุนิเจติยสฺส ปุรตฺถิมทิสาภาเค จตฺตาโร วิหาเร การาเปตฺวา จตุนฺนํ เถรานํ อทาสิ. เต จ เถรา ตตฺถ นิสีทิตฺวา สาสนํ ปคฺคณฺหึสุ.

เมื่อกาลียุคถึง 973 ปี ได้สร้างวิหาร 4 แห่งทางทิศตะวันออกของมหาเจดีย์ และถวายแก่พระเถระ 4 รูป พระเถระเหล่านั้นได้อยู่ประจำที่นั่นและเชิดชูพระศาสนา

ตสฺมึเยว กาเล พทรวนวาสี นาม เอโกปิ เถโร อตฺถิ. โสปิ ปริยตฺติวิสารโท ฉปฺปทวํสิโก. โส จ เถโร ยาวชีวํ ยถาพลํ สาสนํ ปคฺคณฺหิตฺวา ทุติยภเว จลงฺคนคเร เอกิสฺสา อิตฺถิยา กุจฺฉิมฺหิ ปฏิสนฺธึ คณฺหิ. ทสมาสจฺจเยน กลิยุเค จตฺตาลีสาธิเก นววสฺสสเต สมฺปตฺเต พุธวาเร วิชายิตฺวา เตรสวสฺสิกกาเล สาสเน ปพฺพชิตฺวา ปริยตฺตึ อุคฺคณฺหิ. สิริเขตฺตนครินฺโท ราชา สิริเขตฺตนครํ อาเนตฺวา สิริเขตฺตนคเร สามเณโรติ นาเมน ปากโฏ หุตฺวา กลิยุเค จตุปณฺณาสาธิเก [Pg.119] นววสฺสสเต สมฺปตฺเต ปนฺนรสวสฺสิกกาเล เวสฺสนฺตรชาภกํ กพฺยาลงฺการวเสน พนฺธิ. ปริปุณฺณวีสติวสฺสกาเล สิริเขตฺตนคเรเยว สิริเขตฺตนครินฺโท เวรวิชโย นาม ราชา อนุคฺคเหตฺวา อุปสมฺปทภูมิยํ ปติฏฺฐาติ. ปจฺฉิมปกฺขาธิโก นาม ราชา สิริเขตฺตนครํ อตฺตโน หตฺถคตํ อกาสิ. ตสฺมิญฺจ กาเล ตํ เถรํ อาเนตฺวา รตนปูรนคเร วสาเปสิ. สูรกิตฺติ นาม รญฺโญ กนิฏฺฐภาติโก เอราวตีนทีตีเร จตุภูมิกวิหารํ การาเปตฺวา ตสฺส เถรสฺส อทาสิ. ราชา จ ติปิฏกาลงฺกาโรติ นามลญฺฉํ อทาสิ.

ในกาลนั้น มีพระเถระรูปหนึ่งนามว่า พทราวาสี ท่านเป็นผู้เชี่ยวชาญในปริยัติและเป็นวงศ์ของพระฉัพพทะ พระเถระรูปนั้นได้เชิดชูพระศาสนาตลอดชีวิตตามกำลังของตน แล้วในภพที่สองได้ปฏิสนธิในครรภ์ของหญิงคนหนึ่งในเมืองจลังคะ เมื่อครบ 10 เดือน ในกาลียุค 940 ปี ในวันพุธ ได้คลอดออกมา เมื่ออายุ 13 ปี ได้บวชในพระศาสนาและศึกษาปริยัติ พระราชาผู้เป็นเจ้าเมืองสิริเขตต์ ได้นำท่านมายังเมืองสิริเขตต์ และท่านเป็นที่รู้จักในเมืองสิริเขตต์ด้วยนามว่า 'สามเณร' เมื่อกาลียุค 954 ปี เมื่ออายุ 15 ปี ได้แต่งเรื่องเวสสันดรชาดกด้วยอำนาจแห่งกวีนิพนธ์ เมื่ออายุครบ 20 ปี ในเมืองสิริเขตต์นั่นเอง พระราชาผู้เป็นเจ้าเมืองสิริเขตต์นามว่าเวรวิชัย ได้ทรงอุปถัมภ์ให้ท่านตั้งมั่นในภูมิแห่งอุปสมบท พระราชาพระนามว่าปัจฉิมปักขาธิกะ ได้ยึดเมืองสิริเขตต์ไว้ในอำนาจของพระองค์ ในกาลนั้น ได้นำพระเถระรูปนั้นมาให้พำนักอยู่ในเมืองรัตนปุระ พระอนุชาของพระราชาพระนามว่าสุรกิตติ ได้สร้างจตุภูมิวิหารริมฝั่งแม่น้ำอิรวดี และถวายแก่พระเถระรูปนั้น และพระราชาได้พระราชทานสร้อยพระนามว่า ติปิฏกาลังการะ

กลิยุเค วสฺสสหสฺเส สมฺปตฺเต ผคฺคุนมาสสฺส ปุณฺณมิยํ สฏฺฐิวสฺสิโก หุตฺวา ติริยปพฺพตํ คนฺตฺวา อรญฺญวาสํ วสิ. ทฺเว วสฺสาธิเก วสฺสสหสฺเส ราชา ตสฺมึ วิหารํ การาเปตฺวา ตสฺเสว เถรสฺส อทาสิ. โส ปน ติปิฏกาลงฺการตฺเถโร สิริเขตฺตนคเร นวงฺคกนฺทเร ปตฺตลงฺกสฺส อตุลวํสตฺเถรสฺส วํสิโก. สิริเขตฺตนคเร นวงฺคกนฺทเร สุวณฺณวิหาเร วสนฺตสฺส เถรสฺส กิตฺติโฆโส สพฺพตฺถ ปตฺถริ. เชยฺยปุเร เอราวตีนทีตีเร จตุภูมิกวิหาเร วสนกาเล อฏฺฐสาลินิยา อาทิโต วีสติ คาถานํ สํวณฺณนํ อกาสิ. สูรกิตฺตินามกสฺส กนิฏฺฐภาติกสฺส ยาจนมารพฺภ ยสวฑฺฒนวตฺถุญฺจ อกาสิ. ติริยปพฺพเต วสนกาเล วินยาลงฺการฏีกํ อกาสิ. ปจฺฉิมปกฺขาธิกรญฺโญ กาเล มหาสงฺฆนาถตฺเถรํ สงฺฆราชภาเว ฐเปสิ. โส จ สงฺฆราชา อติวิย ปริยตฺติ วิสารโท. ตสฺมิญฺจ กาเล รตนปูรนคเรปิ อริยาลงฺการตฺถโร นาม เอโก อตฺถิ. โส ปน ติปิฏกาลงฺการตฺเถเรน สมญฺญาณถาโม. วยสาปิ สมานวสฺสิกา.

เมื่อกาลียุค 1000 ปี ในวันเพ็ญเดือน 4 เมื่ออายุ 60 ปี ได้ไปสู่ภูเขาทีริยะและอยู่ป่า เมื่อกาลียุค 1002 ปี พระราชาได้ทรงสร้างวิหารที่นั่นและถวายแก่พระเถระรูปนั้น อนึ่ง พระเถระติปิฏกาลังการะรูปนั้น เป็นวงศ์ของพระเถระอตุลวงศ์ ผู้ครองปัตตลังคะ ในนวังคคันธระ เมืองสิริเขตต์ เกียรติคุณของพระเถระผู้อยู่ในสุวรรณวิหาร นวังคคันธระ เมืองสิริเขตต์ ได้แผ่ไปทั่วทุกหนทุกแห่ง เมื่อพำนักอยู่ในจตุภูมิวิหารริมฝั่งแม่น้ำอิรวดีที่เมืองชัยปุระ ได้แต่งคำอธิบายคาถา 20 คาถาแรกของคัมภีร์อัฏฐสาลินี และได้แต่งเรื่องยสวัฑฒนะ โดยปรารภการขอร้องของพระอนุชาของพระราชาพระนามว่าสุรกิตติ เมื่อพำนักอยู่ที่ภูเขาทีริยะ ได้แต่งวินยาลังการฎีกา ในสมัยของพระเจ้าปัจฉิมปักขาธิกะ ได้ทรงแต่งตั้งพระมหาเถระสังฆนาถะให้เป็นสังฆราช พระสังฆราชรูปนั้นเป็นผู้เชี่ยวชาญในปริยัติอย่างยิ่ง ในกาลนั้น ในเมืองรัตนปุระก็มีพระเถระรูปหนึ่งนามว่าอริยาลังการะ อนึ่ง ท่านนั้นมีกำลังปัญญาเท่ากับพระเถระติปิฏกาลังการะ และมีอายุเท่ากันด้วย

เตสุ ติปิฏกาลงฺการตฺเถโร คนฺถนฺตรพหุสฺสุตฏฺฐาเน [Pg.120] อธิโก, อริยาลงฺการตฺเถโร ปน ธาตุปจฺจยวิภาคฏฺฐาเน อธิโกติ ทฏฺฐพฺโพ. ปจฺฉา ปน อุกฺกํสิกรญฺโญกาเล เตปิ ทฺเว เถรา รญฺโญ อาจริยา หุตฺวา สาสนํ ปคฺคณฺหึสุ. เตสุ อริยาลงฺการตฺเถโร อปรภาเค กาลงฺกริตฺวา ตสฺส เถรสฺส สทฺธิวิหาริกสฺส ทุติยาริยาลงฺการตฺเถรสฺส ราชมณิจูฬเจติยสฺส สมีเป ทกฺขิณวนารามํ นาม วิหารํ การาเปตฺวา อทาสิ.

ในบรรดาพระเถระเหล่านั้น พึงทราบว่า พระติปิฏกาลังการเถระเป็นผู้ยิ่งในฐานะความเป็นพหูสูตในคัมภีร์ต่างๆ ส่วนพระอริยาลังการเถระเป็นผู้ยิ่งในฐานะแห่งการจำแนกธาตุและปัจจัย ภายหลังในสมัยของพระเจ้าอุกกังสิกะ พระเถระทั้งสองรูปนั้นได้เป็นพระอาจารย์ของพระราชาและได้อุปถัมภ์พระศาสนา ในบรรดาพระเถระเหล่านั้น พระอริยาลังการเถระได้มรณภาพในกาลต่อมา และ (พระราชา) ได้ทรงสร้างวิหารชื่อทักขิณวนารามใกล้พระเจดีย์ราชมณีจูฬะ ถวายแก่พระอริยาลังการเถระรูปที่สอง ซึ่งเป็นสัทธิวิหาริกของพระเถระรูปนั้น

อุกฺกํสิโก นาม ราชา ปน สาสเน พหุปฺปกาโร. โส จ กลิยุเค ฉนวุตาธิเก นววสฺสสเต รชฺชํ ปตฺโต. รชฺชํ ปน ปตฺวา สิริธมฺมาโสกราชาวิย จตฺตาริ วสฺสานิ อติกฺกมิตฺวา มุทฺธาภิเสกํ ปฏิคฺคเหตฺวา สิริสุธมฺม ราชามหาธิปตีติ นามลญฺฉมฺปิ ปฏิคฺคณฺหิ. เอกสฺมึ ปน สมเย หํสาวตีนครํ คนฺตฺวา ตตฺถ นิสีทิ. อถ รามญฺญรฏฺฐวาสิโน เอวมาหํสุ,- มรมฺมิกภิกฺขู นาม ปริยตฺติโกวิทา เวทสตฺถญฺญุโน นตฺถีติ. ตํ สุตฺวา ราชา จตุภูมิกวิหารวาสิตฺเถรสฺส สนฺติกํ สาสนํ เปเสสิ,-ตึสวสฺสิกา จตฺตาลีสวสฺสิกา วา ปริยตฺติโกวิทา เวทสตฺถญฺญุโน ภิกฺขู รามญฺญรฏฺฐํ มม สนฺติกํ เปเสถาติ. อถ จตุภูมิ กวิหารวาสิตฺเถโร ติปิฏกาลงฺการํ ติโลกาลงฺการํ ติสาสนาลงฺการญฺจ สทฺธึ ตึสมตฺเถหิ ภิกฺขูหิ เปเสสิ. หํสาวตีนครํ ปน ปตฺวา โมโธเจติยสฺส ปุรตฺถิมภาเค วิหาเร การาเปตฺวา เตสํ อทาสิ.

ส่วนพระเจ้าอุกกังสิกะเป็นพระราชาผู้มีอุปการะมากแก่พระศาสนา พระองค์ได้ครองราชย์ในกาลียุค 996 ครั้นได้ครองราชย์แล้ว ได้ทรงรับการมุรธาภิเษกหลังจากผ่านไป 4 ปี เหมือนพระเจ้าสิริธรรมาโศกราช และได้รับพระราชทานสร้อยพระนามว่า สิริสุธัมมราชามหาธิบดี ครั้งหนึ่ง พระองค์เสด็จไปยังเมืองหงสาวดีและประทับอยู่ที่นั่น ครั้งนั้น ชาวรามัญประเทศได้กล่าวว่า 'ภิกษุชาวพม่าผู้เชี่ยวชาญในปริยัติและรู้เวทศาสตร์ไม่มี' พระราชาทรงได้ยินดังนั้น จึงส่งพระราชสาส์นไปยังพระเถระผู้อยู่ในจตุภูมิวิหารว่า 'ขอจงส่งภิกษุผู้เชี่ยวชาญในปริยัติและรู้เวทศาสตร์ ผู้มีพรรษา 30 หรือ 40 มายังรามัญประเทศ ณ สำนักของเรา' ครั้งนั้น พระเถระผู้อยู่ในจตุภูมิวิหารได้ส่งพระติปิฏกาลังการ พระติโลกะลังการ และพระติสาสนลังการ พร้อมด้วยภิกษุประมาณ 30 รูปไป ครั้นถึงเมืองหงสาวดีแล้ว (พระราชา) ได้ทรงสร้างวิหารทางทิศตะวันออกของพระเจดีย์โมโธ ถวายแก่พระเถระเหล่านั้น

อุโปสถทิวเสสุ สุธมฺมสาลายํ รามญฺญรฏฺฐวาสิโน ปริยตฺติโกวิเท เวทสตฺถญฺญุโน สนฺนิปาตาเปตฺวา เตหิ ตีหิ เถเรหิ สทฺธึ กถาสลฺลาปํ การาเปสิ. อถ รามญฺญรฏฺฐวาสิโน ภิกฺขู เอวมาหํสุ,– ปุพฺเพ ปน มยํ มรมฺมรฏฺเฐ ปริยตฺติโกวิทา เวทสตฺตญฺญุโน นตฺถีติ มญฺญาม, อิทานิ มรมฺมรฏฺฐวาสิโน อติวิย ปริยตฺติ โกวิทา [Pg.121] เวทสตฺถญฺญุโนติ. อปรภาเค กลิยุเค ฉนวุตาธิเก นววสฺสสเต สมฺปตฺเต ราชา รตนปูรนครํ ปจฺจาคจฺฉิ.

ในวันอุโบสถ พระองค์ได้ให้ประชุมชาวรามัญประเทศผู้เชี่ยวชาญในปริยัติและรู้เวทศาสตร์ ณ สุธัมมศาลา และให้สนทนาธรรมกับพระเถระทั้งสามรูปนั้น ครั้งนั้น ภิกษุชาวรามัญประเทศได้กล่าวว่า 'เมื่อก่อนพวกเราคิดว่าในประเทศพม่าไม่มีผู้เชี่ยวชาญในปริยัติและรู้เวทศาสตร์ แต่บัดนี้ ชาวพม่าเป็นผู้เชี่ยวชาญในปริยัติและรู้เวทศาสตร์อย่างยิ่ง' ภายหลัง เมื่อถึงกาลียุค 996 พระราชาได้เสด็จกลับไปยังเมืองรัตนปุระ

เตปิ เถรา ปจฺจาคนฺตุกามา รามญฺญรฏฺเฐ ปธานภูตสฺส ติโลกครูติ นามเธยฺยสฺส มหาเถรสฺส สนฺติกํ วนฺทนตฺถาย อคมํสุ.

พระเถระทั้งสามรูปนั้น เมื่อประสงค์จะกลับ ได้ไปเพื่อถวายบังคมพระมหาเถระผู้เป็นประธานในรามัญประเทศ ซึ่งมีนามว่า ติโลกะคุรุ

ตทา ติโลกครุตฺเถโรปิ เตหิ สทฺธึ สลฺลาปํ กตฺวา เอวมาห,-ตุมฺเหสุ ปน ติปิฏกาลงฺการตฺเถโร ปฐมํ อาวาสวิหารํ ลภิสฺสตีติ. กสฺมา ปน ภนฺเต เอวม โวจาติ วุตฺเต อยํ ปน ปิณฺฑาย จรนฺโตปิ อนฺตรามคฺเค เวฬุเวตฺตาทีนิ ลภิตฺวา คเหตฺวา วิหาเร ปฏิสงฺขรณํ อกาสิ, ตสฺมาหํ เอวํ วทามิ, โลเก วิหาเร ปฏิสงฺขรณสีลา ภิกฺขู สีฆเมว อาวาสวิหารํ ลภนฺตีติ หิ โปราณตฺเถรา อาหํสูติ อาห.

ครั้งนั้น แม้พระติโลกะคุรุเถระก็ได้สนทนากับพระเถระเหล่านั้นแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า 'แต่ในบรรดาพวกท่าน พระติปิฏกาลังการเถระจักได้อาวาสวิหารก่อน' เมื่อถูกถามว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เพราะเหตุไรจึงกล่าวอย่างนั้น?' พระเถระจึงกล่าวว่า 'ก็พระเถระรูปนี้ แม้เมื่อเที่ยวบิณฑบาต ก็ได้ไม้ไผ่และหวายเป็นต้นในระหว่างทาง แล้วนำไปซ่อมแซมวิหาร เพราะเหตุนั้น อาตมาจึงกล่าวอย่างนี้ว่า 'ภิกษุทั้งหลายผู้มีปกติซ่อมแซมวิหารในโลก ย่อมได้อาวาสวิหารโดยเร็ว' ดังที่พระเถระโบราณทั้งหลายได้กล่าวไว้'

เตปิ รตนปูรนครํ ปจฺจาคจฺฉึสุ. ติโลกครุตฺเถรสฺส วจนานุรูปเมว ติปิฏกาลงฺการตฺเถโร สพฺพปฐมํ อาวาสวิหารํ ลภีติ.

พระเถระเหล่านั้นก็ได้กลับไปยังเมืองรัตนปุระ พระติปิฏกาลังการเถระได้อาวาสวิหารเป็นรูปแรก ตามคำของพระติโลกะคุรุเถระนั่นเอง

กลิยุเค ปน นววสฺสาธิเก วสฺสสหสฺเส สมฺปตฺเต รญฺโญ กนิฏฺโฐ กาลมกาสิ. อถํ รญฺโญ ปุตฺโต อุจฺจนครโภชโก พาลชเนหิ สนฺถวํ กตฺวา เตสํ วจนํ อาทิยิตฺวา ปจฺจูสกาเล ปิตรํ ฆาเตตุกาโม อนฺเตปุรํ สหสา ปาวิสิ.

ส่วนในกาลียุค เมื่อถึงปีที่ 1009 พระอนุชาของพระราชาได้สิ้นพระชนม์ ครั้งนั้น พระโอรสของพระราชาผู้ครองเมืองอุกกะนคร ได้ผูกมิตรกับคนพาล และเชื่อฟังคำของพวกเขา จึงประสงค์จะปลงพระชนม์พระบิดาในเวลาเช้ามืด และได้บุกเข้าไปในพระราชวังอย่างรวดเร็ว

ราชาว อนคฺฆํ มุทฺทิกํ คเหตฺวา นนฺทเชยฺเยน นาม อมจฺเจน ราชโยเธน นาม อมจฺเจนจ สทฺธึ อญฺญตรเวเสน นครโต นิกฺขมิตฺวา รชตวาลุกนทึ สมฺปตฺโต.

พระราชาทรงถือพระธำมรงค์อันหาค่ามิได้ แล้วเสด็จออกจากเมืองด้วยการปลอมแปลงเพศ พร้อมด้วยอำมาตย์ชื่อนันทเชยยะ และอำมาตย์ชื่อราชโยธะ จนถึงแม่น้ำรชตวาลุกา

ตสฺมิญฺจ กาเล เอโก สามเณโร มาตาปิตูนํ เคเห ปิณฺฑปาตํ อาเนสฺสามีติ ขุทฺทกนาวาย นทิยํ อาคจฺฉิ. อถ [Pg.122] ตํ สามเณรํ ทิสฺวา ราชา เอวมาห,- อมฺเห ภนฺเต ปรตีรํ นาวาย อาเนหีติ. สามเณโร จ อาห,-สเจ อุปาสก ตุมฺเห ปรตีรํ อาเนยฺยํ, ภตฺตกาลํ อติกฺกเมยฺยนฺติ. อถ ราชา อมฺเหเยว สีฆํ อาเนหิ, อิมํ มุทฺทิกํ ทสฺสามีติ อสฺสาเสตฺวา อาเนตุํ โอกาสํ ยาจิ. อถ สามเณโร การุญฺญปฺปตฺตํ วจนํ สุตฺวา ปรตีรํ อาเนสิ.

ในกาลนั้น สามเณรรูปหนึ่งได้มายังแม่น้ำด้วยเรือเล็ก ด้วยตั้งใจว่า 'จักนำบิณฑบาตไปให้บิดามารดาที่บ้าน' ครั้งนั้น พระราชาทอดพระเนตรเห็นสามเณรรูปนั้นแล้วตรัสว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงนำพวกเราข้ามฟากด้วยเรือเถิด' สามเณรจึงกล่าวว่า 'ข้าแต่อุบาสก ถ้ากระผมจะนำท่านข้ามฟากไป เวลาฉันภัตตาหารจักล่วงเลยไป' ครั้งนั้น พระราชาทรงปลอบโยนว่า 'ขอท่านจงรีบนำพวกเราไปเถิด เราจักถวายพระธำมรงค์นี้' แล้วทรงขอโอกาสให้นำไป ครั้งนั้น สามเณรได้ฟังคำที่ถึงซึ่งความน่าสงสารแล้ว จึงนำข้ามฟากไป

อถ จตุภูมิกวิหารํ ปตฺวา ตสฺมึ วิหาเร เถรสฺส สพฺพมฺปิ การณํ อาโรเจตฺวา เอวมาห,-สเจ ภนฺเต อมฺเห คณฺหิตุํ อาคจฺฉยฺย, เต นิวาเรถาติ. เถโรจ มยํ มหาราช สมณา น สกฺกา เอวํ นิวาเรตุํ, เอวมฺปิ เอโก อุปาโย อตฺถิ,-นิสินฺนวิหารวาสิตฺเถโร ปน คิหิกมฺเมสุ อติวิย เฉโก, ตํ ปกฺโกเสตฺวา การณํ จินฺเตตุํ ยุตฺตนฺติ. อถ ตํ ปกฺโกเสตฺวา ตมตฺถํ อาโรเจตฺวา ราชา อิทมโว จ,- สเจ ภนฺเต อมฺเห คณฺหิตุํ อาคจฺเฉยฺยุํ, อถ เกนจิเทว อุปาเยน เต นิวาเรถาติ. อถ โส เถโร เอวมาห,-เตน หิ มหาราช มา กิญฺจิ โสจิ มาภายิ วิหารมชฺเฌ สิริคพฺภํ ปวิสิตฺวา นิสีทถาติ วตฺวา ปิณฺฑาย อจรนฺเต ภิกฺขุสามเณเร สนฺนิปาตาเปตฺวา วิสุํ วิสุํ ทณฺฑหตฺถา หุตฺวา เอกสฺสปิ ปุริสสฺส วิหารํ ปวิสิตุํ โอกาสํ มา เทถาติ วตฺวา เสนํวิย พฺยูเหสิ. สามนฺตวิหาเรสุปิ วสนฺเต ภิกฺขุสามเณเร ปกฺโกสิ. ตทา กิร อาคนฺตฺวา สนฺนิปาตานํ ภิกฺขุสามเณรานํ อติเรกสหสฺสมตฺตํ อโหสิ. เถโร เต วิหาเร ทฺวารโกฏฺฐเกสุ อาคตมคฺเค จ วิสุํ วิสุํ ทณฺฑหตฺถา หุตฺวา อารกฺขณตฺถาย ฐเปสิ, ยถา วฑฺฒกี สูกโร พฺยคฺฆสฺส นิวารณตฺถาย วิสุํ วิสุํ สูกเร สํวิธาย ฐเปสีติ. อถ ปุตฺตสฺส โยธาปิ ราชานํ คเหตุํ น สกฺกา, ภิกฺขุ สามเณรานํ [Pg.123] คารววเสน พลกฺกาเรน มาเรตฺวา ปวิสิตุํ น วิสหนฺติ, ภิกฺขุ สามเณรานํ พาหุลฺลตาย จ.

ครั้งนั้น ครั้นถึงจตุภูมิวิหารแล้ว ได้กราบทูลเรื่องราวทั้งหมดแก่พระเถระในวิหารนั้น แล้วตรัสว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ถ้าพวกนั้นจะมาจับพวกเรา ขอท่านจงห้ามพวกนั้นเถิด' พระเถระจึงกล่าวว่า 'มหาบพิตร พวกอาตมาเป็นสมณะ ไม่สามารถห้ามอย่างนั้นได้ แต่ถึงอย่างนั้นก็มีอุบายอย่างหนึ่ง คือ พระเถระผู้อยู่ในนิสินนวิหารเป็นผู้ฉลาดอย่างยิ่งในกิจของคฤหัสถ์ ควรเรียกท่านมาปรึกษาเรื่องนี้' ครั้งนั้น เมื่อเรียกพระเถระรูปนั้นมาแล้ว กราบทูลเรื่องนั้นแล้ว พระราชาตรัสว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ถ้าพวกนั้นจะมาจับพวกเรา ขอท่านจงห้ามพวกนั้นด้วยอุบายอย่างใดอย่างหนึ่งเถิด' ครั้งนั้น พระเถระรูปนั้นจึงกล่าวว่า 'ถ้าเช่นนั้น มหาบพิตร ขออย่าทรงเศร้าโศกหรือหวาดกลัวเลย ขอจงเสด็จเข้าไปประทับในห้องสิริกลางวิหารเถิด' แล้วให้ประชุมภิกษุสามเณรที่ไม่ได้ออกบิณฑบาต ให้ถือไม้เท้าในมือแล้วกล่าวว่า 'อย่าให้โอกาสแก่บุรุษแม้คนเดียวที่จะเข้ามาในวิหาร' แล้วจัดกระบวนทัพประดุจกองทัพ ได้เรียกภิกษุสามเณรผู้อยู่ในวิหารใกล้เคียงมาด้วย ครั้งนั้น ภิกษุสามเณรที่มาประชุมกันมีจำนวนเกินกว่าพันรูป พระเถระได้จัดให้ภิกษุสามเณรเหล่านั้นถือไม้เท้าในมือประจำอยู่ที่ซุ้มประตูวิหารและทางเข้า เพื่อป้องกัน เหมือนพญาหมูช่างไม้จัดฝูงหมูไว้เป็นส่วนๆ เพื่อป้องกันเสือ ครั้งนั้น แม้ทหารของพระโอรสก็ไม่สามารถจับพระราชาได้ เพราะความเคารพในภิกษุสามเณร และไม่กล้าที่จะบุกเข้าไปฆ่าด้วยการใช้กำลัง และเพราะจำนวนภิกษุสามเณรมีมาก

ตสฺมึเยว สํวจฺฉเร อสฺสยุชมาสสฺส กาฬปกฺขปญฺจมิโต ยาว กตฺติกมาสสฺส กาฬปกฺขปญฺจมี วิหาเรเยว ราชา นิลียิตฺวา นิสีทิ. อถ อนฺเตปุรวาสิกา อมจฺจา ปุตฺตํ อปเนตฺวา ราชานํ อาเนตฺวา รชฺเช ฐเปสุํ. ราชา จ ปุน รชฺชํ ปตฺวา วิหาเร นิสินฺนกาเล มา ภายิ มหาราช ตฺวํ ชิเนสฺสตีติ รญฺโญ อาโรเจนฺตสฺส เวทสตฺถญฺญุโน เอกสฺส ภิกฺขุสฺส จญฺญิงฺขุเจติยสฺส เอสนฺนฏฺฐาเน เอกํ วิหารํ การาเปตฺวา อทาสิ. ธมฺมนนฺทราชคุรูติ นามลญฺฉมฺปิ อทาสิ. ตสฺส ปน วิชาตฏฺฐานภูตํ คามํ นิสฺสาย มรมฺมโวหาเรน ‘เย เน นา เส ยาํ ว’ อิติ สมญฺญา อโหสิ.

ในปีนั้นเอง พระราชาได้ประทับซ่อนตัวอยู่ในวิหาร ตั้งแต่วันแรม 5 ค่ำ เดือนอัสสยุชะ จนถึงวันแรม 5 ค่ำ เดือนกัตติกะ ครั้งนั้น อำมาตย์ผู้อยู่ในพระราชวังได้ปลดพระโอรสออก แล้วนำพระราชามาตั้งไว้ในราชสมบัติ ครั้นพระราชาได้ครองราชย์อีกครั้ง ได้สร้างวิหารแห่งหนึ่งใกล้พระเจดีย์จัญญิงคุ ถวายแก่ภิกษุรูปหนึ่งผู้รู้เวทศาสตร์ ซึ่งได้กราบทูลพระราชาในขณะที่ประทับอยู่ในวิหารว่า 'มหาบพิตร ขออย่าทรงหวาดกลัวเลย พระองค์จักทรงชนะ' และได้ถวายพระนามว่า ธัมมนันทราชคุรุ ส่วนหมู่บ้านที่เป็นที่เกิดของท่านนั้น ได้มีชื่อเรียกตามภาษาพม่าว่า 'เย เน นา เส ยาง วะ'

ราชา จ ปุน รชฺชํ ปตฺวา ตสฺมึเยว สํวจฺฉเร กตฺติกมาสสฺส กาฬปกฺขจุทฺทสมิยํ สพฺเพปิ มหาเถเร นิมนฺเตตฺวา ราชเคหํ ปเวเสตฺวา ปิณฺฑปาเตน โภเชสิ. อถ ราชา เอวมาห,-จตุภูมิกวิหารวาสิตฺเถโร สมฺปรายิกตฺถาวโห อาจริโย, นิสินฺนวิหารวาสิตฺเถโร ปน ทิฏฺฐธมฺมิกตฺถาวโหติ เอวํ ราชาวํเส วุตฺตํ. โปราณโปตฺถเกสุ ปน จตุภูมิกวิหาร วาสิตฺเถโร เอกนฺตสมโณ อาจริโย, นิสินฺนวิหารวาสิตฺเถโร ปน โยธารโห โยธกมฺเม เฉโกติ ราชา อหาติ วุตฺตํ. ราชา กิร สมฺปรายิกตฺถํ อนุเปกฺขิตฺวา ทินฺนกาเล นิสินฺนวิหารตฺเถรสฺส น อทาสิ, กทาจิ กทาจิ ปน ทิฏฺฐธมฺมิกตฺถํ อนุปฺเปกฺขิตฺวา ตสฺส วิสุํ อทาสีติ. เอตฺถ จ ยสฺมา นิสินฺนวิหาร วาสิตฺเถโร รญฺโญ ภีเยหิ นิวารณตฺถาย อารกฺขํ อกาสิ, น ปเรสํ วิเหฐนตฺถาย, อาณตฺติกปฺปโยคา จ น ทิสฺสติ, ตสฺมา นตฺถิ อาปตฺติโทโส. สทฺธาติสฺสรญฺโญ ภเยหิ [Pg.124] นิวารณตฺถํ อรหนฺเตหิ เถเรหิ กตปฺปโยโควิย ทฏฺฐพฺโพ.

พระราชาเสด็จกลับสู่ราชสมบัติอีกครั้ง ในปีนั้นเอง วันแรม 14 ค่ำ เดือนกัตติกะ ได้นิมนต์พระมหาเถระทั้งหมดให้เข้ามาในพระราชวัง แล้วถวายภัตตาหารบิณฑบาต จากนั้น พระราชาตรัสว่า 'พระเถระผู้อยู่ในจตุภูมิวิหาร เป็นอาจารย์ผู้ยังประโยชน์ในภายหน้าให้สำเร็จ ส่วนพระเถระผู้อยู่ในนิสินนวิหาร เป็นผู้ยังประโยชน์ในปัจจุบันให้สำเร็จ' ดังนี้ ได้กล่าวไว้ในพงศาวดาร แต่ในคัมภีร์โบราณกล่าวไว้ว่า 'พระเถระผู้อยู่ในจตุภูมิวิหาร เป็นอาจารย์ผู้เป็นสมณะโดยส่วนเดียว ส่วนพระเถระผู้อยู่ในนิสินนวิหาร เป็นผู้ควรแก่การรบ เป็นผู้ฉลาดในกิจการรบ' ดังนี้ ได้กล่าวไว้ว่าพระราชาได้ตรัสแล้ว ได้ยินว่า พระราชาเมื่อไม่ทรงพิจารณาถึงประโยชน์ในภายหน้า จึงไม่ถวายแก่พระเถระผู้อยู่ในนิสินนวิหารในเวลาที่ถวาย แต่บางครั้งบางคราวทรงพิจารณาถึงประโยชน์ในปัจจุบัน จึงได้ถวายแก่ท่านต่างหาก ในเรื่องนี้ เพราะพระเถระผู้อยู่ในนิสินนวิหารได้กระทำการอารักขาเพื่อป้องกันภัยแก่พระราชา ไม่ใช่เพื่อเบียดเบียนผู้อื่น และไม่ปรากฏอาณัตติกประโยค จึงไม่มีโทษอาบัติ พึงเห็นว่าเหมือนความพยายามที่พระเถระผู้เป็นพระอรหันต์ทั้งหลายกระทำแล้วเพื่อป้องกันจากภัยทั้งหลายของพระเจ้าสัทธาติสสะ

จตุภูมิกวิหาร วาสิตฺเถโร ปน ขณิตฺติปาทคาเม ชาโต, อริมทฺทนปุเร อรหนฺตตฺเถรคณปฺปภโว, ยตฺถ กตฺถจิ คนฺตฺวา อญฺเญสํ ภิกฺขูนํ อาจารํ ยถาภูตํ ชานิตฺวา เตหิ จตุปจฺจยสมฺโภโค น กภปุพฺโพ, อนฺตมโส อุทกมฺปิ น ปิวิตปุพฺโพ, ตํตํฏฺฐานมฺปิ จมฺมขณฺฑํ คเหตฺวาเยว คมนสีโล. อุกฺกํสิกราชา ปน สิริเขตฺตนคเร ทฺวตฺตโปงฺกรญฺญา การาวิตเจติยสณฺฐานํ คเหตฺวา ราชมณิจูฬํ นาม เจติยํ อกาสิ. ตํ ปน เจติยํ ปริมณฺฑลโต ติหตฺถสตปฺปมาณํ, อุพฺเพธโตปิ เอตฺตกเมว. ตสฺส ปน เจติยสฺส จตูสุ ปสฺเสสุ จตฺตาโร วิหาเรปิ การาเปสิ, ปุรตฺถิมปสฺเส ปุพฺพวนาราโม นาม วิหาโร, ทกฺขิณปสฺเส ปน ทกฺขิณวนาราโม นาม, ปจฺฉิมปสฺเส ปจฺฉิมวนาราโม นาม, อุตฺตรปสฺเส อุตฺตรวนาราโม นาม. เตสุ จตูสุ วิหาเรสุ อุตฺตรวนาราโม นาม วิหาโร อสนิปาภคฺคินา ฑยฺหิตฺวา วินสฺสิ. อวเสเส ปน ตโย วิหาเร ปริยตฺติโกวิทานํ ติณฺณํ มหาเถรานํ อทาสิ. นาม ลญฺฉมฺปิ เตสํ อทาสิ. ปจฺฉิมสฺส รญฺโญ กาเลเยว อุตฺตรปสฺเส วิหารํ การาเปสิ.

ส่วนพระเถระผู้อยู่ในจตุภูมิวิหาร เกิดที่หมู่บ้านขณิตติปาทะ เป็นผู้สืบเชื้อสายมาจากหมู่พระอรหันตเถระในเมืองอริมัททนะ ท่านไปในที่ใดๆ ทราบความประพฤติของภิกษุเหล่าอื่นตามความเป็นจริงแล้ว ไม่เคยร่วมใช้สอยปัจจัย ๔ กับภิกษุเหล่านั้นเลย แม้แต่น้ำก็ไม่เคยดื่ม ท่านมีปกติถือเอาแผ่นหนังติดตัวไปในที่นั้นๆ ด้วย ส่วนพระเจ้าอุกกังสิกะ ทรงสร้างเจดีย์ชื่อราชมณีจุฬะ โดยถือเอาแบบอย่างเจดีย์ที่พระเจ้าทวัตตปองสร้างไว้ในเมืองศรีเกษตร เจดีย์นั้นมีขนาดโดยรอบ ๓๐๐ ศอก และมีความสูงเท่ากันนั้นเอง และทรงสร้างวิหาร ๔ แห่งที่ด้านทั้ง ๔ ของเจดีย์นั้น คือ ด้านทิศตะวันออกชื่อปุพพวนารามวิหาร ด้านทิศใต้ชื่อทักขิณวนารามวิหาร ด้านทิศตะวันตกชื่อปัจฉิมวนารามวิหาร ด้านทิศเหนือชื่ออุตตรวนารามวิหาร ในวิหารทั้ง ๔ นั้น อุตตรวนารามวิหารถูกไฟฟ้าผ่าไหม้ทำลายไป ส่วนวิหารที่เหลือ ๓ แห่ง ทรงถวายแก่พระมหาเถระ ๓ รูป ผู้เชี่ยวชาญในพระปริยัติ และทรงพระราชทานนามฉายาแก่ท่านเหล่านั้นด้วย ในสมัยของพระราชาองค์หลัง ได้ทรงสร้างวิหารทางด้านทิศเหนือขึ้น

ตสฺมึ ปน เจติเย ฉตฺตํ อนาโรเปตฺวาเยว โส ราชา ทิวงฺคโต. เตสุ ปน จตูสุ วิหาเรสุ นิสินฺนานํ เถรานํ ทกฺขิณวนารามวิหารวาสีมหาเถโร กจฺจายนคนฺถสฺส อตฺถํ ฉพฺพิเธหิ สํวณฺณนานเยหิ อลงฺกริตฺวา มรมฺมภาสาย สํวณฺเณสิ. ปจฺฉิมวนารามวิหาร วาสิตฺเถโร ปน นฺยาสสฺส สํวณฺณนํ ฉหิ นเยหิ อลงฺกริตฺวา อกาสิ.

แต่พระราชาพระองค์นั้นเสด็จสวรรคตไปโดยที่ยังมิได้ยกฉัตรขึ้นสู่เจดีย์นั้นเลย ในบรรดาพระเถระผู้อยู่ในวิหารทั้ง ๔ นั้น พระมหาเถระผู้อยู่ในทักขิณวนารามวิหาร ได้รจนาคำอธิบายอรรถแห่งคัมภีร์กัจจายนะด้วยภาษาพม่า โดยประดับด้วยนัยแห่งการอธิบาย ๖ ประการ ส่วนพระเถระผู้อยู่ในปัจฉิมวนารามวิหาร ได้รจนาคำอธิบายคัมภีร์นยาสะ โดยประดับด้วยนัย ๖ ประการ

กลิยุเค ปน ทสวสฺสาธิเก สหสฺเส สมฺปตฺเต ตสฺส [Pg.125] รญฺโญ ปุตฺโต สิรินนฺทสุธมฺมราชาปวราธีปติ รชฺชํ กาเรสิ. ปิตุโน ราชเคหํ ภินฺทิตฺวา วิหารํ การาเปตฺวา ติโลกาลงฺการสฺส นาม มหาเถรสฺส อทาสิ. ติโลกาลงฺการตฺเถโร จ นาม ติปิฏกาลงฺการตฺเถเรน สมญฺญาณถามสฺส อริยาลงฺการตฺเถรสฺส สิสฺโสติ ทฏฺฐพฺโพ. อยญฺจตฺโถ เหฏฺฐา ทสฺสิโต. เชยฺยปุเร จตุภูมิกอตุลวิหารํ การาเปตฺวา ทาฏฺฐานาคราชคุรุตฺเถรสฺส อทาสิ. โส จ เถโร นิรุตฺติสารมญฺชูสํ นาม นฺยาสสํวณฺณนํ อกาสี.

เมื่อกาลียุคผ่านไปได้ ๑,๐๑๐ ปี พระโอรสของพระราชาพระองค์นั้น คือ พระเจ้าสิรินันทสุธัมมราชปวราธิบดี ได้ครองราชสมบัติ ทรงรื้อพระราชมณเฑียรของพระบิดาแล้วสร้างเป็นวิหารถวายแก่พระมหาเถระชื่อติโลกาลังการะ พึงทราบว่า พระติโลกาลังการเถระนั้น เป็นศิษย์ของพระอริยลังการเถระ ผู้มีกำลังแห่งปัญญาเสมอกับพระติปิฏกาลังการเถระ ความข้อนี้ได้แสดงไว้แล้วในเบื้องล่าง ทรงสร้างจตุภูมิอตุลวิหารในเมืองชัยยะ แล้วถวายแก่พระทาฐานาคราชคุรุเถระ พระเถระรูปนั้นได้รจนาคัมภีร์นิรุตติสารมัญชุสา ซึ่งเป็นคำอธิบายคัมภีร์นยาสะ

กลิยุเค ทฺวาทสาธิเก วสฺสสหสฺเส สมฺปตฺเต ผคฺคุนมาเส โสตาปนฺนา นาม อารกฺขเทวตา อญฺญตฺถ คมิสฺสามาติ อาหํสูติ นครา สุปินํ ปสฺสนฺตา หุตฺวา พหูสนฺนิปติตฺวา เทวปูชํ อกํสุ. เทวตานํ ปน สงฺกมนํ นาม นตฺถิ, ปุพฺพนิมิตฺตเมวตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

เมื่อกาลียุคผ่านไปได้ ๑,๐๑๒ ปี ในเดือนผัคคุณะ ชาวเมืองฝันเห็นว่าเหล่าอารักขเทวดาชื่อโสตปันนะกล่าวว่า 'พวกเราจะไปที่อื่น' จึงได้มาประชุมกันเป็นจำนวนมากแล้วทำเทวบูชา พึงทราบว่า การย้ายไปของเทวดาทั้งหลายนั้นไม่มีจริง นั่นเป็นเพียงบุพนิมิตเท่านั้น

ตสฺมิญฺจ กาเล จินรญฺโญ โยธา อาคนฺตฺวา มรมฺมรฏฺฐํ ทูเสสุํ. สาสนํ อพฺภปฺปฏิจฺฉนฺโน วิย จนฺโท ทุพฺพลํ อโหสิ.

ในกาลนั้น ทหารของพระราชาจีนได้เข้ามาทำลายแคว้นพม่า พระศาสนาได้อ่อนแอลง เหมือนพระจันทร์ที่ถูกเมฆบดบัง

กลิยุเค เตวีสาธิเก วสฺสสหสฺเส สมฺปตฺเต ตสฺส รญฺโญ กนิฏฺโฐ มหาปวรธมฺมราชาโลกาธิปติ นาม ราชา รชฺชํ กาเรสิ. ตสฺมิญฺจ กาเล โลกสงฺเกตวเสน ปุญฺญํ มนฺทํ ภวิสฺสตีติ เวทสตฺถญฺญูหิ อาโรจิตตฺตา โลกสงฺเกตวเสเนว อภินวปุญฺญุปฺปาทนตฺถํ ขนฺธวารเคหํ การาเปตฺวา ตาวกาลิกวเสน สงฺกมิตฺวา นิสีทิ. ตโต อปรภาเค อุตฺตรเคหํ ภินฺทิตฺวา ตสฺมึเยว ฐาเน วิหารํ การาเปตฺวา เอกสฺส มหาเถรสฺส อทาสิ.

เมื่อกาลียุคผ่านไปได้ ๑,๐๒๓ ปี พระอนุชาของพระราชาพระองค์นั้น ทรงพระนามว่าพระเจ้ามหาปวรธรรมราชโลกอธิบดี ได้ครองราชสมบัติ ในกาลนั้น เพราะพวกพราหมณ์ผู้รู้พระเวทกราบทูลว่า 'บุญจะน้อยลงตามลางบอกเหตุของโลก' จึงทรงสร้างพลับพลาที่ประทับเพื่อสร้างบุญใหม่ตามลางบอกเหตุของโลกนั้นเอง แล้วเสด็จย้ายไปประทับอยู่ชั่วคราว ต่อมาภายหลัง ทรงรื้อเรือนทางทิศเหนือแล้วสร้างวิหารขึ้นในที่นั้นเอง ถวายแก่พระมหาเถระรูปหนึ่ง

ทกฺขิณเคหํ ปน นครสฺส ปุรตฺถิมทิสาภาเค วิหารํ การาเปตฺวา อคฺคณมฺมาลงฺการตฺเถรสฺส อทาสิ. โส จ เถโร กจฺจายนคนฺถสฺสเจว อภิธมฺมตฺถสงฺคหสฺส จ มาติกาธาตุกถายมกปฏฺฐานานญฺจ [Pg.126] อตฺถํ มรมฺมภาสาย โยเชสิ.

ส่วนเรือนทางทิศใต้ ทรงให้สร้างวิหารขึ้นทางทิศตะวันออกของเมือง แล้วถวายแก่พระอัคคณัมมาลังการเถระ พระเถระรูปนั้นได้รจนาคำอธิบายอรรถแห่งคัมภีร์กัจจายนะ คัมภีร์อภิธัมมัตถสังคหะ และคัมภีร์มาติกา ธาตุกถา ยมก ปัฏฐาน เป็นภาษาพม่า

อุปราชา จ มหาเสตุโน ปมุเข ฐาเน โสวณฺณมยวิหารํ การาเปตฺวา อุตฺตรเคหวิหาร วาสิตฺเถรสฺส อนฺเตวาสิกสฺส ชินารามตฺเถรสฺส อทาสิ. ตสฺมึเยว ฐาเน นานารตนวิจิตฺรํ วิหารํ การาเปตฺวา ตสฺเสว เถรสฺส อนฺเตวาสิกสฺส คุณคนฺธตฺเถรสฺส อทาสิ.

ฝ่ายพระอุปราชได้ทรงสร้างวิหารทองคำขึ้นในที่เบื้องหน้ามหาเสตุ แล้วถวายแก่พระชินารามเถระ ผู้เป็นศิษย์ของพระเถระผู้อยู่ในอุตตรเคหวิหาร ในที่นั้นเอง ทรงสร้างวิหารอันวิจิตรด้วยรัตนะต่างๆ แล้วถวายแก่พระคุณคันธเถระ ผู้เป็นศิษย์ของพระเถระรูปนั้นนั่นเอง

โส ปน เถโร ‘ฉิน วฺฑิน’ คาเม วิชาโต. วเย ปน สมฺปตฺเต รตนปูรนครํ คนฺตฺวา ปริยตฺตึ อุคฺคณฺหิตฺวา ตโต ปุน นิวตฺติตฺวา พทุนนคเร พทรคาเม นิสีทิตฺวา ปจฺฉา ‘ฉิน วฺฑิน’ คาเม จตูหิ ปจฺจเยหิ กิลมโถ หุตฺวา วสติ. ตสฺมิญฺจ กาเล คาเม โมกฺขสฺส นาม ปุริสสฺส สนฺติเก เอกํ อนคฺฆํ มณึ ราชา ลภิตฺวา อติว มมายิ. ‘ฉิน วฺฑิน’ โมกฺขมณีติ ปากโฏ อโหสิ.

พระเถระรูปนั้นเกิดที่หมู่บ้าน 'ฉินวดีนะ' เมื่อถึงวัยอันสมควร ได้ไปศึกษาพระปริยัติที่เมืองรัตนปูระ แล้วกลับมาพำนักอยู่ที่หมู่บ้านพทระ ในเมืองพทุนะ ภายหลังได้มาพำนักอยู่ที่หมู่บ้าน 'ฉินวดีนะ' โดยมีความลำบากด้วยปัจจัย ๔ ในกาลนั้น พระราชาทรงได้แก้วมณีอันหาค่ามิได้ดวงหนึ่งจากสำนักของชายชื่อโมกขะในหมู่บ้านนั้น และทรงหวงแหนยิ่งนัก แก้วมณีนั้นจึงปรากฏชื่อว่า 'ฉินวดีนะโมกขมณี'

อถ อุตฺตรเคหวิหารวาสิตฺเถโร อาห,- ‘ฉิน วฺฑิน’ คามเก น มณิเยว อนคฺฆํ, อถ โข เอโกปิ เถโร คุณคนฺโธ นาม ปริยตฺติโกวิโท อนคฺโฆเยวาติ.

ลำดับนั้น พระเถระผู้อยู่ในอุตตรเคหวิหารกล่าวว่า 'ในหมู่บ้านฉินวดีนะ มิใช่มีเพียงแก้วมณีเท่านั้นที่หาค่ามิได้ แต่ยังมีพระเถระรูปหนึ่งชื่อคุณคันธะ ผู้เชี่ยวชาญในพระปริยัติ ก็เป็นผู้หาค่ามิได้เช่นกัน'

อถ ตํ สุตฺวา ราชา ตํ ปกฺโกเสตฺวา จตูหิ ปจฺจเยหิ อุปตฺถมฺเภตฺวา ปูชํ อกาสิ.

เมื่อพระราชาทรงได้ยินดังนั้น จึงทรงรับสั่งให้เรียกท่านมา แล้วทรงอุปถัมภ์ด้วยปัจจัย ๔ และทรงบูชา

สหสฺโสโรธคาเม คุณสาโร นาม เถโร ปลิณคาเม สุชาโต นาม เถโร จ คุณคนฺธตฺเถรสฺส สิสฺสาเยว อเหสุํ.

พระเถระชื่อคุณสาระในหมู่บ้านสหัสโสโรธะ และพระเถระชื่อสุชาตะในหมู่บ้านปาลินะ ต่างก็เป็นศิษย์ของพระคุณคันธเถระ

เอกสฺมิญฺจ กาเล ติริยปพฺพตวิหารวาสีมหาเถโร ภิกฺขุสงฺฆมชฺเฌ อคฺคธมฺมาลงฺการตฺเถรํ กีฬนวเสน เอวมาห,- อมฺเหสุ อาวุโส อนฺตรธารยมาเนสุ ตฺวํ โลเก เอโก คนฺถโกวิทตฺเถโร ภวิสฺสสิ มญฺเญติ. อถ อคฺคธมฺมาลงฺกาโร จ เอวมาห,-ตุมฺเหสุ ภนฺเต อนฺตรธารยมาเนสุ มยํ คนฺถโกวิทาน ภเวยฺยามโก นาม [Pg.127] ปุคฺคโล โลเก คนฺถโกวิโท ภวิสฺสตีติ. โปราณโปตฺถเกสุ ปน อริยาลงฺการตฺเถโร นนุ ปนิทานิ มยํ คนฺถโกวิทา น ตาว ภวามาติ เอวมาหาติ วุตฺตํ. โส อคฺคธมฺมาลงฺการตฺเถโรเยว รญฺญา ยาจิโต ราชวํส. สงฺเขปมฺปิ อกาสิ. โส ปฺปน เถโร อมจฺจปุตฺโต.

ครั้งหนึ่ง พระมหาเถระผู้อยู่ในติริยบรรพตวิหาร ได้กล่าวกับพระอัคคธัมมาลังการเถระในท่ามกลางหมู่ภิกษุสงฆ์โดยอาการหยอกล้อว่า "อาวุโส เมื่อพวกเราอันตรธานไปแล้ว ท่านจักเป็นพระเถระผู้ฉลาดในคัมภีร์เพียงรูปเดียวในโลกกระมัง" ลำดับนั้น พระอัคคธัมมาลังการเถระจึงกล่าวอย่างนี้ว่า "ท่านขอรับ เมื่อพวกท่านอันตรธานไปแล้ว พวกผมไม่พึงเป็นผู้ฉลาดในคัมภีร์หรือ ใครเล่าจักเป็นผู้ฉลาดในคัมภีร์ในโลก" แต่ในคัมภีร์โบราณกล่าวว่า พระอริยาลังการเถระได้กล่าวอย่างนี้ว่า "บัดนี้พวกเรายังไม่เป็นผู้ฉลาดในคัมภีร์มิใช่หรือ" พระอัคคธัมมาลังการเถระรูปนั้นนั่นเอง อันพระราชาทรงอาราธนาแล้ว ได้รจนาพงศาวดารราชวงศ์โดยย่อด้วย พระเถระรูปนั้นเป็นบุตรของอำมาตย์

เอกสฺมิญฺจ กาเล หีนายาวตฺตโก เอโก มหาอมจฺโจ รญฺโญ สนฺติกา อตฺตนา อุปลทฺธปริโภคํ สพฺพํ คเหตฺวา วิหารํ อาคนฺตฺวา อคฺคธมฺมาลงฺการตฺเถเรน สทฺธึ สลฺลาปํ อกาสิ. สลฺลาปํ ปน กตฺวา สพฺพํ ปริโภคํ เถรสฺส ทสฺเสตฺวา สเจ ภนฺเต ตฺวํ คิหิ ภเวยฺยาสิ, เอตฺตกํ ปริโภคํ ลภิสฺสตีติ อาห. เถโรปิ เอวมาห,-ตุมฺหากํ ปน เอตฺตโก ปริโภโค อมฺหากํ สมณานํ วจฺจกุฏึ อสุภภาวนํ ภาเวตฺวา ปวิสนฺตานํ ปุญฺญํ กลํ นาคฺฆติ โสฬสินฺติ. กิญฺจาปิ อิทญฺจ ปน วจนํ สาสนวํเส อปฺปธานํ โหติ, ปุพฺพาจริยสีเหหิ ปน วุตฺต วจนํ ยาว อปาณโกฏิกา สริตพฺพเมวาติ มนสิกโรนฺเตน วุตฺตนฺติ.

ครั้งหนึ่ง มหาอำมาตย์ผู้หนึ่งผู้กลับมาเป็นคฤหัสถ์ ได้ถือเอาเครื่องอุปโภคบริโภคทั้งหมดที่ตนได้รับจากสำนักของพระราชา มายังวิหารแล้วสนทนากับพระอัคคธัมมาลังการเถระ ครั้นสนทนาแล้ว ได้แสดงเครื่องอุปโภคบริโภคทั้งหมดแก่พระเถระแล้วกล่าวว่า "ท่านขอรับ ถ้าท่านพึงเป็นคฤหัสถ์ ท่านจักได้รับเครื่องอุปโภคบริโภคถึงเพียงนี้" พระเถระจึงกล่าวอย่างนี้ว่า "เครื่องอุปโภคบริโภคถึงเพียงนี้ของพวกท่าน ย่อมไม่ถึงเสี้ยวที่ ๑๖ แห่งบุญของพวกเราเหล่าสมณะผู้เจริญอสุภภาวนาแล้วเข้าไปสู่ส้วม" แม้ว่าคำนี้จะไม่เป็นเรื่องสำคัญในศาสนวงศ์ แต่ผู้รจนาได้กล่าวไว้ด้วยพิจารณาว่า คำที่พระบุพพาจารย์ผู้เป็นดุจราชสีห์กล่าวไว้นั้น ควรระลึกถึงไว้จนชั่วชีวิต

กลิยุเค ปน จตุตฺตึสาธิเก วสฺสสหสฺเส สมฺปตฺเต ตสฺส ปุตฺโต นราวโร นาม ราชา รชฺชํ กาเรสิ. มหาสีหสูรธมฺมราชาติ นามลญฺฉํ ปฏิคฺคณฺหิ. ตสฺส รญฺโญ กาเล ‘สี โขํ’ เจติยสฺส สมีเป เชตวนวิหาเร คนฺถํ อุคฺคณฺหนฺโต เอโก ทหรภิกฺขุ คนฺถเฉโกปิ สมาโน พาลกาเล พาลจิตฺเตน อากุลิโต หุตฺวา วจฺจกูเป วาตาตเปหิ พหิสุกฺขภาเวน ปฏิจฺฉาทิเต ทณฺเฑน อาลุลิตฺวา ทุคฺคนฺโธวิย จิตฺตสนฺตาเน ปริยตฺติวาตาตเปหิ พหิสุกฺขภาเวน ปฏิจฺฉาทิเต เกนจิเทว รูปารมฺมณาทินา อาลุลิตฺวา กิเลสสตฺติสงฺขาโต ทุคฺคนฺโธ วายิตฺวา หีนายาวตฺติสฺสามีติ จินฺเตตฺวา คิหิวตฺถานิ คเหตฺวา สทฺธึ สหายภิกฺขุหิ นทีติตฺถํ อคมาสิ. อนฺตรามคฺเค [Pg.128] ตาว ภิกฺขุภาเวเนว เจติยํ วนฺทิสฺสามีติ คิหิวตฺถานิ สหายกานํ หตฺเถ ฐเปตฺวา เจติยปฺปมุเข เลณํ ปวิสิตฺวา วนฺทิตฺวา นิสีทิ. อถ เอกา ทหริตฺถี เจติยงฺคณํ อาคนฺตฺวา พหิ เลณํ นิสีทิสฺวา อุทกํ สิญฺจิตฺวา ปตฺถนํ อกาสิ,-อิมินา ปุญฺญกมฺเมน สพฺเพหิ อปายาทินุกฺเขหิ โมเจยฺยามิ, ภเว ภเว จ หีนายาวตฺตกสฺส ปุริสสฺส ปาทจาริกา น ภเวยฺยามีติ.

ก็เมื่อปีที่ ๑,๐๓๔ แห่งกลียุคมาถึงแล้ว พระราชาพระนามว่านราวร ผู้เป็นพระราชโอรสของพระองค์ได้ครองราชสมบัติ ทรงรับพระนามว่า มหาสีหสุรธรรมราชา ในรัชสมัยของพระราชาพระองค์นั้น ภิกษุหนุ่มรูปหนึ่งผู้กำลังเรียนคัมภีร์อยู่ที่เชตวันวิหารใกล้เจดีย์ 'สีโขม' แม้จะเป็นผู้ฉลาดในคัมภีร์ แต่ในวัยหนุ่มถูกจิตที่ยังเป็นเด็กทำให้ฟุ้งซ่าน เหมือนส้วมที่ถูกลมและแดดทำให้แห้งที่ภายนอกปกปิดไว้ เมื่อถูกกวนด้วยไม้เท้าก็มีกลิ่นเหม็นฟุ้งขึ้นมาฉันใด ในสันดานจิตที่ถูกลมและแดดคือปริยัติทำให้แห้งที่ภายนอกปกปิดไว้ เมื่อถูกอารมณ์มีรูปารมณ์เป็นต้นบางอย่างกวนเข้า กลิ่นเหม็นคืออำนาจกิเลสก็ฟุ้งขึ้นมาฉันนั้น ภิกษุนั้นคิดว่า 'เราจักสึก' จึงถือเอาผ้าคฤหัสถ์ไปยังท่าแม่น้ำพร้อมกับเพื่อนภิกษุ ในระหว่างทางคิดว่า 'เราจักไหว้เจดีย์ในขณะที่ยังเป็นภิกษุอยู่ก่อน' จึงฝากผ้าคฤหัสถ์ไว้ในมือของเพื่อน เข้าไปยังถ้ำหน้าเจดีย์ ไหว้แล้วก็นั่งอยู่ ลำดับนั้น หญิงสาวคนหนึ่งมายังลานเจดีย์ นั่งลงที่ภายนอกถ้ำ รดน้ำแล้วตั้งความปรารถนาว่า 'ด้วยบุญกรรมนี้ ขอให้ข้าพเจ้าพ้นจากทุกข์มีอบายเป็นต้นทั้งปวง และในทุกๆ ภพ ขออย่าได้เป็นบาทบริจาริกาของชายผู้กลับมาเป็นคฤหัสถ์เลย'

อถ ตํ สุตฺวา ทหรภิกฺขุ เอวํ จินฺเตสิ,-อิทานิ อหํหีนายาวตฺติสฺสามีติ จินฺเตตฺวา อาคโต, อยมฺปิ ทหริตฺถี หีนายาวตฺตกสฺส ปุริสสฺส ปาทจาริกา น ภเวยฺยา มีติ ปตฺถนํ อกาสิ, อิทานิ ตํ ทหริตฺถึ การณํ ปุจฺฉิสฺสามีติ. เอวํ ปน จินฺเตตฺวา พหิ เลณํ นิกฺขมิตฺวา ตํ ทหริตฺถึการณํ ปุจฺฉิ,-กสฺมา ปน ตฺวํ หีนายาวตฺตกสฺส ปุริสสฺส ปาทจาริกา น ภเวยฺยามีติ ปตฺถนํ กโรสีติ. หีนายาวตฺตกสฺส ภนฺเต ปุริสสฺส ปาทจาริกา น ภเวยฺยามีติ วุตฺตวจนํ พาลปุริสสฺส ปาทจาริกา น ภเวยฺยามีติ วุตฺตวจเนน นานา น โหติ, สทิสตฺถกเมวาติ นนุ หีนายา วตฺตโก พาโลเยว นาม, สเจ ปน ภนฺเต หีนายาวตฺตโก พาโล นาม น ภเวยฺย, โก นาม โลเก พาโล ภเวยฺย, ภิกฺขุ นาม หิ ปเรหิ ทินฺนํ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนํ ปริภุญฺชิตฺวา สุขํ วสติ, สเจ คนฺถํ อุคฺคณฺหิตุ กาโม ภเวยฺย, ยถากามํเยว คนฺถํ อุคฺคณฺหิตุํ โอกาสํ ลภติ, เอวํ ปน อหุตฺวา อลสิโกเยว ภุญฺชิตฺวา สยิตฺวา นิสีทิตุํ อิจฺเฉยฺย, เอวมฺปิ ยถากามํ ภุญฺชิตุํ สยิตุํ โอกาสํ ลภติ, เอวมฺปิ สมาโน ปรสฺส ทาโส ภวิสฺสามิ, ทารสฺส กึกโร ภวิสฺสามีติ อกเถนฺโตปิ กเถนฺโตวิย หุตฺวา หีนายาวตฺเตยฺย, โส โลเก อญฺเญหิ พาเลหิ อธิโก พาโลติ อหํ มญฺญามิ, สเจ ปน พาลตรสฺส ภริยา ภเวยฺย, อหํ พาลตรี ภเวยฺยนฺติ [Pg.129] วุตฺเต โส ทหรภิกฺขุ สํเวคํ อาปชฺชิตฺวา พหินครทฺวารํ นิกฺขมิตฺวา วานรคเณน วินา ฌายนฺโตวิย วานโร ฌายิตฺวา นิสีทิ.

ลำดับนั้น ภิกษุหนุ่มนั้นได้ฟังคำนั้นแล้วคิดอย่างนี้ว่า 'บัดนี้เราคิดว่าจักสึกจึงมา ส่วนหญิงสาวคนนี้ก็ตั้งความปรารถนาว่า ขออย่าได้เป็นบาทบริจาริกาของชายผู้กลับมาเป็นคฤหัสถ์เลย บัดนี้เราจักถามเหตุผลกับหญิงสาวคนนั้น' ครั้นคิดอย่างนี้แล้ว จึงออกจากถ้ำไปถามเหตุผลกับหญิงสาวคนนั้นว่า 'เพราะเหตุใดเธอจึงตั้งความปรารถนาว่า ขออย่าได้เป็นบาทบริจาริกาของชายผู้กลับมาเป็นคฤหัสถ์เลย' หญิงสาวตอบว่า 'ท่านเจ้าคะ คำที่ว่าขออย่าได้เป็นบาทบริจาริกาของชายผู้กลับมาเป็นคฤหัสถ์ กับคำที่ว่าขออย่าได้เป็นบาทบริจาริกาของชายโง่ ไม่ต่างกันเลย มีความหมายเหมือนกัน มิใช่หรือว่าผู้ที่สึกออกมานั้นชื่อว่าเป็นคนโง่แท้ๆ ท่านเจ้าคะ ถ้าผู้ที่สึกออกมาไม่ชื่อว่าเป็นคนโง่แล้ว ใครเล่าในโลกจะชื่อว่าเป็นคนโง่ เพราะว่าภิกษุอาศัยจีวร บิณฑบาต และเสนาสนะที่ผู้อื่นถวายแล้วอยู่เป็นสุข ถ้าปรารถนาจะเรียนคัมภีร์ ก็ย่อมได้โอกาสเรียนคัมภีร์ตามความปรารถนา แม้ไม่เป็นเช่นนั้น แต่เป็นคนเกียจคร้านปรารถนาจะกิน นอน และนั่ง ก็ย่อมได้โอกาสกินและนอนตามความปรารถนา แม้เป็นอยู่อย่างนี้ (แต่กลับคิดว่า) เราจักเป็นทาสของผู้อื่น จักเป็นคนรับใช้ของเมีย แม้ไม่ได้พูดออกมาแต่ก็เหมือนพูดออกมาแล้วสึกไป ชายผู้นั้นข้าพเจ้าสำคัญว่าเป็นคนโง่ยิ่งกว่าคนโง่อื่นๆ ในโลก ถ้าข้าพเจ้าพึงเป็นภรรยาของคนที่โง่กว่า ข้าพเจ้าก็พึงเป็นคนที่โง่ยิ่งกว่า' เมื่อนางกล่าวอย่างนี้ ภิกษุหนุ่มนั้นเกิดความสลดใจ ออกไปทางประตูนอกเมือง นั่งซึมอยู่เหมือนลิงที่พลัดพรากจากฝูงลิง

อถ สหายกา อาคนฺตฺวา คิหิวตฺถานิ คณฺหาหีติ ปกฺโกสึสุ. ตสฺมึ กาเล โส ทหรภิกฺขุ อาคจฺฉถ ภวนฺโตติ วตฺวา สพฺพํ การณํ เตสํ อาจิกฺขิตฺวา อิทานิ ปน ภวนฺโต หีนายาวตฺเตหีติ สเจ โย โกจิ อาคนฺตฺวา มม สีสํ มุคฺคเรน ปหาเรยฺย, เอวํ สนฺเตปิ หีนายาวตฺติตุํ น อิจฺฉามิ, อิโต ปฏฺฐาย ยาว ชีวิตปริยนฺตา หีนายาวตฺติตุํ มนสาปิ น จินฺตยิสฺสามีติ วตฺวา เอราวตีนํทึ ตริตฺวา เชยฺยปุรํ อคมาสิ. ตทา กิร ทหริตฺถี เทวลาภวยฺย, น มนุสฺสิตฺถีติ วทนฺติ ปณฺฑิตาติ.

ลำดับนั้น เพื่อนภิกษุทั้งหลายมาแล้วเรียกภิกษุหนุ่มนั้นว่า 'จงรับผ้าคฤหัสถ์ไปเถิด' ในเวลานั้น ภิกษุหนุ่มนั้นกล่าวว่า 'ท่านทั้งหลายจงมาเถิด' แล้วบอกเหตุผลทั้งหมดแก่เพื่อนเหล่านั้นว่า 'ท่านทั้งหลาย บัดนี้แม้จะมีใครมาเอาค้อนตีศีรษะของผม ถึงกระนั้นผมก็ไม่ปรารถนาจะสึก ตั้งแต่นี้ไปจนชั่วชีวิต ผมจะไม่คิดเรื่องสึกแม้ด้วยใจ' ครั้นกล่าวแล้วจึงข้ามแม่น้ำอิรวดีไปยังเมืองชัยปุระ ได้ยินว่า ในกาลนั้น บัณฑิตทั้งหลายกล่าวว่า หญิงสาวคนนั้นเป็นเทพธิดา มิใช่หญิงมนุษย์

เชยฺยปุรํ ปน ปตฺวา ปริยตฺติโกวิทานํ มหาเถรานํ สนฺติเก นยํ คเหตฺวา ปุญฺญเจติยสฺส ทกฺขิณทิสาภาเค เอกสฺมึ วิหาเร นิสีทิ. ปริยตฺตึ วาเจตฺวา อถ กเมน ตํตํทิสาหิ ภิกฺขุสามเณรา อาคนฺตฺวา ตสฺส สนฺติเก ปริยตฺตึ อุคฺคณฺหึสุ. อาวาสํ ปน อลภิตฺวา เกจิ ภิกฺขุสามเณรา ฉตฺตานิปิ ฉาทิตฺวา นิสีทึสุ.

ครั้นถึงเมืองชัยปุระแล้ว ถือเอานัยจากสำนักของพระมหาเถระผู้ฉลาดในปริยัติทั้งหลาย นั่งอยู่ในวิหารแห่งหนึ่งทางทิศใต้ของปุญญเจดีย์ ครั้นบอกปริยัติแล้ว ลำดับนั้น ภิกษุสามเณรทั้งหลายจากทิศนั้นๆ มาแล้วโดยลำดับ ได้เรียนปริยัติในสำนักของท่าน แต่เมื่อไม่ได้อาวาส ภิกษุสามเณรบางรูปก็กางร่มแล้วนั่งลง

เอกสฺมึ กาเล ราชา นิกฺขมิตฺวา ปุญฺญเจติยํ วนฺทิสฺสามีติ เจติยงฺคณํ ปาวิสิ. อถ ฉตฺตานิ ฉาเทตฺวา นิสินฺเน ภิกฺขู ทิสฺวา คุหาย สทฺธึ วิหารํ การาเปตฺวา ตสฺส ภิกฺขุสฺส อทาสิ. ติโลกครูติปิ นามลญฺฉํ อทาสิ. สุขโวหารตฺถํ ปน กการโลปํ กตฺวา ติโลครูติ โวหรึสุ.

ครั้งหนึ่ง พระราชาเสด็จออกไปแล้ว เข้าไปสู่ลานเจดีย์ด้วยตั้งพระทัยว่า "เราจักไหว้ปุญญเจดีย์" ลำดับนั้น ทรงเห็นภิกษุทั้งหลายผู้กางร่มนั่งอยู่ จึงโปรดให้สร้างวิหารพร้อมด้วยถ้ำแล้วถวายแก่ภิกษุนั้น และได้พระราชทานนามฉายาว่า "ติโลกครู" แต่เพื่อความสะดวกในการเรียกขาน จึงลบ ก อักษรเสีย แล้วเรียกกันว่า "ติโลครู"

ตสฺส ปน สทฺธิวิหาริโก สตฺตวสฺสิโก เตโชทีโป นาม ภิกฺขุ ปริตฺตฏีกํ อกาสิ. อปรภาเค ปน ติโลกาลงฺกาโรติ นามลญฺฉํ อทาสิ. เอวํ เตเชทีโป นาม ภิกฺขุ นราวรรญฺโญ กาเล ปริตฺตฏีกํ อกาสีติ ทฏฺฐพฺพํ. เกจิ ปน ปจฺฉิมปกฺขาธิกรญฺโญ กาเลติ วทนฺติ.

ก็ภิกษุชื่อว่าเตโชทีปะ ผู้มีพรรษา ๗ ผู้เป็นสัทธิวิหาริกของท่านนั้น ได้ทำปริตตฎีกา แต่ในภายหลัง (พระราชา) ได้พระราชทานนามฉายาว่า ติโลกอลังการะ พึงเห็นว่า ภิกษุชื่อว่าเตโชทีปะ ได้ทำปริตตฎีกาในรัชสมัยของพระเจ้านราวระ อย่างนี้ แต่บางท่านกล่าวว่า ในรัชสมัยของพระราชาผู้เป็นใหญ่ในฝ่ายหลัง

เอกสฺมึ [Pg.130] ปน กาเล ติริยปพฺพตวิหารวาสีมหาเถโร ปาทเจติยํ วนฺทนตฺถาย คนฺตฺวา ปจฺจาคตกาเล กุขนนคเร สุวณฺณคุหายํ ชมฺพุธชตฺเถรสฺส สนฺติกํ ปวิสิตฺวา เตน สทฺธึ สลฺลาปํ อกาสิ. เต จ มหาเถรา อญฺญมญฺญํ ปสฺสิตฺวา สลฺลปิตฺวา อติวิย ปโมทึสุ. โลกสฺมิญฺหิ พาโล พาเลน ปณฺฑิโต ปณฺฑิเตน สทฺธึ อติวิย ปโมทตีติ. เต จ ทฺเว เถรา สมานวสฺสิกา. ติริยปพฺพตวิหาร วาสีมหาเถโร เตน สทฺธึ สลฺลาปํ กตฺวา ปจฺจาคจฺฉิ. ชมฺพุธชตฺเถโร จ มคฺคํ อจิกฺขิตุํ อนุคจฺฉิ. อถ ติริยปพฺพตวิหารวาสีมหาเถโร ชมฺพุธชตฺเถรํ อาห,- อหํ ภนฺเต ราชวลฺลโภ โหมิ ราชคุรุ,ตฺวํเยว มม ปุรโต คจฺฉาหีติ. อถ ชมฺพุธชตฺเถโรปิ ติริยปพฺพตวิหารวาสิตฺเถรํ อาห,-ตฺวํ ภนฺเต ราชวลฺลโภ ภวสิราชคุรุ, โลเก ราชคุรุ นาม ปธานภาเว ฐิโต, ตสฺมา ตฺวํเยว มม ปุรโต คจฺฉาหีติ. เอตฺถ จ ทฺเวปิ มหาเถรา อญฺญมญฺญํ คารววเสน โลกวตฺตํ อเปกฺขิตฺวา เอวมาหํสูติ ทฏฺฐพฺพํ. ติริยปพฺพตวิหารวาสีมหาเถโรปิ รตนปูรนครํ ปตฺวา ราชวํสปพฺพตํ คนฺตฺวา อรญฺญวาสํ วสิ.

ครั้งหนึ่ง พระมหาเถระผู้อยู่ในติริยบรรพตวิหารได้ไปเพื่อไหว้พระพุทธบาทเจดีย์ ในเวลาที่กลับมา ได้เข้าไปหาพระเถระชัมพุธชะในถ้ำสุวรรณคูหา เมืองกุกขนะ แล้วได้สนทนากับท่าน พระมหาเถระทั้งสองนั้นได้เห็นกันและกัน สนทนากันแล้วก็ยินดีเป็นอย่างยิ่ง เพราะว่าในโลก คนพาลย่อมยินดีกับคนพาล บัณฑิตย่อมยินดีกับบัณฑิตเป็นอย่างยิ่ง พระเถระทั้งสองนั้นมีพรรษาเท่ากัน พระมหาเถระผู้อยู่ในติริยบรรพตวิหารได้สนทนากับท่านแล้วก็กลับมา ส่วนพระเถระชัมพุธชะก็ได้ตามไปเพื่อบอกทาง ครั้งนั้น พระมหาเถระผู้อยู่ในติริยบรรพตวิหารได้กล่าวกับพระเถระชัมพุธชะว่า "ท่านผู้เจริญ อาตมภาพเป็นที่รักของพระราชา เป็นราชครู ท่านนั่นแหละจงไปข้างหน้าอาตมภาพเถิด" ครั้งนั้น พระเถระชัมพุธชะก็ได้กล่าวกับพระเถระผู้อยู่ในติริยบรรพตวิหารว่า "ท่านผู้เจริญ ท่านเป็นที่รักของพระราชา เป็นราชครูผู้เป็นใหญ่ ในโลกนี้ชื่อว่าราชครูย่อมตั้งอยู่ในฐานะเป็นประธาน เพราะฉะนั้น ท่านนั่นแหละจงไปข้างหน้าอาตมภาพเถิด" พึงเห็นว่า ในเรื่องนี้ พระมหาเถระทั้งสองนั้นได้กล่าวอย่างนี้โดยเคารพซึ่งกันและกัน โดยคำนึงถึงโลกวัตร พระมหาเถระผู้อยู่ในติริยบรรพตวิหารนั้นก็ได้ไปถึงเมืองรัตนปุระ ไปยังราชวงศ์บรรพตแล้วก็อยู่ป่า

อถ อุกฺกํสิกราชา กนิฏฺเฐน สูรกิตฺตินาเมน สทฺธึ มนฺเตสิ,-สเจ ตฺวํ วเน เถรํ ปฐมํ ปสฺสสิ, ตฺวํเยว วิหารํ การาเปตฺวา เถรสฺส ททาหิ, สเจ ปนาหํ ปฐมํ ปสฺเสยฺย, อหํ วิหารํ การาเปตฺวา ททามีติ.

ครั้งนั้น พระเจ้าอุกกังสิกะได้ปรึกษากับพระอนุชาชื่อสุรกิตติว่า "ถ้าท่านเห็นพระเถระในป่าก่อน ท่านนั่นแหละจงสร้างวิหารถวายพระเถระ แต่ถ้าเราเห็นก่อน เราจักสร้างวิหารถวาย"

อถ กนิฏฺฐา ปฐมํ ปสฺสิตฺวา ติริยปพฺพตกนฺทเร เชตวนํ นาม วิหารํ การาเปตฺวา อทาสิ. อิทญฺจ วจนํ สาธุชฺชนานํ คุณํ เอวการํ ปีติโสมนสฺสํ อุปฺปชฺชิ, เตน ปุญฺญกมฺเมน เตน ปีติโสมนสฺเสน สตฺตกฺขตฺตุํ เทวรชฺชสมฺปตฺตึ สตฺตกฺขตฺตุํ มนุสฺสรชฺชสมฺปตฺตึ ปฏิลภีติ วุตฺตตฺตา สาธุชฺชนานํ คุณํ อนุสฺสริตฺวา ปุญฺญวิเสสลาภตฺถาย วุตฺตํ.

ครั้งนั้น พระอนุชาได้เห็นก่อน จึงได้สร้างวิหารชื่อเชตวันในซอกเขาติริยบรรพตแล้วถวาย คำนี้ย่อมยังปีติโสมนัสให้เกิดขึ้นแก่คุณของสัตบุรุษอย่างนี้ เพราะมีการกล่าวไว้ว่า "ด้วยบุญกรรมนั้น ด้วยปีติโสมนัสนั้น ได้รับสมบัติแห่งเทวราช ๗ ครั้ง ได้รับสมบัติแห่งมนุษย์ราช ๗ ครั้ง" (คำนี้) จึงกล่าวไว้เพื่อระลึกถึงคุณของสัตบุรุษ เพื่อประโยชน์แห่งการได้บุญพิเศษ

ติริยปพฺพตวิหารวาสีมหาเถโร จ ชมฺพุธชตฺเถรสฺส [Pg.131] คุณํ อุกฺกํสิกรญฺโญ อาโรเจสิ. ราชา จ อติวิย ปสีทิตฺวา ชมฺพุธโชติ มูลนาเม ทีปสทฺเทน โยเชตฺวา ชมฺพุทีปธโชติ นามลญฺฉํ อทาสิ.

และพระมหาเถระผู้อยู่ในติริยบรรพตวิหารได้กราบทูลคุณของพระเถระชัมพุธชะแก่พระเจ้าอุกกังสิกะ และพระราชาทรงเลื่อมใสเป็นอย่างยิ่ง จึงทรงประกอบคำว่า "ทีปะ" เข้ากับชื่อเดิมว่า "ชัมพุธชะ" แล้วพระราชทานนามฉายาว่า "ชัมพุทีปธชะ"

ชมฺพุธชตฺเถโร จ นาม ธมฺมนนฺทตฺเถรสฺส สทฺธิวิหาริกา. ธมฺมนนฺทตฺเถโร จ โชติปุญฺญตฺเถรสฺส สทฺธิวิหาริโก. เต จ เถรา อรหนฺตคณวํสิกา.

และพระเถระชัมพุธชะชื่อว่าเป็นสัทธิวิหาริกของพระเถระธัมมนันทะ และพระเถระธัมมนันทะเป็นสัทธิวิหาริกของพระเถระโชติปุญญะ และพระเถระเหล่านั้นเป็นวงศ์แห่งหมู่พระอรหันต์

ชมฺพุธชตฺเถโร ปน วินยปาฬิยา อฏฺฐกถาย จ อตฺถ โยชนํ มรมฺมภาสาย อกาสิ. มณิรตโน นาม ปน เถโร อฏฺฐสาลินีสมฺโมหวิโนทนีกงฺขาวิตรณีอฏฺฐกถานํ อภิธมฺมตฺถวิภาวนีสงฺขปวณฺณนาฬีกานญฺจ อตฺถํ มรมฺม ภาสาย โยเชสิ.

ส่วนพระเถระชัมพุธชะได้ทำอรรถโยชนาพระวินัยปาฬิและอรรถกถาเป็นภาษามรัมมะ (พม่า) ส่วนพระเถระชื่อมณิรัตนะได้โยชนาอรรถแห่งอรรถกถาอัฏฐสาลินี สัมโมหวิโนทนี กังขาวิตรณี และอภิธัมมัตถวิภาวนี สังขปวรรณนา และฎีกาทั้งหลาย เป็นภาษามรัมมะ (พม่า)

มูลาวาสคาเม จ ปุพฺพารามวิหารวาสิตฺเถโร คูฬตฺถ ทีปนึ นาม คนฺถํ วิสุทฺธิมคฺคคณฺฐิปทตฺถญฺจ มูลภาสาย อกาสิ, เนตฺติปาฬิยา จ อตฺถํ มรมฺมภาสาย โยเชสิ. โส ปน เถโร ปุพฺเพ คามวาสี หุตฺวา สีสเวฐนตาลปตฺตานิ คเหตฺวา อาจริยปฺปเวณีวเสน วินยวิโลมาจารํ จริ. ปจฺฉา ปน ตํ อาจารํ วิสฺสชฺชิตฺวา อรญฺญวาสํ วสิ. โสปิ เถโร คมฺภีรญาณิโก สทฺทตฺถนเยสุ อติวิย เฉโก.

และพระเถระผู้อยู่ในบุพพารามวิหาร ณ หมู่บ้านมูลาวาส ได้ทำคัมภีร์ชื่อคูฬัตถทีปนีและวิสุทธิมรรคคัณฐิปทัตถะเป็นภาษาเดิม และได้โยชนาอรรถแห่งเนตติปาฬิเป็นภาษามรัมมะ (พม่า) ส่วนพระเถระนั้น เมื่อก่อนเป็นชาววัด (คามวาสี) ได้ถือผ้าโพกศีรษะและพัดใบตาล ประพฤติวินัยวิโลมาจารตามประเพณีอาจารย์ แต่ภายหลังได้ละการประพฤตินั้นแล้วอยู่ป่า พระเถระนั้นเป็นผู้มีญาณลึกซึ้ง และฉลาดเป็นอย่างยิ่งในนัยแห่งสัททัตถะ

กลิยุเค ปน ปญฺจตึสาธิเก วสฺสสหสฺเส สมฺปตฺเต กนิฏฺโฐ สิริปวรมหาธมฺมราชา นาม ภูปาโล รชฺชํ กาเรสิ. ทพฺพิมุขชาตสฺสเร ปน เคหํ การาเปตฺวา นิสีทนโต ทพฺพิมุขชาตสฺสโรติ นามํ ปากฏํ อโหสิ. ตสฺมึ ปน ชาตสฺสเร เชยฺยภูมิกิตฺตึ นาม วิหารํ การาเปตฺวา สิริสทฺธมฺมปาลตฺเถรสฺส อทาสิ. พหูนมฺปิ คามวาสี อรญฺญวาสี ภิกฺขูนํ อนุคฺคหํ อกาสิ. รตนปูรนครสฺมิญฺหิ ทสสุ ‘ญฺยฺौํ ยาํ’ ราชาํเสสุ ปฺปจฺฉิมา ปญฺจ ราชาโน อวิจินิตฺวาเยว อลชฺชีลชฺชีมิสฺสกวเสน สาสนํ ปคฺคณฺหึสุ. ตทา [Pg.132] ชินสาสนํ อพฺภนฺตเร จนฺโทวิย อติปริสุทฺธํ น อโหสิ. เอวมฺปิ ลชฺชิโน อตฺตโน อตฺตโน วํสานุรกฺขณวเสน ธมฺมํ ปูเรตุํ อนิวาริตตฺตา ลชฺชีคณวํโส น ฉิชฺชติ. ตถา อลชฺชิโนปิ อตฺตโน อตฺตโน อาจริยปฺปเวณีวเสน วิจรึสุ, เตน อลชฺชีคณวํโสปิ น ฉิชฺชตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ตสฺส รญฺโญ กาเล เทวจกฺโกภาโส นาม เอโก เถโร อตฺถิ, เวทสตฺถญฺญู ปิฏเกสุ ปน มนฺโทติ.

ส่วนในกลียุค เมื่อล่วงไปแล้ว ๑,๐๓๕ ปี พระราชาผู้เป็นพระอนุชาพระนามว่า สิริปวรมหาธัมมราช ได้ครองราชย์ ส่วนพระองค์ทรงสร้างพระตำหนักประทับนั่ง ณ สระดัพพิมุขชาตะ ชื่อว่าดัพพิมุขชาตัสสระจึงปรากฏ ส่วนในสระนั้น ได้ทรงสร้างวิหารชื่อเชยยภูมิเกียรติแล้วถวายแก่พระสิริสัทธัมมปาลเถระ ได้ทรงอนุเคราะห์ภิกษุทั้งผู้อยู่บ้านและผู้อยู่ป่าเป็นจำนวนมาก เพราะว่าในเมืองรัตนปุระ ในบรรดาพระราชวงศ์ญองยาม ๑๐ พระองค์ พระราชา ๕ พระองค์สุดท้ายได้ทรงอุปถัมภ์พระศาสนาโดยไม่ทรงเลือกเลย คือทรงอุปถัมภ์ปะปนกันทั้งผู้ไม่มีหิริและผู้มีหิริ ในกาลนั้น พระชินศาสนาภายในไม่บริสุทธิ์ผุดผ่องเหมือนพระจันทร์ ถึงอย่างนั้น วงศ์แห่งหมู่ผู้มีหิริก็ไม่ขาดสาย เพราะผู้มีหิริไม่ถูกห้ามในการบำเพ็ญธรรมด้วยการรักษาวงศ์ของตนๆ เช่นเดียวกัน แม้ผู้ไม่มีหิริก็ประพฤติตามประเพณีอาจารย์ของตนๆ พึงทราบว่า ด้วยเหตุนั้น วงศ์แห่งหมู่ผู้ไม่มีหิริก็ไม่ขาดสายเช่นกัน ในรัชสมัยของพระราชานั้น มีพระเถระรูปหนึ่งชื่อเทวจักโกภาส เป็นผู้รู้เชี่ยวชาญในพระเวท แต่ในพระไตรปิฎกนั้นเป็นผู้มีปัญญาน้อย

กลิยุเค ปน อฏฺฐตึสาธิเก วสฺสสหสฺเส สมฺปตฺเต เวสาขมาสสฺส กาฬปกฺขอฏฺฐมิโต ปฏฺฐาย โลกสงฺเกตวเสน อุปฺปชฺชมานํ ภยํ นิวาเรตุํ นวคุหายํ เตน เทวจกฺโกภาสตฺเถเรน กถิตนิยาเมน ปฐมํ มรมฺมิกภิกฺขู ปฏฺฐานปฺปกรณํ วาจาเปสิ. ตโต ปจฺฉา เชฏฺฐมาสสฺส ชุณฺหปกฺขปาฏิปททิวสโต รามญฺญรฏฺฐวาสิเก ภิกฺขู ปฏฺฐานปฺปกรณํ วาจาเปสิ. มหาฉณญฺจ การาเปสิ. รฏฺฐวาสิโนปิ พหุปูชาสกฺการํ การาเปสิ. ตสฺส กิร รญฺโญ กาเล โปตฺถกํ อฏฺฐิภลฺลิกรุกฺขนิยฺยาเสหิ ปริมฏฺฐํ กตฺวา มโนสิลาย ลิขิตฺวา สุวณฺเณน ลิมฺเปตฺวา ปิฏกํ ปติฏฺฐาเปสิ. ตโต ปฏฺฐาย ยาวชฺชตนา อิทํ โปตฺถกกมฺมํ มรมฺมรฏฺเฐ อกํสูติ.

ส่วนในกลียุค เมื่อล่วงไปแล้ว ๑,๐๓๘ ปี ตั้งแต่วันแรม ๘ ค่ำ เดือนวิสาขะ เพื่อระงับภัยที่เกิดขึ้นตามลางบอกเหตุของโลก พระองค์ได้โปรดให้ภิกษุชาวมรัมมะสาธยายพระปัฏฐานปกรณ์ก่อน ตามนัยที่พระเทวจักโกภาสเถระนั้นกล่าวไว้ในถ้ำนวะ หลังจากนั้น ตั้งแต่วันขึ้น ๑ ค่ำ เดือนเชษฐะ ได้โปรดให้ภิกษุผู้อยู่ในแคว้นรามัญสาธยายพระปัฏฐานปกรณ์ และได้ทรงจัดงานมหาสมโภช และโปรดให้ชาวเมืองจัดงานบูชาสักการะเป็นอันมาก ได้ยินว่า ในรัชสมัยของพระราชานั้น ได้ทรงประดิษฐานพระไตรปิฎกโดยการขัดสมุดด้วยยางไม้รัก (อัฏฐิภัลลิกะ) แล้วเขียนด้วยมโนศิลา แล้วทาด้วยทองคำ ตั้งแต่นั้นมาจนถึงปัจจุบัน ได้มีการทำกิจเกี่ยวกับสมุดข่อยนี้ในแคว้นมรัมมะ

กลิยุเค สฏฺฐาธิเก วสฺสสหสฺเส สมฺปตฺเต (อสฺสยุชมาสสฺส กาฬปกฺขฉฏฺฐมิยํ องฺคารวาเร) ตสฺส ปุตฺโต รชฺชํ กาเรสิ. สิริหาสีหสูรสุธมฺมราชาติ นามลญฺฉมฺปิ ปฏิคฺคณฺหิ. ปิตุ รญฺโญ เคหฏฺฐาเน เจติยํ การาเปสิ. ตสฺส ปน มารเชยฺยรตนนฺติ สมญฺญา อโหสิ. ตสฺส ปน รญฺโญ กาเล สลฺลาวติยา นาม นทิยา ปจฺฉิมภาเค ตุนฺนนามเก คาเม คุณาภิลงฺกาโร นาม เถโร สามเณรานํ คามคฺคเวสนกาเล เอกํสํ อุตฺตราสงฺคํ การาเปตฺวา [Pg.133] สีสเวฐนตาลปตฺตานิ ปน น คณฺหาเปตฺวา ตาลวณฺฏเมว คณฺหาเปสิ. เอโก คโณ หุตฺวา สปริวาเรน สทฺธึ ตุนฺนคาเม นิสีทิ. ตุนฺนคโณติ ตสฺส สมญฺญา อโหสิ. โส ปน เถโร ปาฬิอฏฺฐกถาฏีกาคนฺถนฺตเรสุ อธิปฺปายํ ยถาภูตํ น ชานาติ, อภิธมฺมปิฏกํเยว สิสฺสานํ วาเจตฺวา นิสีทิ.

ในกลียุค เมื่อล่วงไปแล้ว ๑,๐๖๐ ปี (ในวันอังคาร แรม ๖ ค่ำ เดือนอัสสยุชะ) พระราชโอรสของพระองค์ได้ครองราชย์ และทรงรับพระนามว่า สิริหาสีหสุรสุทธัมมราช ได้ทรงสร้างเจดีย์ในที่ตั้งพระตำหนักของพระราชบิดา และเจดีย์นั้นมีชื่อว่า มารเชยยรัตนะ ส่วนในรัชสมัยของพระราชานั้น มีพระเถระชื่อคุณาภิลังการะ ในหมู่บ้านชื่อตุนนะ ทางทิศตะวันตกของแม่น้ำสัลลาวดี ในเวลาที่สามเณรเที่ยวแสวงหา (บิณฑบาต) ในหมู่บ้าน ได้ให้ห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่าข้างหนึ่ง แต่ไม่ให้ถือผ้าโพกศีรษะและใบตาล (สำหรับบังแดด) ให้ถือเพียงพัดใบตาลเท่านั้น ได้เป็นคณะหนึ่งแล้วพำนักอยู่กับบริวารในหมู่บ้านตุนนะ ชื่อว่าตุนนคณะจึงเป็นชื่อของท่าน ส่วนพระเถระนั้นไม่ทราบความหมายตามความเป็นจริงในคัมภีร์บาลี อรรถกถา และฎีกาต่างๆ ได้แต่สอนเฉพาะพระอภิธรรมปิฎกแก่ศิษย์แล้วพำนักอยู่

ตสฺมิญฺจ กาเล เกตุมตีนคเร นิสินฺนา พทฺธนฺนา พุทฺธงฺกุรตฺเถร จิตฺตตฺเถรา, ทีปยงฺคนคเร อุฬุคาเม นิสินฺโน สุนนฺทตฺเถโร, ตลุปฺปนคเร เชยฺยพหุอนฺธคาเม กลฺยาณตฺเถโรติ อิเม จตฺตาโร เถรา สามเณรานํ คามปฺปเวสนกาเล เอกํสํ อุตฺตราสงฺคํ อการาเปตฺวา สีสเวฐนตาลปตฺตานิ อคฺคณฺหาเปตฺวา จีวรํ ปารุปาเปตฺวา ตาลวณฺฏํ คณฺหาเปตฺวา สกลกคณํ โอวาทํ กตฺวา นิสีทึสุ. เต ปน เถรา ปาฬิอฏฺฐกถาฏีกาคนฺถนฺตเรสุ อธิปฺปายํ ยถาภูภํ ชานึสุ, ตีสุปิ ปิฏเกสุ โกวิทา อเหสุํ. อิจฺเจวํ สิริมหาสีหสูรสุธมฺมรญฺโญ กาเล ปารุปนภิกฺขูหิ นานา หุตฺวา วิรูปํ อาปชฺชิตฺวา เอกํสิกคโณ นาม วิสุํ ภิชฺชิ, ยถา ปน อยมลํ อยโต อุฏฺฐหิตฺวา วิสทิสํ หุตฺวา วิรุทฺธํ โหตีติ. เอวํ ภิชฺชมานาปิ คณา ราชา ปมาโท อนุสฺสุกฺโก หุตฺวา อตฺตโน อตฺตโน รุจิวเสเนว จริตฺวา นิสีทึสุ.

ในกาลนั้น พระพุทธังกรเถระและพระจิตตเถระผู้อยู่ในเมืองเกตุมาดี, พระสุนันทเถระผู้อยู่ในหมู่บ้านอุลุคาม เมืองทิพยังคะ, พระกัลยาณเถระผู้อยู่ในหมู่บ้านเชยยพาหุอันธคาม เมืองตลุปปะ พระเถระทั้งสี่รูปนี้ เมื่อสามเณรเข้าสู่หมู่บ้าน ไม่ให้ห่มผ้าเฉวียงบ่า ไม่ให้ถือผ้าโพกศีรษะและใบตาล แต่ให้ห่มจีวร (คลุมไหล่ทั้งสอง) ให้ถือพัด แล้วให้โอวาทแก่คณะทั้งหมดแล้วพำนักอยู่ พระเถระเหล่านั้นทราบความหมายในคัมีร์บาลี อรรถกถา ฎีกา และคัมภีร์อื่นๆ ตามความเป็นจริง เป็นผู้เชี่ยวชาญในพระไตรปิฎกทั้งสาม ด้วยประการฉะนี้ ในรัชสมัยของพระเจ้าสิริมหาสีหสุรสุธรรม คณะเอกังสิกะ (ผู้ห่มผ้าเฉวียงบ่า) จึงได้แตกแยกออกไปต่างหาก โดยมีความผิดแผกไปจากภิกษุผู้ห่มคลุม (ปารุปนะ) เหมือนสนิมที่เกิดจากเหล็กแล้วกลับทำลายเหล็กนั้นให้ผิดแปลกและเป็นปฏิปักษ์ แม้คณะต่างๆ จะแตกแยกกันเช่นนี้ พระราชาก็ทรงประมาทไม่ทรงเอาพระทัยใส่ คณะเหล่านั้นจึงประพฤติไปตามความพอใจของตนๆ แล้วพำนักอยู่

เตสุ จ ทฺวีสุ คเณสุ ปารุปนคเณ เถรา ปาฬิอฏฺฐกถาฏีกาคนฺถนฺตเรสุ นีตตฺถวเสน วุตฺตํ วจนํ นิสฺสาย นิกฺกงฺขา นิทฺโทสาว หุตฺวา นิสีทึสุ. เอกํสิกคเณ ปน เถรา อตฺตโน อตฺตโน วาโท น ปาฬิยํ น จ อฏฺฐกถาสุ เนว ฏีกาสุ นาปิ คนฺถนฺเตเรสุ ทิสฺสติ, อิมมตฺถํ อชานนฺตา อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญนฺติ วตฺวา เกจิ ปน สกสกสิสฺสานํ โอวาทํ อทํสุ. เอวรูปาปิ สิสฺสา โอวาทํ ปฏิคฺคณฺหึสุ.

ในบรรดาสองคณะนั้น พระเถระในคณะปารุปนะ (ผู้ห่มคลุม) อาศัยถ้อยคำที่กล่าวไว้โดยนัยแห่งเนื้อความที่วินิจฉัยแล้วในคัมภีร์บาลี อรรถกถา ฎีกา และคัมภีร์อื่นๆ จึงเป็นผู้ปราศจากความสงสัยและปราศจากโทษแล้วพำนักอยู่ ส่วนพระเถระในคณะเอกังสิกะ วาทะของตนๆ ไม่ปรากฏในบาลี อรรถกถา ฎีกา หรือคัมภีร์อื่นๆ เลย เมื่อไม่ทราบเนื้อความนี้ จึงกล่าวว่า "สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่าประโยชน์" แล้วบางรูปก็ให้โอวาทแก่ศิษย์ของตนๆ แม้ศิษย์เหล่านั้นก็รับโอวาทเช่นนั้น

เกจิ ปน ปาฬิยาทีสุ สกวาทสฺส อนาคตภาวํ ญตฺวาเยว [Pg.134] อปริสุทฺธจิตฺตา หุตฺวา สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ภควโต มุขํ อโนโลเกตฺวา สมฺมาสมฺพุทฺธสฺเสว ภควโต คุณํ อนุสฺสริตฺวา สกวาเท อากาเส ปสาริต หตฺโถวิย อปฺปติฏฺฐาโนติ ชานิตฺวาเยว อมฺหากํ วาโท สมฺปตฺตลงฺกสฺส สทฺธมฺมจาริตฺเถรสฺส วํสปฺปภโวติ อนิสฺสายภูภมฺปิ นิสฺสยํ อกํสุ. อภูเตน มหาเถรํ สีลวนฺตํ อพฺภาจิกฺขึสุ. ผฺยสีนามเก คาเม ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิ กตฺถํ อนเปกฺขนฺตสฺส หีนายาวตฺตกสฺส ทุสฺสีลสฺส อุปาสกสฺส ลญฺชํ ทตฺวา อมฺหากํ วาทานุรูปํ เอกํ คนฺถํ กโรหีติ อุยฺโยเชตฺวา อนาคเต อนุภวิยมานทุกฺขโต อภายิตฺวา นิสฺสยํ คเวสึสูติ.

บางรูปเมื่อทราบว่าวาทะของตนไม่ปรากฏในบาลีเป็นต้นแล้ว ก็มีจิตไม่บริสุทธิ์ ไม่เหลียวแลพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ไม่ระลึกถึงพระคุณของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า และเมื่อทราบว่าวาทะของตนไม่มีที่ตั้ง เหมือนมือที่เหยียดไปในอากาศ ก็ยังยึดถือเอาสิ่งที่ไม่ใช่ที่พึ่งให้เป็นที่พึ่ง โดยกล่าวว่า "วาทะของเราสืบเนื่องมาจากวงศ์ของพระสัทธรรมจารีเถระผู้ไปถึงลังกา" พวกเขากล่าวตู่พระมหาเถระผู้มีศีลด้วยเรื่องที่ไม่จริง และในหมู่บ้านชื่อพยาสี ได้ให้สินบนแก่อุบาสกผู้ทุศีล ผู้กลับไปสู่ทางต่ำ ไม่คำนึงถึงประโยชน์ในปัจจุบันและอนาคต แล้วชักชวนให้แต่งคัมภีร์เล่มหนึ่งที่สอดคล้องกับวาทะของตน โดยไม่เกรงกลัวต่อทุกข์ที่จะพึงเสวยในอนาคต พวกเขาแสวงหาที่พึ่ง (ที่ผิด) เช่นนี้แล

ตสฺมึญฺจ กาเล นิคฺโรธปาฬิสุวณฺณวิหารวาสิตฺเถโร คามวาสีภิกฺขุ คณํ สมิตึ กตฺวา ตสฺส นายโก หุตฺวา สีสเวฐนํ อธาเรนฺตา อมงฺคลภิกฺขู สาสเน มาติฏฺฐนฺตูติ อรญฺญวาสีนํ ภิกฺขูนํ คนฺถํ วิโกเปตฺวา ตโต ตโต ปพฺพเชสุํ. อถ หตฺถิสาลคามสฺส ปุรตฺถิมาย อนุทิสาย เสฏฺฐิตฬากสฺส ทกฺขิณาย อนุทิสาย วิหาเร นิสินฺเน อติเรกปณฺณาสภิกฺขูปิ ปพฺพาเชสฺสามาสิ จินฺเตตฺวา คามวาสีภิกฺขู สนฺนหิตฺวา อคมาสิ. อถ ราชา ตมตฺถํ สุตฺวา คามวาสีคโณปิ เอโก, อรญฺญวาสีคโณปิ เอโก, คามวาสีภิกฺขู อรญฺญวาสีภิกฺขู วิเหเฐสุํ น สกฺกา, สกสกวาทวเสน สกสกฏฺฐาเน นิสีทิ ตพฺพนฺติ ราชเลขนํ เปเสสิ. อถ อรญฺญวาสีภิกฺขู สุขํ วสิตุํ โอกาสํ ลภึสุ.

ในกาลนั้น พระเถระผู้อยู่ในวัดนิโครธปาลีสุวรรณวิหาร ซึ่งเป็นภิกษุชาวบ้าน ได้รวบรวมคณะสงฆ์แล้วเป็นหัวหน้า ได้ขับไล่ภิกษุชาวป่าจากที่นั้นๆ ไป ด้วยการทำลายคัมภีร์ของพวกเขา โดยกล่าวว่า "ภิกษุผู้ไม่เป็นมงคลผู้โพกศีรษะอย่าได้ดำรงอยู่ในพระศาสนาเลย" ลำดับนั้น ภิกษุชาวบ้านเตรียมตัวแล้วเดินทางไป ด้วยคิดว่า "เราจะขับไล่แม้ภิกษุผู้พำนักอยู่ในวิหารทางทิศตะวันออกของหมู่บ้านหัตถิสาลคาม และทางทิศใต้ของสระเศรษฐี ซึ่งมีจำนวนมากกว่า ๕๐ รูปออกไป" ครั้งนั้น พระราชาทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว ทรงส่งพระราชสาส์นไปว่า "คณะภิกษุชาวบ้านก็คณะหนึ่ง คณะภิกษุชาวป่าก็คณะหนึ่ง ภิกษุชาวบ้านไม่ควรเบียดเบียนภิกษุชาวป่า ต่างฝ่ายต่างจงพำนักอยู่ในที่ของตนๆ ตามวาทะของตนๆ" ลำดับนั้น ภิกษุชาวป่าจึงได้โอกาสที่จะอยู่เป็นสุข

กลิยุเค ฉสตฺตตาธิเก วสฺสสหสฺเส สมฺปตฺเต ตสฺส รญฺโญ ปุตฺโต มหาสีหสูรธมฺมราชาธิราชา นาม รชฺชํ กาเรสิ. โสเยว สูรชฺชราชาติ จ เสติภินฺโทติ จ โวหาริยติ.

เมื่อกาลียุคมาถึง ๑,๐๗๖ ปี พระโอรสของพระราชาองค์นั้นพระนามว่า มหาสีหสุรธรรมราชาธิราช ทรงครองราชย์ พระองค์นั้นแลทรงถูกเรียกขานว่า พระเจ้าสุรชะ และ พระเจ้าเสติภินทะ

ตสฺส [Pg.135] รญฺโญ กาเล สุวณฺณยาโนโลกนคามวาสีอุกฺกํสมาลํ นาม เถรํ อนฺโตยุธนายโก เอโก อมจฺโจ อาเนตฺวา รตนปูรนครํ ปตฺวา สุวณฺณกุกฺกุฏาจเล วิหารํ การาเปตฺวา ฐเปสิ.

ในสมัยพระราชาองค์นั้น อำมาตย์ผู้เป็นหัวหน้ากองทัพภายในคนหนึ่ง ได้นำพระเถระนามว่า อุกกังสมาละ ผู้อยู่ในหมู่บ้านสุวรรณยานโอโลกนะ มาถึงเมืองรัตนปุระ แล้วสร้างวิหารบนภูเขาสุวรรณกุกกุฏาจลแล้วนิมนต์ให้พำนักอยู่

โส ปาฬิอฏฺฐกถาฏีกาคนฺถนฺตเรสุ อติวิย เฉโก. วณฺณโพธนํ นาม ลิขนนยญฺจ อกาสิ. ตสฺส คามสฺส ราชูหิ ทินฺนวเสน เจติยชคฺคนกมฺเม ยุตฺตกุลตฺตา ปน รญฺโญ อาจริยฏฺฐาเน อฏฺฐเปตฺวา อนฺโตยุธนาย กสฺเสว ปูชนตฺถาย นิยฺยาเทสิ. ตสฺสาปิ รญฺโญ กาเล สามเณเรหิ คามปฺปวสนกาเล ปารุเปตฺวา ปวิสิตพฺพนฺติ เอกจฺเจ วทึสุ. เอกจฺเจ ปน เอกํสํ อุตฺตราสงฺคํ กตฺวา ปวิสิตพฺพนฺติ วทึสุ. เอวํ อญฺญมญฺญํ กลหํ อกํสุ.

ท่านนั้นเป็นผู้เชี่ยวชาญยิ่งในคัมภีร์บาลี อรรถกถา ฎีกา และคัมภีร์อื่นๆ และได้แต่งวิธีเขียนชื่อว่า วรรณโพธนะ แต่เพราะท่านเป็นผู้เกิดในตระกูลที่เหมาะสมในหน้าที่ดูแลรักษาเจดีย์ตามที่พระราชาทั้งหลายได้พระราชทานแก่หมู่บ้านนั้น พระราชาจึงมิได้ตั้งท่านไว้ในตำแหน่งพระอาจารย์ของพระราชา แต่มอบให้เพื่อเป็นที่สักการะแก่หัวหน้ากองทัพภายในเท่านั้น ในสมัยของพระราชาองค์นั้น เมื่อสามเณรจะเข้าสู่หมู่บ้าน บางพวกกล่าวว่า "ควรห่มคลุมแล้วเข้าไป" ส่วนบางพวกกล่าวว่า "ควรทำผ้าเฉวียงบ่าแล้วเข้าไป" จึงได้เกิดการทะเลาะกันขึ้นเช่นนี้

ตตฺถ อุกฺกํสมาลานามโก เถโร ปารุปนคเณ ปธาโน หุตฺวา นานาคนฺเถสุ ปารุปนวตฺตเมว อาคตนฺติ ปกาสึสุ. เอกํสิกคเณ ปน ติริยปพฺพตวิหารวาสีมหาเถรา อาจริยปฺปเวณีทสฺสนวเสน ปารุปนวาทํ ปฏิกฺขิปึสุ.

ในที่นั้น พระเถระนามว่า อุกกังสมาละ เป็นประธานในคณะปารุปนะ ได้ประกาศว่า "ในคัมภีร์ต่างๆ มีปรากฏแต่เพียงวัตรการห่มคลุมเท่านั้น" ส่วนในคณะเอกังสิกะ เหล่าพระมหาเถระผู้อยู่ในวัดติริยบรรพต ได้ปฏิเสธวาทะเรื่องการห่มคลุม โดยแสดงตามประเพณีของอาจารย์

อถ ราชา จ ผลิกขจิตวิหารวาสิตฺเถรํ เมฆุจฺจนวิหารวาสิตฺเถรํ สุหตฺถตฺเถรํ พุทฺธงฺกุรตฺเถรญฺจาติ อิเม จตฺตาโร เถเร วินยวินิจฺฉกฏฺฐาเน ฐเปตฺวา ทฺเว ปกฺขา อตฺตโน อตฺตโน วาทํ ทสฺเสนฺตูติ อาห.

ครั้นแล้วพระราชาทรงตั้งพระเถระผู้อยู่ในวัดผลึกขจิต พระเถระผู้อยู่ในวัดเมฆุจจนะ พระสุหัตถเถระ และพระพุทธังกรเถระ ทั้งสี่รูปนี้ไว้ในตำแหน่งผู้ชำระวินัย แล้วตรัสว่า "ทั้งสองฝ่ายจงแสดงวาทะของตนๆ"

เต จ จตฺตาโร เถรา ปาฬิอฏฺฐกถาฏีกาคนฺถนฺตเรสุ อโกวิทา. เตสญฺหิ ฐเปตฺวา ราชวลฺลภมตฺตํ อญฺโญ โกจิ คุณวิเสโส นตฺถิ ราชคุรุภาวตฺถาย, ยถา พฺยคฺฆา รุกฺขคจฺฉลตาทิปฺปฏิจฺฉนฺเน ทุคฺคฏฺฐาเน นิสินฺเน มิเค ขุทฺทกตฺตา ทุพฺพเลปิ คณฺเหตุํ น สกฺโกนฺติ, เอวเมว เต เอกํสิกตฺเถเร [Pg.136] ราชานํ นิสฺสาย ฐิเต คนฺเถสุ อนาคตตฺตา ทุพฺพเลปิ วาทวเสน อภิภวิตุํ น สกฺขึสุ. เตเนว ปรเสนาย พลวตํ ชานิตฺวา นิปจฺจการํ ทสฺเสตฺวา เวรํ สเมตฺวา นิสินฺโน ปณฺฑิตโยโธวิย วาทํ นิฏฺฐํ อปฺปาเปตฺวาเยว ปารุปนคณา นิสีทึสูติ.

พระเถระทั้งสี่รูปนั้นไม่เชี่ยวชาญในคัมภีร์บาลี อรรถกถา ฎีกา และคัมภีร์อื่นๆ นอกจากความเป็นที่โปรดปรานของพระราชาแล้ว ท่านเหล่านั้นก็ไม่มีคุณวิเศษอื่นใดที่จะเป็นพระราชครูได้เลย เปรียบเหมือนเสือที่หมอบอยู่ในที่อันเข้าถึงยากซึ่งปกคลุมด้วยต้นไม้ พุ่มไม้ และเถาวัลย์เป็นต้น ไม่สามารถจะจับเนื้อได้แม้เนื้อนั้นจะตัวเล็กและอ่อนแอ ฉันใด พระเถระเหล่านั้นแม้จะอาศัยบารมีพระราชาอยู่ ก็ไม่สามารถเอาชนะด้วยวาทะต่อพระเถระฝ่ายเอกังสิกะได้เลย แม้ฝ่ายนั้นจะดูอ่อนแอเพราะวาทะไม่ปรากฏในคัมภีร์ก็ตาม เพราะเหตุนั้น คณะฝ่ายปารุปนะจึงนิ่งเสียโดยมิได้ทำให้วาทะถึงที่สุด เหมือนนักรบผู้ฉลาดที่รู้ว่ากองทัพข้าศึกแข็งแกร่งแล้ว แสดงความนอบน้อมระงับเวรแล้วนิ่งอยู่

กลิยุเค ปน ปญฺจนวุตาธิเก วสฺสสหสฺเส สมฺปตฺเต ตสฺส ปุตฺโต มหาราชาธิปติ นาม รชฺชํ กาเรสิ. ปจฺฉา ปน กาเล เตรสาธิเก สเต วสฺสสหสฺเส จ สมฺปตฺเต รามญฺญรฏฺฐิโน ราชา ตํ อภิภวิตฺวาว อนีตตฺตา ปตฺตหํสาวตีติ ปากฏํ อโหสิ.

เมื่อกาลียุคมาถึง ๑,๐๙๕ ปี พระโอรสของพระองค์พระนามว่า มหาราชาธิปติ ทรงครองราชย์ แต่ในกาลต่อมา เมื่อกาลียุคมาถึง ๑,๑๑๓ ปี พระราชาแห่งแคว้นรามัญทรงชนะพระองค์แล้ว และเพราะพระองค์ถูกนำตัวไป จึงปรากฏชื่อว่า ปัตตหงสาวดี

ตสฺส รญฺโญ กาเล กุขนนคเร ชาลยุตฺต คามโต ญาณวรํ นาม เถรํ อาเนตฺวา อาจริยฏฺฐาเน ฐเปสิ. โส ปน เถโร ปาฬิอฏฺฐกถาฏีกาคนฺถนฺตเรสุ อติวิย เฉโก. สุธมฺมสภายํ ปริยตฺติวาจกานํ โสตารานํ อตฺถาย อภิธมฺมตฺถสงฺคหปฺปกรณสฺส คณฺฐิปทตฺถํ ปฐมํ อกาสิ. ตโต ปจฺฉา อฏฺฐสาลินิยํ คณฺฐิปทตฺถํ สุราวินิจฺฉยญฺจ อกาสิ. ตโต ปจฺฉา เตน รญฺญา ยาจิโต อภิธานปฺปฏีปิกาย อตฺถํ มรมฺมภาสาย โยเชสิ. รญฺโญ นามลญฺฉํ ฉนฺโทลงฺการสทฺทเนตฺติวิทคฺคทณฺฑีพฺยญฺชีนนเยหิ อลงฺกริตฺวา ราชาธิราชนามตฺถปฺปกาสินึ นาม คนฺถมฺปิ อกาสิ.

ในสมัยของพระราชาองค์นั้น ได้ทรงนำพระเถระนามว่า ญาณวระ จากหมู่บ้านชาลยุตตะ ในเมืองกุขนะ มาตั้งไว้ในตำแหน่งพระอาจารย์ พระเถระนั้นเป็นผู้เชี่ยวชาญยิ่งในคัมภีร์บาลี อรรถกถา ฎีกา และคัมภีร์อื่นๆ ท่านได้แต่งคัมภีร์กัณฐีแห่งคัมภีร์อภิธัมมัตถสังคหะเป็นอันดับแรก เพื่อประโยชน์แก่ผู้เรียนและผู้ฟังปริยัติธรรมในสภาสุธรรม ต่อจากนั้นได้แต่งคัมภีร์กัณฐีในอรรถกถาอัฏฐสาลินี และคัมภีร์สุราวินิจฉัย ต่อจากนั้น พระราชาทรงอาราธนาให้ท่านแปลความหมายของคัมภีร์อภิธานัปปทีปิกาเป็นภาษามรุมมะ และท่านยังได้แต่งคัมภีร์ชื่อว่า ราชาธิราชนามัตถัปปกาสินี โดยประดับตราพระนามของพระราชาด้วยวิธีแห่งฉันท์ อลังการ สัททะเนติ วิทัคคทัณฑี และพยัญชนะ

ราชา หตฺถิสาลนามเก เทเส การาปิตเคหํ ภินฺทิตฺวา สตปฺปมาเณ วิหาเร การาเปตฺวา สพฺเพสมฺปิ วิหารานํ กิตฺติเชยฺยวาสฏฺฐาปนนฺติ นามานิ ปญฺญาเปตฺวา ตสฺเสว เถรสฺส อทาสิ. วิหารนาเมเนว จ เถรสฺสาปิ ตํสมญฺญา อโหสิ.

พระราชาทรงรื้อเรือนที่สร้างไว้ในเขตชื่อหัตถิสาละ แล้วทรงสร้างวิหารประมาณร้อยหลัง ทรงตั้งชื่อวิหารทั้งหมดว่า กิตติเชยยวาสัฏฐาปนะ แล้วถวายแก่พระเถระรูปนั้น และพระเถระก็มีสมัญญาตามชื่อวิหารนั้นด้วย

ตสฺมิญฺจ กาเล อกฺยกรญฺโญ ปิตุรญฺโญ จ กาเล เตสํ [Pg.137] ทฺวินฺนํ คณานํ วิวาทวเสน อวิปฺปกตวจนํ ปุน วิวาทสฺส วูปสมนตฺถาย อตฺตโน อตฺตโน วาทํ กถาเปสิ. ปารุปนคเณ โส เถโร ปธาโน หุตฺวา เอกํสิกคเณ ปน ปาสํสตฺเถโร ปธาโน หุตฺวา ยถายุทฺธํ อกาสิ. อถ ราชา อติวิย ราชวลฺลภํ เชยฺยภูมิสุวณฺณวิหารวาสิตฺเถรํ เตสํ วาทสฺส วินิจฺฉินฺทนตฺถาย วินยจเรฏฺฐาเน ฐเปสิ.

ในกาลนั้น ในสมัยของพระเจ้าอักยกะและพระราชบิดาของพระองค์ พระองค์ทรงให้คณะทั้งสองนั้นกล่าววาทะของตนๆ เพื่อระงับวิวาทะที่ยังค้างคาอยู่ให้สงบลงอีกครั้ง ในคณะปารุปนะนั้น พระเถระรูปนั้นเป็นประธาน ส่วนในคณะเอกังสิกะ มีพระปาสังสเถระเป็นประธาน ได้โต้แย้งกันประดุจการทำสงคราม ครั้งนั้น พระราชาทรงตั้งพระเถระผู้อยู่ในเชยยภูมิสุวรรณวิหาร ซึ่งเป็นที่โปรดปรานของพระราชาอย่างยิ่ง ให้ดำรงตำแหน่งวินัยธร เพื่อวินิจฉัยวาทะของคณะเหล่านั้น

กิญฺจาปิ โส ปน เถโร ปาฬิอฏฺฐกถาฏีกาคนฺถนฺตเรสุ โถกํเยว ชานกตฺตา ปริยตฺติโกวิเทสุ อพฺโพหาริโกเยว อโหสิ, ราชวลฺลภตฺตา ปน ราชา ยถาภูตํ อชานิตฺวา วินยธรฏฺฐาเน ฐเปสิ. ยถา ปน อยํ ปุรตฺถิมทิสา, อยํ ปน ปจฺฉิมทิสาภิ เอวมาทินา ทิสาววตฺถานมตฺตํเยว กาตุํ สมตฺถํ นงฺคลโกฏิยา สํวฑฺฒนฺตํ ปริสุํ ราชาคาเร ธมฺมวินิจฺฉกามปจฺจฏฺฐาเน ฐเปติ, เอวเมว ราชา อยํ อีทิโส อยํ อีทิโสติ อชานิตฺวา วินยธรฏฺฐาเน ฐปิตตฺตา โส เชยฺยภูมิสุวณฺณวิหารวาสิตฺเถโร เตสํ ทฺวินฺนํ ปกฺขานํ ทฺวีสุ วาเทสุ อยํ ภูโต อยํ อภูโตติ วตฺตุํ น สกฺกา, อทฺวารฆเร ปวิฏฺฐกาเลวิย ตทา อโหสิ. เสยฺยถาปิ นาม มหิโส อตฺตโน สมีเป ฐตฺวา เทวคีตํ คายิตฺวา เทววีณํ วาเทนฺตสฺส เทวคนฺธพฺพสฺส เวฬุสลากํ ปหรนฺตสฺส จ คามทารกสฺส สทฺเทสุ กิญฺจิ วิเสสํ น ชานาติ, เอวมิทํ สมฺปทํ ทฏฺฐพฺพํ. อถ ราชา มม วิชิเต เยเยภิกฺขู ยํยํอิจฺฉนฺติ, เตเตภิกฺขู ตํตํจริตฺวา ยถากมฺมํ นิสีทนฺตูติ ราชเลขนํ ฐเปสิ. เตสํ วิวาโท ตทา น วูปสมิ.

ถึงแม้พระเถระรูปนั้นเป็นผู้รู้เพียงเล็กน้อยในคัมภีร์บาลี อรรถกถา และฎีกา จึงเป็นผู้ไม่ถูกนับเข้าในหมู่ผู้เชี่ยวชาญปริยัติ แต่เพราะเป็นที่โปรดปรานของพระราชา พระราชาจึงไม่ทรงทราบตามความเป็นจริง แล้วทรงตั้งไว้ในตำแหน่งผู้ทรงวินัย. เปรียบเหมือนพระราชาทรงตั้งคนผู้เติบโตมาด้วยปลายไถ ซึ่งสามารถกำหนดทิศได้เพียงว่า นี่ทิศตะวันออก นี่ทิศตะวันตก เป็นต้น ให้ดำรงตำแหน่งผู้พิจารณาธรรมในราชสำนัก ฉันใด พระราชาไม่ทรงทราบว่าผู้นี้เป็นเช่นนี้ ผู้นี้เป็นเช่นนั้น แล้วทรงตั้งพระเถระผู้อยู่ในเชยยภูมิสุวรรณวิหารไว้ในตำแหน่งผู้ทรงวินัย ฉันนั้น. พระเถระรูปนั้นจึงไม่สามารถกล่าวได้ว่า ในวาทะทั้งสองของสองฝ่ายนี้ ฝ่ายนี้เป็นจริง ฝ่ายนี้ไม่จริง, ในเวลานั้นจึงเป็นเหมือนเข้าไปในเรือนที่ไม่มีประตู. เปรียบเหมือนกระบือยืนอยู่ใกล้ๆ ไม่รู้จักความแตกต่างของเสียงเทพบุตรคนธรรพ์ผู้ขับร้องเพลงทิพย์และดีดพิณทิพย์ กับเสียงเด็กบ้านที่ตีซีกไม้ไผ่ ฉันใด พึงเห็นอุปมานี้ฉันนั้น. ครั้งนั้น พระราชาทรงมีพระราชโองการว่า 'ในอาณาเขตของเรา ภิกษุทั้งหลายเหล่าใดปรารถนาสิ่งใด ภิกษุเหล่านั้นจงประพฤติสิ่งนั้น แล้วจงนั่งตามสมควรแก่กรรม.' วิวาทะของภิกษุเหล่านั้นจึงยังไม่ระงับในเวลานั้น.

อปรภาเค เตรสาธิเก สเต สหสฺเส จ สมฺปตฺเต รตนปูรนครํ วินสฺสิ.

ในกาลต่อมา เมื่อล่วงไปหนึ่งพันหนึ่งร้อยสิบสามปี นครรัตนปุระก็พินาศ.

ตโต ปจฺฉา ทุติเย สํวจฺฉเร รตนสิขนครมาปโก ราชา รามญฺญรฏฺฐินฺทสฺส รญฺโญ เสนํ ยวเขตฺตโต จาตกสกุณํวิย [Pg.138] อตฺตโน ปุญฺญนุภาเวน มรมฺมรฏฺฐโต นีหริตฺวา สกลมฺปิ รามญฺญรฏฺฐํ อตฺตโน หตฺถคตํ กตฺวา รชฺชํ กาเรสิ.

หลังจากนั้น ในปีที่สอง พระราชาผู้สร้างนครรัตนสิกขา ทรงขับไล่กองทัพของพระราชาผู้เป็นใหญ่ในรามัญประเทศออกจากประเทศพม่า ด้วยอานุภาพแห่งบุญของพระองค์ เหมือนนกจาตกะจากทุ่งข้าวบาร์เลย์ แล้วทรงยึดรามัญประเทศทั้งหมดไว้ในพระหัตถ์ แล้วทรงครองราชย์.

ตสฺมิญฺจ กาเล สกลมรมฺมรฏฺฐวาสีนํ จิตฺตํ ปสาเทสิ, ยถา นาม สูริยาตเปน มิลายนฺตานํ กุมุทานํ อโนตตฺโตทเกน สิญฺจิตฺวา หริตตฺตํ ปาเปติ, เอวเมว รามญฺญรฏฺฐินฺทสฺส เสนาพลาตเปหิ ทุกฺขปฺปตฺตานํ มรมฺมรฏฺฐวาสีนํ คหฏฺฐานญฺเจว ภิกฺขูนญฺจ อตฺตโน ปุญฺญาโนตตฺโตทเกน ฉิญฺจิตฺวา กายิกเจตสิกวเสน ทุวิธมฺปิ สุขํ อุปฺปาเทสิ.

ในกาลนั้น พระองค์ทรงยังจิตใจของชาวพม่าทั้งปวงให้เลื่อมใส เปรียบเหมือนการรดน้ำจากสระอโนดาตแก่ดอกบัวที่เหี่ยวเฉาด้วยแสงอาทิตย์ ทำให้กลับสดชื่น ฉันใด พระองค์ก็ทรงรดน้ำจากสระอโนดาตคือบุญของพระองค์แก่คฤหัสถ์และภิกษุชาวพม่าที่ได้รับความทุกข์ด้วยความร้อนแห่งกำลังทัพของพระราชาผู้เป็นใหญ่ในรามัญประเทศ ทำให้เกิดสุขทั้งสองประการ คือสุขทางกายและสุขทางใจ ฉันนั้น.

สกลมรมฺมรฏฺฐวาสิโน จ อยํ อมฺหากํ ราชา โพธิสตฺโตติ โวหารึสุ. อถ เอกสฺมึ มาเส จตูสุ อุโปสถทิวเสสุ ภิกฺขุสงฺฆํ นิมนฺเตตฺวา อนฺเตปุเร ปเวเสตฺวา ปิณฺฑปาเตน โภเชสิ. ราโชโรธามจฺเจหิ สทฺธึ อุโปสถํ อุปวสิ. สพฺเพสมฺปิ ราโชโรธามจฺจานํ คุณตฺตยปาฐํ สห อตฺถโยชนานเยน วาจคฺคตํ การาเปสิ.

ชาวพม่าทั้งปวงจึงเรียกพระราชาองค์นี้ว่า 'พระโพธิสัตว์ของพวกเรา'. ครั้งนั้น ในเดือนหนึ่ง พระองค์ทรงนิมนต์พระภิกษุสงฆ์ในวันอุโบสถทั้งสี่วัน ให้เข้าไปในพระราชวัง แล้วถวายภัตตาหารด้วยบิณฑบาต. ทรงรักษาอุโบสถพร้อมด้วยพระสนมและอำมาตย์. ทรงให้อำมาตย์และพระสนมทั้งหมดท่องบทสวดพระคุณสามประการพร้อมทั้งวิธีอธิบายอรรถ.

อถ เพลุวคามวาสียสตฺเถรํ อเนตฺวา อตฺตโน อาจริยฏฺฐาเน ฐเปสิ. มหาอตุลยสธมฺมราชคุรูติ นามลญฺฉมฺปิ อทาสิ. ตโต ปฏฺฐาย ปน อตุลตฺเถโรติ นาเมน ปากโฏ อโหสิ. ตสฺมิญฺจ กาเล ปารุปนคณปกฺขาปลิณคามวาสีสุชาตตฺเถราทโย สามเณรานํ คามปฺปเวสนกาเล จีวรํ ปารุปิตฺวา ปวิสิตพฺพนฺติ อกฺขรํ ลิขิตฺวา รญฺโญ สนฺติกํ สนฺเทสปณฺณํ ปเวเสติ.

ครั้งนั้น พระองค์ทรงนำพระยสเถระผู้อยู่ในหมู่บ้านเบฬุวะมา แล้วทรงตั้งไว้ในตำแหน่งพระอาจารย์ของพระองค์. ทรงพระราชทานนามว่า 'มหาอตุลยสธัมมราชคุรุ'. ตั้งแต่นั้นมา พระเถระรูปนั้นก็เป็นที่รู้จักกันในนามว่า 'พระอตุลเถระ'. ในกาลนั้น พระสุชาตเถระผู้อยู่ในหมู่บ้านปาลิณ ซึ่งเป็นฝ่ายคณะปารุปนะ เป็นต้น ได้เขียนหนังสือว่า 'เมื่อสามเณรเข้าไปในหมู่บ้าน พึงห่มจีวร (คลุมบ่าทั้งสอง) แล้วเข้าไป' แล้วส่งสาส์นไปถวายพระราชา.

อถ เอกํสิกคณปกฺขาปิ อตุลตฺเถราทโย ปุพฺเพสํ ราชูนํ กาเล อธิกรณํ วูปสมิ, อิทานิ วูปสมิตกมฺมํ ปุน น อุปฺปาเทตพฺพนฺติ เลขนํ ลิขิตฺวา รญฺโญ สนฺติกํ เปเสสิ.

ครั้งนั้น พระอตุลเถระเป็นต้น ซึ่งเป็นฝ่ายคณะเอกังสิกะ ก็ได้เขียนหนังสือว่า 'ในสมัยของพระราชาองค์ก่อน อธิกรณ์ได้ระงับไปแล้ว บัดนี้ไม่ควรทำให้เรื่องที่ระงับไปแล้วเกิดขึ้นอีก' แล้วส่งไปถวายพระราชา.

อถ ราชา ทฺวินฺนํ ปกฺขานํ สกสกวาทํ กเถตุกาโมปิ [Pg.139] อิทานิ ราชปฺปฏิสํยุตฺตํ กมฺมํ พหุ อตฺถิ, ติฏฺฐสุ ตาว สาสนปฺปฏิสํยุตฺตํ กมฺมํ, ราชปฺปฏิสํยุตฺตเมว กมฺมํ ปฐมํ อารภิสฺสามิ, ปจฺฉา สาสนปฺปฏิสํยุตฺตํ กมฺมํ กริสฺสามีติ ราชเลขนํ ฐเปสิ. อปรภาเค ปน ราชา เอวํ อาณํ ฐเปสิ,-อิทานิ มม วิชิเต สพฺเพปิ ภิกฺขู มม อาจริยสฺส มตึ อนุวตฺติตฺวา จรนฺตูติ.

ครั้งนั้น พระราชาแม้จะทรงประสงค์ให้ทั้งสองฝ่ายกล่าววาทะของตนๆ แต่ก็ทรงมีพระราชโองการว่า 'บัดนี้มีกิจที่เกี่ยวข้องกับราชการมากนัก ขอให้กิจที่เกี่ยวข้องกับพระศาสนาจงหยุดไว้ก่อน เราจะเริ่มกิจที่เกี่ยวข้องกับราชการเป็นอันดับแรก หลังจากนั้นจึงจะทำกิจที่เกี่ยวข้องกับพระศาสนา'. ในกาลต่อมา พระราชาทรงมีพระบัญชาดังนี้ว่า 'บัดนี้ ในอาณาเขตของเรา ภิกษุทั้งปวงจงประพฤติตามความเห็นของพระอาจารย์ของเรา'.

อถ ปารุปนคณภิกฺขูปิ เอกํสิกคณํ อนุวตฺเตสุํ รญฺโญ อาณาวเสน. สหสฺโสโรธคาเม ปน ทฺเว มหาเถรา อตฺตโน ปริสํ ปารุปนวเสเนว คามปฺปเวสนวตฺตํ ปริปูริตพฺพนฺติ โอวทิตฺวา นิสีทึสุ.

ครั้งนั้น ภิกษุคณะปารุปนะก็ประพฤติตามคณะเอกังสิกะ ด้วยพระบัญชาของพระราชา. แต่ในหมู่บ้านสหัสโสโรธะ พระมหาเถระสองรูปได้โอวาทบริษัทของตนว่า 'พึงบำเพ็ญวัตรการเข้าหมู่บ้านด้วยการห่มจีวร (คลุมบ่าทั้งสอง) เท่านั้น' แล้วนั่งอยู่.

ตทา รญฺโญ อาจริโย ยสตฺเถโร ตมตฺถํ สุตฺวาเต ปกฺโกสาเปสิ. เต จ อาคนฺตฺวา นครํ สมฺปตฺตกาเล เอโก อุปาสโก ปสนฺโน หุตฺวา เตสํ เถรานํ ปิณฺฑปาเตน อุปฏฺฐหิ. อถ อตุลตฺเถโร เต มหาเถเร ทูรฏฺฐานโต วาลุกํ อาเนตฺวา ตสฺส อุปาสกสฺส เคหสมีเป โอกิราเปสิ. อิทํ วินยธมฺมสฺส อนนุโลมวเสน จรนฺตานํ ทณฺฑกมฺมนฺติ โกลาหลมฺปิ อุปฺปาเทสิ. อถ เตสํ วาลุกํ อาหรนฺตานํเยว อญฺญมญฺญํ สลฺลเปสุํ,-อิทานิ ภนฺเต วินยธมฺมานุโลมวเสน อาจรนฺตานํ อมฺหากํ อีทิสํ กมฺมํ อสารุปฺปํ, อโห อจฺฉริยธมฺโม โลโกติ เอโก เถโร อาห. อถ ปน เอโก เถโร เอวมาห,-อิทานิ อาวุโส โลกปาลา เทวา อีทิสํ อธมฺมกมฺมํ ทิสฺวาเยว อชฺฌุเปกฺขิตฺวา อปฺโปสฺสุกา นิสีทิตุํ น สกฺกา, อิทานิ โลกปาลา เทวา ปมชฺชิตฺวา นิสีทนฺติ มญฺเญติ.

ในเวลานั้น พระยสเถระผู้เป็นพระอาจารย์ของพระราชา ทรงได้ยินเรื่องนั้นแล้วจึงให้เรียกพระเถระเหล่านั้นมา. เมื่อพระเถระเหล่านั้นมาถึงเมืองแล้ว อุบาสกคนหนึ่งเกิดความเลื่อมใส จึงถวายบิณฑบาตแก่พระเถระเหล่านั้น. ครั้งนั้น พระอตุลเถระได้ให้พระมหาเถระเหล่านั้นนำทรายมาจากที่ไกล แล้วให้โปรยลงใกล้เรือนของอุบาสกนั้น. การกระทำนี้ทำให้เกิดความวุ่นวายว่า 'นี่เป็นทัณฑกรรมแก่ผู้ประพฤติไม่คล้อยตามพระวินัย'. ครั้งนั้น ขณะที่พระเถระเหล่านั้นกำลังขนทราย ก็ได้สนทนากันว่า 'บัดนี้ ท่านผู้เจริญ การกระทำเช่นนี้ไม่สมควรแก่พวกเราผู้ประพฤติคล้อยตามพระวินัย, โอ้หนอ ธรรมอันอัศจรรย์ในโลก!' พระเถระรูปหนึ่งกล่าว. ครั้งนั้น พระเถระอีกรูปหนึ่งกล่าวว่า 'บัดนี้ ท่านผู้มีอายุ เทพผู้รักษาโลกเห็นกรรมอันไม่เป็นธรรมเช่นนี้แล้ว จะนิ่งเฉยอยู่โดยไม่ใส่ใจไม่ได้, บัดนี้ เทพผู้รักษาโลกคงจะประมาทอยู่กระมัง'.

ตสฺมึเยว ขเณ เวเคน เมโฆ อุฏฺฐหิตฺวา อตุลตฺเถรสฺส วิหาเร ราชเคเห จ เอกกฺขเณ อสนิโย นิปตึสุ. เอวํ สมาโนปิ โส เถโร อติมานถทฺธตาย สตึ น ลภิ.

ในขณะนั้นเอง เมฆได้ก่อตัวขึ้นอย่างรวดเร็ว แล้วฟ้าผ่าลงที่วิหารของพระอตุลเถระและที่พระราชวังในเวลาเดียวกัน. แม้เป็นเช่นนั้น พระเถระรูปนั้นก็ยังไม่รู้สึกตัว เพราะความถือตัวจัด.

ปุน [Pg.140] ราชา อิทานิ มม วิชิเต สพฺเพปิ ภิกฺขู มม อาจริยสฺส มตึ อนุวตฺตนฺติ วา มา วาติ อมจฺเจ ปุจฺฉิ. อมจฺจาปิ เอวํ รญฺโญ อาโรเจสุํ,-อิทานิ มหาราช กุขนนคเร นีปคาเม นิสินฺโน เอโก มหาเถโร มุนินฺทโฆโส นาม อตฺถิ, โส ปารุปนวเสน อตฺตโน ปริสํ โอวาเทตฺวา พหุคุณํ อุปฺปาเทตฺวา นิสีทตีติ.

อีกครั้งหนึ่ง พระราชาทรงถามพวกอำมาตย์ว่า 'บัดนี้ ภิกษุทั้งปวงในอาณาเขตของเราประพฤติตามความเห็นของพระอาจารย์ของเราหรือไม่' อำมาตย์ทั้งหลายก็กราบทูลพระราชาดังนี้ว่า 'บัดนี้ ขอเดชะมหาราชเจ้า มีพระมหาเถระรูปหนึ่งชื่อมุนินทโฆสะ พำนักอยู่ในหมู่บ้านนีปะ ในเมืองกุกขนะ ท่านให้โอวาทแก่บริษัทของท่านด้วยการห่มผ้า (คลุม) แล้วนั่งอยู่โดยยังคุณอันมากให้เกิดขึ้น'

อถ ราชา เอวมาห,-ตํ ปกฺโกเสตฺวา สุธมฺมสสายํ มหาเถเร สนฺนิปาภาเปตฺวา ตสฺส เถรสฺส วินย ปณฺณตฺตึ ยถาภูตํ อชานนฺตสฺส ยถาภูตํ สภาวํ ทสฺเสตฺวา โอวาเทนฺตูติ.

ครั้งนั้น พระราชาตรัสว่า 'จงเรียกท่านนั้นมา แล้วให้พระมหาเถระทั้งหลายประชุมกันที่สุธัมมสภา แล้วจงแสดงสภาวะตามความเป็นจริงแก่พระเถระรูปนั้นผู้ไม่รู้พระวินัยบัญญัติโดยความเป็นจริง แล้วจงให้โอวาท'

อถ อมจฺจา ตถา อกํสุ. มหาเถรา จ สุธมฺมสสฺสยํ สนฺนิปติตฺวา ตํ ปกฺโกเสตฺวา โอวทึสุ. เตสุ ปน มหาเถเรสุ เอโก เถโร ภูปาลสฺส สงฺฆรญฺโญ จ มุขํ โอโลเกตฺวา ภควโต ปน สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส มุขํ อโนโลเกตฺวา มุนินฺทโฆสตฺเถรํ เอวมาห,- อิทานิ อาวุโส อิมสฺมึ มรมฺมรฏฺเฐ สพฺเพปิ ภิกฺขู ภูปาลสฺส สงฺฆสฺส รญฺโญ จ อาณํ อนุวตฺติตฺวา เอกํสิกาเยว อเหสุํ, ตฺวํเยว เอโก สทฺธึ ปริสาย ปารุปนวตฺถํ จริตฺวา นิสีทสิ, กสฺมา ปน ตฺวํ มานถทฺโธ หุตฺวา อีทิสํ อนาจารํ อวิชหิตฺวา ติฏฺฐสีติ.

แล้วพวกอำมาตย์ก็ทำอย่างนั้น และพระมหาเถระทั้งหลายประชุมกันที่สุธัมมสภา เรียกท่านมาแล้วให้โอวาท บรรดาพระมหาเถระเหล่านั้น พระเถระรูปหนึ่งแลดูหน้าพระราชาและพระสังฆราช แต่ไม่แลดูหน้าพระผู้มีพระภาคสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้กล่าวกับพระมุนินทโฆสเถระอย่างนี้ว่า 'ดูก่อนอาวุโส บัดนี้ในมรัมมรัฐนี้ ภิกษุทั้งปวงประพฤติตามอำนาจของพระราชาและสังฆราชา เป็นผู้ห่มเฉวียงบ่าฝ่ายเดียวเท่านั้น มีแต่ท่านผู้เดียวพร้อมด้วยบริษัท ประพฤติการห่มผ้า (คลุม) แล้วนั่งอยู่ เพราะเหตุไร ท่านจึงเป็นผู้กระด้างด้วยมานะ ไม่ละอนาจารเห็นปานนี้แล้วตั้งอยู่เล่า'

อถ มุนินฺทโฆสตฺเถโร ตสฺส เถรสฺส มุขํ อุชุกํ โอโลเกตฺวา เอวมาห,- ตฺวํ ลชฺชีเปสโล สิกฺขากาโมติ ปุพฺเพ มยา สุตปุพฺโพ, อีทิโส ปน ปุคฺคโล อีทิสํ วจนํ วตฺตุนํ ยุตฺโต,อีทิสสฺส หิ ปุคฺคลสฺส อีทิสํ วจนํ อสฺสารุปฺปํ, สเจ ตฺวํ อยํ อปฺปปุญฺโญ นิตฺเตโช อนาโถติ มํ มญฺญิตฺวา อคารววเสน วตฺตุํ อิจฺเฉยฺยาสิ, เอวํ สนฺเตปิ มมาจริยสฺส มุขํ โอโลเกตฺวา มมาจริยสฺส คุณํ ชานิตฺวา ตสฺส สิสฺโสยนฺติ อนุสฺสริตฺวา อีทิสํ วจนํ อธมฺมิกํ วตฺตุํ น สกฺกาติ.

ลำดับนั้น พระมุนินทโฆสเถระแลดูหน้าพระเถระรูปนั้นตรงๆ แล้วกล่าวอย่างนี้ว่า 'เราเคยได้ยินมาแต่ก่อนว่า ท่านเป็นผู้มีศีลเป็นที่รัก มีความละอาย และใคร่ต่อสิกขา แต่บุคคลเห็นปานนี้ไม่ควรกล่าวคำเห็นปานนี้ เพราะคำเห็นปานนี้ไม่สมควรแก่บุคคลเห็นปานนี้ หากท่านสำคัญว่าเรานี้เป็นผู้มีบุญน้อย ไม่มีเดช ไม่มีที่พึ่ง แล้วปรารถนาจะกล่าวด้วยความไม่เคารพ ถึงกระนั้น ท่านก็ไม่ควรกล่าวคำอันไม่เป็นธรรมเห็นปานนี้ เพราะเมื่อแลดูหน้าพระอาจารย์ของเรา รู้คุณของพระอาจารย์ของเรา แล้วระลึกว่า (เรา) เป็นศิษย์ของพระอาจารย์นั้น'

อถ [Pg.141] โส เถโร ตํ ปุจฺฉิ,-โก ปน ตวาจริโยติ. อถ สุขมฺมสภายํ ฐปิตํ พุทฺธรูปํ วทฺทิตฺวา อยํ มมาจริโยติ อาห. มมาสริโยติ วตฺวา ปน ภิกฺขุสงฺฆมชฺเฌ อุฏฺฐหิตฺวา เอกํสํ อุตฺตราสงฺคํ กตฺวา อุกฺกุฏิกํ นิสีทิตฺวา อญฺชลึ ปคฺคเหตฺวา อหํ ภนฺเต ยาว ชีวิตปริโยสานา มม ชีวิตํเยว ปริจฺจชิสฺสามิ, ภควโต ปนติ โลกคฺคสฺส สิกฺขาปทํ น วิชหิสฺสามีติ อาโรเจสิ.

ลำดับนั้น พระเถระรูปนั้นถามท่านว่า 'ใครคือพระอาจารย์ของท่าน?' ลำดับนั้น (พระมุนินทโฆสเถระ) ไหว้พระพุทธรูปที่ประดิษฐานอยู่ในสุธัมมสภาแล้วกล่าวว่า 'พระองค์นี้คือพระอาจารย์ของเรา' ครั้นกล่าวว่า 'พระอาจารย์ของเรา' แล้ว จึงลุกขึ้นในท่ามกลางภิกษุสงฆ์ ทำผ้าห่มเฉวียงบ่า นั่งกระหย่ง ประคองอัญชลี แล้วกราบทูลว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพเจ้าจักสละชีวิตของตนจนกว่าจะสิ้นชีวิต แต่จักไม่ละทิ้งสิกขาบทของพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เลิศในโลก'

อถ ราชา ตมตฺถํ สุตฺวา มานถทฺโธ เอโส มม วิชิเต นิสีทาเปตุํ วฏฺฏติ, รฏฺฐนฺตรํ ปพฺพาเชตพฺโพติ ราชาณาย รฏฺฐนฺตรํ เปเสสิ.

ลำดับนั้น พระราชาทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว (ทรงดำริว่า) 'ผู้นี้เป็นคนกระด้างด้วยมานะ ไม่ควรให้อยู่ในอาณาเขตของเรา ควรเนรเทศไปต่างประเทศ' แล้วทรงส่งไปต่างประเทศด้วยพระราชอาญา

ราชปุริสา จ ตํ ปกฺโกเสตฺวา รฏฺฐนฺตรํ อาเนสิ. พหงฺคํ นาม เทสํ ปตฺวา พหงฺคนายโก ปุริโส ราชปุริสานํ ลญฺชํ ทตฺวา เอวมาห,- อยํ ปน โภนฺโต มรมฺมรฏฺฐสฺส ปริยนฺตปฺปเทโส, อิเธว ฐเปตฺวา ตุมฺเห นิวตฺตถาติ.

และพวกราชบุรุษก็เรียกท่านไป แล้วนำไปต่างประเทศ เมื่อถึงประเทศชื่อพะหัง บุรุษผู้เป็นนายพะหังได้ให้สินบนแก่พวกราชบุรุษแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า 'ท่านผู้เจริญ ที่นี่เป็นเขตชายแดนของมรัมมรัฐ ท่านทั้งหลายจงวางท่านไว้ที่นี่แล้วกลับไปเถิด'

ราช ปุริสาปิ ลญฺชํ คเหตฺวา ตตฺเถว ฐเปตฺวา นิวตฺตึสุ. เถโรปิ จตูหิ ทิสาหิ อาคตานํ ภิกฺขุสามเณรานํ ปารุปนวเสน โอวาทํ ทตฺวา ปริยตฺตึ วาเจตฺวา ตตฺถ นิสีทิ. อภิธมฺมตฺถสงฺคหคนฺถสฺส อตฺถโยชนมฺปิ มรมฺมภาสาย อกาสิ.

พวกราชบุรุษก็รับสินบนแล้ววางท่านไว้ที่นั่นเองแล้วกลับไป พระเถระก็ให้โอวาทแก่ภิกษุสามเณรที่มาจากสี่ทิศในเรื่องการห่มผ้า แล้วสอนปริยัติธรรม แล้วอยู่ที่นั่น และได้ทำอรรถโยชนาแห่งคัมภีร์อภิธัมมัตถสังคหะเป็นภาษาพม่าด้วย

อปรภาเค ราชา ตมตฺถํ สุตฺวา อิทานิ โส เถโร มม วิชิตปริยนฺเตเยว นิสีทิตฺวา อมฺเหหิ อนิจฺฉิตํ นิวาริตํ กมฺมํ กตฺวา นิสีทิ, ตํ ปกฺโกสถาติ อาห.

ในภายหลัง พระราชาทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว (ทรงดำริว่า) 'บัดนี้ พระเถระนั้นอาศัยอยู่ที่ชายแดนอาณาเขตของเรานั่นเอง กระทำกรรมที่เราไม่ปรารถนาและห้ามไว้แล้วอยู่ พวกท่านจงไปเรียกท่านมา'

ราชทูตา จ ตตฺถ คนฺตฺวา ปกฺโกสึสุ. เถโร จ อิทานิ มํ ราชา มาเรตุกาโมติ มญฺญิตฺวา สิกฺขํ ปจฺจกฺขิตฺวา คิหิวตฺถํ นิวาเสตฺวา เตหิ สทฺธึ อาคจฺฉิ. นครํ ปน อาคนฺตฺวา ปตฺตกาเล รญฺโญ สนฺติกํ อาเนสิ.

และพวกราชทูตก็ไปที่นั่นแล้วเรียกท่านมา พระเถระก็สำคัญว่า 'บัดนี้ พระราชาใคร่จะฆ่าเรา' จึงลาสิกขา นุ่งห่มอย่างคฤหัสถ์ แล้วมาพร้อมกับคนเหล่านั้น เมื่อมาถึงเมืองแล้ว (ราชทูต) ก็นำท่านเข้าเฝ้าพระราชา

อถ ราชา เอวมาห,-ตฺวํ ภิกฺขุ หุตฺวา คณํ วฑฺฒาเปตฺวา นิสีทสีติ มยา สุตํ, กสฺมา ปนิทานิ คิหิ ภวสีติ. สเจ [Pg.142] ตฺวํ มหาราช มํ มาเรตุกาโม ปกฺโกเสยฺยาสิ, เอวํ สติ ยทิ สิกฺขํ อปฺปจฺจกฺขาย ฐิตํ มํ มาเรยฺยาสิ, ตว ภาริยํ กมฺมํ ภวิสฺสตีติ มนสิกริตฺวา ตว กมฺมสฺส อภาริยตฺถาย สิกฺขํ ปจฺจกฺขิตฺวา อาคโตมฺหิ, สเจ มํ มาเรตุกาโมสิ, มาเรหีหิ. ราชา จ ตํ พนฺธนาคาเร ฐเปตฺวา สฺยามรฏฺฐํ ยุชฺฌนตฺถายคจฺฉิ. ยชฺฌนตฺถาย ปน คนฺตฺวา ปจฺจาคตกาเล อนฺตรามคฺเคว ทิวงฺคโต อโหสีติ.

ลำดับนั้น พระราชาตรัสอย่างนี้ว่า 'เราได้ยินว่า ท่านเป็นภิกษุแล้วยังหมู่คณะให้เจริญอยู่ เพราะเหตุไร บัดนี้ท่านจึงเป็นคฤหัสถ์เล่า?' (อดีตพระเถระกราบทูลว่า) 'ขอเดชะมหาราชเจ้า หากพระองค์ใคร่จะฆ่าข้าพเจ้าจึงเรียกมา เมื่อเป็นเช่นนี้ หากพระองค์ฆ่าข้าพเจ้าผู้ยังไม่ได้ลาสิกขา กรรมของพระองค์จักหนัก ข้าพเจ้าพิจารณาเห็นว่าเพื่อไม่ให้กรรมของพระองค์หนัก จึงลาสิกขาแล้วมา หากพระองค์ใคร่จะฆ่าข้าพเจ้า ก็จงฆ่าเถิด' พระราชาทรงนำเขาไปไว้ในเรือนจำ แล้วเสด็จไปสยามรัฐเพื่อทำสงคราม เมื่อเสด็จไปเพื่อทำสงครามแล้ว ในเวลาเสด็จกลับ ได้สวรรคตในระหว่างทางนั่นเอง

กลิยุเค ปน ทฺวาวีสาธิเก วสฺสสเต สหสฺเส จ สมฺปตฺเต ตสฺส เชฏฺฐปุตฺโต สิริปวรมหาธมฺมราชา นาม รชฺชํ กาเรสิ. รตนสิขนครโต สงฺกเมตฺวา เชยฺยปุรํ ทุติยํ มาปิตตฺตา เชยฺยปุรมาเปโก ราชาติปิ ตสฺส สมญฺญา อโหสิ. ตสฺมิญฺจ กาเล มหาปพฺพตพฺภนฺตรนครวาสึ ญาณตฺเถรํ อาเนตฺวา อาจริยฏฺฐาเน ฐเปสิ. โสกิร เถโร คมฺภีรปญฺโญ เอกสฺมึ ทิวเส นว วา ทส วา ภาณวาเร วาจุคฺคตํ กาตุํ สมตฺโถ อโหสิ. อภินโวปสมฺปนฺนกาเลเยว ปทวิภาคคนฺถํ นฺยาสสํ วณฺณนํ ยมกสํวณฺณนํ มหาปฏฺฐานสํวณฺณนญฺจ มรมฺมภาสาย อกาสิ. ราชา มหาภูมิรมฺมณิยวิหารํ นาม การาเปตฺวา ตสฺเสว อทาสิ. ญาณาลงฺการมหาธมฺมราชคุรู ติปิ นามลญฺฉํ อทาสิ.

ครั้นเมื่อกลียุคผ่านไป 1122 ปี พระโอรสองค์โตของพระราชาพระองค์นั้น ทรงพระนามว่า สิริปวรมหาธัมมราชา ได้ครองราชย์ เพราะทรงย้ายจากเมืองรัตนสิขะมาสร้างเมืองชัยยะปุระเป็นครั้งที่สอง พระองค์จึงมีพระนามว่า 'ชัยยะปุรมะเปกะ' (พระราชาผู้สร้างเมืองชัยยะปุระ) ในกาลนั้น พระองค์ทรงนำพระญาณเถระผู้อยู่ในเมืองภายในภูเขาใหญ่มาตั้งไว้ในตำแหน่งพระอาจารย์ ได้ยินว่า พระเถระนั้นเป็นผู้มีปัญญาหยั่งลึก สามารถทำสาธยายได้วันละ 9 หรือ 10 ภาณวาร ในเวลาที่เพิ่งอุปสมบทใหม่ๆ นั่นเอง ท่านได้ทำคัมภีร์ปทวิภาค คัมภีร์นยาสสังวัณณนา ยมกสังวัณณนา และมหาปัฏฐานสังวัณณนา เป็นภาษาพม่า พระราชาทรงสร้างวิหารชื่อมหาภูมิรมณียวิหารแล้วถวายแก่ท่าน และได้ถวายพระนามว่า ญาณาลังการมหาธัมมราชคุรุ

ตสฺมิญฺจ กาเล ปารุปนคเณ เถรา เอวํ จินฺเตสุํ,- อิทานิ ปน อมฺหากํ ปกฺขิโก เถโร รญฺโญ อาจริโย อโหสิ, อิทานิ มยํ ปติฏฺฐานํ ลภามาติ. เอวํ ปน จินฺเตตฺวา สามเณรานํ คามปฺปเวสนกาเล จีวรํ ปารุเปตฺวา ปวิสิตพฺพนฺติ สนฺเทสปณฺณํ รญฺโญ สนฺติกํ ปเวเสสิ. อถ อตุลตฺเถโร ปุพฺเพ วุตฺตนเยน วูปสมิตํ กมฺมมิทนฺติ สนฺเทสปณฺณํ รญฺโญ สนฺติกํ ปเวเสสิ. เตเนว อญฺญมญฺญํ ปฏิวจนวเสน ทสฺเสตุํ โอกาสํ น ลภึสูติ.

ในกาลนั้น พระเถระทั้งหลายในคณะห่มคลุมได้คิดอย่างนี้ว่า "บัดนี้ พระเถระฝ่ายเราได้เป็นพระอาจารย์ของพระราชาแล้ว บัดนี้ พวกเราย่อมได้ที่พึ่ง" ครั้นคิดอย่างนี้แล้ว จึงส่งหนังสือแจ้งความไปถึงสำนักของพระราชาว่า "ในเวลาที่สามเณรทั้งหลายจะเข้าไปสู่บ้าน พึงห่มจีวร (ห่มคลุม) แล้วจึงเข้าไป" ลำดับนั้น พระอตุลเถระได้ส่งหนังสือแจ้งความไปถึงสำนักของพระราชาว่า "เรื่องนี้เป็นเรื่องที่ระงับไปแล้วตามนัยที่กล่าวไว้ก่อน" เพราะเหตุนั้นแล (ทั้งสองฝ่าย) จึงไม่ได้โอกาสเพื่อจะแสดงโดยการโต้ตอบกันและกัน

ตโต ปจฺฉา กลิยุเค ปญฺจวีสวสฺสาธิเก สเต สหสฺเส [Pg.143] จ สมฺปตฺเต ตสฺส รญฺโญ สิริปวรสุธมฺมมหาราชินฺทาธิปติ นาม รชฺชํ กาเรสิ. รตนปูรํ ปน ตติยํ มาปกตฺตา รตนปูรมาปโกติ เอกสฺส ปน ฉทฺทนฺตนาคราชสฺส สามิภูตตฺตา เสติภินฺโทติ จ สมญฺญา อโหสิ. จรจฺจ คามวาสีจนฺทาวรํ นาม เถรํ อาเนตฺวา อตฺตโน อาจริยฏฺฐาเน ฐเปสิ. สูมิกิตฺติอตุลํ นาม วิหารํ การาเปตฺวา ตสฺส อทาสิ. ชมฺพุทีปอนนฺตธชมหาธมฺมราชคุรูติปิ นามลญฺฉํ อทาสิ. ตสฺส รญฺโญ กาเล เอกจฺเจ มนุสฺสา ทิฏฺฐิวิปลฺลาสา อเหสุํ, เตปิ ปกฺโกสาเปตฺวา สมฺมาทิฏฺฐึ คณฺหาเปสิ. ตสฺส ปน รญฺโญ กาเล เอกํสิกคณํ อภิภวิตุํ โอกาสํ น ลภึสูติ.

หลังจากนั้น เมื่อกลียุคผ่านไปได้ ๑๑๒๕ ปี พระราชาพระองค์นั้นทรงพระนามว่า สิริปวรสธรรมมหาราชินทาธิปติ ได้ครองราชย์ เพราะทรงสร้างเมืองรัตนปุระเป็นครั้งที่สาม จึงมีพระนามปรากฏว่า รัตนปุรมหาปะ และเพราะทรงเป็นเจ้าของพญาช้างฉัททันต์เชือกหนึ่ง จึงมีพระนามปรากฏว่า เซงพยูฉิ่น (พระเจ้าช้างเผือก) ทรงนำพระเถระนามว่า จันทวระ ชาวบ้านจระ มาตั้งไว้ในตำแหน่งพระอาจารย์ของพระองค์ ทรงสร้างวิหารนามว่า สุมิกิตติอตุละ แล้วถวายแก่พระเถระนั้น และได้ถวายพระนามสัญญาว่า ชมพูทีปอนันตธชมหาธรรมราชคุรุ ในกาลของพระราชาพระองค์นั้น มนุษย์บางพวกมีความเห็นวิปลาส พระองค์ก็โปรดให้เรียกมาแล้วให้รับสัมมาทิฏฐิ แต่ในกาลของพระราชาพระองค์นั้น (ฝ่ายห่มคลุม) ไม่ได้โอกาสเพื่อจะครอบงำคณะห่มเฉวียงบ่า

ตโต ปจฺฉา กลิยุเค อฏฺฐตึสาธิเก วสฺสสเต สหสฺเส จ สมฺปตฺเต ตสฺส รญฺโญ ปุตฺโต มหาธมฺเม ราชาธิราชา นาม รชฺชํ กาเรสิ. นครสฺส ทกฺขิณทิสาภาเค ปญฺจภูมิกวิหารํ การาเปตฺวา เชยฺยภูมิวาสาตุลนาเมน ปญฺญาเปตฺวา มาราวฏฺฏนสฺส นาม เถรสฺส อทาสิ. คุณมุนินฺทาภิสาสนธชมหาธมฺมราชาธิราชคุรูติปิ นามลญฺฉํ อทาสิ.

หลังจากนั้น เมื่อกลียุคผ่านไปได้ ๑๑๓๘ ปี พระราชโอรสของพระราชาพระองค์นั้น ทรงพระนามว่า มหาธรรมราชาธิราช ได้ครองราชย์ ทรงสร้างวิหาร ๕ ชั้นไว้ทางทิศใต้ของพระนคร ทรงขนานนามว่า ไชยภูมิวาสีอตุละ แล้วถวายแก่พระเถระนามว่า มาราวรรตนะ และได้ถวายพระนามสัญญาว่า คุณมุนินทาภิสาสนธชมหาธรรมราชาธิราชคุรุ

ตสฺมิญฺจ กาเล นนฺทมาโล นาม เถโร จลงฺคนครสฺส ปุรตฺถิมทิสาภาเค วิหาเร นิสีทิตฺวา พหูนํ ภิกฺขุสามเณรานํ คนฺถํ วาเจสิ. สามเณรานํ คามปฺปเวสนกาเล ปารุปนวตฺตเมว ปริปูเรตฺวา ปวิสิตพฺพํ, เอกํสิกวตฺตํ ปน เนว ปาฬิยํ น อฏฺฐกถายํ น จ ฏีกาสุ นาปิ คนฺถนฺตเรสุ ทิสฺสติ, น ธมฺมานุโลมนฺติ โอวาทํ อภิณฺหํ อทาสิ. ปาฬิอฏฺฐกถาทีสุ อาคตวินิจฺฉยํ ทสฺเสตฺวา เอกมฺปิคนฺถํ อกาสิ.

ในกาลนั้น พระเถระนามว่า นันทมาละ พำนักอยู่ในวิหารทางทิศตะวันออกของเมืองจลังคะ ได้สอนคัมภีร์แก่ภิกษุและสามเณรเป็นจำนวนมาก ท่านได้ให้โอวาทเนืองๆ ว่า "ในเวลาที่สามเณรทั้งหลายจะเข้าไปสู่บ้าน พึงบำเพ็ญวัตรคือการห่มคลุมให้บริบูรณ์แล้วจึงเข้าไป ส่วนวัตรคือการห่มเฉวียงบ่า ไม่ปรากฏทั้งในพระบาลี อรรถกถา ฎีกา หรือแม้ในคัมภีร์อื่นๆ และไม่คล้อยตามพระธรรม" และท่านได้รจนาคัมภีร์เล่มหนึ่งโดยแสดงวินิจฉัยที่มาในพระบาลีและอรรถกถาเป็นต้น

อถ เอกํสิกคณิกา ภิกฺขู ตํ คนฺถํ รญฺโญ สนฺติกํ ปเวสึสุ โทสาวิกรณตฺถาย. ตสฺมิญฺจ กาเล ราชา เอวรูปํ สุปินํ ปสฺสิ, -สกฺโก หิ เทวราชา เสตวตฺถํ นิวาเสตฺวา [Pg.144] เสตาลงฺกาเรหิ อลงฺกริตฺวา เสตกุสุมานิ ปิลนฺทิตฺวา รญฺโญ สนฺติกํ อาคนฺตฺวา เอวมาห,- อปรนฺตรฏฺเฐหิ มหาราช นมฺปทานทีตีเร ปาทเจติเย พหูนิ ติณานิ อุฏฺฐหิตฺวา อญฺญมญฺญํ มูเลน มูลํ ขนฺเธน ขนฺธํ ปตฺเตน ปตฺตํ สมฺปนฺธิตฺวา ปฏิจฺฉาเทตฺวา ฐิตานิ, ตานิ ปน ปุพฺพราชูหิ ยถาภูตํ อชานนฺเตหิ อวิโสธิตานิ, อิทานิ ปน ตยา ยถาภูตํ ชานนฺเตน ปริสุทฺธํ กตฺตุกาเมน วิโสธิตพฺพานิ, ตตฺถจ เอโก ภิกฺขุ อาคนฺตฺวา อุปเทสนยํ ทสฺสตีติ.

ครั้งนั้น ภิกษุทั้งหลายในคณะห่มเฉวียงบ่าได้นำคัมภีร์นั้นไปถวายพระราชาเพื่อเปิดเผยโทษ ในกาลนั้น พระราชาทรงสุบินเห็นเช่นนี้ว่า ท้าวสักกะจอมเทพทรงนุ่งผ้าขาว ประดับด้วยเครื่องประดับสีขาว ทัดทรงดอกไม้สีขาว เสด็จมาหาพระราชาแล้วตรัสอย่างนี้ว่า "มหาราช ในแคว้นอปรันตะ ที่พระบาทเจดีย์ริมฝั่งแม่น้ำนัมมทานที มีหญ้าจำนวนมากงอกขึ้นพันกันด้วยรากต่อราก ลำต้นต่อลำต้น ใบต่อใบ ปกคลุมตั้งอยู่ หญ้าเหล่านั้นพระราชาในปางก่อนไม่ทรงทราบตามความเป็นจริงจึงมิได้ชำระ แต่บัดนี้ พระองค์ทรงทราบตามความเป็นจริง ทรงปรารถนาจะทำให้บริสุทธิ์ พึงชำระหญ้าเหล่านั้น และในที่นั้นจะมีภิกษุรูปหนึ่งมาแสดงนัยแห่งคำแนะนำ"

เอวํ ปน สุปินํ ปสฺสิตฺวา นนฺทมาลํ นาม เถรํ ปกฺโกสาเปตฺวา รตนปูรนครสฺส เอสนฺนฏฺฐาเน อุทกกีฬนตฺถาย การาปิเต ราชเคเห วสาเปสิ.

ครั้นทรงสุบินเช่นนั้นแล้ว จึงโปรดให้เรียกพระเถระนามว่า นันทมาละ มา แล้วให้พำนักอยู่ที่พระตำหนักซึ่งสร้างไว้เพื่อการเล่นน้ำ ในที่ใกล้เมืองรัตนปุระ

อถ เถโร สามเณรานํ คามปฺปเวสนกาเล ปารุปนวเสน ปวิสิตพฺพนฺติ ปาฬิอฏฺฐกถาฏีกาคนฺถนฺตเรหิ ราชานํ ชานาเปสิ, ยถา มหาโมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถโร สิริธมฺมาโสกราชานํ สมฺมาวาทนฺติ. อถ ราชา ปริจิต ปารมีปุญฺญสมฺภาโร มหาญาโณ ชานาสิ,-ปารุปนวาโทเยว ปาฬิอฏฺฐกถาฏีกาคนฺถนฺตเรสุ อาคโต, เอกํสิกวาโท ปน เตสุ กตฺถจิปิ น อาคโตติ. เอวํ ปน ชานิตฺวา รญฺโญ เคเห ทฺเว ปกฺเข เถเร สนฺนิปาตาเปตฺวา อตฺตโน อตฺตโน วาทํ กถาเปสิ.

ครั้งนั้น พระเถระได้ทำให้พระราชาทรงทราบด้วยพระบาลี อรรถกถา ฎีกา และคัมภีร์อื่นๆ ว่า "ในเวลาที่สามเณรทั้งหลายจะเข้าไปสู่บ้าน พึงเข้าไปด้วยการห่มคลุม" เหมือนอย่างที่พระมหาโมคคัลลีบุตรติสสเถระ (ทูลแนะนำ) พระเจ้าศรีธรรมาโศกราชว่าเป็นสัมมาวาทะ ครั้งนั้น พระราชาผู้ทรงสั่งสมบารมีและบุญมาแล้ว มีพระปรีชาญาณมาก ทรงทราบว่า "วาทะเรื่องการห่มคลุมเท่านั้นที่มาในพระบาลี อรรถกถา ฎีกา และคัมภีร์อื่นๆ ส่วนวาทะเรื่องการห่มเฉวียงบ่า ไม่ได้มาในคัมภีร์เหล่านั้นในที่ไหนๆ เลย" ครั้นทรงทราบอย่างนี้แล้ว จึงโปรดให้ประชุมพระเถระทั้งสองฝ่ายในพระราชวัง แล้วให้แสดงวาทะของตนๆ

อถ เอกํสิกตฺเถโร เอวมาหํสุ,-ตุมฺหากํ ปารุปนวาโท กตฺถ อาคโตติ. ตทา ปารุปนตฺเถรา ปริมณฺฑลํ ปารุปิสฺสามีติอาทินา นเยน ปาฬิอฏฺฐกถาฏีกาคนฺถนฺตเรสุ ปารุปนวาโท อาคโตติ อาหํสุ. ตโต ปจฺฉา ปารุปนตฺเถรา เอวมาหํสุ,-ตุมฺหากํ ปน เอกํสิกวาโท กตฺถ อาคโตติ. ตทา เต เอกํสิกตฺเถรา อทฺวารฆรํ ปวิฏฺฐกาโลวิย รตฺติภาเค มหาวนมคฺเค คมนกาโลวิย จ หุตฺวา กิญฺจิ วตฺตุํ น สกฺกา. มุขํ นาม กถนตฺถาย ภุญฺชนตฺถาย โหตีติ [Pg.145] วุตฺตตฺตา ยํ วา ตํ วา วทนฺตาปิ ราชานํ อาราเธตุํ น สกฺขึสุ.

ครั้งนั้น พระเถระฝ่ายห่มเฉวียงบ่าได้กล่าวอย่างนี้ว่า "วาทะเรื่องการห่มคลุมของพวกท่านมาในที่ไหน?" ครั้งนั้น พระเถระฝ่ายห่มคลุมได้กล่าวว่า "วาทะเรื่องการห่มคลุมมาในพระบาลี อรรถกถา ฎีกา และคัมภีร์อื่นๆ โดยนัยเป็นต้นว่า เราจักห่มให้เป็นปริมณฑล" หลังจากนั้น พระเถระฝ่ายห่มคลุมได้ถามว่า "ก็วาทะเรื่องการห่มเฉวียงบ่าของพวกท่านมาในที่ไหน?" ครั้งนั้น พระเถระฝ่ายห่มเฉวียงบ่าเหล่านั้น เป็นเหมือนคนเข้าไปสู่เรือนที่ไม่มีประตู และเป็นเหมือนคนเดินทางในป่าใหญ่ในเวลากลางคืน ไม่สามารถจะกล่าวอะไรได้เลย เพราะคำที่กล่าวกันว่า "ชื่อว่าปาก มีไว้เพื่อพูดและเพื่อกิน" แม้จะกล่าวอะไรไปบ้าง ก็ไม่สามารถทำให้พระราชาทรงพอพระทัยได้

ราชา จ เถรํ นิสฺสาย วินเย โกสลฺลตาย ปาฬิยํ อีทิโสเยว อาคโต, อฏฺฐกถาทีสุ อีทิโสเยวาติ วตฺวา ตุมฺหากํ เอกํสิกวาโท ปาฬิอฏฺฐกถาฏีกาคนฺถนฺตเรสุ น ทิสฺสติ, เอวมฺปิ สมานา กสฺมา อีทิสํ วตฺตํ อกํสูติ ปุจฺฉิ. อถ เต เอกํสิกตฺเถรา จตุหตฺถคพฺเภ สโหฑฺเฑน คหิตโจราวิย มนุสฺเสหิ คติตกากาวิย จ กิญฺจิ วตฺตุํ อสกฺกุเณยฺยตาย สพฺพทิสาสุ โอโลเกตฺวาเยว อมฺหากํ จาริตฺตํ ปาฬิอาทีสุ น ทิฏฺฐปุพฺพํ, อถ โข ปน อาจริยปฺปเวณีวเสเนว จริมฺหาติ วตฺวา ปราชยํ ปตฺวา ปารุปนปกฺเขเยว ปวิสึสูติ. ราชา จ อิโต ปฏฺฐาย ภิกฺขู ปารุปนวตฺตเมว การาเปตุํ สามเณรานํ โอวทนฺตูติ ราชาณํ ฐเปสิ. ตโต ปฏฺฐาย เอกํสิกปกฺขาเถรา อรุณุคฺคมนกาเล โกสิยาวิย สีสํ อุฏฺฐหิตุมฺปิ น สกฺกาติ.

พระราชาทรงอาศัยพระเถระ [ฝ่ายห่มคลุม] และด้วยความที่พระองค์ทรงเชี่ยวชาญในพระวินัย ตรัสว่า "ในพระบาลีก็ปรากฏอย่างนี้ ในอรรถกถาเป็นต้นก็ปรากฏอย่างนี้" แล้วตรัสถามว่า "วาทะเรื่องการห่มผ้าเฉวียงบ่าของพวกท่านไม่ปรากฏในพระบาลี อรรถกถา ฎีกา และคัมภีร์อื่น ๆ เลย เมื่อเป็นเช่นนี้ เพราะเหตุใดพวกท่านจึงทำวัตรเช่นนี้?" ครั้งนั้น พระเถระฝ่ายห่มผ้าเฉวียงบ่าเหล่านั้น ไม่สามารถจะกล่าวอะไรได้เลย เหมือนโจรที่ถูกจับได้พร้อมของกลางในห้องสี่ศอก และเหมือนกาที่ถูกมนุษย์ไล่ตี จึงได้แต่เหลียวมองไปทุกทิศแล้วกล่าวว่า "จารีตของพวกเราไม่เคยปรากฏในพระบาลีเป็นต้น แต่พวกเราประพฤติมาตามประเพณีของอาจารย์เท่านั้น" เมื่อพ่ายแพ้แล้วจึงได้เข้าสู่ฝ่ายห่มคลุมนั่นเอง พระราชาทรงตั้งพระราชอาญาว่า "ตั้งแต่นี้ไป ภิกษุทั้งหลายพึงให้สามเณรทำวัตรการห่มคลุมเท่านั้น" และทรงให้โอวาทแก่สามเณรทั้งหลายด้วย ตั้งแต่นั้นมา พระเถระฝ่ายห่มผ้าเฉวียงบ่าก็ไม่สามารถจะเงยหน้าขึ้นได้เลย เหมือนนกเค้าแมวในเวลาอรุณขึ้น

โสกสรภูมหาเจติยสฺส ปุรตฺถิมทิสาภาเค ทฺวีหิ ปาสาเทหิ อลงฺกตํ จตุภูมิกํ ภูมิกิตฺติวิรามํ นาม วิหารํ การาเปตฺวา นนฺทมาลตฺเถรสฺส อทาสิ, นรินฺทาภิธชมหาธมฺมราชาธิราชคุรูติ นามลญฺฉมฺปิ อทาสิ. โส ปน เถโร ฉปฺปทวํสิโกติ ทฏฺฐพฺโพ. อภินโวปสมฺปนฺนกาเลเยว วินยวินิจฺฉยสฺส สุตฺตสงฺคหสฺส มหาวคฺคฏฺฐกถาย จ อตฺถโยชนํ มรมฺมภาสาย อกาสิ, สาสนสุทฺธิทีปิกํ นาม คนฺถมฺปิ อกาสีติ.

ทางทิศตะวันออกของพระมหาเจดีย์โสกสรภู ได้โปรดให้สร้างวิหารชื่อภูมิเกียรติวิราม มี ๔ ชั้น ประดับด้วยปราสาท ๒ หลัง แล้วถวายแด่พระนันทมาลเถระ และได้ถวายพระนามว่า "นรินทาภิธชมหาธรรมราชาธิราชคุรุ" พึงทราบว่า พระเถระนั้นเป็นผู้สืบเชื้อสายมาจากพระฉัพพทเถระ ในเวลาที่อุปสมบทใหม่ ๆ ท่านได้ทำอรรถโยชนาพระวินัยวินิจฉัย พระสูตรสังคหะ และมหาวัคคอรรถกถา เป็นภาษามรมา (พม่า) และได้ทำคัมภีร์ชื่อศาสนสุทธิทีปิกาด้วย

ตโต ปจฺฉา กลิยุเค เตจตฺตาลีสาธิเก วสฺสสเต สหสฺเส จ สมฺปตฺเต ผคฺคุนมาสสฺส กาฬปกฺขปนฺน รสมิยํ รตนสิขมาปกสฺส รญฺโญ มชฺฌิมปุตฺโต รชฺชํ กาเรสิ[Pg.146].

หลังจากนั้น เมื่อกลียุคได้ ๑,๐๔๓ ปี ในวันแรม ๑๕ ค่ำ เดือนผัคคุณะ พระราชโอรสองค์กลางของพระราชาผู้ทรงสร้างรัตนสิขมาปกะ ได้ครองราชย์

ตทา ราชา เอวํ จินฺเตสิ,-เอกํสิกปารุปนวเสน อุปฺปนฺโน วิวาโท ปุพฺเพสํ ราชูนํ กาเล วูปสมิตุํ น สกฺกา, สิริปวรสุธมฺมมหาราชินฺทาธิปติโน กาเลปิ ราชเคเห สนฺนิปาตาเปตฺวา รญฺโญ สมฺมุเข กถาปิตตฺตา วิสฺสฏฺเฐน กเถตุํ โอกาสสฺส อลทฺธตฺตา ยถากามํ วตฺตุํ อวิสหตฺตา ปราชโย อโหสีติ เลสํ โอฑฺฑตุํ โอกาโส ภเวยฺยมยฺหํ ปน กาเล อีทิสํ อกตฺวา เตสํ เตสํ เถรานํ วิหาเร ทูตํ เปเสตฺวา สกสกวาทํ กถา เปสฺสามิ, เอวญฺหิ สติ เตเตเถรา วิสฺสฏฺฐา หุตฺวา กเถสฺสนฺตีติ.

ในเวลานั้น พระราชาทรงดำริอย่างนี้ว่า "วิวาทที่เกิดขึ้นเพราะการห่มผ้าเฉวียงบ่าและการห่มคลุม ไม่สามารถระงับได้ในสมัยพระราชาองค์ก่อน ๆ แม้ในสมัยพระเจ้าสิริปวรสุธัมมมหาราชินทาธิบดี ก็ได้โปรดให้ประชุมกันในพระราชวัง และให้กล่าวต่อหน้าพระราชา เพราะไม่ได้โอกาสที่จะกล่าวอย่างอิสระ และไม่สามารถกล่าวได้ตามปรารถนา จึงเกิดความพ่ายแพ้ขึ้น อาจเป็นช่องทางให้ตั้งข้ออ้างได้ แต่ในสมัยของเรา จะไม่ทำเช่นนั้น จะส่งทูตไปยังวิหารของพระเถระเหล่านั้น ๆ แล้วให้กล่าววาทะของตน ๆ เมื่อเป็นเช่นนี้ พระเถระเหล่านั้นก็จักกล่าวได้อย่างอิสระ"

เอวํ ปน จินฺเตตฺวา อนฺโตยุธนายกํ อมจฺจํ ปธานํ กตฺวา เตสํ เตสํ เถรานํ สนฺติกํ คนฺตฺวา อาโรจาเปสิ,-สกสกวาทํ วิสฺสฏฺฐา หุตฺวา วทถาติ. อถ เอกํสิกคณิกา เถรา อมฺเหหิ วุตฺตวจนํ ปาฬิอาทีสุ น ทิสฺสติ, อถ โข ปน อาจริยปฺปเวณีวเสเนว มยํ จริมฺหาติ อนุชานึสุ.

ครั้นทรงดำริเช่นนั้นแล้ว ได้ทรงมอบหมายให้อำมาตย์ผู้เป็นอันโตยุทธนายกเป็นประธาน ไปยังสำนักของพระเถระเหล่านั้น ๆ แล้วแจ้งว่า "ขอท่านทั้งหลายจงกล่าววาทะของตน ๆ อย่างอิสระเถิด" ครั้งนั้น พระเถระฝ่ายห่มผ้าเฉวียงบ่าได้ยอมรับว่า "คำที่พวกเรากล่าวไม่ปรากฏในพระบาลีเป็นต้น แต่พวกเราประพฤติมาตามประเพณีของอาจารย์เท่านั้น"

มหาราชา จ เอวํ เถรานํ อนุชานเน สติ กิญฺจิ กตฺตพฺพํ นตฺถิ, อิทานิ ปริมณฺฑลสุปฺปฏิจฺฉนฺนสิกฺขาปทานิ อวิโกเปตฺวา สามเณรา คามํ ปวิสนฺตูติ ราชเลขนํ ตตฺถ ตตฺถ เปเสสิ.

เมื่อพระเถระทั้งหลายยอมรับเช่นนั้นแล้ว มหาราชทรงเห็นว่าไม่มีกิจที่ต้องทำอย่างอื่นอีก บัดนี้ เพื่อไม่ให้สิกขาบทว่าด้วยการห่มให้เป็นปริมณฑลและปกปิดกายให้ดีต้องกำเริบ จึงทรงส่งพระราชสาส์นไปยังที่ต่าง ๆ ว่า "สามเณรทั้งหลายพึงห่มผ้าให้เรียบร้อยเข้าไปสู่บ้าน"

อปรภาเค ปน สหสฺโสโรธคามโต อุปสมฺปทา วสฺเสน สตฺตวสฺสิกํ ญาณํ นาม ภิกฺขุํ อาเนตฺวา อนฺโตยุธวิหารํ นาม การาเปตฺวา ตสฺส อทาสิ, ญาณาภิสาสนธชมหาธมฺมราชคุรูติ นามลญฺฉมฺปิ อทาสิ. อถ รญฺญา ยาจิโต ราชาภิเสกคนฺถํ ปริโสเธตฺวา มรมฺมภาสาย อตฺถํ โยเชสิ.

ในภายหลัง ได้โปรดให้นำภิกษุชื่อญาณ ผู้มีพรรษา ๗ จากหมู่บ้านสหัสโสโรธะ แล้วโปรดให้สร้างวิหารชื่ออันโตยุทธวิหารถวายแด่ท่าน และได้ถวายพระนามว่า "ญาณาภิศาสนธชมหาธรรมราชคุรุ" ครั้งนั้น ท่านอันพระราชาอาราธนาแล้ว ได้ชำระคัมภีร์ราชาภิเษก แล้วทำอรรถโยชนาเป็นภาษามรมา (พม่า)

อปรภาเค ภควา ธรมาโนเยว อาคนฺตฺวา จตุนฺนํ ยกฺขานํ ทเมตฺวา เตหิ ทินฺนํ มํโสทนํ ปฏิคฺคเหตฺวา ปพฺพตสามนฺตเทสํ [Pg.147] คนฺตฺวา ปริภุญฺชิตฺวา ตํ ฐานํ โอโลเกตฺวา สิตํ ปาตฺวากาสิ. อถ อานนฺทตฺเถโร การณํ ปุจฺฉิ. อนาคเต โข อานนฺท อิมสฺมึ เทเส มหานครํ ภวิสฺสติ, จตฺตาโร จ อิเม ยกฺขา ตสฺมึ นคเร ราชาโน ภวิสฺสนฺตีติ พฺยากาสิ.

ในภายหลัง เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้ายังทรงพระชนม์อยู่ ได้เสด็จมาทรงทรมานยักษ์ ๔ ตน ทรงรับข้าวปลาอาหารที่ยักษ์เหล่านั้นถวาย เสด็จไปยังบริเวณใกล้ภูเขาแล้วเสวย ทรงทอดพระเนตรสถานที่นั้นแล้วทรงแย้มพระโอษฐ์ ครั้งนั้น พระอานนทเถระได้ทูลถามถึงเหตุ พระองค์ได้ทรงพยากรณ์ว่า "ดูกรอานนท์ ในอนาคต ในสถานที่นี้จักเป็นมหานคร และยักษ์ ๔ ตนนี้จักเป็นพระราชาในพระนครนั้น"

ยถาพฺยากตนิยาเมเนว กลิยุเค จตุจตฺตาลีสาธิเก วสฺสสเต สหสฺเส จ สมฺปตฺเต มาฆมาสสฺส กาฬปกฺขทฺวาทสมิยํ องฺคารวาเร อุตฺตรผคฺคุนีนกฺขตฺเตน โยเค อมรปุรํ นาม มหาราชฏฺฐานีนครํ มาเปสิ.

ตามนัยที่ทรงพยากรณ์ไว้นั่นแล ในกลียุค เมื่อถึงศักราช ๑,๑๔๔ ในวันอังคาร แรม ๑๒ ค่ำ เดือนมาฆะ ประกอบด้วยนักษัตรอุตรผลคุณี ได้สร้างพระนครอันเป็นที่ตั้งแห่งราชธานีชื่ออมรปุระ

สิริปรวิชยานนฺตยสตฺริภวนาทิตฺยาธิปติปณฺฑิตมหาธมฺมราชาธิราชาติ นามลญฺฉมฺปิ ปฏิคฺคณฺหิ.

ได้ทรงรับพระนามว่า ศรีปรวิชยานันตยสตรีภวนาทิตยาธิปติบัณฑิตมหาธรรมราชาธิราช

อคฺคมเหสิยา การาปิตํ เชยฺยภูมิวิหารกิตฺตินามกํ วิหารํ คุณาภิลงฺการสทฺธมฺมมหาธมฺมราชาธิราชคุรุตฺเถรสฺส อทาสิ, โย ‘เม โอ สยาโฑ’ อิติ วุจฺจติ.

ได้ถวายพระวิหารชื่อเชยยภูมิวิหารกิตติ ซึ่งพระอัครมเหสีทรงสร้าง แด่พระเถระผู้เป็นพระราชครูมหาธรรมราชาธิราชนามว่า คุณาภิลังการสัทธรรม ซึ่งถูกเรียกว่า ‘เมโอสยาดอ’

กนฺนีนครโภชกาย ราชกญฺญาย การาปิตํ วิหารรมณียวิรามํ นาม วิหารํ คุณมุนินฺทาธิปติ มหาธมฺมราชาธิราชคุรุตฺเถรสฺส อทาสิ, โย ‘มาํ เล สยาโฑ’ อิติ วุจฺจติ.

ได้ถวายพระวิหารชื่อวิหารรมณียวิราม ซึ่งพระราชกัญญาผู้ครองเมืองกันนีทรงสร้าง แด่พระเถระผู้เป็นพระราชครูมหาธรรมราชาธิราชนามว่า คุณมุนินทาธิปติ ซึ่งถูกเรียกว่า ‘มางเลสยาดอ’

อุปรญฺโญ เทวิยา การาปิตํ มงฺคลาวิรามํ นาม วิหารํ ติปิฏกสทฺธมฺมสามิมหาธมฺมราชาธิราชคุรุตฺเถรสฺส อทาสิ, โย ‘โสํ ฐา สยาโฑ’ อิติ วุจฺจติ.

ได้ถวายพระวิหารชื่อมังคลาวิราม ซึ่งพระมเหสีของพระอุปราชทรงสร้าง แด่พระเถระผู้เป็นพระราชครูมหาธรรมราชาธิราชนามว่า ติปิฏกสัทธรรมสามิ ซึ่งถูกเรียกว่า ‘โส้งถาสยาดอ’

มชฺฌิมเคหวาสิเทวิยา การาปิตํ มงฺคลาวาสาตุลํ นาม วิหารํ ญาณชมฺพุทีปอนนฺตธชมหาธมฺมราชาธิราชคุรุตฺเถรสฺส อทาสิ, โย ‘เมํ ชฺวา สยาโฑ’ อิติ วุจฺจติ.

ได้ถวายพระวิหารชื่อมังคลาวาสาตุละ ซึ่งพระมเหสีผู้ประทับอยู่เรือนกลางทรงสร้าง แด่พระเถระผู้เป็นพระราชครูมหาธรรมราชาธิราชนามว่า ญาณชมพูทีปอนันตธชะ ซึ่งถูกเรียกว่า ‘เมงจวาสยาดอ’

อิเม ปฺปน จตฺตาโร มหาเถเร สงฺฆราชฏฺฐาเน ฐเปสิ.

อนึ่ง ได้ทรงตั้งพระมหาเถระทั้ง ๔ รูปนี้ไว้ในตำแหน่งพระสังฆราช

อุตฺตรเคหวาสิเทวิยา การาปิตํ มงฺคลภูมิกิตฺตึ นาม [Pg.148] วิหารํ กวินฺทาภิสทฺธมฺมธรธชมหาธมฺมราชคุรุตฺเถรสฺส อทาสิ, โย ‘ญฺโยํ กาํ สยาโฑ’ อิติ วุจฺจติ.

ได้ถวายพระวิหารชื่อมังคลภูมิกิตติ ซึ่งพระมเหสีผู้ประทับอยู่เรือนเหนือทรงสร้าง แด่พระเถระผู้เป็นพระราชครูมหาธรรมราชนามว่า กวินทาภิสัทธรรมธรธชะ ซึ่งถูกเรียกว่า ‘โญงกางสยาดอ’

สิริเขตฺตนครโภชเกน ราชกุมาเรน การาปิตํ อตุลภูมิวาสํ นาม วิหารํ กวินฺทาภิสทฺธมฺมปวรมหาธมฺม ราชคุรุตฺเถรสฺส อทาสิ, โย ‘สฺเว โฏํ สยาโฑ’ อิติ วุจฺจติ.

(พระราชา) ได้ถวายพระวิหารชื่ออตุลภูมิวาสะ ซึ่งพระราชกุมารผู้ครองเมืองศรีเกษตรทรงสร้าง แด่พระเถระผู้เป็นพระราชครูมหาธรรมราชา นามว่า กวินทาภิสัทธรรมปวรมหาธรรมราชครู ผู้ซึ่งถูกเรียกว่า ‘สเวโตงสยาดอ’

อนฺโตอมจฺเจน เอเกน การาปิตํ วิหารํ ญาณาลงฺการสทฺธมฺมธชมหาธมฺมราชคุรุตฺเถรสฺส อทาสิ, โย ‘เสํ เฏ สยาโฑ’ อิติ วุจฺจติ.

(พระราชา) ได้ถวายพระวิหาร ซึ่งอำมาตย์ภายใน (ราชสำนัก) ผู้หนึ่งสร้าง แด่พระเถระผู้เป็นพระราชครูมหาธรรมราชา นามว่า ญาณลังการสัทธรรมธชมหาธรรมราชครู ผู้ซึ่งถูกเรียกว่า ‘เสงเตสยาดอ’

วามพลนายเกนามจฺเจน การาปิตํ วิหารํ ปรมสิริวํสธชมหาธมฺมราชคุรุตฺเถรสฺส อทาสิ, โย ‘เม ฐี สยาโฑ’ อิติ วุจฺจติ.

(พระราชา) ได้ถวายพระวิหาร ซึ่งอำมาตย์ผู้เป็นแม่ทัพฝ่ายซ้ายสร้าง แด่พระเถระผู้เป็นพระราชครูมหาธรรมราชา นามว่า ปรมสิริวังสธชมหาธรรมราชครู ผู้ซึ่งถูกเรียกว่า ‘เมถีสยาดอ’

ธมฺมวินิจฺฉเกน เอเกนามจฺเจน การาปิตํ วิหารํ กวินฺท สารธชมหาธมฺมราชาธิราชคุรุตฺเถรสฺส อทาสิ, โย ‘โลกา มฺหาํ เกํ สยาโฑ’ อิติ วุจฺจติ.

(พระราชา) ได้ถวายพระวิหาร ซึ่งอำมาตย์ผู้เป็นธรรมวินิจฉัย (ผู้พิพากษา) ผู้หนึ่งสร้าง แด่พระเถระผู้เป็นพระราชครูมหาธรรมราชาธิราช นามว่า กวินทสารธชมหาธรรมราชาธิราชครู ผู้ซึ่งถูกเรียกว่า ‘โลกามหางเกงสยาดอ’

อิจฺเจวํ ปริยตฺติโกวิทานํ อเนกานํ มหาเถรานํ สทฺธึ นามลญฺเฉน วิหารํ ทตฺวา อนุคฺคหํ อกาสิ. ยสฺมา ปน สพฺเพสํ เถรานํ นามํ อุทฺธริตฺวา วิสุํ วิสุํ กถิเต อยํ สาสนวํสปฺปทีปิกกถา อติปฺปปญฺจา ภวิสฺสติ, ตสฺมา อิธ อชฺฌุเปกฺขิตฺวา วตฺตพฺพเมว วกฺขามาติ.

ด้วยประการฉะนี้ (พระราชา) ได้ทรงอนุเคราะห์แก่พระมหาเถระผู้เชี่ยวชาญในพระปริยัติเป็นอันมาก โดยถวายพระวิหารพร้อมด้วยราชทินนาม แต่เพราะว่า หากยกนามของพระเถระทั้งหมดขึ้นกล่าวแยกกันไป เรื่องราวในสาสนวังสัปปทีปิกานี้ก็จะยืดยาวเกินไป เพราะฉะนั้น ในที่นี้จึงขอวางเฉย (ในส่วนที่เหลือ) แล้วจะกล่าวเฉพาะสิ่งที่ควรกล่าวเท่านั้น

ปจฺฉาภาเค จตฺตาโร มหาเถรา ราชาทุพฺพลตาย ยถากามํ สาสนํ วิโสเธตุํ สกฺขิสฺสนฺตีติ มญฺญิตฺวา ปุน อฏฺฐ เถเร เอเตหิ จตูหิ มหาเถเรหิ สทฺธึ สาสนํ วิโสธาเปตุํ สงฺฆนายกฏฺฐาเน ฐเปสิ. เสยฺยถิทํ, กวินฺทาภิสทฺธมฺมปวรมหาธมฺมราชคุรุตฺเถโร, ติปิฏกาลงฺการธชมหาธมฺมราชคุรุตฺเถโร, จกฺกินฺทาภิธชมหาธมฺมราชคุรุตฺเถรา, ปรมสิริวํสธชมหาธมฺมราชคุรุตฺเถโร, ชนินฺทาภิปวรมหาธมฺมราชคุรุตฺเถโร, มหาญาณาภิธชมหาธมฺมราชคุรุตฺเถโร[Pg.149], ญาณาลงฺการสทฺธมฺมธชมหาธมฺมราชคุรุเถโร, ญาณาภิสาสนธชมหาธมฺมราชคุรุตฺเถโรติ.

ในภายหลัง (พระราชา) ทรงดำริว่า พระมหาเถระ ๔ รูป (ก่อนหน้านี้) จะสามารถชำระพระศาสนาได้ตามความปรารถนาเพราะความที่พระราชาทรงอ่อนแอ จึงทรงตั้งพระเถระอีก ๘ รูป พร้อมกับพระมหาเถระ ๔ รูปเหล่านั้น เพื่อให้ช่วยกันชำระพระศาสนาในตำแหน่งสังฆนายก ดังนี้คือ พระกวินทาภิสัทธรรมปวรมหาธรรมราชครูเถระ, พระติปิฏกาลังการธชมหาธรรมราชครูเถระ, พระจักกินทาภิธชมหาธรรมราชครูเถระ, พระปรมสิริวังสธชมหาธรรมราชครูเถระ, พระชนินทาภิปวรมหาธรรมราชครูเถระ, พระมหาญาณาภิธชมหาธรรมราชครูเถระ, พระญาณลังการสัทธรรมธชมหาธรรมราชครูเถระ และพระญาณาภิสาสนธชมหาธรรมราชครูเถระ

อถ อรหาปิ สมาโน นิสฺสยมุจฺจกงฺควิกโล วินานิสฺสยาจริเยน วสิตุํ น วฏฺฏตีติ ชานิตฺวา นิสฺสยา จริยปฺปโหนกานํ เถรานํ นิสฺสยงฺคานิ นิสฺสยมุจฺจการหานํ นิสฺสยมุจฺจกงฺคานิ ปริปูราเปตฺวา นิสฺสิตกานํ นิสฺสยํ คณฺหิตฺวาว นิสีทาเปสิ.

ลำดับนั้น (พระราชา) ทรงทราบว่า แม้เป็นพระอรหันต์แต่หากบกพร่องด้วยองค์แห่งนิสสยมุจจกะ (คุณสมบัติที่จะพ้นจากการถือนิสัย) ก็ไม่ควรอยู่โดยไม่มีพระนิสสยาจารย์ จึงทรงให้พระเถระผู้สามารถเป็นนิสสยาจารย์บำเพ็ญองค์แห่งนิสัยให้บริบูรณ์ และให้พระเถระผู้ควรแก่การพ้นนิสัยบำเพ็ญองค์แห่งนิสสยมุจจกะให้บริบูรณ์ แล้วทรงให้ (พระเถระเหล่านั้น) นั่งรับการถือนิสัยจากเหล่าศิษย์ผู้อาศัยนั่นแล

ตโต ปจฺฉา กลิยุเค ปญฺญาสาธิเก วสฺสสเต สหสฺเสว สมฺปตฺเต ญาณาภิสาสนธชมหาธมฺมราชคุรุตฺเถรํเยว เอกํ สงฺฆราชฏฺฐาเน ฐเปสิ. ตโต ปฏฺฐาย โสเยว เอโก สงฺฆนายโก หุตฺวา สาสนํ วิโสธยิ.

หลังจากนั้น เมื่อถึงศักราช ๑๑๕๐ ในกลียุค (พระราชา) ได้ทรงตั้งพระญาณาภิสาสนธชมหาธรรมราชครูเถระเพียงรูปเดียวไว้ในตำแหน่งพระสังฆราช ตั้งแต่นั้นมา พระเถระรูปนั้นเพียงรูปเดียวได้เป็นสังฆนายกและได้ชำระพระศาสนา

ตโต ปจฺฉา เอกปณฺณาสาธิเก วสฺสสเต สหสฺเส จ สมฺปตฺเต ผคฺคุนมาเส มหามุนิเจติยสฺส ทกฺขิณทิสาภาเค ทฺวีหิ อิฏฺฐกมเยหิ ปากาเรหิ ปริกฺขิตฺตํ ปญฺจภูมิกํ อโสการาเม รตนภูมิกิตฺตึ นาม วิหารํ อติมหนฺตํ การาเปตฺวา ญาณาภิสาสนธชมหาธมฺมราชคุรุตฺเถรสฺส อทาสิ. ญาณาภิวํสธมฺมเสนาปติมหาธมฺมราชาธิราชคุรูติ นามลญฺฉมฺปิ ปุน อทาสิ. ตโต อญฺญานิ เชยฺยภูมิวิหารกิตฺติมงฺคลวิรามาทโย อเนเกปิ วิหาเร ตสฺเสว อทาสิ.

หลังจากนั้น เมื่อถึงศักราช ๑๑๕๑ ในเดือนผัคคุณะ (พระราชา) ได้ทรงสร้างพระวิหารชื่อรัตนภูมิกิตติอันใหญ่ยิ่ง มี ๕ ชั้น ล้อมรอบด้วยกำแพงอิฐ ๒ ชั้น ทางทิศใต้ของมหาเจดีย์มุนี ในอโศการาม แล้วได้ถวายแก่พระญาณาภิสาสนธชมหาธรรมราชครูเถระ และได้ถวายราชทินนามอีกครั้งหนึ่งว่า ญาณาภิวงสธรรมเสนาบดีมหาธรรมราชาธิราชครู นอกจากนั้น ยังได้ถวายพระวิหารอื่น ๆ อีกเป็นอันมาก เช่น ไชยภูมิวิหารกิตติ และมังคลาวิราม เป็นต้น แด่พระเถระรูปนั้นนั่นแล

โส ปน เตสุ วิหาเรสุ วาเรน นิสีทิตฺวา ปริยตฺตึ วาเจสิ. อุภโตวิภงฺคานิปิ วาจุคฺคตํ อกาสิ. นิจฺจํเยว เอกาสนิกธุชงฺคํ สมาทิยิ.

อนึ่ง พระเถระนั้นได้พำนักในพระวิหารเหล่านั้นตามวาระและสอนพระปริยัติธรรม ได้ทำอุภโตวิภังค์ให้คล่องปาก (ทรงจำได้แม่นยำ) และได้สมาทานเอกาสนิกธุดงค์เป็นนิตย์

โส ปน เถโร อุปสมฺปทาวสฺเสน ปญฺจวสฺสิโก หุตฺวา ปุพฺเพว สงฺฆราชภาวโต เปฏกาลงฺการ นาม เนตฺติสํวณฺณนํ อภินวฏีกํ อกาสิ. อฏฺฐวสฺสิอิกกาเล สงฺฆราชา อโหสิ. สงฺฆราชา หุตฺวา สาธุชฺชนวิลาสินึ นาม [Pg.150] ทีฆนิกายฏีกํ อกาสิ. อริยวํสาลงฺการํ นาม คนฺถญฺจ อกาสิ. มหาธมฺมรญฺญา ยาจิโต ชาตกฏฺฐกถาย อตฺถโยชนํ จตุสามเณรวตฺถุํ ราโชวาทวตฺถุํ ติคุมฺภโถมนํ ฉทฺทนฺตนาคราชุปฺปตฺติกถํ ราชาธิราช วิลาสินึ นาม คนฺถญฺจาติ เอวมาทโยปิ อกาสิ.

อนึ่ง พระเถระนั้น เมื่อมีพรรษา ๕ นับแต่อุปสมบท และก่อนที่จะได้เป็นพระสังฆราช ได้รจนาอภินวฎีกาชื่อเปฏกาลังการะ ซึ่งเป็นคำอธิบายคัมภีร์เนตติ เมื่อมีพรรษา ๘ ได้เป็นพระสังฆราช เมื่อเป็นพระสังฆราชแล้ว ได้รจนาฎีกาพระทีฆนิกายชื่อสาธุชนวิลาสินี และรจนาคัมภีร์ชื่ออริยวงสาลังการะ และเมื่อพระมหาธรรมราชาทรงอาราธนา ก็ได้รจนาคัมภีร์อื่น ๆ อีก เป็นต้นว่า อรรถโยชนาแห่งชาตกัฏฐกถา เรื่องสามเณร ๔ รูป เรื่องราชโอวาท บทสรรเสริญพระเกศธาตุเมืองย่างกุ้ง (ติกุมภะ) เรื่องกำเนิดพญาช้างฉัททันต์ และคัมภีร์ชื่อราชาธิราชวิลาสินี

กลิยุเค ปน ทฺวาสฏฺฐาธิเก วสฺสสเต สหสฺเส จ สมฺปตฺเต สีหฬทีปโต อมฺปคหปติสฺโส, มหาทมฺโป, โกจฺฉ โคโธ, พฺราหฺมณวตฺโต, โภคหวตฺโต, วาตุรคมฺโมติ อิเม ฉ สามเณรา ทส ธาตุโย ธมฺมปณฺณา การตฺถาย อาเนตฺวา อมรปุรํ นาม มหาราชฏฺฐานีนครํ อาคตา สทฺธึ เอเกน อุปาสเกน.

อนึ่ง ในกลียุค เมื่อถึงศักราช ๑๑๖๒ สามเณร ๖ รูปเหล่านี้ คือ อัมปคหปติสสะ, มหาทัมโป, โกจฉโคโธ, พราหมณวัตโต, โภคหวัตโต และวาตุรคัมโม ได้นำพระบรมสารีริกธาตุ ๑๐ องค์ และพระธรรมบรรณมาเพื่อสักการะ ได้มายังพระนครอมรปุระอันเป็นราชธานี พร้อมด้วยอุบาสกผู้หนึ่ง

อถ ญาณาภิวํสธมฺมเสนาปติมหาธมฺมราชาธิราชคุรุนา สงฺฆรญฺญา อุปชฺฌาเยน กวินฺทาภิสทฺธมฺมธรธชมหาธมฺมราชคุรุตฺเถเรน ชนินฺทาภิธชมหาธมฺมราชคุรุตฺเถเรน มุนินฺทโฆสมหาธมฺมราชคุรุตฺเถเรนาติ เอวมาทีหิ ราชคุรุตฺเถ เรหิ กมฺมวาจริเยหิ หตฺถิรชฺชุสุวณฺณคุหสีมายํ อุปสมฺปทกมฺมํ การาเปสิ, อุปาสกญฺจ สามเณรภูมิยํ ปติฏฺฐาเปสิ, ตโต ปจฺฉา จ อเนกวารํ อาคตานํ ภิกฺขูนํ ปุน สิกฺขํ คณฺหาเปสิ, สามเณรานญฺจ อุปสมฺปทกมฺมํ การาเปสิ, อุปาสกานญฺจ ปพฺพชฺชกมฺมนฺติ.

ลำดับนั้น (พระราชา) ได้ทรงให้กระทำอุปสมบทกรรมในสีมาถ้ำทองหัตถิราช โดยมีพระสังฆราชญาณาภิวงสธรรมเสนาบดีมหาธรรมราชาธิราชครูเป็นพระอุปัชฌาย์ และมีพระราชครูเถระทั้งหลาย มีพระกวินทาภิสัทธรรมธรธชมหาธรรมราชครูเถระ, พระชนินทาภิธชมหาธรรมราชครูเถระ และพระมุนินทโฆสมหาธรรมราชครูเถระ เป็นต้น เป็นพระกรรมวาจาจารย์ และได้ทรงให้อุบาสกตั้งอยู่ในภูมิแห่งสามเณร หลังจากนั้น ได้ทรงให้ภิกษุทั้งหลายที่มาอีกหลายคราวรับสิกขาใหม่ และได้ทรงให้สามเณรทั้งหลายกระทำอุปสมบทกรรม และให้พวกอุบาสกกระทำบรรพชากรรม

อปรภาเค ปน กลิยุเค ฉจตฺตาลีสาธิเก วสฺสสเต สหสฺเส จ สมฺปตฺเต ปิตุรญฺโญ อาจริยปุพฺโพ อตุโล นาม เถโร จีวรปฏลํ อุปริสงฺฆาฏึ กตฺวา อุรพนฺธนวตฺถํ พนฺธิตพฺพนฺติ จูฬคณฺฐิปเท วุตฺตตฺตา สามเณรานํ คามปฺปวเสนกาเล เอกํสํ อุตฺตราสงฺคํ กตฺวา อุรพนฺธนวตฺถํ พนฺธิตฺวาเยว ปวิสิตพฺพนฺติ ทฬํ กตฺวา รญฺโญ สนฺติกํ เลขนํ ปเวเสสิ.

ต่อมาภายหลัง เมื่อกาลียุคถึงปีที่ ๑๐๔๖ พระเถระชื่ออตุละ ผู้เคยเป็นอาจารย์ของพระราชบิดา ได้ส่งหนังสือเข้าไปถวายพระราชา โดยยืนยันอย่างมั่นคงว่า เพราะในจุลคัณฐีบทกล่าวไว้ว่า 'พึงทำชั้นจีวรไว้บนสังฆาฏิแล้วรัดผ้ารัดอก' ดังนั้น ในเวลาที่สามเณรจะเข้าไปสู่บ้าน พึงห่มผ้าเฉวียงบ่าและรัดผ้ารัดอกแล้วจึงเข้าไป

อถ ราชา ตํ สุตฺวา มหาเถเร สุธมฺมสภายํ สนฺนิปาตาเปตฺวา [Pg.151] อตุลตฺเถเรน สทฺธึ สากจฺฉํ การาเปสิ. อถ อตุลตฺเถโร จีวรปฏลํ อุปริสงฺฆาฏึ กตฺวา อุรพนฺธนวตฺถํ พนฺธิตพฺพนฺติ จูฬคณฺฐิปเท อาคตปาฐํ ทสฺเสตฺวา สามเณรานํ คามปฺปเวสนกาเล เอกํสํ อุตฺตราสงฺคํ กตฺวา อุรพนฺธนวตฺถํ พนฺธิตฺวา ปวิสิตพฺพนฺติ อาห.

ครั้งนั้น พระราชาทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว รับสั่งให้ประชุมพระมหาเถระทั้งหลายในสุธรรมาสภา แล้วให้สนทนากับพระอตุลเถระ ครั้งนั้น พระอตุลเถระแสดงข้อความที่มาในจุลคัณฐีบทว่า 'พึงทำชั้นจีวรไว้บนสังฆาฏิแล้วรัดผ้ารัดอก' แล้วกล่าวว่า ในเวลาที่สามเณรจะเข้าไปสู่บ้าน พึงห่มผ้าเฉวียงบ่าและรัดผ้ารัดอกแล้วจึงเข้าไป

อถ มหาเถรา ตํ ปุจฺฉึสุ,-อีทิโส อธิปฺปาโย อญฺญตฺถ ทิสฺสติ วา มา วาติ. อถ อตุลตฺเถโร เอวมาห,-อญฺญตฺถ ปน อีทิโส อธิปฺปาโย น ทิสฺสตีติ. เอวํ โหตุ, อยํ คนฺโถ เกน กโตติ. สีหฬทีเป อนุราธปุรสฺส ทกฺขิณทิสาภาเค โปกฺกนฺติ คาเม อรหนฺเตน โมคฺคลานตฺเถเรนาติ. อยมตฺโถ กถํ ชานิตพฺโพติ. ปิฏกตฺตยลกฺขณคนฺเถ อาคตตฺตาติ. อยญฺจ ปิฏกตฺตย ลกฺขณคนฺโถ กุโต ลทฺโธติ. พุทฺธโฆสตฺเถเรน กิร สีหฬทีปโต อานีตตฺตา ตโต, อยญฺหิ คนฺโถ สีหฬทีปโต อตฺตนา อานีเตสุ คนฺเถสุ อสุโก คนฺโถ อสุเกน เถเรน กโตติ วิญฺญาปนตฺถาย พุทฺธโฆสตฺเถเรน กโต, อิทานายํ คนฺโถ อมฺหากํ หตฺเถ สํวิชฺชตีติ. สเจ อิทานายํ คนฺโถ ตุมฺหากํ หตฺเถ สํวิชฺชติ, อมฺหากํ ทสฺเสหีติ. ปสฺสถาวุโส อยมมฺหากํ หตฺเถ คนฺโถติ ทสฺเสสิ. อถ มหาเถเรหิ สงฺฆราชปฺปมุเขหิ ตสฺมึ คนฺเถ ปสฺสิเต วินยคณฺฐิปทํ สีหฬทีเป ปรกฺกมพาหุรญฺโญ กาเล โมคฺคลานตฺเถโร อกาสีติ อาคตํ, น จูฬคณฺฐิปทํ สีหฬทีเป อนุราธปุรสฺสทกฺขิณทิสาภาเค โปกฺกนฺติคาเม อรหา โมคฺคลานตฺเถโร อกาสีติ.

ครั้งนั้น พระมหาเถระทั้งหลายได้ถามท่านว่า 'ความหมายเช่นนี้มีปรากฏในที่อื่นหรือไม่' พระอตุลเถระกล่าวว่า 'ความหมายเช่นนี้ไม่ปรากฏในที่อื่น' 'ถ้าอย่างนั้น คัมภีร์นี้ใครเป็นผู้แต่ง' 'พระอรหันต์ชื่อโมคคัลลานเถระ ในหมู่บ้านชื่อโปกกันติ ทางทิศใต้ของเมืองอนุราธบุรี ในสีหลทวีป' 'เนื้อความนี้จะพึงรู้ได้อย่างไร' 'เพราะมีมาในคัมภีร์ปิฎกัตตยลักขณะ' 'ก็คัมภีร์ปิฎกัตตยลักขณะนี้ได้มาจากไหน' 'ได้ยินว่า ได้มาจากสีหลทวีป เพราะพระพุทธโฆสเถระนำมา ด้วยว่าคัมภีร์นี้พระพุทธโฆสเถระแต่งขึ้นเพื่อแจ้งให้ทราบว่า ในบรรดาคัมภีร์ที่ท่านนำมาจากสีหลทวีป คัมภีร์ชื่อโน้น พระเถระชื่อโน้นเป็นผู้แต่ง บัดนี้คัมภีร์นี้มีอยู่ในมือของพวกเรา' 'ถ้าบัดนี้คัมภีร์นี้มีอยู่ในมือของท่าน ขอท่านจงแสดงแก่พวกเรา' 'ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย จงดูเถิด คัมภีร์นี้อยู่ในมือของพวกเรา' ดังนี้แล้วก็แสดงให้ดู ครั้งนั้น เมื่อพระมหาเถระทั้งหลายมีพระสังฆราชเป็นประธานได้ตรวจดูคัมภีร์นั้น ก็พบข้อความว่า 'พระโมคคัลลานเถระได้แต่งวินัยคัณฐีบทในสีหลทวีปในรัชสมัยของพระเจ้าปรักกมพาหุ' มิใช่ 'พระอรหันต์โมคคัลลานเถระในหมู่บ้านโปกกันติ ทางทิศใต้ของเมืองอนุราธบุรี ในสีหลทวีป ได้แต่งจุลคัณฐีบท'

อถ เถรา เอวมาหํสุ,-กสฺมา ปน ปิฏกตฺตยลกฺขณคนฺเถ อนาคตมฺปิ อาคตํวิย กตฺวา มุสา วทถ, น นุ ตุมฺหากมฺปิ เอกํสิกภิกฺขูนํ มุสาวาทสิกฺขาปทํ อตฺถีติ. อถ อตุลตฺเถโร อุตฺตรึ วตฺตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา ลุทฺทกสฺส [Pg.152] วากุเร พนฺธมิโควิย ผนฺทมาโน หุตฺวา อฏฺฐาสิ, สโหฑฺเฑน คหิโตวิย โจโร สหมุสาวาทกมฺเมน โส เถโร คหิโต อโหสีติ.

ครั้งนั้น พระเถระทั้งหลายได้กล่าวอย่างนี้ว่า 'ไฉนท่านจึงกล่าวเท็จ ทำสิ่งที่ไม่มีมาในคัมภีร์ปิฎกัตตยลักขณะให้เหมือนมีมา สิกขาบทว่าด้วยการกล่าวเท็จของพวกท่านที่เป็นภิกษุห่มเฉวียงบ่าไม่มีหรืออย่างไร' ครั้งนั้น พระอตุลเถระเพราะไม่สามารถจะกล่าวคำอื่นต่อไปได้ จึงยืนดิ้นรนอยู่เหมือนเนื้อที่ติดข่ายของนายพราน พระเถระนั้นถูกจับได้พร้อมกับการกระทำมุสาวาท เหมือนโจรที่ถูกจับได้พร้อมด้วยของกลาง

อิทํ อิมสฺส อตฺถสฺส อาวิภาวตฺถาย วตฺถุ, –

เรื่องต่อไปนี้ เป็นเรื่องเพื่อแสดงเนื้อความนี้ให้แจ่มแจ้ง –

อิมสฺมึ กิร รฏฺเฐ เอโก ชนปทวาสีปุริโส เกนจิเทว กรณีเยน อมรปุรํ นาม มหาราชฏฺฐานีนครํ อาคจฺฉิ. อาคนฺตฺวา จ ปจฺจาคตกาเล อนฺตรามคฺเค ปาเถยฺยํ ขยํ อโหสิ. อถสฺส เอตทโหสิ,- อิทานิ มม ปาเถยฺยํ ขยํ อโหสิ, อิมสฺมึ กิร รฏฺเฐ สหสฺโสโรธคาเม ลทฺธวโร นาม มหาเสฏฺฐิ สพฺพตฺถ ภูตเล อติวิย ปากโฏ. ตสฺสาหํ ญาตีติ วญฺเจตฺวา กเถสฺสามิ, เอวํ สติ เตน มหาเสฏฺฐินา มิตฺตสนฺถวํ กาตุํ เตเตคามิกา มนุสฺสา มม พหุ ลาภํ ทสฺสนฺติ, ตทา ปาเถยฺเยน อกิจฺโฉ ภวิสฺสามีติ. เอวํ ปน จินฺเตตฺวา อนฺตรามคฺเค สมฺปตฺตสมฺปตฺตคาเมสุ มหาโภคานํ เคหํ วิจิเนตฺวา มหาโภคานํ สนฺติกํ ปวิสิตฺวา กถาสลฺลาปํ อกาสิ.

ได้ยินว่า ในประเทศนี้ ชายชาวชนบทคนหนึ่งมายังพระนครอันเป็นที่ตั้งแห่งมหาราชชื่ออมรปุระด้วยกิจธุระบางอย่าง ครั้นมาแล้ว ในเวลาเดินทางกลับ เสบียงเดินทางได้หมดลงในระหว่างทาง ครั้งนั้น เขาได้มีความคิดอย่างนี้ว่า 'บัดนี้เสบียงเดินทางของเราหมดแล้ว ได้ยินว่า ในประเทศนี้ มีมหาเศรษฐีชื่อลัทธวระ ในหมู่บ้านสหัสโสโรธะ ปรากฏชื่อเสียงไปทั่วพื้นปฐพี เราจะหลอกลวงบอกว่าเราเป็นญาติของท่าน เมื่อเป็นเช่นนั้น พวกชาวบ้านในหมู่บ้านนั้นๆ เพื่อจะผูกมิตรกับมหาเศรษฐีนั้น ก็จะให้ลาภแก่เราเป็นอันมาก เมื่อนั้น เราก็จะไม่ลำบากด้วยเสบียงเดินทาง' ครั้นคิดอย่างนี้แล้ว จึงได้เลือกหาบ้านของคนมีทรัพย์มากในหมู่บ้านที่ไปถึงนั้นๆ ในระหว่างทาง แล้วเข้าไปหาคนมีทรัพย์มากเหล่านั้นเพื่อสนทนา

อถ เตเตคามิกา ตฺวํ กุโต อาคโต, กุหึ คมิสฺสสิ, กสฺส ญาติ,โก วา ตฺวนฺติ ปุจฺฉึสุ. อมรปูรมหาราชฏฺฐานีนครโต อาคโต, สหสฺโสโรธคามํ คมิสฺสามิ, สหสฺโสโรธคาเม ลทฺธวรสฺส นาม มหาเสฏฺฐิโน ชามาตา ธนวฑฺฒโก นามาหนฺติ อาห.

ครั้งนั้น พวกชาวบ้านในหมู่บ้านนั้นๆ ได้ถามว่า 'ท่านมาจากไหน จะไปที่ไหน เป็นญาติของใคร หรือว่าท่านเป็นใคร' เขาตอบว่า 'ข้าพเจ้ามาจากพระนครอันเป็นที่ตั้งแห่งมหาราชชื่ออมรปุระ จะไปหมู่บ้านสหัสโสโรธะ ข้าพเจ้าเป็นบุตรเขยของมหาเศรษฐีชื่อลัทธวระ ในหมู่บ้านสหัสโสโรธะ ชื่อว่าธนวัฑฒกะ'

อถ เตเตคามิกา ลทฺธวเรน มหาเสฏฺฐินา มิตฺตสนฺถวํ กาตุํ นานาโภชเนหิ โภเชสุํ. อญฺเญหิปิ พหูหิ ปณฺณากาเรหิ สงฺคหํ อกํสุ. อิมินาว นเยน สมฺปตฺต สมฺปตฺตคาเมสุ วญฺเจตฺวา อตฺตโน คุณํ กเถตฺวา อทฺธาน มคฺคํ ตริ. ปจฺฉา ปน สหสฺโสโรธคามํ สมฺปตฺโต. โส สหสฺโสโรธคามํ น สมฺปตฺตปุพฺโพ. ลทฺธวโร มหาเสฏฺฐิ เตน น ทิฏฺฐปุพฺโพ. สหสฺโสโรธคามํ สมฺปตฺเตเยว อยํ กึ นาม คาโมติ อปุจฺฉิตฺวาเยว ตสฺมึ คาเม มหาโภคตรสฺส [Pg.153] มหาเคหํ วิจินนฺโต ตสฺเสว ลทฺธวรสฺส เสฏฺฐิโน มหนฺตํ เคหํ ปสฺสิตฺวา ลทฺธวรสฺส เสฏฺฐิโน สนฺติกํ ปวิสิตฺวา เตน สทฺธึ กถาสลฺลาปํ อกาสิ.

ครั้งนั้น พวกชาวบ้านในหมู่บ้านนั้นๆ เพื่อจะผูกมิตรกับมหาเศรษฐีชื่อลัทธวระ จึงได้เลี้ยงดูด้วยอาหารนานาชนิด และได้สงเคราะห์ด้วยเครื่องบรรณาการอื่นๆ อีกเป็นอันมาก เขาได้หลอกลวงบอกคุณของตนในหมู่บ้านที่ไปถึงนั้นๆ ด้วยนัยนี้เอง แล้วข้ามพ้นทางไกลมาได้ ต่อมาภายหลังเขาก็ถึงหมู่บ้านสหัสโสโรธะ เขาไม่เคยมาถึงหมู่บ้านสหัสโสโรธะมาก่อน และไม่เคยเห็นมหาเศรษฐีชื่อลัทธวระมาก่อนเลย พอถึงหมู่บ้านสหัสโสโรธะนั่นเอง โดยไม่ได้ถามว่า 'หมู่บ้านนี้ชื่ออะไร' เขาได้เลือกหาบ้านหลังใหญ่ของคนที่มีทรัพย์มากที่สุดในหมู่บ้านนั้น เมื่อเห็นบ้านหลังใหญ่ของเศรษฐีชื่อลัทธวระนั่นเอง จึงเข้าไปหาเศรษฐีชื่อลัทธวระแล้วสนทนากับท่าน

อถ มหาเสฏฺฐิ ตํ ปุจฺฉิ,-ตฺวํ กุโต อาคโต, กุหึ คมิสฺสสิ, กสฺส ญาติ,โก ตฺวนฺติ. อมรปุรมหาราชฏฺฐานีนครโต สามิ อาคโต, สหสฺโสโรธคามํ คมิสฺสามิ, สหสฺโสโรธคาเม ลทฺธวรสฺส นาม มหาเสฏฺฐิโน ชามาตา, ธนวฑฺฒโก นามาหนฺติ อาห.

ครั้งนั้น มหาเศรษฐีได้ถามเขาว่า 'ท่านมาจากไหน จะไปที่ไหน เป็นญาติของใคร ท่านเป็นใคร' เขาตอบว่า 'ท่านขอรับ ข้าพเจ้ามาจากพระนครอันเป็นที่ตั้งแห่งมหาราชชื่ออมรปุระ จะไปหมู่บ้านสหัสโสโรธะ ข้าพเจ้าเป็นบุตรเขยของมหาเศรษฐีชื่อลัทธวระ ในหมู่บ้านสหัสโสโรธะ ชื่อว่าธนวัฑฒกะ'

อถ มหาเสฏฺฐิ ตสฺส มุขํ อุชุํ โอโลเกตฺวา อยํ มาณว สหสฺโสโรธคาโมเยว, อหมฺปิ ลทฺธวโร นาม มหาเสฏฺฐิ, มม ธีตโร สนฺติ, ตาปิ สสฺสามิกาเยว โหนฺติ, อิทานิ ตา สกสกสฺสามิกานํเยว สนฺติเก วสนฺติ, น ตฺวํ กทาจิ มยา ทิฏฺฐปุพฺโพ, เกน การเณน กุโต อาคนฺตฺวา มม ชามาตา ภวสีติ ปุจฺฉิ.

ครั้งนั้น มหาเศรษฐีจ้องมองดูหน้าของเขาตรงๆ แล้วถามว่า "พ่อหนุ่มคนนี้เป็นผู้ไปสู่ความขัดขวางตั้งพันทีเดียว แม้เราก็เป็นมหาเศรษฐีชื่อว่าลัทธวระ ธิดาของเรามีอยู่ แม้ธิดาเหล่านั้นก็มีสามีแล้วทั้งนั้น บัดนี้ ธิดาเหล่านั้นย่อมอาศัยอยู่กับสามีของตนๆ นั่นแล เราไม่เคยเห็นท่านมาก่อนเลย ท่านมาจากไหน เป็นบุตรเขยของเราด้วยเหตุอะไร" ดังนี้.

อถ โส มฺมนุสฺเสหิ อนุพนฺธิยมาโนวิย มิโค สกลมฺปิ กายํ ผนฺทาเปตฺวา กิญฺจิ วตฺตพฺพํ วจนํ อชานิตฺวา อลทฺธปฺปติฏฺฐานตาย เอวํ สติ กุโต อาคโต, กุหึ คมิสฺสามิ, กสฺส ญาติ, โก วา อหนฺติ อิทานิ น ชานามิ, สพฺพทิสา สมฺมุยฺหามิ, ขมาหิ มม อปราธํ, อิโต ปฏฺฐาย ยาว ชีวิตปริโยสานา น วญฺเจสฺสามิ, วญฺเจตุํ น วิสหามิ, อิทานิ อติวิย ภายามิ, มา กิญฺจิ ทณฺฑกมฺมํ กโรหีติ วตฺวา เวเคน อุฏฺฐหิตฺวา ปลายีติ.

ครั้งนั้น เขาเป็นเหมือนเนื้อที่ถูกพวกมนุษย์ไล่ตาม ได้ทำให้กายแม้ทั้งสิ้นสั่นสะท้าน ไม่รู้วาจาอะไรที่ควรกล่าว เพราะความเป็นผู้ไม่ได้ที่พึ่ง จึงกล่าวว่า "เมื่อเป็นเช่นนี้ บัดนี้ข้าพเจ้าไม่รู้ว่ามาจากไหน จักไปที่ไหน เป็นญาติของใคร หรือว่าข้าพเจ้าเป็นใคร ข้าพเจ้าหลงทิศทั้งปวง ขอท่านจงอดโทษความผิดของข้าพเจ้า ตั้งแต่นี้เป็นต้นไปจนตลอดชีวิต ข้าพเจ้าจักไม่หลอกลวง ข้าพเจ้าไม่สามารถจะหลอกลวงได้ บัดนี้ข้าพเจ้ากลัวเหลือเกิน ขอท่านอย่าได้ทำกรรมอันเป็นโทษอะไรเลย" ดังนี้แล้ว ก็ลุกขึ้นอย่างรวดเร็วแล้วหนีไป.

อิจฺเจวํ อตุลตฺเถโร ทุมฺมุโข หุตฺวา ยํวาตํวา มุขารูฬํ วิลปิตฺวา สงฺฆมชฺเฌ นิสีทิ.

ด้วยประการฉะนี้ พระอตุลเถระเป็นผู้มีหน้าเศร้าหมอง คร่ำครวญวาจาที่ขึ้นสู่ปากอะไรๆ ได้นั่งลงในท่ามกลางสงฆ์.

อยํ อตุลตฺเถรสฺส ปฐโม ปราชโย.

นี้เป็นความพ่ายแพ้ครั้งแรกของพระอตุลเถระ.

ตโต ปจฺฉา ขลิตฺวา กทฺทเม ปติตํ ปุริสํ ปุน อุปริ อกฺกมนฺตาวิย ปุน มหาเถรา เอวํ ปุจฺฉึสุ,-อิทํ ภนฺเต ตว จูฬคณฺฐิปทํ นาม ตีสุ วินยมหาฏีกาสุ สาธกวเสน ทสฺสิตํ [Pg.154] จูฬคณฺฐิปทํ อุทาหุ อปรนฺติ. ตีสุ วินยมหาฏีกาสุ สาธกวเสน ทสฺสิตํ จูฬคณฺฐิปทํเยว อิทนฺติ. เอวํสติ กสฺมา ตว จูฬคณฺฐิปเทเยว วุตฺตญฺหิ วชิรพุทฺธิฏีกายํ, วุตฺตญฺหิ สารตฺถทีปนีฏีกายํ, ตถา หิ วุตฺตํ วิมติ วิโนทนีฏีกายนฺติ ตาสํ วินยมหาฏีกานํ ปจฺฉา หุตฺวา ติสฺโส วินยมหาฏีกาโย สาธกวเสน ทสฺสิตาติ. เอวํ ปน ปุจฺฉนฺโต โส มยา ปุพฺเพ วุตฺตํ ตีสุ วินยมหาฏีกาสุ สาธกวเสน ทสฺสิตํ จูฬคณฺฐิปทํเยว อิทนฺติ วจนํ สจฺจเมวาติ มุขาสุญฺญตฺถาย ปุนปฺปุนํ วทิ.

หลังจากนั้น พระมหาเถระทั้งหลาย เมื่อจะทำเหมือนเหยียบย่ำซ้ำเติมบุรุษผู้พลาดล้มลงในโคลน จึงถามอีกว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ คัมภีร์ชื่อคูฬคัณฐีบทของท่านนี้ เป็นคูฬคัณฐีบทที่แสดงไว้โดยความเป็นหลักฐานอ้างอิงในพระวินัยมหาฎีกาทั้งสาม หรือว่าเป็นอย่างอื่น?" (ท่านตอบว่า) "คูฬคัณฐีบทนี้แล เป็นคูฬคัณฐีบทที่แสดงไว้โดยความเป็นหลักฐานอ้างอิงในพระวินัยมหาฎีกาทั้งสาม" (พระมหาเถระถามว่า) "เมื่อเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุไร ในคูฬคัณฐีบทของท่านนั่นเอง จึงมีคำว่า 'ด้วยว่า ท่านกล่าวไว้ในวัชรพุทธิฎีกา' 'ด้วยว่า ท่านกล่าวไว้ในสารัตถทีปนีฎีกา' และ 'ด้วยว่า ท่านกล่าวไว้ในวิมติวิโนทนีฎีกา' เล่า? ท่าน (คัมภีร์ของท่าน) เป็นสิ่งที่เกิดขึ้นภายหลังพระวินัยมหาฎีกาทั้งสามเหล่านั้น (แต่) ท่านกลับแสดงพระวินัยมหาฎีกาทั้งสามไว้ในฐานะเป็นหลักฐานอ้างอิง (ในคัมภีร์ของท่าน) หรือ?" เมื่อถูกถามอย่างนี้ ท่านก็กล่าวซ้ำแล้วซ้ำเล่าเพื่อไม่ให้ปากว่างเปล่าว่า "คำที่ข้าพเจ้ากล่าวไว้ก่อนหน้านี้ว่า คูฬคัณฐีบทนี้แล เป็นคูฬคัณฐีบทที่แสดงไว้โดยความเป็นหลักฐานอ้างอิงในพระวินัยมหาฎีกาทั้งสาม ดังนี้ เป็นคำจริงแท้"

อิทญฺจ อิมสฺส อตฺถสฺส อาวิภาวตฺถาย วตฺถุ, –

และเรื่องนี้เป็นเครื่องแสดงเนื้อความนี้ให้ปรากฏ —

เอโก กิร ปุริโส เอเกน สหาเยน สทฺธึ ปุตฺตทารโปสนตฺถาย รญฺโญ ภตึ คเหตฺวา ยุทฺธกมฺมํ กาตุํ สงฺคามํ คจฺฉติ. อถ ปรเสนาย ยุชฺฌิตฺวา ปรเสนา อภิภวิตฺวา สพฺเพ มนุสฺสา อตฺตโน อตฺตโน อภิมุขฏฺฐานํ ปลายึสุ. อถ โสปิ ปุริโส เตน สหาเยน สทฺธึ อตฺตโน อภิมุขฏฺฐานํ ปลายิ. โตกํ ปลายิตฺวา อนฺตรามคฺเค ปรเสนาหิ ปหริตทณฺเฑน มุจฺฉิโต หุตฺวา โส ปุริโส เตน สทฺธึ คนฺตุํ น สกฺกา, อนฺตมโส นิสีทิตุมฺปิ น สกฺกา.

ได้ยินว่า บุรุษคนหนึ่งพร้อมด้วยสหายคนหนึ่ง รับจ้างของพระราชาเพื่อเลี้ยงดูบุตรและภรรยา แล้วไปสู่สงครามเพื่อทำการรบ ครั้งนั้น เมื่อรบกับกองทัพฝ่ายอื่น และถูกกองทัพฝ่ายอื่นครอบงำแล้ว มนุษย์ทั้งหลายทั้งหมดต่างก็หนีไปยังที่ที่ตนมุ่งหน้าไป แม้บุรุษนั้นพร้อมด้วยสหายนั้นก็หนีไปยังที่ที่ตนมุ่งหน้าไป หนีไปได้หน่อยหนึ่ง ในระหว่างทาง บุรุษนั้นเป็นผู้สลบไปเพราะถูกกองทัพฝ่ายอื่นตีด้วยไม้เท้า ไม่สามารถจะไปกับสหายนั้นได้ โดยที่สุดแม้จะนั่งก็ไม่สามารถ.

อถ สหายสฺส เอตทโหสิ,-อิทานิ อยํ อติวิย พาฬคิลาโน โหติ มรณาสนฺโน, สจาหํ ตสฺส อุปฏฺฐหิตฺวา อิเธว นิสีเทยฺยํ, เวริโน อาคนฺตฺวา มํ คณฺหิสฺสนฺตีติ. เอวํ ปน จินฺเตตฺวา คิลานสฺส สนฺตกานิ กหาปณวตฺถาทีนิ คเหตฺวา ตํ ตตฺเถว ฐเปตฺวา คจฺฉติ. สกฏฺฐานสมีปํ ปน ปตฺตสฺส ตสฺส เอตทโหสิ,- สเจ ตํ อนฺตรามคฺเค ฐเปตฺวา อาคจฺฉามีติ วเทยฺยํ, ตสฺส ญาตกา มม อุปริ โทสํ โรเปสฺสนฺติ, อิทานิ โส มริตฺวา อหํ เอกโกว อาคจฺฉามีติ วทิสฺสามีติ. สกฏฺฐานํ ปน ปตฺวา ตสฺส ภริยา ตสฺส สนฺติกํ อาคนฺตฺวา มยฺหํ ปน สามิโก [Pg.155] กุหึ คโต, กตฺถ ฐเปตฺวา ตฺวํ เอกโกว อาคจฺฉสีติ ปุจฺฉิ. ตว อยฺเย สามิโก ปเรสํ อาวุเธน ปหริตฺวา กาลงฺกโต, อิมานิ ตว สามิกสฺส สนฺตกานีติ วตฺวา กหาปณวตฺถาทีนิ ทตฺวา มา โสจิ มา ปริเทวิ, อิทานิ มตกภตฺตํ ทตฺวา ปุญฺญภาคํเยว ภาเชหีติ สมสฺสาเสสิ. อถ สา ตานิ คเหตฺวา โรทิตฺวา มตกภตฺตํ ทตฺวา ปุญฺญภาคํ ภาเชสิ.

ครั้งนั้น สหายนั้นได้มีความคิดอย่างนี้ว่า "บัดนี้ บุรุษนี้ป่วยหนักเหลือเกิน ใกล้จะตายแล้ว ถ้าเราจะพยาบาลเขาและนั่งอยู่ที่นี่ ข้าศึกทั้งหลายก็จะมาจับเราไป" เมื่อคิดอย่างนี้แล้ว จึงถือเอาทรัพย์สินมีกหาปณะและผ้าเป็นต้นของคนป่วยนั้น แล้วทิ้งเขาไว้ในที่นั้นเองแล้วไป แต่เมื่อเขาไปถึงใกล้ที่อยู่ของตน ก็ได้มีความคิดอย่างนี้ว่า "ถ้าเราจะบอกว่า 'เราทิ้งเขาไว้ในระหว่างทางแล้วมา' ญาติทั้งหลายของเขาจักยกโทษขึ้นแก่เรา บัดนี้ เราจะบอกว่า 'เขาตายแล้ว เราจึงมาคนเดียว'" เมื่อไปถึงที่อยู่ของตน ภรรยาของบุรุษนั้นมาหาเขาแล้วถามว่า "ก็สามีของดิฉันไปไหน ท่านทิ้งเขาไว้ที่ไหนจึงมาคนเดียว?" (สหายตอบว่า) "แม่เจ้า สามีของท่านถูกอาวุธของคนเหล่าอื่นตีแล้วกระทำกาละแล้ว นี้คือทรัพย์สินของสามีท่าน" กล่าวแล้วจึงมอบกหาปณะและผ้าเป็นต้นให้ แล้วปลอบโยนว่า "อย่าเศร้าโศก อย่าคร่ำครวญเลย บัดนี้ ท่านจงถวายมตกภัตแล้วแบ่งส่วนบุญเถิด" ครั้งนั้น นางถือเอาสิ่งเหล่านั้นแล้วร้องไห้ ถวายมตกภัตแล้วแบ่งส่วนบุญ.

อปรภาเค ปน โถกํ กาลํ อติกฺกนฺเต คิลานา วุฏฺฐิโต สกเคหํ อาคจฺฉติ. ภริยาปิ ตํ น สทฺทหิ. อหํ น กาลงฺกโต, คิลานํเยว มํ ฐเปตฺวา โส มม สนฺตกานิ คเหตฺวา คโต, สเจ มํ ตฺวํ น สทฺทหสิ, อหํ อนฺโตคพฺเภ นิลียิตฺวา นิสีทิสฺสามิ, ตํ ปกฺโกเสตฺวา ปุจฺฉาหีติ อาห.

ในกาลต่อมา เมื่อเวลาผ่านไปเล็กน้อย คนป่วยนั้นหายป่วยแล้วก็กลับมายังเรือนของตน แม้ภรรยาก็ไม่เชื่อเขา (บุรุษนั้นกล่าวว่า) "ฉันยังไม่กระทำกาละ เขาเพียงแต่ทิ้งฉันผู้ป่วยไว้แล้วถือเอาทรัพย์สินของฉันไป ถ้าเธอไม่เชื่อฉัน ฉันจะแอบนั่งอยู่ในห้อง เธอจงเรียกเขามาแล้วถามเถิด"

อถ สา ตํ ปกฺโกเสตฺวา พหิ คพฺเภ นิสีทิตฺวา ปุจฺฉิ,-มม สามิ สามิโก กาลงฺกโตติ ตํ สจฺจํ วา อลิกํ วาติ. สจฺจเมเวตํ, ยํ ตว สามิโก กาลงฺกโตติ.

ครั้งนั้น นางเรียกเขามาแล้ว นั่งอยู่ที่ห้องด้านนอกแล้วถามว่า "นายท่าน ที่ว่าสามีของดิฉันกระทำกาละแล้วนั้น เป็นความจริงหรือความเท็จ?" (สหายตอบว่า) "นั่นเป็นความจริงทีเดียว ที่สามีของท่านกระทำกาละแล้ว"

อถ โส ปุริโส พหิ คพฺภํ นิกฺขมิตฺวา องฺคุลึ ปสาเรตฺวา น อิทานิ โภสมฺม อหํ กิญฺจิ มตฺโตปิ มรามิ, กสฺมา ปน อมรนฺตํเยว มํ มโต เอโสติ วเทสีติ. อถ กิญฺจิ วตฺตพฺพสฺส การณสฺส อทิสฺสนโต มุขาสุญฺญตฺถาย องฺคุลึ ปสาเรตฺวา อุชุํ โอโลเกตฺวา อิทานิ ตฺวํ อิธ อาคนฺตุํ สมตฺโถปิ มโตเยว, มโตติ มยา วุตฺต วจนํ สจฺจํเยว, นาหํ กิญฺจิ อลิกํ วทามีติ อาห. เอวํ โส ปุนปฺปุนํ วทนฺโตปิ ชีวมานกสฺส สํวิชฺชมานตฺตา ปจฺจกฺเขเยว จ ตสฺส ฐิตตฺตา โกจิปิ ตสฺส วจนํ น สทฺทหิ, ปราชยํเยว โส ปตฺโตติ.

ครั้งนั้น บุรุษนั้นออกมาจากห้องด้านนอก ชี้มือแล้วกล่าวว่า "นายท่านผู้เจริญ บัดนี้ฉันยังไม่ตายแม้แต่น้อย เหตุใดท่านจึงกล่าวว่า 'คนนี้ตายแล้ว' ทั้งที่ฉันยังไม่ตายเล่า?" ครั้งนั้น เมื่อไม่เห็นเหตุผลที่จะกล่าวอะไรได้ เพื่อไม่ให้ปากว่างเปล่า เขาจึงชี้มือและจ้องมองตรงไปแล้วกล่าวว่า "บัดนี้ ท่านแม้สามารถจะมาที่นี่ได้ ก็ยังตายอยู่ดี คำที่ฉันกล่าวว่า 'ตายแล้ว' นั้นเป็นความจริงแท้ ฉันไม่ได้กล่าวคำเท็จอะไรเลย" แม้เขาจะกล่าวซ้ำแล้วซ้ำเล่าอย่างนี้ แต่เพราะบุรุษผู้ยังมีชีวิตอยู่ปรากฏอยู่ และเพราะเขายืนอยู่ต่อหน้าทีเดียว จึงไม่มีใครเชื่อคำของเขาเลย เขานั่นแหละถึงซึ่งความพ่ายแพ้.

อิจฺเจวํ [Pg.156] อตุลตฺเถโร มุขาสุญฺญตฺถาย วทนฺโตปิ โกจิ น สทฺทหิ, ปราชยํเยว โส ปตฺโตติ.

ด้วยประการฉะนี้ แม้พระอตุลเถระจะกล่าวเพื่อไม่ให้ปากว่างเปล่า ก็ไม่มีใครเชื่อเลย เขานั่นแหละถึงซึ่งความพ่ายแพ้.

อยํ อตุลตฺเถรสฺส ทุติโย ปราชโย.

นี้เป็นความพ่ายแพ้ครั้งที่สองของพระอตุลเถระ.

ปุนปิ เสยฺยถาปิ ลุทฺทโก กุญฺชรํ ทิสฺวา เอเกน วาเรน อุสุนา วิชฺฌิตฺวา ปตนฺตมฺปิ กุญฺชรํ ปุน อนุฏฺฐาหนตฺถาย กติปยวาเรหิ อุสูหิ วิชฺฌติ, เอวเมว เอกวาเรเนว ปราชยํ ปตฺตํ ปน วาทสฺส อนุกฺขิปนตฺถาย กติปยวาเรหิ ปราชยํ ปาเปตุํ ปารุปนวาทิโน มหาเถรา เอวมาหํสุ,- ตว จูฬคณฺฐิปเทเยว สามเณรานํ ปริมณฺฑลสุปฺปฏิจฺฉนฺนาทีนิ วตฺตานิ อภินฺทิตฺวาเยว ปวิสิตพฺโพติ ปุพฺเพ วตฺวา จีวรปฏลอุปริสงฺฆาฏึ กตฺวา อุรพนฺธนวตฺถํ พนฺธิตพฺพนฺติ ปน วุตฺตํ, กสฺมา ปน ปุพฺเพน อปรํ อสํสนฺทิตฺวา วุตฺตํ, ตุมฺหากํ วาเท ปฏิสรณภูตานํ ปาฬิอฏฺฐกถาฏีกาคนฺถนฺตรานํ นตฺถิตาย อมฺหากํ ปฏิสรณภูตํ จูฬคณฺฐิปทนฺติ วทถ, ตุมฺหากํ ปฏิสรณภูตา จูฬคณฺฐิปทโตเยว ภยํ อุปฺปชฺชตีติ วตฺวา สห นิลียนฏฺฐาเนน คหิตํ โจรํ วิย สห นิสฺสเยน อธมฺมวาทิโน คณฺหึสุ.

อีกอย่างหนึ่ง เปรียบเหมือนนายพรานเห็นช้างแล้วยิงด้วยลูกศรครั้งเดียว แม้ช้างจะล้มลงแล้ว ก็ยังยิงด้วยลูกศรอีกหลายครั้งเพื่อไม่ให้ลุกขึ้นได้อีก ฉันใด พระมหาเถระฝ่ายปารุปนะก็ฉันนั้น เพื่อไม่ให้การโต้เถียงนั้นกลับมาอีก จึงทำให้ (อตุลเถระ) พ่ายแพ้หลายครั้ง แม้จะพ่ายแพ้เพียงครั้งเดียวแล้วก็ตาม แล้วกล่าวอย่างนี้ว่า "ในจูฬคัณฐีบทของท่านเอง ก่อนหน้านี้กล่าวว่า สามเณรพึงเข้าไปโดยไม่ทำลายวัตรมีปริมณฑลและสุปฏิจฉันนะเป็นต้น แต่กลับกล่าวว่า พึงทำผ้าสังฆาฏิไว้เหนือชั้นจีวรแล้วผูกผ้าประคดอก เหตุใดจึงกล่าวโดยไม่เชื่อมโยงส่วนต้นกับส่วนปลาย? พวกท่านกล่าวว่า จูฬคัณฐีบทเป็นที่พึ่งของเรา เพราะไม่มีคัมภีร์อื่นคือบาลี อรรถกถา และฎีกา เป็นที่พึ่งในการโต้เถียงของพวกท่าน แต่ภัยกลับเกิดขึ้นแก่พวกท่านจากจูฬคัณฐีบทซึ่งเป็นที่พึ่งของพวกท่านเอง" ครั้นกล่าวแล้ว ก็จับพวกอธรรมวาทีได้พร้อมกับที่พึ่ง (คัมภีร์) เหมือนจับโจรได้พร้อมกับที่ซ่อน

อิทํ อิมสฺส อตฺถสฺส อวิภาวตฺถาย วตฺถุ, –

เรื่องนี้เป็นเครื่องแสดงเนื้อความนั้นให้ปรากฏ

อตีเต กิร พาราณสิโต อวิทูเร นทีตีเร คามเก ปาฏลิ นาม นฏมจฺโจ วสติ. โส เอกสฺมึ อุสฺสว ทิวเส ภริยมาทาย พาราณสึ ปวิสิตฺวา นจฺจิตฺวา วีณํ วาทิตฺวา คายิตฺวา ธนํ ลภิตฺวา อุสฺสวปริโยสาเน พหุ สุราภตฺตํ คาหาเปตฺวา อตฺตโน คามํ คจฺฉนฺโต นทีตีรํ ปตฺวา นโวทกํ อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา ภตฺตํ ภุญฺชนฺโต สุรํ วิวนฺโต นิสีทิตฺวา มตฺโต หุตฺวา อตฺตโน พลํ อชานนฺโต มหาวีณํ คีวาย พนฺธิตฺวา นทึ โอตริตฺวา คมิสฺสามีติ ภริยํ หตฺเถ คเหตฺวา นทึ โอตริ. วีณาฉิทฺเทหิ อุทกํ [Pg.157] ปาวิสิ. อถ นํ สา ปีณา อุทเก โอสีทาเปสิ. ภริยา ปนสฺส โอสีทนภาวํ ญตฺวา ตํ วิสฺสชฺชิตฺวา อุตฺตริตฺวา นทีตีเร อฏฺฐาสิ. นฏปาฏลิ สกึ อุมฺมุชฺชติ, สกึ นิมฺมุชฺชติ, อุทกํ ปวิสิตฺวา อุทฺธุมาตอุทโร อโหสิ. อถสฺส ภริยา จินฺเตสิ,-มยฺหํ สามิโก อิทานิ มริสฺสติ, เอกํ คีตํ ยาจิตฺวา ปริสมชฺเฌ ตํ คายนฺตี ชีวิตํ กปฺเปสฺสามีติ จินฺเตตฺวา สามิ ตฺวํ อุทเก นิมฺมุชฺชสิ, เอกํ เม คีตํ เทหิ, เตน ชีวิตํ กปฺเปสฺสามีติ วตฺวา–

ได้ยินว่า ในอดีตกาล ณ หมู่บ้านแห่งหนึ่งริมฝั่งแม่น้ำไม่ไกลจากเมืองพาราณสี มีนักแสดงชื่อปาฏลิอาศัยอยู่ ในวันงานเทศกาลวันหนึ่ง เขาพาภรรยาเข้าไปในเมืองพาราณสี ร่ายรำ ดีดพิณ ขับร้อง ได้ทรัพย์แล้ว เมื่อเทศกาลสิ้นสุดลง ก็ให้คนนำข้าวผสมสุราไปเป็นอันมาก แล้วกำลังจะกลับบ้านของตน เมื่อถึงริมฝั่งแม่น้ำ เห็นน้ำใหม่กำลังไหลมา ก็กินข้าว ดื่มสุรา นั่งเมา ไม่รู้กำลังของตน จึงผูกพิณใหญ่ไว้ที่คอ แล้วจูงมือภรรยาลงไปในแม่น้ำเพื่อจะข้ามไป น้ำก็ไหลเข้าไปทางช่องพิณ ครั้นแล้ว พิณนั้นก็ทำให้เขาจมลงในน้ำ แต่ภรรยาของเขารู้ว่าเขากำลังจมน้ำ จึงปล่อยเขาแล้วขึ้นมายืนอยู่บนฝั่งแม่น้ำ นักแสดงปาฏลิจมลงครั้งหนึ่ง โผล่ขึ้นครั้งหนึ่ง น้ำเข้าไปในท้องจนท้องพอง ครั้นแล้ว ภรรยาของเขาก็คิดว่า "สามีของฉันคงจะตายแล้ว บัดนี้ เราจะขอเพลงหนึ่ง แล้วร้องเพลงนั้นในท่ามกลางหมู่ชนเพื่อเลี้ยงชีพ" คิดแล้วจึงกล่าวว่า "นาย ท่านกำลังจมน้ำ ขอท่านจงให้เพลงหนึ่งแก่ดิฉันเถิด ดิฉันจะเลี้ยงชีพด้วยเพลงนั้น" กล่าวแล้ว (ร้องว่า)

พหุสฺสุตํ จิตฺตกถํ, คงฺคา วหติ ปาฏลึ;

วุยฺหมานกํ ภทฺทนฺเต, เอกํ เม เทหิ คาถกนฺติ.

"ผู้คงแก่เรียน ผู้มีถ้อยคำวิจิตร แม่น้ำคงคาพัดพาปาฏลิไป ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ผู้ถูกพัดพาไป ขอท่านจงให้คาถาหนึ่งแก่ดิฉันเถิด"

อถ นํ นฏปาฏลิ ภทฺเท กถํ ตว คีตํ ทสฺสามิ, อิทานิ มหาชนสฺส ปติสรณภูตํ อุทกํ มํ มาเรตีติ วตฺวา–

ลำดับนั้น นักแสดงปาฏลิกล่าวว่า "แม่เจ้า ข้าพเจ้าจะให้เพลงแก่ท่านได้อย่างไร บัดนี้น้ำซึ่งเป็นที่พึ่งของมหาชนกำลังฆ่าข้าพเจ้าอยู่" ดังนี้แล้ว

เยน สิญฺจนฺติ ทุกฺขิตํ, เยน สิญฺจนฺติ อาตุรํ;

ตสฺส มชฺเฌ มริสฺสามิ, ชาตํ สรณโต ภยนฺติ.

น้ำที่เขาใช้รดผู้เป็นทุกข์ น้ำที่เขาใช้รดผู้เจ็บป่วย ข้าพเจ้าจักตายในท่ามกลางน้ำนั้น เพราะภัยเกิดจากที่พึ่ง

อถ อตุลตฺเถโร อตฺตโน ปติสรณภูตา จูฬคณฺฐิปทโต ภยํ อุปฺปชฺชิตฺวา กิญฺจิ วตฺตพฺพํ อชานิตฺวา อโธมุโข หุตฺวา ปราชายํ ปตฺโตติ.

ลำดับนั้น พระอตุลเถระมีความกลัวเกิดขึ้นจากคัมภีร์จูฬคัณฐีบทซึ่งเป็นที่พึ่งของตน ไม่รู้อะไรที่จะพึงกล่าว จึงก้มหน้าลงถึงความพ่ายแพ้แล้ว

อยํ อตุลตฺเถรสฺส ตติโย ปราชโย.

นี้เป็นการพ่ายแพ้ครั้งที่สามของพระอตุลเถระ

อถ ราชา เตสํ ทฺวินฺนํ ปกฺขานํ วจนํ สุตฺวา จูฬคณฺฐิปทสฺส ปุพฺพาปรวิโรธิโทสหิ อากุลตฺตา สุตฺตสุตฺตานุโลมาทีสุ อปฺปวิฏฺฐตฺตา อาคมสุทฺธิยา จ อภาวโต ปโรวสฺสสตํ จิรํ ฐิตสฺส เคหสฺสวิย อติทุพฺพลวเสน อถิรตํ ชานิตฺวา อิทานิ สาสนํ ปริสุทฺธํ ภวิสฺสตีติ โสมนสฺสปฺปตฺโต หุตฺวา มม วิชิเต สพฺเพปิ ภิกฺขู ปารุปนวเสน สมานวาทิกา โหนฺตูติ อาณํ ฐเปสิ. ตโต [Pg.158] ปฏฺฐาย ยาวชฺชตนา สกเลปิ มรมฺมรฏฺเฐ ปารุปนวเสน สมานวาทิกา ภวนฺตีติ.

ลำดับนั้น พระราชาทรงสดับถ้อยคำของทั้งสองฝ่ายนั้นแล้ว ทรงทราบว่าคัมภีร์จูฬคัณฐีบทนั้นมีความไม่มั่นคงเพราะความอ่อนแออย่างยิ่ง เหมือนเรือนที่ตั้งอยู่มานานกว่าร้อยปี เพราะความสับสนด้วยโทษแห่งความขัดแย้งกันในเบื้องต้นและเบื้องปลาย เพราะไม่เข้ากันได้ดีกับพระสูตรและอนุโลมสูตรเป็นต้น และเพราะไม่มีความบริสุทธิ์แห่งพระคัมภีร์ จึงทรงโสมนัสว่า "บัดนี้พระศาสนาจักบริสุทธิ์" แล้วทรงตั้งพระราชโองการว่า "ขอให้ภิกษุทั้งปวงในราชอาณาจักรของเราจงเป็นผู้มีวาทะเสมอกันในเรื่องการห่มผ้าเถิด" ตั้งแต่นั้นมาจนถึงปัจจุบัน ภิกษุทั้งปวงในประเทศพม่าทั้งหมดจึงเป็นผู้มีวาทะเสมอกันในเรื่องการห่มผ้า

อยเมตฺถ สงฺเขโป,-เตสญฺหิ ทฺวินฺนํ ปกฺขานํ สนฺนิปติตฺวา วจนปฺปฏิวจน วเสน วิวาทกถา วิตฺถาเรน วุจฺจมานา ฉปญฺจสาณวารมตฺตมฺปิ ปตฺวา นิฏฺฐํ น ปาปุเณยฺย. ยสฺมา ปน สพฺพํ อนวเสเสตฺวา วุจฺจมานํ อยํ สาสนวํสปฺปฏีปิกา อติปฺปปญฺจา ภวิสฺสติ, ตสฺมา เอตฺถ อิจฺฉิตมตฺตเมว ทสฺสยิตฺวา อชฺฌุเปกฺขามาติ.

เรื่องนี้เป็นเรื่องย่อ เพราะว่าเรื่องราวแห่งการโต้เถียงกันโดยการถามตอบของทั้งสองฝ่ายนั้น หากกล่าวโดยพิสดารแล้ว แม้จะถึง ๕ หรือ ๖ ภาณวารก็ยังไม่จบสิ้น แต่เพราะหากกล่าวทั้งหมดโดยไม่เหลือแล้ว ประวัติพระศาสนานี้ก็จะยืดยาวเกินไป ฉะนั้น เราจึงแสดงเฉพาะเท่าที่ต้องการในที่นี้แล้วจะละเว้นส่วนที่เหลือไว้

ญาณาภิวํสธมฺมเสนาปติมหาธมฺมราชาธิราช คุรุ ปน สงฺฆราชา มหาเถโร สีหฬทีเป อมรปุรนิกายิกานํ ภิกฺขูนํ อาทิภูโต อาจริโย พหูปกาโร. อมรปุรนิกาโยติ ตตฺเถรปฺปภโวติ.

พระสังฆราชมหาเถระนามว่า ญาณาภิวังสธัมมเสนาบดีมหาธรรมราชาธิราชคุรุนั้น เป็นพระอาจารย์ผู้เป็นต้นกำเนิดและมีอุปการะมากแก่ภิกษุทั้งหลายในนิกายอมรปุระในเกาะลังกา นิกายอมรปุระนั้นมีพระเถระรูปนั้นเป็นต้นกำเนิด

กลิยุเค ปน เอกาสีตาธิเก วสฺสสเต สหสฺเส จ สมฺปตฺเต ตสฺส รญฺโญ นตฺตา สิริตฺริภวนาทิตฺยปวรปณฺฑิตมหาธมฺมราชาธิราชา นาม รชฺชํ กาเรสิ. โส ปน อมรปุรโต สงฺกมิตฺวา รตนปูรํ จตุตฺถํ มาเปสิ. ตสฺส รญฺโญ กาเล คุณมุนินฺทาธิปติมหาธมฺมราชาธิราชคุรุตฺเถรสฺส สีสฺสํ สชีวคามวาสึ สีลาจารํ นาม เถรํ อรญฺญวาสีนํ ภิกฺขูนํ ปาโมกฺขฏฺฐาเน ฐเปสิ. ราชาคารนามเก เทเส วิหารํ การาเปตฺวา ตสฺเสว อทาสิ.

แต่ในกลียุค เมื่อล่วงไปแล้ว ๑๑๘๑ ปี พระนัดดาของพระราชาพระองค์นั้น ทรงพระนามว่า สิริตรีภวนาทิตยปวรบัณฑิตมหาธรรมราชาธิราช ทรงครองราชย์ พระองค์นั้นทรงย้ายจากอมรปุระแล้วสร้างเมืองรัตนปุระที่ ๔ ในสมัยของพระราชาพระองค์นั้น ทรงแต่งตั้งพระเถระนามว่า สีลาจาระ ผู้พำนักอยู่ในสชีวคาม ซึ่งเป็นศิษย์ของพระเถระนามว่า คุณมุนินทาธิปติมหาธรรมราชาธิราชคุรุ ให้ดำรงตำแหน่งประมุขของภิกษุผู้อยู่ป่า และทรงสร้างวิหารในประเทศชื่อว่า ราชคาม แล้วถวายแด่พระเถระรูปนั้น

กลิยุเค เอกาสีตาธิเก วสฺสสเต สหสฺเส จ สมฺปตฺเต จลงฺคปุรโต ปญฺญาสีหํ นาม เถรํ อาเนตฺวา อโสการาเม รตนภูมิกิตฺติวิหาเร ปติฏฺฐาเปสิ, มุนินฺทาภิสิริสทฺธมฺมธชมหาธมฺมราชาธิราชคุรูติ นามลญฺฉมฺปิ อทาสิ.

ในกลียุค เมื่อล่วงไปแล้ว ๑๑๘๑ ปี ทรงนำพระเถระนามว่า ปัญญาสีหะ จากจลังคปุระ มาประดิษฐานไว้ที่รัตนภูมิคิตติวิหารในอโศการาม และทรงถวายพระนามว่า มุนินทาภิสิริสัทธัมมธชมหาธรรมราชาธิราชคุรุ

กลิยุเค จตูสีสาธิเก วสฺสสเต สหสฺเส จ สมฺปตฺเต มุนินฺทาภิวํสธมฺมเสนาปติมหาธมฺมราชาธิราชคุรูติ นามลญฺฉํ ทตฺวา มหาเชยฺยภูมิวิหารรมฺมณียํ นาม วิหารํ [Pg.159] ทตฺวา ตํเยว มหาเถรํ สงฺฆราชฏฺฐาเน ฐเปสิ.

ในกลียุค เมื่อล่วงไปแล้ว ๑๑๘๔ ปี ทรงถวายพระนามว่า มุนินทาภิวังสธัมมเสนาบดีมหาธรรมราชาธิราชคุรุ และทรงถวายวิหารนามว่า มหาเชยยภูมิวิหารรมนียะ แล้วทรงแต่งตั้งพระมหาเถระรูปนั้นให้ดำรงตำแหน่งสังฆราช

เอกสฺมิญฺจ สมเย มหาเถเร ราชา ปุจฺฉิ,-จตสฺโส ทาฐา นาม จตฺตาลีสาย ทนฺเตสุ อนฺโตคธา วา, อุทาหุ จตฺตาลีสาย ทนฺเตหิ วิสุํ ภูตาติ ปุจฺฉิ.

และในสมัยหนึ่ง พระราชาทรงถามพระมหาเถระว่า "เขี้ยวทั้งสี่นั้นรวมอยู่ในฟันสี่สิบซี่ หรือว่าแยกต่างหากจากฟันสี่สิบซี่?"

อถ เอกจฺเจ เถรา เอวมาหํสุ,-จตสฺโส ทาฐา นาม จตฺตาลีสาย ทนฺเตสุ อนฺโตคธาติ. เอกจฺเจ ปน จตสฺโส ทาฐา นาม จตฺตาลีสาย ทนฺเตหิ วิสุํ ภูตาติ อาหํสุ. อถ ราชา คนฺถํ อาหรถาติ อาห. อถ อนฺโตคธวาทิกา เถรา คนฺถํ อาหรึสุ,- อญฺเญสํ ปริปุณฺณทนฺตานมฺปิ ทฺวตฺตึสทนฺตา โหนฺติ, อิมสฺส ปน จตฺตาลีสํ ภวิสฺสนฺตีติ จ.

ลำดับนั้น พระเถระบางรูปกล่าวว่า "เขี้ยวทั้งสี่นั้นรวมอยู่ในฟันสี่สิบซี่" แต่พระเถระบางรูปกล่าวว่า "เขี้ยวทั้งสี่นั้นแยกต่างหากจากฟันสี่สิบซี่" ลำดับนั้น พระราชาตรัสว่า "จงนำคัมภีร์มา!" ลำดับนั้น พระเถระฝ่ายที่กล่าวว่ารวมอยู่ด้วยกันได้นำคัมภีร์มา (กล่าวว่า) "แม้คนอื่นที่มีฟันครบก็มีฟันสามสิบสองซี่ แต่พระองค์นี้จักมีสี่สิบซี่"

ทนฺตาติ ปริปุณฺณทนฺตสฺส ทฺวตฺตึสทนฺตฏฺฐิกานิ. เตปิ วณฺณโต เสตา, สณฺฐานโต อเนกสณฺฐานา. เตสญฺหิ เหฏฺฐิมาย ตาว ทนฺตปาฬิยา มชฺเฌ จตฺตาโร ทนฺตา มตฺติกาปิณฺเฑ ปฏิปาฏิยา ฐปิตอาลาพุพีชสณฺฐานา, เตสํ อุโภสุ ปสฺเสสุ เอเกโก เอกมูลโก เอกโกฏิโก มลฺลิกมกุฬสณฺฐาโน, ตโต เอเกโก ทฺวิมูลโก ทฺวิโกฏิโก ยานกอุปตฺถมฺผินิสณฺฐาโน, ตโต ทฺเว ทฺเว ติมูลกา ติโกฏิกา, ตโต ทฺเว ทฺเว จตุมูลกา จตุโกฏิกาติ. อุปริมาย ทนฺตปาฬิยาปิ เอเสว นโยติ จ.

ฟันนั้นคือกระดูกฟันสามสิบสองซี่ของผู้มีฟันครบถ้วน ฟันเหล่านั้นมีสีขาวโดยวรรณะ และมีรูปร่างหลายอย่างโดยสัณฐาน ในฟันเหล่านั้น ฟันสี่ซี่ตรงกลางของขากรรไกรล่างมีรูปร่างเหมือนเมล็ดน้ำเต้าที่วางเรียงกันบนก้อนดิน ด้านข้างทั้งสองของฟันเหล่านั้น แต่ละซี่มีรากเดียว ปลายเดียว มีรูปร่างเหมือนดอกมะลิตูม ถัดจากนั้น แต่ละซี่มีสองราก สองปลาย มีรูปร่างเหมือนไม้ค้ำยันเกวียน ถัดจากนั้น สองซี่แต่ละข้างมีสามราก สามปลาย ถัดจากนั้น สองซี่แต่ละข้างมีสี่ราก สี่ปลาย และในขากรรไกรบนก็มีนัยเดียวกัน

ตสฺส กิร อุตฺตโรฏฺฐอปฺปกตาย ติริยํ ผาเลตฺวา อปนีตทฺธํวิย ขายติ, จตฺตาโร ทนฺเต ทฺเว จ ทาฐา น ฉาเทติ, เตน นํ โอฏฺฐทฺโธติ โวหรนฺตีติ จ.

อนึ่ง ริมฝีปากบนของท่านนั้น เพราะความไม่สมบูรณ์ จึงปรากฏเหมือนถูกผ่าตามขวางแล้วเอาออกไปครึ่งหนึ่ง ไม่ปกปิดฟันสี่ซี่และเขี้ยวสองซี่ เพราะเหตุนั้น จึงเรียกท่านว่า "โอฏฐัทโธ" (ผู้มีริมฝีปากครึ่งเดียว)

ตตฺถ ตสฺสาติ ลิจฺฉวิโน นาม ราชกุมารสฺส, อุตฺตโรฏฺฐอปฺปกตายาติ อุปริ โอฏฺฐสฺส อปฺปกตาย. อปนีตทฺธํ วิยาติ อุปริ โอฏฺฐสฺส อุปฑฺฒภาคํ อปนีตํ วิย ขายตีติ อตฺโถ. น ฉาเทตีติ อุปริ โอฏฺฐสฺส อุปฑฺฒภาเค ปน น ปฏิจฺฉาเทติ. เตนาหิ เยน จตฺตาโร ทนฺเต ทฺเว จ ทาฐา น ฉาเทติ, เตน นํ ลิจฺฉวีราชกุมารํ โอฏฺฐทฺโธติ โวหรนฺตีติ[Pg.160]. เอวํ อนฺโตคธวาเทหิ เถเรหิ คนฺถํ อาหริตฺวา ทสฺสิเต สพฺเพปิ ตสฺมึ วาเท ปติฏฺฐหึสูติ.

ในข้อนั้น คำว่า "ของท่าน" หมายถึงของเจ้าลิจฉวี คำว่า "เพราะความไม่สมบูรณ์แห่งริมฝีปากบน" หมายถึงเพราะความไม่สมบูรณ์แห่งริมฝีปากบน คำว่า "เหมือนถูกเอาออกไปครึ่งหนึ่ง" หมายถึงปรากฏเหมือนถูกเอาส่วนครึ่งหนึ่งของริมฝีปากบนออกไป คำว่า "ไม่ปกปิด" หมายถึงไม่ปกปิดส่วนครึ่งหนึ่งของริมฝีปากบน เพราะเหตุนั้น เพราะไม่ปกปิดฟันสี่ซี่และเขี้ยวสองซี่ จึงเรียกเจ้าลิจฉวีนั้นว่า "โอฏฐัทโธ" ดังนี้ เมื่อพระเถระฝ่ายที่กล่าวว่ารวมอยู่ด้วยกันได้นำคัมภีร์มาแสดงแล้ว ทุกคนก็ตั้งมั่นอยู่ในวาทะนั้น

เอกสฺมิญฺจ กาเล ราชา มนฺตินึ อมจฺจํ ปุจฺฉิ,-ปุพฺพราชูหิ วิหารสฺส เจติยสฺส วา ทินฺนานิ เขตฺตวตฺถุอาทีนิ ปจฺฉิมราชูนํ กาเล ยถาทินฺนํ ตานิ ปติฏฺฐหนฺติ วา มา วาติ.

และในสมัยหนึ่ง พระราชาทรงถามอำมาตย์ผู้เป็นที่ปรึกษาว่า "ที่นา ที่ดินเป็นต้น ที่พระราชาองค์ก่อนๆ ถวายแก่วิหารหรือเจดีย์นั้น ยังคงตั้งอยู่ตามที่ถวายไว้ในสมัยของพระราชาองค์หลังๆ หรือไม่?"

อถ มนฺตินิอามจฺโจ เอวํ กเถสิ,- สงฺฆิกาย ภูมิยา ปุคฺคลิกานิ พีชานิ โรปยนฺติ, ภาคํ ทตฺวา ปริภุญฺชิตพฺพานีติ ทสโกฏฺฐาเส กตฺวา เอโก โกฏฺฐาโส ภูมิสฺสามิกานํ ทาตพฺโพติ จ วินยปาฬิอฏฺฐกถาสุ วุตฺตตฺตา ปุพฺเพ เอเกน รญฺญา ทินฺนานิ เขตฺตวตฺถุอาทีนิ ปจฺฉา เอกสฺส รญฺโญ กาเล ยถาทินฺนํ ฐิตานิ. เอตฺถ หิ สงฺฆิกาย ภูมิยาติ วุตฺตตฺตา ลาภสีมายํวิย พลึเยว อทตฺวา สห ภูมิยา ทินฺนตฺตา ปเวณีวเสน สงฺฆิกา ภูมิ อตฺถีติ วิญฺญายติ. เอตฺถจ ปฏิคฺคาหเกสุ มเตสุ ตทญฺโญ จตุทฺทิสสงฺโฆ อนาคตสงฺโฆ จ อิสฺสโร, ตสฺส สนฺตโก, เตน วิจาเรตพฺโพติ.

ลำดับนั้น อำมาตย์ผู้เป็นที่ปรึกษากล่าวว่า "ที่นา ที่ดินเป็นต้น ที่พระราชาองค์ก่อนๆ ถวายไว้ ยังคงตั้งอยู่ตามที่ถวายไว้ในสมัยของพระราชาองค์หลังๆ เพราะมีกล่าวไว้ในพระวินัยปิฎกและอรรถกถาว่า 'บุคคลย่อมปลูกพืชส่วนตัวในที่ดินของสงฆ์ พึงบริโภคโดยการให้ส่วนแบ่ง' และ 'เมื่อแบ่งเป็นสิบส่วนแล้ว พึงให้ส่วนหนึ่งแก่เจ้าของที่ดิน' ในข้อนี้ เพราะมีกล่าวไว้ว่า 'ที่ดินของสงฆ์' จึงเป็นที่เข้าใจว่ามีที่ดินของสงฆ์โดยประเพณี เพราะถวายพร้อมกับที่ดิน ไม่ใช่เพียงถวายส่วยเหมือนในเขตลาภ และในข้อนี้ เมื่อผู้รับมรณภาพไปแล้ว พระสงฆ์สี่ทิศอื่นและพระสงฆ์ในอนาคตเป็นเจ้าของ เป็นของท่านเหล่านั้น พึงจัดการโดยท่านเหล่านั้น"

เจติย ปทีปตฺถาย ปฏิสงฺขารณตฺถาย วา ทิอินฺนอาราโมปิ ชคฺคิตพฺโพ, เวตฺตนํ อตฺวาปิ ชคฺคาเปตพฺโพติ เจติเย ฉตฺตํ วา เวทิกํ วา ชิณฺณํ วา ปฏิสงฺขโรนฺเตน สุธากมฺมาทีนิ วา กโรนฺเตน เจติยสฺส อุปนิกฺเขปโต กาเรตพฺพนฺติ จ อฏฺฐกถายํ วุตฺตตฺตา ปุพฺพราชูหิ เจติยสฺส ทินฺนานิ เขตฺตวตฺถุอาทีนิ ปจฺฉิมราชูนํ กาเลปิ เจติยสนฺตกสาเวเนว ฐิตานีติ เวทิตพฺพานิ.

อนึ่ง อารามที่ถวายไว้เพื่อจุดประทีปหรือเพื่อปฏิสังขรณ์เจดีย์ ก็พึงบำรุงรักษา พึงให้บำรุงรักษาแม้โดยการให้ค่าจ้าง และเพราะมีกล่าวไว้ในอรรถกถาว่า 'ผู้ที่ปฏิสังขรณ์ฉัตรหรือรั้วที่ชำรุดทรุดโทรมของเจดีย์ หรือทำการฉาบปูนเป็นต้น พึงทำจากเงินฝากของเจดีย์' ฉะนั้น จึงพึงทราบว่า ที่นา ที่ดินเป็นต้น ที่พระราชาองค์ก่อนๆ ถวายแก่เจดีย์นั้น แม้ในสมัยของพระราชาองค์หลังๆ ก็ยังคงเป็นทรัพย์สินของเจดีย์นั้น

อถาปรมฺปิ ปุจฺฉิ,- กทา กสฺส รญฺโญ กาเล อาทึ กตฺวา เขตฺตวตฺถุอาทีนิ วิหารสฺส เจตฺยสฺส วา ทินฺนานีติ.

ลำดับนั้น ทรงถามอีกว่า "ที่นา ที่ดินเป็นต้น ที่ถวายแก่วิหารหรือเจดีย์นั้น เริ่มตั้งแต่เมื่อใด ในสมัยของพระราชาพระองค์ใด?"

อถ มนฺตินมจฺโจ เอวมาห,-ปุริมกปฺเปสุ ปุริมานํ ราชูนํ กาเลปิ วิหารสฺส เจติยสฺส วา ทินฺนานีติ เวทิตพฺพานิ, เตเนว สุชาตสฺส นาม ภควโต อมฺหากํ โพธิสตฺโต [Pg.161] จกฺกวตฺติราชา สทฺธึ สตฺตหิ รตเนหิ ทฺวิสหสฺเส ขุทฺทกทีเป จตฺตาโร มหาทีเป จ อทาสิ, รฏฺฐวาสิโน จ อารามโคปกกิจฺจํ การาเปสีติ คนฺเถสุ อาคตํ, ตสฺมา จิรกาลโตเยว ปฏฺฐาย ปุพฺพราชูหิ เขตฺตวตฺถุอาทินิ ทินฺนานีติ เวทิตพฺพานิ.

แล้วอำมาตย์ผู้เป็นที่ปรึกษาได้กล่าวอย่างนี้ว่า พึงทราบว่าในกัปป์ก่อนๆ ในสมัยของพระราชาองค์ก่อนๆ ก็มีการถวายสิ่งของแก่พระวิหารหรือพระเจดีย์ ด้วยเหตุนั้นแล พระโพธิสัตว์ของเราผู้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ได้ถวายทวีปเล็กสองพันและทวีปใหญ่สี่ทวีป พร้อมด้วยรัตนะเจ็ดประการ แด่พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าสุชาตะ และได้ให้ชาวเมืองทำการดูแลอาราม ดังที่ปรากฏในคัมภีร์ เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าตั้งแต่กาลนานมาแล้ว พระราชาองค์ก่อนๆ ได้ถวายที่นาและที่ดินเป็นต้น

ราชวํเสสุปิ ภควโต ปรินิพฺพานโต วสฺสสตานํ อุปริ สิริเขตฺตนคเร เอกาย อาปูปิกาย ปญฺจกรีส มตฺตํ เขตฺตํ เอกสฺส เถรสฺส ทินฺนํ, ตํ ทฺวตฺตโปงฺโก นาม ราชา วิลุมฺปิตฺวา คณฺหิ. อถ ปหารฆณฺฏเภริโย ปหริตาปิ สทฺทํ น อกํสุ. รญฺโญ กุนฺตจกฺกมฺปิ ยถา ปุพฺเพ, ตถา เปสิตฏฺฐานํ น คจฺฉิ. อถ ตํ การณํ ญตฺวา อาปูปิกาย ยถาทินฺนเมว เถรสฺส นิยฺยาเทสีติ.

แม้ในพงศาวดารก็ปรากฏว่า หลังจากพระผู้มีพระภาคเจ้าปรินิพพานไปหลายร้อยปี ในเมืองศรีเกษตร มีหญิงทำขนมคนหนึ่งได้ถวายที่นาประมาณห้ากะรีสะแก่พระเถระรูปหนึ่ง พระเจ้าทวัตตะปองได้ยึดเอาที่นานั้นไป เมื่อตีระฆังและกลองแล้ว ก็ไม่เกิดเสียง แม้หอกและจักรของพระราชา ก็ไม่ไปถึงที่ที่ส่งไปเหมือนแต่ก่อน เมื่อทรงทราบเหตุนั้นแล้ว จึงได้ถวายที่นาที่หญิงทำขนมถวายนั้นคืนแก่พระเถระตามเดิม

กลิยุเค ปน นวนวุตาธิเก วสฺสสเต สหสฺเส จ สมฺปตฺเต ตสฺส กนิฏฺโฐ สิริปวราทิตฺยโลกาเปติ วิชยมหาธมฺมราชาธิรานา รชฺชํ กาเรสิ, โส ปน ราชา รตนปูรโต สงฺกมิตฺวา อมรปุรํ ทุติยํ มาเปสิ. ตสฺส รญฺโญ รชฺชํ ปตฺตสํวจฺฉเรเยว เชฏฺฐมาสสฺส ชุณฺหปกฺขปญฺจมิยํ รตนปูรนคเร มารวิชยรตนสุธมฺมาย นาม ปิฏกสาลาย สูริยวํสสฺส นาม เถรสฺส ปริสมชฺเฌ ราชเลขนํ วาจาเปตฺวา สงฺฆรชฺชํ นิยฺยาเทสิ. สูริยวํสาภิสิริปวราลงฺการธมฺมเสนาปติมหาธมฺมราชาธิราชคุรูติ นา มลญฺฉมฺปิ อทาสิ.

ครั้นถึงกาลียุคที่ ๑๑๙๙ พระอนุชาของพระองค์พระนามว่า สิริปวราทิตยโลกะเปติวิชัยมหาธัมมราชาธิราช ได้ครองราชย์ พระราชาพระองค์นั้นได้ย้ายจากรัตนปุระไปสร้างเมืองอมรปุระเป็นครั้งที่สอง ในปีที่พระราชาพระองค์นั้นได้ครองราชย์นั่นเอง ในวันขึ้น ๕ ค่ำ เดือน ๗ ณ โรงพระไตรปิฎกชื่อ มารวิชัยรัตนสุธัมมา ในเมืองรัตนปุระ ได้โปรดให้มีการอ่านพระราชโองการท่ามกลางบริษัทของพระเถระชื่อ สุริยวงศ์ แล้วได้มอบความเป็นสังฆราช และได้ถวายพระนามว่า สุริยวงสาภิสิริปวราลังการธัมมเสนาปติมหาธัมมราชาธิราชคุรุ

โส ปน เถโร กลิยุเค ปญฺจวีสาธิเก วสฺสสเต สหสฺเส จ สมฺปตฺเต มิคสิรมาสสฺส ชุณฺหปกฺขสตฺตมิยํ สุตฺตวาเร วาลุกวาปิคาเม ปฏิสนฺธิยา วิชาโตติสตฺตติวยํ สมฺปตฺเต สงฺฆรชฺชํ ปตฺโต สนฺตินฺทฺริโย ขนฺตี ธมฺโม สิกฺขากาโม ปริยตฺติวิหารโท ติปิฏกาลงฺการมหาธมฺมราชคุรุตฺเถรสฺส สิสฺโส. โส ปน กลิยุเค ปนฺนรสาธิเก [Pg.162] ทฺวิวสฺสสเต สหสฺเสจ สมฺปตฺเต ตสฺส รญฺโญ กาเลเยว มจฺจุวสํ ปตฺโต.

พระเถระรูปนั้นเกิดในหมู่บ้านวาลุกวาปี ในวันเสาร์ ขึ้น ๗ ค่ำ เดือน ๑ (มฤคศิระ) ในกาลียุคที่ ๑๑๒๕ เมื่อมีอายุได้ ๗๓ ปี ได้รับตำแหน่งสังฆราช เป็นผู้มีอินทรีย์สงบ มีขันติธรรม มีความใคร่ในการศึกษา เป็นผู้เชี่ยวชาญในปริยัติ เป็นศิษย์ของพระเถระชื่อ ติปิฏกาลังการมหาธัมมราชคุรุเถระ พระเถระรูปนั้นได้ถึงมรณภาพในสมัยของพระราชาพระองค์นั้นนั่นเอง ในกาลียุคที่ ๑๒๑๕

อถ ราชา อเนกสหสฺเสหิ ปาสาเทหิ อภูตปุพฺเพหิ อจฺฉริยกมฺเมหิ สรีรฌาปนกิจฺจํ อกาสิ. อถ กลิยุเค เสฬสาธิเก วสฺสสเต สหสฺเสจ สมฺปตฺเต ตสฺส มหาเถรสฺส สิสฺสํ เญยฺยธมฺมํ นาม เถรํ ปุน สงฺฆราชฏฺฐาเน ฐเปสิ. ปฐมํ เญยฺยธมฺมาลงฺการธมฺม เสนาปติมหาธมฺมราชาธิราชคุรูติ นามลญฺฉํ อทาสิ. ตโต ปจฺฉา ทุติยํ เญยฺยธมฺมาภิวํสสิริปวราลงฺการธมฺมเสนาปติมหาธมฺมราชาธิราช- คุรูติ นามลญฺฉํ อทาสิ.

แล้วพระราชาได้ทรงบำเพ็ญพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระศพด้วยปราสาทหลายพันหลัง และด้วยการกระทำอันน่าอัศจรรย์ที่ไม่เคยมีมาก่อน ครั้นถึงกาลียุคที่ ๑๑๑๖ ได้ทรงแต่งตั้งพระเถระชื่อ เญยยธรรม ผู้เป็นศิษย์ของพระมหาเถระรูปนั้น ให้ดำรงตำแหน่งสังฆราชอีกครั้ง ในครั้งแรก ได้ถวายพระนามว่า เญยยธัมมาลังการธัมมเสนาปติมหาธัมมราชาธิราชคุรุ หลังจากนั้น ในครั้งที่สอง ได้ถวายพระนามว่า เญยยธัมมาภิวังสสิริปวราลังการธัมมเสนาปติมหาธัมมราชาธิราชคุรุ

โส ปน เถโร กลิยุเค เอกสฏฺฐาธิเก วสฺสสเต สหสฺเสจ เทวสูรคาเม ปฏิสนฺธิยา วิชาโต หุตฺวา อสีตาธิเก วสฺสสเต สหสฺเสจ ปฐมอาสาฬิมาสสฺส ชุณฺหปกฺขจุทฺทสมิยํ อุปสมฺปทภูมึ ปตฺโต.

พระเถระรูปนั้นเกิดในหมู่บ้านเทวสูระ ในกาลียุคที่ ๑๑๖๑ และได้บรรลุอุปสมบทภูมิในวันขึ้น ๑๔ ค่ำ เดือน ๘ แรก ในกาลียุคที่ ๑๑๘๐

ตสฺส รญฺโญ กาเล กลิยุเค นวนวุตาธิเก วสฺสสเต สหสฺเสจ สมฺปตฺเต สีหฬทีปโต ปญฺญาติสฺโส นาม เถโร สทฺธึ สุนนฺเทน นาม ภิกฺขุนา อินฺทสาเรน นาม สามเณเรน เอเกน อุปาสเกน เอเกน ทารเกนจ อมรปุรํ นาม นครํ สมฺปตฺโต. อถ สงฺฆราชา เตสํ ปจฺจยานุคฺคเหน ธมฺมานุคฺคเหจ อนุคฺคเหสิ. เตสุ อปรภาเค กลิยุเค ทฺวิวสฺสาธิเก ทฺวิสเต วสฺสสหสฺเสจ สมฺปตฺเต ปญฺญาติสฺสตฺเถโร ชรโรเคน อภิภูตตฺตา สงฺขารธมฺมานํ สภาวํ อนติวตฺตตฺตา กาลมกาสิ. ตสฺส ปุน สิกฺขํ คณฺหิสฺสามีติ ปริวิตกฺโก มตฺถกํ อปฺปตฺโต หุตฺวา วินสฺสยิ. เตนาหภควา, –

ในสมัยของพระราชาพระองค์นั้น ครั้นถึงกาลียุคที่ ๑๑๙๙ พระเถระชื่อ ปัญญาติสสะ พร้อมด้วยภิกษุชื่อ สุนันทะ สามเณรชื่อ อินทสาร อุบาสกคนหนึ่ง และเด็กชายคนหนึ่ง ได้เดินทางมาถึงเมืองอมรปุระ แล้วพระสังฆราชได้อนุเคราะห์พวกเขาด้วยปัจจัยและด้วยธรรม ในเวลาต่อมา ครั้นถึงกาลียุคที่ ๑๒๐๒ พระปัญญาติสสเถระได้ถึงมรณภาพ เพราะถูกชราและโรคครอบงำ และไม่อาจล่วงพ้นสภาพแห่งสังขารธรรมไปได้ ความดำริของท่านที่ว่าจะรับสิกขาอีกครั้งนั้น ไม่สำเร็จผลและได้อันตรธานไป เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า

อจินฺติตมฺปิ [Pg.163] ภวติ, จินฺติ ตมฺปิ วินสฺสติ;

น หิ จินฺตามยา โภคา, อิตฺถิยา ปุริสสฺส วาติ.

สิ่งที่ไม่ได้คิดไว้ก็เกิดขึ้นได้ สิ่งที่คิดไว้ก็อาจพินาศไปได้ โภคะของหญิงหรือชาย ย่อมไม่สำเร็จด้วยการคิดเท่านั้น

อิมสฺมึ ปน โลเก ปณฺฑิโต ปุญฺญํ กตฺตุกาโม อภิตฺถเรว กเรยฺย. โก นาม ชญฺญา อชฺเช วา สุเว วา ปรสุเว วา มรณํ ภวิสฺสภีติ. เตนาห ภควา, –

แต่ในโลกนี้ บัณฑิตผู้ใคร่จะทำบุญ พึงรีบทำเสีย ใครเล่าจะพึงรู้ว่าความตายจะมาถึงในวันนี้ พรุ่งนี้ หรือมะรืนนี้ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า

อภิตฺถเรถ กลฺยาเณ, ปาปา จิตฺตํ นิวารเย;

ทนฺทญฺหิ กรโต ปุญฺญํ, ปาปสฺมึ รมตี มโนติ.

พึงรีบกระทำความดี พึงห้ามจิตจากบาป เพราะเมื่อทำบุญช้า ใจย่อมยินดีในบาป

อถ มหาราชา ตสฺส สรีรฌาปนกิจฺจํ พหูหิ สาธุกีฬนสภาเยหิ อกาสิ. ตโต ปจฺฉา สุนนฺทสฺส นาม ภิกฺขุสฺส ปุน สิกฺขํ อทาสิ. สามเณรํ ปน อุปสมฺปทภูมิยํ ปติฏฺฐาเปสิ. ทารกญฺจ สามเณรภูมิยนฺติ.

แล้วพระมหาราชาได้ทรงบำเพ็ญพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระศพของท่านด้วยการละเล่นฉลองมากมาย หลังจากนั้น ได้ให้สิกขาอีกครั้งแก่ภิกษุชื่อ สุนันทะ ส่วนสามเณร ได้ทรงให้ตั้งมั่นในอุปสมบทภูมิ และเด็กชายนั้น ได้ทรงให้ตั้งมั่นในสามเณรภูมิ

เต ปน มหาราชา กลิยุเค ติวสฺสาธิเก ทฺวิสเต สหสฺเสจ สมฺปตฺเต มาฆมาเส พหูหิ ปจฺจเยหิ อุปตฺถมฺเภตฺวา ตานิตานิ สพฺพานิ กมฺมานิ ตีเรตฺวา กุสิมนครเชฏฺฐสฺส เอกสฺส อมจฺจสฺส ภารํ กตฺวา ตสฺเสว สพฺพานิ กิจฺจานิ นิยฺยาเทตฺวา สีหฬทีปํ ปหิณีติ.

ครั้นถึงกาลียุคที่ ๑๒๐๓ ในเดือน ๓ (มาฆะ) พระมหาราชาพระองค์นั้น ได้ทรงอุปถัมภ์ด้วยปัจจัยมากมาย และได้ทรงจัดการกิจการทั้งปวงเหล่านั้นให้สำเร็จ แล้วได้ทรงมอบภาระแก่อำมาตย์ผู้เป็นใหญ่ในเมืองกุสิมะคนหนึ่ง และได้ทรงมอบกิจการทั้งปวงแก่ท่านผู้นั้น แล้วได้ทรงส่งไปยังเกาะลังกา

สงฺฆราชามหาเถโร ปน สาสนสฺส จิรฏฺฐิตตฺถาย โสตารานํ สุขปฺปฏิโพธนตฺถาย นานาคนฺเถหิ ปาฐํ วิโสเธตฺวา สทฺธมฺมปฺปชฺโชติกาย นาม มหานิทฺเทสฏฺฐกถาย อตฺถโยชนํ มรมฺมภาสาย อกาสิ. พหูนํ สิสฺสานํ ปริยตฺติวาจนวเสน ชินสาสนสฺส อนุคฺคหํ อกาสีติ.

ส่วนพระสังฆราชมหาเถระ เพื่อความยั่งยืนแห่งพระศาสนา และเพื่อความเข้าใจง่ายของผู้ฟัง ได้ชำระพระบาลีจากคัมภีร์ต่างๆ และได้ทำอรรถโยชนาแห่งมหานิทเทสอรรถกถาชื่อ สัทธัมมัปปัชโชติกา เป็นภาษาพม่า และได้อนุเคราะห์พระศาสนาของพระชินเจ้าด้วยการบอกสอนปริยัติแก่ศิษย์จำนวนมาก

อปรภาเค กลิยุเค อฏฺฐวสฺสาธิเก ทฺวิสเก สหสฺเสจ สมฺปตฺเต มิคสิรมาสสฺส ชุณฺหปกฺขอฏฺฐมิยํ ตสฺส ปุตฺโต สีริปวราทิตฺยวิชยานนฺตยสมหาธมฺมราชาธิราชา นาม รชฺชํ กาเรสิ. ตทา สูริยวํสาภิสิริปวราลงฺการธมฺมเสนาปติมหาธมฺมราชาธิราชคุรุ- มหาเถรสฺส สิสฺสํ ปญฺญาโชตาภิธชมหาธมฺมราชาธิราชคุรุตฺเถรํ [Pg.164] สงฺฆราชฏฺฐาเน ฐเปสิ.

ในเวลาต่อมา ครั้นถึงกาลียุคที่ ๑๒๐๘ ในวันขึ้น ๘ ค่ำ เดือน ๑ (มฤคศิระ) พระโอรสของพระองค์พระนามว่า สิริปวราทิตยวิชยานันตยสมหาธัมมราชาธิราช ได้ครองราชย์ ในครั้งนั้น ได้ทรงแต่งตั้งพระเถระชื่อ ปัญญาโชตาภิธชมหาธัมมราชาธิราชคุรุ ผู้เป็นศิษย์ของพระมหาเถระสุริยวงสาภิสิริปวราลังการธัมมเสนาปติมหาธัมมราชาธิราชคุรุ ให้ดำรงตำแหน่งสังฆราช

โสปิ สีลวา ปริยตฺติโกวิโท สิกฺขากาโม ลชฺชีเปสโล. องฺคุตฺตรนิกายปาฬิยา ตทฏฺฐกถายจ อตฺถ โยชนํ มรมฺมภาสาย อกาสิ.

ท่านผู้นั้นเป็นผู้มีศีล เชี่ยวชาญในปริยัติ มีความใคร่ในการศึกษา มีความละอายและน่ารัก และได้ทำอรรถโยชนาแห่งอังคุตตรนิกายบาลีและอรรถกถาของพระบาลีนั้น เป็นภาษาพม่า

ตสฺส รญฺโญ กาเล เญยฺยธมฺมาภิวํสสิริปวราลงฺการธมฺมเสนาปติมหาธมฺมราชาธิราช- คุรุตฺเถโร สทฺธมฺมวิลาสินิยา นาม ปฏิสมฺภิทามคฺคฏฺฐกถาย อตฺถโยชนํ มรมฺมภาสาย อกาสิ.

ในสมัยของพระราชาพระองค์นั้น พระเญยยธัมมาภิวังสสิริปวราลังการธัมมเสนาปติมหาธัมมราชาธิราชคุรุเถระ ได้ทำอรรถโยชนาแห่งปฏิสัมภิทามรรคอรรถกถาชื่อ สัทธัมมวิลาสินี เป็นภาษาพม่า

มณิโชตสทฺธมฺมาลงฺการมหาธมฺมราชาธิราชคุรุตฺเถโรสํยุตฺต- นิกายปาฬิยา ตทฏฺฐกถายจ อตฺถโยชนํ มรมฺมภาสาย อกาสิ.

พระมณิโชตสัทธัมมาลังการมหาธัมมราชาธิราชคุรุเถระ ได้ทำอรรถโยชนาแห่งสังยุตตนิกายบาลีและอรรถกถาของพระบาลีนั้น เป็นภาษาพม่า

เมธาภิวํสสทฺธมฺมธชมหาธมฺมราชาธิราชคุรุตฺเถโร ทีฆนิกายปาฬิยา ตทฏฺฐกถายจ อตฺถโยชนํ มรมฺมภาสาย อกาสิ.

พระเมธาภิวังสสัทธัมมธชมหาธัมมราชาธิราชคุรุเถระ ได้ทำอรรถโยชนาแห่งทีฆนิกายบาลีและอรรถกถาของพระบาลีนั้น เป็นภาษาพม่า

เญยฺยธมฺมาภิวํสสิริปวราลงฺการธมฺมเสนาปติมหา ธมฺมราชาธิราชคุรุตฺเถรสฺส สิสฺโส อุปสมฺปทาวเสน ปญฺจวสฺสิโก ปญฺญาสามิ นามาหํ สทฺทตฺถเภทจินฺตานามกสฺสคนฺถสฺส คณฺฐิปทตฺถวณฺณนํ มรมฺมภาสาย อกาสึ. ทสวสฺสิกกาเล ปน อภิธานปฺปทีปิกาสํวณฺณนาย อตฺถโยชนํ มรมฺมภาสาย อกาสึ. ตสฺสาจ ปาฐํ พหูหิ คนฺเถหิ สํสทฺทิตฺวา วิโสเธสินฺติ.

ข้าพเจ้าชื่อปัญญาสามิ เป็นศิษย์ของพระมหาเถระผู้เป็นพระอาจารย์ใหญ่แห่งพระราชาธิราช ผู้ทรงเป็นธรรมเสนาบดี ผู้ประดับด้วยสิริอันประเสริฐ ผู้มีวงศ์แห่งธรรมที่ควรรู้ยิ่ง เมื่อมีพรรษาได้ ๕ พรรษา ได้ทำอรรถกถาอธิบายศัพท์ยากของคัมภีร์ชื่อสัททัตถเภทจินตาเป็นภาษาพม่า และเมื่อมีพรรษาได้ ๑๐ พรรษา ได้ทำอรรถโยชนาอธิบายความหมายของอภิธานัปปทีปิกาสังวัณณนาเป็นภาษาพม่า และได้ชำระข้อความนั้นโดยเทียบเคียงกับคัมภีร์หลายเล่ม

อปรภาเค สกฺกราเช จุทฺทสาธิเก ทฺวิสเต สหสฺเสจ สมฺปตฺเต อยํ อมฺหากํ ธมฺมิโก ราชา อเนกสตชาตีสุ อุปจิตปุญฺญานุภาเวน ชินสาสนสฺส ปคฺคณฺหนตฺถาย สมฺมาเทวโลกปาเลหิ อุยฺโยชิยโนวิยรชฺชสมฺปตฺตึ ปฏิลภิ. ทสพลสฺสสาสนํ ปคฺคณฺหิตุกามสฺส ธมฺมราชสฺส มโนรโถ มตฺถกํ ปตฺโต อโหสิ. มริยาทํ ภินฺทิตฺวา ทินฺนกตมคฺคํวิย อุทกํ ลทฺโธกาสตาย สทฺธา มโหโฆ [Pg.165] อวตฺถริตฺวา ติฏฺฐติ. จตฺตาริจ วสฺสานิ อติกฺกมิตฺวา เพสาขมาเส ปญฺจกกุธภณฺฑาทีหิ อเนเกหิ ราชโภคฺคภณฺเฑหิ ปริวาเรตฺวา อุทุมฺพรภทฺทปิฏฺเฐ สทฺธึ มเหสิยา อภิเสกํ ปตฺโต. เตนาโวจุมฺหา นาคราชุปฺปตฺติกถายํ,-

ในภายหลัง เมื่อศักราช ๑๒๑๔ พระราชาผู้ทรงธรรมของเรานี้ ด้วยอานุภาพบุญที่สั่งสมมาหลายร้อยชาติ เพื่อเชิดชูพระศาสนาของพระชินเจ้า ได้รับราชสมบัติราวกับถูกเทพผู้คุ้มครองโลกส่งมา ความปรารถนาของพระราชาผู้ทรงธรรมผู้ประสงค์จะเชิดชูพระศาสนาของพระทศพลได้สำเร็จ ศรัทธาอันเป็นกระแสธารใหญ่ได้แผ่ไปทั่วราวกับน้ำที่ไหลบ่าทำลายเขื่อนกั้นแล้วได้ช่องทาง ล่วงไป ๔ ปี ในเดือนวิสาขะ พระองค์ได้ทรงรับอภิเษกพร้อมด้วยพระมเหสีบนพระแท่นภัทรบิฐที่ทำด้วยไม้มะเดื่อ แวดล้อมด้วยเครื่องราชกกุธภัณฑ์ ๕ อย่างเป็นต้น และเครื่องราชบริโภคมากมาย เพราะเหตุนั้น เราจึงกล่าวไว้ในนาคราชุปปัตติกถาว่า

มหาปุญฺโญว ราชายํ, กฏฺฐฏเฆว อาคเต;

สกฺกราเช หิ สมฺปตฺตึ, ปตฺวา ทาเน รโต วเต.

พระราชาผู้มีบุญมากนี้ เมื่อศักราช ๑๒๑๔ มาถึง ได้รับราชสมบัติ ทรงยินดีในการให้ทานอย่างแท้จริง

ตทา จตฺตาริ วสฺสานิ, อติกฺกมิตฺวา วิสาธิเก;

สทฺธึ มเหสิยา เสกํ, ปตฺโต หุตฺวา มหาตเล.

เมื่อนั้น ล่วงไป ๔ ปีเศษ ได้รับอภิเษกพร้อมด้วยพระมเหสีบนพื้นโลกอันยิ่งใหญ่

ชินจกฺกญฺจ โชเตสิ, มหาโสกาทโย ยถา;

อลชฺชิโนจ นิคฺคยฺห, ปคฺคเหตฺวาน ลชฺชิโน.

ทรงยังจักรแห่งพระชินเจ้าให้รุ่งเรือง เหมือนพระเจ้าอโศกมหาราชเป็นต้น ทรงข่มพวกอลัชชี และทรงยกย่องพวกผู้ละอาย

รฏฺเฐจ ทานสีเลสุ, ภาวนายาภิยุญฺจเย;

นิมิราชาทโย ยถาติ.

ในแว่นแคว้น ทรงบำเพ็ญทานและศีล ทรงประกอบในการภาวนา เหมือนพระเจ้านิมิราชเป็นต้น

ตทา ยสฺมา อลชฺชิโน นิคฺคหิตพฺพปุคฺคเล อวีจินรเก นิกฺขิปนฺโตวิย นิคฺคหกมฺมํ อกาสิ, ตสฺมา เต อลทฺโธกาสา นิลียนฺติ, ยถา อรุณุคฺคมนกาเล โกสิยาติ. เตนาโวจุมฺหา นาคราชุปฺปตฺติกถายํ,-

เมื่อนั้น เพราะเหตุที่พระองค์ทรงกระทำการข่มบุคคลผู้เป็นอลัชชีที่ควรข่ม ราวกับโยนลงสู่อเวจีมหานรก เพราะเหตุนั้น พวกเขาจึงไม่มีโอกาสและหลบซ่อน เหมือนนกเค้าแมวเมื่ออรุณขึ้น เพราะเหตุนั้น เราจึงกล่าวไว้ในนาคราชุปปัตติกถาว่า

ตทา ปน ชินจกฺกํ, นเภ จนฺโทว ปากฏํ;

อลชฺชิโน นิลียนฺติ, อรุณุคฺเคว โกสิยาติ.

เมื่อนั้น จักรแห่งพระชินเจ้าปรากฏชัดเจนเหมือนพระจันทร์ในท้องฟ้า พวกอลัชชีหลบซ่อน เหมือนนกเค้าแมวเมื่ออรุณขึ้น

ยสฺมาจ ลชฺชิโน ปคฺคหิตพฺพปุคฺคเล ภวคฺเคอุกฺขิปนฺโตวิย ปคฺคหกมฺมํ กโรติ, ตสฺมา เต ลทฺโธกาสา อุฏฺฐิตสีสา นิราสงฺกา หุตฺวา ติฏฺฐนฺติ, ยถา จนฺทิมสูริยาโลกานํ ปฏิลทฺธกาเล อาทิกปฺปิกาติ. เตนาโวจุมฺหา, –

และเพราะเหตุที่พระองค์ทรงกระทำการยกย่องบุคคลผู้ละอายที่ควรยกย่อง ราวกับยกขึ้นสู่ภวัคคพรหม เพราะเหตุนั้น พวกเขาจึงมีโอกาส เงยหน้าขึ้น และปราศจากความหวาดระแวง เหมือนมนุษย์ในปฐมกัปเมื่อได้รับแสงจันทร์และแสงอาทิตย์ เพราะเหตุนั้น เราจึงกล่าวว่า

ตทาปิจ [Pg.166] ชินจกฺกํ, เข ภาณุมาว ปากฏํ;

ลชฺชิโนปิ อุฏฺฐหนฺติ, โอภาลทฺเธว กปฺปิกาติ.

เมื่อนั้น จักรแห่งพระชินเจ้าปรากฏชัดเจนเหมือนพระอาทิตย์ในท้องฟ้า พวกผู้ละอายก็ลุกขึ้น เหมือนมนุษย์ในปฐมกัปเมื่อได้รับแสงสว่าง

เตปิฏกมฺปิ นวงฺคํ พุทฺธวจนํ จิรฏฺฐิติกํ กตฺตุกาโม ปริยตฺติวิสฺสรเทหิ มหาเถเรหิ วิโสธาเปตฺวา เลขกานํ ภตึ ทตฺวา กณฺฐชมุทฺธชาทิวิธานํ สิถิลธนิตาทิวิธานญฺจ ปุนปฺปุนํ วิจาเรตฺวา อนฺตมโส ปริจฺเฉทเลขมตฺตมฺปิ อวิราเธตฺวา อนฺเตปุรํ ปวิเสตฺวา สุวณฺณมเยสุ โลหมเยสุจ โปตฺถเกสุ ลิขาเปสิ. ญาณถามสมฺปนฺเนจ ภิกฺขู วิจิเนตฺวา ยถาพลํ วินยปิฏกํ วิสุํ วิสุํ ธาเรติ วาจุคฺคตํ การาเปติ. อคฺคมเหสึ อาทึ กตฺวา สกล โอโรธาทโย พหู ราชเสวกา อมจฺจาทโย นาคริเกจ ยถาพลํ สุตฺตนฺตปิฏกํ อภิธมฺมปิฏกญฺจ วิสุํ วิสุํ เอเกกสุตฺตมาติกาปทภาชนีจิตฺตวาราทิวเสน วิภาเชตฺวา ธาเรติ วาจุคฺคตํ การาเปติ. สยญฺจ อนตฺตลกฺขณาทิกํ อเนกวิธํ สุตฺตํ เทวสิกํ สชฺฌายํ กโรติ. ชินสาสนสฺส จิรฏฺฐิตตฺถายสกลวิชิเตจ อรญฺญวาสีนํ ภิกฺขูนํ อสฺสมสฺส สมนฺตโต ปญฺจธนุสตปฺปมาเณ ฐาเนถลทกจรานํ สพฺเพสํ สตฺตานํ อภยํ อทาสิ. ปริยตฺติ วิสารทานญฺจ เถรานุเถรานํ มาตาปิตาทโย ญาตเก สพฺพราชกิจฺจโต พลิกมฺมโตจ โมจาเปตฺวา ยถาสุขํ วสาเปติ. เอกาเหเนวาปิ สหสฺสมตฺเต กุลปุตฺเต ปพฺพชูปสมฺปทภูมีสุ ปติฏฺฐาเปตฺวา สาสนํ ปคฺคณฺหิ. อญฺญานิปิ พหูนิ ปุญฺญกมฺมานิ กโรติ. กตฺวาจ วิวฏฺฏเมว ปตฺเถติ, โน วฏฺฏํ. อญฺเญจ โอโรธาทโย ตุมฺเห ยานิ กานิจิ ปุญฺญกมฺมานิ กตฺวา วิวฏฺฏเมว ปตฺเถต, มา วฏฺฏนฺติ อภิณฺหํ โอวทติ. อนิจฺจลกฺขณาทิสํยุตฺตาย ธมฺมกถาย นิจฺจํ โอวทติ. สยมฺปิ สมถวิปสฺสนาสุ นิจฺจารทฺธํ อกาสิ. ราชูนํ ปน รฏฺฐสามิกานํ ธมฺมตาย กิจฺจพาหุลฺลตาย กทาจิ กทาจิ โอกาสํ น ลภติ กมฺมฏฺฐานมนุยุญฺชิตุํ, เอวมฺปิ สมาโน สรีรมลปริชคฺคนกาเลปิ กมฺมฏฺฐานมนุยุญฺชติเยว, น โมฆวเสน กาลํ เขเปติ. โลเก หิ อมงฺคลสมฺมตานิปิ มนุสฺสสีสกปาลฏฺฐิอาทีนิ สุสาสนโต อาเนตฺวา ทนฺตกฏฺฐาทีนิ วา ตํสทิสานิ การาเปตฺวา อตฺตโน สมีเป ฐเปตฺวา อฏฺฐิกาทิภาวนามยปุญฺญํ วิจินาติ.

ทรงประสงค์จะให้พระพุทธพจน์อันเป็นพระไตรปิฎกและนวังคสัตถุศาสน์ดำรงอยู่ยั่งยืน จึงทรงให้พระมหาเถระผู้เชี่ยวชาญในปริยัติชำระ ทรงให้ค่าจ้างแก่พวกอาลักษณ์ ทรงพิจารณาซ้ำแล้วซ้ำเล่าถึงวิธีการเขียนอักษรที่เกิดจากคอและศีรษะเป็นต้น และวิธีการเขียนอักษรที่เบาและหนักเป็นต้น แม้แต่การเขียนวรรคตอนก็ไม่ให้ผิดพลาด ทรงเข้าไปในพระราชวังแล้วให้จารึกในคัมภีร์ที่ทำด้วยทองและเหล็ก ทรงคัดเลือกภิกษุผู้สมบูรณ์ด้วยกำลังปัญญา ทรงให้ทรงจำพระวินัยปิฎกแต่ละส่วนตามกำลัง และให้ท่องจำ ทรงให้พระอัครมเหสีเป็นต้น เหล่าพระสนมทั้งหลาย ข้าราชบริพารจำนวนมาก อำมาตย์เป็นต้น และชาวเมือง ทรงจำพระสุตตันตปิฎกและพระอภิธรรมปิฎกแต่ละส่วนตามกำลัง โดยแบ่งเป็นแต่ละสูตร แต่ละมาติกาบท แต่ละบทภาชนีย์ แต่ละจิตตวารเป็นต้น และให้ท่องจำ พระองค์เองก็ทรงสาธยายพระสูตรหลายชนิดมีอนัตตลักขณสูตรเป็นต้นทุกวัน เพื่อความดำรงอยู่ยั่งยืนของพระศาสนาของพระชินเจ้า ทรงประทานอภัยแก่สัตว์ทั้งปวงที่อาศัยอยู่ทั้งบนบกและในน้ำในบริเวณป่ารอบอาศรมของภิกษุผู้อยู่ป่าทั่วทั้งแว่นแคว้นในระยะ ๕๐๐ ธนู ทรงให้บิดามารดาเป็นต้น ญาติของพระเถระและพระอนุเถระผู้เชี่ยวชาญในปริยัติพ้นจากราชกิจทั้งปวงและกิจที่ต้องเสียภาษี และให้อยู่ตามสบาย ทรงเชิดชูพระศาสนาโดยให้กุลบุตรจำนวนพันกว่าคนตั้งมั่นในภูมิแห่งการบรรพชาอุปสมบทในวันเดียว ทรงทำบุญกรรมอื่น ๆ อีกมากมาย และเมื่อทำแล้ว ก็ทรงปรารถนาแต่วิวัฏฏะ ไม่ปรารถนาวัฏฏะ ทรงโอวาทเหล่าพระสนมเป็นต้นอยู่เสมอว่า "พวกเธอทำบุญกรรมใด ๆ แล้ว จงปรารถนาแต่วิวัฏฏะเถิด อย่าปรารถนาวัฏฏะเลย" ทรงโอวาทด้วยธรรมกถาที่ประกอบด้วยอนิจจลักษณะเป็นต้นเป็นนิตย์ แม้พระองค์เองก็ทรงปรารภความเพียรในสมถะและวิปัสสนาเป็นนิตย์ แต่โดยธรรมดาของพระราชาผู้เป็นเจ้าของแว่นแคว้น เพราะมีกิจมาก บางครั้งบางคราวก็ไม่ได้รับโอกาสเพื่อประกอบกัมมัฏฐาน ถึงจะเป็นเช่นนั้น แม้ในเวลาชำระล้างสรีระ ก็ยังทรงประกอบกัมมัฏฐานนั่นเอง ไม่ทรงให้เวลาล่วงไปโดยเปล่าประโยชน์ ด้วยว่า ทรงให้นำสิ่งที่มีสมมติว่าเป็นอวมงคลในโลก มีกะโหลกศีรษะและกระดูกมนุษย์เป็นต้น มาจากป่าช้า แล้วทรงให้ทำเป็นไม้สีฟันเป็นต้น หรือสิ่งที่คล้ายกันนั้น ทรงวางไว้ใกล้พระองค์ แล้วทรงบำเพ็ญบุญอันสำเร็จจากการภาวนาเรื่องกระดูกเป็นต้น

ตทา ปน อมฺหากํ อาจริยวรํ ปริยตฺติวิสารทํ ติกฺข ชวนคจฺฉิราทิญาโณเปตํ วิจิตฺรธมฺมเทสนากถํ สกล มรมฺมิกภิกฺขูนํ โอนมิตฏฺฐานภูตํ วุทฺธาปจายึ รูปโสภคฺคปตฺตํ ยุตฺตวาทิกํ เญยฺยธมฺมาภิมุนิวรญาณกิตฺติสิริธชธมฺมเสนาปติ- มหาธมฺมราชาธิราชคุรูติ ตติยํ ลทฺธลญฺฉํ ตํ ภิกฺขุสงฺฆานํ สกลรฏฺฐวาสีนํ ปาโมกฺขภาเว ปติฏฺฐาเปสิ อโสกมหาราชาวิย มหาโมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถรํ. เตนาโวจุมฺหา นาคราชุปฺปตฺติกถายํ,–

เมื่อนั้น พระองค์ทรงตั้งพระอาจารย์ผู้ประเสริฐของเรา ผู้เชี่ยวชาญในปริยัติ ผู้ประกอบด้วยญาณอันคมกล้าและรวดเร็วเป็นต้น ผู้มีธรรมเทศนาอันวิจิตร ผู้เป็นที่นอบน้อมของภิกษุชาวพม่าทั้งปวง ผู้เคารพผู้ใหญ่ ผู้ถึงความงามแห่งรูป ผู้กล่าวคำที่สมควร ผู้ได้รับสมณศักดิ์ที่สามว่า 'เญยยธัมมาภิมุนิวรญาณกิตติสิริธชธัมมเสนาปติมหาธัมมราชาธิราชคุรุ' นั้น ไว้ในความเป็นประมุขของหมู่ภิกษุและชาวราษฎรทั้งปวง เหมือนพระเจ้าอโศกมหาราชทรงตั้งพระโมคคัลลีบุตรติสสเถระฉะนั้น เพราะเหตุนั้น เราจึงกล่าวไว้ในนาคราชุปปัตติกถาว่า

ตทาจ ภิกฺขุสงฺฆานํ, เถรํ ปาโมกฺขภาวเก;

เญยฺยาทิลทฺธลญฺฉํ ตํ, ปติฏฺฐาเปสิ สาธุกนฺติ.

และเมื่อนั้น ทรงตั้งพระเถระผู้ได้รับสมณศักดิ์มีเญยยะเป็นต้นนั้น ไว้ในตำแหน่งประมุขของพระภิกษุสงฆ์ด้วยดี

ตทาจ อมฺหากํ ธมฺมิกมหาราชา สกฺกราเช เอกูนวีสตาธิเก สหสฺเส ทฺวิสเตจ สมฺปตฺเต มนฺตลาขฺยาตาจลสฺส สมีเป สุภูมิลกฺขโณเปตํ เอกนิปาตติตฺถมิว พหุชนนยนวิหงฺคานํ สพฺพนคราลงฺกาเรหิ ปริกฺขิตฺตํ มนุสฺสานํ จกฺขุโลลตาชนกํ นานารตเนหิ สมฺปุณฺณํ นานา เวรชฺชวาณิชานํ ปุฏเภทนฏฺฐานภูตํ รตนปุณฺณนามกํ มหาราชฏฺฐานิกํ มาเปสิ, มนฺธาตุวิย ราชคหํ, สุทสฺสโน วิยจ กุสาวตีนครนฺติ. เตนาโวจุมฺหา นาคราชุปฺปตฺติกถายํ,–

และเมื่อนั้น พระมหาราชาผู้ทรงธรรมของเรา เมื่อศักราช ๑๒๑๙ ถึงพร้อมแล้ว ทรงสร้างราชธานีชื่อรัตนปุณณะ ใกล้ภูเขามัณฑะเลย์ ประกอบด้วยลักษณะแห่งแผ่นดินอันดี ราวกับท่าเรือเป็นที่จับแห่งนกคือนัยน์ตาของชนจำนวนมาก แวดล้อมด้วยเครื่องประดับเมืองทั้งปวง เป็นที่ยังความโลภในดวงตาของมนุษย์ให้เกิด เต็มไปด้วยรัตนะนานาชนิด เป็นที่รวมของพ่อค้าจากนานาประเทศ เหมือนพระเจ้ามันธาตุสร้างเมืองราชคฤห์ และเหมือนพระเจ้ามหาสุทัสสนะสร้างเมืองกุสาวดี เพราะเหตุนั้น เราจึงกล่าวไว้ในนาคราชุปปัตติกถาว่า

ตทา กฏฺฐฏเฌ สมฺปตฺเต, มนฺตลาขฺยาจลสฺสจ;

เอราวตีติ นามาย, มาเปสิ สมีเป นครํ.

เมื่อศักราช ๑๒๑๙ ถึงพร้อมแล้ว ทรงสร้างเมืองใกล้ภูเขามัณฑะเลย์ และใกล้แม่น้ำชื่ออิรวดี

สุภูมิลกฺขโณเปตํ[Pg.168], รตนปุณฺณนามกํ;

ราชคหํว มนฺธาตุ, อกิรมฺมณิยํ สุภนฺติ.

ประกอบด้วยลักษณะแห่งแผ่นดินอันดี ชื่อรัตนปุณณะ งดงามน่ารื่นรมย์ยิ่งนัก เหมือนพระเจ้ามันธาตุสร้างเมืองราชคฤห์

เสยฺยถาปิ นาม โลเก อาโลกตฺถิกานํ สตฺตานํ ปีติโสมนสฺสํ อุปฺปาเทนฺโต อุปกโรนฺโต อุทยปพฺพตโต สหสฺสรํสี ทิวากโร อุฏฺฐหติ, เอวเมวํ มรมฺมรฏฺฐิกานํ ลชฺชีเปสลานํ สิกฺขากามานํ ภิกฺขูนํ คิหีนญฺจ ปีติโสมนสฺสํ อุปฺปาเทนฺโต อุปกาโรนฺโต อยํ ธมฺมิโกราชา อิมสฺมึ มรมฺมรฏฺเฐ อุปฺปชฺชติ.

เปรียบเหมือนในโลก พระอาทิตย์ผู้มีรัศมีพันหนึ่ง ย่อมขึ้นจากภูเขาอุทยะ ยังปีติโสมนัสให้เกิดขึ้นและเป็นผู้ช่วยเหลือแก่สัตว์ทั้งหลายผู้ต้องการแสงสว่าง ฉันใด พระราชาผู้ทรงธรรมนี้ ย่อมเกิดขึ้นในประเทศพม่านี้ ยังปีติโสมนัสให้เกิดขึ้นและเป็นผู้ช่วยเหลือแก่ภิกษุทั้งหลายผู้มีความละอาย มีความประพฤติน่ารัก ผู้ใคร่ในการศึกษา และแก่คฤหัสถ์ทั้งหลายชาวพม่า ฉันนั้น.

อิมญฺจ ธมฺมิกราชานํ นิสฺสาย มรมฺมรฏฺเฐ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สาสนํ อติวิย โชเตติ. วุฑฺฒึ วิรูฬึ เวปุลฺลํ อาปชฺชติ.

อาศัยพระราชาผู้ทรงธรรมนี้ พระศาสนาของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าในประเทศพม่า ย่อมรุ่งเรืองยิ่งนัก ย่อมถึงความเจริญ ความงอกงาม และความไพบูลย์.

สาสนญฺจ นาเมตํ ราชานํ นิสฺสาย ติฏฺฐตีติ. อยํ ธมฺมิกราชาเยว น สาสนสฺสูปกาโร ธมฺมจารี ธมฺมมานี, อปิจ โข ธมฺมิกราชานํ นิสฺสิตาปิ สพฺพรฏฺฐวาสิกา สาสนสฺสูปการาเยว ธมฺมจาริโน ธมฺมมานิโน ราชานุคตา หุตฺวา. เตเนวาห มหาโพธิชาตกาทีสุ, –

อนึ่ง พระศาสนานี้อาศัยพระราชาจึงตั้งอยู่ได้ มิใช่ว่าพระราชาผู้ทรงธรรมนี้เท่านั้นที่เป็นผู้บำรุงพระศาสนา เป็นผู้ประพฤติธรรม เป็นผู้เคารพธรรม แต่ที่แท้ แม้ชาวเมืองทั้งปวงผู้อาศัยพระราชาผู้ทรงธรรม ก็เป็นผู้บำรุงพระศาสนา เป็นผู้ประพฤติธรรม เป็นผู้เคารพธรรม เพราะเป็นผู้ประพฤติตามพระราชา. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ในมหาโพธิชาดกเป็นต้นว่า –

ควญฺเจ ตรมานานํ, อุชุํ คจฺฉติ ปุงฺคโว;

สพฺพา คาวี อุชุํ ยนฺติ, เนตฺเต อุชุํ คเต สติ.

ถ้าโคอุสภะไปตรง เมื่อโคทั้งหลายกำลังไป โคทั้งปวงย่อมไปตรง เมื่อผู้นำไปตรงแล้ว.

เอวเมว มนุสฺเสสุ, โย โหติ เสฏฺฐสมฺมโต;

โส เจปิ ธมฺมํ จรติ, ปเคว อิตรา ปชา;

สพฺพรฏฺฐํ สุขํ เสติ, ราชา เจ โหติ ธมฺมิโกติ.

ฉันใด ในหมู่มนุษย์ทั้งหลาย ผู้ใดเป็นที่นับถือว่าประเสริฐสุด ถ้าแม้ผู้นั้นประพฤติธรรม ประชาชนที่เหลือก็ย่อมประพฤติธรรมตาม ประเทศทั้งปวงย่อมนอนเป็นสุข ถ้าพระราชาเป็นผู้ทรงธรรม ดังนี้.

วิเสสโต ปน ทุติยํ อมรปุรํ มาเปนฺตสฺส มหาธมฺมรญฺโญ อคฺคมเหสิยา อชฺชวมทฺทวโสหชฺชาทิคุณยุตฺตาย ธิตา อมฺหากํ รญฺโญ อคฺคมเหสี สมฺมาจารินี ปติพฺพตา. สพฺพนารีนํ อคฺคภาวํ ปตฺตาปิ สมานา กามคุณสงฺขาเตน สุรามเทน อปฺปมชฺชิตฺวา ปุญฺญกมฺเมสุ อปฺปมาทวเสน นิจฺจารทฺธวีริยา โหติ. นิจฺจํ ปริยตฺติยา อุคฺคหณํ อกาสิ. เวทปารคูจ [Pg.169] อโหสิ. สมฺมาสมฺพุทฺธสาสเน อติวิย ปสนฺนา อญฺญาปิ โอโรธาทโย มหาธมฺมรญฺโญ โอวาเท ฐตฺวา ธมฺมํ จรึสุ. สาสนํ ปสีทึสุเยว. อุปราชาปิ มหาธมฺมราชสฺส เอกมาตาปีติโก มหาธมฺมราชิจฺฉาย อวิโรเธตฺวาเยว สกลรฏฺฐวาสีนํ คิหีนํ ภิกฺขูนญฺจ อตฺถหิตมาวหติ, เสยฺยถาปิ จกฺกวตฺติรญฺโญ สนฺติเก เชฏฺฐปุตฺโต ถามชวสมฺปนฺโน อติสูโร อุฏฺฐานวีริโย. อญฺเญปิ อมจฺจา อเนกสหสฺสปฺปมาณา มหาธมฺมรญฺญา ลทฺเธสุ ลทฺเธสุ ฐานนฺตเรสุ ฐิตา มหาธมฺมรญฺโญ ตํ ตํ กิจฺจมาวหนฺติ ปุญฺญกมฺเมสุ อภิรมนฺติ. สกลรฏฺฐวาสิโนจ มนุสฺสา ทานสีลภาวนาสุเยว จิตฺตํ ฐเปนฺติ. ภิกฺขูจ สงฺฆราชปฺปมุขาทโย เถรนวมชฺฌิมา คนฺถธุรวิปสฺสนาธุเรสุ อภิยุญฺชนฺติ.

อนึ่ง โดยเฉพาะอย่างยิ่ง พระอัครมเหสีของพระราชาของเรา ผู้เป็นพระธิดาของพระเจ้ามหาธรรมราชาผู้สร้างกรุงอมรปุระที่สอง ผู้ประกอบด้วยคุณมีอัชฌาสัยซื่อตรง ความอ่อนโยน และความมีไมตรีเป็นต้น ทรงเป็นผู้ประพฤติชอบ ทรงซื่อสัตย์ต่อพระสวามี แม้ทรงถึงความเป็นเลิศกว่าสตรีทั้งปวง ก็ไม่ประมาทด้วยความมัวเมาคือสุราอันนับว่าเป็นกามคุณ ทรงเป็นผู้ปรารภความเพียรอยู่เป็นนิตย์ด้วยความไม่ประมาทในบุญกรรมทั้งหลาย ทรงศึกษาปริยัติอยู่เป็นนิตย์ และทรงเป็นผู้ถึงฝั่งแห่งเวท ทรงเลื่อมใสยิ่งนักในพระศาสนาของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า แม้เหล่าสตรีในโอรสและคนอื่นๆ ก็ตั้งอยู่ในโอวาทของพระเจ้ามหาธรรมราชา ประพฤติธรรม เลื่อมใสในพระศาสนาโดยแท้ แม้พระอุปราชผู้มีพระมารดาและพระบิดาเดียวกันกับพระเจ้ามหาธรรมราชา ก็ไม่ขัดพระราชหฤทัยของพระเจ้ามหาธรรมราชาเลย ย่อมนำมาซึ่งประโยชน์และความสุขแก่คฤหัสถ์และภิกษุทั้งหลายชาวราษฎรทั้งปวง เปรียบเหมือนพระราชโอรสองค์ใหญ่ของพระเจ้าจักรพรรดิ ผู้สมบูรณ์ด้วยกำลังและความเร็ว กล้าหาญยิ่งนัก มีความเพียรพยายาม แม้อำมาตย์เหล่าอื่นมีประมาณหลายพัน ตั้งอยู่ในตำแหน่งที่ได้รับจากพระเจ้ามหาธรรมราชา ย่อมช่วยทำกิจนั้นๆ ของพระเจ้ามหาธรรมราชา ย่อมยินดีในบุญกรรมทั้งหลาย มนุษย์ทั้งหลายชาวราษฎรทั้งปวง ย่อมตั้งจิตไว้ในการให้ทาน การรักษาศีล และการเจริญภาวนา ส่วนภิกษุทั้งหลายมีพระสังฆราชเป็นประธาน ทั้งที่เป็นพระเถระ พระนวกะ และพระมัชฌิมะ ย่อมขวนขวายในคันถธุระและวิปัสสนาธุระ

เอวเมกสฺส สาธุชฺชนสฺส คุณํ มหนฺเตน อุสฺสาเหน กเถนฺโตปิ ทุกฺกรํตาว นิฏฺฐํ ปาเปตุํ, ภควโต ปน ติโลกคฺคสฺส อเนกสหสฺสปารมิตานุภาเวน ปวตฺตํ คุณํ โก นาม ปุคฺคโล สกฺขิสฺสติ นิฏฺฐํ ปาเปตฺวา กเถตุนฺติ. เอวํ มหาธมฺมราชสฺสจ อคฺคมเหสิยาเจว อุปราชาทีนญฺจ คุเณ วิสฺสฏฺเฐน วิตฺถารโต กถิยมาเน อิมิสฺสา สาสนวํสปฺปทีปิกาย อเนกสตภาณวารมตฺตมฺปิ ปตฺวา ปริยนฺโต น ปญฺญาเยยฺย, ยสฺมาจ อติปฺปปญฺจา ภเวยฺย, ตสฺมา สงฺเขเปเนวายํ กถิตา สาธุชฺชนานํ มหาปุญฺญมยาย ปีติยา อนุโมทนตฺถาย. อิทญฺหิ สุณนฺเตหิ สาธุชฺชเนหิ อนุโมทิตพฺพํ,- อสุกสฺมึ กิร กาเล อสุกสฺมึ รฏฺเฐ อสุโก นาม ราชา สาสนํ ปคฺคณฺหิตฺวา วุฑฺฒึ วิรูฬึ เวปุลฺลมาปชฺชิ, เสยฺยถาปิ นาม รุกฺโข ภูโมทกานํ นิสฺสาย วุฑฺฒึ วิรูฬึ เวปุลฺลมาปชฺชีติ.

แม้การกล่าวพรรณนาคุณของสัตบุรุษเพียงคนเดียวให้จบสิ้นด้วยความพยายามอย่างยิ่ง ก็ยังทำได้ยากยิ่ง แต่คุณของพระผู้มีพระภาคผู้เป็นเลิศในสามโลก ซึ่งเป็นไปด้วยอานุภาพแห่งบารมีหลายพันประการ บุคคลชื่อไรเล่าจะสามารถกล่าวให้จบสิ้นได้ เมื่อกล่าวคุณของพระเจ้ามหาธรรมราชา พระอัครมเหสี และพระอุปราชเป็นต้น โดยพิสดารอย่างกว้างขวางเช่นนี้ แม้คัมภีร์ศาสนวงศ์ประทีปนี้จะมีประมาณหลายร้อยภาณวาร ก็ยังไม่เห็นที่สุด และเพราะเหตุที่จะเป็นเรื่องยืดยาวเกินไป ฉะนั้น เรื่องนี้จึงกล่าวไว้โดยย่อเท่านั้น เพื่อให้สัตบุรุษทั้งหลายได้อนุโมทนาด้วยปีติอันเป็นบุญใหญ่ ด้วยว่าสัตบุรุษทั้งหลายผู้ฟังเรื่องนี้พึงอนุโมทนาว่า ได้ยินว่า ในกาลโน้น ในประเทศโน้น พระราชาพระนามโน้น ทรงยกย่องพระศาสนาแล้ว พระศาสนาก็ถึงความเจริญ ความงอกงาม และความไพบูลย์ เปรียบเหมือนต้นไม้ที่อาศัยพื้นดินและน้ำ ย่อมถึงความเจริญ ความงอกงาม และความไพบูลย์ ฉันนั้น

อิมสฺส รญฺโญ กาเล เญยฺยธมฺมาภิมุนิวรญฺญาณกิตฺติ สิริธชธมฺมเสนาปติมหาธมฺมราชาธิราชคุรุ นาม สงฺฆราชา [Pg.170] มหาเถโร รญฺญา อภิยาจิโต สุราชมคฺคทีปนึ นาม คนฺถํ อกาสิ. มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย อตฺถํ สิสฺสานํ วาเจตฺวา ยถาวาจิตนิยาเมน อตฺถโยชนานยํ โปตฺถเก อาโรปาเปสิ.

ในสมัยของพระราชาพระองค์นี้ พระมหาเถระพระสังฆราชนามว่า ญเญยยธัมมาภิมุนิวรญาณกิตติ สิริธชธัมมเสนาบดีมหาธรรมราชาธิราชครู อันพระราชาอาราธนาแล้ว ได้รจนาคัมภีร์ชื่อว่า สุราชมรรคทีปนี. ได้บอกอรรถแห่งอรรถกถาพระมัชฌิมนิกายแก่นักเรียนทั้งหลายแล้ว ได้ให้จารึกอรรถโยชนาตามนัยที่บอกแล้วลงในคัมภีร์.

เมธาภิวํสสทฺธมฺมธชมหาธมฺมราชาธิราชคุรุ นาม มหาเถโร ชาตกปาฬิยา อตฺถโยชนานยํ มรมฺมภาสาย อกาสิ.

พระมหาเถระนามว่า เมธาภิวังสสัทธรรมธชมหาธรรมราชาธิราชครู ได้รจนาอรรถโยชนาแห่งชาดกปาฬีเป็นภาษาพม่า.

สงฺฆราชสฺส สิสฺโส ปญฺญาสามิสิริกวิธชมหาธมฺมราชาธิราชคุรูติ รญฺญา ลทฺธนามลญฺโฉ โสเยวาหํ ธมฺม รญฺญา อคฺคมเหสิยาจ อภิยาจิโต สีลกถํ นาม คนฺถํ อุปายกถํ นาม คนฺถญฺจ อกาสึ. รญฺโญ อาจริยภูเตน ทิสาปาโมกฺเขน นาม อุปาสเกน อภิยาจิโต โสเยวาตํ อกฺขรวิโสธนึ นาม คนฺถํ อาปตฺติวินิจฺฉยํ นาม คนฺถญฺจ. ตถา สงฺฆรญฺญา โจทิโต โสเย วาหํ นาคราชุปฺปติกถํ โวหารตฺถเภทญฺจ วิวาทวินิจฺฉยญฺจ อกาสึ. ตถา ปญฺจชมฺพุคามโภชเกน เลขกามจฺเจน ทฺวีหิจ อาโรจนเลขกามจฺเจหิ อภิยาจิโต โส เยวาหํ ราชเสวกทีปนึ นาม คนฺถํ อกาสึ. ตถา ทีฆนาวานครโภชเกน มหาอมจฺเจน อภิยาจิโต โสเยวาหํ นิรยกถาทีปกํ นาม คนฺถํ อกาสึ. ตถา สิลาเลฑฺฑุกนามเกน อุปาสเกน อภิยาจิโต โสเยวาหํ อุโปสถวินิจฺฉยํ นาม คนฺถํ อกาสึ. ตถา พหูหิ โสตุชเนหิ อภิยาจิโต โสเยวาหํ สทฺทนีติยา สํวณฺณนํ ปาฬิภาสาย อกาสินฺติ.

ข้าพเจ้าผู้เป็นศิษย์ของพระสังฆราช ผู้ได้รับนามอันเป็นเครื่องหมายจากพระราชาว่า ปัญญาสามิสิริกวิธชมหาธรรมราชาธิราชครู นั่นเอง อันพระราชาผู้ทรงธรรมและพระอัครมเหสีอาราธนาแล้ว ได้รจนาคัมภีร์ชื่อว่า สีลกถา และคัมภีร์ชื่อว่า อุบายกถา. อันอุบาสกชื่อว่า ทิสาปาโมกข์ ผู้เป็นอาจารย์ของพระราชา อาราธนาแล้ว ข้าพเจ้าผู้นั้นนั่นเอง ได้รจนาคัมภีร์ชื่อว่า อักขรวิโสธนี และคัมภีร์ชื่อว่า อาปัตติวินิจฉัย. อนึ่ง อันพระสังฆราชชักชวนแล้ว ข้าพเจ้าผู้นั้นนั่นเอง ได้รจนาคัมภีร์นาคราชุปปัตติกถา คัมภีร์โวหารัตถเภท และคัมภีร์วิวาทวินิจฉัย. อนึ่ง อันอำมาตย์ผู้เป็นเจ้าของหมู่บ้านปัญจชมพู ผู้เป็นเลขานุการ และอำมาตย์เลขานุการผู้กราบทูลสองคน อาราธนาแล้ว ข้าพเจ้าผู้นั้นนั่นเอง ได้รจนาคัมภีร์ชื่อว่า ราชเสวกทีปนี. อนึ่ง อันมหาอำมาตย์ผู้เป็นเจ้าของเมืองทีฆนาวา อาราธนาแล้ว ข้าพเจ้าผู้นั้นนั่นเอง ได้รจนาคัมภีร์ชื่อว่า นิรยกถาดีปะกะ. อนึ่ง อันอุบาสกชื่อว่า สีลาเลฑฑุกะ อาราธนาแล้ว ข้าพเจ้าผู้นั้นนั่นเอง ได้รจนาคัมภีร์ชื่อว่า อุโบสถวินิจฉัย. อนึ่ง อันชนผู้ฟังเป็นอันมาก อาราธนาแล้ว ข้าพเจ้าผู้นั้นนั่นเอง ได้รจนาคำอธิบายแห่งสัททนีติเป็นภาษาบาลี ดังนี้.

เอกสฺมิญฺจ สมเย กลิยุเค วีสาธิเก ทฺวิสเต สหสฺเสจ สมฺปตฺเต รญฺโญ เอตทโหสิ,- อิทานิ พุทฺธสฺส ภควโต สาสเน เกสญฺจิ ภิกฺขูนํ สามเณรานญฺจ กุลทูสนาทิอสารุปฺปกมฺเมหิ อุปฺปาทิตา จตฺตาโร ปจฺจยา พหู ทิสฺสนฺติ[Pg.171], เกจิปิ อลชฺชี ปุคฺคลา ชาตรูปาทินิสฺสคฺคิยวตฺถุมฺปิสาทิยนฺติ, เกจิปิ วินา ปจฺจยํ วิกาเล ตมฺพุลํ ขาทนฺติ, สนฺนิธิญฺจ กตฺวา ธูมานิจ ปิวนฺติ, อคิลานา หุตฺวา สอุปาหนา คามํ ปวิสนฺติ, ฉตฺตํ ธาเรนฺติ, อญฺเญปิ อวินยานุโลมาจาเร จรนฺติ, อิทานิ ภิกฺขูนํ สามเณรานญฺจ พุทฺธสฺส สมฺมุเข พุทฺธํ สกฺขึ กตฺวา อิเม อนาจาเร น จริสฺสามาติ ปฏิญฺญํ การาเปตฺวา ภควโต สิกฺขาปทานิ รกฺขาเปตุํ วฏฺฏติ, เอวญฺจ สติ ภิกฺขู สามเณราจ มยํ พุทฺธสฺส สมฺมุเข เอวํ ปฏิญฺญํ กโรม, ปฏิญฺญญฺจ กตฺวา วิการํ อาปชฺชนฺตานํ อมฺหากํ อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว อิมสฺมึเยว ปจฺจกฺเข กิญฺจิ ภยํ อุปฺปชฺเชยฺยาติ ปจฺจกฺขภยํ อเปกฺขิตฺวา เต สิกฺขาปทํ รกฺขิสฺสนฺตีติ. เอวํ ปน จินฺเตตฺวา ภิกฺขูนํ สามเณรานญฺจ เอวํ ปฏิญฺญํ การาเปตุํ ยุชฺชติ วา มา วาติ มยํ น ชานาม, อิทานิ สงฺฆราชาทโย มหาเถเร สนฺนิปาตาเปตฺวา ปุจฺฉิสฺสามีติ ปุน จินฺเตสิ.

อนึ่ง ในสมัยหนึ่ง เมื่อกาลียุคถึงหนึ่งพันสองร้อยยี่สิบปี ได้มีพระราชดำริแก่พระราชาว่า บัดนี้ ในพระศาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้า ปัจจัยสี่ที่ภิกษุและสามเณรบางรูปได้มาด้วยกรรมอันไม่เหมาะสม มีการทำตระกูลให้เสียหายเป็นต้น ปรากฏอยู่มาก. บางบุคคลผู้ไม่มีความละอาย ย่อมยินดีแม้ในวัตถุอันเป็นนิสสัคคีย์มีทองและเงินเป็นต้น. บางบุคคลย่อมเคี้ยวหมากในเวลาวิกาลโดยไม่มีเหตุจำเป็น. และย่อมดื่มควัน (สูบยา) โดยการสะสมไว้. เป็นผู้ไม่เจ็บป่วยแล้ว ย่อมสวมรองเท้าเข้าไปสู่หมู่บ้าน. ย่อมกั้นร่ม. และย่อมประพฤติในอาจาระที่ไม่เป็นไปตามพระวินัยอย่างอื่นอีก. บัดนี้ ควรให้ภิกษุและสามเณรทำปฏิญญาต่อหน้าพระพุทธเจ้า โดยกระทำพระพุทธเจ้าให้เป็นพยานว่า 'เราจักไม่ประพฤติอนาจารเหล่านี้' แล้วให้รักษาพระสิกขาบทของพระผู้มีพระภาคเจ้า. และเมื่อเป็นเช่นนั้น ภิกษุและสามเณรทั้งหลายจักทำปฏิญญาอย่างนี้ต่อหน้าพระพุทธเจ้าว่า 'เราจักทำปฏิญญาอย่างนี้ต่อหน้าพระพุทธเจ้า และเมื่อทำปฏิญญาแล้ว หากพวกเราถึงความวิปริต พึงเกิดภัยบางอย่างในอัตภาพนี้เอง ในที่เฉพาะหน้าแห่งนี้เอง' ดังนี้ พวกเขาจักรักษาพระสิกขาบทโดยคำนึงถึงภัยที่ปรากฏเฉพาะหน้า. อนึ่ง เมื่อทรงดำริอย่างนี้ว่า 'การให้ภิกษุและสามเณรทำปฏิญญาอย่างนี้ ควรหรือไม่ควร เราไม่รู้ บัดนี้ เราจักประชุมพระมหาเถระมีพระสังฆราชเป็นต้น แล้วจักสอบถาม' ดังนี้ จึงทรงดำริอีก.

อถ สพฺเพปิ มหาเถเร สงฺฆราชสฺส วิหาเร สนฺนิปาตาเปตฺวา อิมํ การณํ ปุจฺฉถาติ อมจฺเจ อาณาเปสิ. อถ อมจฺจา มหาเถเร สนฺนิปาตาเปตฺวา ปุจฺฉึสุ,-อิทานิ ภนฺเต สาสเน ภิกฺขูนํ สามเณรานญฺจ อวินยานุโลมาจารานิ ทิสฺวา พุทฺธสฺส สมฺมุเข พุทฺธํ สกฺขึ กตฺวา ราชา ยถา อิเม อนาจาเร น จริสฺสามาติ ปฏิญฺญํ การาเปตฺวา ภควโต สิกฺขาปทานิ รกฺขาเปตุํ อิจฺฉติ, ตถา การาเปตุํ ยุชฺชติ วา มา วาติ.

ครั้งนั้น พระราชาได้รับสั่งแก่อำมาตย์ทั้งหลายว่า 'จงให้พระมหาเถระทั้งปวงประชุมกันในวิหารของพระสังฆราช แล้วจงถามเรื่องนี้' ครั้งนั้น อำมาตย์ทั้งหลายให้ประชุมพระมหาเถระทั้งหลายแล้ว ได้ถามว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญทั้งหลาย บัดนี้ พระราชาทอดพระเนตรเห็นความประพฤติที่ไม่เหมาะสมแก่พระวินัยของพระภิกษุและสามเณรทั้งหลายในพระศาสนาแล้ว ทรงประสงค์จะให้กระทำปฏิญญาต่อหน้าพระพุทธเจ้า โดยกระทำพระพุทธเจ้าให้เป็นพยานว่า จักไม่ประพฤติอนาจารเหล่านี้ แล้วจะให้รักษาสิกขาบทของพระผู้มีพระภาคเจ้า การให้กระทำอย่างนั้นควรหรือไม่?'

อถ สงฺฆราชปฺปมุขาทโย มหาเถรา เอวมาหํสุ,- ยสฺมา สาสนสฺส ปริสุทฺธภาวํ อิจฺฉนฺโต เอวํ กโรติ, ตสฺมา ตถา การาเปตุํ ยุชฺชตีติ.

ครั้งนั้น พระมหาเถระทั้งหลายมีพระสังฆราชเป็นประธานเป็นต้น ได้กล่าวอย่างนี้ว่า 'เพราะเหตุที่พระราชาทรงประสงค์ความบริสุทธิ์แห่งพระศาสนา จึงทรงกระทำอย่างนี้ เพราะฉะนั้น จึงควรที่จะให้กระทำอย่างนั้น'

ปณฺฑิตาภิธชมุนินฺทโฆสมหาธมฺมราชคุรุตฺเถราทโย ปน กติปยตฺเถรา เอวมาหํสุ, – อิทานิ ภิกฺขู นาม สทฺธาพลาทีนํ [Pg.172] โถกตาย ภควโต อาณาสงฺขาตํ สจิตฺตกาจิตฺตกาปตฺติอึ อาปชฺชิตฺวา ภควตาเยว อนุญฺญาเตหิ เทสนาวุฏฺฐานกมฺเมหิ ปฏิกริตฺวา สีลํ ปริสุทฺธํ กตฺวา ลชฺชีเปสลภาวํ กโรนฺติ, น กทาจิ อาปตฺตึ อนาปชฺชิตฺวา, ตสฺมา ภควตา ปฏิกฺขิตฺตํ กมฺมํ สญฺจิจฺจน วีติกฺกมิสฺสามาติ พุทฺธสฺส สมฺมุเข ปฏิญฺญากรณํ อติภาริยํ โหติ, สเจปิ ปุพฺเพ ปฏิญฺญํ กตฺวา ปจฺฉา วิสํวาเทยฺย, เอวํ สติ ปฏิสฺสววิสํวาเท สุทฺธจิตฺตสฺส ทุกฺกฏํ ปฏิสฺสวกฺขเณเอว ปาจิตฺติ อิตรสฺสจาติ วจนโต ตํ ตํ อาปตฺตึ ปฏิสฺสววิสํวาทนทุกฺกเปตฺติยา สเหว อาปชฺเชยฺย, อถ ปฏิญฺญากรณโตเยว อาปตฺติพหุลตา ภเวยฺย, ยถา ปน โรคํ วูปสมิตุํ อสปฺปายเภสชฺชํ ปฏิเสวติ, อถสฺส โรโค อวูปสมิตฺวา อติกฺกเมยฺย, เอวํ อาปตฺตึ อนาปชฺชิตุกาโม พุทฺธสฺส สมฺมุเข ปฏิญฺญํ กโรติ, อถสฺส อาปตฺติพหุลาเยว ภเวยฺยาติ, กิญฺจ ภิยฺโย อภยทสฺสาวิโน ภิกฺขู อเนกสตพุทฺธสฺส สมฺมุเข อเนกสตวารานิปิ ปฏิญฺญํ กตฺวา สิกฺขาปทํ วีติกฺกมิตุํ วิสหิสฺสนฺติเยวาติ.

ส่วนพระเถระบางรูปมีพระปัณฑิตาภิธชมุนินทโฆสมหาธรรมราชครูเถระเป็นต้น ได้กล่าวอย่างนี้ว่า 'บัดนี้ ชื่อว่าภิกษุทั้งหลาย เพราะความที่กำลังศรัทธาเป็นต้นมีน้อย ย่อมต้องอาบัติทั้งที่เป็นสจิตตกะและอจิตตกะ อันนับเนื่องในพระบัญญัติของพระผู้มีพระภาคเจ้า แล้วแก้ไขด้วยกรรมคือการแสดงอาบัติและการออกจากอาบัติที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตไว้แล้วนั่นเอง กระทำศีลให้บริสุทธิ์แล้ว ย่อมกระทำความเป็นผู้มีความละอายและมีศีลเป็นที่รัก ไม่ใช่ว่าจะไม่ต้องอาบัติเลยในกาลไหนๆ เพราะฉะนั้น การกระทำปฏิญญาต่อหน้าพระพุทธเจ้าว่า จักไม่ล่วงละเมิดกรรมที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงห้ามไว้โดยจงใจ ย่อมเป็นเรื่องที่หนักหนามาก ถึงแม้ว่าในเบื้องต้นจะกระทำปฏิญญาแล้ว ในภายหลังจะล่วงปฏิญญา เมื่อเป็นเช่นนั้น เพราะมีคำกล่าวว่า ในเรื่องการล่วงปฏิญญา ผู้มีจิตบริสุทธิ์ต้องอาบัติทุกกฏ ผู้มีจิตไม่บริสุทธิ์ต้องอาบัติปาจิตตีย์ในขณะที่รับปฏิญญา ดังนี้ ก็จะพึงต้องอาบัตินั้นๆ พร้อมกับอาบัติทุกกฏหรือปาจิตตีย์อันเกิดจากการล่วงปฏิญญา อนึ่ง เพราะการกระทำปฏิญญานั่นเอง อาบัติก็จะพึงมีมาก เปรียบเหมือนบุคคลเสพยาที่ไม่เป็นสัปปายะเพื่อระงับโรค แต่โรคของเขาก็ไม่ระงับกลับกำเริบขึ้น อย่างนี้แหละ ผู้ไม่ประสงค์จะต้องอาบัติ ย่อมกระทำปฏิญญาต่อหน้าพระพุทธเจ้า แต่อาบัติของเขาก็จะพึงมีมากนั่นเอง อนึ่ง ยิ่งกว่านั้น ภิกษุผู้ไม่เห็นภัย ถึงแม้จะกระทำปฏิญญาต่อหน้าพระพุทธเจ้าหลายร้อยพระองค์แม้หลายร้อยครั้ง ก็ยังจะพึงกล้าล่วงละเมิดสิกขาบทนั่นเอง'

อถ สงฺฆราชา มหาเถโร อตฺตโน สิสฺสํ ปญฺญาสามิสิริกวิธชมหาธมฺมราชาธิราชคุรุํ นาม มํ อุยฺโยเชสิ, ตสฺส เถรสฺส วจเน ปฏิวจนํ ทาตุํ.

ครั้งนั้น พระสังฆราชผู้เป็นพระมหาเถระ ได้ส่งศิษย์ของตนคือข้าพเจ้าชื่อว่า ปัญญาสามิสิริกวิธชมหาธัมมราชธิราชคุรุ ไปเพื่อจะให้คำตอบแก่คำของพระเถระนั้น

อถาหํ เอวํ วทามิ,- ทฺเว ปุคฺคลา อภพฺพา สญฺจิจฺจ อาปตฺตึ อาปชฺชิตุํ ภิกฺขูจ ภิกฺขุนิโยจ อริยา ปุคฺคลา, ทฺเว ปุคฺคลา สพฺพา สญฺจิจฺจ อาปตฺตึ อาปชฺชิตุํ ภิกฺขูจ ภิกฺขุนิโยจ ปุถุชฺชนาติ ปริวารปาฬิยํ วุตฺตตฺตา อริยปุคฺคลานํวิย ปุถุชฺชนานํ วิสฺสฏฺเฐน ปฏิญฺญํ กาตุํ น วฏฺฏตีติ มนสิกริตฺวา ปุถุชฺชนภิกฺขูนํ ปฏิญฺญากรณํ อติภาริยนฺติ เวเทยฺยเจ, สพฺเพหิปิ อริยปุถุชฺชเนหิ ภิกฺขูหิ อุปสมฺปทามาฬเก อาทิโตว [Pg.173] จตฺตาริ อกรณียานิ อาจิกฺขิตพฺพานีติ วุตฺเตสุ จตูสุ อกรณีเยสุ อนฺตมโส ติณสลากํ อุปาทาย โย ภิกฺขุ ปาทํ วา ปาทารหํ วา อติเรกปาทํ วา อทินฺนํ เถยฺยสงฺขาตํ อาทิยติ, อสฺสมโณ โหติ อสกฺยปุตฺติโยติ, อนฺตมโส กุนฺตกิปิลฺลิกํ อุปาทาย โย ภิกฺขุ สญฺจิจฺจ มนุสฺสวิคฺคหํ ชีวิตํ โวโรเปสิ, อนฺตมโส คพฺภปาตนํ อุปาทาย อสฺสมโณ โหติ อสกฺยปุตฺติโยติ, อนฺตมโส สุญฺญาคาเร อภิรมามีติ โย ภิกฺขุปาปิจฺโฉ อิจฺฉาปกโต อสนฺตํ อภูตํ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมํ อุลฺลปติ, อสฺสมโณ โหติ อสกฺยปุตฺติโยติจ อุปชฺฌาจริเยน โอวทิยมาเนหิ อภินโวปสมฺปนฺเนหิ อาม ภนฺเตติ ปฏิญฺญากถาเยว. สามเณเรหิปิ ปพฺพชฺชกฺขเณเยว อุปชฺฌายสฺส สนฺติเก ปาณาติปาตาเวรมณิสิกฺขาปทํ สมาทิยามีติอาทินา ปฐมํ ปฏิญฺญา กตาเยว. ตถา ภิกฺขูหิ ตํตํอาปตฺตึ อาปชฺชิตฺวา เทสนาย ปฏิกรณกาเล สาธุ สุฏฺฐุ ภนฺเต สํวริสฺสามีติ อภิณฺหํ ปฏิญฺญา กตาเยว. สามเณเรหิปิ อุปชฺฌาจริยสฺส สนฺติเก สิกฺขาคฺคหณกาเลปิ ปาณาติปาตาเวร มณิสิกฺขาปทํ สมาทิยามีติอาทินา อภิณฺหํ ปฏิญฺญา กตาเยว. ตาหิ ปน ปฏิญฺญาหิ อภายิตฺวา อิโตเยว ภายามีติ วุตฺตวจนํ อจฺฉริยํวิย หุตฺวา ขายติ. อิมาย หิ ปฏิญฺญาย ตาสํ ปฏิญฺญานํ วิเสสตา น ทิสฺสตีติ.

ครั้งนั้น ข้าพเจ้าได้กล่าวอย่างนี้ว่า "บุคคล ๒ จำพวก ไม่ควรจงใจต้องอาบัติ คือภิกษุและภิกษุณีผู้เป็นอริยบุคคล บุคคล ๒ จำพวก ย่อมจงใจต้องอาบัติได้ทั้งปวง คือภิกษุและภิกษุณีผู้เป็นปุถุชน ดังที่กล่าวไว้ในปริวารปาฬิ หากพึงทราบว่า 'การกระทำปฏิญญาของภิกษุผู้เป็นปุถุชนเป็นภาระหนักยิ่ง' เมื่อพิจารณาว่า 'ไม่ควรที่ปุถุชนจะกระทำปฏิญญาอย่างเด็ดขาดเหมือนอริยบุคคล' ในอักขรณียกิจ ๔ อย่างที่กล่าวไว้ว่า 'ภิกษุทั้งหลายทั้งที่เป็นอริยะและปุถุชนทั้งปวง พึงบอกอักขรณียกิจ ๔ อย่างตั้งแต่แรกในโรงอุปสมบท' คือ 'ภิกษุใดถือเอาของที่เจ้าของมิได้ให้ อันนับว่าเป็นการลัก ตั้งแต่มีราคาเท่ากับกลีบหญ้าขึ้นไป หรือมีราคาเท่ากับ ๑ บาท หรือเกิน ๑ บาท ภิกษุนั้นไม่เป็นสมณะ ไม่ใช่เชื้อสายพระศากยบุตร' 'ภิกษุใดจงใจปลงชีวิตมนุษย์ ตั้งแต่สัตว์เล็กๆ เช่น มดดำมดแดงขึ้นไป หรือตั้งแต่การทำแท้งขึ้นไป ภิกษุนั้นไม่เป็นสมณะ ไม่ใช่เชื้อสายพระศากยบุตร' และ 'ภิกษุใดมีบาปธรรม มีความอยากครอบงำ กล่าวอวดอุตตริมนุสสธรรมที่ไม่มีอยู่ ไม่เป็นจริงว่า "เรายินดีในเรือนว่าง" ภิกษุนั้นไม่เป็นสมณะ ไม่ใช่เชื้อสายพระศากยบุตร' ดังนี้ เมื่อพระอุปัชฌาย์อาจารย์ตักเตือนภิกษุผู้บวชใหม่ทั้งหลาย ก็เป็นเพียงคำปฏิญญาว่า 'ขอรับ กระผม' นั่นเอง แม้สามเณรทั้งหลายในขณะบรรพชานั่นเอง ก็ได้ทำปฏิญญาไว้ก่อนแล้วในสำนักของพระอุปัชฌาย์ว่า 'ข้าพเจ้าขอสมาทานสิกขาบทคือการเว้นจากการฆ่าสัตว์' เป็นต้น เช่นเดียวกัน เมื่อภิกษุทั้งหลายต้องอาบัตินั้นๆ แล้วกระทำคืนด้วยการแสดงอาบัติ ก็ได้ทำปฏิญญาอยู่บ่อยๆ ว่า 'ดีละ ท่านผู้เจริญ กระผมจักสำรวม' แม้สามเณรทั้งหลายในเวลาสมาทานสิกขาในสำนักของพระอุปัชฌาย์อาจารย์ ก็ได้ทำปฏิญญาอยู่บ่อยๆ ว่า 'ข้าพเจ้าขอสมาทานสิกขาบทคือการเว้นจากการฆ่าสัตว์' เป็นต้น แต่คำที่กล่าวว่า 'ไม่กลัวต่อปฏิญญาเหล่านั้น แต่กลัวต่อปฏิญญานี้' ย่อมปรากฏเหมือนเป็นเรื่องน่าอัศจรรย์ เพราะความพิเศษของปฏิญญานี้ (เมื่อเทียบกับ) ปฏิญญาเหล่านั้น ย่อมไม่ปรากฏ"

อยํ ปเนตฺถ สนฺนิฏฺฐานตฺโถ,- ปฏิสฺสวทุกฺกฏาปตฺติ นาม สาวตฺถิยํ ปสฺเสนทิโกสลรญฺญา อิมสฺมึ วิหาเร วสฺสํ อุปคจฺฉาหีติ อายาจิเต สาธูติ ปฏิชานิตฺวา ลาภพหุลตํ ปฏิจฺจ อนฺตรามคฺเค อญฺญสฺมึ วิหาเร วสฺสํ อุปคนฺตฺวา ปฏิสฺสววิสํวาทนปจฺจยา อุปนนฺทํ นาม ภิกฺขุํ อารพฺภ ปญฺญตฺตา. สมนฺตปาสาทิกญฺจ นาม วินยฏฺฐกถาย วสฺสูปนายิกกฺขนฺธกวณฺณนายํ [Pg.174] ปฏิสฺสเวจ อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสาติ เอตฺถ น เกวลํ อิมํ เตมาสํ อิธ วสฺสํ วสถาติ เอตสฺเสว ปฏิสฺสเว อาปตฺติ, อิมํ เตมาสํ ภิกฺขํ คณฺหถ, อุโภปิ มยํ วสฺสํ วสิสฺสาม, เอกโต อุทฺทิสฺสาเปสฺสามาติ เอวมาทินาปิ ตสฺส ตสฺส ปฏิสฺสเว ทุกฺกฏํ, ตญฺจ โข ปฐมํ สุทฺธจิตฺตสฺส ปจฺฉา วิสํวาทนปจฺจยา, ปฐมมฺปิ อสุทฺธ จิตฺตสฺส ปน ปฏิสฺสเว ปาจิตฺติยนฺติ วุตฺตํ.

ในเรื่องนี้ มีเนื้อความที่วินิจฉัยดังนี้ ชื่อว่าอาบัติทุกกฏเพราะล่วงปฏิญญา ทรงบัญญัติไว้ปรารภภิกษุชื่ออุปนันทะ เพราะเหตุแห่งการมุสา (ล่วงปฏิญญา) เมื่อพระเจ้าปเสนทิโกศลในเมืองสาวัตถีทรงอาราธนาว่า 'ขอท่านจงจำพรรษาในวิหารนี้' ภิกษุนั้นรับปฏิญญาว่า 'ดีแล้ว' แต่กลับไปจำพรรษาในวิหารอื่นระหว่างทางเพราะอาศัยลาภสักการะที่มาก และในอรรถกถาพระวินัยชื่อสมันตปาสาทิกา ในวรรณนาขันธกะว่าด้วยการเข้าพรรษา ในคำว่า 'และในปฏิญญา ย่อมมีอาบัติทุกกฏ' นี้ ไม่ใช่เฉพาะในปฏิญญาว่า 'ขอท่านจงจำพรรษาในที่นี้ตลอด ๓ เดือนนี้' เท่านั้นที่มีอาบัติ แม้ในปฏิญญานั้นๆ เช่น 'จงรับบิณฑบาตตลอด ๓ เดือนนี้' 'เราทั้งสองจักจำพรรษา' 'เราจักให้เขาอุทิศถวายร่วมกัน' เป็นต้น ก็มีอาบัติทุกกฏ และอาบัตินั้นย่อมมีเพราะเหตุแห่งการล่วงปฏิญญาของผู้มีจิตบริสุทธิ์ในเบื้องต้นแล้วในภายหลัง ส่วนผู้มีจิตไม่บริสุทธิ์ตั้งแต่แรก ในปฏิญญา ย่อมเป็นปาจิตตีย์ ดังนี้ได้กล่าวไว้

อิจฺเจวํ ภิกฺขูนํ อญฺญมญฺญํ ทายเกหิจ สทฺธึ ปฏิชานิตฺวา วิสํวาทนปจฺจยา อญฺเญสํ อตฺถหิตเภเทเยว ทุกฺกฏาปตฺติ วุตฺตา, น อตฺตโน อิจฺฉาวเสน สยเมว อหํ ภุญฺชิสฺสามิ สยิสฺสามีติ เอวมาทินา วตฺวา ยถาวุตฺตานุรูปํ อกตฺวา วิสํวาทเนติ. สเจ ปน ภิกฺขุสามเณรานํ ปฐมเมว อาม ภนฺเตติอาทินา ปฏิญฺญํ กตฺวา ปจฺฉา เกนจิเทว กรณีเยน ตํตํอาปตฺตึ อาปชฺชนฺโต สห ปฏิสฺสววิสํวาเทน ทุกฺกฏาปตฺติยา อาปชฺเชยฺย, เอวํ สติ ตตฺถ ตตฺถ สิกฺขาปเทสุ ทฺเว ทฺเว อาปตฺติโย ปญฺญาเปยฺย, น จ เอวมฺปิ ปญฺญตฺตา, เตเนว ปฏิสฺสวทุกฺกฏาปตฺติ นาม ปเรสํ สนฺติเก ปเรสํ มตึ คเหตฺวา ปฏิชานิตฺวา วิสํวาทนฏฺฐาเนเยว ปญฺญตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา.

ด้วยประการฉะนี้ อาบัติทุกกฏย่อมกล่าวไว้เฉพาะในกรณีที่ภิกษุทั้งหลายรับปฏิญญากับกันและกันและกับทายกทั้งหลายแล้วล่วงปฏิญญา เพราะเหตุแห่งการล่วงปฏิญญาที่เกี่ยวข้องกับการทำลายประโยชน์สุขของผู้อื่น ไม่ใช่การล่วงปฏิญญาโดยกล่าวตามความประสงค์ของตนเองว่า 'เราจักฉัน' 'เราจักนอน' เป็นต้น แล้วไม่กระทำตามที่กล่าวไว้ ส่วนถ้าภิกษุและสามเณรทั้งหลายกระทำปฏิญญาไว้ตั้งแต่แรกว่า 'ขอรับ กระผม' เป็นต้น ในภายหลังเมื่อต้องอาบัตินั้นๆ ด้วยกิจบางอย่าง ก็จะพึงต้องอาบัติทุกกฏพร้อมกับการล่วงปฏิญญา เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็จะพึงบัญญัติอาบัติสองอย่างในสิกขาบทนั้นๆ แต่ก็มิได้บัญญัติไว้อย่างนั้น เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ชื่อว่าอาบัติทุกกฏเพราะล่วงปฏิญญา ทรงบัญญัติไว้เฉพาะในฐานะแห่งการมุสา (ล่วงปฏิญญา) โดยรับความเห็นของผู้อื่นแล้วล่วงปฏิญญาต่อหน้าผู้อื่นนั่นเอง

อิทานิ ราชา สาสนสฺส สุทฺธึ อิจฺฉนฺโต อิมินา อุปาเยน ภิกฺขุสามเณรานํ สีลํ สํวราเปนฺโต ปจฺจกฺขสมฺปรายิกภยํ อนุเปกฺขิตฺวา สํวรํ อาปชฺเชยฺยุนฺติ จินฺเตตฺวา พุทฺธสฺส สมฺมุเข ปฏิญฺญํ การาปิตตฺตา น โกจิ โทโส ทิสฺสติ. ภิกฺขุสามเณรานมฺปิ ภิยฺโยโสมตฺตายสีลํ สํวริตฺวา สีลปริสุทฺธิ ภเวยฺยาติ. อถ ราชา สพฺเพสํ ภิกฺขุสามเณรานํ พุทฺธสฺส สมฺมุเข ปฏิญฺญํ การาเปตฺวา สีลํ รกฺขาเปสีติ.

บัดนี้ พระราชาทรงประสงค์ความบริสุทธิ์แห่งพระศาสนา ด้วยอุบายนี้ ทรงให้ภิกษุสามเณรสำรวมศีล ทรงดำริว่า "พึงสำรวมโดยพิจารณาเห็นภัยในปัจจุบันและในภายหน้า" เพราะทรงให้ปฏิญาณต่อพระพักตร์พระพุทธเจ้า จึงไม่ปรากฏโทษใดๆ และภิกษุสามเณรทั้งหลายก็พึงสำรวมศีลให้บริสุทธิ์ยิ่งขึ้นไป ครั้งนั้น พระราชาทรงให้ภิกษุสามเณรทั้งหมดปฏิญาณต่อพระพักตร์พระพุทธเจ้าแล้ว ทรงให้รักษาศีล

อิจฺเจวํ อิมสฺส รญฺโญ กาเล ปุพฺเพ อลชฺชิโนปิ สมานา ภยํ อนุเปกฺขิตฺวา เยภุยฺเยน ลชฺชิโนว ภวนฺตีติ.

ด้วยประการฉะนี้ ในสมัยแห่งพระราชาพระองค์นี้ แม้ผู้ที่เคยเป็นผู้ไม่มีความละอายมาก่อน ก็พิจารณาเห็นภัยแล้ว ส่วนมากก็กลายเป็นผู้มีความละอายไป

พุทฺธสฺส [Pg.175] ภควโต ปรินิพฺพานโต ติสตาธิกานํ ทฺวิวสฺสสหสฺสานํ อุปริ นวุติเม สํวจฺฉเร พหินทีตีเร คามสีมโต ปฏฺฐาย ยาว อนฺโตอุทกุกฺเขปา, ตาว กมฺมํ กโรนฺตานํ ภิกฺขูนํ สุเขน คมนตฺถาย คหฏฺฐา คามสีมาย อุทกุกฺเขปสีมํ สมฺพนฺธิตฺวา เสตุํ อกํสุ.

ในปีที่ ๒๓๙๐ ล่วงพ้นจากปรินิพพานของพระผู้มีพระภาคเจ้า ณ ริมฝั่งแม่น้ำภายนอก ตั้งแต่คามสีมาไปจนถึงภายในอุทกุกเขปสีมา เพื่อความสะดวกในการเดินทางของภิกษุผู้กระทำกรรมในที่นั้น คฤหัสถ์ทั้งหลายได้สร้างสะพานเชื่อมต่อคามสีมากับอุทกุกเขปสีมา

อถ ตตฺถ ญาณาลงฺการสุมนมหาธมฺมราชคุรุคณา จริยนามโก เถโร อุปสมฺปทาทิวินยกมฺมานิ กติปย วสฺเสสุ อกาสิ.

ครั้งนั้น ณ ที่นั้น พระเถระนามว่า ญาณลังการสุมนะมหาธัมมราชคุรุคณาจารย์ ได้กระทำวินัยกรรมมีอุปสมบทเป็นต้นอยู่หลายปี

ธีรานนฺทตฺเถโร ปน ตตฺถ สงฺกรโทโส โหตีติ กมฺมํ กาตุํ น อิจฺฉติ. ตถา ปฏฺฐาย เย เย ญาณาลงฺการสุมนมหาธมฺมราชคุรุคณาจริยสฺส มตึ รุจฺจนฺติ, เต เต ตสฺส ปกฺขิกา ภวนฺติ. เย เย ปน ธีรานนฺทตฺเถรสฺสมตึ รุจฺจนฺติ, เตเต ตสฺส ปกฺขิกา ภวนฺติ. เอวํลงฺกาทีเป อมรปุรนิกายิกา ภิกฺขู. ทฺเวธา ภินฺทิตฺวา ติฏฺฐนฺติ.

แต่พระธีรานันทเถระไม่ประสงค์จะกระทำกรรมในที่นั้น เพราะเห็นว่ามีโทษปะปนกัน ตั้งแต่นั้นมา ภิกษุทั้งหลายผู้ที่ชอบใจความเห็นของพระญาณลังการสุมานะมหาสังฆราชอาจารย์ ก็เป็นพวกของท่าน ส่วนภิกษุทั้งหลายผู้ที่ชอบใจความเห็นของพระธีรานันทเถระ ก็เป็นพวกของท่าน ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุในนิกายอมรปุระในลังกาทวีป จึงแตกแยกออกเป็นสองฝ่าย

อถ ธีรานนฺทปกฺเข ภิกฺขุ ตปฺปกฺขิกสฺส สีลกฺขนฺธตฺเถรสฺส สิสฺเส ธมฺมกฺขนฺธวนรตนภิกฺขู อมฺหากํ ชมฺพุทีเป รตนปุณฺณนครํ เปเสสุํ สงฺฆราชมหาเถรสฺส สนฺติเก โอวาทสฺส ปฏิคฺคาหณตฺถาย. เต จ กลิยุเค อฏฺฐารสาธิเก ทฺวิวสฺสสเต สหสฺเสจ สมฺปตฺเต กตฺติกมาสสฺส ชุณฺหปกฺขอฏฺฐมิยํ สีหฬทีปโต นิกฺขมิตฺวา อาคจฺฉนฺตา เอกูนวีสาธิเก ทฺวิวสฺสสเต สหสฺเสจ สมฺปตฺเต ผคฺคุนมาสสฺส ชุณฺหปกฺขสตฺตมิยํ รตนปุณฺณนครํ สมฺปตฺตา.

ครั้งนั้น ภิกษุในฝ่ายของพระธีรานันทเถระ ได้ส่งพระธรรมขันธภิกษุและพระวนรัตนภิกษุ ผู้เป็นศิษย์ของพระสีลขันธเถระซึ่งเป็นพวกเดียวกัน ไปยังเมืองรัตนปุระในชมพูทวีปของเรา เพื่อรับโอวาทจากพระสังฆราชมหาสังฆเถระ และท่านเหล่านั้นได้ออกเดินทางจากลังกาทวีปในวันขึ้น ๘ ค่ำ เดือน ๑๒ เมื่อกาลียุคครบ ๑๒๑๘ ปี และได้ถึงเมืองรัตนปุระในวันขึ้น ๗ ค่ำ เดือน ๔ เมื่อกาลียุคครบ ๑๒๑๙ ปี

อถ ธมฺมราชา สงฺฆราชสฺส อาราเม จตุภูมิกํ วิหารํ การาเปตฺวา ตตฺถ เต วสาเปสิ. จตูหิ ปจฺจเยหิจ สงฺคหํ อกาสิ. สงฺฆราชาจ เตสํ ทฺวินฺนํ ปกฺขิกานํ วจนํ สุตฺวา พหูหิ คนฺเถหิ สํสนฺทิตฺวา วิวาทํ วินิจฺฉินฺทิ. ตาทิเส ฐาเน สงฺกรโทสสฺส อตฺถิภาวํ ปกาเสตฺวา สนฺเทสปณฺณมฺปิ เตสํ อทาสิ.

ครั้งนั้น พระธรรมราชาทรงให้สร้างวิหาร ๔ ชั้นในอารามของพระสังฆราช แล้วทรงให้ท่านเหล่านั้นพำนัก ณ ที่นั้น และทรงสงเคราะห์ด้วยปัจจัย ๔ และพระสังฆราชทรงสดับคำของภิกษุทั้งสองฝ่ายแล้ว ทรงสอบทานกับคัมภีร์หลายเล่ม แล้วทรงวินิจฉัยอธิกรณ์ ทรงประกาศความมีอยู่แห่งโทษปะปนกันในที่เช่นนั้น แล้วทรงประทานหนังสือสารแก่ท่านเหล่านั้นด้วย

มหาธมฺมราชาจ [Pg.176] เตสํ ปุน สิกฺขํ สงฺฆราชสฺส สนฺติเก คณฺหาเปตฺวา ปิฏกตฺตยโปตฺถกาทีนิ ทาตพฺพวตฺถูนิ ทตฺวา ตสฺมึเยว สํวจฺฉเร ปฐมอาสาฬิมาสสฺส กาฬปกฺขทสมิยํ นาวาย เต เปเสสิ.

และพระมหาธรรมราชาทรงให้ท่านเหล่านั้นรับการศึกษาอีกครั้งจากพระสังฆราช ทรงประทานสิ่งของที่ควรให้มีคัมภีร์พระไตรปิฎกเป็นต้น แล้วทรงส่งท่านเหล่านั้นกลับด้วยเรือในวันแรม ๑๐ ค่ำ เดือน ๘ แรก ในปีนั้นเอง

ตโต ปจฺฉาจ ญาณาลงฺการสุมนมหาธมฺมราชคุรุคณาจริยปกฺเข ภิกฺขูปิ ตปฺปกฺขิกสฺส ปญฺญาโมลิตฺเถรสฺส สิสฺเส วิมลโชติธมฺมนนฺทภิกฺขู เปเสสุํ สทฺธึ อริยาลงฺกาเรน นาม สามเณเรน จตูหิจ อุปาสเกหิ. เตจ กลิยุเค วีสาธิเก ทฺวิสเต สหสฺเสจ สมฺปตฺเต กตฺติกมาสสฺส ชุณฺหปกฺขปญฺจมิยํ สมฺปตฺตา.

หลังจากนั้น ภิกษุในฝ่ายของพระญาณลังการสุมานะมหาสังฆราชอาจารย์ ก็ได้ส่งพระวิมลโชติภิกษุและพระธรรมนันทภิกษุ ผู้เป็นศิษย์ของพระปัญญามูลีเถระซึ่งเป็นพวกเดียวกัน พร้อมด้วยสามเณรนามว่าอริยลังการ และอุบาสก ๔ คน และท่านเหล่านั้นได้มาถึงในวันขึ้น ๕ ค่ำ เดือน ๑๒ เมื่อกาลียุคครบ ๑๒๒๐ ปี

ตทาปิ สงฺฆราชสฺส อาราเมเยว เอกํ วิหารํ การาเปตฺวา เต วสาเปสิ. จตูหิ ปจฺจเยหิจ สงฺคหํ อกาสิ. สงฺฆราชาปิ ปุน วินิจฺฉยํ อทาสิ ยถาวุตฺตนเยน. ธมฺมราชา เตสมฺปิ ภิกฺขูนํ สงฺฆราชสฺส สนฺติเก ปุน สิกฺขํ คณฺหาเปตฺวา สามเณรญฺจ อุปสมฺปาเทตฺวา จตูหิ ปจฺจเยหิ สงฺคหํ กตฺวา ปหิณิ.

ในครั้งนั้น พระราชาทรงให้สร้างวิหารแห่งหนึ่งในอารามของพระสังฆราช แล้วทรงให้ท่านเหล่านั้นพำนัก และทรงสงเคราะห์ด้วยปัจจัย ๔ พระสังฆราชก็ทรงประทานคำวินิจฉัยอีกครั้งตามนัยที่กล่าวมาแล้ว พระธรรมราชาทรงให้ภิกษุเหล่านั้นรับการศึกษาอีกครั้งจากพระสังฆราช และทรงให้อุปสมบทสามเณร แล้วทรงสงเคราะห์ด้วยปัจจัย ๔ แล้วทรงส่งกลับไป

ตโต ปจฺฉาจ กลิยุเค พาวีสาธิเก ทฺวิวสฺสสเต สหสฺเสจ สมฺปตฺเต มาฆมาสสฺส กาฬปกฺขเอกาทสมิยํ สีหฬทีปโตเยว ทฺเว ภิกฺขู ตโย สามเณรา จตฺตาโร อุปาสกา สรชตสุวณฺณกรณฺฑกํ สรชตสุวณฺณเจติยทาตุํ หตฺถิทนฺตมยํ พุทฺธรูปํ มหาโพธิปตฺตานิ มหาโพธิตจํ มหาโพธิปติฏฺฐานสูมึ สีหฬทกฺขิณสาขาโพธิปตฺตานิ ทุติยสตฺตาหอนิมิสฏฺฐานภูมิญฺจ ธมฺมปณฺณาการตฺถาย คเหตฺวา รตนปุณฺณํ นาม มหาราชฏฺฐานีนครํ สมฺปตฺตา. เตสมฺปิ ธมฺมราชา จตูหิ ปจฺจเยหิ สงฺคหํ กตฺวา สงฺฆรญฺโญ อาราเม วสาเปสิ. ภิกฺขุนญฺจ ปุน สิกฺขํ คณฺหาเปสิ. สามเณรานญฺจ อุปสมฺปทกมฺมํ คหฏฺฐานญฺจ ปพฺพชฺชกมฺมํ คณฺหาเปสิ.

หลังจากนั้น ในวันแรม ๑๑ ค่ำ เดือน ๓ เมื่อกาลียุคครบ ๑๒๒๒ ปี ภิกษุ ๒ รูป สามเณร ๓ รูป อุบาสก ๔ คน จากลังกาทวีปนั่นเอง ได้นำผอบเงินและทอง พระธาตุเจดีย์เงินและทอง พระพุทธรูปงาช้าง ใบมหาโพธิ์ เปลือกมหาโพธิ์ ดินจากที่ประดิษฐานมหาโพธิ์ ใบโพธิ์จากกิ่งโพธิ์ทักษิณของลังกา และดินจากสถานที่อนิมิสสเจดีย์ในสัปดาห์ที่สอง มาเพื่อเป็นเครื่องบรรณาการทางธรรม ได้มาถึงเมืองหลวงชื่อรัตนปุระ พระธรรมราชาทรงสงเคราะห์ท่านเหล่านั้นด้วยปัจจัย ๔ แล้วทรงให้พำนักในอารามของพระสังฆราช และทรงให้ภิกษุรับการศึกษาอีกครั้ง และทรงให้อุปสมบทสามเณร และทรงให้คฤหัสถ์บรรพชา

อิจฺเจวํ มรมฺมรฏฺเฐ ภควโต ปรินิพฺพานโต ปฏฺฐาย ยาวชฺชตนา [Pg.177] สาสนสฺส เถรปรมฺปรวเสน ปติฏฺฐานตา เวทิตพฺพา.

ด้วยประการฉะนี้ ในประเทศพม่า ตั้งแต่ปรินิพพานของพระผู้มีพระภาคเจ้าจนถึงปัจจุบัน พึงทราบว่าพระศาสนาได้ตั้งมั่นสืบต่อกันมาโดยลำดับแห่งพระเถระ

อิจฺเจวํ มรมฺมมณฺฑเล อริมทฺทนปุเร อรหนฺตตฺเถรคโณ อุตฺตราชีวตฺเถรฉปฺปทตฺเถรคโณ สิวลิตฺเถรคโณ อานนฺทตฺเถรคโณ ตามลินฺทตฺเถรคโณติ ปญฺจ คณา อเหสุํ.

ด้วยประการฉะนี้ ในแคว้นพม่า ณ เมืองอริมัททนะ มีคณะสงฆ์ ๕ คณะ คือ คณะพระอรหันตเถระ คณะพระอุตตราชีวเถระและพระฉัพพทัตเถระ คณะพระสีวลีเถระ คณะพระอานันทเถระ และคณะพระตามลินทเถระ

อิทานิ อริมทฺทนนคเร ปญฺจคณโต ปฏฺฐาย วิชยปุรเชยฺยปุรรตนปูเรสุ เถรปรมฺปรวเสน สาสนสฺส อนุกฺกเมน อาคตภาวํ ทสฺสยิสฺสามิ. สิริเขตฺตนคเร หิ ‘โส ยาํ โนํ’ นาม ราชา ปรกฺกมวํสิกสฺส สารทสฺสิตฺเถรสฺส อนฺเตวาสิกํ สทฺธมฺมฏฺฐิติตฺเถรํ อตฺตโน อาจริยํ กตฺวา ปูเชสิ.

บัดนี้ ข้าพเจ้าจะแสดงความเป็นมาของพระศาสนาโดยลำดับแห่งพระเถระ ตั้งแต่คณะสงฆ์ ๕ คณะในเมืองอริมัททนะ ไปจนถึงเมืองวิชัยปุระ ชัยยปุระ และรัตนปุระ ในเมืองศรีเกษตร พระราชาพระนามว่า "โสยามโน" ได้ทรงยกพระสัทธัมมฐิติเถระ ผู้เป็นศิษย์ของพระสารทัสสีเถระในวงศ์ปรักกมะ ขึ้นเป็นพระอาจารย์ของพระองค์แล้วทรงบูชา

กลิยุคสฺส จตุวสฺสาธิกอฏฺฐสตกาเล สิริเขตฺตนครโต อาคนฺตฺวา โส รตนปูเร รชฺชํ กาเรสิ. อถ อตฺตโน ปุตฺตํ อเนกิภํ นาม ราชกุมารํ มหาราช นาเมน สิริเขตฺตนครํ ภุญฺชาเปสิ. ทกฺขิณทิสาภาเค ‘กู วฺเฐ ฏ-โย โม’ นครํ, ปจฺฉิมทิสาภาเค ‘โผ โขํ’ นาม ฐานํ, อุตฺตรทิสาภาเค ‘ม โลํ’ นครํ, ปุรตฺถิมทิสาภาเค ‘โกํ โขํ’ นาม ฐานํ, เอตฺถนฺตเร นิสินฺนานํ คิหีนํ มม ปุตฺตสฺส อาณา ปวตฺตตุ, ภิกฺขูนํ มมาจริยสฺส สทฺธมฺมฏฺฐิติตฺเถรสฺส อาณา ปวตฺตตูติ นิยฺยาเทสิ.

ในกาลียุค ๘๐๔ ปี พระองค์เสด็จมาจากเมืองศรีเกษตร แล้วทรงครองราชย์ในเมืองรัตนปุระ ครั้งนั้น ทรงให้พระราชโอรสพระนามว่าอเนกิภะ ทรงครองเมืองศรีเกษตรในพระนามว่ามหาราช ทรงมอบหมายว่า "ขอให้อำนาจของบุตรเราจงแผ่ไปแก่คฤหัสถ์ผู้อาศัยอยู่ในระหว่างนี้ คือทางทิศใต้ เมือง 'กูวเถะตะโยโม' ทางทิศตะวันตก สถานที่ชื่อ 'โพโขม' ทางทิศเหนือ เมือง 'มะโลม' ทางทิศตะวันออก สถานที่ชื่อ 'กอมโขม' และขอให้อำนาจของพระสัทธัมมฐิติเถระผู้เป็นอาจารย์ของเราจงแผ่ไปเหนือภิกษุทั้งทั้งหลาย"

ตสฺสจ สทฺธมฺมฏฺฐิติตฺเถรสฺส อริยวํสตฺเถโร มหาสามิตฺเถโรติ ทฺเว สิสฺสา อเหสุํ. เตสุ มหาสามิตฺเถโร ปุพฺเพ วุตฺตนเยน สาสนวํสํ อาเนสฺสามีติ สีหฬทีปํ คนฺตฺวา สีหฬทีปโต สทฺธึ ปญฺจหิ ภิกฺขูหิ สทฺธมฺมจารึ นาม เถรํ อาเนตฺวา อภินวสิกฺขํ คณฺหิตฺวา สิริเขตฺตนคเร สีหฬทีปวํสิกํ สาสนํ วฑฺฒาเปตฺวา นิสีทิ. ตสฺส มหาสาริตฺเถรสฺส สิสฺโส อตุลวํโส นาม เถโร จตูสุ ทิสาสุ อหิณฺฑิตฺวา ปริยตฺตึ อุคฺคณฺหิตฺวา สิริเขตฺตนคเรเยว [Pg.178] ตมฺพุลภุญฺชมาติกาสมีเป สาสนํ ปคฺคณฺหิตฺวา นิสีทิ. ตสฺส อตุลวํสตฺเถรสฺส สิสฺโส รตนรํสี นาม เถโรจ ปริยตฺติเวสารชฺชํ ปตฺวา สิริเขตฺตนคเรเยว สาสนํ ปคฺคณฺหิตฺวา นิสีทิ. ตสฺสจ รตนรํ สิตฺเถรสฺส สิสฺโส สตฺววธมฺมราชสฺส อาจริโย อภิสงฺเกโต นาม เถโร ปริยตฺติเวสารชฺชํ ปตฺวา สิริเขตฺตนครเยว สาสนํ ปคฺคณฺหิตฺวา นิสีทิ. ตสฺส ปน สิสฺโส มุนินฺทโฆโส นาม เถโร อตฺถิ. กลิยุเค สตฺตตาธิเก นวสเต สมฺปตฺเต ปจฺฉิมปกฺขาธิกราชา สิริเขตฺตนครํ อภิภวิตฺวา นนฺทโยเธน นาม อมจฺเจน สทฺธึ ตํ มุนินฺทโฆสตฺเถรํ อาเนตฺวา รตนปูเร ปติฏฺฐาเปสิ.

พระอริยวงศ์เถระและพระมหาสามิเถระ เป็นศิษย์ ๒ รูปของพระสัทธัมมัฏฐิติเถระนั้น. ในบรรดาพระเถระเหล่านั้น พระมหาสามิเถระได้ไปสู่เกาะสีหลด้วยตั้งใจว่า "เราจักนำวงศ์แห่งพระศาสนามาโดยนัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้ว" แล้วนำพระเถระชื่อสัทธัมมจารีพร้อมด้วยภิกษุ ๕ รูปมาจากเกาะสีหล รับสิกขาใหม่แล้ว ยังพระศาสนาอันเป็นวงศ์ของเกาะสีหลให้เจริญในเมืองสิริเขตแล้วพำนักอยู่. พระอตุลวงศ์เถระผู้เป็นศิษย์ของพระมหาสาริเถระนั้น เที่ยวไปในทิศทั้งสี่ ศึกษาปริยัติแล้ว ประดิษฐานพระศาสนาไว้ใกล้มาติกาที่ฉันหมากในเมืองสิริเขตนั้นเองแล้วพำนักอยู่. พระรัตนรังสีเถระผู้เป็นศิษย์ของพระอตุลวงศ์เถระนั้น ถึงความเชี่ยวชาญในปริยัติแล้ว ประดิษฐานพระศาสนาไว้ในเมืองสิริเขตนั้นเองแล้วพำนักอยู่. พระอภิสังเกตเถระผู้เป็นอาจารย์ของพระเจ้าสัตววธรรมราช และเป็นศิษย์ของพระรัตนรังสีเถระนั้น ถึงความเชี่ยวชาญในปริยัติแล้ว ประดิษฐานพระศาสนาไว้ในเมืองสิริเขตนั้นเองแล้วพำนักอยู่. ก็ศิษย์ของท่านมีอยู่รูปหนึ่งชื่อมุนินทโฆสเถระ. เมื่อกาลียุคมาถึง ๙๗๐ ปี พระเจ้าปัศจิมปักขาธิราชมีชัยเหนือเมืองสิริเขตแล้ว นำพระมุนินทโฆสเถระนั้นพร้อมด้วยอำมาตย์ชื่อนันทโยธะมาประดิษฐานไว้ในเมืองรัตนปุระ.

โส กิร ปจฺฉิมปกฺขาธิกราชา เอวํ กเถสิ,- อหํ สิริเขตฺตนครํ ลภิตฺวา เอกํเยว ภิกฺขุํ เอกํเยว คิหึ ลภามีติ.

ได้ยินว่า พระเจ้าปัศจิมปักขาธิราชนั้นได้ตรัสอย่างนี้ว่า "เราได้เมืองสิริเขตแล้ว ได้ภิกษุเพียงรูปเดียวและคฤหัสถ์เพียงคนเดียวเท่านั้น"

โส ปน เถโร สามเณรนาเมน มุนินฺทโฆโส นาม. อุปสมฺปนฺนกาเล ปน มาตุลภูตสฺส เถรสฺส นาเมน อุปาลิ นาม. ทินฺนนาเมน ปน ติปิฏกาลงฺกาโร นาม. ติริยปพฺพตวิหาเร ปน วาสตฺตา ฐานนาเมน ติริยปพฺพตตฺเถโร นาม.

พระเถระนั้น โดยชื่อเมื่อเป็นสามเณรชื่อว่ามุนินทโฆสะ. แต่ในกาลเมื่ออุปสมบทแล้ว ชื่อว่าอุปาลี ตามชื่อของพระเถระผู้เป็นลุง. ส่วนโดยชื่อที่ได้รับพระราชทาน ชื่อว่าติปิฏกาลังการะ. และเพราะพำนักอยู่ที่วัดติริยบรรพต จึงมีชื่อตามสถานที่ว่า ติริยบรรพตเถระ.

โส กิร เอราวตีนทีตีเร จตุภูมิกวิหาเร ปฐมํ นิสีทิตฺวา ปจฺฉา กลิยุคสฺส วสฺสสหสฺเส กาเลสฏฺฐิวสฺสายุโก หุตฺวา ติริยปพฺพตวิหาเร นิสีทิ. สามเณรกาเล โส ชลุมสฺยามภเยน รตนปูรโต นิกฺขมิตฺวา เกตุมตีนครํ ปตฺวา ตตฺถ ติสาสนธชตฺเถรสฺส สิสฺสภูตสฺส ธมฺมราชคุรุตฺเถรสฺส สนฺติเก คนฺถํ อุคฺคณฺหึ. ปาฬิอฏฺฐกถาฏีกาสุ อติเฉกตาย ทหรกาเลเยวจ เวสฺสนฺตรชาตกํ กพฺยาลงฺกาเรน พนฺธิตฺวา กถนโต อติวิย ปากโฏ อโหสิ. ตสฺส ปน [Pg.179] เถรสฺส สิสฺโส อุจฺจนครวาสี มหาติสฺสตฺเถโรติ สงฺคิรชนปเท อรญฺญวาสํ วสิตฺวา ปริยตฺตึ วาเจตฺวา สาสนํ ปคฺคณฺหิ. ตสฺส ปน สิสฺโส เรมินคาเม คามวาสี จนฺทตฺเถโร นาม. ตสฺส สิสฺโส ตํคามวาสี คุณสิริตฺเถโร นาม. ตสฺส สิสฺโส ตํคามวาสี กลฺยาณธชตฺถโร นาม. โส ปน เถโร ปทุมนคเร สหสฺโสโรธโพโธทธิคาเมสุ ปริยตฺตึ วาเจตฺวา นิสีทิ. ตสฺส สิสฺโส โพโธทธิคามวาสิโน อินฺโทภาสกลฺยาณจกฺกวิมลาจารตฺเถรา สหสฺโสโรธคามวาสิโน คุณสารจนฺทสารตฺเถรา วํตุมคามวาสี วรเอสิตฺเถโร กนฺนินคเร ชรราชคาม วาสี คุณสิริตฺเถโรจาติ อิเม เถรา กลฺยาณธชตฺเถรสฺส สนฺติเก ปุน สิกฺขํ คเหตฺวา ปริยตฺตึ อุคฺคณฺหิตฺวา โกวิทา อเหสุํ.

ได้ยินว่า ท่านพำนักอยู่ที่จตุภูมิวิหารริมฝั่งแม่น้ำอิรวดีก่อน ต่อมาเมื่อกาลียุคครบ ๑,๐๐๐ ปี มีอายุได้ ๖๐ ปี จึงได้พำนักอยู่ที่วัดติริยบรรพต. เมื่อครั้งเป็นสามเณร ท่านหนีภัยจากพวกชลุมสยามออกจากเมืองรัตนปุระ ไปถึงเมืองเกตุมาตี และได้ศึกษาคัมภีร์ในสำนักของพระธรรมราชครูเถระ ผู้เป็นศิษย์ของพระติสาสนธชเถระ ณ ที่นั้น. เพราะความที่ท่านเป็นผู้เชี่ยวชาญยิ่งในพระบาลี อรรถกถา และฎีกา และเพราะการที่ท่านรจนาเวสสันดรชาดกด้วยกพยาลังการะตั้งแต่เมื่อยังเยาว์วัย ท่านจึงเป็นผู้ปรากฏชื่อเสียงโด่งดังอย่างยิ่ง. ส่วนศิษย์ของพระเถระนั้น คือพระมหาติสสเถระ ผู้อยู่ในเมืองอุจจานคร ได้อยู่ป่าในสังคีรชนบท บอกปริยัติแล้วยกย่องพระศาสนาไว้. ส่วนศิษย์ของท่าน คือพระจันทเถระ ผู้อยู่ในหมู่บ้านเรมินคาม. ศิษย์ของท่าน คือพระคุณสิริเถระ ผู้อยู่ในหมู่บ้านนั้น. ศิษย์ของท่าน คือพระกัลยาณธชเถระ ผู้อยู่ในหมู่บ้านนั้น. ส่วนพระเถระนั้นได้บอกปริยัติแล้วพำนักอยู่ในเมืองปทุมนคร ในหมู่บ้านสหัสโสโรธะและหมู่บ้านโพโธทธี. พระเถระเหล่านี้คือ พระอินโทภาสกัลยาณจักรวิมลาจารเถระ ผู้อยู่ในหมู่บ้านโพโธทธี, พระคุณสารเถระและพระจันทรสารเถระ ผู้อยู่ในหมู่บ้านสหัสโสโรธะ, พระวรเอสิเถระ ผู้อยู่ในหมู่บ้านวันตุมะ, และพระคุณสิริเถระ ผู้อยู่ในหมู่บ้านชรราชคามในเมืองกันนิ พระเถระเหล่านี้รับสิกขาใหม่ในสำนักของพระกัลยาณธชเถระ ศึกษาปริยัติแล้วเป็นผู้เชี่ยวชาญ.

ตสฺเสว กลฺยาณธชตฺเถรสฺส สิสฺโส สงฺคิรชนปเท สมิวนคาเม นิสินฺโน ธมฺมธโร นาม เถโร มหลฺลกกาเล ปทุมนคเร กุสุมมูลคาเม นิสีทิตฺวา คนฺถํ วาเจตฺวา สาสนํ ปคฺคณฺหิ.

พระเถระชื่อธัมมธโร ผู้อยู่ในหมู่บ้านสมิวคามในสังคีรชนบท เป็นศิษย์ของพระกัลยาณธชเถระนั้นเอง ในเวลาที่ชราแล้ว ได้พำนักอยู่ในหมู่บ้านกุสุมมูละในเมืองปทุมนคร บอกคัมภีร์แล้วยกย่องพระศาสนาไว้.

เตสุ คุณสิริตฺเถโร อมรปุรมาปกสฺส รญฺโญ กาเล คุณาภิลงฺการสทฺธมฺมมหาราชาธิราชคุรูติ นามลญฺฉํ คณฺหิตฺวา เชยฺยภูมิวาสกิตฺติวิหาเร ปฏิวสิ.

ในบรรดาพระเถระเหล่านั้น พระคุณสิริเถระในสมัยของพระเจ้าผู้สร้างเมืองอมรปุระ ได้รับราชทินนามว่า "คุณาภิลังการสัทธัมมมหาราชาธิราชคุรุ" แล้วพำนักอยู่ที่กิตติวิหารอันตั้งอยู่ในชัยภูมิ.

ตสฺส ปน เถรสฺส สิสฺโส ญาณาภิวํสธมฺมเสนาปติมหาธมฺมราชาคุรุ นาม มหาเถโร. ตสฺเสว รญฺโญ กาเล สงฺฆราชา อโหสิ. โส ปน เถโร สีหฬทีเป อมรปุรนิกายิกานํ ปภโว. คุณาภิลงฺการสทฺธมฺมมหาธมฺมราชาธิราชคุรุตฺเถรสฺเสว สิสฺโส ติปิฏกาลงฺการมหาธมฺมราชคุรุ นาม เถโร. ตสฺส สิสฺโส สูริยวํสาภิสิริปวราลงฺการธมฺมเสนาปติ มหาธมฺมราชาธิราชคุรุ นาม เถโร อมรปุรทุติยมาปกสฺส รญฺโญ กาเล [Pg.180] สงฺฆราชา อโหสิ. ตสฺส ปน สิสฺโส เญยฺย ธมฺมาภิวํสมุนิวรญาณกิตฺติสิริปวราลงฺการธมฺมเสนาปติ- มหาธมฺมราชาธิราชคุรุ มหาเถโร ทุติยํ อมรปุรมาปกสฺส รตนปุณฺณมาปกสฺสจ รญฺโญ กาเลสุ สงฺฆ ราชา อโหสิ. โส ปน ญาณาภิวํสธมฺมเสนาปติมหาธมฺมราชาธิราชคุรุตฺเถรสฺส สงฺฆรญฺโญ สิสฺโสปิ วรเอสิตฺเถรสฺส สิสฺโสจ อโหสิ.

ส่วนพระมหาเถระชื่อญาณาภิวังสธัมมเสนาบดีมหาสังฆราชครู เป็นศิษย์ของพระเถระนั้น. ท่านได้เป็นสังฆราชในสมัยของพระราชาพระองค์นั้นเอง. ส่วนพระเถระนั้นเป็นต้นกำเนิดของภิกษุผู้นับถืออมรปุรนิกายในเกาะสีหล. พระเถระชื่อติปิฏกาลังการมหาธรรมราชครู เป็นศิษย์ของพระคุณาภิลังการสัทธัมมมหาธรรมราชครูเถระนั้นเอง. พระเถระชื่อสุริยวงศ์อภิสิริปวรลังการธัมมเสนาบดีมหาธรรมราชครู เป็นศิษย์ของท่าน ได้เป็นสังฆราชในสมัยของพระเจ้าผู้สร้างเมืองอมรปุระพระองค์ที่สอง. ส่วนพระมหาเถระชื่อเญยยธัมมาภิวังสมุนิวรญาณกิตติสิริปวรลังการธัมมเสนาบดีมหาธรรมราชครู เป็นศิษย์ของท่าน ได้เป็นสังฆราชในสมัยของพระเจ้าผู้สร้างเมืองอมรปุระพระองค์ที่สอง และในสมัยของพระเจ้าผู้สร้างเมืองรัตนปุระ. ส่วนท่านนั้นเป็นทั้งศิษย์ของพระสังฆราชญาณาภิวังสธัมมเสนาบดีมหาธรรมราชครูเถระ และเป็นศิษย์ของพระวรเอสิเถระด้วย.

อยํ สีหฬทีปโต สพฺพปจฺฉิมาคเตหิ สทฺธมฺมจารีมหาสามิตฺเถเรหิ ยาว อมฺหากํ อาจริยา เถรปรมฺปรา ทสฺสนกถา.

นี้คือเรื่องราวแสดงลำดับพระเถระผู้เป็นอาจารย์ของเรา ตั้งแต่พระสัทธัมมจารีและพระมหาสามิเถระผู้มาถึงจากเกาะสีหลภายหลังที่สุด.

อยมฺปิ อปรา เถรปรมฺปรา เวทิตพฺพา. ฉปฺปทตฺเถรวํสิโก สทฺธมฺมกิตฺติ นาม เถโร เชยฺยปุรํ อาคนฺตฺวา จตุทีปภูมิฏฺฐาเน นิสีทิตฺวา มหาอริยวํสตฺเถรสฺส สนฺติเก ปริยตฺตึ อุคฺคณฺหิตฺวา ตโต ปจฺฉา เชตวนวิหารํ สงฺกมิตฺวา ตตฺถ นิสีทิตฺวา ปริยตฺตึ วาเจตฺวา สาสนํ ปคฺคณฺหิ.

อนึ่ง พึงทราบลำดับพระเถระอีกสายหนึ่งดังนี้. พระเถระชื่อสัทธัมมกิตติ ผู้สืบวงศ์ของพระฉัพพทเถระ มายังเมืองชัยปุระ พำนักอยู่ในสถานที่ชื่อจตุทวีปภูมิ ศึกษาปริยัติในสำนักของพระมหาอริยวงศ์เถระ หลังจากนั้นได้ย้ายไปยังเชตวันวิหาร พำนักอยู่ที่นั่น บอกปริยัติแล้วยกย่องพระศาสนาไว้.

ตสฺส สทฺธมฺมกิตฺติตฺเถรสฺส สิสฺโส ติสาสนธโช นาม. ตสฺส สิสฺโส ธมฺมราชคุรุ นาม. ตสฺส สิสฺโส มุนินฺทโฆโส นาม. ตสฺส สิสฺโส มหาติสฺโส นาม. ตสฺส สิสฺโส จนฺทปญฺโญ นาม. ตสฺส สิสฺโส คุณสิริ นาม. ตสฺส สิสฺโส ญาณธโช นาม. ตสฺส สิสฺโส ธมฺมธโร นาม. ตสฺส สิสฺโส อินฺโทภาโส นาม. ตโต ปฏฺฐาย กลฺยาณจกฺก วิมลาจาร คุณสาร จนฺทสาร วรเอสี คุณสิริ ญาณาภิวํส เญยฺยธมฺมาภิวํสตฺเถรานํ วเสน สาสนวํโส เวทิตพฺโพติ.

ศิษย์ของพระสัทธัมมกิตติเถระนั้นชื่อติสาสนธชะ. ศิษย์ของท่านชื่อธรรมราชครู. ศิษย์ของท่านชื่อมุนินทโฆสะ. ศิษย์ของท่านชื่อมหาติสสะ. ศิษย์ของท่านชื่อจันทรปัญโญ. ศิษย์ของท่านชื่อคุณสิริ. ศิษย์ของท่านชื่อญาณธชะ. ศิษย์ของท่านชื่อธัมมธโร. ศิษย์ของท่านชื่ออินโทภาสะ. ตั้งแต่นั้นไป พึงทราบพระศาสนวงศ์โดยอำนาจแห่งพระเถระทั้งหลาย คือ กัลยาณจักร, วิมลาจาร, คุณสาร, จันทรสาร, วรเอสี, คุณสิริ, ญาณาภิวังสะ และเญยยธัมมาภิวังสะ.

อยํ ปตฺตลงฺกสฺส ฉปฺปทตฺเถรสฺส สิสฺสภูตา สทฺธมฺมกิตฺติตฺเถรโต ปฏฺฐาย เถรปรมฺปรทสฺสนกถา.

นี้คือเรื่องราวแสดงลำดับพระเถระ ตั้งแต่พระสัทธัมมกิตติเถระ ผู้เป็นศิษย์ของพระฉัพพทเถระแห่งปัตตลังกา.

อิทํ รตนปุณฺณนคเร สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ.

นี้คือการประดิษฐานพระศาสนาในเมืองรัตนปุณณนคร.

เอวํ อปรนฺตรฏฺฐสงฺขาเตน เอกเทเสน สกลมฺปิ มรมฺมรฏฺฐํ [Pg.181] คเหตฺวา สาสนวํโส ทสฺเสตพฺโพ. ภควาปิ หิ อปรนฺตรฏฺเฐ จนฺทนวิหาเร วสิตฺวา ตมฺพทีปรฏฺเฐ ตํตํเทสมฺปิ อิทฺธิยา จริตฺวา สตฺตานํ ธมฺมํ เทเสสิเยวาติ.

พึงแสดงพระศาสนวงศ์โดยรวมเอาประเทศพม่าทั้งหมดด้วยส่วนหนึ่งที่เรียกว่าอปรันตชนบทอย่างนี้. เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าก็ได้ประทับอยู่ที่จันทนวิหารในอปรันตชนบท แล้วเสด็จจาริกไปด้วยฤทธิ์ไปยังที่นั้นๆ ในแคว้นตัมพทีปะ ทรงแสดงธรรมแก่สัตว์ทั้งหลายแล้วแล.

อิติ สาสนวํเส อปรนฺตรฏฺฐสาสนวํสกถามคฺโค

ลำดับเรื่องราวพระศาสนวงศ์ในอปรันตชนบท ในพระศาสนวงศ์ จบเพียงเท่านี้.

นาม ฉฏฺโฐ ปริจฺเฉโท.

ชื่อปริจเฉทที่ ๖.

๗. กสฺมิรคนฺธารรฏฺฐสาสนวํสกถามคฺโค

๗. ลำดับเรื่องราวพระศาสนวงศ์ในแคว้นกัศมีระและคันธาระ.

๗. อิทานิ ยถาวุตฺตมาติกาวเสน กสฺมีรวนฺธารรฏฺฐสาสนวํสกถามคฺคํ วตฺตุํ โอกาโส อนุปฺปตฺโต, ตสฺมา ตํ วกฺขามิ.

๗. บัดนี้ โอกาสที่จะกล่าวลำดับเรื่องราวพระศาสนวงศ์ในแคว้นกัศมีระและคันธาระ ตามแนวมาติกาที่กล่าวมาแล้ว ได้มาถึงแล้ว เพราะฉะนั้น ข้าพเจ้าจักกล่าวเรื่องนั้น.

ตติยสงฺคีตาวสาเน หิ มหาโมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถโร มชฺฌนฺติ กตฺเถรํ กสฺมีรคนฺธารรฏฺฐํ เปเสสิ,-ตฺวํ เอตํ รฏฺฐํ คนฺตฺวา เอตฺถ สาสนํ ปภิฏฺฐาเปหีติ. เอตฺถ จ กสฺมีรคนฺธารรฏฺฐํ นาม จีนรฏฺฐสมีเป ติฏฺฐติ. เตเนว หิ อธุนา กสฺมีรคนฺธารรฏฺฐวาสิโน จินรฏฺฐวาสิโนจ มนุสฺสา อรวาฬสฺส นาม นาคราชสฺส อุปฺปชฺชนกาลโต ปฏฺฐาย ยาวชฺชตนา นาครูปํ กตฺวา มาเนนฺติ ปูเชนฺติ สกฺกโรนฺติ, วตฺถภาชนาทีสุปิ นาครูปเมว เต เยภุยฺเยน กโรนฺตีติ.

ในเวลาจบการสังคายนาครั้งที่ ๓ พระมหาโมคคัลลีบุตรติสสเถระได้ส่งพระมัชฌันติกเถระไปยังแคว้นกัศมีระและคันธาระว่า "ท่านจงไปสู่แคว้นนั้นแล้วประดิษฐานพระศาสนาในแคว้นนั้นเถิด" อนึ่ง แคว้นกัศมีระและคันธาระนั้นตั้งอยู่ใกล้แคว้นจีน ด้วยเหตุนั้นแล ในปัจจุบันนี้ มนุษย์ทั้งหลายผู้เป็นชาวแคว้นกัศมีระและคันธาระ และชาวแคว้นจีน นับตั้งแต่กาลที่พญานาคชื่ออารวาฬะเกิดขึ้นจนถึงทุกวันนี้ ย่อมทำรูปนาคแล้วนับถือ บูชา สักการะ แม้ในเครื่องนุ่งห่มและภาชนะเป็นต้น พวกเขาก็ย่อมทำรูปนาคเป็นส่วนมาก.

โสจ มชฺฌนฺติกตฺเถโรปิ จตูหิ ภิกฺขูหิ สทฺธึ อตฺถ ปญฺจโม หุตฺวา ปาฏลิปุตฺตโต เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา หิมวติ อรวาฬทหสฺส อุปริ โอตริ. เตน โข ปน สมเยน กสฺมีรคนฺธารรฏฺเฐ สสฺสปากสมเย อรวาโฬ นาม นาคราชา อรวาฬทเห นิสีทิตฺวา กรกวสฺสํ นาม วสฺสาเปตฺวา สสฺสํ หราเปตฺวา มหาสมุทฺทํ ปาเปสิ. เตโรจ อรวาฬทหสฺส อุปริ โอตริตฺวา อรวาฬทหปิฏฺฐิกํ จงฺกมติปิ ติฏฺฐติปิ นิสีทติปิ เสยฺยมฺปิ กปฺเปติ. นาคมาณวกา ตํ ทิสฺวา อรวาฬสฺส นาคราชสฺส อาโรเจสุํ, - มหาราช เอโก ฉินฺนภินฺนปฏธโร ภณฺฑุกาสาววสโน อมฺหากํ อุทกํ ทูเสตีติ. ตทา ปน เถโร อตฺตานํเยว [Pg.182] นาคานํ ทสฺเสติ. นคราชา ตาวเทว โกธาภิภูโต นิกฺขมิตฺวา เถรํ ทิสฺวา มกฺขํ อสฺสหมาโน อนฺตลิกฺเข อเนกานิ ภึสนกานิ นิมฺมินิ. ตโต ตโต ภุสาวาตา วายนฺติ, รุกฺขา ฉิชฺชนฺติ, ปพฺพตกูฏา ปตนฺติ เมฆาคชฺชนฺติ, วิชฺชุํลตา นิจฺฉรนฺติ, อสนิโย ผลนฺติ, ภินฺนํ วิย คคนํ อุทกํ ปคฺฆรติ, ภยานกรูปา นาคกุมารา สนฺนิปตนฺติ, สยมฺปิ ธูมายติ ปชฺชลติ, ปหรณวุฏฺฐิโย วิสฺสชฺเชติ, โก อยํมุณฺฑโก ฉินฺนภินฺนปฏธโรติอาทีหิ ผรุสวจเนหิ เถรํ สนฺตชฺเชติ, เอถ คณฺหถ หนถ นิทฺธมถ อิมํ สมณนฺติ นาคพลํ อาณาเปสิ.

พระมัชฌันติกเถระนั้นพร้อมด้วยภิกษุ ๔ รูป รวมเป็น ๕ รูป ได้เหาะขึ้นไปในอากาศจากเมืองปาฏลีบุตร แล้วลงมาเหนือสระอารวาฬะในป่าหิมพานต์ ก็ในสมัยนั้น พญานาคชื่ออารวาฬะในแคว้นกัศมีระและคันธาระ ในเวลาข้าวกล้าสุก ย่อมอยู่ในสระอารวาฬะแล้วยังฝนลูกเห็บให้ตก ยังข้าวกล้าให้พัดพาไปสู่มหาสมุทร พระเถระนั้นลงมาเหนือสระอารวาฬะแล้ว ย่อมจงกรมบ้าง ยืนบ้าง นั่งบ้าง นอนบ้าง บนพื้นสระอารวาฬะ พวกนาคมาณพเห็นดังนั้น จึงกราบทูลพญานาคอารวาฬะว่า "มหาราช สมณะผู้หนึ่งนุ่งห่มผ้าขาดวิ่น มีผ้ากาสาวะสีเหลืองหม่น ย่อมทำน้ำของเราให้สกปรก" ครั้งนั้น พระเถระย่อมแสดงตนแก่พวกนาค พญานาคถูกความโกรธครอบงำแล้ว ออกมาทันที เห็นพระเถระแล้วไม่อาจอดกลั้นความลบหลู่ได้ จึงเนรมิตสิ่งน่าสะพรึงกลัวมากมายในอากาศ ลมพายุพัดมาจากที่นั้นๆ ต้นไม้หักโค่น ยอดเขาพังทลาย เมฆคำราม สายฟ้าแลบฟาดฟัน น้ำไหลหลั่งราวกับท้องฟ้าแตก พวกนาคกุมารมีรูปร่างน่ากลัวมารวมกัน ตัวพญานาคเองก็มีควันพวยพุ่งลุกโชน ปล่อยห่าฝนอาวุธลงมา ข่มขู่พระเถระด้วยวาจาหยาบคายมีอาทิว่า "ไอ้หัวโล้นนุ่งห่มผ้าขาดวิ่นนี้เป็นใคร" แล้วสั่งกองทัพนาคว่า "มาเถิด จงจับ จงฆ่า จงขับไล่สมณะนี้ไปเสีย"

เถโร สพฺพํ ตํ ภึสนกํ อตฺตโน อิทฺธิพเลน ปฏิพาหิตฺวา นาคราชานํ อาห,–

พระเถระยับยั้งสิ่งน่าสะพรึงกลัวทั้งหมดนั้นด้วยฤทธิ์ของตนแล้ว กล่าวแก่พญานาคว่า–

สเทวโกปิ เจ โลโก, อาคนฺตฺวา ตาสเยยฺย มํ;

น เม ปฏิพโล อสฺส, ชเนตุํ ภยเภรวํ.

แม้โลกพร้อมด้วยเทวดา มาข่มขู่เรา ก็ไม่สามารถยังความกลัวและความสะดุ้งให้เกิดขึ้นแก่เราได้.

สเจปิ ตฺวํ มหึ สพฺพ, สสมุทฺทํ สปพฺพตํ;

อุกฺขิปิตฺวา มหานาค, ขิเปยฺยาสิ มมูปริ.

ดูก่อนพญานาคผู้ยิ่งใหญ่ แม้หากท่านจะยกแผ่นดินทั้งหมดพร้อมด้วยมหาสมุทรและภูเขา แล้วขว้างลงมาบนเรา.

เนว เม สกฺกุเณยฺยาสิ, ชเนตุํ ภยเภรวํ;

อญฺญทตฺถุ ตเววสฺส, วิฆาโต อุรคาธิปาติ.

ท่านก็ไม่สามารถยังความกลัวและความสะดุ้งให้เกิดขึ้นแก่เราได้ ที่แท้ความพินาศย่อมมีแก่ท่านเท่านั้น ดูก่อนเจ้าแห่งนาค.

เอวํ วุตฺเต นาคราชา วิหตานุภาโว นิปฺผลวายาโม ทุกฺขี ทุมฺมโน อโหสิ.

เมื่อพระเถระกล่าวอย่างนี้แล้ว พญานาคก็มีอานุภาพอันถูกกำจัด มีความพยายามไร้ผล เป็นทุกข์ มีใจหม่นหมอง.

ตํ เถโร ตงฺขณานุรูปาย ธมฺมิยา กถาย สนฺทสฺเสตฺวา สมาทเปตฺวา สมุตฺเตเชตฺวา สมฺปหํเสตฺวา ตีสุ สรเณสุ ปญฺจสุจ สีเลสุ ปติฏฺฐาเปสิ สทฺธึ จตุราสีติยา นาคสหสฺเสหิ. อญฺเญปิ พหู หิมวนฺตวาสิโน ยกฺขาจ คนฺธพฺพาจ กุมฺภณฺฑาจ เถรสฺส ธมฺมกถํ สุตฺวา สรเณสุจ สีเลสุจ ปติฏฺฐหึสุ. ปญฺจโกปิ ยกฺโข สทฺธึ ภริยาย ยกฺขินิยา ปญฺจหิจ ปุตฺตสเตหิ ปฐเม [Pg.183] ผเล ปติฏฺฐิโต. อถายสฺมา มชฺฌนฺติ กตฺเถโร สพฺเพนาคยกฺขรกฺขเส อามนฺเตตฺวา เอวมาห,-

พระเถระได้ชี้แจง ชักชวน ปลุกเร้า และให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถาที่สมควรแก่ขณะนั้น แล้วให้พญานาคนั้นตั้งมั่นในสรณะ ๓ และศีล ๕ พร้อมด้วยนาค ๘๔,๐๐๐ ตน แม้ยักษ์ คนธรรพ์ และกุมภัณฑ์อื่นๆ อีกมากที่อาศัยอยู่ในป่าหิมพานต์ ได้ฟังธรรมีกถาของพระเถระแล้ว ก็ตั้งมั่นในสรณะและศีลทั้งหลาย ยักษ์ชื่อปัญจกะพร้อมด้วยภรรยาคือยักษิณี และบุตร ๕๐๐ ตน ได้ตั้งมั่นในปฐมผล ครั้งนั้น ท่านพระมัชฌันติกเถระได้เรียกนาค ยักษ์ และรากษสทั้งหมดมาแล้ว กล่าวอย่างนี้ว่า-

มาทานิ โกธํ ชนยิตฺถ, อิโต อุทฺธํ ยถา ปุเร;

สสฺสฆาตญฺจ มา กตฺถ, สุขกามา หิ ปาณิโน;

กโรถ เมตฺตํ สตฺเตสุ, วสนฺตุ มนุชา สุขนฺติ.

บัดนี้ พวกท่านอย่ายังความโกรธให้เกิดขึ้นอีกต่อไปเหมือนแต่ก่อน อย่าทำลายข้าวกล้าเลย เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมปรารถนาความสุข จงทำความเมตตาในสัตว์ทั้งหลาย ขอให้มนุษย์ทั้งหลายจงอยู่เป็นสุขเถิด.

เต สพฺเพปิ สาธุ ภนฺเตติ เถรสฺส วจนํ ปฏิสฺสุณิตฺวา ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชึสุ. ตํ ทิวสเมว นาคราชสฺส ปูชาสมโย โหติ. อถ นาคราชา อตฺตโน รตนมยํ ปลฺลงฺกํ อาหราเปตฺวา เถรสฺส ปญฺญเปสิ. นิสีทิ เถโร ปลฺลงฺเก. นาคราชาปิ เถรํ พีชยมาโน สมีเป อฏฺฐาสิ. ตสฺมึ ขเณ กสฺมีรคนฺธารรฏฺฐวาสิโน อาคนฺตฺวา เถรํ ทิสฺวา อมฺหากํ นาคราชโตปิ เถโร มหิทฺธิกตโรติ เถรเมว วนฺทิตฺวา นิสินฺนา. เถโร เตสํ อาสิวิโสปมสุตฺตํ กเถสิ. สุตฺตปริโยสาเน อสีติยาปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. กุลสตสหสฺสญฺจ ปพฺพชิ. ตโต ปภุติ จ กสฺมีรคนฺธาโร ยาวชฺเชตนา กาสาวปชฺโชตา อิสิวาตปฏิวาตาเอว.

พวกนาค ยักษ์ และรากษสทั้งหมดนั้นรับคำของพระเถระว่า 'ดีแล้ว ท่านผู้เจริญ' แล้วประพฤติตามที่พระเถระสั่งสอน ในวันนั้นเองเป็นเวลาที่พญานาคจะทำการบูชา ครั้งนั้น พญานาคได้นำบัลลังก์ที่ทำด้วยรัตนะของตนมาถวายพระเถระ พระเถระนั่งบนบัลลังก์ พญานาคก็ยืนอยู่ใกล้ๆ พัดวีพระเถระ ในขณะนั้น ชาวแคว้นกัศมีระและคันธาระมาถึง เห็นพระเถระแล้วคิดว่า 'พระเถระมีฤทธิ์มากกว่าพญานาคของเรา' จึงไหว้พระเถระแล้วนั่งลง พระเถระได้แสดงอาสีวิโสปมสูตรแก่พวกเขา ในที่สุดแห่งสูตร การบรรลุธรรมได้มีแก่สัตว์ ๘๐,๐๐๐ และตระกูลแสนตระกูลได้ออกบวช ตั้งแต่นั้นมา แคว้นกัศมีระและคันธาระจนถึงทุกวันนี้ ก็สว่างไสวด้วยผ้ากาสาวะ มีลมแห่งพระฤๅษีพัดผ่านอยู่เสมอ

คนฺตฺวา กสฺมีรคนฺธารํ, อิสิ มชฺฌนฺติโก ตทา;

ทุฏฺฐํ นาคํ ปสาเทตฺวา, โมเจสิ พนฺธนา พหูติ.

ในกาลนั้น พระมัชฌันติกฤๅษีไปสู่แคว้นกัศมีระและคันธาระ ยังพญานาคผู้ดุร้ายให้เลื่อมใสแล้ว ปลดปล่อยสัตว์จำนวนมากจากเครื่องผูก

อธุนา ปน กสฺมีรคนฺธารรฏฺเฐ สาสนสฺส อตฺถงฺคตสฺสวิย สูริยสฺส โอภาโส น ปญฺญายติ, ตสฺมา ตตฺถ สาสนสฺส ปติฏฺฐาเน วิตฺถาเรน วตฺตพฺพกิจฺจํ นตฺถีติ.

แต่ในปัจจุบันนี้ แสงสว่างแห่งพระศาสนาในแคว้นกัศมีระและคันธาระไม่ปรากฏ ราวกับดวงอาทิตย์อัสดงไปแล้ว เพราะฉะนั้น จึงไม่มีกิจที่จะต้องกล่าวโดยพิสดารในการตั้งมั่นแห่งพระศาสนาในที่นั้น

อิติ สาสนวํเส กสฺมีรคนฺธารรฏฺฐสาสนวํสกถามคฺโค

จบเรื่องราวแห่งพระศาสนาในแคว้นกัศมีระและคันธาระ ในพระศาสนวงศ์

นาม สตฺตโม ปริจฺเฉโท.

อันเป็นปริจเฉทที่ ๗

๘. มหึสกรฏฺฐสฺสาสนวํสกถามคฺโค

๘. เรื่องราวแห่งพระศาสนาในแคว้นมหิสกะ

๘. อิทานิ [Pg.184] ยถาวุตฺตมาติกาวเสน มหึสกรฏฺฐสาสนวํสกถามคฺคํ วตฺตุํ โอกาโส อนุปฺปตฺโต, ตสฺมา ตํ วกฺขามิ.

๘. บัดนี้ โอกาสที่จะกล่าวเรื่องราวแห่งพระศาสนาในแคว้นมหิสกะ ตามแนวมาติกาที่กล่าวมาแล้ว ได้มาถึงแล้ว เพราะฉะนั้น ข้าพเจ้าจักกล่าวเรื่องนั้น

ตติยสงฺคีตาวสาเน หิ มหาโมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถโร มหาเรวตฺเถรํ มหึสกมณฺฑลํ เปเสสิ,- ตฺวํ เอตํ รฏฺฐํ คนฺตฺวา เอตฺถ สาสนํ ปติฏฺฐาเปหีติ.

ในที่สุดแห่งการสังคายนาครั้งที่ ๓ พระมหาโมคคัลลีบุตรติสสเถระได้ส่งพระมหาเรวตเถระไปยังมณฑลมหิสกะว่า 'ท่านจงไปสู่แคว้นนี้แล้วจงยังพระศาสนาให้ตั้งมั่นในแคว้นนี้เถิด'

โสจ อตฺตปญฺจโม หุตฺวา มหึสกมณฺฑลํ อคมาสิ ปจฺจนฺติเมสุ ชนปเทสุ ปญฺจวคฺโค คโณ อลํ อุปสมฺปทกมฺมายาติ มญฺญมาโน. เถโร มหึสกมณฺฑลํ คนฺตฺวา เทวทูตสุตฺตํ กเถสิ. สุตฺตปริโยสาเน จตฺตาลีสปาณสหสฺสานิ ธมฺมจกฺขุํ ปฺปฏิลภึสุ. จตฺตาลีสํเยว ปาณสหสฺสานิ ปพฺพชึสุ.

พระเถระนั้นมีตนเป็นที่ ๕ ได้ไปยังมณฑลมหิสกะ โดยคิดว่า 'คณะภิกษุ ๕ รูป ย่อมเพียงพอแก่การอุปสมบทกรรมในชนบทชายแดน' พระเถระไปถึงมณฑลมหิสกะแล้ว ได้แสดงเทวทูตสูตร ในที่สุดแห่งสูตร สัตว์ ๔๐,๐๐๐ ได้ดวงตาเห็นธรรม และสัตว์ ๔๐,๐๐๐ ได้ออกบวช

คนฺตฺวาน รฏฺฐํ มหึสํ, มหาเรโว มหิทฺธิโก;

โจเทตฺวา เทวทูเตหิ, โมเจสิ พนฺธนา พหูติ.

พระมหาเรวตเถระผู้มีฤทธิ์มาก ไปสู่แคว้นมหิสกะแล้ว ตักเตือนด้วยเทวทูตทั้งหลาย ปลดปล่อยสัตว์จำนวนมากจากเครื่องผูก

อธุนา ปน ตตฺถ สาสนสฺส อพฺเภหิวิย ปฏิจฺฉนฺนสฺส สูริยสฺส โอกาโส ทุพฺพโล หุตฺวา ปญฺญายติ.

แต่ในปัจจุบันนี้ แสงสว่างแห่งพระศาสนาในที่นั้นปรากฏอ่อนกำลัง ราวกับดวงอาทิตย์ที่ถูกเมฆบดบัง

อิติ สาสนวํเส มหึสกรฏฺฐสาสนวํสกถามคฺโค

จบเรื่องราวแห่งพระศาสนาในแคว้นมหิสกะ ในพระศาสนวงศ์

นาม อฏฺฐโม ปริจฺเฉโท.

อันเป็นปริจเฉทที่ ๘

๙. มหารฏฺฐสาสนวํสกถามคฺโค

๙. เรื่องราวแห่งพระศาสนาในแคว้นมหารัฐ

๙. อิโต ปรํ มหารฏฺฐสาสนวํสกถามคฺคํ กถยิสฺสามิ ยถาวุตฺตมาติกาวเสน.

๙. ต่อจากนี้ไป ข้าพเจ้าจักกล่าวเรื่องราวแห่งพระศาสนาในแคว้นมหารัฐ ตามแนวมาติกาที่กล่าวมาแล้ว

ตติยสงฺคีตาวสาเน หิ มหาโมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถโร มหาธมฺมรกฺขิตฺเถรํ มหารฏฺฐํ เปเสสิ,-ตฺวํ เอตํ รฏฺฐํ คนฺตฺวา เอตฺถ สาสนํ ปติฏฺฐาเปสีติ.

ในที่สุดแห่งการสังคายนาครั้งที่ ๓ พระมหาโมคคัลลีบุตรติสสเถระได้ส่งพระมหาธรรมรักขิตเถระไปยังแคว้นมหารัฐว่า 'ท่านจงไปสู่แคว้นนี้แล้วจงยังพระศาสนาให้ตั้งมั่นในแคว้นนี้เถิด'

มหาธมฺมรกฺขิตตฺเถโรจ อตฺตปญฺจโม หุตฺวา มหารฏฺฐํ คนฺตฺวา มหานารทกสฺสปชาตกกถาย มหารฏฺฐเก ปสาเทตฺวา [Pg.185] จตุราสีติปาณสหสฺสานิ มคฺคผเลสุ ปติฏฺฐาเปสิ. เตรสสหสฺสานิ ปพฺพชึสุ. เอวํ โส ตตฺถ สาสนํ ปติฏฺฐาเปสิ.

พระมหาธรรมรักขิตเถระมีตนเป็นที่ ๕ ไปยังมหารัฐ ทำให้ชาวมหารัฐเลื่อมใสด้วยมหานารทกัสสปชาดก แล้วให้สัตว์ ๘๔,๐๐๐ ตั้งอยู่ในมรรคและผล ๑๓,๐๐๐ ได้ออกบวช พระเถระได้ตั้งพระศาสนาไว้ในที่นั้นด้วยประการฉะนี้

มหารฏฺฐํ อิสิ คนฺตฺวา, โส มหา ธมฺมรกฺขิโต;

ชาตกํ กถยิตฺวาน, ปสาเทสิ มหาชนนฺติ.

พระมหาธรรมรักขิตฤๅษีนั้นไปสู่มหารัฐแล้ว กล่าวชาดก ทำให้มหาชนเลื่อมใส

ตตฺถ กิร มนุสฺสา ปุพฺเพ อคฺคิหุตาทิมิจฺฉากมฺมํ เยภุยฺเยน อกํสุ. เตเนว เถโร มหานารทกสฺสปชาตกกถํ เทเสสิ. ตโต ปฏฺฐาย ตตฺถ มนุสฺสา ชาตก กถํ เยภุยฺเยน โสตุํ อติวิย อิจฺฉนฺติ. ภิกฺขูจ เยภุยฺเยน คหฏฺฐานํ ชาตกกถํเยว เทเสนฺติ. วิเสสโต ปน วสฺสนฺตรชาตกกถํ เต มนุสฺสา พหูหิ ทาตพฺพวตฺถูหิ ปูเชตฺวา สุณนฺติ.

ได้ยินว่า มนุษย์ในที่นั้นเมื่อก่อนส่วนมากได้ทำมิจฉากรรมมีอัคคิหุตะเป็นต้น เพราะเหตุนั้น พระเถระจึงแสดงมหานารทกัสสปชาดก ตั้งแต่นั้นมา มนุษย์ในที่นั้นส่วนมากปรารถนาอย่างยิ่งที่จะฟังชาดก และภิกษุทั้งหลายส่วนมากก็แสดงชาดกแก่คฤหัสถ์ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง มนุษย์เหล่านั้นบูชาด้วยวัตถุไทยธรรมเป็นอันมากแล้วจึงฟังเวสสันดรชาดก

ตญฺจ มหารฏฺฐํ นาม สฺยามรฏฺฐสมีเป ฐิตํ, เตเนว สฺยามรฏฺฐวาสิโนปิ ภิกฺขู คหฏฺฐาจ เยภุยฺเยน โสตุํ อิจฺฉนฺตีติ. มหาธมฺมรกฺขิตตฺเถโรปิ มหารฏฺฐวาสีหิ สทฺธึ สกลสฺยามรฏฺฐวาสีนํ ธมฺมํ เทเสสิ, อมตรสํ ปาเยสิ, ยถา โยนกธมฺมรกฺขิตตฺเถโร อปรนฺตรฏฺฐํ คนฺตฺวา สกลมรมฺมรฏฺฐวาสีนนฺติ.

และมหารัฐนั้นตั้งอยู่ใกล้กับสยามรัฐ เพราะเหตุนั้น ภิกษุและคฤหัสถ์ชาวสยามรัฐส่วนมากก็ปรารถนาที่จะฟัง พระมหาธรรมรักขิตเถระก็ได้แสดงธรรมแก่ชาวสยามรัฐทั้งหมดพร้อมกับชาวมหารัฐ ให้ดื่มอมตรส เหมือนพระโยนกธรรมรักขิตเถระไปสู่อปรันตชนบทแล้วแสดงแก่ชาวมรัมมรัฐทั้งหมดฉะนั้น

ยํ ปน โยนกรฏฺฐสาสนวํสกถายํ วุตฺตํ, ตมฺปิ สพฺพํ เอตฺถาปิ ทฏฺฐพฺพํเยว, เตหิ ตสฺส เอกสทิสตฺเตน ฐิตตฺตาติ. ตถา หิ นาคเสนตฺเถโรปิ โยนกรฏฺเฐ วสิตฺวา สฺยามรฏฺฐาทีสุปิ สาสนํ ปติฏฺฐาเปสิ. โยนกรฏฺฐวาสิโน มหาธมฺมคมฺภีรตฺเถรมหาเมธงฺกรตฺเถราจ สทฺธึ พหูหิ ภิกฺขูหิ สีหฬทีปํ คนฺตฺวา ตโต ปุนาคนฺตฺวา สฺยามรฏฺเฐ โสกฺกตยนครํ ปตฺวา ตตฺถ นิสีทิตฺวา สาสนํ ปคฺคณฺหิตฺวา ปจฺฉา ลกุนฺนนคเร นิสีทิตฺวา สาสนํ ปคฺคณฺหิ. เอวํ โยนกรฏฺเฐ สาสนํ ฐิตํ สฺยามาทีสุปิ ฐิตํเยวาติ ทฏฺฐพฺพํ.

อนึ่ง สิ่งใดที่กล่าวไว้ในเรื่องพงศาวดารพระศาสนาในโยนกชนบท สิ่งนั้นทั้งหมดก็พึงเห็นในที่นี้ด้วย เพราะสิ่งเหล่านั้นตั้งอยู่เสมอกันกับสิ่งนี้ แท้จริง แม้พระนาคเสนเถระก็อยู่ในโยนกชนบทแล้วตั้งพระศาสนาไว้ในสยามรัฐเป็นต้นด้วย พระมหาธรรมคัมภีรเถระและพระมหาเมธังกรเถระชาวโยนกชนบทพร้อมด้วยภิกษุเป็นอันมากไปสู่เกาะสีหล แล้วกลับมาอีกครั้งหนึ่งถึงเมืองสุโขทัยในสยามรัฐ พำนักอยู่ที่นั่นแล้วอุปถัมภ์พระศาสนา ภายหลังพำนักอยู่ที่เมืองนครศรีธรรมราชแล้วอุปถัมภ์พระศาสนา พึงทราบว่า พระศาสนาตั้งอยู่ในโยนกชนบทอย่างนี้ ก็ตั้งอยู่ในสยามรัฐเป็นต้นด้วย

พุทฺธสฺส ภควโต ปรินิพฺพานโต ทฺวิสตาธิกานํ ทฺวินฺนํ วสฺสสหสฺสานํ [Pg.186] อุปริ นวุติเม วสฺส สีหฬทีเป รชฺชํ ปตฺตสฺส กิตฺติสฺสิริราชสีหมหาราชสฺส อภิเสกโต ตติเย วสฺเส เตเนว กิตฺติสฺสิริราชสีหมหารญฺญา ปหิตปณฺณาการสาสนํ อาคมฺม สรามาธิปติธมฺมิกมหาราชาธิราเชนาณตฺเตหิ ลงฺกาทีปํ อาคเตหิ อุปาลิตฺเถ ราทีหิ ปติฏฺฐาปิโต วํโส อุปาลิวํโสติ ปากโฏ. โสจ ทุวิโธ ปุพฺพารามวิหารวาสีอภยคิริวิหารวาสีวเสนาติ. เอวํ มหานครโยนกลฺยามรฏฺเฐสุ สาสนํ ถิรํ หุตฺวา ติฏฺฐตีติ เวทิตพฺพนฺติ.

ในพรรษาที่ ๙๐ ล่วง ๒,๒๐๐ พรรษา นับแต่ปรินิพพานของพระผู้มีพระภาคเจ้า และในพรรษาที่ ๓ นับแต่ราชาภิเษกของพระเจ้ากิตติสิริราชสีหะมหาราชผู้ครองราชย์ในเกาะสีหล วงศ์ที่พระอุบาลีเถระเป็นต้นผู้มาสู่เกาะลังกาตามพระบัญชาของพระธรรมิกมหาราชาธิราชผู้เป็นอธิบดีแห่งสยามรัฐ ซึ่งอาศัยพระราชสาส์นและเครื่องบรรณาการที่พระเจ้ากิตติสิริราชสีหะมหาราชนั้นส่งไป ได้ตั้งขึ้นนั้น มีชื่อเสียงว่า อุบาลีวงศ์. และวงศ์นั้นมี ๒ อย่าง คือ ฝ่ายที่อยู่ในบุพพารามวิหาร และฝ่ายที่อยู่ในอภัยคีรีวิหาร. พึงทราบว่า พระศาสนาตั้งมั่นอยู่ในมหานคร โยนก และสยามรัฐด้วยประการฉะนี้.

อิติ สาสนวํเส มหารฏฺฐสาสนวํสกถามคฺโค นาม

จบเรื่องพงศาวดารพระศาสนาในมหารัฐ ในคัมภีร์ศาสนวงศ์

นวโม ปริจฺเฉโท.

ปริจเฉทที่ ๙.

๑๐. จินรฏฺฐสาสนวํสกถามคฺโค

๑๐. เรื่องพงศาวดารพระศาสนาในจีนรัฐ

๑๐. ตโต ปรํ ปวกฺขามิ จีนรฏฺฐสาสนวํสกถามคฺคํ ยถาฏฺฐวิตมาติกาวเสน.

๑๐. จากนั้น ข้าพเจ้าจักกล่าวเรื่องพงศาวดารพระศาสนาในจีนรัฐ ตามมาติกาที่ตั้งไว้.

ตติยสงฺคีตาวสาเน หิ มหาโมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถโร มชฺฌิมตฺเถรํ จินรฏฺฐํ เปเสสิ,-ตฺวํ เอตํ รฏฺฐํ คนฺตฺวา เอตฺถ สาสนํ ปติฏฺฐาเปหีติ.

ในที่สุดแห่งการสังคายนาครั้งที่ ๓ พระมหาโมคคัลลีบุตรติสสเถระได้ส่งพระมัชฌิมเถระไปยังจีนรัฐว่า 'ท่านจงไปสู่รัฐนี้แล้วตั้งพระศาสนาไว้ในที่นี้เถิด'.

มชฺฌิมตฺเถโรจ กสฺสปโคตฺตเรน อฬกเรวตฺเถเรน ทุนฺทภิยตฺเถเรน มหาเรวตฺเถเรนจ สทฺธึ หิมวนฺตปฺปเทเส ปญฺจจีนรฏฺฐํ คนฺตฺวา ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนสุตฺตนฺตกถายตํ เทสํ ปสาเทตฺวา อสีติปาณโกฏิโย มคฺคผลรตนานิ ปฏิลาเภสิ. ปญฺจปิจ เต เถรา ปญฺจรฏฺฐานิ ปสาเทสุํ. เอกเมกสฺส สนฺติเก สหสฺสมตฺตา ปพฺพชึสุ. เอวํ เต ตตฺถ สาสนํ ปติฏฺฐาเปสุํ.

พระมัชฌิมเถระพร้อมด้วยพระอฬกเรวัตเถระผู้มีโคตรกัสสปะ พระทุนทุภิยเถระ และพระมหาเรวัตเถระ ไปยังปัญจจีนรัฐในหิมวันตประเทศ ทำให้ประเทศนั้นเลื่อมใสด้วยธัมมจักกัปปวัตตนสูตร แล้วให้สัตว์ ๘๐ โกฏิ ได้รัตนคือมรรคผล. พระเถระทั้ง ๕ รูปนั้นทำให้รัฐทั้ง ๕ เลื่อมใส. ภิกษุประมาณ ๑,๐๐๐ รูปได้บวชในสำนักของแต่ละรูป. ด้วยประการฉะนี้ พระเถระเหล่านั้นได้ตั้งพระศาสนาไว้ในที่นั้น.

คนฺตฺวา มชฺฌิมตฺเถโร, หิมวนฺตํ ปสาทยิ;

ยกฺขเสนํ ปกาเสนฺโต, ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนนฺติ.

พระมัชฌิมเถระไปแล้ว ทำให้หิมวันตประเทศเลื่อมใส แสดงยักษเสนา (กองทัพยักษ์) ด้วยธัมมจักกัปปวัตตนสูตร.

ตตฺถ กิร มนุสฺสา เยภุยฺเยน จนฺทีปรมีสฺวารานํ ยกฺขานํ ปูชํ [Pg.187] กโรนฺติ. เตเนว เต ปญฺจ เถรา เตสํ ยกฺขเสนํ ปกาสยิตฺวา ธมฺมํ เทเสสุํ. กสฺมีรคนฺธารรฏฺฐํ ปน กทาจิ กทาจิ จีนรฏฺฐินฺทสฺส วิชิตํ โหติ, กทาจิ กทาจิ ปน วิสุํ โหติ. ตทา ปน วิสุํเยว อโหสีติ ทฏฺฐพฺพํ.

ได้ยินว่า มนุษย์ในที่นั้นส่วนมากบูชายักษ์ผู้เป็นใหญ่คือจัณฑีและปรเมศวร. เพราะเหตุนั้น พระเถระทั้ง ๕ รูปนั้นจึงแสดงธรรมโดยเปิดเผยยักษเสนา (กองทัพยักษ์) แก่พวกเขา. อนึ่ง แคว้นกัศมีระและคันธาระบางครั้งก็เป็นอาณาเขตของพระราชาแห่งจีนรัฐ บางครั้งก็เป็นอิสระ. พึงทราบว่า ในครั้งนั้นเป็นอิสระนั่นเอง.

จีรนฏฺเฐ ปน ภควโต สาสนํ ทุพฺพลํเยว หุตฺวา อฏฺฐาสิ, น ถิรํ หุตฺวา. เตเนว อิทานิ ตตฺถ กตฺถจิเยว สาสนํ ฉายามตฺตํว ปญฺญายติ, วาตเวเคน วิกิณฺณอพฺภํวิย ติฏฺฐตีติ.

อนึ่ง พระศาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้าในจีนรัฐนั้นตั้งอยู่โดยอ่อนแอ ไม่มั่นคง. เพราะเหตุนั้น บัดนี้ พระศาสนาในที่นั้นจึงปรากฏเพียงเงาในบางแห่งเท่านั้น ตั้งอยู่เหมือนเมฆที่กระจัดกระจายด้วยแรงลมฉะนั้น.

อิติ สาสนวํเส จีนรฏฺฐสาสนวํสกถามคฺโค นาม

จบเรื่องพงศาวดารพระศาสนาในจีนรัฐ ในคัมภีร์ศาสนวงศ์

ทสโม ปริจฺเฉโท.

ปริจเฉทที่ ๑๐.

เอวํ สพฺเพน สพฺพํ สาสนวํสกถามคฺโค นิฏฺฐิโต.

เรื่องพงศาวดารพระศาสนาทั้งหมดจบลงด้วยประการฉะนี้.

เอตฺตาวตาจ –

ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ –

ลงฺกาคเตน สนฺเตน, จิตฺรญาเณน ภิกฺขุนา;

สรณงฺกรนาเมน, สทฺธมฺมฏฺฐิติกามินา.

อันภิกษุผู้สงบ มีปัญญาอันวิจิตร นามว่า สรณังกร ผู้ปรารถนาความตั้งมั่นแห่งพระสัทธรรม ผู้มาจากลังกา.

ทูรโตเยว ทีปมฺหา, สุมงฺคเลน โชตินา;

วิสุทฺธสีลินาเจว, ทีปนฺตรฏฺฐภิกฺขุนา.

และอันภิกษุชาวต่างประเทศ ผู้มีรัศมีคือสุมางคละ ผู้มีศีลบริสุทธิ์ ผู้มาจากเกาะอันไกล.

อญฺเญหิจาภิยาจิโต, ปญฺญาสามีติ นามโก;

อกาสึ สุฏฺฐุกํ คนฺถํ, สาสนวํสปฺปทีปิกํ.

และอันผู้อื่นทั้งหลายอ้อนวอนแล้ว ข้าพเจ้าผู้มีนามว่า ปัญญาสามี ได้ทำคัมภีร์อันดีงามนี้ ซึ่งเป็นเครื่องส่องสว่างพงศาวดารพระศาสนา.

ทฺวิสเตจ สหสฺเสจ, เตวีสาธิเก คเต;

ปุณฺณายํ มิคสีรสฺส, นิฏฺฐํ คตาว สพฺพโส.

เมื่อล่วงไป ๒,๒๒๓ ปี ในวันเพ็ญเดือนมิคสิระ (เดือน ๑) คัมภีร์นี้ได้สำเร็จบริบูรณ์ทั้งหมด.

โกจิ เอตฺเถว โทโส เจ, ปญฺญายติ สุจิตฺตกา;

ตํ ขมนฺตุ จ สุทฺธิยา, คณฺหนฺตุ ยุตฺติกํ หเวติ.

หากมีข้อผิดพลาดใดๆ ปรากฏในที่นี้ ขอท่านผู้มีจิตดีทั้งหลายจงอดโทษให้ และจงถือเอาแต่สิ่งที่ถูกต้องเถิด.

বাংলা
পালি	অট্ঠকথা	টীকা	অন্ন
1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি	1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা	1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩	1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি	2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা	2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি	3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা	3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)	4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)	4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি	5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা	5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি	6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা	6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫	7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা	7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利	義註	複註	藏外典籍
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Pali Canon	Commentaries	Sub-commentaries	Other
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon Pali	Commentaires	Sous-commentaires	Autres
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-Kanon	Kommentare	Subkommentare	Sonstige
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैनन	कमेंट्री	उप-टिप्पणियाँ	अन्य
1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि	1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3	1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि	2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5	7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon Pali	Komentar	Sub-komentar	Lainnya
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典	註釈書	副註釈書	その他
1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ	1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター	1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3	1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ	2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター	2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ	3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター	3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ）	4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ）	4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ）
5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ	5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター	5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ	6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター	6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5	7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター	7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលី	អដ្ឋកថា	ដីកា	ផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ	1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា	1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣	1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ	2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា	2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ	3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា	3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)	4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)	4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ	5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា	5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ	6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា	6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥	7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា	7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경	주석서	부주석서	기타
1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리	1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타	1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3	1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리	2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타	2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리	3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타	3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)	4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)	4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리	5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타	5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리	6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타	6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5	7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타	7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີ	ອັດຖະກະຖາ	ຏີກາ	ອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ	1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ	1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3	1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ	2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ	2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ	3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ	3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)	4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)	4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ	5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ	5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ	6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5	7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळी	अट्ठकथा	टीका	अन्य
1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी	1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३	1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी	2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५	7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်	အဋ္ဌကထာ	ဋီကာ	အခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ	1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ	1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃	1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ	2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ	2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ	3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ	3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)	4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)	4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ	5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ	5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ	6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ	6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅	7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ	7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
Páli	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Outro
1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)	1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya	1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3	1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha	2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha	2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima	3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores	3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta	4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta	4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara	5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.	5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)	6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia	6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5	7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados	7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канон	Комментарии	Субкомментарии	Другое
1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали	1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха	1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3	1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали	2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха	2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали	3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха	3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта)	4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)	4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали	5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха	5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали	6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха	6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5	7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха	7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනය	විවරණ	අටුවා	වෙනත්
1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි	1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා	1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3	1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි	2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා	2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි	3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා	3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)	4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)	4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි	5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා	5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි	6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා	6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5	7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා	7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon Pali	Los Comentarios	Los Subcomentarios	Otros
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคน	ข้อคิดเห็น	คำอธิบายย่อย	อื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ	1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา	1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓	1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ	2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา	2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ	3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา	3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)	4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)	4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ	5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา	5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ	6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา	6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕	7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา	7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ
นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส นอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น สาสนวํสปฺปทีปิกา สาสนวงศ์ปทีปิกา (คัมภีร์ประทีปแห่งพระศาสนา) พุทฺธํ [Pg.1] สุมาลี ทฺวิปทุตฺตโม ตโม,หนฺตฺวาน โพเธสิธ ปงฺกชํ กชํ; มคฺคคฺคเสลมฺหิ สุญฏฺฐิโต ฐิโต,โส มํ จิรํ ปาตุ สุขํ สทา สทา. พระพุทธเจ้าผู้ทรงประดุจระเบียบดอกไม้อันงดงาม ทรงเป็นยอดเยี่ยมกว่าสัตว์สองเท้า ทรงขจัดความมืดมิดแล้ว ทรงยังดอกบัวที่เกิดในตมให้เบิกบานในโลกนี้ ทรงประทับตั้งมั่นอยู่บนยอดเขาคือมรรค ขอพระองค์นั้นจงคุ้มครองข้าพเจ้าให้มีความสุขตลอดกาลนานทุกเมื่อเถิด สีหฬทฺทีปโตเยว,อาคเตหิ ทิสนฺตเร; ภิกฺขูหิ ยาจิโต กสฺสํ,สาสฺนวํสปฺปทีปิกํ. ข้าพเจ้าอันภิกษุทั้งหลายผู้มาจากเกาะลังกาและจากต่างทิศอ้อนวอนแล้ว จักรจนาคัมภีร์สาสนวงศ์ปทีปิกา กามญฺจ โปราเณหิ ยา,สาสฺนวํสปฺปทิปิกา; วิตฺถาร วาจนามคฺคา,วิรจิตา วินิจฺฉยา. อนึ่ง คัมภีร์สาสนวงศ์ปทีปิกาที่พระเถระแต่โบราณได้รจนาไว้แล้วนั้น มีแนวทางแห่งการพรรณนาที่พิสดารและมีการวินิจฉัย สา [Pg.2] ปน มรมฺมภาสาย,กตตฺตาเยว เอเตสํ; ทีปนฺตรนิวาสินํ,วหาติ สุฏฺฐุนาตฺถํ. แต่คัมภีร์นั้น เพราะเหตุที่รจนาไว้ด้วยภาษาพม่า จึงไม่อำนวยประโยชน์อย่างดีแก่ชนทั้งหลายผู้พำนักอยู่ในเกาะอื่นเหล่านั้น ตสฺมา หิ มูลภาสาย,กริสฺสามิ อหํ หเว; สํสนฺทิตฺวาน คนฺเถหิ,ตํ สลฺลกฺเขนฺตุ สาธโวติ. เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจักกระทำ (คัมภีร์นี้) ด้วยภาษามูล (ภาษาบาลี) โดยสอบทานกับคัมภีร์ทั้งหลาย ขอท่านผู้รู้ทั้งหลายจงพิจารณาเถิด ตตฺรายํมาติกา – ในคัมภีร์นั้นมีมาติกา (สารบัญ) ดังนี้ ๑. นวฏฺฐานาคตสาสนวํสกถามคฺโค, ๑. แนวทางแห่งเรื่องราววงศ์พระศาสนาที่มาใน ๙ สถานที่ ๒. สีหฬทีปิกสาสนวํสกถามคฺโค, ๒. แนวทางแห่งเรื่องราววงศ์พระศาสนาในเกาะลังกา ๓. สุวณฺณภูมิสาสนวํสกถามคฺโค, ๓. แนวทางแห่งเรื่องราววงศ์พระศาสนาในสุวรรณภูมิ ๔. โยนกรฏฺฐสาสนวํสกถามคฺโค, ๔. แนวทางแห่งเรื่องราววงศ์พระศาสนาในแคว้นโยนก ๕. วนวาสีรฏฺฐสาสนวํสกถามคฺโค, ๕. แนวทางแห่งเรื่องราววงศ์พระศาสนาในแคว้นวนวาสี ๖. อปรนฺตรฏฺฐสาสนวํสกถามคฺโค, ๖. แนวทางแห่งเรื่องราววงศ์พระศาสนาในแคว้นอปรันตกะ ๗. กสฺมีรคนฺธารรฏฺฐสาสนวํสกถามคฺโค, ๗. แนวทางแห่งเรื่องราววงศ์พระศาสนาในแคว้นกัศมีระและคันธาระ ๘. มหึสกรฏฺฐสาสนวํสกถามคฺโค, ๘. แนวทางแห่งเรื่องราววงศ์พระศาสนาในแคว้นมหิสกะ ๙. มหารฏฺฐสาสนวํสวถามคฺโค, ๙. แนวทางแห่งเรื่องราววงศ์พระศาสนาในแคว้นมหารัฐ ๑๐. จินรฏฺฐสาสนวํสกถามคฺโคจาติ. ๑๐. แนวทางแห่งเรื่องราววงศ์พระศาสนาในแคว้นจีน ๑. นวฏฺฐานาคตสาสนวํสกถามคฺโค ๑. แนวทางแห่งเรื่องราววงศ์พระศาสนาที่มาใน ๙ สถานที่ ๑. ตตฺถ จ นวฏฺฐานาคตสาสนวํสกถามคฺโค เอวํ เวทิตพฺโพ. อมฺหากญฺหิ ภควา สมฺมาสมฺพุทฺโธ เวเนยฺยานํ หิตตฺถาย หตฺถคตํ สุขํ อนาทิยิตฺวา ทีปงฺกรสฺส ภควโต ปาทมูเล พฺยากรณํ นาม มญฺชูสก ปุปฺผํ ปิลนฺธิตฺวา กปฺปสตสหสฺสาธิกานิ จตฺตาริ อสขฺเย ยานิ อเนกาสุ ชาตีสุ อตฺตโน เขทํ อนเปกฺขิตฺวา สมตึสปารมิโย [Pg.3] ปูเรตฺวา เวสฺสนฺตรตฺตภาวโต จวิตฺวา ตุสิตปุเร เทวสุขํ อนุภวิ. ๑. ในบรรดาเรื่องราวเหล่านั้น แนวทางแห่งเรื่องราววงศ์พระศาสนาที่มาใน ๙ สถานที่ พึงทราบดังนี้: พระผู้มีพระภาคสัมมาสัมพุทธเจ้าของเราทั้งหลาย ทรงไม่ทรงถือเอาความสุขที่อยู่ในมือเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่เวไนยสัตว์ ทรงประดับดอกไม้ชื่อมัญชูสกะคือพยากรณ์ที่ใต้ฝ่าพระบาทของพระผู้มีพระภาคทีปังกร ทรงบำเพ็ญบารมี ๓๐ ทัศให้เต็มเปี่ยมโดยไม่ทรงคำนึงถึงความเหน็ดเหนื่อยของพระองค์เองในหลายภพหลายชาติ ตลอด ๔ อสงไขยกับอีกแสนกัป ทรงจุติจากอัตภาพเป็นพระเวสสันดรแล้ว ทรงเสวยทิพยสุขในสวรรค์ชั้นดุสิต ตทา เทเวหิ อุยฺโยชิยมาโน หุตฺวา กปิลวตฺถุมฺหิ โหสมตรญฺญา ปภุติ อสมฺภินฺนาตฺติยวํสิกสฺส สุทฺโธ ธนสฺสนาม มหารญฺโญ อคฺคมเหสิยา อสมฺภินฺนาตฺติยวํ สิกาย มายาย กุจฺฉีสฺมึ อาสาฬิมาสสฺส ปุณฺณมิยํ คุรุวาเร ปฏิสนฺธึ คเหตฺวา อสมาสจฺจเยน เวสาขมาสสฺส ปุณฺณมิยํ สุกฺกวาเร วิชายิตฺวา โสฬสวสฺสิกกาเล รชฺชสมฺปตฺตึ ปตฺวา เอกูนตึสวสฺสานิ อติกฺกมิตฺวา มงฺคลอุยฺยานํ นิกฺขมนกาเล เทเวหิ ทสฺสิตานิ จตฺตาริ นิมิตฺตานิ ปสฺสิตฺวา สํเวคํ อาปชฺชิตฺวา มหาภินิกฺขมนํ นิกฺขมิตฺวา อโนมายนาม นทิยา ตีเร ภมร วณฺณสนฺนิภานิ เกสานิ ฉินฺทิตฺวา เทวทตฺติยกาสาวํ ปฏิจฺฉาเทตฺวา เน รญฺชรายนาม นทิยา ตีเร เวสาขมาสสฺส ปุณฺณมิยํ ปจฺจูสกาเล สุชาตายนาม เสฏฺฐิธีตาย ทินฺนํ ปายาสํ เอกูนปณฺณาสวาเรน ปริภุญฺชิตฺวา ปุริมิกานํ สมฺมาสมฺพุทฺธานํ ธมฺมตาย สุวณฺณปาตึ นทิยํ โอตาเรตฺวา มหาโพธิมณฺฑํ อุปสงฺกมิตฺวา อปราชิตปลฺลงฺเก นิสีทิตฺวา อนมตคฺคสํ สารโต ปฏฺฐาย อตฺตานํ ฉายา วิย อนุยนฺตานํ อเนกสตกิเลสเวรีนํ สีสํ จตูหิ มคฺคสตฺเถหิ ฉินฺทิตฺวา ติโลกคฺคมหาธมฺมราชตฺตํ ปตฺวา ปญฺจตาลีสวสฺสานํ เตสุ เตสุ ฐาเนสุ เตสํ เตสํ สตฺตานํ มหากรุณาสมาปตฺติชาลํ ปตฺถาเรตฺวา เทสนาญาณํ วิชมฺเภตฺวา ธมฺมํ เทเสตฺวา สาสนํ ปติฏฺฐาเปสิ. ปติฏฺฐาเปตฺวา จ ปน อสีติวสฺสายุกกาเล วิชฺโชตยิตฺวา นิพฺพายนปฺป ทาปชาลํ วิย อนุปาทิเสสนิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายิ. มจฺจุ ธมฺมสฺส จ นาม ตีสุ โลเกสุ อติมมายิตพฺโพ เอส, อติครุกาตพฺโพ เอส, อติภายิตพฺโพ เอสาติ วิชานนสภาโว นตฺถิ. ภควนฺตํเยว ตาว ติโลกคฺคปุคฺคลํ อาทาย [Pg.4] คจฺฉติ, กึมงฺคํ ปน อมฺเห เยวา เตวา, อโหวตอจฺฉริยา สงฺขารธมฺโมติ. โหนฺติ เจตฺถ– ในกาลนั้น ทรงถูกทวยเทพทูลอาราธนาแล้ว ทรงถือปฏิสนธิในพระครรภ์ของพระนางมายาผู้มีขัตติยวงศ์ไม่ขาดสาย ซึ่งเป็นอัครมเหสีของพระเจ้าสุทโธทนะมหาราช ผู้มีขัตติยวงศ์ไม่ขาดสายตั้งแต่พระเจ้ามหาสมมตราชเป็นต้นมา ในกรุงกบิลพัสดุ์ ในวันพฤหัสบดีเพ็ญเดือนอาสาฬหะ ทรงประสูติในวันศุกร์เพ็ญเดือนวิสาขะโดยล่วงไป ๑๐ เดือน ทรงบรรลุถึงราชสมบัติเมื่อพระชนมายุ ๑๖ พรรษา ทรงล่วงไป ๒๙ พรรษา เมื่อเสด็จออกไปยังอุทยานมงคล ทรงเห็นนิมิต ๔ ประการที่ทวยเทพแสดงให้เห็นแล้ว ทรงถึงความสังเวช ทรงเสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์ ทรงตัดพระเกศาที่มีสีประดุจสีแมลงภู่ที่ฝั่งแม่น้ำชื่ออโนมา ทรงรับผ้ากาสาวพัสตร์ที่เทวดาถวาย ทรงเสวยข้าวมธุปายาสที่ธิดาเศรษฐีชื่อสุชาดาถวายในเวลาปัจจุสมัยแห่งวันเพ็ญเดือนวิสาขะที่ฝั่งแม่น้ำชื่อเนรัญชรา โดยแบ่งเป็น ๔๙ คำ ทรงลอยถาดทองลงในแม่น้ำตามธรรมเนียมของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าองค์ก่อนๆ ทรงเสด็จเข้าไปสู่มหาโพธิมณฑล ทรงประทับนั่งบนอปรชิตบัลลังก์ ทรงตัดศีรษะของข้าศึกคือกิเลสหลายร้อยที่ติดตามพระองค์ไปดุจเงาตั้งแต่สังสารวัฏที่หาเบื้องต้นมิได้ ด้วยศัสตราคือมรรค ๔ ทรงบรรลุความเป็นพระมหาธรรมราชาผู้ยิ่งใหญ่ที่สุดในโลกทั้งสาม ทรงแผ่ข่ายแห่งมหากรุณาสมาบัติแก่สัตว์นั้นๆ ในสถานที่นั้นๆ ตลอด ๔๕ พรรษา ทรงสำแดงพระญาณในการเทศนา ทรงแสดงธรรม ทรงประดิษฐานพระศาสนาไว้ และครั้นทรงประดิษฐานไว้แล้ว เมื่อพระชนมายุได้ ๘๐ พรรษา ทรงยังโลกให้สว่างไสวแล้ว ทรงปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ประดุจเปลวประทีปที่ดับไป อนึ่ง ธรรมชาติคือความตายนี้ ในโลกทั้งสามไม่มีสภาวะที่จะพึงรู้ได้ว่า 'ความตายนี้เป็นสิ่งที่ควรทะนุถนอมยิ่ง ความตายนี้เป็นสิ่งที่ควรเคารพยิ่ง ความตายนี้เป็นสิ่งที่ควรกลัวยิ่ง' มัจจุราชย่อมพาเอาแม้พระผู้มีพระภาคผู้เป็นบุคคลสูงสุดในโลกทั้งสามไป จะป่วยกล่าวไปไยถึงพวกเราเล่า โอ สังขารธรรมทั้งหลายน่าอัศจรรย์จริง มจฺจุธมฺโม จ นาเมส,นิลฺลชฺโช จ อโนตฺตปฺปี; ติโลกคฺคํว อาทาย,คจฺฉี ปเคว อญฺเญสุ. ธรรมคือความตายนี้ ชื่อว่าเป็นผู้ไร้ยางอายและไม่มีความสะดุ้งกลัว ย่อมพาเอาแม้พระองค์ผู้สูงสุดในโลกทั้งสามไป จะป่วยกล่าวไปไยถึงคนอื่นเล่า ยถา โคฆาตโก โจโร,มาเรตุํเยว อารภิ; โคณํ ลทฺธาน โลกมฺหิ,ปโยชนํว เอตฺตกํ. เหมือนโจรฆ่าโค ได้โคมาในโลกนี้ ย่อมเริ่มฆ่าเท่านั้น มีประโยชน์เพียงเท่านี้ ตเถว มจฺจุราชา จ,หินฺทคูนํ คุณํ อิธ; น วิชานาติ เอโส หิ,มาเรตุํเยว อารภีติ. ฉันใด พระยามัจจุราชก็ฉันนั้น ย่อมไม่รู้จักคุณของบุคคลผู้มีคุณในโลกนี้ เพราะพระยามัจจุราชนั้นย่อมเริ่มฆ่าเท่านั้น สตฺตาหปรินิพฺพุเต จ ภควติ อายสฺมา มหากสฺสโป ติยฑฺฒสตาธิเกหิ สหสฺสมตฺเตหิ ภิกฺขูหิ สทฺธิ ปาวาโต กุสีนารายํ อาคจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเค ภควา สมฺมาสมฺพุทฺโธ ปรินิพฺพุโตติ สุตฺวา อวีตโสก ภิกฺขู โรทนฺเต ทิสฺวา วุทฺธปพฺพชิโต สุภทฺทานาม ภิกฺขุ เอวํ วทติ– มา อาวุโส ปริเทวิตฺถ, นตฺเถตฺถ โสจิตพฺโพนามโกจิ, ปุพฺเพ มยํ ภวาม สมเณน เค,ภเมน อุปทฺทุตา– อิทํ กโรถ อิทํ ตุมฺหากํ กปฺปติ, มา อิทํ กริตฺถ น อิทํ ตุมฺหากํ กปฺปตีติ, เสยฺยถาปิ อิณสาธิเกน ทาโสติ, อิทานิ ปน มยํ ยํ ยํ อิจฺฉาม, ตํ ตํ สกฺกา กาตุํ, ยํ ยํ ปน น อิจฺฉาม,ตํ ตํ สกฺกา อกาตุนฺติ. ตํ สุตฺวา อีทิสํ ปน เวรีปุคฺคลํ ปฏิจฺจ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ภควโต สาสนํ ขิปฺปํ อนฺตรธาเรยฺย, อิทานิ สุวณฺณกฺขนฺธสทิโส สรีโร สํวิชฺชมาโน [Pg.5]เยว ทุกฺเขน นิปฺผาทิเต สาสเน มหาภยํ อุปฺปชฺชิ จ, อีทิโส ปุคฺคโล อญฺญํ อีทิสํ ปุคฺคลํ สหายํ ลภิตฺวา วุทฺธิมาปชฺชนฺโต หาเปตุํ สกฺกุเณยฺย มญฺเญติ จิตฺตกฺเขทํ ปตฺวา ธมฺมสํเวคํ ลภิตฺวา อิมํ ภิกฺขุํ อิเธว เสตวตฺถํ นิวาสาเปตฺวา สรีเร ภสฺเมน วิกิริตฺวา พหิทฺธา กริสฺสามีติ จินฺเตสิ. เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานได้ ๗ วัน ท่านพระมหากัสสปะพร้อมด้วยภิกษุประมาณ ๑,๒๕๐ รูป กำลังเดินทางจากเมืองปาวาไปยังเมืองกุสินารา ในระหว่างทาง ได้ฟังว่าพระผู้มีพระภาคสัมมาสัมพุทธเจ้าปรินิพพานแล้ว เห็นภิกษุทั้งหลายที่ยังมีโศกเศร้าพากันร้องไห้อยู่ ภิกษุผู้บวชเมื่อแก่ชื่อว่าสุภัททะจึงกล่าวอย่างนี้ว่า "อย่าเลย อาวุโส พวกท่านอย่าร้องไห้ไปเลย ในเรื่องนี้ไม่มีใครที่ควรเศร้าโศก เมื่อก่อนพวกเราถูกพระสมณะเบียดเบียนว่า สิ่งนี้พวกเธอควรทำ สิ่งนี้ควรแก่พวกเธอ สิ่งนี้พวกเธอไม่ควรทำ สิ่งนี้ไม่ควรแก่พวกเธอ เหมือนทาสที่ถูกเจ้าหนี้เบียดเบียน แต่บัดนี้ พวกเราปรารถนาสิ่งใด ก็สามารถทำสิ่งนั้นได้ สิ่งใดที่เราไม่ปรารถนา ก็สามารถไม่ทำสิ่งนั้นได้" ท่านพระมหากัสสปะได้ฟังคำนั้นแล้วคิดว่า "เพราะอาศัยบุคคลผู้เป็นเวรีเช่นนี้ ศาสนาของพระผู้มีพระภาคสัมมาสัมพุทธเจ้าพึงอันตรธานไปโดยเร็ว บัดนี้ เมื่อพระสรีระที่ประดุจแท่งทองคำยังปรากฏอยู่แท้ๆ ภัยใหญ่หลวงก็ได้เกิดขึ้นในพระศาสนาที่ทำได้โดยยากแล้ว บุคคลเช่นนี้หากได้สหายที่เป็นเช่นเดียวกันแล้วเจริญรุ่งเรืองขึ้น ก็จะพึงทำให้พระศาสนาเสื่อมถอยลงได้" ท่านจึงเกิดความสลดใจ ได้ธรรมสังเวชแล้วคิดว่า "เราจะให้ภิกษุรูปนี้ครองผ้าขาวเสียที่นี่แหละ แล้วเอาเถ้าสรีระซัดใส่แล้วขับไล่ออกไปข้างนอก" ตทา อายสฺมโต มหากสฺสปตฺเถรสฺส เอตทโหสิ,– อิทานิ สมณสฺส โคตมสฺส สรีรํ สํวิชฺชมานํเยว ปริสา วิวาทํ กโรนฺตีติ มนุสฺสา อุปวทิสฺสนฺติติ. ตโต ปจฺฉา อิมํ วิตกฺกํ วูปสเมตฺวา ขมิตฺวา สมฺมาสมฺพุทฺโธ ภควา ปรินิพฺพายมาโนปิ เตน ปน เทสิโต ธมฺโม สํวิชฺชติ, เตน เทสิตสฺส ธมฺมสฺส ถิรํ ปติฏฺฐาปนตฺถาย สงฺคายิยมานํ อีทิเสหิ ปุคฺคเลหิ สาสนํ น อนฺตรธายิสฺสติ, จิรํ ฐสฺสติ เยวาติ มนสิกริตฺวา ภควโต ทินฺนปํสุ กูลจีวราทิวเสน ธมฺมานุคฺคหํ อนุสฺสริตฺวา ภควโต ปรินิพฺพานโต ตติเย มาเส อาสาฬิมาสสฺส ปุณฺณมิโต ปญฺจเม ทิวเส ราชคเห สตฺตปณฺณิคุหายํ อาชาตสตฺตุํนาม ราชานํ นิสฺสาย ปญฺจหิ อรหนฺต สเตหิ สทฺธึ สตฺตมาเสหิ ปฐมํ สงฺคายนํ อกาสิ. ในกาลนั้น ความคิดนี้ได้เกิดขึ้นแก่ท่านพระมหากัสสปเถระว่า "บัดนี้ เมื่อสรีระของพระสมณโคดมยังปรากฏอยู่แท้ๆ บริษัทก็ยังทำการวิวาทกัน มนุษย์ทั้งหลายจักติเตียนได้" ต่อจากนั้น ท่านจึงระงับความวิตกนี้แล้วอดกลั้นไว้ พิจารณาว่า "พระผู้มีพระภาคสัมมาสัมพุทธเจ้าแม้จะปรินิพพานไปแล้ว แต่พระธรรมที่พระองค์ทรงแสดงไว้ยังมีอยู่ เมื่อพระธรรมที่พระองค์ทรงแสดงไว้ได้รับการสังคายนาเพื่อความตั้งมั่นยั่งยืน พระศาสนาจักไม่อันตรธานไปเพราะบุคคลเช่นนี้ แต่จักดำรงอยู่ตลอดกาลนาน" ท่านระลึกถึงการที่พระผู้มีพระภาคทรงสงเคราะห์ด้วยธรรม มีการประทานผ้าบังสุกุลจีวรเป็นต้น จึงได้ทำปฐมสังคายนา ณ ถ้ำสัตตบรรณคูหา กรุงราชคฤห์ โดยอาศัยพระเจ้าอชาตศัตรู พร้อมด้วยพระอรหันต์ ๕๐๐ รูป เป็นเวลา ๗ เดือน ในเดือนที่ ๓ นับแต่พระผู้มีพระภาคปรินิพพาน คือในวันที่ ๕ นับแต่วันเพ็ญเดือนอาสาฬหะ ตทา อฏฺฐจตฺตาลีสาธิกสตกลิยุคํ อนวเสสโต อปเนตฺวา กลิยุเคน สาสนํ สมํ กตฺวา ฐเปสิ. ยทา ปน อชาตสตฺตุ รญฺโญ รชฺชํ ปตฺวา อฏฺฐวสฺสานิ อเหสุํ, ตทา มรมฺมรฏฺเฐ ตงฺโกสงฺคตฺวปุเร ชมฺพุทีปธชสฺสนาม รญฺโญ รชฺชํ ปตฺวา อติเรกปญฺจวสฺสานิ อเหสุนฺติ. ในกาลนั้น ท่านได้หักศักราชกาลียุคออก ๑๔๘ ปีโดยไม่เหลือ แล้วตั้งศาสนศักราชให้เสมอด้วยกาลียุค เมื่อพระเจ้าอชาตศัตรูเสวยราชสมบัติได้ ๘ ปี ในขณะนั้น ในแคว้นพม่า ณ เมืองตังโกสังคตวะ พระเจ้าชมพูทีปธชะเสวยราชสมบัติได้เกิน ๕ ปี อิมิสฺสญฺจ ปฐมสงฺคีติยํ อายสฺมา มหากสฺสโป อายสฺมา อุปาลิ อายสฺมา อานนฺโท อายสฺมา อนุรุทฺโธ จาติ เอวมาทโย ปญฺจสตปฺปมาณา มหาเถรา ปฐมํ สงฺคายิตฺวา สาสนํ อนุคฺคเหสุํ. เอวํ [Pg.6] สุภทฺทสฺส ทุฏฺฐปพฺพชิตสฺส ทุฏฺฐวจนํ สาสนสฺส อนุคฺคเห การณํนาม อโหสิ. สุภทฺโท จ นาม ทุฏฺฐปพฺพชิโต อาตุมานครวาสี อโหสิ กปฺปกกุลิโก. โส ยทา ภควา อาตุมานครํ คจฺฉติ, ตทา อตฺเตโน ปุตฺเต ทฺเว สามเณเร กปฺปกกมฺมํ การาเปตฺวา ลทฺเธหิ ตณฺฑุลเตลาทีหิ วตฺถูหิ ยาคุํ ปจิตฺวา สสงฺฆสฺส พุทฺธสฺส อทาสิ. ภควา ปน ตานิ อปฺปฏิคฺคเหตฺวา การณํ ปุจฺฉิตฺวา วิครหิตฺวา อกปฺปิยสมาทานทุกฺกฏาปตฺตึ กปฺปกปุพฺพสฺส ภิกฺขุสฺส ขุรธารณทุกฺกฏาปตฺติญฺจ ปญฺญาเปสิ. ตํ การณํ ปฏิจฺจ เวรํ พนฺธิตฺวา สาสนํ วิทฺธํสิตุกามตาย ตตฺตกอโยคุฬํ คิลิตฺวา อุคฺคีรนฺโต วิย อีทิสทุฏฺฐวจนํ วทีติ. ในการทำปฐมสังคายนาครั้งนี้ พระมหาเถระประมาณ ๕๐๐ รูป มีท่านพระมหากัสสปะ ท่านพระอุบาลี ท่านพระอานนท์ และท่านพระอนุรุทธะ เป็นต้น ได้สังคายนาเป็นครั้งแรกแล้วช่วยกันประคับประคองพระศาสนาไว้ คำกล่าวที่ชั่วร้ายของสุภัททะผู้บวชเมื่อแก่ที่ชั่วช้าเช่นนี้แล ได้กลายเป็นเหตุในการประคับประคองพระศาสนา อนึ่ง สุภัททะผู้บวชเมื่อแก่ที่ชั่วช้านั้น เป็นชาวเมืองอาตุมา เกิดในตระกูลช่างกัลบก เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จไปยังเมืองอาตุมา เขาได้ให้บุตรของตนซึ่งเป็นสามเณร ๒ รูป ทำการกัลบก แล้วนำวัตถุมีข้าวสารและน้ำมันเป็นต้นที่ได้มานั้นมาหุงข้าวยาคูถวายแด่พระพุทธเจ้าพร้อมด้วยพระสงฆ์ แต่พระผู้มีพระภาคไม่ทรงรับ ทรงสอบถามถึงเหตุผลแล้วทรงติเตียน ทรงบัญญัติอาบัติทุกกฏในการสมาทานสิ่งที่ไม่ควร และอาบัติทุกกฏในการที่ภิกษุผู้เคยเป็นช่างกัลบกถือมีดโกน เพราะเหตุนั้น เขาจึงผูกเวรไว้ และด้วยความปรารถนาจะทำลายพระศาสนา จึงได้กล่าวคำชั่วร้ายเช่นนั้น ประดุจกลืนก้อนเหล็กที่ร้อนจัดแล้วสำรอกออกมา อชาตสตฺตุราชา จ ตุมฺหากํ ธมฺมจกฺกํ โหตุ, มม อาณาจกฺกํ ปวตฺติสฺสามิ, วิสฺสฏฺฐา หุตฺวา สงฺคายนฺตูติ อนุคฺคเหสิ. เตเนส ปฐมํ สาสนานุคฺคโห ราชาติ เวทิตพฺโพ, มหากสฺสปาทีนญฺจ อรหนฺตานํ ปญฺจสตานํ สิสาปรมฺปรา อเนกา โหนฺติ, คณนปถํ วีติวตฺตา. ยเมตฺถ อิโต ปรํ วตฺตพฺพํ, ตํ อฏฺฐกถายํ วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ. เต ปน มหาเถรา สงฺคายิตฺวา ปรินิพฺพายึสูติ. โหนฺติ เจตฺถ– พระเจ้าอชาตศัตรูทรงอุปถัมภ์ว่า "ขอธรรมจักรจงเป็นหน้าที่ของพระคุณเจ้าทั้งหลาย ส่วนอาณาจักรข้าพเจ้าจะให้เป็นไปเอง ขอพระคุณเจ้าทั้งหลายจงวางใจทำสังคายนาเถิด" เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่าพระราชาพระองค์นี้เป็นกษัตริย์ผู้อุปถัมภ์พระศาสนาเป็นครั้งแรก อนึ่ง ลำดับศิษย์ของพระอรหันต์ ๕๐๐ รูป มีพระมหากัสสปะเป็นต้นนั้น มีมากมายพ้นทางแห่งการนับ สิ่งใดที่ควรกล่าวต่อไปในเรื่องนี้ พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถา ส่วนพระมหาเถระเหล่านั้น เมื่อทำสังคายนาแล้วก็ปรินิพพานไป ในเรื่องนี้มีคาถาดังนี้ว่า– อิทฺธิมนฺโต จ เย เถรา,ปฐมสฺสงฺคีตึ กตฺวา; สาสนํ ปคฺคหิตฺวาน,มจฺจูวสํว สมฺปตฺตา. พระเถระทั้งหลายผู้มีฤทธิ์ ทำปฐมสังคายนาแล้ว ประคับประคองพระศาสนาไว้ ก็ยังต้องถึงแก่อำนาจแห่งมัจจุราช กิญฺจาปิ อิทฺธิโย สนฺติ,ตถาปิ ตา ชหิตฺวาน; นิพฺพายึสุ วสํ มจฺจุ,ปตฺวา เต ฉินฺนปกฺขาว. แม้ว่าจะมีฤทธิ์ทั้งหลาย แต่ถึงกระนั้น พระเถระเหล่านั้นก็ละฤทธิ์เหล่านั้นเสีย แล้วปรินิพพานไปโดยตกอยู่ในอำนาจแห่งมัจจุราช ประดุจนกปีกหักฉะนั้น กา [Pg.7] กถาว จ อมฺหากํ,อมฺหากํ คหเณ ปน; มจฺจุโน นตฺถิ สาโร จ,เอวํ ธาเรยฺย ปณฺฑิโตติ. จะกล่าวไปไยถึงเรื่องของพวกเราเล่า? อนึ่ง ในการยึดครองของมัจจุราชนั้นไม่มีแก่นสารเลย บัณฑิตพึงทรงจำไว้อย่างนี้ อยํ ปฐมสงฺคีติกถา สงฺเขโป. นี้เป็นเรื่องย่อแห่งปฐมสังคายนา ตโต ปรํ วสฺสสตํ เตสํ สิสฺสปรมฺปรา สาสนํ ธาเรตฺวา อาคมํสุ. อถานุกฺกเมน คจฺฉนฺเตสุ รตฺติทิเวสุ วสฺสสตปรินิพฺพุเต ภควติ เวสาลิกา วชฺชิปุตฺตกา ภิกฺขู เวสาลิยํ กปฺปติ สิงฺคิโลณกปฺปา, กปฺปติ ทฺวงฺคุลกปฺโป, กปฺปติ คามนฺตรกปฺโป, กปฺปติ อาวาสกปฺโป, กปฺปติ อนุมติกปฺโป, กปฺปติ อาจิณฺณกปฺโป, กปฺปติ อามถิตกปฺโป, กปฺปติ ชโฬคึ ปาตุํ, กปฺปติ อทสกํ นิสีทนํ, กปฺปติ ชาตรูปรชตนฺติ อิมานิ ทสวตฺถูนิ ทีเปสุํ. หลังจากนั้น ลำดับศิษย์ของพระเถระเหล่านั้นได้สืบทอดพระศาสนามาเป็นเวลา ๑๐๐ ปี ครั้นเมื่อวันคืนล่วงไปตามลำดับ เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานไปได้ ๑๐๐ ปี ภิกษุวัชชีบุตรชาวเมืองเวสาลี ได้แสดงวัตถุ ๑๐ ประการเหล่านี้ในเมืองเวสาลีว่า การเก็บเกลือไว้ในเขาสัตว์เพื่อฉันกับอาหารควร, การฉันอาหารเมื่อตะวันคล้อยไปแล้ว ๒ องคุลีควร, การเข้าไปในละแวกบ้านแล้วฉันอาหารอีกควร, การทำอุโบสถในอาวาสที่มีสีมาเดียวกันควร, การทำสังฆกรรมโดยขอความยินยอมภายหลังควร, การประพฤติตามอย่างที่เคยทำมาควร, การดื่มนมสดที่ยังไม่กลายเป็นนมส้มควร, การดื่มสุราอย่างอ่อนที่ยังไม่เป็นน้ำเมาควร, การใช้ผ้าปูนั่งที่ไม่มีชายควร, การรับทองและเงินควร เตสํ สุสุนาคปุตฺโต กาฬาโสโกนาม ราชา ปกฺโข อโหสิ. เตน โข ปน สมเยน อายสฺมา ยโส กากณฺฑกปุตฺโต วชฺชีสุ จาริกํ จรมาโน เวสาลิกา กิร วชฺชิปุตฺตกา ภิกฺขู เวสาลิยํ ทสวตฺถูนิ ทิเปนฺตีติ สุตฺวา น โข ปเนตํ ปฺปติรูปํ, ยฺวาหํ ทสพลสฺส สาสนวิปตฺตึ สุตฺวา อปฺโปสฺสุกฺโก ภเวยฺยํ, สนฺธาหํ อธมฺมวาทิโน นิคฺคเหตฺวา ธมฺมํ ทีเปสฺสามีติ จินฺตยนฺโต เยน เวสาลี, ตทวสริ. ตทา อายสฺมา มหายโส เรวตสพฺพกามิอาทีหิ สตฺตสเตหิ อรหนฺเตหิ สทฺธึ สงฺคายิสฺสามีติ เวสาลิยํ วาลุการามํ อาคจฺฉิ. วชฺชิปุตฺตกาจ ภิกฺขู อุปารมฺภจิตฺตา กาฬาโสกํนาม ราชานํ อุปสงฺกมิตฺวา มยํ โข มหาราช อิมสฺมึ มหาวนาราเม คนฺธกุฏึ รกฺขิตฺวา วสฺสาม, อิทานิ มหาราช อธมฺมวาทิโน อญฺเญ ภิกฺขู วิลุมฺปิตุกามา วิทฺธํสิตุกามา อาคตาติ อาโรเจสุํ. กาฬาโสโก [Pg.8] จ มหาราชา อาคนฺตุกานํ ภิกฺขูนํ อปฺปวิสนตฺถาย นิวาเรถาติ อมจฺเจ เปเสสิ. อมจฺจาจ นิวาเรตุํ คจฺฉนฺตา เทวตานํ อานุภาเวน ภิกฺขู น ปสฺสนฺติ. ตทเหว จ รตฺติภาเค กาฬาโสกมหาราชา โลหกุมฺภีนิรเย ปตนากาเรน สุปินํ ปสฺสิ. ตสฺส รญฺโญ ภคินิ นนฺทานาม เถรี อากาเสน อาคจฺฉนฺติ ธมฺมวาทิโน มหาเถเร นิคฺคณฺหิตฺวา อธมฺมวาทีนํ ภิกฺขูนํ ปคฺคหเณ โทสพหุลตํ ปกาเสตฺวา สาสนสฺส ปคฺคหณตฺถาย โอวาทํ อกาสิ. พระเจ้ากาฬาสกะ พระโอรสของพระเจ้าสุสูนาค เป็นฝ่ายของภิกษุเหล่านั้น. ก็โดยสมัยนั้นแล ท่านพระยสะ กากัณฑกบุตร จาริกไปในแคว้นวัชชี ได้ยินว่า ภิกษุวัชชีบุตรชาวเมืองเวสาลี แสดงวัตถุ ๑๐ ประการในเมืองเวสาลี จึงคิดว่า "การที่เราได้ยินความวิบัติแห่งพระศาสนาของพระทศพลแล้วจะนิ่งเฉยอยู่ ไม่สมควรเลย เราจะข่มพวกอธรรมวาทีแล้วแสดงธรรม" ดังนี้ จึงเดินทางไปสู่เมืองเวสาลี. ในกาลนั้น ท่านพระมหายสะได้มายังวาลุการามในเมืองเวสาลี ด้วยตั้งใจว่า "เราจะทำสังคายนาพร้อมกับพระอรหันต์ ๗๐๐ รูป มีพระเรวตะและพระสัพพกามีเป็นต้น". ส่วนภิกษุวัชชีบุตรมีจิตคิดตำหนิ ได้เข้าไปเฝ้าพระเจ้ากาฬาสกะ แล้วกราบทูลว่า "ข้าแต่มหาราช พวกข้าพระองค์จำพรรษาอยู่ในคันธกุฎีในมหาพนารามนี้ บัดนี้ ข้าแต่มหาราช ภิกษุอื่นผู้เป็นอธรรมวาที มีความประสงค์จะปล้นทำลายพระศาสนาได้มาถึงแล้ว". พระเจ้ากาฬาสกะจึงทรงส่งอำมาตย์ไปเพื่อห้ามภิกษุอาคันตุกะไม่ให้เข้ามา. แต่อำมาตย์เหล่านั้นเมื่อไปห้าม ก็ไม่เห็นภิกษุด้วยอานุภาพของเทวดา. ในคืนนั้นเอง พระเจ้ากาฬาสกะทรงสุบินเห็นว่าพระองค์ตกลงไปในโลหกุมภีนรก. พระนันทาเถรีผู้เป็นพระขนิษฐาของพระราชาพระองค์นั้น ได้มาทางอากาศ แสดงโทษอันมากในการข่มพระมหาเถระผู้เป็นธรรมวาที และในการยกย่องภิกษุผู้เป็นอธรรมวาที แล้วให้โอวาทเพื่อยกย่องพระศาสนา. กาฬาโสกราชา จ สํเวคปฺปตฺโต หุตฺวา อายสฺมนฺตานํ มหายสตฺเถราทีนํ ขมาเปตฺวา อชาตสตฺตุราชา วิย สงฺคายเน ปคฺคหํ อกาสิ. พระเจ้ากาฬาสกะทรงเกิดความสังเวชแล้ว ทรงขอขมาพระมหายสะเถระเป็นต้น แล้วทรงอุปถัมภ์ในการสังคายนาเหมือนพระเจ้าอชาตศัตรู. มหายสตฺเถราทโย จ กาฬาโสกํ ราชานํ นิสฺสาย วาลุการาเม วชฺชิปุตฺตกานํ ภิกฺขูนํ ปกาสิตานิ อธมฺมวตฺถูนิ ภินฺทิตฺวา อฏฺฐติ มาเสหิ ทุติยสงฺคายนํ อกํสุ. พระมหายสะเถระเป็นต้น อาศัยพระเจ้ากาฬาสกะ วินิจฉัยหักล้างอธรรมวัตถุที่ภิกษุวัชชีบุตรแสดงไว้ในวาลุการาม แล้วทำทุติยสังคายนาโดยใช้เวลา ๘ เดือน. ตทา จ มชฺฌิมเทเส ปาตลิปุตฺตนคเร สุสุนาครญฺโญ ปุตฺตภูตสฺส กาฬาโสกรญฺโญ อติเสกํ ปตฺวา ทสวสฺสานิ อเหสุํ. ปรมฺมรฏฺเฐ ปน สิริเขตฺตนคเร ทฺวตฺตโคงฺกสฺสนาม รญฺโญ อภิสิตฺตกาลโต ปุเร เอกวสฺสํ อโหสิ. ชินสาสนํ ปน วสฺสสตํ อโหสิ. ในกาลนั้น พระเจ้ากาฬาสกะผู้เป็นพระโอรสของพระเจ้าสุสูนาค ในเมืองปาฏลีบุตร แคว้นมัชฌิมประเทศ ทรงรับอภิเษกได้ ๑๐ ปี. แต่ในแคว้นปรัมมะ ณ เมืองสิริเขตต์ เป็นเวลา ๑ ปีก่อนที่พระเจ้าทวัตตโฆงกัสสะจะรับอภิเษก. ส่วนพระศาสนาของพระชินเจ้าล่วงมาได้ ๑๐๐ ปี. อิมิสฺสญฺจ ทุติยสงฺคีติยํ มหายส เรวต สพฺพกามิปฺปมุขา สตฺตสตปฺปมาณา มหาเถรา ทุติยํ สงฺขายิตฺวา ทุติยํ สาสนํ ปคฺคเหสุํ. ในทุติยสังคายนาครั้งนี้ พระมหาเถระประมาณ ๗๐๐ รูป มีพระมหายสะ พระเรวตะ พระสัพพกามีเป็นประธาน ได้ทำสังคายนาครั้งที่สองแล้วประคับประคองพระศาสนาเป็นครั้งที่สอง. อายสฺมา มหายสตฺเถโรจนาม ปญฺจหิ เอตทคฺคฬาเน หิ ภควตา โถมิตสฺส อานนฺทตฺเถรสฺส สทฺธิวิหาริโก อโหสิ. วชฺชิปุตฺตกานํ ภิกฺขูนํ อธมฺมวตฺถุทีปนํ ทุติยสงฺคีติยํ การณเมว. กาฬาโสกราชาจ ปเคว อธมฺมวาทีภิกฺขูนํ สหาโยปิ สมาโน ปุน ธมฺมวาทิภิกฺขูนํ สหาโย [Pg.9] หุตฺวา อนุคฺคหํ อกาสิ. ตสฺมา ทุติยสาสนปคฺคโห ราชาติ เวทิตพฺโพ. อนึ่ง ท่านพระมหายสะเถระเป็นสัทธิวิหาริกของพระอานนท์เถระ ผู้ที่พระผู้มีพระภาคทรงยกย่องด้วยเอตทัคคะ ๕ ประการ. การแสดงอธรรมวัตถุของภิกษุวัชชีบุตรนั่นเอง เป็นเหตุในทุติยสังคายนา. พระเจ้ากาฬาสกะแม้เคยเป็นสหายของภิกษุอธรรมวาทีมาก่อน ก็กลับมาเป็นสหายของภิกษุธรรมวาทีแล้วทรงอนุเคราะห์. เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่าพระราชาเป็นผู้อุปถัมภ์พระศาสนาเป็นครั้งที่สอง. ทุติยสงฺคีติยํ ปน มหายสตฺเถร เรวต สพฺพกามิปฺปมุขานํ สตฺตสตานํ มหาเถรานํ สิสฺสปรมฺปรา อเนกา โหนฺติ, คณนปถํ วีติวตฺตา. ยเมตฺถ อิโต ปรํ วตฺตพฺพ, ตํ อฏฺฐกถายํ วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ. เต ปน มหาเถรา ทุติยํ สงฺคายิตฺวา ปรินิพฺพายึสูติ. โหนฺติ เจตฺถ– ในทุติยสังคายนา สายศิษย์ของพระมหาเถระ ๗๐๐ รูป มีพระมหายสะเถระ พระเรวตะ พระสัพพกามีเป็นประธาน มีมากมายนับไม่ถ้วน. สิ่งใดที่ควรกล่าวต่อไปจากนี้ พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถา. ส่วนพระมหาเถระเหล่านั้นทำสังคายนาครั้งที่สองแล้วก็ปรินิพพานไป. มีคาถาในเรื่องนี้ว่า– พุทฺธิมนฺโต จ เย เถรา,ทุติยสฺสงฺคิตึ กตฺวา; สาสนํ ปคฺคหิตฺวาน,มจฺจูวสํว สมฺปตฺตา. พระเถระทั้งหลายผู้มีปัญญา ทำทุติยสังคายนาแล้ว ประคับประคองพระศาสนาแล้ว ก็ถึงอำนาจแห่งมัจจุราช. อิทฺธิมนฺโตปิ เย เถรา,มจฺจุโน ตาว วสํ คมุํ; กถํเยว มยํ มุตฺตา,ตโต อารก มุจฺจนาติ; แม้พระเถระผู้มีฤทธิ์ทั้งหลาย ก็ยังถึงอำนาจแห่งมัจจุราช แล้วเราเล่าจะพ้นจากมัจจุราชได้อย่างไร? การพ้นไปจากมัจจุราชนั้นจึงเป็นสิ่งที่ห่างไกล (สำหรับเรา). อยํ ทุติยสงฺคีติกถาสงฺเขโป. นี้เป็นเรื่องย่อแห่งทุติยสังคายนา. ตโต ปรํ อฏฺฐตึสาธิกานิ ทฺเววสฺสสตานิ สมฺมาสพฺพุทฺธสฺส ภควโต สาสนํ นิรากุลํ อโหสิ นิรพฺพุทํ. อฏฺฐตึสาธิเก ปน ทฺวิวสฺสสเต สมฺปตฺเต ปาฏลิปุตฺต นคเร [Pg.10] สิริธมฺมาโสกสฺสนาม รญฺโญ กาเล นิคฺโรธสามเณรํ ปฏิจฺจ พุทฺธสาสเน ปสีทิตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส ลาภสกฺการํ พาหุลฺลํ อโหสิ. ตทา สฏฺฐิสหสฺสมตฺตา ติตฺถิยา ลาภสกฺการํ อเปกฺขิตฺวา อปพฺพชิตาปิ ปพฺพชิตาวิย หุตฺวา อุปาสถปวารณาทิกมฺเมสุ ปวิสนฺติ, เสยฺยถาปินาม หํสานํ มชฺเฌ พกา, ยถา จ คุนฺนํ มชฺเฌ ควชา, ยถา จ สินฺธวานํ มชฺเฌ คทฺรภาติ. หลังจากนั้น ๒๓๘ ปี พระศาสนาของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้มีพระภาค เป็นไปโดยปราศจากความยุ่งเหยิง ปราศจากอุปัทวะ. ครั้นเมื่อปีที่ ๒๓๘ มาถึง ในเมืองปาฏลีบุตร ในสมัยของพระราชาพระนามว่า ศรีธรรมาโศก ทรงเลื่อมใสในพระพุทธศาสนาโดยอาศัยพระนิโครธสามเณร ลาภสักการะของพระภิกษุสงฆ์จึงมีมาก. ในกาลนั้น พวกเดียรถีย์ประมาณ ๖๐,๐๐๐ คน มุ่งหวังลาภสักการะ แม้ไม่ได้บวช ก็ทำเหมือนบวชแล้ว เข้าไปร่วมในกรรมมีอุโบสถและปวารณาเป็นต้น เปรียบเหมือนนกยางในท่ามกลางหงส์ เหมือนโคป่าในท่ามกลางโค และเหมือนลาในท่ามกลางม้าสินธพ. ตทา ภิกฺขุสงฺโฆ อิทานิ อปริสุทฺธา ปริสาติ มนสิ กริตฺวา อุโปสถํ น อกาสิ. สาสเน อพฺพุทํ หุตฺวา สตฺตวสฺสานิ อุโปสถปวารณานิ ฉิชฺชนฺติ. สิริธมฺมาโส โก จ ราชา ตํ สุตฺวา ตํ อธิกรณํ วูปสเมหิ อุโปสถํ การาเปหีติ เอกํ อมจฺจํ เปเสสิ. อมจฺโจ จ ภิกฺขู อุโปสถํ อกตฺตุกาเม กึ กริสฺสามีติ ราชานํ ปฏิปุจฺฉิตุํ อวิสหตาย สยํ มูโฬ หุตฺวา อญฺเญน มูเฬน มนฺเถตฺวา สเจ ภิกฺขุสงฺโฆ อุโปสถํ น กเรยฺย, ภิกฺขุสงฺฆํ ฆาเตตุกาโม มหาราชาติ สยํ มูโฬ หุตฺวา มูฬสฺส สนฺติกา มูฬวจนํ สุตฺวา วิหารํ คนฺตฺวา อุโปสถํ อกตฺตุกามํ ภิกฺขุสงฺฆํ ฆาเตสิ. ในกาลนั้น พระภิกษุสงฆ์มนสิการว่า "บัดนี้ บริษัทไม่บริสุทธิ์แล้ว" จึงไม่กระทำอุโบสถ. เมื่อเกิดอุปัทวะขึ้นในพระศาสนา อุโบสถและปวารณาก็ขาดไปถึง ๗ ปี. พระเจ้าศรีธรรมาโศกทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว จึงทรงส่งอำมาตย์คนหนึ่งไป (สั่งว่า) "จงระงับอธิกรณ์นั้นแล้วให้กระทำอุโบสถเถิด". อำมาตย์นั้นไม่กล้าทูลถามพระราชาว่า "หากพระภิกษุทั้งหลายไม่ประสงค์จะทำอุโบสถ จะให้ข้าพระองค์ทำอย่างไร" ตนเองเป็นคนเขลา จึงปรึกษากับคนเขลาอีกคนหนึ่ง (แล้วคิดว่า) "หากพระภิกษุสงฆ์ไม่ทำอุโบสถ พระราชาคงประสงค์จะให้ฆ่าพระภิกษุสงฆ์" ตนเองเป็นคนเขลา ได้ฟังคำของคนเขลาแล้ว จึงไปยังวิหาร แล้วฆ่าพระภิกษุสงฆ์ผู้ไม่ประสงค์จะทำอุโบสถ. ราชา จ ตํ สุตฺวา อยํ พาโล มยา อนาณตฺโตว หุตฺวา อีทิสํ ลุทฺทกมฺมํ อกาสิ, อหํ ปาปกมฺมโต มุจฺจิสฺสามิวา มาวาติ ทฺวฬกชาโต หุตฺวา มหาโมคฺคลิปุตฺต ติสฺสตฺเถรํ คงฺคาย ปติโสตโต อาเนตฺวา ตํ การณํ เถรํ ปุจฺฉิ. เถโร จ ทีปกติตฺติรชาตเกน อเจตนตาย ปาปกมฺมโต โมเจสฺสสิติ วิสฺสชฺเชสิ, สตฺตาหมฺปิ ติตฺถิยานํ วาทํ สิริธมฺมาโสกรญฺโญ สิกฺขาเปสิ, วาเทน วาทํ ตุลยิตฺวา สฏฺฐิสหสฺสมตฺเต ติตฺถิเย สาสนพาหิรํ อกาสิ. ตทา ปน อุโปสถํ อกาสิ. ภควตา วุตฺตนิยาเมเนว กถาวตฺถุญฺจ ภิกฺขุสงฺฆมชฺเฌ พฺยากาสิ[Pg.11]. อโสการาเม จ สหสฺสมตฺตา มหาเถรา นวหิ มาเสหิ สงฺคายึสุํ. พระราชาทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว ทรงดำริว่า 'คนพาลนี้ไม่ได้อาณัติจากเรา ได้กระทำกรรมอันหยาบช้าเช่นนี้ เราจะพ้นจากบาปกรรมหรือไม่หนอ' ดังนี้แล้ว ทรงเกิดความสงสัยเป็นสองจิตสองใจ จึงทรงนำพระมหาโมคคัลลีบุตรติสสเถระทวนกระแสน้ำคงคามา แล้วทรงสอบถามเรื่องนั้นกับพระเถระ พระเถระได้วิสัชนาโดยยกเรื่องติตติรชาดก (เรื่องนกกระทาต่อ) มาอ้างว่า 'เพราะความไม่มีเจตนา พระองค์จะพ้นจากบาปกรรม' และได้ทรงสอนพระราชาศรีธรรมาโศกให้ทรงทราบวาทะของพวกเดียรถีย์ตลอด 7 วัน ทรงชั่งวาทะกับวาทะแล้ว ทรงขับไล่พวกเดียรถีย์ประมาณ 60,000 คน ให้ออกไปภายนอกพระศาสนา ในกาลนั้น จึงได้กระทำอุโบสถ และได้ทรงแสดงคัมภีร์กถาวัตถุในท่ามกลางพระภิกษุสงฆ์ตามระเบียบที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ และพระมหาเถระประมาณ 1,000 รูป ได้สังคายนาพระธรรมวินัยในอโศการามตลอด 9 เดือน ตทา มชฺฌิมเทเส ปาฏลิปุตฺตนคเร สิริธมฺมาโสกรญฺโญ รชฺชํ ปตฺวา อฏฺฐารสวสฺสานิ อเหสุํ. มรมฺมรฏฺเฐ ปน สิริเขตฺตนคเร รมฺโพงฺกสฺสนาม รญฺโญ รชฺชํ ปตฺวา ทฺวาทส วสฺสานิ อเหสุนฺติ. ในกาลนั้น ในมัชฌิมประเทศ ในเมืองปาฏลีบุตร พระราชาศรีธรรมาโศกทรงครองราชย์ได้ 18 ปี ส่วนในประเทศพม่า ในเมืองศรีเกษตร พระราชาพระนามว่า รัมพงกัสสะ ทรงครองราชย์ได้ 12 ปี อิมิสฺสญฺจ ตติยสงฺคีติยํ มหาโมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถโรนาม ทุติยสงฺคายเกหิ มหาเถเรหิ พฺรหฺมโล กํ คนฺตฺวา สาสนสฺส ปคฺคหณตฺถํ ติสฺสนาม มหาพฺรหฺมานํ อายาจิต นิยาเมน ตโต จวิตฺวา อิธ โมคฺคลิยานาม พฺราหฺมณิยา กุจฺฉิมฺหิ นิพฺพตฺตสตฺโต. ในการสังคายนาครั้งที่ 3 นี้ พระมหาโมคคัลลีบุตรติสสเถระ เป็นสัตว์ที่จุติจากพรหมโลกนั้นแล้ว มาเกิดในครรภ์ของพราหมณีชื่อโมคคัลลีในโลกนี้ โดยนัยที่พระมหาเถระผู้สังคายนาครั้งที่ 2 ได้อาราธนาพระมหาพรหมชื่อติสสะ เพื่อประโยชน์แก่การอุปถัมภ์พระศาสนา ลาภสกฺการํ อเปกฺขิตฺวา สฏฺฐิสหสฺสมตานํ ติตฺถิยานํ สมณาลยํ กตฺวา อุโปสถปวารณาทีสุ กมฺเมสุ ปเวสนํ ปริสาย อสุทฺธตฺตา สตฺตวสฺสานิ อุโปสถสฺส อกรณญฺจ สาสนสฺส ปคฺคหเณ การณเมว. มหาโมคฺคลิปุตฺตติสฺส มชฺฌนฺติก มหาเรวปฺปมุขา มหาเถรา ตติยํ สงฺคายิตฺวา ตติยํ สาสนํ ปคฺคเหสุํ. พวกเดียรถีย์ประมาณ 60,000 คน มุ่งหวังลาภสักการะ ปลอมตัวเป็นสมณะ เข้าไปร่วมในสังฆกรรมมีอุโบสถและปวารณาเป็นต้น เพราะบริษัทไม่บริสุทธิ์ และการไม่กระทำอุโบสถตลอด 7 ปี จึงเป็นเหตุแห่งการอุปถัมภ์พระศาสนานั่นเอง พระมหาเถระมีพระมหาโมคคัลลีบุตรติสสะ พระมัชฌันติกะ และพระมหาเรวัตตะเป็นประธาน ได้สังคายนาครั้งที่ 3 และอุปถัมภ์พระศาสนาครั้งที่ 3 สิริธมฺมาโสกราชา จ ติตฺถิยานํ วาทํ สลฺลกฺเขตฺวา ติตฺถิเย พหิสาสนกรณาทีหิ สาสนสฺส ปคฺคโห ราชาติ เวทิตพฺโพ. มหาโมคฺคลิปุตฺตติสฺส มชฺฌินฺติก มหาเรวปฺปมุขานํ สหสฺสมตฺตานํ มหาเถรานํ สิสฺสปรมฺปรา อเนกา โหนฺติ, คณนปถํ วีติวตฺตา. ยเมตฺถ อิโต ปรํ วตฺตพฺพํ, ตํ อฏฺฐกถายํ วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ. เต ปน มหาเถรา ตติยํ สงฺคายิตฺวา ปรินิพฺพายึสูติ. โหนฺติ เจตฺถ– และพึงทราบว่า พระราชาศรีธรรมาโศกทรงพิจารณาวาทะของพวกเดียรถีย์แล้ว ทรงอุปถัมภ์พระศาสนาด้วยการขับไล่พวกเดียรถีย์ให้ออกไปภายนอกพระศาสนาเป็นต้น ลำดับศิษย์ของพระมหาเถระประมาณ 1,000 รูป มีพระมหาโมคคัลลีบุตรติสสะ พระมัชฌันติกะ และพระมหาเรวัตตะเป็นประธาน มีมากมายนับไม่ถ้วน สิ่งใดที่ควรกล่าวต่อไปจากนี้ สิ่งนั้นพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถา ส่วนพระมหาเถระเหล่านั้นสังคายนาครั้งที่ 3 แล้วก็ปรินิพพาน ในเรื่องนี้มีคำประพันธ์ว่า มหิทฺธิกาปิ เย เถรา,สงฺคายิตฺวาน สาสเน; มจฺจูวสํว คจฺฉึสุ,อพฺภคพฺภํว ภากโร. พระเถระทั้งหลายแม้ผู้มีฤทธิ์มาก ผู้สังคายนาพระศาสนาแล้ว ก็ถึงอำนาจแห่งมัจจุราช เหมือนพระอาทิตย์เข้าสู่ภายในกลีบเมฆ ยถา [Pg.12] เอเตจ คจฺฉนฺติ,ตถา มยมฺปิ คจฺฉาม; โกนาม มจฺจุนา มุจฺเจ,มจฺจูปรายนา สตฺตา. พระเถระเหล่านั้นไปแล้วฉันใด เราทั้งหลายก็จะไปฉันนั้น ใครเล่าจะพ้นจากมัจจุราชได้ สัตว์ทั้งหลายมีมัจจุราชเป็นที่ไปในเบื้องหน้า ตสฺมา หิ ปณฺฑิโต โปโส,นิพฺพานํ ปน อจฺจุตํ; ตสฺเสว สจฺฉิกตฺถาย,ปุญฺญํ กเรยฺย สพฺพทาติ. เพราะฉะนั้น บุรุษผู้เป็นบัณฑิต พึงกระทำบุญทุกเมื่อ เพื่อทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพานอันเป็นสภาวะที่ไม่เคลื่อน (อมตะ) นั้น อยํ ตติยสงฺคีติกถาสงฺเขโป. นี้คือเรื่องย่อแห่งการสังคายนาครั้งที่ 3 ตโต ปรํ กตฺถ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ภควโต สาสนํ สุฏฺฐุ ปติฏฺฐหิสฺสตีติ วิมํสิตฺวา มหาโมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถโร ปจฺจนฺตเทเส ชินสาสนสฺส สุปฺปติฏฺฐิยมานภาวํ ปสฺสิตฺวา นวฏฺฐานานิ ชินสาสนสฺส ปติฏฺฐาปนตฺถาย วิสุํ วิสุํ มหาเถเร เปเสสิ. เสยฺยถิทํ. มหามหินฺทตฺเถรํ สีหฬทีปํ เปเสสิ-ตฺวํ เอตํ ทีปํ คนฺตฺวา ตตฺถ สาสนํ ปติฏฺฐเปหีติ, โสณตฺเถรํ อุตฺตรตฺเถรญฺจสุวณฺณภูมึ, มหารกฺขิตตฺเถรํ โยนกโลกํ, รกฺขิตตฺเถรํ วนวาสีรฏฺฐํ, โยนกธมฺมรกฺขิตตฺเถรํ อปรนฺตรฏฺฐํ, มชฺฌนฺติ กตฺเถรํ กสฺมีรคนฺธา รรฏฺฐํ, มหาเรวตฺเถรํ มหึสกมณฺฑลํ, มหาธมฺมรกฺขิตตฺเถรํ มหารฏฺฐํ, มชฺฌิมตฺเถรํ จีนรฏฺฐนฺติ. ตตฺถ จ อุปสมฺปทปโหนเกน สงฺเฆน สทฺธึ เปเสสิ. เต จ มหาเถรา วิสุํ วิสุํ คนฺตฺวา สาสนํ ตตฺถ ตตฺถ ปติฏฺฐาเปสุํ. ปติฏฺฐาเปตฺวา จ เตสุ เตสุ ฐาเนสุ ภิกฺขูนํ กาสาวปชฺโชเตน วิชฺโชตมานา อพฺภหิมธูรโชราหุสงฺขาเตหิ วิมตฺโต วิย นิสานาโถ ชินสาสนํ อนนฺตรายํ หุตฺวา ปติฏฺฐาสิ. หลังจากนั้น พระมหาโมคคัลลีบุตรติสสเถระทรงพิจารณาว่า 'พระศาสนาของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้มีพระภาคจะตั้งมั่นดีในที่ไหนหนอ' ทรงเห็นว่าพระศาสนาของพระชินเจ้าจะตั้งมั่นดีในปัจจันตประเทศ จึงทรงส่งพระมหาเถระไปในที่ 9 แห่งต่าง ๆ กัน เพื่อประดิษฐานพระศาสนาของพระชินเจ้า คือ ทรงส่งพระมหินทเถระไปลังกาทวีป (โดยสั่งว่า) 'ท่านจงไปเกาะนั้นแล้วจงประดิษฐานพระศาสนาในที่นั้น' ส่งพระโสณเถระและพระอุตตรเถระไปสุวรรณภูมิ พระมหารักขิตเถระไปโยนกโลก พระรักขิตเถระไปวนวาสีรัฐ พระโยนกธรรมรักขิตเถระไปอปรันตประเทศ พระมัชฌันติกเถระไปกัสมีรคันธารรัฐ พระมหาเรวัตเถระไปมหิสกมณฑล พระมหาธรรมรักขิตเถระไปมหารัฐ พระมัชฌิมเถระไปจีนรัฐ และทรงส่งไปพร้อมกับคณะสงฆ์ผู้สามารถให้อุปสมบทได้ พระมหาเถระเหล่านั้นต่างองค์ต่างไปแล้ว ได้ประดิษฐานพระศาสนาในที่นั้น ๆ และเมื่อประดิษฐานแล้วในที่นั้น ๆ พระศาสนาของพระชินเจ้าก็ตั้งมั่นโดยปราศจากอันตราย สว่างไสวด้วยแสงแห่งผ้ากาสาวพัสตร์ของพระภิกษุทั้งหลาย เหมือนพระจันทร์พ้นจากเครื่องเศร้าหมองมีเมฆ หมอก ควัน ธุลี และราหู เตสุ ปน นวสุ ฐาเนสุ สุวณฺณภูมินาม อธุนา สุธมฺมนครเมว. กสฺมา ปเนตํ วิญฺญายตีติ เจ. มคฺคานุมานโต ฐานานุมานโต [Pg.13] วา. กถํ มคฺคานุมานโต. อิโต กิร สุวณฺณภูมิ สตฺตมตฺตานิ โยชนสตานิ โหนฺติ, เอเกน วาเต น คจฺฉนฺตี นาวา สตฺตหิ อโหรตฺเตหิ คจฺฉติ, อเถกสฺมึ สมเย เอวํ คจฺฉนฺติ นาวา สตฺตาหมฺปิ นทิยา วฏฺฏมจฺฉ ปิฏฺเฐ เนว คตาติ อฏฺฐกถายํ วุตฺเตน สีหฬทีปโต สุวณฺณภูมึ คตมคฺคปฺปมาเณน สุขมฺมปุรโต สีหฬทีปํ คตมคฺคปฺปมาณํ สเมติ. สุธมฺเม ปุรโต กิร หิ หึสฬทีปํ สตฺตมตฺตานิ โยชนสตานิ โหนฺติ, อุชุํ วายุอาคมนกาเล คจฺฉนฺติ วายุนาวา สตฺตหิ อโหรตฺเตหิ สมฺปาปุณาติ. เอวํมคฺคานุมานโต วิญฺญายติ. บรรดา 9 แห่งนั้น ที่ชื่อว่าสุวรรณภูมิ คือเมืองสุธรรมในปัจจุบันนี้เอง ถ้าถามว่า 'เพราะเหตุไรจึงทราบอย่างนั้น' ตอบว่า 'เพราะการอนุมานด้วยเส้นทาง หรือการอนุมานด้วยสถานที่' การอนุมานด้วยเส้นทางเป็นอย่างไร? ได้ยินว่า จากที่นี้ไปสุวรรณภูมิมีระยะทางประมาณ 700 โยชน์ เรือที่แล่นไปตามลมย่อมถึงใน 7 วัน 7 คืน อนึ่ง ในสมัยหนึ่ง เรือที่แล่นไปอย่างนั้น แม้ 7 วัน ก็ยังไม่พ้นหลังปลาวัฏฏะในแม่น้ำ ดังที่กล่าวไว้ในอรรถกถา ด้วยระยะทางที่ไปสุวรรณภูมิจากลังกาทวีป ย่อมตรงกับระยะทางที่ไปลังกาทวีปจากเมืองสุธรรม ได้ยินว่า จากเมืองสุธรรมไปลังกาทวีปมีระยะทางประมาณ 700 โยชน์ เรือที่แล่นไปในเวลาที่ลมพัดตรงมา ย่อมไปถึงใน 7 วัน 7 คืน จึงทราบได้ด้วยการอนุมานด้วยเส้นทางอย่างนี้ กถํ ฐานานุมานโต. สุวณฺณภูมิ กิร มหาสมุทฺทสมีเป ติฏฺฐติ, นานาเวรชฺชกานมฺปิ วาณิชานํ อุปสงฺกมนฏฺฐานภูตํ มหาติตฺถํ โหติ. เตเนว มหาชนกกุมาราทโย จมฺปานคราทิโต สํโวหารตฺถาย นาวาย สุวณฺณภูมึ อาคมํสูติ. สุธมฺมปุรมฺปิ อธุนา มหาสมุทฺทสมีเปเยว ติฏฺฐติ. เอวํ ฐานานุมาสโต วิญฺญายตีติ. การอนุมานจากสถานที่นั้นเป็นอย่างไร? ได้ยินว่าสุวรรณภูมิตั้งอยู่ใกล้กับมหาสมุทร เป็นท่าเรือใหญ่ซึ่งเป็นที่ที่พ่อค้าจากนานาประเทศมาติดต่อค้าขาย ด้วยเหตุนั้นเอง พระมหาชนกราชกุมารเป็นต้น จึงได้เสด็จมายังสุวรรณภูมิด้วยเรือเพื่อการค้าขายจากเมืองจำปาเป็นต้น แม้เมืองสุธรรมในปัจจุบันก็ตั้งอยู่ใกล้กับมหาสมุทรนั่นเอง จึงทราบได้โดยการอนุมานจากสถานที่อย่างนี้ อปเร ปน สุวณฺณภูมินาม หริภุญฺชรฏฺฐํเยว, ตตฺถ สุ วณฺณสฺส พาหุลฺลตฺตาติ วทนฺติ. อญฺเญ ปน สิยามรฏฺฐํเยวาติ วทนฺติ. ตํ สพฺพํ วิมํสิตพฺพํ. ส่วนคนอื่นๆ กล่าวว่าสุวรรณภูมิคือแคว้นหริภุญชัยนั่นเอง เพราะที่นั่นมีทองมาก ส่วนคนอื่นๆ กล่าวว่าเป็นแคว้นสยามนั่นเอง ทั้งหมดนั้นพึงพิจารณา อปรนฺตํ นาม วิสุํ เอกรฏฺฐเมวาติ อปเร วทนฺติ. อญฺเญ ปน อปรนฺตํนาม สุนาปรนฺตรฏฺฐเมวาติ วทนฺติ. ตํ ยุตฺตเมว. กสฺมา อปรนฺตํ นาม สุนาปรนฺตรฏฺฐเมวาติ วิญฺญายตีติ เจ. อฏฺฐกถาสุ ทฺวีหิ นาเมหิ วุตฺตตฺตา. อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถายญฺหิ สฬายตนสํยุตฺตฏฺฐกถายญฺจ อฏฺฐกถาจริเยหิ สุนาปรนฺตรฏฺเฐ โกณฺฑธานตฺเถเรน สลากาทานาธิกาเร ลทฺเธตทคฺคฏฺฐานตํ ทสฺสนฺเตหิ อปรนฺตรฏฺฐํ สุน สทฺเทน โยเชตฺวา วุตฺตํ. ธมฺมปทฏฺฐกถายํ ปน องฺคุตฺตรฏฺฐกถายญฺจ ตเมว รฏฺฐํ วินา สุนสทฺเทน วุตฺตํ. สุนสทฺโท เจตฺถ ปุตฺตปริยาโย. มนฺธาตุรญฺโญ เชฏฺฐปุตฺโต จตุทฺทีปวาสิ โน [Pg.14] ปกฺโกสิตฺวา เตสํ วิสุํ วิสุํ นิวาสฏฺฐานํ นิยฺยาเทสิ. ตตฺถ อุตฺตรทีปวาสีนํ ฐานํ กุรุรฏฺฐํนาม, ปุพฺพทีปวาสีนํ ปน เวเทหรฏฺฐํนาม, ปจฺฉิมทีปวาสีนํ อปรนฺตํ นาม. ภตฺตปจฺฉิมทีเป ชาตตฺตา เต สุนสทฺเทน วุตฺตา. ตตฺร ชาตาปิ หิ เตสํ ปุตฺตาติวา สุนาติวา วุตฺตา, ยถา วชฺชิปุตฺตกา ภิกฺขูติ. วตฺติจฺฉาวเสน วา วาจาสิลิฏฺฐวเสน จ อิทเมว สุนสทฺเทน วิเสเสตฺวา โวหรนฺตีติ ทฏฺฐพฺพํ. คนอื่นๆ กล่าวว่า อปรันตะคือแคว้นหนึ่งต่างหาก ส่วนคนอื่นๆ กล่าวว่า อปรันตะคือแคว้นสุนปรันตะนั่นเอง นั่นสมควรแล้ว ถ้าถามว่า เพราะเหตุไรจึงพึงทราบว่าอปรันตะคือแคว้นสุนปรันตะนั่นเอง เพราะในอรรถกถาได้กล่าวไว้ด้วยสองชื่อ ในอรรถกถาอุปริปัณณาสก์และอรรถกถาสฬายตนสังยุตต์ อาจารย์อรรถกถาได้กล่าวถึงแคว้นอปรันตะโดยประกอบกับคำว่า 'สุนะ' เมื่อแสดงถึงพระเถระชื่อโกณฑธานะในแคว้นสุนปรันตะ ผู้ได้รับตำแหน่งเอตทัคคะในเรื่องการแจกสลาก ส่วนในธัมมปทัฏฐกถาและอังคุตตรัฏฐกถา ได้กล่าวถึงแคว้นนั้นโดยไม่มีคำว่า 'สุนะ' อนึ่ง สุนะศัพท์ในที่นี้เป็นคำที่ใช้เรียกบุตร พระโอรสองค์ใหญ่ของพระเจ้ามันธาตุราชได้เรียกชาวทวีปทั้งสี่มา แล้วมอบที่อยู่อาศัยให้แก่พวกเขาแต่ละคน ในบรรดาที่เหล่านั้น ที่อยู่ของชาวทวีปอุตตระชื่อว่าแคว้นกุรุ ส่วนที่อยู่ของชาวทวีปบูรพาชื่อว่าแคว้นวิเทหะ ที่อยู่ของชาวทวีปปัจฉิมชื่อว่าอปรันตะ เพราะเกิดในทวีปปัจฉิมนั้น พวกเขาจึงถูกเรียกว่า 'สุนะ' แม้ผู้ที่เกิดในที่นั้นก็ถูกเรียกว่าบุตรของพวกเขา หรือ 'สุนะ' ของพวกเขา เหมือนอย่างภิกษุชาววัชชีบุตร หรือพึงทราบว่า พวกเขาเรียกโดยเจาะจงด้วยคำว่า 'สุนะ' นี้เอง โดยความประสงค์จะกล่าว หรือโดยความสละสลวยของภาษา โยนกรฏฺฐํนาม ยวนมนุสฺสานํ นิวาสฏฺฐานเมว, ยํชงฺคมงฺฆอิติ วุจฺจติ. แคว้นโยนกคือที่อยู่อาศัยของมนุษย์ชาวโยนกนั่นเอง ซึ่งถูกเรียกว่า 'ยังกะมังคะ' วนวาสีรฏฺฐํนาม สิริเขตฺตนครฏฺฐานโม. เกจิ ปน วนวาสีรฏฺฐํนาม เอกํ รฏฺฐเมว, น สิริเขตฺตนครฏฺฐานนฺติ วทนฺติ. ตํ น สุนฺทรํ. สิริเขตฺตนครฏฺฐานเมว หิ วนวาสีรฏฺฐํ นาม. กสฺมา ปเนตํ วิญฺญายตีติเจ. อิมสฺส อมฺหากํ รญฺโญ ภาติกรญฺโญ กาเล สิริเขตฺตนคเร คุมฺเภหิ ปฏิจฺฉาทิเต เอกสฺมึ ปถวิปุญฺเช อนฺโต นิมฺมุชฺชิตฺวา ฐิตํ โปราณิกํ เอกํ โลหมยพุทฺธปฏิปิพฺพํ ปฏิลภิ, ตสฺส จ ปลฺลงฺเก อิทํ วนวาสีรฏฺฐวาสีนํ ปูชนตฺถายาติอาทินา โปราณเลขนํ ทิสฺสติ, ตสฺมา เยเวตํ วิญฺญายตีติ. แคว้นวนวาสีคือที่ตั้งของเมืองศรีเกษตร แต่บางคนกล่าวว่า แคว้นวนวาสีคือแคว้นหนึ่งต่างหาก ไม่ใช่ที่ตั้งของเมืองศรีเกษตร นั่นไม่ดีงาม ที่ตั้งของเมืองศรีเกษตรนั่นเองคือแคว้นวนวาสี ถ้าถามว่า เพราะเหตุไรจึงพึงทราบเช่นนั้น เพราะในสมัยของพระราชาผู้เป็นพระเชษฐาของพระราชาของเรานี้ ได้พบพระพุทธรูปโบราณทำด้วยโลหะองค์หนึ่ง ซึ่งจมอยู่ในกองดินที่ถูกปกคลุมด้วยพุ่มไม้ในเมืองศรีเกษตร และที่ฐานของพระพุทธรูปนั้น มีจารึกโบราณปรากฏอยู่ว่า 'สิ่งนี้สำหรับบูชาของชาวแคว้นวนวาสี' เป็นต้น เพราะเหตุนั้นเอง จึงพึงทราบเช่นนั้น กสฺมีรคนฺธารรฏฺฐํนาม กสฺมีรรฏฺฐํ คนฺธารรฏฺฐญฺจ. ตานิ ปน รฏฺฐานิ เอกาพทฺธานิ หุตฺวา ติฏฺฐนฺติ. เตเนว มชฺฌนฺติ กตฺเถรํ เอกํ ทฺวีสุ รฏฺเฐสุ เปเสสิ. ชนปทตฺตา ปน นปุํสเกกตฺตํ ภวติ. ตทา ปน เอกสฺส รญฺโญ อาณาย ปติฏฺฐานวิสยตฺตา เอกตฺตวจเนน อฏฺฐกถายํ วุตฺตนฺติปิ วทนฺติ. แคว้นกัศมีระคันธาระคือแคว้นกัศมีระและแคว้นคันธาระ แต่แคว้นเหล่านั้นตั้งอยู่รวมกันเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน ด้วยเหตุนั้นเอง จึงได้ส่งพระมัชฌันติกเถระองค์หนึ่งไปยังสองแคว้นนั้น อนึ่ง เพราะเป็นชนบท จึงเป็นเอกพจน์ในนปุงสกลิงค์ แต่บางคนก็กล่าวว่า ในเวลานั้น เพราะเป็นดินแดนที่ตั้งอยู่ภายใต้อำนาจของพระราชาองค์เดียว จึงกล่าวไว้ในอรรถกถาด้วยเอกพจน์ มหึสกมณฺฑลํนาม อนฺธกรฏฺฐํ, ยํ ยกฺขปุรรฏฺฐนฺติ วุจฺจติ. มณฑลมหิสกะคือแคว้นอันธกะ ซึ่งถูกเรียกว่าแคว้นยักษปุระ มหารฏฺฐํนาม มหานครรฏฺฐํ. อาธุนา หิ มหารฏฺฐเมว น ครสทฺเทน โยเชตฺวา มหานครรฏฺฐนฺติ โวหรนฺตีติ. สิยามรฏฺฐนฺติปิ วทนฺติ อาจริยา. แคว้นมหาราษฎร์คือแคว้นมหานคร ในปัจจุบันนี้ พวกเขาเรียกแคว้นมหาราษฎร์นั่นเองว่าแคว้นมหานคร โดยประกอบกับคำว่า 'นคร' อาจารย์ทั้งหลายก็กล่าวว่าเป็นแคว้นสยามด้วย จินรฏฺฐํนาม [Pg.15] หิมวนฺเตน เอกาพทฺธํ หุตฺวา ฐิตํ จีนรฏฺฐํ เย วาติ. แคว้นจีนคือแคว้นจีนนั่นเอง ซึ่งตั้งอยู่รวมกันเป็นอันหนึ่งอันเดียวกับเทือกเขาหิมาลัย อิทํ สาสนสฺส นวสุ ฐาเนสุ วิสุํ วิสุํ ปติฏฺฐานํ. นี่คือการประดิษฐานพระศาสนาในเก้าแห่งโดยแยกกัน อิทานิ อาทิโต ปฏฺฐาย เถรปรมฺปรกถา วตฺตพฺพา. สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส หิ ภควโต สทฺธิวิหาริโก อุปาลิตฺเถ โร,ตสฺส สิสฺโส ทาสกตฺเถโร, ตสฺส สิสฺโส โสณกตฺเถโร, ตสฺส สิสฺโส สิคฺควตฺเถโร จนฺทวชฺชิตฺเถ โร จ, เตสํ สิสฺโส โมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถโรติ อิเม ปญฺจมหาเถรา สาสนวํเส อาทิภูตา อาจริยปรมฺปรานาม. เตสญฺหิ สิสฺสปรมฺปรภูตา เถรปรมฺปรา ยาวชฺชตนา น อุปจฺฉินฺธนฺติ. อาจริยปรมฺปราย จ ลชฺชิภิกฺขู เยว ปเวเสตฺวา กเถตพฺพา โน อลชฺชิภิกฺขู. อลชฺชีภิกฺขู นาม หิ พหุสฺสุตาปิ สมานา ลาภครุโลกครุอาทิหิ ธมฺมตนฺติ นาเสตฺวา สาสนวเร มหาภยํ อุปฺปาเทนฺตีติ. สาสนรกฺขนกมฺมํนาม หิ ลชฺชีนํเยว วิสโย โน อลชฺชีนํ. เตนาหุ โปราณา เถรา, อนาคเต สาสนํ โก นาม รกฺขิสฺสตีติ อนุเปกฺขิตฺวา อนาคเต สาสนํ ลชฺชิโน รกฺขิสฺสนฺติ, ลชฺชิโน รกฺขิสฺสนฺติ, ลชฺชิโน รกฺขิสฺสนฺตีติ ติกฺขาตฺตุํ วาจํ นิจฺฉาเรสุํ. เอวํ มชฺฌิมเทเสปิ อลชฺชีปุคฺคลา พหุ สนฺตีติ เวทิตพฺพา. บัดนี้ พึงกล่าวเรื่องลำดับพระเถระสืบต่อกันมาตั้งแต่ต้น อันที่จริง พระอุปาลีเถระเป็นสัทธิวิหาริกของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า พระทาสกเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระโสณกเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระสิคควเถระและพระจันทวัชชีเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระโมคคัลลีบุตรติสสเถระเป็นศิษย์ของท่านเหล่านั้น พระมหาเถระห้าองค์เหล่านี้ชื่อว่าอาจริยปรัมปรา (ลำดับอาจารย์) ผู้เป็นต้นในพระศาสนวงศ์ อันที่จริง ลำดับพระเถระผู้เป็นศิษย์สืบต่อกันมาของท่านเหล่านั้น ย่อมไม่ขาดสายจนถึงปัจจุบัน และในอาจริยปรัมปรานั้น พึงนำเฉพาะภิกษุผู้มีความละอายมากล่าว ไม่ใช่ภิกษุผู้ไม่มีความละอาย อันที่จริง ภิกษุผู้ไม่มีความละอาย แม้จะเป็นพหูสูต ก็ย่อมทำลายพระธรรมวินัยด้วยความเคารพในลาภ ความเคารพในโลก เป็นต้น แล้วยังภัยใหญ่ให้เกิดขึ้นในพระศาสนาอันประเสริฐ อันที่จริง กิจในการรักษาพระศาสนาเป็นวิสัยของภิกษุผู้มีความละอายเท่านั้น ไม่ใช่ของภิกษุผู้ไม่มีความละอาย ด้วยเหตุนั้น พระเถระโบราณทั้งหลายจึงได้เปล่งวาจาสามครั้งว่า 'ในอนาคต ใครหนอจะรักษาพระศาสนา' โดยพิจารณาแล้วว่า 'ในอนาคต ผู้มีความละอายจักรักษาพระศาสนา ผู้มีความละอายจักรักษาพระศาสนา ผู้มีความละอายจักรักษาพระศาสนา' พึงทราบว่า แม้ในมัชฌิมประเทศก็มีบุคคลผู้ไม่มีความละอายเป็นจำนวนมากเช่นกัน ปรินิพฺพานโต หิ ภควโต วสฺสสตานํ อุปริ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว วชฺชิปุตฺตกา ภิกฺขู อธมฺมวตฺถูนิ ทีเปตฺวา ปฐมสงฺคีติกาเล พหิกเตหิ ปาปภิกฺขูหิ สทฺธึ มนฺเตตฺวา สหายํ คเวเสตฺวา มหาสงฺคีติโวหาเรน มหาเถรา วิย สงฺคีตึ อกํสุ. กตฺวา จ วิสุํ คณา อเหสุํ. อโหวต อิทํ หาสิตพฺพกมฺมํ, เสยฺยถาปิ นาม ชรสิงฺคาโล จตุปทสามญฺเญน มานํ ชปฺเปตฺวา อตฺตานํ สีหํ วิย มญฺญิตฺวา สีโห วิย สีหนาทํ นทีติ. เต ปาวจนํ ยถา ภูตํ [Pg.16] อชานิตฺวา สทฺทจฺฉายามตฺเตน ยถาภูตํ อตฺถํ นาม สึสุ. กิญฺจิ ปาวจนมฺปี อปเนสุํ. ตญฺจ สกคเณเยว โหติ, น ธมฺมวาทีคเณ. ธมฺมวินยํ วิโกเปตฺวา ยถิจฺฉิต วเสเนว จรึสุ. อยํ ปน มหาสงฺคีตินาม เอโก อธมฺมวาทีคโณ. อันที่จริง ภายหลังพระผู้มีพระภาคปรินิพพานล่วงไปร้อยปี ภิกษุชาววัชชีบุตรได้แสดงอธรรมวัตถุทั้งหลาย แล้วปรึกษากับภิกษุผู้ชั่วช้าที่ถูกขับออกจากสังคายนาครั้งที่หนึ่ง แสวงหาสหาย แล้วทำสังคายนาโดยเรียกตนเองว่า 'มหาสังคีติ' เหมือนพระมหาเถระทั้งหลาย และเมื่อทำแล้ว ก็แยกเป็นคณะต่างหาก โอหนอ การกระทำนี้เป็นสิ่งที่น่าหัวเราะ เหมือนสุนัขจิ้งจอกแก่ตัวหนึ่ง สำคัญตนว่าเป็นราชสีห์ด้วยความสามัญแห่งสัตว์สี่เท้า แล้วบันลือสีหนาทเหมือนราชสีห์ฉะนั้น พวกเขาย่อมไม่รู้พระธรรมวินัยตามความเป็นจริง แล้วย่อมบิดเบือนเนื้อความตามความเป็นจริงด้วยเพียงเงาเสียง และได้นำพระธรรมวินัยบางส่วนออกไป และสิ่งนั้นย่อมมีอยู่ในคณะของตนเท่านั้น ไม่ได้มีอยู่ในคณะของธรรมวาที พวกเขาได้ทำลายพระธรรมวินัย แล้วประพฤติตามอำเภอใจ ส่วนคณะมหาสังคีตินี้คือคณะอธรรมวาทีคณะหนึ่ง ตโต ปจฺฉา กาลํ อติกฺกนฺเต ตโตเยว อญฺญมญฺญํ วาทโต ภิชฺชิตฺวา โคกุลิโกนาม เอโก คโณ เอกพฺโยหาโรนาม เอโกติ ทฺเว คณา ภิชฺชึสุ. ตโต ปจฺฉา โคกุลิกคณคณโตเยว อญฺญมญฺญํ ภิชฺชิตฺวา พหุสฺสุติโกนาม เอโก คโณ ปญฺญตฺติวาโทนาม เอโกติ ทฺเว คณา ภิชฺชึสุ. ปุนปิ เตหิเยว คเณหิ เจติยวาโทนาม เอโก คโณ ภิชฺชิ. หลังจากนั้น เมื่อกาลล่วงไป คณะ ๒ คณะ คือ คณะชื่อโคกุลิกะคณะหนึ่ง และคณะชื่อเอกัพโยหาระคณะหนึ่ง ก็แตกแยกกันเพราะวาทะของกันและกันจากคณะนั้นนั่นเอง. หลังจากนั้น จากคณะโคกุลิกะนั่นเอง คณะ ๒ คณะ คือ คณะชื่อพหุสสุติกะคณะหนึ่ง และคณะชื่อปัญญัตติวาทะคณะหนึ่ง ก็แตกแยกกัน. อีกครั้งหนึ่ง คณะชื่อเจติยวาทะคณะหนึ่ง ก็แตกแยกออกไปจากคณะเหล่านั้นนั่นเอง. ตโต ปจฺฉา จิรกาลํ อติกฺกนฺเต ธมฺมวาทีคเณหิ วิสภาคคณํ ปวิสิตฺวา มหึสาสโกนาม เอโกคโณ วชฺชิปุตฺตโกนาม เอโกติ ทฺเว คณา ภิชฺชึสุ. ตโต ปจฺฉาปิ วชฺชิปุตฺตกคณโตเยว อญฺญมญฺญํ ภิชฺชิตฺวา ธมฺมุตฺตริโกนาม เอโก คโณ, ภทฺทยานิโกนาม เอโก, ฉนฺนาคาริโกนาม เอโก, สมุติโกนาม เอโกติ จตฺตาโร คณา ภิชฺชึสุ. หลังจากนั้น เมื่อกาลนานล่วงไป คณะ ๒ คณะ คือ คณะชื่อมหิสสาสกะคณะหนึ่ง และคณะชื่อวัชชีบุตรคณะหนึ่ง แตกแยกออกจากคณะธรรมวาทีทั้งหลาย เข้าไปสู่คณะที่ต่างกัน. หลังจากนั้น แม้จากคณะวัชชีบุตรนั่นเอง คณะ ๔ คณะ คือ คณะชื่อธัมมุตตริกะคณะหนึ่ง คณะชื่อภัทรยานิกะคณะหนึ่ง คณะชื่อฉันนาคาริกะคณะหนึ่ง และคณะชื่อสัมมติยะคณะหนึ่ง ก็แตกแยกกัน. ปุนปิ มหึสาสกคณโต อญฺญมญฺญํ ภิชฺชิตฺวา สพฺพตฺถิวาโทนาม เอโก คโณ, ธมฺมคุตฺติโกนาม เอโก, กสฺสปิโยนาม เอโก, สงฺกนฺติโกนาม เอโก, สุตฺตวาโท นาม เอโกติ ปญฺจ คณา ภิชฺชึสุ. อีกครั้งหนึ่ง คณะ ๕ คณะ คือ คณะชื่อสัพพัตถิวาทะคณะหนึ่ง คณะชื่อธัมมคุตติกะคณะหนึ่ง คณะชื่อกัสสปิยะคณะหนึ่ง คณะชื่อสังกันติกะคณะหนึ่ง และคณะชื่อสุตตวาทะคณะหนึ่ง แตกแยกกันจากคณะมหิสสาสกะ. เอวํ มชฺฌิมเทเส ทุติยสงฺคีตึ สงฺคายนฺตานํ มหาเถรานํ ธมฺมวาทีเถรวาทคณโต วิสุํ วิสุํ ภิชฺชมานา อธมฺมวาทีคณา สตฺตรส อเหสุํ. เต จ อธมฺมวาทีคณา สาสเน เถรปรมฺปราย อนนฺโต คธา. เต หิ สาสเน อุปการา น โหนฺติ, เถรปรมฺปราย จ ปเวเสตฺวา คณฺหิตุํ น สกฺกา, ยถา หํสคเณ พโก, ยถา จ โค คเณ [Pg.17] ควโช, ยถา จ สุวณฺณคเณ หารกุโฏติ. อย่างนี้ คณะอธรรมวาที ๑๗ คณะ จึงแตกแยกออกไปต่างหากจากคณะเถรวาทผู้เป็นธรรมวาทีของพระมหาเถระทั้งหลายผู้ทำสังคายนาครั้งที่ ๒ ในมัชฌิมประเทศ. และคณะอธรรมวาทีเหล่านั้น ไม่หยั่งลงในเถรปรัมปราในพระศาสนา. ด้วยว่าคณะเหล่านั้นไม่เป็นอุปการะในพระศาสนา และไม่สามารถจะนำเข้ามารวมในเถรปรัมปราได้ เหมือนนกยางในฝูงหงส์ เหมือนควายป่าในฝูงโค และเหมือนทองเหลืองในกองทองคำฉะนั้น. มหากสฺสปตฺเถราทิโต ปน อาคตา เถรปรมฺปรา อุปาลิ ทาสโก เจวาติอาทินา ปริวารขนฺธเก สมนฺตปาสาทิกฏฺฐกถายญฺจ อาคตนเยเนว เวทิตพฺพา. ส่วนเถรปรัมปราที่สืบมาแต่พระมหากัสสปเถระเป็นต้น พึงทราบโดยนัยที่มาแล้วนั่นแลในปริวารขันธกะและในอรรถกถาสมันตปาสาทิกา โดยนัยเป็นต้นว่า 'พระอุบาลีและพระทาสกะ'. อุปาลิตฺเถราทีนํ ปริสุทฺธาจาราทีนิ อนุมาเนตฺวา ยาว โมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถรา, ตาว เตสํ เถรานํ ปริสุทฺธา จาราทีนีติ สกฺกา ญาตุํ, เสยฺยถาปิ นทิยา อุปริโสเต เมฆวสฺสานิ อนุมาเนตฺวา อโธโสเต นทิยา อุทกสฺส พาหุลฺลภาโว วิญฺญาตุํ สกฺกาติ อยํ การณานุมานนโย นาม. เมื่ออนุมานความบริสุทธิ์แห่งอาจาระเป็นต้นของพระอุบาลีเถระเป็นต้น ก็สามารถทราบความบริสุทธิ์แห่งอาจาระเป็นต้นของพระเถระเหล่านั้นจนถึงพระโมคคัลลีบุตรติสสเถระได้ เหมือนอย่างว่า เมื่ออนุมานฝนจากเมฆในเหนือน้ำของแม่น้ำ ก็สามารถทราบความที่น้ำในแม่น้ำมีมากในใต้น้ำได้ฉะนั้น นี้ชื่อว่า การอนุมานด้วยเหตุ. ยาว ปน โมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถรา, ตาว เถรานํ ปริสุทฺธาจาราทีนิ อนุมาเนตฺวา อุปาลิตฺเถรสฺส ปริสุทฺธาจาราทีนีติ สกฺกา ญาตุํ, เสยฺยถาปิ นาม อุปริธูมํ ปสฺสิตฺวา อนุมาเนตฺวา อคฺคิ อตฺถีติ สกฺกา ญาตุนฺติ อยํ ผลานุมานน โย นาม. ส่วนเมื่ออนุมานความบริสุทธิ์แห่งอาจาระเป็นต้นของพระเถระทั้งหลายจนถึงพระโมคคัลลีบุตรติสสเถระ ก็สามารถทราบความบริสุทธิ์แห่งอาจาระเป็นต้นของพระอุบาลีเถระได้ เหมือนอย่างว่า เมื่อเห็นควันในเบื้องบนแล้วอนุมานว่ามีไฟอยู่ ก็สามารถทราบได้ฉะนั้น นี้ชื่อว่า การอนุมานด้วยผล. อทิภูตสฺส ปน อุปาลิตฺเถรสฺส อวสานภูตสฺส จ โมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถรสฺส ปริสุทฺธาจาราทีนิ อนุมาเนตฺวา มชฺเฌ ทาสกโสณสิคฺควาทีนํ เถรานํ ปริสุทฺธาจาราทีนิติ สกฺกา ญาตุํ, เสยฺยถาปิ นาม สิลาปฏฺฏสฺส โอรภาเค ปารภาเค จ มิคปทวฬญฺชนํ ทิสฺวา อนุมาเนตฺวา มชฺเฌ อปากฏํ ปทวฬญฺจนํ อตฺถีติ สกฺกา ญาตุนฺติ อยํ มิคปทวฬญฺชน นโย นาม. ส่วนเมื่ออนุมานความบริสุทธิ์แห่งอาจาระเป็นต้นของพระอุบาลีเถระผู้เป็นเบื้องต้น และของพระโมคคัลลีบุตรติสสเถระผู้เป็นที่สุด ก็สามารถทราบความบริสุทธิ์แห่งอาจาระเป็นต้นของพระเถระทั้งหลายมีพระทาสกะ พระโสณะ และพระสิคควะเป็นต้นในท่ามกลางได้ เหมือนอย่างว่า เมื่อเห็นรอยเท้าเนื้อในส่วนข้างนี้และส่วนข้างโน้นของแผ่นหิน แล้วอนุมานว่ารอยเท้าที่ยังไม่ปรากฏในท่ามกลางมีอยู่ ก็สามารถทราบได้ฉะนั้น นี้ชื่อว่า มิคปทวลัญชนนัย (นัยคือการอนุมานด้วยรอยเท้าเนื้อ). เอวํ ตีหิ นเยหิ อยํ เถรวาทคโณ ธมฺมวาทีลชฺชิเปสโลติ เวทิตพฺโพ. เอวมุปริปิ นโย เนตพฺโพ. เถรปรมฺปรา จ ยาว โปตฺถการุฬา ปริวารขนฺธเก สมนฺต ปาสาทิกายญฺจ ตโต มหินฺโท อิฏฺฏิโยติอาทินา วุตฺต นเยน เวทิตพฺพาติ. พึงทราบว่าคณะเถรวาทนี้เป็นธรรมวาที เป็นผู้มีหิริ และเป็นผู้มีศีลเป็นที่รัก ด้วยนัย ๓ ประการอย่างนี้. แม้ในเบื้องบนก็พึงนำนัยไปอย่างนี้. และเถรปรัมปราจนถึงกาลที่ยกขึ้นสู่คัมภีร์ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในปริวารขันธกะและในสมันตปาสาทิกาว่า 'ต่อจากนั้น พระมหินทะ พระอิตติยะ' เป็นต้น. อิติ สาสนวํเส นวฏฺฐานาคตสาสนวํสกถามคฺโค ด้วยประการฉะนี้ แนวทางแห่งเรื่องราวพระศาสนวงศ์ที่มาใน ๙ สถาน ในคัมภีร์ศาสนวงศ์ นาม ปฐโม ปริจฺเฉโท. ชื่อ ปริจเฉทที่ ๑. ๒. สีหฬทีปิกสาสนวํสกถามคฺโค ๒. แนวทางแห่งเรื่องราวพระศาสนวงศ์ในเกาะสีหล ๒. อิทานิ [Pg.18] สีหฬทีปสาสนกถามคฺคํ วตฺตุํ โอกาโส อนุปฺปตฺโต, ตสฺมา ตํ วกฺขามิ. ๒. บัดนี้ ถึงโอกาสที่จะกล่าวแนวทางแห่งเรื่องราวพระศาสนาในเกาะสีหลแล้ว เพราะฉะนั้น ข้าพเจ้าจักกล่าวเรื่องนั้น. สีหฬทีปญฺหิ สาสนสฺส ปติฏฺฐานภูตตฺตา เจติยคพฺภสทิสํ โหติ. สมฺมาสมฺพุทฺโธ กิร สีหฬทีปํ ธรมานกาเลปิ ติกฺขตฺตุํ อคมาสิ. ปฐมํ ยกฺขานํ ทมนตฺถํ เอกโกว คนฺตฺวา ยกฺเข ทเมตฺวา มยิ ปรินิพฺพุเต สีหฬทีเป สาสนํ ปติฏฺฐหิสฺสตีติ ตมฺพปณฺณิทีเป อารกฺขํ กโรนฺโต ติกฺขตฺตุํ ทีปํ อาวิญฺฉิ. ทุติยํ มาตุลภาคิเนยฺยานํ นาครา ชูนํ ทมนตฺถาย เอกโกว คนฺตฺวา เต ทเมตฺวา อคมาสิ. ตติยํ ปญฺจภิกฺขุสตปริวาโร คนฺตฺวา มหาเจติยฏฺฐาเน จ ถูปารามเจติยฏฺฐาเน จ มหาโพธิปติฏฺฐิตฏฺฐาเน จ มหิยงฺคณเจติยฏฺฐาเน จ มุทิงฺคณเจติยฏฺฐาเน จ ทีฆวาปิ เจติยฏฺฐาเน จ กลฺยาณิยเจติยฏฺฐาเน จ นิโรธสมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา นิสีทิ. ด้วยว่าเกาะสีหลเป็นที่ประดิษฐานพระศาสนา จึงเป็นเหมือนภายในพระเจดีย์. ได้ยินว่า พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จไปยังเกาะสีหล ๓ ครั้ง แม้ในกาลที่ยังทรงพระชนม์อยู่. ครั้งแรก เสด็จไปพระองค์เดียวเพื่อทรมานยักษ์ทั้งหลาย ทรงทรมานยักษ์เหล่านั้นแล้ว ทรงทำอารักขาในเกาะตัมพปัณณิด้วยทรงดำริว่า 'เมื่อเราปรินิพพานแล้ว พระศาสนาจักประดิษฐานในเกาะสีหล' ทรงแผ่ไปทั่วเกาะ ๓ ครั้ง. ครั้งที่สอง เสด็จไปพระองค์เดียวเพื่อทรมานนาคราชผู้เป็นลุงและหลาน ทรงทรมานนาคราชเหล่านั้นแล้วเสด็จกลับ. ครั้งที่สาม เสด็จไปพร้อมด้วยภิกษุ ๕๐๐ รูปเป็นบริวาร แล้วประทับนั่งเข้าพระนิโรธสมาบัติ ณ ที่ตั้งมหาเจดีย์ ที่ตั้งถูปารามเจดีย์ ที่ตั้งมหาโพธิ์ ที่ตั้งมหิยังคณเจดีย์ ที่ตั้งมุทิงคณเจดีย์ ที่ตั้งทีฆวาปีเจดีย์ และที่ตั้งกัลยาณิยเจดีย์. ตทา จ ปน สาสนํ โอคาเหตฺวาน ตาว ติฏฺฐติ. ปจฺฉา ปน ยถาวุตฺตตฺเถรปรมฺปราย สมภินิวิฏฺเฐน มหาโมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถเรน เปสิโต มหินฺทตฺเถโร ชินจกฺเก ปญฺจตึสาธิเก ทฺวิสเต สมฺปตฺเต ทุติยกตฺติกมาเส อิฏฺฏิเยน อุตฺติเยน สมฺพุเลน ภทฺทสาเลน จาติ เอเตหิ เถเรหิ สทฺธึ สีหฬทีปํ อคมาสิ. โสณุตฺตรตฺเถราทโย ชินจกฺเก ปญฺจตึสาธิเก ทฺวิสเต สมฺปตฺเต ทุติยกตฺติกมาเสเยว สาสนสฺส ปติฏฺฐาปนตฺถาย อตฺตโน อตฺตโน สมฺปตฺตภารภูตํ ตํ ตํ ฐานํ อคมํสุ. แต่ในกาลนั้น พระศาสนายังไม่หยั่งลงตั้งมั่นอยู่. ส่วนภายหลัง พระมหินทเถระผู้ที่พระมหาโมคคัลลีบุตรติสสเถระผู้ตั้งมั่นอยู่ในเถรปรัมปราตามที่กล่าวมาแล้วส่งไป ได้ไปยังเกาะสีหลพร้อมด้วยพระเถระเหล่านี้ คือ พระอิตติยะ พระอุตติยะ พระสัมพละ และพระภัททสาล เมื่อพุทธศักราชล่วงไปได้ ๒๓๕ ปี ในเดือนกัตติกะที่ ๒. ส่วนพระโสณเถระและพระอุตตรเถระเป็นต้น เมื่อพุทธศักราชล่วงไปได้ ๒๓๕ ปี ในเดือนกัตติกะที่ ๒ นั่นเอง ได้ไปยังสถานที่นั้นๆ อันเป็นภาระที่ตนได้รับมอบหมาย เพื่อประโยชน์แก่การประดิษฐานพระศาสนา. มหามหินฺทตฺเถโร ปน สตฺตมาสานิ อาคเมตฺวา ชินจกฺเก ฉตฺตึสาธิเก ทฺวิสเต สมฺปตฺเต เชฏฺฐมาสสฺส ปุณฺณมิยํ สีหฬทีปํ สาสนสฺส ปติฏฺฐาปนตฺถาย อคมาสิ. เตเนว เตสุ นวสุ ฐาเนสุ สีหฬทีปํ ฉตฺตึสาธิเก ทฺวิส เต [Pg.19] อคมาสิ. อญฺญานิ ปน อฏฺฐ ฐานานิ ปญฺจตึสาธิกทฺวิสเตเยว อคมาสีติ วิสุํว วตฺถเปตพฺโพ. ส่วนพระมหาเถระมหินทะ รออยู่ ๗ เดือน เมื่อพุทธศักราช ๒๓๖ ปี ในวันเพ็ญเดือนเชษฐะ ได้ไปสู่เกาะสีหลเพื่อประโยชน์แก่การประดิษฐานพระศาสนา เพราะเหตุนั้น ใน ๙ สถานเหล่านั้น เกาะสีหลจึงเป็นที่ที่พระองค์เสด็จไปเมื่อพุทธศักราช ๒๓๖ ปี ส่วนอีก ๘ สถาน ได้ไปเมื่อพุทธศักราช ๒๓๕ ปีนั่นเอง พึงกำหนดความต่างกันอย่างนี้. กสฺมา ปน มหามหินฺทตฺเถโร สตฺตมาสานิ อาคเมตฺวา สพฺพปจฺฉา สีหฬทีปํ คจฺฉตีติ. สีหฬทีเป มุฏภิโว นาม ราชา ชราทุพฺพโล อโหติ, สาสนํ ปคฺคเหตุํ อสมตฺโถ, ตสฺส ปน ปุตฺโต เทวานํ ปิย ติสฺโส นาม ราชกุมาโร ทหโร สาสนํ ปคฺคเหตุํ สมตฺโถ ภวิสฺสติ, โส จ เทวานํ วิยติสฺโส รชฺชํ ตาว ลภตุ เวทิสฺสกคิรินคเร มาตุยา สทฺธึ ญาตเก ตาว ปสฺสามีติ อเปกฺขิตฺวา สตฺตมาสานิ อาคเมตฺวา ฉตฺตึสาธิกทฺวิสเตเยว ชินจกฺเก มหามหินฺทตฺเถโร สีหฬทีปํ คจฺฉตีติ เวทิตพฺพํ. ก็เพราะเหตุไร พระมหาเถระมหินทะจึงรออยู่ ๗ เดือน แล้วจึงไปเกาะสีหลเป็นที่สุด พึงทราบว่า ในเกาะสีหล พระเจ้ามุฏสิวะทรงชราภาพและอ่อนแอ ไม่สามารถอุปถัมภ์พระศาสนาได้ ส่วนพระราชโอรสของพระองค์คือพระราชกุมารชื่อเทวานัมปิยติสสะยังทรงพระเยาว์ จักสามารถอุปถัมภ์พระศาสนาได้ พระเถระจึงดำริว่า 'พระเทวานัมปิยติสสะนั้นจงครองราชสมบัติไปก่อน ส่วนเราจักไปเยี่ยมญาติทั้งหลายพร้อมกับมารดาในเมืองเวทิสสคิรีนครก่อน' ท่านรออยู่ ๗ เดือน พระมหาเถระมหินทะจึงไปเกาะสีหลเมื่อพุทธศักราช ๒๓๖ ปีนั่นเอง. มหามหินฺทตฺเถโร จ อิฏฺฏิยาทีหิ เถเรหิ จตูหิ ภาคิเนยฺเยน สุมนสามเณเรน ภณฺฑุเกน นาม อุปาสเก น จาติ เอเตหิ สทฺธึ ฉตฺตึสาธิเก ทฺวิสเต ชินจกฺเก เชฏฺฐมาสปุณฺณมิยํ สุวณฺณหํสา วิย เชฏฺฐมาเส นภํ อุคฺคนฺตฺวา อากาสมคฺเคน อนุราธปุรสฺส ปุรตฺถิมทิสาภาเค มิสฺส กปพฺพตกูเฏ ปติฏฺฐาสิ. และพระมหาเถระมหินทะ พร้อมด้วยพระเถระ ๔ รูปมีพระอิตติยะเป็นต้น ด้วยพระสุมนสามเณรผู้เป็นหลาน และด้วยอุบาสกชื่อภัณฑุกะ พร้อมด้วยท่านเหล่านั้น เมื่อพุทธศักราช ๒๓๖ ปี ในวันเพ็ญเดือนเชษฐะ เหมือนหงส์ทอง ขึ้นสู่ท้องฟ้าในเดือนเชษฐะ โดยทางอากาศ ได้ประดิษฐานอยู่บนยอดเขามิสสกะ ในส่วนทิศตะวันออกของเมืองอนุราธบุรี. เชฏฺฐมาสสฺส จ ปุณฺณมิยํ ลงฺกาทีเป เชฏฺฐมูลนกฺขตฺตสภา หุตฺวา มนุสฺสา ฉณํ อกํสุ. เตเนวาห สารตฺถทีปนิยํ นาม วินยฑีกายํ, เชฏฺฐมาสสฺส ปุณฺณมิยํ เชฏฺฐนกฺขตฺตํ มูลนกฺขตฺตํ วา โหตีติ. ตตฺถ จ ปุณฺณมินกฺขตฺตํ ราชมตฺตนฺเต ปุณฺณมินกฺขตฺตวิจารณนเยน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. และในวันเพ็ญเดือนเชษฐะ ในเกาะลังกา มีการประชุมนักษัตรเชษฐะและมูลนักษัตร มนุษย์ทั้งหลายได้ทำพิธีฉลอง เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวไว้ในวินัยฎีกาชื่อสารัตถทีปนีว่า 'ในวันเพ็ญเดือนเชษฐะ ย่อมมีนักษัตรเชษฐะหรือมูลนักษัตร' และในที่นั้น นักษัตรในวันเพ็ญ พึงเห็นว่ากล่าวโดยนัยแห่งการพิจารณานักษัตรในวันเพ็ญในคัมภีร์ราชมัตตะ. เทวานํ ปิย ติสฺโส จ ราชา นกฺขตฺตํ นาม โฆสาเปตฺวา ฉณํ กาเรถาติ อมจฺเจ อาณาเปตฺวา จตฺตาลี สปุริสสหสฺสปริวาโร นครมฺหา นิกฺขมิตฺวา เยน มิสฺส กปพฺพโต, เตน ปายาสิ มิควํ กีฬิตุกาโม. อถ ตสฺมึ ปพฺพเต อธิวตฺถา เอกา เทวตา มิครูเปน ราชานํ ผโลเภตฺวา ปกฺโกสิตฺวา เถรสฺส อภิมุขํ อกาสิ. และพระเจ้าเทวานัมปิยติสสะ ทรงให้ประกาศนักขัตฤกษ์ ทรงบัญชาอำมาตย์ทั้งหลายว่า 'จงทำพิธีฉลอง' พร้อมด้วยบริวาร ๔๐,๐๐๐ คน เสด็จออกจากเมือง เสด็จไปทางที่ภูเขามิสสกะตั้งอยู่ ทรงประสงค์จะเล่นล่าสัตว์ ครั้งนั้น เทวดาองค์หนึ่งสถิตอยู่บนภูเขานั้น ล่อพระราชาด้วยรูปเนื้อ เรียกมา ได้กระทำให้เผชิญหน้ากับพระเถระ. เถโร [Pg.20] ราชานํ อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา มมํเยว ราชา ปสฺสตุ มา อิตเรติ อธิฏฺฐหิตฺวา ติสฺส ติสฺส อิโต เอหีติ อาห. ราชา ตํ สุตฺวา จินฺเตสิ, อิมสฺมึ ทีเป ชาโต สกโลปิ มนุสฺโส มํ ติสฺโสติ นามํ คเหตฺวา อาลปิตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ, อยํ ปน ภินฺนภินฺนปฏธโร ภณฺฑุกาสาว วสโน มํ นาเมน อาลปติ, โก นุโข อยํ ภวิสฺสติ, มนุสฺโส วา อมนุสฺโส วาติ. เถโร อาห,– พระเถระเห็นพระราชาเสด็จมาแล้ว ทรงอธิษฐานว่า ขอพระราชาจงทอดพระเนตรเห็นแต่เราเท่านั้น อย่าเห็นผู้อื่นเลย แล้วกล่าวว่า 'ติสสะ ติสสะ มานี่เถิด' พระราชาทรงได้ยินดังนั้นแล้วทรงดำริว่า 'มนุษย์ทั้งปวงที่เกิดในเกาะนี้ ไม่มีใครสามารถเรียกเราโดยออกพระนามว่า ติสสะ ได้เลย แต่สมณะผู้นุ่งห่มผ้าที่ตัดเป็นชิ้นๆ และทรงผ้ากาสาวะสีเหลืองหม่นนี้ กลับเรียกเราโดยออกพระนาม ผู้นี้จะเป็นใครกันหนอ เป็นมนุษย์หรืออมนุษย์' พระเถระจึงกล่าวว่า สมณา มยํ มหาราช, ธมฺมราชสฺส สาวกา; ตเวว อนุกมฺปาย, ชมฺพุทีปา อิธาคตาติ. 'ข้าแต่มหาราช พวกเราเป็นสมณะ เป็นสาวกของพระธรรมราชา มาจากชมพูทวีป มาที่นี่ด้วยความอนุเคราะห์พระองค์นั่นเอง' ตทา จ เทวานํ ปิยติสฺโส ราชา อโสกรญฺญา เปสิเตน อภิเสเกน เอกมาสาภิสิตฺโต อโหสิ. วิสาขปุณฺณมายํ หิสฺส อภิเสกมกํสุ. โส จ อโสกรญฺญา เปสิเต ธมฺมปณฺณากาเร รตนตฺตยคุณปฺปฏิสํยุตฺตํ สาสนปฺปวตฺตึ อจิรสุตํ อนุสฺสรมาโน ตํ เถรสฺส สมณา มยํ มหาราช, ธมฺมราชสฺส สาวกาติ วจนํ สุตฺวา อยฺยา นุโข อาคตาติ ตาวเทว อาวุธํ นิกฺขิปิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ สมฺโมทนียํ กถํ กถยมาโน. ยถาห,– ในกาลนั้น พระราชาเทวานัมปิยติสสะ ทรงได้รับการอภิเษกด้วยเครื่องอภิเษกที่พระเจ้าอโศกส่งมาได้หนึ่งเดือนแล้ว พวกเขาได้ทำการอภิเษกให้พระองค์ในวันวิสาขปุรณมี และพระองค์ทรงระลึกถึงเรื่องราวแห่งพระศาสนาที่ประกอบด้วยคุณของพระรัตนตรัย ซึ่งทรงสดับมาไม่นานในบรรณาการธรรมที่พระเจ้าอโศกส่งมา ทรงได้ยินคำของพระเถระว่า 'ข้าแต่มหาราช พวกเราเป็นสมณะ เป็นสาวกของพระธรรมราชา' จึงทรงดำริว่า 'พระผู้เป็นเจ้าทั้งหลายมาแล้วหนอ' แล้วทรงวางอาวุธลงทันที ประทับนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ทรงสนทนาปราศรัยด้วยถ้อยคำอันเป็นที่บันเทิง ดังที่กล่าวไว้ว่า อาวุธํ นิกฺขิปิตฺวาน, เอกมนฺตํ อุปาวิสิ; นิสชฺช ราชา สมฺโมทิ, พหุํ อตฺถูปสญฺหิตนฺติ. 'ทรงวางอาวุธลงแล้ว เสด็จเข้าไปประทับนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง พระราชาประทับนั่งแล้วทรงสนทนาปราศรัย ซึ่งประกอบด้วยประโยชน์มาก' สมฺโมทนียํ กถญฺจ กุรุมาเนเยว ตสฺมึ ตานิปิ จตฺตาลีสปุริสสหสฺสานิ อาคนฺตฺวา สมฺปริวาเรสุํ. ตทาเถโร อิตเรปิ ฉ ชเน ทสฺเสสิ. ราชา ทิสฺวา อิเม กทา อาคตาติ อาห. มยา สทฺธึเยว มหาราชาติ. อิทานิ ปน ชมฺพุทีเป อญฺเญปิ เอวรูปา สมณา สนฺตีติ. สนฺติ [Pg.21] มหาราช เอตรหิชมฺพุทีโป กาลาวปชฺโชโต อิสิวาตปฏิวาโต, ตสฺมึ– ขณะที่พระองค์กำลังทรงสนทนาปราศรัยอยู่นั้น ชนสี่หมื่นคนเหล่านั้นก็มาถึงแล้วแวดล้อมพระองค์ ในกาลนั้น พระเถระได้แสดงชนอีกหกคน พระราชาทอดพระเนตรเห็นแล้วตรัสว่า 'ท่านเหล่านี้มาเมื่อไร' พระเถระตอบว่า 'มาพร้อมกับอาตมภาพนั่นเอง ข้าแต่มหาราช' พระราชาตรัสถามว่า 'บัดนี้ ในชมพูทวีปยังมีสมณะเช่นนี้อีกหรือ' พระเถระตอบว่า 'มีอยู่ ข้าแต่มหาราช บัดนี้ชมพูทวีปเหลืองอร่ามด้วยผ้ากาสาวะ เป็นที่พัดไปมาแห่งลมของฤๅษี ในชมพูทวีปนั้นมี—' เตวิชฺชา อิทฺธิปตฺตา จ, เจโตปริยโกวิทา; ขีณาสวา อรหนฺโต, พหู พุทฺธสฺส สาวกาติ. 'ผู้ได้วิชชาสาม ผู้บรรลุอิทธิฤทธิ์ ผู้ฉลาดในเจโตปริยญาณ พระอรหันต์ผู้สิ้นอาสวะ สาวกของพระพุทธเจ้าเป็นจำนวนมาก' ภนฺเต เกน อาคตตฺถาติ. เนว มหาราช อุทเกน, น ถเลนาติ. ราชา อากาเสน อาคตาติ อญฺญาสิ. เถโร อตฺถิ นุโข รญฺโญ ปสฺสาเวยฺยตฺติกนฺติ วีมํสนตฺถาย อาสนฺนํ อมฺพรุกฺขํ อารพฺภ ปญฺหํ ปุจฺฉิ, – พระราชาตรัสถามว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านมาด้วยอะไร' พระเถระตอบว่า 'ข้าแต่มหาราช ไม่ได้มาทางน้ำ ไม่ได้มาทางบก' พระราชาทรงทราบว่า 'มาทางอากาศ' พระเถระเพื่อจะทดสอบความเฉลียวฉลาดแห่งพระปัญญาของพระราชา จึงทรงปรารภต้นมะม่วงที่อยู่ใกล้ๆ แล้วตรัสถามปัญหาว่า— กินฺนาโม มหาราช อยํ รุกฺโขติ. อมฺพรุกฺโข นาม ภนฺเตติ. อิมํ ปน มหาราช อมฺพํ มุญฺจิตฺวา อญฺโญ อมฺโพ อตฺถิ วา นตฺถิ วาติ. อตฺถิ ภนฺเต อญฺเญปิ พหู อมฺพรุกฺขาติ. อิมญฺจ อมฺพํ เต จ อมฺเพ มุญฺจิตฺวา อตฺถิ นุโข มหาราช อญฺเญ รุกฺขาติ. อตฺถิ ภนฺเต, เต ปน น อมฺพรุกฺขาติ. อญฺเญ จ อมฺเพ อนมฺเพ จ มุญฺจิตฺวา อตฺถิ ปน อญฺโญ รุกฺโขติ. อยเมว ภนฺเต อมฺพ รุกฺโขติ. สาธุ มหาราช ปณฺฑิโตสีติ. พระเถระถามว่า 'ข้าแต่มหาราช ต้นไม้นี้ชื่ออะไร' พระราชาตอบว่า 'ชื่อต้นมะม่วง ข้าแต่ท่านผู้เจริญ' พระเถระถามว่า 'ข้าแต่มหาราช นอกจากมะม่วงต้นนี้แล้ว ยังมีมะม่วงต้นอื่นอีกหรือไม่' พระราชาตอบว่า 'มีอยู่ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ต้นมะม่วงอื่นๆ อีกมากมาย' พระเถระถามว่า 'ข้าแต่มหาราช นอกจากมะม่วงต้นนี้และมะม่วงต้นอื่นๆ เหล่านั้นแล้ว ยังมีต้นไม้อื่นอีกหรือไม่' พระราชาตอบว่า 'มีอยู่ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ แต่ต้นไม้เหล่านั้นไม่ใช่ต้นมะม่วง' พระเถระถามว่า 'นอกจากมะม่วงต้นอื่นๆ และต้นไม้ที่ไม่ใช่มะม่วงเหล่านั้นแล้ว ยังมีต้นไม้อื่นอีกหรือไม่' พระราชาตอบว่า 'มีแต่ต้นมะม่วงต้นนี้เท่านั้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ' พระเถระกล่าวว่า 'ดีแล้ว ข้าแต่มหาราช พระองค์เป็นบัณฑิต' อตฺถิ ปน มหาราช เต ญาตกาติ. อตฺถิ ภนฺเต พหูชนาติ. เต มุญฺจิตฺวา เกจิ อญฺญาตกาปิ อตฺถิ มหาราชาติ. อญฺญาตกา ภนฺเต ญาตเกหิ พหุตราติ. ตวญาตเก จ อญฺญาตเก จ มุญฺจิตฺวา อตฺถญฺโญ โกจิ มหาราชาติ. อหเมว ภนฺเตติ. สาธุ มหาราช อตฺตา นาม อตฺตโน เนว ญาตโก น อญฺญาตโกติ. พระเถระถามว่า 'ข้าแต่มหาราช พระองค์มีญาติหรือไม่' พระราชาตอบว่า 'มีอยู่ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เป็นคนจำนวนมาก' พระเถระถามว่า 'ข้าแต่มหาราช นอกจากญาติเหล่านั้นแล้ว ยังมีคนแปลกหน้าอีกบ้างหรือไม่' พระราชาตอบว่า 'มีอยู่ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ คนแปลกหน้ามีมากกว่าญาติ' พระเถระถามว่า 'ข้าแต่มหาราช นอกจากญาติของพระองค์และคนแปลกหน้าเหล่านั้นแล้ว ยังมีใครอื่นอีกหรือไม่' พระราชาตอบว่า 'มีแต่หม่อมฉันเท่านั้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ' พระเถระกล่าวว่า 'ดีแล้ว ข้าแต่มหาราช ชื่อว่าอัตตา (ตน) นั้น ไม่ใช่ทั้งญาติของตนและไม่ใช่คนแปลกหน้า' อถ เถโร ปณฺฑิโต ราชา สกฺขิสฺสติ ธมฺมํ อญฺญาตุนฺติ จูฬหตฺถิปโทปมสุตฺตํ กเถสิ. กถาปริโยสาเน ราชา ตีสุ สรเณสุ ปติฏฺฐหิ สทฺธึ จตฺตาลีสาย ปาณสหสฺเสหีติ. ตโต ปรํ ยํ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ ตํ สมนฺตปาสาทิกาทีสุ วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ. ลำดับนั้น พระเถระดำริว่า พระราชาเป็นบัณฑิต จักสามารถรู้แจ้งธรรมได้ จึงแสดงจุลหัตถิปโทปมสูตร เมื่อจบการเทศนา พระราชาพร้อมด้วยเหล่าสัตว์สี่หมื่น ได้ตั้งมั่นในสรณะสาม หลังจากนั้น สิ่งใดที่ควรกล่าว สิ่งนั้นพึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในคัมภีร์สมันตปาสาทิกาเป็นต้น อิจฺเจวํ สีหฬทีเป สาสนานุคฺคหณ มหินฺทตฺเถรโต อาคตา [Pg.22] สิสฺสปรมฺปรา พหู โหนฺติ, คณนปถํ วีติ วตฺตา. กถํ. มหามหินฺทตฺเถรสฺส สิสฺโส อริฏฺโฐ นาม เถโร, ตสฺส สิสฺโส ติสฺสทตฺโต, ตสฺส สิสฺโส กาฬสุมโน, ตสฺส สิสฺโส ทีโฆ, ตสฺส สิสฺโส ทีฆ สุมโน, ตสฺส สิสฺโส กาฬสุมโน, ตสฺส สิสฺโส นาโค, ตสฺส สิสฺโส พุทฺธรกฺขิโต, ตสฺส สิสฺโส ติสฺโส, ตสฺส สิสฺโส เรโว, ตสฺส สิสฺโส สุมโน, ตสฺส สิสฺโส จูฬนาโค, ตสฺส สิสฺโส ธมฺมปาลิ เอตา, ตสฺส สิสฺโส เขโม, ตสฺส สิสฺโส อุปลิสฺโส, ตสฺส สิสฺโส ผุสฺสเทโว, ตสฺส สิสฺโส สุมโน, ตสฺส สิสฺโส มหาปทุโม, ตสฺส สิสฺโส มหาสีโว, ตสฺส สิสฺโส อุปาลิ, ตสฺส สิสฺโส มหานาโค, ตสฺส สิสฺโส อภโย, ตสฺส สิสฺโส ติสฺโส, ตสฺส สิสฺโส สุมโน, ตสฺส สิสฺโส จูฬาภโย, ตสฺส สิสฺโส ติสฺโส, ตสฺส สิสฺโส จูฬเทโว, ตสฺส สิสฺโส สีโวติ. อยํ ยาว โปตฺถการุฬสงฺขาตา จตุตฺถสงฺคีติกา, ตาว เถรปรมฺปราติ ทฏฺฐพฺพา. ด้วยประการฉะนี้ ลำดับศิษย์ที่สืบต่อมาจากพระมหินทเถระ ผู้ทรงอนุเคราะห์พระศาสนาในลังกาทวีป มีจำนวนมากจนพ้นทางแห่งการนับ อย่างไร คือ พระอริฏฐเถระเป็นศิษย์ของพระมหามหินทเถระ พระติสสทัตตเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระกาลสุมนเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระทีฆเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระทีฆสุมนเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระกาลสุมนเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระนาคเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระพุทธรักขิตเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระติสสเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระเรวตเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระสุมนเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระจูฬนาคเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระธัมมปาลีเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระเขมเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระอุปลิสสเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระผุสสเทวเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระสุมนเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระมหาปทุมเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระมหาสีวเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระอุบาลีเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระมหานาคเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระอภยเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระติสสเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระสุมนเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระจูฬาภยเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระติสสเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระจูฬเทวเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระสีวเถระเป็นศิษย์ของท่าน พึงทราบว่าลำดับพระเถระนี้สืบต่อมาจนถึงการสังคายนาครั้งที่ ๔ ที่เรียกว่าการจารึกลงในคัมภีร์ วุตฺตญฺเหตํ อฏฺฐกถายํ,– ยาวชฺชภนา เตสํเยว อนฺเตวาสิกปรมฺปรภูตาย อาจริยปรมฺปราย อาภตนฺติติ เวทิตพฺพนฺติ. ข้อนี้กล่าวไว้ในอรรถกถาว่า "พึงทราบว่า (พระวินัยปิฎก) อันพระอาจารย์ผู้สืบสายศิษย์ของพระเถระเหล่านั้นนั่นแลนำสืบกันมาจนถึงปัจจุบัน" เอวํ เตสํ สิสฺสปรมฺปรภูตา อาจริยปรมฺปรา ยาวชฺชตนา สาสเน ปากฏา หุตฺวา อาคจฺฉนฺตีติ เวทิตพฺพ. พึงทราบว่า ลำดับอาจารย์ผู้เป็นลำดับศิษย์ของท่านเหล่านั้น ได้ปรากฏในพระศาสนาสืบต่อกันมาจนถึงปัจจุบันด้วยประการฉะนี้ สาสเน วินยธเรหิ นาม ติลกฺขณสมฺปนฺเนหิ ภวิตพฺพํ. ตีณิ หิ วินยธรสฺส ลกฺขณานิ อิจฺฉิ ตพฺพานิ. กตมานิ ตีณิ. สุตฺตญฺจสฺส สฺวาคตํ โหติ สุปฺปวตฺติ สุวินิจฺฉิตํ สุตฺตโต อนุพฺยญฺชนโตติ อิทเมกํ ลกฺขณํ, วินเย โข ปน ฐิโต โหติ อสํหีโรติ อิทํ ทุติยํ, อาจริยปรมฺปรา โข ปนสฺส สุคฺคหิตา โหติ สุมนสิกตา สุปธาริตาติ อิทํ ตติยํ. ในพระศาสนา ชื่อว่าพระวินัยธรพึงประกอบด้วยลักษณะสามประการ ลักษณะสามประการของพระวินัยธรที่พึงประสงค์คืออะไรบ้าง ลักษณะสามประการคืออะไร คือ พระสูตรย่อมเป็นสิ่งที่ท่านเรียนมาดีแล้ว ดำเนินไปดีแล้ว วินิจฉัยดีแล้ว ทั้งโดยพระสูตรและโดยอนุพยัญชนะ นี้เป็นลักษณะประการหนึ่ง อนึ่ง ท่านตั้งมั่นอยู่ในพระวินัย ไม่หวั่นไหว นี้เป็นลักษณะประการที่สอง อนึ่ง ลำดับอาจารย์ของท่านย่อมเป็นสิ่งที่ท่านเรียนมาดีแล้ว ใส่ใจดีแล้ว ทรงจำไว้ดีแล้ว นี้เป็นลักษณะประการที่สาม ตตฺถ [Pg.23] อาจริยปรมฺปรา โข ปนสฺส สุคฺคหิตา โหตีติ เถรปรมฺปรา วํสปรมฺปรา จสฺส สุฏฺฐุคหิตา โหติ. สุมนสิกตาติ สุฏฺฐุ มนสิกตา, อาวชฺชิตมตฺเต ญชฺชลิ ตปฺปทีโป วิย โหติ. ในบรรดาลักษณะเหล่านั้น คำว่า "อนึ่ง ลำดับอาจารย์ของท่านย่อมเป็นสิ่งที่ท่านเรียนมาดีแล้ว" นั้นหมายความว่า ลำดับพระเถระและลำดับวงศ์ของท่านย่อมเป็นสิ่งที่ท่านเรียนมาดีแล้ว คำว่า "ใส่ใจดีแล้ว" หมายถึง ใส่ใจดีแล้วอย่างยิ่ง เมื่อนึกถึงเท่านั้น ก็ย่อมสว่างไสวเหมือนประทีป สุปธาริตาติ สุฏฺฐุ อุปธาริตา, ปุพฺพาปรานุสนฺธิโต อตฺถโต การณโต จ อุป ธาริตา. อตฺตโน มตึ ปหาย อาจริยสุทฺธิยา วตฺตา โหติ, มยฺหํ อาจริโย อสุกาจริยสฺส สนฺติเก อุคฺคณฺหิ, โส อสุกสฺสาติ เอวํ สพฺพํ อาจริยปรมฺปรํ เถร วาทงฺคํ อาหริตฺวา ยาว อุปาลิตฺเถโร สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สนฺติเก อุคฺคณฺหีติ ปาเปตฺวา ฐเปติ. ตโตปิ อาหริตฺวา อุปาลิตฺเถโร สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สนฺติเก อุคฺคณฺหิ, ทาสกตฺเถโร อตฺตโน อุปชฺฌายสฺส อุปาลิตฺเถรสฺส, โสณกตฺเถโร อตฺตโน อุปชฺฌายสฺส โทสกตฺเถรสฺส, สิคฺควตฺเถโร อตฺตโน อุปชฺฌายสฺส โสณกตฺเถรสฺส, โมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถโร อตฺตโน อุปชฺฌายสฺส สิคฺควตฺเถรสฺส จณฺฑ วชฺชิตฺเถรสฺส จาติ เอวํ สพฺพํ อาจริยปรมฺปรํ เถรวาทงฺคํ อาหริตฺวา อตฺตโน อาจริยํ ปาเปตฺวา ฐเปติ. เอวํ อุคฺคหิตา หิ อาจริยปรมฺปรา สุคฺคหิตา โหติ. คำว่า "ทรงจำไว้ดีแล้ว" หมายถึง ทรงจำไว้ดีแล้วอย่างยิ่ง ทรงจำไว้โดยความสืบเนื่องแห่งเบื้องต้นและเบื้องปลาย โดยอรรถและโดยเหตุ เป็นผู้กล่าวตามความบริสุทธิ์ของอาจารย์ ละทิ้งความเห็นของตน (กล่าวว่า) "อาจารย์ของข้าพเจ้าเรียนมาจากอาจารย์โน้น อาจารย์โน้นเรียนมาจากอาจารย์โน้น" ดังนี้ นำเอาลำดับอาจารย์ทั้งหมดซึ่งเป็นส่วนแห่งเถรวาท ไปตั้งไว้จนถึงพระอุบาลีเถระเรียนมาจากพระสัมมาสัมพุทธเจ้า แม้จากนั้น ก็นำมาตั้งไว้ว่า "พระอุบาลีเถระเรียนมาจากพระสัมมาสัมพุทธเจ้า พระทาสกเถระเรียนมาจากพระอุบาลีเถระผู้เป็นอุปัชฌาย์ของตน พระโสณกเถระเรียนมาจากพระทาสกเถระผู้เป็นอุปัชฌาย์ของตน พระสิคควเถระเรียนมาจากพระโสณกเถระผู้เป็นอุปัชฌาย์ของตน พระโมคคัลลีบุตรติสสเถระเรียนมาจากพระสิคควเถระและพระจัณฑวัชชีเถระผู้เป็นอุปัชฌาย์ของตน" ดังนี้ นำเอาลำดับอาจารย์ทั้งหมดซึ่งเป็นส่วนแห่งเถรวาท ไปตั้งไว้จนถึงอาจารย์ของตน อันที่จริง ลำดับอาจารย์ที่เรียนมาอย่างนี้ ย่อมเป็นสิ่งที่เรียนมาดีแล้ว เอวํ อสกฺโกนฺเตน ปน ทฺเว ตโย ปริวฏฺฏา อุคฺคเหตพฺพา. สพฺพปจฺฉิเมน หิ นเยน ยถา อาจริโย จ อาจริยาจริโย จ ปาฬิญฺจ ปริปุญฺฉญฺจ วทนฺติ, ตถา ญาตุํ วตฺตตีติ. อนึ่ง ผู้ที่ไม่สามารถทำได้อย่างนี้ พึงเรียนลำดับอาจารย์สองสามชั้น อันที่จริง พึงทราบตามนัยสุดท้ายว่า อาจารย์และอาจารย์ของอาจารย์กล่าวพระบาลีและปริปุจฉาอย่างไร ก็พึงทราบอย่างนั้น ยถา วุตฺตตฺเถรปรมฺปรา ปน ภควโต ธรมานกาลโต ปฏฺฐาย ยาว โปตฺถการุฬา มุขปาเฐเนว ปิฏกตฺตยํ ธาเรสุํ, ปริปุณฺณํ ปน กตฺวา โปตฺถเก ลิขิตฺวา น ฐเปนฺติ. เอวํ มหาเถรา ทุกฺกรกมฺมํ กตฺวา สาสนํ ปคฺคณฺหึสุ. ตตฺริทํ วตฺถุ,– อนึ่ง พระเถระผู้สืบต่อกันมาตามที่กล่าวแล้ว ได้ทรงจำพระไตรปิฎกด้วยการท่องจำเท่านั้น ตั้งแต่สมัยที่พระผู้มีพระภาคยังทรงพระชนม์อยู่ จนกระทั่งมีการจารึกลงในคัมภีร์ แต่ไม่ได้ทำให้สมบูรณ์แล้วจารึกไว้ในหนังสือ พระมหาเถระทั้งหลายได้ทรงบำเพ็ญกิจที่ทำได้ยากอย่างนี้ เพื่อเชิดชูพระศาสนา เรื่องราวในเรื่องนั้นมีดังนี้ สีหฬทีเป กิร จณฺฑาลติสฺสภเยน สงฺขุพฺภิตฺวา เทโว [Pg.24] จ อวสฺสิตฺวา ทุพฺภิกฺขภยํ อุปฺปชฺชิ. ตทา อกฺโก เทวานมินฺโท อาคนฺตฺวา ตุมฺเห ภนฺเต ปิฏกํ ธาเรตุํ น สกฺขิสฺสถ, นาวํ ปน อารูหิตฺวา ชมฺพุทีปํ คจฺฉถ, สเจ นาวา อปฺปโหนกา ภเวยฺย, กฏฺเฐน วา เวฬุนา วา ตรถ, อภยตฺถาย ปน มยํ รกฺขิสฺสามาติ อาห. ได้ยินว่า ในลังกาทวีป เกิดความหวาดกลัวเพราะภัยจากจัณฑาลติสสะ และฝนก็ไม่ตก จึงเกิดทุพภิกขภัยขึ้น ครั้งนั้น ท้าวสักกะจอมเทพได้เสด็จมาตรัสว่า “ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจักไม่สามารถทรงจำพระไตรปิฎกได้ ขอท่านทั้งหลายจงขึ้นเรือไปยังชมพูทวีปเถิด หากเรือไม่เพียงพอ ก็จงข้ามไปด้วยท่อนไม้หรือไม้ไผ่ พวกเราจักคุ้มครองท่านทั้งหลายเพื่อความปลอดภัย” ตทา สฏฺฐิมตฺตา ภิกฺขู สมุทฺทตีรํ คนฺตฺวา ปุน เอตทโหสิ,– มยํ ชมฺพุทีปํ น คจฺฉิสฺสาม, อิเธว วสิตฺวา เตปิฏกํ ธาริสฺสามาติ. ตโต ปจฺฉา นาวา ติตฺถโต นิวตฺติตฺวา สีหฬทีเปกเทสํ มลยชนปทํ คนฺตฺวา มูลผลาทีหิเยว ยาเปตฺวา สชฺฌายํ อกํสุ. ฉาตกภเยน อติปีฬิตา หุตฺวา เอวมฺปิ กาตุํ อสกฺโกนฺโต วาฬุกตเล อุรํ ฐเปตฺวา สีเสน สีสํ อภิมุขํ กตฺวา วาจํ อนิจฺฉาเรตฺวา มนสาเยว อกํสุ. เอวํ ทฺวาทสวสฺสานิ สทฺธึ อฏฺฐกถาย เตปิฏกํ รกฺขิตฺวา สาสนํ อนุคฺคเหสุํ. ครั้งนั้น ภิกษุประมาณ ๖๐ รูป ไปยังชายทะเลแล้วคิดว่า “พวกเราจะไม่ไปชมพูทวีป จักอยู่ที่นี่แหละทรงจำพระไตรปิฎก” หลังจากนั้น (พระเถระเหล่านั้น) กลับจากท่าเรือ ไปยังมลายชนบทอันเป็นส่วนหนึ่งของลังกาทวีป ดำรงชีพด้วยรากไม้และผลไม้เป็นต้น กระทำการสาธยาย เมื่อถูกภัยคือความหิวเบียดเบียนอย่างหนักจนไม่สามารถจะทำอย่างนั้นได้ ก็หมอบลงบนพื้นทราย เอาศีรษะชนกัน ไม่เปล่งวาจา สาธยายด้วยใจเท่านั้น พวกท่านรักษาพระไตรปิฎกพร้อมทั้งอรรถกถาไว้อย่างนี้ตลอด ๑๒ ปี ได้ช่วยอนุเคราะห์พระศาสนา ทฺวาทสวสฺเสสุ ปน อติกฺกนฺเตสุ ตํ ภยํ วูปสมิตฺวา ปุพฺเพ ชมฺพุทีปํ คจฺฉนฺตา สตฺตภิกฺขุสตา อาคนฺตฺวา สีหฬทีเปกเทสํ รามชนปเท มณฺฑลารามวิหารํ อาปชฺชึสุ. เตปิ สฏฺฐิมตฺตา ภิกฺขู ตเมว วิหารํ คนฺตฺวา อญฺญมญฺญํ สมฺมนฺเตตฺวา สชฺฌายึสุ. ตทา อญฺญมญฺญํ สเมนฺติ, น วิรุชฺฌนฺติ, คงฺคาทเกน วิย ยมุโนทกํ สํสนฺเทนฺติ. เอวํ ปิฏกตฺตยํ มุขปาเฐเนว ธาเรตฺวา มหาเถรา ทุกฺกรกมฺมํ กโรนฺตีติ เวทิตพฺพา. ครั้นเมื่อ ๑๒ ปีผ่านไป ภัยนั้นสงบลงแล้ว ภิกษุ ๗๐๐ รูปที่เคยไปยังชมพูทวีปก่อนหน้านั้น ได้กลับมาถึงมัณฑลารามวิหาร ในรามชนบท ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของลังกาทวีป ภิกษุประมาณ ๖๐ รูปเหล่านั้นก็ได้ไปยังวิหารนั้น แล้วปรึกษาหารือกันและสาธยายพระธรรม ครั้งนั้น พวกท่านได้ปรองดองกัน ไม่ขัดแย้งกัน ประสานกันเหมือนน้ำคงคากับน้ำยมุนา พึงทราบว่า พระมหาเถระทั้งหลายได้ทรงจำพระไตรปิฎกด้วยการท่องจำเท่านั้น และได้บำเพ็ญกิจที่ทำได้ยากอย่างนี้ ยมฺปิ ปริยตฺตึ เอกปทมตฺตมฺปิ อวิรชฺฌิตฺวา ธาเรนฺติ, ตํ ทุกฺกรกมฺมเมว. แม้การทรงจำพระปริยัติธรรมโดยไม่ผิดพลาดแม้เพียงคำเดียว ก็เป็นกิจที่ทำได้ยากยิ่ง สีหฬทีเป กิร ปุนพฺพสุกสฺส นาม กุฏุมฺพิกสฺส ปุตฺโต ติสฺสตฺเถโร พุทฺธวจนํ อุคฺคณฺหิตฺวา อิมํ ชมฺพุทีปํ อาคนฺตฺวา โยนกธมฺมรกฺขิตตฺเถรสฺส สนฺติเก พุทฺธวจนํ อุคฺคณฺหิตฺวา คจฺฉนฺโต นาวํ อภิรูหนติตฺเถ เอกสฺมึ ปเท อุปฺปนฺนกงฺโข โยชนสตมคฺคํ นิวตฺติตฺวา อาจริยสฺส สนฺติกํ อาคจฺฉนฺโต [Pg.25] อนฺตรามคฺเค เอกสฺส กุฏุมฺพิกสฺส ปญฺหํ กเถสิ. โส ปสีทิตฺวา สตสหสฺสคฺฆนกํ กมฺปลํ อทาสิ. โสปิ ตํ อาหริตฺวา อาจริยสฺส อทาสิ. เถโร วา สิยา โกฏฺเฏตฺวา นิสีทนฏฺฐาเน ปริภณฺฑํ กาเรสิ. กิมตฺถายาติ. ปจฺฉิมาย ชนตาย อนุคฺคหตฺถาย. เอวํ กิรสฺส อโหสิ,– อมฺหากํ คตมคฺคํ อาวชฺชิตฺวา อนาคเต สพฺรหฺมจาริโน ปฏิปตฺตึ ปูเรตพฺพํ มญฺญิสฺสนฺตีติ. ติสฺสตฺเถโรปิ อาจริยสฺส สนฺติเก กงฺขํ ฉินฺทิตฺวา สีหฬทีปเมว สกฏฺฐานํ อาคมาสีติ. อิจฺเจวํ ปริยตฺตึ เอกปทมตฺตมฺปิ อวิรชฺฌิตฺวา ธารณมฺปิ ทุกฺกรกมฺมเมวาติ ทฏฺฐพฺพํ. ได้ยินว่า ในลังกาทวีป พระติสสเถระ ผู้เป็นบุตรของคฤหบดีชื่อปุนัพพสุกะ ได้เรียนพุทธพจน์แล้วมายังชมพูทวีปนี้ ได้เรียนพุทธพจน์จากพระโยนกธรรมรักขิตเถระ เมื่อกำลังจะกลับ ขณะอยู่ที่ท่าเรือเพื่อขึ้นเรือ เกิดความสงสัยในบทหนึ่ง จึงย้อนกลับไปทาง ๑๐๐ โยชน์ เพื่อมาหาอาจารย์ ระหว่างทางได้เล่าปัญหาให้คฤหบดีคนหนึ่งฟัง คฤหบดีนั้นเลื่อมใสจึงถวายผ้ากัมพลมีค่าแสนหนึ่ง พระติสสเถระนั้นก็นำผ้าผืนนั้นมาถวายอาจารย์ พระเถระใช้มีดตัด (ผ้ากัมพลนั้น) แล้วทำเป็นเครื่องลาดที่นั่ง เพื่ออะไร? เพื่ออนุเคราะห์ชนรุ่นหลัง ได้ยินว่า ท่านคิดอย่างนี้ว่า “เมื่อพิจารณาถึงทางที่เรามาแล้ว สพรหมจารีในอนาคตจักพึงคิดว่าควรบำเพ็ญปฏิปทาให้บริบูรณ์” พระติสสเถระก็ได้คลายความสงสัยในสำนักของอาจารย์แล้วกลับไปยังลังกาทวีปอันเป็นถิ่นของตน พึงทราบว่า การทรงจำพระปริยัติธรรมโดยไม่ผิดพลาดแม้เพียงคำเดียว ก็เป็นกิจที่ทำได้ยากยิ่งอย่างนี้ ยมฺปิ เยภุยฺเยน ปคุณํ น กโรนฺติ, ตสฺส อนนฺตรธานตฺถาย อสมฺโมสตฺถาย อุคฺคหธารณาทิวเสน รกฺขนมฺปิ กโรนฺติ, ตํ ทุกฺกรกมฺมเมว. แม้การรักษาพระปริยัติธรรมที่โดยมากไม่นิยมทำให้คล่องแคล่ว เพื่อไม่ให้เลือนหายไป เพื่อไม่ให้หลงลืม ด้วยการเรียนรู้และทรงจำ เป็นต้น ก็เป็นกิจที่ทำได้ยากยิ่ง สีหฬทีเปเยว กิร มหาภเย เอกสฺเสว ภิกฺขุโน มหานิทฺเทโส ปคุโณ อโหสิ. อถ จตุนิกายิกติสฺสตฺเถรสฺส อุปชฺฌาโย มหาติปิฏกตฺเถโร นาม มหารกฺขิตตฺเถรํอาห,– อาวุโส มหารกฺขิต อสุกสฺส สนฺติเก มหานิทฺเทสํ คณฺหาหีติ. ปาโปกิรายํ ภนฺเต น คณฺหามีติ. คณฺหาวุโส อหํ เต สนฺติเก นิสีทิสฺสามีติ. สาธุ ภนฺเต ตุมฺเหสุ นิสินฺเนสุ คณฺหิสฺสามีติ ปฏฺฐปตฺวา รตฺตินฺทิวํ นิรนฺตรํ ปริยาปุณนฺโต โอสานทิวเส เหฏฺฐามญฺเจ อิตฺถึ ทิสฺวา ภนฺเต สุตํเยว เม ปุพฺเพ, สจาหํ เอวํ ชาเนยฺยํ, น อีทิสสฺส สนฺติเก ธมฺมํ ปริยาปุเณยฺยนฺติ อาห. ตสฺส ปน สนฺติเก พหู มหาเถรา อุคฺคณฺหิตฺวา มหานิทฺเทสํ ปติฏฺฐาเปสุํ. เอวํ ยํ เยภุยฺเยน ปคุณํ น กโรนฺติ, ตสฺส อนนฺตรธานตฺถาย อสมฺโมสตฺตาย อุคฺคหธารณาทิวเสน รกฺขนมฺปิ ทุกฺกรกมฺมํ เยวาติ ทฏฺฐพฺพํ. ได้ยินว่า ในลังกาทวีปนั่นเอง ในสมัยที่เกิดภัยพิบัติใหญ่ มีภิกษุรูปหนึ่งเท่านั้นที่ทรงจำมหานิทเทสได้คล่องแคล่ว ครั้งนั้น พระมหาติปิฏกเถระ ผู้เป็นอุปัชฌาย์ของพระจตุรนิกายิกติสสเถระ ได้กล่าวกับพระมหารักขิตเถระว่า “อาวุโส มหารักขิตะ ท่านจงเรียนมหานิทเทสจากท่านผู้นั้นเถิด” พระมหารักขิตเถระตอบว่า “ท่านผู้นั้นเป็นคนบาปกระมังครับ ผมไม่เรียนหรอกครับ” พระมหาติปิฏกเถระกล่าวว่า “อาวุโส ท่านจงเรียนเถิด อาตมาจักนั่งอยู่ใกล้ท่าน” พระมหารักขิตเถระจึงเริ่มเรียนโดยกล่าวว่า “ดีละครับ ท่านขอรับ เมื่อท่านนั่งอยู่ ผมจักเรียน” แล้วเรียนอย่างต่อเนื่องทั้งกลางวันกลางคืน จนกระทั่งวันสุดท้าย ได้เห็นสตรีอยู่ใต้เตียง จึงกล่าวว่า “ท่านขอรับ ผมเคยได้ยินมาแล้วแต่ก่อน ถ้าผมรู้เช่นนี้ ผมก็จะไม่เรียนธรรมจากคนเช่นนี้” แต่พระมหาเถระหลายรูปก็ได้เรียนมหานิทเทสจากท่านผู้นั้นและตั้งมั่นไว้ พึงทราบว่า การรักษาพระปริยัติธรรมที่โดยมากไม่นิยมทำให้คล่องแคล่ว เพื่อไม่ให้เลือนหายไป เพื่อไม่ให้หลงลืม ด้วยการเรียนรู้และทรงจำ เป็นต้น ก็เป็นกิจที่ทำได้ยากยิ่งอย่างนี้ อิจฺเจวํ ภควโต ธรมานกาลโต ปภุติ จิรกาลํ ยถาวุตฺตมหาเถรปรมฺปรา ปริยตฺตึ มุขปาเฐเนว ธาเรสุํ[Pg.26]. อโหวต โปราณิกานํ มหาเถรานํ สติปญฺญาสมาธิเวปุลฺลตาย หิ เต มุขปาเฐเนว ธาเรตุ สกฺกาติ. มุขปาเฐเนว โปราณกตฺเถรานํ ปริยตฺติธารณํ ปญฺจนวุตาธิกานิ จตุสตานิ อโหสิ. ด้วยประการฉะนี้ พระมหาเถระผู้สืบต่อกันมาตามที่กล่าวแล้ว ได้ทรงจำพระปริยัติธรรมด้วยการท่องจำเท่านั้น เป็นเวลานาน ตั้งแต่สมัยที่พระผู้มีพระภาคยังทรงพระชนม์อยู่ โอ้หนอ! พระมหาเถระโบราณเหล่านั้นมีสติ ปัญญา และสมาธิอันไพบูลย์ จึงสามารถทรงจำด้วยการท่องจำเท่านั้น การทรงจำพระปริยัติธรรมด้วยการท่องจำของพระเถระโบราณนั้นมีถึง ๔๙๕ ปี ภควโต ปรินิพฺพานโต มหาวํสสารตฺถสงฺคเหสุ อาคตนเยน ชินจกฺเก ปณฺณาสฺสาธิเก จตุสเต สมฺปตฺเต ตมฺพปณฺณิทีเป ราชูนํ อฏฺฐารสมโก’สทฺธาติสฺสสฺส นาม รญฺโญ ปุตฺโต วฏฺฏคามณิ นาม ราชา รชฺชํ ปตฺวา ฉวสฺสกาเล อนาคเต สตฺตา หีนสติปญฺญาสมาธิกา หุตฺวา น สกฺขิสฺสนฺติ มุขปาเฐน ธาเรตุนฺติ อุปปริกฺขิตฺวา ปุพฺเพ วุตฺเตหิ มหาเถเรหิ อนุปุพฺเพน อาคตา ปญฺจมตฺตา มหาเถรสตา วฏฺฏคามณิราชานํ นิสฺสาย ตมฺพปณฺณิทีเปกเทเส มลยชนปเท อาโลกเลเณ อฏฺฐกถาย สหปิฏกตฺตยํ โปตฺถเก อาโรเปสุํ. เมื่อพระพุทธศาสนาล่วงไป ๔๕๐ ปี ตามที่มาในมหาวงศ์สารัตถสังคหะ ในลังกาทวีป พระเจ้าวัฏฏคามณี ผู้เป็นโอรสของพระเจ้าอัสสัทธาติสสะ ซึ่งเป็นกษัตริย์องค์ที่ ๑๘ ได้ครองราชย์ เมื่อครองราชย์ได้ ๖ ปี ทรงพิจารณาเห็นว่า สัตว์ทั้งหลายในอนาคตจักมีสติ ปัญญา และสมาธิเสื่อมถอยลง จักไม่สามารถทรงจำด้วยการท่องจำได้ จึงอาศัยพระเจ้าวัฏฏคามณี พระมหาเถระประมาณ ๕๐๐ รูป ที่สืบต่อกันมาตามลำดับจากพระมหาเถระที่กล่าวไว้ก่อนหน้านั้น ได้จารึกพระไตรปิฎกพร้อมทั้งอรรถกถาลงในหนังสือ ณ อาโลกเลณะ ในมลายชนบท ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของลังกาทวีป ตญฺจ ยถาวุตฺตสงฺคีติโย อุปนิธาย จตุตฺถสงฺคีติเยว นามาติ เวทิตพฺพา. วุตฺตญฺเหตํ สารตฺถทีปนิยํ นาม วินยฏีกายํ,– จตุตฺถสงฺคีติสทิสา หิ โปตฺถกาโรหสงฺคีตีติ. พึงทราบว่า การสังคายนาครั้งนั้น เมื่อเทียบกับการสังคายนาที่กล่าวมาแล้ว ก็คือการสังคายนาครั้งที่ ๔ นั่นเอง เรื่องนี้ได้กล่าวไว้ในวินยฏีกาชื่อสารัตถทีปนีว่า “การสังคายนาที่จารึกเป็นลายลักษณ์อักษรนั้น เหมือนกับการสังคายนาครั้งที่ ๔” สีหฬทีเป ปน วฏฺฏคามณิราชา มรมฺมรฏฺเฐ สิริเขตฺตนคเร เอโก นาม กุกฺกุฏสีสราชา จ เอกกาเลน รชฺชํ กาเรสิ. อมรปุรมาปกสฺส รญฺโญ กาเล สีหฬทีปภิกฺขุหิ อิธ เปสิตสนฺเทสกถายํ ปน เตตฺตึสาธิกจตุสเต สมฺปตฺเต โปตฺถการุฬํ อกํสูติ อาคตํ. วุตฺตญฺเหตํ ตตฺถ,– เตตฺตึสาธิกจตุวสฺสสตปริมาณกาลนฺติ. อนึ่ง ในลังกาทวีป พระเจ้าวัฏฏคามณี และพระเจ้ากุกกุฏสีสะพระองค์หนึ่งในเมืองศรีเกษตร แคว้นมารัมมะ ได้ครองราชย์ในเวลาเดียวกัน แต่ในคำบอกเล่าที่ภิกษุชาวลังกาทวีปส่งมายังที่นี้ในสมัยของพระเจ้าอมรปุระมาปะ ได้กล่าวไว้ว่า พวกท่านได้จารึกเป็นลายลักษณ์อักษรเมื่อพระพุทธศาสนาล่วงไป ๔๓๓ ปี เรื่องนี้ได้กล่าวไว้ในที่นั้นว่า “เป็นเวลา ๔๓๓ ปี” อิทํ สีหฬทีเป ยาว โปตฺถการุฬฺหา นี้คือการตั้งมั่นของพระศาสนาในลังกาทวีป จนกระทั่งมีการจารึกเป็นลายลักษณ์อักษร สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ. การตั้งมั่นของพระศาสนา อถาปรํ [Pg.27] ชมฺพุทีเป สีหฬทีเป จ ภิกฺขู วิสุํ วิสุํ คณวเสน ภิชฺชึสุ, ยถา อโนตตฺตทหโต นิกฺขมนนทิยา คงฺคายมุนาทิวเสน ภิชฺชนฺตีติ. ตตฺถ ชมฺพุทีเป คณานํ ภิชฺชมานตํ อุปริเยว วกฺขาม. ต่อจากนั้น ภิกษุในชมพูทวีปและลังกาทวีปก็ได้แตกแยกกันเป็นคณะต่าง ๆ เหมือนแม่น้ำที่ไหลออกจากสระอโนดาตแล้วแยกออกเป็นแม่น้ำคงคาและยมุนาเป็นต้น ในเรื่องนั้น เราจักกล่าวถึงการแตกแยกของคณะในชมพูทวีปในลำดับต่อไป สีหฬทีเป ปน คณานํ ภิชฺชมานตา เอวํ ทฏฺฐพฺพา. กถํ. สีหฬทีเป หิ สาสนสฺส ปติฏฺฐมานกาลโต อฏฺฐารสาธิ กทฺวิวสฺสสเต สมฺปตฺเต วฏฺฏคามณิรญฺญา การาวิเต อภยคิริวิหาเร ปริวารขนฺธกํ ปาฐโต จ อตฺถโต จ วิปลฺลาสํ กตฺวา มหาวิหารวาสิคณโต ปุถุ หุตฺวา เอโก คโณ ภิชฺชิ, โส อภยคิริวาสิคโณ นาม, ธมฺมรุจิคโณติ จ ตสฺเสว นามํ. อนึ่ง พึงเห็นความแตกแยกแห่งคณะในลังกาทวีปดังนี้ คือ ในลังกาทวีป เมื่อพระศาสนาตั้งมั่นล่วงไปได้ ๒๑๘ ปี พระราชาพระนามว่าวัฏฏคามณีได้ทรงสร้างอภัยคีรีวิหารขึ้น คณะหนึ่งได้แตกแยกออกจากคณะมหาวิหารวาสี โดยการทำให้วิปริตซึ่งปริวารขันธกะทั้งโดยพยัญชนะและโดยอรรถ คณะนั้นชื่อว่าอภัยคีรีวาสี และมีชื่อว่าคณะธรรมรุจิอีกด้วย อภยคิริวาสิคณสฺส ภิชฺชมานโต ทฺเวจตฺตาลีสาธิกติวสฺสสเต สมฺปตฺเต มหาเสเนน นาม รญฺญา การาปิเต เชตวนวิหาเร ภิกฺขู อุภโตวิสงฺคปาเฐ วิปรีตวเสน อภิสงฺขริตฺวา อภยคิริวาสิคณโต วิสุํ เอโก คโณ อโหสิ, โส เชตวนวาสิคโณ นาม, สาคลิยคโณติ จ ตสฺเสว นามํ. เมื่อคณะอภัยคีรีวาสีแตกแยกไปแล้ว ๓๔๒ ปี พระราชาพระนามว่ามหาเสนะได้ทรงสร้างเชตวันวิหารขึ้น ภิกษุทั้งหลายได้บิดเบือนปาฏิโมกข์ทั้งสองฝ่าย (อุภโตวิภังค์) โดยประการที่ตรงกันข้าม แล้วได้แยกออกจากคณะอภัยคีรีวาสีเป็นอีกคณะหนึ่ง คณะนั้นชื่อว่าเชตวันวาสี และมีชื่อว่าคณะสาคัลยะอีกด้วย เชตวน วาสิคณสฺส ภิชฺชมานกาลโต เอกปญฺญาสวสฺสาธิกานํ ติณฺณํ วสฺสสตานํ อุปริ กุรุนฺทวาสิโน จ โกลมฺพวาสิโน จ ภิกฺขู ภาคิเนยฺยํ ทาฐาปตึ นาม ราชานํ นิสฺสาย อุภโตวิภงฺคปริวารขนฺธกปาเฐ วิปรีตวเสน อภิสงฺขริตฺวา วุตฺเตหิ ทฺวีหิ คเณหิ วิสุํ หุตฺวา มหาวิหาร วาสิคณฺหตฺตมํ ตุลยิตฺวา อุปธาเรตฺวา มหาวิหารนามํ คเหตฺวา เอโก คโณ ภิชฺชิ. เอวํ สีหฬทีเป มหามหินฺทตฺเถราทีนํ วํสภูเตน มหาวิหารวาสิ คเณน สทฺธึ จตฺตาโร คณา ภิชฺชึสุ. เมื่อคณะเชตวันวาสีแตกแยกไปแล้ว ๓๕๑ ปี ภิกษุทั้งหลายผู้อยู่ในกุรุนทะและโกลัมพะ อาศัยพระราชาพระนามว่าทาฐาปติ ผู้เป็นพระภาคิไนย ได้บิดเบือนปาฏิโมกข์ทั้งสองฝ่ายและปริวารขันธกะโดยประการที่ตรงกันข้าม และได้แยกออกจากคณะทั้งสองที่กล่าวมาแล้ว โดยการเปรียบเทียบและพิจารณาถึงความเป็นคณะมหาวิหารวาสีอันสูงสุด แล้วถือเอาชื่อมหาวิหาร จึงได้แตกแยกเป็นอีกคณะหนึ่ง. ด้วยประการฉะนี้ ในลังกาทวีป คณะทั้งหลายได้แตกแยกเป็น ๔ คณะ พร้อมกับคณะมหาวิหารวาสี ซึ่งเป็นเชื้อสายของพระมหาเถระมีพระมหินทเถระเป็นต้น ตตฺถ มหาวิหารวาสิ คโณเยว เอโก ธมฺมวาที อโหสิ, เสสา ปน อธมฺมวาทิโน. เต จ ตโย อธมฺมวาทิโน คณา ภูตตฺถํ ปหาย อภูตตฺเถน ธมฺมํ อครุํ กตฺวา จรึสูติ [Pg.28] วจนโต สีหฬทีเป อธมฺมวาทิโน ตโยปิ อลชฺชิโน คณา ปริมณฺฑลสุปฺปฏิจฺฉนฺนาทิสิกฺขาปทานิ อนาทิยิตฺวา วิจรึสุ. ตโต ปฏฺฐาย สาสเน เอกจฺจานํ ภิกฺขูนํ นานปฺปการวเสน นิวาสนปารุปนาทีนิ ทิสฺสนฺติติ เวทิตพฺพํ. ในบรรดาคณะเหล่านั้น มีแต่คณะมหาวิหารวาสีเท่านั้นที่เป็นธรรมวาที ส่วนคณะที่เหลือเป็นอธรรมวาที. คณะอธรรมวาทีทั้งสามนั้น ได้ละทิ้งสัจจะแล้วประพฤติธรรมโดยอสัจจะ ไม่เคารพธรรม ด้วยเหตุนั้น คณะอธรรมวาทีทั้งสามในลังกาทวีป ซึ่งเป็นผู้ไม่มีความละอาย ได้ประพฤติโดยไม่ใส่ใจในสิกขาบทมีการนุ่งให้เป็นปริมณฑลและการห่มให้เรียบร้อยเป็นต้น. พึงทราบว่า ตั้งแต่นั้นมา การนุ่งและการห่มเป็นต้นของภิกษุบางรูปในพระศาสนาจึงปรากฏแตกต่างกันไปหลายประการ อธมฺมวาทิคณานํ ภิชฺชมานกาลโต สตฺตวีสาธิกานํ ปญฺจสตานํ วสฺสานญฺจ อุปริ สิริสงฺฆโพธิ นาม ราชา มหาวิหาร คณสฺส ปกฺโข หุตฺวา อธมฺมวาทินา ตโย คเณ นิคฺคหิตฺวา ชินสาสนํ ปคฺคเหสิ. โส จ สิริสงฺฆ โพธิราชา อมฺหากํ มรมฺมรฏฺเฐ อริมนฺทนนคเร อนุรุทฺเธน นาม รญฺญา สมกาลวเสน รชฺชสมฺปตฺตึ อนุภวิ. เมื่อคณะอธรรมวาทีแตกแยกไปแล้ว ๕๒๗ ปี พระราชาพระนามว่าสิริสังฆโพธิ ได้เข้าข้างคณะมหาวิหาร และได้ปราบปรามคณะอธรรมวาทีทั้งสาม แล้วเชิดชูพระพุทธศาสนา. พระราชาสิริสังฆโพธินั้น ได้เสวยราชสมบัติในเวลาเดียวกันกับพระราชาพระนามว่าอนุรุทธะ ในเมืองอริมัททนะ ประเทศพม่าของเรา ตโต ปจฺฉา สีหฬทีเป โวหารกติสฺสสฺส นาม รญฺโญ กาเล กปิเลน นาม อมจฺเจน สทฺธึ มนฺเตตฺวา มหาวิหาร วาสิโน ภิกฺขู นิสฺสาย อธมฺมวาทิคเณ นิคฺคณฺหิตฺวา ชินสาสนํ ปคฺคณฺหาติ. หลังจากนั้น ในลังกาทวีป ในสมัยของพระราชาพระนามว่าโวหาริกติสสะ พระองค์ได้ปรึกษากับอำมาตย์ชื่อกปิละ แล้วอาศัยภิกษุคณะมหาวิหารวาสี ปราบปรามคณะอธรรมวาที และเชิดชูพระพุทธศาสนา ตโต ปจฺฉา จ โคฏฺฐาภยสฺส นาม รญฺโญ กาเล อภยคิริ วาสิโน ภิกฺขู ปรสมุทฺทํ ปพฺพาเชตฺวา มหาวิหาร วาสิโน ภิกฺขู นิสฺสาย สาสนํ วิโสธยิ. หลังจากนั้น ในสมัยของพระราชาพระนามว่าโคฏฐาภยะ พระองค์ได้ขับไล่ภิกษุคณะอภัยคีรีวาสีไปยังต่างประเทศ แล้วอาศัยภิกษุคณะมหาวิหารวาสี ชำระพระศาสนาให้บริสุทธิ์ ตโต ปจฺฉาปิ โคฏฺฐาภยรญฺโญ ปุตฺตภูตสฺส มหาเสนสฺส นาม รญฺโญ กาเล อภยคิริวาสีนํ ภิกฺขูนํ อพฺภนฺตเร สงฺฆมิตฺโต นาม เอโก ภิกฺขุ รญฺโญ ปธานาจริโย หุตฺวา มหามหินฺทตฺเถราทีนํ อรหนฺตานํ นิวาสฏฺฐานภูตํ มหาวิหารารามํ วินสฺสิตุํ มหาเสนรญฺญา มนฺเตตฺวา อารภิ. ตทา นววสฺสานิ มหาวิหาเร ภิกฺขุ สญฺโญ อโหสิ. อโหวต มหาเถรานํ มหิทฺธิกานํ นิวาสฏฺฐานํ อลชฺชิโน ภิกฺขู วินสฺสาเปสุํ, สุวณฺณหํสฺสานํ นิวาสฏฺฐานํ กากา วิยาติ. หลังจากนั้นอีก ในสมัยของพระราชาพระนามว่ามหาเสนะ ผู้เป็นโอรสของพระราชาโคฏฐาภยะ ภิกษุรูปหนึ่งชื่อสังฆมิตตะ ในบรรดาภิกษุคณะอภัยคีรีวาสี ได้เป็นอาจารย์ใหญ่ของพระราชา และได้ปรึกษากับพระราชาพระนามว่ามหาเสนะ เพื่อทำลายมหาวิหาร ซึ่งเป็นที่อยู่ของพระอรหันต์มีพระมหาเถระมหินทะเป็นต้น. ในเวลานั้น ๙ ปี มหาวิหารไม่มีภิกษุอยู่. โอ้หนอ ภิกษุผู้ไม่มีความละอายได้ทำลายที่อยู่ของพระมหาเถระผู้มีฤทธิ์มาก เหมือนกาทำลายที่อยู่ของหงส์ทองฉะนั้น เชตวนวาสีนญฺจ ภิกฺขูนํ อพฺภนฺตเร เอโก ติสฺโส นาม ภิกฺขุ เตเนว รญฺญา มนฺเตตฺวา มหาวิหาเร สีมํ สมูหนิ[Pg.29]. อเฉกตฺตา ปน เตสํ สีมสมูหนกมฺมํ น สมฺปชฺชีติ. อโหวต ทุสฺสีลานํ ปาปกานํ กมฺมํ อจฺฉริยํ, เสยฺยถาปิ นาม สาขมิโค อคฺคคฺโฆ กาสิวตฺถํ มหคฺฆํ ภินฺนติ, เอวเมว ภินฺทิตพฺพวตฺถุนา เภทกปุคฺคโล อติวิย ทูโร อโหสีติ. ภวนฺติ เจตฺถ, – และในบรรดาภิกษุคณะเชตวันวาสี ภิกษุรูปหนึ่งชื่อติสสะ ได้ปรึกษากับพระราชาองค์นั้น แล้วถอนสีมาในมหาวิหาร. แต่เพราะความไม่ฉลาดของพวกเขา การถอนสีมานั้นจึงไม่สำเร็จ. โอ้หนอ กรรมของคนทุศีลผู้ชั่วร้ายน่าอัศจรรย์นัก เหมือนลิงผู้ชั่วร้ายฉีกผ้ากาสิกะอันมีค่ามากฉันใด บุคคลผู้ทำลายก็ห่างไกลจากสิ่งที่ควรทำลายมากฉันนั้น. ในเรื่องนี้มีคาถาว่า – ยถา สาขมิโค ปาโป, อปฺปคฺโฆเยว กาสิกํ; มหคฺฆํ กจฺจ ภินฺนํภินฺนํ, มหุสฺสาเหน ฉินฺทติ. เหมือนลิงผู้ชั่วร้าย มีค่าน้อย ฉีกผ้ากาสิกะอันมีค่ามาก ให้ขาดวิ่นด้วยความพยายามอย่างยิ่ง เอวํ อธมฺมวาที ปาโป, ธมฺมวาทิคณํ สุภํ; มหุสฺสาเหน ภินฺทยิ, อโห อจฺฉริโย อยํ. ฉันใด อธรรมวาทีผู้ชั่วร้ายนี้ ก็ทำลายคณะธรรมวาทีอันบริสุทธิ์ด้วยความพยายามอย่างยิ่ง ฉันนั้น โอ้หนอ ช่างน่าอัศจรรย์ยิ่งนัก อารกา ทูรโต อาสุํ, ภินฺทิตพฺเพหิ เภทกา; ภูมิโตว ภวคฺคนฺโต, อโห กมฺมํ อชานตนฺติ. ผู้ทำลายทั้งหลายอยู่ห่างไกลจากสิ่งที่ควรทำลายมากนัก เหมือนจากพื้นดินไปถึงภวัคคพรหมโลก โอ้หนอ กรรมของผู้ไม่รู้แจ้ง อิจฺเจวํ อธมฺมวาทิคณานํ พลวตาย ธมฺมวาทิคโณ ปริหายติ. ยถา หิ คิชฺฌสกุณสฺส ปกฺขวาเตน สุวณฺณหํสา ปกติยา ฐาตุํ น สกฺโกนฺติ, เอวเมว อธมฺมวาทีนํ พลวตาย ธมฺมวาที ปริหายติ. พฺยคฺฆวเน วิย สุวณฺณมิโค นิลฺลยิตฺวา โคจรํ คณฺหาติ, ยถารุจิวเสน ธมฺมํ จริตุํ โอกาสํ น ลภิ. ด้วยประการฉะนี้ เพราะความมีกำลังของคณะอธรรมวาที คณะธรรมวาทีจึงเสื่อมถอยไป. เหมือนหงส์ทองไม่สามารถยืนอยู่ได้ตามปกติด้วยแรงลมปีกของนกแร้ง ฉันใด ธรรมวาทีก็เสื่อมถอยไปเพราะความมีกำลังของอธรรมวาที ฉันนั้น. เหมือนกวางทองหลบซ่อนหากินในป่าเสือ ฉันใด ธรรมวาทีก็ไม่ได้รับโอกาสที่จะประพฤติธรรมได้ตามความพอใจ สีหฬทีเป สาสนสฺส ปติฏฺฐานโต ทฺวิสตฺตตาธิกานํ จตุสตานํ วสฺสสหสฺสานญฺจ อุปริ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ปรินิพฺพานโต อฏฺฐสตฺตสตาธิกานํ วสฺสสหสฺสานํ อุปริ มหาราชา นาม ภูปาโล รชฺชํ กาเรสิ. โส ปน ราชา ญทุมฺพรคิริวาสิกสฺสปตฺเถรคฺคมุขา มหาวิหารวาสิโน ภิกฺขู ตเมว ราชานํ นิสฺสาย สาสเน มลํ วิโสเธสุํ, ยถา เหรญฺญิโก หิรญฺเญ มลนฺติ. ในลังกาทวีป เมื่อพระศาสนาตั้งมั่นล่วงไป ๑,๔๗๒ ปี และเมื่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้าปรินิพพานล่วงไป ๑,๗๗๘ ปี พระราชาพระนามว่ามหาราชา ได้เสวยราชสมบัติ. พระราชาองค์นั้นพร้อมด้วยภิกษุคณะมหาวิหารวาสี มีพระกัสสปเถระผู้อยู่ในอุทุมพรคีรีเป็นประธาน ได้อาศัยพระราชาองค์นั้น ชำระมลทินในพระศาสนาให้บริสุทธิ์ เหมือนนายช่างทองชำระมลทินในทองฉะนั้น มหาวิหารวาสิคณโต อญฺเญ อธมฺมวาทินา อุปฺปพฺพา เชตฺวา [Pg.30] วิโสเธสุํ. โส จ มหาราชา อมฺหากํ มรมฺมรฏฺเฐ อริมทฺทนนคเร นรปติจญฺญิสูนา นาม รญฺญา สมกาล วเสน รชฺชํ กาเรสีติ เวทิตพฺโพ. ภิกษุทั้งหลายได้ให้พวกอธรรมวาทีเหล่าอื่นจากคณะมหาวิหารวาสีสึกแล้วชำระ (พระศาสนา) ให้บริสุทธิ์. และพึงทราบว่า พระมหาราชาพระองค์นั้นทรงครองราชสมบัติโดยส่วนแห่งกาลเวลาเดียวกันกับพระราชาพระนามว่านรปติจัญญีสูนา ในเมืองอริมัททนะ ในมรัมมรัฐของเรา. ตโต ปจฺฉา วิ วิชยพาหุราชานํ ปรกฺกมพาหุราชานญฺจ นิสฺสาย มหาวิหาร วาสิโน ภิกฺขู สาสนํ ปริสุทฺธํ อกํสุ, อธมฺมวาทิโน สพฺเพปิ อุปฺปพฺพาเชตฺวา มหาวิหารวาสิคโณเยว เอโก ปติฏฺฐหิ, ยถา อพฺภาทิอุปกฺกิเลสมเลหิ วิมุตฺโต นิสานาโถติ. หลังจากนั้น ภิกษุผู้อยู่ในมหาวิหารอาศัยพระราชาวิชัยพาหุและพระราชาปรักกมพาหุ ได้กระทำพระศาสนาให้บริสุทธิ์ยิ่ง โดยให้พวกอธรรมวาทีแม้ทั้งหมดสึกแล้ว คณะมหาวิหารวาสีเท่านั้นดำรงอยู่เพียงคณะเดียว เหมือนพระจันทร์พ้นแล้วจากมลทินคืออุปกิเลสมีเมฆเป็นต้นฉะนั้น. สิริสงฺฆโพธิราชา โวหาริกติสฺสราชา โคฏฺฐาภยราชาติ เอเต ราชาโน สาสนํ วิโสเธนฺโตปิ สพฺเพน สพฺพํ อธมฺมวาทิคณานํ อวินสฺสนโต สาสนํ ปริสุทฺธํ น ตาว อโหสิ. สิริสงฺฆโพธิรญฺโญ มหารญฺโญ วิชยพาหุรญฺโญ ปรกฺกมพาหุรญฺโญติ เอเตสํเยว ราชูนํ กาเล สพฺเพน สพฺพํ อธมฺมวาทีนํ วินสฺสนโต สาสนํ ปริสุทฺธํ อโหสิ. ตทา ปน อธมฺมวาทินา สีสมฺปิ อุฏฺฐหิตุํ น สกฺกา, ยถา อรุณุคฺเค โกสิยาติ. พระราชาเหล่านี้คือ พระราชาสิริสังฆโพธิ พระราชาโวหาริกติสสะ และพระราชาโคฏฐาภยะ แม้จะทรงชำระพระศาสนาอยู่ แต่พระศาสนาก็ยังไม่บริสุทธิ์โดยประการทั้งปวง เพราะความไม่พินาศไปแห่งเหล่าอธรรมวาที. แต่ในกาลของพระราชาเหล่านี้คือ พระราชาสิริสังฆโพธิมหาราช พระราชาวิชัยพาหุ และพระราชาปรักกมพาหุ พระศาสนาได้บริสุทธิ์โดยประการทั้งปวง เพราะความพินาศไปแห่งพวกอธรรมวาทีโดยสิ้นเชิง. ในเวลานั้น พวกอธรรมวาทีไม่สามารถแม้แต่จะเงยศีรษะขึ้นได้ เหมือนพวกนกเค้าในเวลาอรุณขึ้นฉะนั้น. อปรภาเค ปน จิรํ กาลํ อติกฺกนฺเต มิจฺฉาทิฏฺฐิกานํ วิชาติยานํ ภเยน ลงฺกาทีเป สาสนํ โอสกฺกิตฺวา คณปูรณมตฺตสฺสปิ ภิกฺขุสงฺฆสฺส อวิชฺชมานตาย มหาวิชยพาหุรญฺโญ กาเล รามญฺญเทสโต สงฺฆํ อาเนตฺวา สาสนํ ปติฏฺฐาเปสิ. แต่ในกาลต่อมา เมื่อเวลาล่วงไปนาน เพราะภัยจากพวกมิจฉาทิฐิและพวกต่างชาติ พระศาสนาในลังกาทวีปจึงเสื่อมถอยลง และเพราะความไม่มีอยู่แห่งภิกษุสงฆ์แม้เพียงเพื่อจะให้ครบองค์สงฆ์ ในสมัยของพระราชามหาวิชัยพาหุ จึงได้นำพระสงฆ์มาจากรามัญเทศะแล้วประดิษฐานพระศาสนา. ตโต ปจฺฉา จ วิมลธมฺมสูริยสฺส นาม รญฺโญ กาเล รกฺขาปุรรฏฺฐโต สงฺฆํ อาเนตฺวา สาสนํ ปติฏฺฐาเปสิ. ตโต ปจฺฉา จ วิมลสฺส นาม รญฺโญ กาเล ตโตเยว สงฺฆํ อาเนตฺวา สาสนํ ปติฏฺฐาเปสิ. ตโต ปจฺฉา จ กิตฺติสฺสิริราชสีหสฺส นาม รญฺโญ กาเล สฺยามรฏฺฐโต สงฺฆํ อาเนตฺวา ตเถว อกาสีติ. และหลังจากนั้น ในสมัยของพระราชาพระนามว่าวิมลธรรมสุริยะ ได้นำพระสงฆ์มาจากรัฐรักขาปุระแล้วประดิษฐานพระศาสนา. หลังจากนั้น ในสมัยของพระราชาพระนามว่าวิมล ได้นำพระสงฆ์มาจากที่นั้นนั่นแหละแล้วประดิษฐานพระศาสนา. และหลังจากนั้น ในสมัยของพระราชาพระนามว่ากิตติสิริราชสีหะ ได้นำพระสงฆ์มาจากสยามรัฐแล้วได้กระทำอย่างนั้นเหมือนกัน. อยํ สีหฬทีเป สาสนสฺส โอสกฺกนกถา. นี้คือเรื่องความเสื่อมถอยแห่งพระศาสนาในสีหฬทวีป. ตโต [Pg.31] ปจฺฉา ชินสาสเน นวุตาธิเก อฏฺฐวสฺสสเต สมฺปตฺเต พุทฺธทาสสฺส นาม รญฺโญ กาเล เอโก ธมฺม กถิกตฺเถโร ฐเปตฺวา วินยปิฏกํ อภิธมฺมปิฏกญฺจ อวเสสํ สุตฺตนฺตปิฏกํ สีหฬภาสาย ปริวตฺติตฺวา อภิสงฺขริตฺวา ฐเปสิ. ตญฺจ การณํ จูฬวํเส วุตฺตํ. หลังจากนั้น เมื่อพระศาสนาของพระชินเจ้าล่วงไปได้ ๘๙๐ ปี ในสมัยของพระราชาพระนามว่าพุทธทาส พระเถระผู้เป็นธรรมกถึกรูปหนึ่ง ยกเว้นพระวินัยปิฎกและพระอภิธรรมปิฎก ได้แปลพระสุตตันตปิฎกที่เหลือเป็นภาษาสีหฬแล้วเรียบเรียงตั้งไว้. และเรื่องนั้นกล่าวไว้ในจุลวงศ์. ตสฺส กิร พุทฺธทาสสฺส รญฺโญ ปุตฺตา อสีติมตฺตา อสีติมหาสาวกานํ นาเมเนว โวหาริตา อเหสุํ. เตสุ ปุตฺเตสุ สาริปุตฺตตฺเถรสฺส นาเมน โวหาริโต เอโก อุปติสฺโส นาม ราชกุมาโร ปิตริ เทวงฺคเต ทฺเวจตฺตาลีสวสฺสานิ รชฺชํ กเรสิ. ได้ยินว่า พระโอรสของพระราชาพุทธทาสนั้นมีประมาณ ๘๐ พระองค์ ได้รับการขนานนามตามชื่อของพระอสีติมหาสาวกนั่นเอง. ในบรรดาพระโอรสเหล่านั้น พระราชกุมารพระองค์หนึ่งพระนามว่าอุปติสสะ ผู้ได้รับการขนานนามตามชื่อของพระสารีบุตรเถระ เมื่อพระบิดาสวรรคตแล้ว ได้ครองราชสมบัติ ๔๒ ปี. ตโต ปจฺฉา กนิฏฺโฐ มหานาโม นาม ราชกุมาโร ทฺวาวีสวสฺสานิ รชฺชํ กาเรสิ. ตสฺส รญฺโญ กาเล ชิน จกฺเก เตตฺตึสาธิกนวสตวสฺเส สีหฬทีเป ฉสฏฺฐิมตฺตานํ ราชูนํ ปูรณกาเล พุทฺธโฆโส นาม เถโร สีหฬทีปํ คนฺตฺวา สีหฬภาสาย ลิขิเต อฏฺฐกถาคนฺเถ มาคธภาสาย ปริวตฺติตฺวา ลิขิ. หลังจากนั้น พระราชกุมารพระอนุชาพระนามว่ามหานามะ ได้ครองราชสมบัติ ๒๒ ปี. ในสมัยของพระราชาพระองค์นั้น เมื่อพระพุทธจักรล่วงไปได้ ๙๓๓ ปี ในเวลาที่พระราชาประมาณ ๖๖ พระองค์ในสีหฬทวีปครบบริบูรณ์ พระเถระพระนามว่าพุทธโฆสะ ได้ไปยังสีหฬทวีป แล้วแปลคัมภีร์อรรถกถาที่เขียนไว้ด้วยภาษาสีหฬให้เป็นภาษามคธแล้วเขียนไว้. โส ปน มหานาม ราชา อมฺหากํ มรมฺมรฏฺเฐ สิริปจฺจยนคเร สวิลญฺญิกฺโรวิ นามเกน รญฺญา สมกาโล หุตฺวา รชฺชํ กาเรสิ. ปริตฺตนิทฺทาเน ปน พฺรูมวิ?ถี? นามเกน รญฺญา สมกาโล หุตฺวา รชฺชํ กาเรสีติ วุตฺตํ. ตํ น ยุชฺชติเยว. ก็พระราชามหานามะพระองค์นั้น ทรงครองราชสมบัติโดยเป็นผู้มีกาลเสมอกันกับพระราชาพระนามว่าสวิลัญญิกโรวิ ในเมืองสิริปัจจยะ ในมรัมมรัฐของเรา. แต่ในปริตตนิทานกล่าวไว้ว่า ทรงครองราชสมบัติโดยเป็นผู้มีกาลเสมอกันกับพระราชาพระนามว่าพรูมาวิถี. ข้อนั้นไม่ถูกต้องเลย. สีหฬทีเป ปน กิตฺติสฺสิริเมโฆ นาม ราชา หุตฺวา นวเม วสฺเส ตสฺมึเยว ทีเป ราชูนํ ทฺวาสฏฺฐิมตฺตานํ ปูรณกาเล ชินจกฺเก ตึสาธิเก อฏฺฐสตวสฺเส ชมฺพุทีเป กลิงฺคปุรโต กุหสิวสฺส นาม รญฺโญ ชามาตา ทนฺตกุมาโร เหมมาลํ นาม ราชธีตํ คเหตฺวา ทาฐาธาตุํ เถเนตฺวา นวาย ตริตฺวา สีหฬทีปํ อคมาสิ. ชินจกฺเก ตึสาธิกอฏฺฐวสฺสสเต เชฏฺฐติสฺสราชา นววสฺสานิ รชฺชํ กาเรสิ. แต่ในสีหฬทวีป เมื่อพระราชาพระนามว่ากิตติสิริเมฆะครองราชย์ได้ ๙ ปี ในเวลาที่พระราชาประมาณ ๖๒ พระองค์ในทวีปนั้นครบบริบูรณ์ เมื่อพระพุทธจักรล่วงไปได้ ๘๓๐ ปี เจ้าชายทันตกุมารผู้เป็นพระชามาดาของพระราชาพระนามว่าคุหสิวะ จากกลิงคปุระในชมพูทวีป ได้พาพระราชธิดาพระนามว่าเหมมาลา ลักพระทาฐธาตุแล้วข้ามทะเลด้วยเรือไปยังสีหฬทวีป. เมื่อพระพุทธจักรล่วงไปได้ ๘๓๐ ปี พระราชาเชฏฐติสสะได้ครองราชสมบัติ ๙ ปี. พุทฺธทาสราชา [Pg.32] เอกูนตึสติ วสฺสานิ อุปลิสฺสราชา จทฺวิจตฺตาลีสวสฺสานิ มหานามราชา ทฺวาวีสวสฺสานีติ สพฺพานิ สมฺปิณฺฑิตฺวา ชินสาสนํ ทฺวตฺตึสาธิกนววสฺสสตปฺปมาณํ โหติ. พระราชาพุทธทาส ๒๙ ปี พระราชาอุปติสสะ ๔๒ ปี และพระราชามหานามะ ๒๒ ปี รวมทั้งหมดเข้าด้วยกันแล้ว พระศาสนาของพระชินเจ้ามีประมาณ ๙๓๒ ปี. ตสฺมิญฺจ กาเล ยทา ทฺวีหิ วสฺเสหิ อูนํ อโหสิ, ตทา มหานามรญฺโญ กาเล ตึสาธิกนววสฺสสตมตฺเต สาสเน พุทฺธโฆโส นาม เถโร ลงฺกาทีปํ อคมาสิ. และในกาลนั้น เมื่อ (พุทธศักราช) หย่อนไป ๒ ปี คือในสมัยของพระราชามหานามะ เมื่อพระศาสนาล่วงไปได้ประมาณ ๙๓๐ ปี พระเถระพระนามว่าพุทธโฆสะได้ไปยังลังกาทวีป. อมรปุรมาปกสฺส รญฺโญ กาเล สีหฬทีปิเกหิ ภิกฺขูหิ เปสิตสนฺเนสปณฺเณ ปน ฉปณฺณาสาธิกนววสฺสสตาติกฺกนฺเต สูติ วุตฺตํ. แต่ในสาสนปัณณะที่พวกภิกษุชาวสีหฬทวีปส่งมาในสมัยของพระราชาผู้สร้างเมืองอมรปุระ กล่าวไว้ว่า (พระศาสนา) ล่วงไปแล้ว ๙๕๖ ปี. เอตฺถ ฐตฺวา พุทฺธโฆสตฺเถรสฺส อฏฺฐุปฺปตฺตึสงฺเขปมตฺตํ วกฺขาม. กถํ. สีหฬภาสกฺขเรหิ ปริวตฺติตํ ปริยตฺติสาสนํ มาคธสาสกฺขเรน โก นาม ปุคฺคโล ปริวตฺติตุํ สกฺขิสฺสตีติ มหาเถรา นิมนฺตยิตฺวา ตาวตึสภวนํ คนฺตฺวา โฆสํ เทวปุตฺตํ ทิสฺวา สทฺธึ สกฺเกน เทวานมินฺเทน ตํ ยาจิตฺวา โพธิรุกฺขสมีเป โฆสคาเม เกสสฺส นาม พฺราหฺมณสฺส เกสิยา นาม พฺราหฺมณิยา กุจฺฉิมฺหิ ปฏิสนฺธึ คณฺหาเปสุํ. ขาทถ โภนฺโต ปิวถ โภนฺโตติอาทินา พฺราหฺมณานํ อญฺญมญฺญํ โฆสกาเล วิชายนตฺตา โฆโสติ นามํ อกาสิ. สตฺตวสฺสิกกาเล โส ติณฺณํ เวทานํ ปารคู อโหสิ. ในที่นี้ เราจักกล่าวประวัติของพระพุทธโฆสเถระเพียงโดยย่อ. อย่างไร? คือ พระมหาเถระทั้งหลายปรึกษากันว่า 'บุคคลชื่ออะไรหนอจักสามารถแปลพระปริยัติศาสนาที่แปลไว้ด้วยอักษรภาษาสีหฬให้เป็นอักษรภาษามคธได้' จึงไปยังภพดาวดึงส์ เห็นโฆสเทพบุตรแล้ว ได้อ้อนวอนเทพบุตรนั้นร่วมกับท้าวสักกะจอมเทพ แล้วให้ถือปฏิสนธิในครรภ์ของพราหมณีชื่อเกสิยา ภรรยาของพราหมณ์ชื่อเกสะ ในหมู่บ้านโฆสะ ใกล้ต้นพระศรีมหาโพธิ์. เพราะความที่เขาเกิดในเวลาที่พวกพราหมณ์ป่าวร้องแก่กันและกันว่า 'ท่านทั้งหลายจงเคี้ยว จงดื่ม' เป็นต้น จึงได้ตั้งชื่อว่า โฆสะ. ในเวลาที่มีอายุ ๗ ขวบ เขาได้เป็นผู้ถึงฝั่งแห่งเวททั้งสาม. อถ โข เอเกน อรหนฺเตน สทฺธึ เวทกถํ สลฺลปนฺโต ตํ กถํ นิฏฺฐาเปตฺวา กุสลา ธมฺมา อกุสลา ธมฺมา อพฺยากตา ธมฺมาติอาทินา ปรมตฺถเวทํ นาม พุทฺธมนฺตํ ปุจฺฉิ. ตทา โส สุตฺวา อุคฺคณฺหิตุกาโม หุตฺวา ตสฺส อรหนฺตสฺส สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา เทวสิกํ เทวสิกํ ปิฏกตฺตยํ สฏฺฐิมตฺเตหิ ปทสหสฺเสหิ สชฺฌายํ อกาสิ, วาจุคฺคตํ อกาสิ. เอกมาเสเนว ติณฺณํ ปิฏกานํ ปารคู อโหสิ. ครั้งนั้น เมื่อสนทนาเรื่องเวทกับพระอรหันต์รูปหนึ่ง เมื่อจบเรื่องนั้นแล้ว ได้ถามพุทธมนต์ชื่อปรมัตถเวท ด้วยคำว่า "กุศลธรรม อกุศลธรรม อัพยากตธรรม" เป็นต้น เมื่อท่านได้ฟังแล้วมีความประสงค์จะเรียน จึงบวชในสำนักของพระอรหันต์รูปนั้น ได้สาธยายพระไตรปิฎกด้วยบทประมาณ ๖๐,๐๐๐ บททุกวัน ได้ท่องจำขึ้นใจ เพียงเดือนเดียวก็เป็นผู้แตกฉานในพระไตรปิฎกทั้งสาม. ตโต [Pg.33] ปจฺจา รโห เอกโกว นิสินฺนสฺส เอตทโหสิ,– พุทฺธภาสิเต ปิฏกตฺตเย มม วา ปญฺญา อธิกา, อุทาหุ อุปชฺฌายสฺส วาติ. ตํ การณํ ญตฺวา อุปชฺฌาจริโย นิคฺคหํ กตฺวา โอวทิ. โส สํเวคปฺปตฺโต หุตฺวา ขมาเปตุํ วนฺทิ. อุปชฺฌาจริโย ตฺวํ อาวุโส สีหฬทีปํ คนฺตฺวา ปิฏกตฺตยํ สีหฬสฺสาสกฺขเรน ลิขิตํ มาคธภาสกฺขเรน ลิขาหิ, เอวํ สติ อหํ ขมิสฺสามีติ อาห. หลังจากนั้น เมื่อนั่งอยู่ผู้เดียวในที่ลับ ได้มีความคิดว่า "ในพระไตรปิฎกที่พระพุทธเจ้าทรงแสดง ปัญญาของเราหรือปัญญาของพระอุปัชฌาย์มากกว่ากันหนอ" พระอุปัชฌาย์อาจารย์ทราบเรื่องนั้นแล้ว ได้ตำหนิและโอวาท ท่านจึงเกิดความสังเวชและกราบขอขมา พระอุปัชฌาย์อาจารย์กล่าวว่า "ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ท่านจงไปยังเกาะลังกา จงเขียนพระไตรปิฎกที่เขียนด้วยอักษรภาษาสีหฬให้เป็นอักษรภาษามคธ เมื่อเป็นเช่นนั้น เราจักอดโทษให้". พุทฺธโฆโส จ ปิตรํ มิจฺฉาทิฏฺฐิภาวโต โมเจตฺวา อาจริยสฺส วจนํ สิรสา ปฏิคฺคเหตฺวา ปิฏกตฺตยํ ลิขิตุํ สีหฬทีปํ นาวาย อคมาสิ. ตทา สมุทฺทมชฺเฌ ตีหิ ทิวเสหิ ตรนฺเต พุทฺธทตฺตตฺเถโร จ สีหฬทีปโต นาวาย อาคจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเค เทวาน อานุภาเวน อญฺญมญฺญํ ปสฺสิตฺวา การณํ ปุจฺฉิตฺวา ชานิ. ชานิตฺวา จ พุทฺธทตฺตตฺเถโร เอวมาห,- มยา อาวุโส กโต ชินาลงฺกาโร อปฺปสฺสาโรติ มญฺญิตฺวา ปิฏกตฺตยํ ปริวตฺติตุํ ลิขิตุํ โอกาสํ นาทาสุํ, ตฺวํ ปน ปิฏกตฺตยํ สํวณฺเณหีติ วตฺวา อตฺตโน สกฺเกน เทวานมินฺเทน ทินฺนํ หริตกิผลํ อโยมยเลขน ทณฺฑํ นิสิตสิลญฺจ พุทฺธโฆสตฺเถรสฺส อทาสิ. เอวํ เตสํ ทฺวินฺนํ เถรานํ อญฺญมญฺญํ สลฺลปนฺตานํเยว นาวา สยเมว อปเนตฺวา คจฺฉึสุ. พระพุทธโฆสะได้ปลดเปลื้องพระบิดาจากความเป็นมิจฉาทิฐิ น้อมรับคำของพระอาจารย์ไว้เหนือเศียรเกล้า ได้ไปยังเกาะลังกาด้วยเรือเพื่อเขียนพระไตรปิฎก ในกาลนั้น เมื่อกำลังเดินทางในท่ามกลางมหาสมุทรได้ ๓ วัน พระพุทธทัตตเถระผู้กำลังเดินทางมาจากเกาะลังกาด้วยเรือ ได้เห็นกันและกันในระหว่างทางด้วยอานุภาพของเทวดา ได้ถามเรื่องราวและทราบความ เมื่อทราบแล้ว พระพุทธทัตตเถระจึงกล่าวว่า "ดูก่อนท่านผู้มีอายุ พวกเขาคิดว่าคัมภีร์ชินาลังการที่อาตมาทำไว้นั้นมีสาระน้อย จึงไม่ให้โอกาสในการแปลและเขียนพระไตรปิฎก แต่ท่านจงอธิบายพระไตรปิฎกเถิด" แล้วได้มอบผลสมอที่ท้าวสักกะจอมเทพประทานให้แก่ตน เหล็กจารและหินลับมีดแก่พระพุทธโฆสเถระ เมื่อพระเถระทั้งสองรูปนั้นกำลังสนทนากันอยู่ เรือก็แล่นแยกจากกันไปเอง. พุทฺธโฆสตฺเถโร จ สีหฬทีปํ ปตฺวา ปฐมํ สงฺฆปาลตฺเถรํ ปสฺสิตฺวา ปิฏกตฺตยํ มาคธภาสกฺขเรน ปริวตฺเตตุํ อาคโตมฺหีติ การณํ อาโรเจตฺวา สีหฬภิกฺขู จ สีเล ปติฏฺฐายาติอาทิคาถํ นิยฺยาเทตฺวา อิมิสฺสา คาถาย อตฺถํ ปิฏกตฺตยํ อาโลเลตฺวา สํวณฺเณหีติ อุยฺโยเชสุํ, ตสฺมึเยว ทิวเส สายนฺหกาลโต ปฏฺฐาย ยถาวุตฺตคาถํ ปมุขํ กตฺวา วิสุทฺธิมคฺคํ อกาสิ. กตฺวา ตํ กมฺมํ นิปฺผาเทตฺวา ตสฺส ญาณปฺปภวํ วีมํเสตุกาโม เทวานมินฺโท ตญฺจ คนฺถํ อนฺตรธาเปสิ. ปุนาปิ เถโร อกาสิ[Pg.34]. ตเถว เทวานมินฺโท อนฺตรธาเปสิ. ปุนาปิ เถโร อกาสิ. เอวํ ติกฺขตฺตุํ การาเปตฺวา ปุพฺพคนฺเถปิ ทสฺเสสิ. ติณฺณมฺปิ คนฺถานํ อญฺญมญฺญํ เอกปทมตฺเตนปิ วิเสสตา นตฺถิ สงฺฆปาลตฺเถโร จ ตํ อาราธยิตฺวา ปิฏกตฺตยํ นิยฺยาเทสิ. เอวํ วิสุทฺธิมคฺเค สงฺฆปาลตฺเถรสฺส ยาจนํ อารพฺภ วิสุทฺธิมคฺโค กโตติ อาคตํ. พุทฺธโฆสุปฺปตฺติกถายํ ปน สงฺฆราชตฺเถรสฺส อายาจนํ อารพฺภาติ อาคตํ. พระพุทธโฆสเถระเมื่อเดินทางถึงเกาะลังกาแล้ว ได้เข้าเฝ้าพระสังฆปาลเถระเป็นอันดับแรก และแจ้งเหตุผลว่าตนมาเพื่อแปลพระไตรปิฎกเป็นอักษรภาษามคธ พระภิกษุชาวสิงหลจึงมอบพระคาถาที่ขึ้นต้นว่า "สีเล ปติฏฺฐาย" เป็นต้น แล้วมอบหมายว่า "ท่านจงตรวจดูอรรถแห่งพระคาถานี้จากพระไตรปิฎกแล้วอธิบายเถิด" ในวันนั้นเอง ตั้งแต่เวลาเย็นเป็นต้นไป ท่านได้แต่งคัมภีร์วิสุทธิมรรคโดยมีพระคาถาที่กล่าวมานั้นเป็นประธาน เมื่อท่านแต่งคัมภีร์นั้นเสร็จแล้ว ท้าวสักกะจอมเทพผู้ประสงค์จะทดสอบภูมิปัญญาของท่าน ได้ทำให้คัมภีร์นั้นอันตรธานไป พระเถระก็ได้แต่งขึ้นอีก ท้าวสักกะจอมเทพก็ทำให้คัมภีร์นั้นอันตรธานไปอีกเช่นนั้น พระเถระก็ได้แต่งขึ้นอีก ด้วยประการฉะนี้ เมื่อท้าวสักกะให้แต่งถึงสามครั้งแล้ว ก็ได้แสดงคัมภีร์ฉบับเดิมให้เห็น คัมภีร์ทั้งสามฉบับนั้นไม่มีความแตกต่างกันแม้เพียงคำเดียว พระสังฆปาลเถระจึงได้อาราธนาท่านและมอบพระไตรปิฎกให้ ด้วยประการฉะนี้ จึงมีกล่าวไว้ในคัมภีร์วิสุทธิมรรคว่า "คัมภีร์วิสุทธิมรรคนี้แต่งขึ้นโดยอาศัยการอาราธนาของพระสังฆปาลเถระ" แต่ในคัมภีร์พุทธโฆสุปปัตติกถา กลับกล่าวว่า "แต่งขึ้นโดยอาศัยการอาราธนาของพระสังฆราชเถระ". อยํ พุทฺธโฆสุปฺปตฺติกถายํ อาคตนเยน ทสฺสิตพุทฺธโฆสุปฺปตฺติกถาสงฺเขโป. นี่คือเรื่องย่อของพุทธโฆสุปปัตติกถาที่แสดงไว้ตามนัยที่มาในพุทธโฆสุปปัตติกถา. จูฬวํเส ปเนวํ อาคโต. พุทฺธโฆสตฺเถโร นาม มหาโพธิรุกฺขสมีเป เอกสฺมึ พฺราหฺมณคาเม วิชาโต ติณฺณมฺปิ เวทานํ ปารคู อโหสิ เตสุ เตสุ วาเทสุ จ อติเฉโก. โส อญฺเญหิ จ สทฺธึ ปุจฺฉาพฺยากรณกมฺมํ กตฺตุกาโม ชมฺพุนีปตเล อาหิณฺฑนฺโต เอกํ วิหารํ ปตฺวา ตสฺมึ วา อาคนฺตุกภาเวน นิสีทิ. ตสฺมิญฺจ วิหาเร เรวโต นาม เถโร วสิ. เตน เถเรน สทฺธึ ภลฺลปนฺโต โส พฺราหฺมณมาณโว ตีสุ เวเทสุ อโลเลตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉิ. ปุจฺฉิตํ ปุจฺฉิตํ เถโร พฺยากาสิ. เถรสฺส ปน ปุจฺฉิตํ ปญฺหํ มาณโว น สกฺกา พฺยากาตุํ. อถ มาณโว ปุจฺฉิ,–โก นามายํ ภนฺเต มนฺโตติ. พุทฺธมนฺโต นามายนฺติ วุตฺเต อุคฺคณฺหิตุกาโม หุตฺวา เถรสฺส สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา ปิฏกตฺตยํ อุคฺคณฺหิ. อจิรเนว ติณฺณมฺปิ ปิฏกานํ ปารคู อโหสิ. พุทฺธสฺเสว โฆโส ยสฺส อตฺถีติ พุทฺธโฆโสติ นาเมน ปากโฏ อโหสิ. ส่วนในจุลวงศ์มีกล่าวไว้ดังนี้ พระพุทธโฆสเถระเกิดในหมู่บ้านพราหมณ์แห่งหนึ่งใกล้ต้นมหาโพธิ์ ท่านเป็นผู้แตกฉานในพระเวททั้งสาม และเป็นผู้เชี่ยวชาญในวาทะต่างๆ ท่านประสงค์จะทำการถามตอบกับผู้อื่น จึงเที่ยวไปในชมพูทวีป ได้ไปถึงวิหารแห่งหนึ่ง และนั่งลงในวิหารนั้นในฐานะอาคันตุกะ ในวิหารนั้นมีพระเถระรูปหนึ่งชื่อว่าพระเรวตะอาศัยอยู่ พราหมณ์หนุ่มนั้นเมื่อสนทนากับพระเถระรูปนั้น ได้ถามปัญหาโดยตรวจดูในพระเวททั้งสาม พระเถระได้ตอบปัญหาที่ถูกถามทุกข้อ แต่พราหมณ์หนุ่มไม่สามารถตอบปัญหาที่พระเถระถามได้ จากนั้นพราหมณ์หนุ่มจึงถามว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ มนต์นี้ชื่ออะไร" เมื่อพระเถระตอบว่า "นี่ชื่อพุทธมนต์" พราหมณ์หนุ่มจึงประสงค์จะศึกษาเล่าเรียน จึงบวชในสำนักของพระเถระและศึกษาพระไตรปิฎก ไม่นานท่านก็แตกฉานในพระไตรปิฎกทั้งสาม และมีชื่อเสียงโด่งดังด้วยนามว่า "พุทธโฆสะ" เพราะท่านมีเสียงดุจพระพุทธเจ้า. พุทฺธโฆโส จ อายสฺมโต เรวตสฺส สนฺติเก นิสีทนฺโต ญาโณทยํ นาม คนฺถํ อฏฺฐสฺสาลินิญฺจ นาม คนฺถํ อกาสิ. ตโต ปจฺฉา ปริตฺตฏฺฐกถํ กตฺตุกาโม หุตฺวา อารภิ. ตทา อาจริโย เอวมาห,– ชมฺพุทีเป ปน อาวุโส ปาฬิมตฺตํเยว อตฺถิ, อฏฺฐกถา ปน นตฺถิ, อาจริยวาโท จ [Pg.35] ภินฺโน หุตฺวา อตฺถิ, เตเนว มหามหินฺธตฺเถเรน อานิตา อฏฺฐกถา ตีสุ จ สงฺคีตีสุ อารุโฬ ปาฬิโย สาริปุตฺตตฺเถราทีหิ เทสิโต กถามคฺโค สีหฬทีเป อตฺถิ, ตฺวํ คนฺตฺวา มาคธภาสกฺขเรน ลิเขหีติ อุยฺโยชิยมาโน พุทฺธโฆสตฺเถโร สีหฬทีปํ คนฺตฺวา อนุราธปุเร มหาวิหารํ ปวิสิตฺวา สงฺฆปาลตฺเถรสฺส สนฺติเก สทฺธึ สีหฬฏฺฐกถาย เถรวาเท สุตฺวา อฏฺฐกถํ กริสฺสมีติ อาโรเจสิ. สีหฬภิกฺขู จ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว สีเล ปติฏฺฐายาติอาทิ คาถา นิยฺยาเทสุํ. พุทฺธโฆโส จ สทฺธึ อฏฺฐกถาย ปิฏกตฺตยํ สงฺขิปิตฺวา วิสุทฺธิมคฺคํ อกาสิ. พระพุทธโฆสะเมื่อนั่งอยู่ในสำนักของพระเรวตเถระ ได้แต่งคัมภีร์ชื่อญาโณทัยและคัมภีร์ชื่ออรรถสาลินี หลังจากนั้นท่านประสงค์จะแต่งอรรถกถาสังเขปจึงเริ่มลงมือทำ ในเวลานั้นพระอาจารย์ได้กล่าวว่า "ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ในชมพูทวีปมีแต่พระบาลีเท่านั้น ไม่มีอรรถกถา และคำสอนของอาจารย์ก็แตกต่างกัน ด้วยเหตุนั้น อรรถกถาที่พระมหินทเถระนำมา และพระบาลีที่สังคายนาขึ้นในสังคายนาสามครั้ง รวมถึงแนวทางแห่งการอธิบายที่พระสารีบุตรเถระเป็นต้นแสดงไว้ มีอยู่ในเกาะลังกา ท่านจงไปเขียนเป็นอักษรภาษามคธเถิด" พระพุทธโฆสเถระเมื่อได้รับมอบหมายดังนั้น จึงเดินทางไปยังเกาะลังกา เข้าไปในมหาวิหารที่เมืองอนุราธปุระ และแจ้งแก่พระสังฆปาลเถระว่า "ข้าพเจ้าจะแต่งอรรถกถาโดยฟังจากอรรถกถาภาษาสิงหลและเถรวาท" พระภิกษุชาวสิงหลจึงมอบพระคาถาที่ขึ้นต้นว่า "สีเล ปติฏฺฐาย" เป็นต้น ตามนัยที่กล่าวไว้ก่อนหน้านี้ พระพุทธโฆสะจึงย่อพระไตรปิฎกพร้อมอรรถกถาแล้วแต่งคัมภีร์วิสุทธิมรรค. ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว สกฺโก อนฺตรธาเปตฺวา ติกฺขตฺตุํ การาเปสิ. สงฺฆปาลตฺเถโรปิ อราธยิตฺวา ปิฏกตฺตยํ นิยฺยาเทสีติ. ท้าวสักกะทรงบันดาลให้ (คัมภีร์) อันตรธานไปแล้วรับสั่งให้เขียนขึ้นถึง ๓ ครั้ง ตามนัยที่กล่าวไว้ก่อนหน้านี้ แม้พระสังฆปาลเถระก็ได้อาราธนาแล้วมอบพระไตรปิฎกให้ กิญฺจาปิ นานา คนฺเถสุ นานากาเรหิ พุทฺธโฆสุปฺปตฺติ อาคตา, ตถาปิ พุทฺธโฆสตฺเถรสฺส สีหฬทีปํ คนฺตฺวา ปิฏกตฺตยสฺส ลิขนํ อฏฺฐกถานญฺจ กรณเมว ปมาณนฺติ มโนกิลิฏฺฐํ น อุปฺปาเทตพฺพนฺติ. พุทฺธโฆสตฺเถโร วิกฏตฺตยํ ลิขิตฺวา ชมฺพุทีปํ ปจฺจาคมาสิ. แม้ว่าประวัติการบังเกิดของพระพุทธโฆษาจารย์จะมาในคัมภีร์ต่างๆ โดยอาการต่างๆ กันก็ตาม ถึงกระนั้น การที่พระพุทธโฆสเถระไปสู่เกาะสีหลแล้วเขียนพระไตรปิฎกและแต่งอรรถกถานั่นเองเป็นประมาณ (หลักฐาน) ไม่ควรให้ความเศร้าหมองแห่งใจเกิดขึ้น พระพุทธโฆสเถระเขียนคัมภีร์ ๓ ชุดเสร็จแล้ว ก็กลับมาสู่ชมพูทวีป อิจฺเจวํ ปาฬิภาสาย ปริยตฺตึ ปริวตฺติตฺวา ปจฺฉา อาจริยปรมฺปรสิสฺสานุสิสฺสวเสน สีหฬทีเป ชินจกฺกํ มชฺฌนฺติ กํสุมาสี วิย อติทิพฺพติ, อเนกโกฏิปฺปมาเณหิ โสตาปนฺนสกทาคามิอนาคามิอรหนฺเตหิ ลงฺกาทีปํ อติโสภติ, สพฺพปาลิผุลฺเลน ติโยชนิกปาริจฺฉตฺตกรุกฺเขน ตาวตึสภวนํ วิย สตปตฺตปทุมาทีหิ มหาโปกฺขรณี วิย เตสุ เตสุ ฐาเนสุ มคฺคมหามคฺคอาปกฆรทฺวารติตฺถวนปพฺพตคุหมนฺทิรวิหารสาลาทีสุ อลทฺธมคฺคผลฏฺฐานํ นาม กิญฺจิ นตฺถิ, โถกํ อาคเมตฺวา ปิณฺฑาย ปติฏฺฐมานปเทเสปิ มคฺคผลานิ ลภึสุเยว. เมื่อพระพุทธโฆสเถระแปลพระปริยัติธรรมเป็นภาษาบาลีอย่างนี้แล้ว ภายหลัง พระชินจักรในเกาะสีหลก็รุ่งเรืองยิ่งนัก ดุจดวงจันทร์ในวันเพ็ญ ด้วยอำนาจแห่งอาจารย์สืบๆ กันมาและศิษย์หาศิษย์ เกาะลังกางดงามยิ่งด้วยพระโสดาบัน พระสกทาคามี พระอนาคามี และพระอรหันต์ มีประมาณหลายโกฏิ ดุจภพดาวดึงส์ที่มีต้นปาริฉัตรสูง ๓ โยชน์สะพรั่งด้วยดอกคือพระบาลีทั้งปวง ดุจสระโบกขรณีใหญ่ที่มีดอกบัวหลวงและดอกบัวขาวเป็นต้น ในสถานที่นั้นๆ เช่น ทางน้อย ทางใหญ่ แม่น้ำ ประตูบ้าน ท่าเรือ ป่า ภูเขา ถ้ำ ปราสาท วิหาร และศาลาเป็นต้น ชื่อว่าสถานที่ที่ไม่ได้บรรลุมรรคผลไม่มีเลย แม้ในสถานที่ที่หยุดยืนเพื่อบิณฑบาตเพียงชั่วครู่ ก็ยังบรรลุมรรคผลกันทีเดียว มคฺคผลานิ สจฺฉิกโรนฺตานํ ปุคฺคลานํ พาหุลฺลตาย อยํ [Pg.36] ปุถุชฺชโน อยํ ปุถุชฺชโนติ องฺคุลึ ปสาเรตฺวา ทสฺเสตพฺโพ โหติ. เอกสฺมึ กาเล สีหฬทีเป ปุถุชฺชน ภิกฺขุ นาม นตฺถิ. ตถา หิ วุตฺตํ วิภงฺคฏฺฐกถายํ, เอกวารํ ปุถุชฺชนภิกฺขุ นาม นตฺถีติ. เพราะความที่บุคคลผู้ทำให้แจ้งซึ่งมรรคและผลมีจำนวนมาก จึงต้องเหยียดนิ้วชี้ให้ดูว่า 'คนนี้เป็นปุถุชน คนนี้เป็นปุถุชน' ในสมัยหนึ่ง ในเกาะสีหล ชื่อว่าภิกษุปุถุชนไม่มีเลย สมจริงดังที่กล่าวไว้ในอรรถกถาวิภังค์ว่า 'ในสมัยหนึ่ง ชื่อว่าภิกษุปุถุชนไม่มีเลย' อภิญฺญาลาภีนํ กิร มหิทฺธิกานํ คมนาคมนวเสน สูริโยสฺสาสํ อลภิตฺวา ธญฺญโกฏฺฏกา มาตุคามา ธญฺญโกฏฺฏิตุํ โอกาสํ น ลภึสุ. ได้ยินว่า เพราะการไปและการมาของเหล่าท่านผู้ได้อภิญญาผู้มีฤทธิ์มาก พวกสตรีผู้ตำข้าวไม่ได้รับแสงอาทิตย์ จึงไม่มีโอกาสที่จะตำข้าวได้ เทวโลกโต สุมนสามเณโร ทกฺขิณกฺขกํ สีหฬทีปํ อเนตฺวา ตสฺส ปาฏิหาริยํ ทสฺสนวเสน อุทฺธกพินฺธูหิ ติโยชนสตํ สกลมฺปิ ลงฺกาทีปํ พฺยาปตฺวา ภควตา ปริภุตฺตเจติยงฺคณํ วิย หุตฺวา นวาย คจฺฉนฺตา มหาสมุทฺเท อุทกโต นาฬิเกรมตฺตมฺปิ ทิสฺวา สกลงฺกาทีปํ ปูเชนฺติ, มหามหินฺทตฺเถรสฺส สนฺติเก อริฏฺฐตฺเถเรน สทฺธึ ปญฺจมตฺตา ภิกฺขุสตา ปฐมํ ตาว วินยปิฏกํ อุคฺคณฺหึสูติ อิเมหิ การเณหิ ลงฺกาทีปํ ชินจกฺกสฺส ปติฏฺฐานํ หุตฺวา วรทีปนฺติ นามํ ปฏิลภิ. พระสุมนสามเณรนำพระรากขวัญเบื้องขวาจากเทวโลกมาสู่เกาะสีหล และด้วยอำนาจการแสดงปาฏิหาริย์ของพระธาตุนั้น หยาดน้ำได้แผ่ไปทั่วเกาะลังกาทั้งสิ้นซึ่งกว้าง ๓๐๐ โยชน์ จนเป็นดุจลานเจดีย์ที่พระผู้มีพระภาคทรงใช้สอยแล้ว พวกคนที่ไปโดยเรือในมหาสมุทร เมื่อมองเห็น (เกาะ) จากน้ำแม้เพียงเท่าผลมะพร้าว ก็พากันบูชาเกาะลังกาทั้งสิ้น ภิกษุประมาณ ๕๐๐ รูป พร้อมด้วยพระอริฏฐเถระ ได้เรียนพระวินัยปิฎกก่อนในสำนักของพระมหามหินทเถระ ด้วยเหตุเหล่านี้ เกาะลังกาจึงเป็นที่ประดิษฐานแห่งพระชินจักร และได้รับนามว่า 'วรทวีป' สีหฬทีเปเยว ปิฏกตฺตยํ โปตฺถการุฬวเสน ปติฏฺฐาเปตฺวา ตโต ปจฺฉา โจรนาคสฺส นาม รญฺโญ กาเล สกลลงฺกาทีปํ ทุพฺภิกฺขภเยน ปีเฬตฺวา ปิฏกตฺตยํ ธาเรนฺตา ภิกฺขู ชมฺพุทีปํ อาคมํสุ. อนาคนฺตฺวา ตตฺเถว ฐิตาปิ ภิกฺขู ฉาตกภเยน ปีเฬตฺวา อุทรปฏลํ พนฺธิตฺวา กุจฺฉึ วาลุกราสิมฺหิ ฐเปตฺวา ปิฏกตฺตยํ ธาเรสุํ. พระไตรปิฎกประดิษฐานอยู่ในเกาะสีหลนั่นเองโดยการยกขึ้นสู่ใบลาน หลังจากนั้น ในรัชสมัยของพระเจ้าโจรนาค เมื่อเกาะลังกาทั้งสิ้นถูกภัยคือทุพภิกขะเบียดเบียน ภิกษุผู้ทรงพระไตรปิฎกทั้งหลายจึงพากันมาสู่ชมพูทวีป แม้ภิกษุทั้งหลายที่ไม่ได้มาและพำนักอยู่ที่นั่นเอง เมื่อถูกภัยคือความหิวเบียดเบียน ก็เอาแผ่นผ้าพันท้องไว้ วางท้องลงบนกองทรายแล้วทรงพระไตรปิฎกไว้ กุฏ กณฺณติสฺสสฺส รญฺโญ กาเลเยว ทุพฺภิกฺขภยํ วูปสมิตฺวา ชมฺพุทีปโต ภิกฺขู ปุน คนฺตฺวา สีหฬทีเป ฐิเตหิ ภิกฺขูหิ สทฺธึ มหาวิหาเร ปิฏกตฺตยํ อวิโรธาเปตฺวา สมสมํ กตฺวา ฐเปสุํ. ฐเปตฺวา จ ปน สีหฬทีเปเยว สุฏฺฐุ ธาเรสุํ. ในรัชสมัยของพระเจ้ากุฏกัณณติสสะนั่นเอง เมื่อทุพภิกขภัยสงบลงแล้ว ภิกษุทั้งหลายจากชมพูทวีปก็กลับไปอีกครั้ง แล้วร่วมกับภิกษุผู้พำนักอยู่ในเกาะสีหล ตรวจสอบพระไตรปิฎกในมหาวิหารไม่ให้ขัดแย้งกัน กระทำให้ตรงกันแล้วประดิษฐานไว้ และเมื่อประดิษฐานไว้แล้ว ก็ทรงจำไว้เป็นอย่างดีในเกาะสีหลนั่นเอง ตตฺเถว อฏฺฐกถาโย พุทฺธโฆสตฺเถโร มาคธภาสาย ปริวตฺเตตฺวา วิรจิ. ปจฺฉา จ เยภุยฺเยน ตตฺเถว อฏฺฐกถาฏีกาอนุมธุลกฺขณคณฺฐิคนฺถนฺตรานิ [Pg.37] อกํสุ. ปุน สาสนํ นเภ รวินฺทุว ปากฏนฺติ. ในเกาะสีหลนั้นเอง พระพุทธโฆสเถระได้แปลอรรถกถาทั้งหลายเป็นภาษามคธแล้วรจนาไว้ และในภายหลัง โดยส่วนมากในเกาะสีหลนั้นเอง (พระอาจารย์ทั้งหลาย) ได้แต่งอรรถกถา ฎีกา อนุฎีกา มธุ (มธุทีปนี) ลักษณะ คัณฐี และคัมภีร์อื่นๆ พระศาสนาก็ปรากฏรุ่งเรืองดุจดวงอาทิตย์และดวงจันทร์บนท้องฟ้าอีกครั้งหนึ่ง ตตฺถ พุทฺธวํสฏฺฐกถํ พุทฺธทตฺตตฺเถเร อกาสิ. อิติวุตฺโตทานจริยาปิฏกเถราเถรีวิมานวตฺถุเปตวตฺถุเนตฺติอฏฺฐกถาโย อาจริยธมฺมปาลตฺเถโร อกาสิ. โส จ อาจริยธมฺมปาลตฺเถโร สีหฬทีปสฺส สมีเป ทมิลรฏฺเฐ พทรติตฺถมฺหิ นิวาสิตตฺตา สีหฬทีเปเยว สงฺคเหตฺวา วตฺตพฺโพ. ในบรรดาคัมภีร์เหล่านั้น พระพุทธทัตตเถระได้แต่งอรรถกถาพุทธวงศ์ พระอาจารย์ธรรมปาลเถระได้แต่งอรรถกถาอิติวุตตกะ อุทาน จริยาปิฎก เถรคาถา เถรีคาถา วิมานวัตถุ เปตวัตถุ และเนตติปกรณ์ และพระอาจารย์ธรรมปาลเถระนั้น เพราะพำนักอยู่ที่ท่าพทระ ในทมิฬรัฐ ใกล้เกาะสีหล จึงควรสงเคราะห์ว่าอยู่ในเกาะสีหลนั่นเอง ปฏิสมฺภิทามคฺคฏฺฐกถํ มหานาโม นาม เถโร อากาสิ. มหานิทฺเทสฏฺฐกถํ อุปเสโน นาม เถโร อกาสิ. อภิธมฺมฏีกํ ปน อานนฺทตฺเถโร อกาสิ. สา จ สพฺพาสํ ฏีกานํ อาทิภูตตฺตา มูลฏีกาติ ปากฏา. พระเถระนามว่ามหานามะได้แต่งอรรถกถาปฏิสัมภิทามรรค พระเถระนามว่าอุปเสนะได้แต่งอรรถกถามหานิทเทส ส่วนพระอานนทเถระได้แต่งฎีกาพระอภิธรรม และฎีกานั้นปรากฏชื่อว่า 'มูลฎีกา' เพราะเป็นต้นเดิมของฎีกาทั้งปวง วิสุทฺธิมคฺคสฺส มหาฏีกํ ทีฆนิกายฏฺฐกถาย ฏีกํ มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย ฏีกํ สํยุตฺตนิกายฏฺฐกถาย ฏีกญฺหาติ อิมาโย อาจริยธมฺมปาลตฺเถโร อกาสิ. พระอาจารย์ธรรมปาลเถระได้แต่งมหาฎีกาวิสุทธิมรรค ฎีกาอรรถกถาดีฆนิกาย ฎีกาอรรถกถามัชฌิมนิกาย และฎีกาอรรถกถาสังยุตตนิกายเหล่านี้ สารตฺถทีปนึ นาม วินยฏีกํ องฺคุตฺตรนิกายฏีกญฺจ ปรกฺกมพาหุรญฺญา ยาจิโต สาริปุตฺตตฺเถโร อกาสิ. วิมติวิโนทนึ นาม วินยฏีกํ ทมิลรฏฺฐวาสิกสฺสปตฺเถโร อกาสิ. พระสารีบุตรเถระผู้อันพระเจ้าปรักกมพาหุอาราธนาแล้ว ได้แต่งวินัยฎีกาชื่อสารัตถทีปนี และอังคุตตรนิกายฎีกา พระกัสสปเถระผู้อยู่ในทมิฬรัฐได้แต่งวินัยฎีกาชื่อวิมติวิโนทนี อนุฏีกํ ปน อาจริยธมฺมปาลตฺเถโร. สา จ มูลฏีกาย อนุตฺตานตฺถานิ อุตฺตานานิ สํวณฺณิตตฺตา อนุฏีกา ติวุจฺจติ. ส่วนพระอาจารย์ธรรมปาลเถระได้แต่งอนุฎีกา และฎีกานั้นเรียกว่า 'อนุฎีกา' เพราะพรรณนาเนื้อความที่ไม่ตื้นในมูลฎีกาให้ตื้นขึ้น วิสุทฺธิมคฺคสฺส จูฬฏีกํ มขุทีปนิญฺจ อญฺเญตรา เถรา อกํสุ. สา จ มูลฏีกาย อตฺถาวเสสาติ จ อนุตฺตานตฺถาติ จ กตฺวา มูลฏีกาย สทฺธึ สํสนฺทิตฺวา กตตฺตา มธุร สตฺตา จ มธุทีปนินฺติ วุจฺจติ. โมหวิจฺเฉทนึ ปน ลกฺขณคนฺถํ กสฺสปตฺเถโร อกาสิ. พระเถระเหล่าอื่นได้แต่งจุลฎีกาวิสุทธิมรรคและมธุทีปนี และคัมภีร์นั้นเรียกว่า 'มธุทีปนี' เพราะแต่งโดยเทียบเคียงกับมูลฎีกา ด้วยตั้งใจว่าเพื่อแสดงเนื้อความที่ยังเหลือและเนื้อความที่ยังไม่ชัดเจนในมูลฎีกา และเพราะมีเสียงที่ไพเราะ ส่วนพระกัสสปเถระได้แต่งคัมภีร์ลักษณะชื่อโมหวิจเฉทนี อาภิธมฺมาวตารํ ปน รุปารูปวิภาคํ วินยวินิจฺฉยญฺจ พุทฺธ ทตฺตตฺเถโร. วินยสงฺคหํ สาริปุตฺตตฺเถโร. ขุทฺทสิกฺขํ ธมฺมสิริตฺเถโร[Pg.38]. ปรมตฺถวินิจฺฉยํ นามรูปปริจฺเฉทํ อภิธมฺมตฺถสงฺคญฺจ อนุรุทฺธตฺเถโร. สจฺจสงฺเขปํ ธมฺมปาลตฺเถโร. เขมํ เขมตฺเถโร. เต จ สงฺเขปโต สํวณฺณิตตฺตา สุเขน จ ลกฺขณิยตฺตา ลกฺขณคนฺถาติ วุจฺจนฺติ. ส่วนอภิธัมมาวตาร รูปารูปวิภาค และวินยวินิจฉัยนั้น พระเถระพุทธทัตตะได้ทำ. วินยสังคหะ พระเถระสารีบุตรได้ทำ. ขุททสิกขา พระเถระธัมมสิริได้ทำ. ปรมัตถวินิจฉัย นามรูปปริจเฉท และอภิธัมมัตถสังคหะ พระเถระอนุรุทธะได้ทำ. สัจจสังเขป พระเถระธัมมปาลได้ทำ. เขมะ พระเถระเขมะได้ทำ. คัมภีร์เหล่านั้นเรียกว่าลักขณคันถะ เพราะอธิบายไว้โดยย่อและเพราะกำหนดรู้ได้ง่าย. เตสํ ปน สํวณฺณนาสุ อภิธมฺมตฺถสงฺคหสฺส โปราณฏีกํ นววิมลพุทฺธิตฺเถโร อกาสิ. สจฺจํสงฺเขปนามรูปปริจฺเฉทเขมาอภิธมฺมาวตารานํ โปราณฏีกํ วาจิสฺสรมหาสามิตฺเถโร. ปรมตฺถวินิจฺฉยสฺส โปราณฏีกํ มหาโพธิตฺเถโร. ส่วนในคำอธิบายเหล่านั้น พระเถระนววิมลพุทธิได้ทำฎีกาเก่าของอภิธัมมัตถสังคหะ. พระเถระวาจิสสรมหาสามิได้ทำฎีกาเก่าของสัจจสังเขป นามรูปปริจเฉท เขมะ และอภิธัมมาวตาร. พระเถระมหาโพธิได้ทำฎีกาเก่าของปรมัตถวินิจฉัย. อภิธมตฺถสงฺคหาภิธมฺมาวตาราภินว ฏีกาโย สุมงฺคลสามิตฺเถโร. สจฺจสงฺเขปาภินวฏีกํ อรญฺญวาสิตฺเถโร. นามรูปปริจฺเฉทาภินวฏีกํ มหาสามิตฺเถโร. ปรมตฺถวินิจฺฉยาภินวฏีกํ อญฺญตรตฺเถโร. วินยวินิจฺฉยฏีกํ เรวตตฺเถโร. ขุทฺทสิกฺขาย ปุราณฏีกํ มหายสตฺเถโร. ตายเยว อภินวฏีกํ สงฺฆรกฺขิตตฺเถโรติ. พระเถระสุมังคลสามิได้ทำฎีกาใหม่ของอภิธัมมัตถสังคหะและอภิธัมมาวตาร. พระเถระอรัญญวาสีได้ทำฎีกาใหม่ของสัจจสังเขป. พระเถระมหาสามิได้ทำฎีกาใหม่ของนามรูปปริจเฉท. พระเถระบางรูปได้ทำฎีกาใหม่ของปรมัตถวินิจฉัย. พระเถระเรวตะได้ทำฎีกาวินยวินิจฉัย. พระเถระมหายศได้ทำฎีกาเก่าของขุททสิกขา. และพระเถระสังฆรักขิตะได้ทำฎีกาใหม่ของขุททสิกขานั้นเอง. วชิรพุทฺธึ นาม วินยคณฺฐิปทตฺถํ วชิรพุทฺธิตฺเถโร. จูฬคณฺฐึ มชฺฌิมคณฺฐึ มหาคณฺฐิญฺจ สีหฬทีปวาสิโน เถรา. เต จ ปทกฺกเมน อสํวณฺเณตฺวา อนุตฺตานตฺถาเยว สํวณฺณิตตฺตา คณฺฐิปทตฺถาติ วุจฺจนฺติ. พระเถระวัชรพุทธิได้ทำวินยคันถิปทัตถะชื่อวัชรพุทธิ. พระเถระผู้อยู่ในเกาะสีหลได้ทำจุลคันถี มัชฌิมคันถี และมหาคันถี. คันถะเหล่านั้นเรียกว่าคันถิปทัตถะ เพราะได้อธิบายความหมายที่ไม่ชัดเจน โดยไม่ได้อธิบายไปตามลำดับบท. อภิธานปฺปทีปิกํ ปน มหาโมคฺคลานตฺเถโร. อตฺถพฺยกฺขานํ จูฬพุทฺธตฺเถโร. วุตฺโตทยํ สมฺพนฺธจินฺตนํ สุโพธาลงฺการญฺจ สงฺฆรกฺขิตตฺเถโร. พฺยากรณํ โมคฺคลานตฺเถโร. ส่วนอภิธานัปปทีปิกานั้น พระเถระมหามุคคัลลานะได้ทำ. อัตถัพยากรณ์ พระเถระจุลพุทธะได้ทำ. วุตโตทัย สัมพันธจินตนา และสุโพธาลังการ พระเถระสังฆรักขิตะได้ทำ. ไวยากรณ์ พระเถระมุคคัลลานะได้ทำ. มหาวํสํ จูฬวํสํ ทีปวํสํ ถูปวํสํ โพธิวํสํ ธาตุวํ สญฺจ สีหฬทีปวาสิโน เถรา. ทาฐาธาตุวํสํ ปน ธมฺมกิตฺติตฺเถโร อกาสิ. เอเต จ ปาฬิมุตฺตกวเสน วุตฺตตฺตา คนฺถนฺตราติ วุจฺจนฺติ. พระเถระผู้อยู่ในเกาะสีหลได้ทำมหาวงศ์ จุลวงศ์ ทีปวงศ์ ถูปวงศ์ โพธิวงศ์ และธาตุวงศ์. ส่วนทาฐาธาตุวงศ์นั้น พระเถระธัมมกิตติได้ทำ. คันถะเหล่านี้เรียกว่าคันถันตระ เพราะได้กล่าวไว้โดยเป็นคัมภีร์นอกพระบาลี. อิจฺเจวํ พุทฺธโฆสาทโย เถร วรา ยถาพลํ ยถาสตฺตึ ปริยตฺตึ สาสนํ อุปตฺถมฺเภตฺวา พหูหิ มูเลหิ พหุหิสาขาหิ พหูหิ จ วิฏเปหิ อุปตฺถมฺภิยมาโน เวปุลฺลมา ปชฺชมาโน [Pg.39] มหานิคฺโรธรุกฺโข วิย ถิรํ หุตฺวา จิรกาลํ ติฏฺฐตีติ เวทิตพฺพํ. พึงทราบว่า พระเถระผู้ประเสริฐมีพระพุทธโฆสะเป็นต้น ได้อุปถัมภ์พระศาสนาคือปริยัติ ตามกำลัง ตามความสามารถ ด้วยประการฉะนี้. พระศาสนาจึงตั้งมั่นอยู่ได้นาน เหมือนต้นไทรใหญ่ที่ได้รับการอุปถัมภ์ด้วยรากจำนวนมาก ด้วยกิ่งจำนวนมาก และด้วยกิ่งก้านจำนวนมาก เจริญงอกงามไพบูลย์. อิทํ สีหฬทีเป โปตฺถการุฬฺหโต ปจฺฉา สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ. นี้คือการประดิษฐานพระศาสนาในเกาะสีหล หลังจากที่ได้จารึกไว้ในคัมภีร์. เอเตปิ จ มหาเถโร, ยถาสตฺตึ ยถาพลํ; อฏฺฐกถาทโย กตฺวา, มจฺจุมุขํ อุปาคมุํ. แม้พระมหาเถระเหล่านั้น ก็ได้ทำอรรถกถาเป็นต้น ตามความสามารถ ตามกำลัง แล้วก็เข้าถึงปากแห่งมัจจุราช. เสยฺยถาปิ จ โลกสฺมึ, โอภาสิตฺวาน จนฺทิมา; อาวหิตฺวาน สตฺตานํ, หิตํ อตฺถํว คจฺฉติ. เปรียบเหมือนพระจันทร์ในโลก ส่องแสงแล้ว นำประโยชน์เกื้อกูลมาให้แก่สัตว์ทั้งหลาย แล้วก็ลับไป. เอวเมว มหาเถรา, ญาโณภาเสหิ ภาสิย; อาวหิตฺวาน สตฺตานํ, หิตํ อตฺถํว คจฺฉติ. ฉันใดก็ฉันนั้น พระมหาเถระทั้งหลาย ส่องแสงด้วยแสงแห่งญาณแล้ว นำประโยชน์เกื้อกูลมาให้แก่สัตว์ทั้งหลาย แล้วก็ลับไป. อิติ สาสนวํเส สีหฬทีปิกสาสนวํสกถามคฺโค จบเรื่องหนทางแห่งพงศาวดารพระศาสนาในเกาะสีหล ในศาสนวงศ์ นาม ทุติโย ปริจฺเฉโท. อันเป็นปริจเฉทที่ ๒. ๓. สุวณฺณภูมิสาสนวํสกถามคฺโค ๓. หนทางแห่งพงศาวดารพระศาสนาในสุวรรณภูมิ ๓. อิทานิ ยถาฐปิตมาติกาวเสน สุวณฺณภูมิ รฏฺเฐ สาสนวํสกถามคฺคสฺส วตฺถุํ โอกาโส อนุปฺปตฺโถ, ตสฺมา สุวณฺณภูมิรฏฺฐสาสนวํสกถามคฺคํ อารภิสฺสามิ. ๓. บัดนี้ เรื่องและโอกาสแห่งหนทางแห่งพงศาวดารพระศาสนาในประเทศสุวรรณภูมิ ได้มาถึงแล้วตามลำดับหัวข้อที่ตั้งไว้ ฉะนั้น ข้าพเจ้าจักเริ่มต้นหนทางแห่งพงศาวดารพระศาสนาในประเทศสุวรรณภูมิ. ตตฺถ สุวณฺณภูมีติ ตีสุ รามญฺญรฏฺเฐสุ เอกสฺส นามํ. ตีณิหิ รามญฺญรฏฺฐานิ โหนฺติ หํสาวตีมุตฺติมสุวณฺณภูมิวเสน เอกเทเสน สพฺพมฺปิ รามญฺญรฏฺฐํ คเหตพฺพํ. ตตฺถ ปน อุกฺกลาปชนปเท ตปุสฺสภลฺลิเก อาทึ กตฺวา ภควโต อภิสมฺพุชฺฌิตฺวา สตฺตสตฺตาเหสุ อติกฺกนฺเตสุเยว อาสาฬฺหิมาสสฺส ชุณฺหปกฺขปญฺจมทิวสโต ปฏฺฐาย รามญฺญรฏฺเฐ สาสนํ ปติฏฺฐติ. ในที่นั้น คำว่าสุวรรณภูมิ เป็นชื่อของประเทศหนึ่งในสามประเทศรามัญ. ประเทศรามัญมีสามประเทศ คือ หงสาวดี มุตติมะ และสุวรรณภูมิ โดยส่วนหนึ่งพึงถือเอาประเทศรามัญทั้งหมด. ในที่นั้น พระศาสนาได้ประดิษฐานในประเทศรามัญ ตั้งแต่วันขึ้น ๕ ค่ำ เดือนอาสาฬหะ หลังจากที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสรู้ได้ ๗ สัปดาห์ โดยมีตปุสสะและภัลลิกะเป็นต้น ในชนบทชื่ออุกกลาปะ. อิทํ รามญฺญรฏฺเฐ ปฐมํ สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ. นี้คือการประดิษฐานพระศาสนาครั้งแรกในประเทศรามัญ. ภควโต [Pg.40] อภิสมฺพุทฺธกาลโต ปุพฺเพเยว อปรณฺณกรฏฺเฐ สุภินฺนนคเร ติสฺสรญฺโญ กาเล เอกสฺส อมจฺจสฺส ติสฺโส ชโย จาติ ทฺเวปุตฺตา อเหสุํ. เต คิหิภาเว สํเวคํ ลภิตฺวา มหาสมุทฺทสฺส สมีเป คชฺชคิริมฺหิ นาม ปพฺพเต อิตฺถุสิปพฺพํ ปพฺพชิตฺวา นิสีทิสุํ. ตทา นาคิยา วิชฺชาธโร สนฺตวํ กตฺวา ทฺเว อณฺฑานิ วิชายิตฺวา สา นาคี ลชฺชาย ตานิ วิชหิตฺวา คจฺฉิ. ก่อนสมัยที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสรู้ ในประเทศอปรันตกะ เมืองสุภินนะ ในสมัยของพระเจ้าติสสะ มีบุตรสองคนของอำมาตย์คนหนึ่งชื่อติสสะและชยะ. พวกเขามีความสังเวชในเพศฆราวาส จึงออกบวชเป็นฤๅษีและพำนักอยู่บนภูเขาชื่อคัชชคิริ ใกล้ทะเลใหญ่. ในเวลานั้น วิทยาธรได้ทำความสนิทสนมกับนางนาคี แล้วนางนาคีได้ออกไข่สองฟอง ด้วยความละอายจึงทิ้งไข่เหล่านั้นแล้วจากไป. ตทา เชฏฺโฐ ติสฺสกุมาโร ตานิ ลภิตฺวา กนิฏฺเฐน สทฺธึ วิภชิตฺวา เอกํ เอกสฺส สนฺติเก ฐเปสิ. กาเล อติกฺกนฺเต เตหิ อณฺเฑหิ ทฺเว มนุสฺสา วิชายึสุ. เต ทส วสฺสวเย สมฺปตฺเต กนิฏฺฐสฺส อณฺฑโต วิชายนทหโร กาลํ กตฺวา มชฺฌิมเทเส มิถิลนคเร ควํปติ นาม กุมาโร อุปชฺชิ. โส สตฺตวสฺสิกกาเล พุทฺธสฺส ภควโต สนฺติเก นิยฺยาเทตฺวา ปพฺพาเชตฺวา อจิเรเนว อรหา อโหสิ. ในเวลานั้น เจ้าชายติสสะผู้พี่ได้ไข่เหล่านั้นมา แบ่งกับน้องชายแล้ววางไว้ที่ตนคนละฟอง. เมื่อเวลาผ่านไป มนุษย์สองคนได้เกิดจากไข่เหล่านั้น. เมื่อเด็กที่เกิดจากไข่ของน้องชายมีอายุครบสิบขวบ ก็ได้ตายไป แล้วไปเกิดเป็นกุมารชื่อควัมปติ ในเมืองมิถิลา แคว้นมัชฌิมประเทศ. เมื่ออายุเจ็ดขวบ เขาได้มอบตนให้พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบวช และไม่นานก็ได้เป็นพระอรหันต์. เชฏฺฐสฺส ปน อณฺฑโต วิชายนทหโร ทฺวาทสวสฺสิกกาเล สกฺโก เทวานมินฺโท อาคนฺตฺวา รามญฺญรฏฺเฐ สุธมฺมปุรํ นาม นครํ มาเปตฺวา สีหราชาติ นาเมน ตตฺถ รชฺชํ การาเปสิ. สิลาโลเน ปน สิริมาโสโกติ นาเมนาติ วุตฺตํ. ควํปติตฺเถโร จ อตฺตนา มาตรํ ทฏฺฐุกาโม มิถิลนครโต อาคนฺตุํ อารภิ. ตทา ทิพฺพจกฺขุนา มาตุยา กาลงฺกตภาวํ ญตฺวา อิทานิ เม มาตา กุหึ อุปฺปชฺชตีติ อาวชฺชนฺโต พาหุลฺเลน เนสาทเกวฏฺฏานํ นิวาสนฏฺฐานภูเต เทเส อุปฺปชฺชตีติ ญตฺวา สจาหํ คนฺตฺวา น โอวาเทยฺยํ, มาตา เม อปายคมนิยํ อปุญฺญํ วิจินิตฺวา จตูสุ อปาเยสุ อุปฺปชฺเชยฺยาติ จินฺเตตฺวา ภควนฺตํ ยาจิตฺวา รามญฺญรฏฺฐํ เวหาสมคฺเคน อาคจฺฉิ. รามญฺญรฏฺเฐ สุธมฺมปรํ ปตฺวา อตฺตโน [Pg.41] ภาตุนา สีหราเชน สทฺธึ รฏฺฐวาสีนํ ธมฺมํ เทเสตฺวา ปญฺจสุ สีเลสุ ปติฏฺฐาเปสิ. ส่วนพระกุมารผู้เกิดจากฟองไข่ของพระเชษฐา เมื่อมีพระชนมายุ ๑๒ พรรษา ท้าวสักกะจอมเทพเสด็จมา ทรงเนรมิตเมืองชื่อสุธัมมปุระในแคว้นรามัญ ให้ครองราชย์ในเมืองนั้นด้วยพระนามว่าสีหราช แต่ในศิลาโลนกล่าวว่ามีพระนามว่าสิริมาโสกะ และพระควัมปติเถระมีความประสงค์จะเห็นมารดาของตน จึงเริ่มเดินทางมาจากเมืองมิถิลา เมื่อนั้น พระเถระทราบด้วยทิพยจักษุว่ามารดาสิ้นชีวิตแล้ว เมื่อพิจารณาว่า 'บัดนี้มารดาของเราไปเกิดที่ไหนหนอ' ทราบว่าไปเกิดในดินแดนที่เป็นที่อยู่อาศัยของพวกนายพรานและชาวประมงเป็นส่วนมาก ดำริว่า 'ถ้าเราไม่ไปให้โอวาท มารดาของเราจะสั่งสมอกุศลกรรมอันเป็นไปสู่อบาย แล้วไปเกิดในอบายทั้ง ๔' จึงทูลขอพระผู้มีพระภาคแล้วเสด็จมายังแคว้นรามัญทางอากาศ เมื่อถึงเมืองสุธัมมปุระในแคว้นรามัญ ได้แสดงธรรมแก่ชาวเมืองพร้อมด้วยพระเจ้าสีหราชผู้เป็นพระอนุชา แล้วให้ตั้งอยู่ในศีล ๕ อถ สีหราชา อาห, โลเกสุ ภนฺเต ตฺวมสิ อคฺคตโร ปุคฺคโลติ. น มหาราช อหํ อคฺคตโร, ตีสุ ปน ภเวสุ สพฺเพสํ สตฺตานํ มกุฏสงฺกาโส โคตโม นาม มยฺหํ สตฺถา อตฺถิ, อิทานิ มชฺฌิมเทสํ ราชคหํ ปฏิวสตีติ. เอวํ ปน ภนฺเต สติ ตุมฺหากํ อาจริยํ มยํ ทฏฺฐุํ อรหาม วา โน วาติ ปุจฺฉิ. ควํปติตฺเถโรจ อาม มหาราช อรหถ ภควนฺตํ ทฏฺฐุํ, อหํ ยาจิตฺวา อาคจฺฉามีติ วตฺวา ภควนฺตํ ยาจิ. ภควา จ อภิสมฺพุชฺฌิตฺวา อฏฺฐเม วสฺเส สทฺธึ อเนกสตภิกฺขูหิ รามญฺญรฏฺเฐ สุขมฺมปุรํ อากาเสน อาคมาสิ. ราชวํเส ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ อาคมาสีติ วุตฺตํ. สิลาเลขเน ปน วีสติสหสฺสมตฺเตหิ ภิกฺขูหีติ วุตฺตํ. เอตฺถ จ ยสฺมา ภควา สปริโสเยว อาคจฺฉิ, น เอกโกติ เอตฺตกเมว อิจฺฉิตพฺพํ, ตสฺมา นานา วาทตํ ปฏิจฺจ จิตฺตสฺสากุลิตา น อุปฺปาเทตพฺพาติ. ครั้งนั้น พระเจ้าสีหราชตรัสว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านเป็นบุคคลผู้เลิศที่สุดในโลก' พระเถระตอบว่า 'มหาบพิตร อาตมภาพมิได้เป็นผู้เลิศที่สุด แต่พระโคดมผู้เป็นศาสดาของอาตมภาพ ผู้เปรียบประดุจมงกุฎของสัตว์ทั้งปวงในภพทั้งสามมีอยู่ บัดนี้พระองค์ประทับอยู่ที่เมืองราชคฤห์ในมัชฌิมประเทศ' พระเจ้าสีหราชตรัสถามว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ถ้าเป็นเช่นนั้น พวกข้าพระองค์ควรจะไปเฝ้าพระอาจารย์ของท่านหรือไม่' และพระควัมปติเถระกล่าวว่า 'ขอถวายพระพร มหาบพิตร ควรจะไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค อาตมภาพจะทูลขอแล้วมา' ดังนี้ แล้วทูลขอพระผู้มีพระภาค และพระผู้มีพระภาคเมื่อตรัสรู้แล้วในพรรษาที่ ๘ เสด็จมายังเมืองสุขัมมปุระในแคว้นรามัญทางอากาศพร้อมด้วยภิกษุหลายร้อยรูป ในราชวงศ์กล่าวว่าเสด็จมาพร้อมด้วยภิกษุ ๕๐๐ รูป แต่ในศิลาจารึกกล่าวว่าพร้อมด้วยภิกษุประมาณ ๒๐,๐๐๐ รูป ในเรื่องนี้ เพราะพระผู้มีพระภาคเสด็จมาพร้อมด้วยบริวาร จึงไม่ควรสรุปว่ามีจำนวนเท่านี้เท่านั้น เพราะฉะนั้น ไม่ควรให้ความฟุ้งซ่านแห่งจิตเกิดขึ้นเพราะอาศัยวาทะต่างๆ อถ อาคนฺตฺวา รตนมณฺฑเป นิสีทิตฺวา สราชิกานํ รฏฺฐวาสีนํ อมตรสํ อทาสิ. ตีสุ สรเณสุ ปญฺจสุ จ สีเลสุ ปติฏฺฐาเปสิ. อถ ภควา ทสฺสนตฺถาย อาคตานํ ฉนฺนํ ตาปสานํ ฉ เกสธาตุโย ปูชนตฺถาย อทาสิ. ตโต ปจฺฉาสตฺตตึสวสฺสานิ ปูเรตฺวา ปรินิพฺพานกาเลปิ ภควโต อธิฏฺฐานานุรูเปน จิตกฏฺฐานโต เตตฺตึส ทนฺเต คเหตฺวา ควํปติตฺเถโร สุธมฺมปุรํ อาเนตฺวา สีหรญฺโญ ทตฺวา เตตฺตึสเจติยานิ ปติฏฺฐาเปสิ. เอวํ ภควโต ปรินิพฺพานโต อฏฺฐเมเยว วสฺเส ควํปติตฺเถโร รามญฺญ รฏฺเฐ สุธมฺมปุเร สาสนํ ปติฏฺฐาเปสิ. ครั้งนั้น เมื่อเสด็จมาประทับนั่งที่รัตนมณฑป ทรงประทานอมตรสแก่ชาวเมืองพร้อมด้วยพระราชา ทรงให้ตั้งอยู่ในไตรสรณคมน์และศีล ๕ ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงประทานพระเกศธาตุ ๖ เส้น เพื่อบูชาแก่ดาบส ๖ รูปที่มาเพื่อเฝ้า หลังจากนั้น ๓๗ พรรษา แม้ในเวลาปรินิพพานของพระผู้มีพระภาค ตามพุทธาธิษฐาน พระควัมปติเถระนำพระทันตธาตุ ๓๓ องค์จากที่ถวายพระเพลิง มายังเมืองสุธัมมปุระ ถวายแด่พระเจ้าสีหราช แล้วให้ประดิษฐานพระเจดีย์ ๓๓ องค์ ด้วยประการฉะนี้ ในปีที่ ๘ แห่งการปรินิพพานของพระผู้มีพระภาค พระควัมปติเถระได้ประดิษฐานพระศาสนาในเมืองสุธัมมปุระ แคว้นรามัญ อิทํ รามญฺญรฏฺเฐ ทุติยํ สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ. นี้เป็นการประดิษฐานพระศาสนาครั้งที่สองในแคว้นรามัญ ภควโต [Pg.42] ปรินิพฺพุตปญฺจตึสาธิกานํ ทฺวินฺนํ สตานํ อุปริสุวณฺณภูมึ นาม รามญฺญรฏฺฐํ อาคนฺตฺวา โสณตฺเถโร อุตฺตรตฺเถโรจาติ ทฺเว เถรา ปญฺจวคฺคกมฺมารเหหิ ภิกฺขูหิ สทฺธึ สาสนํ ปติฏฺฐาเปสุํ. เต จ เถรา มหาโมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถรสฺส สทฺธิวิหาริกาติ อฏฺฐกถายํ อาคตา. เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานล่วงไป ๒๓๕ ปี พระเถระทั้งสองคือพระโสณเถระและพระอุตตรเถระได้มายังแคว้นรามัญชื่อสุวรรณภูมิ พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์คณะ ๕ รูปผู้ควรแก่กรรม ได้ประดิษฐานพระศาสนา และพระเถระทั้งสองนั้นปรากฏในอรรถกถาว่าเป็นสัทธิวิหาริกของพระมหาโมคคัลลีบุตรติสสเถระ ตปุสฺสภลฺลิเก ควํปติตฺเถรญฺจ ปฏิจฺจ สาสนํ ตาว ปติฏฺฐหิ. ตญฺจ น สพฺเพน สพฺพํ โอคาเหตฺวา เย เย ปน สทฺธา ปสนฺนา, เต เต อตฺตโน อิจฺฉาวเสเนว สาสนํ ปสีทึสุ. ปจฺฉา ปน โสณุตฺตรตฺเถรา มหุสฺสาเหน อาจริย อาณตฺติยา สาสนสฺส ปติฏฺฐาปนตฺถาย อุสฺสุกฺกํ อาปนฺนา ปติฏฺฐาเปสุํ. เตน อฏฺฐกถายํ เอตํ รฏฺฐํ คนฺตฺวา เอตฺถ สาสนํ ปติฏฺฐาเปหีติ การิตปจฺจยวเสน อาณตฺติวิภตฺติวเสนจ วุตฺตํ. พระศาสนาได้ประดิษฐานอยู่ก่อนแล้วโดยอาศัยตปุสสะและภัลลิกะ และพระควัมปติเถระ แต่การประดิษฐานนั้นยังไม่หยั่งลงโดยประการทั้งปวง ส่วนผู้ใดมีศรัทธาเลื่อมใส ผู้นั้นก็เลื่อมใสในพระศาสนาด้วยอำนาจความปรารถนาของตนเอง แต่ภายหลัง พระโสณเถระและพระอุตตรเถระ ด้วยความเพียรอย่างยิ่งและด้วยคำสั่งของพระอาจารย์ ได้ถึงความขวนขวายเพื่อประดิษฐานพระศาสนาแล้วประดิษฐาน เพราะเหตุนั้น ในอรรถกถาจึงกล่าวว่า 'จงไปสู่แคว้นนี้แล้วประดิษฐานพระศาสนาในที่นี้' ด้วยอำนาจการิตปัจจัยและด้วยอำนาจอาณัติวิภัตติ ตทา ปน สุวณฺณภูมิรฏฺเฐ สุธมฺมปุเร สิริมาโสโก นาม ราชา รชฺชํ กาเรสิ. ตญฺจ สุธมฺมปุรํ นาม เกลาสปพฺพตมุทฺธนิ ทกฺขิณาย อนุทิสาย ปุพฺพฑฺฒภาเคน ปพฺพตมุทฺธนิ อปรฑฺฒภาเคน ภูมิตเล ติฏฺฐติ. ตํเยว คุฬปาจกานํ มสฺสานํ เคหสทิสานิ เคหานิ เยภุยฺเยน, เตเนว โคฬมิตฺติก นาเมนาปิ โวหาริยติ. ตสฺส ปน นครสฺส มหาสมุทฺทสมีเป ฐิตตฺตา ทกยกฺขินี สพฺพทา อาคนฺตฺวา ราชเคเห ชาเต ชาเต กุมาเร ขาทิ. ครั้งนั้น ในเมืองสุธัมมปุระ แคว้นสุวรรณภูมิ พระเจ้าสิริมาโสกะทรงครองราชย์ และเมืองสุธัมมปุระนั้นตั้งอยู่บนยอดเขาไกรลาสทางทิศตะวันออกเฉียงใต้ โดยส่วนครึ่งแรกตั้งอยู่บนยอดเขา และส่วนครึ่งหลังตั้งอยู่บนพื้นดิน เมืองนั้นส่วนใหญ่มีบ้านเรือนคล้ายบ้านของพวกคนหุงน้ำตาลและพวกชาวประมง เพราะเหตุนั้น จึงถูกเรียกว่าโคลมฤตติกะด้วย แต่เพราะเมืองนั้นตั้งอยู่ใกล้ทะเลใหญ่ นางยักษิณีน้ำจึงมาจับกินพระกุมารที่ประสูติในราชตระกูลทุกครั้ง โสณุตฺตรตฺเถรานํ สมฺปตฺตทิวสเยว ราชเคเห เอกํ ปุตฺตํ วิชายิ. ทกยกฺขินีจ ขาทิสฺสามีติ สห ปญฺจหิ ยกฺขินิสเตหิ อาคตา. ตํ ทิสฺวา มนุสฺสา ภายิตฺวา มหาวิรวํ รวนฺติ. ตทา เถรา ภยานกํ สีหสีสวเสน เอกสีสสรีรทฺวยสมฺพนฺธสณฺฐานํ มนุสีหรูปํ มาเปตฺวา ทสฺเสตฺวา ตํ ยกฺขินึ สปริสํ ปลาเปสุํ. ในวันที่พระโสณเถระและพระอุตตรเถระมาถึงนั่นเอง ในราชตระกูลได้ประสูติพระโอรสองค์หนึ่ง และนางยักษิณีน้ำคิดว่า 'เราจะกิน' จึงมาพร้อมด้วยนางยักษิณี ๕๐๐ ตน มนุษย์ทั้งหลายเห็นดังนั้นก็ตกใจกลัว ส่งเสียงร้องลั่น ครั้งนั้น พระเถระทั้งหลายได้เนรมิตรูปนรสิงห์อันน่ากลัว มีสัณฐานเป็นสองร่างกายเชื่อมกันมีศีรษะเดียวเหมือนศีรษะสิงห์ แล้วแสดงให้เห็น ทำให้นางยักษิณีนั้นพร้อมด้วยบริวารหนีไป เถรา จ ปุน ยกฺขินิยา อนาคมนตฺถาย ปริตฺตํ อกํสุตสฺมิญฺจ สมาคเม อาคตานํ มนุสฺสานํ พฺรหฺมชาลสุตฺตํ อเทสยฺยุํ[Pg.43]. สฏฺฐิมตฺตสหสฺสา โสตาปนฺนาทิปรายนา อเหสุํ. กุลทารกานํ อฑฺฒุฑฺฒานิ สหสฺสานิ ปพฺพชึสุ. กุลธีตานํ ปน ทิฆฑฺฒสหสฺสํ. ราชกุมารานํ ปญฺจสตาธิกสหสฺสมตฺตํ ปพฺพชึสุ. อวเสสาปิ มนุสฺสา สรเณ ปติฏฺฐหึสุ. เอวํ โส ตตฺถ สาสนํ ปติฏฺฐาเปสีติ. วุตฺตญฺจ อฏฺฐกถายํ,– และพระเถระทั้งหลายได้ทำปริตรเพื่อไม่ให้นางยักษิณีกลับมาอีก และได้แสดงพรหมชาลสูตรแก่พวกมนุษย์ที่มาประชุมกันในที่นั้น มนุษย์ประมาณ ๖๐,๐๐๐ คน ได้เป็นผู้มีโสดาปัตติผลเป็นต้นเป็นที่ไปในเบื้องหน้า กุลบุตร ๓,๕๐๐ รูปได้บวช ส่วนกุลธิดา ๑,๕๐๐ รูป พระราชกุมารประมาณ ๑,๕๐๐ รูปได้บวช แม้พวกมนุษย์ที่เหลือก็ตั้งอยู่ในสรณะ ด้วยประการฉะนี้ พระเถระจึงประดิษฐานพระศาสนาในที่นั้น และในอรรถกถากล่าวไว้ว่า – สุวณฺณภูมึ คนฺตฺวาน, โสณุตฺตรา มหิทฺธิกา; ปิสาเจ นิทฺธมิตฺวาน, พฺรหฺมชาเล มเทสิสุนฺติ. พระโสณเถระและพระอุตตรเถระผู้มีฤทธิ์มาก ไปยังสุวรรณภูมิแล้ว ขับไล่พวกปีศาจออกไปแล้ว ได้แสดงพรหมชาลสูตร ตโต ปฏฺฐาย ราชกุมารานํ โสณุตฺตรนาเมหิเยว นามํ อกํสุ. อวเสสทฺวารกานมฺปิ รกฺขสภยโต วิโมจนตฺถํ ตาลปตฺตภุชปตฺเตสุ เถเรหิ มาปิตํ มนุสีหรูปํ ทสฺเสตฺวา มตฺถเก ฐเปสุํ. มนุสฺสาจ สิลามยํ มนุสีหรูปํ กตฺวา สุธมฺมปุรสฺส เอสนฺเน ปเทเส ฐเปสุํ. ตํ ยาวชฺชตนา อตฺถีติ. อิจฺเจวํ ภควโต ปรินิพฺพานโต ปญฺจตึสาธิเก ทฺวิวสฺสสเต สมฺปตฺเต โสณุตฺตรตฺเถรา อาคนฺตฺวา สาสนํ ปติฏฺฐาเปตฺวา สาสนํ ปติฏฺฐาเปตฺวา อนุคฺคหํ อกํสูติ. ตั้งแต่นั้นมา (ชาวเมือง) ก็ได้ตั้งชื่อพวกพระราชกุมารด้วยชื่อโสณุตตระนั่นเอง แม้พวกเด็กที่เหลือ เพื่อให้พ้นจากภัยของยักษ์ (พระเถระทั้งหลาย) ก็ได้แสดงรูปมนุษย์สิงห์ที่พระเถระเนรมิตไว้บนใบลานและเปลือกไม้ แล้ววางไว้บนศีรษะ และพวกมนุษย์ได้สร้างรูปมนุษย์สิงห์ด้วยหิน แล้วตั้งไว้ในทิศอีสานของเมืองสุธัมมปุระ รูปนั้นยังมีอยู่จนถึงทุกวันนี้ ด้วยประการฉะนี้ เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานล่วงไปได้ ๒๓๕ ปี พระโสณเถระและพระอุตตรเถระมาแล้ว ได้ประดิษฐานพระศาสนาและทรงอนุเคราะห์พระศาสนา อิทํ รามญฺญรฏฺเฐ ตติยํ สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ. นี้คือการประดิษฐานพระศาสนาครั้งที่สามในแคว้นรามัญ ตโต ปจฺฉา ฉสตาธิเก สหสฺเส สมฺปตฺเต ปุพฺเพ วุตฺเตหิ ตีหิ การเณหิ สาสนสฺส อุปฺปตฺติฏฺฐานภูตํ รามญฺญรฏฺฐํ ทามริกโจรภเยน ปชฺชรโรคภเยน สาสนปจฺจตฺถิกภเยนจาติ ตีหิ ภเยหิ อากุลิตํ อโหสิ. ตทา จ ตตฺถ สาสนํ ทุพฺพลํ อโหสิ, ยถา อุทเก มนฺเท ตตฺรชาตํ อุปฺปลํ อุปฺปลํ ทุพฺพลนฺติ. ตตฺถ ภิกฺขูปิ สาสนํ ยถา กามํ ปูเรตุํ น สกฺกา. หลังจากนั้น เมื่อล่วงไปได้ ๑,๖๐๐ ปี แคว้นรามัญอันเป็นที่เกิดแห่งพระศาสนา ได้ถูกภัย ๓ ประการ คือ ภัยจากโจรผู้ร้าย ภัยจากโรคไข้จับสั่น และภัยจากศัตรูของพระศาสนา รบกวนด้วยเหตุ ๓ ประการที่กล่าวมาแล้วข้างต้น ในเวลานั้น พระศาสนาในที่นั้นก็อ่อนแอ เหมือนดอกบัวที่เกิดในน้ำน้อยย่อมไม่งาม แม้พระภิกษุทั้งหลายในที่นั้นก็ไม่สามารถจะบำเพ็ญศาสนกิจให้บริบูรณ์ได้ตามความปรารถนา สูริยกุมารสฺส นาม มโนหริรญฺโญ ปน กาเล สาสนํ อติวิย ทุพฺพลํ อโหสิ. ชินจกฺเก เอกฉสตาธิเก วสฺสสหสฺเส สมฺปตฺเต กลิยุเคจ เอกูนวีสตาธิเก [Pg.44] จตุวสฺสสเต สมฺปตฺเต อริมทฺทนนคเร อนุรุทฺธา นาม ราชา ตโต สห ปิฏเกน ภิกฺขุสงฺฆํ อาเนสิ. ในรัชสมัยของพระเจ้ามโนหรผู้เป็นสุริยกุมาร พระศาสนาได้อ่อนแอลงอย่างยิ่ง เมื่อพระพุทธจักรล่วงไปได้ ๑,๖๐๐ ปี และเมื่อกลียุคล่วงไปได้ ๔๑๙ ปี พระเจ้าอนุรุทธะในเมืองอริมัททนะ ได้ทรงนำหมู่ภิกษุพร้อมด้วยพระไตรปิฎกมาจากที่นั้น ตโต ปจฺฉา ชินจกฺเก นวาธิเก สตฺตสเต สหสฺเส จ สมฺปตฺเต ลงฺกาทีเป สิริสงฺฆโพธิปรกฺกมพาหุมหาราชา สาสนํ โสเธสิ. หลังจากนั้น เมื่อพระพุทธจักรล่วงไปได้ ๑,๗๐๙ ปี พระมหาราชาศรีสังฆโพธิปรักกมพาหุในลังกาทวีป ได้ทรงชำระพระศาสนา ตโต ฉนฺนํ วสฺสานํ อุปริ กลิยุเค ทฺวตฺตึสาธิเก ปญฺจสเต สมฺปตฺเต อุตฺตราชีโว นาม เถโร สาสเน ปากโฏ อโหสิ. หลังจากนั้นอีก ๖ ปี เมื่อกลียุคล่วงไปได้ ๕๓๒ ปี พระเถระนามว่าอุตตราชีวะได้ปรากฏชื่อเสียงในพระศาสนา โส ปน รามญฺญรฏฺฐวาสิโน อริยาวํสตฺเถรสฺส สทฺธิวิหาริโก. อริยาวํสตฺเถโร ปน กปฺปุงฺคนครวาสิโน มหากาฬตฺเถรสฺส สทฺธิวิหาริโก. มหากาฬตฺเถโร ปน สุธมฺมปุรวาสิโน ปฺรานทสฺสิตฺเถรสฺส สทฺธิวิหาริโก. อยํ ปน อุตฺตราชีวฉปฺปทตฺเถรานํ วํสทีปนตฺถํ วุตฺตา. พระเถระนั้นเป็นสัทธิวิหาริกของพระอริยวงศ์เถระผู้อยู่ในแคว้นรามัญ พระอริยวงศ์เถระเป็นสัทธิวิหาริกของพระมหากาฬเถระผู้อยู่ในเมืองกัปปุงคะ พระมหากาฬเถระเป็นสัทธิวิหาริกของพระปาณทัสสีเถระผู้อยู่ในเมืองสุธัมมปุระ เรื่องนี้กล่าวไว้เพื่อแสดงวงศ์ของพระอุตตราชีวะและพระฉัพพทเถระ โส ปน ปฺรานทสฺสิตฺเถโร โลกิยาภิญฺญาโย ลภิตฺวา นิจฺจํ อภิณฺหํ ปาโตว มคธรฏฺเฐ อุรุเวลนิคเม มหาโพธึ คนฺตฺวา มหาโพธิยงฺคณํ สมฺมชฺชิตฺวา ปุน อาคนฺตฺวา สุธมฺมปุเร ปิณฺฑาย จริ. อิทํ เถรสฺส นิพทฺธวตฺตุํ. อยญฺจ อตฺโถ สุธมฺมปุรโต มคธรฏฺฐํ คนฺตฺวา อุรุเวลนิคเม วาณิชกมฺมํ กโรนฺตา ตทาการํ ปสฺสิตฺวา ปจฺจาคมนกาเล สุธมฺมปุร วาสีนํ กเถสุํ, ตสฺมา วิญฺญายติ. พระปาณทัสสีเถระนั้นได้บรรลุโลกิยาภิญญาแล้ว ย่อมไปสู่มหาโพธิ์ที่อุรุเวลาคามในแคว้นมคธเป็นประจำทุกเช้า กวาดลานมหาโพธิ์แล้วกลับมาบิณฑบาตในเมืองสุธัมมปุระ นี่เป็นกิจวัตรประจำของพระเถระ และเรื่องนี้เป็นที่ทราบกันเพราะพวกพ่อค้าที่ไปจากเมืองสุธัมมปุระเพื่อทำการค้าที่อุรุเวลาคามในแคว้นมคธ ได้เห็นอาการนั้น เมื่อกลับมาก็ได้เล่าให้ชาวเมืองสุธัมมปุระฟัง ตสฺมิญฺจ กาเล อุตฺตราชีวตฺเถโร ปริปุณฺณวีสติวสฺเสน ฉปฺปเทน นาม สามเณเรน สทฺธึ สีหฬทีปํ คจฺฉิ. สีหฬทีปวาสิโน จ ภิกฺขู มยํ มหามหินฺทตฺเถรสฺส วํสิกา ภวาม, ตุมฺเหปิ โสณุตฺตรตฺเถรานํ วํสิกา ภวถ, ตสฺมา มยํ เอกวํสิกา ภวาม สมาน วาทิกาติ วตฺวา ฉปฺปทสามเณรสฺส อุปสมฺปทกมฺมํ อกํสุ. ตโต ปจฺฉา เจติย วนฺทนาทีนิ กมฺมานิ นิฏฺฐาเปตฺวา อุตฺตราชีวตฺเถโร สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเขน อริมทฺทนนครํ ปจฺจาคมาหิ. ในกาลนั้น พระอุตตราชีวะเถระได้ไปสู่ลังกาทวีปพร้อมกับสามเณรชื่อฉัพพทผู้มีอายุครบ ๒๐ ปีบริบูรณ์ และพระภิกษุชาวลังกาทวีปได้กล่าวว่า 'พวกเราเป็นวงศ์ของพระมหาเถระมหินทะ พวกท่านก็เป็นวงศ์ของพระโสณเถระและพระอุตตรเถระ ดังนั้นพวกเราจึงเป็นวงศ์เดียวกัน มีวาทะเสมอกัน' แล้วได้ทำอุปสมบทกรรมแก่ฉัพพทสามเณร หลังจากนั้น เมื่อพระอุตตราชีวะเถระได้ทำกิจมีการไหว้พระเจดีย์เป็นต้นเสร็จแล้ว ก็ได้กลับมายังเมืองอริมัททนะพร้อมกับหมู่ภิกษุ ฉปฺปทสฺส ปน เอตทโหสิ,- สจาหํ อาจริเยน สห ชมฺพุทีปํ [Pg.45] คจฺเฉยฺยํ, พหูหิ ญาติพลิโพเธหิ ปริยตฺตุคฺคหเณ อนฺตราโย ภเวยฺย, เตน หิ สีหฬทีเปเยว วสิตฺวา ปริยตฺติมุคฺคเหตฺวา ปจฺจาคมิสฺสามีติ. แต่พระฉัพพทได้มีความคิดดังนี้ว่า 'ถ้าเราจะไปชมพูทวีปพร้อมกับอาจารย์ ก็จะมีอุปสรรคในการศึกษาเล่าเรียนปริยัติธรรมเพราะความกังวลเกี่ยวกับญาติเป็นอันมาก เพราะฉะนั้น เราจะอยู่ในลังกาทวีปนี้แหละ ศึกษาปริยัติธรรมให้จบแล้วจึงจะกลับไป' ตโต อาจริยสฺส โอกาสํ ยาจิตฺวา สีหฬทีเปเยว ปฏิวสิ. สีหฬทีเป วสิตฺวา ยาว ลทฺธตฺเถรสมฺมุติกา ปริยตฺตึ ปริยาปุณิตฺวา ปุน ชมฺพุทีปํ ปจฺจาคนฺตุกาโม อโหสิ. อถ ตสฺส เอตทโหสิ,– อหํ เอกโกว คจฺฉนฺโต สเจ มม อาจริโย นตฺถิ, สเจปิ ชมฺพุทีปวาสินา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ วินยกมฺมํ กาตุํ น อิจฺเฉยฺยํ, เอวํ สติ วิสุํ กมฺมํ กาตุํ น สกฺกูเณยฺยํ, ตสฺมา ปิฏกธเรหิ จตูหิ เถเรหิ สทฺธึ คจฺเจยฺยํ, อิจฺเจตํ กุสลนฺติ. หลังจากนั้น ท่านได้ขออนุญาตอาจารย์แล้วก็พำนักอยู่ในลังกาทวีปนั่นเอง ท่านอยู่ในลังกาทวีปจนกระทั่งได้รับสมมติเป็นพระเถระและศึกษาปริยัติธรรมจบแล้ว ก็มีความประสงค์จะกลับมายังชมพูทวีปอีกครั้ง ขณะนั้น ท่านได้มีความคิดดังนี้ว่า 'ถ้าเราไปคนเดียว หากไม่มีอาจารย์ของเรา และหากเราไม่ประสงค์จะทำวินัยกรรมร่วมกับหมู่ภิกษุชาวชมพูทวีป เมื่อเป็นเช่นนี้ เราก็ไม่สามารถจะทำสังฆกรรมแยกต่างหากได้ เพราะฉะนั้น เราควรจะไปพร้อมกับพระเถระผู้ทรงพระไตรปิฎก ๔ รูป นี่จึงจะเป็นการดี' เอวํ ปน จินฺเตตฺวา ตามลิตฺติคามวาสินา สิวลิตฺเถเรน กมฺโพชรญฺโญ ปุตฺตภูเตน ตามลินฺทตฺเถเรน กิญฺจิปุรวาสินา อานนฺทตฺเถเรน ราหุลตฺเถเรนจาติ อิเมหิ จตูหิ เถเรหิ สทฺธึ นาวาย ปจฺจาคจฺฉิ. เต จ เถรา ปิฏกธรา อเหสุํ ทกฺขา ถามสมฺปนฺนา จ. เตสุ วิเสสโต ราหุลตฺเถโร ถามสมฺปนฺโน. กุสิมนครํ สมฺปตฺตกาเล อุปกฏฺฐวสฺสูปคมนกาโล หุตฺวา อริมทฺทนนคเร อาจริยสฺส สนฺติกํ อสมฺปาปุณิตฺวา กุสิมนครเยว วสฺสํ อุปคมึสุ. เตสํ วสฺสูปคมนวิหารวตฺถุ อารามปากาโร จ กุสิมนครสฺส ทกฺขิณทิสาสาเค ยาวชฺชตนา อตฺถิ. ครั้นคิดดังนี้แล้ว ท่านจึงได้กลับมาทางเรือพร้อมกับพระเถระ ๔ รูปเหล่านี้ คือ พระสิวลีเถระผู้อยู่ในหมู่บ้านตามลิทธิ พระตามลินทเถระผู้เป็นโอรสของพระเจ้ากัมโพช พระอานันทเถระผู้อยู่ในเมืองกิญจิปุระ และพระราหุลเถระ พระเถระเหล่านั้นเป็นผู้ทรงพระไตรปิฎก มีความเชี่ยวชาญและมีกำลัง ในบรรดาพระเถระเหล่านั้น พระราหุลเถระมีกำลังเป็นพิเศษ เมื่อถึงเมืองกุสิมะนคร เป็นเวลาใกล้เข้าพรรษา จึงยังไม่ทันไปถึงสำนักของอาจารย์ที่เมืองอริมัททนะ และได้เข้าพรรษาที่เมืองกุสิมะนครนั่นเอง สถานที่จำพรรษาและกำแพงอารามของท่านเหล่านั้นยังคงมีอยู่ทางทิศใต้ของเมืองกุสิมะนครจนถึงทุกวันนี้ วสฺสํวุฏฺฐกาเล ปน มหาปวารณาย ปวาเรตฺวา เต ปญฺจ เถรา อริมทฺทนนครํ อคมํสุ. อุตฺตราชีวตฺเถโรจ อริมทฺทนนคร วาสีหิ ภิกฺขูหิ วิสุํ หุตฺวา สงฺฆกมฺมานิ อกาสิ. กิญฺจาปิ เจตฺถ อุตฺตราชีวตฺเถราทโย สีหฬทีปโต ปจฺจาคนฺตฺวา อริมทฺทนนคเร วสิตฺวา สาสนํ อนุคฺคเหสุํ, รามญฺญรฏฺเฐ ปน ชาตตฺตา ปุพฺเพ จ ตตฺถ นิวาสตฺตา อิธ ทสฺสิตาติ ทฏฺฐพฺพา. แต่เมื่อออกพรรษาแล้ว ได้ปวารณาในมหาปวารณา พระเถระทั้งห้าองค์นั้นได้ไปสู่เมืองอริมัททนะ และพระอุตตราชีวะเถระได้ทำสังฆกรรมต่างหากจากพระภิกษุชาวเมืองอริมัททนะ แม้ว่าพระอุตตราชีวะเถระเป็นต้นเหล่านี้จะกลับมาจากลังกาทวีปและอยู่ในเมืองอริมัททนะเพื่ออุปถัมภ์พระศาสนา แต่เพราะท่านเกิดในแคว้นรามัญและเคยอยู่ในที่นั้นมาก่อน จึงควรเห็นว่าได้แสดงไว้ในที่นี้ ตสฺมิญฺจ [Pg.46] กาเล ทลนคเร ปทีปเชยฺยคาเม ชาโต สาริปุตฺโต นาม มหลฺลกสฺสมเณโร เอโก อริมทฺทนนครํ คนฺตฺวา อานนฺทตฺเถรสฺส สนฺติเก อุปสมฺปชฺชิตฺวา ปริยตฺติ ปริยปุณิ. โส พหุสฺสุโต อโหสิ ทกฺโข ถามสมฺปนฺโน จ. ตมตฺถํ สุตฺวา นรปติจญฺญิสูราชา จินฺเตสิ,- สเจโส องฺคปจฺจงฺคสมฺปนฺโน ภเวยฺย, อาจริยํ กตฺวา ฐเปสฺสามิ อนุคฺคเหสฺสามีติ. ราชา เอวํ จินฺเตตฺวา ราชปุริเส เปเสตฺวา วีมํสาเปสิ. ราชปุริสา จ ตสฺส ฉินฺนปาทงฺคุฏฺฐคฺคตํ ปสฺสิตฺวา ตมตฺถํ รญฺโญ อาโรเจสุํ. ราชา ตํ สุตฺวา เอวํ วิกลงฺคปจฺจงฺโค ภเวยฺย, ปธานาจริยฏฺฐาเน ฐเปตุํ น ยุตฺโตติ กตฺวา ปธานาจริยภาวํ น อกาสิ. ปูชาสกฺกา รมตฺเตเนว อนุคฺคหํ อกาสิ. เอกสฺมิญฺจ กาเล ธมฺมวิลาโสติ ลญฺฉํ ทตฺวา รามญฺญรฏฺเฐ สาสนํ โสเธตฺวา ปริสุทฺธํ กโรหีติ รามญฺญรฏฺฐํ เปเสสิ. ในกาลนั้น สามเณรผู้ใหญ่รูปหนึ่งนามว่าสารีบุตร เกิดในหมู่บ้านปทีปะเชยยะในเมืองทละ ได้ไปเมืองอริมัททนะ อุปสมบทในสำนักของพระอานันทเถระ และเล่าเรียนพระปริยัติธรรม ท่านเป็นผู้คงแก่เรียน มีความสามารถ และมีกำลัง พระราชาพระนามว่านรปติจัญญีสูร ได้ทรงสดับเรื่องนั้นแล้วทรงดำริว่า 'ถ้าท่านผู้นี้มีอวัยวะครบถ้วน เราจะตั้งท่านเป็นอาจารย์และอุปถัมภ์ท่าน' พระราชาทรงดำริดังนี้แล้ว ได้ส่งราชบุรุษไปสืบสวน ราชบุรุษได้เห็นว่าปลายหัวแม่เท้าของท่านขาด จึงได้กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระราชา พระราชาทรงสดับแล้วทรงดำริว่า 'ท่านผู้นี้มีอวัยวะพิการเช่นนี้ ไม่สมควรที่จะตั้งไว้ในตำแหน่งพระอาจารย์ใหญ่' จึงไม่ได้ตั้งท่านเป็นพระอาจารย์ใหญ่ ได้ทรงอุปถัมภ์ท่านด้วยการบูชาและสักการะเพียงเท่านั้น ในกาลหนึ่ง ได้พระราชทานตราว่า 'ธัมมวิลาสะ' แล้วส่งท่านไปแคว้นรามัญ โดยมีพระราชดำรัสว่า 'จงชำระพระศาสนาในแคว้นรามัญให้บริสุทธิ์' โสจ รามญฺญรฏฺฐํ คนฺตฺวา ทลนคเร พหุนํ ภิกฺขูนํ ธมฺม วินยํ วาเจตฺวา สาสนํ ปคฺคเหสิ. ตตฺถ จ รามญฺญมนุสฺสา ตสฺส ธมฺมวิลาสตฺเถรสฺส สิสฺสานุสิสฺสา สีหฬภิกฺขุ คณาติ โวหารนฺติ. อิจฺเจวํ สีหฬทีปิกสฺส อานนฺทตฺเถรสฺส สิสฺสํ ธมฺมวิลาสํ ปฏิจฺจ รามญฺญรฏฺเฐ สีหฬทีปโต สาสนสฺส อาคตมคฺโคติ. ท่านผู้นั้นได้ไปแคว้นรามัญ สอนพระธรรมวินัยแก่พระภิกษุจำนวนมากในเมืองทละ และได้อุปถัมภ์พระศาสนา และชาวรามัญในที่นั้นเรียกศิษย์และอนุศิษย์ของพระธัมมวิลาสะเถระว่า 'คณะภิกษุชาวลังกา' ด้วยประการฉะนี้ จึงเป็นทางมาแห่งพระศาสนาสู่แคว้นรามัญจากลังกาทวีป โดยอาศัยพระธัมมวิลาสะผู้เป็นศิษย์ของพระอานันทเถระชาวลังกาทวีป อิทํ รามญฺญรฏฺเฐ จตุตฺถํ สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ. นี่เป็นการประดิษฐานพระศาสนาครั้งที่สี่ในแคว้นรามัญ ตสฺมิญฺจ กาเล มุตฺติมนคเร อคฺคมเหสิยา อาจริยา พุทฺธวํสตฺเถรมหานาคตฺเถรา สีหฬทีปํ คนฺตฺวา มหาหารวาสิคณวํสภูตานํ ภิกฺขูนํ สนฺติเก ปุน สิกฺขํ คณฺหิตฺวา มุตฺติมนครํ ปจฺจาคนฺตฺวา มุตฺติมนครวาสีติ ภิกฺขูหิ วิสุํ หุตฺวา สงฺฆกมฺมานิ กตฺวา สาสนํ ปคฺคเหสุํ. เตจ เถเร [Pg.47] ปฏิจฺจ รามญฺญรฏฺเฐ ปุน สีหฬทีปโต สาสนํ อาคตนฺติ. ในกาลนั้น พระพุทธวงศ์เถระและพระมหานาคเถระ ผู้เป็นอาจารย์ของพระอัครมเหสีในเมืองมุตติมะ ได้ไปลังกาทวีป และได้ศึกษาอีกครั้งในสำนักของพระภิกษุผู้เป็นวงศ์ของคณะชาวมหาหาระ กลับมายังเมืองมุตติมะ แล้วได้ทำสังฆกรรมต่างหากจากพระภิกษุชาวเมืองมุตติมะ และได้อุปถัมภ์พระศาสนา และพระศาสนาได้มาสู่แคว้นรามัญจากลังกาทวีปอีกครั้ง โดยอาศัยพระเถระเหล่านั้น อิทํ รามญฺญรฏฺเฐ ปญฺจมํ สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ. นี่เป็นการประดิษฐานพระศาสนาครั้งที่ห้าในแคว้นรามัญ ตโต ปจฺฉาจ มุตฺติมนคเร เสติภินฺทสฺส รญฺโญ มาตุยา อาจริโย เมธงฺกโร นาม เถโร สีหฬทีปํ คนฺตฺวา สีหฬทีเป อรญฺญวาสีนํ มหาเถรานํ สนฺติเก ปุน สิกฺขํ คเหตฺวา ปริยตฺตึ ปริยาปุณิตฺวา สุวณฺณรชตมเย ติปุสีสจฺฉนฺเน เสติภินฺทสฺส รญฺโญ มาตุยา การาวิเต วิหาเร นิสิทิตฺวา สาสนํ อนุคฺคเหสิ. โลกทีปกสารญฺจ นาม คนฺถํ อกาสิ. อถาปริมฺปิ มุตฺติมนคเรเยว สุวณฺณโสภโณ นาม เถโร สีหฬทีปํ คนฺตฺวา มหาวิหารวาสิคณวํสภูตานํ เถรานํ สนฺติเก ปุน สิกฺขํ คเหตฺวา มุตฺติมนครเมว ปจฺจาคจฺฉิ. หลังจากนั้น พระเถระนามว่าเมธังกร ผู้เป็นอาจารย์ของพระมารดาของพระราชาเสติภินทะในเมืองมุตติมะ ได้ไปยังเกาะสีหล ได้ศึกษาอีกครั้งในสำนักของพระมหาเถระผู้อยู่ป่าในเกาะสีหล ได้เล่าเรียนพระปริยัติธรรม และได้พำนักในวิหารที่ทำด้วยทองและเงิน มุงด้วยดีบุกและตะกั่ว ซึ่งพระมารดาของพระราชาเสติภินทะสร้างไว้ ได้อนุเคราะห์พระศาสนา และได้รจนาคัมภีร์ชื่อโลกทีปกสาร อนึ่ง แม้พระเถระอีกรูปหนึ่งนามว่าสุวัณณโสภณในเมืองมุตติมะนั่นเอง ได้ไปยังเกาะสีหล ได้ศึกษาอีกครั้งในสำนักของพระเถระทั้งหลายผู้เป็นวงศ์แห่งคณะผู้อยู่ในมหาวิหาร และได้กลับมายังเมืองมุตติมะนั่นเอง โส ปน เถโร อรญฺเญเยว วสิ. ธุตงฺคธโร จ อโหสิ อปฺปิจฺโฉ สนฺตุฏฺโฐ ลชฺชี กุกฺกุจฺจโก สิกฺขา กาโม ทกฺโข ถามสมฺปนฺโน จ. สีหฬทีเป กลมฺพุมฺหิ นาม ชาตสฺสเร อุทกุกฺเขปสีมายํ อติเรกปญฺจวคฺเคน วนรตนํ นาม สงฺฆราชํ อุปชฺฌายํ กตฺวา ราหุลภทฺทํ นาม วิชยพาหุรญฺโญ อาจริยภูตํ เถรํ กมฺมวาจาจริยํ กตฺวา อุปสมฺปชฺชิ. โสจ เถโร ปุนาคนฺตฺวา มุตฺติมนคเรเยว วสิตฺวา คณํ วฑฺเฒตฺวา สาสนํ อนุคฺคเหสิ. เอเต จ ทฺเว เถเร ปฏิจฺจ รามญฺญรฏฺเฐ สีหฬทีปโต สาสนํ อาคตํ. พระเถระรูปนั้นแล ได้พำนักอยู่ในป่านั่นเอง และเป็นผู้ทรงธุดงค์ มีความปรารถนาน้อย สันโดษ มีความละอาย มีความรังเกียจในบาป มีความใคร่ในการศึกษา เป็นผู้ฉลาด มีกำลังสมบูรณ์ ได้อุปสมบทในเกาะสีหล ณ สระน้ำธรรมชาติชื่อกะลัมพุ ในอุทกุกเขปสีมา ด้วยคณะสงฆ์มีประมาณยิ่งกว่า ๕ รูป โดยมีพระสังฆราชนามว่าวนรัตนะเป็นอุปัชฌาย์ และมีพระเถระนามว่าราหุลภัททะ ผู้เป็นอาจารย์ของพระราชาวิชัยพาหุ เป็นพระกรรมวาจาจารย์ พระเถระรูปนั้นกลับมาอีกครั้ง ได้พำนักอยู่ในเมืองมุตติมะนั่นเอง ได้เพิ่มพูนคณะสงฆ์ และได้อนุเคราะห์พระศาสนา และพระศาสนาได้มายังแคว้นรามัญจากเกาะสีหล โดยอาศัยพระเถระสองรูปนี้ อิทํ รามญฺญรฏฺเฐ ฉฏฺฐํ สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ. นี้เป็นการประดิษฐานพระศาสนาครั้งที่หกในแคว้นรามัญ ตโต ปจฺฉา สาสนวเสน ทฺวิวสฺสาธิเก ทฺวิสหสฺเส กลิยุคโต เอกาสีติเก สมฺปตฺเต หํสาวตีนคเร สิริปรมมหาธมฺมราชาติ [Pg.48] ลทฺธนาโม ธมฺมเจติยราชา กุสิมมณฺฑเล หํสาวตีมณฺฑเล มุตฺติมมณฺฑเล จ รฏฺฐวาสิโน สปชํวิย ธมฺเมน สเมน รกฺขิตฺวา รชฺชํ กาเรสิ. โส จ ราชา ตีสุ ปิฏเกสุ จตูสุ จ เวเทสุ พฺยากรณจฺฉนฺทาลงฺการาทีสุ จ เฉโก สิกฺขิตนานาสิปฺโป นานาภาสาสุ จ ปสุโต สทฺธาสีลาทิคุโณเปโต กุมุทกุนฺทสรทจนฺทิกาสมานสิตปชปติภูโต จ สาสเน จ อติปฺปสนฺโน อโหสิ. หลังจากนั้น เมื่อล่วงไปสองพันกับอีกสองปีตามการนับพระศาสนา และล่วงไปแปดสิบเอ็ดปีตามกาลียุค พระเจ้าธรรมเจดีย์ ผู้ทรงได้รับพระนามว่า สิริปรมมหาธรรมราชา ในเมืองหงสาวดี ได้ปกครองแว่นแคว้น โดยทรงคุ้มครองชาวเมืองในมณฑลกุสิมะ มณฑลหงสาวดี และมณฑลมุตติมะ ด้วยธรรมและโดยสม่ำเสมอ ดุจบุตรของตน และพระราชาพระองค์นั้น ทรงฉลาดในพระไตรปิฎกทั้งสาม ในพระเวททั้งสี่ ในไวยากรณ์ ฉันท์ และอลังการ เป็นต้น ทรงศึกษาศิลปวิทยาต่างๆ ทรงขวนขวายในภาษาต่างๆ ทรงประกอบด้วยคุณมีศรัทธาและศีลเป็นต้น ทรงเป็นผู้มีพระปรีชาญาณอันขาวบริสุทธิ์ดุจแสงจันทร์ในฤดูสารทและดอกกุมุทและดอกมะลิ และทรงเลื่อมใสในพระศาสนาอย่างยิ่ง เอกสฺมึ กาเล โส จินฺเตสิ, ภควโต สาสนํ นาม ปพฺพชฺชอุปสมฺปทตาเวน สมฺพนฺธํ, อุปสมฺปทภาโว จ สีมปริสวตฺถุ ญตฺติกมฺมวาจาสมฺปตฺตีหิ สมฺพนฺโธติ. เอวญฺจ ปน จินฺเตตฺวา สีมวินิจฺฉยํ ตสฺสํ วณฺณนํ วินยสงฺคหํ ตสฺสํวณฺณนํ สีมาลงฺการ สีมสงฺคหญฺจ สทฺทโต อตฺถโต จ ปุนปฺปุนํ อุปปริกฺขิตฺวา อญฺญมญฺญํ สํสนฺทิตฺวา ปุพฺพาปรํ ตุลยิตฺวา ภควโต อธิปฺปาโย อีทิโส คนฺถการานํ อธิปฺปาโย อีทิโสติ ปสฺสิตฺวา อมฺหากํ รามญฺญรฏฺเฐ พทฺธนทีสมุทฺทชาเตสฺสราทโย สีมาโย พหุกาปิ สมานา อยํ ปริสุทฺธาติ ววตฺถเปตุํ ทุกฺกรํ, เอวํ สติ สีมปริสาปริสุทฺธา ภวิตุํ ทุกฺกราติ ปฏิภาติ. ในกาลหนึ่ง พระองค์ทรงดำริว่า พระศาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้า เกี่ยวเนื่องด้วยความเป็นบรรพชาและอุปสมบท และความเป็นอุปสมบทนั้น เกี่ยวเนื่องด้วยความถึงพร้อมแห่งสีมา ปริส วัตถุ และญัตติกรรมวาจา ครั้นทรงดำริอย่างนี้แล้ว ได้ทรงพิจารณาซ้ำแล้วซ้ำเล่าทั้งโดยพยัญชนะและโดยอรรถ ซึ่งสีมาวินิจฉัยและคัมภีร์พรรณนาสีมาวินิจฉัยนั้น วินัยสังคหะและคัมภีร์พรรณนาวินัยสังคหะนั้น สีมาลังการ และสีมาสังคหะ ทรงสอบทานกันและกัน ทรงเปรียบเทียบเบื้องต้นและเบื้องปลาย ทรงเห็นว่าพระพุทธประสงค์เป็นอย่างนี้ ความประสงค์ของพระคันถรจนาจารย์เป็นอย่างนี้ แม้สีมาทั้งหลายมีสีมาที่ผูกในแม่น้ำ ทะเล และสระธรรมชาติเป็นต้น ในรามัญประเทศของเราจะมีอยู่มาก แต่ก็ยากที่จะกำหนดว่า 'สีมานี้บริสุทธิ์' เมื่อเป็นเช่นนี้ ย่อมปรากฏว่าความบริสุทธิ์แห่งสีมาและบริษัทจะสำเร็จได้ยาก ตโต ปจฺฉา รามญฺญรฏฺเฐ ติปิฏกธรพฺยตฺตปฺปฏิพลตฺเถเรหิ มนฺเตตฺวา รญฺโญ ปฏิภานานุรูปํ สีมปริสา ปริสุทฺธา ภวิตุํ ทุกฺกราติ เถรา วินิจฺฉนึสุ. ภายหลังจากนั้น พระเถระทั้งหลายผู้ทรงพระไตรปิฎก ผู้ฉลาดและสามารถในรามัญประเทศ ได้ปรึกษากันแล้ววินิจฉัยตามพระปรีชาญาณของพระราชาว่า ความบริสุทธิ์แห่งสีมาและบริษัทสำเร็จได้ยาก อถ ราชา เอวมฺปิ จินฺเตสิ,– อโหวต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สาสนํ ปญฺจวสฺสสหสฺสานิ ปติฏฺฐติสฺสตีติ คนฺเถสุ วุตฺโตปิ สมาโน อภิสมฺพุทฺธโต จตุสฏฺฐาธิกทฺวิสหสฺสมตฺเตเนว กาเลน สาสเน มลํ หุตฺวา อุปสมฺปทกมฺเม กงฺขาฏฺฐานํ ตาว อุปฺปชฺชิ, กถํ ปน ปญฺจวสฺสสหสฺสานิ สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ ภวิสฺสตีติ. เอวํ ธมฺมสํเวคํ อุปฺปาเทตฺวา ปุนาปิ เอวํ จินฺเตสิ,- เอวํ เอตฺตกํ สาสเน มลํ ทิสฺสมาโนปิ [Pg.49] สมาโน อุปสมฺปทกมฺเม กงฺขาฏฺฐานํ ทิสฺสมาโนปิ สมาโน ปริสุทฺธตฺถาย อนารภิตฺวา มาทิโส อปฺโปสฺสุกฺโก มชฺฌตฺโต นิสีทิตุํ อยุตฺโต, เอวญฺหิ สติ ภควติ สทฺโธ ปสนฺโนมฺหีติ วตฺตพฺพตํ อนาปชฺเชยฺยํ, ตสฺมา สาสนํ นิมฺมลํ กาตุํ อารภิสฺสามีติ. ครั้งนั้น พระราชาทรงดำริอีกว่า 'โอหนอ แม้ในคัมภีร์จะกล่าวว่าพระศาสนาของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าจะดำรงอยู่ได้ห้าพันปี แต่เมื่อกาลผ่านไปเพียงสองพันหกสิบสี่ปีเศษนับแต่การตรัสรู้ ก็เกิดมลทินขึ้นในพระศาสนา และเกิดเหตุแห่งความสงสัยในอุปสมบทกรรมเสียแล้ว แล้วพระศาสนาจะดำรงอยู่ถึงห้าพันปีได้อย่างไร' ครั้นทรงยังธรรมสังเวชให้เกิดขึ้นอย่างนี้แล้ว จึงทรงดำริอีกว่า 'แม้เมื่อเห็นมลทินในพระศาสนาถึงเพียงนี้ และเห็นเหตุแห่งความสงสัยในอุปสมบทกรรมถึงเพียงนี้ การที่คนเช่นเราจะนิ่งเฉย วางเฉย ไม่ขวนขวายเพื่อความบริสุทธิ์ ย่อมไม่สมควร เพราะถ้าเป็นเช่นนั้น เราก็ไม่อาจกล่าวได้ว่าเป็นผู้มีศรัทธาเลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคเจ้า ดังนั้น เราจะเริ่มกระทำพระศาสนาให้ไร้มลทิน' กุโต นุโข ทานิ สาสนํ อาหริตฺวา ถิรํ ปติฏฺฐา เปยฺยนฺติ อาวชฺชนฺโต เอวํ จินฺเตสิ,- ภควโต กิร ปรินิพฺพานโต ฉตฺตึสาธิเก ทฺวิสเต สมฺปตฺเต มหาโมคฺคลิ ปุตฺตติสฺสตฺเถโร มหามหินฺทตฺเถรํ เปเสตฺวา สีหฬทีเป สาสนํ ปติฏฺฐาเปสิ, ตทา เทวานํ ปิยติสฺสราชา มหาวิหารํ การาเปตฺวา อทาสิ, สาสนวรญฺจ เอกาสิตาธิกานิ ทฺวิวสฺสสตานิ วิมลํ หุตฺวา ปติฏฺฐหิ, ภิกฺขุสงฺโฆปิ มหาวิหาร วาสิคณวเสน เอกโตว อฏฺฐาสิ, ตโต ปจฺฉา อภยคิริวาสิเช ตวนวาสิวเสน ทฺเวธา หุตฺวา ภิชฺชิ, ชินจกฺเก อฏฺฐสตฺตสตาธิเก สหสฺเส สมฺปตฺเต สิริสงฺฆโพธิปรกฺกมพาหุมหาราชา อุทุมฺพรคิริวาสิ มหากสฺสปตฺเถรปฺปมุขํ มหาวิหาร วาสิคณํ อนุคฺคเหตฺวา ยถาวุตฺเต ทฺเวคเณ วิโสเธสิ, สาสนํ นิมฺมลํ อกาสิ, ตโต ปจฺฉา วิชยพาหุปรกฺกมพาหุราชูนํ ทฺวินฺนํ กาเลปิ สาสนํ นิมฺมลํ หุตฺวาเยว อฏฺฐาสิ, เตเนว พฺยตฺตปฺปฏิพลภิกฺขู อายาจิตฺวา สีหฬทีปํ คนฺตฺวา ปุน สิกฺขํ คณฺหา เปสฺสามิ, เตสํ ปน ปรมฺปรวเสน ปวตฺตานํ ภิกฺขูนํ วเสน อมฺหากํ รามญฺญรฏฺเฐ สาสนํ นิมฺมลํ หุตฺวา ปติฏฺฐหิสฺสตีติ. เอวํ ปน จินฺเตตฺวา โมคฺคลานตฺเถรํ โสมตฺเถรญฺจ สีหฬทีปํ คมนตฺถาย ยาจิ. เถราจ สาสนปฺปฏิยตฺตกมฺมมิทนฺติ มนสิกริตฺวา ปฏิญฺญํ อกํสุ. เมื่อทรงรำพึงว่า 'บัดนี้ เราจะนำพระศาสนามาจากที่ไหนหนอ เพื่อให้ตั้งมั่นอย่างถาวร' จึงทรงดำริว่า 'ได้ยินว่า เมื่อล่วงไป ๒๓๖ ปีนับแต่พระนิพพานของพระผู้มีพระภาคเจ้า พระมหาโมคคัลลีบุตรติสสเถระได้ส่งพระมหินทเถระไปประดิษฐานพระศาสนาในสีหฬทวีป ครั้งนั้น พระเจ้าเทวานัมปิยติสสะทรงสร้างมหาวิหารแล้วถวาย และพระศาสนาอันประเสริฐได้ดำรงอยู่อย่างไร้มลทินเป็นเวลา ๒๘๑ ปี แม้ภิกษุสงฆ์ก็รวมเป็นหมวดหมู่เดียวกันโดยความเป็นผู้อยู่ในมหาวิหาร ต่อมาภายหลังจึงได้แตกแยกเป็นสองฝ่ายคือฝ่ายผู้อยู่ในอภัยคีรีและฝ่ายผู้อยู่ในเชตวัน เมื่อพุทธศักราชล่วงไป ๑๗๘๐ ปี พระมหาราชาสิริสังฆโพธิปรักกมพาหุ ทรงอุปถัมภ์คณะผู้อยู่ในมหาวิหาร มีพระมหากัสสปเถระผู้อยู่ในอุทุมพรคีรีเป็นประธาน ทรงชำระคณะทั้งสองที่กล่าวมาแล้วให้บริสุทธิ์ ทรงกระทำพระศาสนาให้ไร้มลทิน หลังจากนั้น ในรัชสมัยของพระเจ้าวิชัยพาหุและพระเจ้าปรักกมพาหุทั้งสองพระองค์ พระศาสนาก็ยังดำรงอยู่อย่างไร้มลทินนั่นเอง เพราะเหตุนั้น เราจะอาราธนาภิกษุผู้ฉลาดและสามารถ ให้ไปยังสีหฬทวีปเพื่อรับสิกขาใหม่ และด้วยอาศัยภิกษุเหล่านั้นผู้สืบสายต่อกันมา พระศาสนาในรามัญประเทศของเราก็จะดำรงอยู่อย่างไร้มลทิน' ครั้นทรงดำริอย่างนี้แล้ว จึงทรงอาราธนาพระโมคคัลลานเถระและพระโสมเถระเพื่อไปยังสีหฬทวีป พระเถระทั้งหลายพิจารณาว่า 'นี้เป็นกิจเพื่อการจัดระเบียบพระศาสนา' จึงได้รับคำอาราธนา ราชา จ ทาฐาธาตุปูชนตฺถาย ภิกฺขุสงฺฆสฺส ปูชนตฺถาย ภูวเนกพาหุรญฺโญ ปณฺณาการตฺถาย เทยฺยธมฺมปณฺณาการวตฺถูนิ ปฏิยาเทตฺวา จิตฺรทูตํ รามทูตนฺติ อิเม ทฺเว อมจฺเจ ทฺวีสุ นาวาสุ นายกฏฺฐาเน ฐเปตฺวา กลิยุเค สตฺตตึสาธิเก อฏฺฐวสฺสสเต สมฺปตฺเต มาฆมาสสฺส ปุณฺณมิโต เอกาทสมิยํ สูรวาเร จิตฺรทูตํ สทฺธึ โมคฺคลานตฺเถรปฺปมุเขหิ ภิกฺขูหิ เอกาย นาวาย คมาเปสิ. ผคฺคุณมาสสฺส อฏฺฐมิยํ สีหฬทีเป กลมฺพุติตฺถํ ปายาสิ. และพระราชาทรงจัดเตรียมไทยธรรมและเครื่องบรรณาการเพื่อบูชาพระทันตธาตุ บูชาภิกษุสงฆ์ และเพื่อเป็นเครื่องบรรณาการแด่พระเจ้าภูวเนกพาหุ ทรงแต่งตั้งอำมาตย์สองท่านคือ จิตรทูต และ รามทูต ให้เป็นหัวหน้าในเรือสองลำ เมื่อล่วงไป ๘๓๗ ปีในกาลียุค ในวันอาทิตย์ แรม ๑๑ ค่ำ เดือนมาฆะ ได้ทรงส่งจิตรทูตพร้อมด้วยภิกษุมีพระโมคคัลลานเถระเป็นประธานไปด้วยเรือลำหนึ่ง ถึงท่าเรือกะลัมพุในสีหฬทวีปในวันขึ้น ๘ ค่ำ เดือนผัคคุณะ รามทูตํ ปน ตสฺมึเยว วสฺเส มาฆมาสสฺส ปุณฺณมิโต ทฺวาทสมิยํ จนฺทวาเร สทฺธึ โสมตฺเถรปฺปมุเขหิ ภิกฺขูหิ เอกาย นาวาย คมาเปสิ. อุชุกํ ปน วาตํ อลภิตฺวา จิตฺรมาสสฺส ชุณฺหปกฺขนวมิยํ สีหฬทีเป วลฺลิคามํ ปายาสิ. ส่วนรามทูตนั้น ในปีเดียวกันนั้นเอง ในวันจันทร์ แรม ๑๒ ค่ำ เดือนมาฆะ ได้ทรงส่งไปพร้อมด้วยภิกษุมีพระโสมเถระเป็นประธานด้วยเรือลำหนึ่ง แต่เพราะไม่ได้ลมที่พัดตรง จึงถึงหมู่บ้านวัลลิคามในสีหฬทวีปในวันขึ้น ๙ ค่ำ เดือนจิตร ตโต ปจฺฉา เตปิ ทฺเว อมจฺจา ทฺวีสุ นาวาสุ อาภตานิ ทาตพฺพปณฺณาการวตฺถูนิ สนฺเทสปณฺณานิ จ ภูวเนกพาหุรญฺโญ ภิกฺขูสงฺฆสฺส จ อทาสิ. รญฺญา เปสิตภิกฺขูนญฺจ สนฺเทสปณฺเณ กถิตนิยาเมเนว กลฺยาณิยํ นาม นทิยํ อุทกุกฺเขปสีมายํ สามเณรภูมิยํ ปติฏฺฐาเปตฺวา ปุน อุปสมฺปทกมฺมํ อกํสุ. ภายหลังจากนั้น อำมาตย์ทั้งสองท่านนั้นได้ถวายเครื่องบรรณาการและสาส์นที่นำมาในเรือทั้งสองลำแด่พระเจ้าภูวเนกพาหุและภิกษุสงฆ์ และภิกษุที่พระราชาส่งไปนั้น ได้ให้ดำรงอยู่ในสามเณรภูมิแล้วกระทำอุปสมบทกรรมใหม่ในอุทกุกเขปสีมาในแม่น้ำชื่อกัลยาณี ตามนัยที่กล่าวไว้ในสาส์น อุปสมฺปชฺชิตฺวา จ ภูวเนกพาหุราชา นานาปฺปกาเร ภิกฺขูนํ สารุปฺเป ปริกฺขาเร ทตฺวา อิทํ ปน อามิสทานํ ยาว ชีวิตปริโยสานาเยว ปริภุญฺชิตพฺพํ ภวิสฺสติ, นามลญฺฉํ ปน น ชีริสฺสตีติ กตฺวา รามทูตสฺส นาวาย ปขานภูตสฺส โสมตฺเถรสฺส สิริสงฺฆโพธิสามีติ นามํ อทาสิ. อวเสสานํ ปน ทสนฺนํ เถรานํ กิตฺติสิริเมฆสามิ ปรกฺกมพาหุสามิ พุทฺธโฆสสามิ สีหฬทีปวิสุทฺธสามิ คุณรตนธรสามี ชินาลงฺการสามิ รตนมาลิสามิ สทฺธมฺมเตชสามิ ธมฺมรามสามิ ภูวเนกพาหุสามีติ นามานิ อทาสิ. เมื่ออุปสมบทแล้ว พระเจ้าภูวเนกบาหุได้ถวายบริขารอันสมควรแก่พระภิกษุทั้งหลายหลายชนิด และทรงดำริว่า 'อามิสทานนี้จักพึงบริโภคไปจนตลอดชีวิต ส่วนนามและรอยตราจักไม่เสื่อมสลาย' แล้วได้ถวายนามว่า 'สิริสังฆโพธิสามี' แด่พระโสมเถระ ผู้เป็นหัวหน้าเรือของทูตจากรามัญ. ส่วนพระเถระที่เหลืออีกสิบรูป ได้ถวายนามว่า 'กิตติสิริเมฆสามี', 'ปรักกมบาหุสามี', 'พุทธโฆสสามี', 'สีหฬทีปวิสุทธิสามี', 'คุณรัตนธรสามี', 'ชินาลังการสามี', 'รัตนมาลิสามี', 'สัทธรรมเตชสามี', 'ธรรมรามสามี', 'ภูวเนกบาหุสามี'. จิตฺรทูตสฺส [Pg.51] นาวาย ปขานภูตสฺส โมคฺคลานตฺเถรสฺส ธมฺมกิตฺติโลกครุสามีติ นามํ อทาสิ. อวเสสานํ ปน สิริวนรตนสามิ มงฺคลตฺเถรสฺสามิ กลฺยาณติสฺสสฺสามิ จนฺทคิริสามิ สิริทนฺตธาตุสามิ วนวาสิติสฺสสามิ รตนลงฺการสามิ มหาเทวสามิ อุทุมฺพรคิริสามิ จูฬาภยติสฺสสามีติ นามานิ อทาสิ. พาวีสติยา ปน ปจฺฉา สมณานํ นามํ น อทาสิ. อภินวสิกฺขํ ปน สพฺเพสํเยว อทาสิ. ได้ถวายนามว่า 'ธรรมกิตติโลกครุสามี' แด่พระโมคคัลลานเถระ ผู้เป็นหัวหน้าเรือของทูตชื่อจิตร. ส่วนพระเถระที่เหลือ ได้ถวายนามว่า 'สิริวนรัตนสามี', 'มังคลเถรสามี', 'กัลยาณติสสสามี', 'จันทคิริสามี', 'สิริทันตธาตุสามี', 'วนวาสิติสสสามี', 'รัตนลังการสามี', 'มหาเทวสามี', 'อุทุมพรคิริสามี', 'จุฬาภยติสสสามี'. ส่วนสามเณรยี่สิบสองรูปที่มาภายหลังนั้น ไม่ได้ถวายนาม. แต่ได้ถวายอภินวสิกขา (การบรรพชาใหม่) แก่ทั้งหมด. ตโต ปจฺฉา เจติยปูชนาทีนิ กตฺวา ตํตํกิจฺจํ นิปฺผาเทตฺวา ปุน อาคมํสุ. ภูวเนกพาหุราชา จิตฺรทูตํ เอวมาห, รามาธิปติรญฺโญ ปณฺณาการํ ปฏิทาตุํ อิจฺฉามิ, ปฏิทูตญฺจ เปเสตุํ ตาว ตฺวํ อาคเมหีติ. เอวํ ปน วตฺวา ปจฺฉา อาคมนกาเล จณฺฑวาตภเยน มหาสมุทฺทมชฺเฌ นาวา อวคจฺฉติ. เตน สีหฬรญฺญา เปสิตนาวาย สพฺเพ สนฺนิปติตฺวา อารุหิตฺวา อาคจฺฉนฺตา ตีณิ ทิวสานิ อติกฺกมิตฺวา ปุน จณฺฑวาตภเยน อคมฺภีรฏฺฐาเน สิลาย ฆฏฺเฏตฺวา ลคฺคิตฺวา คนฺตุํ อสกฺกุณิตฺวา เอกํ อุฬุมฺปํ พนฺธิตฺวา ชงฺเฆเนว อคมํสุ. สีหฬรญฺโญ จ ทูโต ปณฺณาการํ ทตฺวา ปจฺจาคมาสิ. ภิกฺขูสุ จ ภิกฺขู อนฺตรามคฺเคเยว มจฺจุ อาทาย คจฺฉติ. อโห อนิจฺจา วต สงฺขาราติ. โหนฺติ เจตฺถ,– หลังจากนั้น พวกเขาก็ได้กระทำการบูชาเจดีย์เป็นต้น และกระทำกิจนั้นๆ ให้สำเร็จแล้วก็กลับมา. พระเจ้าภูวเนกบาหุตรัสกับทูตชื่อจิตรว่า 'เราปรารถนาจะถวายเครื่องบรรณาการตอบแทนแด่พระเจ้ารามธิบดี และจะส่งทูตตอบแทนไป ดังนั้นท่านจงรอก่อนเถิด'. ครั้นตรัสอย่างนั้นแล้ว ในเวลาที่กลับมาภายหลัง เรือก็จมลงกลางมหาสมุทรด้วยภัยจากลมพายุ. ด้วยเหตุนั้น ทุกคนจึงรวมกันขึ้นเรือที่พระราชาแห่งลังกาส่งมา และเมื่อเดินทางมาได้สามวัน ก็เกิดภัยจากลมพายุอีกครั้ง ทำให้เรือกระทบหินในที่ตื้นและติดอยู่ ไม่สามารถไปต่อได้ จึงผูกแพลำหนึ่งแล้วเดินทางด้วยเท้า. ส่วนทูตของพระราชาแห่งลังกาก็ถวายบรรณาการแล้วกลับไป. และในหมู่พระภิกษุนั้น พระภิกษุบางรูปก็มรณภาพระหว่างทาง. อนิจจา สังขารไม่เที่ยงหนอ! ในเรื่องนี้มีคาถาว่า: อิเมสํ ปน อารทฺธํ, น กิจฺจํ ยาว นิฏฺฐิตํ; น ตาว อาทิยิสฺสนฺติ, มจฺจุ นตฺถิ อาเปกฺขนา. กิจที่บุคคลเหล่านี้เริ่มแล้ว ยังไม่ทันสำเร็จ มัจจุราชก็ไม่รอคอย พวกเขายังไม่ทันได้รับ (ผลสำเร็จนั้น) มัจจุราชก็ไม่นำพา. นิกฺการุณิโก หิ เอส, พลกฺกาเรน อาทิย; โรทมานํว ญาตีนํ อนิจฺฉนฺตํว คจฺฉตีติ. มัจจุราชนั้นไร้ความกรุณา ย่อมนำไปโดยพลการ ในขณะที่ญาติทั้งหลายร้องไห้อยู่ และ (ผู้นั้น) ไม่ปรารถนาจะไป. รามาธิปติราชาจ เตสํ ภิกฺขูนํ ปตฺตกาเล หํสาวตีนครสฺส ปจฺฉิมสฺมึ ทิสาภาเค นรสูเรน นาม อมจฺเจน ปริภุตฺเต คามเขตฺเต ปาฬิอฏฺฐกถาฬีกาทโย ปุนปฺปุนํ ปสฺสิตฺวา อุปปริกฺขิตฺวา สีมสมูหนสีมสมฺมุติกมฺมานิ การเปสิ. สีหฬทีเป ภควตา นฺหายิตปุพฺพาย กลฺยาณิยา นาม นทิยํ อุทกุกฺเขปสีมํ กตฺวา ตตฺถ มหาวิหารวาสีนํ ภิกฺขูนํ สนฺติเก อุปลทฺธอุปสมฺปทภาเวหิ ภิกฺขูหิ กตตฺตา กลฺยาณีสีมาติ สมญฺญํ อกาสิ. อิจฺเจวํ รามาธิปติราชา ปตฺตลงฺเก ภิกฺขู นิสฺสาย สาสนํ สุฏฺฐุ ปติฏฺฐิตํ อกาสิ. กลิยุคสฺส อฏฺฐตึสาธิกอฏฺฐวสฺสสตกาลโต ยาว เอกจตฺตาลีสาธิกอฏฺฐวสฺสสตา เตสํ ภิกฺขูนํ วํเส อสีติมตฺตา คณปาโมกฺขตฺเถรา อเหสุํ. เตสํ สิสฺสชาตานิ ปน ฉพฺพิสาธิกานิ ทฺวิสตานิ จตุสหสฺสานิ ทสสหสฺสานิ อเหสุํ. เอวํ ภควโต สาสนํ รามญฺญรฏฺเฐ วุฑฺฒึ รามญฺญรฏฺเฐ วุฑฺฒึ วิรูฬึ เวปุลฺลมาปชฺชิติ. พระเจ้ารามธิบดีในกาลที่พระภิกษุเหล่านั้นมาถึง ได้ทรงให้กระทำกรรมถอนสีมาและสมมติสีมา โดยทรงตรวจดูพระบาลี อรรถกถา และฎีกาเป็นต้น ซ้ำแล้วซ้ำเล่า ในเขตหมู่บ้านที่อำมาตย์ชื่อนรสรครอบครองอยู่ ทางทิศตะวันตกของเมืองหงสาวดี. และได้ทรงกระทำสีมาน้ำในแม่น้ำชื่อกัลยาณี ซึ่งพระผู้มีพระภาคเคยสรงน้ำในเกาะลังกา แล้วทรงตั้งชื่อว่า 'กัลยาณีสีมา' เพราะพระภิกษุผู้ได้อุปสมบทจากสำนักพระภิกษุชาวมหาวิหารได้กระทำไว้ ณ ที่นั้น. ด้วยประการฉะนี้ พระเจ้ารามธิบดีจึงทรงตั้งพระศาสนาให้มั่นคงดี โดยอาศัยพระภิกษุผู้ไปถึงลังกาเหล่านั้น. ตั้งแต่กาล ๘๓๘ ปีแห่งกลียุค จนถึง ๘๔๑ ปีแห่งกลียุค ในวงศ์ของพระภิกษุเหล่านั้น มีพระเถระผู้เป็นประธานคณะประมาณแปดสิบรูป. ส่วนศิษย์ของท่านเหล่านั้นมีจำนวน ๑๔,๒๒๖ รูป. ด้วยประการฉะนี้ พระศาสนาของพระผู้มีพระภาคจึงเจริญงอกงามไพบูลย์ในรามัญประเทศ. อิทํ รามญฺญรฏฺเฐ สตฺตมํ สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ. นี้เป็นการประดิษฐานพระศาสนาครั้งที่เจ็ดในรามัญประเทศ. ยทา ปน อริมทฺทนนคเร อนุรุทฺโธ นาม ราชา สุธมฺมปุรํ สราชิกํ อภิภวิตฺวา วิทฺธํสิ, ตทา รามญฺญรฏฺฐํ ราชสุญฺญํ หุตฺวา ปติฏฺฐหิ. รามญฺญรฏฺเฐ มุตฺติมนคเร โสณุตฺตรวํโส เอโก คโณ, สิวลิวํโส เอโก, ตามลินฺทวํโส เอโก, อานนฺทวํโส เอโก, พุทฺธวํโส เอโก, มหานาควํโส เอโกติ ฉคฺคณา วิสุํ วิสุํ หุตฺวา อฏฺฐํสุ นานาสํวาสกา นานานิกายา. เมื่อพระราชาชื่ออนุรุทธะในเมืองอริมัททนะ ทรงครอบงำและทำลายเมืองสุธรรมปุระพร้อมด้วยพระราชาแล้ว รามัญประเทศก็ว่างจากพระราชาและตั้งอยู่. ในเมืองมุตติมะแห่งรามัญประเทศ มีคณะหกคณะแยกกันอยู่ คือ คณะโสณุตตรวงศ์หนึ่ง, คณะสิวลีวงศ์หนึ่ง, คณะตามลินทวงศ์หนึ่ง, คณะอานันทวงศ์หนึ่ง, คณะพุทธวงศ์หนึ่ง, และคณะมหานาควงศ์หนึ่ง ซึ่งเป็นผู้มีสังวาสต่างกันและนิกายต่างกัน. ธมฺมเจติยรญฺญา ปน การาปิตสาสนมฺปิ อภิชฺชมานํ หุตฺวา อฏฺฐาสิ. สมานสํวาโส เอกนิกาโยเยว อโหสิ. หํสาวตีมุตฺติมสุวเสน ตีณิปิ รามญฺญรฏฺฐานิ สุนาปรนฺต สงฺขาเตน เอกาพทฺธานิ หุตฺวา ติฏฺฐนฺติ. ปุพฺเพจ มรมฺมรฏฺฐินฺทราชูนํ อาณาปวตฺตนฏฺฐานานิ อเหสุํ[Pg.53]. ตสฺมา มรมฺมรฏฺฐโต เอกจฺเจ ภิกฺขู รามญฺญรฏฺฐํ คนฺตฺวา กลฺยาณีสีมายํ ปุน สิกฺขํ คณฺหึสุ. ธมฺมเจติยรญฺญาการาวิตสาสนํ สกลํ มรมฺมรฏฺฐมฺปิ พฺยาเปตฺวา โอคาเหตฺวา ติฏฺฐติ. ส่วนพระศาสนาที่พระเจ้าธรรมเจดีย์ทรงกระทำไว้ ก็ตั้งมั่นอยู่โดยไม่แตกแยก. มีสังวาสเดียวกันและเป็นนิกายเดียวกัน. รามัญประเทศทั้งสาม โดยส่วนของเมืองหงสาวดีและเมืองมุตติมะเป็นต้น ก็รวมเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันกับที่เรียกว่าสุนาปรันตะ. และในอดีตเคยเป็นที่ตั้งแห่งอำนาจของพระราชาผู้เป็นใหญ่ในประเทศพม่า. เพราะฉะนั้น พระภิกษุบางรูปจากประเทศพม่าจึงไปรามัญประเทศและรับการศึกษาใหม่ในกัลยาณีสีมา. พระศาสนาที่พระเจ้าธรรมเจดีย์ทรงกระทำไว้ ก็แผ่ขยายและหยั่งลงตั้งมั่นอยู่ทั่วประเทศพม่า. รามญฺญรฏฺเฐ โสณุตฺตรตฺเถรานํ สาสนํ ปติฏฺฐาปิตกาลโต ปฏฺฐาย ยาว สุธมฺมปุเร มโนหริรญฺญา อรหนฺตานํ สํวิชฺชมานตา เวทิตพฺพา. ตโต ปจฺฉา ปน อุตฺตรา ชีวาริยาวํสมหากาฬปฺรานทสฺสิตฺเถรานํ กาเล โลกิยชฺฌานาภิญฺญาลาภิโยเยว สํวิชฺชํสูติ. อธุนา ปน ตีสุปิ รามญฺญรฏฺเฐสุ ธมฺมเจติยรญฺญา การาวิตสาสนํเยว ติฏฺฐติ. เอตฺถจ เหตุผลสมฺพนฺธวเสน อาทิอนฺตวเสเน จ สาสนวํสํ ปญฺญาย ตุลยิตฺวา อาทิโตว ทสฺสิเตหิ ตีหิ นเยหิ ยถาปเวณี ฆฏฺฏิยติ, ตถา คณฺเหยฺยาติ. อยญฺจ สาสนวํโส ลชฺชิเปสลสิกฺขากามานํเยว วเสน วุตฺโต, นาลชฺชีนํ วเสนาติ ทฏฺฐพฺโพ. พึงทราบว่า พระอรหันต์ทั้งหลายยังคงมีอยู่ตั้งแต่กาลที่พระศาสนาของพระเถระโสณุตตระตั้งมั่นในรามัญประเทศ จนถึงกาลของพระราชาชื่อมโนหรีในเมืองสุธรรมปุระ. หลังจากนั้น ในกาลของพระเถระชื่ออุตตรา ชีวาริยวงศ์ และมหากาฬปราณทัสสี ก็มีแต่ผู้ได้โลกียฌานและอภิญญาเท่านั้น. แต่ในปัจจุบันนี้ ในรามัญประเทศทั้งสาม ก็มีแต่พระศาสนาที่พระเจ้าธรรมเจดีย์ทรงกระทำไว้เท่านั้น. ในเรื่องนี้ พึงถือเอาตามประเพณีที่สอดคล้องกันด้วยเหตุผลและต้นปลาย โดยการพิจารณาวงศ์แห่งพระศาสนาด้วยปัญญา ตามนัยสามประการที่แสดงไว้ตั้งแต่ต้น. และพึงทราบว่า วงศ์แห่งพระศาสนานี้กล่าวไว้สำหรับผู้มีความละอาย มีความประพฤติน่ารัก และปรารถนาการศึกษาเท่านั้น ไม่ได้กล่าวไว้สำหรับผู้ไม่ละอาย. ตาย จ เถรปรมฺปราย มุตฺติมนครวาสิเมธงฺกรตฺเถโร โลกทีปกสารํ นาม คนฺถํ อกาสิ. หํสาวตีนครวาสี ปน อานนฺทตฺเถโร มธุสารตฺถทีปนึ นาม อภิธมฺมฏีกาย สํวณฺณนํ, หํสาวตีนครวาสีเยว ธมฺมพุทฺธตฺเถโร กวิสฺสารํ นาม ฉนฺโทวณฺณนํ, หํสาวตีนครวาสีเยว สทฺธมฺมาลงฺการตฺเถโร ปฏฺฐานสารทีปนึ นาม ปกรณํ, ตเถว อญฺญตโร เถโร อเผคฺคุสารํ นาม คนฺถํ อกาสิ. เอวํ อเนกปฺปการานํ คนฺถการานํ มหาเถรานํ วสนฏฺฐานํ หุตฺวา สาสนํ โอคาเหตฺวา วิรูฬฏฺฐานํอโหสีติ. และในพระเถระสืบสายนั้น พระเถระเมธังกรผู้อยู่ในเมืองมุตติมะ ได้แต่งคัมภีร์ชื่อโลกทีปกสาร. ส่วนพระเถระอานันท์ผู้อยู่ในเมืองหงสาวดี ได้แต่งอภิธรรมฎีกาชื่อมธุสารัตถทีปนี, พระเถระธรรมพุทธผู้อยู่ในเมืองหงสาวดีนั่นเอง ได้แต่งฉันทวรรณนาชื่อกวิสสาร, พระเถระสัทธัมมาลังการผู้อยู่ในเมืองหงสาวดีนั่นเอง ได้แต่งปกรณ์ชื่อปัฏฐานสารทีปนี, และพระเถระอีกรูปหนึ่งได้แต่งคัมภีร์ชื่ออเปกคุสาร. ด้วยประการฉะนี้ พระศาสนาจึงเป็นที่อยู่ของพระมหาเถระผู้แต่งคัมภีร์หลายชนิด และเป็นที่ที่พระศาสนาแผ่ขยายและเจริญรุ่งเรือง. อิติ สาสนวํเส สุวณฺณภูมิสาสนวํสกถามคฺคา นาม จบเรื่องราวแห่งวงศ์พระศาสนาในสุวรรณภูมิ ในวงศ์แห่งพระศาสนา ตติโย ปริจฺเฉโท. ปริจเฉทที่ ๓ ๔. โยนกรฏฺฐสาสนวํสกถามคฺโค ๔. เรื่องราวแห่งวงศ์พระศาสนาในโยนกประเทศ ๔. อิทานิ ปน โยนกรฏฺเฐ สาสนสฺสุปฺปตฺตึ กเถสฺสามิ[Pg.54]. ภควา หิ เวเนยฺยหิตาวโห โยนกรฏฺเฐ มมสาสนํ จิรกาลํ ปภิฏฺฐหิสฺสตีติ อาเปกฺขิตฺวา สทฺธึ ภิกฺขุ สงฺเฆน เทสจาริกํ อาหิณฺฑนฺโต ลภุญฺชํ นาม นครํ อคมาสิ. ตทา เอโก เนสาโท หริผลํ ทตฺวา ตํ ปริภุญฺชิตฺวา หริพีเช ขิปิเต ปถวิยํ อปติตฺวา อากาเสเยว ปติฏฺฐาสิ. ตํ ทิสฺวา สิตํ ปตฺวากาสิ. ตมตฺถํ ทิสฺวา อานนฺทตฺเถโร ปุจฺฉิ. อนาคเต โข อานนฺท อิมสฺมึ ฐาเน มม ธาตุเจติยํ ปติฏฺฐหิสฺสติ, สาสนํ วิรูฬมาปชฺชิสฺสตีติ พฺยากาสิ. ภควตา ปน หริผลสฺส ภุญฺชิตฏฺฐานตฺตาหริภุญฺโชติ ตสฺส รฏฺฐสฺส นามํ อโหสิ. ทฺวินฺนํ ตาปสานํ ฐปิตํ ชลสุตฺติกํ ปฏิจฺจ โยนกานํ ภาสาย ลภุญฺโชติ นามํ อโหสิ. ๔. บัดนี้ จักกล่าวถึงการเกิดขึ้นแห่งพระศาสนาในแคว้นโยนก. พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงนำประโยชน์มาซึ่งเวไนยชน ทรงเล็งเห็นว่าพระศาสนาของเราจักตั้งมั่นอยู่ได้นานในแคว้นโยนก จึงเสด็จจาริกไปในชนบทพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ เสด็จถึงเมืองชื่อลภุญช์. ครั้งนั้น นายพรานคนหนึ่งถวายผลสมอ พระองค์ทรงเสวยแล้ว เมื่อเมล็ดสมอถูกทิ้งไป ก็ไม่ตกลงบนพื้นดิน แต่ตั้งอยู่บนอากาศนั่นเอง. ทรงเห็นดังนั้นแล้วก็ทรงแย้มพระโอษฐ์. พระเถระชื่ออานนท์เห็นเหตุนั้นแล้วจึงทูลถาม. พระองค์ตรัสพยากรณ์ว่า "ดูกรอานนท์ ในอนาคตพระธาตุเจดีย์ของเราจักตั้งมั่นในที่นี้ และพระศาสนาจักเจริญรุ่งเรือง". อนึ่ง เพราะเป็นสถานที่ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเสวยผลสมอ แคว้นนั้นจึงมีชื่อว่าหริภุญชัย. และเพราะอาศัยสายน้ำที่ดาบสสองตนตั้งไว้ ในภาษาโยนกจึงมีชื่อว่าละพูน. ตทา ตตฺถ มปินฺนาย นาม เอกิสฺสา มาติกาย สมีเป นิสินฺโน เอโก ลวกุลิกเชฏฺฐโก อตฺตโน ปุตฺตํ สตฺตวสฺสิกํ ภควโต นิยฺยาเทตฺวา ปพฺพาเชสิ. กมฺมฏฺฐานานุโยควเสน อจิเรเนว อรหตฺตํ ปาปุณิ. สตฺตวสฺสิ กสฺสจ สามเณรสฺส อรหตฺตํ สจฺฉิกตฏฺฐานตํ ปฏิจฺจ โยนกภาสาย เอตํ ฐานํ จงฺคมงฺฆ อิติ วุจฺจติ. จิรกาล วเสน ชงฺคมงฺฆ อิติ วุจฺจติ. ตโต ปฏฺฐายเยว โยนกรฏฺเฐ สาสนํ ปติฏฺฐาตีติ. ครั้งนั้น หัวหน้าตระกูลชาวละว้าคนหนึ่งนั่งอยู่ใกล้แม่น้ำชื่อมะปิน ได้ถวายบุตรชายอายุเจ็ดขวบของตนแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า และให้บรรพชา. ด้วยการประกอบความเพียรในกรรมฐาน ไม่นานก็บรรลุพระอรหัต. เพราะเป็นสถานที่ที่สามเณรอายุเจ็ดขวบได้บรรลุพระอรหัต ในภาษาโยนกจึงเรียกสถานที่นี้ว่า จังคะมังคะ. ครั้นนานเข้าก็เรียกว่า ชังคะมังคะ. ตั้งแต่นั้นมา พระศาสนาก็ตั้งมั่นในแคว้นโยนก. อิทํ โยนกรฏฺเฐ ปฐมํ สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ. นี้เป็นการตั้งมั่นแห่งพระศาสนาครั้งแรกในแคว้นโยนก. สาสเน ปน ปญฺจตึสาธิเก ทฺวิวสฺสสเต สมฺปตฺเต มหารกฺขิตตฺเถโร โยนกรฏฺฐํ คนฺตฺวา กมฺโพชเขมาวร หริภุญฺชายุทฺธยาทีสุ อเนเกสุ รฏฺเฐสุ สาสนํ ปติฏฺฐาเปติ. ตานิ หิ สพฺพานิ รฏฺฐานิ สงฺคเหตฺวา ทสฺเสนฺเตหิ อฏฺฐกถาจริเยหิ โยนกโลกนฺติ โอกาสกาโลกวาจเกน สามญฺญสทฺเทน วุตฺตํ. ปกติ เหสา คนฺถการานํ เยน [Pg.55] เกนจากาเรน อตฺถนฺตรสฺส วิญฺญาปนาติ. อนึ่ง เมื่อพระศาสนาล่วงไป ๒๓๕ ปี พระมหารักขิตเถระได้ไปสู่แคว้นโยนก และได้ตั้งพระศาสนาไว้ในแคว้นต่างๆ มากมาย เช่น กัมโพชเขมาวร หริภุญชัย และอโยธยา เป็นต้น. บรรดาอาจารย์ผู้แต่งอรรถกถาเมื่อแสดงรวมแคว้นเหล่านั้นทั้งหมด จึงกล่าวด้วยคำสามัญที่หมายถึงสถานที่ว่า "โยนกโลก". นี้เป็นปกติของนักปราชญ์ผู้แต่งคัมภีร์ที่จะอธิบายความหมายอื่นด้วยวิธีใดวิธีหนึ่ง. มหารกฺขิตตฺเถโร จ สทฺธึ ปญฺจหิ ภิกฺขูหิ ปาฏลิปุตฺตโต อนิลปถมคฺเคน โยนกโลกํ อาคนฺตฺวา กาฬการามสุตฺเตน โยนเก ปสาเทสิ. สตฺตติสหสฺสาธิกปาณสตสหสฺสํ มคฺคผลาลงฺการํ อทาสิ. สนฺติเก จสฺส ทสสหสฺสานิ ปพฺพชึสุ. เอวํ โส ตตฺถสาสนํ ปติฏฺฐาเปสิ. ตถา จ วุตฺตํ อฏฺฐกถายํ,– พระมหารักขิตเถระพร้อมด้วยภิกษุ ๕ รูป ได้มาสู่โยนกโลกจากเมืองปาฏลีบุตรทางอากาศ และได้ยังชาวโยนกให้เลื่อมใสด้วยกาลการามสูตร. ได้ให้สัตว์แสนเจ็ดหมื่นเจ็ดพันได้ประดับด้วยมรรคและผล. และมีหนึ่งหมื่นคนได้บรรพชาในสำนักของท่าน. ท่านได้ตั้งพระศาสนาไว้ในที่นั้นด้วยประการฉะนี้. ดังที่กล่าวไว้ในอรรถกถาว่า – โยนกรฏฺฐํ ตทา คนฺตฺวา, โส มหารกฺขิโต อิสิ; กาฬการามสุตฺเตน, เต ปสาเทสิ โยนเกติ. พระมหารักขิตฤๅษีนั้น ได้ไปสู่แคว้นโยนกในครั้งนั้น ได้ยังชาวโยนกเหล่านั้นให้เลื่อมใสด้วยกาลการามสูตร. ตโต ปฏฺฐาย เตสํ สิสฺสปรมฺปรา พหู โหนฺติ, คณนปถํ วีติวตฺตา. ตั้งแต่นั้นมา สายศิษย์ของท่านเหล่านั้นก็มีมากมาย เกินกว่าจะนับได้. อิทํ โยนกรฏฺเฐ มหารกฺขิตตฺเถราทโย ปฏิจฺจ นี้เป็นการอาศัยพระมหารักขิตเถระเป็นต้น ในแคว้นโยนก ทุติยํ สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ. เป็นการตั้งมั่นแห่งพระศาสนาครั้งที่สอง. โยนกรฏฺเฐ ลกุนฺนนคเร ชินจกฺเก ปญฺจวสฺสสเต มณิมยํ พุทฺธปฺปฏิมํ มาเปตฺวา วิสุกมฺมเทวปุตฺโต นาคเสนตฺเถรสฺส อทาสิ. นาเคเสนตฺเถโร จ ตสฺมึ ปฏิมมฺหิ ธาตุ อาคนฺตฺวา ปติฏฺฐาตูติ อธิฏฺฐาสิ. อธิฏฺฐานวเสเนว สตฺตธาตุโย อาคนฺตฺวา ตตฺถ ปติฏฺฐหิตฺวา ปาฏิหาริยํ ทสฺเสสุนฺติ ราชวํเส วุตฺตํ. ในแคว้นโยนก ณ เมืองละกุน เมื่อพระศาสนาล่วงไป ๕๐๐ ปี วิสุกรรมเทพบุตรได้สร้างพระพุทธปฏิมาแก้วมณีแล้วถวายแด่พระนาคเสนเถระ. พระนาคเสนเถระได้อธิษฐานว่า ขอพระธาตุจงมาประดิษฐานในพระปฏิมานั้น. ในราชวงศ์กล่าวไว้ว่า ด้วยอำนาจแห่งการอธิษฐาน พระธาตุ ๗ องค์ได้มาประดิษฐานในที่นั้นแล้วแสดงปาฏิหาริย์. ตญฺจ วจนํ มม ปรินิพฺพานโต ปญฺจวสฺสสเต อติกฺกนฺเต เอเต อุปฺปชฺชิสฺสนฺตีติ มิลินฺทปญฺหายํ วุตฺตวจเนน กาลปริมาณวเสน จ สเมติ. โยนกรฏฺเฐ มิลินฺทรญฺโญ กาเล ชินจกฺเก ปญฺจวสฺสสเตเยว นาคเสนตฺเถรํ ปฏิสฺส ชินจกฺกํ วิรูฬํ หุตฺวา ปติฏฺฐาสิ. และคำกล่าวที่ว่า "สิ่งเหล่านี้จักเกิดขึ้นเมื่อล่วงไป ๕๐๐ ปีแห่งปรินิพพานของเรา" ซึ่งกล่าวไว้ในมิลินทปัญหา ย่อมตรงกันด้วยประมาณแห่งกาล. ในแคว้นโยนก ในสมัยพระเจ้ามิลินท์ เมื่อพระศาสนาล่วงไป ๕๐๐ ปีนั่นเอง อาศัยพระนาคเสนเถระ พระศาสนาจึงเจริญรุ่งเรืองและตั้งมั่น. อิทํ โยนกรฏฺเฐ นาคเสนตฺเถรํ ปฏิจฺจ ตติยํ นี้เป็นการอาศัยพระนาคเสนเถระ ในแคว้นโยนก เป็นครั้งที่สาม สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ. แห่งการตั้งมั่นของพระศาสนา. กลิยุเค [Pg.56] ปญฺจสฏฺฐิวสฺเสลภุญฺชนครโต สงฺกมิตฺวา กฺยุงฺครนคเร มาปิกสฺส พญฺญาโจมงฺคร นามกสฺส รญฺโญ กาเล มชฺฌิมเทสโต กสฺสปตฺเถโร ปญฺจหิ เถเรหิ สทฺธึ อาคจฺฉิ. ในกลียุค เมื่อล่วงไป ๖๕ ปี ในสมัยของพระเจ้าบัญญาโจมังคะ ผู้สร้างเมืองกยุงคะระ (เชียงราย) ซึ่งย้ายมาจากเมืองหริภุญชัย พระกัสสปเถระพร้อมด้วยพระเถระ ๕ รูป ได้มาจากมัชฌิมประเทศ. ตทา โส ราชา วิหารํ กตฺวา เตสํ อทาสิ. สีหฬทีปโต จ ธาตุโย อาเนตฺวา เอโก เถโร อาคจฺฉิ. ธาตุโต ปาฏิหาริยํ ทิสฺวา ปสีทิตฺวา ลภุญฺชเจติย นิธานํ อกาสิ. เต จ เถเร ปฏิจฺจ โยนกรฏฺเฐ สาสน วํโส อาคโต. ครั้งนั้น พระราชาพระองค์นั้นได้สร้างวิหารแล้วถวายแด่พระเถระเหล่านั้น. และพระเถระรูปหนึ่งได้นำพระธาตุมาจากเกาะสีหล. เมื่อเห็นปาฏิหาริย์จากพระธาตุแล้วก็เลื่อมใส จึงได้บรรจุพระธาตุไว้ในเจดีย์หริภุญชัย. และอาศัยพระเถระเหล่านั้น สายพระศาสนาจึงมาสู่แคว้นโยนก. อิทํ โยนกรฏฺเฐ จตุตฺถํ สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ. นี้เป็นการตั้งมั่นแห่งพระศาสนาครั้งที่สี่ในแคว้นโยนก. กลิยุเค ทฺวาสฏฺฐาธิเก สตฺตสเต สมฺปตฺเถ จินรฏฺฐินฺโท ราชา อภิภวิตฺวา สกลมฺปิ โยนกรฏฺฐํ สงฺขุพฺภิตํ โหติ. ตทา มหาธมฺมคมฺภีรตฺเถโร มหาเมธงฺกรตฺเถ โรจาติ ทฺเว เถโร โยนกรฏฺฐโต สทฺธึ พหูหิ ภิกฺขูหิ สีหฬทีปํ อคมํสุ. ตทา จ สีหฬทีเป ทุพฺภิกฺขภเยน อภิภูโต หุตฺวา ตโต สฺยามรฏฺเฐ โสกฺกตยนครํ ปุน อคมํสุ. ในกลียุค เมื่อล่วงไป ๗๖๒ ปี พระเจ้าแผ่นดินจีนได้รุกราน ทำให้แคว้นโยนกทั้งหมดปั่นป่วน. ครั้งนั้น พระมหาธัมมคัมภีรเถระ และพระมหาเมธังกรเถระชื่อโรจะ สองรูป พร้อมด้วยภิกษุจำนวนมากจากแคว้นโยนก ได้ไปสู่เกาะสีหล. และในครั้งนั้น เกาะสีหลถูกภัยทุพภิกขะครอบงำ จึงได้กลับไปสู่เมืองสุโขทัยในแคว้นสยามอีกครั้ง. ตโต ปจฺฉา ลกุนฺนนครํ คนฺตฺวา สาสนํ ปคฺคณฺหนฺตานํ ลชฺชิเปสลานํ ภิกฺขูนํ สนฺติเก ปุน สิกฺขํ คณฺหึสุ. เต จ เถโร สฺยามรฏฺเฐ โยนกรฏฺเฐ จ สพฺพตฺถ สาสนํ ปติฏฺฐาเปสุนฺติ. หลังจากนั้น ได้ไปสู่เมืองละกุน (ลำปาง) และได้อุปสมบทใหม่ในสำนักของภิกษุผู้มีความละอายและน่าเลื่อมใส ผู้ยังพระศาสนาให้ดำรงอยู่. และพระเถระเหล่านั้นได้ตั้งพระศาสนาไว้ในแคว้นสยามและแคว้นโยนกทุกแห่ง. อิทํ โยนกรฏฺเฐ ปตฺตลงฺเก ทฺเว เถเร ปฏิจฺจ ปญฺจมํ นี้เป็นการอาศัยพระเถระสองรูปที่ปัตตลังคะในแคว้นโยนก เป็นครั้งที่ห้า สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ. แห่งการตั้งมั่นของพระศาสนา. กลิยุเค ปญฺจวีสาธิเก อฏฺฐวสฺสสเต สมฺปตฺเต สิริสทฺธมฺมโลกปติจกฺกวตฺติราชา ลภุญฺชเจติยํ ปุน มหนฺตํ กตฺวา [Pg.57] ตสฺส เจติยสฺส สมีเป จตฺตาโร วิหาเร การาเปตฺวา มหาเมธงฺกรตฺเถรสฺส สาริปุตฺตตฺเถรสฺส จ อทาสิ. ตทาปิ เต ทฺเว เถรา สาสนํ ปริสุทฺธํ กตฺวา ปติฏฺฐาเปสุนฺติ. ในกลียุค เมื่อล่วงไป ๘๒๕ ปี พระเจ้าสิริสัทธัมมโลกปฏิจักกวัตติราช ได้บูรณะเจดีย์หริภุญชัยให้ใหญ่ขึ้นอีกครั้ง และได้สร้างวิหาร ๔ หลังใกล้เจดีย์นั้น แล้วถวายแด่พระมหาเมธังกรเถระและพระสารีบุตรเถระ. ในครั้งนั้น พระเถระทั้งสองรูปนั้นก็ได้ชำระพระศาสนาให้บริสุทธิ์แล้วตั้งมั่นไว้. อิทํ โยนกรฏฺเฐ มหาเมธงฺกรสาริปุตฺตตฺเถเร นี้เป็นการอาศัยพระมหาเมธังกรเถระและพระสารีบุตรเถระ ในแคว้นโยนก ปฏิจฺจ ฉฏฺฐํ สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ. เป็นการตั้งมั่นแห่งพระศาสนาครั้งที่หก. กลิยุเค เตจตฺตาลีสาธิเก นววสฺสสเต สมฺปตฺเต หํสาวตีนคเร อเนกเสติภินฺโท นาม ราชา โยนกรฏฺฐํ อภิภวิตฺวา อตฺตโน หตฺถคตํ กตฺวา พลิ ภุญฺชนตฺถาย เชฏฺฐปุตฺตสฺส อนุรุทฺธสฺส นาม ราชกุมารสฺส ทตฺวา พหูหิ อมจฺเจหิ สทฺธึ ตตฺถ คนฺตฺวา อนุราชตาเวน รชฺชํ การาเปสิ. สาสนญฺจ วิโสธาเปตุํ สทฺธมฺมจกฺกสามิตฺเถรํ เตน สทฺธึ ปหิณิ. ในกลียุค เมื่อล่วงไป ๙๔๓ ปี พระเจ้าอเนกเศรษฐิภินโทแห่งเมืองหงสาวดี ได้รุกรานแคว้นโยนกแล้วยึดไว้ในอำนาจของตน และได้มอบให้พระราชโอรสองค์โตชื่ออนุรุทธราชกุมาร เพื่อเสวยราชสมบัติ และได้เสด็จไปในที่นั้นพร้อมด้วยอำมาตย์จำนวนมาก ให้พระราชโอรสปกครองราชสมบัติในฐานะอุปราช. และได้ส่งพระสัทธัมมจักกสามิเถระไปพร้อมกับพระองค์ เพื่อชำระพระศาสนา. อเนกเสติภินฺโน กิร ราชา โยนกรฏฺฐํ วิชยกาเล ปฐมํ สาสนสฺส ปติฏฺฐานภูตมิทนฺติ กตฺวา ตํรฏฺฐวาสิโน กรมรานีตภาเวน น อคฺคเหสีติ. ได้ยินว่า พระเจ้าอเนกเศรษฐิภินโท เมื่อทรงชนะแคว้นโยนกแล้ว ทรงถือว่านี่เป็นสถานที่ตั้งมั่นแห่งพระศาสนาเป็นครั้งแรก จึงไม่ทรงกวาดต้อนชาวแคว้นนั้นไปเป็นเชลย. ยถาวุตฺตตฺเถรวํเสสุ จ เอโก ลกุนฺนนคเร อรญฺญวาสี เถโร ตตฺถ นคเร อชฺช อสุกสฺมึ ฐาเน เอโก มโตติ คิหีนํ กเถตฺวา ยถากถิตํ ภูตํ หุตฺวา อยํ อภิญฺญาลาภีติ ปากโฏ อโหสิ. และในบรรดาสายพระเถระที่กล่าวมาแล้วนั้น มีพระเถระรูปหนึ่งผู้อยู่ป่าในเมืองละกุน ได้บอกแก่คฤหัสถ์ว่า "วันนี้มีคนตายในสถานที่ชื่อโน้นในเมืองนี้" และเมื่อเป็นจริงตามที่กล่าวไว้ ท่านก็ปรากฏชื่อว่าเป็นผู้ได้อภิญญา. ตสฺมึเยว จ นคเร มหามงฺคโล นาม เถโร อเนกเสติภินฺทสฺส รญฺโญ ยุชฺฌิตุํ อาคตกาเล อเนกเสติภินฺโท ราชา มํ ปกฺโกสิสฺสติ, สมานชาติกํ ทูตํ เปสฺเสสฺสตีติ ปกฺโกสิตกาลโต ปฐมเมววทิ. ยถาวุตฺตนิยาเมเนว ปกฺโกสนโต อยํ อภิญฺญา ลาภีติ กิตฺติ โฆโส อโหสิ. ในเมืองนั้นแล พระเถระชื่อมหามงคล ได้กล่าวไว้ก่อนเวลาที่พระเจ้าอเนกเศรษฐิภินโทจะเรียกไปว่า "เมื่อพระเจ้าอเนกเศรษฐิภินโทเสด็จมาเพื่อรบ พระองค์จะเรียกเราไป จะส่งทูตผู้มีชาติเสมอกันมา" เพราะการเรียกไปตามที่กล่าวไว้แล้วนั้น ชื่อเสียงเลื่องลือว่า "ท่านผู้นี้เป็นผู้ได้อภิญญา" จึงได้มีขึ้น. ตตฺถ นคเร ญาณวิลาสตฺเถโร สงฺขฺยาปกาสกํ นาม [Pg.58] ปกรณํ อกาสิ. ตํฬีกํ ปน ปตฺตลงฺกตฺเถรสฺส วิหาเร วสนฺโต สิริมงฺคโลนาม เถโร อกาสิ. ในเมืองนั้น พระเถระชื่อญาณวิลาสะ ได้รจนาคัมภีร์ชื่อสังขยาปกาสกะ. ส่วนฎีกาของคัมภีร์นั้น พระเถระชื่อสิริมงคล ได้รจนาขึ้นในขณะที่พำนักอยู่ในวิหารของพระเถระชื่อปัตตลังกะ. วิสุทฺธิมคฺคทีปนึ ปน สํญฺญฺวตฺตอรญฺญวาสี อุตฺตราราโม นาม เอโก เถโร. มงฺคลทีปนึ สิริมงฺคลตฺเถโร. อุปฺปาตสนฺตึ อญฺญตโร เถโร. ตํ กิร อุปฺปาตสนฺตึ สชฺฌายิตฺวา จีนรญฺโญ เสนํ อชินีติ. อิจฺเจวํ โยนกรฏฺเฐ อภิญฺญาลาภีนํ คนฺถการานญฺจ เถรานํ อานุภาเวน ชินสาสนํ ปริสุทฺธํ หุตฺวา ปติฏฺฐาติ. เอวํ เหตุผลสมฺพนฺธวเสน อาทิ อนฺต สมฺพนฺธวเสน จ ยถาวุตฺเตหิ ตีหิ นเยหิ เถรปรมฺปรา ฆฏฺเฏตฺวา คเหตพฺพา. ส่วนวิสุทธิมรรคทีปนี พระเถระรูปหนึ่งชื่ออุตตราราม ผู้อยู่ป่าในสัญญวัตตะ ได้รจนาขึ้น. มงคลทีปนี พระเถระชื่อสิริมงคล ได้รจนาขึ้น. อุปปาตสันติ พระเถระรูปหนึ่งได้รจนาขึ้น. ได้ยินว่า พระเถระนั้นได้สาธยายอุปปาตสันตินั้นแล้ว ชนะกองทัพของพระเจ้าจีน. ด้วยประการฉะนี้ พระพุทธศาสนาจึงบริสุทธิ์และตั้งมั่นอยู่ในแคว้นโยนก ด้วยอานุภาพของพระเถระผู้ได้อภิญญาและพระเถระผู้เป็นคันถรจนาจารย์. พึงถือเอาลำดับพระเถระด้วยนัยสามประการที่กล่าวมาแล้ว คือด้วยความสัมพันธ์แห่งเหตุและผล และด้วยความสัมพันธ์แห่งเบื้องต้นและเบื้องปลาย. อิติ สาสนวํเส โยนกรฏฺฐสาสนวํสกถา จบเรื่องพงศาวดารพระศาสนาในแคว้นโยนก ในพงศาวดารพระศาสนา. มคฺโค นาม จตุตฺโถ ปริจฺเฉโท. ปริจเฉทที่ ๔ ชื่อมัคคะ. ๕. นววาสีรฏฺฐสาสนวํสกถามคฺโค ๕. ลำดับพงศาวดารพระศาสนาในแคว้นวนวาสี ๕. อิทานิ วนวาสีรฏฺเฐ สิริเขตฺตนครสาสนวํสํ วกฺขามิ. ชินจกฺเก หิ เอกาธิเก วสฺสสเต สมฺปตฺเต ชฏิโล สกฺโก นาโค ครุโฬ กุมฺภณฺโฑ จนฺที ปรมีสฺวโรจาติ อิเม สตฺต สิริเขตฺตํ นาม นครํ มาเปสุํ. ตตฺถ ทฺวตฺตโปงฺโก นาม ราชา รชฺชํ กาเรสิ. ตสฺส กิร ตีณิ อกฺขีนิ สนฺตีติ. ตทา ภควโต สาวกา อรหนฺตา ติสหสฺสมตฺตา ตตฺถ วสึสุ. โส ราชา เตสํ อรหนฺตานํ เทวสิกํ จตูหิ ปจฺจเยหิ อุปตฺถมฺภิ. ฉ สรีรธาตุโย จ เอเกกํ เอเกกสฺมึ นิทหิตฺวา ฉ เจติอิยานิ การาเปสิ. ทกฺขิณพาหุํ ปน นิทหิตฺวา เอกมฺปิ เจติยํ การาเปสิ. ๕. บัดนี้ ข้าพเจ้าจักกล่าวพงศาวดารพระศาสนาในเมืองศรีเกษตร ในแคว้นวนวาสี. เมื่อพุทธจักรล่วงไปได้ ๑๐๑ ปี ชฎิล สักกะ นาคะ ครุฑ กุมภัณฑ์ จันที และปรมิศวร ทั้ง ๗ นี้ ได้สร้างเมืองชื่อศรีเกษตร. ในเมืองนั้น พระราชาชื่อทวัตตโปงโก ได้ครองราชย์. ได้ยินว่า พระราชาองค์นั้นมีพระเนตร ๓ ดวง. ในกาลนั้น พระสาวกของพระผู้มีพระภาคผู้เป็นพระอรหันต์ประมาณ ๓,๐๐๐ รูป ได้อาศัยอยู่ในเมืองนั้น. พระราชาองค์นั้นได้อุปถัมภ์บำรุงพระอรหันต์เหล่านั้นด้วยปัจจัย ๔ ทุกวัน. และได้สร้างเจดีย์ ๖ องค์ โดยบรรจุพระบรมสารีริกธาตุ ๖ องค์ไว้ในเจดีย์แต่ละองค์. และได้สร้างเจดีย์อีกองค์หนึ่งโดยบรรจุพระธาตุพระกรเบื้องขวาไว้. อุณฺหีสธาตุํ ปน กงฺครนฺนครโต อาเนตฺวา เอกมฺปิ เจติยํ การาเปสิ. ตํ ปน ตาว น นิฏฺฐิตํ. ปจฺฉา อนุรุทฺธราชา คเหตฺวา อริมทฺทนนครํ อาเนตฺวา จญฺญิงฺขุ นาม เจติเย นิธานํ [Pg.59] อกาสิ. ตสฺมา รกฺขิตตฺเถรสฺส อาคมนโต ปุพฺเพปิ สาสนํ ปติฏฺฐาสีติ ทฏฺฐพฺพํ. ตโต ปจฺฉา สาสนํ ทุพฺพลํ หุตฺวา อฏฺฐาสิ. ส่วนพระราชาได้นำพระอุณหิสธาตุมาจากเมืองกังครัน แล้วสร้างเจดีย์อีกองค์หนึ่ง. แต่เจดีย์นั้นยังไม่สำเร็จในตอนนั้น. ภายหลังพระเจ้าอนุรุทธได้ถือเอาไปประดิษฐานไว้ในเจดีย์ชื่อจัญญิงคุ ในเมืองอริมัททนะ. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า พระศาสนาได้ตั้งมั่นอยู่ก่อนการมาของพระรักขิตเถระ. หลังจากนั้น พระศาสนาได้อ่อนกำลังลง. อิทํ วนวาสีรฏฺเฐ ปฐมํ สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ. นี้เป็นการตั้งมั่นแห่งพระศาสนาครั้งแรกในแคว้นวนวาสี. มหาโมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถเรน ปน เปสิโต รกฺขิตตฺเถโร วนวาสีรฏฺฐํ คนฺตฺวา อากาเส ฐตฺวา อนมตคฺคปริยายกถาย วนวาสิเก ปสาเทสิ. กถาปริโยสาเน ปนสฺส สฏฺฐิสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. สตฺตติสหสฺสมตฺตา ปพฺพชึสุ. ปญฺจวิหารสตานิ ปติฏฺฐาเปสุํ. เอวํ โส ตตฺถ สาสนํ ปติฏฺฐาเปสิ. เตเนว อฏฺฐ กถายํ – ส่วนพระรักขิตเถระอันพระมหาโมคคัลลีบุตรติสสเถระส่งไปแล้ว ไปสู่แคว้นวนวาสี ยืนอยู่ในอากาศ ยังชาววนวาสีให้เลื่อมใสด้วยอนมตัคคปริยายกถา. เมื่อจบกถา การบรรลุธรรมได้มีแก่ชนหกหมื่นคน. ชนประมาณเจ็ดหมื่นคนได้บรรพชาแล้ว. ได้ประดิษฐานวิหารห้าร้อยแห่ง. พระเถระนั้นได้ประดิษฐานพระศาสนาไว้ในที่นั้นด้วยประการฉะนี้. เพราะเหตุนั้น ในอรรถกถาจึงกล่าวไว้ว่า - คนฺตฺวาน รกฺขิตตฺเถโร,วนวาสึ มหิทฺธิโก; อนฺตลิกฺเข ฐิโต ตตฺถ,เทเสสิ อนมตคฺคิยนฺติ วุตฺตํ. พระรักขิตเถระผู้มีฤทธิ์มาก ไปสู่แคว้นวนวาสีแล้ว ยืนอยู่ในอากาศ ณ ที่นั้น ได้แสดงอนมตัคคปริยายกถา ดังนี้. เอวํ วนวาสีรฏฺเฐ ปุพฺเพเยว สาสนํ โอคาเหตฺวา ปติฏฺฐหิ. น ปน ตาว สกลํ พฺยาเปตฺวา ปติฏฺฐหิ. ด้วยประการฉะนี้ พระศาสนาจึงหยั่งลงตั้งมั่นในแคว้นวนวาสีตั้งแต่ก่อนทีเดียว. แต่ว่ายังไม่ได้แผ่ไปตั้งมั่นอยู่ทั่วทั้งหมด. อิทํ ตาว วนวาสีรฏฺเฐ สิริเขตฺตนคเร ทุติยํ นี้เป็นการประดิษฐานครั้งที่สอง ในเมืองศรีเกษตร แคว้นวนวาสี สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ. แห่งพระศาสนา. ชินจกฺเก ปน เตตฺตึสาธิเก จตุวสฺสสเต กุกฺกุฏ สีโส นาม เอโก ราชา รชฺชํ กาเรสิ. ตสฺส รญฺโญ กาเล ภควโต สาวกา อรหนฺตา ปญฺจสตมตฺตา อเหสุํ. เตสมฺปิ โส ราชา เทวสิกํ จตูหิ ปจฺจเยหิ อุปตฺถมฺเภสิ. โสตาปนฺนสกทาคามิอนาคามิโน ปน คณนปถํ [Pg.60] วีติวตฺตา อเหสุํ. ก็เมื่อพระพุทธจักรล่วงไปได้ ๔๓๓ ปี พระราชาพระองค์หนึ่งพระนามว่ากุกกุฏสีสะ ได้ครองราชสมบัติ. ในกาลของพระราชาพระองค์นั้น พระสาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นพระอรหันต์มีประมาณ ๕๐๐ รูป. พระราชาพระองค์นั้นทรงบำรุงแม้พระอรหันต์เหล่านั้นด้วยปัจจัย ๔ ทุกวัน. ส่วนพระโสดาบัน พระสกทาคามี และพระอนาคามี ได้มีจำนวนพ้นทางนับ. อิทํ วนวาสีรฏฺเฐ สิริเขตฺตนคเร ปรมฺปราภตวเสน นี้ (เป็นการประดิษฐานพระศาสนา) ในเมืองศรีเกษตร แคว้นวนวาสี โดยอาการที่สืบๆ กันมา ตติยํ สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ. เป็นการประดิษฐานพระศาสนาครั้งที่สาม. อิจฺเจวํ วนวาสีรฏฺเฐ อเนกสเตหิ อรหนฺตตฺเถเรหิ สาสนํ ปุณฺณินฺทุสงฺกาสํ หุตฺวา อติวิย วิชฺโชเตสิ. สาสนิก คนฺถการา ปน มหาเถรา ตตฺถ น สนฺทิสฺสนฺติ. อรหนฺตตฺเถรา ปน ราชูนํ อายาจนํ อารพฺภ ธมฺมสตฺถํ เอกํ วิรจยึสูติ โปราณา วทนฺตีติ. อิจฺเจวํ– ด้วยประการฉะนี้ พระศาสนาในแคว้นวนวาสีจึงรุ่งเรืองยิ่งนัก ดุจพระจันทร์เต็มดวง ด้วยพระอรหันตเถระหลายร้อยรูป. แต่พระมหาเถระผู้เป็นคันถรจนาจารย์ทางพระศาสนาไม่ปรากฏในที่นั้น. แต่โบราณาจารย์กล่าวว่า พระอรหันตเถระทั้งหลายได้รจนาคัมภีร์ธรรมศาสตร์เล่มหนึ่งขึ้น โดยปรารภการอ้อนวอนของพระราชาทั้งหลาย. ด้วยประการฉะนี้ – เตจ เถรา มหาปญฺญา,ปคฺคเหตฺวาน สาสนํ; สูริโย วิย อตฺถงฺโค,อุปคา มจฺจุสนฺติกํ. พระเถระเหล่านั้นผู้มีปัญญามาก ได้ประคับประคองพระศาสนาไว้แล้ว ได้เข้าถึงความตาย ดุจพระอาทิตย์อัสดงคต. ตสฺมา หิ ปณฺฑิโต โปโส,ยาว มจฺจุ นจาคโต; ตาว ปุญฺญํ กเร นิจฺจํ,มา ปมชฺเชยฺย สพฺพทาติ. เพราะฉะนั้น บุรุษผู้เป็นบัณฑิต พึงทำบุญอยู่เสมอ ตราบเท่าที่ความตายยังไม่มาถึง อย่าประมาทในกาลทั้งปวงเลย. อิติ สาสนวํเส วนวาสีรฏฺฐสาสนวํสกถามคฺโค จบเรื่องพงศาวดารพระศาสนาในแคว้นวนวาสี ในพงศาวดารพระศาสนา. นาม ปญฺจโม ปริจฺเฉโท. ชื่อว่าปริจเฉทที่ ๕. ๖. อปรนฺตรฏฺฐสาสนวํสกถามคฺโค ๖. เรื่องพงศาวดารพระศาสนาในแคว้นอปรันตชนบท. ๖. อิทานิ ปน มรมฺมมณฺฑเล อปรนฺตรฏฺเฐ สาสนวํสํ วกฺขามิ. อมฺหากญฺหิ มรมฺมรฏฺเฐ สุปฺปาทกติตฺเถ วาณิชคาเม วสนฺเต จูฬปุณฺณ มหาปุณฺเณทฺเว ภาติเก ปฏิจฺจ ภควโต ธรมานสฺเสว อติเรกวีสติวสฺสกาลโต ปภุติ สาสนํ ปติฏฺฐาสิ. น ปน ตาว พฺยาเปตฺวา ปติฏฺฐาสิ. เตเนว ปุน สาสนสฺส ปติฏฺฐาปนตฺถาย มหาโมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถโร [Pg.61] โยนกธมฺมรกฺขิตตฺเถรํ เปเสสีติ. ๖. บัดนี้ ข้าพเจ้าจักกล่าวพงศาวดารพระศาสนาในแคว้นอปรันตชนบท ในมรัมมมณฑล. พระศาสนาได้ตั้งมั่นอยู่ในหมู่บ้านวาณิชะ ที่ท่าสุปปาทกะ ในแคว้นมรัมมะของเรา ตั้งแต่สมัยที่พระผู้มีพระภาคยังทรงพระชนม์อยู่ ล่วงเลยยี่สิบกว่าปี โดยอาศัยพี่น้องสองคนคือ จูฬปุณณะและมหาปุณณะ. แต่ยังมิได้แผ่ขยายไปทั่ว. ด้วยเหตุนั้น พระมหาโมคคัลลีบุตรติสสเถระจึงได้ส่งพระโยนกธรรมรักขิตเถระไปเพื่อตั้งมั่นพระศาสนาอีกครั้ง. ภควา ปน โลหิตจนฺทนวิหารํ ปฏิคฺคเหตฺวา สตฺตสตฺตาหานิ นิสีทิตฺวา สมาคตานํ เทวมนุสฺสานํ ธมฺมรสํ อทาสิ. สตฺตาเหสุ จ เอกสฺมึ อหุ จตุราสีติปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. ปญฺจสตมตฺเตหิ จ ปาสาเทหิ อาคจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเค สจฺจพนฺธปพฺพเต นิสินฺนสฺส สจฺจพนฺธสฺส นาม อิสิโน ธมฺมํ เทเสตฺวา ฉหิ อภิญฺญาหิ สทฺธึ อรหตฺตํ ปาเปสิ. วาณิชคาเม จ อิสิทินฺนเสฏฺฐิ อาทีนมฺปิ ธมฺมรสํ ปาเยสิ. อิจฺเจวํ สจฺจพนฺธอิสิทินฺนมหาปุณฺณาทโย ปฏิจฺจ อมฺหากํ มรมฺมมณฺฑเล สาสนํ ปติฏฺฐาสิ. ส่วนพระผู้มีพระภาคได้ทรงรับโลหิตจันทนวิหารแล้ว ประทับนั่งอยู่เจ็ดสัปดาห์ ได้ประทานรสพระธรรมแก่เทวดาและมนุษย์ที่มาประชุมกัน. ในสัปดาห์หนึ่ง การตรัสรู้ธรรมได้มีแก่สัตว์แปดหมื่นสี่พัน. และเมื่อเสด็จมาด้วยปราสาทประมาณห้าร้อยแห่ง ระหว่างทางได้ทรงแสดงธรรมแก่อิสิชื่อสัจจพันธะ ผู้นั่งอยู่บนภูเขาสัจจพันธะ แล้วทรงให้บรรลุพระอรหัตพร้อมด้วยอภิญญาหก. และได้ทรงให้รสพระธรรมแก่อิสิทินนเศรษฐีเป็นต้น ในหมู่บ้านวาณิชะ. ด้วยประการฉะนี้ พระศาสนาได้ตั้งมั่นอยู่ในมรัมมมณฑลของเรา โดยอาศัยสัจจพันธะ อิสิทินนะ มหาปุณณะเป็นต้น. อิทํ มรมฺมมณฺฑเล อปรนฺตรฏฺเฐ ปฐมํ สาสนสฺส นี้เป็นครั้งแรกของพระศาสนา ในแคว้นอปรันตชนบท ในมรัมมมณฑล ปติฏฺฐานํ. การตั้งมั่น ภควโต ปรินิพฺพุตโต ปญฺจตึสาธิเก ทฺวิวสฺสสเต สมฺปตฺเต ตติยสงฺคีตึ สงฺคายิตฺวา อวสาเน มหาโมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถโร อตฺตโน สทฺธิวิหาริกํ โยนกธมฺมรกฺขิตตฺเถรํ สทฺธึ จตูหิ ภิกฺขูหิ อปรนฺตรฏฺฐํ เปเสสิ. อปรนฺตรฏฺฐญฺจ นาม อมฺหากํ มรมฺมมณฺฑเล สุนาปรนฺตรฏฺฐเมว. ตมตฺถํ ปน เหฏฺฐา อโวจุมฺหา. เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานล่วงไป ๒๓๕ ปี พระมหาโมคคัลลีบุตรติสสเถระได้ทำตติยสังคายนาเสร็จแล้ว ได้ส่งพระโยนกธรรมรักขิตเถระผู้เป็นสัทธิวิหาริกของตน พร้อมด้วยภิกษุสี่รูป ไปยังแคว้นอปรันตชนบท. แคว้นอปรันตชนบทนั้นคือสุนาปรันตชนบทในมรัมมมณฑลของเรานั่นเอง. ส่วนความหมายนั้น เราได้กล่าวไว้ข้างต้นแล้ว. โยนกธมฺมรกฺขิตตฺเถโรปิ อปรนฺตรฏฺฐํ อาคนฺตฺวา อคฺคิกฺขนฺโธปมสุตฺเตน รฏฺฐวาสีนํ ปสาเทสิ. สตฺตติมตฺตานํ ปาณสหสฺสานํ ธมฺมรสํ ปาเยสิ. รฏฺฐวาสิโน จ พหโว สาสเน ปพฺพชึสุ. ราชกุลโตปิ สหสฺสมตฺตา ปพฺพชึสุ. อิตฺถีนํ ปน อติเรกสฏฺฐิสหสฺสมตฺตา ปพฺพชึสุ. ตญฺจ น อคฺคิกฺขนฺโธปมสุตฺตนฺตํ สุตฺวา ปพฺพชนฺตีนํ อิตฺถีนํ วเสน วุตฺตํ, อถ โข อาทิโต ปฏฺฐาย ยาวจิรกาลา สาสนํ ปสีทิตฺวา ปพฺพชนฺตีนํ อิตฺถีนํ วเสน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. กสฺมาติ เจ, อิตฺถีนํ ภิกฺขุนีนํ สนฺติเกเยว ปพฺพชิตุํ ยุตฺตตฺตา โยนกธมฺมรกฺขิตตฺเถเรน [Pg.62] จ สทฺธึ ภิกฺขุนีนํ อนาคตตฺตา. เอวํ จิรกาลํ อติกฺกมิตฺวา ปจฺฉา ภิกฺขุนิโย อาคนฺตฺวา ตาสํ สนฺติเก ปพฺพชิตานํ วเสน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. สีหฬทีเป อนุฬาเทวิโย ปพฺพชิตกาเล มหามหินฺทตฺเถรสฺส สงฺฆมิตฺตาเถริยา ปกฺโกสนตา อิธ ญาปกาติ. เอวํ โยนกธมฺมรกฺขิตตฺเถรํ ปฏิจฺจ อปรนฺตรฏฺเฐ สตฺตานํ พหุปกาโร อโหสิ. เตเนวฏฺฐกถายํ– พระโยนกธรรมรักษิตเถระแม้รูปนั้น มาสู่ประเทศอปรันตชนบทแล้ว ยังชาวชนบทให้เลื่อมใสด้วยอัคคิกขันโธปมสูตร ให้ดื่มรสพระธรรมแก่สัตว์ประมาณเจ็ดหมื่น และชาวชนบทเป็นอันมากบวชแล้วในพระศาสนา แม้จากราชสกุลก็บวชแล้วประมาณพันคน ส่วนสตรีประมาณเกินหกหมื่นคนบวชแล้ว และจำนวนนั้น มิได้กล่าวหมายถึงสตรีที่บวชเพราะได้ฟังอัคคิกขันโธปมสูตร แต่พึงทราบว่ากล่าวหมายถึงสตรีที่เลื่อมใสในพระศาสนาแล้วบวชมาตั้งแต่ต้นจนถึงกาลนาน ถ้าถามว่าเพราะเหตุไร? เพราะสตรีควรบวชในสำนักของภิกษุณีเท่านั้น และเพราะภิกษุณีมิได้มาพร้อมกับพระโยนกธรรมรักษิตเถระ พึงทราบว่ากล่าวหมายถึงสตรีที่บวชในสำนักของภิกษุณีเหล่านั้น ซึ่งภิกษุณีมาภายหลังเมื่อล่วงกาลนานไปแล้วอย่างนี้ การที่พระมหาเถระมหินทะเรียกพระเถรีสังฆมิตตามาในคราวที่พระนางอนุฬาเทวีทั้งหลายบวชในสีหลทวีป เป็นเครื่องแสดงในเรื่องนี้ พระโยนกธรรมรักษิตเถระอาศัยเหตุนั้น จึงเป็นผู้มีอุปการะมากแก่สัตว์ทั้งหลายในอปรันตชนบท ด้วยประการฉะนี้ เพราะเหตุนั้น ในอรรถกถาจึงกล่าวว่า– อปรนฺตํ วิคาหิตฺวา, โยนโก ธมฺมรกฺขิโต; อคฺคิกฺขนฺธูปเมเนตฺถ, ปสาเทสิ ชเน พหูติ. พระโยนกธรรมรักษิตเข้าไปสู่อปรันตชนบทแล้ว ได้ยังชนเป็นอันมากในที่นั้นให้เลื่อมใสด้วยอัคคิกขันธูปมสูตร ดังนี้. ตตฺถายํ อธิปฺปาย วิเสโส คเหตพฺโพ. กถํ. อคฺคิกฺขนฺโธปมสุตฺตนฺตํ นาม ภิกฺขูนํ ปฏิปตฺติวเสน วุตฺตํ, ตํ ภิกฺขูนํเยว เทเสตุํ วฏฺฏติ, เถโรปิ ตตฺถ ตํ เทเสสิ, ตสฺมา ปุณฺณสจฺจพนฺธาทโย ปฏิจฺจ ภควโต ธรมานสฺส วีสติวสฺสกาเลเยว สาสนํ อปรนฺตรฏฺเฐ ปติฏฺฐหิตฺวา กสฺมิญฺจิ กสฺมิญฺจิ ฐาเน ภิกฺขูนํ สํวิชฺชมานตฺตา เตสํ ภิกฺขูนํ สงฺคเหตฺวา เทเสตุํ ปจฺฉา อาคตานญฺจ ภิกฺขูนํ ปริสุทฺธาจารตํ วิญฺญาเปตุํ อคฺคิกฺขนฺโธปมสุตฺตํ เถโร เทเสสีติ. เอวญฺจ สติ อริมทฺทนนคเร สมณกุตฺตกานํ สํวิชฺชมานภาวํ วกฺขมาเนน วจเนน สเมติ. ในเรื่องนั้น พึงถือเอานัยพิเศษนี้ อย่างไร? อัคคิกขันโธปมสูตรนั้นแล ตรัสไว้โดยเป็นปฏิปทาของภิกษุ ควรแสดงแก่ภิกษุเท่านั้น แม้พระเถระก็ได้แสดงสูตรนั้นในที่นั้น เพราะฉะนั้น เพราะพระศาสนาตั้งมั่นในอปรันตชนบทในกาลที่พระผู้มีพระภาคยังทรงพระชนม์อยู่ได้ ๒๐ พรรษา โดยอาศัยพระปุณณะและพระสัจจพันธะเป็นต้น และเพราะมีภิกษุอยู่ในบางแห่งบางแห่ง พระเถระจึงได้แสดงอัคคิกขันโธปมสูตรเพื่อสงเคราะห์ภิกษุเหล่านั้น และเพื่อประกาศความบริสุทธิ์แห่งอาจาระของภิกษุที่มาภายหลัง เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็ย่อมสอดคล้องกับคำที่จะกล่าวต่อไปถึงการมีอยู่ของพวกสมณกุฏฏกะในเมืองอริมัททนะ อิทํ มรมฺมมณฺฑเล อปรนฺตรฏฺเฐ ทุติยํ นี้เป็นการตั้งมั่นแห่งพระศาสนาครั้งที่สองในอปรันตชนบทในมณฑลพม่า สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ. การตั้งมั่นแห่งพระศาสนา ยสฺมา ปน พุทฺเธ, ภควา ปุณฺณตฺเถรสฺส ยาจนมารพฺภ อปรนฺตรฏฺฐํ อาคนฺตฺวา วาณิเช หิ การิเต จนฺทนวิหาเร วสิตฺวา เอกสฺมึ สมเย อานนฺเทน ปจฺฉาสมเณน ตมฺพทีปรฏฺฐมฺปิ เทสจาริกํ อาหิณฺฑิ. อาหิณฺฑิตฺวา อริมทฺทนนครฏฺฐานสมีปํ ปตฺวา ปพฺพตมุทฺธนิ ฐตฺวา อนาคเต โข อานนฺท อิมสฺมึ ปเทเส สมฺมุติ นาม ราชา อริมทฺทนํ นาม นครํ มาเปสฺสติ[Pg.63], ตสฺมิญฺจ นคเร มม สาสนํ วิรูฬํ หุตฺวา ปติฏฺฐหิสฺสตีติ พฺยากาสิ. อยมตฺโถ โปราณเวทปาตฺถเกสุ วุตฺโต. ก็เพราะพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงปรารภคำทูลขอของพระปุณณเถระ เสด็จมายังอปรันตชนบท ประทับอยู่ในจันทนวิหารที่พวกพ่อค้าสร้างถวาย และในสมัยหนึ่งได้เสด็จจาริกไปในชนบทแม้ในประเทศตัมพทีปะพร้อมด้วยพระอานนท์ผู้เป็นปัจฉาสมณะ ครั้นเสด็จจาริกไปถึงใกล้สถานที่ตั้งเมืองอริมัททนะแล้ว ประทับยืนอยู่บนยอดเขา ทรงพยากรณ์ว่า 'ดูกรอานนท์ ในอนาคต ในสถานที่นี้ พระราชาพระนามว่าสัมมุติ จักสร้างเมืองชื่อว่าอริมัททนะ และในเมืองนั้น ศาสนาของเราจักเจริญงอกงามและตั้งมั่น' เนื้อความนี้กล่าวไว้ในคัมภีร์ปกรณ์โบราณ โยนกธมฺมรกฺขิตตฺเถโร จ อปรนฺตรฏฺฐํ อาคนฺตฺวา ตมฺพทีปรฏฺฐมฺปิ อาหิณฺฑิตฺวา ตมฺพทีปรฏฺฐวาสีนมฺปิ ธมฺมรสํ ปาเยสิเยว. อยมตฺโถ ขตฺติยกุลโต เอว ปุริสสหสฺสานิ ปพฺพชึสูติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตตฺตา วิญฺญายติ. ตทา หิ อปรนฺตรฏฺเฐ ขตฺติโย นตฺถิ, ตมฺพทีปรฏฺฐินฺโทเยว ตํ อนุสาเสตฺวา อติ วสติ, ขตฺติเย จ อาสนฺเต กุโต ขตฺติยกุลานิ ภวิสฺสนฺติ, เตเนว ตมฺพทีปรฏฺฐโต ปุริสสหสฺสานิ ปพฺพชึสูติ วิญฺญาตพฺพํ. ตสฺมา ตมฺพทีปิกสาสนวํสมฺปิ อิธ วตฺตุํ ยุชฺชติ. และพระเถระโยนกธรรมรักษิตมายังอปรันตชนบทแล้ว ได้จาริกไปในประเทศตัมพทีปะ และได้ให้ชาวประเทศตัมพทีปะดื่มรสพระธรรมด้วย เนื้อความนี้พึงทราบได้เพราะในอรรถกถากล่าวไว้ว่า 'บุรุษหลายพันคนจากตระกูลกษัตริย์ได้บวชแล้ว' เพราะในกาลนั้น ในอปรันตชนบทไม่มีกษัตริย์ มีเพียงพระเจ้าแผ่นดินแห่งประเทศตัมพทีปะเท่านั้นที่ปกครองและประทับอยู่ เมื่อไม่มีกษัตริย์ (ในอปรันตะ) ตระกูลกษัตริย์จะมีมาจากไหน เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่าบุรุษหลายพันคนเหล่านั้นบวชมาจากประเทศตัมพทีปะ ดังนั้น จึงควรที่จะกล่าวถึงพงศาวดารพระศาสนาแห่งตัมพทีปะในที่นี้ด้วย เตนิทานิ ตมฺพทีปิกาสาสนวํสํ ปวกฺขามิ. อมฺหากญฺหิ มรมฺมมณฺฑเล ตมฺพทีปรฏฺเฐ อริมทฺทนนคเร สมฺมุติราชา นาม ภูปาโล รชฺชํ กเรสิ. ตโต ปฏฺฐาย ยาว อนุรุทฺธรญฺญา สมถิ นามเก เทเส นิสินฺนานํ ตึสมตฺตานํ สมณกุตฺตกานํ สฏฺฐิสหสฺสมตฺตานํ สิสฺสานํ โอวาทํ ทตฺวา จรึสุ. เพราะเหตุนั้น บัดนี้ข้าพเจ้าจักกล่าวพงศาวดารพระศาสนาแห่งตัมพทีปะ ก็ในมณฑลพม่าของเรา พระราชาพระนามว่าสัมมุติผู้เป็นเจ้าแห่งแผ่นดินได้ทรงครองราชย์ในเมืองอริมัททนะ ประเทศตัมพทีปะ ตั้งแต่นั้นมาจนถึงสมัยพระเจ้าอนุรุทธะ พวกสมณกุฏฏกะประมาณ ๓๐ รูป ซึ่งพำนักอยู่ในสถานที่ชื่อว่าสมถิ ได้ให้โอวาทแก่ศิษย์ประมาณ ๖๐,๐๐๐ คน แล้วประพฤติปฏิบัติสืบกันมา เตสํ ปน สมณกุตฺตกานํ อยํ วาโท,- สเจ โย ปาณาติปาตํ กเรยฺย, โส อีทิสํ ปริตฺตํ ภณนฺโต ตมฺหา ปาปกมฺมา ปริมุจฺเจยฺย, สเจ ปน โย มาตาปิตรํ หนฺตฺวา อนนฺตริยกมฺมโต ปริมุจฺจิตุกาโม ภเวยฺย, อีทิสํ ปริตฺตํ ภเณยฺย, สเจปิ ปุตฺตธิตานํ อาวาหวิวาหกมฺมํ กตฺตุกาโม ภเวยฺย, อาจริยานํ ปฐมํ นิยฺยาเทตฺวา อาวาหวิวาหกมฺมํ กาตพฺพํ, โย อิทํ จาริตฺตํ อติกฺกเมยฺย, พหุ อปุญฺญํ ปสเวยฺยาติ เอวมาทีหิ มิจฺฉาวาเทหิ อตฺตโน อตฺตโน อุปคตานํ โอวาทํ อทํสุ. ตมตฺถํ สุตฺวา อนุรุทฺธราชา ปริจิตปุญฺโญ เตสํ วาทํ น รุจิ. อยํ เตสํ มิจฺฉาวาโทติ. ส่วนสมณกุฏฏกะเหล่านั้นมีวาทะอย่างนี้ว่า 'ถ้าผู้ใดพึงทำปาณาติบาต ผู้นั้นเมื่อสวดพระปริตรเช่นนี้ พึงพ้นจากบาปกรรมนั้นได้ ถ้าผู้ใดฆ่ามารดาบิดาแล้วปรารถนาจะพ้นจากอนันตริยกรรม พึงสวดพระปริตรเช่นนี้ แม้ถ้าผู้ใดปรารถนาจะทำพิธีอาวาหมงคลและวิวาหมงคลให้บุตรธิดา พึงมอบให้แก่อาจารย์ก่อนแล้วจึงทำพิธีอาวาหมงคลและวิวาหมงคล ผู้ใดล่วงละเมิดจารีตนี้ พึงประสบกับสิ่งมิใช่บุญเป็นอันมาก' พวกเขาได้ให้โอวาทแก่ผู้ที่มาหาตนด้วยมิจฉาวาทะมีอาทิอย่างนี้ พระเจ้าอนุรุทธะผู้ทรงสั่งสมบุญมาแล้ว ทรงสดับเนื้อความนั้นแล้วไม่ทรงพอพระทัยในวาทะของพวกเขา ทรงดำริว่า 'นี้เป็นมิจฉาวาทะของพวกเขา' ตทา [Pg.64] จ อริมทฺทนนคเร อรหนฺโต นาม เถโร อาคนฺตฺวา สาสนํ ปติฏฺฐาเปสิ. อยํ อรหนฺตตฺเถรสฺส อฏฺฐุปฺปตฺติ,– ราชวํสาคตปริตฺตนิทานาคตสาสนปฺปเวณิยาคตวเสน ติวิธา โหติ. ในกาลนั้นแล พระเถระนามว่าอรหันต์ได้มายังเมืองอริมัททนะแล้วประดิษฐานพระศาสนา อัตถุปปัตติ (เรื่องราวความเป็นมา) ของพระอรหันตเถระนี้มี ๓ ประการ คือ โดยนัยที่มาในราชวงศ์ โดยนัยที่มาในปริตตนิทาน และโดยนัยที่มาในศาสนประเพณี ตตฺถายํ ราชวํสาคตฏฺฐุปฺปตฺติ,– ตทา หิ สุนาปรนฺตตมฺพทีปรฏฺเฐสุ สพฺเพน สพฺพํ สพฺพทา ถิรํ สาสนํ น ตาว ปติฏฺฐาสิ. เตเนว ภควโต พฺยากตนิยาเมน สาสนํ ปติฏฺฐาเปสฺสามาติ จินฺเตตฺวา มหาเถรา สกฺกสฺส เทวานมินฺทสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา สาสนํ อนุคฺคหิตุํ สมตฺถํ ปุคฺคลํ เทหีติ ยาจึสุ. สกฺโกจ เทวานมินฺโท ตาวตึสภวเน เอกํ เทวปุตฺตํ ยาจิตฺวา เอกิสฺสา พฺราหฺมณิยา กุจฺฉิมฺหิ ปฏิสนฺธึ คณฺหาเปสิ. ทสมาสจฺจเยน วิชายนกาเล สีลพุทฺธิ นาม เถโร อนุรกฺขิตฺวา วเย สมฺปตฺเต ปพฺพาเชสิ. ตีสุ ปิฏเกสุ อติวิย เฉโก หุตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิ. อรหนฺโตติ นาเมน ปากโฏ อโหสิ. ในเรื่องนั้น อัตถุปปัตติที่มาในราชวงศ์มีดังนี้– ในกาลนั้นแล พระศาสนายังมิได้ตั้งมั่นอย่างมั่นคงโดยประการทั้งปวงในประเทศสุนาปรันตะและตัมพทีปะ เพราะเหตุนั้น พระมหาเถระทั้งหลายจึงดำริว่า 'เราทั้งหลายจักประดิษฐานพระศาสนาตามนัยที่พระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์ไว้' จึงไปยังสำนักของท้าวสักกะจอมเทพ ทูลขอว่า 'ขอพระองค์โปรดประทานบุคคลผู้สามารถเพื่ออนุเคราะห์พระศาสนาด้วยเถิด' ท้าวสักกะจอมเทพทรงขอเทพบุตรองค์หนึ่งในภพดาวดึงส์ ให้ถือปฏิสนธิในครรภ์ของนางพราหมณีคนหนึ่ง เมื่อล่วงไป ๑๐ เดือน ในเวลาคลอด พระเถระนามว่าสีลพุทธิได้ช่วยดูแล และเมื่อถึงวัยอันควรก็ได้ให้บวช ท่านเป็นผู้เชี่ยวชาญในพระไตรปิฎกอย่างยิ่ง และได้บรรลุพระอรหัต เป็นที่ปรากฏโดยนามว่า 'พระอรหันต์' โสจ เถโร มรมฺมมณฺฑเล ชินสาสนํ วิชฺโชตาเปตุํ อริมทฺทนนครํ อาคนฺตฺวา นครโต อวิทูเร เอกสฺมึ อรญฺเญ นิสีทิ. ตทา สกฺโก เทวานมินฺโท เอกํ เนสาทํ ปโลเภตฺวา ตสฺส เถรํ ทสฺเสสิ. อถ เนสาทสฺส เอตทโหสิ,– อยํ ปน อมนุสฺโส ยกฺโข ภเวยฺย, สเจ ปน มนุสฺโส ภเวยฺย, เอวํ สติ มิลกฺขุชาติโก ภเวยฺยาติ. เอวํ ปน จินฺเตตฺวา รญฺโญ ทสฺสนตฺถาย นครํ อาเนสิ. เถโร จ อฏฺฐปริกฺขาเร คเหตฺวา อนุคจฺฉิ. เนสาทา จ เถรํ อาเนตฺวา รญฺโญ ทสฺเสสิ. พระเถระนั้นได้มายังเมืองอริมัททนะเพื่อยังพระศาสนาของพระชินเจ้าให้รุ่งเรืองในมณฑลพม่า แล้วนั่งอยู่ในป่าแห่งหนึ่งไม่ไกลจากเมือง ในกาลนั้น ท้าวสักกะจอมเทพทรงล่อพรานป่าคนหนึ่งแล้วแสดงพระเถระให้พรานป่านั้นเห็น ครั้งนั้น พรานป่าได้มีความคิดว่า 'ผู้นี้เป็นอมนุษย์หรือยักษ์หรือเปล่าหนอ หากเป็นมนุษย์ ก็คงจะเป็นพวกมิลักขะ' เขาคิดดังนี้แล้วจึงพามายังเมืองเพื่อถวายให้พระราชาทอดพระเนตร พระเถระถือเอาอัฐบริขารแล้วเดินตามไป พรานป่าก็นำพระเถระไปถวายให้พระราชาทอดพระเนตร ราชา ทิสฺวา สนฺตินฺทฺริโย อยํ, น มิลกฺขุชาติโก, อิมสฺส อพฺภนฺตเร สารธมฺโม อตฺถิ มญฺเญติ ลทฺธสูริโยภาสํวิย ปทุมํ ผุลฺลจิตฺตํ หุตฺวา วีมํเสตุกาโม เถรํ อาห,– อตฺตโน สารุปฺปํ อาสนํ ญตฺวา นิสีทาหีติ. พระราชาทอดพระเนตรเห็นแล้วทรงดำริว่า 'ท่านผู้นี้มีอินทรีย์สงบ ไม่ใช่พวกมิลักขะ เห็นทีว่าภายในของท่านจะมีสารธรรมอยู่' ทรงมีพระทัยเบิกบานประดุจดอกบัวได้รับแสงอาทิตย์ ทรงปรารถนาจะทดลองจึงตรัสกับพระเถระว่า 'ขอท่านจงรู้อาสนะที่สมควรแก่ตนแล้วนั่งเถิด' เถโร จ ราชปลฺลงฺกํ อารุหิตฺวา นสีทิ. ราชา จ อยํ อคฺคาสเน [Pg.65] นิสีทิ, อวสฺสํ อคฺคปุคฺคโล ภเวยฺยาติ จินฺเตตฺวา ตฺวํ กสฺส ญาติ, กสฺส ภิสฺโส, กุโต อาคโตสีติ ปุจฺฉิ. เถโร จ เอวมาห,– โลกสฺมึ โย นวคุณสมฺปนฺโน ภควา สมฺมาสมฺพุทฺโธ, ตสฺสาหํ ญาติ, โสภควาเยว มมาจริโย, ภิกฺขุสงฺฆสฺส นิสินฺนฏฺฐานโต อาคโตมฺหีติ. พระเถระขึ้นนั่งบนราชบัลลังก์ พระราชาทรงดำริว่า "ผู้นี้มานั่งบนอาสนะอันสูงสุด ย่อมเป็นบุคคลผู้สูงสุดอย่างแน่นอน" จึงตรัสถามว่า "ท่านเป็นญาติของใคร เป็นศิษย์ของใคร มาจากไหน?" พระเถระจึงกล่าวว่า "ในโลกนี้ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้สมบูรณ์ด้วยพระคุณ ๙ ประการนั้น เป็นญาติของอาตมา พระผู้มีพระภาคเจ้านั้นแลเป็นอาจารย์ของอาตมา อาตมามาจากที่ที่พระภิกษุสงฆ์นั่งอยู่." ราชา จ โสมนสฺสปฺปตฺโต หุตฺวา อาห, ตว อาจริเยน เทสิตํ ธมฺมํ เอกเทสโต เทเสหีติ. อถ ยถา สิริธมฺมาโสกรญฺโญ นิคฺโรธสามเณเรน อปฺปมาทธมฺโม เทสิโต, เอวํ อปฺปมาทธมฺมํเยว เถโร เทเสสิ. พระราชาทรงโสมนัสแล้วตรัสว่า "ขอท่านจงแสดงธรรมที่อาจารย์ของท่านแสดงแล้วโดยส่วนหนึ่งเถิด." ลำดับนั้น พระเถระได้แสดงอัปปมาทธรรมนั่นแล เหมือนกับที่พระนิโครธสามเณรได้แสดงอัปปมาทธรรมแก่พระเจ้าสิริธรรมาโศกราชฉะนั้น. ราชา จ ปุน อาห,– กุหึ ทานิ สมฺมาสมฺพุทฺโธ นิสีทติ, เตน ปน เทสิโต ธมฺโม กติปฺปมาโณ, ตสฺส สาวกา ปน กติปฺปมาณา, ตุมฺหาทิสา อญฺเญ อตฺถิ วา มา วาติ. อิทานิ อมฺหากํ อาจริโย สมฺมาสมฺพุทฺโธ ปรินิพฺพุโต, ธาตุโยเยว อิทานิ อตฺถิ, เตน ปน เทสิโต ธมฺโม จตุราสีติธมฺมกฺขนฺธสหสฺสปฺปมาโณ, สุธมฺมปุเร ปิฏกตฺตยํ ยุคฬวเสน ตึสวิธา อตฺถิ, มยา อญฺโญ ปรมตฺถ สมฺมุติวเสน ทุวิโธปิ สงฺโฆ อตฺถีติ. พระราชาตรัสถามอีกว่า "บัดนี้พระสัมมาสัมพุทธเจ้าประทับอยู่ที่ไหน? ธรรมที่พระองค์ทรงแสดงมีประมาณเท่าไร? พระสาวกของพระองค์มีประมาณเท่าไร? นอกจากท่านแล้วยังมีผู้อื่นเช่นท่านอีกหรือไม่?" พระเถระตอบว่า "บัดนี้พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้เป็นอาจารย์ของพวกเราปรินิพพานแล้ว บัดนี้มีแต่พระธาตุเท่านั้น ธรรมที่พระองค์ทรงแสดงมีประมาณ ๘๔,๐๐๐ พระธรรมขันธ์ ในเมืองสุธัมมะมีพระไตรปิฎก ๓๐ อย่างเป็นคู่กัน นอกจากอาตมาแล้วยังมีพระสงฆ์ ๒ ประเภท คือ โดยปรมัตถ์และโดยสมมติ." ตํ สุตฺวา ราชา ภิยฺโยโสมตฺตาย ปสนฺโน หุตฺวา ปุน อาโรเจสิ,– มม ภนฺเต อิมสฺมึ ปจฺจกฺเข นตฺถิ ตยา อญฺโญ นาโถ, อชฺชภคฺเค ปาณุเปตํ มํ อุปาสโกติ ธาเรหิ, ตว โอวาทํ อหํ สิรสา ปฏิคฺคณฺหิสฺสามีติ. พระราชาทรงสดับดังนั้นแล้ว ทรงเลื่อมใสยิ่งขึ้น จึงตรัสบอกอีกว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในปัจจุบันนี้ ข้าพระองค์ไม่มีที่พึ่งอื่นนอกจากท่าน ขอท่านจงทรงจำข้าพระองค์ไว้ว่าเป็นอุบาสกผู้ถึงสรณะตลอดชีวิตตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป ข้าพระองค์จะน้อมรับโอวาทของท่านไว้เหนือเศียรเกล้า." ตโต ปจฺฉา อรญฺญกงฺคารเห ฐาเน วิหารํ การาเปตฺวา อทาสิ. สมณกุตฺตกานมฺปิ วาทํ ภินฺทิ, ยถา ปน สุวณฺณปาตึ ลภิตฺวา สุวณฺณภาชนํ ลภิตฺวา มตฺติกาภาชนนฺติ. สกเลปิ จ รฏฺเฐ สมณกุตฺตกานํ วาทํ ชหาเปสิ. ตสฺมิญฺจ กาเล สมณกุตฺตกา หีนลาภา หุตฺวา เถรสฺส อุปนาหํ พนฺธึสุ. เต ปน สมณกุตฺตกา อรญฺเญ นิสฺสามิกาวิย [Pg.66] โกเลยกา สุนขา อนาถา หุตฺวา กายิกเจตสิกทุกฺขํ ลภึสุ. หลังจากนั้น พระราชาทรงสร้างวิหารในสถานที่อันเป็นที่รังเกียจของพวกชาวป่าแล้วถวาย ทรงทำลายลัทธิของพวกสมณกุฏฐกะด้วย เหมือนกับได้ภาชนะทองคำแล้วทิ้งภาชนะดินฉะนั้น ทรงให้ละลัทธิของพวกสมณกุฏฐกะทั่วทั้งแว่นแคว้น ในกาลนั้น พวกสมณกุฏฐกะมีลาภเสื่อมถอยลง จึงผูกอาฆาตในพระเถระ พวกสมณกุฏฐกะเหล่านั้นได้รับทุกข์ทางกายและใจ เหมือนสุนัขที่ไม่มีเจ้าของในป่าฉะนั้น. ราชา จ ตมตฺถํ ญตฺวา ยถา สมณกุตฺตกา นาภิภวนฺติ, ตถา อารกฺขํ ฐเปสิ. เต จ สมณกุตฺตเก เสตวตฺถํ นิวาสาเปตฺวา อาวุธคาหโยธภาเวน ราชกมฺเม นิโยชาเปสิ. เถโร จ สาสเน ปสนฺเน ชเน ปพฺพาเชตฺวา อุปสมฺปาเทตฺวา สาสนํ วิโสธาเปสิ. ราชา จ อิมสฺมึ รฏฺเฐ โปราณิกา ราชาโน สมณกุตฺตกานํ วาทํ คเหตฺวา รชฺชํ กาเรสุํ, สเจ หิ ปน เตสํ อนตฺถกรชฺชํ ปุน คณฺหาเปตุํ สกฺกุเณยฺยํ, เอวํ สติ อหํ เตสํ อนตฺถกรชฺชํ อปเนตฺวา สาตฺถกรชฺชํ คณฺหาเปตุมิจฺฉามีติ อนุโสจีติ. พระราชาทรงทราบเรื่องนั้นแล้ว จึงทรงจัดเวรยามเพื่อไม่ให้พวกสมณกุฏฐกะครอบงำได้ ทรงให้พวกสมณกุฏฐกะเหล่านั้นนุ่งห่มผ้าขาว แล้วทรงแต่งตั้งให้เป็นทหารถืออาวุธในราชการ พระเถระได้ให้ชนผู้เลื่อมใสในพระศาสนาบวชและอุปสมบทแล้วชำระพระศาสนาให้บริสุทธิ์ พระราชาทรงรำพึงว่า "ในแว่นแคว้นนี้ พระราชาแต่ก่อนทรงถือลัทธิของพวกสมณกุฏฐกะแล้วทรงปกครองราชสมบัติ ถ้าหากว่าเราสามารถจะให้พวกเขากลับมายึดราชสมบัติอันไม่เป็นประโยชน์นั้นได้อีก เราก็ปรารถนาที่จะให้พวกเขายึดราชสมบัติอันเป็นประโยชน์แทนที่จะเป็นราชสมบัติอันไม่เป็นประโยชน์นั้น" อยํ ปน ปริตฺตนิทานาคตฏฺฐุปฺปตฺติ, – อนึ่ง เรื่องราวที่มาในนิทานเล็กน้อยนี้คือ – สีหฬทีเป กิร วิปฺปวาสีนคเร นิสินฺโน เอโก ภิกฺขุอุปทฺวาราวตีนครํ คนฺตฺวา ปริยตฺตึ อุคฺคณฺหิ. ตโต ปจฺฉา สุธมฺม ปุรํ คนฺตฺวา ปริยตฺตึ อุคฺคณฺหิ. ตสฺมิญฺจ กาเล สิริเขตฺตนคเร ปาฏลิรุกฺเข เอโก คนฺโถ อตฺถีติ สุตฺวา สุธมฺมปุรโต สิริเขตฺตนครํ อคมาสิ. อนฺตรามคฺเค ลุทฺธโก เถรํ ปสฺสิตฺวา อยํ ยกฺโขติ มญฺญิตฺวา คเหตฺวา อนุรุทฺธรญฺโญ ทสฺเสสิ. ได้ยินว่า พระภิกษุรูปหนึ่งซึ่งอยู่ในเมืองวิปปวาสีในเกาะสีหล ได้ไปเรียนปริยัติในเมืองอุปทวารวดี หลังจากนั้นได้ไปเรียนปริยัติในเมืองสุธัมมะ ในกาลนั้น ได้ยินว่ามีคัมภีร์เล่มหนึ่งอยู่ที่ต้นปาฏลีในเมืองสิริเขตต์ จึงได้เดินทางจากเมืองสุธัมมะไปยังเมืองสิริเขตต์ ระหว่างทาง นายพรานเห็นพระเถระแล้วสำคัญว่าเป็นยักษ์ จึงจับไปถวายพระเจ้าอนุรุทธะ. ตทา ราชา เถรํ ปุจฺฉิ,– โก ปน ตฺวนฺติ. อหํ มหาราช โคภมสฺส สาวโกติ. ปุน ราชา ปุจฺฉิ,–ติณฺณํ ปน รตนานํ กีทิโสติ. เถโร อาห,– มโหสธปณฺฑิโตวิย มหาราช พุทฺโธ ทฏฺฐพฺโพ, อุมงฺโควิย ธมฺโม, วิเทหเสนา วิย สงฺโฆติ. เอวํ อุปมาหิ ปกาสิโต ราชา ปุน ปุจฺฉิ,–กึ นุโข อิเม โคตมสฺส สาวกาติ. น โข มหาราช อิเม โคตมสฺส สาวกา, อิเม ปน อมฺเหหิ วิสภาคา สมณกุตฺตกาเย วาติ. เอวํ วุตฺเต ตโต ปฏฺฐาย เต สมณกุตฺตเก วิชหิ, ติณํ วิย นาติมญฺญิ. ปาฏลิรุกฺขสุ สิรโตปิ [Pg.67] ลทฺธํ เตสํ คนฺถํ ลทฺธฏฺฐาเนเยว อคฺคินา ฌาเปสิ. ตมฺปิ ฐานํ ยาวชฺชตนา อคฺคิฌาปนถลนฺติ ปากฏนฺติ. ขณะนั้น พระราชาตรัสถามพระเถระว่า "ท่านเป็นใคร?" พระเถระตอบว่า "ข้าแต่มหาราช อาตมาเป็นสาวกของพระโคตมะ" พระราชาตรัสถามอีกว่า "พระรัตนตรัยเป็นอย่างไร?" พระเถระกล่าวว่า "ข้าแต่มหาราช พระพุทธเจ้าพึงเห็นเหมือนมโหสถบัณฑิต พระธรรมเหมือนอุโมงค์ พระสงฆ์เหมือนกองทัพของพระเจ้าวิเทหะ" เมื่อพระเถระแสดงด้วยอุปมาดังนี้แล้ว พระราชาตรัสถามอีกว่า "พวกนี้เป็นสาวกของพระโคตมะหรือ?" พระเถระตอบว่า "ข้าแต่มหาราช พวกนี้ไม่ใช่สาวกของพระโคตมะ แต่พวกนี้เป็นสมณกุฏฐกะที่แตกต่างจากพวกเรา" เมื่อกล่าวอย่างนี้แล้ว ตั้งแต่นั้นมา พระราชาทรงละพวกสมณกุฏฐกะเหล่านั้น ไม่ทรงนับถือเหมือนหญ้า คัมภีร์ที่ได้จากต้นปาฏลีนั้น พระองค์ทรงเผาด้วยไฟในที่ที่ได้มานั่นเอง สถานที่นั้นก็เป็นที่รู้จักกันว่า "สถานที่เผาไฟ" จนถึงทุกวันนี้. เถโร จ วิมาน วตฺถุํ รญฺโญ เทเสสิ. ราชา จ ปสีทิตฺวา สิริเขตฺตนครโต อริมทฺทนนครํ ปจฺจาคมนกาเล อาเนสิ. พระเถระได้แสดงวิมานวัตถุแก่พระราชา พระราชาทรงเลื่อมใสแล้ว จึงทรงนำพระเถระกลับมายังเมืองอริมัททนะในคราวเสด็จกลับจากเมืองสิริเขตต์. อิทํ ปน ปาฏลิสุสิเร ลทฺธคนฺถสฺส การณํ,- เตสญฺหิ สมณกุตฺตกานํ อพฺภนฺตเร เอโก อุปายจฺเฉโก สมณกุตฺตโก อตฺตโน วาทานุรูปํ คนฺถํ กตฺวา สิริเขตฺตนคเร ทฺวตฺตึสรตนกฺขนฺธสฺส ปาฏลิรุกฺขสฺส สุสิเร ปเวเสตฺวา ปุนปฺปุนํ อุทเกน เตเมตฺวา มตฺติกาย ลิมฺเปตฺวา ปุน ตจํ อุปฺปาเทตฺวา อุฏฺฐาเปสิ. ตทา มยํ สุปิเน ปาฏลิรุกฺเข สารคนฺโถ อตฺถพฺยญฺชนสมฺปนฺโน เอโก อตฺถีติอิ ปสฺสามาติ โกลาหลํ อุปฺปาเทสุํ. ตํ สุตฺวา ราชา สิริเขตฺตนครํ คนฺตฺวา ตํ ปาฏลิรุกฺขํ ภินฺทิตฺวา คเวเสนฺโต ตํ คนฺถํ ลภิ. คนฺเถ ปน สกวาทวเสน สมณกุตฺตกสามญฺญตา อีทิสาเยว, เอเต โคตมาสาวกา โหนฺติอิ, เอเตสํเยว อาจาโร สคฺคมคฺคปถภูโตติ เอวมาทีหิ การเณหิ วุตฺตํ. ราชา จ ปสีทิตฺวา สมณกุตฺตกานํ พหูนิ ทาตพฺพานิ อทาสิ. ตโต ปจฺฉา เถรสฺส ธมฺมกถํ สุตฺวา ตํ อคฺคินา ฌาเปสีติ เอวํ สมณกุตฺตกานํ วจนํ สุตฺวา สิริเขตฺตนครํ คนฺตฺวา อริมทฺทนนครํ ปจฺจาคจฺฉนฺโต เถรํ อาเนสีติ ทฏฺฐพฺพํ. อริมทฺทนนครํ สมฺปตฺตกาเล เชตวนํ นาม วิหารํ การาเปตฺวา อทาสิ. เถโร จ ตตฺถ สาสานํ วิโสเธตฺวา นิสีทิ. ราชา เทวสิกํ อุทกํ อาเนตฺวา อคฺคมเหสี ปน เทวสิกํเยว ปิณฺฑปาตํ อาเนตฺวา โภเชสิ. อุปฺปนฺนกงฺขา กาเลปิ ตํตํกงฺขาฏฺฐานํ ปุจฺฉีติ. อนึ่ง เหตุแห่งคัมภีร์ที่ได้ในโพรงต้นปาฏลีนั้นคือ – ในหมู่สมณกุฏฐกะเหล่านั้น มีสมณกุฏฐกะผู้ฉลาดในอุบายคนหนึ่ง ได้แต่งคัมภีร์ตามลัทธิของตน แล้วนำไปซ่อนไว้ในโพรงต้นปาฏลีที่มีลำต้นสูง ๓๒ ศอกในเมืองสิริเขตต์ แล้วรดน้ำซ้ำๆ เอาดินพอก แล้วทำให้เปลือกไม้เกิดขึ้นใหม่แล้วตั้งไว้. ขณะนั้น พวกเขาก็ส่งเสียงเอะอะว่า "พวกเราเห็นในฝันว่ามีคัมภีร์อันเป็นสาระสมบูรณ์ด้วยอรรถและพยัญชนะอยู่ในต้นปาฏลี." พระราชาทรงสดับดังนั้นแล้ว จึงเสด็จไปยังเมืองสิริเขตต์ ทรงผ่าต้นปาฏลีนั้นค้นหาจนพบคัมภีร์นั้น. ในคัมภีร์นั้นกล่าวไว้ด้วยเหตุผลต่างๆ ตามลัทธิของตนว่า "ความเป็นสมณะของสมณกุฏฐกะเป็นเช่นนี้ พวกนี้เป็นสาวกของพระโคตมะ และวัตรปฏิบัติของพวกนี้เป็นหนทางไปสู่สวรรค์และมรรค." พระราชาทรงเลื่อมใสแล้วจึงพระราชทานสิ่งของมากมายแก่พวกสมณกุฏฐกะ. หลังจากนั้น เมื่อทรงสดับพระธรรมเทศนาของพระเถระแล้ว จึงทรงเผาคัมภีร์นั้นด้วยไฟ. พึงเห็นว่า เมื่อทรงสดับคำของพวกสมณกุฏฐกะแล้ว จึงเสด็จไปยังเมืองสิริเขตต์ และเมื่อเสด็จกลับมายังเมืองอริมัททนะ ก็ทรงนำพระเถระมาด้วย. เมื่อเสด็จถึงเมืองอริมัททนะแล้ว ทรงสร้างวิหารชื่อเชตวันแล้วถวาย. พระเถระได้ชำระพระศาสนาให้บริสุทธิ์แล้วประทับอยู่ที่นั่น. พระราชาทรงนำน้ำมาถวายทุกวัน ส่วนพระอัครมเหสีทรงนำบิณฑบาตมาถวายทุกวัน. เมื่อเกิดความสงสัยขึ้น ก็ทรงสอบถามในเรื่องที่สงสัยนั้นๆ. อยํ ปน สาสนปฺปเวณิยาคตฏฺฐุปฺปตฺติ,– อนึ่ง เรื่องราวที่มาในสายธารแห่งพระศาสนานี้คือ – สุธมฺมปุเร หิ สมาปตฺติลาภี อโนมทสฺสี นาม เถโร [Pg.68] โสณุตฺตรตฺเถรานํ วํสานุรุกฺขณวเสน สทฺธึ ปญฺจหิ ภิกฺขุ สเตหิ นิสีทิ. ตสฺส ปน ปธานสิสฺโส อธิสีโลนาม, ตสฺส ปธานสิสฺโส ปฺรานทสฺสี นาม, ตสฺส ปธานสิสฺโส กาโฬ นาม, ตสฺส ปธานสิสฺโส อรหนฺโต นาม, ตสฺส ปธานสิสฺโส อริยวํโส นามาติ. ในเมืองสุธัมมะ พระเถระชื่ออโนมทัสสีผู้ได้สมาบัติ ได้ประทับอยู่พร้อมด้วยพระภิกษุ ๕๐๐ รูป โดยสืบสายวงศ์ของพระโสณุตตรเถระ. ศิษย์เอกของท่านคือพระอธิสีละ, ศิษย์เอกของท่านคือพระปาณทัสสี, ศิษย์เอกของท่านคือพระกาฬะ, ศิษย์เอกของท่านคือพระอรหันตะ, ศิษย์เอกของท่านคือพระอริยวงศ์. อิทญฺจ วจนํ-โก ปเนส อุตฺตราชีวมหาเถโรติ. อยญฺหิ เถโร รามญฺญเทสิยปุตฺโต อริยวํสตฺเถรสฺส สิสฺโส. อริยวํสตฺเถโร ปน กปฺปุงฺคนครวาสี มหากาฬตฺเถรสฺส สิสฺโส. โส ปน สุธมฺมนครวาสิโน ปฺรานทสฺสี มหาเถรสฺส สิสฺโสติ กลฺยาณี สิลาเลขเน วุตฺตวจเนน น สเมติ. เอวมฺปิ สติ ยถิจฺฉิต อธิปฺปาโย น นสฺสตีติ ทฏฺฐพฺพํ. คำกล่าวนี้คือ "พระมหาเถระอุตตราชีวะนี้เป็นใคร?" พระเถระรูปนี้เป็นบุตรชาวรามัญประเทศ เป็นศิษย์ของพระอริยวงศ์เถระ. ส่วนพระอริยวงศ์เถระเป็นศิษย์ของพระมหากาฬเถระผู้อยู่ในเมืองกัปปุงคะ. ท่านผู้นั้นเป็นศิษย์ของพระมหาเถระปาณทัสสีผู้อยู่ในเมืองสุธัมมะ. คำกล่าวนี้ไม่ตรงกับคำที่กล่าวไว้ในศิลาจารึกกัลยาณี. ถึงกระนั้นก็พึงเห็นว่าความหมายที่ต้องการก็ไม่เสียไป. เอวํ นานาจริยานํ วาโท นานากาเรน ทิสฺสมาโนปิ อรหนฺตตฺเถรสฺส อริมทฺทนนคเร สาสนํ อนุคฺคเหตฺวา ปติฏฺฐานตาเยเวตฺถ ปมาณนฺติ กตฺวา นาวมญฺญิตพฺโพ. สพฺเพสญฺหิ อาจริยานํ วาเทปิ อรหนฺตตฺเถโร อริมทฺทนนครํ อาคนฺตฺวา สาสนํ ปติฏฺฐาเปสีติ อตฺโถ อิจฺฉิตพฺโพเยวาติ. แม้คำกล่าวของอาจารย์ต่างๆ จะปรากฏแตกต่างกันไป ก็ไม่ควรดูหมิ่น เพราะการที่พระอรหันตเถระได้อุปถัมภ์พระศาสนาและประดิษฐานไว้ในเมืองอริมัททนะนั่นแหละเป็นประมาณในเรื่องนี้ เพราะความหมายที่ว่าพระอรหันตเถระมายังเมืองอริมัททนะแล้วประดิษฐานพระศาสนาไว้ ย่อมเป็นที่พึงประสงค์ในคำกล่าวของอาจารย์ทั้งปวงนั่นเอง. อรหนฺตตฺเถโร ปน มูลนาเมน ธมฺมทสฺสีติ ปากโฏ สุธมฺมปุรวาสี สีลพุทฺธิตฺเถรสฺส สิสฺโสติ ทฏฺฐพฺโพ. โส จ เถโร ปุพฺเพว ปพฺพชฺชกาลโต จตูสุ เวเทสุ สิกฺขิตสิปฺโป. ปพฺพชิตฺวา ปน สาฬกถํ ปิฏกตฺตยํ อุคฺคณฺหิตฺวา ปารํ คนฺตฺวา สพฺพตฺถ ปากโฏ. โสกฺกตยนครํ อเนตฺวา มนุสฺสา ปูเชนฺติ. ตตฺถ ทสวสฺสานิ วสิตฺวา ปุน สุธมฺมปุรํ อาคนฺตฺวา อรญฺญวาสํ สมาทิยิ. ส่วนพระอรหันตเถระนั้น พึงทราบว่าเป็นที่รู้จักกันในนามเดิมว่า ธัมมทัสสี เป็นชาวเมืองสุธัมมะ เป็นศิษย์ของพระสีลพุทธเถระ และพระเถระนั้นก่อนบวชก็ได้ศึกษาศิลปะในคัมภีร์พระเวททั้งสี่ ครั้นบวชแล้วก็ได้เรียนพระไตรปิฎกพร้อมทั้งอรรถกถาจนจบสิ้น เป็นที่รู้จักกันทั่วไป มนุษย์ทั้งหลายได้นำท่านไปสู่เมืองโสกกะตะยะแล้วบูชา ท่านได้จำพรรษาอยู่ที่นั่นสิบปี แล้วกลับมายังเมืองสุธัมมะอีกครั้ง และได้ถือธุดงค์อยู่ป่า. ตโต ปจฺฉา ชินจกฺเก เอกสฏฺฐาธิเก ปญฺจสเต สหสฺเสจ สมฺปตฺเต กลิยุเค เอกูนาสีตาธิเก ติสเต สมฺปตฺเต อนุรุทฺธราชา รชฺชํ ปาปุณิ. ตทา อริมทฺทนนคเร สมณกุตฺตกา [Pg.69] มยํ โคตมสาวกาติ วตฺวา ตึสตึสวคฺคา หุตฺวา นิสีทึสุ. วคฺควเสน กิร สหสฺสมตฺตาติ. อนุรุทฺธราชา จ เตสํ สมณกุตฺตกานํ อาคาริยาพฺรหฺมจริยาทีนิ สุตฺวา น ปสีทิ. เอวมฺปิ ปเวณิยา อาคภตฺตา น ปชหิ. อรหนฺตํ ปน เถรํ ปสฺสิตฺวา ตโต ปฏฺฐาย เตสํ สมณกุตฺตกานํ นิพทฺธวตฺตานิ ภินฺทิตฺวา สาสเน ปสีทิ. หลังจากนั้น เมื่อพุทธศักราชล่วงไป ๑๕๖๑ ปี และกลียุค (มหาศักราช) ล่วงไป ๓๗๙ ปี พระเจ้าอนุรุทธะก็ได้ครองราชย์ ในเวลานั้น พวกสมณกุฏฐกะในเมืองอริมัททนะได้กล่าวว่า 'พวกเราเป็นสาวกของพระโคดม' แล้วนั่งรวมกันเป็นกลุ่มๆ กลุ่มละ ๓๐ คน โดยประมาณแล้วมีจำนวนถึงพันคน พระเจ้าอนุรุทธะทรงสดับเรื่องการประพฤติอพรหมจรรย์อย่างคฤหัสถ์เป็นต้นของพวกสมณกุฏฐกะเหล่านั้นแล้วก็ไม่ทรงเลื่อมใส ถึงกระนั้นก็ไม่ทรงละการบำรุงที่สืบเนื่องกันมาตามประเพณี แต่เมื่อได้ทอดพระเนตรเห็นพระอรหันตเถระแล้ว ตั้งแต่นั้นมาก็ทรงทำลายวัตรปฏิบัติที่พวกสมณกุฏฐกะยึดถืออยู่ แล้วทรงเลื่อมใสในพระศาสนา. อิทํ มรมฺมมณฺฑเล ตมฺพทีปรฏฺเฐ อริมทฺทนนคเร อรหนฺตํ. นี้คือ [เรื่องราว] ในเมืองอริมัททนะ แคว้นตัมพทีปะ ในมณฑลพม่า [โดยอาศัย] พระอรหันตเถระ นาม เถรํ ปฏิจฺจ ตติยํ สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ. การประดิษฐานพระศาสนาครั้งที่ ๓ โดยอาศัยพระเถระชื่อนั้น ตสฺมิญฺจ กาเล อรหนฺตตฺเถโร อนุรุทฺธราชานํ อาห,-ตีสุ สาสเนสุ ปริยตฺติสาสเน ติฏฺฐนฺเตเยว ปฏิปตฺติ สาสนํ ติฏฺฐติ, ปฏิปตฺติสาสเน ติฏฺฐนฺเตเยว ปฏิเวธสาสนํ ติฏฺฐติ, ยถา หิ คุนฺนํ สเตปิ สหสฺเสปิ วิชฺชมาเน ปเวณิป,ลิกาย เธนุยา อสติ โส วํโส สาปเวณี น ฆฬียติอิ, เอวเมวํ ธุตงฺคธรานํ ภิกฺขูนํ สเตปิ สหสฺเสปิ วิชฺชมาเน ปริยตฺติยา อนฺตรหิตาย ปฏิเวโธ นาม น โหติ, ยถา ปน นิมิกุมฺภิโย ชานนตฺถาย ปาสาณ ปิฏฺเฐ อกฺขเรสุ ฐปิเตสุ ยาว อกฺขรานิ ธรนฺติ, ตาว นิธิกุมฺภิโย นฏฺฐา นาม น โหนฺติ, เอวเมวํ ปริยตฺติยา ธรมานาย สาสนํ อนนฺตรหิตํ นาม โหติ, ยถา จ มหโต ตฬากสฺส ปาฬิยา ถิราย อุทกํ น ฐสฺสตีติ น วตฺตพฺพํ, อุทเก สติ ปทุมาทีนิ ปุปฺผานิ น ปุปฺผิสฺสนฺตีติ น วตฺตพฺพํ, เอวเมวํ มหาตฬากสฺส ถิรปาฬิสทิเส เตปิฏเก พุทฺธวจเน สติ อุทกสทิสา ปฏิปตฺติปูรกา กุลปุตฺตา นตฺถีติ น วตฺตพฺพํ, เตสุ สติ ปทุมาทิปุปฺผสทิโส ปฏิเวโธ นตฺถีติ น วตฺตพฺพํ, เอวํ เอกนฺตโต ปริยตฺติเมว ปมาณํ, ตสฺมา อนฺตมโส ทฺวีสุ ปาติโมกฺขสุ วตฺตมาเนสุปิ สาสนํ อนนฺตรหิตเมว, ปริยตฺติยา อนฺตรหิตาย สุปฺปฏิปนฺนสฺสาปิ ธมฺมาภิสมโย นตฺถิ, อนนฺตรหิตาย เอว ธมฺมาภิสมโย อตฺถิ[Pg.70], อิทานิปิ อมฺหากํ ปริยตฺติสาสนํ ปริปุณฺณํ นตฺถิ, สรีรธาตุโย จ นตฺถิ, ตสฺมา ยตฺถ ปริยตฺติสาสนํ สรีรธาตุโย จ อตฺถิ, ตตฺถ ปณฺณากาเรน สทฺธึ ทูตํ เปเสตฺวา อาเนตพฺพา, เอวํ สติ อมฺหากํ รฏฺเฐ ชินสาสนํ จิรกาลํ ปติฏฺฐหิสฺสตีติ. ในกาลนั้น พระอรหันตเถระได้กล่าวแก่พระเจ้าอนุรุทธะว่า ในพระศาสนา ๓ อย่าง เมื่อปริยัติศาสนายังดำรงอยู่ ปฏิบัติศาสนาก็ยังดำรงอยู่ เมื่อปฏิบัติศาสนายังดำรงอยู่ ปฏิเวธศาสนาก็ยังดำรงอยู่ เหมือนอย่างว่า เมื่อโคมีอยู่เป็นร้อยเป็นพัน แต่เมื่อไม่มีแม่โคผู้รักษาประเพณี (สายพันธุ์) เชื้อสายนั้นก็ไม่สืบต่อ ฉันใด เมื่อภิกษุผู้ทรงธุดงค์มีอยู่เป็นร้อยเป็นพัน แต่เมื่อปริยัติอันตรธานไปแล้ว ปฏิเวธก็ย่อมไม่มี ฉันนั้น อนึ่ง เหมือนอย่างว่า เมื่อหม้อขุมทรัพย์ที่ฝังไว้เพื่อประโยชน์แก่การรู้ ได้ถูกจารึกอักษรไว้บนหลังแผ่นหิน ตราบใดที่อักษรยังดำรงอยู่ ตราบนั้นหม้อขุมทรัพย์ก็ยังไม่ชื่อว่าหายไป ฉันใด เมื่อปริยัติยังดำรงอยู่ พระศาสนาก็ยังไม่ชื่อว่าอันตรธานไป ฉันนั้น และเหมือนอย่างว่า เมื่อคันกั้นสระใหญ่แข็งแรงอยู่ ก็ไม่ควรกล่าวว่าน้ำจักไม่ขังอยู่ เมื่อมีน้ำอยู่ ก็ไม่ควรกล่าวว่าดอกบัวเป็นต้นจักไม่บาน ฉันใด เมื่อพระพุทธพจน์คือพระไตรปิฎกอันเปรียบด้วยคันกั้นสระใหญ่ที่แข็งแรงมีอยู่ ก็ไม่ควรกล่าวว่ากุลบุตรผู้บำเพ็ญปฏิบัติอันเปรียบด้วยน้ำจะไม่มี เมื่อกุลบุตรเหล่านั้นมีอยู่ ก็ไม่ควรกล่าวว่าปฏิเวธอันเปรียบด้วยดอกบัวเป็นต้นจะไม่มี ฉันนั้น ด้วยประการฉะนี้ ปริยัตินั่นแหละเป็นประมาณโดยส่วนเดียว เพราะฉะนั้น แม้เมื่อปาติโมกข์ ๒ อย่างยังดำเนินอยู่ พระศาสนาก็ยังไม่ชื่อว่าอันตรธานไป เมื่อปริยัติอันตรธานไปแล้ว แม้ผู้ปฏิบัติชอบก็ไม่มีการตรัสรู้ธรรม เมื่อปริยัติยังไม่ดับไปนั่นแหละจึงมีการตรัสรู้ธรรม บัดนี้ ปริยัติศาสนาของเรายังไม่บริบูรณ์ และพระบรมสารีริกธาตุก็ไม่มี เพราะฉะนั้น ที่ใดมีปริยัติศาสนาและพระบรมสารีริกธาตุอยู่ ที่นั่นพึงส่งทูตพร้อมด้วยเครื่องบรรณาการไปนำมา เมื่อเป็นเช่นนี้ พระศาสนาของพระชินเจ้าก็จะตั้งมั่นอยู่ในแว่นแคว้นของเราได้กาลนาน เอวํ ปน ภนฺเต สติ กตฺถ ยาจิสฺสามาติ. สุวณฺณภูมิรฏฺเฐ มหาราช สุธมฺมปุเร ตีหิ วาเรหิ ปิฏกตฺตยํ ลิขิตฺวา ฐเปสิ, สรีรธาตุโย จ พหู ตตฺถ อตฺถีติ. ราชา เอวํ ภนฺเตติ ปฏิคฺคณฺหิตฺวา พหู ปณฺณากาเร ปฏิยาเทตฺวา ราชเลขนํ ลิขิตฺวา อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตํ เอกํ อมจฺจํ ทูตํ กตฺวา เปเสสิ. พระราชาตรัสว่า 'ข้าแต่พระคุณเจ้า เมื่อเป็นเช่นนั้น พวกเราจะขอจากที่ไหน?' (พระเถระตอบว่า) 'มหาบพิตร ในเมืองสุธัมมะ แคว้นสุวรรณภูมิ ได้มีการจารึกพระไตรปิฎกไว้ ๓ จบ และมีพระบรมสารีริกธาตุเป็นจำนวนมากอยู่ที่นั่น' พระราชาทรงรับคำว่า 'ขอรับ พระคุณเจ้า' แล้วทรงจัดเตรียมเครื่องบรรณาการเป็นอันมาก ทรงเขียนพระราชสาส์น แล้วทรงแต่งตั้งอำมาตย์ผู้ประกอบด้วยองค์ ๘ คนหนึ่งให้เป็นทูตส่งไป สุธมฺมปุรินฺโท มโนหริ นาม ราชาปิ มจฺเฉรจิตฺโต หุตฺวา ตุมฺหาทิสานํ มิจฺฉาทิฏฺฐีนํ ฐาเน ปิฏกตฺตยํ สรีรธาตุโย จ ปหิณิตุํ น ยุตฺตา, ติโลกคฺคสฺส หิ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สาสนํ สมฺมาทิฏฺฐีนํ ฐาเนเยว ปติฏฺฐหิสฺสติ, ยถา นาม เกสรสีหราชสฺส วสา สุวณฺณปาติยํเยว, น มตฺติกาภาชเนติ. แม้พระเจ้ามโนหรีผู้ครองเมืองสุธัมมะ ก็ทรงมีจิตตระหนี่ (แล้วตรัสว่า) 'การส่งพระไตรปิฎกและพระบรมสารีริกธาตุไปยังสถานที่ของพวกมิจฉาทิฏฐิเช่นพวกท่านนั้นไม่ควร เพราะว่าพระศาสนาของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้เลิศในโลกทั้งสาม จักประดิษฐานอยู่ในสถานที่ของพวกสัมมาทิฏฐิเท่านั้น เหมือนอย่างว่า มันเหลวของพญาราชสีห์ย่อมอยู่ในถาดทองคำเท่านั้น ไม่ใช่ในภาชนะดิน' ทูตา ปจฺจาคนฺตฺวา อนุรุทฺธรญฺโญ ตมตฺถํ อาโรเจสุํ. ตํ สุตฺวา อนุรุทฺธราชา กุชฺฌิ, ตตฺตกกปาเล ปกฺขิตฺตติลํวิย ตฏ ตฏายิ. พวกทูตกลับมาแล้วกราบทูลเนื้อความนั้นแก่พระเจ้าอนุรุทธะ พระเจ้าอนุรุทธะทรงสดับเรื่องนั้นแล้วก็ทรงกริ้ว ทรงเดือดดาลเหมือนเมล็ดงาที่ใส่ลงในกระเบื้องที่ร้อนจัด ดังต๊ะ ต๊ะ อถ ราชา นทีมคฺเคน นาวานํ อสีติสตสหสฺเสหิ นาวิกานํ โยธานํ อฏฺฐโกฏีหิ เสนํ พฺยูหิตฺวา ถลมคฺเคน สทฺธึ จตูหิ มหาโยธนายเกหิ หตฺถีนํ อสีติ สหสฺเสหิ อสฺสานํ นวุติอิสตสหสฺเสหิ โยธานํ อสีติโกฏิยา เสนํ พฺยูหิตฺวา สยเมว ยุชฺฌิตุํ สุธมฺมปรํ คจฺฉิ. ครั้งนั้น พระราชาทรงจัดกองทัพทางน้ำด้วยเรือ ๘ ล้านลำ และทหารเรือ ๘ โกฏิ และทางบกพร้อมด้วยแม่ทัพใหญ่ ๔ คน ช้าง ๘ หมื่นตัว ม้า ๙ ล้านตัว ทหาร ๘๐ โกฏิ แล้วทรงจัดกองทัพแล้วเสด็จไปยังเมืองสุธัมมะเพื่อทำสงครามด้วยพระองค์เอง ตํ สุตฺวา มโนหริราชา สีตตสิโต หุตฺวา อตฺตโน [Pg.71] พหู โยเธ สํวิทหิตฺวา สุธมฺมปุรเยว ปฏิเสนํ กตฺวา นิสีทิ. พระเจ้ามโนหรีทรงสดับเรื่องนั้นแล้วก็ทรงหวาดกลัว ทรงจัดเตรียมทหารของพระองค์จำนวนมาก แล้วทรงตั้งกองทัพรับอยู่ในเมืองสุธัมมะนั่นเอง อถ อถพฺพณเวเท อาคตปฺปโยควเสน ปุนปฺปุนํ วายมนฺตาปิ นครมูลํ อุปสงฺกมิตุํ น สกฺกา. ตทา ราชา เวทญฺญุโน ปุจฺฉิ,–กสฺมา ปเนตฺถ นครมูลํ อุปสงฺกมิตุํ น สกฺโกมาติ. เวทญฺญุโน อาหํสุ,-อถพฺพณเวทวิธานํ มหาราช อตฺถิ มญฺเญติ. อถ ราชา ปถวิยํ นิทหิตฺวา มตกเฬวรํ อุทฺธริตฺวา มหาสมุทฺเท ขิเปสิ. ครั้งนั้น แม้จะพยายามซ้ำแล้วซ้ำเล่าตามวิธีที่มาในคัมภีร์อถรรพเวท ก็ไม่สามารถเข้าใกล้เชิงกำแพงเมืองได้ ในเวลานั้น พระราชาทรงถามพวกผู้รู้พระเวทว่า 'ทำไมพวกเราจึงไม่สามารถเข้าใกล้เชิงกำแพงเมืองได้?' พวกผู้รู้พระเวทกราบทูลว่า 'มหาบพิตร ชะรอยว่าจะมีพิธีกรรมตามคัมภีร์อถรรพเวทอยู่' ลำดับนั้น พระราชาทรงขุดเอาซากศพที่ฝังไว้ในดินขึ้นมาแล้วทิ้งไปในมหาสมุทร เอกํ กิร มนุสฺสํ หินฺทุกุลํ เชงฺคุนามกํ กีฏํ ขาทาเปตฺวา ตํ มาเรตฺวา หตฺถปาทาทีนิ องฺคปจฺจงฺคานิ คเหตฺวา ฉินฺนฉินฺนานิ กตฺวา นครสฺส สามนฺตา ปถวิยํ นทหิตฺวา ฐเปสิ. ตทา ปน นครํ อุปสงฺกมิตุํ สกฺกา. นครญฺจ ปวิสิตฺวา อนุรุทฺธราชา มโนหริราชานํ ชีวคฺคาหํ คณฺหิ. สุธมฺมปุเร โปราณิกานํ ราชูนํ ปเวณีอาคตวเสน รตนมยมญฺชูสายํ ฐเปตฺวา ปูชิตํ สหธาตูหิ ปิฏกตฺตยํ คเหตฺวา มโนหริรญฺโญ สนฺตกานํ ทฺวตฺตึสหตฺถีนํ ปิฏฺฐิยํ อาโรเปตฺวา อาเนสิ. ได้ยินว่า (พระเจ้ามโนหรี) ทรงให้มนุษย์คนหนึ่งในตระกูลฮินดูชื่อเจงกุ กินแมลงแล้วฆ่าเขาเสีย ทรงถือเอาอวัยวะน้อยใหญ่มีมือและเท้าเป็นต้น ตัดเป็นท่อนๆ แล้วฝังไว้ในดินรอบๆ เมือง เมื่อนั้น (กองทัพ) จึงสามารถเข้าใกล้เมืองได้ และเมื่อเข้าเมืองได้แล้ว พระเจ้าอนุรุทธะทรงจับพระเจ้ามโนหรีได้ทั้งเป็น ทรงถือเอาพระไตรปิฎกพร้อมด้วยพระบรมสารีริกธาตุที่บรรจุไว้ในผอบรัตนะซึ่งพระราชาแต่โบราณบูชาสืบๆ กันมาในเมืองสุธัมมะ ทรงยกขึ้นประดิษฐานบนหลังช้าง ๓๒ เชือกของพระเจ้ามโนหรีแล้วนำมา อริมทฺทนนครํ ปน ปตฺวา ธาตุโย รตนมยมญฺชูสายํ ฐเปตฺวา สิริสยนคพฺเภ รตนมญฺเจ สีโสปเทสสฺส สมีเป ฐเปสิ. ปิฏกตฺตยมฺปิ รตนมเย ปาสาเท ฐเปตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส อุคฺคหธารณาทิอตฺถาย นิยฺยาเทสิ. ตโต กิร อานีตํ ปิฏกตฺตยํ อุคฺคณฺหนฺตานํ อริยานํ สหสฺสมตฺตํ อโหสีติ. เมื่อเสด็จถึงเมืองอริมัททะนะแล้ว ทรงวางพระบรมสารีริกธาตุไว้ในผอบรัตนะ แล้วประดิษฐานไว้บนเตียงรัตนะใกล้ที่บรรทมในห้องสิริไสยาสน์ ส่วนพระไตรปิฎกก็ทรงประดิษฐานไว้ในปราสาทรัตนะ แล้วทรงมอบถวายแก่ภิกษุสงฆ์เพื่อประโยชน์แก่การเล่าเรียนและทรงจำ เป็นต้น ได้ยินว่า พระอริยบุคคลผู้เล่าเรียนพระไตรปิฎกที่นำมาในครั้งนั้นมีประมาณหนึ่งพันรูป สุธมฺมนครํ วิชยิตฺวา ปิฏเกน สทฺธึ ภิกฺขุสงฺฆํ อาเนตฺวา สาสนสฺส ปติฏฺฐาปนํ ชินจกฺเก เอกาธิเก ฉสเต วสฺสสหสฺเส กลิยุเค จ โสฬสาธิเก จตุสเต สมฺปตฺเตติ สิลาเลขเนสุ วุตฺตํ. ในศิลาจารึกกล่าวไว้ว่า การประดิษฐานพระศาสนาสำเร็จแล้วในพุทธศักราช ๑๖๐๑ และในกลียุค ๔๑๖ โดยการชนะเมืองสุธัมมะแล้วนำพระภิกษุสงฆ์พร้อมด้วยพระไตรปิฎกมา อนุรุทฺธรญฺโญ กาเล ปุญฺญานุภาเวน ติอิณฺณํ รตนานํ ปริปุณฺณตฺตา [Pg.72] ปุณฺณคาโมติ สมญฺญา อโหสิ. จิรกาลํ อติกฺกนฺเต ณฺณการํ โลปวเสน มการสฺส จ นิคฺคหิต วเสน ปุคมีติ มรมฺมภาสาย โวหารียตีติ อนาคตวํสราชวํเสสุ วุตฺตํ. ในสมัยพระเจ้าอนุรุทธ ด้วยอานุภาพแห่งบุญ เพราะความบริบูรณ์แห่งรัตนะ 3 จึงมีชื่อว่า ปุณณคาม เมื่อกาลล่วงไปนาน โดยการลบ ṇṇa อักษร และโดยการทำ มะ อักษร ให้เป็นนฤคหิต จึงเรียกในภาษาพม่าว่า พุกาม ดังที่กล่าวไว้ในคัมภีร์อนาคตวงศ์และราชวงศ์ อนุรุทฺธราชาเยว จตฺตาโร มหาโยเธ สีหฬทีปํ เปเสตฺวา ตโตปิ ปิฏกตฺตยํ อาเนสิ. สีหฬทีปโต อานีตปิฏกตฺตเยน สุธมฺมปุรโต อานีตปิฏกตฺตยํ อญฺญมญฺญํ โยเชตฺวา สํสนฺเทตฺวา อรหนฺตตฺเถโร วีมํเสสิ. ตทา คงฺคาทเกนวิย ยมุโนทกํ อญฺญมญฺญํ อนูนํ อนธิกํ อโหสิ. เตหิ ปิฏเกหิ อญฺญานิปิ วฑฺเฒตฺวา ติปิฏกคพฺเภ ฐเปตฺวา ปูเชสิ. เตสุ เตสุ ฐาเนสุปิ ปติฏฺฐาเปสิ. พระเจ้าอนุรุทธนั่นแล ทรงส่งมหาโยธา 4 นายไปยังเกาะสีหล และนำพระไตรปิฎกมาจากที่นั่นด้วย พระอระหันตเถระได้พิจารณาตรวจสอบพระไตรปิฎกที่นำมาจากเกาะสีหลและพระไตรปิฎกที่นำมาจากเมืองสุธัมมา โดยนำมาประกอบและสอบทานกัน ในเวลานั้น พระไตรปิฎกทั้งสองนั้นไม่บกพร่องไม่เกินกัน เหมือนน้ำคงคากับน้ำยมุนา ทรงเพิ่มพระไตรปิฎกเหล่านั้นและสิ่งอื่นๆ ทรงประดิษฐานไว้ในหอพระไตรปิฎกและบูชา และทรงประดิษฐานไว้ในสถานที่ต่างๆ ด้วย มโนหริราชานมฺปิ มฺรงฺกปา นาม เทเส อุปฏฺฐาเกหิ สห ฐเปสิ. ตสฺส จ กิร รญฺโญ มุขํ วิรวิตฺวา กถํ สลฺลาเปนฺตสฺส มุขโต โอภาโส ปชฺชลิตฺวา นิกฺขมิ. โส กทาจิ กทาจิ อนุรุทฺธรญฺโญ สนฺติกํ อาคนฺตฺวา คารววเสน วนฺทนาทีนิ อกาสิ. ตทา อนุรุทฺธรญฺโญ โลมหํโส อุปฺปชฺชิ อุพฺพิคฺโค จ. ตสฺมา ตสฺส รญฺโญ นิตฺเถชตฺถาย พุทฺธรูปสฺส เจติยสฺส ภตฺตํ ปูเชตฺวา ตํ คเหตฺวา มโนหริรญฺโญ ภาเชสิ. ตทา ตสฺส ตทานุภาโว อนฺตรธายิ. มโนหริราชา สํเวคํ อาปชฺชิตฺวา สํสาเร สํสรนฺโต ยาว นิพฺพานํ น ปาปุณามิ, ตาว ปรวเส นานุวตฺเตยฺยนฺติ ปตฺถนํ อกาสิ. สุธมฺมปุรโต อาภตํ อตฺตโน สนฺตกํ มโนมย มณึ เอกสฺส เสฏฺฐิโน สนฺติเก วิกฺกิณิตฺวา ลทฺธมูเลน ปญฺจวาหรชเตน อภุชิตปลฺลงฺกวเสน เอกํ มหนฺตํ พุทฺธ พิมฺพํ ปรินิพฺพานากาเรน เอกนฺติ ทฺเว พุทฺธปฺปฏิพิมฺพานิ การาเปสิ. ยาวชฺชตนา ตานิ สนฺตีติ. อิจฺเจวํ อนุรุทฺธราชา สุธมฺมปุรโต [Pg.73] สีหฬทีปโต จ สาสนํ อาเนตฺวา อริมทฺทนนคเร ปติฏฺฐาเปสีติ. ทรงตั้งพระเจ้ามโนหรีไว้ในประเทศชื่อมรังคปะพร้อมด้วยผู้อุปัฏฐาก ได้ยินว่า เมื่อพระราชาองค์นั้นทรงอ้าพระโอษฐ์ตรัสพระดำรัส แสงสว่างก็โพลงออกมาจากพระโอษฐ์ บางครั้งพระองค์ก็เสด็จมายังสำนักของพระเจ้าอนุรุทธ และทรงกระทำการกราบไหว้เป็นต้นด้วยความเคารพ ในเวลานั้น พระเจ้าอนุรุทธทรงเกิดขนลุกและสะดุ้งกลัว เพราะฉะนั้น เพื่อกำจัดเดชของพระราชาองค์นั้น จึงทรงถวายภัตตาหารแก่พระพุทธรูปและเจดีย์ แล้วนำภัตตาหารนั้นมาแบ่งให้พระเจ้ามโนหรี ในเวลานั้น อานุภาพนั้นของพระองค์ก็อันตรธานไป พระเจ้ามโนหรีทรงเกิดความสังเวช ทรงตั้งความปรารถนาว่า 'ตราบใดที่เรายังท่องเที่ยวอยู่ในสังสารวัฏ ยังไม่บรรลุนิพพาน ตราบนั้นเราจะไม่เป็นไปตามอำนาจของผู้อื่น' ทรงขายแก้วมณีอันสำเร็จด้วยใจอันเป็นของของพระองค์ที่นำมาจากเมืองสุธัมมาแก่เศรษฐีคนหนึ่ง ด้วยเงิน 5 วาหะที่ได้มา ทรงสร้างพระพุทธรูปองค์ใหญ่ 1 องค์ในท่าประทับนั่งขัดสมาธิบนบัลลังก์ และในท่าปรินิพพานอีก 1 องค์ รวมเป็นพระพุทธรูป 2 องค์ พระพุทธรูปเหล่านั้นยังคงมีอยู่จนถึงทุกวันนี้ ด้วยประการฉะนี้ พระเจ้าอนุรุทธจึงทรงนำพระศาสนามาจากเมืองสุธัมมาและเกาะสีหล แล้วทรงประดิษฐานไว้ในเมืองอริมัททนะ อิทํ อมฺหากํ มรมฺมมณฺฑเล ตมฺพทีปรฏฺเฐ อริมทฺทนนคเร นี้คือในแคว้นพม่าของเรา ในรัฐตัมพทีปะ ในเมืองอริมัททนะ อนุรุทฺธราชานํ ปฏิจฺจ จตุตฺถํ สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ. การประดิษฐานพระศาสนาครั้งที่ 4 อาศัยพระเจ้าอนุรุทธ อุตฺตราชีวตฺเถโรปิ โสณุตฺตรานํ วํสโต สาสนํ คเหตฺวา สุธมฺมปุรโต อริมทฺทนนครํ อาคนฺตฺวา สาสนํ ปติฏฺฐาเปสิ. แม้พระอุตตราชีวเถระ ได้รับพระศาสนามาจากวงศ์ของพระโสณะและพระอุตตระ มายังเมืองอริมัททนะจากเมืองสุธัมมา และได้ประดิษฐานพระศาสนา อิทํ อมฺหากํ มรมฺมมณฺฑเล ตมฺพทีปรฏฺเฐ อริมทฺทนนคเร อุตฺตราชีวตฺเถรํ ปฏิจฺจ ปญฺจมํ สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ. นี้คือการประดิษฐานพระศาสนาครั้งที่ 5 ในแคว้นพม่าของเรา ในรัฐตัมพทีปะ ในเมืองอริมัททนะ อาศัยพระอุตตราชีวเถระ อุตฺตราชีวตฺเถรสฺส สีหฬทีปํ คตกาเล เตน สทฺธึ คตํ ฉปฺปทํ นาม สามเณรํ สีหฬทีเปเยว สีหฬทีปิกา ปพฺพชึสุ. ปพฺพชิตฺวา จ ฉปฺปทสามเณโร ปริยตฺตึ อุคฺคณฺหิตฺวา ทสวสฺสํ ตตฺถ วสิตฺวา อริมทฺทนนครํ ปจฺจาคจฺฉิ. สิวลิตฺเถรญฺจ ตามลินฺทตฺเถรญฺจ อานนฺทตฺเถรญฺจ ราหุลตฺเถ รญฺจ อเนสิ. เต ปน เถรา ติปิฏกธรา โหนฺติ พฺยตฺตา ทกฺขา จ. อยญฺจตฺโถ วิตฺถาเรน เหฏฺฐา วุตฺโต. ในคราวที่พระอุตตราชีวเถระไปเกาะสีหล ภิกษุชาวเกาะสีหลได้บวชให้สามเณรชื่อฉัพพทที่ไปด้วยกันกับท่านในเกาะสีหลนั่นเอง และเมื่อบวชแล้ว พระฉัพพทเถระได้เรียนพระปริยัติ อยู่ที่นั่น 10 พรรษา แล้วกลับมายังเมืองอริมัททนะ ท่านได้นำพระสีวลีเถระ พระตามลินทเถระ พระอานันทเถระ และพระราหุลเถระมาด้วย พระเถระเหล่านั้นเป็นผู้ทรงพระไตรปิฎก เป็นผู้ฉลาดและเชี่ยวชาญ เนื้อความนี้ได้กล่าวไว้โดยพิสดารข้างต้นแล้ว อริมทฺทนนครํ ปตฺวา อริมทฺทน วาสีหิ ภิกฺขูหิ สทฺธึ วินยกมฺมานิ อกตฺวา ปุถุ หุตฺวา นิสีทึสุ. นรปติราชา จ เตสุ เถเรสุ อติวิย ปสีทิ. เอราวตีนทิยํ อุฬุมฺปํ พนฺธิตฺวา ตตฺเถว อุปสมฺปทกมฺมํ การาเปสิ. จิรกาลํ อติกฺกมิตฺวา โส คโณ วุฑฺฒิ หุตฺวา อุปฺปชฺชิ. เมื่อมาถึงเมืองอริมัททนะ พระเถระเหล่านั้นไม่ได้ทำวินัยกรรมร่วมกับพระภิกษุผู้อยู่ในเมืองอริมัททนะ แต่แยกกันอยู่ พระเจ้ากรุงนรปติทรงเลื่อมใสในพระเถระเหล่านั้นเป็นอย่างยิ่ง ทรงผูกแพในแม่น้ำอิรวดี และทรงให้ทำอุปสมบทกรรมในที่นั้นเอง เมื่อกาลล่วงไปนาน คณะสงฆ์นั้นก็ได้เจริญขึ้น นรปติราชา จ เต เถเร สทฺธึ สงฺเฆน นิมนฺเตตฺวา มหาทานํ อทาสิ. ตทา ฉเณ อากปฺปสมฺปนฺนํ รูปโสภคฺคปฺปกฺกํ เอกํ นาฏกิตฺตึ ทิสฺวา ราหุลตฺเถโร ปฏิพทฺธจิตฺโต เลเป ลคฺคิตวานโรวิย กทฺทเม ลคฺคิตมาตงฺโควิย จ กาม คุณเลปกทฺทเมสุ ลคฺคิโต สาสเน วิรมิตฺวา หี นายาวตฺตีตุํ อารภิ. มรณนฺติ กโรเคน อภิภูโต วิย [Pg.74] อเตกิจฺโฉ หุตฺวา เสสตฺเถเรสุ โอวาทํ ทินฺเนสุ ปินาทิยิ. ตทา เสสตฺเถรา ตํ เอวมาหํสุ,-มา ตฺวํ เอกํ ตํ ปฏิจฺจ สพฺเพปิ อมฺเห ลชฺชาเปตุํ น อรหสิ, มา อิธ หีนายา วตฺเตหิ, มลฺลารุทีปํ คนฺตฺวา ยถารุจึ กโรหีติ เปเสสุํ. ราหุลตฺเถโร จ กุสิมติตฺถโต นาวํ อารุยฺห มลฺลารุทีปํ อคมาสิ. มลฺลารุทีปํ ปตฺตกาเล มลฺลารุราชา วินยํ ชานิตุกาโม สห ฏีกาย ขุทฺทสิกฺขาปกรณํ ตสฺส สนฺติเก อุคฺคณฺหิตฺวา เอกปตฺตมตฺตํ มณึ อทาสิ. โสจ ตํ ลภิตฺวา หีนายาวตฺตีติ. โหนฺติ เจตฺถ,- พระเจ้ากรุงนรปติทรงนิมนต์พระเถระเหล่านั้นพร้อมด้วยสงฆ์ แล้วถวายมหาทาน ในงานฉลองนั้น เมื่อพระราหุลเถระเห็นนางละครคนหนึ่งซึ่งถึงพร้อมด้วยมารยาทและถึงที่สุดแห่งความงาม พระราหุลเถระก็มีจิตปฏิพัทธ์ เหมือนลิงติดยางเหนียว เหมือนช้างติดหล่ม ติดอยู่ในยางเหนียวและหล่มคือกามคุณ จึงระอาในพระศาสนาและเริ่มจะสึกออกมาเป็นคฤหัสถ์ เหมือนถูกโรคที่ทำให้ถึงตายครอบงำจนเยียวยาไม่ได้ แม้พระเถระที่เหลือให้โอวาทก็ไม่เอื้อเฟื้อ ในเวลานั้น พระเถระที่เหลือจึงกล่าวกับท่านว่า 'ท่านไม่ควรทำให้พวกเราทั้งหมดต้องอับอายเพราะท่านคนเดียว อย่าสึกที่นี่เลย จงไปเกาะมัลลารุ แล้วทำตามความชอบใจเถิด' แล้วก็ส่งท่านไป พระราหุลเถระจึงขึ้นเรือจากท่ากุสิมะ แล้วไปยังเกาะมัลลารุ เมื่อไปถึงเกาะมัลลารุ พระเจ้ากรุงมัลลารุผู้ทรงประสงค์จะทราบพระวินัย ได้ทรงศึกษาคัมภีร์ขุททสิกขาพร้อมทั้งฎีกาจากสำนักของท่าน และได้ถวายแก้วมณีขนาดเท่าบาตรหนึ่ง และท่านก็ได้รับแก้วมณีนั้นแล้วได้สึกออกมาเป็นคฤหัสถ์ ในเรื่องนี้มีคาถาว่า อติทูเรว โหตพฺพํ, ภิกฺขุนา นาม อิตฺถิภิ; อิตฺถิโย นาม ภิกฺขูนํ, ภวนฺติ อิธ เวริโน. อันภิกษุควรอยู่ห่างไกลจากสตรีอย่างยิ่ง ชื่อว่าสตรีทั้งหลาย ย่อมเป็นศัตรูของภิกษุทั้งหลายในโลกนี้ ตาว ติฏฺฐนฺตุ ทุปฺปญฺญา, มยํ โปราณิกาปิ จ; มหาปญฺญา วินาสํ, ปตฺตา หริตจาทโย. พวกคนมีปัญญาทรามเหล่านั้นจงยกไว้ก่อนเถิด แม้ท่านผู้เป็นโบราณกะทั้งหลายผู้มีปัญญามาก ก็ยังถึงความพินาศ เช่น พระหริตจเถระเป็นต้น ตสฺมา หิ ปณฺฑิโต ภิกฺขุ, อนฺตมโสว อิตฺถิภิ; วิสฺสาสํ น กเร โลเก, ราโค จ ทุปฺปวาริโตติ. เพราะฉะนั้น ภิกษุผู้เป็นบัณฑิต ไม่ควรทำความคุ้นเคยกับสตรีในโลก แม้ที่สุด เพราะราคะเป็นสิ่งที่ห้ามได้ยาก เสเสสุ จ เถเรสุ ฉปฺปโท นาม เถโร ปฐมํ กาลงฺกโต. สิวลิตามลินฺทานนฺทตฺเถราเยว ตโย ปริยตฺติอุคฺคหณธารณาทิวเสน สาสนํ อุปตฺถมฺเภตฺวา อริมทฺทนนคเร นิสีทึสุ. เอกสฺมิญฺจ กาเล ราชา เตสํ ติณฺณํ เถรานํ เอเกกํ หตฺถึ อทาสิ. สิวลิตามลินฺทตฺเถรา ปฏิคฺคเหตฺวา วเน วิสฺสชฺชาเปสุํ. อานนฺทตฺเถโร ปน กิญฺจิปุรนครํ ปหิณิตฺวา ญาตกานํ เทหีติ กุสิมติตฺถํ คนฺตฺวา นาวํ อาโรเปสิ. ตํ การณํ ญตฺวา สิวลิตามลินฺทตฺเถราตํ เอวมาหํสุ,– มยํ ปน อาวุโส หตฺถีนํ สุขตฺถาย วเน วิสฺสชฺเชม,ตฺวํ ปน อธมฺมิกํ กโรสีติ. กินฺนาม ภนฺเต ญาภกานํ สงฺคโห น วฏฺฏติ, นนุ ญาตกานญฺจ สงฺคโหติ ภควตา วุตฺตนฺติ. ในบรรดาพระเถระที่เหลือ พระฉัพพทเถระชื่อว่ามรณภาพไปก่อน พระสีวลีเถระ พระตามลินทเถระ และพระอานันทเถระทั้ง ๓ รูปนั่นแล ได้อุปถัมภ์พระศาสนาด้วยการศึกษาและทรงจำพระปริยัติเป็นต้น แล้วพำนักอยู่ในเมืองอริมัททนะ ในกาลครั้งหนึ่ง พระราชาได้ถวายช้างแก่พระเถระทั้ง ๓ รูปนั้นรูปละเชือก พระสีวลีเถระและพระตามลินทเถระรับแล้วก็ให้ปล่อยไปในป่า ส่วนพระอานันทเถระส่งไปยังเมืองกิญจิปุระด้วยสั่งว่า 'จงมอบแก่พวกญาติ' แล้วไปยังท่ากุสิมะนำช้างขึ้นเรือ เมื่อพระสีวลีเถระและพระตามลินทเถระทราบเรื่องนั้น จึงกล่าวกับท่านว่า 'อาวุโส พวกเราปล่อยช้างไปในป่าเพื่อความสุขของพวกมัน แต่ท่านกลับทำสิ่งที่ไม่เป็นธรรม' พระอานันทเถระตอบว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ การสงเคราะห์ญาติไม่ควรหรือ พระผู้มีพระภาคเจ้ามิได้ตรัสไว้หรือว่า การสงเคราะห์ญาติ' เถรา [Pg.75] อาหํสุ,-สเจ ตฺวํ อมฺหากํ วจนํ นกเรยฺยาสิ,ภว อิจฺฉานุรูปํ กโรหิ, มยํ ปน ตยา สทฺธึ สํวาสํ น กริสฺสามาติ วิสุํ นิสีทึสุ. พระเถระทั้งหลายกล่าวว่า 'ถ้าท่านไม่ทำตามคำของเรา ท่านจงทำตามความปรารถนาของท่านเถิด แต่พวกเราจะไม่ร่วมสังวาสกับท่าน' แล้วก็แยกกันอยู่ ตโต ปฏฺฐาย ทฺเว คณา ภิชฺชึสุ. ตโต ปจฺฉากาเล อติกฺกนฺเต ตามลินฺทตฺเถโร พหุสฺสุตานํ พฺยตฺติพลานํ สิสฺสานํ อนุคฺคหตฺถาย คหฏฺฐานํ สนฺติเก อยํ พหุสฺสุโต อยํ มหาปญฺโญติ เอวมาทินา วจีวิญฺญตฺตึ สมุฏฺฐาเปติ, เอวํ กเต กุลปุตฺตา สุลภปจฺจยวเสน สาสนสฺส หิตํ อาวหิภุํสกฺขิสฺสนฺตีติ กตฺวา. ตํ การณํ สุตฺวา สิวลิตฺเถโร เอวมาห,- กสฺมา ตฺวํ วจีวิญฺญตฺตึ สมุฏฺฐาเปตฺวา พุทฺธปฺปฏิกุจฺฉิตํ กมฺมํ กโรสีติ. ภควตา อตฺตโน อตฺถายเยว วจีวิญฺญตฺตึ ปฏิกฺขิตฺตา, อหํ ปน ปเรสํเยว อตฺถาย วจีวิญฺญตฺตึสมุฏฺฐาเปมิ, นาตฺตโน อตฺถาย, สาสนสฺส หิ เวปุลฺลตฺถาย เอวํ วจีวิญฺญตฺตึสมุฏฺฐาเปมิ. สิวลิตฺเถโรปิ น ตฺวํ มม วจนํ กโรสิ, ยํ ยํ ตฺวํ อิจฺฉสิ, ตํ ตํ กโรหิ, อหํ ปน ตยา สทฺธึ สํวาสํ นกริสฺสามีติ วิสุํ หุตฺวา สทฺธึ สกปกฺเขน นิสีทิ. ตโต ปฏฺฐาย ตโย คณา ภิชฺชึสุ. ตั้งแต่นั้นมา คณะสงฆ์ได้แตกออกเป็น ๒ คณะ ต่อมาเมื่อเวลาล่วงไป พระตามลินทเถระเพื่อจะอนุเคราะห์เหล่าศิษย์ผู้เป็นพหูสูตและมีกำลังความสามารถ จึงได้ทำการวิญญัติทางวาจาในสำนักของคฤหัสถ์ทั้งหลายว่า 'ผู้นี้เป็นพหูสูต ผู้นี้มีปัญญามาก' เป็นต้น ด้วยคิดว่า 'เมื่อทำเช่นนี้ กุลบุตรทั้งหลายจะสามารถนำประโยชน์มาสู่พระศาสนาได้เพราะปัจจัยหาได้ง่าย' พระสีวลีเถระได้ยินเรื่องนั้นจึงกล่าวว่า 'ทำไมท่านจึงทำการวิญญัติทางวาจา อันเป็นกรรมที่พระพุทธเจ้าทรงตำหนิเล่า' พระตามลินทเถระตอบว่า 'พระผู้มีพระภาคทรงห้ามการวิญญัติทางวาจาเพื่อประโยชน์แก่ตนเองเท่านั้น แต่กระผมทำการวิญญัติทางวาจาเพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น มิใช่เพื่อประโยชน์แก่ตนเอง กระผมทำการวิญญัติทางวาจาเช่นนี้ก็เพื่อความไพบูลย์แห่งพระศาสนา' แม้พระสีวลีเถระก็กล่าวว่า 'ท่านไม่ทำตามคำของผม ท่านปรารถนาสิ่งใดก็จงทำสิ่งนั้นเถิด แต่ผมจะไม่ร่วมสังวาสกับท่าน' แล้วจึงแยกตัวออกไปอยู่กับพรรคพวกของตน ตั้งแต่นั้นมา คณะสงฆ์จึงแตกออกเป็น ๓ คณะ เอวํ อริมทฺทนนคเร อรหนฺตตฺเถรสฺส เอโก วํโส, สิวลิตฺเถรสฺส เอโก, ตามลินฺทตฺเถรสฺส เอโก, อานนฺทตฺเถรสฺส เอโกติ จตฺตาโร คณา อเหสุํ. ด้วยประการฉะนี้ ในเมืองอริมัททนะจึงมีคณะสงฆ์ ๔ คณะ คือ คณะของพระอรหันตเถระ ๑ คณะ ของพระสีวลีเถระ ๑ คณะ ของพระตามลินทเถระ ๑ และคณะของพระอานันทเถระ ๑ เตสุ อรหนฺตตฺเถรคโณ สุธมฺมปุรโต ปฐมํ อาคตตฺตา ปุริมคโณติ โวหาริยติ, อญฺเญ ปน ปจฺฉา อาคตตฺตา ปจฺฉาคณาติ. ในบรรดาคณะเหล่านั้น คณะของพระอรหันตเถระ เพราะเหตุที่มาจากเมืองสุธัมมปุระก่อน จึงถูกเรียกว่า 'ปุริมคณะ' (คณะก่อน) ส่วนคณะอื่นๆ เพราะเหตุที่มาภายหลัง จึงถูกเรียกว่า 'ปัจฉิมคณะ' (คณะหลัง) สิวลิตฺเถโร อริมทฺทนนคเร ยาวีชีวํ สาสนํ ปคฺคณฺหิตฺวา กลิยุเค นวุตาธิเก ปญฺจวสฺสสเต กาเล กาลมกาสิ. พระสีวลีเถระได้อุปถัมภ์พระศาสนาในเมืองอริมัททนะตลอดชีวิต และได้ถึงแก่กาลกิริยาในสมัยกาลียุค เมื่อปีที่ ๕๙๐ อานนฺทตฺเถโร ปน อริมทฺทนนคเรเยว จตุจตฺตาลีส วสฺสานิ [Pg.76] สาสนํ ปคฺคณฺหิตฺวา ฉนวุตาธิเก ปญฺจวสฺสสเต กาเล กาลมกาสิ. ส่วนพระอานันทเถระได้อุปถัมภ์พระศาสนาในเมืองอริมัททนะนั่นเองเป็นเวลา ๔๔ ปี และได้ถึงแก่กาลกิริยาเมื่อปีที่ ๕๙๖ ในสมัยกาลียุค ตามลินฺทตฺเถโรปิ ยาวชีวํ สาสนํ ปคฺคณฺหิตฺวา อฏฺฐน วุตาธิเก ปญฺจวสฺสสเต กาเล กาลมกาสีติ. อโห สงฺขารสภาโวติ. แม้พระตามลินทเถระก็ได้อุปถัมภ์พระศาสนาตลอดชีวิต และได้ถึงแก่กาลกิริยาเมื่อปีที่ ๕๙๘ ในสมัยกาลียุค อนิจจา สังขารเป็นเช่นนี้เอง เสยฺยถาชครสฺเสว, นาภิยา จกฺกมณฺฑเล; ลคฺโค สโส สมิตฺวาปิ, ทิสํ คจฺฉติ ตํ มุขํ. เหมือนอย่างกระต่ายที่ติดอยู่ในวงขดที่ท้องของงูเหลือม แม้จะพยายามวิ่งหนีไปเพียงใด ก็ยังคงมุ่งหน้าไปยังปากของมันนั่นเอง ตเถว สพฺพสตฺตาปิ, มจฺจุจกฺเกสุ ลคฺคิตา; ยาวชีวมฺปิ ธาวิตฺวา, มจฺจุมุขํ อุปาคมุนฺติ. ฉันใด สัตว์ทั้งหลายทั้งปวงก็ติดอยู่ในวงล้อแห่งความตาย ฉันนั้น แม้จะวิ่งไปตลอดชีวิต ก็ยังคงมุ่งหน้าเข้าสู่ปากแห่งความตาย อิจฺเจวํ อริมทฺทนปุเร อรหนฺเตหิ จ คนฺถกาเรหิ จ ปุถุชฺชเนหิ ชินสาสนํ นเภ จนฺโทวิย วิชฺโชตติ. ด้วยประการฉะนี้ พระศาสนาของพระชินเจ้าจึงรุ่งเรืองดุจดวงจันทร์ในท้องฟ้า ด้วยพระอรหันต์ทั้งหลาย ด้วยนักปราชญ์ผู้แต่งคัมภีร์ทั้งหลาย และด้วยปุถุชนทั้งหลายในเมืองอริมัททนะ ตตฺถ หิ ยทา อนุรุทฺธราชา สุธมฺมปุรโต สาสนํ อาเนสิ, ตทา อรหนฺตา ฉสตสหสฺสมตฺตา อาคตา, โสตาปนฺนสกทาคามิอนาคามิโน ปน คณนปถํ วีติ วตฺตาติ. ในกาลนั้น เมื่อพระเจ้าอนุรุทธะทรงนำพระศาสนามาจากเมืองสุธัมมปุระ พระอรหันต์ทั้งหลายได้มาถึงประมาณหกแสนรูป ส่วนพระโสดาบัน พระสกทาคามี และพระอนาคามีนั้นมีจำนวนเกินกว่าที่จะนับได้ ฉตฺตคุหินฺทสฺส นาม รญฺโญ กาเลปิ หิมวนฺเต คนฺธมาทนปพฺพตโต อฏฺฐ อรหนฺตา ปิณฺฑาย ราชเคหํ อาคมํสุ. ราชา จ ปตฺตํ คเหตฺวา ปิณฺฑปาเตน โภเชตฺวา อิทานิ กุโต อาคตตฺถาภิ ปุจฺฉิ. หิมวนฺเต มหาราช คนฺธ มาทนปพฺพตโตติ. อถ ราชา อติปฺปสนฺโน หุตฺวา อิธ เตมาสํ วสฺสํ อุปคจฺฉถาติ ยาจิตฺวา วิหารํ การาเปตฺวา อทาสิ. เตมาสมฺปิ อนฺโตเคเห นิมนฺเตตฺวา ปิณฺฑปาเตน โภเชสิ. แม้ในสมัยของพระเจ้าฉัตตคุหินทะ พระอรหันต์ ๘ รูปได้มาจากภูเขาคันธมาทน์ในป่าหิมพานต์เพื่อบิณฑบาตยังพระราชวัง พระราชาทรงรับบาตรแล้วถวายภัตตาหารด้วยบิณฑบาต แล้วตรัสถามว่า 'บัดนี้ ท่านทั้งหลายมาจากที่ไหน?' พระอรหันต์ตอบว่า 'มหาบพิตร มาจากภูเขาคันธมาทน์ในป่าหิมพานต์' ลำดับนั้น พระราชาทรงเลื่อมใสยิ่งนัก จึงนิมนต์ว่า 'ขอท่านทั้งหลายโปรดอยู่จำพรรษาที่นี่ตลอด ๓ เดือนเถิด' แล้วทรงสร้างวิหารให้ ทรงนิมนต์ฉันภัตตาหารภายในพระราชวังตลอด ๓ เดือน เอกํ สมยํ อรหนฺตานํ คนฺธมาทนปพฺพเต นนฺทมูลคุหํ วิย เอกํ คุหํ มาเปตฺวา ทสฺเสหีติ ยาจิ. เต จ อรหนฺตา นนฺทมูลคุหํวิย เอกํ คุหํ อิทฺธิยา มาเปตฺวา ทสฺเสสุํ[Pg.77]. ราชา จ ตาย คุหาย สทิสํ เอกํ คุหํ การาเปสิ. นนฺทมูลคุหากาเรน ปน กตตฺตา นนฺทาติ นามมฺปิ อกาสิ. อิจฺเจวํ ฉตฺตคุหินฺทสฺส รญฺโญ กาเล คนฺธมาทนปพฺพเต นนฺทมูลคุหโต อาคนฺตฺวา อรหนฺตา สาสนํ ปติฏฺฐาเปสุํ. สมัยหนึ่ง พระราชาทรงอ้อนวอนพระอรหันต์ทั้งหลายว่า 'ขอท่านทั้งหลายโปรดเนรมิตถ้ำให้เหมือนกับถ้ำนันทมูลที่ภูเขาคันธมาทน์ให้ข้าพเจ้าดูด้วยเถิด' พระอรหันต์เหล่านั้นจึงเนรมิตถ้ำให้เหมือนถ้ำนันทมูลด้วยฤทธิ์ พระราชาทรงให้สร้างถ้ำขึ้นถ้ำหนึ่งให้เหมือนกับถ้ำนั้น และเพราะเหตุที่สร้างตามแบบถ้ำนันทมูล จึงทรงขนานนามว่า 'นันทา' ด้วยประการฉะนี้ ในสมัยของพระเจ้าฉัตตคุหินทะ พระอรหันต์ทั้งหลายผู้มาจากถ้ำนันทมูลที่ภูเขาคันธมาทน์จึงได้ประดิษฐานพระศาสนาไว้ อรหนฺตภาโว จ นาเมส ยถาภูตํ ชานิตุํ ทุกฺกโร, อนุปสมฺปนฺนานํ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมทสฺสนสฺส ปฏิกฺขิตฺตตฺตา, อรหตฺตํ วา ปตฺวาปิ วาสนาย อปฺปชหิตตฺตา. อรหาปิ หิ สมาโน อหํ อรหาติ อนุปสมฺปนฺนานํ กเถตุํ น วฏฺฏติ, อรหตฺตํ ปตฺวาปิ เอกจฺโจ วาสนํ ปชหิตุํ น สกฺกา, ปิลินฺทวจฺฉตฺเถรวตฺถุเจตฺถ ญาปกํ. เอวํ โลเก อรหนฺต ภาโว ชานิตุํ ทุกฺกโร. เตเนว มหากสฺสปตฺเถรสฺส อุปฏฺฐาโก เอโก ภิกฺขุ อตฺตโน อุปชฺฌายสฺส มหากสฺสปตฺเถรสฺส สนฺติเก วสิตฺวาปิ ตสฺส อรหนฺต ภาวํ น ชานิ. อนึ่ง ความเป็นพระอรหันต์นั้นยากที่จะรู้ได้ตามความเป็นจริง เพราะการแสดงอุตตริมนุสสธรรมแก่อนุปสัมบันเป็นสิ่งที่ทรงห้ามไว้ และเพราะแม้บรรลุอรหัตตผลแล้วก็ยังละวาสนาไม่ได้ เพราะแม้เป็นพระอรหันต์ก็ไม่ควรบอกแก่อนุปสัมบันว่า 'เราเป็นพระอรหันต์' และแม้บรรลุอรหัตตผลแล้ว บางรูปก็ไม่สามารถละวาสนาได้ เรื่องพระปิลินทวัจฉเถระในที่นี้เป็นเครื่องชี้ให้เห็น ความเป็นพระอรหันต์ในโลกจึงรู้ได้ยากเช่นนี้ ด้วยเหตุนั้นเอง ภิกษุรูปหนึ่งผู้เป็นอุปัฏฐากของพระมหากัสสปเถระ แม้จะอาศัยอยู่ในสำนักของพระมหากัสสปเถระผู้เป็นอุปัชฌาย์ของตน ก็ยังไม่รู้ถึงความเป็นพระอรหันต์ของท่าน มหากสฺสปตฺเถรญฺหิ เอเกน สทฺธิวิหาริเกน สทฺธึ อรญฺญวิหารโต คามํ ปิณฺฑาย จรนฺตํ อนฺตรามคฺเค ปตฺตา ทิปริกฺขาเร คเหตฺวา ปจฺฉา คจฺฉนฺโตเยว เอโกสทฺธิ วิหาริโก เอวมาห,–โลกสฺมึ ภนฺเต อรหา อรหาติ ปากโฏ, สุตมตฺโตวาหํ ภวามิ, น กทาจิ ทิฏฺฐปุพฺโพติ. ตํ สุตฺวา เถโร ปจฺฉา ปริวตฺตตฺวา โอโลเกนฺโต ปริกฺขาเร อาวุโส คเหตฺวา อรหนฺตสฺส ปจฺฉาคจฺฉนฺโตเยว อรหนฺตภาวํ น ชานาตีติ อาหาติ. ด้วยว่า พระมหากัสสปเถระกำลังเที่ยวบิณฑบาตจากอาวาสป่าไปยังหมู่บ้านพร้อมกับสัทธิวิหาริกรูปหนึ่ง ในระหว่างทาง สัทธิวิหาริกรูปหนึ่งนั้นแล เมื่อถือเอาบริขารมีบาตรเป็นต้นเดินตามหลังไป ได้กล่าวอย่างนี้ว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในโลกนี้ คำว่า พระอรหันต์ พระอรหันต์ ปรากฏอยู่ กระผมเป็นเพียงผู้ได้ยินมาเท่านั้น ไม่เคยเห็นมาก่อนเลย" พระเถระได้ฟังคำนั้นแล้ว เหลียวกลับไปมองดูแล้วกล่าวว่า "อาวุโส ท่านถือเอาบริขารเดินตามหลังพระอรหันต์อยู่แท้ๆ กลับไม่รู้ภาวะแห่งความเป็นพระอรหันต์หรือ" อริมทฺทนนคเรปิ สีลพุทฺธิโปลฺโลงฺกสุเมธตฺเถราทโยปิ อรหนฺตาเยว อเหสุํ. นรปติราชา หิ ขณิตฺติ ปาทปพฺพตํ คนฺตฺวา ปจฺจาคมนกาเล อนฺตรามคฺเค เอกิสฺสา มาติกาย มโณภาสํ ทิสฺวา อิธ ปุญฺญํ กาเรตุกาโม สกฺโก ทสฺเสติ มญฺเญติ มนสิกริตฺวา เจติยํ การาเปสฺสามีติ [Pg.78] ตตฺถ รฏฺฐวาสีติ สมํ ภูมิภาคํ การาเปสิ. แม้ในเมืองอริมัททนะ พระเถระทั้งหลายมีพระสีลพุทธเถระ พระปอลลองกะเถระ และพระสุเมธเถระ เป็นต้น ก็เป็นพระอรหันต์แท้ๆ ด้วยว่า พระเจ้ากรุงนรปติเสด็จไปยังภูเขาขณิตติปาทะ ในเวลาเสด็จกลับ ระหว่างทาง ทรงเห็นแสงรัศมีแห่งแก้วมณีในเหมืองน้ำแห่งหนึ่ง ทรงทำในพระทัยว่า "ท้าวสักกะคงจะแสดงให้เห็น เพราะทรงปรารถนาจะให้ทำบุญในที่นี้" ทรงดำริว่า "เราจะให้สร้างเจดีย์" จึงรับสั่งให้ชาวเมืองทำพื้นที่ตรงนั้นให้ราบเรียบ อถ เอโก สีลพุทฺธิ นาม เถโร เอวมาห,– ปุญฺญํ มหาราช กริสฺสมีติ อิทํ ภูมิปริกมฺมํ การาเปสิ, เอวํ การาเปนฺตสฺส เต อปุญฺญํเยว ภวติ, โนปุญฺญนฺติ วตฺวา พหู สตฺตา มา กิลมนฺตูติ มนสิกตฺวา รญฺโญ ทณฺฑกมฺเมน ตชฺชนตฺถาย รญฺญา ทินฺนํ ปิณฺฑปาตํ นภุญฺชิ. ราชา จ สเจ ตฺวํ มยา ทินฺนํ ปิณฺฑปาตํ อภุญฺชิตุกาโม ภเวยฺยาสิ, มม วิชิเต วสนฺโตเยว ตฺวํ มม ปิณฺฑปาตา น มุจฺเจยฺยาสิ, รฏฺฐวาสีหิปิ ทินฺนปิณฺฑปาโต มยฺหเมว สนฺตโก, นนุ นาม มม ปิณฺฑปาตํเยว ตฺวํ ภุญฺชสีติ อาห. ครั้งนั้น พระเถระนามว่าสีลพุทธะได้กล่าวอย่างนี้ว่า "มหาบพิตร พระองค์รับสั่งให้ทำการตระเตรียมพื้นที่นี้ด้วยทรงดำริว่า จะทำบุญ เมื่อพระองค์รับสั่งให้ทำอยู่อย่างนี้ ย่อมเป็นบาปแก่พระองค์เท่านั้น หาใช่บุญไม่" ท่านกล่าวอย่างนี้แล้ว ทรงทำในใจว่า "สัตว์ทั้งหลายจำนวนมากอย่าได้ลำบากเลย" เพื่อจะขู่พระราชาด้วยการลงโทษ (ทรมานตน) จึงไม่ฉันบิณฑบาตที่พระราชาถวาย ฝ่ายพระราชาตรัสว่า "หากท่านไม่ปรารถนาจะฉันบิณฑบาตที่ข้าพเจ้าถวาย เมื่อท่านยังอาศัยอยู่ในแว่นแคว้นของข้าพเจ้า ท่านก็ย่อมไม่พ้นไปจากบิณฑบาตของข้าพเจ้า แม้บิณฑบาตที่ชาวเมืองถวาย ก็เป็นของข้าพเจ้าเหมือนกัน ท่านฉันบิณฑบาตของข้าพเจ้ามิใช่หรือ" สีลพุทฺธิตฺเถโรปิ สเจ อหํ เอวํ ภเวยฺยามิ, สีหฬทีปํ คนฺตฺวา วสิสฺสามีติ จินฺเตตฺวา อรญฺเญ วสิ. แม้พระสีลพุทธเถระก็ดำริว่า "หากเราเป็นเช่นนั้น เราจะไปอาศัยอยู่ที่เกาะสีหล" แล้วจึงไปอาศัยอยู่ในป่า อถ ตมตฺถํ ชานิตฺวา นครทฺวาเร อารกฺโข เอโก ยกฺโข รญฺโญ อาคตกาเล อภิมุขํ ฐิโตว ภยานกรูปํ นิสีทิ. อถ นานาวิชฺชากมฺเมหิ อปเนนฺโตปิ น สกฺกา อปเนตุํ. ครั้งนั้น ยักษ์ผู้รักษาประตูเมืองตนหนึ่งรู้เรื่องนั้นแล้ว ในเวลาที่พระราชาเสด็จมา ได้ยืนขวางหน้าแล้วนั่งแสดงรูปที่น่ากลัว แม้จะขับไล่ด้วยวิชาอาคมต่างๆ ก็ไม่สามารถขับไล่ไปได้ อถ ราชา นิมิตฺตปาฐเก ปกฺโกสาเปตฺวา ปุจฺฉิ,-เกน การเณน อยํ ยกฺโข อิธ นิสินฺโนติ. ตฺวํ มหาราช สีลพุทฺธิตฺเถรํ อคารววเสน ปุพฺเพ กเถสิ, ยกฺขาปิ เถเร อติวิย ปสนฺนาติ อมฺเหหิ สุตปุพฺพา, ตํ ปฏิจฺจ ยกฺโข ภยานกรูปํ ทสฺเสตฺวา นิสินฺโน ภวิสฺสตีติ อาห. ครั้งนั้น พระราชาทรงรับสั่งให้เรียกพวกโหรมาแล้วตรัสถามว่า "ยักษ์นี้มานั่งอยู่ที่นี่ด้วยเหตุผลอะไร" พวกโหรกราบทูลว่า "มหาบพิตร เมื่อก่อนพระองค์ตรัสกับพระสีลพุทธเถระด้วยความไม่เคารพ พวกข้าพเจ้าเคยได้ยินมาว่า แม้พวกยักษ์ก็เลื่อมใสในพระเถระอย่างยิ่ง เพราะอาศัยเหตุนั้น ยักษ์จึงมานั่งแสดงรูปที่น่ากลัว" ราชาปิ อมจฺเจ อาณาเปสิ เถรํ ปกฺกาสถาติ. เถโร นาคจฺฉิ. สีหฬทีปํเยว คมิสฺสามีติ อารภิ. ตมตฺถํ สุตฺวา ราชา เอกํ จตุรงฺคปจฺจยํ นาม อมจฺจํ ปกฺโกสาเปตฺวา ตฺวํ คนฺตฺวา เถรํ ปกฺโกสาหีติ เปเสสิ. จตุรงฺคปจฺจโย จ เฉกตาย เอกํ สุวณฺณมยํ พุทฺธปฺปฏิพิมฺพํ นาวาย ฐเปตฺวา มหาสมุทฺทติตฺถํ อคมาสิ. อถ เถรํ สมฺปาปุณิตฺวา [Pg.79] อิทานิ อิธ ภควา สมฺมาสมฺพุทฺโธ อคมาสิ, สีลพุทฺธิตฺเถโร ภควโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ทสฺสนตฺถาย อาคจฺฉตูติ ทูตํ เปเสสิ. เถโรปิ ภควโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ทสฺสนตฺถาย อาคจฺฉตูติ วจนํ ปฏิกฺขิปิตุํ พุทฺธคารววเสน อวิสหตาย อาคจฺฉีติ. พระราชาทรงสั่งพวกอำมาตย์ว่า "พวกท่านจงไปนิมนต์พระเถระมา" พระเถระไม่มา ท่านเริ่มเตรียมตัวว่า "เราจะไปเกาะสีหลเท่านั้น" พระราชาทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว จึงรับสั่งให้อำมาตย์ชื่อจตุรงคปัจจัยคนหนึ่งมาแล้วส่งไปว่า "ท่านจงไปนิมนต์พระเถระมา" ฝ่ายจตุรงคปัจจัยผู้ฉลาด ได้อัญเชิญพระพุทธรูปทองคำองค์หนึ่งประดิษฐานบนเรือแล้วไปยังท่ามหาสมุทร ครั้นไปถึงที่ที่พระเถระอยู่ จึงส่งทูตไปว่า "บัดนี้ พระผู้มีพระภาคสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จมาที่นี่แล้ว ขอพระสีลพุทธเถระจงมาเพื่อเฝ้าพระผู้มีพระภาคสัมมาสัมพุทธเจ้าเถิด" แม้พระเถระก็มา เพราะไม่สามารถจะปฏิเสธคำว่า "จงมาเพื่อเฝ้าพระผู้มีพระภาคสัมมาสัมพุทธเจ้าเถิด" ได้ ด้วยความเคารพในพระพุทธเจ้า โปราณิกานํว เถรานํ, พุทฺเธ สคารวํ อิธ; ปณฺฑิโต คารวํ พุทฺเธ, กเร ปสนฺนเจตสาติ. บัณฑิตผู้มีจิตเลื่อมใส พึงทำความเคารพในพระพุทธเจ้า เหมือนความเคารพในพระพุทธเจ้าของพระเถระทั้งหลายในกาลก่อนในเรื่องนี้ นาวํ อภิรูหิตฺวา เถโร ภควโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส วนฺทนามานปูชาสกฺการทีนิ อกาสิ. เถรสฺส เอวํ วนฺทนามานปูชาสกฺการาทีนิ กโรนฺตสฺเสว เวเคน นาวํ อาเนตฺวา คจฺฉิ. อถ จตุรงฺคปจฺจโย เอวมาห,– อิทานิ ภนฺเต ตุมฺหากํ อาจริยสฺส สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สาสนํ ปคฺคณฺหิตุํ ยุตฺโตติ. ราชา จ อมจฺเจหิ ปริวาริโต ปจฺจุคฺคจฺฉิ. นาวาย เถรสฺส หตฺเถ คเหตฺวา ราชเคหํ อาเนสิ. ทฺวารํ ปตฺตกาเล ยกฺโข ปถวิยํ นิสีทิตฺวา เถรํ วนฺทิ. พระเถระขึ้นเรือแล้ว ได้กระทำการไหว้ การนับถือ การบูชา และการสักการะเป็นต้น แด่พระผู้มีพระภาคสัมมาสัมพุทธเจ้า เมื่อพระเถระกำลังกระทำการไหว้ การนับถือ การบูชา และการสักการะเป็นต้นอยู่นั่นเอง ก็นำเรือแล่นไปอย่างรวดเร็ว ลำดับนั้น จตุรงคปัจจัยจึงกล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ บัดนี้ เป็นกาลที่ท่านควรจะประคับประคองพระศาสนาของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้เป็นอาจารย์ของท่าน" ฝ่ายพระราชาแวดล้อมด้วยเหล่าอำมาตย์เสด็จออกไปต้อนรับ ทรงจับมือพระเถระจากเรือแล้วนำไปยังพระราชวัง เมื่อถึงประตูเมือง ยักษ์ก็นั่งลงบนพื้นดินแล้วไหว้พระเถระ ราชา ราชเคหํ ปตฺวา เถรํ นานาโภชเนหิ โภเชสิ. เอวญฺจ อโวจ,–อชฺชตคฺเค ภนฺเต ตฺวมสิ มมาจริโย, ภควโตว โอวาทํ สิรสา ปฏิคฺคเหตฺวา อนุวตฺติสฺสามาติ อตฺตโน ปญฺจปุตฺเตปิ เถรสฺส อทาสิ. เต จ ปญฺจกุมารา เถเรน สทฺธึ อนุวตฺตึสุ. เถโร เต ปกฺโกเสตฺวา วิหารํ อคมาสิ. อนฺตรามคฺเค กปฺปิยปถวิยํ ปญฺจ ปริมณฺฑลาการานิ ลิขิตฺวา เตสํ ราชกุมารานํ ทสฺเสตฺวา นิวตฺตาเปสิ. ราชกุมารา ปฏินิวตฺติตฺวา ตํ การณํ รญฺโญ อาโรเจสุํ. ราชา จ ตุมฺหากํ ปุญฺญํ การาปนตฺถาย ทสฺเสตีติ วตฺวา ตุลาวเสน เตหิ ราชกุมาเรหิ สุวณฺณํ สมํ กตฺวา เตน สุวณฺเณน มูลํ กตฺวา ภควโต ธรมานกาเล [Pg.80] ปสฺเสนทิโกสลรญฺญา การาปิตํ จนฺทนปฺปฏิพิมฺพํวิย วิสุํ วิสุํ ปฏิพิมฺพํ การาเปสิ. พระราชาเสด็จถึงพระราชวังแล้ว ทรงอังคาสพระเถระด้วยโภชนาหารนานาชนิด และตรัสอย่างนี้ว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป ท่านเป็นอาจารย์ของข้าพเจ้า ข้าพเจ้าจะน้อมรับโอวาทของพระผู้มีพระภาคเจ้าไว้เหนือเศียรเกล้าแล้วประพฤติตาม" แล้วทรงถวายพระโอรสทั้ง ๕ พระองค์แด่พระเถระ พระกุมารทั้ง ๕ พระองค์นั้นก็ได้ติดตามพระเถระไป พระเถระเรียกพระกุมารเหล่านั้นแล้วไปยังวิหาร ในระหว่างทาง ท่านได้ขีดวงกลม ๕ วงบนพื้นดินที่ควร แล้วแสดงให้พระราชกุมารเหล่านั้นดูแล้วให้กลับไป พระราชกุมารทั้งหลายกลับไปแล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระราชา พระราชาตรัสว่า "ท่านแสดงเพื่อให้พวกเจ้าสร้างบุญ" แล้วทรงให้ชั่งทองคำให้มีน้ำหนักเท่ากับพระราชกุมารเหล่านั้น ทรงใช้ทองคำนั้นเป็นทุนสร้างพระพุทธรูปแยกกันแต่ละองค์ เหมือนพระพุทธรูปไม้จันทน์ที่พระเจ้าปเสนทิโกศลทรงสร้างในสมัยที่พระผู้มีพระภาคเจ้ายังทรงพระชนม์อยู่ เตสํ นิธานฏฺฐานภูตานิ ปญฺจ เจติยานิปิ สกฺโก กมฺม วิธายโก หุตฺวา ปติฏฺฐาเปสิ. เอตฺถ จ ปุพฺเพ รญฺญา ปสีทิตฺวา เถรสฺส ราชกุมารา ทินฺนา, มูลํ รตนตฺตยสฺส ทตฺวา ปุน ราชกุมาเร ภูชิสฺเส กาเรตุกามตาย เถโร เอวํ สญฺญํ อทาสีติ ทฏฺฐพฺพํ. แม้เจดีย์ ๕ องค์อันเป็นที่ประดิษฐานพระพุทธรูปเหล่านั้น ท้าวสักกะก็ได้เป็นผู้จัดการสร้างขึ้น ในเรื่องนี้พึงทราบว่า ก่อนหน้านี้พระราชาทรงเลื่อมใสแล้วถวายพระราชกุมารแด่พระเถระ พระเถระได้ให้สัญญาณเช่นนี้เพราะปรารถนาจะให้พระราชกุมารเหล่านั้นเป็นอิสระอีกครั้ง โดยการถวายมูลค่าแด่พระรัตนตรัย โส จ สีลพุทฺธิตฺเถโร อรหนฺตคณวํโสติ ทฏฺฐพฺโพ. และพึงทราบว่า พระสีลพุทธเถระนั้น เป็นวงศ์แห่งหมู่พระอรหันต์ อริมทฺทนนคเรเยว นรปติ รญฺโญ กาเล กสฺสโป นาม เถโร เทสจาริกํ จรมาโน โปลฺโลงฺกนามกํ เทสํ, ตทวสริ. อถ ทฺเว มหลฺลกโปลฺโลงฺกา มนุสฺสา เถเร อติปฺปสนฺนตาย ทฺเว ปุตฺเต อุปฏฺฐากตฺถาย นิยฺยาเทสุํ. ในเมืองอริมัททนะนั่นเอง ในรัชสมัยของพระเจ้านรปติ พระเถระชื่อกัสสปะเมื่อจาริกไปตามชนบท ได้แวะไปยังชนบทชื่อโปโลงคะ ลำดับนั้น ชายชราชาวโปโลงคะสองคนมีความเลื่อมใสในพระเถระอย่างยิ่ง จึงได้มอบบุตรสองคนให้เพื่อเป็นอุปัฏฐาก โปลฺโลงฺกมนุสฺสานํ อติปฺปสนฺนตํ ปฏิจฺจ เถโรปิ โปลฺโลงฺกตฺเถโรติ โวหาริยติ. ยทา จ ปน โส เถโร สีหฬทีปํ คนฺตุกาโม อโหสิ, ตทา สกฺโก เทวานมินฺโท พฺยคฺฆรูปํ มาเปตฺวา ปิฏฺฐิยา ยาว มหาสมุทฺทตีรํ อาเนสิ. มหาสมุทฺทตีรํ ปน ปตฺวา นาวํ อภิรูหิตฺวา วาณิเชหิ สทฺธึ ตริ. เพราะอาศัยความเลื่อมใสอย่างยิ่งของชาวโปโลงคะ แม้พระเถระก็ถูกเรียกว่า "พระโปโลงคเถระ" และเมื่อพระเถระนั้นประสงค์จะไปยังสีหลทวีป ในกาลนั้น ท้าวสักกะจอมเทพได้เนรมิตรูปเสือแล้วนำท่านขี่หลังไปจนถึงฝั่งมหาสมุทร ครั้นถึงฝั่งมหาสมุทรแล้ว ท่านก็ได้ขึ้นเรือข้ามไปพร้อมกับพวกพ่อค้า มหาสมุทฺทมชฺเฌ ปน ปตฺวา สา นาวา น คจฺฉิ, นิจฺจลาว อฏฺฐาสิ. อถ วาณิชา มนฺเตสุํ,-อมฺหากํ นาวาย อลกฺขี ปาปชโน อตฺถิ มญฺเญติ. เอวํ ปน มนฺเตตฺวา สลากาทานํ อกํสุ. ยาว ตติยมฺปิ เถรสฺเสว หตฺเถ สลากา ปุพฺเพ กตกมฺมวิปากวเสน นิปติ. อิทํ ปน เถรสฺส ปุพฺเพ กตกมฺมํ,-เถโร หิ ตโต อตฺตภาวโต สตฺตเม ภเว เอกสฺมึ คาเม กุลทารโก หุตฺวา กีฬนตฺถาย เอกํ สุนขํ นทิยํ โอตาเรตฺวา อุทเก กีฬมาเปสิ. เอวํ กีฬมนฺตํ สุนขํ สยเมว อุเรน อุคฺคเหตฺวา ตีรํ อาเนสีติ เอวํ [Pg.81] ปุพฺเพ กตกมฺมวิปากวเสน เถรสฺเสว หตฺเถ สลากา นิปติ. แต่เมื่อถึงกลางมหาสมุทร เรือนั้นไม่แล่นไป กลับหยุดนิ่งอยู่ ลำดับนั้น พวกพ่อค้าจึงปรึกษากันว่า "เห็นทีจะมีคนกาลกิณี คนบาปอยู่ในเรือของเรา" ครั้นปรึกษากันดังนี้แล้ว จึงได้มีการจับสลาก สลากได้ตกในมือของพระเถระนั่นเองถึงสามครั้ง ด้วยวิบากแห่งกรรมที่ทำไว้ในกาลก่อน ส่วนกรรมที่พระเถระทำไว้ในกาลก่อนนั้นคือ ในภพที่เจ็ดนับจากอัตภาพนั้น พระเถระได้เป็นกุลบุตรในหมู่บ้านแห่งหนึ่ง ได้นำสุนัขตัวหนึ่งลงไปในแม่น้ำเพื่อเล่น และให้มันเล่นน้ำ ท่านได้อุ้มสุนัขที่กำลังเล่นอยู่นั้นด้วยอกของตนเองแล้วนำขึ้นมายังฝั่ง สลากจึงตกในมือของพระเถระนั่นเองด้วยวิบากแห่งกรรมที่ทำไว้ในกาลก่อนเช่นนี้ ตทา วาณิชา อุทกปิฏฺเฐ ขิปึสุ. อถ สกฺโก เทวานมินฺโท กุมฺภีลรูปํ มาเปตฺวา ปิฏฺฐิยํ อาโรเปตฺวา อาเนสิ. เถโร ยกฺขทีปํ ปตฺวา อนฺธจกฺขุกานํ ยกฺขานํ เมตฺตานุภาเวน จกฺขุํ ลภาเปสิ. ยกฺขา จ เถรสฺส คุณํ ญตฺวา ทฺเว ยกฺขภาติเก อทํสุ. เถโร จ สีหฬทีปํ คนฺตฺวา มหาเจติยรูปํ โลหปาสาทรูปํ สรีรธาตุํ มหาโพธิพิชานิ จ อาเนตฺวา ปจฺจาคมาสีติ. ครั้งนั้น พวกพ่อค้าได้โยนท่านลงไปในน้ำ ลำดับนั้น ท้าวสักกะจอมเทพได้เนรมิตรูปจระเข้ ให้ท่านขึ้นขี่หลังแล้วนำมา พระเถระไปถึงยักษทวีปแล้ว ได้ทำให้พวกยักษ์ที่ตาบอดกลับได้ดวงตาด้วยอานุภาพแห่งเมตตา พวกยักษ์รู้ถึงคุณของพระเถระแล้ว จึงได้ถวายยักษ์สองพี่น้อง และพระเถระได้ไปยังสีหลทวีป นำแบบจำลองมหาเจดีย์ แบบจำลองโลหปราสาท พระบรมสารีริกธาตุ และเมล็ดพระมหาโพธิ์กลับมา สุเมธตฺเถโร จ หลงฺกสฺส นาม นครสฺส ทกฺขิณทิสาภาเค มฺหตฺติปาเม ปุรตฺถิมาย อนุทิสาย ทินฺนนามิเก วิหาเร วสิ. ฐานสฺส ปน นามวเสน เถรสฺโสปิ ทินฺนวิหาโร ตฺเวว นามํ อโหสิ. โสปิ เถโร ปํสุกูลิโก ลชฺชีเปสโล สิกฺขากาโม ฌานลาภี อรหาเยว. โส หิ เทวสิกํ เทวสิกํ อฏฺฐนวโยชนปฺปมาเณ ปาทเจติยํ คนฺตฺวา วนฺทิ. เจติยงฺคณวตฺตญฺจ อกาสิ. ตโต อาคนฺตฺวา มฺหตฺติคาเม ปิณฺฑาย จริ. อิทํ เถรสฺส นิพทฺธวตฺตํ. ส่วนพระสุเมธเถระอาศัยอยู่ในวิหารชื่อทินนะ ทางทิศตะวันออกเฉียงใต้ของหมู่บ้านมหาติปามะ ทางทิศใต้ของเมืองชื่อหะลังกะ และเพราะชื่อของสถานที่นั้น พระเถระจึงมีชื่อว่า "ทินนวิหาร" ด้วยเช่นกัน พระเถระนั้นเป็นผู้ถือผ้าบังสุกุลเป็นวัตร มีความละอาย มีศีลเป็นที่รัก ใคร่ต่อการศึกษา ได้บรรลุฌาน และเป็นพระอรหันต์ทีเดียว ท่านไปไหว้พระบาทเจดีย์ซึ่งมีระยะทางประมาณ ๘-๙ โยชน์ทุกๆ วัน และได้กระทำวัตรในบริเวณพระเจดีย์ จากนั้นจึงกลับมาบิณฑบาตในหมู่บ้านมหาติปามะ นี้เป็นวัตรประจำของพระเถระ อปรานิปิ วตฺถูนิ พหูนิ สนฺติ, สพฺพานิ ปน ตานิ วิตฺถาเรตฺวา วตฺตพฺพานิปิ คนฺถปารวภเยน น วกฺขาม. สพฺพานิปิ หิ วุจฺจมานานิ อยํ สาสนวํสปฺปทีปิกา อติปฺปปญฺจา ภวิสฺสติ. เรื่องอื่นๆ แม้อื่นอีกก็มีมาก แต่เราจะไม่กล่าวเรื่องเหล่านั้นทั้งหมดโดยพิสดารเพราะเกรงว่าคัมภีร์จะยืดยาวเกินไป เพราะหากกล่าวทั้งหมด คัมภีร์ศาสนวังสัปปทีปิกานี้ก็จะมีความยืดยาวจนเกินไป สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส หิ ปรินิพฺพานโต ยาวชฺชตนา เถรานํ ปรมฺปรวเสน สงฺฆฏฺเฏตฺวา อานยนเมเวตฺถ อธิปฺเปตํ. ยถาวุตฺตานิ ปน วตฺถูนิ อธุนา อภิญฺญาลาภีนํ ปุคฺคลานํ อเขตฺตภาเวน ปสงฺคญาณปฺปฏิพาหณตฺถํ อริมทฺทนนคเร จ พหูนํ อภิญฺญาลาภีนํ ปุคฺคลานํ นิวาสฏฺฐานตา ทสฺสนตฺถํ วุตฺตานิ. วุตฺตญฺเจตํ ภิกฺขุนีขนฺธกฏฺฐกถายํ,– เพราะในที่นี้มีความประสงค์เพียงเพื่อนำเรื่องราวของพระเถระทั้งหลายมาเรียบเรียงตามลำดับสืบต่อกันมา ตั้งแต่การปรินิพพานของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าจนถึงปัจจุบัน ส่วนเรื่องราวตามที่กล่าวมาแล้วนั้น กล่าวไว้เพื่อป้องกันความเข้าใจผิดที่อาจเกิดขึ้นว่าในปัจจุบันไม่มีบุคคลผู้ได้อภิญญา และเพื่อแสดงว่าเมืองอริมัททนะเป็นที่อยู่อาศัยของบุคคลผู้ได้อภิญญาจำนวนมาก และเรื่องนี้ได้กล่าวไว้ในอรรถกถาภิกขุนีขันธกะว่า ปฏิสมฺภิทาปตฺเตหิ วสฺสสหสฺสํ สุกฺขวิปสฺสเกหิ วสฺสสหสฺสํ [Pg.82] อนาคามีหิ วสฺสสหสฺสํ สกทาคามีหิ วสฺสสหสฺสํ โสตาปนฺเนหิ วสฺสสหสฺสนฺติ เอวํ ปญฺจวสฺสสหสฺสานิ ปฏิเวธธมฺโม ฐสฺสตีติ. ปฏิเวธธรรมจะดำรงอยู่ด้วยพระขีณาสพผู้บรรลุปฏิสัมภิทา ๑,๐๐๐ ปี ด้วยพระขีณาสพผู้สุกขวิปัสสก ๑,๐๐๐ ปี ด้วยพระอนาคามี ๑,๐๐๐ ปี ด้วยพระสกทาคามี ๑,๐๐๐ ปี และด้วยพระโสดาบัน ๑,๐๐๐ ปี รวมเป็น ๕,๐๐๐ ปี ดังนี้ ทีฆนิกายฏฺฐกถายํ ปน สํยุตฺตนิกายฏฺฐกถายญฺจ ปฏิสมฺภิทาปตฺเตหิ วสฺสสหสฺสํ ฉฬาภิญฺเญหิ วสฺสสหสฺสํ เตวิชฺเชหิ วสฺสสหสฺสํ สุกฺขวิปสฺสเกหิ วสฺสสหสฺสํ ปาติโมกฺเขน วสฺสสหสฺสนฺติ วุตฺตํ. แต่ในอรรถกถาฑีฆนิกายและอรรถกถาสังยุตตนิกายกล่าวว่า (ปฏิเวธธรรมจะดำรงอยู่) ด้วยพระขีณาสพผู้บรรลุปฏิสัมภิทา ๑,๐๐๐ ปี ด้วยพระขีณาสพผู้ได้อภิญญา ๖ ๑,๐๐๐ ปี ด้วยพระขีณาสพผู้ได้วิชชา ๓ ๑,๐๐๐ ปี ด้วยพระขีณาสพผู้สุกขวิปัสสก ๑,๐๐๐ ปี และด้วยผู้ทรงพระปาติโมกข์ ๑,๐๐๐ ปี องฺคุตฺตรนิกายฏฺฐกถายํ ปน วิภงฺคกถายญฺจ พุทฺธานํ ปรินิพฺพานโต วสฺสสหสฺสเมว ปฏิสมฺภิทา นิพฺพตฺเตตุํ สกฺโกนฺติ, ตโต ปรํ ฉ อภิญฺญา, ตโตปิ อสกฺโกนฺตา ติสฺโส วิชฺชา นิพฺพตฺตึสุ. คจฺฉนฺเต กาเล ตาปิ นิพฺพตฺเตตุํ อสกฺโกนฺตา สุกฺขวิปสฺสกา โหนฺติ. เอเตเนว นเยน อนาคามิโน สกทาคามิโน โสตาปนฺนาติ วุตฺตํ. ส่วนในอรรถกถาอังคุตตรนิกายและในวิภังคกถากล่าวว่า นับแต่การปรินิพพานของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย (พระสาวก) ย่อมสามารถทำให้ปฏิสัมภิทาบังเกิดได้เพียงหนึ่งพันปีเท่านั้น หลังจากนั้นเป็นอภิญญา ๖ เมื่อไม่สามารถทำอภิญญา ๖ ให้บังเกิดได้ วิชชา ๓ ก็บังเกิด เมื่อกาลเวลาผ่านไป เมื่อไม่สามารถทำให้แม้แต่วิชชาเหล่านั้นบังเกิดได้ ก็เป็นพระสุกขวิปัสสก และได้กล่าวถึงพระอนาคามี พระสกทาคามี และพระโสดาบันด้วยนัยนี้เช่นกัน เอวํ นานานเยหิ อฏฺฐกถายปิ อาคตตฺตา อธุนา โลเก อริยปุคฺคลา ภวิตุํ น สกฺกาติ น วตฺตพฺพํ. อริยานเมว เขตฺตสฺส อธุนาปิ สมฺภวโต, สเจ อารทฺธวิปสฺสโก ภเวยฺย โส อรหา ภวิตุํ สกฺกาเยวาติ นิฏฺฐเมตฺถาวคนฺตพฺพํ. อฏฺฐกถาสุ ปน นานาภาณกตฺเถรานํ นานาวาทวเสน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอตฺตเกเนว ปน นานากาเรน วาโท ภินฺโนปิ สาสนํ ภิชฺชติเยว. สาสนสฺส อภินฺนํเยว หิ เอตฺถ ปมาณนฺติ. เพราะเหตุที่มาในอรรถกถาโดยนัยต่างๆ อย่างนี้ จึงไม่ควรกล่าวว่าในโลกปัจจุบันนี้ไม่สามารถมีพระอริยบุคคลได้ เพราะเขตแห่งพระอริยะยังคงมีอยู่แม้ในปัจจุบัน หากเป็นผู้ปรารภวิปัสสนา เขาก็สามารถเป็นพระอรหันต์ได้แน่นอน พึงทราบข้อสรุปในเรื่องนี้ ส่วนในอรรถกถาพึงทราบว่ากล่าวไว้ด้วยอำนาจวาทะที่ต่างกันของพระเถระผู้เป็นภาณกะต่างๆ แม้ว่าวาทะจะแตกต่างกันด้วยประการต่างๆ เพียงเท่านี้ แต่พระศาสนาก็ย่อมแตกแยกไป (ตามวาทะนั้น) แท้จริงแล้ว ความไม่แตกแยกแห่งพระศาสนาเท่านั้นเป็นประมาณในเรื่องนี้ เอวํ มรมฺมมณฺฑเล อริมทฺทนนคเร อเนเกหิ อรหนฺตสเตหิ สาสนํ วิชฺโชตติ. ภควโต ปน ปรินิพฺพานโต ตึสาธิกานํ นววสฺสสตานํ อุปริ ปรมฺมรฏฺเฐ เสญิลญฺญิกฺโรธินาเมน รญฺญา สมกาลวเสน สีหฬทีเป รชฺชํ ปตฺตสฺส มหานามรญฺโญ กาเล พุทฺธโฆสพุทฺธทตฺตตฺเถเรหิ ปภุติ เตเตมหาเถรา เตเตคนฺเถ อกํสุ. ด้วยประการฉะนี้ พระศาสนาจึงรุ่งเรืองด้วยพระอรหันต์หลายร้อยรูปในเมืองอริมัททนะ แขวงพม่า อนึ่ง เมื่อพ้นปีที่ ๙๓๐ นับแต่การปรินิพพานของพระผู้มีพระภาคเจ้า ในรัชสมัยของพระเจ้ามหานามผู้ครองราชย์ในสีหลทวีป ซึ่งเป็นสมัยเดียวกับพระเจ้าเสนิลัญญิกโรธินในพม่าประเทศ พระมหาเถระทั้งหลายมีพระพุทธโฆสเถระและพระพุทธทัตตเถระเป็นต้น ได้รจนาคัมภีร์นั้นๆ ไว้ ตโต ปจฺฉา สติสมาธิปญฺญามนฺทวเสน สุขาวโพธนตฺถํ [Pg.83] ฏีกาโย อกํสุ. อริมทฺทนนคเร ชินจกฺเกสตฺตนวุตาธิเก ฉสเต สหสฺเส จ สมฺปตฺเต ติณฺณํ ปิฏกานํ มูลภูเตสุ สทฺทนเยสุ โสตารานํ เฉกตฺถาย มหาสมุทฺเทวิย อานนฺโท นาม มหามจฺโฉ ตีสุ ปิฏเกสุ สาฏฺฐกเถสุ วิโลเลตฺวา อคฺควํโส นาม เถโร สทฺทนีติปฺปกรณํ อกาสิ. อริมทฺทนนคเร หิ อุตฺตราชีวตฺเถราทีนํ สีหฬทีปํ คมนโต ปุพฺเพเยว ตโย มหาเถรา ปริยตฺติวิสารทา, มหาอคฺคปณฺฑิโต, ตสฺส สทฺธิวิหาริโก ทุติยอคฺคปณฺฑิโต, ตสฺส ภาคิเนยฺโย ตติยอคฺคปณฺฑิโตติ. ตติยอคฺคปณฺฑิโต ปน อคฺควํโสติปิ โวหาริยติ. หลังจากนั้น พระเถระทั้งหลายได้รจนาฎีกาเพื่อประโยชน์แก่การตรัสรู้ได้โดยง่าย เพราะความที่สติ สมาธิ และปัญญาหย่อน. เมื่อพระพุทธศักราชล่วงไปได้ ๑๖๙๗ ปี ในเมืองอริมัททนะ พระเถระชื่ออัคควงศ์ได้รจนาคัมภีร์สัททนีติ เพื่อความเชี่ยวชาญของเหล่าผู้ฟังในหลักไวยากรณ์อันเป็นรากฐานแห่งพระไตรปิฎกทั้งสาม โดยท่านได้พิจารณาค้นคว้าในพระไตรปิฎกพร้อมทั้งอรรถกถาทั้งสาม ดุจปลาใหญ่ชื่ออานันท์ในมหาสมุทร. แท้จริง ในเมืองอริมัททนะนั้น ก่อนที่พระอุตตราชีวเถระเป็นต้นจะเดินทางไปยังลังกาทวีป มีพระมหาเถระ ๓ รูปผู้เชี่ยวชาญในพระปริยัติ คือ พระมหาอัคคบัณฑิต, พระทุติยอัคคบัณฑิตผู้เป็นสัทธิวิหาริกของท่าน, และพระตติยอัคคบัณฑิตผู้เป็นหลาน (ลูกของน้องสาว) ของท่าน. อนึ่ง พระตติยอัคคบัณฑิตนั้น มีชื่อเรียกอีกอย่างว่า อัคควงศ์. ตสฺมิญฺจ กาเล อริมทฺทนนครวาสิโน สทฺทโกวิทา พหโว สนฺตีติ ยาว ลงฺกาทีปา กิตฺติโฆโส ปตฺถริ. ตสฺมา สีหฬทีปิกา สทฺทโกวิทา วีมํเสตุกามา หุตฺวา อริมทฺทนนครํ อาคมํสุ. ตทา อริมทฺทนนครวาสิโน ภิกฺขู สทฺทนีติปฺปกรณํ ทสฺเสสุ. ในกาลนั้น กิตติศัพท์ขจรขจายไปจนถึงลังกาทวีปว่า 'ชาวเมืองอริมัททนะผู้เชี่ยวชาญในหลักไวยากรณ์มีอยู่มาก'. เพราะเหตุนั้น ชาวลังกาทวีปผู้เชี่ยวชาญในหลักไวยากรณ์มีความประสงค์จะทดสอบ จึงได้เดินทางมายังเมืองอริมัททนะ. ครั้งนั้น ภิกษุชาวเมืองอริมัททนะทั้งหลายได้แสดงคัมภีร์สัททนีติ (แก่ชาวลังกานั้น). สีหฬทีปิกา จ ตํ ทิสฺวา อุปธาเรนฺตา สทฺทวิสเย อยํ คนฺโถวิย สีหฬทีเป คนฺโถ อิตฺถิ, อิมสฺมึ ปกรเณ อาคตวินิจฺฉยมฺปิ สกลํ น ชานิมฺหาติ นานาปฺปกาเรหิ โถเมสุนฺติ ยาวชฺชภนา กถามคฺโค น อุปจฺฉินฺโนติ. และชาวลังกาทวีปเหล่านั้น เมื่อได้เห็นและพิจารณาคัมภีร์นั้นแล้ว จึงกล่าวสรรเสริญด้วยประการต่างๆ ว่า 'ในเรื่องไวยากรณ์ คัมภีร์ที่เหมือนกับคัมภีร์นี้ไม่มีเลยในลังกาทวีป แม้วินิจฉัยทั้งปวงที่มาในปกรณ์นี้ พวกเราก็ยังไม่รู้ทั่วถึง' ดังนี้ เรื่องราวนั้นยังคงเล่าสืบต่อกันมาจนถึงทุกวันนี้โดยไม่ขาดสาย. อริมทฺทนนคเร สีหฬทีปํ คนฺตฺวา ปจฺจาคโต ฉปฺปโท นาม สทฺธมฺมโชติปาลตฺเถโร สทฺทนเย เฉกตาย สุตฺตนิทฺเทสํ อกาสิ. ปรมตฺถธมฺเม จ เฉกตาย สงฺเขปวณฺณนํ นามจารทีปกญฺจ. วินเย เฉกตาย วินยคูฬตฺถทีปนึ สีมาลงฺการญฺจ อกาสิ. อตฺตนา กถานํ คนฺถานํ นิคเม สทฺธมฺม โชติปาโลติ มูลนาเมน วุตฺตํ. กุสิมนคเร ปน ฉปฺปท คาเม ชาตตฺตา ฐานสฺส นาเมน ฉปฺปโทติ ปากโฏ. พระสัทธัมมโชติปาลเถระ ผู้มีชื่อว่า ฉัพพท เดินทางไปยังลังกาทวีปแล้วกลับมายังเมืองอริมัททนะ ได้รจนาคัมภีร์สุตตนิทเทสเพราะความเชี่ยวชาญในหลักไวยากรณ์, รจนาคัมภีร์สังเขปวัณณนาและนามจารทีปิกาเพราะความเชี่ยวชาญในปรมัตถธรรม, และรจนาคัมภีร์วินยคูฬัตถทีปนีและสีมาลังการเพราะความเชี่ยวชาญในพระวินัย. ในตอนท้ายแห่งคัมภีร์ทั้งหลายที่ท่านรจนาเอง ท่านระบุชื่อเดิมของท่านว่า 'สัทธัมมโชติปาล' แต่เพราะท่านเกิดในหมู่บ้านฉัพพท ในเมืองกุสิมะ ท่านจึงปรากฏชื่อว่า 'ฉัพพท' ตามชื่อสถานที่นั้น. กุขนนคเร ปน ฉปฺปโทติ โวหาริโตปิ เอโก เถโร อตฺถิ. โส อลชฺชี ทุสฺสีโล. เอกจฺเจ ปน นามสามญฺญเลสมตฺเตน ปตฺตลงฺกํ สีลวนฺตํ เปสลํ สิกฺขากามํ ฉปฺปทตฺเถรํ อลชฺชิทุสฺสีลภาเวน อุปวทนฺติ, ยถา นาม สามญฺญเลสมตฺเตน มลฺลปุตฺตํ อายสฺมนฺตํ ทพฺพํ อสมาจาเรนาติ. แต่ในเมืองกุขนะ ก็มีพระเถระอีกรูปหนึ่งที่ถูกเรียกว่า 'ฉัพพท' เช่นกัน. พระเถระรูปนั้นเป็นอลัชชี ทุศีล. แต่คนบางพวกกลับตำหนิพระฉัพพทเถระผู้ไปถึงลังกา ผู้มีศีล เป็นที่รัก และใคร่ในการศึกษา ว่าเป็นอลัชชีทุศีล เพียงเพราะความคล้ายคลึงกันเพียงเล็กน้อยของชื่อ เหมือนกับที่มีการตำหนิพระทัพพมัลลบุตรผู้มีอายุด้วยความประพฤติไม่ดี (ของผู้อื่น) เพียงเพราะความคล้ายคลึงกันเพียงเล็กน้อยของชื่อฉะนั้น. อริมทฺทนนครเยว อโลงฺคจญฺญิสูนามกสฺส รญฺโญ กาเล มหาวิมลพุทฺธิตฺเถโร จูฬวิมลพุทฺธิตฺเถโรติ ทฺเว เถรา ปริยตฺติวิสารทา อเหสุํ. เตสุ มหาวิมลพุทฺธิตฺเถโร กจฺจายนสฺส สํวณฺณนํ นฺยาสคนฺถมกาสิ. ในเมืองอริมัททนะนั่นเอง ในรัชสมัยของพระเจ้าอลองจันญีสู มีพระเถระ ๒ รูปผู้เชี่ยวชาญในพระปริยัติ คือ พระมหาพิมลพุทธเถระ และพระจุลพิมลพุทธเถระ. ในพระเถระ ๒ รูปนั้น พระมหาพิมลพุทธเถระได้รจนาคัมภีร์นยาสะ ซึ่งเป็นคำอธิบายคัมภีร์กัจจายนะ. เกจิ ปน สีหฬทีปวาสี วิมลพุทฺธิตฺเถโร ตมกาสีติ วทนฺติ. จูฬวิมลพุทฺธิตฺเถโร ปน วุตฺโตทยสฺส โปราณฏีกมกาสิ. ฉนฺโทสารตฺถวิกาสินึ สทฺธมฺมญาณตฺเถโร อกาสิ. วจนตฺถโชตึ ปน เวปุลฺลตฺเถโร อกาสิ. นฺยาสคนฺถสฺสโปราณฏีกํ นรปติรญฺโญ กาเล เอโก อมจฺโจ อกาสิ. แต่บางท่านกล่าวว่า พระพิมลพุทธเถระชาวลังกาทวีปเป็นผู้รจนาคัมภีร์นั้น. ส่วนพระจุลพิมลพุทธเถระได้รจนาฎีกาเก่าแห่งคัมภีร์วุตโตทัย. พระสัทธัมมญาณเถระได้รจนาคัมภีร์ฉันโทสารัตถวิกาสินี. ส่วนพระเวปุลลเถระได้รจนาคัมภีร์วจนัตถโชติ. อนึ่ง ฎีกาเก่าแห่งคัมภีร์นยาสะ อำมาตย์คนหนึ่งได้รจนาขึ้นในรัชสมัยของพระเจ้านรปติ. โส หิ รญฺโญ เอกํ โอโรธํ ปฏิจฺจ ชาตํ เอกํ ธีตรํ ทิสฺวา วานโรวิย เลเป ลคฺคิโต ติสฺสํ ปฏิพนฺธจิตฺโต หุตฺวา ลคฺคิ. ตมตฺถํ ชานิตฺวา ราชา เอวมาห,– สเจ เอตํ อิจฺเฉยฺยาสิ, เอกํ คนฺถํ ปริปุณฺณวินิจฺฉยํ คูฬตฺถํ กโรหิ, สเจ ตฺวํ ตาทิสํ คนฺถํ กาตุํ สกฺกุเณยฺยาสิ, เอตํ ลภิสฺสสีติ. อถ โส นฺยาสสฺส สํวณฺณนํ โปราณฏีกํ อกาสิ. ด้วยว่าอำมาตย์ผู้นั้นได้เห็นธิดาคนหนึ่งซึ่งเกิดจากพระสนมของพระราชา แล้วมีใจผูกพันติดพันในนาง เหมือนลิงติดยางฉะนั้น. พระราชาทรงทราบเรื่องนั้นแล้วจึงตรัสว่า 'หากท่านปรารถนาธิดานั้น จงรจนาคัมภีร์ที่มีการวินิจฉัยอันสมบูรณ์และมีเนื้อความลึกซึ้งขึ้นมาคัมภีร์หนึ่ง หากท่านสามารถรจนาคัมภีร์เช่นนั้นได้ ท่านก็จะได้นางไป'. ลำดับนั้น อำมาตย์ผู้นั้นจึงได้รจนาฎีกาเก่าอันเป็นคำอธิบายคัมภีร์นยาสะ. ตโต ปจฺฉา หีนายาวตฺติตฺวา ธีตรํ ทตฺวา รชฺชุคฺคาหามจฺจฏฺฐาเน ฐเปสิ, ยํ มรมฺมโวหาเรน สํปฺยงฺคอิติ วุจฺจติ. เตน ปน กตตฺตา โสปิ คนฺโถ ตํ นาเมน วุจฺจติ. การิกํ ตสฺสา จ สํวณฺณนํ ฉตฺตคุหินฺทสฺส นาม รญฺโญ กาเลธมฺมเสนาปติตฺเถโร อกาสิ. เตน กิร การปิเต นนฺทคุหาย สมีเป นนฺทวิหาเร นิสีทิตฺวา อกาสิ. หลังจากนั้น (อำมาตย์นั้น) ได้ลาสิกขาออกมา พระราชาจึงประทานธิดาให้ และทรงแต่งตั้งไว้ในตำแหน่งอำมาตย์ผู้ถือเชือก (พนักงานรังวัดที่ดิน) ซึ่งในภาษาพม่าเรียกว่า 'สัพยีน' (Saṃpyaṅgai). และเพราะคัมภีร์นั้นรจนาโดยอำมาตย์ผู้นั้น คัมภีร์นั้นจึงถูกเรียกตามชื่อของเขา. ส่วนคัมภีร์การิกาและคำอธิบายแห่งคัมภีร์การิกานั้น พระธรรมเสนาบดีเถระได้รจนาขึ้นในรัชสมัยของพระเจ้าฉัตตคุหินทะ. ได้ยินว่า ท่านนั่งรจนาคัมภีร์นั้นในนันทวิหาร ใกล้กับถ้ำนันทกูหาที่ท่านสร้างขึ้น. ตสฺมิญฺจกาเล [Pg.85] คนฺถมาทนปพฺพเต นนฺทมูลคุหโต อรหนฺตา อาคนฺตฺวา ตสฺมึ วิหาเร วสฺสํ อุปคจฺฉึสุ. เตสํ สมฺมุเข กตตฺตา เต จ คนฺถา ปณฺฑิเตหิ สารโต ปจฺเจตพฺพาติ อาจริยา วทนฺติ. ในกาลนั้น พระอรหันต์ทั้งหลายเดินทางมาจากถ้ำนันทมูลที่ภูเขาคันธมาทน์ แล้วเข้าจำพรรษาในวิหารนั้น. อาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า เพราะคัมภีร์เหล่านั้นรจนาขึ้นต่อหน้าพระอรหันต์เหล่านั้น บัณฑิตทั้งหลายจึงพึงยอมรับคัมภีร์เหล่านั้นโดยความเป็นสาระ. วาจฺจวาจกํ ปน ธมฺมทสฺสี นาม สามเณโร อกาสิ. ส่วนคัมภีร์วัจจวาจกะนั้น สามเณรชื่อธัมมทัสสีเป็นผู้รจนา. สทฺทตฺถเภทจินฺตํ ปน อริมทฺทนนครสมีเป ฐิตสฺส ขณิตฺติปาทปพฺพตสฺส สมีเป เอกสฺมึ คาเม วสนฺโต สทฺธมฺมสิริ นาม เถโร อกาสิ. โสเยว เถโร พฺรหชํ นาม เวทสตฺถมฺปิ มรมฺมภาสาย ปริวตฺเตสิ. ส่วนคัมภีร์สัททัตถเภทจินดานั้น พระสัทธัมมสิริเถระ ผู้อาศัยอยู่ในหมู่บ้านแห่งหนึ่งใกล้ภูเขาขณิตติปาทะ ซึ่งตั้งอยู่ใกล้เมืองอริมัททนะ เป็นผู้รจนา. พระเถระรูปนั้นนั่นเองยังได้แปลคัมภีร์พระเวทชื่อพรหมชะเป็นภาษาพม่าด้วย. เอกกฺขรโกสํ ปน สทฺธมฺมกิตฺติตฺเถโร อกาสิ. โส หิ กลิยุเค สตฺตาสีตาธิเก อฏฺฐสเต สมฺปตฺเต มิจฺฉา ทิฏฺฐิกานํ ชลุมสญฺญิตานํ กุลานํ ภเยน สกเลปิ ตมฺพทีปรฏฺเฐ สาสโนภาโส มิลายติ. พหูนิปิ โปตฺถกานิ อคฺคิภเยน นสฺเสสุํ. ส่วนคัมภีร์เอกักขรโกสะนั้น พระสัทธัมมกิตติเถระเป็นผู้รจนา. ด้วยว่า เมื่อถึงกาลียุคที่ ๘๘๗ ความรุ่งเรืองแห่งพระศาสนาในทั่วทั้งแว่นแคว้นตัมพทีปะได้เสื่อมถอยลง เพราะภัยจากพวกมิจฉาทิฐิที่รู้จักกันในนามตระกูลชลุมะ. แม้คัมภีร์จำนวนมากก็พินาศไปเพราะอัคคีภัย. ตทา ตํ ปวตฺตึ ปสฺสิตฺวา สเจ ปริยตฺติธมฺโมวินสฺเสยฺย, ปฏิปตฺติธมฺโมปิ นสฺสิสฺสติ, ปฏิปตฺติธมฺเม นสฺสนฺเต กุโต ปฏิเวธธมฺโม ภวิสฺสตีติ สํเวคํ อปชฺชิตฺวา อิมํ คนฺถํ อกาสีติ ตฏฺฏิกายํ วุตฺตํ. ในเวลานั้น ท่านเห็นเหตุการณ์นั้นแล้วเกิดความสังเวชว่า 'หากปริยัติธรรมพินาศไป ปฏิบัติธรรมก็จักพินาศด้วย เมื่อปฏิบัติธรรมพินาศแล้ว ปฏิเวธธรรมจะมีมาจากไหน' จึงได้รจนาคัมภีร์นี้ขึ้น ดังนี้ มีกล่าวไว้ในฎีกาของคัมภีร์นั้น. มุขมตฺตสารํ สาครตฺเถโร อกาสิ. คัมภีร์มุขมัตตสารนั้น พระสาครเถระเป็นผู้รจนา. กลิยุเค เอกาสีตาธิเก ปญฺจสเต สมฺปตฺเต เอกํ ทหรปุตฺตํ กาลงฺกตํ ปฏิจฺจ สํเวคํ อาปชฺชิตฺวา ปจฺเจกพุทฺธตฺตํ ปตฺถยนฺตสฺส เชยฺยสิงฺขนามกสฺส รญฺโญ ปุตฺโต กฺยจฺวานามโก ราชา รชฺชํ กาเรสิ. ธมฺมราชาติปิ นามลญฺฉํ ปฏิคฺคณฺหิ. ตีสุ ปน ปิฏเกสุ ยถาภูตํ วิชานกตาย มรมฺมโวหาเรน กฺยจฺวาติ โวหาริยติ. เมื่อกาลียุคมาถึง ๕๘๑ ปี พระราชาพระนามว่า กยัจวา ผู้เป็นพระโอรสของพระราชาพระนามว่า ชยสิงขะ ผู้ปรารถนาความเป็นพระปัจเจกพุทธเจ้า เพราะอาศัยบุตรน้อยคนหนึ่งตายแล้ว เกิดความสังเวช ได้ครองราชย์ ทรงได้รับพระนามว่า "ธรรมราชา" ด้วย แต่เพราะทรงรู้แจ้งในพระไตรปิฎกทั้งสามตามความเป็นจริง จึงถูกเรียกขานด้วยสำเนียงพม่าว่า "กยัจวา" โส จ กิร ราชา ปาฬิอฏฺฐกถาฏีกาคนฺถนฺตเรสุ อติเฉกตาย ปิฏกตฺตเย สากจฺฉมตฺตมฺปิ กาตุํ สมตฺโถ [Pg.86] นาม นตฺถีติ อุคฺคหิตติปิฏโก หุตฺวา ภิกฺขุสงฺฆมฺปิ ทิวเส สตฺตหิ วาเรหิ คนฺถํ วาเจติ. ได้ยินว่า พระราชาพระองค์นั้น เพราะทรงเชี่ยวชาญยิ่งในพระบาลี อรรถกถา ฎีกา และคัมภีร์อื่น ๆ (ทรงดำริว่า) ไม่มีใครสามารถสนทนาในพระไตรปิฎกได้เลย จึงทรงเป็นผู้ทรงพระไตรปิฎก และทรงบอกคัมภีร์แก่ภิกษุสงฆ์วันละ ๗ ครั้ง ขณิตฺติปาทปพฺพตสฺส สมีเปปิ เอกํ ตฬากํ การาเปตฺวา ตตฺถ ราชาคารํ การาเปตฺวา ตตฺถ นิสีทิตฺวา คนฺถํ วาเจติ. สพฺพานิ ปน ราชูนํ กิจฺจานิ ปุตฺตสฺเสว อุปราชสฺส นิยฺยาเทสิ. คนฺถํ อุคฺคณฺหนฺตานํ โอโรธานมตฺถาย สงฺเขปโต สทฺทพินฺทุํ นาม ปกรณํ ปรมตฺถพินฺทุญฺจ นาม ปกรณํ อกาสิ. ตสฺส หิ จิตฺตํ ปริยตฺติยํเยว รมติ. อญฺญํ ปน ราชกิจฺจํ สุณิตุมฺปิ น อิจฺฉิ. อนุรุทฺธราชา อนาคเต อหํ ราชา ภเวยฺยามิ, ตทาเยว อิมานิ ตาฬิพีชานิ อุฏฺฐหนฺตูติ อธิฏฺฐหิตฺวา โรเปสิ. ตานิ ตสฺส รญฺโญ กาเล อุฏฺฐหึสุ. เตเนว อนุรุทฺธราชาเยวายนฺติ รฏฺฐวาสิโน สญฺชานึสุ. สมฺมุติราชา หิ อนุรุทฺธราชา กฺยจฺวาราชาติ อิเม ตโย เอกสนฺตานาติ วทนฺติ. ทรงสร้างสระน้ำแห่งหนึ่งใกล้ภูเขาขณิตติปาทะ ทรงสร้างพระราชวังในที่นั้น แล้วประทับนั่งในที่นั้นทรงบอกคัมภีร์ ส่วนพระราชกิจทั้งปวง ทรงมอบให้พระโอรสผู้เป็นอุปราช ทรงรจนาคัมภีร์ชื่อ สัททบินทุ และคัมภีร์ชื่อ ปรมัตถบินทุ โดยย่อ เพื่อประโยชน์แก่เหล่าสตรีในวังผู้เรียนคัมภีร์ เพราะว่าพระทัยของพระองค์ทรงยินดีในปริยัติเท่านั้น ส่วนพระราชกิจอื่น ๆ ไม่ทรงปรารถนาแม้แต่จะฟัง พระราชาอนุรุทธะทรงอธิษฐานแล้วปลูกเมล็ดตาลเหล่านี้ว่า "ในอนาคต เมื่อข้าพเจ้าเป็นพระราชา ขอให้เมล็ดตาลเหล่านี้งอกขึ้นในกาลนั้นเอง" เมล็ดตาลเหล่านั้นได้งอกขึ้นในรัชสมัยของพระราชาพระองค์นั้น ด้วยเหตุนั้น ชาวเมืองจึงจำได้ว่า "พระองค์คือพระราชาอนุรุทธะนั่นเอง" แท้จริงแล้ว พวกเขากล่าวว่า พระราชาสมมุติ พระราชาอนุรุทธะ และพระราชากยัจวา ทั้งสามพระองค์นี้เป็นสืบสายเดียวกัน โส ราชา เอกมฺปิ เจติยํ อกาสิ, น ตํ นิฏฺฐํ อคมาสิ, ปริยตฺติยํเยว ปริจารกตฺตาติ ราชวํเส อาคตํ. โลกสมฺมุติวเสน กกฺขฬทิเน อิฏฺฐกานิ การาเปตฺวา ตสฺมึเยว ทิเน ภูมิสมํ กตฺวา ตสฺมึเยว ทิเน อญฺญมฺปิ สพฺพํ การาเปสิ. เตน มรมฺมโวหาเรน ปฺรสฺสทา เจติยนฺติ ยาวชฺชภนา ปากฏํ. พระราชาพระองค์นั้นทรงสร้างเจดีย์แห่งหนึ่ง แต่ไม่สำเร็จ (เรื่องนี้) มาในพงศาวดารว่า "เพราะทรงอุปถัมภ์แต่ปริยัติเท่านั้น" โดยสมมติของชาวโลก ในวันกักขฬะ (วันแข็ง) ทรงให้สร้างอิฐ ในวันนั้นเอง ทรงทำให้เสมอพื้นดิน และในวันนั้นเอง ทรงให้สร้างสิ่งอื่น ๆ ทั้งหมด ด้วยเหตุนั้น จึงเป็นที่รู้จักกันในสำเนียงพม่าว่า "เจดีย์ปรัสสาดา" จนถึงทุกวันนี้ ตสฺส รญฺโญ เอกา ธิภา วิภตฺยตฺถํ นาม คนฺถํ อกาสีติ. พระธิดาของพระราชาพระองค์นั้น ทรงรจนาคัมภีร์ชื่อ วิภัตติอัตถะ ปุพฺเพ กิร อริมทฺทนนคเร อุคฺคหธารณาทิวเสน สาสนํ อติวิย วิรูฬมาปชฺชิ. อริมทฺทนนคเรเยว หิ เอโก วุฑฺฒปพฺพชิโต ภิกฺขุ คนฺถํ ลิขิตุํ สิลาเลขนทณฺเฑน อิจฺฉนฺโต ราชเคหํ ปาวิสิ. ราชา เกน อาคโตสีติ ปุจฺฉิ. คนฺถํ ลิขิตุํ สิลาเลขนทณฺเฑน อิจฺฉนฺโต อาคโต มฺหีติ. เอวํ มหลฺลโก ตฺวํ คนฺถํ มหุสฺสาเหน ปริยาปุณนฺโตปิ [Pg.87] คนฺเถสุ เฉกสฺส โอกาสํ น ปสฺสามิ, สเจ หิมุสโล องฺกุรํ อุฏฺฐาเปตฺวา รูเหยฺย, เอวํ สติ ตฺวํ คนฺเถสุ เฉกตํ อาปชฺเชยฺยาสีติ อาห. ได้ยินว่า ในกาลก่อน ที่เมืองอริมัททนะ พระศาสนาเจริญรุ่งเรืองอย่างยิ่งด้วยการเรียนและการทรงจำ เป็นต้น แท้จริงแล้ว ที่เมืองอริมัททนะนั่นเอง ภิกษุผู้บวชเมื่อแก่รูปหนึ่ง ปรารถนาจะเขียนคัมภีร์ด้วยดินสอศิลา จึงเข้าไปยังพระราชวัง พระราชาตรัสถามว่า "ท่านมาด้วยเหตุใด?" (ภิกษุตอบว่า) "ข้าพระพุทธเจ้ามาเพราะปรารถนาจะเขียนคัมภีร์ด้วยดินสอศิลา" (พระราชาตรัสว่า) "ท่านแก่ถึงเพียงนี้ แม้จะเรียนคัมภีร์ด้วยความเพียรอย่างยิ่ง ข้าพเจ้าก็ไม่เห็นช่องทางที่ท่านจะเชี่ยวชาญในคัมภีร์ได้ ถ้าสากงอกหน่อขึ้นมาได้ เมื่อเป็นเช่นนั้น ท่านจึงจะเชี่ยวชาญในคัมภีร์ได้" ตโต ปจฺฉา วิหารํ คนฺตฺวา เทวสิกํ เทวสิกํ เอกทนฺตกฏฺฐปฺปมาณตฺตํ เลขนํ อุคฺคเหตฺวา กจฺจายนอภิธมฺเมตฺถสงฺคหปฺปกรณํ อาทึ กตฺวา อาจริยสฺส สนฺติเก อุคฺคณฺหิ. โส อจิเรเนว คนฺเถสุ เฉกตํ ปตฺวา มุสเล ชมฺพุรุกฺขงฺกุรํ พนฺธิตฺวา อุสฺสาเปตฺวา ราชเคหํ ปาวิสิ. หลังจากนั้น ท่านไปวิหาร เรียนการเขียนวันละเท่าขนาดไม้สีฟัน เริ่มต้นด้วยคัมภีร์กัจจายนะและอภิธัมมัตถสังคหะ เรียนในสำนักของอาจารย์ ท่านนั้นไม่นานก็เชี่ยวชาญในคัมภีร์ ผูกหน่อต้นหว้าไว้ที่สากแล้วยกขึ้น เข้าไปในพระราชวัง อถ ตํ ราชา ปุจฺฉิ,-เกนอาคโตสีติ. อยํ มหารช มุสโล องฺกุรํ อุฏฺฐาเปตฺวา รูหตีติ อาจิกฺขิตุํ อาคโตมฺหีติ วุตฺเต ราชา เอตสฺส คนฺเถสุ เฉกตํ ปตฺโตมฺหีติ วุตฺตํ โหตีติ ชานาสิ. ตํ สจฺจํ วา อลิกํ วาติ วีมํสนตฺถาย มหาเถรานํ สนฺติกํ ปหิณิ. มหาเถราปิ คูฬฏฺฐานํ ปุจฺฉึสุ. โสปิ ปุจฺฉิตํ ปุจฺฉิตํ พฺยากาสิ. ครั้งนั้น พระราชาตรัสถามท่านว่า "ท่านมาด้วยเหตุใด?" เมื่อท่านกราบทูลว่า "ข้าแต่มหาราช ข้าพระพุทธเจ้ามาเพื่อกราบทูลว่า สากนี้งอกหน่อขึ้นมาแล้ว" พระราชาทรงทราบว่า "นี่หมายความว่า ท่านผู้นี้เชี่ยวชาญในคัมภีร์แล้ว" เพื่อจะทรงสอบสวนว่าจริงหรือเท็จ จึงทรงส่งท่านไปหาพระมหาเถระทั้งหลาย พระมหาเถระทั้งหลายก็ถามปัญหาในที่ลึกซึ้ง ท่านนั้นก็ตอบปัญหาที่ถูกถามทุกปัญหา อถ โส ภิกฺขุ มหาเถเร เอวมาห,-ตุมฺเห ภนฺเต มํ พหู ปุจฺฉถ, อหมฺปิ ตุมฺเห ปุจฺฉิตุํ อิจฺฉามิ, โอกาสํ เทถาติ ยาจิตฺวา อญฺญสมานเจตสิกนฺติ เอตฺถ อญฺญสทฺทสฺส อวธฺยาเปกฺขตฺตา อวธิปทํ อุทฺธริตฺวา ทสฺเสถาติ ปุจฺฉิ. มหาเถราปิ ปุพฺเพ อมนสิกตตฺตา สีฆํ วิสฺสชฺชิตุํ น สกฺขึสุ. ราชา ตมตฺถํ สุตฺวา ตุฏฺฐจิตฺโต หุตฺวา ทิสา ปาโมกฺขนเมน อาจริยฏฺฐาเน ฐเปสิ. โส ปน ภิกฺขุ อคนฺถการโกปิ คนฺถการโกวิย ปจฺฉิมานํ ชนตานํ ทินฺโนปเทสวเสน อุปการํ กตฺวา สาสเน อุปฺปชฺชีติ. โหนฺติ เจตฺถ,– ครั้งนั้น ภิกษุรูปนั้นกล่าวกับพระมหาเถระทั้งหลายว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านทั้งหลายถามข้าพเจ้ามาก ข้าพเจ้าก็ปรารถนาจะถามท่านทั้งหลาย ขอท่านทั้งหลายจงให้โอกาสเถิด" ครั้นขอโอกาสแล้ว ท่านถามว่า "ในบทว่า อัญญสมานเจตสิก นี้ เพราะคำว่า อัญญะ ต้องการบทอวธิ (บทกำหนด) ขอท่านทั้งหลายจงยกบทอวธินั้นขึ้นแสดงเถิด" พระมหาเถระทั้งหลายก็ไม่สามารถแก้ได้โดยเร็ว เพราะไม่เคยใส่ใจมาก่อน พระราชาทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว ทรงมีพระทัยยินดี ทรงแต่งตั้งท่านไว้ในตำแหน่งอาจารย์ชื่อว่าทิศาปาโมกข์ ส่วนภิกษุรูปนั้น แม้ไม่ได้เป็นผู้แต่งคัมภีร์ ก็ได้ทำอุปการะแก่ชนรุ่นหลังด้วยการให้โอวาทเหมือนเป็นผู้แต่งคัมภีร์ ได้อุบัติขึ้นในพระศาสนา ในเรื่องนี้ มีคาถาเหล่านี้ว่า อหํ มหลฺลโก โหมิ, ทุปฺปญฺโญ ปริยตฺติกํ; อุคฺคหํ มหุสฺสาเหน, น สกฺขิสฺสามิ ชานิตุํ. เราแก่แล้ว เป็นผู้มีปัญญาทรามในปริยัติ เราจะไม่สามารถเรียนรู้ด้วยความเพียรอย่างยิ่งได้ เอวญฺจ [Pg.88] นาติมญฺเญยฺย,นาปฺโปสฺสุกฺกตมาปชฺเช; สทฺธมฺเม เฉกกาโมว,อุสฺสาหํว กเร โปโส. ไม่พึงดูหมิ่นตนเองอย่างนี้ ไม่พึงถึงความเป็นผู้มีความขวนขวายน้อย ผู้ปรารถนาความเชี่ยวชาญในพระสัทธรรม พึงทำความเพียรเถิด วุฑฺฒปพฺพชิโต ภิกฺขุ,มหลฺลโกปิ ทุปฺปญฺโญ; อาปชฺชิ เฉกตํ ธมฺเม,ตมเปกฺขนฺตุ โสตาโรติ. ภิกษุผู้บวชเมื่อแก่ แม้แก่แล้วและมีปัญญาทราม ก็ได้ถึงความเชี่ยวชาญในธรรม ขอผู้ฟังทั้งหลายจงพิจารณาเรื่องนั้นเถิด ปุพฺเพ กิร อริมทฺทนนคเร มาตุคามาปิ คนฺถํ อุคฺคณฺหึสุ. เยภุยฺเยน อุคฺคหธารณาทิวเสน ปริยตฺติสาสนํ ปคฺคเหสุํ. มาตุคามา หิ อญฺญมญฺญํ ปสฺสนฺตา ตุมฺเห กิตฺตกํ คนฺถํ อุคฺคณฺหถ, กิตฺตกํ คนฺถํ วาจุคฺคตํ กโรถาติ ปุจฺฉิ สุนฺติ. ได้ยินว่า ในกาลก่อน ที่เมืองอริมัททนะ แม้สตรีทั้งหลายก็เรียนคัมภีร์ โดยมากแล้ว พวกเธอได้อุปถัมภ์พระศาสนาฝ่ายปริยัติด้วยการเรียนและการทรงจำ เป็นต้น แท้จริงแล้ว สตรีทั้งหลายเมื่อเห็นกันและกัน ก็ถามกันว่า "พวกเธอเรียนคัมภีร์ได้เท่าไร? ทรงจำคัมภีร์ได้เท่าไร?" เอโก กิร มาตุคาโม เอกํ มาตุคา,มํ ปุจฺฉิ,-ตฺวํ อิทานิ กิตฺตกํ คนฺถํ วาจุคฺคตํ กโรสีติ. อหํ ปน อิทานิ ทหรปุตฺเตหิ พลิโพธตฺตา พฺยากุลํ ปตฺวา พหุํ คนฺถํ วาจุคฺคตํ กาตุํ นสกฺกา,สมนฺตมหาปฏฺฐาเน ปน กุสลตฺติกมตฺตํว วาจุคฺคตํ กโรมีติ อาหาติ. ได้ยินว่า สตรีคนหนึ่งถามสตรีอีกคนหนึ่งว่า "ตอนนี้เธอทรงจำคัมภีร์ได้เท่าไร?" (สตรีอีกคนตอบว่า) "ส่วนฉัน ตอนนี้เพราะความเป็นเครื่องกังวลด้วยบุตรเล็ก ๆ จึงยุ่งเหยิง ไม่สามารถทรงจำคัมภีร์ได้มาก แต่ฉันทรงจำเพียงกุสลติกะในสมันตมหาปัฏฐานเท่านั้น" อิทมฺปิ อริมทฺทนนครวาสีนํ มาตุคามานมฺปิ ปริยตฺตุคฺคหเณ เอกํ วตฺถุ,– เรื่องนี้ก็เป็นเรื่องหนึ่งในการเรียนปริยัติของสตรีชาวเมืองอริมัททนะ เอกํ กิร ภิกฺขุํ ปิณฺฑาย จรนฺตํ เอกา ทฺวาทสวสฺสิกา ทหริตฺถี ปุจฺฉิ,-กินฺนาโมสิ ตฺวํ ภนฺเตติ. เขมานามาหนฺติ. กถญฺหิ ภนฺเต ปุมาว สมาโน อิตฺถิลิงฺเคน นามํ อกาสีติ อาห. อถ อนฺโตเคเห นิสินฺนา มาตา สุตฺวา ธีตรํ อาห,-ตฺวํ ราชาทิคณสฺส ลกฺขณํ น ชานาสีติ. อาม ชานามิ, อยํ ปน เขมสทฺโท น ราชาทิคณปกฺขํ ภชตีติ. อถ [Pg.89] มาตา เอวมาห,-อยํ ปน เขมสทฺโท เอกเทเสเนว ราชาทิคณปกฺขํ ภชตีติ. ได้ยินว่า หญิงสาวอายุ 12 ปีคนหนึ่ง ถามภิกษุรูปหนึ่งที่กำลังบิณฑบาตว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านชื่ออะไร?" (ภิกษุตอบว่า) "ชื่อเขมา" (หญิงสาวกล่าวว่า) "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เหตุไฉนท่านเป็นบุรุษ จึงมีชื่อเป็นอิตถีลิงค์เล่า?" ครั้งนั้น มารดาซึ่งนั่งอยู่ในเรือนข้างใน ได้ยินแล้วจึงกล่าวกับธิดาว่า "ลูกไม่รู้จักลักษณะของศัพท์ในคณะราชาเป็นต้นหรือ?" (ธิดาตอบว่า) "รู้จักเจ้าค่ะ แต่คำว่า 'เขมา' นี้ไม่จัดอยู่ในคณะราชาเป็นต้น" ครั้งนั้น มารดาจึงกล่าวว่า "แต่คำว่า 'เขมา' นี้จัดอยู่ในคณะราชาเป็นต้นเพียงบางส่วน" อยํ ปเนตฺถ ธีตุ อธิปฺปาโย,-น ราชาทิสทฺโท กทาจิ ราโชติ ปจฺจตฺตวจนวเสน โอการนฺโต ทิสฺสติ วินา เทวราโชติอาทิสมาสวิสยํ, เขมสทฺโท ปน กตฺถจิ เขโมติ จ เขมนฺติ จ ลิงฺคนฺตรวเสน รูปนฺตรํ ทิสฺสติ, เตเนว เขมสทฺโท น ราชาทิคโณติ เวทิตพฺโพติ. ในเรื่องนี้ ความเห็นของธิดาคือ คำว่า 'ราชา' เป็นต้น ไม่ปรากฏเป็นโอการันต์ในวิภัตติปัจจัยโดยตรงว่า 'ราโช' เลย เว้นแต่ในกรณีสมาสเช่น 'เทวราชา' เป็นต้น ส่วนคำว่า 'เขมะ' บางครั้งก็ปรากฏเป็น 'เขโม' และ 'เขมัง' โดยมีรูปต่างกันตามลิงค์ ด้วยเหตุนั้น จึงควรรู้ว่าคำว่า 'เขมะ' ไม่ใช่ศัพท์ในคณะราชาเป็นต้น อยํ ปน มาตุ อธิปฺปาโย,-เขมสทฺโท อภิเธยฺยลิงฺคตฺตา ติลิงฺคโก,ยทา ปน สญฺญาสทฺทาธิกาเร ปจฺจตฺตวจนวเสน เขมาติ อาการนฺโต ทิสฺสติ, ตทา เอกเทเสน เขมสทฺโท ราชาทิคณปกฺขํ ภชตีติ. ส่วนความเห็นของมารดาคือ คำว่า 'เขมะ' เป็นไตรลิงค์ เพราะเป็นศัพท์ที่บอกเพศของสิ่งที่ถูกกล่าวถึง แต่เมื่อใดที่ปรากฏเป็นอาการันต์ว่า 'เขมา' ในวิภัตติปัจจัยโดยตรงในบทที่แสดงชื่อเฉพาะ เมื่อนั้น คำว่า 'เขมะ' ก็จัดอยู่ในคณะราชาเป็นต้นเพียงบางส่วน อิทมฺปิ เอกํ วตฺถุ,– เรื่องนี้ก็เป็นเรื่องหนึ่ง อริมทฺทนนคเร กิร เอกสฺส กุฏุมฺพิกสฺส เอโก ปุตฺโต ทฺเว ธีตโร อเหสุํ. เอกสฺมิญฺจ กาเล ฆมฺมาภิภูตตฺตา เคหสฺส อุปริตเล นหายิตฺวา นิสีทิ. อถ เอกา ทาสี เคหสฺส เหฏฺฐา ฐตฺวา กิญฺจิ กมฺมํ กโรนฺตี ตสฺส กุฏุมฺพิกสฺส คุยฺหฏฺฐานํ โอโลเกสิ. ตมตฺถํ ชานิตฺวา กุฏุมฺพิโก สาขํ โอโลเกสีติ เอกํ วากฺยํ พนฺธิตฺวา ปุตฺตสฺส ทสฺเสสิ,อิมสฺส อตฺถโยชนํ กโรหีติ. อถ ปุตฺโต อตฺถโยชนํ อกาสิ,-สาขํ รุกฺขสาขํ โอเลเกสิ อุทิกฺขตีติ. อถ ปจฺฉา เอกาย ธีตุยา ทสฺเสสิ, อิมสฺส อตฺถโยชนํ กโรหีติ. สาปิ อตฺถโยชนํ อกาสิ,- สา สุนโข ขํ อากาสํ โอโลเกสิ อุทิกฺขตีติ. อถ ปจฺฉา เอกาย ธีตุยา ทสฺเสสิ, อิมสฺส อตฺถ โยชนํ กโรหีติ. สาปิ อตฺถโยชนํ อกาสิ,-สา อิตฺถี ขํ องฺคชาตํ โอโลเกสิ มุขํ อุทฺธํ กตฺวา โอโลเกสีติ. ได้ยินว่า ในเมืองอริมัททนะ มีคฤหบดีคนหนึ่ง มีบุตรชายหนึ่งคน และบุตรสาวสองคน. ครั้งหนึ่ง ในเวลาที่ถูกความร้อนครอบงำ จึงอาบน้ำแล้วนั่งอยู่บนชั้นบนของเรือน. ครั้งนั้น ทาสีคนหนึ่งยืนอยู่ใต้เรือน กำลังทำงานบางอย่าง ได้มองดูอวัยวะลับของคฤหบดีนั้น. คฤหบดีรู้เรื่องนั้นแล้ว จึงผูกประโยคว่า “สาขา โอโลเกสิ” (กิ่งไม้แลดูแล้ว) แล้วแสดงแก่บุตรชายว่า “จงทำอรรถโยชนาของประโยคนี้เถิด”. ครั้งนั้น บุตรชายได้ทำอรรถโยชนาว่า “สาขา” คือ กิ่งไม้ “โอโลเกสิ” คือ แลดู, มองดู. ครั้งนั้น ภายหลังได้แสดงแก่บุตรสาวคนหนึ่งว่า “จงทำอรรถโยชนาของประโยคนี้เถิด”. นางก็ได้ทำอรรถโยชนาว่า “สา” คือ สุนัขตัวเมีย “ขัง” คือ ท้องฟ้า “โอโลเกสิ” คือ แลดู, มองดู. ครั้งนั้น ภายหลังได้แสดงแก่บุตรสาวอีกคนหนึ่งว่า “จงทำอรรถโยชนาของประโยคนี้เถิด”. นางก็ได้ทำอรรถโยชนาว่า “สา” คือ หญิงนั้น “ขัง” คือ อวัยวะเพศ “โอโลเกสิ” คือ แลดู, มองดูโดยเงยหน้าขึ้น. อิทมฺปิ เอกํ วตฺถุ,– เรื่องนี้ก็เป็นเรื่องหนึ่ง. เอโก กิร สามเณโร รตนปูรวาสี อริมทฺทนนคเร มาตุคามาปิ [Pg.90] สทฺทนเยสุ อติโกวิทาติ สุตฺวา อหํ ตตฺถ คนฺตฺวา ชานิสฺสามีติ อริมทฺทนนครํ คโต. อถ อนฺตรามคฺเค อริมทฺทนนครสฺส สมีเป เอกํ ทหริตฺถึ กปฺปาสวตฺถุํ รกฺขิตฺวา นิสินฺนํ ปสฺสิ. อถ สามเณโร ตสฺสา สนฺติกํ มคฺคปุจฺฉนตฺถาย คจฺฉิ. อถ ทหริตฺถี สามเณรํ ปุจฺฉิ,-กุโต อาคโตสีติ. ได้ยินว่า สามเณรรูปหนึ่งผู้อยู่ในเมืองรัตนปุระ ได้ยินว่า “แม้สตรีในเมืองอริมัททนะก็เชี่ยวชาญยิ่งในหลักไวยากรณ์” จึงคิดว่า “เราจะไปที่นั่นแล้วจักรู้” จึงได้ไปยังเมืองอริมัททนะ. ครั้งนั้น ระหว่างทางใกล้เมืองอริมัททนะ ได้เห็นหญิงสาวคนหนึ่งนั่งเฝ้าไร่ฝ้ายอยู่. ครั้งนั้น สามเณรได้เข้าไปหาหญิงนั้นเพื่อถามทาง. ครั้งนั้น หญิงสาวได้ถามสามเณรว่า “ท่านมาจากไหน?” สามเณโร อาห,-รตนปูรโต อหํ อาคจฺฉตีติ. กุหึ คโตสีติ วุตฺเต อริมทฺทนนครํ คจฺฉตีติ อาห. อถ ทหริตฺถี เอวมาห,-ตฺวํ ภนฺเต สทฺทโยควินิจฺฉยํ อนุปธาเรตฺวา กเถสิ, อมฺหโยคฏฺฐาเน หิ ตฺวํ นาม โยคสทฺเทน โยเชตฺวา กเถสิ, นนุ ปณฺฑิตานํ วจเนน นาม ปริปุณฺณตฺเถน อวิรุทฺธสทฺทนเยน ปุณฺณินฺทุสงฺกาเสน ภวิตพฺพนฺติ. อถ สามเณโร เขตฺตวตฺถูนิ รกฺขนฺตี ทุคฺคตา ทหริตฺถีปิ ตาว สทฺทนยโกวิทา โหติ, กิมงฺคํ ปน โภคสมฺปนฺนา มหลฺลกิตฺถิโยติ ลชฺชิตฺวา ตโตเยว ปฏินิวตฺติตฺวา ปจฺจาคมาสีติ. สามเณรตอบว่า “อาตมามาจากรัตนปุระ”. เมื่อถูกถามว่า “ท่านจะไปที่ไหน?” ก็ตอบว่า “จะไปเมืองอริมัททนะ”. ครั้งนั้น หญิงสาวได้กล่าวอย่างนี้ว่า “ท่านผู้เจริญ ท่านกล่าวโดยไม่พิจารณาการวินิจฉัยหลักไวยากรณ์เลย เพราะในที่ที่ควรใช้การประกอบด้วยอัมหโยค ท่านกลับกล่าวโดยประกอบด้วยนามโยคเสียแล้ว คำพูดของบัณฑิตนั้นไม่ควรเป็นคำที่สมบูรณ์ด้วยอรรถ ไม่ขัดแย้งด้วยหลักไวยากรณ์ และเหมือนพระจันทร์เต็มดวงหรอกหรือ?” ครั้งนั้น สามเณรละอายใจว่า “แม้หญิงสาวผู้ยากจนเฝ้าไร่นาก็ยังเชี่ยวชาญหลักไวยากรณ์ถึงเพียงนี้ แล้วสตรีผู้มีโภคสมบัติมากเล่าจะเพียงใด” จึงได้กลับจากที่นั่นทันที. อิทํ มรมฺมมณฺฑเล ตมฺพทีปรฏฺเฐ อริมทฺทนนคเร เถรปรมฺปรวเสน สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ. นี้คือการประดิษฐานพระศาสนาในเมืองอริมัททนะ แคว้นตัมพทีปะ ในมณฑลพม่า โดยลำดับพระเถระ. อิทานิ มรมฺมมณฺฑเลเยว เชยฺยวฑฺฒนรฏฺเฐ เกตุมตีนคเร สาสนวํสํ วกฺขามิ. บัดนี้ ข้าพเจ้าจักกล่าวถึงพงศาวดารพระศาสนาในเมืองเกตุมาตี แคว้นเชยยวัฑฒนะ ในมณฑลพม่านี้เอง. กลิยุเค หิ ทฺวิสตฺตตาธิเก อฏฺฐวสฺสสเต สมฺปตฺเต เชยฺยวฑฺฒนรฏฺเฐ เกตุมตีนคเร มหาสิริเชยฺยสูโร นาม ราชา รชฺชํ กาเรสิ. เอกํ อติเฉกํ เทวนาค นามกํ เอกํ หตฺถึ นิสฺสาย วิชิตํ วิตฺถารมกาสิ. ตสฺส ปน รญฺโญ กาเล กลิยุเค ทฺวินวุตาธิเก อฏฺฐวสฺสสเต สมฺปตฺเต มหาปรกฺกโม นาม เถโร สีหฬทีปโต นาวาย อาคนฺตฺวา เกตุมตีนครํ สมฺปตฺโต. ราชา จ ทฺวารา วตีนครสฺส [Pg.91] ทกฺขิณทิสาภาเค มหาวิหารํ การาเปตฺวา ตสฺส อทาสิ นิจฺจภตฺตมฺปิ. ตสฺมิญฺจ วิหาเร สีมํ สมฺมนฺนิตฺวา ติสฺสํ สีมายํ ตุลาวเสน อตฺตนา สมํ กตฺวา โลหมยพุทฺธปฺปฏิพิมฺพํ การาเปสิ. ตญฺจ พุทฺธปฺปฏิพิมฺพึ สมฺปตฺตลงฺกาทีปนฺติ นาเมน ปากฏํ อโหสิ. ในกลียุค เมื่อล่วงไป ๘๗๒ ปี พระเจ้ามหาสิริเชยยสูรนาม ได้ครองราชย์ในเมืองเกตุมาตี แคว้นเชยยวัฑฒนะ. พระองค์ทรงอาศัยช้างเชือกหนึ่งชื่อเทวนาคะ ซึ่งฉลาดมาก ได้ขยายอาณาเขตให้กว้างขวาง. ในสมัยของพระราชาองค์นั้น เมื่อกลียุคล่วงไป ๘๙๒ ปี พระเถระนามว่า มหาปรักกมะ ได้มาจากเกาะสีหลโดยเรือ และมาถึงเมืองเกตุมาตี. พระราชาได้สร้างมหาวิหารทางทิศใต้ของเมืองทวารวดี แล้วถวายแก่พระเถระนั้น พร้อมทั้งภัตตาหารประจำ. ในวิหารนั้น พระองค์ได้ผูกพัทธสีมา และในสีมานั้น ได้สร้างพระพุทธรูปทองเหลืองให้มีขนาดเท่าพระองค์เองโดยการชั่งน้ำหนัก. พระพุทธรูปนั้นได้มีชื่อเสียงว่า “สัมปัตตลังกาฑีปะ” (ผู้มาถึงเกาะลังกา). ตสฺส รญฺโญ กาเล สุราเมรยสิกฺขาปทํ ปฏิจฺจ วิปาโท อโหสิ. กถํ. พีชโต ปฏฺฐายาติ สมฺภาเร ปฏิยา เทตฺวา จาฏิยํ ปกฺขิตฺตกาลโต ปฏฺฐาย ตาลนาลิเกราทีนํ ปุปฺผรโส ปุปฺผโต คลิตาภินวกาลโต ปฏฺฐาย จ น ปาตพฺโพติ กงฺขาวิตรณีฏีกาทีสุ วุตฺตวจเน อธิปฺปายํ วิปลฺลาสโต คเหตฺวา ตาลนาลิเกราทีนํ รโส คลิตาภินวโต ปฏฺฐาย ปิวิตุํ น วฏฺฏตีติ เอกจฺเจ วทนฺติ. เอกจฺเจ ปน เอวํ วทนฺติ,–ตาลนาลิเกราทีนํ รโส คลิตาภินวกาเล ปิวิตุํ วฏฺฏตีติ. ในสมัยของพระราชาองค์นั้น ได้เกิดข้อขัดแย้งเกี่ยวกับสิกขาบทสุราเมรัย. อย่างไร? บางพวกกล่าวว่า “ไม่ควรดื่มน้ำตาลโตนด น้ำมะพร้าว และน้ำดอกไม้อื่นๆ ตั้งแต่เวลาที่ส่วนผสมถูกเตรียมและใส่ลงในภาชนะ (ตามคำว่า ‘ตั้งแต่เมล็ดพืช’) และตั้งแต่เวลาที่น้ำดอกไม้เหล่านั้นเพิ่งไหลออกจากดอก” โดยถือเอาความหมายที่ผิดไปจากคำที่กล่าวไว้ในฎีกากังขาวิตรณีเป็นต้นว่า “ไม่ควรดื่มน้ำตาลโตนด น้ำมะพร้าว และน้ำดอกไม้อื่นๆ ตั้งแต่เวลาที่เพิ่งไหลออกมาใหม่ๆ”. แต่บางพวกกล่าวอย่างนี้ว่า “น้ำตาลโตนด น้ำมะพร้าว และน้ำดอกไม้อื่นๆ ควรดื่มได้ในเวลาที่เพิ่งไหลออกมาใหม่ๆ”. ตตฺถ ปุพฺพปกฺเข อาจริยานํ อยมธิปฺปาโย,– ในเรื่องนั้น ความเห็นของอาจารย์ฝ่ายปุพพปักษ์ (ฝ่ายแรก) คือ: พีชโต ปฏฺฐายาติ เอตฺถ สมฺภาเร ปฏิยาเทตฺวา จาฏิยํ ปกฺขิตฺตกาลโต ปฏฺฐาย น ปาตพฺโพ. ตาลนาลิเกราทีนํ ปุปฺผรโส จ คลิตาภินวกาลโตเยว น ปาตพฺโพติ. ในคำว่า “ตั้งแต่เมล็ดพืช” นี้ หมายถึง ไม่ควรดื่มตั้งแต่เวลาที่ส่วนผสมถูกเตรียมและใส่ลงในภาชนะ. และน้ำดอกไม้ของตาล มะพร้าว เป็นต้น ก็ไม่ควรดื่มตั้งแต่เวลาที่เพิ่งไหลออกมาใหม่ๆ เท่านั้น. อยํ ปน อปรปกฺเข อาจริยานมธิปฺปาโย,– ส่วนนี้เป็นความประสงค์ของอาจารย์ทั้งหลายในฝ่ายหลัง (อปรปักษ์) คือ - พีชโต ปฏฺฐายาติ เอตฺถ สมฺภาเร ปฏิยาเทตฺวา จาฏิยํ ปกฺขิตฺตกาลโต ปฏฺฐาย น ปาตพฺโพ. ตาลนาลิเกราทีนํ สมฺภาเรหิ ปฏิยาทิโต ปุปฺผรโส ปุปฺผโต คลิตาภินวกาลโต น ปาตพฺโพติ. ในคำว่า 'ตั้งแต่เมล็ดพืช' นี้ มีอธิบายว่า ไม่ควรดื่มตั้งแต่เวลาที่จัดแจงส่วนผสมแล้วใส่ลงในหม้อ. ส่วนน้ำดอกไม้ของต้นตาลและมะพร้าวเป็นต้นที่ปรุงด้วยส่วนผสม ไม่ควรดื่มตั้งแต่เวลาที่เพิ่งไหลออกจากดอก. เอวํ ตาลนาลิเกราทีนํ รโส คลิตาภินวกาลโต ปฏฺฐาย ปาตุํ วฏฺฏติ น วฏฺฏตีติ วิวาทํ กโรนฺตานํ มชฺเฌ นิสีทิตฺวา สมฺปตฺตลงฺโก มหาปรกฺกมตฺเถโร ตาทิโส ปิวิตุํ วฏฺฏตีติ วินิจฺฉินฺทิ, สุราวินิจฺฉยญฺจ นาม คนฺถํ อกาสิ[Pg.92]. เอวํ เกตุมตีนครํ มาเปนฺตํ มหาสิริเชยฺยสูรํ นาม ราชานํ นิสฺสาย เกตุมติยํ สาสนํ ปติฏฺฐหิ. เมื่อพวกเขากำลังโต้เถียงกันว่า 'น้ำรสแห่งตาลและมะพร้าวเป็นต้น ควรดื่มหรือไม่ควรดื่มตั้งแต่เวลาที่เพิ่งไหลออกมาใหม่ๆ' ดังนี้ พระมหาปรักกมเถระผู้มาจากลังกาได้นั่งลงในท่ามกลางชนเหล่านั้นแล้ววินิจฉัยว่า 'น้ำเช่นนั้นควรดื่มได้' และได้แต่งคัมภีร์ชื่อว่า สุราวินิจฉัย. ด้วยประการฉะนี้ พระศาสนาจึงได้ประดิษฐานมั่นในเมืองเกตุมาตี โดยอาศัยพระราชาพระนามว่า มหาสิริเชยยสูร ผู้สร้างเมืองเกตุมาตี. อิทํ มรมฺมมณฺฑเลเยว เกตุมตีนคเร เรื่องนี้ (คือการประดิษฐานพระศาสนา) ในเมืองเกตุมาตี ในมณฑลพม่านั่นเอง สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ. การประดิษฐานพระศาสนา. อิทานิ มรมฺมมณฺฑเล ตมฺพทีปรฏฺเฐเยว ขนฺธปุรสาสนวํสํ วกฺขามิ. บัดนี้ ข้าพเจ้าจักกล่าวถึงศาสนวงศ์ในเมืองขันธปุระ ในแคว้นตัมพทีปะ ในมณฑลพม่านั่นเอง. กลิยุเค หิ จตุสฏฺฐาธิเก ฉวสฺสสเต ตโย ภาติกา กิตฺติตรนามกํ ราชานํ รชฺชโต จาเวตฺวา ขนฺธปุรนคเร รชฺชํ กาเรสุํ. ตทา กิตฺติตรนามกสฺส รญฺโญ เอโก ปุตฺโต จีนรฏฺฐินฺทราชานํ ยาจิตฺวา พหูหิ เสนงฺเคหิ ขนฺธปุรนครํ สมฺปริวาเรตฺวา อฏฺฐาสิ. อถ ตีสุ ปิฏเกสุ เฉกํ เอกํ มหาเถรํ ปกฺโกเสตฺวา มนฺเตสุํ. เถโร เอวมาห,– ชนปทายตฺตมิทํ กมฺมํ สมณานํ น กปฺปติ วิจาเรตุํ, อหมฺปิ สมโณ, นาฏเกหิ ปน สทฺธึ มนฺเตถาติ. อถ นาฏเก ปกฺโกเสตฺวา มนฺเตสุํ. นาฏกาปิ สเจ การณํ นตฺถิ, เอวํ สติ ผลํ น ภเวยฺย, สเจ ปูติ นตฺถิ, มกฺขิกา น สนฺนิปเตยฺยุนฺติ คีตํ คายิตฺวา อุทเก กีฬนฺติ. ในกลียุค เมื่อล่วงไป ๖๖๔ ปี พี่น้องสามคนได้ถอดพระราชาพระนามว่า กิตติธาระ ออกจากราชสมบัติ แล้วครองราชย์ในเมืองขันธปุระ. ในเวลานั้น พระโอรสองค์หนึ่งของพระราชาพระนามว่า กิตติธาระ ได้ทูลขอต่อพระเจ้ากรุงจีน แล้วยกกองทัพจำนวนมากมาล้อมเมืองขันธปุระไว้. ครั้งนั้น พวกเขาได้นิมนต์พระมหาเถระผู้เชี่ยวชาญในพระไตรปิฎกรูปหนึ่งมาปรึกษา. พระเถระกล่าวอย่างนี้ว่า 'กิจนี้ขึ้นอยู่กับชาวบ้าน ไม่ควรที่สมณะจะพิจารณา อาตมาก็เป็นสมณะ ท่านทั้งหลายจงปรึกษากับพวกนักแสดงเถิด'. ครั้งนั้น พวกเขาได้เรียกพวกนักแสดงมาปรึกษา. พวกนักแสดงก็ได้ร้องเพลงและเล่นน้ำว่า 'หากไม่มีเหตุ ผลก็ย่อมไม่มี หากไม่มีของเน่า แมลงวันก็ย่อมไม่ตอม' ดังนี้. อถ เตจ ตโย ภาติกา ตํ สุตฺวา กิตฺติตรนามกํ ราชานํ พนฺธนาคารโต คเหตฺวา มาเรตฺวา อิทานิ ยํ รชฺเช ฐปยิสฺสามาติ จินฺเตตฺวา ตุมฺเห คจฺฉถ, อยํ ตสฺส สีโส, อิทานิ เอส ปรโลกํ คโตติ สีสํ ทสฺเสสุํ. อถ จีนรฏฺฐเสนาโยปิ อิทานิ ราชวํสิโก นตฺถิ, เต นหิ ยุชฺฌิตุํ น อิจฺฉาม, ยํ รชฺเช ฐปยิสฺสามาติ กตฺวา มยํ อาคตา, อิทานิ โส นตฺถีติ วตฺวา นิวตฺเตตฺวา อคมํสุ. ครั้งนั้น พี่น้องสามคนนั้นได้ฟังคำนั้นแล้ว จึงนำพระราชาพระนามว่า กิตติธาระ ออกจากเรือนจำแล้วปลงพระชนม์ แล้วคิดว่า 'บัดนี้เราจะตั้งใครไว้ในราชสมบัติ' จึงแสดงพระเศียรแล้วกล่าวว่า 'ท่านทั้งหลายจงไปเถิด นี่คือศีรษะของเขา บัดนี้เขาไปสู่ปรโลกแล้ว'. ครั้งนั้น แม้กองทัพจีนก็กล่าวว่า 'บัดนี้ไม่มีเชื้อพระวงศ์แล้ว พวกเราไม่ต้องการรบ เรามาเพื่อจะตั้งผู้ใดไว้ในราชสมบัติ บัดนี้ผู้นั้นไม่มีแล้ว' แล้วจึงพากันกลับไป. โส จ เถโร นาฏเกหิ สทฺธึ มนฺเตถาติ เอตฺตกเมว วุตฺตตฺตา ภิกฺขุภาวโต น โมเจตีติ ทฏฺฐพฺพํ. วุตฺตญฺเจตํ,– พึงทราบว่า พระเถระนั้นเพียงแต่กล่าวว่า 'จงปรึกษากับพวกนักแสดงเถิด' เท่านั้น จึงไม่ขาดจากความเป็นภิกษุ. และคำนี้ท่านกล่าวไว้ว่า - ปริยาโยจ อาณตฺติ, ตติเย ทุติเย ปน; อาณตฺติเยว เสเสสุ, ทฺวยเมตํ น ลพฺภตีติ. ปริยายและอาณัติ มีในปาราชิกสิกขาบทที่ ๓ และที่ ๒, ส่วนในสิกขาบทที่เหลือ เป็นอาณัติอย่างเดียว, ทั้งสองอย่างนี้ ย่อมไม่ได้ (ในสิกขาบทที่เหลือ) ตสฺมึ ปน ขนฺธปุเร อริมทฺทนนคเร อรหนฺตคณวํสิกา ฉปฺปทคณวํสิกา อานนฺท คณวํสิกา จ เถรา พหโว วสนฺติ. เตหิ ปน กตคนฺโถ นาม โกจิ นตฺถีติ. ในเมืองขันธปุระและเมืองอริมัททนะนั้น มีพระเถระจำนวนมากผู้สืบวงศ์แห่งพระอรหันต์ ผู้สืบวงศ์แห่งพระฉัพพัทธะ และผู้สืบวงศ์แห่งพระอานนท์อาศัยอยู่. แต่ไม่มีคัมภีร์ที่พระเถระเหล่านั้นแต่งไว้เลย. อิทํ ขนฺธปุเร สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ. นี้คือการประดิษฐานพระศาสนาในเมืองขันธปุระ อิทานิ มรมฺมมณฺฑเล ตมฺพทีปเรฏฺเฐเยว วิชยปุเร สาสนวํสํ วกฺขามิ. บัดนี้ ข้าพเจ้าจักกล่าวถึงศาสนวงศ์ในเมืองวิชัยปุระ ในแคว้นตัมพทีปะ ในมณฑลพม่านั่นเอง. กลิยุเค หิ จตุสตฺตตาธิเก ฉวสฺสสเต สีหสูโร นาม ราชา วิชยปุรํ มาเปสิ. ตโต ปจฺฉา ทฺวีสุ สํวจฺฉเรสุ อติกฺกนฺเตสุ จมุํนทิยํ มตเสติภํ เอกํ ลภิตฺวา เอกเสติภินฺโนติ ตสฺส นามํ ปากฏํ อโหสิ. ตสฺส รญฺโญ กาเล วิชยปุเร สีลวนฺตา ลชฺชีเปสลา ภิกฺขู พหโว นตฺถิ. อริมทฺทนนครโต อนุรุทฺธราชกาเล ราชภเยน นิลียิตฺวา อวเสสา สมณกุตฺตกาเยว พหโว อตฺถิ. ปจฺฉา จูฬอรหนฺตตฺเถรทิพฺพจกฺขุตฺเถรานํ อาคตกาเลเยว ลชฺชีเปสลา ภิกฺขู พลวนฺตา หุตฺวา คณํ วฑฺฒาเปสุํ. ราชา จ ทิพฺพจกฺขุตฺเถรํ อนฺเตปุรํ ปเวเสตฺวา เทวสิกํ ปิณฺฑปาเตน โภเชสิ. อนุรุทฺธรญฺญา ตมฺพุลมญฺชูสายํ ฐเปตฺวา ปูชิตา สตฺต ธาตุโย ลภิตฺวา ตาสํ ปญฺจธาตุโย จญฺญิงฺขุเจติเย นิธานํ อกาสิ. อวเสสา ปน ทฺเว ธาตุโย ปุญฺญสฺส นาม อมจฺจสฺส ปูชนตฺถาย นิยฺยาเทสิ. โสจ อมจฺโจ เชยฺยปุเร ปุญฺญเจติเย นิธานํ อกาสิ. ในกลียุค เมื่อล่วงไป ๖๗๔ ปี พระราชาพระนามว่า สีหสูร ได้สร้างเมืองวิชัยปุระ. หลังจากนั้น เมื่อล่วงไป ๒ ปี ทรงได้ช้างเผือกตายเชือกหนึ่งในแม่น้ำจามุ พระนามของพระองค์จึงปรากฏว่า 'เอกเสติภินนะ'. ในรัชสมัยของพระราชาพระองค์นั้น ในเมืองวิชัยปุระไม่มีภิกษุผู้มีศีล มีความละอาย และน่าเลื่อมใสอยู่มากนัก. มีแต่พวกสมณกุตตกะจำนวนมากที่เหลืออยู่จากการหลบซ่อนเพราะกลัวพระราชาในรัชสมัยของพระเจ้าอนุรุทธะจากเมืองอริมัททนะ. ภายหลัง เมื่อพระจุลอรหันตเถระและพระทิพยจักขุเถระมาถึง ภิกษุผู้มีความละอายและน่าเลื่อมใสจึงมีกำลังขึ้นและได้เจริญคณะสงฆ์. พระราชาทรงนิมนต์พระทิพยจักขุเถระเข้าไปในพระราชฐานชั้นในแล้วถวายบิณฑบาตทุกวัน. ทรงได้รับพระธาตุ ๗ องค์ที่พระเจ้าอนุรุทธะทรงบูชาและเก็บไว้ในผอบหมาก แล้วทรงบรรจุพระธาตุ ๕ องค์ในเจดีย์จัญญิงคุ. ส่วนพระธาตุที่เหลือ ๒ องค์ ทรงมอบให้อำมาตย์ชื่อปุญญะเพื่อบูชา. อำมาตย์ผู้นั้นก็ได้บรรจุพระธาตุไว้ในเจดีย์ปุญญะที่เมืองเชยยปุระ. ตทา จ กิร สมณกุตฺตกา คหฏฺฐาวิย ราชราชมหามตฺตานํ [Pg.94] สนฺติเก อุปฏฺฐานํ อกํสุ. กลิยุเค จตุอสีตาธิเก ฉวสฺสสเต สมฺปตฺเต สีสสูรรญฺโญ เชฏฺฐ ปุตฺโต อุชโน นาม ราชา รชฺชํ กาเรสิ. โส ปน อวปงฺกฺยา นามเก เทเส จมฺปกกฏฺฐมเย สตฺตวิหาเร การาเปสิ. ทฺวิ วสฺสาธิเก สตฺตวสฺสสเต กาเล เต วิหารา นิฏฺฐํ อคมํสุ. ได้ยินว่า ในกาลนั้น พวกสมณกุตตกะได้ปรนนิบัติพระราชาและมหาอำมาตย์ทั้งหลายเหมือนอย่างคฤหัสถ์. เมื่อกลียุคมาถึงปีที่ ๖๘๔ พระราชาพระนามว่า อุชนา ผู้เป็นพระโอรสองค์โตของพระเจ้าสีหสูร ได้ครองราชย์. พระองค์ทรงสร้างวิหาร ๗ หลังที่ทำด้วยไม้จำปาในดินแดนชื่ออวปังกยา. วิหารเหล่านั้นสร้างเสร็จสมบูรณ์ในปีที่ ๗๐๒. เตสุ วิหาเรสุ จมฺปกํ นาม ปธานวิหารํ อมจฺจปุตฺตสฺส สุธมฺมมหาสามิตฺเถรสฺส อทาสิ. โส ปน เถโร อริมทฺทนนคเร อรหนฺตตฺเถรสฺส วํสิโกติ ทฏฺฐพฺโพ. ในบรรดาวิหารเหล่านั้น ทรงถวายวิหารประธานชื่อจัมปะกะ แด่พระสุธัมมมหาลามีเถระ ผู้เป็นบุตรของอำมาตย์. พึงทราบว่าพระเถระรูปนั้นเป็นผู้สืบวงศ์แห่งพระอรหันตเถระในเมืองอริมัททนะ. เวฬูวนํ นาม ปริวารวิหารํ ปน อาภิธมฺมิกสฺส ญาณธชสฺส นาม เถรสฺส อทาสิ. โสปิ อรหนฺตตฺเถรสฺส วํสิโก. ส่วนวิหารบริวารชื่อเวฬุวัน ทรงถวายแด่พระญาณธชเถระผู้เป็นพระอภิธรรมิกะ. แม้พระเถระรูปนั้นก็เป็นผู้สืบวงศ์แห่งพระอรหันตเถระ. เชตวนํ นาม ปริวารวิหารํ ปน สกลวินยปิฏกํ วาจุคฺคตํ กโรนฺตสฺส คุณารามตฺเถรสฺส อทาสิ. โส ปน เถโร อริมทฺทนนคเรเยว อานนฺทตฺเถรสฺส วํสิโก. ส่วนวิหารบริวารชื่อเชตวัน ทรงถวายแด่พระคุณารามเถระผู้ทรงจำพระวินัยปิฎกทั้งหมดได้คล่องปาก. พระเถระรูปนั้นเป็นผู้สืบวงศ์แห่งพระอานนทเถระในเมืองอริมัททนะนั่นเอง. กุลวิหารํ นาม ปริวารวิหารํ อาทิจฺจรํสิโน นาม เถรสฺส อทาสิ. โสปิ อานนฺทตฺเถรสฺส วํสิโกเยว. วิหารบริวารชื่อกุลวิหาร ทรงถวายแด่พระอาทิจจรัมสีเถระ. แม้พระเถระรูปนั้นก็เป็นผู้สืบวงศ์แห่งพระอานนทเถระนั่นเอง. สุวณฺณวิหารํ นาม ปริวารวิหารํ สุธมฺมาลงฺการสฺส นาม เถรสฺส อทาสิ. โสปิ อานนฺทตฺเถรวํสิโกเยว. วิหารบริวารชื่อสุวรรณวิหาร ทรงถวายแด่พระสุธัมมาลังการเถระ. แม้พระเถระรูปนั้นก็เป็นผู้สืบวงศ์แห่งพระอานนทเถระนั่นเอง. นีจเคหํ นาม ปริวารวิหารํ วรปตฺตสฺส นาม เถรสฺส อทาสิ. โส ปน สุธมฺมมหาสามิตฺเถรสฺส อนฺเตวาสิโก. วิหารบริวารชื่อนีจเคหะ ได้ถวายแด่พระเถระชื่อวรปัตตะ พระเถระรูปนั้นเป็นอันเตวาสิกของพระสุธัมมมหาเจ้า ทกฺขิณโกฏึ นาม ปริวารวิหารํ สิริปุญฺญวาสิโน นาม เถรสฺส อทาสิ. โสปิ สุธมฺมมหาสามิตฺเถรสฺส อนฺเตวาสิโกติ. วิหารบริวารชื่อทักขิณโกฏิ ได้ถวายแด่พระเถระชื่อสิริปุญญวาสี แม้พระเถระรูปนั้นก็เป็นอันเตวาสิกของพระสุธัมมมหาเจ้า เตสํ วิหารานํ เอสนฺนฏฺฐาเน ราชา สยเมว หตฺเถน คเหตฺวา มหาโพธิรุกฺขํ โรเปสิ. เตสํ วิหารานํ ปฏิ ชคฺคนตฺถาย พหูนิปิ เขตฺตวตฺถูนิ อทาสิ อารามโคปก กุลานิ จ. ในที่ใกล้แห่งวิหารเหล่านั้น พระราชาได้ทรงปลูกต้นมหาโพธิ์ด้วยพระหัตถ์ของพระองค์เอง และได้ถวายที่นาและที่ดินจำนวนมาก พร้อมทั้งตระกูลผู้ดูแลอาราม เพื่อบำรุงวิหารเหล่านั้น เตสํ [Pg.95] ปน เถรานํ สุธมฺมปุราริมทฺทนปุรภิกฺขุวํสิกตฺตาลชฺชิเปสลตา วิญฺญาตพฺพา. เตเนว วิชยปุเร สาสนํ อติวิย ปริสุทฺธํ อโหสีติ ทฏฺฐพฺพํ. พึงทราบความเป็นผู้สืบวงศ์ภิกษุจากเมืองสุธัมมะและเมืองอริมัททนะ และความเป็นผู้มีความละอายและน่าเลื่อมใสของพระเถระเหล่านั้น ด้วยเหตุนั้น พึงทราบว่าพระศาสนาในเมืองวิชัยปุระจึงบริสุทธิ์ยิ่งนัก เตสมฺปิ สิสฺสปรมฺปรา อเนกสหสฺสปฺปมาณา อเหสุํ. เอวํ ลชฺชีเปสลานํโย ภิกฺขูนํ สนฺติกา เกจิ สทฺธิวิหาริกา กีฏาคิริมฺหิ อสฺสชิปุนพฺพสุกาวิย อลชฺชี ทุสฺสีลา อุปฺปชฺชึสุ, เสยฺยถาปิ นาม มธุรมฺพรุกฺขโต อมฺพิลผลนฺติ. เต ปน พหุอนาจารํ จรึสุเยว. อิทํ ปน เตสํ มูลอุปฺปตฺติ ทสฺสนํ. แม้ศิษย์สายวงศ์ของท่านเหล่านั้นก็มีจำนวนหลายพัน สัทธิวิหาริกบางรูปจากสำนักของภิกษุผู้มีความละอายและน่าเลื่อมใสเหล่านั้น ได้เกิดขึ้นเป็นผู้ไม่มีความละอาย ทุศีล เหมือนพระอัสสชิและพระปุนัพพสุกะที่กีฏาคิรี เปรียบเหมือนผลมะม่วงเปรี้ยวที่เกิดจากต้นมะม่วงหวาน พวกเขากระทำอนาจารมากมาย นี้เป็นการแสดงถึงมูลเหตุแห่งการเกิดขึ้นของพวกเขา ราชา หิ ตทา เตสํ วิหารานํ ปฏิชคฺคนตฺถาย พหูนิ เขตฺตวตฺถูนิ อทาสิ. เตสุ เขตฺตวตฺถูสุ พลิวิจารณตฺถาย สุธมฺมมหาสามิตฺเถโร เอกจฺเจ ภิกฺขู อารกฺขณฏฺฐาเน ฐเปสิ. อารกฺขณภิกฺขู ปน ธมฺมานุโลมวเสน กสฺสกานํ โอวาทาเปสิ, เขตฺตวตฺถุสามิภาคมฺปิ ปฏิคฺคณฺหาเปสิ. ตสฺมิญฺจ กาเล เขตฺตวตฺถูนิ ปฏิจฺจ ภิกฺขู วิวาทํ อกํสุ. อถ ตํ วิวาทํ สุตฺวา สาสนธรตฺเถโร จ ทฺเว ปรกฺกมตฺเถรา จ ตโต นิกฺขมึสุ. นิกฺขมิตฺวา สาสนธรตฺเถโร ขณิตฺติ ปาทปพฺพเต นิสีทิ. ทฺเว ปรกฺกมตฺเถรา จ จงฺคกิงฺคปพฺพตกนฺทเร นิสีทึสุ. เตสญฺหิ นิวาสฏฺฐานตฺตา ยาวชฺชตนา ตํ ฐานํ ปรกฺกมฏฺฐานนฺติ ปากฏํ อโหสิ. เต ปน เถรา เอกจาราติ โวหารึสุ. อวเสสา ปน ภิกฺขู คามวาสีพหุจาราติ โวหารึสุ. ตโต ปฏฺฐาย อรญฺญวาสีคามวาสีวเสน วิสุํ คณา โหนฺติ. วิหารสฺส นินฺนานํ เขตฺตวตฺถูนํ พลิปฺปฏิคฺคาหกภิกฺขูนมฺปิ สงฺฆชาติสมญฺญา อโหสิ. ในกาลนั้น พระราชาได้ถวายที่นาและที่ดินจำนวนมากเพื่อบำรุงวิหารเหล่านั้น ในที่นาและที่ดินเหล่านั้น พระสุธัมมมหาเจ้าได้แต่งตั้งภิกษุบางรูปให้เป็นผู้ดูแลเพื่อพิจารณาเรื่องผลประโยชน์ ภิกษุผู้ดูแลได้ให้โอวาทแก่ชาวนาโดยสมควรแก่ธรรม และให้รับส่วนแบ่งที่เป็นของเจ้าของที่นาและที่ดิน ในกาลนั้น ภิกษุทั้งหลายได้วิวาทกันเพราะอาศัยที่นาและที่ดิน เมื่อได้ยินการวิวาทนั้น พระศาสนธรเถระและพระปรักกมเถระสองรูปจึงได้ออกจากที่นั้นไป เมื่อออกไปแล้ว พระศาสนธรเถระได้นั่งอยู่ที่เชิงเขาขณิตติ ส่วนพระปรักกมเถระสองรูปได้นั่งอยู่ที่ซอกเขาจังกิงคะ เพราะเป็นที่อยู่ของท่านเหล่านั้น สถานที่นั้นจึงปรากฏชื่อว่า “ปรักกมัฏฐาน” มาจนถึงทุกวันนี้ พระเถระเหล่านั้นถูกเรียกว่า “เอกจารี” ส่วนภิกษุที่เหลือถูกเรียกว่า “คามวาสีพหุจารี” ตั้งแต่นั้นมา จึงมีคณะสงฆ์แยกกันโดยความเป็นอรัญวาสีและคามวาสี และภิกษุผู้รับผลประโยชน์จากที่นาและที่ดินที่ลุ่มแห่งวิหาร ก็มีชื่อเรียกว่า “สังฆชาติ” กลิยุเค จตุวสฺสาธิเก สตฺตสเต อุชนสฺส รญฺโญ ธรมานสฺเสว กนิฏฺฐภาติโก กฺเยจฺวา นาม ราชา กุมาโร รชฺชํ คณฺหิ. ในกลียุคเมื่อล่วงไป 704 ปี ในขณะที่พระเจ้าอุชนยังทรงพระชนม์อยู่ พระราชกุมารผู้เป็นพระอนุชาชื่อกเยจวา ได้ครองราชย์ อยํ ปน ตสฺส อฏฺฐุปฺปตฺติ,– อุชโน นาม ราชา ตฺวํ สมุทฺทมชฺฌํ [Pg.96] นาม คามํ คนฺตฺวา ตตฺถ นิสีทิตฺวา ตตฺรุปฺปาทพลึ ภุญฺชาหีติ นิยฺยาเทสิ. โส ปน ราชกุมาโร ลุทฺทกมฺเมสุเยว อภิรมฺมณสีโล. เอกสฺมึ สมเย ปิควํ คนฺตฺวา ปจฺจาคตกาเล รตฺติยํ สุปินํ ปสฺสิ,– สกฺโก เทวานมินฺโท อาคนฺตฺวา อุโปสถสีลํ สมาทิยาหิ, เอวํ สติ อจิเรเนว เสติเภ ลภิสฺสสตีติ วตฺวา ตาวตึสภวนํ ปุน คโตติ. นี้เป็นเรื่องราวการเกิดขึ้นของพระองค์ พระเจ้าอุชนได้มอบหมายว่า “เจ้าจงไปที่หมู่บ้านชื่อสมุททมัชฌะ นั่งอยู่ที่นั่น และบริโภคผลประโยชน์ที่เกิดขึ้นในที่นั้น” แต่พระราชกุมารพระองค์นั้นทรงพอพระทัยในกิจการล่าสัตว์ ครั้งหนึ่ง เมื่อเสด็จกลับจากปิกวะ ในเวลากลางคืนได้ทรงฝันว่า ท้าวสักกะจอมเทพเสด็จมาตรัสว่า “จงสมาทานอุโบสถศีลเถิด เมื่อเป็นเช่นนี้ เจ้าจักได้ช้างเผือกในไม่ช้า” แล้วก็เสด็จกลับสู่ภพดาวดึงส์ โสจ ราชกุมาโร ตโต ปฏฺฐาย อุโปสถสีลํ สมาทิยิ. ปจฺฉา กาเลปิ อตฺตโน หตฺเถ คุเถน กิลินฺนํ ภวตีติ ปุน สุปินํ ปสฺสิ. โส อจิเรเนว ปญฺจ เสติเภ ลภิ. อถ เอโก อมจฺโจ คนฺตฺวา รญฺโญ ตมตฺถํ อาโรเจสิ. ราชา ตุฏฺฐจิตฺโต หุตฺวา มม กิร โภนฺโต กนิฏฺฐภาติโก ปญฺจ เสติเภ ลภีติ ราชปุริสานํ มชฺเฌ สํวณฺเณสิ. อมจฺโจ ปุน ราชกุมารสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ตมตฺถํ อาโรเจสิ. ราชกุมาโรปิ มม ภาติโก ราชา อกถิตปุพฺพํ วาจาเปยฺยํ วทตีติ อาราธยิตฺวา ปุน คนฺตฺวา ตมตฺถํ รญฺโญ อาโรจาเปสิ. ราชาปิ ตเถว วทตีติ. ตํ สุตฺวา ราชกุมาโร ภิยฺโยโส ปสีทิ. พระราชกุมารพระองค์นั้นจึงสมาทานอุโบสถศีลตั้งแต่นั้นมา ภายหลังก็ได้ทรงฝันอีกว่า พระหัตถ์ของพระองค์เปื้อนด้วยมูล ในไม่ช้า พระองค์ก็ได้ช้างเผือก 5 เชือก ครั้งนั้น อำมาตย์คนหนึ่งได้ไปกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระราชา พระราชาทรงมีพระทัยยินดี ตรัสชมเชยในหมู่ราชบุรุษว่า “แน่ะท่านทั้งหลาย พระอนุชาของเราได้ช้างเผือก 5 เชือก” อำมาตย์ได้กลับไปกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระราชกุมารอีก พระราชกุมารก็ทรงอาราธนาว่า “พระเชษฐาของเราผู้เป็นพระราชาตรัสพระวาจาอันเป็นที่รักซึ่งไม่เคยตรัสมาก่อน” แล้วให้อำมาตย์กลับไปกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระราชาอีก พระราชาก็ตรัสเช่นนั้นอีก เมื่อได้ยินดังนั้น พระราชกุมารก็ทรงเลื่อมใสยิ่งขึ้น กสฺมา ปน อุชโน ราชา กิตฺติตรํ นาม ราชกุมารํ กนิฏฺฐโวหาเรน น วทตีติ. เอกเสติภินฺโท หิ ราชา อปรสฺส รญฺโญ เทวึ คพฺภินึ อาเนตฺวา อคฺคมเหสิฏฺฐาเน ฐเปสิ, ฐเปตฺวา อจิเรเนว อุชนํ วิชายิ, เตเนว น อุชโน เอกเสติภินฺทสฺส ปุตฺโต, กิตฺติตโร นาม ราชกุมาโรเยว เอกเสติภินฺทสฺส ปุตฺโต, ตสฺมา ตํ การณํ ปฏิจฺจ โส ตํ กนิฏฺฐโวหาเรน น วทตีติ. ทำไมพระเจ้าอุชนจึงไม่เรียกพระราชกุมารชื่อกิตติระด้วยคำว่าพระอนุชาเล่า? เพราะพระเจ้าเอกเสติภินทะได้นำพระเทวีของพระราชาองค์อื่นผู้ทรงครรภ์มาตั้งไว้ในตำแหน่งอัครมเหสี ครั้นตั้งไว้แล้วไม่นานก็ประสูติพระเจ้าอุชน เพราะเหตุนั้น พระเจ้าอุชนจึงไม่ใช่โอรสของพระเจ้าเอกเสติภินทะ พระราชกุมารชื่อกิตติระเท่านั้นที่เป็นโอรสของพระเจ้าเอกเสติภินทะ เพราะฉะนั้น พระองค์จึงไม่เรียกพระราชกุมารนั้นด้วยคำว่าพระอนุชาเพราะเหตุนั้น กนิฏฺโฐ ปญฺจเสติเภ ลภตีติ สุตฺวา ราชา ภายิตฺวา กนิฏฺฐสฺส รชฺชํ อุปนิยฺยาเทสิ. ราชา ราชเคหสฺส ปจฺฉิมทฺวาเรน นิกฺขมิ. กนิฏฺโฐ ปุริมทฺวาเรน ปาวิสิ. ปญฺจนฺนํ ปน เสติภานํ ลทฺธตฺตา ปญฺจเสติภินฺโทติ ปากโฏ. มูลนามํ ปนสฺส [Pg.97] สีหสูโรติ ทฏฺฐพฺพํ. ตสฺส รญฺโญ กาเล พหู อลชฺชิโน คามสามนฺต วิหาเร วสิตฺวา อเนกวิธํ อานาจารํ จรึสุ. สุธมฺมปุรอริมทฺทนปุรโต ปรมฺปรวเสน อาคตา ภิกฺขูปิ พหู ลชฺชิโน สิกฺขากามา สนฺติ. พระราชาทรงได้ยินว่า "พระอนุชาจะได้ช้างเผือก 5 เชือก" จึงทรงกลัวและมอบราชสมบัติให้พระอนุชา พระราชาเสด็จออกทางประตูหลังของพระราชวัง พระอนุชาเสด็จเข้าทางประตูหน้า เพราะได้ช้างเผือก 5 เชือก จึงปรากฏนามว่า "ปัญจเสติภินทะ" พึงทราบว่าชื่อเดิมของพระองค์คือ "สีหสูร" ในสมัยของพระราชาองค์นั้น พวกอลัชชีจำนวนมากได้อาศัยอยู่ในวิหารใกล้หมู่บ้านและประพฤติอนาจารหลายอย่าง แม้พระภิกษุผู้มีความละอายและใคร่ในการศึกษาจำนวนมากก็มาจากเมืองสุธัมมะและเมืองอริมัททนะตามลำดับ อถ ตสฺส รญฺโญ ภตฺตํ ปริภุญฺชนกาเล เอโก สมณกุตฺตโก อฏฺฐ ปริกฺขาเร คเหตฺวา อาคนฺตฺวา รญฺโญ สมฺมุเข อฏฺฐาสิ. กิมตฺถาย อาคโตสีติ ปุจฺฉิเต ปิณฺฑปาตตฺถาย อาคโตมฺหีติ อาห. อถ ราชา สยํ ภุญฺชิสฺสามีติ อารภิตฺวาปิ อติปฺปสนฺนตาย ปน สุวณฺณปาติยา ปฏิยาทิตํ สกลมฺปิ ภตฺตํ อทาสิ. อถ ราชา เอวํ จินฺเตสิ,– อยํ ภิกฺขุ ปิณฺฑปาตตฺถาย อุปมชฺฌนฺติ กเยว อาคนฺตฺวา อฏฺฐาสิ, น โส ปุถุชฺชนภิกฺขุ, อถ โข อภิญฺญาลาภี อรหา ภเวยฺย, มม ปุญฺญตฺถาย อาคโต ภเวยฺย มํ อนุกมฺปํ อุปาทายาติ. ครั้งนั้น ในเวลาที่พระราชาเสวยพระกระยาหาร มีสมณกุฏฐกะรูปหนึ่งถือบริขาร ๘ อย่างมาหยุดยืนอยู่เบื้องหน้าพระราชา เมื่อถูกถามว่า 'มาเพื่ออะไร?' ก็ตอบว่า 'มาเพื่อบิณฑบาต' ครั้งนั้น พระราชาแม้ทรงตั้งใจว่าจะเสวยเอง แต่เพราะทรงเลื่อมใสยิ่งนัก จึงพระราชทานพระกระยาหารทั้งหมดที่จัดเตรียมไว้ในภาชนะทองคำ ครั้งนั้น พระราชาทรงดำริว่า 'ภิกษุรูปนี้มาหยุดยืนอยู่เพื่อบิณฑบาตในเวลาใกล้เที่ยงพอดี ไม่ใช่ภิกษุปุถุชน แต่คงเป็นพระอรหันต์ผู้ได้อภิญญา มาเพื่อบุญของเรา มาด้วยความอนุเคราะห์เราเป็นแน่' เอวํ ปน จินฺเตตฺวา เอกํ ราชปุริสํ อาณาเปสิ ตสฺส ปจฺฉา อนุคนฺตฺวา โอโลเกตุํ. โส ปน สมณกุตฺตโก สยํ อลชฺชิภูตตฺตาว อตฺตโน ภริยา ปจฺจุคฺคนฺตฺวา ปตฺตํ คณฺหิ. ตํ ทิสฺวา ราชปุริโส รญฺโญ สนฺติกํ คนฺตฺวา ปฐมเมว เอวํ จินฺเตสิ,– สเจ ยถาภูตํ อาโรเจยฺยํ, รญฺโญ ปสาโท วินสฺเสยฺย, เอวํ ปน อนาโรเจตฺวา ยถา รญฺโญ ปสฺสาโท ภิยฺโยโสมตฺตาย ภเวยฺย, มยฺหมฺปิ ลาโภ อุปฺปชฺเชยฺย, สมณกุตฺตโกปิ ราชปราธโต วิมุจฺเจยฺย, เอวํ อาโรเจสฺสามีติ. เอวํ ปน จินฺเตตฺวา อหํ มหาราช ตํ อนุคนฺตฺวา โอโลเกสิ, อถ มม เอวํ โอโลเกนฺตสฺสว อนฺตรธายีติ อาโรเจสิ. ราชา ภิยฺโยโสมตฺตาย ปสีทิตฺวา หตฺถํ ปสาเรตฺวา ยถาหํ มญฺญมิ, ตถา อวิรชฺฌนเมวตนฺติ ติกฺขตฺตุํ วาจํ นิจฺฉาเรสิ, ราชปุริสสฺส จ ทาตพฺพํ อทาสิ. ครั้นทรงดำริอย่างนั้นแล้ว จึงมีรับสั่งให้ราชบุรุษคนหนึ่งติดตามไปดู แต่สมณกุฏฐกะรูปนั้นเพราะเป็นอลัชชีเอง จึงมีภรรยาออกมาต้อนรับและรับบาตรไป ราชบุรุษเห็นดังนั้น จึงไปเฝ้าพระราชาและดำริก่อนว่า 'ถ้าเราจะกราบทูลตามความเป็นจริง ความเลื่อมใสของพระราชาจะเสื่อมเสียไป แต่ถ้าไม่กราบทูลอย่างนั้น ความเลื่อมใสของพระราชาจะเพิ่มพูนยิ่งขึ้น ลาภก็จะเกิดแก่เราด้วย สมณกุฏฐกะก็จะพ้นจากความผิดต่อพระราชาด้วย เราจะกราบทูลอย่างนี้' ครั้นดำริอย่างนั้นแล้ว จึงกราบทูลว่า 'ข้าแต่พระมหาราช ข้าพระองค์ติดตามไปดูท่านนั้นแล้ว แต่พอข้าพระองค์กำลังดูอยู่ ท่านก็หายตัวไป' พระราชาทรงเลื่อมใสยิ่งขึ้น ทรงเหยียดพระหัตถ์ออกแล้วตรัสวาจา ๓ ครั้งว่า 'เป็นอย่างที่เราคิดไว้ ไม่ผิดเลย' และพระราชทานสิ่งที่จะพึงให้แก่ราชบุรุษนั้น ตสฺมึเยว ทิวเส เอโก อมจฺโจ รญฺโญ ปณฺณาการตฺถาย [Pg.98] เวลาหกํ นาม เอกํ ตุรงฺคมํ อทาสิ. อถ ราชา มม ปุญฺญานุภาเวน เอส ลทฺโธติ สมฺปหํสิ. ตํ ปน ตุรงฺคมํ อาโรหิตฺวา เอกํ หตฺถาโรหํ ปาชาเปสิ. อถ มหาชนสฺส โอโลเกนฺตสฺส หตฺถาโรหสฺส สีเสเวฏฺฐนทุสฺสํเยว ปสฺสิตฺวา อากาเส ปกฺขนฺโธ พโกวิย ปญฺญายติ. โส ปน ตุรงฺคโม ปาโตว วิชยปุรโต คจฺฉนฺโต ปพฺพตพฺภนฺตรนครํ สายนฺหสมเย ปาปุณิ. อพฺภ วิชพฺภนอสฺโสติปิ นามํ อกาสิ. ในวันนั้นเอง อำมาตย์คนหนึ่งได้ถวายม้าตัวหนึ่งชื่อ เวฬาหกะ เพื่อเป็นเครื่องบรรณาการแด่พระราชา ครั้งนั้น พระราชาทรงยินดีว่า 'เราได้ม้านี้ด้วยอานุภาพบุญของเรา' แล้วทรงให้ควาญช้างคนหนึ่งขี่ม้าตัวนั้น ครั้งนั้น เมื่อมหาชนมองดู ก็เห็นเพียงผ้าโพกศีรษะของควาญช้างปรากฏเหมือนนกกระยางที่โผบินไปในอากาศ แต่ม้าตัวนั้นออกเดินทางจากเมืองวิชัยปุระตั้งแต่เช้าตรู่ ก็ไปถึงเมืองปัพพตัพภันตรนครในเวลาเย็น จึงได้ชื่อว่า อัพภวิชฌภนอัสสะ อิจฺเจวํ สมณกุตฺตกา ทารมฺปิ โปเสสุํ, ปเคว อิตรํ อนาจารํ. เตเนว เต สมณกุตฺตกา รญฺโญ มลฺลรงฺคมฺปิ ปวิสิตฺวา มลฺลํ ยุชฺเฌสุํ. เตสุ ปน สมณกุตฺตเกสุ โอวิจงฺคาขุํสงฺฆโช นาม สมณกุตฺตโก มลฺลกมฺเม อติวิย เฉโก อธิโก. โส กิร สํวจฺฉเร สํวจฺฉเร รญฺโญ มลฺลรงฺเค ชยิตฺวา ปนฺนรส วา วีสติ วา อสฺเส ปฏิลภีติ. ด้วยประการฉะนี้ พวกสมณกุฏฐกะจึงเลี้ยงดูภรรยาด้วย ยิ่งกว่านั้นยังประพฤติอนาจารอื่น ๆ อีก เพราะเหตุนั้น พวกสมณกุฏฐกะเหล่านั้นจึงเข้าไปในเวทีมวยของพระราชาและต่อสู้มวยกัน ในบรรดาสมณกุฏฐกะเหล่านั้น สมณกุฏฐกะชื่อ โอวิจังคาขุสังฆชะ เป็นผู้เชี่ยวชาญและเก่งกาจในการชกมวยยิ่งนัก ได้ยินว่า เขาชนะในเวทีมวยของพระราชาทุกปี และได้รับม้า ๑๕ หรือ ๒๐ ตัว รตนปูรนคเร มลฺลกมฺเม อติเฉโก อธิโก เอโก กมฺโพชกุโล อตฺถิ. โส รตนปูรนคเร เชยฺยปุรนคร จ อตฺตนา สมถามํ มลฺลปุริสํ อสภิตฺวา วิชย ปุรํ อาคนฺตฺวา จมฺปกวิหารสฺส ทฺวารสมีเป มลฺลสภามณฺฑเป ปวิสิตฺวา มลฺลกมฺมํ กาตุํ อิจฺฉามีติ รญฺโญ อาโรเจสิ. อถ ราชา ตํ สงฺฆชํ อามนฺเตตฺวา เอวมาห,- อิทานิ โภ ตฺวํ อิมินา สทฺธึ มลฺลยุทฺธํ กาตุํ สกฺขิสฺสสีติ. อามมหาราช ปุพฺเพ อหํ ทหเร หุตฺวา กีฬนตฺถายเยว มลฺลกมฺมํ อกาสึ, อิทานิ ปน เอกูนสตฺตติวสฺโส อหํ อิโต ปจฺฉา มลฺลยุทฺธํ กาตุํ สกฺขิสฺสามิ วา มา วาติ น ชานามิ, อิทานิ ปรปกฺขํ มลฺลปุริสํ มลฺลกมฺเมน มาเรสฺสามีติ วทติ. ในเมืองรัตนปุระ มีชาวกัมโพชคนหนึ่งผู้เชี่ยวชาญและเก่งกาจในการชกมวยยิ่งนัก เขาไม่พบนักมวยที่มีกำลังเสมอกับตนในเมืองรัตนปุระและเมืองชัยปุระ จึงมายังเมืองวิชัยปุระ เข้าไปในมณฑปโรงมวยใกล้ประตูวัดจำปา และกราบทูลพระราชาว่า 'ข้าพระองค์ประสงค์จะชกมวย' ครั้งนั้น พระราชาทรงเรียกสังฆชะมาตรัสว่า 'ดูก่อนท่าน บัดนี้ท่านจะสามารถชกมวยกับผู้นี้ได้หรือไม่?' สังฆชะกราบทูลว่า 'ข้าแต่พระมหาราช เมื่อก่อนข้าพระองค์ยังหนุ่ม ได้ชกมวยเพื่อการเล่นเท่านั้น แต่บัดนี้ข้าพระองค์อายุ ๖๙ ปีแล้ว ไม่ทราบว่าจะสามารถชกมวยได้อีกหรือไม่หลังจากนี้ บัดนี้ข้าพระองค์จะฆ่านักมวยฝ่ายตรงข้ามด้วยการชกมวย' อถ ราชูนํ มลฺลกมฺมํ นาม กีฬนตฺถายเยว ภวติ, มา มาเรตุํ อุสฺสาหํ กโรหีติ วตฺวา อญฺญมญฺญํ มลฺลยุทฺธํ การาเปสิ[Pg.99]. สปริสสฺส รญฺโญ โอโลเกนฺตสฺเสว เต มลฺลากาเรน นจฺจิตฺวา อญฺญมญฺญํ สมีปํ อุปคจฺฉึสุ. อถ สงฺฆโช มลฺโล กมฺโพชมลฺลสฺส ปาเทน ปหรณาการํ ทสฺเสตฺวา ทกฺขิณหตฺถมุฏฺฐินา กปาเล ปหารํ อทาสิ. อถ กมฺโพชมลฺลสฺส มุขํ ปจฺฉโต อโหสิ. ตทา สปริโส ราชา อีทิสา ปน วิมุขโต มรณเมว เสยฺโย อิทานิ ปน อิมํ ปสฺสิตุํ น วิสหามีติ วทติ. ปุน สงฺฆโช วามหตฺถ มุฏฺฐินา ปหารํ อทาสิ. อถ กมฺโพชมลฺลสฺส มุขํ ปริวฏฺเฏตฺวา ยถา ปุพฺเพ, ตถา ปติฏฺฐาสิ. ครั้งนั้น พระราชาตรัสว่า 'การชกมวยของพระราชาเป็นการเล่นเท่านั้น อย่าพยายามฆ่าเลย' แล้วทรงให้ชกมวยกัน เมื่อพระราชาพร้อมด้วยบริวารทอดพระเนตรอยู่ นักมวยเหล่านั้นก็ร่ายรำตามแบบมวยแล้วเข้าใกล้กัน ครั้งนั้น นักมวยสังฆชะทำท่าจะเตะนักมวยกัมโพชด้วยเท้า แล้วก็ชกด้วยหมัดขวาเข้าที่ศีรษะ ครั้งนั้น ใบหน้าของนักมวยกัมโพชก็หันไปข้างหลัง ขณะนั้น พระราชาพร้อมด้วยบริวารตรัสว่า 'การตายเสียดีกว่าการมีใบหน้าบิดเบี้ยวเช่นนี้ บัดนี้เราทนดูผู้นี้ไม่ได้แล้ว' อีกครั้ง สังฆชะก็ชกด้วยหมัดซ้าย ครั้งนั้น ใบหน้าของนักมวยกัมโพชก็หมุนกลับมาตั้งตรงดังเดิม ตสฺมิญฺจ กาเล สปริโส ขตฺติโย ตํ อจฺฉริยํ ทิสฺวา ทฺเว อสฺเส ตึสมตฺตานิ วตฺตานิ สตกหาปณญฺจ อทาสีติ. อิทญฺจ วจนํ โปราณโปตฺถเกสุ อาคตตฺตา สาธุชนานญฺจ สํเวชนิยฏฺฐานตฺตา วุตฺตํ. ฐเปตฺวา หิ สํเวคลาภํ นตฺถิ อญฺญํ กิญฺจิ ปโยชนนฺติ. ในกาลนั้น พระกษัตริย์พร้อมด้วยบริวารทอดพระเนตรเห็นความอัศจรรย์นั้นแล้ว จึงพระราชทานม้า ๒ ตัว ผ้าประมาณ ๓๐ ผืน และกหาปณะ ๑๐๐ คำนี้กล่าวไว้เพราะปรากฏในคัมภีร์โบราณและเป็นที่ตั้งแห่งความสังเวชของสาธุชน เพราะเว้นจากประโยชน์คือความสังเวชแล้ว ก็ไม่มีประโยชน์อื่นใด กลิยุเค เตรสาธิเก สตฺตวสฺสสเต วิชยปุเรเยว ตสฺส ปุตฺโต กิตฺติตรนามโก ราชา รชฺชํ กาเรสิ. วิตรา สทิสนามวเสเนว สีหสูโรติ นามํ ปฏิคฺคณฺหิ. ปิตุ รญฺโญ กาเล ลทฺเธสุ ปญฺจสุ เสติเหสุ จตุนฺนํเยว อวเสสตฺตา จตุเสติภินฺโทติ นามํ ปากฏํ. เตเน วาห อภิธานปฺปทีปิกาฏีกายํ จตุเสติภินฺโทติ. ตสฺส รญฺโญ กาเล จตุรงฺคพโล นาม มหาอมจฺโจ คนฺถโกวิโท อภิธานปฺปทีปิกาสํ วณฺณนํ อกาสิ. โส ปน สกลพฺยากรณวนาสงฺคญาณาจารี อโหสิ. ในกลียุค ๗๑๓ ปี พระราชาพระนามว่า กิตติระ ผู้เป็นพระโอรสของพระองค์ ได้ครองราชสมบัติในเมืองวิชัยปุระนั่นเอง พระองค์ทรงได้รับพระนามว่า สีหสูร ตามพระนามที่คล้ายกับพระบิดา เพราะช้างเผือก ๕ เชือกที่ได้ในสมัยพระราชาผู้เป็นพระบิดา เหลืออยู่เพียง ๔ เชือก จึงปรากฏพระนามว่า จตุเสติภินทะ เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงกล่าวไว้ในอภิธานัปปทีปิกาฏีกาว่า จตุเสติภินทะ ในสมัยของพระราชาองค์นั้น มหาอำมาตย์ชื่อ จตุรงคพล ผู้เชี่ยวชาญคัมภีร์ ได้แต่งอภิธานัปปทีปิกาสังวรรณนา ท่านผู้นั้นเป็นผู้มีปรีชาญาณแตกฉานในไวยากรณ์ทั้งหมด เอกสฺมิญฺจ สมเย ราชา เอกํ มหนฺตํ วิหารํ การาเปตฺวา อสุกรญฺญา อยํ วิหาโร การาปิโต, อิมสฺมึ วิหาเร สีลวนฺตาเยว นิสีทนฺตูติ โกลาหลํ อุปฺปาเทสิ. อถ สาจญฺญินามคามวาสี เอโก เถโร อาคนฺตฺวา นิสีทิ. ในสมัยหนึ่ง พระราชาทรงสร้างวิหารใหญ่แห่งหนึ่งแล้ว ทรงประกาศก้องว่า "วิหารนี้สร้างโดยพระราชาชื่อโน้น ขอให้เฉพาะผู้มีศีลเท่านั้นจงนั่งในวิหารนี้" ครั้งนั้น พระเถระรูปหนึ่งผู้อยู่ในหมู่บ้านชื่อสาจัญญี ได้มานั่งลง อยํ [Pg.100] ปน ตสฺส เถรสฺส อฏฺฐุปฺปตฺติ,– อนึ่ง เรื่องราวความเป็นมาของพระเถระรูปนั้นมีดังนี้ สาจญฺญิคาเม กิร เอโก คหปติ อตฺตโน ปุตฺตํ สิปฺปุคฺคหณตฺถาย วิหาเร เอกสฺส ภิกฺขุสฺส สนฺติเก นิยฺยาเทสิ. ปุตฺตสฺส ปน วิหารํ อคนฺตุกามสฺส ตชฺชนตฺถาย สกณฺฏกคจฺฉสฺส อุปริ ขิปติ. โส จ ทหโร นิกฺขมิตฺวา เคหํ อนาคตฺวา วิหาเรเยว นิสีทิ. มาตาปิตูนํ สนฺติกํ อนาคนฺตฺวา โถกํ โถกํ ทูรํ คนฺตฺวา สามเณร ภูมิโต อุปสมฺปทภูมึ ปตฺวา อริมทฺทนนครํ คจฺฉิ. อติปญฺญวนฺตตาย ปน ปตฺตปฺปตฺตฏฺฐาเน มหาเถโร สงฺคณฺหึสุ. เตเนเวส สกลมรมฺมรฏฺเฐ ปากโฏ อโหสิ. อถ มาตาปิตโร ปุตฺตสฺส อาคมนํ อเปกฺขิตฺวาเยว นิสีทึสุ. ตมตฺถํ ปน สุตฺวา เอส อมฺหากํ ปุตฺโต ภวิสฺสติ วา โน วาติ วีมํสิตุกาโม ปิตา อนุคจฺฉิ. อริมทฺทนนคเร ตํ สมฺปาปุณิตฺวา อุปฏฺฐเปตฺวา นิสีทิ. โสปิ ภิกฺขุ ยถาอุปฏฺฐาเนเนว สนฺตปฺเปตฺวา คนฺถํ อุคฺคณฺหิ. อปรสฺมึ ปน กาเลโส ภิกฺขุ อชฺช สูโป อปฺปโลโณติอาทินา ปุนปฺปุนํ ภณติ. ได้ยินว่า ในหมู่บ้านสาจัญญี มีคฤหบดีคนหนึ่ง มอบบุตรของตนให้แก่ภิกษุรูปหนึ่งในวิหาร เพื่อเรียนศิลปะ แต่เมื่อบุตรไม่ต้องการไปวิหาร (บิดา) จึงโยนบุตรนั้นลงบนพุ่มไม้มีหนามเพื่อขู่ เด็กนั้นจึงออกไปแล้วไม่กลับบ้าน แต่นั่งอยู่ในวิหารนั่นเอง เขาไม่กลับไปหาบิดามารดา ได้เดินทางไปทีละน้อยๆ จนไกล จากภูมิแห่งสามเณรได้บรรลุภูมิแห่งอุปสมบท แล้วได้ไปยังเมืองอริมัททนะ ด้วยความเป็นผู้มีปัญญามาก พระมหาเถระทั้งหลายในสถานที่ที่ท่านไปถึง ได้รับท่านไว้ ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงเป็นที่รู้จักไปทั่วแคว้นพม่า ครั้งนั้น บิดามารดาได้แต่นั่งรอการกลับมาของบุตร แต่เมื่อบิดาได้ยินเรื่องนั้น จึงตามไปเพื่อจะพิจารณาว่า "นี่จะเป็นบุตรของเราหรือไม่หนอ" เมื่อไปถึงเมืองอริมัททนะ ได้เข้าไปอุปัฏฐากท่านแล้วพำนักอยู่ ภิกษุนั้นก็ยังความเอิบอิ่มให้เกิดด้วยการอุปัฏฐากตามสมควรแล้วเรียนคัมภีร์ แต่ในเวลาต่อมา ภิกษุนั้นได้กล่าวซ้ำๆ ว่า "วันนี้แกงมีเกลือน้อยไป" เป็นต้น อถ ปิตา เอวมาห,- น ปุพฺเพ ปิยปุตฺตก ตยา อีทิสํ วจนํ กถิตํ, อิทานิ ปน ตฺวํ อภิณฺหํ อีทิสํ วจนํ ฉณสิ, การณเมตฺถ กินฺติ ปุจฺฉิ. ปุพฺเพ คนฺเถสุ เฉกตฺตํ อปฺปตฺวา คนฺเถสุ เฉกตฺถํ พฺยาปนฺนจิตฺตตาย น วุตฺตํ, อิทานิ ปน มยา อิจฺฉิโต อตฺโถ มตฺถกํ ปตฺโต, ตสฺมา กายพลปริคฺคหณตฺถาย มยา อีทิสํ วจนํ วุตฺตนฺติ วทติ. ตํ วจนํ สุตฺวา ปิตา มาตุยา สนฺติกํ คมนตฺถาย โอกาสํ ยาจิตฺวา ปิตรา สทฺธึ สกฏฺฐานํ อาคจฺฉนฺโต วิชยปุรํ เจติยวนฺทนตฺถาย ปาวิสิ. ครั้งนั้น บิดาได้กล่าวอย่างนี้ว่า "ลูกรัก เมื่อก่อนเจ้าไม่เคยพูดคำเช่นนี้ แต่บัดนี้เจ้ากลับกล่าวคำเช่นนี้บ่อยๆ เหตุผลในเรื่องนี้คืออะไร" ดังนี้แล้วจึงถาม (ภิกษุนั้น) กล่าวว่า "เมื่อก่อนยังไม่ถึงความเชี่ยวชาญในคัมภีร์ เพราะมีจิตกังวลอยู่กับการทำความเชี่ยวชาญในคัมภีร์จึงไม่ได้พูด บัดนี้ความหมายที่ข้าพเจ้าปรารถนาได้สำเร็จแล้ว เพราะฉะนั้น ข้าพเจ้าจึงพูดคำเช่นนี้เพื่อรักษาพละกำลังทางกาย" เมื่อบิดาได้ยินคำนั้น จึงขอโอกาสเพื่อจะไปหาภรรยา ส่วนพระเถระเมื่อกำลังกลับไปยังที่อยู่ของตนพร้อมกับบิดา ได้เข้าไปยังเมืองวิชัยปุระเพื่อไหว้เจดีย์ ตทา รญฺญา วุตฺตวจนํ สุตฺวา ตสฺมึ วิหาเร อรุหิตฺวา นิสีทิ[Pg.101]. อารกฺขปุริสา จ ตํ ภิกฺขุํ วิหาเร นิสินฺนํ ทิสฺวา ตมตฺถํ รญฺโญ อาโรเจสุํ. ราชา จ จตุรงฺคพลํ อมจฺจํ อาเณเปสิ,-คนฺตฺวา ตสฺส ภิกฺขุสฺส ญาณถามํ อุปธาเรหีติ. จตุรงฺคพโล จ คนฺตฺวา ตํ ภิกฺขุํ คูฬคูฬฏฺฐานํ ปุจฺฉิ. โสปิ ปุจฺฉิตํ ปุจฺฉิตํ วิสฺสชฺเชสิ. จตุรงฺคพโล จ ตมตฺถํ รญฺโญ อาโรเจสิ. ราชา ตุฏฺฐจิตฺโต หุตฺวา ตํ วิหารํ ตสฺส ภิกฺขุสฺส อทาสิ. ตสฺส ปน ภิกฺขุสฺส ทหรกาเล สกณฺฏกคจฺเฉ ปิตุโน ขิปนํ ปฏิจฺจ กณฺฑกขิปตฺเถโรติ สมญฺญา อโหสิ, มูลนามํ ปนสฺส นาคิโตติ. โสตสฺมึ วิหาเร นิสีทิตฺวา สทฺทสารตฺถชลินึ นาม คนฺถํ อกาสิ. ตสฺส กิร เถรสฺส กาเล ตสฺมึ นคเร อารทฺธ วิปสฺสนาธุรา มหลฺลกา ภิกฺขู สหสฺสมตฺตา อเหสุํ. อารทฺธคนฺถธุรา ปน ทหรภิกฺขู คณนปถํ วีติวตฺตา. ในเวลานั้น พระเถระได้ยินคำที่พระราชาตรัส จึงขึ้นไปนั่งในวิหารนั้น และพวกองครักษ์เห็นภิกษุนั้นนั่งอยู่ในวิหาร จึงกราบทูลเรื่องนั้นแก่พระราชา พระราชาจึงมีพระบัญชาแก่อำมาตย์ชื่อจตุรงคพละว่า "จงไปพิจารณากำลังแห่งญาณของภิกษุนั้นเถิด" อำมาตย์ชื่อจตุรงคพละจึงไปถามภิกษุนั้นถึงข้อที่ลึกซึ้ง ภิกษุนั้นก็วิสัชนาคำถามที่ถูกถามทุกคำถาม อำมาตย์ชื่อจตุรงคพละจึงกราบทูลเรื่องนั้นแก่พระราชา พระราชาทรงมีพระทัยยินดี จึงพระราชทานวิหารนั้นแก่ภิกษุนั้น แต่ภิกษุนั้นมีสมัญญาว่า "พระกัณฏกขิปเถระ" เพราะบิดาโยนท่านลงบนพุ่มไม้มีหนามในวัยเด็ก ส่วนชื่อเดิมของท่านคือนาคิตะ ท่านพำนักอยู่ในวิหารนั้นแล้วได้แต่งคัมภีร์ชื่อสัททสารัตถชลินี ได้ยินว่า ในสมัยของพระเถระนั้น ในเมืองนั้น มีภิกษุผู้แก่พรรษาผู้เริ่มวิปัสสนาธุระประมาณพันรูป ส่วนภิกษุหนุ่มผู้เริ่มคันถธุระนั้นมีจำนวนพ้นทางแห่งการนับ ตสฺส ปน ปิตรมฺปิ เสฏฺฐิฏฺฐาเน ฐเปสิ. เตเนว ตํ คามํ เสฏฺฐิคาโมติ นาเมน โวหรึสุ. และพระราชาได้แต่งตั้งบิดาของท่านไว้ในตำแหน่งเศรษฐีด้วย ด้วยเหตุนั้น พวกเขาจึงเรียกหมู่บ้านนั้นว่าหมู่บ้านเศรษฐี กจฺจายนวณฺณนํ ปน วิชยปุเรเยว อภยคิริปพฺพเต นิสินฺโน มหาวิชิตาปี นาม เถโร อกาสิ. วาจโก ปเทสมฺปิ โสเยว อกาสิ. สทฺทวุตฺตึ ปน สทฺธมฺมคุรุตฺเถโร อกาสิ. ส่วนพระเถระชื่อมหาวิชิตาปี ผู้พำนักอยู่ที่ภูเขาอภัยคีรีในเมืองวิชัยปุระนั่นเอง ได้แต่งคัมภีร์กัจจายนวัณณนา ท่านผู้นั้นเองก็ได้แต่งคัมภีร์วาจกปเทส ส่วนคัมภีร์สัททวุตติ พระสัทธัมมคุรุเถระได้แต่ง อิจฺเจวํ วิชยปุเร อเนเกหิ คนฺถกาเรหิ สาสนํ วิปุลํ อโหสิ. ด้วยประการฉะนี้ พระศาสนาในเมืองวิชัยปุระจึงรุ่งเรืองด้วยนักปราชญ์ผู้แต่งคัมภีร์มากมาย กลิยุเค ปน ปญฺจาสีตาธิเก ฉวสฺสสเต สมฺปตฺเต อสงฺขยาโจโยนฺนามโก ราชา เชยฺยปุรนครํ มาเปตฺวา ตตฺถ รชฺชํ กาเรสิ. ตตฺถ ปน ราชูนํ กาเล เถเรหิ กตคนฺโถ นาม นตฺถิ. แต่เมื่อถึงกาลียุคที่ 685 ปี พระราชาพระนามว่าอสังขยาจอยอน ได้สร้างเมืองเชยยปุระ แล้วทรงครองราชย์ในเมืองนั้น แต่ในสมัยของพระราชาทั้งหลายในเมืองนั้น ไม่มีคัมภีร์ที่พระเถระทั้งหลายแต่งไว้ กลิยุเค ฉพฺพิสาธิเก สตฺตวสฺสสเต เวสาขมาเส เชยฺยปุรนครํ วินสฺสิ. ตสฺมึเยว สํวจฺฉเร เชฏฺฐมาเส วิชยปุรํ วินสฺสิ. ตสฺมึเยว สํวจฺฉเร ผคฺคุนมาเส สตฺวิวราชา [Pg.102] รตนปูรํ นาม นครํ มาเปตฺวา รชฺชํ กาเรสีติ. ในกาลียุคที่ 726 ปี ในเดือนวิสาขะ เมืองเชยยปุระได้พินาศไป ในปีเดียวกันนั้นเอง ในเดือนเชษฐะ เมืองวิชัยปุระได้พินาศไป ในปีเดียวกันนั้นเอง ในเดือนผัคคุณะ พระราชาพระนามว่าสัตวิระ ได้สร้างเมืองชื่อรัตนปุระ แล้วทรงครองราชย์ในเมืองนั้น อิทํ วิชยปุรเชยฺยปุเรสุ สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ. นี่คือการประดิษฐานพระศาสนาในเมืองวิชัยปุระและเชยยปุระ อิทานิ มรมฺมมณฺฑเล ตมฺพนีปรฏฺเฐเยว รตนปูรนคเร สาสนวํสํ วกฺขามิ. บัดนี้ ข้าพเจ้าจักกล่าวถึงวงศ์แห่งพระศาสนาในเมืองรัตนปุระ ซึ่งอยู่ในแคว้นตัมพะนีปะนั่นเอง ในเขตพม่า กลิยุเค หิ อฏฺฐาสีตาธิเก สตฺตวสฺสสเต นรปติรญฺโญ ธิตาย สทฺธึ อโลงฺคจญฺญิสูรญฺโญ ปุตฺโต อานนฺทสูริโย นาม สนฺถวํ กตฺวา เอกํ (สิทฺธิกํ นาม ปุตฺตํ วิชายิ. โส วเย สมฺปตฺเต รชฺชสมฺปตฺตึ ลภิ. ตโต ปภุติ ยาว มฺเรนโจทิฆา รญฺญา อริมทฺทนนคเร รชฺชํ อกํสุ). ตโต ปจฺฉา สิริสุธมฺมราชาธิปตีติ ลทฺธนาโม สตฺวิวราชา รตนปูรนคเร รชฺชํ กาเรสิ. ตสฺส รญฺโญ กาเล กลิยุเค เอกนวุตาธิเก สตฺตวสฺสสเต สมฺปตฺเต ลงฺกาทีปโต สิริสทฺธมฺมาลงฺการตฺเถโร สีหฬมหาสามิตฺเถโรจาติ อิเม ทฺเว เถรา ปญฺจ สรีรธาตุโย อาเนตฺวา นาวาย กุสิมติตฺถํ ปาปุณิตฺวา รามญฺญรฏฺเฐ พญฺญารนิ นาเมน รญฺญา นิวาริตา อนิสีทิสฺวา ตโต โสเยว ราชา เถเร ยาว สิริเขตฺตนครา ปหิณิ. ตมตฺถํ ญตฺวา รตนปูรินฺโท ราชา จตฺตาลีสาย นาวาหิ ยาว สิริเขตฺตนครํ ปจฺจุคฺคนฺตฺวา อาเนสิ. อาเนตฺวา จ มหานวคามํ ปตฺตกาเล สห โอโรเธหิ อมจฺเจหิ จ สยเมว ราชา ปจฺจุคฺคจฺฉิ. รตนปูรํ ปฺปน ปตฺตกาเล มหาปถวี จลิ, ปฏินาทญฺจ นทิ. ตทา ราชา สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ติโลกคฺคสฺส สาสนํ ปคฺคณฺหิสฺสามีติ จินฺเตตฺวา สรีรธาตุํ อาเนตฺวา อิธ ปตฺตกาเล อยํ มหาปถวี จลติ, ปฏินาทญฺจ นทติ, อิทํ [Pg.103] อมฺหากํ รฏฺเฐ ชินสาสนสฺส จิรกาลํ ปติฏฺฐานภาเว ปุพฺพนิมิตฺตนฺติ สยเมว นิมิตฺตปาฐํ อกาสิ. ในกาลียุคที่ 788 ปี บุตรของพระราชาอลงคจัญญิสูร ชื่ออานันทสูริยะ ได้มีความสัมพันธ์กับธิดาของพระราชานรปติ แล้วได้ให้กำเนิดบุตรคนหนึ่ง (ชื่อสิทธิกะ เมื่อเขาเจริญวัย ได้รับราชสมบัติ ตั้งแต่นั้นมาจนถึงพระราชาเมรนโจทิฆา ได้ครองราชย์ในเมืองอริมัททนะ) หลังจากนั้น พระราชาสัตวิระ ผู้มีพระนามว่า สิริสุธัมมราชธิบดี ได้ครองราชย์ในเมืองรัตนปุระ ในสมัยของพระราชาองค์นั้น เมื่อถึงกาลียุคที่ 791 ปี พระเถระสองรูปนี้ คือ พระสิริสัทธัมมาลังการเถระ และพระสีหลมหาสามิเถระ ได้นำพระบรมสารีริกธาตุ 5 องค์ มาทางเรือ ถึงท่าเรือกุสิมะ แล้วถูกพระราชาชื่อบัญญารนีในแคว้นรามัญห้ามไว้ไม่ให้พำนักอยู่ จากนั้นพระราชาองค์นั้นเองได้ส่งพระเถระทั้งสองไปยังเมืองสิริเขตต์ เมื่อพระราชาผู้เป็นใหญ่แห่งรัตนปุระทรงทราบเรื่องนั้น จึงเสด็จออกไปรับด้วยเรือ 40 ลำ จนถึงเมืองสิริเขตต์ แล้วนำมา และเมื่อนำมาถึงหมู่บ้านมหานวะ พระราชาเองพร้อมด้วยพระสนมและอำมาตย์ ได้เสด็จออกไปรับด้วยพระองค์เอง แต่เมื่อถึงเมืองรัตนปุระ แผ่นดินใหญ่ได้ไหว และเกิดเสียงกึกก้อง ครั้งนั้น พระราชาทรงดำริว่า 'เราจักเชิดชูพระศาสนาของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้เป็นเลิศแห่งโลก' แล้วเมื่อพระบรมสารีริกธาตุมาถึงที่นี่ แผ่นดินใหญ่ได้ไหว และเกิดเสียงกึกก้อง นี่เป็นบุพนิมิตแห่งการประดิษฐานพระศาสนาของพระชินเจ้าในแคว้นของเราไปชั่วกาลนาน ดังนี้แล้ว พระองค์เองได้ทรงทำนิมิตปาฐะ ตาว ติฏฺฐตุ ชีวมานสฺส สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส อานุภาโว, อโหวต สรีรธาตุยาเยว อนุภาโวติ พหุรฏฺฐ วาสิโน ปสิทึสุ. โหนฺติ เจตฺถ, – อานุภาพของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ยังทรงพระชนม์อยู่ จงยกไว้เถิด โอหนอ นี่เป็นเพียงอานุภาพของพระบรมสารีริกธาตุเท่านั้น ชาวแคว้นจำนวนมากต่างเลื่อมใส ในเรื่องนี้มีคำกล่าวว่า - สรีรธาตุยา ตาว, มหนฺโตจฺฉริโย โหติ; กา กถา ปน พุทฺธสฺส, ชีวมานสฺส เสฏฺฐสฺส. แม้ด้วยพระบรมสารีริกธาตุ ก็ยังเกิดอัศจรรย์อันยิ่งใหญ่ แล้วจะกล่าวไปใยถึงพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุดผู้ยังทรงพระชนม์อยู่เล่า เอวํ อนุสฺสริตฺวาน, อุปฺปาเทยฺย ปสาทกํ; พุทฺธคุเณสุ พาหุลฺลํ, คารวญฺจํ กเร ชโนติ. เมื่อระลึกอย่างนี้แล้ว พึงยังความเลื่อมใสให้เกิดขึ้น และพึงทำความเคารพอย่างยิ่งในพระพุทธคุณให้มาก กลิยุเค ทฺเวนวุตาธิเก สตฺตวสฺสสเต ตา ปญฺจ ธาตุโย นิทหิตฺวา เชยฺยปุรนครโต ปจฺฉิมทิสาภาเค สมภูมิภาเค เจติยํ ปติฏฺฐาเปสิ. ตญฺจ เจติยํ รตนเจติยนฺติ ปญฺญาเปสิ, หตฺถิรูปพาหุลฺลตาย ปน อเนกิภินฺโทติ ปากฏํ โหติ. ตีหิ สิริคพฺเภหิ สตฺตหิ ทฺวาเรหี จ อลงฺกตํ นาม มหาวิหารํ การาเปตฺวา ทฺวินฺนํ สีหฬทีปิกตฺเถรานํ อทาสิ. ตโต ปจฺฉา เตสุ มหนฺตตฺเถโร สกวิหารสมีเป ปพฺพตมุทฺธนิ อตฺตโน สิสฺเสปิ อปฺปเวเสตฺวา ลชฺชีเปสลพหุสฺสุตสิกฺขากาเมหิ สพฺเพหิ ตีหิ เถเรหิ สทฺธึ สีมํ สมฺมนฺนติ. อิจฺเจวํ สีมสมฺมุติปริยตฺติวาจนาทิกมฺเมหิ มรมฺมรฏฺเฐ สาสนํ วิรูฬํ กตฺวา ปติฏฺฐาเปสิ. ในกาลียุคที่ 792 ปี พระองค์ได้บรรจุพระธาตุ 5 องค์นั้น และสร้างเจดีย์ในที่ราบทางทิศตะวันตกของเมืองชัยปุระ เจดีย์นั้นได้ชื่อว่ารัตนเจดีย์ แต่เป็นที่รู้จักกันทั่วไปว่าอเนกิภินท์ เพราะมีรูปช้างจำนวนมาก พระองค์ได้สร้างมหาวิหารที่ประดับด้วยมงคลคัพภะ 3 แห่งและประตู 7 บาน แล้วถวายแก่พระเถระชาวลังกา 2 รูป หลังจากนั้น พระเถระผู้ใหญ่ในจำนวนนั้น ได้ผูกพัทธสีมาบนยอดเขาใกล้กับวิหารของตน โดยไม่ให้แม้แต่ศิษย์ของตนเข้าร่วมด้วย แต่ผูกร่วมกับพระเถระทั้งสามรูปผู้มีความละอาย มีความประพฤติน่าเลื่อมใส เป็นพหูสูต และใคร่ในการศึกษา ด้วยประการฉะนี้ จึงได้ประดิษฐานพระศาสนาให้เจริญรุ่งเรืองในแคว้นพม่า ด้วยการผูกพัทธสีมา การบอกกล่าวปริยัติธรรม และกิจอื่น ๆ อิทํ มรมฺมมณฺฑเล รตนปูรนคเร สีหฬทีปิเก นี้คือ (เรื่อง) ของพระเถระชาวลังกา ในเมืองรัตนปุระ แคว้นพม่า ทฺเว เถเร ปฏิจฺจ ปฐมํ สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ. การประดิษฐานพระศาสนาครั้งแรก โดยอาศัยพระเถระ 2 รูป กลิยุเค ฉพฺพีสาธิเก สตฺตวสฺสสเต สมฺปตฺเต ผคฺคุนมาเส สตฺววราชา รตนปูรนครํ มาเปสิ. ตสฺส รญฺโญ [Pg.104] กาเล เชยฺยปุรนคเร เอกา ปูปิกา อิตฺถี อลชฺชิโน เอกสฺส ภิกฺขุสฺส สนฺติเก ธนํ อุปนิทหิ. อปรภาเคสา ตํ ธนํ ยาจิ. อถ โส ภิกฺขุ ตว ธนํ อหํ น ปฏิคฺคณฺหามีติ มุสา ภณติ. เอวํ วิวาทํ กตฺวา ตํ การณํ รญฺโญ อาโรเจสิ. ราชา ปกฺโกสาเปตฺวา สยเมว ตํ ภิกฺขุํ ปุจฺฉิ,-ตฺวํ ภนฺเต ตสฺสา อิตฺถิยา ธนํ ปฏิคฺคณฺหาสิ วา มา วาติ. อหํ มหาราช สมโณ อลิกํ ภณิตุํ น วฏฺฏติ, น ปฏิคฺคณฺหามีติ วทติ. ตํ การณํ ราชา จ ปุนปฺปุนํ ปุจฺฉิตฺวา วีมํสนฺโต ภิกฺขุสฺส เกราฏิกภาวํ ชานิตฺวา ตํ สมโณ สมาโน ภควโต ปญฺญตฺตํ สิกฺขาปทํ อกฺกมิตฺวา มุสา ภณตีติ กุชฺฌิตฺวา สยเมว อปราธานุรูปํ สียํ ฉินฺทิตฺวา ราชเคหโต เหฏฺฐา ขิปิ. ในกาลียุคที่ 726 ปี เมื่อถึงเดือนผัคคุณะ พระเจ้าสัตววรราชได้สร้างเมืองรัตนปุระ ในสมัยของพระราชาองค์นั้น ที่เมืองชัยปุระ มีหญิงทำขนมคนหนึ่งได้ฝากเงินไว้กับพระภิกษุรูปหนึ่งผู้ไม่มีความละอาย ภายหลังนางได้ทวงเงินนั้น แต่พระภิกษุนั้นกล่าวเท็จว่า 'อาตมาไม่ได้รับเงินของโยมไว้' เมื่อเกิดการโต้เถียงกันอย่างนี้ นางจึงนำความนั้นไปกราบทูลพระราชา พระราชาทรงรับสั่งให้เรียกพระภิกษุนั้นมาแล้วตรัสถามด้วยพระองค์เองว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านได้รับเงินของหญิงคนนี้ไว้หรือไม่' พระภิกษุนั้นทูลว่า 'มหาบพิตร อาตมาเป็นสมณะ ไม่ควรพูดปด อาตมาไม่ได้รับไว้' พระราชาทรงซักถามและพิจารณาเรื่องนั้นซ้ำแล้วซ้ำเล่า ทรงทราบถึงความเป็นคนลวงของพระภิกษุนั้น ทรงกริ้วว่า 'ผู้นี้เป็นสมณะแท้ ๆ แต่กลับเหยียบย่ำสิกขาบทที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติไว้แล้วพูดปด' จึงทรงตัดศีรษะตามสมควรแก่ความผิดด้วยพระองค์เอง แล้วโยนลงจากปราสาท ตญฺจ การณํ สกลมรมฺมรฏฺเฐ ปากฏํ. อลชฺชีภิกฺขูปิ อญฺเญ ปาปกมฺมํ กาตุํ น วิสหึสุ. รญฺญา ภายิตฺวาเยว สิกฺขาปทํ น อกฺกเมสุํ. เรื่องนั้นปรากฏชัดไปทั่วทั้งแคว้นพม่า แม้พระภิกษุผู้ไม่มีความละอายรูปอื่น ๆ ก็ไม่กล้าทำบาปกรรม เพราะเกรงกลัวพระราชา จึงไม่ล่วงละเมิดสิกขาบท กลิยุเค ตึสาธิเก สตฺตวสฺสสเต สมฺปตฺเต มงฺคกฺริจฺวาโจงฺก นาม ราชา รชฺชํ กาเรสิ. โส ปน ราชา รฏฺฐวาสีนํ สุขตฺถาย นิมิตฺตํ คเหตฺวา ตาลวณฺฏํ คเหตฺวา ราชเคหํ ปฏิคฺคณฺหิ. โส จ ราชา สกฺกราเช ปญฺจจตฺตาลีสาธิเก สตฺตวสฺสสเต สมฺปตฺเต จญฺญิงฺขุํ นาม เจติยํ ปติฏฺฐาเปสิ. ยงฺครนามกสฺส สิลาปพฺพตสฺส สมีเป โปราณิกํ เอกํ เจติยํ นทีอุทกํ ภินฺทิ. ตทา สกรณฺฑกา ปญฺจ ธาตุโย อุทเก นิมฺมุชฺชนฺติโย เอราปโถ นาม นาโค คเหตฺวา ปจฺฉา จญฺญิงฺขุํ นาม เจติยํ ปติฏฺฐาเปสฺสามีติ รญฺญา อารทฺธกาเลเยว ทาฐานาคสฺส นาม เถรสฺส สห กรณฺฑเกน ปญฺจ ธาตุโย นิยฺยาเทสิ. โส จ เถโร รญฺโญ อทาสิ. ราชา ทฺเว ธาตุโย มุฏฺโฐเจติเย นิธานํ อกาสิ. ติสฺโส ปน จญฺญิงฺขุํ เจติเยติ โปราณโปตฺถเกสุ วุตฺตํ. ในกาลียุคที่ 730 ปี พระเจ้ามังกรีจวาจองกะได้ครองราชย์ พระราชาองค์นั้นทรงถือเอานิมิตเพื่อความสุขของชาวเมือง ทรงถือพัดตาลปัตรแล้วรับพระราชวัง และเมื่อศักราชที่ 745 ปี พระราชาองค์นั้นได้สร้างเจดีย์ชื่อจัญญิงคุ ใกล้ภูเขาหินชื่อยังการัน เจดีย์เก่าแก่แห่งหนึ่งถูกน้ำในแม่น้ำพัดพังทลาย ในเวลานั้น พระธาตุ 5 องค์พร้อมผอบได้จมลงในน้ำ พญานาคชื่อเอราปถได้เก็บรักษาไว้ ภายหลังเมื่อพระราชาทรงเริ่มสร้างเจดีย์ชื่อจัญญิงคุ พญานาคก็ได้มอบพระธาตุ 5 องค์พร้อมผอบแก่พระเถระชื่อทาฐานาค พระเถระนั้นได้ถวายแก่พระราชา พระราชาทรงบรรจุพระธาตุ 2 องค์ไว้ในเจดีย์มุฏโฐ ส่วนอีก 3 องค์บรรจุไว้ในเจดีย์จัญญิงคุ ดังที่กล่าวไว้ในคัมภีร์โบราณ โส [Pg.105] ราชา กุมารกาเล สิกฺขาปกสฺส อาจริยสฺส เสตจฺฉตฺตํ ทตฺวา สงฺฆนายกฏฺฐานํ นิยฺยาเทสิ. เขมาจาโร นาม เอโก เถโร รตฺติภาเค มชฺฌนฺติกกาเล เจติยงฺคเณ โอลมฺเพตฺวา ฐปิตํ เภรึ อเนกวารํ ปหริ. อถ ราชา ราชเคหโตเยว สุตฺวา ยถาฐปิตนฺติยามวเสน วิหาเร โกจิ ภิกฺขุ กาลํ กโต ภเวยฺยาติ มญฺญิตฺวา วิหารํ คนฺตฺวา ปุจฺฉาหีติ ทูตํ เปเสสิ. ทูโต วิหารํ คนฺตฺวา การณํ ปุจฺฉิ. ภิกฺขู จ เอวมาหํสุ,- น อมฺเหสุ กาลงฺกตภิกฺขุ นาม อตฺถิ, อถ โข สกฺโก เทวานมินฺโท อิทานิ กาลงฺกโตติ พหูนํ มนุสฺสานํ ญาปนตฺถาย เภรึ ปหริมฺหาติ. ปุน ราชา ภิกฺขู ปกฺโกสาเปตฺวา ปุจฺฉิ,-กสฺมา ปน ภนฺเต ตุมฺเห สกฺกสฺส เทวานมินฺทสฺส กาลงฺกตภาวํ ชานาถาติ. อถ ภิกฺขู เอวมาหํสุ,-ภคลโต ปรินิพฺพานกาเล สาสนํ รกฺขิสฺสามีติ สกฺโก เทวานมินฺโท ปฏิญฺญํ กตฺวาปิ อิทานิ สาสเน วสนฺตานํ อมฺหากํ อนุปาลนกมฺมํ นาม กิญฺจิ น อกาสิ, สเจ ปน สกฺโก เทวานมินฺโท ชีวมาโน ภเวยฺย, สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สนฺติเก ปฏิญฺญํ ทฬํ กตฺวา อิทานิ อปฺโปสฺสุกฺโก น ภเวยฺย. อิทานิ ปน สกฺกสฺส เทวานมินฺทสฺส อารกฺขณกมฺมํ นาม กิญฺจิ น ทิสฺสติ, ตสฺมา อิทานิ สกฺโก เทวานมินฺโท กาลงฺกโตติ ชานิมฺหาติ. พระราชาองค์นั้นเมื่อยังทรงพระเยาว์ ได้ถวายเศวตฉัตรแก่พระอาจารย์ผู้สอน และทรงมอบตำแหน่งสังฆนายก พระเถระรูปหนึ่งชื่อเขมาจาร ได้ตีกลองที่แขวนไว้ที่ลานเจดีย์หลายครั้งในเวลากลางคืนยามเที่ยง พระราชาทรงสดับเสียงนั้นจากพระราชนิเวศน์นั่นเอง ทรงดำริว่า 'ภิกษุบางรูปในวิหารพึงทำกาละตามกำหนดเวลาที่ตั้งไว้หรืออย่างไร' จึงทรงส่งทูตไปว่า 'จงไปที่วิหารแล้วถามดู' ทูตไปที่วิหารแล้วถามถึงสาเหตุ พวกภิกษุจึงกล่าวอย่างนี้ว่า 'ในหมู่พวกเราไม่มีภิกษุผู้ทำกาละเลย แต่ว่าพวกเราตีกลองเพื่อแจ้งแก่คนจำนวนมากว่า บัดนี้ ท้าวสักกะเทวราชทำกาละแล้ว' ลำดับนั้น พระราชาทรงให้เรียกพวกภิกษุมาแล้วตรัสถามว่า 'ท่านผู้เจริญ เพราะเหตุไร พวกท่านจึงรู้ความที่ท้าวสักกะเทวราชทำกาละแล้วเล่า' ลำดับนั้น พวกภิกษุจึงกล่าวอย่างนี้ว่า 'แม้ท้าวสักกะเทวราชจะได้ทำปฏิญญาไว้ในเวลาที่พระผู้มีพระภาคปรินิพพานว่า จะรักษาพระศาสนา แต่บัดนี้ ท้าวเธอไม่ได้ทำกิจคือการตามรักษาพวกเราผู้อยู่ในพระศาสนาเลย หากท้าวสักกะเทวราชยังมีชีวิตอยู่ เมื่อได้ทำปฏิญญาไว้อย่างมั่นคงในสำนักของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าแล้ว บัดนี้ไม่พึงเป็นผู้ขวนขวายน้อย แต่บัดนี้ การกระทำคือการอารักขาของท้าวสักกะเทวราชไม่ปรากฏเลย เพราะฉะนั้น พวกเราจึงรู้ว่า บัดนี้ท้าวสักกะเทวราชทำกาละแล้ว' ราชา ตํ สุตฺวา เขมาจารตฺเถรสฺส ปสีทิตฺวา วิหารํ การาเปตฺวา อทาสิ. โส จ เถโร สุธมฺมปุรวาสีนํ สีหฬวํสิกานํ มหาเถรานํ วํเส ภวติ ลชฺชี เปสโล โหตีติ. พระราชาทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว ทรงเลื่อมใสในพระเขมาจารเถระ จึงทรงสร้างวิหารถวาย และพระเถระนั้นเป็นผู้มีความละอาย มีความประพฤติน่าเลื่อมใส อยู่ในวงศ์ของพระมหาเถระชาวลังกาผู้เป็นชาวสุธัมมปุระ รตนปูรนคเรเยว อธิกรญฺโญ กาเล รตนปูรนครสฺส ทกฺขิณทิสาภาเค มหาเสตุํ การาเปสิ. ตสฺส [Pg.106] ปน อาจริโย สงฺฆราชา ลชฺชีปกฺขํ น ภชติ. เตเนว เถรปรมฺปราย เอส น สงฺคหิตพฺโพ. ในสมัยของพระเจ้าอธิกราชในเมืองรัตนปุระนั่นเอง ได้ทรงสร้างสะพานใหญ่ทางทิศใต้ของเมืองรัตนปุระ แต่อาจารย์ของพระองค์คือพระสังฆราช ไม่ได้เข้ากับฝ่ายผู้มีความละอาย เพราะเหตุนั้น ท่านผู้นี้จึงไม่ควรนับรวมในลำดับพระเถระ ตสฺส รญฺโญ กาเล ฉสฏฺฐาธิเก สตฺตวสฺสสเต กลิยุเค ราชาธิราชา นาม รามญฺญรฏฺฐินฺโท ภูปาโลติ สหสฺสปฺปมาณาสุ นาวาสุ สฏฺฐิสตสหสฺเสหิ โยเธหิ สทฺธึ นทีมคฺเคน ยุชฺฌนตฺถาย รตนปูราภิมุขํ อาคโต. ในสมัยของพระราชาองค์นั้น เมื่อกลียุคครบ 766 ปี พระเจ้าแผ่นดินผู้เป็นใหญ่แห่งแคว้นรามัญชื่อพระเจ้าราชาธิราช พร้อมด้วยทหารหกแสนคนในเรือนับพันลำ ได้เสด็จมาทางแม่น้ำเพื่อทำสงครามมุ่งหน้าสู่เมืองรัตนปุระ อถ อธิกราชา พหโว อมจฺเจจ ภิกฺขู จ สนฺนิปาตาเปตฺวา มนฺเตสิ,-อิทานิ รามญฺญรฏฺฐิโน ราชา ยุชฺฌนตฺถาย อิธ อาคจฺฉติ, ยุทฺธํ อกตฺวา เกนุปาเยน ตํ ปฏินิวตฺตาเปตุํ สกฺขิสฺสามาติ. อถ สพฺเพ กิญฺจิ อกเถตฺวา ตุณฺหีภาเวเนว นิสีทึสุ. ครั้งนั้น พระเจ้าอธิกราชทรงให้ประชุมอำมาตย์และภิกษุเป็นอันมากแล้วทรงปรึกษาว่า 'บัดนี้ พระราชาผู้เป็นใหญ่แห่งแคว้นรามัญกำลังเสด็จมาที่นี่เพื่อทำสงคราม พวกเราจะสามารถให้พระองค์เสด็จกลับไปโดยไม่ต้องทำสงครามด้วยอุบายอย่างไรได้บ้าง' ลำดับนั้น ชนทั้งปวงไม่ได้กล่าวอะไรเลย นั่งนิ่งอยู่ อถ ชาตวสฺเสน เอกตฺตึสวสฺสิโก อุปสมฺปทาวเสน ปน เอกาทสวสฺสิโก เอโก ภิกฺขุ เอวมาห,-เอโก ปน รามญฺญรฏฺฐินฺโท ราชาธิราชา ตาว ติฏฺฐตุ, สเจ สกเลปิ ชมฺพุทีเป สพฺเพ ราชาโน อาคจฺเฉยฺยุํ, เอวมฺปิ กถาสลฺลาเปเนว ยุทฺธํ อกตฺวา ปฏินิวตฺตาเปสุํ สกฺโกมีติ. ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่งผู้มีอายุ 31 ปีโดยกำเนิด และมีพรรษา 11 โดยอุปสมบท ได้กล่าวอย่างนี้ว่า 'ยกพระเจ้าราชาธิราชผู้เป็นใหญ่แห่งแคว้นรามัญไว้ก่อนเถิด แม้หากพระราชาทั้งปวงในชมพูทวีปทั้งสิ้นจะพากันมา ถึงกระนั้น ข้าพเจ้าก็สามารถจะให้เสด็จกลับไปได้ด้วยการสนทนาปราศรัยเท่านั้นโดยไม่ต้องทำสงคราม' อถ อธิกราชา ตุฏฺฐจิตฺโต หุตฺวา อาห,- ยถา ภนฺเต ตฺวํ สกฺโกสิ ราชาธิราชํ ยถาสลฺลาเปน ปฏินิ วตฺถาเปตุํ, ตถา กโรหีติ. ลำดับนั้น พระเจ้าอธิกราชทรงมีพระทัยยินดีแล้วตรัสว่า 'ท่านผู้เจริญ ท่านสามารถจะให้พระเจ้าราชาธิราชเสด็จกลับไปด้วยการสนทนาอย่างไร ก็จงทำอย่างนั้นเถิด' อถ โส ภิกฺขุ เมตฺตาสนฺเทสปณฺณํ เปเสตฺวา โอกาสํ ยาจิ ตสฺส ราชาธิราชสฺส สนฺติกํ ปวิสิตุกาโม. ราชาธิราชา จ ตสฺส ภิกฺขุสฺส เมตฺตาสนฺเทสปณฺณํ ปสฺสิตฺวา ตํ ภิกฺขุํ สีงฺฆํ อาเนถาติ ทูตํ เปเสสิ. ทูโต อาเนตฺวา รญฺโญ ทสฺเสสิ. อถ โส ภิกฺขุ ราชาธิราชํ ธมฺมเทสนาย โอวาทํ ทตฺวา สกฏฺฐานํ ปฏินิวตฺตาเปสิ. อยญฺจ [Pg.107] ภิกฺขุ อริมทฺทนนคเร จตูสุ คเณสุ อรหนฺตคณวํโส สิกฺขากาโม ลชฺชี เปสโล. อริมทฺทนนคเร จาคเห นาม เทเส ปน ชาตตฺตา จาคฺรุหิ ภิกฺขูติ โวหาริยติ. จากนั้น พระภิกษุรูปนั้นส่งจดหมายแสดงเมตตาไปแล้ว ขอโอกาสเพื่อจะเข้าเฝ้าพระราชาธิราชพระองค์นั้น พระราชาธิราชทอดพระเนตรจดหมายแสดงเมตตาของพระภิกษุรูปนั้นแล้ว จึงส่งทูตไปว่า 'จงนำพระภิกษุรูปนั้นมาโดยเร็ว' ทูตนำมาแล้วถวายแด่พระราชา จากนั้น พระภิกษุรูปนั้นถวายโอวาทด้วยการแสดงธรรมแด่พระราชาธิราชแล้ว ทำให้พระองค์เสด็จกลับไปยังสถานที่ของตน อนึ่ง พระภิกษุรูปนี้เป็นผู้ใคร่ในการศึกษา มีความละอาย มีความน่าเลื่อมใส เป็นวงศ์แห่งคณะพระอรหันต์ในบรรดาสี่คณะในเมืองอริมัททนะ แต่เพราะท่านเกิดในประเทศชื่อจาคหะในเมืองอริมัททนะ จึงถูกเรียกว่า 'พระจาคฤหิภิกษุ' กลิยุเค อฏฺฐาสีตาธิเก สตฺตวสฺสสเต สมฺปตฺเต มิญฺญฺหงฺค ธมฺมราชา รตนปูเรเยว รชฺชํ สมฺปตฺโต. ตสฺส รญฺโญ กาเล สีหฬทีปโต ทฺเว มหาเถรา รตนปูรํ อาคนฺตฺวา สาสนํ อนุคฺคเหตฺวา นิสีทึสุ. เมื่อกาลียุคครบ 788 ปี พระเจ้ามิญหังคะธรรมราชาได้ครองราชสมบัติในเมืองรัตนปุระนั่นเอง ในสมัยของพระราชาพระองค์นั้น พระมหาเถระสองรูปจากเกาะสีหลมายังเมืองรัตนปุระแล้ว ได้อุปถัมภ์พระศาสนาอยู่ ตทา กลิยุเค อฏฺฐสเต สมฺปุณฺเณ โปราณกํ กลิยุคํ อปเนตฺวา อภินวํ ฐเปตุํ โอกาโส อนุปฺปตฺโต. อถ จาคฺริหิ เถโร จ ราชวิหารวาสิตฺเถโร จ เอวมาหํสุ,- อปนีตพฺพกาเล มหาราช สมฺปตฺเต อนปเนตุํ น วฏฺฏตีติ. ในกาลนั้น เมื่อกาลียุคครบ 800 ปี โอกาสที่จะถอนกาลียุคเก่าออกแล้วตั้งกาลียุคใหม่ได้มาถึงแล้ว จากนั้น พระจาคฤหิเถระและพระราชวิหารวาสีเถระได้กล่าวอย่างนี้ว่า 'มหาบพิตร เมื่อถึงเวลาที่ควรจะถอนออกแล้ว ไม่ควรที่จะไม่ถอนออก' อถ ราชา ปุน เอวมาห,-อปนีตพฺเพ สมฺปตฺเต อนปเนตฺวา อชฺฌุเปกฺขิตฺวา วสนฺตสฺส โก โทโสติ. สเจ อปนีตพฺเพ สมฺปตฺเต อนปเนตฺวา อชฺฌุเปกฺขิตฺวา นิสีเทยฺย, รฏฺฐวาสีนํ ทุกฺขํ ภวิสฺสตีติ เวทสตฺเถสุ อาคตํ, สกฺกราชํ อปเนนฺโตปิ ราชา ตสฺมึเยว วสฺเส ทิวงฺคโต ภเวยฺยาติ อาหํสุ. จากนั้น พระราชาตรัสอีกว่า 'เมื่อถึงเวลาที่ควรจะถอนออกแล้ว การไม่ถอนออกและเพิกเฉยอยู่ จะมีโทษอะไรเล่า' พวกท่านกล่าวว่า 'ถ้าหากเมื่อถึงเวลาที่ควรจะถอนออกแล้ว ไม่ถอนออกและเพิกเฉยอยู่ ความทุกข์จะเกิดแก่ชาวเมือง ดังที่มาในคัมภีร์พระเวท และแม้พระราชาผู้ถอนศักราชออก ก็จะสวรรคตในปีนั้นเอง' อถ ราชา สตฺตานํ สุขํ ลภียมานตํ ชานนฺโตเยว มาทิโส อตฺตโน ภยํ อเปกฺขิตฺวา อปนีตพฺพํ อนปเนตฺวา นิสีทิตุํ น วฏฺฏติ, กมฺมํ ขียิตฺวาปิ มม อคุณํ โลเก ปตฺถริตฺวา ปติฏฺฐหิสฺสตีติ มนสิกริตฺวา สกฺกราเช อฏฺฐวสฺสสเต สมฺปุณฺเณ พสฺยุฉิทฺรมุนิสขฺยํ อปเนตฺวา จมฺมาวเสสํ ฐเปสิ. อถ มหามณฺฑปํ การาเปตฺวา มหาฉณํ กตฺวา มหาทานมฺปิ อทาสิ. ลำดับนั้น พระราชาทรงทราบถึงความสุขที่สัตว์ทั้งหลายจะพึงได้รับ ทรงดำริว่า 'คนเช่นเราไม่ควรจะคำนึงถึงภัยของตนแล้วเพิกเฉยไม่ถอนสิ่งที่ควรจะถอนออก แม้อายุขัยจะสิ้นไป แต่ความไม่ดีของเราก็จะแผ่ไปและดำรงอยู่ในโลก' ดังนี้แล้ว เมื่อศักราชครบ 800 ปี จึงทรงถอน 'พสยุฉิทรมุนิสขยะ' ออกแล้ว ทรงตั้ง 'จัมมาวเสสะ' ไว้ จากนั้น ทรงให้สร้างมณฑปใหญ่แล้ว ทรงจัดงานฉลองใหญ่ และทรงถวายมหาทานด้วย จาคฺริหิเถโร ราชวิหาร วาสิตฺเถโรจาติ อริมทฺทน นคเร [Pg.108] อรหนฺตคณาํสิโก ลชฺชี เปสโล สิกฺขากาโม. พระจาคฤหิเถระและพระราชวิหารวาสีเถระ เป็นผู้ใคร่ในการศึกษา มีความละอาย มีความน่าเลื่อมใส เป็นส่วนหนึ่งของคณะพระอรหันต์ในเมืองอริมัททนะ อีทิสํ ปน วจนํ สาสนปฺปฏิยตฺตตฺตา จ รฏฺฐวาสิกายตฺตตฺตา จ ธมฺมานุโลมวเสน วุตฺตํ. แต่คำพูดเช่นนี้ กล่าวไปตามคลองแห่งธรรม เพราะความที่พระศาสนาเป็นสิ่งที่ต้องจัดแจง และเพราะความที่ชาวเมืองต้องพึ่งพา กลิยุเค จตุวสฺสาธิเก อฏฺฐสเต มหานรปติ ราชา รตนปูรนคเร รชฺชํ กาเรสิ. โส จ ราชา ถูปารามเจติยํ การาเปสิ. ตสฺส ปน อาจริโย มหาสามิตฺเถโร นาม. โส ปน เถโร สีหฬทีปํ คนฺตฺวา สีหฬินฺทสฺส รญฺโญ อาจริยสฺส สาริปุตฺตตฺเถรสฺส สนฺติเก สิกฺขํ คเหตฺวา ปจฺจาคตตฺเถรวํสิโกติ ทฏฺฐพฺโพ. ตสฺส รญฺโญ กาเล รตนปูรนคเร มหาอริยวํโส นาม เอโก เถโร อตฺถิ. โส ปน ปริยตฺติวิสารโท อริมทฺทนนคเร ฉปฺปทคณโต อาคตวํสิโก. เมื่อกาลียุคได้ 804 ปี พระเจ้ามหานรบดีได้ครองราชสมบัติในเมืองรัตนปุระ พระราชาพระองค์นั้นทรงให้สร้างถูปารามเจดีย์ ส่วนพระอาจารย์ของพระองค์ชื่อพระมหาสามิเถระ พึงทราบว่าพระเถระรูปนั้นไปเกาะสีหลแล้ว ศึกษาในสำนักของพระสารีบุตรเถระผู้เป็นอาจารย์ของพระเจ้าสีหลินทร์ แล้วกลับมา เป็นผู้สืบวงศ์พระเถระผู้กลับมาแล้ว ในสมัยของพระราชาพระองค์นั้น มีพระเถระรูปหนึ่งชื่อพระมหาอริยวงศ์อยู่ในเมืองรัตนปุระ ท่านเป็นผู้เชี่ยวชาญในพระปริยัติ เป็นผู้สืบวงศ์มาจากคณะฉัพพทะในเมืองอริมัททนะ เอกสฺมึ สมเย เชยฺยปุรนครํ คนฺตฺวา เรงฺค อิติ ปากฏสฺส มหาเถรสฺส สนฺติเก สทฺทนยํ อุคฺคณฺหิตฺวา นิสีทิ. โส ปน กิร มหาเถโร อญฺเญหิ สทฺธึ ยํวา ตํวา กถํ อสลฺลปิตุกามตาย มุเข อุทกํ ฐเปตฺวา เยภุยฺเยน นิสีทติ. เตเนเวส มรมฺมโวหาเรน เรงฺคุ อิติ ปากโฏ อโหสิ. ในสมัยหนึ่ง ท่านไปเมืองชัยปุระแล้วเรียนหลักไวยากรณ์ในสำนักของพระมหาเถระผู้ปรากฏชื่อว่า เร็งคะ แล้วพำนักอยู่ ได้ยินว่า พระมหาเถระรูปนั้นไม่ประสงค์จะสนทนาเรื่องสัพเพเหระกับผู้อื่น จึงอมน้ำไว้ในปากนั่งอยู่เป็นส่วนมาก เพราะเหตุนั้นนั่นเอง ท่านจึงปรากฏชื่อว่า เร็งคุ ด้วยภาษามรัมมะ โส กิร อริยวํสตฺเถโร เรงฺคุํ เถรสฺส สนฺติกํ คนฺถํ วาจาเปตุ โอกาสํ ยาจิสฺสามีติ อุปคจฺฉนฺโตปิ กถาสลฺลาปํ อกตฺวา ทฺเว อหานิ วตฺตํ ปริปูเรตฺวาเยว ปจฺจาคจฺฉิ. ตติยทิวเส ปน จมฺมขณฺฑํ อาโกฏุนตฺตา สทฺทํ สุตฺวา มุขโต อุทกํ อุคฺคิริตฺวา การณํ ปุจฺฉิ. คนฺถํ อุคฺคหณตฺถาย อาคตภาวํ อาโรเจสิ. ได้ยินว่า พระอริยวงศ์เถระนั้นแม้จะเข้าไปหาพระเร็งคุเถระเพื่อขอโอกาสให้สอนคัมภีร์ ก็ไม่ได้สนทนาปราศรัยเลย บำเพ็ญวัตรอยู่ 2 วันแล้วก็กลับไป ส่วนในวันที่ 3 พระเถระได้ยินเสียงจากการเคาะแผ่นหนัง จึงบ้วนน้ำออกจากปากแล้วถามถึงสาเหตุ ท่านจึงแจ้งความที่ตนมาเพื่อเรียนคัมภีร์ อถ เถโร เอวมาห,-อหํ อาวุโส ทิวเส ทิววเส ติกฺขตฺตุํ คนฺถํ วาเจมิ, มชฺฌนฺติ กาติกฺกมกาเลปิ ปญฺญเจติยํ คนฺตฺวา เจติยงฺคเณ สมฺมชฺชนกิจฺจํ กโรมิ, โอกาสํ [Pg.109] น ลภามิ, เอวมฺปิ ตฺวํ พหูคนฺเถ อุคฺคเหตฺวาปิ อาจริเยหิ ทินฺโนปเทสํ อลภิตฺวา ปุน มม สนฺติกํ อาคจฺฉสิ, ตสฺมายงฺคเณ สมฺมชฺชนวตฺตํ ตาวกาลิกํ วิโกเปตฺวา คนฺถุคฺคหณตฺถาย โอกาสํ ทสฺสามีติ วตฺวา อภิธมฺมตฺถวิสาวินึ นาม ลกฺขณฏีกํ อุคฺคณฺหาเปสิ. นานานเยหิ อุปเทสํ ทตฺวา วาเจสิ. วาเจตฺวา จ ตติยทิวเส อาจริยสฺส สนฺติกํ นาคจฺฉิ. มหาเถโรปิ การณํ อกลฺลตาย อนาคโต ภเวยฺยาติ มญฺญิตฺวา ปุจฺฉนตฺถาย ภิกฺขู เปเสสิ. ลำดับนั้น พระเถระกล่าวอย่างนี้ว่า 'อาวุโส อาตมาบอกคัมภีร์วันละ 3 ครั้ง แม้ในเวลาล่วงเที่ยงไปแล้ว ก็ไปปัญญเจดีย์ทำกิจกวาดลานเจดีย์ อาตมาไม่มีโอกาส ถึงอย่างนั้น ท่านแม้เรียนคัมภีร์มามากแล้ว แต่ไม่ได้รับโอวาทที่อาจารย์ให้ไว้ จึงมาหาอาตมาอีก เพราะฉะนั้น อาตมาจะงดวัตรกวาดลานเจดีย์ไว้ชั่วคราว แล้วจะให้โอกาสเพื่อเรียนคัมภีร์' ครั้นกล่าวแล้ว จึงให้เรียนลักขณฎีกาชื่ออภิธัมมัตถวิภาวินี ท่านให้โอวาทด้วยนัยต่างๆ แล้วสอนให้ และเมื่อสอนแล้ว ในวันที่ 3 ท่านไม่มาหาอาจารย์ พระมหาเถระคิดว่า 'คงไม่มาเพราะความไม่สบาย' จึงส่งภิกษุทั้งหลายไปเพื่อถามดู อริยวํสตฺเถโรจ อาจริยสฺส สนฺติกํ คมิสฺสามีติ อาคโต, อนฺตรามคฺเคเยว ทูตภิกฺขู ปสฺสิตฺวา เตหิ สทฺธึ มหาเถรสฺส สนฺติกํ อาคมํสุ. อาจริยสฺส สนฺติกํ ปตฺวา อาจริยา อริยวํสตฺเถรํ ปุจฺฉิ,-กสฺมา ปน ตฺวํ น อุคฺคหณตฺถาย อาคโตสีติ. อหํ ภนฺเต ตุมฺเหหิ ทินฺโนปเทสํ นิสฺสาย อิทานิ สพฺพํ นยํ ชานามีติ. อถ อาจริโย อาห, ยํ ปน คนฺถํ นิสฺสาย ตฺวํ เฉกตํ ปตฺโตสิ, ตสฺส สํวณฺณนํ กตฺวา อุปการํ กโรหีติ. อถ อริยวํสตฺเถโร อาจริยสฺส วจนํ สิรสา ปฏิคฺคเหตฺวา อภิธมฺมตฺถวิภาวินิยา มณิสารมญฺชูสํ นาม อนุสํวณฺณนํ อกาสิ. นิฏฺฐิตนิฏฺฐิตปาฬํ อุโปสถทิวเส อุโปสถทิวเส ปุญฺญเจติยสฺส เจติยงฺคเณ ภิกฺขุสงฺฆํ สนฺนิปาตาเปตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส มชฺเฌ วาจาเปตฺวา สุณาเปสิ,- สเจ โกจิ โทโส อตฺถิ, ตํ วทถาติ. ส่วนพระอริยวงศ์เถระคิดว่า 'จะไปสำนักของอาจารย์' จึงมา เห็นภิกษุผู้เป็นทูตในระหว่างทางแล้ว จึงมาสู่สำนักของพระมหาเถระพร้อมกับภิกษุเหล่านั้น เมื่อถึงสำนักของอาจารย์ อาจารย์ถามพระอริยวงศ์เถระว่า 'ทำไมท่านจึงไม่มาเพื่อเรียนเล่า' (ท่านตอบว่า) 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อาศัยโอวาทที่ท่านให้ไว้ บัดนี้ข้าพเจ้ารู้จักนัยทั้งหมดแล้ว' ลำดับนั้น อาจารย์กล่าวว่า 'ท่านอาศัยคัมภีร์ใดแล้วถึงความเชี่ยวชาญ จงทำคำอธิบายคัมภีร์นั้นเพื่อเป็นอุปการะเถิด' ลำดับนั้น พระอริยวงศ์เถระรับคำของอาจารย์ไว้ด้วยเศียรเกล้า แล้วได้ทำอนุสํวณฺณนาชื่อมณิสารมัญชุสาแห่งอภิธัมมัตถวิภาวินี เมื่อบาลีส่วนที่เสร็จแล้วๆ มีอยู่ ในวันอุโบสถแต่ละวัน ท่านให้ประชุมภิกษุสงฆ์ที่ลานเจดีย์แห่งปุญญเจดีย์ แล้วให้บอกให้ฟังในท่ามกลางภิกษุสงฆ์ว่า 'ถ้ามีโทษอย่างใดอย่างหนึ่งอยู่ ขอท่านทั้งหลายจงบอกโทษนั้น' อถ อริมทฺทนนครโต เจติยวนฺทนตฺถาย เอโก ภิกฺขุ อาคนฺตฺวา ปริสโกฏิยํ สุณิตฺวา นิสีทิ. อถ โส ภิกฺขุ ทฺเว วารํ เอเออิติ สทฺทํ อกาสิ. ตํ ฐานํ สลฺลกฺเขตฺวา ฐเปสิ. นิวาสนฏฺฐานญฺจ ปุจฺฉิ. อริยวํสตฺเถโรปิ สกวิหารํ ปตฺวา ตสฺมึ ฐาเน อุปธาโรนฺโต เอกสฺมึ ฐาเน เอกสฺส อตฺถสฺส ทฺวิกฺขตฺตุํ วุตฺตตฺตา ปุนรุตฺติโทโส ทิสฺสติ, เอกสฺมึ [Pg.110] ฐาเน อิมํ คนฺถนฺติ ปุลฺลิงฺครูเปน วตฺตพฺพฏฺฐาเน อิทํ คนฺถนฺติ นปุํสกลิงฺเคน วุตฺตตฺตา ลิงฺควิโรธิโทโส ทิสฺสติ. ลำดับนั้น ภิกษุรูปหนึ่งจากเมืองอริมัททนะมาเพื่อไหว้เจดีย์ นั่งฟังอยู่ที่ท้ายบริษัท ลำดับนั้น ภิกษุรูปนั้นทำเสียง 'เอ เอ' 2 ครั้ง (พระเถระ) กำหนดตำแหน่งนั้นไว้ แล้วถามถึงที่พำนัก พระอริยวงศ์เถระแม้กลับถึงวิหารของตนแล้ว พิจารณาในตำแหน่งนั้น เห็นปุนรุตติโทษเพราะความเป็นผู้กล่าวเนื้อความเดียว 2 ครั้งในที่แห่งหนึ่ง และเห็นลิงควิโรธโทษเพราะความเป็นผู้กล่าวว่า 'อิทํ คนฺถํ' ด้วยรูปนปุงสกลิงค์ ในที่ที่ควรกล่าวว่า 'อิมํ คนฺถํ' ด้วยรูปปุงลิงค์ในที่แห่งหนึ่ง อถ ตํ ปุคฺคลํ ปกฺโกสาเปตฺวา เอวมาห,-อหํ อาวุโส อิมํ คนฺถํ มหุสฺสาเหน กโรมิ, ตญฺจ วิเวกกาเล รตฺติภาเคเยว โปตฺถกํ ปตฺถริตฺวา ลิขามิ, เอวํ มหุสฺสาเหน กโรนฺตมฺปิ ตฺวํ อรุจฺจนากาเรน สทฺทํ กโรสิ, กีทิสํ ปน โทสํ สุตฺวา เอวํ กโรสีติ ปุจฺฉิ. อถ โส ภิกฺขุ เอวมาห,- ตโย ภนฺเต มหุสฺสาเหน กเต คนฺเถ โทสวเสน พหุวตฺตพฺพฏฺฐานํ นตฺถิ, สทฺทโตเจว อตฺถโต จ ปริปุณฺโณเยเวส คนฺโถ, อถ โข ปน เอกสฺมึ ฐาเน เอกสฺส อตฺถสฺส ทฺวิกฺขตฺตุํ วุตฺตตฺตา ปุรนุตฺติโทโส ทิสฺสติ, เอกสฺมึ ปน อิมํ คนฺถนฺติ ปุลฺลิงฺเคน วตฺตพฺพฏฺฐาเน อิทํ คนฺถนฺติ นปุํสกลิงฺเคน วุตฺตตฺตา ลิงฺควิโรธิโทโส ทิสฺสติ, เอวํ เอตฺตกํเยว โทสํ ทิสฺวา อีทิสํ อรุจฺจนาการํ ทสฺเสมีติ. ลำดับนั้น ท่านให้เรียกบุคคลนั้นมาแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า 'อาวุโส อาตมาทำคัมภีร์นี้ด้วยความอุตสาหะอย่างยิ่ง และอาตมาคลี่คัมภีร์เขียนในเวลาวิเวกคือในส่วนแห่งราตรีเท่านั้น เมื่ออาตมาทำด้วยความอุตสาหะอย่างยิ่งอย่างนี้ ท่านยังทำเสียงแสดงความไม่พอใจ ท่านได้ยินโทษเช่นไรจึงทำอย่างนี้' ลำดับนั้น ภิกษุนั้นกล่าวอย่างนี้ว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในคัมภีร์ 3 เล่มที่ท่านทำด้วยความอุตสาหะอย่างยิ่ง ไม่มีที่ที่ควรกล่าวมากโดยความเป็นโทษ คัมภีร์นี้บริบูรณ์แล้วนั่นแลทั้งโดยพยัญชนะและโดยอรรถ แต่ว่า ในที่แห่งหนึ่ง เห็นปุนรุตติโทษเพราะความเป็นผู้กล่าวเนื้อความเดียว 2 ครั้ง และในที่แห่งหนึ่ง เห็นลิงควิโรธโทษเพราะความเป็นผู้กล่าวว่า อิทํ คนฺถํ ด้วยนปุงสกลิงค์ ในที่ที่ควรกล่าวว่า อิมํ คนฺถํ ด้วยปุงลิงค์ อาตมาเห็นโทษเพียงเท่านี้ จึงแสดงอาการไม่พอใจเช่นนี้' อถ อริยวํสตฺเถโร ตุฏฺฐจิตฺโต หุตฺวา อตฺตโน สรีรปารุปิตํ ทุปฏฺฏจีวรํ อิมินาหํ ตว ญาณํ ปูเชมีติ วตฺวา อทาสิ. ปจฺฉากาเล อธิกราชา ตมตฺถํ สุตฺวา นาม ลญฺฉํ อทาสิ. ลำดับนั้น พระอริยวงศ์เถระมีจิตยินดีแล้ว กล่าวว่า 'อาตมาบูชาปัญญาของท่านด้วยผ้าสังฆาฏิที่ห่มกายของอาตมานี้' แล้วได้ถวายให้ ในกาลต่อมา พระเจ้าอธิกะทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว ได้พระราชทานนามลัญจกร โส จ อริยวํสตฺเถโร มณิทีปํ นาม คนฺถํ คนฺถา ภรณญฺเจว ชาตกวิโสธนญฺจ ปาฬิภาสาย อกาสิ. อนุฏีกาย ปน อตฺถโยชนํ มรมฺมภาสาย อกาสิ. และพระอริยวงศ์เถระนั้นได้ทำคัมภีร์ชื่อมณิดีปะ คันถาภรณ์ และชาตกวิโสธนะ เป็นภาษาบาลี ส่วนอรรถโยชนาแห่งอนุฎีกา ท่านได้ทำเป็นภาษามรัมมะ เอกํ สมยํ อธิกราชา วิหารํ คนฺตฺวา ธมฺมํ สุณิ. เถโร ธมฺมํ เทเสตฺวา นิฏฺฐิตกาเล ยานพลึ สุขตฺถาย ยาจิ. ราชา อทตฺวา นาวํ อภิรูหิตฺวา ปจฺจาคจฺฉิ. อนฺตรามคฺเค นาวาย ผิยํ เอโก สํสุมาโร มุเขน คณฺหิตฺวา นิจฺจลํ กตฺวา ฐเปสิ. เถเรน ยาจิตํ ยานพลึ ททามีติ มหาสทฺทํ กตฺวา ราชปุริเส ติกฺขตฺตุํ นิจฺฉาเรสิ. อถ สํสุมาโร นาวํ มุญฺจิตฺวา คจฺฉิ. เอกสฺมิญฺจ กาเล ราชา วิหารํ นิกฺขมิ. อถ [Pg.111] เอโก หตฺถินี วิหารสมีเป พนฺธิตฺวา ฐเปสิ. สา โพธิรุกฺขสาขํ ฉินฺทิตฺวา ขาทิ. สา ตตฺเถว ภูมิยํ ปติ. อถ เถโร สจฺจกิริยํ กตฺวา เมตฺตาภาวนํ ภาเวตฺวา เมตฺโตทเกน ภิญฺจิ. ตํ ขณญฺเญว สา อุฏฺฐหิ. ราชา จ ตํ อจฺฉริยํ ทิสฺวา ตสฺสา อคฺฆนกมูลํ ทตฺวา วิหารโต นที ติตฺถํ คมนมคฺเค สิลาปฏฺฏํ จินิตฺวา เสตุํ อกาสีติ. ครั้งหนึ่ง พระเจ้าอธิการราชาเสด็จไปวิหารแล้วทรงสดับพระธรรม เมื่อพระเถระแสดงธรรมจบลง ได้ขอเครื่องพลีกรรมสำหรับยานพาหนะเพื่อความสุข พระราชาไม่พระราชทาน แล้วเสด็จขึ้นเรือกลับไป ระหว่างทาง จระเข้ตัวหนึ่งได้คาบหางเสือเรือไว้ด้วยปาก ทำให้เรือหยุดนิ่ง พระราชาจึงเปล่งเสียงดังว่า 'เราจะถวายเครื่องพลีกรรมสำหรับยานพาหนะที่พระเถระขอ' แล้วให้ราชบุรุษประกาศสามครั้ง จากนั้นจระเข้ก็ปล่อยเรือแล้วไป และในอีกครั้งหนึ่ง พระราชาเสด็จออกจากวิหาร จากนั้นมีช้างพังตัวหนึ่งถูกผูกไว้ใกล้ๆ วิหาร มันได้หักกิ่งต้นโพธิ์กิน มันก็ล้มลงที่พื้นตรงนั้นเอง จากนั้นพระเถระได้ทำสัจจกิริยา เจริญเมตตาภาวนา แล้วประพรมด้วยน้ำที่เจริญเมตตา ในขณะนั้นเอง มันก็ลุกขึ้น พระราชาทอดพระเนตรเห็นความอัศจรรย์นั้นแล้ว จึงพระราชทานค่าตัวให้มัน และสร้างสะพานโดยก่อแผ่นหินบนทางเดินจากวิหารไปยังท่าน้ำ สทฺธมฺมกิตฺติตฺเถโร ปน อริยวํสตฺเถรสฺส สทฺธิวิหาริโก เชตวนวิหารวาสี. เต ปน เถรา ฉปฺปทคณวํสิกาติ ทฏฺฐพฺพา. ส่วนพระสัทธัมมกิตติเถระ เป็นสัทธิวิหาริกของพระอริยวงศ์เถระ ผู้อยู่ในวัดเชตวัน พึงทราบว่าพระเถระเหล่านั้นเป็นวงศ์แห่งคณะฉัปปะทะ กลิยุเค ทฺเวจตฺตาลีสาธิเก อฏฺฐวสฺสสเต สมฺปตฺเต รตนปูรนคเรเยว สิริสุธมฺมราชาธิปติ นาม ทุติยาธิกราชา รชฺชํ กาเรสิ. ตสฺมิญฺจ กาเล ปพฺพตพฺภนฺตรนครโต มหาสีลวํโส นาม เถโร ปญฺจจตฺตาลีสาธิเก อฏฺฐวสฺสสเต สมฺปตฺเต สุเมธกถํ กพฺยาลงฺการวเสน พนฺธิตฺวา พุทฺธาลงฺการญฺจ นาม กพฺยาลงฺการํ ปพฺพตพฺภนฺตรปฺปฏิสํยุตฺตญฺเจว กพฺยาลงฺการํ พนฺธิตฺวา เต คเหตฺวา รตนปูรนครํ อาคจฺฉิ. เมื่อกาลียุคผ่านไป ๘๔๒ ปี พระเจ้าสิริสุธัมมราชธิบดี ผู้เป็นพระอธิการราชาองค์ที่สอง ได้ครองราชย์ในเมืองรัตนปุระ ในกาลนั้น พระเถระชื่อมหาสีลวงศ์จากเมืองปัพพตาภยันตรนคร เมื่อกาลียุคผ่านไป ๘๔๕ ปี ได้แต่งสุเมธกถาในลักษณะกาพย์ประพันธ์ และแต่งกาพย์ประพันธ์ชื่อพุทธาลังการ และกาพย์ประพันธ์ที่เกี่ยวข้องกับปัพพตาภยันตรนคร แล้วนำคัมภีร์เหล่านั้นมายังเมืองรัตนปุระ อถ ราชา ถูปารามเจติยสฺส เอสนฺนฏฺฐาเน รตนวิมานวิหาเร นิสีทาเปสิ. โส จ เถโร ตตฺถ โสตารานํ ปริยตฺตึ วาเจตฺวา นิสีทิ. โส จ เถโร ตตฺถ นิสินฺนานํ เถรานํ อฏฺฐมโก โหติ. โส จ มหาสีลวํสตฺเถโร กลิยุคสฺส ปนฺนรสาธิเก อฏฺฐวสฺสสเต ชาโต. ตึสวสฺสกาเล รตนปูรนครํ อาคโตติ โปราณโปตฺถเกสุ วุตฺตํ. โส ปน เถโร เนตฺติปาฬิยา อตฺถ โยชนํ มรมฺมภาสาย อกาสิ ปารายนวตฺถุญฺจ. จากนั้นพระราชาได้ให้พระเถระนั่งในรัตนวิมานวิหาร ซึ่งเป็นที่ใกล้เจดีย์ถูปาราม พระเถระนั้นได้นั่งสอนพระปริยัติแก่ผู้ฟังในที่นั้น พระเถระนั้นเป็นองค์ที่แปดในบรรดาพระเถระที่นั่งอยู่ในที่นั้น พระมหาสีลวงศ์เถระนั้นเกิดเมื่อกาลียุคผ่านไป ๘๑๕ ปี และมายังเมืองรัตนปุระเมื่ออายุ ๓๐ ปี ดังที่กล่าวไว้ในคัมภีร์โบราณ ส่วนพระเถระนั้นได้ทำอรรถโยชนาของเนตติปกรณ์เป็นภาษาพม่า และเรื่องปารายนวัตถุ รตนปูรนคเรเยว รฏฺฐสาโร นาม เอโก เถโร อตฺถิ, มหาสีลวํสตฺเถเรน สมญฺญาณถาโม. โส ปน รตนปูรนคเรเยว [Pg.112] กลิยุคสฺส ตึสาธิเก อฏฺฐวสฺสสเต กาเล ชาโต. ภูริทตฺตชาตกํ หตฺถิปาลชาตกํ สํวรชาตกญฺจ กพฺยาลงฺการวเสน พนฺธิ อญฺญญฺจ อเนกวิธํ กพฺยาลงฺการํ. เต ปน ทฺเว เถรา กพฺยาลงฺการกา รกาติ เถรปรมฺปราย ปเวเสตฺวา น คเณนฺติ โปราณา. ในเมืองรัตนปุระนั้น มีพระเถระรูปหนึ่งชื่อรัฏฐสาระ มีกำลังปัญญาเท่ากับพระมหาสีลวงศ์เถระ ส่วนท่านนั้นเกิดในเมืองรัตนปุระเมื่อกาลียุคผ่านไป ๘๓๐ ปี ได้แต่งภูริทัตตชาดก หัตถิปาลชาดก และสังวรชาดกในลักษณะกาพย์ประพันธ์ และกาพย์ประพันธ์อื่นๆ อีกหลายชนิด แต่พระเถระทั้งสองรูปนี้เป็นผู้แต่งกาพย์ประพันธ์ พวกโบราณจึงไม่นับรวมเข้าในลำดับพระเถระ เอตฺถ จ กิญฺจาปิ สมณานํ อุโปสถิกานญฺจ กพฺยาลงฺการํ พนฺธิตุํ วาเจตุํ วา กปฺปากปฺปวิจารณํ วตฺตุํ โอกาโส ลทฺโธ, สาสนวํสํ ปน วตฺตุํ โอกาสสฺส อติวิตฺถาโรวเสสตฺตา ตํ อวตฺวา อชฺฌุเปกฺขิสฺสาม. อุโปสถวินิจฺฉเย ปน นจฺจคีตาทิสิกฺขาปทสฺส วิสเย วิตฺถาเรน มยํ อโวจุมฺหา. ในที่นี้ แม้ว่าจะได้โอกาสที่จะกล่าวพิจารณาว่าควรหรือไม่ควรในการแต่งหรือสอนกาพย์ประพันธ์ของสมณะและอุโบสถิกชน แต่เพราะโอกาสในการกล่าวถึงพงศาวดารพระศาสนามีความกว้างขวางเกินไป เราจึงจะละเว้นไม่กล่าวถึงเรื่องนั้น ส่วนในอุโบสถวินิจฉัย เราได้กล่าวโดยละเอียดในเรื่องสิกขาบทเกี่ยวกับการฟ้อนรำขับร้องเป็นต้นแล้ว กลิยุคสฺส คเต เตสฏฺฐาธิเก อฏฺฐวสฺสสเต รตนปูรนคเรเยว สิริตฺริภวนาทิตฺยนรปติปวรมหาธมฺม ราชาธิปติราชา รชฺชํ กาเรสิ. ตสฺส รญฺโญ กาเลติสาสนธโช นาม ภิกฺขุ สทฺธมฺมกิตฺติตฺเถรสฺส สนฺติเก คนฺถํ อุคฺคณฺหิ. อถ อริมทฺทนนครโต เอโก มหาเถโรโสตุนํ วาจิตฺวา รตนปูรนคเร นิสีทิสฺสามีติ อาคโต. อถ สทฺธมฺมกิตฺติตฺเถรสฺส คนฺถํ วาเจนฺตสฺเสว วิหารสฺส เหฏฺฐา นิสีทิตฺวา โส มหาเถโร สทฺทํ สุณิตฺวา เอวํ จินฺเตสิ,-เอตสฺส สนฺติเก อหํ นวกฏฺฐาเน ฐตฺวา โถกํ คนฺถํ อุคฺคณฺหิสฺสามีติ. อถ โส มหาเถโร สทฺธมฺมกิตฺติตฺเถรสฺส สนฺติกํ ปวิสิตฺวา คนฺถํ วาจาเปตุํ โอกาสํ ยาจิ. อถ สทฺธมฺมกิตฺติตฺเถโร วสฺสปมาณํ ปุจฺฉิตฺวา ตฺวํ ภนฺเต มยา วุฑฺฒตโรสีติ อาห. อหํ ตยา วุฑฺฒตโรปิ สมาโน นวกฏฺฐาเน ฐตฺวา คนฺถํ อุคฺคณฺหิสฺสามีติ อาห. อถ สทฺธมฺมกิตฺติตฺเถโร ตสฺส คนฺถํ วาเจสิ. อติปสีทิตฺวา ปน ตํ มหาเถรํ มหาสาธุชฺชโนติ นาเมน โวหารติ. เมื่อกาลียุคผ่านไป ๘๖๓ ปี พระเจ้าสิริตรีภวนาทิตยนะระปติปะวะระมหาธัมมราชธิบดี ได้ครองราชย์ในเมืองรัตนปุระ ในสมัยของพระราชาองค์นั้น ภิกษุชื่อติสาสนธชะ ได้เรียนคัมภีร์จากพระสัทธัมมกิตติเถระ จากนั้น พระมหาเถระรูปหนึ่งจากเมืองอริมัททนะ ได้มายังเมืองรัตนปุระโดยคิดว่า 'เราจะสอน (คัมภีร์) ให้ผู้ฟังแล้วจะอยู่ในเมืองรัตนปุระ' จากนั้น พระมหาเถระนั้นได้นั่งอยู่ข้างล่างวิหารของพระสัทธัมมกิตติเถระขณะที่ท่านกำลังสอนคัมภีร์ ได้ยินเสียงแล้วคิดอย่างนี้ว่า 'เราจะเรียนคัมภีร์เล็กน้อยจากท่านผู้นี้ โดยอยู่ในฐานะเป็นผู้ใหม่' จากนั้นพระมหาเถระนั้นได้เข้าไปหาพระสัทธัมมกิตติเถระ แล้วขอโอกาสให้สอนคัมภีร์ จากนั้นพระสัทธัมมกิตติเถระได้ถามถึงจำนวนพรรษา แล้วกล่าวว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านแก่กว่าอาตมา' (พระมหาเถระนั้น) กล่าวว่า 'แม้ข้าพเจ้าจะแก่กว่าท่าน แต่ก็จะเรียนคัมภีร์โดยอยู่ในฐานะเป็นผู้ใหม่' จากนั้นพระสัทธัมมกิตติเถระก็ได้สอนคัมภีร์ให้ท่านนั้น และด้วยความเลื่อมใสอย่างยิ่ง จึงเรียกพระมหาเถระนั้นด้วยชื่อว่า 'มหาสาธุชน' อถ [Pg.113] ปจฺฉา มรมฺมรฏฺฐํ กลิยุคสฺส ปญฺจาสีตาธิกอฏฺฐสตกาลโต ปฏฺฐาย ยาว อฏฺฐาสีตาธิกอฏฺฐสตวสฺสกาลํ นานาภเยหิ สงฺขุพฺภิตํ อโหสิ. ตทา กมฺโพชรฏฺฐโต สิหนิสฺวา นาม ภินฺนกุโต อาคนฺตฺวา รตน ปูรนคเร รชฺชํ คณฺหิ. อถ โส เอวํ จินฺเตสิ,- ภิกฺขู อทารา อปุตฺติกา หุตฺวา ปุน สิสฺเส โปเสตฺวา ปริวารํ คเวสนฺติ, สเจ ภิกฺขู ปริวารํ วิจินิตฺวา ราชภาวํ คณฺเหยฺยุํ, เอวํ สติ รชฺชํ คเหตุํ สกฺขิสฺสนฺติ, อิทาเนว ภิกฺขู คเหตฺวา มาเรตุํ วฏฺฏตีติ. เอวํ ปน จินฺเตตฺวา โตวิสีลู นามเก เขตฺตวเน พหู มณฺฑเป การาเปตฺวา โคมหิสกุกฺกุฏสูกราทโย มาราเปตฺวา ภิกฺขู โภเชสฺสามีติ วตฺวา เชยฺยปุรวิชยปุรรตนปูรนคเรสุ สพฺเพ มหาเถเร พหูหิ อนฺเตวาสิเกหิ สทฺธึ ปกฺโกสาเปตฺวา เตสุ มณฺฑเปสุ นิสีทาเปตฺวา หตฺถิอสฺสาทิเสนงฺเคหิ ปริวาเรตฺวา มาเรสิ. ตทา กิร ติสหสฺสปฺปมาณา ภิกฺขู มรึสูติ. ภิกฺขู จ มาเรตฺวา พหูปิ โปตฺถเก อคฺคินา ฌาเปสิ, เจติยานิปิ เภทาเปสิ. อโหวต ปาปชนสฺส ปาปกมฺมนฺติ. โหนฺติ เจตฺถ,- ต่อมาภายหลัง แคว้นพม่าได้ปั่นป่วนด้วยภัยต่างๆ ตั้งแต่กาลแห่งกลียุค ๘๘๕ ปี จนถึงกาล ๘๘๘ ปี ในกาลนั้น สีนิสวาผู้แตกแยกกันมา ได้มาจากแคว้นกัมพูชา แล้วได้ครองราชย์ในเมืองรัตนปุระ ครั้งนั้น เขาได้คิดอย่างนี้ว่า ภิกษุทั้งหลายไม่มีภรรยา ไม่มีบุตรแล้ว ย่อมเลี้ยงดูศิษย์ทั้งหลายอีก แล้วแสวงหาบริวาร ถ้าภิกษุทั้งหลายเลือกบริวารแล้ว พึงครองราชย์ เมื่อเป็นอย่างนี้ ก็จะสามารถครองราชย์ได้ ควรจับภิกษุทั้งหลายฆ่าเสียในบัดนี้ทีเดียว ครั้นคิดอย่างนี้แล้ว ได้ให้สร้างมณฑปเป็นอันมากในป่าชื่อโตวิสีลู ได้ให้ฆ่าโค กระบือ ไก่ สุกร เป็นต้น แล้วกล่าวว่า จักถวายภัตตาหารแก่ภิกษุทั้งหลาย ได้ให้เรียกพระมหาเถระทั้งปวงพร้อมด้วยอันเตวาสิกเป็นอันมาก ในเมืองชัยยะปุระ เมืองวิชัยยะปุระ และเมืองรัตนปุระ ให้ประทับนั่งในมณฑปเหล่านั้น แล้วให้ล้อมด้วยพลช้าง พลอาชา เป็นต้น แล้วฆ่าเสีย ได้ยินว่าในกาลนั้น ภิกษุประมาณสามพันรูปได้มรณภาพ และฆ่าภิกษุทั้งหลายแล้ว ได้ให้เผาหนังสือเป็นอันมากด้วยไฟ ได้ให้ทำลายเจดีย์ทั้งหลายด้วย โอ้หนอ กรรมชั่วของคนบาป มีคาถาในเรื่องนี้ว่า สาสนํ นาม ราชานํ, นิสฺสาย ติฏฺฐเต อิธ; มิจฺฉาทิฏฺฐิกราชาโน, สาสนํ ทูเสนฺติ สตฺถุโน. พระศาสนาชื่อว่า ย่อมตั้งอยู่ได้ในโลกนี้ อาศัยพระราชา พระราชาผู้มีมิจฉาทิฏฐิทั้งหลาย ย่อมยังพระศาสนาของพระศาสดาให้เศร้าหมอง สมฺมาทิฏฺฐี จ ราชาโน, ปคฺคณฺหนฺเตว สาสนํ; เอวญฺจ สติ อากาเส, อุลูราชาว ทิพฺพตีติ. ส่วนพระราชาผู้มีสัมมาทิฏฐิทั้งหลาย ย่อมทรงยกย่องพระศาสนาทีเดียว เมื่อเป็นอย่างนี้ ย่อมรุ่งเรืองเหมือนพระจันทร์ในอากาศฉะนั้น อถ กลิยุเค เอกวสฺสาธิเก นววสฺสสเต สมฺปตฺเต อากาเส พหูหิ ตารกาหิ ธูมา นิกฺขมึสุ. จญฺญิงฺขุเจติเยปิ พุทฺธปฺปฏิพิมฺพสฺส อกฺขิกูปโต อุทกธาราเนตฺตชลานิวิย นิกฺขมึสูติ ราชวํเส วุตฺตํ. ครั้งนั้น เมื่อกลียุคถึง ๙๐๑ ปี ควันได้พวยพุ่งออกมาจากดวงดาวเป็นอันมากในอากาศ แม้ที่เจดีย์จัญญิงคุ สายน้ำได้พวยพุ่งออกมาจากเบ้าพระเนตรของพระพุทธปฏิมาดุจน้ำตาฉะนั้น พระราชพงศาวดารกล่าวไว้ อถ [Pg.114] สทฺธมฺมกิตฺติตฺเถโร สทฺธึ มหาสาธุชฺชนติสาย นธชตฺเถเรหิ เกตุมตีนครํ อคมาสิ. รฏฺฐสารตฺเถโรปิ สิริเขตฺตนครํ สยเมว อคมาสีติ โปราณโปตฺถเกสุ วุตฺตํ. ตํ ปน ราชวํเส สิริเขตฺตนครินฺโท สตฺว วราชา ตํ อาเนสีติ วุตฺตวจเนน น สเมติ. ครั้งนั้น พระสัทธัมมกิตติเถระ พร้อมด้วยพระมหา สาธุชนติสานธชเถระ ได้ไปยังเมืองเกตุมาตี แม้พระรัฏฐสารเถระ ได้ไปยังเมืองสิริเขตต์ด้วยตนเองทีเดียว หนังสือโบราณกล่าวไว้ แต่คำนั้น ไม่ตรงกับคำที่กล่าวไว้ในพระราชพงศาวดารว่า พระราชาสัตววระ ผู้เป็นเจ้าเมืองสิริเขตต์ ได้นำท่านมา สทฺธมฺมกิตฺติตฺเถโรปิ เกตุมตีนคเร กาลงฺกโต. ตโต ปจฺฉา โถกํ กาลํ อติกฺกมิตฺวา มหาสาธุชฺชนตฺเถโร ตตฺเถว กาลมกาสิ. แม้พระสัทธัมมกิตติเถระ ได้มรณภาพในเมืองเกตุมาตี หลังจากนั้น ล่วงเลยกาลเล็กน้อยแล้ว พระมหา สาธุชนเถระ ได้มรณภาพในที่นั้นเอง ติสาสนธชตฺเถโร ปน กลิยุเค ทฺวาทสาธิเก นววสฺสสเต สมฺปตฺเต หํสาวตีนคเร อเนกเสติภินฺทสฺส รญฺโญ กาเล เกตุมตีนครโต หํสาวตีนครํ อคมาสิ. ส่วนพระติสานธชเถระ เมื่อกลียุคถึง ๙๑๒ ปี ในกาลแห่งพระราชาอนีกเสติภินทะ ในเมืองหงสาวดี ได้ไปยังเมืองหงสาวดีจากเมืองเกตุมาตี ตโต ปจฺฉา ติจตฺตาลีสวสฺสิโก หุตฺวา กลิยุเค เตรสาธิเก นววสฺสสเต มิงฺฆ พฺรหฺมนรปติรญฺโญกาเล ปุน เชยฺยปุรนครํ สมฺปตฺโต หุตฺวา เชตวนวิหารสมีเป เอกิสฺสํ คุหายํ ทิสีทิ. มหาอริยวํสคณิกสฺส เชตวนตฺเถรสฺส สนฺติเก อุปสงฺกมิ. หลังจากนั้น มีอายุ ๔๓ ปีแล้ว เมื่อกลียุคถึง ๙๑๓ ปี ในกาลแห่งพระราชาเมงฆะพรหมนรบดี ได้มาถึงเมืองชัยยะปุระอีก ได้อยู่ในถ้ำแห่งหนึ่งใกล้พระวิหารเชตวัน ได้เข้าไปหาพระเชตวันเถระ ผู้เป็นเจ้าคณะแห่งพระมหาอริยวงศ์ ตสฺมิญฺจ กาเล เชตวนตฺเถโร คิลาโน หุตฺวา มยิ กาลงฺกเต มม ฐานํ อธุนา หํสาวตีนครโต อาคโต ติสาสนธโช นาม เถโร ปริคฺคณฺหิตุํ สมตฺโถ ภวิสฺสติ, ตสฺส นิยฺยาเทสฺสามีติ จินฺเตสิ. ตสฺมึ ขเณ ติสาสนธชตฺเถโร ปุริมยาเม สุปินํ มสฺสิ,– มตกเฬวรํ สมีปํ อาคจฺฉตีติ, มชฺฌิมยาเม ปน ตํ มตกเฬวรํ คุหายํ ปวิสตีติ, ปจฺฉิมยาเม มตกเฬวรสฺส มํสํ สตฺเถน ฉินฺทตีติ. อถ สุปินํ ปสฺสิตภาวํ อตฺตโน สมีเป สยนฺตสฺส เอกสฺส สามเณรสฺส อาโรเจสิ. อาโรเจตฺวา จ ปริตฺตํ ภเณตฺวา นิสีทนฺตสฺเสว เชตวนตฺเถโร ตํ ปกฺโกสิตฺวา เชตวนวิหารํ ตสฺส นิยฺยาเทสิ. ติสาสนธชตฺเถโร จ เชตวนวิหาเร นิสีทิตฺวา [Pg.115] คนฺถํ วาเจตฺวา นิสีทิ. มิงฺฆ พฺรหฺมนรปติราชา จ ตสฺส อนุคฺคหิตํ อกาสิ. ในกาลนั้น พระเชตวันเถระอาพาธแล้ว ได้คิดว่า เมื่อเรามรณภาพแล้ว พระติสานธชะชื่อว่าเถระ ผู้มาจากเมืองหงสาวดีในบัดนี้ จักสามารถรับตำแหน่งของเราได้ เราจักมอบให้แก่ท่าน ในขณะนั้น พระติสานธชเถระได้ฝันในปฐมยามว่า ซากศพมาใกล้ ส่วนในมัชฌิมยาม ซากศพนั้นเข้าไปในถ้ำ ในปัจฉิมยาม เนื้อของซากศพนั้นถูกตัดด้วยมีด ครั้งนั้น ได้บอกการที่ได้ฝันแก่สามเณรรูปหนึ่งผู้นอนอยู่ใกล้ตน และบอกแล้ว สวดพระปริตรแล้ว พระเชตวันเถระผู้กำลังนั่งอยู่ทีเดียว เรียกท่านนั้นมา ได้มอบพระวิหารเชตวันให้แก่ท่าน และพระติสานธชเถระ นั่งอยู่ในพระวิหารเชตวันแล้ว ได้นั่งอ่านคัมภีร์ และพระราชาเมงฆะพรหมนรบดี ได้ทรงอนุเคราะห์ท่าน ปจฺฉา กลิยุเค โสฬสาธิเก นววสฺสสเต สมฺปตฺเต หํสาวตีนครินฺโท อเนกเสติภินฺโท นาม ราชา รตนปูรนครํ วิชยิตฺวา เอกํ วิหารํ การาเปตฺวา ตสฺส อทาสิ. ภายหลัง เมื่อกลียุคถึง ๙๑๖ ปี พระราชาอนีกเสติภินทะ ผู้เป็นเจ้าเมืองหงสาวดี ทรงชนะเมืองรัตนปุระแล้ว ได้ให้สร้างพระวิหารแห่งหนึ่ง แล้วถวายแก่ท่าน โส จ ติสาสนธชตฺเถโร อริมทฺทนนคเร อรหนฺต คณวํสิโกติ ทฏฺฐพฺโพ. และพระติสานธชเถระนั้น พึงทราบว่าเป็นผู้สืบวงศ์แห่งพระอรหันต์ในเมืองอริมัททนะ ตสฺส ปน สิสฺสา อเนกสตปฺปมาณา ลชฺชิโน อเหสุํ. เตสุ ปน สิสฺเสสุ วรพาหุตฺเถโร ภูมินิขาเนน ครวาสิตฺเถโร มหารฏฺฐคามวาสิโน ตโย มหาเถราติ อิเม ปญฺจ เถรา วิเสสโต ปริยตฺติโกวิทาติ. ส่วนศิษย์ของท่านนั้น มีประมาณหลายร้อยรูป เป็นผู้ละอาย ในบรรดาศิษย์เหล่านั้น พระวรพาหุเถระ พระครุวาสีเถระ ผู้ขุดดิน พระมหาเถระสามรูป ผู้อยู่ในหมู่บ้านมหารัฐ พระเถระห้ารูปเหล่านี้ เป็นผู้ฉลาดในปริยัติเป็นพิเศษ ติสาสนธชตฺเถโร จ มหลฺลกกาเล อนาปาน สติกมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา อรญฺญํ ปวิสิตฺวา วิเวกฏฺฐานํ คณฺหิ. ตทา เชตวนคณาทโย อรหนฺต คณวํสาเยว. อปรภาเคเยว เตสํ สิสฺสานุสิสฺสปรมฺปราสุ เกจิ ภิกฺขู สิรจฺฉาทนํ นานาวณฺณปฺปฏิมณฺฑิตญฺจ ตาลวณฺฏํ คเหตฺวา อาจารวิการํ อาปชฺชึสุ. และพระติสานธชเถระ ในกาลชรา ถือเอาอนาปานสติกัมมัฏฐานแล้ว เข้าไปในป่าแล้ว ได้ถือเอาที่วิเวก ในกาลนั้น คณะเชตวันเป็นต้น เป็นวงศ์แห่งพระอรหันต์ทีเดียว ในส่วนภายหลังทีเดียว ในลำดับศิษย์และอนุศิษย์ของท่านเหล่านั้น ภิกษุบางรูป ถือเอาผ้าคลุมศีรษะและพัดที่ประดับด้วยสีต่างๆ ได้ถึงความวิปริตแห่งอาจาระ กลิยุเค เอกวสฺสาธิเก สหสฺเส สมฺปตฺเต อุกฺกํสิโก นาม ราชา วิหารํ การาเปตฺวา ติสาสนธชตฺเถรสฺส สิสฺสภูตสฺส วรพาหุตฺเถรสฺส สิสฺสภูตสฺส มหารตนากรสฺส นาม เถรสฺส อทาสิ. เมื่อกลียุคถึง ๑๐๐๑ ปี พระราชาชื่ออุกกังสิกะ ได้ให้สร้างพระวิหารแล้ว ได้ถวายแก่พระมหารัตนากรเถระ ผู้เป็นศิษย์ของพระวรพาหุเถระ ผู้เป็นศิษย์ของพระติสานธชเถระ โส จ มหารตนากรตฺเถโร อุกฺกํสิกรญฺโญ สิริสุธมฺมราชามหาธิปตีติ นามลญฺฉํ ฉนฺทาลงฺการสทฺทเนตฺติ นเยหิ อลงฺกริตฺวา ทสฺสิตํ รชินฺทราชนามาภิเธยฺยาทีปนึ นาม คนฺถํ อกาสิ. และพระมหารัตนากรเถระนั้น ได้ทำคัมภีร์ชื่อว่า ราชินทราชนามภิเธยยาทีปนี ซึ่งมีพระนามว่า สิริสุธัมมราชามหาธิบดี ของพระราชาอุกกังสิกะ ได้แสดงโดยประดับด้วยวิธีแห่งฉันท์ อลังการ และสัททเนติ ตญฺจ คนฺถํ ปริวิโสธนตฺถาย ติโรปพฺพตาภิเธยฺยสฺส มหาเถรสฺส นิยฺยาเทสิ. ติสาสนธชตฺเถรสฺส สิสฺสภูเตสุ [Pg.116] มหารฏฺฐคามวาสีสุ ตีสุ ภาติกตฺเถเรสุ เชฏฺโฐ ตึสคุหาสุวสนฺโต ปริยตฺตึ วาเจตฺวา นิสีทิ. สตฺววราชา จ ตสฺมึ เถเร อติวิย ปสนฺโน อโหสิ. ญฺโญงฺกรมิ นามกสฺส รญฺโญ กาเลปิ จูฬปิตา เอกํ วิหารํ การาเปตฺวา ตสฺเสว อทาสิ. อุกฺกํสิกรญฺโญ กาเลปิ มงฺควํนามเก ปพฺพเต วิหารํ การาเปตฺวา ตสฺเสว อทาสิ. และคัมภีร์นั้น เพื่อประโยชน์แก่การชำระให้บริสุทธิ์ ได้มอบให้แก่พระมหาเถระผู้มีนามว่า ติโรปัพพตะ ในบรรดาศิษย์ของพระติสานธชเถระ ในบรรดาพระเถระพี่น้องสามรูป ผู้อยู่ในหมู่บ้านมหารัฐ รูปพี่ผู้อยู่ในถ้ำสามสิบ ได้นั่งสอนปริยัติ และพระราชาสัตววระ ได้ทรงเลื่อมใสในพระเถระนั้นเป็นอย่างยิ่ง แม้ในกาลแห่งพระราชาชื่อญองกะระมี พระปิตุลา (อาชาย) ได้ให้สร้างพระวิหารแห่งหนึ่ง แล้วถวายแก่ท่านนั้นเอง แม้ในกาลแห่งพระราชาอุกกังสิกะ ได้ให้สร้างพระวิหารบนภูเขาชื่อมังคะวัง แล้วถวายแก่ท่านนั้นเอง เตสุ มหารฏฺฐคามวาสิตฺเถเรสุ มชฺฌิมตฺเถโรปิ ติสาสนธชตฺเถรสฺส เชฏฺฐภาติกตฺเถรสฺส จ นิวาสฏฺฐานภูเต เชตวนวิหาเรเยว คนฺถํ วาเจตฺวา นิสีทิ. กนิฏฺฐตฺเถโรปิ เตสํ นิวาสฏฺฐานภูเตสุเยว วิหาเรสุ คนฺถํ วาเจตฺวา นิสีทิ. เอตฺถ จ ติสาสนธชตฺเถโร นาม ลชฺชิอลชฺชิวเสน ทุพฺพิโธ. ยถาวุตฺตตฺเถโร ปน ลชฺชีเย วาติ ทฏฺฐพฺโพ. อลชฺชี ปน อิมสฺมึ เถรปรมฺปราทสฺสเน น อิจฺฉิ ตพฺโพ. อลชฺชีภูตสฺส ปน ติสาสนธชตฺเถรสฺส วตฺถุํ อิธ อวตฺวา อชฺฌุเปกฺขิสฺสาม, ปโยชนาภาวา คนฺถสฺส จ ปปญฺจูปคมนตฺตาติ. ในบรรดาพระเถระผู้อยู่ในหมู่บ้านมหารัฐเหล่านั้น แม้พระเถระรูปกลาง ได้นั่งสอนคัมภีร์ในพระวิหารเชตวันอันเป็นที่อยู่ของพระติสานธชเถระและพระเถระผู้เป็นพี่ชาย แม้พระเถระรูปเล็ก ได้นั่งสอนคัมภีร์ในพระวิหารทั้งหลายอันเป็นที่อยู่ของท่านเหล่านั้นเอง และในเรื่องนี้ พระติสานธชเถระชื่อว่า มีสองประเภทโดยความเป็นผู้ละอายและไม่ละอาย ส่วนพระเถระที่กล่าวมาแล้ว พึงทราบว่าเป็นผู้ละอายทีเดียว ส่วนผู้ไม่ละอาย ไม่พึงปรารถนาในการแสดงลำดับพระเถระนี้ ส่วนเรื่องของพระติสานธชเถระผู้ไม่ละอาย เราจักไม่กล่าวในที่นี้ แล้วจักเพิกเฉยเสีย เพราะไม่มีประโยชน์ และเพราะคัมภีร์จะถึงความยืดยาว โยคิรงฺค นามกสฺส รญฺโญ กาเล เชยฺยปุเร สุวณฺณคุหวาสี มหาเถโร ทกฺขิณารามวิหารวาสี มหาเถโร จตุภูมิกวิหารวาสี มหาเถโร โตงฺคภีลู วิหารวาสี มหาเถโร จ ติสาสนธชมหาเถรสฺส สทฺธิวิหาริกาเยว. เตสํ ปน วตฺถุมฺปิ คนฺถวิตฺถารภเยน น วทาม. ลชฺชิคณวํสิกา เอเตติ วิชานนเมว เหตฺถ ปมาณนฺติ. ในสมัยของพระราชาพระนามว่าโยคีรังคะ พระมหาเถระผู้อยู่ในถ้ำทองที่เมืองชัยปุระ พระมหาเถระผู้อยู่ในทักขิณารามวิหาร พระมหาเถระผู้อยู่ในจตุภูมิิกวิหาร และพระมหาเถระผู้อยู่ในตองภีลูวิหาร ล้วนเป็นสัทธิวิหาริกของพระมหาเถระติสาสนธชะ อนึ่ง เรื่องราวของท่านเหล่านั้น เราไม่กล่าวเพราะกลัวว่าคัมภีร์จะยืดยาว การรู้ว่าท่านเหล่านี้เป็นวงศ์ของคณะผู้ละอาย (ลัชชี) เท่านั้นเป็นประมาณในที่นี้ กลิยุเค เอกสฏฺฐาธิเก นววสฺสสเต สมฺปตฺเต ผคฺคุนมาสสฺส ชุณฺหปกฺขทุติยทิวเส สุกฺกวาเร รตนปูรนครํ ทุติยํ มาเปตฺวา ญฺโญคีรงฺค นาม ราชา รชฺชํ กาเรสิ. สีหสูรธมฺมราชาติปิ นามลญฺฉํ ปฏิคฺคณฺหิ. โตจภีลู วิหารวาสีมหาเถรํ [Pg.117] อุทฺทิสฺส จตุภูมิกวิหารํ การาเปสิ. จตฺตาริ มหามุนิเจติยานิปิ การาเปสิ. วิหาร เจติเยสุ อนิฏฺฐิเตสุเยว สินฺนีนครํ นิกฺขมิตฺวา ตตฺถ เวรํ วูปสมาเปตฺวา ปจฺจาคตกาเล สงฺขารสภาวํ อนติกฺกมนโต ทิวงฺคโต อโหสิ. อโหวต สงฺขารธมฺมาติ. โหนฺติ เจตฺถ,– เมื่อกาลียุคถึง 961 ปี ในวันศุกร์ ขึ้น 2 ค่ำ เดือน 4 พระราชาพระนามว่าโยคีรังคะได้สร้างเมืองรัตนปุระเป็นครั้งที่สองและได้ครองราชย์ ทรงรับพระนามว่าสีหสุรธรรมราชาด้วย ทรงสร้างจตุภูมิิกวิหารอุทิศแด่พระมหาเถระผู้อยู่ในโตจภีลูวิหาร และทรงสร้างมหาเจดีย์ 4 องค์ด้วย เมื่อวิหารและเจดีย์ยังสร้างไม่เสร็จ ก็เสด็จออกจากเมืองสินนีนคร ไปสงบศึกที่นั่น และเมื่อเสด็จกลับมา ก็สวรรคตเพราะไม่อาจล่วงพ้นสภาพแห่งสังขารไปได้ โอ้หนอ สังขารธรรมทั้งหลาย มีคาถาในที่นี้ว่า เสยฺยถา วาณิชานํว, ฆรโคฬิกรูปกํ; ตํตํทิสํ ภมิตฺวาว, สีสํ ฐเปติ อุตฺตรํ; เหมือนอย่างรูปจิ้งจกบ้านของพวกพ่อค้า เที่ยวไปในทิศนั้นๆ แล้ว ก็ตั้งหัวขึ้นทางทิศเหนือ เอวํ โลกมฺหิ สตฺตา จ, สนฺธิจุตีนมนฺตเร; ยถา ตถา ภมิตฺวาว, อนฺเต ฐเปนฺติ สนฺตนุนฺติ; สัตว์ทั้งหลายในโลกนี้ก็เช่นกัน ในระหว่างแห่งการต่อภพและการจุติ เที่ยวไปอย่างไรๆ ก็ตาม ในที่สุดก็ทอดร่างลง กลิยุเค สตฺตสฏฺฐาธิเก นววสฺสสเต ผคฺคุนมาสสฺส กาฬปกฺขเตรสมิยํ ตสฺส เชฏฺฐปุตฺโต ปิตุ สนฺตกํ รชฺชํ คณฺหิ. มหาธมฺมราชาติ นามลญฺฉมฺปิ ปฏิคฺคณฺหิ. ปิตุ กาเล อนิฏฺฐิตานิ เจติยานิ ปุน การาเปสิ. จตุภูมิกวิหารญฺจ นิฏฺฐํ คมาเปตฺวา โตวิภีลู มหาเถรสฺส ปรโลกํ คนฺตฺวา อวิชฺชมานตาย จตุภูมิกวิหารวาสี มหาเถรสฺส ทสฺสามีติ อนฺเตปุรํ ปกฺโกสาเปสิ. เถโร ทฺเว วารานิ ปกฺโกสิยมาโนปิ นาคจฺฉิ. ตติย วาเร ปน พหู สทฺธิวิหาริกา อนฺเตปุรํ คนฺตฺวา ปวิสถ, น หิ สกฺกา รญฺญา ปกฺโกสิเต ปฏิกฺขิปิตุนฺติ อาหํสุ. เมื่อกาลียุคถึง 967 ปี ในวันแรม 13 ค่ำ เดือน 4 พระโอรสองค์ใหญ่ของพระองค์ได้ครองราชสมบัติของพระบิดา ทรงรับพระนามว่ามหาธรรมราชาด้วย ทรงสร้างเจดีย์ที่ยังไม่เสร็จในสมัยพระบิดาให้แล้วเสร็จอีกครั้ง และทรงสร้างจตุภูมิิกวิหารให้แล้วเสร็จ เพราะพระมหาเถระโตวิภีลูได้ไปสู่ปรโลกและไม่มีอยู่แล้ว จึงทรงให้เรียกพระมหาเถระผู้อยู่ในจตุภูมิิกวิหารมายังพระราชวังเพื่อจะถวาย (วิหารนั้น) แม้พระเถระถูกเรียกสองครั้งก็ไม่มา แต่ในครั้งที่สาม สัทธิวิหาริกจำนวนมากกล่าวว่า "ขอท่านจงไปและเข้าไปยังพระราชวังเถิด เพราะไม่อาจปฏิเสธผู้ที่พระราชาทรงเรียกได้" อถ เถโร เอวมาห,- อหํ อาวุโส รฏฺฐปีฬนปิณฺฑปาตํ ภุญฺชิตุํ น อิจฺฉามิ, เอวมฺปิ สเจ ตุมฺเห อิจฺฉถ รญฺโญ สนฺติกํ คนฺตุํ, เอวํ สติ อิทานิ รญฺโญ สนฺติกํ อหํ คมิสฺสามีติ อนฺเตปุรํ ปาวิสิ. ปวิสิตฺวา รญฺญา สทฺธึ สลฺลาปํ กตฺวา อยํ วิหาโร อรญฺญวาสีนํ ภิกฺขูนํ อสปฺปาโยติ ปฏิกฺขิปิ. เอวํ ปน ภนฺเต สติ ตสฺมึ วิหาเร นิสีทิยมานํ เถรํ อุปทิสฺสถาติ[Pg.118]. ขณิตฺติปาทวิหารวาสี มหาราช เถโร ปริยตฺติวิสฺสารโท สิกฺขากาโม, ตสฺส ทาตุํ วฏฺฏตีติ. อถ ราชา ตสฺส วิหารํ อทาสิ. มหาสงฺฆนาโถติ นามลญฺฉมฺปิ อทาสิ. โส ตตฺถ ปริยตฺตึ วาเจตฺวา นิสีทิ. ลำดับนั้น พระเถระจึงกล่าวว่า "อาวุโส อาตมาไม่ปรารถนาจะฉันบิณฑบาตที่เบียดเบียนชาวเมือง ถึงกระนั้น ถ้าพวกท่านปรารถนาจะไปเฝ้าพระราชา เมื่อเป็นเช่นนี้ บัดนี้อาตมาจะไปเฝ้าพระราชา" ดังนี้แล้วก็เข้าไปในพระราชวัง เมื่อเข้าไปแล้ว ได้สนทนากับพระราชาและปฏิเสธว่า "วิหารนี้ไม่เหมาะสมสำหรับภิกษุผู้อยู่ป่า" (พระราชาตรัสว่า) "ถ้าเช่นนั้น พระคุณเจ้า ขอจงแนะนำพระเถระที่จะพึงอยู่ประจำในวิหารนั้นเถิด" (พระเถระตอบว่า) "มหาบพิตร พระเถระผู้อยู่ในขณิตติปาทวิหาร เป็นผู้เชี่ยวชาญในปริยัติและใคร่ในการศึกษา ควรจะถวายแก่ท่านนั้น" ลำดับนั้น พระราชาจึงถวายวิหารนั้นแก่ท่าน และทรงถวายพระนามว่ามหาสังฆนาถะด้วย ท่านจึงอยู่ประจำที่นั่นและสอนปริยัติ ตสฺส ปน วิหารสฺส ปริวารภูเตสุ จตฺตาลีสาย วิหาเรสุ อุตฺตราย อนุทิสาย เอกสฺมึ วิหาเร วสนฺโต วราภิสงฺฆนาโถ นาม เถโร มณิกุณฺฑลวตฺถุํ มรมฺมภาสาย อกาสิ. ปจฺฉิมาย อนุทิสาย เอกสฺมึ วิหาเร วสนฺโต เอโก เถโร สตฺตราชธมฺมวตฺถุํ อกาสิ. อนึ่ง ในวิหาร 40 แห่งที่เป็นบริวารของวิหารนั้น พระเถระนามว่าวราภิสังฆนาถะ ผู้อยู่ในวิหารแห่งหนึ่งทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือ ได้แต่งเรื่องมณีกุณฑลเป็นภาษามรมา พระเถระรูปหนึ่ง ผู้อยู่ในวิหารแห่งหนึ่งทางทิศตะวันตกเฉียงเหนือ ได้แต่งเรื่องสัตตรัฐธรรม ตสฺมิญฺจ กาเล ภามองฺกฺโย อาจารองฺกฺโยติ ทฺวินฺนํ ภิกฺขูนญฺจ โลกธมฺเมสุ เฉกตาย ทฺเว วิหาเร กตฺวา อทาสิ. เต ปน ทฺเว เถรา เวทสตฺถโกวิทา, ปริยตฺติปฏิปตฺตีสุ ปน มนฺทา, รามญฺญรฏฺฐโต อาคตา. เต ปน เถรปรมฺปราย น คณนฺติ โปราณา. ในกาลนั้น ได้สร้างวิหารสองแห่งถวายแก่ภิกษุสองรูปคือ ภามอังกโย และอาจารอังกโย เพราะความเชี่ยวชาญในโลกธรรม อนึ่ง พระเถระสองรูปนั้นเป็นผู้เชี่ยวชาญในคัมภีร์พระเวท แต่ยังอ่อนในปริยัติและปฏิปัติ มาจากแคว้นรามัญ อนึ่ง คนโบราณไม่นับท่านเหล่านั้นเข้าในลำดับพระเถระ กลิยุเค ติสตฺตตาธิเก นววสฺสสเต สมฺปตฺเต มหามุนิเจติยสฺส ปุรตฺถิมทิสาภาเค จตฺตาโร วิหาเร การาเปตฺวา จตุนฺนํ เถรานํ อทาสิ. เต จ เถรา ตตฺถ นิสีทิตฺวา สาสนํ ปคฺคณฺหึสุ. เมื่อกาลียุคถึง 973 ปี ได้สร้างวิหาร 4 แห่งทางทิศตะวันออกของมหาเจดีย์ และถวายแก่พระเถระ 4 รูป พระเถระเหล่านั้นได้อยู่ประจำที่นั่นและเชิดชูพระศาสนา ตสฺมึเยว กาเล พทรวนวาสี นาม เอโกปิ เถโร อตฺถิ. โสปิ ปริยตฺติวิสารโท ฉปฺปทวํสิโก. โส จ เถโร ยาวชีวํ ยถาพลํ สาสนํ ปคฺคณฺหิตฺวา ทุติยภเว จลงฺคนคเร เอกิสฺสา อิตฺถิยา กุจฺฉิมฺหิ ปฏิสนฺธึ คณฺหิ. ทสมาสจฺจเยน กลิยุเค จตฺตาลีสาธิเก นววสฺสสเต สมฺปตฺเต พุธวาเร วิชายิตฺวา เตรสวสฺสิกกาเล สาสเน ปพฺพชิตฺวา ปริยตฺตึ อุคฺคณฺหิ. สิริเขตฺตนครินฺโท ราชา สิริเขตฺตนครํ อาเนตฺวา สิริเขตฺตนคเร สามเณโรติ นาเมน ปากโฏ หุตฺวา กลิยุเค จตุปณฺณาสาธิเก [Pg.119] นววสฺสสเต สมฺปตฺเต ปนฺนรสวสฺสิกกาเล เวสฺสนฺตรชาภกํ กพฺยาลงฺการวเสน พนฺธิ. ปริปุณฺณวีสติวสฺสกาเล สิริเขตฺตนคเรเยว สิริเขตฺตนครินฺโท เวรวิชโย นาม ราชา อนุคฺคเหตฺวา อุปสมฺปทภูมิยํ ปติฏฺฐาติ. ปจฺฉิมปกฺขาธิโก นาม ราชา สิริเขตฺตนครํ อตฺตโน หตฺถคตํ อกาสิ. ตสฺมิญฺจ กาเล ตํ เถรํ อาเนตฺวา รตนปูรนคเร วสาเปสิ. สูรกิตฺติ นาม รญฺโญ กนิฏฺฐภาติโก เอราวตีนทีตีเร จตุภูมิกวิหารํ การาเปตฺวา ตสฺส เถรสฺส อทาสิ. ราชา จ ติปิฏกาลงฺกาโรติ นามลญฺฉํ อทาสิ. ในกาลนั้น มีพระเถระรูปหนึ่งนามว่า พทราวาสี ท่านเป็นผู้เชี่ยวชาญในปริยัติและเป็นวงศ์ของพระฉัพพทะ พระเถระรูปนั้นได้เชิดชูพระศาสนาตลอดชีวิตตามกำลังของตน แล้วในภพที่สองได้ปฏิสนธิในครรภ์ของหญิงคนหนึ่งในเมืองจลังคะ เมื่อครบ 10 เดือน ในกาลียุค 940 ปี ในวันพุธ ได้คลอดออกมา เมื่ออายุ 13 ปี ได้บวชในพระศาสนาและศึกษาปริยัติ พระราชาผู้เป็นเจ้าเมืองสิริเขตต์ ได้นำท่านมายังเมืองสิริเขตต์ และท่านเป็นที่รู้จักในเมืองสิริเขตต์ด้วยนามว่า 'สามเณร' เมื่อกาลียุค 954 ปี เมื่ออายุ 15 ปี ได้แต่งเรื่องเวสสันดรชาดกด้วยอำนาจแห่งกวีนิพนธ์ เมื่ออายุครบ 20 ปี ในเมืองสิริเขตต์นั่นเอง พระราชาผู้เป็นเจ้าเมืองสิริเขตต์นามว่าเวรวิชัย ได้ทรงอุปถัมภ์ให้ท่านตั้งมั่นในภูมิแห่งอุปสมบท พระราชาพระนามว่าปัจฉิมปักขาธิกะ ได้ยึดเมืองสิริเขตต์ไว้ในอำนาจของพระองค์ ในกาลนั้น ได้นำพระเถระรูปนั้นมาให้พำนักอยู่ในเมืองรัตนปุระ พระอนุชาของพระราชาพระนามว่าสุรกิตติ ได้สร้างจตุภูมิวิหารริมฝั่งแม่น้ำอิรวดี และถวายแก่พระเถระรูปนั้น และพระราชาได้พระราชทานสร้อยพระนามว่า ติปิฏกาลังการะ กลิยุเค วสฺสสหสฺเส สมฺปตฺเต ผคฺคุนมาสสฺส ปุณฺณมิยํ สฏฺฐิวสฺสิโก หุตฺวา ติริยปพฺพตํ คนฺตฺวา อรญฺญวาสํ วสิ. ทฺเว วสฺสาธิเก วสฺสสหสฺเส ราชา ตสฺมึ วิหารํ การาเปตฺวา ตสฺเสว เถรสฺส อทาสิ. โส ปน ติปิฏกาลงฺการตฺเถโร สิริเขตฺตนคเร นวงฺคกนฺทเร ปตฺตลงฺกสฺส อตุลวํสตฺเถรสฺส วํสิโก. สิริเขตฺตนคเร นวงฺคกนฺทเร สุวณฺณวิหาเร วสนฺตสฺส เถรสฺส กิตฺติโฆโส สพฺพตฺถ ปตฺถริ. เชยฺยปุเร เอราวตีนทีตีเร จตุภูมิกวิหาเร วสนกาเล อฏฺฐสาลินิยา อาทิโต วีสติ คาถานํ สํวณฺณนํ อกาสิ. สูรกิตฺตินามกสฺส กนิฏฺฐภาติกสฺส ยาจนมารพฺภ ยสวฑฺฒนวตฺถุญฺจ อกาสิ. ติริยปพฺพเต วสนกาเล วินยาลงฺการฏีกํ อกาสิ. ปจฺฉิมปกฺขาธิกรญฺโญ กาเล มหาสงฺฆนาถตฺเถรํ สงฺฆราชภาเว ฐเปสิ. โส จ สงฺฆราชา อติวิย ปริยตฺติ วิสารโท. ตสฺมิญฺจ กาเล รตนปูรนคเรปิ อริยาลงฺการตฺถโร นาม เอโก อตฺถิ. โส ปน ติปิฏกาลงฺการตฺเถเรน สมญฺญาณถาโม. วยสาปิ สมานวสฺสิกา. เมื่อกาลียุค 1000 ปี ในวันเพ็ญเดือน 4 เมื่ออายุ 60 ปี ได้ไปสู่ภูเขาทีริยะและอยู่ป่า เมื่อกาลียุค 1002 ปี พระราชาได้ทรงสร้างวิหารที่นั่นและถวายแก่พระเถระรูปนั้น อนึ่ง พระเถระติปิฏกาลังการะรูปนั้น เป็นวงศ์ของพระเถระอตุลวงศ์ ผู้ครองปัตตลังคะ ในนวังคคันธระ เมืองสิริเขตต์ เกียรติคุณของพระเถระผู้อยู่ในสุวรรณวิหาร นวังคคันธระ เมืองสิริเขตต์ ได้แผ่ไปทั่วทุกหนทุกแห่ง เมื่อพำนักอยู่ในจตุภูมิวิหารริมฝั่งแม่น้ำอิรวดีที่เมืองชัยปุระ ได้แต่งคำอธิบายคาถา 20 คาถาแรกของคัมภีร์อัฏฐสาลินี และได้แต่งเรื่องยสวัฑฒนะ โดยปรารภการขอร้องของพระอนุชาของพระราชาพระนามว่าสุรกิตติ เมื่อพำนักอยู่ที่ภูเขาทีริยะ ได้แต่งวินยาลังการฎีกา ในสมัยของพระเจ้าปัจฉิมปักขาธิกะ ได้ทรงแต่งตั้งพระมหาเถระสังฆนาถะให้เป็นสังฆราช พระสังฆราชรูปนั้นเป็นผู้เชี่ยวชาญในปริยัติอย่างยิ่ง ในกาลนั้น ในเมืองรัตนปุระก็มีพระเถระรูปหนึ่งนามว่าอริยาลังการะ อนึ่ง ท่านนั้นมีกำลังปัญญาเท่ากับพระเถระติปิฏกาลังการะ และมีอายุเท่ากันด้วย เตสุ ติปิฏกาลงฺการตฺเถโร คนฺถนฺตรพหุสฺสุตฏฺฐาเน [Pg.120] อธิโก, อริยาลงฺการตฺเถโร ปน ธาตุปจฺจยวิภาคฏฺฐาเน อธิโกติ ทฏฺฐพฺโพ. ปจฺฉา ปน อุกฺกํสิกรญฺโญกาเล เตปิ ทฺเว เถรา รญฺโญ อาจริยา หุตฺวา สาสนํ ปคฺคณฺหึสุ. เตสุ อริยาลงฺการตฺเถโร อปรภาเค กาลงฺกริตฺวา ตสฺส เถรสฺส สทฺธิวิหาริกสฺส ทุติยาริยาลงฺการตฺเถรสฺส ราชมณิจูฬเจติยสฺส สมีเป ทกฺขิณวนารามํ นาม วิหารํ การาเปตฺวา อทาสิ. ในบรรดาพระเถระเหล่านั้น พึงทราบว่า พระติปิฏกาลังการเถระเป็นผู้ยิ่งในฐานะความเป็นพหูสูตในคัมภีร์ต่างๆ ส่วนพระอริยาลังการเถระเป็นผู้ยิ่งในฐานะแห่งการจำแนกธาตุและปัจจัย ภายหลังในสมัยของพระเจ้าอุกกังสิกะ พระเถระทั้งสองรูปนั้นได้เป็นพระอาจารย์ของพระราชาและได้อุปถัมภ์พระศาสนา ในบรรดาพระเถระเหล่านั้น พระอริยาลังการเถระได้มรณภาพในกาลต่อมา และ (พระราชา) ได้ทรงสร้างวิหารชื่อทักขิณวนารามใกล้พระเจดีย์ราชมณีจูฬะ ถวายแก่พระอริยาลังการเถระรูปที่สอง ซึ่งเป็นสัทธิวิหาริกของพระเถระรูปนั้น อุกฺกํสิโก นาม ราชา ปน สาสเน พหุปฺปกาโร. โส จ กลิยุเค ฉนวุตาธิเก นววสฺสสเต รชฺชํ ปตฺโต. รชฺชํ ปน ปตฺวา สิริธมฺมาโสกราชาวิย จตฺตาริ วสฺสานิ อติกฺกมิตฺวา มุทฺธาภิเสกํ ปฏิคฺคเหตฺวา สิริสุธมฺม ราชามหาธิปตีติ นามลญฺฉมฺปิ ปฏิคฺคณฺหิ. เอกสฺมึ ปน สมเย หํสาวตีนครํ คนฺตฺวา ตตฺถ นิสีทิ. อถ รามญฺญรฏฺฐวาสิโน เอวมาหํสุ,- มรมฺมิกภิกฺขู นาม ปริยตฺติโกวิทา เวทสตฺถญฺญุโน นตฺถีติ. ตํ สุตฺวา ราชา จตุภูมิกวิหารวาสิตฺเถรสฺส สนฺติกํ สาสนํ เปเสสิ,-ตึสวสฺสิกา จตฺตาลีสวสฺสิกา วา ปริยตฺติโกวิทา เวทสตฺถญฺญุโน ภิกฺขู รามญฺญรฏฺฐํ มม สนฺติกํ เปเสถาติ. อถ จตุภูมิ กวิหารวาสิตฺเถโร ติปิฏกาลงฺการํ ติโลกาลงฺการํ ติสาสนาลงฺการญฺจ สทฺธึ ตึสมตฺเถหิ ภิกฺขูหิ เปเสสิ. หํสาวตีนครํ ปน ปตฺวา โมโธเจติยสฺส ปุรตฺถิมภาเค วิหาเร การาเปตฺวา เตสํ อทาสิ. ส่วนพระเจ้าอุกกังสิกะเป็นพระราชาผู้มีอุปการะมากแก่พระศาสนา พระองค์ได้ครองราชย์ในกาลียุค 996 ครั้นได้ครองราชย์แล้ว ได้ทรงรับการมุรธาภิเษกหลังจากผ่านไป 4 ปี เหมือนพระเจ้าสิริธรรมาโศกราช และได้รับพระราชทานสร้อยพระนามว่า สิริสุธัมมราชามหาธิบดี ครั้งหนึ่ง พระองค์เสด็จไปยังเมืองหงสาวดีและประทับอยู่ที่นั่น ครั้งนั้น ชาวรามัญประเทศได้กล่าวว่า 'ภิกษุชาวพม่าผู้เชี่ยวชาญในปริยัติและรู้เวทศาสตร์ไม่มี' พระราชาทรงได้ยินดังนั้น จึงส่งพระราชสาส์นไปยังพระเถระผู้อยู่ในจตุภูมิวิหารว่า 'ขอจงส่งภิกษุผู้เชี่ยวชาญในปริยัติและรู้เวทศาสตร์ ผู้มีพรรษา 30 หรือ 40 มายังรามัญประเทศ ณ สำนักของเรา' ครั้งนั้น พระเถระผู้อยู่ในจตุภูมิวิหารได้ส่งพระติปิฏกาลังการ พระติโลกะลังการ และพระติสาสนลังการ พร้อมด้วยภิกษุประมาณ 30 รูปไป ครั้นถึงเมืองหงสาวดีแล้ว (พระราชา) ได้ทรงสร้างวิหารทางทิศตะวันออกของพระเจดีย์โมโธ ถวายแก่พระเถระเหล่านั้น อุโปสถทิวเสสุ สุธมฺมสาลายํ รามญฺญรฏฺฐวาสิโน ปริยตฺติโกวิเท เวทสตฺถญฺญุโน สนฺนิปาตาเปตฺวา เตหิ ตีหิ เถเรหิ สทฺธึ กถาสลฺลาปํ การาเปสิ. อถ รามญฺญรฏฺฐวาสิโน ภิกฺขู เอวมาหํสุ,– ปุพฺเพ ปน มยํ มรมฺมรฏฺเฐ ปริยตฺติโกวิทา เวทสตฺตญฺญุโน นตฺถีติ มญฺญาม, อิทานิ มรมฺมรฏฺฐวาสิโน อติวิย ปริยตฺติ โกวิทา [Pg.121] เวทสตฺถญฺญุโนติ. อปรภาเค กลิยุเค ฉนวุตาธิเก นววสฺสสเต สมฺปตฺเต ราชา รตนปูรนครํ ปจฺจาคจฺฉิ. ในวันอุโบสถ พระองค์ได้ให้ประชุมชาวรามัญประเทศผู้เชี่ยวชาญในปริยัติและรู้เวทศาสตร์ ณ สุธัมมศาลา และให้สนทนาธรรมกับพระเถระทั้งสามรูปนั้น ครั้งนั้น ภิกษุชาวรามัญประเทศได้กล่าวว่า 'เมื่อก่อนพวกเราคิดว่าในประเทศพม่าไม่มีผู้เชี่ยวชาญในปริยัติและรู้เวทศาสตร์ แต่บัดนี้ ชาวพม่าเป็นผู้เชี่ยวชาญในปริยัติและรู้เวทศาสตร์อย่างยิ่ง' ภายหลัง เมื่อถึงกาลียุค 996 พระราชาได้เสด็จกลับไปยังเมืองรัตนปุระ เตปิ เถรา ปจฺจาคนฺตุกามา รามญฺญรฏฺเฐ ปธานภูตสฺส ติโลกครูติ นามเธยฺยสฺส มหาเถรสฺส สนฺติกํ วนฺทนตฺถาย อคมํสุ. พระเถระทั้งสามรูปนั้น เมื่อประสงค์จะกลับ ได้ไปเพื่อถวายบังคมพระมหาเถระผู้เป็นประธานในรามัญประเทศ ซึ่งมีนามว่า ติโลกะคุรุ ตทา ติโลกครุตฺเถโรปิ เตหิ สทฺธึ สลฺลาปํ กตฺวา เอวมาห,-ตุมฺเหสุ ปน ติปิฏกาลงฺการตฺเถโร ปฐมํ อาวาสวิหารํ ลภิสฺสตีติ. กสฺมา ปน ภนฺเต เอวม โวจาติ วุตฺเต อยํ ปน ปิณฺฑาย จรนฺโตปิ อนฺตรามคฺเค เวฬุเวตฺตาทีนิ ลภิตฺวา คเหตฺวา วิหาเร ปฏิสงฺขรณํ อกาสิ, ตสฺมาหํ เอวํ วทามิ, โลเก วิหาเร ปฏิสงฺขรณสีลา ภิกฺขู สีฆเมว อาวาสวิหารํ ลภนฺตีติ หิ โปราณตฺเถรา อาหํสูติ อาห. ครั้งนั้น แม้พระติโลกะคุรุเถระก็ได้สนทนากับพระเถระเหล่านั้นแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า 'แต่ในบรรดาพวกท่าน พระติปิฏกาลังการเถระจักได้อาวาสวิหารก่อน' เมื่อถูกถามว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เพราะเหตุไรจึงกล่าวอย่างนั้น?' พระเถระจึงกล่าวว่า 'ก็พระเถระรูปนี้ แม้เมื่อเที่ยวบิณฑบาต ก็ได้ไม้ไผ่และหวายเป็นต้นในระหว่างทาง แล้วนำไปซ่อมแซมวิหาร เพราะเหตุนั้น อาตมาจึงกล่าวอย่างนี้ว่า 'ภิกษุทั้งหลายผู้มีปกติซ่อมแซมวิหารในโลก ย่อมได้อาวาสวิหารโดยเร็ว' ดังที่พระเถระโบราณทั้งหลายได้กล่าวไว้' เตปิ รตนปูรนครํ ปจฺจาคจฺฉึสุ. ติโลกครุตฺเถรสฺส วจนานุรูปเมว ติปิฏกาลงฺการตฺเถโร สพฺพปฐมํ อาวาสวิหารํ ลภีติ. พระเถระเหล่านั้นก็ได้กลับไปยังเมืองรัตนปุระ พระติปิฏกาลังการเถระได้อาวาสวิหารเป็นรูปแรก ตามคำของพระติโลกะคุรุเถระนั่นเอง กลิยุเค ปน นววสฺสาธิเก วสฺสสหสฺเส สมฺปตฺเต รญฺโญ กนิฏฺโฐ กาลมกาสิ. อถํ รญฺโญ ปุตฺโต อุจฺจนครโภชโก พาลชเนหิ สนฺถวํ กตฺวา เตสํ วจนํ อาทิยิตฺวา ปจฺจูสกาเล ปิตรํ ฆาเตตุกาโม อนฺเตปุรํ สหสา ปาวิสิ. ส่วนในกาลียุค เมื่อถึงปีที่ 1009 พระอนุชาของพระราชาได้สิ้นพระชนม์ ครั้งนั้น พระโอรสของพระราชาผู้ครองเมืองอุกกะนคร ได้ผูกมิตรกับคนพาล และเชื่อฟังคำของพวกเขา จึงประสงค์จะปลงพระชนม์พระบิดาในเวลาเช้ามืด และได้บุกเข้าไปในพระราชวังอย่างรวดเร็ว ราชาว อนคฺฆํ มุทฺทิกํ คเหตฺวา นนฺทเชยฺเยน นาม อมจฺเจน ราชโยเธน นาม อมจฺเจนจ สทฺธึ อญฺญตรเวเสน นครโต นิกฺขมิตฺวา รชตวาลุกนทึ สมฺปตฺโต. พระราชาทรงถือพระธำมรงค์อันหาค่ามิได้ แล้วเสด็จออกจากเมืองด้วยการปลอมแปลงเพศ พร้อมด้วยอำมาตย์ชื่อนันทเชยยะ และอำมาตย์ชื่อราชโยธะ จนถึงแม่น้ำรชตวาลุกา ตสฺมิญฺจ กาเล เอโก สามเณโร มาตาปิตูนํ เคเห ปิณฺฑปาตํ อาเนสฺสามีติ ขุทฺทกนาวาย นทิยํ อาคจฺฉิ. อถ [Pg.122] ตํ สามเณรํ ทิสฺวา ราชา เอวมาห,- อมฺเห ภนฺเต ปรตีรํ นาวาย อาเนหีติ. สามเณโร จ อาห,-สเจ อุปาสก ตุมฺเห ปรตีรํ อาเนยฺยํ, ภตฺตกาลํ อติกฺกเมยฺยนฺติ. อถ ราชา อมฺเหเยว สีฆํ อาเนหิ, อิมํ มุทฺทิกํ ทสฺสามีติ อสฺสาเสตฺวา อาเนตุํ โอกาสํ ยาจิ. อถ สามเณโร การุญฺญปฺปตฺตํ วจนํ สุตฺวา ปรตีรํ อาเนสิ. ในกาลนั้น สามเณรรูปหนึ่งได้มายังแม่น้ำด้วยเรือเล็ก ด้วยตั้งใจว่า 'จักนำบิณฑบาตไปให้บิดามารดาที่บ้าน' ครั้งนั้น พระราชาทอดพระเนตรเห็นสามเณรรูปนั้นแล้วตรัสว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงนำพวกเราข้ามฟากด้วยเรือเถิด' สามเณรจึงกล่าวว่า 'ข้าแต่อุบาสก ถ้ากระผมจะนำท่านข้ามฟากไป เวลาฉันภัตตาหารจักล่วงเลยไป' ครั้งนั้น พระราชาทรงปลอบโยนว่า 'ขอท่านจงรีบนำพวกเราไปเถิด เราจักถวายพระธำมรงค์นี้' แล้วทรงขอโอกาสให้นำไป ครั้งนั้น สามเณรได้ฟังคำที่ถึงซึ่งความน่าสงสารแล้ว จึงนำข้ามฟากไป อถ จตุภูมิกวิหารํ ปตฺวา ตสฺมึ วิหาเร เถรสฺส สพฺพมฺปิ การณํ อาโรเจตฺวา เอวมาห,-สเจ ภนฺเต อมฺเห คณฺหิตุํ อาคจฺฉยฺย, เต นิวาเรถาติ. เถโรจ มยํ มหาราช สมณา น สกฺกา เอวํ นิวาเรตุํ, เอวมฺปิ เอโก อุปาโย อตฺถิ,-นิสินฺนวิหารวาสิตฺเถโร ปน คิหิกมฺเมสุ อติวิย เฉโก, ตํ ปกฺโกเสตฺวา การณํ จินฺเตตุํ ยุตฺตนฺติ. อถ ตํ ปกฺโกเสตฺวา ตมตฺถํ อาโรเจตฺวา ราชา อิทมโว จ,- สเจ ภนฺเต อมฺเห คณฺหิตุํ อาคจฺเฉยฺยุํ, อถ เกนจิเทว อุปาเยน เต นิวาเรถาติ. อถ โส เถโร เอวมาห,-เตน หิ มหาราช มา กิญฺจิ โสจิ มาภายิ วิหารมชฺเฌ สิริคพฺภํ ปวิสิตฺวา นิสีทถาติ วตฺวา ปิณฺฑาย อจรนฺเต ภิกฺขุสามเณเร สนฺนิปาตาเปตฺวา วิสุํ วิสุํ ทณฺฑหตฺถา หุตฺวา เอกสฺสปิ ปุริสสฺส วิหารํ ปวิสิตุํ โอกาสํ มา เทถาติ วตฺวา เสนํวิย พฺยูเหสิ. สามนฺตวิหาเรสุปิ วสนฺเต ภิกฺขุสามเณเร ปกฺโกสิ. ตทา กิร อาคนฺตฺวา สนฺนิปาตานํ ภิกฺขุสามเณรานํ อติเรกสหสฺสมตฺตํ อโหสิ. เถโร เต วิหาเร ทฺวารโกฏฺฐเกสุ อาคตมคฺเค จ วิสุํ วิสุํ ทณฺฑหตฺถา หุตฺวา อารกฺขณตฺถาย ฐเปสิ, ยถา วฑฺฒกี สูกโร พฺยคฺฆสฺส นิวารณตฺถาย วิสุํ วิสุํ สูกเร สํวิธาย ฐเปสีติ. อถ ปุตฺตสฺส โยธาปิ ราชานํ คเหตุํ น สกฺกา, ภิกฺขุ สามเณรานํ [Pg.123] คารววเสน พลกฺกาเรน มาเรตฺวา ปวิสิตุํ น วิสหนฺติ, ภิกฺขุ สามเณรานํ พาหุลฺลตาย จ. ครั้งนั้น ครั้นถึงจตุภูมิวิหารแล้ว ได้กราบทูลเรื่องราวทั้งหมดแก่พระเถระในวิหารนั้น แล้วตรัสว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ถ้าพวกนั้นจะมาจับพวกเรา ขอท่านจงห้ามพวกนั้นเถิด' พระเถระจึงกล่าวว่า 'มหาบพิตร พวกอาตมาเป็นสมณะ ไม่สามารถห้ามอย่างนั้นได้ แต่ถึงอย่างนั้นก็มีอุบายอย่างหนึ่ง คือ พระเถระผู้อยู่ในนิสินนวิหารเป็นผู้ฉลาดอย่างยิ่งในกิจของคฤหัสถ์ ควรเรียกท่านมาปรึกษาเรื่องนี้' ครั้งนั้น เมื่อเรียกพระเถระรูปนั้นมาแล้ว กราบทูลเรื่องนั้นแล้ว พระราชาตรัสว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ถ้าพวกนั้นจะมาจับพวกเรา ขอท่านจงห้ามพวกนั้นด้วยอุบายอย่างใดอย่างหนึ่งเถิด' ครั้งนั้น พระเถระรูปนั้นจึงกล่าวว่า 'ถ้าเช่นนั้น มหาบพิตร ขออย่าทรงเศร้าโศกหรือหวาดกลัวเลย ขอจงเสด็จเข้าไปประทับในห้องสิริกลางวิหารเถิด' แล้วให้ประชุมภิกษุสามเณรที่ไม่ได้ออกบิณฑบาต ให้ถือไม้เท้าในมือแล้วกล่าวว่า 'อย่าให้โอกาสแก่บุรุษแม้คนเดียวที่จะเข้ามาในวิหาร' แล้วจัดกระบวนทัพประดุจกองทัพ ได้เรียกภิกษุสามเณรผู้อยู่ในวิหารใกล้เคียงมาด้วย ครั้งนั้น ภิกษุสามเณรที่มาประชุมกันมีจำนวนเกินกว่าพันรูป พระเถระได้จัดให้ภิกษุสามเณรเหล่านั้นถือไม้เท้าในมือประจำอยู่ที่ซุ้มประตูวิหารและทางเข้า เพื่อป้องกัน เหมือนพญาหมูช่างไม้จัดฝูงหมูไว้เป็นส่วนๆ เพื่อป้องกันเสือ ครั้งนั้น แม้ทหารของพระโอรสก็ไม่สามารถจับพระราชาได้ เพราะความเคารพในภิกษุสามเณร และไม่กล้าที่จะบุกเข้าไปฆ่าด้วยการใช้กำลัง และเพราะจำนวนภิกษุสามเณรมีมาก ตสฺมึเยว สํวจฺฉเร อสฺสยุชมาสสฺส กาฬปกฺขปญฺจมิโต ยาว กตฺติกมาสสฺส กาฬปกฺขปญฺจมี วิหาเรเยว ราชา นิลียิตฺวา นิสีทิ. อถ อนฺเตปุรวาสิกา อมจฺจา ปุตฺตํ อปเนตฺวา ราชานํ อาเนตฺวา รชฺเช ฐเปสุํ. ราชา จ ปุน รชฺชํ ปตฺวา วิหาเร นิสินฺนกาเล มา ภายิ มหาราช ตฺวํ ชิเนสฺสตีติ รญฺโญ อาโรเจนฺตสฺส เวทสตฺถญฺญุโน เอกสฺส ภิกฺขุสฺส จญฺญิงฺขุเจติยสฺส เอสนฺนฏฺฐาเน เอกํ วิหารํ การาเปตฺวา อทาสิ. ธมฺมนนฺทราชคุรูติ นามลญฺฉมฺปิ อทาสิ. ตสฺส ปน วิชาตฏฺฐานภูตํ คามํ นิสฺสาย มรมฺมโวหาเรน ‘เย เน นา เส ยาํ ว’ อิติ สมญฺญา อโหสิ. ในปีนั้นเอง พระราชาได้ประทับซ่อนตัวอยู่ในวิหาร ตั้งแต่วันแรม 5 ค่ำ เดือนอัสสยุชะ จนถึงวันแรม 5 ค่ำ เดือนกัตติกะ ครั้งนั้น อำมาตย์ผู้อยู่ในพระราชวังได้ปลดพระโอรสออก แล้วนำพระราชามาตั้งไว้ในราชสมบัติ ครั้นพระราชาได้ครองราชย์อีกครั้ง ได้สร้างวิหารแห่งหนึ่งใกล้พระเจดีย์จัญญิงคุ ถวายแก่ภิกษุรูปหนึ่งผู้รู้เวทศาสตร์ ซึ่งได้กราบทูลพระราชาในขณะที่ประทับอยู่ในวิหารว่า 'มหาบพิตร ขออย่าทรงหวาดกลัวเลย พระองค์จักทรงชนะ' และได้ถวายพระนามว่า ธัมมนันทราชคุรุ ส่วนหมู่บ้านที่เป็นที่เกิดของท่านนั้น ได้มีชื่อเรียกตามภาษาพม่าว่า 'เย เน นา เส ยาง วะ' ราชา จ ปุน รชฺชํ ปตฺวา ตสฺมึเยว สํวจฺฉเร กตฺติกมาสสฺส กาฬปกฺขจุทฺทสมิยํ สพฺเพปิ มหาเถเร นิมนฺเตตฺวา ราชเคหํ ปเวเสตฺวา ปิณฺฑปาเตน โภเชสิ. อถ ราชา เอวมาห,-จตุภูมิกวิหารวาสิตฺเถโร สมฺปรายิกตฺถาวโห อาจริโย, นิสินฺนวิหารวาสิตฺเถโร ปน ทิฏฺฐธมฺมิกตฺถาวโหติ เอวํ ราชาวํเส วุตฺตํ. โปราณโปตฺถเกสุ ปน จตุภูมิกวิหาร วาสิตฺเถโร เอกนฺตสมโณ อาจริโย, นิสินฺนวิหารวาสิตฺเถโร ปน โยธารโห โยธกมฺเม เฉโกติ ราชา อหาติ วุตฺตํ. ราชา กิร สมฺปรายิกตฺถํ อนุเปกฺขิตฺวา ทินฺนกาเล นิสินฺนวิหารตฺเถรสฺส น อทาสิ, กทาจิ กทาจิ ปน ทิฏฺฐธมฺมิกตฺถํ อนุปฺเปกฺขิตฺวา ตสฺส วิสุํ อทาสีติ. เอตฺถ จ ยสฺมา นิสินฺนวิหาร วาสิตฺเถโร รญฺโญ ภีเยหิ นิวารณตฺถาย อารกฺขํ อกาสิ, น ปเรสํ วิเหฐนตฺถาย, อาณตฺติกปฺปโยคา จ น ทิสฺสติ, ตสฺมา นตฺถิ อาปตฺติโทโส. สทฺธาติสฺสรญฺโญ ภเยหิ [Pg.124] นิวารณตฺถํ อรหนฺเตหิ เถเรหิ กตปฺปโยโควิย ทฏฺฐพฺโพ. พระราชาเสด็จกลับสู่ราชสมบัติอีกครั้ง ในปีนั้นเอง วันแรม 14 ค่ำ เดือนกัตติกะ ได้นิมนต์พระมหาเถระทั้งหมดให้เข้ามาในพระราชวัง แล้วถวายภัตตาหารบิณฑบาต จากนั้น พระราชาตรัสว่า 'พระเถระผู้อยู่ในจตุภูมิวิหาร เป็นอาจารย์ผู้ยังประโยชน์ในภายหน้าให้สำเร็จ ส่วนพระเถระผู้อยู่ในนิสินนวิหาร เป็นผู้ยังประโยชน์ในปัจจุบันให้สำเร็จ' ดังนี้ ได้กล่าวไว้ในพงศาวดาร แต่ในคัมภีร์โบราณกล่าวไว้ว่า 'พระเถระผู้อยู่ในจตุภูมิวิหาร เป็นอาจารย์ผู้เป็นสมณะโดยส่วนเดียว ส่วนพระเถระผู้อยู่ในนิสินนวิหาร เป็นผู้ควรแก่การรบ เป็นผู้ฉลาดในกิจการรบ' ดังนี้ ได้กล่าวไว้ว่าพระราชาได้ตรัสแล้ว ได้ยินว่า พระราชาเมื่อไม่ทรงพิจารณาถึงประโยชน์ในภายหน้า จึงไม่ถวายแก่พระเถระผู้อยู่ในนิสินนวิหารในเวลาที่ถวาย แต่บางครั้งบางคราวทรงพิจารณาถึงประโยชน์ในปัจจุบัน จึงได้ถวายแก่ท่านต่างหาก ในเรื่องนี้ เพราะพระเถระผู้อยู่ในนิสินนวิหารได้กระทำการอารักขาเพื่อป้องกันภัยแก่พระราชา ไม่ใช่เพื่อเบียดเบียนผู้อื่น และไม่ปรากฏอาณัตติกประโยค จึงไม่มีโทษอาบัติ พึงเห็นว่าเหมือนความพยายามที่พระเถระผู้เป็นพระอรหันต์ทั้งหลายกระทำแล้วเพื่อป้องกันจากภัยทั้งหลายของพระเจ้าสัทธาติสสะ จตุภูมิกวิหาร วาสิตฺเถโร ปน ขณิตฺติปาทคาเม ชาโต, อริมทฺทนปุเร อรหนฺตตฺเถรคณปฺปภโว, ยตฺถ กตฺถจิ คนฺตฺวา อญฺเญสํ ภิกฺขูนํ อาจารํ ยถาภูตํ ชานิตฺวา เตหิ จตุปจฺจยสมฺโภโค น กภปุพฺโพ, อนฺตมโส อุทกมฺปิ น ปิวิตปุพฺโพ, ตํตํฏฺฐานมฺปิ จมฺมขณฺฑํ คเหตฺวาเยว คมนสีโล. อุกฺกํสิกราชา ปน สิริเขตฺตนคเร ทฺวตฺตโปงฺกรญฺญา การาวิตเจติยสณฺฐานํ คเหตฺวา ราชมณิจูฬํ นาม เจติยํ อกาสิ. ตํ ปน เจติยํ ปริมณฺฑลโต ติหตฺถสตปฺปมาณํ, อุพฺเพธโตปิ เอตฺตกเมว. ตสฺส ปน เจติยสฺส จตูสุ ปสฺเสสุ จตฺตาโร วิหาเรปิ การาเปสิ, ปุรตฺถิมปสฺเส ปุพฺพวนาราโม นาม วิหาโร, ทกฺขิณปสฺเส ปน ทกฺขิณวนาราโม นาม, ปจฺฉิมปสฺเส ปจฺฉิมวนาราโม นาม, อุตฺตรปสฺเส อุตฺตรวนาราโม นาม. เตสุ จตูสุ วิหาเรสุ อุตฺตรวนาราโม นาม วิหาโร อสนิปาภคฺคินา ฑยฺหิตฺวา วินสฺสิ. อวเสเส ปน ตโย วิหาเร ปริยตฺติโกวิทานํ ติณฺณํ มหาเถรานํ อทาสิ. นาม ลญฺฉมฺปิ เตสํ อทาสิ. ปจฺฉิมสฺส รญฺโญ กาเลเยว อุตฺตรปสฺเส วิหารํ การาเปสิ. ส่วนพระเถระผู้อยู่ในจตุภูมิวิหาร เกิดที่หมู่บ้านขณิตติปาทะ เป็นผู้สืบเชื้อสายมาจากหมู่พระอรหันตเถระในเมืองอริมัททนะ ท่านไปในที่ใดๆ ทราบความประพฤติของภิกษุเหล่าอื่นตามความเป็นจริงแล้ว ไม่เคยร่วมใช้สอยปัจจัย ๔ กับภิกษุเหล่านั้นเลย แม้แต่น้ำก็ไม่เคยดื่ม ท่านมีปกติถือเอาแผ่นหนังติดตัวไปในที่นั้นๆ ด้วย ส่วนพระเจ้าอุกกังสิกะ ทรงสร้างเจดีย์ชื่อราชมณีจุฬะ โดยถือเอาแบบอย่างเจดีย์ที่พระเจ้าทวัตตปองสร้างไว้ในเมืองศรีเกษตร เจดีย์นั้นมีขนาดโดยรอบ ๓๐๐ ศอก และมีความสูงเท่ากันนั้นเอง และทรงสร้างวิหาร ๔ แห่งที่ด้านทั้ง ๔ ของเจดีย์นั้น คือ ด้านทิศตะวันออกชื่อปุพพวนารามวิหาร ด้านทิศใต้ชื่อทักขิณวนารามวิหาร ด้านทิศตะวันตกชื่อปัจฉิมวนารามวิหาร ด้านทิศเหนือชื่ออุตตรวนารามวิหาร ในวิหารทั้ง ๔ นั้น อุตตรวนารามวิหารถูกไฟฟ้าผ่าไหม้ทำลายไป ส่วนวิหารที่เหลือ ๓ แห่ง ทรงถวายแก่พระมหาเถระ ๓ รูป ผู้เชี่ยวชาญในพระปริยัติ และทรงพระราชทานนามฉายาแก่ท่านเหล่านั้นด้วย ในสมัยของพระราชาองค์หลัง ได้ทรงสร้างวิหารทางด้านทิศเหนือขึ้น ตสฺมึ ปน เจติเย ฉตฺตํ อนาโรเปตฺวาเยว โส ราชา ทิวงฺคโต. เตสุ ปน จตูสุ วิหาเรสุ นิสินฺนานํ เถรานํ ทกฺขิณวนารามวิหารวาสีมหาเถโร กจฺจายนคนฺถสฺส อตฺถํ ฉพฺพิเธหิ สํวณฺณนานเยหิ อลงฺกริตฺวา มรมฺมภาสาย สํวณฺเณสิ. ปจฺฉิมวนารามวิหาร วาสิตฺเถโร ปน นฺยาสสฺส สํวณฺณนํ ฉหิ นเยหิ อลงฺกริตฺวา อกาสิ. แต่พระราชาพระองค์นั้นเสด็จสวรรคตไปโดยที่ยังมิได้ยกฉัตรขึ้นสู่เจดีย์นั้นเลย ในบรรดาพระเถระผู้อยู่ในวิหารทั้ง ๔ นั้น พระมหาเถระผู้อยู่ในทักขิณวนารามวิหาร ได้รจนาคำอธิบายอรรถแห่งคัมภีร์กัจจายนะด้วยภาษาพม่า โดยประดับด้วยนัยแห่งการอธิบาย ๖ ประการ ส่วนพระเถระผู้อยู่ในปัจฉิมวนารามวิหาร ได้รจนาคำอธิบายคัมภีร์นยาสะ โดยประดับด้วยนัย ๖ ประการ กลิยุเค ปน ทสวสฺสาธิเก สหสฺเส สมฺปตฺเต ตสฺส [Pg.125] รญฺโญ ปุตฺโต สิรินนฺทสุธมฺมราชาปวราธีปติ รชฺชํ กาเรสิ. ปิตุโน ราชเคหํ ภินฺทิตฺวา วิหารํ การาเปตฺวา ติโลกาลงฺการสฺส นาม มหาเถรสฺส อทาสิ. ติโลกาลงฺการตฺเถโร จ นาม ติปิฏกาลงฺการตฺเถเรน สมญฺญาณถามสฺส อริยาลงฺการตฺเถรสฺส สิสฺโสติ ทฏฺฐพฺโพ. อยญฺจตฺโถ เหฏฺฐา ทสฺสิโต. เชยฺยปุเร จตุภูมิกอตุลวิหารํ การาเปตฺวา ทาฏฺฐานาคราชคุรุตฺเถรสฺส อทาสิ. โส จ เถโร นิรุตฺติสารมญฺชูสํ นาม นฺยาสสํวณฺณนํ อกาสี. เมื่อกาลียุคผ่านไปได้ ๑,๐๑๐ ปี พระโอรสของพระราชาพระองค์นั้น คือ พระเจ้าสิรินันทสุธัมมราชปวราธิบดี ได้ครองราชสมบัติ ทรงรื้อพระราชมณเฑียรของพระบิดาแล้วสร้างเป็นวิหารถวายแก่พระมหาเถระชื่อติโลกาลังการะ พึงทราบว่า พระติโลกาลังการเถระนั้น เป็นศิษย์ของพระอริยลังการเถระ ผู้มีกำลังแห่งปัญญาเสมอกับพระติปิฏกาลังการเถระ ความข้อนี้ได้แสดงไว้แล้วในเบื้องล่าง ทรงสร้างจตุภูมิอตุลวิหารในเมืองชัยยะ แล้วถวายแก่พระทาฐานาคราชคุรุเถระ พระเถระรูปนั้นได้รจนาคัมภีร์นิรุตติสารมัญชุสา ซึ่งเป็นคำอธิบายคัมภีร์นยาสะ กลิยุเค ทฺวาทสาธิเก วสฺสสหสฺเส สมฺปตฺเต ผคฺคุนมาเส โสตาปนฺนา นาม อารกฺขเทวตา อญฺญตฺถ คมิสฺสามาติ อาหํสูติ นครา สุปินํ ปสฺสนฺตา หุตฺวา พหูสนฺนิปติตฺวา เทวปูชํ อกํสุ. เทวตานํ ปน สงฺกมนํ นาม นตฺถิ, ปุพฺพนิมิตฺตเมวตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เมื่อกาลียุคผ่านไปได้ ๑,๐๑๒ ปี ในเดือนผัคคุณะ ชาวเมืองฝันเห็นว่าเหล่าอารักขเทวดาชื่อโสตปันนะกล่าวว่า 'พวกเราจะไปที่อื่น' จึงได้มาประชุมกันเป็นจำนวนมากแล้วทำเทวบูชา พึงทราบว่า การย้ายไปของเทวดาทั้งหลายนั้นไม่มีจริง นั่นเป็นเพียงบุพนิมิตเท่านั้น ตสฺมิญฺจ กาเล จินรญฺโญ โยธา อาคนฺตฺวา มรมฺมรฏฺฐํ ทูเสสุํ. สาสนํ อพฺภปฺปฏิจฺฉนฺโน วิย จนฺโท ทุพฺพลํ อโหสิ. ในกาลนั้น ทหารของพระราชาจีนได้เข้ามาทำลายแคว้นพม่า พระศาสนาได้อ่อนแอลง เหมือนพระจันทร์ที่ถูกเมฆบดบัง กลิยุเค เตวีสาธิเก วสฺสสหสฺเส สมฺปตฺเต ตสฺส รญฺโญ กนิฏฺโฐ มหาปวรธมฺมราชาโลกาธิปติ นาม ราชา รชฺชํ กาเรสิ. ตสฺมิญฺจ กาเล โลกสงฺเกตวเสน ปุญฺญํ มนฺทํ ภวิสฺสตีติ เวทสตฺถญฺญูหิ อาโรจิตตฺตา โลกสงฺเกตวเสเนว อภินวปุญฺญุปฺปาทนตฺถํ ขนฺธวารเคหํ การาเปตฺวา ตาวกาลิกวเสน สงฺกมิตฺวา นิสีทิ. ตโต อปรภาเค อุตฺตรเคหํ ภินฺทิตฺวา ตสฺมึเยว ฐาเน วิหารํ การาเปตฺวา เอกสฺส มหาเถรสฺส อทาสิ. เมื่อกาลียุคผ่านไปได้ ๑,๐๒๓ ปี พระอนุชาของพระราชาพระองค์นั้น ทรงพระนามว่าพระเจ้ามหาปวรธรรมราชโลกอธิบดี ได้ครองราชสมบัติ ในกาลนั้น เพราะพวกพราหมณ์ผู้รู้พระเวทกราบทูลว่า 'บุญจะน้อยลงตามลางบอกเหตุของโลก' จึงทรงสร้างพลับพลาที่ประทับเพื่อสร้างบุญใหม่ตามลางบอกเหตุของโลกนั้นเอง แล้วเสด็จย้ายไปประทับอยู่ชั่วคราว ต่อมาภายหลัง ทรงรื้อเรือนทางทิศเหนือแล้วสร้างวิหารขึ้นในที่นั้นเอง ถวายแก่พระมหาเถระรูปหนึ่ง ทกฺขิณเคหํ ปน นครสฺส ปุรตฺถิมทิสาภาเค วิหารํ การาเปตฺวา อคฺคณมฺมาลงฺการตฺเถรสฺส อทาสิ. โส จ เถโร กจฺจายนคนฺถสฺสเจว อภิธมฺมตฺถสงฺคหสฺส จ มาติกาธาตุกถายมกปฏฺฐานานญฺจ [Pg.126] อตฺถํ มรมฺมภาสาย โยเชสิ. ส่วนเรือนทางทิศใต้ ทรงให้สร้างวิหารขึ้นทางทิศตะวันออกของเมือง แล้วถวายแก่พระอัคคณัมมาลังการเถระ พระเถระรูปนั้นได้รจนาคำอธิบายอรรถแห่งคัมภีร์กัจจายนะ คัมภีร์อภิธัมมัตถสังคหะ และคัมภีร์มาติกา ธาตุกถา ยมก ปัฏฐาน เป็นภาษาพม่า อุปราชา จ มหาเสตุโน ปมุเข ฐาเน โสวณฺณมยวิหารํ การาเปตฺวา อุตฺตรเคหวิหาร วาสิตฺเถรสฺส อนฺเตวาสิกสฺส ชินารามตฺเถรสฺส อทาสิ. ตสฺมึเยว ฐาเน นานารตนวิจิตฺรํ วิหารํ การาเปตฺวา ตสฺเสว เถรสฺส อนฺเตวาสิกสฺส คุณคนฺธตฺเถรสฺส อทาสิ. ฝ่ายพระอุปราชได้ทรงสร้างวิหารทองคำขึ้นในที่เบื้องหน้ามหาเสตุ แล้วถวายแก่พระชินารามเถระ ผู้เป็นศิษย์ของพระเถระผู้อยู่ในอุตตรเคหวิหาร ในที่นั้นเอง ทรงสร้างวิหารอันวิจิตรด้วยรัตนะต่างๆ แล้วถวายแก่พระคุณคันธเถระ ผู้เป็นศิษย์ของพระเถระรูปนั้นนั่นเอง โส ปน เถโร ‘ฉิน วฺฑิน’ คาเม วิชาโต. วเย ปน สมฺปตฺเต รตนปูรนครํ คนฺตฺวา ปริยตฺตึ อุคฺคณฺหิตฺวา ตโต ปุน นิวตฺติตฺวา พทุนนคเร พทรคาเม นิสีทิตฺวา ปจฺฉา ‘ฉิน วฺฑิน’ คาเม จตูหิ ปจฺจเยหิ กิลมโถ หุตฺวา วสติ. ตสฺมิญฺจ กาเล คาเม โมกฺขสฺส นาม ปุริสสฺส สนฺติเก เอกํ อนคฺฆํ มณึ ราชา ลภิตฺวา อติว มมายิ. ‘ฉิน วฺฑิน’ โมกฺขมณีติ ปากโฏ อโหสิ. พระเถระรูปนั้นเกิดที่หมู่บ้าน 'ฉินวดีนะ' เมื่อถึงวัยอันสมควร ได้ไปศึกษาพระปริยัติที่เมืองรัตนปูระ แล้วกลับมาพำนักอยู่ที่หมู่บ้านพทระ ในเมืองพทุนะ ภายหลังได้มาพำนักอยู่ที่หมู่บ้าน 'ฉินวดีนะ' โดยมีความลำบากด้วยปัจจัย ๔ ในกาลนั้น พระราชาทรงได้แก้วมณีอันหาค่ามิได้ดวงหนึ่งจากสำนักของชายชื่อโมกขะในหมู่บ้านนั้น และทรงหวงแหนยิ่งนัก แก้วมณีนั้นจึงปรากฏชื่อว่า 'ฉินวดีนะโมกขมณี' อถ อุตฺตรเคหวิหารวาสิตฺเถโร อาห,- ‘ฉิน วฺฑิน’ คามเก น มณิเยว อนคฺฆํ, อถ โข เอโกปิ เถโร คุณคนฺโธ นาม ปริยตฺติโกวิโท อนคฺโฆเยวาติ. ลำดับนั้น พระเถระผู้อยู่ในอุตตรเคหวิหารกล่าวว่า 'ในหมู่บ้านฉินวดีนะ มิใช่มีเพียงแก้วมณีเท่านั้นที่หาค่ามิได้ แต่ยังมีพระเถระรูปหนึ่งชื่อคุณคันธะ ผู้เชี่ยวชาญในพระปริยัติ ก็เป็นผู้หาค่ามิได้เช่นกัน' อถ ตํ สุตฺวา ราชา ตํ ปกฺโกเสตฺวา จตูหิ ปจฺจเยหิ อุปตฺถมฺเภตฺวา ปูชํ อกาสิ. เมื่อพระราชาทรงได้ยินดังนั้น จึงทรงรับสั่งให้เรียกท่านมา แล้วทรงอุปถัมภ์ด้วยปัจจัย ๔ และทรงบูชา สหสฺโสโรธคาเม คุณสาโร นาม เถโร ปลิณคาเม สุชาโต นาม เถโร จ คุณคนฺธตฺเถรสฺส สิสฺสาเยว อเหสุํ. พระเถระชื่อคุณสาระในหมู่บ้านสหัสโสโรธะ และพระเถระชื่อสุชาตะในหมู่บ้านปาลินะ ต่างก็เป็นศิษย์ของพระคุณคันธเถระ เอกสฺมิญฺจ กาเล ติริยปพฺพตวิหารวาสีมหาเถโร ภิกฺขุสงฺฆมชฺเฌ อคฺคธมฺมาลงฺการตฺเถรํ กีฬนวเสน เอวมาห,- อมฺเหสุ อาวุโส อนฺตรธารยมาเนสุ ตฺวํ โลเก เอโก คนฺถโกวิทตฺเถโร ภวิสฺสสิ มญฺเญติ. อถ อคฺคธมฺมาลงฺกาโร จ เอวมาห,-ตุมฺเหสุ ภนฺเต อนฺตรธารยมาเนสุ มยํ คนฺถโกวิทาน ภเวยฺยามโก นาม [Pg.127] ปุคฺคโล โลเก คนฺถโกวิโท ภวิสฺสตีติ. โปราณโปตฺถเกสุ ปน อริยาลงฺการตฺเถโร นนุ ปนิทานิ มยํ คนฺถโกวิทา น ตาว ภวามาติ เอวมาหาติ วุตฺตํ. โส อคฺคธมฺมาลงฺการตฺเถโรเยว รญฺญา ยาจิโต ราชวํส. สงฺเขปมฺปิ อกาสิ. โส ปฺปน เถโร อมจฺจปุตฺโต. ครั้งหนึ่ง พระมหาเถระผู้อยู่ในติริยบรรพตวิหาร ได้กล่าวกับพระอัคคธัมมาลังการเถระในท่ามกลางหมู่ภิกษุสงฆ์โดยอาการหยอกล้อว่า "อาวุโส เมื่อพวกเราอันตรธานไปแล้ว ท่านจักเป็นพระเถระผู้ฉลาดในคัมภีร์เพียงรูปเดียวในโลกกระมัง" ลำดับนั้น พระอัคคธัมมาลังการเถระจึงกล่าวอย่างนี้ว่า "ท่านขอรับ เมื่อพวกท่านอันตรธานไปแล้ว พวกผมไม่พึงเป็นผู้ฉลาดในคัมภีร์หรือ ใครเล่าจักเป็นผู้ฉลาดในคัมภีร์ในโลก" แต่ในคัมภีร์โบราณกล่าวว่า พระอริยาลังการเถระได้กล่าวอย่างนี้ว่า "บัดนี้พวกเรายังไม่เป็นผู้ฉลาดในคัมภีร์มิใช่หรือ" พระอัคคธัมมาลังการเถระรูปนั้นนั่นเอง อันพระราชาทรงอาราธนาแล้ว ได้รจนาพงศาวดารราชวงศ์โดยย่อด้วย พระเถระรูปนั้นเป็นบุตรของอำมาตย์ เอกสฺมิญฺจ กาเล หีนายาวตฺตโก เอโก มหาอมจฺโจ รญฺโญ สนฺติกา อตฺตนา อุปลทฺธปริโภคํ สพฺพํ คเหตฺวา วิหารํ อาคนฺตฺวา อคฺคธมฺมาลงฺการตฺเถเรน สทฺธึ สลฺลาปํ อกาสิ. สลฺลาปํ ปน กตฺวา สพฺพํ ปริโภคํ เถรสฺส ทสฺเสตฺวา สเจ ภนฺเต ตฺวํ คิหิ ภเวยฺยาสิ, เอตฺตกํ ปริโภคํ ลภิสฺสตีติ อาห. เถโรปิ เอวมาห,-ตุมฺหากํ ปน เอตฺตโก ปริโภโค อมฺหากํ สมณานํ วจฺจกุฏึ อสุภภาวนํ ภาเวตฺวา ปวิสนฺตานํ ปุญฺญํ กลํ นาคฺฆติ โสฬสินฺติ. กิญฺจาปิ อิทญฺจ ปน วจนํ สาสนวํเส อปฺปธานํ โหติ, ปุพฺพาจริยสีเหหิ ปน วุตฺต วจนํ ยาว อปาณโกฏิกา สริตพฺพเมวาติ มนสิกโรนฺเตน วุตฺตนฺติ. ครั้งหนึ่ง มหาอำมาตย์ผู้หนึ่งผู้กลับมาเป็นคฤหัสถ์ ได้ถือเอาเครื่องอุปโภคบริโภคทั้งหมดที่ตนได้รับจากสำนักของพระราชา มายังวิหารแล้วสนทนากับพระอัคคธัมมาลังการเถระ ครั้นสนทนาแล้ว ได้แสดงเครื่องอุปโภคบริโภคทั้งหมดแก่พระเถระแล้วกล่าวว่า "ท่านขอรับ ถ้าท่านพึงเป็นคฤหัสถ์ ท่านจักได้รับเครื่องอุปโภคบริโภคถึงเพียงนี้" พระเถระจึงกล่าวอย่างนี้ว่า "เครื่องอุปโภคบริโภคถึงเพียงนี้ของพวกท่าน ย่อมไม่ถึงเสี้ยวที่ ๑๖ แห่งบุญของพวกเราเหล่าสมณะผู้เจริญอสุภภาวนาแล้วเข้าไปสู่ส้วม" แม้ว่าคำนี้จะไม่เป็นเรื่องสำคัญในศาสนวงศ์ แต่ผู้รจนาได้กล่าวไว้ด้วยพิจารณาว่า คำที่พระบุพพาจารย์ผู้เป็นดุจราชสีห์กล่าวไว้นั้น ควรระลึกถึงไว้จนชั่วชีวิต กลิยุเค ปน จตุตฺตึสาธิเก วสฺสสหสฺเส สมฺปตฺเต ตสฺส ปุตฺโต นราวโร นาม ราชา รชฺชํ กาเรสิ. มหาสีหสูรธมฺมราชาติ นามลญฺฉํ ปฏิคฺคณฺหิ. ตสฺส รญฺโญ กาเล ‘สี โขํ’ เจติยสฺส สมีเป เชตวนวิหาเร คนฺถํ อุคฺคณฺหนฺโต เอโก ทหรภิกฺขุ คนฺถเฉโกปิ สมาโน พาลกาเล พาลจิตฺเตน อากุลิโต หุตฺวา วจฺจกูเป วาตาตเปหิ พหิสุกฺขภาเวน ปฏิจฺฉาทิเต ทณฺเฑน อาลุลิตฺวา ทุคฺคนฺโธวิย จิตฺตสนฺตาเน ปริยตฺติวาตาตเปหิ พหิสุกฺขภาเวน ปฏิจฺฉาทิเต เกนจิเทว รูปารมฺมณาทินา อาลุลิตฺวา กิเลสสตฺติสงฺขาโต ทุคฺคนฺโธ วายิตฺวา หีนายาวตฺติสฺสามีติ จินฺเตตฺวา คิหิวตฺถานิ คเหตฺวา สทฺธึ สหายภิกฺขุหิ นทีติตฺถํ อคมาสิ. อนฺตรามคฺเค [Pg.128] ตาว ภิกฺขุภาเวเนว เจติยํ วนฺทิสฺสามีติ คิหิวตฺถานิ สหายกานํ หตฺเถ ฐเปตฺวา เจติยปฺปมุเข เลณํ ปวิสิตฺวา วนฺทิตฺวา นิสีทิ. อถ เอกา ทหริตฺถี เจติยงฺคณํ อาคนฺตฺวา พหิ เลณํ นิสีทิสฺวา อุทกํ สิญฺจิตฺวา ปตฺถนํ อกาสิ,-อิมินา ปุญฺญกมฺเมน สพฺเพหิ อปายาทินุกฺเขหิ โมเจยฺยามิ, ภเว ภเว จ หีนายาวตฺตกสฺส ปุริสสฺส ปาทจาริกา น ภเวยฺยามีติ. ก็เมื่อปีที่ ๑,๐๓๔ แห่งกลียุคมาถึงแล้ว พระราชาพระนามว่านราวร ผู้เป็นพระราชโอรสของพระองค์ได้ครองราชสมบัติ ทรงรับพระนามว่า มหาสีหสุรธรรมราชา ในรัชสมัยของพระราชาพระองค์นั้น ภิกษุหนุ่มรูปหนึ่งผู้กำลังเรียนคัมภีร์อยู่ที่เชตวันวิหารใกล้เจดีย์ 'สีโขม' แม้จะเป็นผู้ฉลาดในคัมภีร์ แต่ในวัยหนุ่มถูกจิตที่ยังเป็นเด็กทำให้ฟุ้งซ่าน เหมือนส้วมที่ถูกลมและแดดทำให้แห้งที่ภายนอกปกปิดไว้ เมื่อถูกกวนด้วยไม้เท้าก็มีกลิ่นเหม็นฟุ้งขึ้นมาฉันใด ในสันดานจิตที่ถูกลมและแดดคือปริยัติทำให้แห้งที่ภายนอกปกปิดไว้ เมื่อถูกอารมณ์มีรูปารมณ์เป็นต้นบางอย่างกวนเข้า กลิ่นเหม็นคืออำนาจกิเลสก็ฟุ้งขึ้นมาฉันนั้น ภิกษุนั้นคิดว่า 'เราจักสึก' จึงถือเอาผ้าคฤหัสถ์ไปยังท่าแม่น้ำพร้อมกับเพื่อนภิกษุ ในระหว่างทางคิดว่า 'เราจักไหว้เจดีย์ในขณะที่ยังเป็นภิกษุอยู่ก่อน' จึงฝากผ้าคฤหัสถ์ไว้ในมือของเพื่อน เข้าไปยังถ้ำหน้าเจดีย์ ไหว้แล้วก็นั่งอยู่ ลำดับนั้น หญิงสาวคนหนึ่งมายังลานเจดีย์ นั่งลงที่ภายนอกถ้ำ รดน้ำแล้วตั้งความปรารถนาว่า 'ด้วยบุญกรรมนี้ ขอให้ข้าพเจ้าพ้นจากทุกข์มีอบายเป็นต้นทั้งปวง และในทุกๆ ภพ ขออย่าได้เป็นบาทบริจาริกาของชายผู้กลับมาเป็นคฤหัสถ์เลย' อถ ตํ สุตฺวา ทหรภิกฺขุ เอวํ จินฺเตสิ,-อิทานิ อหํหีนายาวตฺติสฺสามีติ จินฺเตตฺวา อาคโต, อยมฺปิ ทหริตฺถี หีนายาวตฺตกสฺส ปุริสสฺส ปาทจาริกา น ภเวยฺยา มีติ ปตฺถนํ อกาสิ, อิทานิ ตํ ทหริตฺถึ การณํ ปุจฺฉิสฺสามีติ. เอวํ ปน จินฺเตตฺวา พหิ เลณํ นิกฺขมิตฺวา ตํ ทหริตฺถึการณํ ปุจฺฉิ,-กสฺมา ปน ตฺวํ หีนายาวตฺตกสฺส ปุริสสฺส ปาทจาริกา น ภเวยฺยามีติ ปตฺถนํ กโรสีติ. หีนายาวตฺตกสฺส ภนฺเต ปุริสสฺส ปาทจาริกา น ภเวยฺยามีติ วุตฺตวจนํ พาลปุริสสฺส ปาทจาริกา น ภเวยฺยามีติ วุตฺตวจเนน นานา น โหติ, สทิสตฺถกเมวาติ นนุ หีนายา วตฺตโก พาโลเยว นาม, สเจ ปน ภนฺเต หีนายาวตฺตโก พาโล นาม น ภเวยฺย, โก นาม โลเก พาโล ภเวยฺย, ภิกฺขุ นาม หิ ปเรหิ ทินฺนํ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนํ ปริภุญฺชิตฺวา สุขํ วสติ, สเจ คนฺถํ อุคฺคณฺหิตุ กาโม ภเวยฺย, ยถากามํเยว คนฺถํ อุคฺคณฺหิตุํ โอกาสํ ลภติ, เอวํ ปน อหุตฺวา อลสิโกเยว ภุญฺชิตฺวา สยิตฺวา นิสีทิตุํ อิจฺเฉยฺย, เอวมฺปิ ยถากามํ ภุญฺชิตุํ สยิตุํ โอกาสํ ลภติ, เอวมฺปิ สมาโน ปรสฺส ทาโส ภวิสฺสามิ, ทารสฺส กึกโร ภวิสฺสามีติ อกเถนฺโตปิ กเถนฺโตวิย หุตฺวา หีนายาวตฺเตยฺย, โส โลเก อญฺเญหิ พาเลหิ อธิโก พาโลติ อหํ มญฺญามิ, สเจ ปน พาลตรสฺส ภริยา ภเวยฺย, อหํ พาลตรี ภเวยฺยนฺติ [Pg.129] วุตฺเต โส ทหรภิกฺขุ สํเวคํ อาปชฺชิตฺวา พหินครทฺวารํ นิกฺขมิตฺวา วานรคเณน วินา ฌายนฺโตวิย วานโร ฌายิตฺวา นิสีทิ. ลำดับนั้น ภิกษุหนุ่มนั้นได้ฟังคำนั้นแล้วคิดอย่างนี้ว่า 'บัดนี้เราคิดว่าจักสึกจึงมา ส่วนหญิงสาวคนนี้ก็ตั้งความปรารถนาว่า ขออย่าได้เป็นบาทบริจาริกาของชายผู้กลับมาเป็นคฤหัสถ์เลย บัดนี้เราจักถามเหตุผลกับหญิงสาวคนนั้น' ครั้นคิดอย่างนี้แล้ว จึงออกจากถ้ำไปถามเหตุผลกับหญิงสาวคนนั้นว่า 'เพราะเหตุใดเธอจึงตั้งความปรารถนาว่า ขออย่าได้เป็นบาทบริจาริกาของชายผู้กลับมาเป็นคฤหัสถ์เลย' หญิงสาวตอบว่า 'ท่านเจ้าคะ คำที่ว่าขออย่าได้เป็นบาทบริจาริกาของชายผู้กลับมาเป็นคฤหัสถ์ กับคำที่ว่าขออย่าได้เป็นบาทบริจาริกาของชายโง่ ไม่ต่างกันเลย มีความหมายเหมือนกัน มิใช่หรือว่าผู้ที่สึกออกมานั้นชื่อว่าเป็นคนโง่แท้ๆ ท่านเจ้าคะ ถ้าผู้ที่สึกออกมาไม่ชื่อว่าเป็นคนโง่แล้ว ใครเล่าในโลกจะชื่อว่าเป็นคนโง่ เพราะว่าภิกษุอาศัยจีวร บิณฑบาต และเสนาสนะที่ผู้อื่นถวายแล้วอยู่เป็นสุข ถ้าปรารถนาจะเรียนคัมภีร์ ก็ย่อมได้โอกาสเรียนคัมภีร์ตามความปรารถนา แม้ไม่เป็นเช่นนั้น แต่เป็นคนเกียจคร้านปรารถนาจะกิน นอน และนั่ง ก็ย่อมได้โอกาสกินและนอนตามความปรารถนา แม้เป็นอยู่อย่างนี้ (แต่กลับคิดว่า) เราจักเป็นทาสของผู้อื่น จักเป็นคนรับใช้ของเมีย แม้ไม่ได้พูดออกมาแต่ก็เหมือนพูดออกมาแล้วสึกไป ชายผู้นั้นข้าพเจ้าสำคัญว่าเป็นคนโง่ยิ่งกว่าคนโง่อื่นๆ ในโลก ถ้าข้าพเจ้าพึงเป็นภรรยาของคนที่โง่กว่า ข้าพเจ้าก็พึงเป็นคนที่โง่ยิ่งกว่า' เมื่อนางกล่าวอย่างนี้ ภิกษุหนุ่มนั้นเกิดความสลดใจ ออกไปทางประตูนอกเมือง นั่งซึมอยู่เหมือนลิงที่พลัดพรากจากฝูงลิง อถ สหายกา อาคนฺตฺวา คิหิวตฺถานิ คณฺหาหีติ ปกฺโกสึสุ. ตสฺมึ กาเล โส ทหรภิกฺขุ อาคจฺฉถ ภวนฺโตติ วตฺวา สพฺพํ การณํ เตสํ อาจิกฺขิตฺวา อิทานิ ปน ภวนฺโต หีนายาวตฺเตหีติ สเจ โย โกจิ อาคนฺตฺวา มม สีสํ มุคฺคเรน ปหาเรยฺย, เอวํ สนฺเตปิ หีนายาวตฺติตุํ น อิจฺฉามิ, อิโต ปฏฺฐาย ยาว ชีวิตปริยนฺตา หีนายาวตฺติตุํ มนสาปิ น จินฺตยิสฺสามีติ วตฺวา เอราวตีนํทึ ตริตฺวา เชยฺยปุรํ อคมาสิ. ตทา กิร ทหริตฺถี เทวลาภวยฺย, น มนุสฺสิตฺถีติ วทนฺติ ปณฺฑิตาติ. ลำดับนั้น เพื่อนภิกษุทั้งหลายมาแล้วเรียกภิกษุหนุ่มนั้นว่า 'จงรับผ้าคฤหัสถ์ไปเถิด' ในเวลานั้น ภิกษุหนุ่มนั้นกล่าวว่า 'ท่านทั้งหลายจงมาเถิด' แล้วบอกเหตุผลทั้งหมดแก่เพื่อนเหล่านั้นว่า 'ท่านทั้งหลาย บัดนี้แม้จะมีใครมาเอาค้อนตีศีรษะของผม ถึงกระนั้นผมก็ไม่ปรารถนาจะสึก ตั้งแต่นี้ไปจนชั่วชีวิต ผมจะไม่คิดเรื่องสึกแม้ด้วยใจ' ครั้นกล่าวแล้วจึงข้ามแม่น้ำอิรวดีไปยังเมืองชัยปุระ ได้ยินว่า ในกาลนั้น บัณฑิตทั้งหลายกล่าวว่า หญิงสาวคนนั้นเป็นเทพธิดา มิใช่หญิงมนุษย์ เชยฺยปุรํ ปน ปตฺวา ปริยตฺติโกวิทานํ มหาเถรานํ สนฺติเก นยํ คเหตฺวา ปุญฺญเจติยสฺส ทกฺขิณทิสาภาเค เอกสฺมึ วิหาเร นิสีทิ. ปริยตฺตึ วาเจตฺวา อถ กเมน ตํตํทิสาหิ ภิกฺขุสามเณรา อาคนฺตฺวา ตสฺส สนฺติเก ปริยตฺตึ อุคฺคณฺหึสุ. อาวาสํ ปน อลภิตฺวา เกจิ ภิกฺขุสามเณรา ฉตฺตานิปิ ฉาทิตฺวา นิสีทึสุ. ครั้นถึงเมืองชัยปุระแล้ว ถือเอานัยจากสำนักของพระมหาเถระผู้ฉลาดในปริยัติทั้งหลาย นั่งอยู่ในวิหารแห่งหนึ่งทางทิศใต้ของปุญญเจดีย์ ครั้นบอกปริยัติแล้ว ลำดับนั้น ภิกษุสามเณรทั้งหลายจากทิศนั้นๆ มาแล้วโดยลำดับ ได้เรียนปริยัติในสำนักของท่าน แต่เมื่อไม่ได้อาวาส ภิกษุสามเณรบางรูปก็กางร่มแล้วนั่งลง เอกสฺมึ กาเล ราชา นิกฺขมิตฺวา ปุญฺญเจติยํ วนฺทิสฺสามีติ เจติยงฺคณํ ปาวิสิ. อถ ฉตฺตานิ ฉาเทตฺวา นิสินฺเน ภิกฺขู ทิสฺวา คุหาย สทฺธึ วิหารํ การาเปตฺวา ตสฺส ภิกฺขุสฺส อทาสิ. ติโลกครูติปิ นามลญฺฉํ อทาสิ. สุขโวหารตฺถํ ปน กการโลปํ กตฺวา ติโลครูติ โวหรึสุ. ครั้งหนึ่ง พระราชาเสด็จออกไปแล้ว เข้าไปสู่ลานเจดีย์ด้วยตั้งพระทัยว่า "เราจักไหว้ปุญญเจดีย์" ลำดับนั้น ทรงเห็นภิกษุทั้งหลายผู้กางร่มนั่งอยู่ จึงโปรดให้สร้างวิหารพร้อมด้วยถ้ำแล้วถวายแก่ภิกษุนั้น และได้พระราชทานนามฉายาว่า "ติโลกครู" แต่เพื่อความสะดวกในการเรียกขาน จึงลบ ก อักษรเสีย แล้วเรียกกันว่า "ติโลครู" ตสฺส ปน สทฺธิวิหาริโก สตฺตวสฺสิโก เตโชทีโป นาม ภิกฺขุ ปริตฺตฏีกํ อกาสิ. อปรภาเค ปน ติโลกาลงฺกาโรติ นามลญฺฉํ อทาสิ. เอวํ เตเชทีโป นาม ภิกฺขุ นราวรรญฺโญ กาเล ปริตฺตฏีกํ อกาสีติ ทฏฺฐพฺพํ. เกจิ ปน ปจฺฉิมปกฺขาธิกรญฺโญ กาเลติ วทนฺติ. ก็ภิกษุชื่อว่าเตโชทีปะ ผู้มีพรรษา ๗ ผู้เป็นสัทธิวิหาริกของท่านนั้น ได้ทำปริตตฎีกา แต่ในภายหลัง (พระราชา) ได้พระราชทานนามฉายาว่า ติโลกอลังการะ พึงเห็นว่า ภิกษุชื่อว่าเตโชทีปะ ได้ทำปริตตฎีกาในรัชสมัยของพระเจ้านราวระ อย่างนี้ แต่บางท่านกล่าวว่า ในรัชสมัยของพระราชาผู้เป็นใหญ่ในฝ่ายหลัง เอกสฺมึ [Pg.130] ปน กาเล ติริยปพฺพตวิหารวาสีมหาเถโร ปาทเจติยํ วนฺทนตฺถาย คนฺตฺวา ปจฺจาคตกาเล กุขนนคเร สุวณฺณคุหายํ ชมฺพุธชตฺเถรสฺส สนฺติกํ ปวิสิตฺวา เตน สทฺธึ สลฺลาปํ อกาสิ. เต จ มหาเถรา อญฺญมญฺญํ ปสฺสิตฺวา สลฺลปิตฺวา อติวิย ปโมทึสุ. โลกสฺมิญฺหิ พาโล พาเลน ปณฺฑิโต ปณฺฑิเตน สทฺธึ อติวิย ปโมทตีติ. เต จ ทฺเว เถรา สมานวสฺสิกา. ติริยปพฺพตวิหาร วาสีมหาเถโร เตน สทฺธึ สลฺลาปํ กตฺวา ปจฺจาคจฺฉิ. ชมฺพุธชตฺเถโร จ มคฺคํ อจิกฺขิตุํ อนุคจฺฉิ. อถ ติริยปพฺพตวิหารวาสีมหาเถโร ชมฺพุธชตฺเถรํ อาห,- อหํ ภนฺเต ราชวลฺลโภ โหมิ ราชคุรุ,ตฺวํเยว มม ปุรโต คจฺฉาหีติ. อถ ชมฺพุธชตฺเถโรปิ ติริยปพฺพตวิหารวาสิตฺเถรํ อาห,-ตฺวํ ภนฺเต ราชวลฺลโภ ภวสิราชคุรุ, โลเก ราชคุรุ นาม ปธานภาเว ฐิโต, ตสฺมา ตฺวํเยว มม ปุรโต คจฺฉาหีติ. เอตฺถ จ ทฺเวปิ มหาเถรา อญฺญมญฺญํ คารววเสน โลกวตฺตํ อเปกฺขิตฺวา เอวมาหํสูติ ทฏฺฐพฺพํ. ติริยปพฺพตวิหารวาสีมหาเถโรปิ รตนปูรนครํ ปตฺวา ราชวํสปพฺพตํ คนฺตฺวา อรญฺญวาสํ วสิ. ครั้งหนึ่ง พระมหาเถระผู้อยู่ในติริยบรรพตวิหารได้ไปเพื่อไหว้พระพุทธบาทเจดีย์ ในเวลาที่กลับมา ได้เข้าไปหาพระเถระชัมพุธชะในถ้ำสุวรรณคูหา เมืองกุกขนะ แล้วได้สนทนากับท่าน พระมหาเถระทั้งสองนั้นได้เห็นกันและกัน สนทนากันแล้วก็ยินดีเป็นอย่างยิ่ง เพราะว่าในโลก คนพาลย่อมยินดีกับคนพาล บัณฑิตย่อมยินดีกับบัณฑิตเป็นอย่างยิ่ง พระเถระทั้งสองนั้นมีพรรษาเท่ากัน พระมหาเถระผู้อยู่ในติริยบรรพตวิหารได้สนทนากับท่านแล้วก็กลับมา ส่วนพระเถระชัมพุธชะก็ได้ตามไปเพื่อบอกทาง ครั้งนั้น พระมหาเถระผู้อยู่ในติริยบรรพตวิหารได้กล่าวกับพระเถระชัมพุธชะว่า "ท่านผู้เจริญ อาตมภาพเป็นที่รักของพระราชา เป็นราชครู ท่านนั่นแหละจงไปข้างหน้าอาตมภาพเถิด" ครั้งนั้น พระเถระชัมพุธชะก็ได้กล่าวกับพระเถระผู้อยู่ในติริยบรรพตวิหารว่า "ท่านผู้เจริญ ท่านเป็นที่รักของพระราชา เป็นราชครูผู้เป็นใหญ่ ในโลกนี้ชื่อว่าราชครูย่อมตั้งอยู่ในฐานะเป็นประธาน เพราะฉะนั้น ท่านนั่นแหละจงไปข้างหน้าอาตมภาพเถิด" พึงเห็นว่า ในเรื่องนี้ พระมหาเถระทั้งสองนั้นได้กล่าวอย่างนี้โดยเคารพซึ่งกันและกัน โดยคำนึงถึงโลกวัตร พระมหาเถระผู้อยู่ในติริยบรรพตวิหารนั้นก็ได้ไปถึงเมืองรัตนปุระ ไปยังราชวงศ์บรรพตแล้วก็อยู่ป่า อถ อุกฺกํสิกราชา กนิฏฺเฐน สูรกิตฺตินาเมน สทฺธึ มนฺเตสิ,-สเจ ตฺวํ วเน เถรํ ปฐมํ ปสฺสสิ, ตฺวํเยว วิหารํ การาเปตฺวา เถรสฺส ททาหิ, สเจ ปนาหํ ปฐมํ ปสฺเสยฺย, อหํ วิหารํ การาเปตฺวา ททามีติ. ครั้งนั้น พระเจ้าอุกกังสิกะได้ปรึกษากับพระอนุชาชื่อสุรกิตติว่า "ถ้าท่านเห็นพระเถระในป่าก่อน ท่านนั่นแหละจงสร้างวิหารถวายพระเถระ แต่ถ้าเราเห็นก่อน เราจักสร้างวิหารถวาย" อถ กนิฏฺฐา ปฐมํ ปสฺสิตฺวา ติริยปพฺพตกนฺทเร เชตวนํ นาม วิหารํ การาเปตฺวา อทาสิ. อิทญฺจ วจนํ สาธุชฺชนานํ คุณํ เอวการํ ปีติโสมนสฺสํ อุปฺปชฺชิ, เตน ปุญฺญกมฺเมน เตน ปีติโสมนสฺเสน สตฺตกฺขตฺตุํ เทวรชฺชสมฺปตฺตึ สตฺตกฺขตฺตุํ มนุสฺสรชฺชสมฺปตฺตึ ปฏิลภีติ วุตฺตตฺตา สาธุชฺชนานํ คุณํ อนุสฺสริตฺวา ปุญฺญวิเสสลาภตฺถาย วุตฺตํ. ครั้งนั้น พระอนุชาได้เห็นก่อน จึงได้สร้างวิหารชื่อเชตวันในซอกเขาติริยบรรพตแล้วถวาย คำนี้ย่อมยังปีติโสมนัสให้เกิดขึ้นแก่คุณของสัตบุรุษอย่างนี้ เพราะมีการกล่าวไว้ว่า "ด้วยบุญกรรมนั้น ด้วยปีติโสมนัสนั้น ได้รับสมบัติแห่งเทวราช ๗ ครั้ง ได้รับสมบัติแห่งมนุษย์ราช ๗ ครั้ง" (คำนี้) จึงกล่าวไว้เพื่อระลึกถึงคุณของสัตบุรุษ เพื่อประโยชน์แห่งการได้บุญพิเศษ ติริยปพฺพตวิหารวาสีมหาเถโร จ ชมฺพุธชตฺเถรสฺส [Pg.131] คุณํ อุกฺกํสิกรญฺโญ อาโรเจสิ. ราชา จ อติวิย ปสีทิตฺวา ชมฺพุธโชติ มูลนาเม ทีปสทฺเทน โยเชตฺวา ชมฺพุทีปธโชติ นามลญฺฉํ อทาสิ. และพระมหาเถระผู้อยู่ในติริยบรรพตวิหารได้กราบทูลคุณของพระเถระชัมพุธชะแก่พระเจ้าอุกกังสิกะ และพระราชาทรงเลื่อมใสเป็นอย่างยิ่ง จึงทรงประกอบคำว่า "ทีปะ" เข้ากับชื่อเดิมว่า "ชัมพุธชะ" แล้วพระราชทานนามฉายาว่า "ชัมพุทีปธชะ" ชมฺพุธชตฺเถโร จ นาม ธมฺมนนฺทตฺเถรสฺส สทฺธิวิหาริกา. ธมฺมนนฺทตฺเถโร จ โชติปุญฺญตฺเถรสฺส สทฺธิวิหาริโก. เต จ เถรา อรหนฺตคณวํสิกา. และพระเถระชัมพุธชะชื่อว่าเป็นสัทธิวิหาริกของพระเถระธัมมนันทะ และพระเถระธัมมนันทะเป็นสัทธิวิหาริกของพระเถระโชติปุญญะ และพระเถระเหล่านั้นเป็นวงศ์แห่งหมู่พระอรหันต์ ชมฺพุธชตฺเถโร ปน วินยปาฬิยา อฏฺฐกถาย จ อตฺถ โยชนํ มรมฺมภาสาย อกาสิ. มณิรตโน นาม ปน เถโร อฏฺฐสาลินีสมฺโมหวิโนทนีกงฺขาวิตรณีอฏฺฐกถานํ อภิธมฺมตฺถวิภาวนีสงฺขปวณฺณนาฬีกานญฺจ อตฺถํ มรมฺม ภาสาย โยเชสิ. ส่วนพระเถระชัมพุธชะได้ทำอรรถโยชนาพระวินัยปาฬิและอรรถกถาเป็นภาษามรัมมะ (พม่า) ส่วนพระเถระชื่อมณิรัตนะได้โยชนาอรรถแห่งอรรถกถาอัฏฐสาลินี สัมโมหวิโนทนี กังขาวิตรณี และอภิธัมมัตถวิภาวนี สังขปวรรณนา และฎีกาทั้งหลาย เป็นภาษามรัมมะ (พม่า) มูลาวาสคาเม จ ปุพฺพารามวิหารวาสิตฺเถโร คูฬตฺถ ทีปนึ นาม คนฺถํ วิสุทฺธิมคฺคคณฺฐิปทตฺถญฺจ มูลภาสาย อกาสิ, เนตฺติปาฬิยา จ อตฺถํ มรมฺมภาสาย โยเชสิ. โส ปน เถโร ปุพฺเพ คามวาสี หุตฺวา สีสเวฐนตาลปตฺตานิ คเหตฺวา อาจริยปฺปเวณีวเสน วินยวิโลมาจารํ จริ. ปจฺฉา ปน ตํ อาจารํ วิสฺสชฺชิตฺวา อรญฺญวาสํ วสิ. โสปิ เถโร คมฺภีรญาณิโก สทฺทตฺถนเยสุ อติวิย เฉโก. และพระเถระผู้อยู่ในบุพพารามวิหาร ณ หมู่บ้านมูลาวาส ได้ทำคัมภีร์ชื่อคูฬัตถทีปนีและวิสุทธิมรรคคัณฐิปทัตถะเป็นภาษาเดิม และได้โยชนาอรรถแห่งเนตติปาฬิเป็นภาษามรัมมะ (พม่า) ส่วนพระเถระนั้น เมื่อก่อนเป็นชาววัด (คามวาสี) ได้ถือผ้าโพกศีรษะและพัดใบตาล ประพฤติวินัยวิโลมาจารตามประเพณีอาจารย์ แต่ภายหลังได้ละการประพฤตินั้นแล้วอยู่ป่า พระเถระนั้นเป็นผู้มีญาณลึกซึ้ง และฉลาดเป็นอย่างยิ่งในนัยแห่งสัททัตถะ กลิยุเค ปน ปญฺจตึสาธิเก วสฺสสหสฺเส สมฺปตฺเต กนิฏฺโฐ สิริปวรมหาธมฺมราชา นาม ภูปาโล รชฺชํ กาเรสิ. ทพฺพิมุขชาตสฺสเร ปน เคหํ การาเปตฺวา นิสีทนโต ทพฺพิมุขชาตสฺสโรติ นามํ ปากฏํ อโหสิ. ตสฺมึ ปน ชาตสฺสเร เชยฺยภูมิกิตฺตึ นาม วิหารํ การาเปตฺวา สิริสทฺธมฺมปาลตฺเถรสฺส อทาสิ. พหูนมฺปิ คามวาสี อรญฺญวาสี ภิกฺขูนํ อนุคฺคหํ อกาสิ. รตนปูรนครสฺมิญฺหิ ทสสุ ‘ญฺยฺौํ ยาํ’ ราชาํเสสุ ปฺปจฺฉิมา ปญฺจ ราชาโน อวิจินิตฺวาเยว อลชฺชีลชฺชีมิสฺสกวเสน สาสนํ ปคฺคณฺหึสุ. ตทา [Pg.132] ชินสาสนํ อพฺภนฺตเร จนฺโทวิย อติปริสุทฺธํ น อโหสิ. เอวมฺปิ ลชฺชิโน อตฺตโน อตฺตโน วํสานุรกฺขณวเสน ธมฺมํ ปูเรตุํ อนิวาริตตฺตา ลชฺชีคณวํโส น ฉิชฺชติ. ตถา อลชฺชิโนปิ อตฺตโน อตฺตโน อาจริยปฺปเวณีวเสน วิจรึสุ, เตน อลชฺชีคณวํโสปิ น ฉิชฺชตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ตสฺส รญฺโญ กาเล เทวจกฺโกภาโส นาม เอโก เถโร อตฺถิ, เวทสตฺถญฺญู ปิฏเกสุ ปน มนฺโทติ. ส่วนในกลียุค เมื่อล่วงไปแล้ว ๑,๐๓๕ ปี พระราชาผู้เป็นพระอนุชาพระนามว่า สิริปวรมหาธัมมราช ได้ครองราชย์ ส่วนพระองค์ทรงสร้างพระตำหนักประทับนั่ง ณ สระดัพพิมุขชาตะ ชื่อว่าดัพพิมุขชาตัสสระจึงปรากฏ ส่วนในสระนั้น ได้ทรงสร้างวิหารชื่อเชยยภูมิเกียรติแล้วถวายแก่พระสิริสัทธัมมปาลเถระ ได้ทรงอนุเคราะห์ภิกษุทั้งผู้อยู่บ้านและผู้อยู่ป่าเป็นจำนวนมาก เพราะว่าในเมืองรัตนปุระ ในบรรดาพระราชวงศ์ญองยาม ๑๐ พระองค์ พระราชา ๕ พระองค์สุดท้ายได้ทรงอุปถัมภ์พระศาสนาโดยไม่ทรงเลือกเลย คือทรงอุปถัมภ์ปะปนกันทั้งผู้ไม่มีหิริและผู้มีหิริ ในกาลนั้น พระชินศาสนาภายในไม่บริสุทธิ์ผุดผ่องเหมือนพระจันทร์ ถึงอย่างนั้น วงศ์แห่งหมู่ผู้มีหิริก็ไม่ขาดสาย เพราะผู้มีหิริไม่ถูกห้ามในการบำเพ็ญธรรมด้วยการรักษาวงศ์ของตนๆ เช่นเดียวกัน แม้ผู้ไม่มีหิริก็ประพฤติตามประเพณีอาจารย์ของตนๆ พึงทราบว่า ด้วยเหตุนั้น วงศ์แห่งหมู่ผู้ไม่มีหิริก็ไม่ขาดสายเช่นกัน ในรัชสมัยของพระราชานั้น มีพระเถระรูปหนึ่งชื่อเทวจักโกภาส เป็นผู้รู้เชี่ยวชาญในพระเวท แต่ในพระไตรปิฎกนั้นเป็นผู้มีปัญญาน้อย กลิยุเค ปน อฏฺฐตึสาธิเก วสฺสสหสฺเส สมฺปตฺเต เวสาขมาสสฺส กาฬปกฺขอฏฺฐมิโต ปฏฺฐาย โลกสงฺเกตวเสน อุปฺปชฺชมานํ ภยํ นิวาเรตุํ นวคุหายํ เตน เทวจกฺโกภาสตฺเถเรน กถิตนิยาเมน ปฐมํ มรมฺมิกภิกฺขู ปฏฺฐานปฺปกรณํ วาจาเปสิ. ตโต ปจฺฉา เชฏฺฐมาสสฺส ชุณฺหปกฺขปาฏิปททิวสโต รามญฺญรฏฺฐวาสิเก ภิกฺขู ปฏฺฐานปฺปกรณํ วาจาเปสิ. มหาฉณญฺจ การาเปสิ. รฏฺฐวาสิโนปิ พหุปูชาสกฺการํ การาเปสิ. ตสฺส กิร รญฺโญ กาเล โปตฺถกํ อฏฺฐิภลฺลิกรุกฺขนิยฺยาเสหิ ปริมฏฺฐํ กตฺวา มโนสิลาย ลิขิตฺวา สุวณฺเณน ลิมฺเปตฺวา ปิฏกํ ปติฏฺฐาเปสิ. ตโต ปฏฺฐาย ยาวชฺชตนา อิทํ โปตฺถกกมฺมํ มรมฺมรฏฺเฐ อกํสูติ. ส่วนในกลียุค เมื่อล่วงไปแล้ว ๑,๐๓๘ ปี ตั้งแต่วันแรม ๘ ค่ำ เดือนวิสาขะ เพื่อระงับภัยที่เกิดขึ้นตามลางบอกเหตุของโลก พระองค์ได้โปรดให้ภิกษุชาวมรัมมะสาธยายพระปัฏฐานปกรณ์ก่อน ตามนัยที่พระเทวจักโกภาสเถระนั้นกล่าวไว้ในถ้ำนวะ หลังจากนั้น ตั้งแต่วันขึ้น ๑ ค่ำ เดือนเชษฐะ ได้โปรดให้ภิกษุผู้อยู่ในแคว้นรามัญสาธยายพระปัฏฐานปกรณ์ และได้ทรงจัดงานมหาสมโภช และโปรดให้ชาวเมืองจัดงานบูชาสักการะเป็นอันมาก ได้ยินว่า ในรัชสมัยของพระราชานั้น ได้ทรงประดิษฐานพระไตรปิฎกโดยการขัดสมุดด้วยยางไม้รัก (อัฏฐิภัลลิกะ) แล้วเขียนด้วยมโนศิลา แล้วทาด้วยทองคำ ตั้งแต่นั้นมาจนถึงปัจจุบัน ได้มีการทำกิจเกี่ยวกับสมุดข่อยนี้ในแคว้นมรัมมะ กลิยุเค สฏฺฐาธิเก วสฺสสหสฺเส สมฺปตฺเต (อสฺสยุชมาสสฺส กาฬปกฺขฉฏฺฐมิยํ องฺคารวาเร) ตสฺส ปุตฺโต รชฺชํ กาเรสิ. สิริหาสีหสูรสุธมฺมราชาติ นามลญฺฉมฺปิ ปฏิคฺคณฺหิ. ปิตุ รญฺโญ เคหฏฺฐาเน เจติยํ การาเปสิ. ตสฺส ปน มารเชยฺยรตนนฺติ สมญฺญา อโหสิ. ตสฺส ปน รญฺโญ กาเล สลฺลาวติยา นาม นทิยา ปจฺฉิมภาเค ตุนฺนนามเก คาเม คุณาภิลงฺกาโร นาม เถโร สามเณรานํ คามคฺคเวสนกาเล เอกํสํ อุตฺตราสงฺคํ การาเปตฺวา [Pg.133] สีสเวฐนตาลปตฺตานิ ปน น คณฺหาเปตฺวา ตาลวณฺฏเมว คณฺหาเปสิ. เอโก คโณ หุตฺวา สปริวาเรน สทฺธึ ตุนฺนคาเม นิสีทิ. ตุนฺนคโณติ ตสฺส สมญฺญา อโหสิ. โส ปน เถโร ปาฬิอฏฺฐกถาฏีกาคนฺถนฺตเรสุ อธิปฺปายํ ยถาภูตํ น ชานาติ, อภิธมฺมปิฏกํเยว สิสฺสานํ วาเจตฺวา นิสีทิ. ในกลียุค เมื่อล่วงไปแล้ว ๑,๐๖๐ ปี (ในวันอังคาร แรม ๖ ค่ำ เดือนอัสสยุชะ) พระราชโอรสของพระองค์ได้ครองราชย์ และทรงรับพระนามว่า สิริหาสีหสุรสุทธัมมราช ได้ทรงสร้างเจดีย์ในที่ตั้งพระตำหนักของพระราชบิดา และเจดีย์นั้นมีชื่อว่า มารเชยยรัตนะ ส่วนในรัชสมัยของพระราชานั้น มีพระเถระชื่อคุณาภิลังการะ ในหมู่บ้านชื่อตุนนะ ทางทิศตะวันตกของแม่น้ำสัลลาวดี ในเวลาที่สามเณรเที่ยวแสวงหา (บิณฑบาต) ในหมู่บ้าน ได้ให้ห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่าข้างหนึ่ง แต่ไม่ให้ถือผ้าโพกศีรษะและใบตาล (สำหรับบังแดด) ให้ถือเพียงพัดใบตาลเท่านั้น ได้เป็นคณะหนึ่งแล้วพำนักอยู่กับบริวารในหมู่บ้านตุนนะ ชื่อว่าตุนนคณะจึงเป็นชื่อของท่าน ส่วนพระเถระนั้นไม่ทราบความหมายตามความเป็นจริงในคัมภีร์บาลี อรรถกถา และฎีกาต่างๆ ได้แต่สอนเฉพาะพระอภิธรรมปิฎกแก่ศิษย์แล้วพำนักอยู่ ตสฺมิญฺจ กาเล เกตุมตีนคเร นิสินฺนา พทฺธนฺนา พุทฺธงฺกุรตฺเถร จิตฺตตฺเถรา, ทีปยงฺคนคเร อุฬุคาเม นิสินฺโน สุนนฺทตฺเถโร, ตลุปฺปนคเร เชยฺยพหุอนฺธคาเม กลฺยาณตฺเถโรติ อิเม จตฺตาโร เถรา สามเณรานํ คามปฺปเวสนกาเล เอกํสํ อุตฺตราสงฺคํ อการาเปตฺวา สีสเวฐนตาลปตฺตานิ อคฺคณฺหาเปตฺวา จีวรํ ปารุปาเปตฺวา ตาลวณฺฏํ คณฺหาเปตฺวา สกลกคณํ โอวาทํ กตฺวา นิสีทึสุ. เต ปน เถรา ปาฬิอฏฺฐกถาฏีกาคนฺถนฺตเรสุ อธิปฺปายํ ยถาภูภํ ชานึสุ, ตีสุปิ ปิฏเกสุ โกวิทา อเหสุํ. อิจฺเจวํ สิริมหาสีหสูรสุธมฺมรญฺโญ กาเล ปารุปนภิกฺขูหิ นานา หุตฺวา วิรูปํ อาปชฺชิตฺวา เอกํสิกคโณ นาม วิสุํ ภิชฺชิ, ยถา ปน อยมลํ อยโต อุฏฺฐหิตฺวา วิสทิสํ หุตฺวา วิรุทฺธํ โหตีติ. เอวํ ภิชฺชมานาปิ คณา ราชา ปมาโท อนุสฺสุกฺโก หุตฺวา อตฺตโน อตฺตโน รุจิวเสเนว จริตฺวา นิสีทึสุ. ในกาลนั้น พระพุทธังกรเถระและพระจิตตเถระผู้อยู่ในเมืองเกตุมาดี, พระสุนันทเถระผู้อยู่ในหมู่บ้านอุลุคาม เมืองทิพยังคะ, พระกัลยาณเถระผู้อยู่ในหมู่บ้านเชยยพาหุอันธคาม เมืองตลุปปะ พระเถระทั้งสี่รูปนี้ เมื่อสามเณรเข้าสู่หมู่บ้าน ไม่ให้ห่มผ้าเฉวียงบ่า ไม่ให้ถือผ้าโพกศีรษะและใบตาล แต่ให้ห่มจีวร (คลุมไหล่ทั้งสอง) ให้ถือพัด แล้วให้โอวาทแก่คณะทั้งหมดแล้วพำนักอยู่ พระเถระเหล่านั้นทราบความหมายในคัมีร์บาลี อรรถกถา ฎีกา และคัมภีร์อื่นๆ ตามความเป็นจริง เป็นผู้เชี่ยวชาญในพระไตรปิฎกทั้งสาม ด้วยประการฉะนี้ ในรัชสมัยของพระเจ้าสิริมหาสีหสุรสุธรรม คณะเอกังสิกะ (ผู้ห่มผ้าเฉวียงบ่า) จึงได้แตกแยกออกไปต่างหาก โดยมีความผิดแผกไปจากภิกษุผู้ห่มคลุม (ปารุปนะ) เหมือนสนิมที่เกิดจากเหล็กแล้วกลับทำลายเหล็กนั้นให้ผิดแปลกและเป็นปฏิปักษ์ แม้คณะต่างๆ จะแตกแยกกันเช่นนี้ พระราชาก็ทรงประมาทไม่ทรงเอาพระทัยใส่ คณะเหล่านั้นจึงประพฤติไปตามความพอใจของตนๆ แล้วพำนักอยู่ เตสุ จ ทฺวีสุ คเณสุ ปารุปนคเณ เถรา ปาฬิอฏฺฐกถาฏีกาคนฺถนฺตเรสุ นีตตฺถวเสน วุตฺตํ วจนํ นิสฺสาย นิกฺกงฺขา นิทฺโทสาว หุตฺวา นิสีทึสุ. เอกํสิกคเณ ปน เถรา อตฺตโน อตฺตโน วาโท น ปาฬิยํ น จ อฏฺฐกถาสุ เนว ฏีกาสุ นาปิ คนฺถนฺเตเรสุ ทิสฺสติ, อิมมตฺถํ อชานนฺตา อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญนฺติ วตฺวา เกจิ ปน สกสกสิสฺสานํ โอวาทํ อทํสุ. เอวรูปาปิ สิสฺสา โอวาทํ ปฏิคฺคณฺหึสุ. ในบรรดาสองคณะนั้น พระเถระในคณะปารุปนะ (ผู้ห่มคลุม) อาศัยถ้อยคำที่กล่าวไว้โดยนัยแห่งเนื้อความที่วินิจฉัยแล้วในคัมภีร์บาลี อรรถกถา ฎีกา และคัมภีร์อื่นๆ จึงเป็นผู้ปราศจากความสงสัยและปราศจากโทษแล้วพำนักอยู่ ส่วนพระเถระในคณะเอกังสิกะ วาทะของตนๆ ไม่ปรากฏในบาลี อรรถกถา ฎีกา หรือคัมภีร์อื่นๆ เลย เมื่อไม่ทราบเนื้อความนี้ จึงกล่าวว่า "สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่าประโยชน์" แล้วบางรูปก็ให้โอวาทแก่ศิษย์ของตนๆ แม้ศิษย์เหล่านั้นก็รับโอวาทเช่นนั้น เกจิ ปน ปาฬิยาทีสุ สกวาทสฺส อนาคตภาวํ ญตฺวาเยว [Pg.134] อปริสุทฺธจิตฺตา หุตฺวา สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ภควโต มุขํ อโนโลเกตฺวา สมฺมาสมฺพุทฺธสฺเสว ภควโต คุณํ อนุสฺสริตฺวา สกวาเท อากาเส ปสาริต หตฺโถวิย อปฺปติฏฺฐาโนติ ชานิตฺวาเยว อมฺหากํ วาโท สมฺปตฺตลงฺกสฺส สทฺธมฺมจาริตฺเถรสฺส วํสปฺปภโวติ อนิสฺสายภูภมฺปิ นิสฺสยํ อกํสุ. อภูเตน มหาเถรํ สีลวนฺตํ อพฺภาจิกฺขึสุ. ผฺยสีนามเก คาเม ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิ กตฺถํ อนเปกฺขนฺตสฺส หีนายาวตฺตกสฺส ทุสฺสีลสฺส อุปาสกสฺส ลญฺชํ ทตฺวา อมฺหากํ วาทานุรูปํ เอกํ คนฺถํ กโรหีติ อุยฺโยเชตฺวา อนาคเต อนุภวิยมานทุกฺขโต อภายิตฺวา นิสฺสยํ คเวสึสูติ. บางรูปเมื่อทราบว่าวาทะของตนไม่ปรากฏในบาลีเป็นต้นแล้ว ก็มีจิตไม่บริสุทธิ์ ไม่เหลียวแลพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ไม่ระลึกถึงพระคุณของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า และเมื่อทราบว่าวาทะของตนไม่มีที่ตั้ง เหมือนมือที่เหยียดไปในอากาศ ก็ยังยึดถือเอาสิ่งที่ไม่ใช่ที่พึ่งให้เป็นที่พึ่ง โดยกล่าวว่า "วาทะของเราสืบเนื่องมาจากวงศ์ของพระสัทธรรมจารีเถระผู้ไปถึงลังกา" พวกเขากล่าวตู่พระมหาเถระผู้มีศีลด้วยเรื่องที่ไม่จริง และในหมู่บ้านชื่อพยาสี ได้ให้สินบนแก่อุบาสกผู้ทุศีล ผู้กลับไปสู่ทางต่ำ ไม่คำนึงถึงประโยชน์ในปัจจุบันและอนาคต แล้วชักชวนให้แต่งคัมภีร์เล่มหนึ่งที่สอดคล้องกับวาทะของตน โดยไม่เกรงกลัวต่อทุกข์ที่จะพึงเสวยในอนาคต พวกเขาแสวงหาที่พึ่ง (ที่ผิด) เช่นนี้แล ตสฺมึญฺจ กาเล นิคฺโรธปาฬิสุวณฺณวิหารวาสิตฺเถโร คามวาสีภิกฺขุ คณํ สมิตึ กตฺวา ตสฺส นายโก หุตฺวา สีสเวฐนํ อธาเรนฺตา อมงฺคลภิกฺขู สาสเน มาติฏฺฐนฺตูติ อรญฺญวาสีนํ ภิกฺขูนํ คนฺถํ วิโกเปตฺวา ตโต ตโต ปพฺพเชสุํ. อถ หตฺถิสาลคามสฺส ปุรตฺถิมาย อนุทิสาย เสฏฺฐิตฬากสฺส ทกฺขิณาย อนุทิสาย วิหาเร นิสินฺเน อติเรกปณฺณาสภิกฺขูปิ ปพฺพาเชสฺสามาสิ จินฺเตตฺวา คามวาสีภิกฺขู สนฺนหิตฺวา อคมาสิ. อถ ราชา ตมตฺถํ สุตฺวา คามวาสีคโณปิ เอโก, อรญฺญวาสีคโณปิ เอโก, คามวาสีภิกฺขู อรญฺญวาสีภิกฺขู วิเหเฐสุํ น สกฺกา, สกสกวาทวเสน สกสกฏฺฐาเน นิสีทิ ตพฺพนฺติ ราชเลขนํ เปเสสิ. อถ อรญฺญวาสีภิกฺขู สุขํ วสิตุํ โอกาสํ ลภึสุ. ในกาลนั้น พระเถระผู้อยู่ในวัดนิโครธปาลีสุวรรณวิหาร ซึ่งเป็นภิกษุชาวบ้าน ได้รวบรวมคณะสงฆ์แล้วเป็นหัวหน้า ได้ขับไล่ภิกษุชาวป่าจากที่นั้นๆ ไป ด้วยการทำลายคัมภีร์ของพวกเขา โดยกล่าวว่า "ภิกษุผู้ไม่เป็นมงคลผู้โพกศีรษะอย่าได้ดำรงอยู่ในพระศาสนาเลย" ลำดับนั้น ภิกษุชาวบ้านเตรียมตัวแล้วเดินทางไป ด้วยคิดว่า "เราจะขับไล่แม้ภิกษุผู้พำนักอยู่ในวิหารทางทิศตะวันออกของหมู่บ้านหัตถิสาลคาม และทางทิศใต้ของสระเศรษฐี ซึ่งมีจำนวนมากกว่า ๕๐ รูปออกไป" ครั้งนั้น พระราชาทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว ทรงส่งพระราชสาส์นไปว่า "คณะภิกษุชาวบ้านก็คณะหนึ่ง คณะภิกษุชาวป่าก็คณะหนึ่ง ภิกษุชาวบ้านไม่ควรเบียดเบียนภิกษุชาวป่า ต่างฝ่ายต่างจงพำนักอยู่ในที่ของตนๆ ตามวาทะของตนๆ" ลำดับนั้น ภิกษุชาวป่าจึงได้โอกาสที่จะอยู่เป็นสุข กลิยุเค ฉสตฺตตาธิเก วสฺสสหสฺเส สมฺปตฺเต ตสฺส รญฺโญ ปุตฺโต มหาสีหสูรธมฺมราชาธิราชา นาม รชฺชํ กาเรสิ. โสเยว สูรชฺชราชาติ จ เสติภินฺโทติ จ โวหาริยติ. เมื่อกาลียุคมาถึง ๑,๐๗๖ ปี พระโอรสของพระราชาองค์นั้นพระนามว่า มหาสีหสุรธรรมราชาธิราช ทรงครองราชย์ พระองค์นั้นแลทรงถูกเรียกขานว่า พระเจ้าสุรชะ และ พระเจ้าเสติภินทะ ตสฺส [Pg.135] รญฺโญ กาเล สุวณฺณยาโนโลกนคามวาสีอุกฺกํสมาลํ นาม เถรํ อนฺโตยุธนายโก เอโก อมจฺโจ อาเนตฺวา รตนปูรนครํ ปตฺวา สุวณฺณกุกฺกุฏาจเล วิหารํ การาเปตฺวา ฐเปสิ. ในสมัยพระราชาองค์นั้น อำมาตย์ผู้เป็นหัวหน้ากองทัพภายในคนหนึ่ง ได้นำพระเถระนามว่า อุกกังสมาละ ผู้อยู่ในหมู่บ้านสุวรรณยานโอโลกนะ มาถึงเมืองรัตนปุระ แล้วสร้างวิหารบนภูเขาสุวรรณกุกกุฏาจลแล้วนิมนต์ให้พำนักอยู่ โส ปาฬิอฏฺฐกถาฏีกาคนฺถนฺตเรสุ อติวิย เฉโก. วณฺณโพธนํ นาม ลิขนนยญฺจ อกาสิ. ตสฺส คามสฺส ราชูหิ ทินฺนวเสน เจติยชคฺคนกมฺเม ยุตฺตกุลตฺตา ปน รญฺโญ อาจริยฏฺฐาเน อฏฺฐเปตฺวา อนฺโตยุธนาย กสฺเสว ปูชนตฺถาย นิยฺยาเทสิ. ตสฺสาปิ รญฺโญ กาเล สามเณเรหิ คามปฺปวสนกาเล ปารุเปตฺวา ปวิสิตพฺพนฺติ เอกจฺเจ วทึสุ. เอกจฺเจ ปน เอกํสํ อุตฺตราสงฺคํ กตฺวา ปวิสิตพฺพนฺติ วทึสุ. เอวํ อญฺญมญฺญํ กลหํ อกํสุ. ท่านนั้นเป็นผู้เชี่ยวชาญยิ่งในคัมภีร์บาลี อรรถกถา ฎีกา และคัมภีร์อื่นๆ และได้แต่งวิธีเขียนชื่อว่า วรรณโพธนะ แต่เพราะท่านเป็นผู้เกิดในตระกูลที่เหมาะสมในหน้าที่ดูแลรักษาเจดีย์ตามที่พระราชาทั้งหลายได้พระราชทานแก่หมู่บ้านนั้น พระราชาจึงมิได้ตั้งท่านไว้ในตำแหน่งพระอาจารย์ของพระราชา แต่มอบให้เพื่อเป็นที่สักการะแก่หัวหน้ากองทัพภายในเท่านั้น ในสมัยของพระราชาองค์นั้น เมื่อสามเณรจะเข้าสู่หมู่บ้าน บางพวกกล่าวว่า "ควรห่มคลุมแล้วเข้าไป" ส่วนบางพวกกล่าวว่า "ควรทำผ้าเฉวียงบ่าแล้วเข้าไป" จึงได้เกิดการทะเลาะกันขึ้นเช่นนี้ ตตฺถ อุกฺกํสมาลานามโก เถโร ปารุปนคเณ ปธาโน หุตฺวา นานาคนฺเถสุ ปารุปนวตฺตเมว อาคตนฺติ ปกาสึสุ. เอกํสิกคเณ ปน ติริยปพฺพตวิหารวาสีมหาเถรา อาจริยปฺปเวณีทสฺสนวเสน ปารุปนวาทํ ปฏิกฺขิปึสุ. ในที่นั้น พระเถระนามว่า อุกกังสมาละ เป็นประธานในคณะปารุปนะ ได้ประกาศว่า "ในคัมภีร์ต่างๆ มีปรากฏแต่เพียงวัตรการห่มคลุมเท่านั้น" ส่วนในคณะเอกังสิกะ เหล่าพระมหาเถระผู้อยู่ในวัดติริยบรรพต ได้ปฏิเสธวาทะเรื่องการห่มคลุม โดยแสดงตามประเพณีของอาจารย์ อถ ราชา จ ผลิกขจิตวิหารวาสิตฺเถรํ เมฆุจฺจนวิหารวาสิตฺเถรํ สุหตฺถตฺเถรํ พุทฺธงฺกุรตฺเถรญฺจาติ อิเม จตฺตาโร เถเร วินยวินิจฺฉกฏฺฐาเน ฐเปตฺวา ทฺเว ปกฺขา อตฺตโน อตฺตโน วาทํ ทสฺเสนฺตูติ อาห. ครั้นแล้วพระราชาทรงตั้งพระเถระผู้อยู่ในวัดผลึกขจิต พระเถระผู้อยู่ในวัดเมฆุจจนะ พระสุหัตถเถระ และพระพุทธังกรเถระ ทั้งสี่รูปนี้ไว้ในตำแหน่งผู้ชำระวินัย แล้วตรัสว่า "ทั้งสองฝ่ายจงแสดงวาทะของตนๆ" เต จ จตฺตาโร เถรา ปาฬิอฏฺฐกถาฏีกาคนฺถนฺตเรสุ อโกวิทา. เตสญฺหิ ฐเปตฺวา ราชวลฺลภมตฺตํ อญฺโญ โกจิ คุณวิเสโส นตฺถิ ราชคุรุภาวตฺถาย, ยถา พฺยคฺฆา รุกฺขคจฺฉลตาทิปฺปฏิจฺฉนฺเน ทุคฺคฏฺฐาเน นิสินฺเน มิเค ขุทฺทกตฺตา ทุพฺพเลปิ คณฺเหตุํ น สกฺโกนฺติ, เอวเมว เต เอกํสิกตฺเถเร [Pg.136] ราชานํ นิสฺสาย ฐิเต คนฺเถสุ อนาคตตฺตา ทุพฺพเลปิ วาทวเสน อภิภวิตุํ น สกฺขึสุ. เตเนว ปรเสนาย พลวตํ ชานิตฺวา นิปจฺจการํ ทสฺเสตฺวา เวรํ สเมตฺวา นิสินฺโน ปณฺฑิตโยโธวิย วาทํ นิฏฺฐํ อปฺปาเปตฺวาเยว ปารุปนคณา นิสีทึสูติ. พระเถระทั้งสี่รูปนั้นไม่เชี่ยวชาญในคัมภีร์บาลี อรรถกถา ฎีกา และคัมภีร์อื่นๆ นอกจากความเป็นที่โปรดปรานของพระราชาแล้ว ท่านเหล่านั้นก็ไม่มีคุณวิเศษอื่นใดที่จะเป็นพระราชครูได้เลย เปรียบเหมือนเสือที่หมอบอยู่ในที่อันเข้าถึงยากซึ่งปกคลุมด้วยต้นไม้ พุ่มไม้ และเถาวัลย์เป็นต้น ไม่สามารถจะจับเนื้อได้แม้เนื้อนั้นจะตัวเล็กและอ่อนแอ ฉันใด พระเถระเหล่านั้นแม้จะอาศัยบารมีพระราชาอยู่ ก็ไม่สามารถเอาชนะด้วยวาทะต่อพระเถระฝ่ายเอกังสิกะได้เลย แม้ฝ่ายนั้นจะดูอ่อนแอเพราะวาทะไม่ปรากฏในคัมภีร์ก็ตาม เพราะเหตุนั้น คณะฝ่ายปารุปนะจึงนิ่งเสียโดยมิได้ทำให้วาทะถึงที่สุด เหมือนนักรบผู้ฉลาดที่รู้ว่ากองทัพข้าศึกแข็งแกร่งแล้ว แสดงความนอบน้อมระงับเวรแล้วนิ่งอยู่ กลิยุเค ปน ปญฺจนวุตาธิเก วสฺสสหสฺเส สมฺปตฺเต ตสฺส ปุตฺโต มหาราชาธิปติ นาม รชฺชํ กาเรสิ. ปจฺฉา ปน กาเล เตรสาธิเก สเต วสฺสสหสฺเส จ สมฺปตฺเต รามญฺญรฏฺฐิโน ราชา ตํ อภิภวิตฺวาว อนีตตฺตา ปตฺตหํสาวตีติ ปากฏํ อโหสิ. เมื่อกาลียุคมาถึง ๑,๐๙๕ ปี พระโอรสของพระองค์พระนามว่า มหาราชาธิปติ ทรงครองราชย์ แต่ในกาลต่อมา เมื่อกาลียุคมาถึง ๑,๑๑๓ ปี พระราชาแห่งแคว้นรามัญทรงชนะพระองค์แล้ว และเพราะพระองค์ถูกนำตัวไป จึงปรากฏชื่อว่า ปัตตหงสาวดี ตสฺส รญฺโญ กาเล กุขนนคเร ชาลยุตฺต คามโต ญาณวรํ นาม เถรํ อาเนตฺวา อาจริยฏฺฐาเน ฐเปสิ. โส ปน เถโร ปาฬิอฏฺฐกถาฏีกาคนฺถนฺตเรสุ อติวิย เฉโก. สุธมฺมสภายํ ปริยตฺติวาจกานํ โสตารานํ อตฺถาย อภิธมฺมตฺถสงฺคหปฺปกรณสฺส คณฺฐิปทตฺถํ ปฐมํ อกาสิ. ตโต ปจฺฉา อฏฺฐสาลินิยํ คณฺฐิปทตฺถํ สุราวินิจฺฉยญฺจ อกาสิ. ตโต ปจฺฉา เตน รญฺญา ยาจิโต อภิธานปฺปฏีปิกาย อตฺถํ มรมฺมภาสาย โยเชสิ. รญฺโญ นามลญฺฉํ ฉนฺโทลงฺการสทฺทเนตฺติวิทคฺคทณฺฑีพฺยญฺชีนนเยหิ อลงฺกริตฺวา ราชาธิราชนามตฺถปฺปกาสินึ นาม คนฺถมฺปิ อกาสิ. ในสมัยของพระราชาองค์นั้น ได้ทรงนำพระเถระนามว่า ญาณวระ จากหมู่บ้านชาลยุตตะ ในเมืองกุขนะ มาตั้งไว้ในตำแหน่งพระอาจารย์ พระเถระนั้นเป็นผู้เชี่ยวชาญยิ่งในคัมภีร์บาลี อรรถกถา ฎีกา และคัมภีร์อื่นๆ ท่านได้แต่งคัมภีร์กัณฐีแห่งคัมภีร์อภิธัมมัตถสังคหะเป็นอันดับแรก เพื่อประโยชน์แก่ผู้เรียนและผู้ฟังปริยัติธรรมในสภาสุธรรม ต่อจากนั้นได้แต่งคัมภีร์กัณฐีในอรรถกถาอัฏฐสาลินี และคัมภีร์สุราวินิจฉัย ต่อจากนั้น พระราชาทรงอาราธนาให้ท่านแปลความหมายของคัมภีร์อภิธานัปปทีปิกาเป็นภาษามรุมมะ และท่านยังได้แต่งคัมภีร์ชื่อว่า ราชาธิราชนามัตถัปปกาสินี โดยประดับตราพระนามของพระราชาด้วยวิธีแห่งฉันท์ อลังการ สัททะเนติ วิทัคคทัณฑี และพยัญชนะ ราชา หตฺถิสาลนามเก เทเส การาปิตเคหํ ภินฺทิตฺวา สตปฺปมาเณ วิหาเร การาเปตฺวา สพฺเพสมฺปิ วิหารานํ กิตฺติเชยฺยวาสฏฺฐาปนนฺติ นามานิ ปญฺญาเปตฺวา ตสฺเสว เถรสฺส อทาสิ. วิหารนาเมเนว จ เถรสฺสาปิ ตํสมญฺญา อโหสิ. พระราชาทรงรื้อเรือนที่สร้างไว้ในเขตชื่อหัตถิสาละ แล้วทรงสร้างวิหารประมาณร้อยหลัง ทรงตั้งชื่อวิหารทั้งหมดว่า กิตติเชยยวาสัฏฐาปนะ แล้วถวายแก่พระเถระรูปนั้น และพระเถระก็มีสมัญญาตามชื่อวิหารนั้นด้วย ตสฺมิญฺจ กาเล อกฺยกรญฺโญ ปิตุรญฺโญ จ กาเล เตสํ [Pg.137] ทฺวินฺนํ คณานํ วิวาทวเสน อวิปฺปกตวจนํ ปุน วิวาทสฺส วูปสมนตฺถาย อตฺตโน อตฺตโน วาทํ กถาเปสิ. ปารุปนคเณ โส เถโร ปธาโน หุตฺวา เอกํสิกคเณ ปน ปาสํสตฺเถโร ปธาโน หุตฺวา ยถายุทฺธํ อกาสิ. อถ ราชา อติวิย ราชวลฺลภํ เชยฺยภูมิสุวณฺณวิหารวาสิตฺเถรํ เตสํ วาทสฺส วินิจฺฉินฺทนตฺถาย วินยจเรฏฺฐาเน ฐเปสิ. ในกาลนั้น ในสมัยของพระเจ้าอักยกะและพระราชบิดาของพระองค์ พระองค์ทรงให้คณะทั้งสองนั้นกล่าววาทะของตนๆ เพื่อระงับวิวาทะที่ยังค้างคาอยู่ให้สงบลงอีกครั้ง ในคณะปารุปนะนั้น พระเถระรูปนั้นเป็นประธาน ส่วนในคณะเอกังสิกะ มีพระปาสังสเถระเป็นประธาน ได้โต้แย้งกันประดุจการทำสงคราม ครั้งนั้น พระราชาทรงตั้งพระเถระผู้อยู่ในเชยยภูมิสุวรรณวิหาร ซึ่งเป็นที่โปรดปรานของพระราชาอย่างยิ่ง ให้ดำรงตำแหน่งวินัยธร เพื่อวินิจฉัยวาทะของคณะเหล่านั้น กิญฺจาปิ โส ปน เถโร ปาฬิอฏฺฐกถาฏีกาคนฺถนฺตเรสุ โถกํเยว ชานกตฺตา ปริยตฺติโกวิเทสุ อพฺโพหาริโกเยว อโหสิ, ราชวลฺลภตฺตา ปน ราชา ยถาภูตํ อชานิตฺวา วินยธรฏฺฐาเน ฐเปสิ. ยถา ปน อยํ ปุรตฺถิมทิสา, อยํ ปน ปจฺฉิมทิสาภิ เอวมาทินา ทิสาววตฺถานมตฺตํเยว กาตุํ สมตฺถํ นงฺคลโกฏิยา สํวฑฺฒนฺตํ ปริสุํ ราชาคาเร ธมฺมวินิจฺฉกามปจฺจฏฺฐาเน ฐเปติ, เอวเมว ราชา อยํ อีทิโส อยํ อีทิโสติ อชานิตฺวา วินยธรฏฺฐาเน ฐปิตตฺตา โส เชยฺยภูมิสุวณฺณวิหารวาสิตฺเถโร เตสํ ทฺวินฺนํ ปกฺขานํ ทฺวีสุ วาเทสุ อยํ ภูโต อยํ อภูโตติ วตฺตุํ น สกฺกา, อทฺวารฆเร ปวิฏฺฐกาเลวิย ตทา อโหสิ. เสยฺยถาปิ นาม มหิโส อตฺตโน สมีเป ฐตฺวา เทวคีตํ คายิตฺวา เทววีณํ วาเทนฺตสฺส เทวคนฺธพฺพสฺส เวฬุสลากํ ปหรนฺตสฺส จ คามทารกสฺส สทฺเทสุ กิญฺจิ วิเสสํ น ชานาติ, เอวมิทํ สมฺปทํ ทฏฺฐพฺพํ. อถ ราชา มม วิชิเต เยเยภิกฺขู ยํยํอิจฺฉนฺติ, เตเตภิกฺขู ตํตํจริตฺวา ยถากมฺมํ นิสีทนฺตูติ ราชเลขนํ ฐเปสิ. เตสํ วิวาโท ตทา น วูปสมิ. ถึงแม้พระเถระรูปนั้นเป็นผู้รู้เพียงเล็กน้อยในคัมภีร์บาลี อรรถกถา และฎีกา จึงเป็นผู้ไม่ถูกนับเข้าในหมู่ผู้เชี่ยวชาญปริยัติ แต่เพราะเป็นที่โปรดปรานของพระราชา พระราชาจึงไม่ทรงทราบตามความเป็นจริง แล้วทรงตั้งไว้ในตำแหน่งผู้ทรงวินัย. เปรียบเหมือนพระราชาทรงตั้งคนผู้เติบโตมาด้วยปลายไถ ซึ่งสามารถกำหนดทิศได้เพียงว่า นี่ทิศตะวันออก นี่ทิศตะวันตก เป็นต้น ให้ดำรงตำแหน่งผู้พิจารณาธรรมในราชสำนัก ฉันใด พระราชาไม่ทรงทราบว่าผู้นี้เป็นเช่นนี้ ผู้นี้เป็นเช่นนั้น แล้วทรงตั้งพระเถระผู้อยู่ในเชยยภูมิสุวรรณวิหารไว้ในตำแหน่งผู้ทรงวินัย ฉันนั้น. พระเถระรูปนั้นจึงไม่สามารถกล่าวได้ว่า ในวาทะทั้งสองของสองฝ่ายนี้ ฝ่ายนี้เป็นจริง ฝ่ายนี้ไม่จริง, ในเวลานั้นจึงเป็นเหมือนเข้าไปในเรือนที่ไม่มีประตู. เปรียบเหมือนกระบือยืนอยู่ใกล้ๆ ไม่รู้จักความแตกต่างของเสียงเทพบุตรคนธรรพ์ผู้ขับร้องเพลงทิพย์และดีดพิณทิพย์ กับเสียงเด็กบ้านที่ตีซีกไม้ไผ่ ฉันใด พึงเห็นอุปมานี้ฉันนั้น. ครั้งนั้น พระราชาทรงมีพระราชโองการว่า 'ในอาณาเขตของเรา ภิกษุทั้งหลายเหล่าใดปรารถนาสิ่งใด ภิกษุเหล่านั้นจงประพฤติสิ่งนั้น แล้วจงนั่งตามสมควรแก่กรรม.' วิวาทะของภิกษุเหล่านั้นจึงยังไม่ระงับในเวลานั้น. อปรภาเค เตรสาธิเก สเต สหสฺเส จ สมฺปตฺเต รตนปูรนครํ วินสฺสิ. ในกาลต่อมา เมื่อล่วงไปหนึ่งพันหนึ่งร้อยสิบสามปี นครรัตนปุระก็พินาศ. ตโต ปจฺฉา ทุติเย สํวจฺฉเร รตนสิขนครมาปโก ราชา รามญฺญรฏฺฐินฺทสฺส รญฺโญ เสนํ ยวเขตฺตโต จาตกสกุณํวิย [Pg.138] อตฺตโน ปุญฺญนุภาเวน มรมฺมรฏฺฐโต นีหริตฺวา สกลมฺปิ รามญฺญรฏฺฐํ อตฺตโน หตฺถคตํ กตฺวา รชฺชํ กาเรสิ. หลังจากนั้น ในปีที่สอง พระราชาผู้สร้างนครรัตนสิกขา ทรงขับไล่กองทัพของพระราชาผู้เป็นใหญ่ในรามัญประเทศออกจากประเทศพม่า ด้วยอานุภาพแห่งบุญของพระองค์ เหมือนนกจาตกะจากทุ่งข้าวบาร์เลย์ แล้วทรงยึดรามัญประเทศทั้งหมดไว้ในพระหัตถ์ แล้วทรงครองราชย์. ตสฺมิญฺจ กาเล สกลมรมฺมรฏฺฐวาสีนํ จิตฺตํ ปสาเทสิ, ยถา นาม สูริยาตเปน มิลายนฺตานํ กุมุทานํ อโนตตฺโตทเกน สิญฺจิตฺวา หริตตฺตํ ปาเปติ, เอวเมว รามญฺญรฏฺฐินฺทสฺส เสนาพลาตเปหิ ทุกฺขปฺปตฺตานํ มรมฺมรฏฺฐวาสีนํ คหฏฺฐานญฺเจว ภิกฺขูนญฺจ อตฺตโน ปุญฺญาโนตตฺโตทเกน ฉิญฺจิตฺวา กายิกเจตสิกวเสน ทุวิธมฺปิ สุขํ อุปฺปาเทสิ. ในกาลนั้น พระองค์ทรงยังจิตใจของชาวพม่าทั้งปวงให้เลื่อมใส เปรียบเหมือนการรดน้ำจากสระอโนดาตแก่ดอกบัวที่เหี่ยวเฉาด้วยแสงอาทิตย์ ทำให้กลับสดชื่น ฉันใด พระองค์ก็ทรงรดน้ำจากสระอโนดาตคือบุญของพระองค์แก่คฤหัสถ์และภิกษุชาวพม่าที่ได้รับความทุกข์ด้วยความร้อนแห่งกำลังทัพของพระราชาผู้เป็นใหญ่ในรามัญประเทศ ทำให้เกิดสุขทั้งสองประการ คือสุขทางกายและสุขทางใจ ฉันนั้น. สกลมรมฺมรฏฺฐวาสิโน จ อยํ อมฺหากํ ราชา โพธิสตฺโตติ โวหารึสุ. อถ เอกสฺมึ มาเส จตูสุ อุโปสถทิวเสสุ ภิกฺขุสงฺฆํ นิมนฺเตตฺวา อนฺเตปุเร ปเวเสตฺวา ปิณฺฑปาเตน โภเชสิ. ราโชโรธามจฺเจหิ สทฺธึ อุโปสถํ อุปวสิ. สพฺเพสมฺปิ ราโชโรธามจฺจานํ คุณตฺตยปาฐํ สห อตฺถโยชนานเยน วาจคฺคตํ การาเปสิ. ชาวพม่าทั้งปวงจึงเรียกพระราชาองค์นี้ว่า 'พระโพธิสัตว์ของพวกเรา'. ครั้งนั้น ในเดือนหนึ่ง พระองค์ทรงนิมนต์พระภิกษุสงฆ์ในวันอุโบสถทั้งสี่วัน ให้เข้าไปในพระราชวัง แล้วถวายภัตตาหารด้วยบิณฑบาต. ทรงรักษาอุโบสถพร้อมด้วยพระสนมและอำมาตย์. ทรงให้อำมาตย์และพระสนมทั้งหมดท่องบทสวดพระคุณสามประการพร้อมทั้งวิธีอธิบายอรรถ. อถ เพลุวคามวาสียสตฺเถรํ อเนตฺวา อตฺตโน อาจริยฏฺฐาเน ฐเปสิ. มหาอตุลยสธมฺมราชคุรูติ นามลญฺฉมฺปิ อทาสิ. ตโต ปฏฺฐาย ปน อตุลตฺเถโรติ นาเมน ปากโฏ อโหสิ. ตสฺมิญฺจ กาเล ปารุปนคณปกฺขาปลิณคามวาสีสุชาตตฺเถราทโย สามเณรานํ คามปฺปเวสนกาเล จีวรํ ปารุปิตฺวา ปวิสิตพฺพนฺติ อกฺขรํ ลิขิตฺวา รญฺโญ สนฺติกํ สนฺเทสปณฺณํ ปเวเสติ. ครั้งนั้น พระองค์ทรงนำพระยสเถระผู้อยู่ในหมู่บ้านเบฬุวะมา แล้วทรงตั้งไว้ในตำแหน่งพระอาจารย์ของพระองค์. ทรงพระราชทานนามว่า 'มหาอตุลยสธัมมราชคุรุ'. ตั้งแต่นั้นมา พระเถระรูปนั้นก็เป็นที่รู้จักกันในนามว่า 'พระอตุลเถระ'. ในกาลนั้น พระสุชาตเถระผู้อยู่ในหมู่บ้านปาลิณ ซึ่งเป็นฝ่ายคณะปารุปนะ เป็นต้น ได้เขียนหนังสือว่า 'เมื่อสามเณรเข้าไปในหมู่บ้าน พึงห่มจีวร (คลุมบ่าทั้งสอง) แล้วเข้าไป' แล้วส่งสาส์นไปถวายพระราชา. อถ เอกํสิกคณปกฺขาปิ อตุลตฺเถราทโย ปุพฺเพสํ ราชูนํ กาเล อธิกรณํ วูปสมิ, อิทานิ วูปสมิตกมฺมํ ปุน น อุปฺปาเทตพฺพนฺติ เลขนํ ลิขิตฺวา รญฺโญ สนฺติกํ เปเสสิ. ครั้งนั้น พระอตุลเถระเป็นต้น ซึ่งเป็นฝ่ายคณะเอกังสิกะ ก็ได้เขียนหนังสือว่า 'ในสมัยของพระราชาองค์ก่อน อธิกรณ์ได้ระงับไปแล้ว บัดนี้ไม่ควรทำให้เรื่องที่ระงับไปแล้วเกิดขึ้นอีก' แล้วส่งไปถวายพระราชา. อถ ราชา ทฺวินฺนํ ปกฺขานํ สกสกวาทํ กเถตุกาโมปิ [Pg.139] อิทานิ ราชปฺปฏิสํยุตฺตํ กมฺมํ พหุ อตฺถิ, ติฏฺฐสุ ตาว สาสนปฺปฏิสํยุตฺตํ กมฺมํ, ราชปฺปฏิสํยุตฺตเมว กมฺมํ ปฐมํ อารภิสฺสามิ, ปจฺฉา สาสนปฺปฏิสํยุตฺตํ กมฺมํ กริสฺสามีติ ราชเลขนํ ฐเปสิ. อปรภาเค ปน ราชา เอวํ อาณํ ฐเปสิ,-อิทานิ มม วิชิเต สพฺเพปิ ภิกฺขู มม อาจริยสฺส มตึ อนุวตฺติตฺวา จรนฺตูติ. ครั้งนั้น พระราชาแม้จะทรงประสงค์ให้ทั้งสองฝ่ายกล่าววาทะของตนๆ แต่ก็ทรงมีพระราชโองการว่า 'บัดนี้มีกิจที่เกี่ยวข้องกับราชการมากนัก ขอให้กิจที่เกี่ยวข้องกับพระศาสนาจงหยุดไว้ก่อน เราจะเริ่มกิจที่เกี่ยวข้องกับราชการเป็นอันดับแรก หลังจากนั้นจึงจะทำกิจที่เกี่ยวข้องกับพระศาสนา'. ในกาลต่อมา พระราชาทรงมีพระบัญชาดังนี้ว่า 'บัดนี้ ในอาณาเขตของเรา ภิกษุทั้งปวงจงประพฤติตามความเห็นของพระอาจารย์ของเรา'. อถ ปารุปนคณภิกฺขูปิ เอกํสิกคณํ อนุวตฺเตสุํ รญฺโญ อาณาวเสน. สหสฺโสโรธคาเม ปน ทฺเว มหาเถรา อตฺตโน ปริสํ ปารุปนวเสเนว คามปฺปเวสนวตฺตํ ปริปูริตพฺพนฺติ โอวทิตฺวา นิสีทึสุ. ครั้งนั้น ภิกษุคณะปารุปนะก็ประพฤติตามคณะเอกังสิกะ ด้วยพระบัญชาของพระราชา. แต่ในหมู่บ้านสหัสโสโรธะ พระมหาเถระสองรูปได้โอวาทบริษัทของตนว่า 'พึงบำเพ็ญวัตรการเข้าหมู่บ้านด้วยการห่มจีวร (คลุมบ่าทั้งสอง) เท่านั้น' แล้วนั่งอยู่. ตทา รญฺโญ อาจริโย ยสตฺเถโร ตมตฺถํ สุตฺวาเต ปกฺโกสาเปสิ. เต จ อาคนฺตฺวา นครํ สมฺปตฺตกาเล เอโก อุปาสโก ปสนฺโน หุตฺวา เตสํ เถรานํ ปิณฺฑปาเตน อุปฏฺฐหิ. อถ อตุลตฺเถโร เต มหาเถเร ทูรฏฺฐานโต วาลุกํ อาเนตฺวา ตสฺส อุปาสกสฺส เคหสมีเป โอกิราเปสิ. อิทํ วินยธมฺมสฺส อนนุโลมวเสน จรนฺตานํ ทณฺฑกมฺมนฺติ โกลาหลมฺปิ อุปฺปาเทสิ. อถ เตสํ วาลุกํ อาหรนฺตานํเยว อญฺญมญฺญํ สลฺลเปสุํ,-อิทานิ ภนฺเต วินยธมฺมานุโลมวเสน อาจรนฺตานํ อมฺหากํ อีทิสํ กมฺมํ อสารุปฺปํ, อโห อจฺฉริยธมฺโม โลโกติ เอโก เถโร อาห. อถ ปน เอโก เถโร เอวมาห,-อิทานิ อาวุโส โลกปาลา เทวา อีทิสํ อธมฺมกมฺมํ ทิสฺวาเยว อชฺฌุเปกฺขิตฺวา อปฺโปสฺสุกา นิสีทิตุํ น สกฺกา, อิทานิ โลกปาลา เทวา ปมชฺชิตฺวา นิสีทนฺติ มญฺเญติ. ในเวลานั้น พระยสเถระผู้เป็นพระอาจารย์ของพระราชา ทรงได้ยินเรื่องนั้นแล้วจึงให้เรียกพระเถระเหล่านั้นมา. เมื่อพระเถระเหล่านั้นมาถึงเมืองแล้ว อุบาสกคนหนึ่งเกิดความเลื่อมใส จึงถวายบิณฑบาตแก่พระเถระเหล่านั้น. ครั้งนั้น พระอตุลเถระได้ให้พระมหาเถระเหล่านั้นนำทรายมาจากที่ไกล แล้วให้โปรยลงใกล้เรือนของอุบาสกนั้น. การกระทำนี้ทำให้เกิดความวุ่นวายว่า 'นี่เป็นทัณฑกรรมแก่ผู้ประพฤติไม่คล้อยตามพระวินัย'. ครั้งนั้น ขณะที่พระเถระเหล่านั้นกำลังขนทราย ก็ได้สนทนากันว่า 'บัดนี้ ท่านผู้เจริญ การกระทำเช่นนี้ไม่สมควรแก่พวกเราผู้ประพฤติคล้อยตามพระวินัย, โอ้หนอ ธรรมอันอัศจรรย์ในโลก!' พระเถระรูปหนึ่งกล่าว. ครั้งนั้น พระเถระอีกรูปหนึ่งกล่าวว่า 'บัดนี้ ท่านผู้มีอายุ เทพผู้รักษาโลกเห็นกรรมอันไม่เป็นธรรมเช่นนี้แล้ว จะนิ่งเฉยอยู่โดยไม่ใส่ใจไม่ได้, บัดนี้ เทพผู้รักษาโลกคงจะประมาทอยู่กระมัง'. ตสฺมึเยว ขเณ เวเคน เมโฆ อุฏฺฐหิตฺวา อตุลตฺเถรสฺส วิหาเร ราชเคเห จ เอกกฺขเณ อสนิโย นิปตึสุ. เอวํ สมาโนปิ โส เถโร อติมานถทฺธตาย สตึ น ลภิ. ในขณะนั้นเอง เมฆได้ก่อตัวขึ้นอย่างรวดเร็ว แล้วฟ้าผ่าลงที่วิหารของพระอตุลเถระและที่พระราชวังในเวลาเดียวกัน. แม้เป็นเช่นนั้น พระเถระรูปนั้นก็ยังไม่รู้สึกตัว เพราะความถือตัวจัด. ปุน [Pg.140] ราชา อิทานิ มม วิชิเต สพฺเพปิ ภิกฺขู มม อาจริยสฺส มตึ อนุวตฺตนฺติ วา มา วาติ อมจฺเจ ปุจฺฉิ. อมจฺจาปิ เอวํ รญฺโญ อาโรเจสุํ,-อิทานิ มหาราช กุขนนคเร นีปคาเม นิสินฺโน เอโก มหาเถโร มุนินฺทโฆโส นาม อตฺถิ, โส ปารุปนวเสน อตฺตโน ปริสํ โอวาเทตฺวา พหุคุณํ อุปฺปาเทตฺวา นิสีทตีติ. อีกครั้งหนึ่ง พระราชาทรงถามพวกอำมาตย์ว่า 'บัดนี้ ภิกษุทั้งปวงในอาณาเขตของเราประพฤติตามความเห็นของพระอาจารย์ของเราหรือไม่' อำมาตย์ทั้งหลายก็กราบทูลพระราชาดังนี้ว่า 'บัดนี้ ขอเดชะมหาราชเจ้า มีพระมหาเถระรูปหนึ่งชื่อมุนินทโฆสะ พำนักอยู่ในหมู่บ้านนีปะ ในเมืองกุกขนะ ท่านให้โอวาทแก่บริษัทของท่านด้วยการห่มผ้า (คลุม) แล้วนั่งอยู่โดยยังคุณอันมากให้เกิดขึ้น' อถ ราชา เอวมาห,-ตํ ปกฺโกเสตฺวา สุธมฺมสสายํ มหาเถเร สนฺนิปาภาเปตฺวา ตสฺส เถรสฺส วินย ปณฺณตฺตึ ยถาภูตํ อชานนฺตสฺส ยถาภูตํ สภาวํ ทสฺเสตฺวา โอวาเทนฺตูติ. ครั้งนั้น พระราชาตรัสว่า 'จงเรียกท่านนั้นมา แล้วให้พระมหาเถระทั้งหลายประชุมกันที่สุธัมมสภา แล้วจงแสดงสภาวะตามความเป็นจริงแก่พระเถระรูปนั้นผู้ไม่รู้พระวินัยบัญญัติโดยความเป็นจริง แล้วจงให้โอวาท' อถ อมจฺจา ตถา อกํสุ. มหาเถรา จ สุธมฺมสสฺสยํ สนฺนิปติตฺวา ตํ ปกฺโกเสตฺวา โอวทึสุ. เตสุ ปน มหาเถเรสุ เอโก เถโร ภูปาลสฺส สงฺฆรญฺโญ จ มุขํ โอโลเกตฺวา ภควโต ปน สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส มุขํ อโนโลเกตฺวา มุนินฺทโฆสตฺเถรํ เอวมาห,- อิทานิ อาวุโส อิมสฺมึ มรมฺมรฏฺเฐ สพฺเพปิ ภิกฺขู ภูปาลสฺส สงฺฆสฺส รญฺโญ จ อาณํ อนุวตฺติตฺวา เอกํสิกาเยว อเหสุํ, ตฺวํเยว เอโก สทฺธึ ปริสาย ปารุปนวตฺถํ จริตฺวา นิสีทสิ, กสฺมา ปน ตฺวํ มานถทฺโธ หุตฺวา อีทิสํ อนาจารํ อวิชหิตฺวา ติฏฺฐสีติ. แล้วพวกอำมาตย์ก็ทำอย่างนั้น และพระมหาเถระทั้งหลายประชุมกันที่สุธัมมสภา เรียกท่านมาแล้วให้โอวาท บรรดาพระมหาเถระเหล่านั้น พระเถระรูปหนึ่งแลดูหน้าพระราชาและพระสังฆราช แต่ไม่แลดูหน้าพระผู้มีพระภาคสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้กล่าวกับพระมุนินทโฆสเถระอย่างนี้ว่า 'ดูก่อนอาวุโส บัดนี้ในมรัมมรัฐนี้ ภิกษุทั้งปวงประพฤติตามอำนาจของพระราชาและสังฆราชา เป็นผู้ห่มเฉวียงบ่าฝ่ายเดียวเท่านั้น มีแต่ท่านผู้เดียวพร้อมด้วยบริษัท ประพฤติการห่มผ้า (คลุม) แล้วนั่งอยู่ เพราะเหตุไร ท่านจึงเป็นผู้กระด้างด้วยมานะ ไม่ละอนาจารเห็นปานนี้แล้วตั้งอยู่เล่า' อถ มุนินฺทโฆสตฺเถโร ตสฺส เถรสฺส มุขํ อุชุกํ โอโลเกตฺวา เอวมาห,- ตฺวํ ลชฺชีเปสโล สิกฺขากาโมติ ปุพฺเพ มยา สุตปุพฺโพ, อีทิโส ปน ปุคฺคโล อีทิสํ วจนํ วตฺตุนํ ยุตฺโต,อีทิสสฺส หิ ปุคฺคลสฺส อีทิสํ วจนํ อสฺสารุปฺปํ, สเจ ตฺวํ อยํ อปฺปปุญฺโญ นิตฺเตโช อนาโถติ มํ มญฺญิตฺวา อคารววเสน วตฺตุํ อิจฺเฉยฺยาสิ, เอวํ สนฺเตปิ มมาจริยสฺส มุขํ โอโลเกตฺวา มมาจริยสฺส คุณํ ชานิตฺวา ตสฺส สิสฺโสยนฺติ อนุสฺสริตฺวา อีทิสํ วจนํ อธมฺมิกํ วตฺตุํ น สกฺกาติ. ลำดับนั้น พระมุนินทโฆสเถระแลดูหน้าพระเถระรูปนั้นตรงๆ แล้วกล่าวอย่างนี้ว่า 'เราเคยได้ยินมาแต่ก่อนว่า ท่านเป็นผู้มีศีลเป็นที่รัก มีความละอาย และใคร่ต่อสิกขา แต่บุคคลเห็นปานนี้ไม่ควรกล่าวคำเห็นปานนี้ เพราะคำเห็นปานนี้ไม่สมควรแก่บุคคลเห็นปานนี้ หากท่านสำคัญว่าเรานี้เป็นผู้มีบุญน้อย ไม่มีเดช ไม่มีที่พึ่ง แล้วปรารถนาจะกล่าวด้วยความไม่เคารพ ถึงกระนั้น ท่านก็ไม่ควรกล่าวคำอันไม่เป็นธรรมเห็นปานนี้ เพราะเมื่อแลดูหน้าพระอาจารย์ของเรา รู้คุณของพระอาจารย์ของเรา แล้วระลึกว่า (เรา) เป็นศิษย์ของพระอาจารย์นั้น' อถ [Pg.141] โส เถโร ตํ ปุจฺฉิ,-โก ปน ตวาจริโยติ. อถ สุขมฺมสภายํ ฐปิตํ พุทฺธรูปํ วทฺทิตฺวา อยํ มมาจริโยติ อาห. มมาสริโยติ วตฺวา ปน ภิกฺขุสงฺฆมชฺเฌ อุฏฺฐหิตฺวา เอกํสํ อุตฺตราสงฺคํ กตฺวา อุกฺกุฏิกํ นิสีทิตฺวา อญฺชลึ ปคฺคเหตฺวา อหํ ภนฺเต ยาว ชีวิตปริโยสานา มม ชีวิตํเยว ปริจฺจชิสฺสามิ, ภควโต ปนติ โลกคฺคสฺส สิกฺขาปทํ น วิชหิสฺสามีติ อาโรเจสิ. ลำดับนั้น พระเถระรูปนั้นถามท่านว่า 'ใครคือพระอาจารย์ของท่าน?' ลำดับนั้น (พระมุนินทโฆสเถระ) ไหว้พระพุทธรูปที่ประดิษฐานอยู่ในสุธัมมสภาแล้วกล่าวว่า 'พระองค์นี้คือพระอาจารย์ของเรา' ครั้นกล่าวว่า 'พระอาจารย์ของเรา' แล้ว จึงลุกขึ้นในท่ามกลางภิกษุสงฆ์ ทำผ้าห่มเฉวียงบ่า นั่งกระหย่ง ประคองอัญชลี แล้วกราบทูลว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพเจ้าจักสละชีวิตของตนจนกว่าจะสิ้นชีวิต แต่จักไม่ละทิ้งสิกขาบทของพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เลิศในโลก' อถ ราชา ตมตฺถํ สุตฺวา มานถทฺโธ เอโส มม วิชิเต นิสีทาเปตุํ วฏฺฏติ, รฏฺฐนฺตรํ ปพฺพาเชตพฺโพติ ราชาณาย รฏฺฐนฺตรํ เปเสสิ. ลำดับนั้น พระราชาทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว (ทรงดำริว่า) 'ผู้นี้เป็นคนกระด้างด้วยมานะ ไม่ควรให้อยู่ในอาณาเขตของเรา ควรเนรเทศไปต่างประเทศ' แล้วทรงส่งไปต่างประเทศด้วยพระราชอาญา ราชปุริสา จ ตํ ปกฺโกเสตฺวา รฏฺฐนฺตรํ อาเนสิ. พหงฺคํ นาม เทสํ ปตฺวา พหงฺคนายโก ปุริโส ราชปุริสานํ ลญฺชํ ทตฺวา เอวมาห,- อยํ ปน โภนฺโต มรมฺมรฏฺฐสฺส ปริยนฺตปฺปเทโส, อิเธว ฐเปตฺวา ตุมฺเห นิวตฺตถาติ. และพวกราชบุรุษก็เรียกท่านไป แล้วนำไปต่างประเทศ เมื่อถึงประเทศชื่อพะหัง บุรุษผู้เป็นนายพะหังได้ให้สินบนแก่พวกราชบุรุษแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า 'ท่านผู้เจริญ ที่นี่เป็นเขตชายแดนของมรัมมรัฐ ท่านทั้งหลายจงวางท่านไว้ที่นี่แล้วกลับไปเถิด' ราช ปุริสาปิ ลญฺชํ คเหตฺวา ตตฺเถว ฐเปตฺวา นิวตฺตึสุ. เถโรปิ จตูหิ ทิสาหิ อาคตานํ ภิกฺขุสามเณรานํ ปารุปนวเสน โอวาทํ ทตฺวา ปริยตฺตึ วาเจตฺวา ตตฺถ นิสีทิ. อภิธมฺมตฺถสงฺคหคนฺถสฺส อตฺถโยชนมฺปิ มรมฺมภาสาย อกาสิ. พวกราชบุรุษก็รับสินบนแล้ววางท่านไว้ที่นั่นเองแล้วกลับไป พระเถระก็ให้โอวาทแก่ภิกษุสามเณรที่มาจากสี่ทิศในเรื่องการห่มผ้า แล้วสอนปริยัติธรรม แล้วอยู่ที่นั่น และได้ทำอรรถโยชนาแห่งคัมภีร์อภิธัมมัตถสังคหะเป็นภาษาพม่าด้วย อปรภาเค ราชา ตมตฺถํ สุตฺวา อิทานิ โส เถโร มม วิชิตปริยนฺเตเยว นิสีทิตฺวา อมฺเหหิ อนิจฺฉิตํ นิวาริตํ กมฺมํ กตฺวา นิสีทิ, ตํ ปกฺโกสถาติ อาห. ในภายหลัง พระราชาทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว (ทรงดำริว่า) 'บัดนี้ พระเถระนั้นอาศัยอยู่ที่ชายแดนอาณาเขตของเรานั่นเอง กระทำกรรมที่เราไม่ปรารถนาและห้ามไว้แล้วอยู่ พวกท่านจงไปเรียกท่านมา' ราชทูตา จ ตตฺถ คนฺตฺวา ปกฺโกสึสุ. เถโร จ อิทานิ มํ ราชา มาเรตุกาโมติ มญฺญิตฺวา สิกฺขํ ปจฺจกฺขิตฺวา คิหิวตฺถํ นิวาเสตฺวา เตหิ สทฺธึ อาคจฺฉิ. นครํ ปน อาคนฺตฺวา ปตฺตกาเล รญฺโญ สนฺติกํ อาเนสิ. และพวกราชทูตก็ไปที่นั่นแล้วเรียกท่านมา พระเถระก็สำคัญว่า 'บัดนี้ พระราชาใคร่จะฆ่าเรา' จึงลาสิกขา นุ่งห่มอย่างคฤหัสถ์ แล้วมาพร้อมกับคนเหล่านั้น เมื่อมาถึงเมืองแล้ว (ราชทูต) ก็นำท่านเข้าเฝ้าพระราชา อถ ราชา เอวมาห,-ตฺวํ ภิกฺขุ หุตฺวา คณํ วฑฺฒาเปตฺวา นิสีทสีติ มยา สุตํ, กสฺมา ปนิทานิ คิหิ ภวสีติ. สเจ [Pg.142] ตฺวํ มหาราช มํ มาเรตุกาโม ปกฺโกเสยฺยาสิ, เอวํ สติ ยทิ สิกฺขํ อปฺปจฺจกฺขาย ฐิตํ มํ มาเรยฺยาสิ, ตว ภาริยํ กมฺมํ ภวิสฺสตีติ มนสิกริตฺวา ตว กมฺมสฺส อภาริยตฺถาย สิกฺขํ ปจฺจกฺขิตฺวา อาคโตมฺหิ, สเจ มํ มาเรตุกาโมสิ, มาเรหีหิ. ราชา จ ตํ พนฺธนาคาเร ฐเปตฺวา สฺยามรฏฺฐํ ยุชฺฌนตฺถายคจฺฉิ. ยชฺฌนตฺถาย ปน คนฺตฺวา ปจฺจาคตกาเล อนฺตรามคฺเคว ทิวงฺคโต อโหสีติ. ลำดับนั้น พระราชาตรัสอย่างนี้ว่า 'เราได้ยินว่า ท่านเป็นภิกษุแล้วยังหมู่คณะให้เจริญอยู่ เพราะเหตุไร บัดนี้ท่านจึงเป็นคฤหัสถ์เล่า?' (อดีตพระเถระกราบทูลว่า) 'ขอเดชะมหาราชเจ้า หากพระองค์ใคร่จะฆ่าข้าพเจ้าจึงเรียกมา เมื่อเป็นเช่นนี้ หากพระองค์ฆ่าข้าพเจ้าผู้ยังไม่ได้ลาสิกขา กรรมของพระองค์จักหนัก ข้าพเจ้าพิจารณาเห็นว่าเพื่อไม่ให้กรรมของพระองค์หนัก จึงลาสิกขาแล้วมา หากพระองค์ใคร่จะฆ่าข้าพเจ้า ก็จงฆ่าเถิด' พระราชาทรงนำเขาไปไว้ในเรือนจำ แล้วเสด็จไปสยามรัฐเพื่อทำสงคราม เมื่อเสด็จไปเพื่อทำสงครามแล้ว ในเวลาเสด็จกลับ ได้สวรรคตในระหว่างทางนั่นเอง กลิยุเค ปน ทฺวาวีสาธิเก วสฺสสเต สหสฺเส จ สมฺปตฺเต ตสฺส เชฏฺฐปุตฺโต สิริปวรมหาธมฺมราชา นาม รชฺชํ กาเรสิ. รตนสิขนครโต สงฺกเมตฺวา เชยฺยปุรํ ทุติยํ มาปิตตฺตา เชยฺยปุรมาเปโก ราชาติปิ ตสฺส สมญฺญา อโหสิ. ตสฺมิญฺจ กาเล มหาปพฺพตพฺภนฺตรนครวาสึ ญาณตฺเถรํ อาเนตฺวา อาจริยฏฺฐาเน ฐเปสิ. โสกิร เถโร คมฺภีรปญฺโญ เอกสฺมึ ทิวเส นว วา ทส วา ภาณวาเร วาจุคฺคตํ กาตุํ สมตฺโถ อโหสิ. อภินโวปสมฺปนฺนกาเลเยว ปทวิภาคคนฺถํ นฺยาสสํ วณฺณนํ ยมกสํวณฺณนํ มหาปฏฺฐานสํวณฺณนญฺจ มรมฺมภาสาย อกาสิ. ราชา มหาภูมิรมฺมณิยวิหารํ นาม การาเปตฺวา ตสฺเสว อทาสิ. ญาณาลงฺการมหาธมฺมราชคุรู ติปิ นามลญฺฉํ อทาสิ. ครั้นเมื่อกลียุคผ่านไป 1122 ปี พระโอรสองค์โตของพระราชาพระองค์นั้น ทรงพระนามว่า สิริปวรมหาธัมมราชา ได้ครองราชย์ เพราะทรงย้ายจากเมืองรัตนสิขะมาสร้างเมืองชัยยะปุระเป็นครั้งที่สอง พระองค์จึงมีพระนามว่า 'ชัยยะปุรมะเปกะ' (พระราชาผู้สร้างเมืองชัยยะปุระ) ในกาลนั้น พระองค์ทรงนำพระญาณเถระผู้อยู่ในเมืองภายในภูเขาใหญ่มาตั้งไว้ในตำแหน่งพระอาจารย์ ได้ยินว่า พระเถระนั้นเป็นผู้มีปัญญาหยั่งลึก สามารถทำสาธยายได้วันละ 9 หรือ 10 ภาณวาร ในเวลาที่เพิ่งอุปสมบทใหม่ๆ นั่นเอง ท่านได้ทำคัมภีร์ปทวิภาค คัมภีร์นยาสสังวัณณนา ยมกสังวัณณนา และมหาปัฏฐานสังวัณณนา เป็นภาษาพม่า พระราชาทรงสร้างวิหารชื่อมหาภูมิรมณียวิหารแล้วถวายแก่ท่าน และได้ถวายพระนามว่า ญาณาลังการมหาธัมมราชคุรุ ตสฺมิญฺจ กาเล ปารุปนคเณ เถรา เอวํ จินฺเตสุํ,- อิทานิ ปน อมฺหากํ ปกฺขิโก เถโร รญฺโญ อาจริโย อโหสิ, อิทานิ มยํ ปติฏฺฐานํ ลภามาติ. เอวํ ปน จินฺเตตฺวา สามเณรานํ คามปฺปเวสนกาเล จีวรํ ปารุเปตฺวา ปวิสิตพฺพนฺติ สนฺเทสปณฺณํ รญฺโญ สนฺติกํ ปเวเสสิ. อถ อตุลตฺเถโร ปุพฺเพ วุตฺตนเยน วูปสมิตํ กมฺมมิทนฺติ สนฺเทสปณฺณํ รญฺโญ สนฺติกํ ปเวเสสิ. เตเนว อญฺญมญฺญํ ปฏิวจนวเสน ทสฺเสตุํ โอกาสํ น ลภึสูติ. ในกาลนั้น พระเถระทั้งหลายในคณะห่มคลุมได้คิดอย่างนี้ว่า "บัดนี้ พระเถระฝ่ายเราได้เป็นพระอาจารย์ของพระราชาแล้ว บัดนี้ พวกเราย่อมได้ที่พึ่ง" ครั้นคิดอย่างนี้แล้ว จึงส่งหนังสือแจ้งความไปถึงสำนักของพระราชาว่า "ในเวลาที่สามเณรทั้งหลายจะเข้าไปสู่บ้าน พึงห่มจีวร (ห่มคลุม) แล้วจึงเข้าไป" ลำดับนั้น พระอตุลเถระได้ส่งหนังสือแจ้งความไปถึงสำนักของพระราชาว่า "เรื่องนี้เป็นเรื่องที่ระงับไปแล้วตามนัยที่กล่าวไว้ก่อน" เพราะเหตุนั้นแล (ทั้งสองฝ่าย) จึงไม่ได้โอกาสเพื่อจะแสดงโดยการโต้ตอบกันและกัน ตโต ปจฺฉา กลิยุเค ปญฺจวีสวสฺสาธิเก สเต สหสฺเส [Pg.143] จ สมฺปตฺเต ตสฺส รญฺโญ สิริปวรสุธมฺมมหาราชินฺทาธิปติ นาม รชฺชํ กาเรสิ. รตนปูรํ ปน ตติยํ มาปกตฺตา รตนปูรมาปโกติ เอกสฺส ปน ฉทฺทนฺตนาคราชสฺส สามิภูตตฺตา เสติภินฺโทติ จ สมญฺญา อโหสิ. จรจฺจ คามวาสีจนฺทาวรํ นาม เถรํ อาเนตฺวา อตฺตโน อาจริยฏฺฐาเน ฐเปสิ. สูมิกิตฺติอตุลํ นาม วิหารํ การาเปตฺวา ตสฺส อทาสิ. ชมฺพุทีปอนนฺตธชมหาธมฺมราชคุรูติปิ นามลญฺฉํ อทาสิ. ตสฺส รญฺโญ กาเล เอกจฺเจ มนุสฺสา ทิฏฺฐิวิปลฺลาสา อเหสุํ, เตปิ ปกฺโกสาเปตฺวา สมฺมาทิฏฺฐึ คณฺหาเปสิ. ตสฺส ปน รญฺโญ กาเล เอกํสิกคณํ อภิภวิตุํ โอกาสํ น ลภึสูติ. หลังจากนั้น เมื่อกลียุคผ่านไปได้ ๑๑๒๕ ปี พระราชาพระองค์นั้นทรงพระนามว่า สิริปวรสธรรมมหาราชินทาธิปติ ได้ครองราชย์ เพราะทรงสร้างเมืองรัตนปุระเป็นครั้งที่สาม จึงมีพระนามปรากฏว่า รัตนปุรมหาปะ และเพราะทรงเป็นเจ้าของพญาช้างฉัททันต์เชือกหนึ่ง จึงมีพระนามปรากฏว่า เซงพยูฉิ่น (พระเจ้าช้างเผือก) ทรงนำพระเถระนามว่า จันทวระ ชาวบ้านจระ มาตั้งไว้ในตำแหน่งพระอาจารย์ของพระองค์ ทรงสร้างวิหารนามว่า สุมิกิตติอตุละ แล้วถวายแก่พระเถระนั้น และได้ถวายพระนามสัญญาว่า ชมพูทีปอนันตธชมหาธรรมราชคุรุ ในกาลของพระราชาพระองค์นั้น มนุษย์บางพวกมีความเห็นวิปลาส พระองค์ก็โปรดให้เรียกมาแล้วให้รับสัมมาทิฏฐิ แต่ในกาลของพระราชาพระองค์นั้น (ฝ่ายห่มคลุม) ไม่ได้โอกาสเพื่อจะครอบงำคณะห่มเฉวียงบ่า ตโต ปจฺฉา กลิยุเค อฏฺฐตึสาธิเก วสฺสสเต สหสฺเส จ สมฺปตฺเต ตสฺส รญฺโญ ปุตฺโต มหาธมฺเม ราชาธิราชา นาม รชฺชํ กาเรสิ. นครสฺส ทกฺขิณทิสาภาเค ปญฺจภูมิกวิหารํ การาเปตฺวา เชยฺยภูมิวาสาตุลนาเมน ปญฺญาเปตฺวา มาราวฏฺฏนสฺส นาม เถรสฺส อทาสิ. คุณมุนินฺทาภิสาสนธชมหาธมฺมราชาธิราชคุรูติปิ นามลญฺฉํ อทาสิ. หลังจากนั้น เมื่อกลียุคผ่านไปได้ ๑๑๓๘ ปี พระราชโอรสของพระราชาพระองค์นั้น ทรงพระนามว่า มหาธรรมราชาธิราช ได้ครองราชย์ ทรงสร้างวิหาร ๕ ชั้นไว้ทางทิศใต้ของพระนคร ทรงขนานนามว่า ไชยภูมิวาสีอตุละ แล้วถวายแก่พระเถระนามว่า มาราวรรตนะ และได้ถวายพระนามสัญญาว่า คุณมุนินทาภิสาสนธชมหาธรรมราชาธิราชคุรุ ตสฺมิญฺจ กาเล นนฺทมาโล นาม เถโร จลงฺคนครสฺส ปุรตฺถิมทิสาภาเค วิหาเร นิสีทิตฺวา พหูนํ ภิกฺขุสามเณรานํ คนฺถํ วาเจสิ. สามเณรานํ คามปฺปเวสนกาเล ปารุปนวตฺตเมว ปริปูเรตฺวา ปวิสิตพฺพํ, เอกํสิกวตฺตํ ปน เนว ปาฬิยํ น อฏฺฐกถายํ น จ ฏีกาสุ นาปิ คนฺถนฺตเรสุ ทิสฺสติ, น ธมฺมานุโลมนฺติ โอวาทํ อภิณฺหํ อทาสิ. ปาฬิอฏฺฐกถาทีสุ อาคตวินิจฺฉยํ ทสฺเสตฺวา เอกมฺปิคนฺถํ อกาสิ. ในกาลนั้น พระเถระนามว่า นันทมาละ พำนักอยู่ในวิหารทางทิศตะวันออกของเมืองจลังคะ ได้สอนคัมภีร์แก่ภิกษุและสามเณรเป็นจำนวนมาก ท่านได้ให้โอวาทเนืองๆ ว่า "ในเวลาที่สามเณรทั้งหลายจะเข้าไปสู่บ้าน พึงบำเพ็ญวัตรคือการห่มคลุมให้บริบูรณ์แล้วจึงเข้าไป ส่วนวัตรคือการห่มเฉวียงบ่า ไม่ปรากฏทั้งในพระบาลี อรรถกถา ฎีกา หรือแม้ในคัมภีร์อื่นๆ และไม่คล้อยตามพระธรรม" และท่านได้รจนาคัมภีร์เล่มหนึ่งโดยแสดงวินิจฉัยที่มาในพระบาลีและอรรถกถาเป็นต้น อถ เอกํสิกคณิกา ภิกฺขู ตํ คนฺถํ รญฺโญ สนฺติกํ ปเวสึสุ โทสาวิกรณตฺถาย. ตสฺมิญฺจ กาเล ราชา เอวรูปํ สุปินํ ปสฺสิ, -สกฺโก หิ เทวราชา เสตวตฺถํ นิวาเสตฺวา [Pg.144] เสตาลงฺกาเรหิ อลงฺกริตฺวา เสตกุสุมานิ ปิลนฺทิตฺวา รญฺโญ สนฺติกํ อาคนฺตฺวา เอวมาห,- อปรนฺตรฏฺเฐหิ มหาราช นมฺปทานทีตีเร ปาทเจติเย พหูนิ ติณานิ อุฏฺฐหิตฺวา อญฺญมญฺญํ มูเลน มูลํ ขนฺเธน ขนฺธํ ปตฺเตน ปตฺตํ สมฺปนฺธิตฺวา ปฏิจฺฉาเทตฺวา ฐิตานิ, ตานิ ปน ปุพฺพราชูหิ ยถาภูตํ อชานนฺเตหิ อวิโสธิตานิ, อิทานิ ปน ตยา ยถาภูตํ ชานนฺเตน ปริสุทฺธํ กตฺตุกาเมน วิโสธิตพฺพานิ, ตตฺถจ เอโก ภิกฺขุ อาคนฺตฺวา อุปเทสนยํ ทสฺสตีติ. ครั้งนั้น ภิกษุทั้งหลายในคณะห่มเฉวียงบ่าได้นำคัมภีร์นั้นไปถวายพระราชาเพื่อเปิดเผยโทษ ในกาลนั้น พระราชาทรงสุบินเห็นเช่นนี้ว่า ท้าวสักกะจอมเทพทรงนุ่งผ้าขาว ประดับด้วยเครื่องประดับสีขาว ทัดทรงดอกไม้สีขาว เสด็จมาหาพระราชาแล้วตรัสอย่างนี้ว่า "มหาราช ในแคว้นอปรันตะ ที่พระบาทเจดีย์ริมฝั่งแม่น้ำนัมมทานที มีหญ้าจำนวนมากงอกขึ้นพันกันด้วยรากต่อราก ลำต้นต่อลำต้น ใบต่อใบ ปกคลุมตั้งอยู่ หญ้าเหล่านั้นพระราชาในปางก่อนไม่ทรงทราบตามความเป็นจริงจึงมิได้ชำระ แต่บัดนี้ พระองค์ทรงทราบตามความเป็นจริง ทรงปรารถนาจะทำให้บริสุทธิ์ พึงชำระหญ้าเหล่านั้น และในที่นั้นจะมีภิกษุรูปหนึ่งมาแสดงนัยแห่งคำแนะนำ" เอวํ ปน สุปินํ ปสฺสิตฺวา นนฺทมาลํ นาม เถรํ ปกฺโกสาเปตฺวา รตนปูรนครสฺส เอสนฺนฏฺฐาเน อุทกกีฬนตฺถาย การาปิเต ราชเคเห วสาเปสิ. ครั้นทรงสุบินเช่นนั้นแล้ว จึงโปรดให้เรียกพระเถระนามว่า นันทมาละ มา แล้วให้พำนักอยู่ที่พระตำหนักซึ่งสร้างไว้เพื่อการเล่นน้ำ ในที่ใกล้เมืองรัตนปุระ อถ เถโร สามเณรานํ คามปฺปเวสนกาเล ปารุปนวเสน ปวิสิตพฺพนฺติ ปาฬิอฏฺฐกถาฏีกาคนฺถนฺตเรหิ ราชานํ ชานาเปสิ, ยถา มหาโมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถโร สิริธมฺมาโสกราชานํ สมฺมาวาทนฺติ. อถ ราชา ปริจิต ปารมีปุญฺญสมฺภาโร มหาญาโณ ชานาสิ,-ปารุปนวาโทเยว ปาฬิอฏฺฐกถาฏีกาคนฺถนฺตเรสุ อาคโต, เอกํสิกวาโท ปน เตสุ กตฺถจิปิ น อาคโตติ. เอวํ ปน ชานิตฺวา รญฺโญ เคเห ทฺเว ปกฺเข เถเร สนฺนิปาตาเปตฺวา อตฺตโน อตฺตโน วาทํ กถาเปสิ. ครั้งนั้น พระเถระได้ทำให้พระราชาทรงทราบด้วยพระบาลี อรรถกถา ฎีกา และคัมภีร์อื่นๆ ว่า "ในเวลาที่สามเณรทั้งหลายจะเข้าไปสู่บ้าน พึงเข้าไปด้วยการห่มคลุม" เหมือนอย่างที่พระมหาโมคคัลลีบุตรติสสเถระ (ทูลแนะนำ) พระเจ้าศรีธรรมาโศกราชว่าเป็นสัมมาวาทะ ครั้งนั้น พระราชาผู้ทรงสั่งสมบารมีและบุญมาแล้ว มีพระปรีชาญาณมาก ทรงทราบว่า "วาทะเรื่องการห่มคลุมเท่านั้นที่มาในพระบาลี อรรถกถา ฎีกา และคัมภีร์อื่นๆ ส่วนวาทะเรื่องการห่มเฉวียงบ่า ไม่ได้มาในคัมภีร์เหล่านั้นในที่ไหนๆ เลย" ครั้นทรงทราบอย่างนี้แล้ว จึงโปรดให้ประชุมพระเถระทั้งสองฝ่ายในพระราชวัง แล้วให้แสดงวาทะของตนๆ อถ เอกํสิกตฺเถโร เอวมาหํสุ,-ตุมฺหากํ ปารุปนวาโท กตฺถ อาคโตติ. ตทา ปารุปนตฺเถรา ปริมณฺฑลํ ปารุปิสฺสามีติอาทินา นเยน ปาฬิอฏฺฐกถาฏีกาคนฺถนฺตเรสุ ปารุปนวาโท อาคโตติ อาหํสุ. ตโต ปจฺฉา ปารุปนตฺเถรา เอวมาหํสุ,-ตุมฺหากํ ปน เอกํสิกวาโท กตฺถ อาคโตติ. ตทา เต เอกํสิกตฺเถรา อทฺวารฆรํ ปวิฏฺฐกาโลวิย รตฺติภาเค มหาวนมคฺเค คมนกาโลวิย จ หุตฺวา กิญฺจิ วตฺตุํ น สกฺกา. มุขํ นาม กถนตฺถาย ภุญฺชนตฺถาย โหตีติ [Pg.145] วุตฺตตฺตา ยํ วา ตํ วา วทนฺตาปิ ราชานํ อาราเธตุํ น สกฺขึสุ. ครั้งนั้น พระเถระฝ่ายห่มเฉวียงบ่าได้กล่าวอย่างนี้ว่า "วาทะเรื่องการห่มคลุมของพวกท่านมาในที่ไหน?" ครั้งนั้น พระเถระฝ่ายห่มคลุมได้กล่าวว่า "วาทะเรื่องการห่มคลุมมาในพระบาลี อรรถกถา ฎีกา และคัมภีร์อื่นๆ โดยนัยเป็นต้นว่า เราจักห่มให้เป็นปริมณฑล" หลังจากนั้น พระเถระฝ่ายห่มคลุมได้ถามว่า "ก็วาทะเรื่องการห่มเฉวียงบ่าของพวกท่านมาในที่ไหน?" ครั้งนั้น พระเถระฝ่ายห่มเฉวียงบ่าเหล่านั้น เป็นเหมือนคนเข้าไปสู่เรือนที่ไม่มีประตู และเป็นเหมือนคนเดินทางในป่าใหญ่ในเวลากลางคืน ไม่สามารถจะกล่าวอะไรได้เลย เพราะคำที่กล่าวกันว่า "ชื่อว่าปาก มีไว้เพื่อพูดและเพื่อกิน" แม้จะกล่าวอะไรไปบ้าง ก็ไม่สามารถทำให้พระราชาทรงพอพระทัยได้ ราชา จ เถรํ นิสฺสาย วินเย โกสลฺลตาย ปาฬิยํ อีทิโสเยว อาคโต, อฏฺฐกถาทีสุ อีทิโสเยวาติ วตฺวา ตุมฺหากํ เอกํสิกวาโท ปาฬิอฏฺฐกถาฏีกาคนฺถนฺตเรสุ น ทิสฺสติ, เอวมฺปิ สมานา กสฺมา อีทิสํ วตฺตํ อกํสูติ ปุจฺฉิ. อถ เต เอกํสิกตฺเถรา จตุหตฺถคพฺเภ สโหฑฺเฑน คหิตโจราวิย มนุสฺเสหิ คติตกากาวิย จ กิญฺจิ วตฺตุํ อสกฺกุเณยฺยตาย สพฺพทิสาสุ โอโลเกตฺวาเยว อมฺหากํ จาริตฺตํ ปาฬิอาทีสุ น ทิฏฺฐปุพฺพํ, อถ โข ปน อาจริยปฺปเวณีวเสเนว จริมฺหาติ วตฺวา ปราชยํ ปตฺวา ปารุปนปกฺเขเยว ปวิสึสูติ. ราชา จ อิโต ปฏฺฐาย ภิกฺขู ปารุปนวตฺตเมว การาเปตุํ สามเณรานํ โอวทนฺตูติ ราชาณํ ฐเปสิ. ตโต ปฏฺฐาย เอกํสิกปกฺขาเถรา อรุณุคฺคมนกาเล โกสิยาวิย สีสํ อุฏฺฐหิตุมฺปิ น สกฺกาติ. พระราชาทรงอาศัยพระเถระ [ฝ่ายห่มคลุม] และด้วยความที่พระองค์ทรงเชี่ยวชาญในพระวินัย ตรัสว่า "ในพระบาลีก็ปรากฏอย่างนี้ ในอรรถกถาเป็นต้นก็ปรากฏอย่างนี้" แล้วตรัสถามว่า "วาทะเรื่องการห่มผ้าเฉวียงบ่าของพวกท่านไม่ปรากฏในพระบาลี อรรถกถา ฎีกา และคัมภีร์อื่น ๆ เลย เมื่อเป็นเช่นนี้ เพราะเหตุใดพวกท่านจึงทำวัตรเช่นนี้?" ครั้งนั้น พระเถระฝ่ายห่มผ้าเฉวียงบ่าเหล่านั้น ไม่สามารถจะกล่าวอะไรได้เลย เหมือนโจรที่ถูกจับได้พร้อมของกลางในห้องสี่ศอก และเหมือนกาที่ถูกมนุษย์ไล่ตี จึงได้แต่เหลียวมองไปทุกทิศแล้วกล่าวว่า "จารีตของพวกเราไม่เคยปรากฏในพระบาลีเป็นต้น แต่พวกเราประพฤติมาตามประเพณีของอาจารย์เท่านั้น" เมื่อพ่ายแพ้แล้วจึงได้เข้าสู่ฝ่ายห่มคลุมนั่นเอง พระราชาทรงตั้งพระราชอาญาว่า "ตั้งแต่นี้ไป ภิกษุทั้งหลายพึงให้สามเณรทำวัตรการห่มคลุมเท่านั้น" และทรงให้โอวาทแก่สามเณรทั้งหลายด้วย ตั้งแต่นั้นมา พระเถระฝ่ายห่มผ้าเฉวียงบ่าก็ไม่สามารถจะเงยหน้าขึ้นได้เลย เหมือนนกเค้าแมวในเวลาอรุณขึ้น โสกสรภูมหาเจติยสฺส ปุรตฺถิมทิสาภาเค ทฺวีหิ ปาสาเทหิ อลงฺกตํ จตุภูมิกํ ภูมิกิตฺติวิรามํ นาม วิหารํ การาเปตฺวา นนฺทมาลตฺเถรสฺส อทาสิ, นรินฺทาภิธชมหาธมฺมราชาธิราชคุรูติ นามลญฺฉมฺปิ อทาสิ. โส ปน เถโร ฉปฺปทวํสิโกติ ทฏฺฐพฺโพ. อภินโวปสมฺปนฺนกาเลเยว วินยวินิจฺฉยสฺส สุตฺตสงฺคหสฺส มหาวคฺคฏฺฐกถาย จ อตฺถโยชนํ มรมฺมภาสาย อกาสิ, สาสนสุทฺธิทีปิกํ นาม คนฺถมฺปิ อกาสีติ. ทางทิศตะวันออกของพระมหาเจดีย์โสกสรภู ได้โปรดให้สร้างวิหารชื่อภูมิเกียรติวิราม มี ๔ ชั้น ประดับด้วยปราสาท ๒ หลัง แล้วถวายแด่พระนันทมาลเถระ และได้ถวายพระนามว่า "นรินทาภิธชมหาธรรมราชาธิราชคุรุ" พึงทราบว่า พระเถระนั้นเป็นผู้สืบเชื้อสายมาจากพระฉัพพทเถระ ในเวลาที่อุปสมบทใหม่ ๆ ท่านได้ทำอรรถโยชนาพระวินัยวินิจฉัย พระสูตรสังคหะ และมหาวัคคอรรถกถา เป็นภาษามรมา (พม่า) และได้ทำคัมภีร์ชื่อศาสนสุทธิทีปิกาด้วย ตโต ปจฺฉา กลิยุเค เตจตฺตาลีสาธิเก วสฺสสเต สหสฺเส จ สมฺปตฺเต ผคฺคุนมาสสฺส กาฬปกฺขปนฺน รสมิยํ รตนสิขมาปกสฺส รญฺโญ มชฺฌิมปุตฺโต รชฺชํ กาเรสิ[Pg.146]. หลังจากนั้น เมื่อกลียุคได้ ๑,๐๔๓ ปี ในวันแรม ๑๕ ค่ำ เดือนผัคคุณะ พระราชโอรสองค์กลางของพระราชาผู้ทรงสร้างรัตนสิขมาปกะ ได้ครองราชย์ ตทา ราชา เอวํ จินฺเตสิ,-เอกํสิกปารุปนวเสน อุปฺปนฺโน วิวาโท ปุพฺเพสํ ราชูนํ กาเล วูปสมิตุํ น สกฺกา, สิริปวรสุธมฺมมหาราชินฺทาธิปติโน กาเลปิ ราชเคเห สนฺนิปาตาเปตฺวา รญฺโญ สมฺมุเข กถาปิตตฺตา วิสฺสฏฺเฐน กเถตุํ โอกาสสฺส อลทฺธตฺตา ยถากามํ วตฺตุํ อวิสหตฺตา ปราชโย อโหสีติ เลสํ โอฑฺฑตุํ โอกาโส ภเวยฺยมยฺหํ ปน กาเล อีทิสํ อกตฺวา เตสํ เตสํ เถรานํ วิหาเร ทูตํ เปเสตฺวา สกสกวาทํ กถา เปสฺสามิ, เอวญฺหิ สติ เตเตเถรา วิสฺสฏฺฐา หุตฺวา กเถสฺสนฺตีติ. ในเวลานั้น พระราชาทรงดำริอย่างนี้ว่า "วิวาทที่เกิดขึ้นเพราะการห่มผ้าเฉวียงบ่าและการห่มคลุม ไม่สามารถระงับได้ในสมัยพระราชาองค์ก่อน ๆ แม้ในสมัยพระเจ้าสิริปวรสุธัมมมหาราชินทาธิบดี ก็ได้โปรดให้ประชุมกันในพระราชวัง และให้กล่าวต่อหน้าพระราชา เพราะไม่ได้โอกาสที่จะกล่าวอย่างอิสระ และไม่สามารถกล่าวได้ตามปรารถนา จึงเกิดความพ่ายแพ้ขึ้น อาจเป็นช่องทางให้ตั้งข้ออ้างได้ แต่ในสมัยของเรา จะไม่ทำเช่นนั้น จะส่งทูตไปยังวิหารของพระเถระเหล่านั้น ๆ แล้วให้กล่าววาทะของตน ๆ เมื่อเป็นเช่นนี้ พระเถระเหล่านั้นก็จักกล่าวได้อย่างอิสระ" เอวํ ปน จินฺเตตฺวา อนฺโตยุธนายกํ อมจฺจํ ปธานํ กตฺวา เตสํ เตสํ เถรานํ สนฺติกํ คนฺตฺวา อาโรจาเปสิ,-สกสกวาทํ วิสฺสฏฺฐา หุตฺวา วทถาติ. อถ เอกํสิกคณิกา เถรา อมฺเหหิ วุตฺตวจนํ ปาฬิอาทีสุ น ทิสฺสติ, อถ โข ปน อาจริยปฺปเวณีวเสเนว มยํ จริมฺหาติ อนุชานึสุ. ครั้นทรงดำริเช่นนั้นแล้ว ได้ทรงมอบหมายให้อำมาตย์ผู้เป็นอันโตยุทธนายกเป็นประธาน ไปยังสำนักของพระเถระเหล่านั้น ๆ แล้วแจ้งว่า "ขอท่านทั้งหลายจงกล่าววาทะของตน ๆ อย่างอิสระเถิด" ครั้งนั้น พระเถระฝ่ายห่มผ้าเฉวียงบ่าได้ยอมรับว่า "คำที่พวกเรากล่าวไม่ปรากฏในพระบาลีเป็นต้น แต่พวกเราประพฤติมาตามประเพณีของอาจารย์เท่านั้น" มหาราชา จ เอวํ เถรานํ อนุชานเน สติ กิญฺจิ กตฺตพฺพํ นตฺถิ, อิทานิ ปริมณฺฑลสุปฺปฏิจฺฉนฺนสิกฺขาปทานิ อวิโกเปตฺวา สามเณรา คามํ ปวิสนฺตูติ ราชเลขนํ ตตฺถ ตตฺถ เปเสสิ. เมื่อพระเถระทั้งหลายยอมรับเช่นนั้นแล้ว มหาราชทรงเห็นว่าไม่มีกิจที่ต้องทำอย่างอื่นอีก บัดนี้ เพื่อไม่ให้สิกขาบทว่าด้วยการห่มให้เป็นปริมณฑลและปกปิดกายให้ดีต้องกำเริบ จึงทรงส่งพระราชสาส์นไปยังที่ต่าง ๆ ว่า "สามเณรทั้งหลายพึงห่มผ้าให้เรียบร้อยเข้าไปสู่บ้าน" อปรภาเค ปน สหสฺโสโรธคามโต อุปสมฺปทา วสฺเสน สตฺตวสฺสิกํ ญาณํ นาม ภิกฺขุํ อาเนตฺวา อนฺโตยุธวิหารํ นาม การาเปตฺวา ตสฺส อทาสิ, ญาณาภิสาสนธชมหาธมฺมราชคุรูติ นามลญฺฉมฺปิ อทาสิ. อถ รญฺญา ยาจิโต ราชาภิเสกคนฺถํ ปริโสเธตฺวา มรมฺมภาสาย อตฺถํ โยเชสิ. ในภายหลัง ได้โปรดให้นำภิกษุชื่อญาณ ผู้มีพรรษา ๗ จากหมู่บ้านสหัสโสโรธะ แล้วโปรดให้สร้างวิหารชื่ออันโตยุทธวิหารถวายแด่ท่าน และได้ถวายพระนามว่า "ญาณาภิศาสนธชมหาธรรมราชคุรุ" ครั้งนั้น ท่านอันพระราชาอาราธนาแล้ว ได้ชำระคัมภีร์ราชาภิเษก แล้วทำอรรถโยชนาเป็นภาษามรมา (พม่า) อปรภาเค ภควา ธรมาโนเยว อาคนฺตฺวา จตุนฺนํ ยกฺขานํ ทเมตฺวา เตหิ ทินฺนํ มํโสทนํ ปฏิคฺคเหตฺวา ปพฺพตสามนฺตเทสํ [Pg.147] คนฺตฺวา ปริภุญฺชิตฺวา ตํ ฐานํ โอโลเกตฺวา สิตํ ปาตฺวากาสิ. อถ อานนฺทตฺเถโร การณํ ปุจฺฉิ. อนาคเต โข อานนฺท อิมสฺมึ เทเส มหานครํ ภวิสฺสติ, จตฺตาโร จ อิเม ยกฺขา ตสฺมึ นคเร ราชาโน ภวิสฺสนฺตีติ พฺยากาสิ. ในภายหลัง เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้ายังทรงพระชนม์อยู่ ได้เสด็จมาทรงทรมานยักษ์ ๔ ตน ทรงรับข้าวปลาอาหารที่ยักษ์เหล่านั้นถวาย เสด็จไปยังบริเวณใกล้ภูเขาแล้วเสวย ทรงทอดพระเนตรสถานที่นั้นแล้วทรงแย้มพระโอษฐ์ ครั้งนั้น พระอานนทเถระได้ทูลถามถึงเหตุ พระองค์ได้ทรงพยากรณ์ว่า "ดูกรอานนท์ ในอนาคต ในสถานที่นี้จักเป็นมหานคร และยักษ์ ๔ ตนนี้จักเป็นพระราชาในพระนครนั้น" ยถาพฺยากตนิยาเมเนว กลิยุเค จตุจตฺตาลีสาธิเก วสฺสสเต สหสฺเส จ สมฺปตฺเต มาฆมาสสฺส กาฬปกฺขทฺวาทสมิยํ องฺคารวาเร อุตฺตรผคฺคุนีนกฺขตฺเตน โยเค อมรปุรํ นาม มหาราชฏฺฐานีนครํ มาเปสิ. ตามนัยที่ทรงพยากรณ์ไว้นั่นแล ในกลียุค เมื่อถึงศักราช ๑,๑๔๔ ในวันอังคาร แรม ๑๒ ค่ำ เดือนมาฆะ ประกอบด้วยนักษัตรอุตรผลคุณี ได้สร้างพระนครอันเป็นที่ตั้งแห่งราชธานีชื่ออมรปุระ สิริปรวิชยานนฺตยสตฺริภวนาทิตฺยาธิปติปณฺฑิตมหาธมฺมราชาธิราชาติ นามลญฺฉมฺปิ ปฏิคฺคณฺหิ. ได้ทรงรับพระนามว่า ศรีปรวิชยานันตยสตรีภวนาทิตยาธิปติบัณฑิตมหาธรรมราชาธิราช อคฺคมเหสิยา การาปิตํ เชยฺยภูมิวิหารกิตฺตินามกํ วิหารํ คุณาภิลงฺการสทฺธมฺมมหาธมฺมราชาธิราชคุรุตฺเถรสฺส อทาสิ, โย ‘เม โอ สยาโฑ’ อิติ วุจฺจติ. ได้ถวายพระวิหารชื่อเชยยภูมิวิหารกิตติ ซึ่งพระอัครมเหสีทรงสร้าง แด่พระเถระผู้เป็นพระราชครูมหาธรรมราชาธิราชนามว่า คุณาภิลังการสัทธรรม ซึ่งถูกเรียกว่า ‘เมโอสยาดอ’ กนฺนีนครโภชกาย ราชกญฺญาย การาปิตํ วิหารรมณียวิรามํ นาม วิหารํ คุณมุนินฺทาธิปติ มหาธมฺมราชาธิราชคุรุตฺเถรสฺส อทาสิ, โย ‘มาํ เล สยาโฑ’ อิติ วุจฺจติ. ได้ถวายพระวิหารชื่อวิหารรมณียวิราม ซึ่งพระราชกัญญาผู้ครองเมืองกันนีทรงสร้าง แด่พระเถระผู้เป็นพระราชครูมหาธรรมราชาธิราชนามว่า คุณมุนินทาธิปติ ซึ่งถูกเรียกว่า ‘มางเลสยาดอ’ อุปรญฺโญ เทวิยา การาปิตํ มงฺคลาวิรามํ นาม วิหารํ ติปิฏกสทฺธมฺมสามิมหาธมฺมราชาธิราชคุรุตฺเถรสฺส อทาสิ, โย ‘โสํ ฐา สยาโฑ’ อิติ วุจฺจติ. ได้ถวายพระวิหารชื่อมังคลาวิราม ซึ่งพระมเหสีของพระอุปราชทรงสร้าง แด่พระเถระผู้เป็นพระราชครูมหาธรรมราชาธิราชนามว่า ติปิฏกสัทธรรมสามิ ซึ่งถูกเรียกว่า ‘โส้งถาสยาดอ’ มชฺฌิมเคหวาสิเทวิยา การาปิตํ มงฺคลาวาสาตุลํ นาม วิหารํ ญาณชมฺพุทีปอนนฺตธชมหาธมฺมราชาธิราชคุรุตฺเถรสฺส อทาสิ, โย ‘เมํ ชฺวา สยาโฑ’ อิติ วุจฺจติ. ได้ถวายพระวิหารชื่อมังคลาวาสาตุละ ซึ่งพระมเหสีผู้ประทับอยู่เรือนกลางทรงสร้าง แด่พระเถระผู้เป็นพระราชครูมหาธรรมราชาธิราชนามว่า ญาณชมพูทีปอนันตธชะ ซึ่งถูกเรียกว่า ‘เมงจวาสยาดอ’ อิเม ปฺปน จตฺตาโร มหาเถเร สงฺฆราชฏฺฐาเน ฐเปสิ. อนึ่ง ได้ทรงตั้งพระมหาเถระทั้ง ๔ รูปนี้ไว้ในตำแหน่งพระสังฆราช อุตฺตรเคหวาสิเทวิยา การาปิตํ มงฺคลภูมิกิตฺตึ นาม [Pg.148] วิหารํ กวินฺทาภิสทฺธมฺมธรธชมหาธมฺมราชคุรุตฺเถรสฺส อทาสิ, โย ‘ญฺโยํ กาํ สยาโฑ’ อิติ วุจฺจติ. ได้ถวายพระวิหารชื่อมังคลภูมิกิตติ ซึ่งพระมเหสีผู้ประทับอยู่เรือนเหนือทรงสร้าง แด่พระเถระผู้เป็นพระราชครูมหาธรรมราชนามว่า กวินทาภิสัทธรรมธรธชะ ซึ่งถูกเรียกว่า ‘โญงกางสยาดอ’ สิริเขตฺตนครโภชเกน ราชกุมาเรน การาปิตํ อตุลภูมิวาสํ นาม วิหารํ กวินฺทาภิสทฺธมฺมปวรมหาธมฺม ราชคุรุตฺเถรสฺส อทาสิ, โย ‘สฺเว โฏํ สยาโฑ’ อิติ วุจฺจติ. (พระราชา) ได้ถวายพระวิหารชื่ออตุลภูมิวาสะ ซึ่งพระราชกุมารผู้ครองเมืองศรีเกษตรทรงสร้าง แด่พระเถระผู้เป็นพระราชครูมหาธรรมราชา นามว่า กวินทาภิสัทธรรมปวรมหาธรรมราชครู ผู้ซึ่งถูกเรียกว่า ‘สเวโตงสยาดอ’ อนฺโตอมจฺเจน เอเกน การาปิตํ วิหารํ ญาณาลงฺการสทฺธมฺมธชมหาธมฺมราชคุรุตฺเถรสฺส อทาสิ, โย ‘เสํ เฏ สยาโฑ’ อิติ วุจฺจติ. (พระราชา) ได้ถวายพระวิหาร ซึ่งอำมาตย์ภายใน (ราชสำนัก) ผู้หนึ่งสร้าง แด่พระเถระผู้เป็นพระราชครูมหาธรรมราชา นามว่า ญาณลังการสัทธรรมธชมหาธรรมราชครู ผู้ซึ่งถูกเรียกว่า ‘เสงเตสยาดอ’ วามพลนายเกนามจฺเจน การาปิตํ วิหารํ ปรมสิริวํสธชมหาธมฺมราชคุรุตฺเถรสฺส อทาสิ, โย ‘เม ฐี สยาโฑ’ อิติ วุจฺจติ. (พระราชา) ได้ถวายพระวิหาร ซึ่งอำมาตย์ผู้เป็นแม่ทัพฝ่ายซ้ายสร้าง แด่พระเถระผู้เป็นพระราชครูมหาธรรมราชา นามว่า ปรมสิริวังสธชมหาธรรมราชครู ผู้ซึ่งถูกเรียกว่า ‘เมถีสยาดอ’ ธมฺมวินิจฺฉเกน เอเกนามจฺเจน การาปิตํ วิหารํ กวินฺท สารธชมหาธมฺมราชาธิราชคุรุตฺเถรสฺส อทาสิ, โย ‘โลกา มฺหาํ เกํ สยาโฑ’ อิติ วุจฺจติ. (พระราชา) ได้ถวายพระวิหาร ซึ่งอำมาตย์ผู้เป็นธรรมวินิจฉัย (ผู้พิพากษา) ผู้หนึ่งสร้าง แด่พระเถระผู้เป็นพระราชครูมหาธรรมราชาธิราช นามว่า กวินทสารธชมหาธรรมราชาธิราชครู ผู้ซึ่งถูกเรียกว่า ‘โลกามหางเกงสยาดอ’ อิจฺเจวํ ปริยตฺติโกวิทานํ อเนกานํ มหาเถรานํ สทฺธึ นามลญฺเฉน วิหารํ ทตฺวา อนุคฺคหํ อกาสิ. ยสฺมา ปน สพฺเพสํ เถรานํ นามํ อุทฺธริตฺวา วิสุํ วิสุํ กถิเต อยํ สาสนวํสปฺปทีปิกกถา อติปฺปปญฺจา ภวิสฺสติ, ตสฺมา อิธ อชฺฌุเปกฺขิตฺวา วตฺตพฺพเมว วกฺขามาติ. ด้วยประการฉะนี้ (พระราชา) ได้ทรงอนุเคราะห์แก่พระมหาเถระผู้เชี่ยวชาญในพระปริยัติเป็นอันมาก โดยถวายพระวิหารพร้อมด้วยราชทินนาม แต่เพราะว่า หากยกนามของพระเถระทั้งหมดขึ้นกล่าวแยกกันไป เรื่องราวในสาสนวังสัปปทีปิกานี้ก็จะยืดยาวเกินไป เพราะฉะนั้น ในที่นี้จึงขอวางเฉย (ในส่วนที่เหลือ) แล้วจะกล่าวเฉพาะสิ่งที่ควรกล่าวเท่านั้น ปจฺฉาภาเค จตฺตาโร มหาเถรา ราชาทุพฺพลตาย ยถากามํ สาสนํ วิโสเธตุํ สกฺขิสฺสนฺตีติ มญฺญิตฺวา ปุน อฏฺฐ เถเร เอเตหิ จตูหิ มหาเถเรหิ สทฺธึ สาสนํ วิโสธาเปตุํ สงฺฆนายกฏฺฐาเน ฐเปสิ. เสยฺยถิทํ, กวินฺทาภิสทฺธมฺมปวรมหาธมฺมราชคุรุตฺเถโร, ติปิฏกาลงฺการธชมหาธมฺมราชคุรุตฺเถโร, จกฺกินฺทาภิธชมหาธมฺมราชคุรุตฺเถรา, ปรมสิริวํสธชมหาธมฺมราชคุรุตฺเถโร, ชนินฺทาภิปวรมหาธมฺมราชคุรุตฺเถโร, มหาญาณาภิธชมหาธมฺมราชคุรุตฺเถโร[Pg.149], ญาณาลงฺการสทฺธมฺมธชมหาธมฺมราชคุรุเถโร, ญาณาภิสาสนธชมหาธมฺมราชคุรุตฺเถโรติ. ในภายหลัง (พระราชา) ทรงดำริว่า พระมหาเถระ ๔ รูป (ก่อนหน้านี้) จะสามารถชำระพระศาสนาได้ตามความปรารถนาเพราะความที่พระราชาทรงอ่อนแอ จึงทรงตั้งพระเถระอีก ๘ รูป พร้อมกับพระมหาเถระ ๔ รูปเหล่านั้น เพื่อให้ช่วยกันชำระพระศาสนาในตำแหน่งสังฆนายก ดังนี้คือ พระกวินทาภิสัทธรรมปวรมหาธรรมราชครูเถระ, พระติปิฏกาลังการธชมหาธรรมราชครูเถระ, พระจักกินทาภิธชมหาธรรมราชครูเถระ, พระปรมสิริวังสธชมหาธรรมราชครูเถระ, พระชนินทาภิปวรมหาธรรมราชครูเถระ, พระมหาญาณาภิธชมหาธรรมราชครูเถระ, พระญาณลังการสัทธรรมธชมหาธรรมราชครูเถระ และพระญาณาภิสาสนธชมหาธรรมราชครูเถระ อถ อรหาปิ สมาโน นิสฺสยมุจฺจกงฺควิกโล วินานิสฺสยาจริเยน วสิตุํ น วฏฺฏตีติ ชานิตฺวา นิสฺสยา จริยปฺปโหนกานํ เถรานํ นิสฺสยงฺคานิ นิสฺสยมุจฺจการหานํ นิสฺสยมุจฺจกงฺคานิ ปริปูราเปตฺวา นิสฺสิตกานํ นิสฺสยํ คณฺหิตฺวาว นิสีทาเปสิ. ลำดับนั้น (พระราชา) ทรงทราบว่า แม้เป็นพระอรหันต์แต่หากบกพร่องด้วยองค์แห่งนิสสยมุจจกะ (คุณสมบัติที่จะพ้นจากการถือนิสัย) ก็ไม่ควรอยู่โดยไม่มีพระนิสสยาจารย์ จึงทรงให้พระเถระผู้สามารถเป็นนิสสยาจารย์บำเพ็ญองค์แห่งนิสัยให้บริบูรณ์ และให้พระเถระผู้ควรแก่การพ้นนิสัยบำเพ็ญองค์แห่งนิสสยมุจจกะให้บริบูรณ์ แล้วทรงให้ (พระเถระเหล่านั้น) นั่งรับการถือนิสัยจากเหล่าศิษย์ผู้อาศัยนั่นแล ตโต ปจฺฉา กลิยุเค ปญฺญาสาธิเก วสฺสสเต สหสฺเสว สมฺปตฺเต ญาณาภิสาสนธชมหาธมฺมราชคุรุตฺเถรํเยว เอกํ สงฺฆราชฏฺฐาเน ฐเปสิ. ตโต ปฏฺฐาย โสเยว เอโก สงฺฆนายโก หุตฺวา สาสนํ วิโสธยิ. หลังจากนั้น เมื่อถึงศักราช ๑๑๕๐ ในกลียุค (พระราชา) ได้ทรงตั้งพระญาณาภิสาสนธชมหาธรรมราชครูเถระเพียงรูปเดียวไว้ในตำแหน่งพระสังฆราช ตั้งแต่นั้นมา พระเถระรูปนั้นเพียงรูปเดียวได้เป็นสังฆนายกและได้ชำระพระศาสนา ตโต ปจฺฉา เอกปณฺณาสาธิเก วสฺสสเต สหสฺเส จ สมฺปตฺเต ผคฺคุนมาเส มหามุนิเจติยสฺส ทกฺขิณทิสาภาเค ทฺวีหิ อิฏฺฐกมเยหิ ปากาเรหิ ปริกฺขิตฺตํ ปญฺจภูมิกํ อโสการาเม รตนภูมิกิตฺตึ นาม วิหารํ อติมหนฺตํ การาเปตฺวา ญาณาภิสาสนธชมหาธมฺมราชคุรุตฺเถรสฺส อทาสิ. ญาณาภิวํสธมฺมเสนาปติมหาธมฺมราชาธิราชคุรูติ นามลญฺฉมฺปิ ปุน อทาสิ. ตโต อญฺญานิ เชยฺยภูมิวิหารกิตฺติมงฺคลวิรามาทโย อเนเกปิ วิหาเร ตสฺเสว อทาสิ. หลังจากนั้น เมื่อถึงศักราช ๑๑๕๑ ในเดือนผัคคุณะ (พระราชา) ได้ทรงสร้างพระวิหารชื่อรัตนภูมิกิตติอันใหญ่ยิ่ง มี ๕ ชั้น ล้อมรอบด้วยกำแพงอิฐ ๒ ชั้น ทางทิศใต้ของมหาเจดีย์มุนี ในอโศการาม แล้วได้ถวายแก่พระญาณาภิสาสนธชมหาธรรมราชครูเถระ และได้ถวายราชทินนามอีกครั้งหนึ่งว่า ญาณาภิวงสธรรมเสนาบดีมหาธรรมราชาธิราชครู นอกจากนั้น ยังได้ถวายพระวิหารอื่น ๆ อีกเป็นอันมาก เช่น ไชยภูมิวิหารกิตติ และมังคลาวิราม เป็นต้น แด่พระเถระรูปนั้นนั่นแล โส ปน เตสุ วิหาเรสุ วาเรน นิสีทิตฺวา ปริยตฺตึ วาเจสิ. อุภโตวิภงฺคานิปิ วาจุคฺคตํ อกาสิ. นิจฺจํเยว เอกาสนิกธุชงฺคํ สมาทิยิ. อนึ่ง พระเถระนั้นได้พำนักในพระวิหารเหล่านั้นตามวาระและสอนพระปริยัติธรรม ได้ทำอุภโตวิภังค์ให้คล่องปาก (ทรงจำได้แม่นยำ) และได้สมาทานเอกาสนิกธุดงค์เป็นนิตย์ โส ปน เถโร อุปสมฺปทาวสฺเสน ปญฺจวสฺสิโก หุตฺวา ปุพฺเพว สงฺฆราชภาวโต เปฏกาลงฺการ นาม เนตฺติสํวณฺณนํ อภินวฏีกํ อกาสิ. อฏฺฐวสฺสิอิกกาเล สงฺฆราชา อโหสิ. สงฺฆราชา หุตฺวา สาธุชฺชนวิลาสินึ นาม [Pg.150] ทีฆนิกายฏีกํ อกาสิ. อริยวํสาลงฺการํ นาม คนฺถญฺจ อกาสิ. มหาธมฺมรญฺญา ยาจิโต ชาตกฏฺฐกถาย อตฺถโยชนํ จตุสามเณรวตฺถุํ ราโชวาทวตฺถุํ ติคุมฺภโถมนํ ฉทฺทนฺตนาคราชุปฺปตฺติกถํ ราชาธิราช วิลาสินึ นาม คนฺถญฺจาติ เอวมาทโยปิ อกาสิ. อนึ่ง พระเถระนั้น เมื่อมีพรรษา ๕ นับแต่อุปสมบท และก่อนที่จะได้เป็นพระสังฆราช ได้รจนาอภินวฎีกาชื่อเปฏกาลังการะ ซึ่งเป็นคำอธิบายคัมภีร์เนตติ เมื่อมีพรรษา ๘ ได้เป็นพระสังฆราช เมื่อเป็นพระสังฆราชแล้ว ได้รจนาฎีกาพระทีฆนิกายชื่อสาธุชนวิลาสินี และรจนาคัมภีร์ชื่ออริยวงสาลังการะ และเมื่อพระมหาธรรมราชาทรงอาราธนา ก็ได้รจนาคัมภีร์อื่น ๆ อีก เป็นต้นว่า อรรถโยชนาแห่งชาตกัฏฐกถา เรื่องสามเณร ๔ รูป เรื่องราชโอวาท บทสรรเสริญพระเกศธาตุเมืองย่างกุ้ง (ติกุมภะ) เรื่องกำเนิดพญาช้างฉัททันต์ และคัมภีร์ชื่อราชาธิราชวิลาสินี กลิยุเค ปน ทฺวาสฏฺฐาธิเก วสฺสสเต สหสฺเส จ สมฺปตฺเต สีหฬทีปโต อมฺปคหปติสฺโส, มหาทมฺโป, โกจฺฉ โคโธ, พฺราหฺมณวตฺโต, โภคหวตฺโต, วาตุรคมฺโมติ อิเม ฉ สามเณรา ทส ธาตุโย ธมฺมปณฺณา การตฺถาย อาเนตฺวา อมรปุรํ นาม มหาราชฏฺฐานีนครํ อาคตา สทฺธึ เอเกน อุปาสเกน. อนึ่ง ในกลียุค เมื่อถึงศักราช ๑๑๖๒ สามเณร ๖ รูปเหล่านี้ คือ อัมปคหปติสสะ, มหาทัมโป, โกจฉโคโธ, พราหมณวัตโต, โภคหวัตโต และวาตุรคัมโม ได้นำพระบรมสารีริกธาตุ ๑๐ องค์ และพระธรรมบรรณมาเพื่อสักการะ ได้มายังพระนครอมรปุระอันเป็นราชธานี พร้อมด้วยอุบาสกผู้หนึ่ง อถ ญาณาภิวํสธมฺมเสนาปติมหาธมฺมราชาธิราชคุรุนา สงฺฆรญฺญา อุปชฺฌาเยน กวินฺทาภิสทฺธมฺมธรธชมหาธมฺมราชคุรุตฺเถเรน ชนินฺทาภิธชมหาธมฺมราชคุรุตฺเถเรน มุนินฺทโฆสมหาธมฺมราชคุรุตฺเถเรนาติ เอวมาทีหิ ราชคุรุตฺเถ เรหิ กมฺมวาจริเยหิ หตฺถิรชฺชุสุวณฺณคุหสีมายํ อุปสมฺปทกมฺมํ การาเปสิ, อุปาสกญฺจ สามเณรภูมิยํ ปติฏฺฐาเปสิ, ตโต ปจฺฉา จ อเนกวารํ อาคตานํ ภิกฺขูนํ ปุน สิกฺขํ คณฺหาเปสิ, สามเณรานญฺจ อุปสมฺปทกมฺมํ การาเปสิ, อุปาสกานญฺจ ปพฺพชฺชกมฺมนฺติ. ลำดับนั้น (พระราชา) ได้ทรงให้กระทำอุปสมบทกรรมในสีมาถ้ำทองหัตถิราช โดยมีพระสังฆราชญาณาภิวงสธรรมเสนาบดีมหาธรรมราชาธิราชครูเป็นพระอุปัชฌาย์ และมีพระราชครูเถระทั้งหลาย มีพระกวินทาภิสัทธรรมธรธชมหาธรรมราชครูเถระ, พระชนินทาภิธชมหาธรรมราชครูเถระ และพระมุนินทโฆสมหาธรรมราชครูเถระ เป็นต้น เป็นพระกรรมวาจาจารย์ และได้ทรงให้อุบาสกตั้งอยู่ในภูมิแห่งสามเณร หลังจากนั้น ได้ทรงให้ภิกษุทั้งหลายที่มาอีกหลายคราวรับสิกขาใหม่ และได้ทรงให้สามเณรทั้งหลายกระทำอุปสมบทกรรม และให้พวกอุบาสกกระทำบรรพชากรรม อปรภาเค ปน กลิยุเค ฉจตฺตาลีสาธิเก วสฺสสเต สหสฺเส จ สมฺปตฺเต ปิตุรญฺโญ อาจริยปุพฺโพ อตุโล นาม เถโร จีวรปฏลํ อุปริสงฺฆาฏึ กตฺวา อุรพนฺธนวตฺถํ พนฺธิตพฺพนฺติ จูฬคณฺฐิปเท วุตฺตตฺตา สามเณรานํ คามปฺปวเสนกาเล เอกํสํ อุตฺตราสงฺคํ กตฺวา อุรพนฺธนวตฺถํ พนฺธิตฺวาเยว ปวิสิตพฺพนฺติ ทฬํ กตฺวา รญฺโญ สนฺติกํ เลขนํ ปเวเสสิ. ต่อมาภายหลัง เมื่อกาลียุคถึงปีที่ ๑๐๔๖ พระเถระชื่ออตุละ ผู้เคยเป็นอาจารย์ของพระราชบิดา ได้ส่งหนังสือเข้าไปถวายพระราชา โดยยืนยันอย่างมั่นคงว่า เพราะในจุลคัณฐีบทกล่าวไว้ว่า 'พึงทำชั้นจีวรไว้บนสังฆาฏิแล้วรัดผ้ารัดอก' ดังนั้น ในเวลาที่สามเณรจะเข้าไปสู่บ้าน พึงห่มผ้าเฉวียงบ่าและรัดผ้ารัดอกแล้วจึงเข้าไป อถ ราชา ตํ สุตฺวา มหาเถเร สุธมฺมสภายํ สนฺนิปาตาเปตฺวา [Pg.151] อตุลตฺเถเรน สทฺธึ สากจฺฉํ การาเปสิ. อถ อตุลตฺเถโร จีวรปฏลํ อุปริสงฺฆาฏึ กตฺวา อุรพนฺธนวตฺถํ พนฺธิตพฺพนฺติ จูฬคณฺฐิปเท อาคตปาฐํ ทสฺเสตฺวา สามเณรานํ คามปฺปเวสนกาเล เอกํสํ อุตฺตราสงฺคํ กตฺวา อุรพนฺธนวตฺถํ พนฺธิตฺวา ปวิสิตพฺพนฺติ อาห. ครั้งนั้น พระราชาทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว รับสั่งให้ประชุมพระมหาเถระทั้งหลายในสุธรรมาสภา แล้วให้สนทนากับพระอตุลเถระ ครั้งนั้น พระอตุลเถระแสดงข้อความที่มาในจุลคัณฐีบทว่า 'พึงทำชั้นจีวรไว้บนสังฆาฏิแล้วรัดผ้ารัดอก' แล้วกล่าวว่า ในเวลาที่สามเณรจะเข้าไปสู่บ้าน พึงห่มผ้าเฉวียงบ่าและรัดผ้ารัดอกแล้วจึงเข้าไป อถ มหาเถรา ตํ ปุจฺฉึสุ,-อีทิโส อธิปฺปาโย อญฺญตฺถ ทิสฺสติ วา มา วาติ. อถ อตุลตฺเถโร เอวมาห,-อญฺญตฺถ ปน อีทิโส อธิปฺปาโย น ทิสฺสตีติ. เอวํ โหตุ, อยํ คนฺโถ เกน กโตติ. สีหฬทีเป อนุราธปุรสฺส ทกฺขิณทิสาภาเค โปกฺกนฺติ คาเม อรหนฺเตน โมคฺคลานตฺเถเรนาติ. อยมตฺโถ กถํ ชานิตพฺโพติ. ปิฏกตฺตยลกฺขณคนฺเถ อาคตตฺตาติ. อยญฺจ ปิฏกตฺตย ลกฺขณคนฺโถ กุโต ลทฺโธติ. พุทฺธโฆสตฺเถเรน กิร สีหฬทีปโต อานีตตฺตา ตโต, อยญฺหิ คนฺโถ สีหฬทีปโต อตฺตนา อานีเตสุ คนฺเถสุ อสุโก คนฺโถ อสุเกน เถเรน กโตติ วิญฺญาปนตฺถาย พุทฺธโฆสตฺเถเรน กโต, อิทานายํ คนฺโถ อมฺหากํ หตฺเถ สํวิชฺชตีติ. สเจ อิทานายํ คนฺโถ ตุมฺหากํ หตฺเถ สํวิชฺชติ, อมฺหากํ ทสฺเสหีติ. ปสฺสถาวุโส อยมมฺหากํ หตฺเถ คนฺโถติ ทสฺเสสิ. อถ มหาเถเรหิ สงฺฆราชปฺปมุเขหิ ตสฺมึ คนฺเถ ปสฺสิเต วินยคณฺฐิปทํ สีหฬทีเป ปรกฺกมพาหุรญฺโญ กาเล โมคฺคลานตฺเถโร อกาสีติ อาคตํ, น จูฬคณฺฐิปทํ สีหฬทีเป อนุราธปุรสฺสทกฺขิณทิสาภาเค โปกฺกนฺติคาเม อรหา โมคฺคลานตฺเถโร อกาสีติ. ครั้งนั้น พระมหาเถระทั้งหลายได้ถามท่านว่า 'ความหมายเช่นนี้มีปรากฏในที่อื่นหรือไม่' พระอตุลเถระกล่าวว่า 'ความหมายเช่นนี้ไม่ปรากฏในที่อื่น' 'ถ้าอย่างนั้น คัมภีร์นี้ใครเป็นผู้แต่ง' 'พระอรหันต์ชื่อโมคคัลลานเถระ ในหมู่บ้านชื่อโปกกันติ ทางทิศใต้ของเมืองอนุราธบุรี ในสีหลทวีป' 'เนื้อความนี้จะพึงรู้ได้อย่างไร' 'เพราะมีมาในคัมภีร์ปิฎกัตตยลักขณะ' 'ก็คัมภีร์ปิฎกัตตยลักขณะนี้ได้มาจากไหน' 'ได้ยินว่า ได้มาจากสีหลทวีป เพราะพระพุทธโฆสเถระนำมา ด้วยว่าคัมภีร์นี้พระพุทธโฆสเถระแต่งขึ้นเพื่อแจ้งให้ทราบว่า ในบรรดาคัมภีร์ที่ท่านนำมาจากสีหลทวีป คัมภีร์ชื่อโน้น พระเถระชื่อโน้นเป็นผู้แต่ง บัดนี้คัมภีร์นี้มีอยู่ในมือของพวกเรา' 'ถ้าบัดนี้คัมภีร์นี้มีอยู่ในมือของท่าน ขอท่านจงแสดงแก่พวกเรา' 'ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย จงดูเถิด คัมภีร์นี้อยู่ในมือของพวกเรา' ดังนี้แล้วก็แสดงให้ดู ครั้งนั้น เมื่อพระมหาเถระทั้งหลายมีพระสังฆราชเป็นประธานได้ตรวจดูคัมภีร์นั้น ก็พบข้อความว่า 'พระโมคคัลลานเถระได้แต่งวินัยคัณฐีบทในสีหลทวีปในรัชสมัยของพระเจ้าปรักกมพาหุ' มิใช่ 'พระอรหันต์โมคคัลลานเถระในหมู่บ้านโปกกันติ ทางทิศใต้ของเมืองอนุราธบุรี ในสีหลทวีป ได้แต่งจุลคัณฐีบท' อถ เถรา เอวมาหํสุ,-กสฺมา ปน ปิฏกตฺตยลกฺขณคนฺเถ อนาคตมฺปิ อาคตํวิย กตฺวา มุสา วทถ, น นุ ตุมฺหากมฺปิ เอกํสิกภิกฺขูนํ มุสาวาทสิกฺขาปทํ อตฺถีติ. อถ อตุลตฺเถโร อุตฺตรึ วตฺตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา ลุทฺทกสฺส [Pg.152] วากุเร พนฺธมิโควิย ผนฺทมาโน หุตฺวา อฏฺฐาสิ, สโหฑฺเฑน คหิโตวิย โจโร สหมุสาวาทกมฺเมน โส เถโร คหิโต อโหสีติ. ครั้งนั้น พระเถระทั้งหลายได้กล่าวอย่างนี้ว่า 'ไฉนท่านจึงกล่าวเท็จ ทำสิ่งที่ไม่มีมาในคัมภีร์ปิฎกัตตยลักขณะให้เหมือนมีมา สิกขาบทว่าด้วยการกล่าวเท็จของพวกท่านที่เป็นภิกษุห่มเฉวียงบ่าไม่มีหรืออย่างไร' ครั้งนั้น พระอตุลเถระเพราะไม่สามารถจะกล่าวคำอื่นต่อไปได้ จึงยืนดิ้นรนอยู่เหมือนเนื้อที่ติดข่ายของนายพราน พระเถระนั้นถูกจับได้พร้อมกับการกระทำมุสาวาท เหมือนโจรที่ถูกจับได้พร้อมด้วยของกลาง อิทํ อิมสฺส อตฺถสฺส อาวิภาวตฺถาย วตฺถุ, – เรื่องต่อไปนี้ เป็นเรื่องเพื่อแสดงเนื้อความนี้ให้แจ่มแจ้ง – อิมสฺมึ กิร รฏฺเฐ เอโก ชนปทวาสีปุริโส เกนจิเทว กรณีเยน อมรปุรํ นาม มหาราชฏฺฐานีนครํ อาคจฺฉิ. อาคนฺตฺวา จ ปจฺจาคตกาเล อนฺตรามคฺเค ปาเถยฺยํ ขยํ อโหสิ. อถสฺส เอตทโหสิ,- อิทานิ มม ปาเถยฺยํ ขยํ อโหสิ, อิมสฺมึ กิร รฏฺเฐ สหสฺโสโรธคาเม ลทฺธวโร นาม มหาเสฏฺฐิ สพฺพตฺถ ภูตเล อติวิย ปากโฏ. ตสฺสาหํ ญาตีติ วญฺเจตฺวา กเถสฺสามิ, เอวํ สติ เตน มหาเสฏฺฐินา มิตฺตสนฺถวํ กาตุํ เตเตคามิกา มนุสฺสา มม พหุ ลาภํ ทสฺสนฺติ, ตทา ปาเถยฺเยน อกิจฺโฉ ภวิสฺสามีติ. เอวํ ปน จินฺเตตฺวา อนฺตรามคฺเค สมฺปตฺตสมฺปตฺตคาเมสุ มหาโภคานํ เคหํ วิจิเนตฺวา มหาโภคานํ สนฺติกํ ปวิสิตฺวา กถาสลฺลาปํ อกาสิ. ได้ยินว่า ในประเทศนี้ ชายชาวชนบทคนหนึ่งมายังพระนครอันเป็นที่ตั้งแห่งมหาราชชื่ออมรปุระด้วยกิจธุระบางอย่าง ครั้นมาแล้ว ในเวลาเดินทางกลับ เสบียงเดินทางได้หมดลงในระหว่างทาง ครั้งนั้น เขาได้มีความคิดอย่างนี้ว่า 'บัดนี้เสบียงเดินทางของเราหมดแล้ว ได้ยินว่า ในประเทศนี้ มีมหาเศรษฐีชื่อลัทธวระ ในหมู่บ้านสหัสโสโรธะ ปรากฏชื่อเสียงไปทั่วพื้นปฐพี เราจะหลอกลวงบอกว่าเราเป็นญาติของท่าน เมื่อเป็นเช่นนั้น พวกชาวบ้านในหมู่บ้านนั้นๆ เพื่อจะผูกมิตรกับมหาเศรษฐีนั้น ก็จะให้ลาภแก่เราเป็นอันมาก เมื่อนั้น เราก็จะไม่ลำบากด้วยเสบียงเดินทาง' ครั้นคิดอย่างนี้แล้ว จึงได้เลือกหาบ้านของคนมีทรัพย์มากในหมู่บ้านที่ไปถึงนั้นๆ ในระหว่างทาง แล้วเข้าไปหาคนมีทรัพย์มากเหล่านั้นเพื่อสนทนา อถ เตเตคามิกา ตฺวํ กุโต อาคโต, กุหึ คมิสฺสสิ, กสฺส ญาติ,โก วา ตฺวนฺติ ปุจฺฉึสุ. อมรปูรมหาราชฏฺฐานีนครโต อาคโต, สหสฺโสโรธคามํ คมิสฺสามิ, สหสฺโสโรธคาเม ลทฺธวรสฺส นาม มหาเสฏฺฐิโน ชามาตา ธนวฑฺฒโก นามาหนฺติ อาห. ครั้งนั้น พวกชาวบ้านในหมู่บ้านนั้นๆ ได้ถามว่า 'ท่านมาจากไหน จะไปที่ไหน เป็นญาติของใคร หรือว่าท่านเป็นใคร' เขาตอบว่า 'ข้าพเจ้ามาจากพระนครอันเป็นที่ตั้งแห่งมหาราชชื่ออมรปุระ จะไปหมู่บ้านสหัสโสโรธะ ข้าพเจ้าเป็นบุตรเขยของมหาเศรษฐีชื่อลัทธวระ ในหมู่บ้านสหัสโสโรธะ ชื่อว่าธนวัฑฒกะ' อถ เตเตคามิกา ลทฺธวเรน มหาเสฏฺฐินา มิตฺตสนฺถวํ กาตุํ นานาโภชเนหิ โภเชสุํ. อญฺเญหิปิ พหูหิ ปณฺณากาเรหิ สงฺคหํ อกํสุ. อิมินาว นเยน สมฺปตฺต สมฺปตฺตคาเมสุ วญฺเจตฺวา อตฺตโน คุณํ กเถตฺวา อทฺธาน มคฺคํ ตริ. ปจฺฉา ปน สหสฺโสโรธคามํ สมฺปตฺโต. โส สหสฺโสโรธคามํ น สมฺปตฺตปุพฺโพ. ลทฺธวโร มหาเสฏฺฐิ เตน น ทิฏฺฐปุพฺโพ. สหสฺโสโรธคามํ สมฺปตฺเตเยว อยํ กึ นาม คาโมติ อปุจฺฉิตฺวาเยว ตสฺมึ คาเม มหาโภคตรสฺส [Pg.153] มหาเคหํ วิจินนฺโต ตสฺเสว ลทฺธวรสฺส เสฏฺฐิโน มหนฺตํ เคหํ ปสฺสิตฺวา ลทฺธวรสฺส เสฏฺฐิโน สนฺติกํ ปวิสิตฺวา เตน สทฺธึ กถาสลฺลาปํ อกาสิ. ครั้งนั้น พวกชาวบ้านในหมู่บ้านนั้นๆ เพื่อจะผูกมิตรกับมหาเศรษฐีชื่อลัทธวระ จึงได้เลี้ยงดูด้วยอาหารนานาชนิด และได้สงเคราะห์ด้วยเครื่องบรรณาการอื่นๆ อีกเป็นอันมาก เขาได้หลอกลวงบอกคุณของตนในหมู่บ้านที่ไปถึงนั้นๆ ด้วยนัยนี้เอง แล้วข้ามพ้นทางไกลมาได้ ต่อมาภายหลังเขาก็ถึงหมู่บ้านสหัสโสโรธะ เขาไม่เคยมาถึงหมู่บ้านสหัสโสโรธะมาก่อน และไม่เคยเห็นมหาเศรษฐีชื่อลัทธวระมาก่อนเลย พอถึงหมู่บ้านสหัสโสโรธะนั่นเอง โดยไม่ได้ถามว่า 'หมู่บ้านนี้ชื่ออะไร' เขาได้เลือกหาบ้านหลังใหญ่ของคนที่มีทรัพย์มากที่สุดในหมู่บ้านนั้น เมื่อเห็นบ้านหลังใหญ่ของเศรษฐีชื่อลัทธวระนั่นเอง จึงเข้าไปหาเศรษฐีชื่อลัทธวระแล้วสนทนากับท่าน อถ มหาเสฏฺฐิ ตํ ปุจฺฉิ,-ตฺวํ กุโต อาคโต, กุหึ คมิสฺสสิ, กสฺส ญาติ,โก ตฺวนฺติ. อมรปุรมหาราชฏฺฐานีนครโต สามิ อาคโต, สหสฺโสโรธคามํ คมิสฺสามิ, สหสฺโสโรธคาเม ลทฺธวรสฺส นาม มหาเสฏฺฐิโน ชามาตา, ธนวฑฺฒโก นามาหนฺติ อาห. ครั้งนั้น มหาเศรษฐีได้ถามเขาว่า 'ท่านมาจากไหน จะไปที่ไหน เป็นญาติของใคร ท่านเป็นใคร' เขาตอบว่า 'ท่านขอรับ ข้าพเจ้ามาจากพระนครอันเป็นที่ตั้งแห่งมหาราชชื่ออมรปุระ จะไปหมู่บ้านสหัสโสโรธะ ข้าพเจ้าเป็นบุตรเขยของมหาเศรษฐีชื่อลัทธวระ ในหมู่บ้านสหัสโสโรธะ ชื่อว่าธนวัฑฒกะ' อถ มหาเสฏฺฐิ ตสฺส มุขํ อุชุํ โอโลเกตฺวา อยํ มาณว สหสฺโสโรธคาโมเยว, อหมฺปิ ลทฺธวโร นาม มหาเสฏฺฐิ, มม ธีตโร สนฺติ, ตาปิ สสฺสามิกาเยว โหนฺติ, อิทานิ ตา สกสกสฺสามิกานํเยว สนฺติเก วสนฺติ, น ตฺวํ กทาจิ มยา ทิฏฺฐปุพฺโพ, เกน การเณน กุโต อาคนฺตฺวา มม ชามาตา ภวสีติ ปุจฺฉิ. ครั้งนั้น มหาเศรษฐีจ้องมองดูหน้าของเขาตรงๆ แล้วถามว่า "พ่อหนุ่มคนนี้เป็นผู้ไปสู่ความขัดขวางตั้งพันทีเดียว แม้เราก็เป็นมหาเศรษฐีชื่อว่าลัทธวระ ธิดาของเรามีอยู่ แม้ธิดาเหล่านั้นก็มีสามีแล้วทั้งนั้น บัดนี้ ธิดาเหล่านั้นย่อมอาศัยอยู่กับสามีของตนๆ นั่นแล เราไม่เคยเห็นท่านมาก่อนเลย ท่านมาจากไหน เป็นบุตรเขยของเราด้วยเหตุอะไร" ดังนี้. อถ โส มฺมนุสฺเสหิ อนุพนฺธิยมาโนวิย มิโค สกลมฺปิ กายํ ผนฺทาเปตฺวา กิญฺจิ วตฺตพฺพํ วจนํ อชานิตฺวา อลทฺธปฺปติฏฺฐานตาย เอวํ สติ กุโต อาคโต, กุหึ คมิสฺสามิ, กสฺส ญาติ, โก วา อหนฺติ อิทานิ น ชานามิ, สพฺพทิสา สมฺมุยฺหามิ, ขมาหิ มม อปราธํ, อิโต ปฏฺฐาย ยาว ชีวิตปริโยสานา น วญฺเจสฺสามิ, วญฺเจตุํ น วิสหามิ, อิทานิ อติวิย ภายามิ, มา กิญฺจิ ทณฺฑกมฺมํ กโรหีติ วตฺวา เวเคน อุฏฺฐหิตฺวา ปลายีติ. ครั้งนั้น เขาเป็นเหมือนเนื้อที่ถูกพวกมนุษย์ไล่ตาม ได้ทำให้กายแม้ทั้งสิ้นสั่นสะท้าน ไม่รู้วาจาอะไรที่ควรกล่าว เพราะความเป็นผู้ไม่ได้ที่พึ่ง จึงกล่าวว่า "เมื่อเป็นเช่นนี้ บัดนี้ข้าพเจ้าไม่รู้ว่ามาจากไหน จักไปที่ไหน เป็นญาติของใคร หรือว่าข้าพเจ้าเป็นใคร ข้าพเจ้าหลงทิศทั้งปวง ขอท่านจงอดโทษความผิดของข้าพเจ้า ตั้งแต่นี้เป็นต้นไปจนตลอดชีวิต ข้าพเจ้าจักไม่หลอกลวง ข้าพเจ้าไม่สามารถจะหลอกลวงได้ บัดนี้ข้าพเจ้ากลัวเหลือเกิน ขอท่านอย่าได้ทำกรรมอันเป็นโทษอะไรเลย" ดังนี้แล้ว ก็ลุกขึ้นอย่างรวดเร็วแล้วหนีไป. อิจฺเจวํ อตุลตฺเถโร ทุมฺมุโข หุตฺวา ยํวาตํวา มุขารูฬํ วิลปิตฺวา สงฺฆมชฺเฌ นิสีทิ. ด้วยประการฉะนี้ พระอตุลเถระเป็นผู้มีหน้าเศร้าหมอง คร่ำครวญวาจาที่ขึ้นสู่ปากอะไรๆ ได้นั่งลงในท่ามกลางสงฆ์. อยํ อตุลตฺเถรสฺส ปฐโม ปราชโย. นี้เป็นความพ่ายแพ้ครั้งแรกของพระอตุลเถระ. ตโต ปจฺฉา ขลิตฺวา กทฺทเม ปติตํ ปุริสํ ปุน อุปริ อกฺกมนฺตาวิย ปุน มหาเถรา เอวํ ปุจฺฉึสุ,-อิทํ ภนฺเต ตว จูฬคณฺฐิปทํ นาม ตีสุ วินยมหาฏีกาสุ สาธกวเสน ทสฺสิตํ [Pg.154] จูฬคณฺฐิปทํ อุทาหุ อปรนฺติ. ตีสุ วินยมหาฏีกาสุ สาธกวเสน ทสฺสิตํ จูฬคณฺฐิปทํเยว อิทนฺติ. เอวํสติ กสฺมา ตว จูฬคณฺฐิปเทเยว วุตฺตญฺหิ วชิรพุทฺธิฏีกายํ, วุตฺตญฺหิ สารตฺถทีปนีฏีกายํ, ตถา หิ วุตฺตํ วิมติ วิโนทนีฏีกายนฺติ ตาสํ วินยมหาฏีกานํ ปจฺฉา หุตฺวา ติสฺโส วินยมหาฏีกาโย สาธกวเสน ทสฺสิตาติ. เอวํ ปน ปุจฺฉนฺโต โส มยา ปุพฺเพ วุตฺตํ ตีสุ วินยมหาฏีกาสุ สาธกวเสน ทสฺสิตํ จูฬคณฺฐิปทํเยว อิทนฺติ วจนํ สจฺจเมวาติ มุขาสุญฺญตฺถาย ปุนปฺปุนํ วทิ. หลังจากนั้น พระมหาเถระทั้งหลาย เมื่อจะทำเหมือนเหยียบย่ำซ้ำเติมบุรุษผู้พลาดล้มลงในโคลน จึงถามอีกว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ คัมภีร์ชื่อคูฬคัณฐีบทของท่านนี้ เป็นคูฬคัณฐีบทที่แสดงไว้โดยความเป็นหลักฐานอ้างอิงในพระวินัยมหาฎีกาทั้งสาม หรือว่าเป็นอย่างอื่น?" (ท่านตอบว่า) "คูฬคัณฐีบทนี้แล เป็นคูฬคัณฐีบทที่แสดงไว้โดยความเป็นหลักฐานอ้างอิงในพระวินัยมหาฎีกาทั้งสาม" (พระมหาเถระถามว่า) "เมื่อเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุไร ในคูฬคัณฐีบทของท่านนั่นเอง จึงมีคำว่า 'ด้วยว่า ท่านกล่าวไว้ในวัชรพุทธิฎีกา' 'ด้วยว่า ท่านกล่าวไว้ในสารัตถทีปนีฎีกา' และ 'ด้วยว่า ท่านกล่าวไว้ในวิมติวิโนทนีฎีกา' เล่า? ท่าน (คัมภีร์ของท่าน) เป็นสิ่งที่เกิดขึ้นภายหลังพระวินัยมหาฎีกาทั้งสามเหล่านั้น (แต่) ท่านกลับแสดงพระวินัยมหาฎีกาทั้งสามไว้ในฐานะเป็นหลักฐานอ้างอิง (ในคัมภีร์ของท่าน) หรือ?" เมื่อถูกถามอย่างนี้ ท่านก็กล่าวซ้ำแล้วซ้ำเล่าเพื่อไม่ให้ปากว่างเปล่าว่า "คำที่ข้าพเจ้ากล่าวไว้ก่อนหน้านี้ว่า คูฬคัณฐีบทนี้แล เป็นคูฬคัณฐีบทที่แสดงไว้โดยความเป็นหลักฐานอ้างอิงในพระวินัยมหาฎีกาทั้งสาม ดังนี้ เป็นคำจริงแท้" อิทญฺจ อิมสฺส อตฺถสฺส อาวิภาวตฺถาย วตฺถุ, – และเรื่องนี้เป็นเครื่องแสดงเนื้อความนี้ให้ปรากฏ — เอโก กิร ปุริโส เอเกน สหาเยน สทฺธึ ปุตฺตทารโปสนตฺถาย รญฺโญ ภตึ คเหตฺวา ยุทฺธกมฺมํ กาตุํ สงฺคามํ คจฺฉติ. อถ ปรเสนาย ยุชฺฌิตฺวา ปรเสนา อภิภวิตฺวา สพฺเพ มนุสฺสา อตฺตโน อตฺตโน อภิมุขฏฺฐานํ ปลายึสุ. อถ โสปิ ปุริโส เตน สหาเยน สทฺธึ อตฺตโน อภิมุขฏฺฐานํ ปลายิ. โตกํ ปลายิตฺวา อนฺตรามคฺเค ปรเสนาหิ ปหริตทณฺเฑน มุจฺฉิโต หุตฺวา โส ปุริโส เตน สทฺธึ คนฺตุํ น สกฺกา, อนฺตมโส นิสีทิตุมฺปิ น สกฺกา. ได้ยินว่า บุรุษคนหนึ่งพร้อมด้วยสหายคนหนึ่ง รับจ้างของพระราชาเพื่อเลี้ยงดูบุตรและภรรยา แล้วไปสู่สงครามเพื่อทำการรบ ครั้งนั้น เมื่อรบกับกองทัพฝ่ายอื่น และถูกกองทัพฝ่ายอื่นครอบงำแล้ว มนุษย์ทั้งหลายทั้งหมดต่างก็หนีไปยังที่ที่ตนมุ่งหน้าไป แม้บุรุษนั้นพร้อมด้วยสหายนั้นก็หนีไปยังที่ที่ตนมุ่งหน้าไป หนีไปได้หน่อยหนึ่ง ในระหว่างทาง บุรุษนั้นเป็นผู้สลบไปเพราะถูกกองทัพฝ่ายอื่นตีด้วยไม้เท้า ไม่สามารถจะไปกับสหายนั้นได้ โดยที่สุดแม้จะนั่งก็ไม่สามารถ. อถ สหายสฺส เอตทโหสิ,-อิทานิ อยํ อติวิย พาฬคิลาโน โหติ มรณาสนฺโน, สจาหํ ตสฺส อุปฏฺฐหิตฺวา อิเธว นิสีเทยฺยํ, เวริโน อาคนฺตฺวา มํ คณฺหิสฺสนฺตีติ. เอวํ ปน จินฺเตตฺวา คิลานสฺส สนฺตกานิ กหาปณวตฺถาทีนิ คเหตฺวา ตํ ตตฺเถว ฐเปตฺวา คจฺฉติ. สกฏฺฐานสมีปํ ปน ปตฺตสฺส ตสฺส เอตทโหสิ,- สเจ ตํ อนฺตรามคฺเค ฐเปตฺวา อาคจฺฉามีติ วเทยฺยํ, ตสฺส ญาตกา มม อุปริ โทสํ โรเปสฺสนฺติ, อิทานิ โส มริตฺวา อหํ เอกโกว อาคจฺฉามีติ วทิสฺสามีติ. สกฏฺฐานํ ปน ปตฺวา ตสฺส ภริยา ตสฺส สนฺติกํ อาคนฺตฺวา มยฺหํ ปน สามิโก [Pg.155] กุหึ คโต, กตฺถ ฐเปตฺวา ตฺวํ เอกโกว อาคจฺฉสีติ ปุจฺฉิ. ตว อยฺเย สามิโก ปเรสํ อาวุเธน ปหริตฺวา กาลงฺกโต, อิมานิ ตว สามิกสฺส สนฺตกานีติ วตฺวา กหาปณวตฺถาทีนิ ทตฺวา มา โสจิ มา ปริเทวิ, อิทานิ มตกภตฺตํ ทตฺวา ปุญฺญภาคํเยว ภาเชหีติ สมสฺสาเสสิ. อถ สา ตานิ คเหตฺวา โรทิตฺวา มตกภตฺตํ ทตฺวา ปุญฺญภาคํ ภาเชสิ. ครั้งนั้น สหายนั้นได้มีความคิดอย่างนี้ว่า "บัดนี้ บุรุษนี้ป่วยหนักเหลือเกิน ใกล้จะตายแล้ว ถ้าเราจะพยาบาลเขาและนั่งอยู่ที่นี่ ข้าศึกทั้งหลายก็จะมาจับเราไป" เมื่อคิดอย่างนี้แล้ว จึงถือเอาทรัพย์สินมีกหาปณะและผ้าเป็นต้นของคนป่วยนั้น แล้วทิ้งเขาไว้ในที่นั้นเองแล้วไป แต่เมื่อเขาไปถึงใกล้ที่อยู่ของตน ก็ได้มีความคิดอย่างนี้ว่า "ถ้าเราจะบอกว่า 'เราทิ้งเขาไว้ในระหว่างทางแล้วมา' ญาติทั้งหลายของเขาจักยกโทษขึ้นแก่เรา บัดนี้ เราจะบอกว่า 'เขาตายแล้ว เราจึงมาคนเดียว'" เมื่อไปถึงที่อยู่ของตน ภรรยาของบุรุษนั้นมาหาเขาแล้วถามว่า "ก็สามีของดิฉันไปไหน ท่านทิ้งเขาไว้ที่ไหนจึงมาคนเดียว?" (สหายตอบว่า) "แม่เจ้า สามีของท่านถูกอาวุธของคนเหล่าอื่นตีแล้วกระทำกาละแล้ว นี้คือทรัพย์สินของสามีท่าน" กล่าวแล้วจึงมอบกหาปณะและผ้าเป็นต้นให้ แล้วปลอบโยนว่า "อย่าเศร้าโศก อย่าคร่ำครวญเลย บัดนี้ ท่านจงถวายมตกภัตแล้วแบ่งส่วนบุญเถิด" ครั้งนั้น นางถือเอาสิ่งเหล่านั้นแล้วร้องไห้ ถวายมตกภัตแล้วแบ่งส่วนบุญ. อปรภาเค ปน โถกํ กาลํ อติกฺกนฺเต คิลานา วุฏฺฐิโต สกเคหํ อาคจฺฉติ. ภริยาปิ ตํ น สทฺทหิ. อหํ น กาลงฺกโต, คิลานํเยว มํ ฐเปตฺวา โส มม สนฺตกานิ คเหตฺวา คโต, สเจ มํ ตฺวํ น สทฺทหสิ, อหํ อนฺโตคพฺเภ นิลียิตฺวา นิสีทิสฺสามิ, ตํ ปกฺโกเสตฺวา ปุจฺฉาหีติ อาห. ในกาลต่อมา เมื่อเวลาผ่านไปเล็กน้อย คนป่วยนั้นหายป่วยแล้วก็กลับมายังเรือนของตน แม้ภรรยาก็ไม่เชื่อเขา (บุรุษนั้นกล่าวว่า) "ฉันยังไม่กระทำกาละ เขาเพียงแต่ทิ้งฉันผู้ป่วยไว้แล้วถือเอาทรัพย์สินของฉันไป ถ้าเธอไม่เชื่อฉัน ฉันจะแอบนั่งอยู่ในห้อง เธอจงเรียกเขามาแล้วถามเถิด" อถ สา ตํ ปกฺโกเสตฺวา พหิ คพฺเภ นิสีทิตฺวา ปุจฺฉิ,-มม สามิ สามิโก กาลงฺกโตติ ตํ สจฺจํ วา อลิกํ วาติ. สจฺจเมเวตํ, ยํ ตว สามิโก กาลงฺกโตติ. ครั้งนั้น นางเรียกเขามาแล้ว นั่งอยู่ที่ห้องด้านนอกแล้วถามว่า "นายท่าน ที่ว่าสามีของดิฉันกระทำกาละแล้วนั้น เป็นความจริงหรือความเท็จ?" (สหายตอบว่า) "นั่นเป็นความจริงทีเดียว ที่สามีของท่านกระทำกาละแล้ว" อถ โส ปุริโส พหิ คพฺภํ นิกฺขมิตฺวา องฺคุลึ ปสาเรตฺวา น อิทานิ โภสมฺม อหํ กิญฺจิ มตฺโตปิ มรามิ, กสฺมา ปน อมรนฺตํเยว มํ มโต เอโสติ วเทสีติ. อถ กิญฺจิ วตฺตพฺพสฺส การณสฺส อทิสฺสนโต มุขาสุญฺญตฺถาย องฺคุลึ ปสาเรตฺวา อุชุํ โอโลเกตฺวา อิทานิ ตฺวํ อิธ อาคนฺตุํ สมตฺโถปิ มโตเยว, มโตติ มยา วุตฺต วจนํ สจฺจํเยว, นาหํ กิญฺจิ อลิกํ วทามีติ อาห. เอวํ โส ปุนปฺปุนํ วทนฺโตปิ ชีวมานกสฺส สํวิชฺชมานตฺตา ปจฺจกฺเขเยว จ ตสฺส ฐิตตฺตา โกจิปิ ตสฺส วจนํ น สทฺทหิ, ปราชยํเยว โส ปตฺโตติ. ครั้งนั้น บุรุษนั้นออกมาจากห้องด้านนอก ชี้มือแล้วกล่าวว่า "นายท่านผู้เจริญ บัดนี้ฉันยังไม่ตายแม้แต่น้อย เหตุใดท่านจึงกล่าวว่า 'คนนี้ตายแล้ว' ทั้งที่ฉันยังไม่ตายเล่า?" ครั้งนั้น เมื่อไม่เห็นเหตุผลที่จะกล่าวอะไรได้ เพื่อไม่ให้ปากว่างเปล่า เขาจึงชี้มือและจ้องมองตรงไปแล้วกล่าวว่า "บัดนี้ ท่านแม้สามารถจะมาที่นี่ได้ ก็ยังตายอยู่ดี คำที่ฉันกล่าวว่า 'ตายแล้ว' นั้นเป็นความจริงแท้ ฉันไม่ได้กล่าวคำเท็จอะไรเลย" แม้เขาจะกล่าวซ้ำแล้วซ้ำเล่าอย่างนี้ แต่เพราะบุรุษผู้ยังมีชีวิตอยู่ปรากฏอยู่ และเพราะเขายืนอยู่ต่อหน้าทีเดียว จึงไม่มีใครเชื่อคำของเขาเลย เขานั่นแหละถึงซึ่งความพ่ายแพ้. อิจฺเจวํ [Pg.156] อตุลตฺเถโร มุขาสุญฺญตฺถาย วทนฺโตปิ โกจิ น สทฺทหิ, ปราชยํเยว โส ปตฺโตติ. ด้วยประการฉะนี้ แม้พระอตุลเถระจะกล่าวเพื่อไม่ให้ปากว่างเปล่า ก็ไม่มีใครเชื่อเลย เขานั่นแหละถึงซึ่งความพ่ายแพ้. อยํ อตุลตฺเถรสฺส ทุติโย ปราชโย. นี้เป็นความพ่ายแพ้ครั้งที่สองของพระอตุลเถระ. ปุนปิ เสยฺยถาปิ ลุทฺทโก กุญฺชรํ ทิสฺวา เอเกน วาเรน อุสุนา วิชฺฌิตฺวา ปตนฺตมฺปิ กุญฺชรํ ปุน อนุฏฺฐาหนตฺถาย กติปยวาเรหิ อุสูหิ วิชฺฌติ, เอวเมว เอกวาเรเนว ปราชยํ ปตฺตํ ปน วาทสฺส อนุกฺขิปนตฺถาย กติปยวาเรหิ ปราชยํ ปาเปตุํ ปารุปนวาทิโน มหาเถรา เอวมาหํสุ,- ตว จูฬคณฺฐิปเทเยว สามเณรานํ ปริมณฺฑลสุปฺปฏิจฺฉนฺนาทีนิ วตฺตานิ อภินฺทิตฺวาเยว ปวิสิตพฺโพติ ปุพฺเพ วตฺวา จีวรปฏลอุปริสงฺฆาฏึ กตฺวา อุรพนฺธนวตฺถํ พนฺธิตพฺพนฺติ ปน วุตฺตํ, กสฺมา ปน ปุพฺเพน อปรํ อสํสนฺทิตฺวา วุตฺตํ, ตุมฺหากํ วาเท ปฏิสรณภูตานํ ปาฬิอฏฺฐกถาฏีกาคนฺถนฺตรานํ นตฺถิตาย อมฺหากํ ปฏิสรณภูตํ จูฬคณฺฐิปทนฺติ วทถ, ตุมฺหากํ ปฏิสรณภูตา จูฬคณฺฐิปทโตเยว ภยํ อุปฺปชฺชตีติ วตฺวา สห นิลียนฏฺฐาเนน คหิตํ โจรํ วิย สห นิสฺสเยน อธมฺมวาทิโน คณฺหึสุ. อีกอย่างหนึ่ง เปรียบเหมือนนายพรานเห็นช้างแล้วยิงด้วยลูกศรครั้งเดียว แม้ช้างจะล้มลงแล้ว ก็ยังยิงด้วยลูกศรอีกหลายครั้งเพื่อไม่ให้ลุกขึ้นได้อีก ฉันใด พระมหาเถระฝ่ายปารุปนะก็ฉันนั้น เพื่อไม่ให้การโต้เถียงนั้นกลับมาอีก จึงทำให้ (อตุลเถระ) พ่ายแพ้หลายครั้ง แม้จะพ่ายแพ้เพียงครั้งเดียวแล้วก็ตาม แล้วกล่าวอย่างนี้ว่า "ในจูฬคัณฐีบทของท่านเอง ก่อนหน้านี้กล่าวว่า สามเณรพึงเข้าไปโดยไม่ทำลายวัตรมีปริมณฑลและสุปฏิจฉันนะเป็นต้น แต่กลับกล่าวว่า พึงทำผ้าสังฆาฏิไว้เหนือชั้นจีวรแล้วผูกผ้าประคดอก เหตุใดจึงกล่าวโดยไม่เชื่อมโยงส่วนต้นกับส่วนปลาย? พวกท่านกล่าวว่า จูฬคัณฐีบทเป็นที่พึ่งของเรา เพราะไม่มีคัมภีร์อื่นคือบาลี อรรถกถา และฎีกา เป็นที่พึ่งในการโต้เถียงของพวกท่าน แต่ภัยกลับเกิดขึ้นแก่พวกท่านจากจูฬคัณฐีบทซึ่งเป็นที่พึ่งของพวกท่านเอง" ครั้นกล่าวแล้ว ก็จับพวกอธรรมวาทีได้พร้อมกับที่พึ่ง (คัมภีร์) เหมือนจับโจรได้พร้อมกับที่ซ่อน อิทํ อิมสฺส อตฺถสฺส อวิภาวตฺถาย วตฺถุ, – เรื่องนี้เป็นเครื่องแสดงเนื้อความนั้นให้ปรากฏ อตีเต กิร พาราณสิโต อวิทูเร นทีตีเร คามเก ปาฏลิ นาม นฏมจฺโจ วสติ. โส เอกสฺมึ อุสฺสว ทิวเส ภริยมาทาย พาราณสึ ปวิสิตฺวา นจฺจิตฺวา วีณํ วาทิตฺวา คายิตฺวา ธนํ ลภิตฺวา อุสฺสวปริโยสาเน พหุ สุราภตฺตํ คาหาเปตฺวา อตฺตโน คามํ คจฺฉนฺโต นทีตีรํ ปตฺวา นโวทกํ อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา ภตฺตํ ภุญฺชนฺโต สุรํ วิวนฺโต นิสีทิตฺวา มตฺโต หุตฺวา อตฺตโน พลํ อชานนฺโต มหาวีณํ คีวาย พนฺธิตฺวา นทึ โอตริตฺวา คมิสฺสามีติ ภริยํ หตฺเถ คเหตฺวา นทึ โอตริ. วีณาฉิทฺเทหิ อุทกํ [Pg.157] ปาวิสิ. อถ นํ สา ปีณา อุทเก โอสีทาเปสิ. ภริยา ปนสฺส โอสีทนภาวํ ญตฺวา ตํ วิสฺสชฺชิตฺวา อุตฺตริตฺวา นทีตีเร อฏฺฐาสิ. นฏปาฏลิ สกึ อุมฺมุชฺชติ, สกึ นิมฺมุชฺชติ, อุทกํ ปวิสิตฺวา อุทฺธุมาตอุทโร อโหสิ. อถสฺส ภริยา จินฺเตสิ,-มยฺหํ สามิโก อิทานิ มริสฺสติ, เอกํ คีตํ ยาจิตฺวา ปริสมชฺเฌ ตํ คายนฺตี ชีวิตํ กปฺเปสฺสามีติ จินฺเตตฺวา สามิ ตฺวํ อุทเก นิมฺมุชฺชสิ, เอกํ เม คีตํ เทหิ, เตน ชีวิตํ กปฺเปสฺสามีติ วตฺวา– ได้ยินว่า ในอดีตกาล ณ หมู่บ้านแห่งหนึ่งริมฝั่งแม่น้ำไม่ไกลจากเมืองพาราณสี มีนักแสดงชื่อปาฏลิอาศัยอยู่ ในวันงานเทศกาลวันหนึ่ง เขาพาภรรยาเข้าไปในเมืองพาราณสี ร่ายรำ ดีดพิณ ขับร้อง ได้ทรัพย์แล้ว เมื่อเทศกาลสิ้นสุดลง ก็ให้คนนำข้าวผสมสุราไปเป็นอันมาก แล้วกำลังจะกลับบ้านของตน เมื่อถึงริมฝั่งแม่น้ำ เห็นน้ำใหม่กำลังไหลมา ก็กินข้าว ดื่มสุรา นั่งเมา ไม่รู้กำลังของตน จึงผูกพิณใหญ่ไว้ที่คอ แล้วจูงมือภรรยาลงไปในแม่น้ำเพื่อจะข้ามไป น้ำก็ไหลเข้าไปทางช่องพิณ ครั้นแล้ว พิณนั้นก็ทำให้เขาจมลงในน้ำ แต่ภรรยาของเขารู้ว่าเขากำลังจมน้ำ จึงปล่อยเขาแล้วขึ้นมายืนอยู่บนฝั่งแม่น้ำ นักแสดงปาฏลิจมลงครั้งหนึ่ง โผล่ขึ้นครั้งหนึ่ง น้ำเข้าไปในท้องจนท้องพอง ครั้นแล้ว ภรรยาของเขาก็คิดว่า "สามีของฉันคงจะตายแล้ว บัดนี้ เราจะขอเพลงหนึ่ง แล้วร้องเพลงนั้นในท่ามกลางหมู่ชนเพื่อเลี้ยงชีพ" คิดแล้วจึงกล่าวว่า "นาย ท่านกำลังจมน้ำ ขอท่านจงให้เพลงหนึ่งแก่ดิฉันเถิด ดิฉันจะเลี้ยงชีพด้วยเพลงนั้น" กล่าวแล้ว (ร้องว่า) พหุสฺสุตํ จิตฺตกถํ, คงฺคา วหติ ปาฏลึ; วุยฺหมานกํ ภทฺทนฺเต, เอกํ เม เทหิ คาถกนฺติ. "ผู้คงแก่เรียน ผู้มีถ้อยคำวิจิตร แม่น้ำคงคาพัดพาปาฏลิไป ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ผู้ถูกพัดพาไป ขอท่านจงให้คาถาหนึ่งแก่ดิฉันเถิด" อถ นํ นฏปาฏลิ ภทฺเท กถํ ตว คีตํ ทสฺสามิ, อิทานิ มหาชนสฺส ปติสรณภูตํ อุทกํ มํ มาเรตีติ วตฺวา– ลำดับนั้น นักแสดงปาฏลิกล่าวว่า "แม่เจ้า ข้าพเจ้าจะให้เพลงแก่ท่านได้อย่างไร บัดนี้น้ำซึ่งเป็นที่พึ่งของมหาชนกำลังฆ่าข้าพเจ้าอยู่" ดังนี้แล้ว เยน สิญฺจนฺติ ทุกฺขิตํ, เยน สิญฺจนฺติ อาตุรํ; ตสฺส มชฺเฌ มริสฺสามิ, ชาตํ สรณโต ภยนฺติ. น้ำที่เขาใช้รดผู้เป็นทุกข์ น้ำที่เขาใช้รดผู้เจ็บป่วย ข้าพเจ้าจักตายในท่ามกลางน้ำนั้น เพราะภัยเกิดจากที่พึ่ง อถ อตุลตฺเถโร อตฺตโน ปติสรณภูตา จูฬคณฺฐิปทโต ภยํ อุปฺปชฺชิตฺวา กิญฺจิ วตฺตพฺพํ อชานิตฺวา อโธมุโข หุตฺวา ปราชายํ ปตฺโตติ. ลำดับนั้น พระอตุลเถระมีความกลัวเกิดขึ้นจากคัมภีร์จูฬคัณฐีบทซึ่งเป็นที่พึ่งของตน ไม่รู้อะไรที่จะพึงกล่าว จึงก้มหน้าลงถึงความพ่ายแพ้แล้ว อยํ อตุลตฺเถรสฺส ตติโย ปราชโย. นี้เป็นการพ่ายแพ้ครั้งที่สามของพระอตุลเถระ อถ ราชา เตสํ ทฺวินฺนํ ปกฺขานํ วจนํ สุตฺวา จูฬคณฺฐิปทสฺส ปุพฺพาปรวิโรธิโทสหิ อากุลตฺตา สุตฺตสุตฺตานุโลมาทีสุ อปฺปวิฏฺฐตฺตา อาคมสุทฺธิยา จ อภาวโต ปโรวสฺสสตํ จิรํ ฐิตสฺส เคหสฺสวิย อติทุพฺพลวเสน อถิรตํ ชานิตฺวา อิทานิ สาสนํ ปริสุทฺธํ ภวิสฺสตีติ โสมนสฺสปฺปตฺโต หุตฺวา มม วิชิเต สพฺเพปิ ภิกฺขู ปารุปนวเสน สมานวาทิกา โหนฺตูติ อาณํ ฐเปสิ. ตโต [Pg.158] ปฏฺฐาย ยาวชฺชตนา สกเลปิ มรมฺมรฏฺเฐ ปารุปนวเสน สมานวาทิกา ภวนฺตีติ. ลำดับนั้น พระราชาทรงสดับถ้อยคำของทั้งสองฝ่ายนั้นแล้ว ทรงทราบว่าคัมภีร์จูฬคัณฐีบทนั้นมีความไม่มั่นคงเพราะความอ่อนแออย่างยิ่ง เหมือนเรือนที่ตั้งอยู่มานานกว่าร้อยปี เพราะความสับสนด้วยโทษแห่งความขัดแย้งกันในเบื้องต้นและเบื้องปลาย เพราะไม่เข้ากันได้ดีกับพระสูตรและอนุโลมสูตรเป็นต้น และเพราะไม่มีความบริสุทธิ์แห่งพระคัมภีร์ จึงทรงโสมนัสว่า "บัดนี้พระศาสนาจักบริสุทธิ์" แล้วทรงตั้งพระราชโองการว่า "ขอให้ภิกษุทั้งปวงในราชอาณาจักรของเราจงเป็นผู้มีวาทะเสมอกันในเรื่องการห่มผ้าเถิด" ตั้งแต่นั้นมาจนถึงปัจจุบัน ภิกษุทั้งปวงในประเทศพม่าทั้งหมดจึงเป็นผู้มีวาทะเสมอกันในเรื่องการห่มผ้า อยเมตฺถ สงฺเขโป,-เตสญฺหิ ทฺวินฺนํ ปกฺขานํ สนฺนิปติตฺวา วจนปฺปฏิวจน วเสน วิวาทกถา วิตฺถาเรน วุจฺจมานา ฉปญฺจสาณวารมตฺตมฺปิ ปตฺวา นิฏฺฐํ น ปาปุเณยฺย. ยสฺมา ปน สพฺพํ อนวเสเสตฺวา วุจฺจมานํ อยํ สาสนวํสปฺปฏีปิกา อติปฺปปญฺจา ภวิสฺสติ, ตสฺมา เอตฺถ อิจฺฉิตมตฺตเมว ทสฺสยิตฺวา อชฺฌุเปกฺขามาติ. เรื่องนี้เป็นเรื่องย่อ เพราะว่าเรื่องราวแห่งการโต้เถียงกันโดยการถามตอบของทั้งสองฝ่ายนั้น หากกล่าวโดยพิสดารแล้ว แม้จะถึง ๕ หรือ ๖ ภาณวารก็ยังไม่จบสิ้น แต่เพราะหากกล่าวทั้งหมดโดยไม่เหลือแล้ว ประวัติพระศาสนานี้ก็จะยืดยาวเกินไป ฉะนั้น เราจึงแสดงเฉพาะเท่าที่ต้องการในที่นี้แล้วจะละเว้นส่วนที่เหลือไว้ ญาณาภิวํสธมฺมเสนาปติมหาธมฺมราชาธิราช คุรุ ปน สงฺฆราชา มหาเถโร สีหฬทีเป อมรปุรนิกายิกานํ ภิกฺขูนํ อาทิภูโต อาจริโย พหูปกาโร. อมรปุรนิกาโยติ ตตฺเถรปฺปภโวติ. พระสังฆราชมหาเถระนามว่า ญาณาภิวังสธัมมเสนาบดีมหาธรรมราชาธิราชคุรุนั้น เป็นพระอาจารย์ผู้เป็นต้นกำเนิดและมีอุปการะมากแก่ภิกษุทั้งหลายในนิกายอมรปุระในเกาะลังกา นิกายอมรปุระนั้นมีพระเถระรูปนั้นเป็นต้นกำเนิด กลิยุเค ปน เอกาสีตาธิเก วสฺสสเต สหสฺเส จ สมฺปตฺเต ตสฺส รญฺโญ นตฺตา สิริตฺริภวนาทิตฺยปวรปณฺฑิตมหาธมฺมราชาธิราชา นาม รชฺชํ กาเรสิ. โส ปน อมรปุรโต สงฺกมิตฺวา รตนปูรํ จตุตฺถํ มาเปสิ. ตสฺส รญฺโญ กาเล คุณมุนินฺทาธิปติมหาธมฺมราชาธิราชคุรุตฺเถรสฺส สีสฺสํ สชีวคามวาสึ สีลาจารํ นาม เถรํ อรญฺญวาสีนํ ภิกฺขูนํ ปาโมกฺขฏฺฐาเน ฐเปสิ. ราชาคารนามเก เทเส วิหารํ การาเปตฺวา ตสฺเสว อทาสิ. แต่ในกลียุค เมื่อล่วงไปแล้ว ๑๑๘๑ ปี พระนัดดาของพระราชาพระองค์นั้น ทรงพระนามว่า สิริตรีภวนาทิตยปวรบัณฑิตมหาธรรมราชาธิราช ทรงครองราชย์ พระองค์นั้นทรงย้ายจากอมรปุระแล้วสร้างเมืองรัตนปุระที่ ๔ ในสมัยของพระราชาพระองค์นั้น ทรงแต่งตั้งพระเถระนามว่า สีลาจาระ ผู้พำนักอยู่ในสชีวคาม ซึ่งเป็นศิษย์ของพระเถระนามว่า คุณมุนินทาธิปติมหาธรรมราชาธิราชคุรุ ให้ดำรงตำแหน่งประมุขของภิกษุผู้อยู่ป่า และทรงสร้างวิหารในประเทศชื่อว่า ราชคาม แล้วถวายแด่พระเถระรูปนั้น กลิยุเค เอกาสีตาธิเก วสฺสสเต สหสฺเส จ สมฺปตฺเต จลงฺคปุรโต ปญฺญาสีหํ นาม เถรํ อาเนตฺวา อโสการาเม รตนภูมิกิตฺติวิหาเร ปติฏฺฐาเปสิ, มุนินฺทาภิสิริสทฺธมฺมธชมหาธมฺมราชาธิราชคุรูติ นามลญฺฉมฺปิ อทาสิ. ในกลียุค เมื่อล่วงไปแล้ว ๑๑๘๑ ปี ทรงนำพระเถระนามว่า ปัญญาสีหะ จากจลังคปุระ มาประดิษฐานไว้ที่รัตนภูมิคิตติวิหารในอโศการาม และทรงถวายพระนามว่า มุนินทาภิสิริสัทธัมมธชมหาธรรมราชาธิราชคุรุ กลิยุเค จตูสีสาธิเก วสฺสสเต สหสฺเส จ สมฺปตฺเต มุนินฺทาภิวํสธมฺมเสนาปติมหาธมฺมราชาธิราชคุรูติ นามลญฺฉํ ทตฺวา มหาเชยฺยภูมิวิหารรมฺมณียํ นาม วิหารํ [Pg.159] ทตฺวา ตํเยว มหาเถรํ สงฺฆราชฏฺฐาเน ฐเปสิ. ในกลียุค เมื่อล่วงไปแล้ว ๑๑๘๔ ปี ทรงถวายพระนามว่า มุนินทาภิวังสธัมมเสนาบดีมหาธรรมราชาธิราชคุรุ และทรงถวายวิหารนามว่า มหาเชยยภูมิวิหารรมนียะ แล้วทรงแต่งตั้งพระมหาเถระรูปนั้นให้ดำรงตำแหน่งสังฆราช เอกสฺมิญฺจ สมเย มหาเถเร ราชา ปุจฺฉิ,-จตสฺโส ทาฐา นาม จตฺตาลีสาย ทนฺเตสุ อนฺโตคธา วา, อุทาหุ จตฺตาลีสาย ทนฺเตหิ วิสุํ ภูตาติ ปุจฺฉิ. และในสมัยหนึ่ง พระราชาทรงถามพระมหาเถระว่า "เขี้ยวทั้งสี่นั้นรวมอยู่ในฟันสี่สิบซี่ หรือว่าแยกต่างหากจากฟันสี่สิบซี่?" อถ เอกจฺเจ เถรา เอวมาหํสุ,-จตสฺโส ทาฐา นาม จตฺตาลีสาย ทนฺเตสุ อนฺโตคธาติ. เอกจฺเจ ปน จตสฺโส ทาฐา นาม จตฺตาลีสาย ทนฺเตหิ วิสุํ ภูตาติ อาหํสุ. อถ ราชา คนฺถํ อาหรถาติ อาห. อถ อนฺโตคธวาทิกา เถรา คนฺถํ อาหรึสุ,- อญฺเญสํ ปริปุณฺณทนฺตานมฺปิ ทฺวตฺตึสทนฺตา โหนฺติ, อิมสฺส ปน จตฺตาลีสํ ภวิสฺสนฺตีติ จ. ลำดับนั้น พระเถระบางรูปกล่าวว่า "เขี้ยวทั้งสี่นั้นรวมอยู่ในฟันสี่สิบซี่" แต่พระเถระบางรูปกล่าวว่า "เขี้ยวทั้งสี่นั้นแยกต่างหากจากฟันสี่สิบซี่" ลำดับนั้น พระราชาตรัสว่า "จงนำคัมภีร์มา!" ลำดับนั้น พระเถระฝ่ายที่กล่าวว่ารวมอยู่ด้วยกันได้นำคัมภีร์มา (กล่าวว่า) "แม้คนอื่นที่มีฟันครบก็มีฟันสามสิบสองซี่ แต่พระองค์นี้จักมีสี่สิบซี่" ทนฺตาติ ปริปุณฺณทนฺตสฺส ทฺวตฺตึสทนฺตฏฺฐิกานิ. เตปิ วณฺณโต เสตา, สณฺฐานโต อเนกสณฺฐานา. เตสญฺหิ เหฏฺฐิมาย ตาว ทนฺตปาฬิยา มชฺเฌ จตฺตาโร ทนฺตา มตฺติกาปิณฺเฑ ปฏิปาฏิยา ฐปิตอาลาพุพีชสณฺฐานา, เตสํ อุโภสุ ปสฺเสสุ เอเกโก เอกมูลโก เอกโกฏิโก มลฺลิกมกุฬสณฺฐาโน, ตโต เอเกโก ทฺวิมูลโก ทฺวิโกฏิโก ยานกอุปตฺถมฺผินิสณฺฐาโน, ตโต ทฺเว ทฺเว ติมูลกา ติโกฏิกา, ตโต ทฺเว ทฺเว จตุมูลกา จตุโกฏิกาติ. อุปริมาย ทนฺตปาฬิยาปิ เอเสว นโยติ จ. ฟันนั้นคือกระดูกฟันสามสิบสองซี่ของผู้มีฟันครบถ้วน ฟันเหล่านั้นมีสีขาวโดยวรรณะ และมีรูปร่างหลายอย่างโดยสัณฐาน ในฟันเหล่านั้น ฟันสี่ซี่ตรงกลางของขากรรไกรล่างมีรูปร่างเหมือนเมล็ดน้ำเต้าที่วางเรียงกันบนก้อนดิน ด้านข้างทั้งสองของฟันเหล่านั้น แต่ละซี่มีรากเดียว ปลายเดียว มีรูปร่างเหมือนดอกมะลิตูม ถัดจากนั้น แต่ละซี่มีสองราก สองปลาย มีรูปร่างเหมือนไม้ค้ำยันเกวียน ถัดจากนั้น สองซี่แต่ละข้างมีสามราก สามปลาย ถัดจากนั้น สองซี่แต่ละข้างมีสี่ราก สี่ปลาย และในขากรรไกรบนก็มีนัยเดียวกัน ตสฺส กิร อุตฺตโรฏฺฐอปฺปกตาย ติริยํ ผาเลตฺวา อปนีตทฺธํวิย ขายติ, จตฺตาโร ทนฺเต ทฺเว จ ทาฐา น ฉาเทติ, เตน นํ โอฏฺฐทฺโธติ โวหรนฺตีติ จ. อนึ่ง ริมฝีปากบนของท่านนั้น เพราะความไม่สมบูรณ์ จึงปรากฏเหมือนถูกผ่าตามขวางแล้วเอาออกไปครึ่งหนึ่ง ไม่ปกปิดฟันสี่ซี่และเขี้ยวสองซี่ เพราะเหตุนั้น จึงเรียกท่านว่า "โอฏฐัทโธ" (ผู้มีริมฝีปากครึ่งเดียว) ตตฺถ ตสฺสาติ ลิจฺฉวิโน นาม ราชกุมารสฺส, อุตฺตโรฏฺฐอปฺปกตายาติ อุปริ โอฏฺฐสฺส อปฺปกตาย. อปนีตทฺธํ วิยาติ อุปริ โอฏฺฐสฺส อุปฑฺฒภาคํ อปนีตํ วิย ขายตีติ อตฺโถ. น ฉาเทตีติ อุปริ โอฏฺฐสฺส อุปฑฺฒภาเค ปน น ปฏิจฺฉาเทติ. เตนาหิ เยน จตฺตาโร ทนฺเต ทฺเว จ ทาฐา น ฉาเทติ, เตน นํ ลิจฺฉวีราชกุมารํ โอฏฺฐทฺโธติ โวหรนฺตีติ[Pg.160]. เอวํ อนฺโตคธวาเทหิ เถเรหิ คนฺถํ อาหริตฺวา ทสฺสิเต สพฺเพปิ ตสฺมึ วาเท ปติฏฺฐหึสูติ. ในข้อนั้น คำว่า "ของท่าน" หมายถึงของเจ้าลิจฉวี คำว่า "เพราะความไม่สมบูรณ์แห่งริมฝีปากบน" หมายถึงเพราะความไม่สมบูรณ์แห่งริมฝีปากบน คำว่า "เหมือนถูกเอาออกไปครึ่งหนึ่ง" หมายถึงปรากฏเหมือนถูกเอาส่วนครึ่งหนึ่งของริมฝีปากบนออกไป คำว่า "ไม่ปกปิด" หมายถึงไม่ปกปิดส่วนครึ่งหนึ่งของริมฝีปากบน เพราะเหตุนั้น เพราะไม่ปกปิดฟันสี่ซี่และเขี้ยวสองซี่ จึงเรียกเจ้าลิจฉวีนั้นว่า "โอฏฐัทโธ" ดังนี้ เมื่อพระเถระฝ่ายที่กล่าวว่ารวมอยู่ด้วยกันได้นำคัมภีร์มาแสดงแล้ว ทุกคนก็ตั้งมั่นอยู่ในวาทะนั้น เอกสฺมิญฺจ กาเล ราชา มนฺตินึ อมจฺจํ ปุจฺฉิ,-ปุพฺพราชูหิ วิหารสฺส เจติยสฺส วา ทินฺนานิ เขตฺตวตฺถุอาทีนิ ปจฺฉิมราชูนํ กาเล ยถาทินฺนํ ตานิ ปติฏฺฐหนฺติ วา มา วาติ. และในสมัยหนึ่ง พระราชาทรงถามอำมาตย์ผู้เป็นที่ปรึกษาว่า "ที่นา ที่ดินเป็นต้น ที่พระราชาองค์ก่อนๆ ถวายแก่วิหารหรือเจดีย์นั้น ยังคงตั้งอยู่ตามที่ถวายไว้ในสมัยของพระราชาองค์หลังๆ หรือไม่?" อถ มนฺตินิอามจฺโจ เอวํ กเถสิ,- สงฺฆิกาย ภูมิยา ปุคฺคลิกานิ พีชานิ โรปยนฺติ, ภาคํ ทตฺวา ปริภุญฺชิตพฺพานีติ ทสโกฏฺฐาเส กตฺวา เอโก โกฏฺฐาโส ภูมิสฺสามิกานํ ทาตพฺโพติ จ วินยปาฬิอฏฺฐกถาสุ วุตฺตตฺตา ปุพฺเพ เอเกน รญฺญา ทินฺนานิ เขตฺตวตฺถุอาทีนิ ปจฺฉา เอกสฺส รญฺโญ กาเล ยถาทินฺนํ ฐิตานิ. เอตฺถ หิ สงฺฆิกาย ภูมิยาติ วุตฺตตฺตา ลาภสีมายํวิย พลึเยว อทตฺวา สห ภูมิยา ทินฺนตฺตา ปเวณีวเสน สงฺฆิกา ภูมิ อตฺถีติ วิญฺญายติ. เอตฺถจ ปฏิคฺคาหเกสุ มเตสุ ตทญฺโญ จตุทฺทิสสงฺโฆ อนาคตสงฺโฆ จ อิสฺสโร, ตสฺส สนฺตโก, เตน วิจาเรตพฺโพติ. ลำดับนั้น อำมาตย์ผู้เป็นที่ปรึกษากล่าวว่า "ที่นา ที่ดินเป็นต้น ที่พระราชาองค์ก่อนๆ ถวายไว้ ยังคงตั้งอยู่ตามที่ถวายไว้ในสมัยของพระราชาองค์หลังๆ เพราะมีกล่าวไว้ในพระวินัยปิฎกและอรรถกถาว่า 'บุคคลย่อมปลูกพืชส่วนตัวในที่ดินของสงฆ์ พึงบริโภคโดยการให้ส่วนแบ่ง' และ 'เมื่อแบ่งเป็นสิบส่วนแล้ว พึงให้ส่วนหนึ่งแก่เจ้าของที่ดิน' ในข้อนี้ เพราะมีกล่าวไว้ว่า 'ที่ดินของสงฆ์' จึงเป็นที่เข้าใจว่ามีที่ดินของสงฆ์โดยประเพณี เพราะถวายพร้อมกับที่ดิน ไม่ใช่เพียงถวายส่วยเหมือนในเขตลาภ และในข้อนี้ เมื่อผู้รับมรณภาพไปแล้ว พระสงฆ์สี่ทิศอื่นและพระสงฆ์ในอนาคตเป็นเจ้าของ เป็นของท่านเหล่านั้น พึงจัดการโดยท่านเหล่านั้น" เจติย ปทีปตฺถาย ปฏิสงฺขารณตฺถาย วา ทิอินฺนอาราโมปิ ชคฺคิตพฺโพ, เวตฺตนํ อตฺวาปิ ชคฺคาเปตพฺโพติ เจติเย ฉตฺตํ วา เวทิกํ วา ชิณฺณํ วา ปฏิสงฺขโรนฺเตน สุธากมฺมาทีนิ วา กโรนฺเตน เจติยสฺส อุปนิกฺเขปโต กาเรตพฺพนฺติ จ อฏฺฐกถายํ วุตฺตตฺตา ปุพฺพราชูหิ เจติยสฺส ทินฺนานิ เขตฺตวตฺถุอาทีนิ ปจฺฉิมราชูนํ กาเลปิ เจติยสนฺตกสาเวเนว ฐิตานีติ เวทิตพฺพานิ. อนึ่ง อารามที่ถวายไว้เพื่อจุดประทีปหรือเพื่อปฏิสังขรณ์เจดีย์ ก็พึงบำรุงรักษา พึงให้บำรุงรักษาแม้โดยการให้ค่าจ้าง และเพราะมีกล่าวไว้ในอรรถกถาว่า 'ผู้ที่ปฏิสังขรณ์ฉัตรหรือรั้วที่ชำรุดทรุดโทรมของเจดีย์ หรือทำการฉาบปูนเป็นต้น พึงทำจากเงินฝากของเจดีย์' ฉะนั้น จึงพึงทราบว่า ที่นา ที่ดินเป็นต้น ที่พระราชาองค์ก่อนๆ ถวายแก่เจดีย์นั้น แม้ในสมัยของพระราชาองค์หลังๆ ก็ยังคงเป็นทรัพย์สินของเจดีย์นั้น อถาปรมฺปิ ปุจฺฉิ,- กทา กสฺส รญฺโญ กาเล อาทึ กตฺวา เขตฺตวตฺถุอาทีนิ วิหารสฺส เจตฺยสฺส วา ทินฺนานีติ. ลำดับนั้น ทรงถามอีกว่า "ที่นา ที่ดินเป็นต้น ที่ถวายแก่วิหารหรือเจดีย์นั้น เริ่มตั้งแต่เมื่อใด ในสมัยของพระราชาพระองค์ใด?" อถ มนฺตินมจฺโจ เอวมาห,-ปุริมกปฺเปสุ ปุริมานํ ราชูนํ กาเลปิ วิหารสฺส เจติยสฺส วา ทินฺนานีติ เวทิตพฺพานิ, เตเนว สุชาตสฺส นาม ภควโต อมฺหากํ โพธิสตฺโต [Pg.161] จกฺกวตฺติราชา สทฺธึ สตฺตหิ รตเนหิ ทฺวิสหสฺเส ขุทฺทกทีเป จตฺตาโร มหาทีเป จ อทาสิ, รฏฺฐวาสิโน จ อารามโคปกกิจฺจํ การาเปสีติ คนฺเถสุ อาคตํ, ตสฺมา จิรกาลโตเยว ปฏฺฐาย ปุพฺพราชูหิ เขตฺตวตฺถุอาทินิ ทินฺนานีติ เวทิตพฺพานิ. แล้วอำมาตย์ผู้เป็นที่ปรึกษาได้กล่าวอย่างนี้ว่า พึงทราบว่าในกัปป์ก่อนๆ ในสมัยของพระราชาองค์ก่อนๆ ก็มีการถวายสิ่งของแก่พระวิหารหรือพระเจดีย์ ด้วยเหตุนั้นแล พระโพธิสัตว์ของเราผู้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ได้ถวายทวีปเล็กสองพันและทวีปใหญ่สี่ทวีป พร้อมด้วยรัตนะเจ็ดประการ แด่พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าสุชาตะ และได้ให้ชาวเมืองทำการดูแลอาราม ดังที่ปรากฏในคัมภีร์ เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าตั้งแต่กาลนานมาแล้ว พระราชาองค์ก่อนๆ ได้ถวายที่นาและที่ดินเป็นต้น ราชวํเสสุปิ ภควโต ปรินิพฺพานโต วสฺสสตานํ อุปริ สิริเขตฺตนคเร เอกาย อาปูปิกาย ปญฺจกรีส มตฺตํ เขตฺตํ เอกสฺส เถรสฺส ทินฺนํ, ตํ ทฺวตฺตโปงฺโก นาม ราชา วิลุมฺปิตฺวา คณฺหิ. อถ ปหารฆณฺฏเภริโย ปหริตาปิ สทฺทํ น อกํสุ. รญฺโญ กุนฺตจกฺกมฺปิ ยถา ปุพฺเพ, ตถา เปสิตฏฺฐานํ น คจฺฉิ. อถ ตํ การณํ ญตฺวา อาปูปิกาย ยถาทินฺนเมว เถรสฺส นิยฺยาเทสีติ. แม้ในพงศาวดารก็ปรากฏว่า หลังจากพระผู้มีพระภาคเจ้าปรินิพพานไปหลายร้อยปี ในเมืองศรีเกษตร มีหญิงทำขนมคนหนึ่งได้ถวายที่นาประมาณห้ากะรีสะแก่พระเถระรูปหนึ่ง พระเจ้าทวัตตะปองได้ยึดเอาที่นานั้นไป เมื่อตีระฆังและกลองแล้ว ก็ไม่เกิดเสียง แม้หอกและจักรของพระราชา ก็ไม่ไปถึงที่ที่ส่งไปเหมือนแต่ก่อน เมื่อทรงทราบเหตุนั้นแล้ว จึงได้ถวายที่นาที่หญิงทำขนมถวายนั้นคืนแก่พระเถระตามเดิม กลิยุเค ปน นวนวุตาธิเก วสฺสสเต สหสฺเส จ สมฺปตฺเต ตสฺส กนิฏฺโฐ สิริปวราทิตฺยโลกาเปติ วิชยมหาธมฺมราชาธิรานา รชฺชํ กาเรสิ, โส ปน ราชา รตนปูรโต สงฺกมิตฺวา อมรปุรํ ทุติยํ มาเปสิ. ตสฺส รญฺโญ รชฺชํ ปตฺตสํวจฺฉเรเยว เชฏฺฐมาสสฺส ชุณฺหปกฺขปญฺจมิยํ รตนปูรนคเร มารวิชยรตนสุธมฺมาย นาม ปิฏกสาลาย สูริยวํสสฺส นาม เถรสฺส ปริสมชฺเฌ ราชเลขนํ วาจาเปตฺวา สงฺฆรชฺชํ นิยฺยาเทสิ. สูริยวํสาภิสิริปวราลงฺการธมฺมเสนาปติมหาธมฺมราชาธิราชคุรูติ นา มลญฺฉมฺปิ อทาสิ. ครั้นถึงกาลียุคที่ ๑๑๙๙ พระอนุชาของพระองค์พระนามว่า สิริปวราทิตยโลกะเปติวิชัยมหาธัมมราชาธิราช ได้ครองราชย์ พระราชาพระองค์นั้นได้ย้ายจากรัตนปุระไปสร้างเมืองอมรปุระเป็นครั้งที่สอง ในปีที่พระราชาพระองค์นั้นได้ครองราชย์นั่นเอง ในวันขึ้น ๕ ค่ำ เดือน ๗ ณ โรงพระไตรปิฎกชื่อ มารวิชัยรัตนสุธัมมา ในเมืองรัตนปุระ ได้โปรดให้มีการอ่านพระราชโองการท่ามกลางบริษัทของพระเถระชื่อ สุริยวงศ์ แล้วได้มอบความเป็นสังฆราช และได้ถวายพระนามว่า สุริยวงสาภิสิริปวราลังการธัมมเสนาปติมหาธัมมราชาธิราชคุรุ โส ปน เถโร กลิยุเค ปญฺจวีสาธิเก วสฺสสเต สหสฺเส จ สมฺปตฺเต มิคสิรมาสสฺส ชุณฺหปกฺขสตฺตมิยํ สุตฺตวาเร วาลุกวาปิคาเม ปฏิสนฺธิยา วิชาโตติสตฺตติวยํ สมฺปตฺเต สงฺฆรชฺชํ ปตฺโต สนฺตินฺทฺริโย ขนฺตี ธมฺโม สิกฺขากาโม ปริยตฺติวิหารโท ติปิฏกาลงฺการมหาธมฺมราชคุรุตฺเถรสฺส สิสฺโส. โส ปน กลิยุเค ปนฺนรสาธิเก [Pg.162] ทฺวิวสฺสสเต สหสฺเสจ สมฺปตฺเต ตสฺส รญฺโญ กาเลเยว มจฺจุวสํ ปตฺโต. พระเถระรูปนั้นเกิดในหมู่บ้านวาลุกวาปี ในวันเสาร์ ขึ้น ๗ ค่ำ เดือน ๑ (มฤคศิระ) ในกาลียุคที่ ๑๑๒๕ เมื่อมีอายุได้ ๗๓ ปี ได้รับตำแหน่งสังฆราช เป็นผู้มีอินทรีย์สงบ มีขันติธรรม มีความใคร่ในการศึกษา เป็นผู้เชี่ยวชาญในปริยัติ เป็นศิษย์ของพระเถระชื่อ ติปิฏกาลังการมหาธัมมราชคุรุเถระ พระเถระรูปนั้นได้ถึงมรณภาพในสมัยของพระราชาพระองค์นั้นนั่นเอง ในกาลียุคที่ ๑๒๑๕ อถ ราชา อเนกสหสฺเสหิ ปาสาเทหิ อภูตปุพฺเพหิ อจฺฉริยกมฺเมหิ สรีรฌาปนกิจฺจํ อกาสิ. อถ กลิยุเค เสฬสาธิเก วสฺสสเต สหสฺเสจ สมฺปตฺเต ตสฺส มหาเถรสฺส สิสฺสํ เญยฺยธมฺมํ นาม เถรํ ปุน สงฺฆราชฏฺฐาเน ฐเปสิ. ปฐมํ เญยฺยธมฺมาลงฺการธมฺม เสนาปติมหาธมฺมราชาธิราชคุรูติ นามลญฺฉํ อทาสิ. ตโต ปจฺฉา ทุติยํ เญยฺยธมฺมาภิวํสสิริปวราลงฺการธมฺมเสนาปติมหาธมฺมราชาธิราช- คุรูติ นามลญฺฉํ อทาสิ. แล้วพระราชาได้ทรงบำเพ็ญพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระศพด้วยปราสาทหลายพันหลัง และด้วยการกระทำอันน่าอัศจรรย์ที่ไม่เคยมีมาก่อน ครั้นถึงกาลียุคที่ ๑๑๑๖ ได้ทรงแต่งตั้งพระเถระชื่อ เญยยธรรม ผู้เป็นศิษย์ของพระมหาเถระรูปนั้น ให้ดำรงตำแหน่งสังฆราชอีกครั้ง ในครั้งแรก ได้ถวายพระนามว่า เญยยธัมมาลังการธัมมเสนาปติมหาธัมมราชาธิราชคุรุ หลังจากนั้น ในครั้งที่สอง ได้ถวายพระนามว่า เญยยธัมมาภิวังสสิริปวราลังการธัมมเสนาปติมหาธัมมราชาธิราชคุรุ โส ปน เถโร กลิยุเค เอกสฏฺฐาธิเก วสฺสสเต สหสฺเสจ เทวสูรคาเม ปฏิสนฺธิยา วิชาโต หุตฺวา อสีตาธิเก วสฺสสเต สหสฺเสจ ปฐมอาสาฬิมาสสฺส ชุณฺหปกฺขจุทฺทสมิยํ อุปสมฺปทภูมึ ปตฺโต. พระเถระรูปนั้นเกิดในหมู่บ้านเทวสูระ ในกาลียุคที่ ๑๑๖๑ และได้บรรลุอุปสมบทภูมิในวันขึ้น ๑๔ ค่ำ เดือน ๘ แรก ในกาลียุคที่ ๑๑๘๐ ตสฺส รญฺโญ กาเล กลิยุเค นวนวุตาธิเก วสฺสสเต สหสฺเสจ สมฺปตฺเต สีหฬทีปโต ปญฺญาติสฺโส นาม เถโร สทฺธึ สุนนฺเทน นาม ภิกฺขุนา อินฺทสาเรน นาม สามเณเรน เอเกน อุปาสเกน เอเกน ทารเกนจ อมรปุรํ นาม นครํ สมฺปตฺโต. อถ สงฺฆราชา เตสํ ปจฺจยานุคฺคเหน ธมฺมานุคฺคเหจ อนุคฺคเหสิ. เตสุ อปรภาเค กลิยุเค ทฺวิวสฺสาธิเก ทฺวิสเต วสฺสสหสฺเสจ สมฺปตฺเต ปญฺญาติสฺสตฺเถโร ชรโรเคน อภิภูตตฺตา สงฺขารธมฺมานํ สภาวํ อนติวตฺตตฺตา กาลมกาสิ. ตสฺส ปุน สิกฺขํ คณฺหิสฺสามีติ ปริวิตกฺโก มตฺถกํ อปฺปตฺโต หุตฺวา วินสฺสยิ. เตนาหภควา, – ในสมัยของพระราชาพระองค์นั้น ครั้นถึงกาลียุคที่ ๑๑๙๙ พระเถระชื่อ ปัญญาติสสะ พร้อมด้วยภิกษุชื่อ สุนันทะ สามเณรชื่อ อินทสาร อุบาสกคนหนึ่ง และเด็กชายคนหนึ่ง ได้เดินทางมาถึงเมืองอมรปุระ แล้วพระสังฆราชได้อนุเคราะห์พวกเขาด้วยปัจจัยและด้วยธรรม ในเวลาต่อมา ครั้นถึงกาลียุคที่ ๑๒๐๒ พระปัญญาติสสเถระได้ถึงมรณภาพ เพราะถูกชราและโรคครอบงำ และไม่อาจล่วงพ้นสภาพแห่งสังขารธรรมไปได้ ความดำริของท่านที่ว่าจะรับสิกขาอีกครั้งนั้น ไม่สำเร็จผลและได้อันตรธานไป เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า อจินฺติตมฺปิ [Pg.163] ภวติ, จินฺติ ตมฺปิ วินสฺสติ; น หิ จินฺตามยา โภคา, อิตฺถิยา ปุริสสฺส วาติ. สิ่งที่ไม่ได้คิดไว้ก็เกิดขึ้นได้ สิ่งที่คิดไว้ก็อาจพินาศไปได้ โภคะของหญิงหรือชาย ย่อมไม่สำเร็จด้วยการคิดเท่านั้น อิมสฺมึ ปน โลเก ปณฺฑิโต ปุญฺญํ กตฺตุกาโม อภิตฺถเรว กเรยฺย. โก นาม ชญฺญา อชฺเช วา สุเว วา ปรสุเว วา มรณํ ภวิสฺสภีติ. เตนาห ภควา, – แต่ในโลกนี้ บัณฑิตผู้ใคร่จะทำบุญ พึงรีบทำเสีย ใครเล่าจะพึงรู้ว่าความตายจะมาถึงในวันนี้ พรุ่งนี้ หรือมะรืนนี้ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า อภิตฺถเรถ กลฺยาเณ, ปาปา จิตฺตํ นิวารเย; ทนฺทญฺหิ กรโต ปุญฺญํ, ปาปสฺมึ รมตี มโนติ. พึงรีบกระทำความดี พึงห้ามจิตจากบาป เพราะเมื่อทำบุญช้า ใจย่อมยินดีในบาป อถ มหาราชา ตสฺส สรีรฌาปนกิจฺจํ พหูหิ สาธุกีฬนสภาเยหิ อกาสิ. ตโต ปจฺฉา สุนนฺทสฺส นาม ภิกฺขุสฺส ปุน สิกฺขํ อทาสิ. สามเณรํ ปน อุปสมฺปทภูมิยํ ปติฏฺฐาเปสิ. ทารกญฺจ สามเณรภูมิยนฺติ. แล้วพระมหาราชาได้ทรงบำเพ็ญพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระศพของท่านด้วยการละเล่นฉลองมากมาย หลังจากนั้น ได้ให้สิกขาอีกครั้งแก่ภิกษุชื่อ สุนันทะ ส่วนสามเณร ได้ทรงให้ตั้งมั่นในอุปสมบทภูมิ และเด็กชายนั้น ได้ทรงให้ตั้งมั่นในสามเณรภูมิ เต ปน มหาราชา กลิยุเค ติวสฺสาธิเก ทฺวิสเต สหสฺเสจ สมฺปตฺเต มาฆมาเส พหูหิ ปจฺจเยหิ อุปตฺถมฺเภตฺวา ตานิตานิ สพฺพานิ กมฺมานิ ตีเรตฺวา กุสิมนครเชฏฺฐสฺส เอกสฺส อมจฺจสฺส ภารํ กตฺวา ตสฺเสว สพฺพานิ กิจฺจานิ นิยฺยาเทตฺวา สีหฬทีปํ ปหิณีติ. ครั้นถึงกาลียุคที่ ๑๒๐๓ ในเดือน ๓ (มาฆะ) พระมหาราชาพระองค์นั้น ได้ทรงอุปถัมภ์ด้วยปัจจัยมากมาย และได้ทรงจัดการกิจการทั้งปวงเหล่านั้นให้สำเร็จ แล้วได้ทรงมอบภาระแก่อำมาตย์ผู้เป็นใหญ่ในเมืองกุสิมะคนหนึ่ง และได้ทรงมอบกิจการทั้งปวงแก่ท่านผู้นั้น แล้วได้ทรงส่งไปยังเกาะลังกา สงฺฆราชามหาเถโร ปน สาสนสฺส จิรฏฺฐิตตฺถาย โสตารานํ สุขปฺปฏิโพธนตฺถาย นานาคนฺเถหิ ปาฐํ วิโสเธตฺวา สทฺธมฺมปฺปชฺโชติกาย นาม มหานิทฺเทสฏฺฐกถาย อตฺถโยชนํ มรมฺมภาสาย อกาสิ. พหูนํ สิสฺสานํ ปริยตฺติวาจนวเสน ชินสาสนสฺส อนุคฺคหํ อกาสีติ. ส่วนพระสังฆราชมหาเถระ เพื่อความยั่งยืนแห่งพระศาสนา และเพื่อความเข้าใจง่ายของผู้ฟัง ได้ชำระพระบาลีจากคัมภีร์ต่างๆ และได้ทำอรรถโยชนาแห่งมหานิทเทสอรรถกถาชื่อ สัทธัมมัปปัชโชติกา เป็นภาษาพม่า และได้อนุเคราะห์พระศาสนาของพระชินเจ้าด้วยการบอกสอนปริยัติแก่ศิษย์จำนวนมาก อปรภาเค กลิยุเค อฏฺฐวสฺสาธิเก ทฺวิสเก สหสฺเสจ สมฺปตฺเต มิคสิรมาสสฺส ชุณฺหปกฺขอฏฺฐมิยํ ตสฺส ปุตฺโต สีริปวราทิตฺยวิชยานนฺตยสมหาธมฺมราชาธิราชา นาม รชฺชํ กาเรสิ. ตทา สูริยวํสาภิสิริปวราลงฺการธมฺมเสนาปติมหาธมฺมราชาธิราชคุรุ- มหาเถรสฺส สิสฺสํ ปญฺญาโชตาภิธชมหาธมฺมราชาธิราชคุรุตฺเถรํ [Pg.164] สงฺฆราชฏฺฐาเน ฐเปสิ. ในเวลาต่อมา ครั้นถึงกาลียุคที่ ๑๒๐๘ ในวันขึ้น ๘ ค่ำ เดือน ๑ (มฤคศิระ) พระโอรสของพระองค์พระนามว่า สิริปวราทิตยวิชยานันตยสมหาธัมมราชาธิราช ได้ครองราชย์ ในครั้งนั้น ได้ทรงแต่งตั้งพระเถระชื่อ ปัญญาโชตาภิธชมหาธัมมราชาธิราชคุรุ ผู้เป็นศิษย์ของพระมหาเถระสุริยวงสาภิสิริปวราลังการธัมมเสนาปติมหาธัมมราชาธิราชคุรุ ให้ดำรงตำแหน่งสังฆราช โสปิ สีลวา ปริยตฺติโกวิโท สิกฺขากาโม ลชฺชีเปสโล. องฺคุตฺตรนิกายปาฬิยา ตทฏฺฐกถายจ อตฺถ โยชนํ มรมฺมภาสาย อกาสิ. ท่านผู้นั้นเป็นผู้มีศีล เชี่ยวชาญในปริยัติ มีความใคร่ในการศึกษา มีความละอายและน่ารัก และได้ทำอรรถโยชนาแห่งอังคุตตรนิกายบาลีและอรรถกถาของพระบาลีนั้น เป็นภาษาพม่า ตสฺส รญฺโญ กาเล เญยฺยธมฺมาภิวํสสิริปวราลงฺการธมฺมเสนาปติมหาธมฺมราชาธิราช- คุรุตฺเถโร สทฺธมฺมวิลาสินิยา นาม ปฏิสมฺภิทามคฺคฏฺฐกถาย อตฺถโยชนํ มรมฺมภาสาย อกาสิ. ในสมัยของพระราชาพระองค์นั้น พระเญยยธัมมาภิวังสสิริปวราลังการธัมมเสนาปติมหาธัมมราชาธิราชคุรุเถระ ได้ทำอรรถโยชนาแห่งปฏิสัมภิทามรรคอรรถกถาชื่อ สัทธัมมวิลาสินี เป็นภาษาพม่า มณิโชตสทฺธมฺมาลงฺการมหาธมฺมราชาธิราชคุรุตฺเถโรสํยุตฺต- นิกายปาฬิยา ตทฏฺฐกถายจ อตฺถโยชนํ มรมฺมภาสาย อกาสิ. พระมณิโชตสัทธัมมาลังการมหาธัมมราชาธิราชคุรุเถระ ได้ทำอรรถโยชนาแห่งสังยุตตนิกายบาลีและอรรถกถาของพระบาลีนั้น เป็นภาษาพม่า เมธาภิวํสสทฺธมฺมธชมหาธมฺมราชาธิราชคุรุตฺเถโร ทีฆนิกายปาฬิยา ตทฏฺฐกถายจ อตฺถโยชนํ มรมฺมภาสาย อกาสิ. พระเมธาภิวังสสัทธัมมธชมหาธัมมราชาธิราชคุรุเถระ ได้ทำอรรถโยชนาแห่งทีฆนิกายบาลีและอรรถกถาของพระบาลีนั้น เป็นภาษาพม่า เญยฺยธมฺมาภิวํสสิริปวราลงฺการธมฺมเสนาปติมหา ธมฺมราชาธิราชคุรุตฺเถรสฺส สิสฺโส อุปสมฺปทาวเสน ปญฺจวสฺสิโก ปญฺญาสามิ นามาหํ สทฺทตฺถเภทจินฺตานามกสฺสคนฺถสฺส คณฺฐิปทตฺถวณฺณนํ มรมฺมภาสาย อกาสึ. ทสวสฺสิกกาเล ปน อภิธานปฺปทีปิกาสํวณฺณนาย อตฺถโยชนํ มรมฺมภาสาย อกาสึ. ตสฺสาจ ปาฐํ พหูหิ คนฺเถหิ สํสทฺทิตฺวา วิโสเธสินฺติ. ข้าพเจ้าชื่อปัญญาสามิ เป็นศิษย์ของพระมหาเถระผู้เป็นพระอาจารย์ใหญ่แห่งพระราชาธิราช ผู้ทรงเป็นธรรมเสนาบดี ผู้ประดับด้วยสิริอันประเสริฐ ผู้มีวงศ์แห่งธรรมที่ควรรู้ยิ่ง เมื่อมีพรรษาได้ ๕ พรรษา ได้ทำอรรถกถาอธิบายศัพท์ยากของคัมภีร์ชื่อสัททัตถเภทจินตาเป็นภาษาพม่า และเมื่อมีพรรษาได้ ๑๐ พรรษา ได้ทำอรรถโยชนาอธิบายความหมายของอภิธานัปปทีปิกาสังวัณณนาเป็นภาษาพม่า และได้ชำระข้อความนั้นโดยเทียบเคียงกับคัมภีร์หลายเล่ม อปรภาเค สกฺกราเช จุทฺทสาธิเก ทฺวิสเต สหสฺเสจ สมฺปตฺเต อยํ อมฺหากํ ธมฺมิโก ราชา อเนกสตชาตีสุ อุปจิตปุญฺญานุภาเวน ชินสาสนสฺส ปคฺคณฺหนตฺถาย สมฺมาเทวโลกปาเลหิ อุยฺโยชิยโนวิยรชฺชสมฺปตฺตึ ปฏิลภิ. ทสพลสฺสสาสนํ ปคฺคณฺหิตุกามสฺส ธมฺมราชสฺส มโนรโถ มตฺถกํ ปตฺโต อโหสิ. มริยาทํ ภินฺทิตฺวา ทินฺนกตมคฺคํวิย อุทกํ ลทฺโธกาสตาย สทฺธา มโหโฆ [Pg.165] อวตฺถริตฺวา ติฏฺฐติ. จตฺตาริจ วสฺสานิ อติกฺกมิตฺวา เพสาขมาเส ปญฺจกกุธภณฺฑาทีหิ อเนเกหิ ราชโภคฺคภณฺเฑหิ ปริวาเรตฺวา อุทุมฺพรภทฺทปิฏฺเฐ สทฺธึ มเหสิยา อภิเสกํ ปตฺโต. เตนาโวจุมฺหา นาคราชุปฺปตฺติกถายํ,- ในภายหลัง เมื่อศักราช ๑๒๑๔ พระราชาผู้ทรงธรรมของเรานี้ ด้วยอานุภาพบุญที่สั่งสมมาหลายร้อยชาติ เพื่อเชิดชูพระศาสนาของพระชินเจ้า ได้รับราชสมบัติราวกับถูกเทพผู้คุ้มครองโลกส่งมา ความปรารถนาของพระราชาผู้ทรงธรรมผู้ประสงค์จะเชิดชูพระศาสนาของพระทศพลได้สำเร็จ ศรัทธาอันเป็นกระแสธารใหญ่ได้แผ่ไปทั่วราวกับน้ำที่ไหลบ่าทำลายเขื่อนกั้นแล้วได้ช่องทาง ล่วงไป ๔ ปี ในเดือนวิสาขะ พระองค์ได้ทรงรับอภิเษกพร้อมด้วยพระมเหสีบนพระแท่นภัทรบิฐที่ทำด้วยไม้มะเดื่อ แวดล้อมด้วยเครื่องราชกกุธภัณฑ์ ๕ อย่างเป็นต้น และเครื่องราชบริโภคมากมาย เพราะเหตุนั้น เราจึงกล่าวไว้ในนาคราชุปปัตติกถาว่า มหาปุญฺโญว ราชายํ, กฏฺฐฏเฆว อาคเต; สกฺกราเช หิ สมฺปตฺตึ, ปตฺวา ทาเน รโต วเต. พระราชาผู้มีบุญมากนี้ เมื่อศักราช ๑๒๑๔ มาถึง ได้รับราชสมบัติ ทรงยินดีในการให้ทานอย่างแท้จริง ตทา จตฺตาริ วสฺสานิ, อติกฺกมิตฺวา วิสาธิเก; สทฺธึ มเหสิยา เสกํ, ปตฺโต หุตฺวา มหาตเล. เมื่อนั้น ล่วงไป ๔ ปีเศษ ได้รับอภิเษกพร้อมด้วยพระมเหสีบนพื้นโลกอันยิ่งใหญ่ ชินจกฺกญฺจ โชเตสิ, มหาโสกาทโย ยถา; อลชฺชิโนจ นิคฺคยฺห, ปคฺคเหตฺวาน ลชฺชิโน. ทรงยังจักรแห่งพระชินเจ้าให้รุ่งเรือง เหมือนพระเจ้าอโศกมหาราชเป็นต้น ทรงข่มพวกอลัชชี และทรงยกย่องพวกผู้ละอาย รฏฺเฐจ ทานสีเลสุ, ภาวนายาภิยุญฺจเย; นิมิราชาทโย ยถาติ. ในแว่นแคว้น ทรงบำเพ็ญทานและศีล ทรงประกอบในการภาวนา เหมือนพระเจ้านิมิราชเป็นต้น ตทา ยสฺมา อลชฺชิโน นิคฺคหิตพฺพปุคฺคเล อวีจินรเก นิกฺขิปนฺโตวิย นิคฺคหกมฺมํ อกาสิ, ตสฺมา เต อลทฺโธกาสา นิลียนฺติ, ยถา อรุณุคฺคมนกาเล โกสิยาติ. เตนาโวจุมฺหา นาคราชุปฺปตฺติกถายํ,- เมื่อนั้น เพราะเหตุที่พระองค์ทรงกระทำการข่มบุคคลผู้เป็นอลัชชีที่ควรข่ม ราวกับโยนลงสู่อเวจีมหานรก เพราะเหตุนั้น พวกเขาจึงไม่มีโอกาสและหลบซ่อน เหมือนนกเค้าแมวเมื่ออรุณขึ้น เพราะเหตุนั้น เราจึงกล่าวไว้ในนาคราชุปปัตติกถาว่า ตทา ปน ชินจกฺกํ, นเภ จนฺโทว ปากฏํ; อลชฺชิโน นิลียนฺติ, อรุณุคฺเคว โกสิยาติ. เมื่อนั้น จักรแห่งพระชินเจ้าปรากฏชัดเจนเหมือนพระจันทร์ในท้องฟ้า พวกอลัชชีหลบซ่อน เหมือนนกเค้าแมวเมื่ออรุณขึ้น ยสฺมาจ ลชฺชิโน ปคฺคหิตพฺพปุคฺคเล ภวคฺเคอุกฺขิปนฺโตวิย ปคฺคหกมฺมํ กโรติ, ตสฺมา เต ลทฺโธกาสา อุฏฺฐิตสีสา นิราสงฺกา หุตฺวา ติฏฺฐนฺติ, ยถา จนฺทิมสูริยาโลกานํ ปฏิลทฺธกาเล อาทิกปฺปิกาติ. เตนาโวจุมฺหา, – และเพราะเหตุที่พระองค์ทรงกระทำการยกย่องบุคคลผู้ละอายที่ควรยกย่อง ราวกับยกขึ้นสู่ภวัคคพรหม เพราะเหตุนั้น พวกเขาจึงมีโอกาส เงยหน้าขึ้น และปราศจากความหวาดระแวง เหมือนมนุษย์ในปฐมกัปเมื่อได้รับแสงจันทร์และแสงอาทิตย์ เพราะเหตุนั้น เราจึงกล่าวว่า ตทาปิจ [Pg.166] ชินจกฺกํ, เข ภาณุมาว ปากฏํ; ลชฺชิโนปิ อุฏฺฐหนฺติ, โอภาลทฺเธว กปฺปิกาติ. เมื่อนั้น จักรแห่งพระชินเจ้าปรากฏชัดเจนเหมือนพระอาทิตย์ในท้องฟ้า พวกผู้ละอายก็ลุกขึ้น เหมือนมนุษย์ในปฐมกัปเมื่อได้รับแสงสว่าง เตปิฏกมฺปิ นวงฺคํ พุทฺธวจนํ จิรฏฺฐิติกํ กตฺตุกาโม ปริยตฺติวิสฺสรเทหิ มหาเถเรหิ วิโสธาเปตฺวา เลขกานํ ภตึ ทตฺวา กณฺฐชมุทฺธชาทิวิธานํ สิถิลธนิตาทิวิธานญฺจ ปุนปฺปุนํ วิจาเรตฺวา อนฺตมโส ปริจฺเฉทเลขมตฺตมฺปิ อวิราเธตฺวา อนฺเตปุรํ ปวิเสตฺวา สุวณฺณมเยสุ โลหมเยสุจ โปตฺถเกสุ ลิขาเปสิ. ญาณถามสมฺปนฺเนจ ภิกฺขู วิจิเนตฺวา ยถาพลํ วินยปิฏกํ วิสุํ วิสุํ ธาเรติ วาจุคฺคตํ การาเปติ. อคฺคมเหสึ อาทึ กตฺวา สกล โอโรธาทโย พหู ราชเสวกา อมจฺจาทโย นาคริเกจ ยถาพลํ สุตฺตนฺตปิฏกํ อภิธมฺมปิฏกญฺจ วิสุํ วิสุํ เอเกกสุตฺตมาติกาปทภาชนีจิตฺตวาราทิวเสน วิภาเชตฺวา ธาเรติ วาจุคฺคตํ การาเปติ. สยญฺจ อนตฺตลกฺขณาทิกํ อเนกวิธํ สุตฺตํ เทวสิกํ สชฺฌายํ กโรติ. ชินสาสนสฺส จิรฏฺฐิตตฺถายสกลวิชิเตจ อรญฺญวาสีนํ ภิกฺขูนํ อสฺสมสฺส สมนฺตโต ปญฺจธนุสตปฺปมาเณ ฐาเนถลทกจรานํ สพฺเพสํ สตฺตานํ อภยํ อทาสิ. ปริยตฺติ วิสารทานญฺจ เถรานุเถรานํ มาตาปิตาทโย ญาตเก สพฺพราชกิจฺจโต พลิกมฺมโตจ โมจาเปตฺวา ยถาสุขํ วสาเปติ. เอกาเหเนวาปิ สหสฺสมตฺเต กุลปุตฺเต ปพฺพชูปสมฺปทภูมีสุ ปติฏฺฐาเปตฺวา สาสนํ ปคฺคณฺหิ. อญฺญานิปิ พหูนิ ปุญฺญกมฺมานิ กโรติ. กตฺวาจ วิวฏฺฏเมว ปตฺเถติ, โน วฏฺฏํ. อญฺเญจ โอโรธาทโย ตุมฺเห ยานิ กานิจิ ปุญฺญกมฺมานิ กตฺวา วิวฏฺฏเมว ปตฺเถต, มา วฏฺฏนฺติ อภิณฺหํ โอวทติ. อนิจฺจลกฺขณาทิสํยุตฺตาย ธมฺมกถาย นิจฺจํ โอวทติ. สยมฺปิ สมถวิปสฺสนาสุ นิจฺจารทฺธํ อกาสิ. ราชูนํ ปน รฏฺฐสามิกานํ ธมฺมตาย กิจฺจพาหุลฺลตาย กทาจิ กทาจิ โอกาสํ น ลภติ กมฺมฏฺฐานมนุยุญฺชิตุํ, เอวมฺปิ สมาโน สรีรมลปริชคฺคนกาเลปิ กมฺมฏฺฐานมนุยุญฺชติเยว, น โมฆวเสน กาลํ เขเปติ. โลเก หิ อมงฺคลสมฺมตานิปิ มนุสฺสสีสกปาลฏฺฐิอาทีนิ สุสาสนโต อาเนตฺวา ทนฺตกฏฺฐาทีนิ วา ตํสทิสานิ การาเปตฺวา อตฺตโน สมีเป ฐเปตฺวา อฏฺฐิกาทิภาวนามยปุญฺญํ วิจินาติ. ทรงประสงค์จะให้พระพุทธพจน์อันเป็นพระไตรปิฎกและนวังคสัตถุศาสน์ดำรงอยู่ยั่งยืน จึงทรงให้พระมหาเถระผู้เชี่ยวชาญในปริยัติชำระ ทรงให้ค่าจ้างแก่พวกอาลักษณ์ ทรงพิจารณาซ้ำแล้วซ้ำเล่าถึงวิธีการเขียนอักษรที่เกิดจากคอและศีรษะเป็นต้น และวิธีการเขียนอักษรที่เบาและหนักเป็นต้น แม้แต่การเขียนวรรคตอนก็ไม่ให้ผิดพลาด ทรงเข้าไปในพระราชวังแล้วให้จารึกในคัมภีร์ที่ทำด้วยทองและเหล็ก ทรงคัดเลือกภิกษุผู้สมบูรณ์ด้วยกำลังปัญญา ทรงให้ทรงจำพระวินัยปิฎกแต่ละส่วนตามกำลัง และให้ท่องจำ ทรงให้พระอัครมเหสีเป็นต้น เหล่าพระสนมทั้งหลาย ข้าราชบริพารจำนวนมาก อำมาตย์เป็นต้น และชาวเมือง ทรงจำพระสุตตันตปิฎกและพระอภิธรรมปิฎกแต่ละส่วนตามกำลัง โดยแบ่งเป็นแต่ละสูตร แต่ละมาติกาบท แต่ละบทภาชนีย์ แต่ละจิตตวารเป็นต้น และให้ท่องจำ พระองค์เองก็ทรงสาธยายพระสูตรหลายชนิดมีอนัตตลักขณสูตรเป็นต้นทุกวัน เพื่อความดำรงอยู่ยั่งยืนของพระศาสนาของพระชินเจ้า ทรงประทานอภัยแก่สัตว์ทั้งปวงที่อาศัยอยู่ทั้งบนบกและในน้ำในบริเวณป่ารอบอาศรมของภิกษุผู้อยู่ป่าทั่วทั้งแว่นแคว้นในระยะ ๕๐๐ ธนู ทรงให้บิดามารดาเป็นต้น ญาติของพระเถระและพระอนุเถระผู้เชี่ยวชาญในปริยัติพ้นจากราชกิจทั้งปวงและกิจที่ต้องเสียภาษี และให้อยู่ตามสบาย ทรงเชิดชูพระศาสนาโดยให้กุลบุตรจำนวนพันกว่าคนตั้งมั่นในภูมิแห่งการบรรพชาอุปสมบทในวันเดียว ทรงทำบุญกรรมอื่น ๆ อีกมากมาย และเมื่อทำแล้ว ก็ทรงปรารถนาแต่วิวัฏฏะ ไม่ปรารถนาวัฏฏะ ทรงโอวาทเหล่าพระสนมเป็นต้นอยู่เสมอว่า "พวกเธอทำบุญกรรมใด ๆ แล้ว จงปรารถนาแต่วิวัฏฏะเถิด อย่าปรารถนาวัฏฏะเลย" ทรงโอวาทด้วยธรรมกถาที่ประกอบด้วยอนิจจลักษณะเป็นต้นเป็นนิตย์ แม้พระองค์เองก็ทรงปรารภความเพียรในสมถะและวิปัสสนาเป็นนิตย์ แต่โดยธรรมดาของพระราชาผู้เป็นเจ้าของแว่นแคว้น เพราะมีกิจมาก บางครั้งบางคราวก็ไม่ได้รับโอกาสเพื่อประกอบกัมมัฏฐาน ถึงจะเป็นเช่นนั้น แม้ในเวลาชำระล้างสรีระ ก็ยังทรงประกอบกัมมัฏฐานนั่นเอง ไม่ทรงให้เวลาล่วงไปโดยเปล่าประโยชน์ ด้วยว่า ทรงให้นำสิ่งที่มีสมมติว่าเป็นอวมงคลในโลก มีกะโหลกศีรษะและกระดูกมนุษย์เป็นต้น มาจากป่าช้า แล้วทรงให้ทำเป็นไม้สีฟันเป็นต้น หรือสิ่งที่คล้ายกันนั้น ทรงวางไว้ใกล้พระองค์ แล้วทรงบำเพ็ญบุญอันสำเร็จจากการภาวนาเรื่องกระดูกเป็นต้น ตทา ปน อมฺหากํ อาจริยวรํ ปริยตฺติวิสารทํ ติกฺข ชวนคจฺฉิราทิญาโณเปตํ วิจิตฺรธมฺมเทสนากถํ สกล มรมฺมิกภิกฺขูนํ โอนมิตฏฺฐานภูตํ วุทฺธาปจายึ รูปโสภคฺคปตฺตํ ยุตฺตวาทิกํ เญยฺยธมฺมาภิมุนิวรญาณกิตฺติสิริธชธมฺมเสนาปติ- มหาธมฺมราชาธิราชคุรูติ ตติยํ ลทฺธลญฺฉํ ตํ ภิกฺขุสงฺฆานํ สกลรฏฺฐวาสีนํ ปาโมกฺขภาเว ปติฏฺฐาเปสิ อโสกมหาราชาวิย มหาโมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถรํ. เตนาโวจุมฺหา นาคราชุปฺปตฺติกถายํ,– เมื่อนั้น พระองค์ทรงตั้งพระอาจารย์ผู้ประเสริฐของเรา ผู้เชี่ยวชาญในปริยัติ ผู้ประกอบด้วยญาณอันคมกล้าและรวดเร็วเป็นต้น ผู้มีธรรมเทศนาอันวิจิตร ผู้เป็นที่นอบน้อมของภิกษุชาวพม่าทั้งปวง ผู้เคารพผู้ใหญ่ ผู้ถึงความงามแห่งรูป ผู้กล่าวคำที่สมควร ผู้ได้รับสมณศักดิ์ที่สามว่า 'เญยยธัมมาภิมุนิวรญาณกิตติสิริธชธัมมเสนาปติมหาธัมมราชาธิราชคุรุ' นั้น ไว้ในความเป็นประมุขของหมู่ภิกษุและชาวราษฎรทั้งปวง เหมือนพระเจ้าอโศกมหาราชทรงตั้งพระโมคคัลลีบุตรติสสเถระฉะนั้น เพราะเหตุนั้น เราจึงกล่าวไว้ในนาคราชุปปัตติกถาว่า ตทาจ ภิกฺขุสงฺฆานํ, เถรํ ปาโมกฺขภาวเก; เญยฺยาทิลทฺธลญฺฉํ ตํ, ปติฏฺฐาเปสิ สาธุกนฺติ. และเมื่อนั้น ทรงตั้งพระเถระผู้ได้รับสมณศักดิ์มีเญยยะเป็นต้นนั้น ไว้ในตำแหน่งประมุขของพระภิกษุสงฆ์ด้วยดี ตทาจ อมฺหากํ ธมฺมิกมหาราชา สกฺกราเช เอกูนวีสตาธิเก สหสฺเส ทฺวิสเตจ สมฺปตฺเต มนฺตลาขฺยาตาจลสฺส สมีเป สุภูมิลกฺขโณเปตํ เอกนิปาตติตฺถมิว พหุชนนยนวิหงฺคานํ สพฺพนคราลงฺกาเรหิ ปริกฺขิตฺตํ มนุสฺสานํ จกฺขุโลลตาชนกํ นานารตเนหิ สมฺปุณฺณํ นานา เวรชฺชวาณิชานํ ปุฏเภทนฏฺฐานภูตํ รตนปุณฺณนามกํ มหาราชฏฺฐานิกํ มาเปสิ, มนฺธาตุวิย ราชคหํ, สุทสฺสโน วิยจ กุสาวตีนครนฺติ. เตนาโวจุมฺหา นาคราชุปฺปตฺติกถายํ,– และเมื่อนั้น พระมหาราชาผู้ทรงธรรมของเรา เมื่อศักราช ๑๒๑๙ ถึงพร้อมแล้ว ทรงสร้างราชธานีชื่อรัตนปุณณะ ใกล้ภูเขามัณฑะเลย์ ประกอบด้วยลักษณะแห่งแผ่นดินอันดี ราวกับท่าเรือเป็นที่จับแห่งนกคือนัยน์ตาของชนจำนวนมาก แวดล้อมด้วยเครื่องประดับเมืองทั้งปวง เป็นที่ยังความโลภในดวงตาของมนุษย์ให้เกิด เต็มไปด้วยรัตนะนานาชนิด เป็นที่รวมของพ่อค้าจากนานาประเทศ เหมือนพระเจ้ามันธาตุสร้างเมืองราชคฤห์ และเหมือนพระเจ้ามหาสุทัสสนะสร้างเมืองกุสาวดี เพราะเหตุนั้น เราจึงกล่าวไว้ในนาคราชุปปัตติกถาว่า ตทา กฏฺฐฏเฌ สมฺปตฺเต, มนฺตลาขฺยาจลสฺสจ; เอราวตีติ นามาย, มาเปสิ สมีเป นครํ. เมื่อศักราช ๑๒๑๙ ถึงพร้อมแล้ว ทรงสร้างเมืองใกล้ภูเขามัณฑะเลย์ และใกล้แม่น้ำชื่ออิรวดี สุภูมิลกฺขโณเปตํ[Pg.168], รตนปุณฺณนามกํ; ราชคหํว มนฺธาตุ, อกิรมฺมณิยํ สุภนฺติ. ประกอบด้วยลักษณะแห่งแผ่นดินอันดี ชื่อรัตนปุณณะ งดงามน่ารื่นรมย์ยิ่งนัก เหมือนพระเจ้ามันธาตุสร้างเมืองราชคฤห์ เสยฺยถาปิ นาม โลเก อาโลกตฺถิกานํ สตฺตานํ ปีติโสมนสฺสํ อุปฺปาเทนฺโต อุปกโรนฺโต อุทยปพฺพตโต สหสฺสรํสี ทิวากโร อุฏฺฐหติ, เอวเมวํ มรมฺมรฏฺฐิกานํ ลชฺชีเปสลานํ สิกฺขากามานํ ภิกฺขูนํ คิหีนญฺจ ปีติโสมนสฺสํ อุปฺปาเทนฺโต อุปกาโรนฺโต อยํ ธมฺมิโกราชา อิมสฺมึ มรมฺมรฏฺเฐ อุปฺปชฺชติ. เปรียบเหมือนในโลก พระอาทิตย์ผู้มีรัศมีพันหนึ่ง ย่อมขึ้นจากภูเขาอุทยะ ยังปีติโสมนัสให้เกิดขึ้นและเป็นผู้ช่วยเหลือแก่สัตว์ทั้งหลายผู้ต้องการแสงสว่าง ฉันใด พระราชาผู้ทรงธรรมนี้ ย่อมเกิดขึ้นในประเทศพม่านี้ ยังปีติโสมนัสให้เกิดขึ้นและเป็นผู้ช่วยเหลือแก่ภิกษุทั้งหลายผู้มีความละอาย มีความประพฤติน่ารัก ผู้ใคร่ในการศึกษา และแก่คฤหัสถ์ทั้งหลายชาวพม่า ฉันนั้น. อิมญฺจ ธมฺมิกราชานํ นิสฺสาย มรมฺมรฏฺเฐ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สาสนํ อติวิย โชเตติ. วุฑฺฒึ วิรูฬึ เวปุลฺลํ อาปชฺชติ. อาศัยพระราชาผู้ทรงธรรมนี้ พระศาสนาของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าในประเทศพม่า ย่อมรุ่งเรืองยิ่งนัก ย่อมถึงความเจริญ ความงอกงาม และความไพบูลย์. สาสนญฺจ นาเมตํ ราชานํ นิสฺสาย ติฏฺฐตีติ. อยํ ธมฺมิกราชาเยว น สาสนสฺสูปกาโร ธมฺมจารี ธมฺมมานี, อปิจ โข ธมฺมิกราชานํ นิสฺสิตาปิ สพฺพรฏฺฐวาสิกา สาสนสฺสูปการาเยว ธมฺมจาริโน ธมฺมมานิโน ราชานุคตา หุตฺวา. เตเนวาห มหาโพธิชาตกาทีสุ, – อนึ่ง พระศาสนานี้อาศัยพระราชาจึงตั้งอยู่ได้ มิใช่ว่าพระราชาผู้ทรงธรรมนี้เท่านั้นที่เป็นผู้บำรุงพระศาสนา เป็นผู้ประพฤติธรรม เป็นผู้เคารพธรรม แต่ที่แท้ แม้ชาวเมืองทั้งปวงผู้อาศัยพระราชาผู้ทรงธรรม ก็เป็นผู้บำรุงพระศาสนา เป็นผู้ประพฤติธรรม เป็นผู้เคารพธรรม เพราะเป็นผู้ประพฤติตามพระราชา. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ในมหาโพธิชาดกเป็นต้นว่า – ควญฺเจ ตรมานานํ, อุชุํ คจฺฉติ ปุงฺคโว; สพฺพา คาวี อุชุํ ยนฺติ, เนตฺเต อุชุํ คเต สติ. ถ้าโคอุสภะไปตรง เมื่อโคทั้งหลายกำลังไป โคทั้งปวงย่อมไปตรง เมื่อผู้นำไปตรงแล้ว. เอวเมว มนุสฺเสสุ, โย โหติ เสฏฺฐสมฺมโต; โส เจปิ ธมฺมํ จรติ, ปเคว อิตรา ปชา; สพฺพรฏฺฐํ สุขํ เสติ, ราชา เจ โหติ ธมฺมิโกติ. ฉันใด ในหมู่มนุษย์ทั้งหลาย ผู้ใดเป็นที่นับถือว่าประเสริฐสุด ถ้าแม้ผู้นั้นประพฤติธรรม ประชาชนที่เหลือก็ย่อมประพฤติธรรมตาม ประเทศทั้งปวงย่อมนอนเป็นสุข ถ้าพระราชาเป็นผู้ทรงธรรม ดังนี้. วิเสสโต ปน ทุติยํ อมรปุรํ มาเปนฺตสฺส มหาธมฺมรญฺโญ อคฺคมเหสิยา อชฺชวมทฺทวโสหชฺชาทิคุณยุตฺตาย ธิตา อมฺหากํ รญฺโญ อคฺคมเหสี สมฺมาจารินี ปติพฺพตา. สพฺพนารีนํ อคฺคภาวํ ปตฺตาปิ สมานา กามคุณสงฺขาเตน สุรามเทน อปฺปมชฺชิตฺวา ปุญฺญกมฺเมสุ อปฺปมาทวเสน นิจฺจารทฺธวีริยา โหติ. นิจฺจํ ปริยตฺติยา อุคฺคหณํ อกาสิ. เวทปารคูจ [Pg.169] อโหสิ. สมฺมาสมฺพุทฺธสาสเน อติวิย ปสนฺนา อญฺญาปิ โอโรธาทโย มหาธมฺมรญฺโญ โอวาเท ฐตฺวา ธมฺมํ จรึสุ. สาสนํ ปสีทึสุเยว. อุปราชาปิ มหาธมฺมราชสฺส เอกมาตาปีติโก มหาธมฺมราชิจฺฉาย อวิโรเธตฺวาเยว สกลรฏฺฐวาสีนํ คิหีนํ ภิกฺขูนญฺจ อตฺถหิตมาวหติ, เสยฺยถาปิ จกฺกวตฺติรญฺโญ สนฺติเก เชฏฺฐปุตฺโต ถามชวสมฺปนฺโน อติสูโร อุฏฺฐานวีริโย. อญฺเญปิ อมจฺจา อเนกสหสฺสปฺปมาณา มหาธมฺมรญฺญา ลทฺเธสุ ลทฺเธสุ ฐานนฺตเรสุ ฐิตา มหาธมฺมรญฺโญ ตํ ตํ กิจฺจมาวหนฺติ ปุญฺญกมฺเมสุ อภิรมนฺติ. สกลรฏฺฐวาสิโนจ มนุสฺสา ทานสีลภาวนาสุเยว จิตฺตํ ฐเปนฺติ. ภิกฺขูจ สงฺฆราชปฺปมุขาทโย เถรนวมชฺฌิมา คนฺถธุรวิปสฺสนาธุเรสุ อภิยุญฺชนฺติ. อนึ่ง โดยเฉพาะอย่างยิ่ง พระอัครมเหสีของพระราชาของเรา ผู้เป็นพระธิดาของพระเจ้ามหาธรรมราชาผู้สร้างกรุงอมรปุระที่สอง ผู้ประกอบด้วยคุณมีอัชฌาสัยซื่อตรง ความอ่อนโยน และความมีไมตรีเป็นต้น ทรงเป็นผู้ประพฤติชอบ ทรงซื่อสัตย์ต่อพระสวามี แม้ทรงถึงความเป็นเลิศกว่าสตรีทั้งปวง ก็ไม่ประมาทด้วยความมัวเมาคือสุราอันนับว่าเป็นกามคุณ ทรงเป็นผู้ปรารภความเพียรอยู่เป็นนิตย์ด้วยความไม่ประมาทในบุญกรรมทั้งหลาย ทรงศึกษาปริยัติอยู่เป็นนิตย์ และทรงเป็นผู้ถึงฝั่งแห่งเวท ทรงเลื่อมใสยิ่งนักในพระศาสนาของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า แม้เหล่าสตรีในโอรสและคนอื่นๆ ก็ตั้งอยู่ในโอวาทของพระเจ้ามหาธรรมราชา ประพฤติธรรม เลื่อมใสในพระศาสนาโดยแท้ แม้พระอุปราชผู้มีพระมารดาและพระบิดาเดียวกันกับพระเจ้ามหาธรรมราชา ก็ไม่ขัดพระราชหฤทัยของพระเจ้ามหาธรรมราชาเลย ย่อมนำมาซึ่งประโยชน์และความสุขแก่คฤหัสถ์และภิกษุทั้งหลายชาวราษฎรทั้งปวง เปรียบเหมือนพระราชโอรสองค์ใหญ่ของพระเจ้าจักรพรรดิ ผู้สมบูรณ์ด้วยกำลังและความเร็ว กล้าหาญยิ่งนัก มีความเพียรพยายาม แม้อำมาตย์เหล่าอื่นมีประมาณหลายพัน ตั้งอยู่ในตำแหน่งที่ได้รับจากพระเจ้ามหาธรรมราชา ย่อมช่วยทำกิจนั้นๆ ของพระเจ้ามหาธรรมราชา ย่อมยินดีในบุญกรรมทั้งหลาย มนุษย์ทั้งหลายชาวราษฎรทั้งปวง ย่อมตั้งจิตไว้ในการให้ทาน การรักษาศีล และการเจริญภาวนา ส่วนภิกษุทั้งหลายมีพระสังฆราชเป็นประธาน ทั้งที่เป็นพระเถระ พระนวกะ และพระมัชฌิมะ ย่อมขวนขวายในคันถธุระและวิปัสสนาธุระ เอวเมกสฺส สาธุชฺชนสฺส คุณํ มหนฺเตน อุสฺสาเหน กเถนฺโตปิ ทุกฺกรํตาว นิฏฺฐํ ปาเปตุํ, ภควโต ปน ติโลกคฺคสฺส อเนกสหสฺสปารมิตานุภาเวน ปวตฺตํ คุณํ โก นาม ปุคฺคโล สกฺขิสฺสติ นิฏฺฐํ ปาเปตฺวา กเถตุนฺติ. เอวํ มหาธมฺมราชสฺสจ อคฺคมเหสิยาเจว อุปราชาทีนญฺจ คุเณ วิสฺสฏฺเฐน วิตฺถารโต กถิยมาเน อิมิสฺสา สาสนวํสปฺปทีปิกาย อเนกสตภาณวารมตฺตมฺปิ ปตฺวา ปริยนฺโต น ปญฺญาเยยฺย, ยสฺมาจ อติปฺปปญฺจา ภเวยฺย, ตสฺมา สงฺเขเปเนวายํ กถิตา สาธุชฺชนานํ มหาปุญฺญมยาย ปีติยา อนุโมทนตฺถาย. อิทญฺหิ สุณนฺเตหิ สาธุชฺชเนหิ อนุโมทิตพฺพํ,- อสุกสฺมึ กิร กาเล อสุกสฺมึ รฏฺเฐ อสุโก นาม ราชา สาสนํ ปคฺคณฺหิตฺวา วุฑฺฒึ วิรูฬึ เวปุลฺลมาปชฺชิ, เสยฺยถาปิ นาม รุกฺโข ภูโมทกานํ นิสฺสาย วุฑฺฒึ วิรูฬึ เวปุลฺลมาปชฺชีติ. แม้การกล่าวพรรณนาคุณของสัตบุรุษเพียงคนเดียวให้จบสิ้นด้วยความพยายามอย่างยิ่ง ก็ยังทำได้ยากยิ่ง แต่คุณของพระผู้มีพระภาคผู้เป็นเลิศในสามโลก ซึ่งเป็นไปด้วยอานุภาพแห่งบารมีหลายพันประการ บุคคลชื่อไรเล่าจะสามารถกล่าวให้จบสิ้นได้ เมื่อกล่าวคุณของพระเจ้ามหาธรรมราชา พระอัครมเหสี และพระอุปราชเป็นต้น โดยพิสดารอย่างกว้างขวางเช่นนี้ แม้คัมภีร์ศาสนวงศ์ประทีปนี้จะมีประมาณหลายร้อยภาณวาร ก็ยังไม่เห็นที่สุด และเพราะเหตุที่จะเป็นเรื่องยืดยาวเกินไป ฉะนั้น เรื่องนี้จึงกล่าวไว้โดยย่อเท่านั้น เพื่อให้สัตบุรุษทั้งหลายได้อนุโมทนาด้วยปีติอันเป็นบุญใหญ่ ด้วยว่าสัตบุรุษทั้งหลายผู้ฟังเรื่องนี้พึงอนุโมทนาว่า ได้ยินว่า ในกาลโน้น ในประเทศโน้น พระราชาพระนามโน้น ทรงยกย่องพระศาสนาแล้ว พระศาสนาก็ถึงความเจริญ ความงอกงาม และความไพบูลย์ เปรียบเหมือนต้นไม้ที่อาศัยพื้นดินและน้ำ ย่อมถึงความเจริญ ความงอกงาม และความไพบูลย์ ฉันนั้น อิมสฺส รญฺโญ กาเล เญยฺยธมฺมาภิมุนิวรญฺญาณกิตฺติ สิริธชธมฺมเสนาปติมหาธมฺมราชาธิราชคุรุ นาม สงฺฆราชา [Pg.170] มหาเถโร รญฺญา อภิยาจิโต สุราชมคฺคทีปนึ นาม คนฺถํ อกาสิ. มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย อตฺถํ สิสฺสานํ วาเจตฺวา ยถาวาจิตนิยาเมน อตฺถโยชนานยํ โปตฺถเก อาโรปาเปสิ. ในสมัยของพระราชาพระองค์นี้ พระมหาเถระพระสังฆราชนามว่า ญเญยยธัมมาภิมุนิวรญาณกิตติ สิริธชธัมมเสนาบดีมหาธรรมราชาธิราชครู อันพระราชาอาราธนาแล้ว ได้รจนาคัมภีร์ชื่อว่า สุราชมรรคทีปนี. ได้บอกอรรถแห่งอรรถกถาพระมัชฌิมนิกายแก่นักเรียนทั้งหลายแล้ว ได้ให้จารึกอรรถโยชนาตามนัยที่บอกแล้วลงในคัมภีร์. เมธาภิวํสสทฺธมฺมธชมหาธมฺมราชาธิราชคุรุ นาม มหาเถโร ชาตกปาฬิยา อตฺถโยชนานยํ มรมฺมภาสาย อกาสิ. พระมหาเถระนามว่า เมธาภิวังสสัทธรรมธชมหาธรรมราชาธิราชครู ได้รจนาอรรถโยชนาแห่งชาดกปาฬีเป็นภาษาพม่า. สงฺฆราชสฺส สิสฺโส ปญฺญาสามิสิริกวิธชมหาธมฺมราชาธิราชคุรูติ รญฺญา ลทฺธนามลญฺโฉ โสเยวาหํ ธมฺม รญฺญา อคฺคมเหสิยาจ อภิยาจิโต สีลกถํ นาม คนฺถํ อุปายกถํ นาม คนฺถญฺจ อกาสึ. รญฺโญ อาจริยภูเตน ทิสาปาโมกฺเขน นาม อุปาสเกน อภิยาจิโต โสเยวาตํ อกฺขรวิโสธนึ นาม คนฺถํ อาปตฺติวินิจฺฉยํ นาม คนฺถญฺจ. ตถา สงฺฆรญฺญา โจทิโต โสเย วาหํ นาคราชุปฺปติกถํ โวหารตฺถเภทญฺจ วิวาทวินิจฺฉยญฺจ อกาสึ. ตถา ปญฺจชมฺพุคามโภชเกน เลขกามจฺเจน ทฺวีหิจ อาโรจนเลขกามจฺเจหิ อภิยาจิโต โส เยวาหํ ราชเสวกทีปนึ นาม คนฺถํ อกาสึ. ตถา ทีฆนาวานครโภชเกน มหาอมจฺเจน อภิยาจิโต โสเยวาหํ นิรยกถาทีปกํ นาม คนฺถํ อกาสึ. ตถา สิลาเลฑฺฑุกนามเกน อุปาสเกน อภิยาจิโต โสเยวาหํ อุโปสถวินิจฺฉยํ นาม คนฺถํ อกาสึ. ตถา พหูหิ โสตุชเนหิ อภิยาจิโต โสเยวาหํ สทฺทนีติยา สํวณฺณนํ ปาฬิภาสาย อกาสินฺติ. ข้าพเจ้าผู้เป็นศิษย์ของพระสังฆราช ผู้ได้รับนามอันเป็นเครื่องหมายจากพระราชาว่า ปัญญาสามิสิริกวิธชมหาธรรมราชาธิราชครู นั่นเอง อันพระราชาผู้ทรงธรรมและพระอัครมเหสีอาราธนาแล้ว ได้รจนาคัมภีร์ชื่อว่า สีลกถา และคัมภีร์ชื่อว่า อุบายกถา. อันอุบาสกชื่อว่า ทิสาปาโมกข์ ผู้เป็นอาจารย์ของพระราชา อาราธนาแล้ว ข้าพเจ้าผู้นั้นนั่นเอง ได้รจนาคัมภีร์ชื่อว่า อักขรวิโสธนี และคัมภีร์ชื่อว่า อาปัตติวินิจฉัย. อนึ่ง อันพระสังฆราชชักชวนแล้ว ข้าพเจ้าผู้นั้นนั่นเอง ได้รจนาคัมภีร์นาคราชุปปัตติกถา คัมภีร์โวหารัตถเภท และคัมภีร์วิวาทวินิจฉัย. อนึ่ง อันอำมาตย์ผู้เป็นเจ้าของหมู่บ้านปัญจชมพู ผู้เป็นเลขานุการ และอำมาตย์เลขานุการผู้กราบทูลสองคน อาราธนาแล้ว ข้าพเจ้าผู้นั้นนั่นเอง ได้รจนาคัมภีร์ชื่อว่า ราชเสวกทีปนี. อนึ่ง อันมหาอำมาตย์ผู้เป็นเจ้าของเมืองทีฆนาวา อาราธนาแล้ว ข้าพเจ้าผู้นั้นนั่นเอง ได้รจนาคัมภีร์ชื่อว่า นิรยกถาดีปะกะ. อนึ่ง อันอุบาสกชื่อว่า สีลาเลฑฑุกะ อาราธนาแล้ว ข้าพเจ้าผู้นั้นนั่นเอง ได้รจนาคัมภีร์ชื่อว่า อุโบสถวินิจฉัย. อนึ่ง อันชนผู้ฟังเป็นอันมาก อาราธนาแล้ว ข้าพเจ้าผู้นั้นนั่นเอง ได้รจนาคำอธิบายแห่งสัททนีติเป็นภาษาบาลี ดังนี้. เอกสฺมิญฺจ สมเย กลิยุเค วีสาธิเก ทฺวิสเต สหสฺเสจ สมฺปตฺเต รญฺโญ เอตทโหสิ,- อิทานิ พุทฺธสฺส ภควโต สาสเน เกสญฺจิ ภิกฺขูนํ สามเณรานญฺจ กุลทูสนาทิอสารุปฺปกมฺเมหิ อุปฺปาทิตา จตฺตาโร ปจฺจยา พหู ทิสฺสนฺติ[Pg.171], เกจิปิ อลชฺชี ปุคฺคลา ชาตรูปาทินิสฺสคฺคิยวตฺถุมฺปิสาทิยนฺติ, เกจิปิ วินา ปจฺจยํ วิกาเล ตมฺพุลํ ขาทนฺติ, สนฺนิธิญฺจ กตฺวา ธูมานิจ ปิวนฺติ, อคิลานา หุตฺวา สอุปาหนา คามํ ปวิสนฺติ, ฉตฺตํ ธาเรนฺติ, อญฺเญปิ อวินยานุโลมาจาเร จรนฺติ, อิทานิ ภิกฺขูนํ สามเณรานญฺจ พุทฺธสฺส สมฺมุเข พุทฺธํ สกฺขึ กตฺวา อิเม อนาจาเร น จริสฺสามาติ ปฏิญฺญํ การาเปตฺวา ภควโต สิกฺขาปทานิ รกฺขาเปตุํ วฏฺฏติ, เอวญฺจ สติ ภิกฺขู สามเณราจ มยํ พุทฺธสฺส สมฺมุเข เอวํ ปฏิญฺญํ กโรม, ปฏิญฺญญฺจ กตฺวา วิการํ อาปชฺชนฺตานํ อมฺหากํ อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว อิมสฺมึเยว ปจฺจกฺเข กิญฺจิ ภยํ อุปฺปชฺเชยฺยาติ ปจฺจกฺขภยํ อเปกฺขิตฺวา เต สิกฺขาปทํ รกฺขิสฺสนฺตีติ. เอวํ ปน จินฺเตตฺวา ภิกฺขูนํ สามเณรานญฺจ เอวํ ปฏิญฺญํ การาเปตุํ ยุชฺชติ วา มา วาติ มยํ น ชานาม, อิทานิ สงฺฆราชาทโย มหาเถเร สนฺนิปาตาเปตฺวา ปุจฺฉิสฺสามีติ ปุน จินฺเตสิ. อนึ่ง ในสมัยหนึ่ง เมื่อกาลียุคถึงหนึ่งพันสองร้อยยี่สิบปี ได้มีพระราชดำริแก่พระราชาว่า บัดนี้ ในพระศาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้า ปัจจัยสี่ที่ภิกษุและสามเณรบางรูปได้มาด้วยกรรมอันไม่เหมาะสม มีการทำตระกูลให้เสียหายเป็นต้น ปรากฏอยู่มาก. บางบุคคลผู้ไม่มีความละอาย ย่อมยินดีแม้ในวัตถุอันเป็นนิสสัคคีย์มีทองและเงินเป็นต้น. บางบุคคลย่อมเคี้ยวหมากในเวลาวิกาลโดยไม่มีเหตุจำเป็น. และย่อมดื่มควัน (สูบยา) โดยการสะสมไว้. เป็นผู้ไม่เจ็บป่วยแล้ว ย่อมสวมรองเท้าเข้าไปสู่หมู่บ้าน. ย่อมกั้นร่ม. และย่อมประพฤติในอาจาระที่ไม่เป็นไปตามพระวินัยอย่างอื่นอีก. บัดนี้ ควรให้ภิกษุและสามเณรทำปฏิญญาต่อหน้าพระพุทธเจ้า โดยกระทำพระพุทธเจ้าให้เป็นพยานว่า 'เราจักไม่ประพฤติอนาจารเหล่านี้' แล้วให้รักษาพระสิกขาบทของพระผู้มีพระภาคเจ้า. และเมื่อเป็นเช่นนั้น ภิกษุและสามเณรทั้งหลายจักทำปฏิญญาอย่างนี้ต่อหน้าพระพุทธเจ้าว่า 'เราจักทำปฏิญญาอย่างนี้ต่อหน้าพระพุทธเจ้า และเมื่อทำปฏิญญาแล้ว หากพวกเราถึงความวิปริต พึงเกิดภัยบางอย่างในอัตภาพนี้เอง ในที่เฉพาะหน้าแห่งนี้เอง' ดังนี้ พวกเขาจักรักษาพระสิกขาบทโดยคำนึงถึงภัยที่ปรากฏเฉพาะหน้า. อนึ่ง เมื่อทรงดำริอย่างนี้ว่า 'การให้ภิกษุและสามเณรทำปฏิญญาอย่างนี้ ควรหรือไม่ควร เราไม่รู้ บัดนี้ เราจักประชุมพระมหาเถระมีพระสังฆราชเป็นต้น แล้วจักสอบถาม' ดังนี้ จึงทรงดำริอีก. อถ สพฺเพปิ มหาเถเร สงฺฆราชสฺส วิหาเร สนฺนิปาตาเปตฺวา อิมํ การณํ ปุจฺฉถาติ อมจฺเจ อาณาเปสิ. อถ อมจฺจา มหาเถเร สนฺนิปาตาเปตฺวา ปุจฺฉึสุ,-อิทานิ ภนฺเต สาสเน ภิกฺขูนํ สามเณรานญฺจ อวินยานุโลมาจารานิ ทิสฺวา พุทฺธสฺส สมฺมุเข พุทฺธํ สกฺขึ กตฺวา ราชา ยถา อิเม อนาจาเร น จริสฺสามาติ ปฏิญฺญํ การาเปตฺวา ภควโต สิกฺขาปทานิ รกฺขาเปตุํ อิจฺฉติ, ตถา การาเปตุํ ยุชฺชติ วา มา วาติ. ครั้งนั้น พระราชาได้รับสั่งแก่อำมาตย์ทั้งหลายว่า 'จงให้พระมหาเถระทั้งปวงประชุมกันในวิหารของพระสังฆราช แล้วจงถามเรื่องนี้' ครั้งนั้น อำมาตย์ทั้งหลายให้ประชุมพระมหาเถระทั้งหลายแล้ว ได้ถามว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญทั้งหลาย บัดนี้ พระราชาทอดพระเนตรเห็นความประพฤติที่ไม่เหมาะสมแก่พระวินัยของพระภิกษุและสามเณรทั้งหลายในพระศาสนาแล้ว ทรงประสงค์จะให้กระทำปฏิญญาต่อหน้าพระพุทธเจ้า โดยกระทำพระพุทธเจ้าให้เป็นพยานว่า จักไม่ประพฤติอนาจารเหล่านี้ แล้วจะให้รักษาสิกขาบทของพระผู้มีพระภาคเจ้า การให้กระทำอย่างนั้นควรหรือไม่?' อถ สงฺฆราชปฺปมุขาทโย มหาเถรา เอวมาหํสุ,- ยสฺมา สาสนสฺส ปริสุทฺธภาวํ อิจฺฉนฺโต เอวํ กโรติ, ตสฺมา ตถา การาเปตุํ ยุชฺชตีติ. ครั้งนั้น พระมหาเถระทั้งหลายมีพระสังฆราชเป็นประธานเป็นต้น ได้กล่าวอย่างนี้ว่า 'เพราะเหตุที่พระราชาทรงประสงค์ความบริสุทธิ์แห่งพระศาสนา จึงทรงกระทำอย่างนี้ เพราะฉะนั้น จึงควรที่จะให้กระทำอย่างนั้น' ปณฺฑิตาภิธชมุนินฺทโฆสมหาธมฺมราชคุรุตฺเถราทโย ปน กติปยตฺเถรา เอวมาหํสุ, – อิทานิ ภิกฺขู นาม สทฺธาพลาทีนํ [Pg.172] โถกตาย ภควโต อาณาสงฺขาตํ สจิตฺตกาจิตฺตกาปตฺติอึ อาปชฺชิตฺวา ภควตาเยว อนุญฺญาเตหิ เทสนาวุฏฺฐานกมฺเมหิ ปฏิกริตฺวา สีลํ ปริสุทฺธํ กตฺวา ลชฺชีเปสลภาวํ กโรนฺติ, น กทาจิ อาปตฺตึ อนาปชฺชิตฺวา, ตสฺมา ภควตา ปฏิกฺขิตฺตํ กมฺมํ สญฺจิจฺจน วีติกฺกมิสฺสามาติ พุทฺธสฺส สมฺมุเข ปฏิญฺญากรณํ อติภาริยํ โหติ, สเจปิ ปุพฺเพ ปฏิญฺญํ กตฺวา ปจฺฉา วิสํวาเทยฺย, เอวํ สติ ปฏิสฺสววิสํวาเท สุทฺธจิตฺตสฺส ทุกฺกฏํ ปฏิสฺสวกฺขเณเอว ปาจิตฺติ อิตรสฺสจาติ วจนโต ตํ ตํ อาปตฺตึ ปฏิสฺสววิสํวาทนทุกฺกเปตฺติยา สเหว อาปชฺเชยฺย, อถ ปฏิญฺญากรณโตเยว อาปตฺติพหุลตา ภเวยฺย, ยถา ปน โรคํ วูปสมิตุํ อสปฺปายเภสชฺชํ ปฏิเสวติ, อถสฺส โรโค อวูปสมิตฺวา อติกฺกเมยฺย, เอวํ อาปตฺตึ อนาปชฺชิตุกาโม พุทฺธสฺส สมฺมุเข ปฏิญฺญํ กโรติ, อถสฺส อาปตฺติพหุลาเยว ภเวยฺยาติ, กิญฺจ ภิยฺโย อภยทสฺสาวิโน ภิกฺขู อเนกสตพุทฺธสฺส สมฺมุเข อเนกสตวารานิปิ ปฏิญฺญํ กตฺวา สิกฺขาปทํ วีติกฺกมิตุํ วิสหิสฺสนฺติเยวาติ. ส่วนพระเถระบางรูปมีพระปัณฑิตาภิธชมุนินทโฆสมหาธรรมราชครูเถระเป็นต้น ได้กล่าวอย่างนี้ว่า 'บัดนี้ ชื่อว่าภิกษุทั้งหลาย เพราะความที่กำลังศรัทธาเป็นต้นมีน้อย ย่อมต้องอาบัติทั้งที่เป็นสจิตตกะและอจิตตกะ อันนับเนื่องในพระบัญญัติของพระผู้มีพระภาคเจ้า แล้วแก้ไขด้วยกรรมคือการแสดงอาบัติและการออกจากอาบัติที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตไว้แล้วนั่นเอง กระทำศีลให้บริสุทธิ์แล้ว ย่อมกระทำความเป็นผู้มีความละอายและมีศีลเป็นที่รัก ไม่ใช่ว่าจะไม่ต้องอาบัติเลยในกาลไหนๆ เพราะฉะนั้น การกระทำปฏิญญาต่อหน้าพระพุทธเจ้าว่า จักไม่ล่วงละเมิดกรรมที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงห้ามไว้โดยจงใจ ย่อมเป็นเรื่องที่หนักหนามาก ถึงแม้ว่าในเบื้องต้นจะกระทำปฏิญญาแล้ว ในภายหลังจะล่วงปฏิญญา เมื่อเป็นเช่นนั้น เพราะมีคำกล่าวว่า ในเรื่องการล่วงปฏิญญา ผู้มีจิตบริสุทธิ์ต้องอาบัติทุกกฏ ผู้มีจิตไม่บริสุทธิ์ต้องอาบัติปาจิตตีย์ในขณะที่รับปฏิญญา ดังนี้ ก็จะพึงต้องอาบัตินั้นๆ พร้อมกับอาบัติทุกกฏหรือปาจิตตีย์อันเกิดจากการล่วงปฏิญญา อนึ่ง เพราะการกระทำปฏิญญานั่นเอง อาบัติก็จะพึงมีมาก เปรียบเหมือนบุคคลเสพยาที่ไม่เป็นสัปปายะเพื่อระงับโรค แต่โรคของเขาก็ไม่ระงับกลับกำเริบขึ้น อย่างนี้แหละ ผู้ไม่ประสงค์จะต้องอาบัติ ย่อมกระทำปฏิญญาต่อหน้าพระพุทธเจ้า แต่อาบัติของเขาก็จะพึงมีมากนั่นเอง อนึ่ง ยิ่งกว่านั้น ภิกษุผู้ไม่เห็นภัย ถึงแม้จะกระทำปฏิญญาต่อหน้าพระพุทธเจ้าหลายร้อยพระองค์แม้หลายร้อยครั้ง ก็ยังจะพึงกล้าล่วงละเมิดสิกขาบทนั่นเอง' อถ สงฺฆราชา มหาเถโร อตฺตโน สิสฺสํ ปญฺญาสามิสิริกวิธชมหาธมฺมราชาธิราชคุรุํ นาม มํ อุยฺโยเชสิ, ตสฺส เถรสฺส วจเน ปฏิวจนํ ทาตุํ. ครั้งนั้น พระสังฆราชผู้เป็นพระมหาเถระ ได้ส่งศิษย์ของตนคือข้าพเจ้าชื่อว่า ปัญญาสามิสิริกวิธชมหาธัมมราชธิราชคุรุ ไปเพื่อจะให้คำตอบแก่คำของพระเถระนั้น อถาหํ เอวํ วทามิ,- ทฺเว ปุคฺคลา อภพฺพา สญฺจิจฺจ อาปตฺตึ อาปชฺชิตุํ ภิกฺขูจ ภิกฺขุนิโยจ อริยา ปุคฺคลา, ทฺเว ปุคฺคลา สพฺพา สญฺจิจฺจ อาปตฺตึ อาปชฺชิตุํ ภิกฺขูจ ภิกฺขุนิโยจ ปุถุชฺชนาติ ปริวารปาฬิยํ วุตฺตตฺตา อริยปุคฺคลานํวิย ปุถุชฺชนานํ วิสฺสฏฺเฐน ปฏิญฺญํ กาตุํ น วฏฺฏตีติ มนสิกริตฺวา ปุถุชฺชนภิกฺขูนํ ปฏิญฺญากรณํ อติภาริยนฺติ เวเทยฺยเจ, สพฺเพหิปิ อริยปุถุชฺชเนหิ ภิกฺขูหิ อุปสมฺปทามาฬเก อาทิโตว [Pg.173] จตฺตาริ อกรณียานิ อาจิกฺขิตพฺพานีติ วุตฺเตสุ จตูสุ อกรณีเยสุ อนฺตมโส ติณสลากํ อุปาทาย โย ภิกฺขุ ปาทํ วา ปาทารหํ วา อติเรกปาทํ วา อทินฺนํ เถยฺยสงฺขาตํ อาทิยติ, อสฺสมโณ โหติ อสกฺยปุตฺติโยติ, อนฺตมโส กุนฺตกิปิลฺลิกํ อุปาทาย โย ภิกฺขุ สญฺจิจฺจ มนุสฺสวิคฺคหํ ชีวิตํ โวโรเปสิ, อนฺตมโส คพฺภปาตนํ อุปาทาย อสฺสมโณ โหติ อสกฺยปุตฺติโยติ, อนฺตมโส สุญฺญาคาเร อภิรมามีติ โย ภิกฺขุปาปิจฺโฉ อิจฺฉาปกโต อสนฺตํ อภูตํ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมํ อุลฺลปติ, อสฺสมโณ โหติ อสกฺยปุตฺติโยติจ อุปชฺฌาจริเยน โอวทิยมาเนหิ อภินโวปสมฺปนฺเนหิ อาม ภนฺเตติ ปฏิญฺญากถาเยว. สามเณเรหิปิ ปพฺพชฺชกฺขเณเยว อุปชฺฌายสฺส สนฺติเก ปาณาติปาตาเวรมณิสิกฺขาปทํ สมาทิยามีติอาทินา ปฐมํ ปฏิญฺญา กตาเยว. ตถา ภิกฺขูหิ ตํตํอาปตฺตึ อาปชฺชิตฺวา เทสนาย ปฏิกรณกาเล สาธุ สุฏฺฐุ ภนฺเต สํวริสฺสามีติ อภิณฺหํ ปฏิญฺญา กตาเยว. สามเณเรหิปิ อุปชฺฌาจริยสฺส สนฺติเก สิกฺขาคฺคหณกาเลปิ ปาณาติปาตาเวร มณิสิกฺขาปทํ สมาทิยามีติอาทินา อภิณฺหํ ปฏิญฺญา กตาเยว. ตาหิ ปน ปฏิญฺญาหิ อภายิตฺวา อิโตเยว ภายามีติ วุตฺตวจนํ อจฺฉริยํวิย หุตฺวา ขายติ. อิมาย หิ ปฏิญฺญาย ตาสํ ปฏิญฺญานํ วิเสสตา น ทิสฺสตีติ. ครั้งนั้น ข้าพเจ้าได้กล่าวอย่างนี้ว่า "บุคคล ๒ จำพวก ไม่ควรจงใจต้องอาบัติ คือภิกษุและภิกษุณีผู้เป็นอริยบุคคล บุคคล ๒ จำพวก ย่อมจงใจต้องอาบัติได้ทั้งปวง คือภิกษุและภิกษุณีผู้เป็นปุถุชน ดังที่กล่าวไว้ในปริวารปาฬิ หากพึงทราบว่า 'การกระทำปฏิญญาของภิกษุผู้เป็นปุถุชนเป็นภาระหนักยิ่ง' เมื่อพิจารณาว่า 'ไม่ควรที่ปุถุชนจะกระทำปฏิญญาอย่างเด็ดขาดเหมือนอริยบุคคล' ในอักขรณียกิจ ๔ อย่างที่กล่าวไว้ว่า 'ภิกษุทั้งหลายทั้งที่เป็นอริยะและปุถุชนทั้งปวง พึงบอกอักขรณียกิจ ๔ อย่างตั้งแต่แรกในโรงอุปสมบท' คือ 'ภิกษุใดถือเอาของที่เจ้าของมิได้ให้ อันนับว่าเป็นการลัก ตั้งแต่มีราคาเท่ากับกลีบหญ้าขึ้นไป หรือมีราคาเท่ากับ ๑ บาท หรือเกิน ๑ บาท ภิกษุนั้นไม่เป็นสมณะ ไม่ใช่เชื้อสายพระศากยบุตร' 'ภิกษุใดจงใจปลงชีวิตมนุษย์ ตั้งแต่สัตว์เล็กๆ เช่น มดดำมดแดงขึ้นไป หรือตั้งแต่การทำแท้งขึ้นไป ภิกษุนั้นไม่เป็นสมณะ ไม่ใช่เชื้อสายพระศากยบุตร' และ 'ภิกษุใดมีบาปธรรม มีความอยากครอบงำ กล่าวอวดอุตตริมนุสสธรรมที่ไม่มีอยู่ ไม่เป็นจริงว่า "เรายินดีในเรือนว่าง" ภิกษุนั้นไม่เป็นสมณะ ไม่ใช่เชื้อสายพระศากยบุตร' ดังนี้ เมื่อพระอุปัชฌาย์อาจารย์ตักเตือนภิกษุผู้บวชใหม่ทั้งหลาย ก็เป็นเพียงคำปฏิญญาว่า 'ขอรับ กระผม' นั่นเอง แม้สามเณรทั้งหลายในขณะบรรพชานั่นเอง ก็ได้ทำปฏิญญาไว้ก่อนแล้วในสำนักของพระอุปัชฌาย์ว่า 'ข้าพเจ้าขอสมาทานสิกขาบทคือการเว้นจากการฆ่าสัตว์' เป็นต้น เช่นเดียวกัน เมื่อภิกษุทั้งหลายต้องอาบัตินั้นๆ แล้วกระทำคืนด้วยการแสดงอาบัติ ก็ได้ทำปฏิญญาอยู่บ่อยๆ ว่า 'ดีละ ท่านผู้เจริญ กระผมจักสำรวม' แม้สามเณรทั้งหลายในเวลาสมาทานสิกขาในสำนักของพระอุปัชฌาย์อาจารย์ ก็ได้ทำปฏิญญาอยู่บ่อยๆ ว่า 'ข้าพเจ้าขอสมาทานสิกขาบทคือการเว้นจากการฆ่าสัตว์' เป็นต้น แต่คำที่กล่าวว่า 'ไม่กลัวต่อปฏิญญาเหล่านั้น แต่กลัวต่อปฏิญญานี้' ย่อมปรากฏเหมือนเป็นเรื่องน่าอัศจรรย์ เพราะความพิเศษของปฏิญญานี้ (เมื่อเทียบกับ) ปฏิญญาเหล่านั้น ย่อมไม่ปรากฏ" อยํ ปเนตฺถ สนฺนิฏฺฐานตฺโถ,- ปฏิสฺสวทุกฺกฏาปตฺติ นาม สาวตฺถิยํ ปสฺเสนทิโกสลรญฺญา อิมสฺมึ วิหาเร วสฺสํ อุปคจฺฉาหีติ อายาจิเต สาธูติ ปฏิชานิตฺวา ลาภพหุลตํ ปฏิจฺจ อนฺตรามคฺเค อญฺญสฺมึ วิหาเร วสฺสํ อุปคนฺตฺวา ปฏิสฺสววิสํวาทนปจฺจยา อุปนนฺทํ นาม ภิกฺขุํ อารพฺภ ปญฺญตฺตา. สมนฺตปาสาทิกญฺจ นาม วินยฏฺฐกถาย วสฺสูปนายิกกฺขนฺธกวณฺณนายํ [Pg.174] ปฏิสฺสเวจ อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสาติ เอตฺถ น เกวลํ อิมํ เตมาสํ อิธ วสฺสํ วสถาติ เอตสฺเสว ปฏิสฺสเว อาปตฺติ, อิมํ เตมาสํ ภิกฺขํ คณฺหถ, อุโภปิ มยํ วสฺสํ วสิสฺสาม, เอกโต อุทฺทิสฺสาเปสฺสามาติ เอวมาทินาปิ ตสฺส ตสฺส ปฏิสฺสเว ทุกฺกฏํ, ตญฺจ โข ปฐมํ สุทฺธจิตฺตสฺส ปจฺฉา วิสํวาทนปจฺจยา, ปฐมมฺปิ อสุทฺธ จิตฺตสฺส ปน ปฏิสฺสเว ปาจิตฺติยนฺติ วุตฺตํ. ในเรื่องนี้ มีเนื้อความที่วินิจฉัยดังนี้ ชื่อว่าอาบัติทุกกฏเพราะล่วงปฏิญญา ทรงบัญญัติไว้ปรารภภิกษุชื่ออุปนันทะ เพราะเหตุแห่งการมุสา (ล่วงปฏิญญา) เมื่อพระเจ้าปเสนทิโกศลในเมืองสาวัตถีทรงอาราธนาว่า 'ขอท่านจงจำพรรษาในวิหารนี้' ภิกษุนั้นรับปฏิญญาว่า 'ดีแล้ว' แต่กลับไปจำพรรษาในวิหารอื่นระหว่างทางเพราะอาศัยลาภสักการะที่มาก และในอรรถกถาพระวินัยชื่อสมันตปาสาทิกา ในวรรณนาขันธกะว่าด้วยการเข้าพรรษา ในคำว่า 'และในปฏิญญา ย่อมมีอาบัติทุกกฏ' นี้ ไม่ใช่เฉพาะในปฏิญญาว่า 'ขอท่านจงจำพรรษาในที่นี้ตลอด ๓ เดือนนี้' เท่านั้นที่มีอาบัติ แม้ในปฏิญญานั้นๆ เช่น 'จงรับบิณฑบาตตลอด ๓ เดือนนี้' 'เราทั้งสองจักจำพรรษา' 'เราจักให้เขาอุทิศถวายร่วมกัน' เป็นต้น ก็มีอาบัติทุกกฏ และอาบัตินั้นย่อมมีเพราะเหตุแห่งการล่วงปฏิญญาของผู้มีจิตบริสุทธิ์ในเบื้องต้นแล้วในภายหลัง ส่วนผู้มีจิตไม่บริสุทธิ์ตั้งแต่แรก ในปฏิญญา ย่อมเป็นปาจิตตีย์ ดังนี้ได้กล่าวไว้ อิจฺเจวํ ภิกฺขูนํ อญฺญมญฺญํ ทายเกหิจ สทฺธึ ปฏิชานิตฺวา วิสํวาทนปจฺจยา อญฺเญสํ อตฺถหิตเภเทเยว ทุกฺกฏาปตฺติ วุตฺตา, น อตฺตโน อิจฺฉาวเสน สยเมว อหํ ภุญฺชิสฺสามิ สยิสฺสามีติ เอวมาทินา วตฺวา ยถาวุตฺตานุรูปํ อกตฺวา วิสํวาทเนติ. สเจ ปน ภิกฺขุสามเณรานํ ปฐมเมว อาม ภนฺเตติอาทินา ปฏิญฺญํ กตฺวา ปจฺฉา เกนจิเทว กรณีเยน ตํตํอาปตฺตึ อาปชฺชนฺโต สห ปฏิสฺสววิสํวาเทน ทุกฺกฏาปตฺติยา อาปชฺเชยฺย, เอวํ สติ ตตฺถ ตตฺถ สิกฺขาปเทสุ ทฺเว ทฺเว อาปตฺติโย ปญฺญาเปยฺย, น จ เอวมฺปิ ปญฺญตฺตา, เตเนว ปฏิสฺสวทุกฺกฏาปตฺติ นาม ปเรสํ สนฺติเก ปเรสํ มตึ คเหตฺวา ปฏิชานิตฺวา วิสํวาทนฏฺฐาเนเยว ปญฺญตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา. ด้วยประการฉะนี้ อาบัติทุกกฏย่อมกล่าวไว้เฉพาะในกรณีที่ภิกษุทั้งหลายรับปฏิญญากับกันและกันและกับทายกทั้งหลายแล้วล่วงปฏิญญา เพราะเหตุแห่งการล่วงปฏิญญาที่เกี่ยวข้องกับการทำลายประโยชน์สุขของผู้อื่น ไม่ใช่การล่วงปฏิญญาโดยกล่าวตามความประสงค์ของตนเองว่า 'เราจักฉัน' 'เราจักนอน' เป็นต้น แล้วไม่กระทำตามที่กล่าวไว้ ส่วนถ้าภิกษุและสามเณรทั้งหลายกระทำปฏิญญาไว้ตั้งแต่แรกว่า 'ขอรับ กระผม' เป็นต้น ในภายหลังเมื่อต้องอาบัตินั้นๆ ด้วยกิจบางอย่าง ก็จะพึงต้องอาบัติทุกกฏพร้อมกับการล่วงปฏิญญา เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็จะพึงบัญญัติอาบัติสองอย่างในสิกขาบทนั้นๆ แต่ก็มิได้บัญญัติไว้อย่างนั้น เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ชื่อว่าอาบัติทุกกฏเพราะล่วงปฏิญญา ทรงบัญญัติไว้เฉพาะในฐานะแห่งการมุสา (ล่วงปฏิญญา) โดยรับความเห็นของผู้อื่นแล้วล่วงปฏิญญาต่อหน้าผู้อื่นนั่นเอง อิทานิ ราชา สาสนสฺส สุทฺธึ อิจฺฉนฺโต อิมินา อุปาเยน ภิกฺขุสามเณรานํ สีลํ สํวราเปนฺโต ปจฺจกฺขสมฺปรายิกภยํ อนุเปกฺขิตฺวา สํวรํ อาปชฺเชยฺยุนฺติ จินฺเตตฺวา พุทฺธสฺส สมฺมุเข ปฏิญฺญํ การาปิตตฺตา น โกจิ โทโส ทิสฺสติ. ภิกฺขุสามเณรานมฺปิ ภิยฺโยโสมตฺตายสีลํ สํวริตฺวา สีลปริสุทฺธิ ภเวยฺยาติ. อถ ราชา สพฺเพสํ ภิกฺขุสามเณรานํ พุทฺธสฺส สมฺมุเข ปฏิญฺญํ การาเปตฺวา สีลํ รกฺขาเปสีติ. บัดนี้ พระราชาทรงประสงค์ความบริสุทธิ์แห่งพระศาสนา ด้วยอุบายนี้ ทรงให้ภิกษุสามเณรสำรวมศีล ทรงดำริว่า "พึงสำรวมโดยพิจารณาเห็นภัยในปัจจุบันและในภายหน้า" เพราะทรงให้ปฏิญาณต่อพระพักตร์พระพุทธเจ้า จึงไม่ปรากฏโทษใดๆ และภิกษุสามเณรทั้งหลายก็พึงสำรวมศีลให้บริสุทธิ์ยิ่งขึ้นไป ครั้งนั้น พระราชาทรงให้ภิกษุสามเณรทั้งหมดปฏิญาณต่อพระพักตร์พระพุทธเจ้าแล้ว ทรงให้รักษาศีล อิจฺเจวํ อิมสฺส รญฺโญ กาเล ปุพฺเพ อลชฺชิโนปิ สมานา ภยํ อนุเปกฺขิตฺวา เยภุยฺเยน ลชฺชิโนว ภวนฺตีติ. ด้วยประการฉะนี้ ในสมัยแห่งพระราชาพระองค์นี้ แม้ผู้ที่เคยเป็นผู้ไม่มีความละอายมาก่อน ก็พิจารณาเห็นภัยแล้ว ส่วนมากก็กลายเป็นผู้มีความละอายไป พุทฺธสฺส [Pg.175] ภควโต ปรินิพฺพานโต ติสตาธิกานํ ทฺวิวสฺสสหสฺสานํ อุปริ นวุติเม สํวจฺฉเร พหินทีตีเร คามสีมโต ปฏฺฐาย ยาว อนฺโตอุทกุกฺเขปา, ตาว กมฺมํ กโรนฺตานํ ภิกฺขูนํ สุเขน คมนตฺถาย คหฏฺฐา คามสีมาย อุทกุกฺเขปสีมํ สมฺพนฺธิตฺวา เสตุํ อกํสุ. ในปีที่ ๒๓๙๐ ล่วงพ้นจากปรินิพพานของพระผู้มีพระภาคเจ้า ณ ริมฝั่งแม่น้ำภายนอก ตั้งแต่คามสีมาไปจนถึงภายในอุทกุกเขปสีมา เพื่อความสะดวกในการเดินทางของภิกษุผู้กระทำกรรมในที่นั้น คฤหัสถ์ทั้งหลายได้สร้างสะพานเชื่อมต่อคามสีมากับอุทกุกเขปสีมา อถ ตตฺถ ญาณาลงฺการสุมนมหาธมฺมราชคุรุคณา จริยนามโก เถโร อุปสมฺปทาทิวินยกมฺมานิ กติปย วสฺเสสุ อกาสิ. ครั้งนั้น ณ ที่นั้น พระเถระนามว่า ญาณลังการสุมนะมหาธัมมราชคุรุคณาจารย์ ได้กระทำวินัยกรรมมีอุปสมบทเป็นต้นอยู่หลายปี ธีรานนฺทตฺเถโร ปน ตตฺถ สงฺกรโทโส โหตีติ กมฺมํ กาตุํ น อิจฺฉติ. ตถา ปฏฺฐาย เย เย ญาณาลงฺการสุมนมหาธมฺมราชคุรุคณาจริยสฺส มตึ รุจฺจนฺติ, เต เต ตสฺส ปกฺขิกา ภวนฺติ. เย เย ปน ธีรานนฺทตฺเถรสฺสมตึ รุจฺจนฺติ, เตเต ตสฺส ปกฺขิกา ภวนฺติ. เอวํลงฺกาทีเป อมรปุรนิกายิกา ภิกฺขู. ทฺเวธา ภินฺทิตฺวา ติฏฺฐนฺติ. แต่พระธีรานันทเถระไม่ประสงค์จะกระทำกรรมในที่นั้น เพราะเห็นว่ามีโทษปะปนกัน ตั้งแต่นั้นมา ภิกษุทั้งหลายผู้ที่ชอบใจความเห็นของพระญาณลังการสุมานะมหาสังฆราชอาจารย์ ก็เป็นพวกของท่าน ส่วนภิกษุทั้งหลายผู้ที่ชอบใจความเห็นของพระธีรานันทเถระ ก็เป็นพวกของท่าน ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุในนิกายอมรปุระในลังกาทวีป จึงแตกแยกออกเป็นสองฝ่าย อถ ธีรานนฺทปกฺเข ภิกฺขุ ตปฺปกฺขิกสฺส สีลกฺขนฺธตฺเถรสฺส สิสฺเส ธมฺมกฺขนฺธวนรตนภิกฺขู อมฺหากํ ชมฺพุทีเป รตนปุณฺณนครํ เปเสสุํ สงฺฆราชมหาเถรสฺส สนฺติเก โอวาทสฺส ปฏิคฺคาหณตฺถาย. เต จ กลิยุเค อฏฺฐารสาธิเก ทฺวิวสฺสสเต สหสฺเสจ สมฺปตฺเต กตฺติกมาสสฺส ชุณฺหปกฺขอฏฺฐมิยํ สีหฬทีปโต นิกฺขมิตฺวา อาคจฺฉนฺตา เอกูนวีสาธิเก ทฺวิวสฺสสเต สหสฺเสจ สมฺปตฺเต ผคฺคุนมาสสฺส ชุณฺหปกฺขสตฺตมิยํ รตนปุณฺณนครํ สมฺปตฺตา. ครั้งนั้น ภิกษุในฝ่ายของพระธีรานันทเถระ ได้ส่งพระธรรมขันธภิกษุและพระวนรัตนภิกษุ ผู้เป็นศิษย์ของพระสีลขันธเถระซึ่งเป็นพวกเดียวกัน ไปยังเมืองรัตนปุระในชมพูทวีปของเรา เพื่อรับโอวาทจากพระสังฆราชมหาสังฆเถระ และท่านเหล่านั้นได้ออกเดินทางจากลังกาทวีปในวันขึ้น ๘ ค่ำ เดือน ๑๒ เมื่อกาลียุคครบ ๑๒๑๘ ปี และได้ถึงเมืองรัตนปุระในวันขึ้น ๗ ค่ำ เดือน ๔ เมื่อกาลียุคครบ ๑๒๑๙ ปี อถ ธมฺมราชา สงฺฆราชสฺส อาราเม จตุภูมิกํ วิหารํ การาเปตฺวา ตตฺถ เต วสาเปสิ. จตูหิ ปจฺจเยหิจ สงฺคหํ อกาสิ. สงฺฆราชาจ เตสํ ทฺวินฺนํ ปกฺขิกานํ วจนํ สุตฺวา พหูหิ คนฺเถหิ สํสนฺทิตฺวา วิวาทํ วินิจฺฉินฺทิ. ตาทิเส ฐาเน สงฺกรโทสสฺส อตฺถิภาวํ ปกาเสตฺวา สนฺเทสปณฺณมฺปิ เตสํ อทาสิ. ครั้งนั้น พระธรรมราชาทรงให้สร้างวิหาร ๔ ชั้นในอารามของพระสังฆราช แล้วทรงให้ท่านเหล่านั้นพำนัก ณ ที่นั้น และทรงสงเคราะห์ด้วยปัจจัย ๔ และพระสังฆราชทรงสดับคำของภิกษุทั้งสองฝ่ายแล้ว ทรงสอบทานกับคัมภีร์หลายเล่ม แล้วทรงวินิจฉัยอธิกรณ์ ทรงประกาศความมีอยู่แห่งโทษปะปนกันในที่เช่นนั้น แล้วทรงประทานหนังสือสารแก่ท่านเหล่านั้นด้วย มหาธมฺมราชาจ [Pg.176] เตสํ ปุน สิกฺขํ สงฺฆราชสฺส สนฺติเก คณฺหาเปตฺวา ปิฏกตฺตยโปตฺถกาทีนิ ทาตพฺพวตฺถูนิ ทตฺวา ตสฺมึเยว สํวจฺฉเร ปฐมอาสาฬิมาสสฺส กาฬปกฺขทสมิยํ นาวาย เต เปเสสิ. และพระมหาธรรมราชาทรงให้ท่านเหล่านั้นรับการศึกษาอีกครั้งจากพระสังฆราช ทรงประทานสิ่งของที่ควรให้มีคัมภีร์พระไตรปิฎกเป็นต้น แล้วทรงส่งท่านเหล่านั้นกลับด้วยเรือในวันแรม ๑๐ ค่ำ เดือน ๘ แรก ในปีนั้นเอง ตโต ปจฺฉาจ ญาณาลงฺการสุมนมหาธมฺมราชคุรุคณาจริยปกฺเข ภิกฺขูปิ ตปฺปกฺขิกสฺส ปญฺญาโมลิตฺเถรสฺส สิสฺเส วิมลโชติธมฺมนนฺทภิกฺขู เปเสสุํ สทฺธึ อริยาลงฺกาเรน นาม สามเณเรน จตูหิจ อุปาสเกหิ. เตจ กลิยุเค วีสาธิเก ทฺวิสเต สหสฺเสจ สมฺปตฺเต กตฺติกมาสสฺส ชุณฺหปกฺขปญฺจมิยํ สมฺปตฺตา. หลังจากนั้น ภิกษุในฝ่ายของพระญาณลังการสุมานะมหาสังฆราชอาจารย์ ก็ได้ส่งพระวิมลโชติภิกษุและพระธรรมนันทภิกษุ ผู้เป็นศิษย์ของพระปัญญามูลีเถระซึ่งเป็นพวกเดียวกัน พร้อมด้วยสามเณรนามว่าอริยลังการ และอุบาสก ๔ คน และท่านเหล่านั้นได้มาถึงในวันขึ้น ๕ ค่ำ เดือน ๑๒ เมื่อกาลียุคครบ ๑๒๒๐ ปี ตทาปิ สงฺฆราชสฺส อาราเมเยว เอกํ วิหารํ การาเปตฺวา เต วสาเปสิ. จตูหิ ปจฺจเยหิจ สงฺคหํ อกาสิ. สงฺฆราชาปิ ปุน วินิจฺฉยํ อทาสิ ยถาวุตฺตนเยน. ธมฺมราชา เตสมฺปิ ภิกฺขูนํ สงฺฆราชสฺส สนฺติเก ปุน สิกฺขํ คณฺหาเปตฺวา สามเณรญฺจ อุปสมฺปาเทตฺวา จตูหิ ปจฺจเยหิ สงฺคหํ กตฺวา ปหิณิ. ในครั้งนั้น พระราชาทรงให้สร้างวิหารแห่งหนึ่งในอารามของพระสังฆราช แล้วทรงให้ท่านเหล่านั้นพำนัก และทรงสงเคราะห์ด้วยปัจจัย ๔ พระสังฆราชก็ทรงประทานคำวินิจฉัยอีกครั้งตามนัยที่กล่าวมาแล้ว พระธรรมราชาทรงให้ภิกษุเหล่านั้นรับการศึกษาอีกครั้งจากพระสังฆราช และทรงให้อุปสมบทสามเณร แล้วทรงสงเคราะห์ด้วยปัจจัย ๔ แล้วทรงส่งกลับไป ตโต ปจฺฉาจ กลิยุเค พาวีสาธิเก ทฺวิวสฺสสเต สหสฺเสจ สมฺปตฺเต มาฆมาสสฺส กาฬปกฺขเอกาทสมิยํ สีหฬทีปโตเยว ทฺเว ภิกฺขู ตโย สามเณรา จตฺตาโร อุปาสกา สรชตสุวณฺณกรณฺฑกํ สรชตสุวณฺณเจติยทาตุํ หตฺถิทนฺตมยํ พุทฺธรูปํ มหาโพธิปตฺตานิ มหาโพธิตจํ มหาโพธิปติฏฺฐานสูมึ สีหฬทกฺขิณสาขาโพธิปตฺตานิ ทุติยสตฺตาหอนิมิสฏฺฐานภูมิญฺจ ธมฺมปณฺณาการตฺถาย คเหตฺวา รตนปุณฺณํ นาม มหาราชฏฺฐานีนครํ สมฺปตฺตา. เตสมฺปิ ธมฺมราชา จตูหิ ปจฺจเยหิ สงฺคหํ กตฺวา สงฺฆรญฺโญ อาราเม วสาเปสิ. ภิกฺขุนญฺจ ปุน สิกฺขํ คณฺหาเปสิ. สามเณรานญฺจ อุปสมฺปทกมฺมํ คหฏฺฐานญฺจ ปพฺพชฺชกมฺมํ คณฺหาเปสิ. หลังจากนั้น ในวันแรม ๑๑ ค่ำ เดือน ๓ เมื่อกาลียุคครบ ๑๒๒๒ ปี ภิกษุ ๒ รูป สามเณร ๓ รูป อุบาสก ๔ คน จากลังกาทวีปนั่นเอง ได้นำผอบเงินและทอง พระธาตุเจดีย์เงินและทอง พระพุทธรูปงาช้าง ใบมหาโพธิ์ เปลือกมหาโพธิ์ ดินจากที่ประดิษฐานมหาโพธิ์ ใบโพธิ์จากกิ่งโพธิ์ทักษิณของลังกา และดินจากสถานที่อนิมิสสเจดีย์ในสัปดาห์ที่สอง มาเพื่อเป็นเครื่องบรรณาการทางธรรม ได้มาถึงเมืองหลวงชื่อรัตนปุระ พระธรรมราชาทรงสงเคราะห์ท่านเหล่านั้นด้วยปัจจัย ๔ แล้วทรงให้พำนักในอารามของพระสังฆราช และทรงให้ภิกษุรับการศึกษาอีกครั้ง และทรงให้อุปสมบทสามเณร และทรงให้คฤหัสถ์บรรพชา อิจฺเจวํ มรมฺมรฏฺเฐ ภควโต ปรินิพฺพานโต ปฏฺฐาย ยาวชฺชตนา [Pg.177] สาสนสฺส เถรปรมฺปรวเสน ปติฏฺฐานตา เวทิตพฺพา. ด้วยประการฉะนี้ ในประเทศพม่า ตั้งแต่ปรินิพพานของพระผู้มีพระภาคเจ้าจนถึงปัจจุบัน พึงทราบว่าพระศาสนาได้ตั้งมั่นสืบต่อกันมาโดยลำดับแห่งพระเถระ อิจฺเจวํ มรมฺมมณฺฑเล อริมทฺทนปุเร อรหนฺตตฺเถรคโณ อุตฺตราชีวตฺเถรฉปฺปทตฺเถรคโณ สิวลิตฺเถรคโณ อานนฺทตฺเถรคโณ ตามลินฺทตฺเถรคโณติ ปญฺจ คณา อเหสุํ. ด้วยประการฉะนี้ ในแคว้นพม่า ณ เมืองอริมัททนะ มีคณะสงฆ์ ๕ คณะ คือ คณะพระอรหันตเถระ คณะพระอุตตราชีวเถระและพระฉัพพทัตเถระ คณะพระสีวลีเถระ คณะพระอานันทเถระ และคณะพระตามลินทเถระ อิทานิ อริมทฺทนนคเร ปญฺจคณโต ปฏฺฐาย วิชยปุรเชยฺยปุรรตนปูเรสุ เถรปรมฺปรวเสน สาสนสฺส อนุกฺกเมน อาคตภาวํ ทสฺสยิสฺสามิ. สิริเขตฺตนคเร หิ ‘โส ยาํ โนํ’ นาม ราชา ปรกฺกมวํสิกสฺส สารทสฺสิตฺเถรสฺส อนฺเตวาสิกํ สทฺธมฺมฏฺฐิติตฺเถรํ อตฺตโน อาจริยํ กตฺวา ปูเชสิ. บัดนี้ ข้าพเจ้าจะแสดงความเป็นมาของพระศาสนาโดยลำดับแห่งพระเถระ ตั้งแต่คณะสงฆ์ ๕ คณะในเมืองอริมัททนะ ไปจนถึงเมืองวิชัยปุระ ชัยยปุระ และรัตนปุระ ในเมืองศรีเกษตร พระราชาพระนามว่า "โสยามโน" ได้ทรงยกพระสัทธัมมฐิติเถระ ผู้เป็นศิษย์ของพระสารทัสสีเถระในวงศ์ปรักกมะ ขึ้นเป็นพระอาจารย์ของพระองค์แล้วทรงบูชา กลิยุคสฺส จตุวสฺสาธิกอฏฺฐสตกาเล สิริเขตฺตนครโต อาคนฺตฺวา โส รตนปูเร รชฺชํ กาเรสิ. อถ อตฺตโน ปุตฺตํ อเนกิภํ นาม ราชกุมารํ มหาราช นาเมน สิริเขตฺตนครํ ภุญฺชาเปสิ. ทกฺขิณทิสาภาเค ‘กู วฺเฐ ฏ-โย โม’ นครํ, ปจฺฉิมทิสาภาเค ‘โผ โขํ’ นาม ฐานํ, อุตฺตรทิสาภาเค ‘ม โลํ’ นครํ, ปุรตฺถิมทิสาภาเค ‘โกํ โขํ’ นาม ฐานํ, เอตฺถนฺตเร นิสินฺนานํ คิหีนํ มม ปุตฺตสฺส อาณา ปวตฺตตุ, ภิกฺขูนํ มมาจริยสฺส สทฺธมฺมฏฺฐิติตฺเถรสฺส อาณา ปวตฺตตูติ นิยฺยาเทสิ. ในกาลียุค ๘๐๔ ปี พระองค์เสด็จมาจากเมืองศรีเกษตร แล้วทรงครองราชย์ในเมืองรัตนปุระ ครั้งนั้น ทรงให้พระราชโอรสพระนามว่าอเนกิภะ ทรงครองเมืองศรีเกษตรในพระนามว่ามหาราช ทรงมอบหมายว่า "ขอให้อำนาจของบุตรเราจงแผ่ไปแก่คฤหัสถ์ผู้อาศัยอยู่ในระหว่างนี้ คือทางทิศใต้ เมือง 'กูวเถะตะโยโม' ทางทิศตะวันตก สถานที่ชื่อ 'โพโขม' ทางทิศเหนือ เมือง 'มะโลม' ทางทิศตะวันออก สถานที่ชื่อ 'กอมโขม' และขอให้อำนาจของพระสัทธัมมฐิติเถระผู้เป็นอาจารย์ของเราจงแผ่ไปเหนือภิกษุทั้งทั้งหลาย" ตสฺสจ สทฺธมฺมฏฺฐิติตฺเถรสฺส อริยวํสตฺเถโร มหาสามิตฺเถโรติ ทฺเว สิสฺสา อเหสุํ. เตสุ มหาสามิตฺเถโร ปุพฺเพ วุตฺตนเยน สาสนวํสํ อาเนสฺสามีติ สีหฬทีปํ คนฺตฺวา สีหฬทีปโต สทฺธึ ปญฺจหิ ภิกฺขูหิ สทฺธมฺมจารึ นาม เถรํ อาเนตฺวา อภินวสิกฺขํ คณฺหิตฺวา สิริเขตฺตนคเร สีหฬทีปวํสิกํ สาสนํ วฑฺฒาเปตฺวา นิสีทิ. ตสฺส มหาสาริตฺเถรสฺส สิสฺโส อตุลวํโส นาม เถโร จตูสุ ทิสาสุ อหิณฺฑิตฺวา ปริยตฺตึ อุคฺคณฺหิตฺวา สิริเขตฺตนคเรเยว [Pg.178] ตมฺพุลภุญฺชมาติกาสมีเป สาสนํ ปคฺคณฺหิตฺวา นิสีทิ. ตสฺส อตุลวํสตฺเถรสฺส สิสฺโส รตนรํสี นาม เถโรจ ปริยตฺติเวสารชฺชํ ปตฺวา สิริเขตฺตนคเรเยว สาสนํ ปคฺคณฺหิตฺวา นิสีทิ. ตสฺสจ รตนรํ สิตฺเถรสฺส สิสฺโส สตฺววธมฺมราชสฺส อาจริโย อภิสงฺเกโต นาม เถโร ปริยตฺติเวสารชฺชํ ปตฺวา สิริเขตฺตนครเยว สาสนํ ปคฺคณฺหิตฺวา นิสีทิ. ตสฺส ปน สิสฺโส มุนินฺทโฆโส นาม เถโร อตฺถิ. กลิยุเค สตฺตตาธิเก นวสเต สมฺปตฺเต ปจฺฉิมปกฺขาธิกราชา สิริเขตฺตนครํ อภิภวิตฺวา นนฺทโยเธน นาม อมจฺเจน สทฺธึ ตํ มุนินฺทโฆสตฺเถรํ อาเนตฺวา รตนปูเร ปติฏฺฐาเปสิ. พระอริยวงศ์เถระและพระมหาสามิเถระ เป็นศิษย์ ๒ รูปของพระสัทธัมมัฏฐิติเถระนั้น. ในบรรดาพระเถระเหล่านั้น พระมหาสามิเถระได้ไปสู่เกาะสีหลด้วยตั้งใจว่า "เราจักนำวงศ์แห่งพระศาสนามาโดยนัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้ว" แล้วนำพระเถระชื่อสัทธัมมจารีพร้อมด้วยภิกษุ ๕ รูปมาจากเกาะสีหล รับสิกขาใหม่แล้ว ยังพระศาสนาอันเป็นวงศ์ของเกาะสีหลให้เจริญในเมืองสิริเขตแล้วพำนักอยู่. พระอตุลวงศ์เถระผู้เป็นศิษย์ของพระมหาสาริเถระนั้น เที่ยวไปในทิศทั้งสี่ ศึกษาปริยัติแล้ว ประดิษฐานพระศาสนาไว้ใกล้มาติกาที่ฉันหมากในเมืองสิริเขตนั้นเองแล้วพำนักอยู่. พระรัตนรังสีเถระผู้เป็นศิษย์ของพระอตุลวงศ์เถระนั้น ถึงความเชี่ยวชาญในปริยัติแล้ว ประดิษฐานพระศาสนาไว้ในเมืองสิริเขตนั้นเองแล้วพำนักอยู่. พระอภิสังเกตเถระผู้เป็นอาจารย์ของพระเจ้าสัตววธรรมราช และเป็นศิษย์ของพระรัตนรังสีเถระนั้น ถึงความเชี่ยวชาญในปริยัติแล้ว ประดิษฐานพระศาสนาไว้ในเมืองสิริเขตนั้นเองแล้วพำนักอยู่. ก็ศิษย์ของท่านมีอยู่รูปหนึ่งชื่อมุนินทโฆสเถระ. เมื่อกาลียุคมาถึง ๙๗๐ ปี พระเจ้าปัศจิมปักขาธิราชมีชัยเหนือเมืองสิริเขตแล้ว นำพระมุนินทโฆสเถระนั้นพร้อมด้วยอำมาตย์ชื่อนันทโยธะมาประดิษฐานไว้ในเมืองรัตนปุระ. โส กิร ปจฺฉิมปกฺขาธิกราชา เอวํ กเถสิ,- อหํ สิริเขตฺตนครํ ลภิตฺวา เอกํเยว ภิกฺขุํ เอกํเยว คิหึ ลภามีติ. ได้ยินว่า พระเจ้าปัศจิมปักขาธิราชนั้นได้ตรัสอย่างนี้ว่า "เราได้เมืองสิริเขตแล้ว ได้ภิกษุเพียงรูปเดียวและคฤหัสถ์เพียงคนเดียวเท่านั้น" โส ปน เถโร สามเณรนาเมน มุนินฺทโฆโส นาม. อุปสมฺปนฺนกาเล ปน มาตุลภูตสฺส เถรสฺส นาเมน อุปาลิ นาม. ทินฺนนาเมน ปน ติปิฏกาลงฺกาโร นาม. ติริยปพฺพตวิหาเร ปน วาสตฺตา ฐานนาเมน ติริยปพฺพตตฺเถโร นาม. พระเถระนั้น โดยชื่อเมื่อเป็นสามเณรชื่อว่ามุนินทโฆสะ. แต่ในกาลเมื่ออุปสมบทแล้ว ชื่อว่าอุปาลี ตามชื่อของพระเถระผู้เป็นลุง. ส่วนโดยชื่อที่ได้รับพระราชทาน ชื่อว่าติปิฏกาลังการะ. และเพราะพำนักอยู่ที่วัดติริยบรรพต จึงมีชื่อตามสถานที่ว่า ติริยบรรพตเถระ. โส กิร เอราวตีนทีตีเร จตุภูมิกวิหาเร ปฐมํ นิสีทิตฺวา ปจฺฉา กลิยุคสฺส วสฺสสหสฺเส กาเลสฏฺฐิวสฺสายุโก หุตฺวา ติริยปพฺพตวิหาเร นิสีทิ. สามเณรกาเล โส ชลุมสฺยามภเยน รตนปูรโต นิกฺขมิตฺวา เกตุมตีนครํ ปตฺวา ตตฺถ ติสาสนธชตฺเถรสฺส สิสฺสภูตสฺส ธมฺมราชคุรุตฺเถรสฺส สนฺติเก คนฺถํ อุคฺคณฺหึ. ปาฬิอฏฺฐกถาฏีกาสุ อติเฉกตาย ทหรกาเลเยวจ เวสฺสนฺตรชาตกํ กพฺยาลงฺกาเรน พนฺธิตฺวา กถนโต อติวิย ปากโฏ อโหสิ. ตสฺส ปน [Pg.179] เถรสฺส สิสฺโส อุจฺจนครวาสี มหาติสฺสตฺเถโรติ สงฺคิรชนปเท อรญฺญวาสํ วสิตฺวา ปริยตฺตึ วาเจตฺวา สาสนํ ปคฺคณฺหิ. ตสฺส ปน สิสฺโส เรมินคาเม คามวาสี จนฺทตฺเถโร นาม. ตสฺส สิสฺโส ตํคามวาสี คุณสิริตฺเถโร นาม. ตสฺส สิสฺโส ตํคามวาสี กลฺยาณธชตฺถโร นาม. โส ปน เถโร ปทุมนคเร สหสฺโสโรธโพโธทธิคาเมสุ ปริยตฺตึ วาเจตฺวา นิสีทิ. ตสฺส สิสฺโส โพโธทธิคามวาสิโน อินฺโทภาสกลฺยาณจกฺกวิมลาจารตฺเถรา สหสฺโสโรธคามวาสิโน คุณสารจนฺทสารตฺเถรา วํตุมคามวาสี วรเอสิตฺเถโร กนฺนินคเร ชรราชคาม วาสี คุณสิริตฺเถโรจาติ อิเม เถรา กลฺยาณธชตฺเถรสฺส สนฺติเก ปุน สิกฺขํ คเหตฺวา ปริยตฺตึ อุคฺคณฺหิตฺวา โกวิทา อเหสุํ. ได้ยินว่า ท่านพำนักอยู่ที่จตุภูมิวิหารริมฝั่งแม่น้ำอิรวดีก่อน ต่อมาเมื่อกาลียุคครบ ๑,๐๐๐ ปี มีอายุได้ ๖๐ ปี จึงได้พำนักอยู่ที่วัดติริยบรรพต. เมื่อครั้งเป็นสามเณร ท่านหนีภัยจากพวกชลุมสยามออกจากเมืองรัตนปุระ ไปถึงเมืองเกตุมาตี และได้ศึกษาคัมภีร์ในสำนักของพระธรรมราชครูเถระ ผู้เป็นศิษย์ของพระติสาสนธชเถระ ณ ที่นั้น. เพราะความที่ท่านเป็นผู้เชี่ยวชาญยิ่งในพระบาลี อรรถกถา และฎีกา และเพราะการที่ท่านรจนาเวสสันดรชาดกด้วยกพยาลังการะตั้งแต่เมื่อยังเยาว์วัย ท่านจึงเป็นผู้ปรากฏชื่อเสียงโด่งดังอย่างยิ่ง. ส่วนศิษย์ของพระเถระนั้น คือพระมหาติสสเถระ ผู้อยู่ในเมืองอุจจานคร ได้อยู่ป่าในสังคีรชนบท บอกปริยัติแล้วยกย่องพระศาสนาไว้. ส่วนศิษย์ของท่าน คือพระจันทเถระ ผู้อยู่ในหมู่บ้านเรมินคาม. ศิษย์ของท่าน คือพระคุณสิริเถระ ผู้อยู่ในหมู่บ้านนั้น. ศิษย์ของท่าน คือพระกัลยาณธชเถระ ผู้อยู่ในหมู่บ้านนั้น. ส่วนพระเถระนั้นได้บอกปริยัติแล้วพำนักอยู่ในเมืองปทุมนคร ในหมู่บ้านสหัสโสโรธะและหมู่บ้านโพโธทธี. พระเถระเหล่านี้คือ พระอินโทภาสกัลยาณจักรวิมลาจารเถระ ผู้อยู่ในหมู่บ้านโพโธทธี, พระคุณสารเถระและพระจันทรสารเถระ ผู้อยู่ในหมู่บ้านสหัสโสโรธะ, พระวรเอสิเถระ ผู้อยู่ในหมู่บ้านวันตุมะ, และพระคุณสิริเถระ ผู้อยู่ในหมู่บ้านชรราชคามในเมืองกันนิ พระเถระเหล่านี้รับสิกขาใหม่ในสำนักของพระกัลยาณธชเถระ ศึกษาปริยัติแล้วเป็นผู้เชี่ยวชาญ. ตสฺเสว กลฺยาณธชตฺเถรสฺส สิสฺโส สงฺคิรชนปเท สมิวนคาเม นิสินฺโน ธมฺมธโร นาม เถโร มหลฺลกกาเล ปทุมนคเร กุสุมมูลคาเม นิสีทิตฺวา คนฺถํ วาเจตฺวา สาสนํ ปคฺคณฺหิ. พระเถระชื่อธัมมธโร ผู้อยู่ในหมู่บ้านสมิวคามในสังคีรชนบท เป็นศิษย์ของพระกัลยาณธชเถระนั้นเอง ในเวลาที่ชราแล้ว ได้พำนักอยู่ในหมู่บ้านกุสุมมูละในเมืองปทุมนคร บอกคัมภีร์แล้วยกย่องพระศาสนาไว้. เตสุ คุณสิริตฺเถโร อมรปุรมาปกสฺส รญฺโญ กาเล คุณาภิลงฺการสทฺธมฺมมหาราชาธิราชคุรูติ นามลญฺฉํ คณฺหิตฺวา เชยฺยภูมิวาสกิตฺติวิหาเร ปฏิวสิ. ในบรรดาพระเถระเหล่านั้น พระคุณสิริเถระในสมัยของพระเจ้าผู้สร้างเมืองอมรปุระ ได้รับราชทินนามว่า "คุณาภิลังการสัทธัมมมหาราชาธิราชคุรุ" แล้วพำนักอยู่ที่กิตติวิหารอันตั้งอยู่ในชัยภูมิ. ตสฺส ปน เถรสฺส สิสฺโส ญาณาภิวํสธมฺมเสนาปติมหาธมฺมราชาคุรุ นาม มหาเถโร. ตสฺเสว รญฺโญ กาเล สงฺฆราชา อโหสิ. โส ปน เถโร สีหฬทีเป อมรปุรนิกายิกานํ ปภโว. คุณาภิลงฺการสทฺธมฺมมหาธมฺมราชาธิราชคุรุตฺเถรสฺเสว สิสฺโส ติปิฏกาลงฺการมหาธมฺมราชคุรุ นาม เถโร. ตสฺส สิสฺโส สูริยวํสาภิสิริปวราลงฺการธมฺมเสนาปติ มหาธมฺมราชาธิราชคุรุ นาม เถโร อมรปุรทุติยมาปกสฺส รญฺโญ กาเล [Pg.180] สงฺฆราชา อโหสิ. ตสฺส ปน สิสฺโส เญยฺย ธมฺมาภิวํสมุนิวรญาณกิตฺติสิริปวราลงฺการธมฺมเสนาปติ- มหาธมฺมราชาธิราชคุรุ มหาเถโร ทุติยํ อมรปุรมาปกสฺส รตนปุณฺณมาปกสฺสจ รญฺโญ กาเลสุ สงฺฆ ราชา อโหสิ. โส ปน ญาณาภิวํสธมฺมเสนาปติมหาธมฺมราชาธิราชคุรุตฺเถรสฺส สงฺฆรญฺโญ สิสฺโสปิ วรเอสิตฺเถรสฺส สิสฺโสจ อโหสิ. ส่วนพระมหาเถระชื่อญาณาภิวังสธัมมเสนาบดีมหาสังฆราชครู เป็นศิษย์ของพระเถระนั้น. ท่านได้เป็นสังฆราชในสมัยของพระราชาพระองค์นั้นเอง. ส่วนพระเถระนั้นเป็นต้นกำเนิดของภิกษุผู้นับถืออมรปุรนิกายในเกาะสีหล. พระเถระชื่อติปิฏกาลังการมหาธรรมราชครู เป็นศิษย์ของพระคุณาภิลังการสัทธัมมมหาธรรมราชครูเถระนั้นเอง. พระเถระชื่อสุริยวงศ์อภิสิริปวรลังการธัมมเสนาบดีมหาธรรมราชครู เป็นศิษย์ของท่าน ได้เป็นสังฆราชในสมัยของพระเจ้าผู้สร้างเมืองอมรปุระพระองค์ที่สอง. ส่วนพระมหาเถระชื่อเญยยธัมมาภิวังสมุนิวรญาณกิตติสิริปวรลังการธัมมเสนาบดีมหาธรรมราชครู เป็นศิษย์ของท่าน ได้เป็นสังฆราชในสมัยของพระเจ้าผู้สร้างเมืองอมรปุระพระองค์ที่สอง และในสมัยของพระเจ้าผู้สร้างเมืองรัตนปุระ. ส่วนท่านนั้นเป็นทั้งศิษย์ของพระสังฆราชญาณาภิวังสธัมมเสนาบดีมหาธรรมราชครูเถระ และเป็นศิษย์ของพระวรเอสิเถระด้วย. อยํ สีหฬทีปโต สพฺพปจฺฉิมาคเตหิ สทฺธมฺมจารีมหาสามิตฺเถเรหิ ยาว อมฺหากํ อาจริยา เถรปรมฺปรา ทสฺสนกถา. นี้คือเรื่องราวแสดงลำดับพระเถระผู้เป็นอาจารย์ของเรา ตั้งแต่พระสัทธัมมจารีและพระมหาสามิเถระผู้มาถึงจากเกาะสีหลภายหลังที่สุด. อยมฺปิ อปรา เถรปรมฺปรา เวทิตพฺพา. ฉปฺปทตฺเถรวํสิโก สทฺธมฺมกิตฺติ นาม เถโร เชยฺยปุรํ อาคนฺตฺวา จตุทีปภูมิฏฺฐาเน นิสีทิตฺวา มหาอริยวํสตฺเถรสฺส สนฺติเก ปริยตฺตึ อุคฺคณฺหิตฺวา ตโต ปจฺฉา เชตวนวิหารํ สงฺกมิตฺวา ตตฺถ นิสีทิตฺวา ปริยตฺตึ วาเจตฺวา สาสนํ ปคฺคณฺหิ. อนึ่ง พึงทราบลำดับพระเถระอีกสายหนึ่งดังนี้. พระเถระชื่อสัทธัมมกิตติ ผู้สืบวงศ์ของพระฉัพพทเถระ มายังเมืองชัยปุระ พำนักอยู่ในสถานที่ชื่อจตุทวีปภูมิ ศึกษาปริยัติในสำนักของพระมหาอริยวงศ์เถระ หลังจากนั้นได้ย้ายไปยังเชตวันวิหาร พำนักอยู่ที่นั่น บอกปริยัติแล้วยกย่องพระศาสนาไว้. ตสฺส สทฺธมฺมกิตฺติตฺเถรสฺส สิสฺโส ติสาสนธโช นาม. ตสฺส สิสฺโส ธมฺมราชคุรุ นาม. ตสฺส สิสฺโส มุนินฺทโฆโส นาม. ตสฺส สิสฺโส มหาติสฺโส นาม. ตสฺส สิสฺโส จนฺทปญฺโญ นาม. ตสฺส สิสฺโส คุณสิริ นาม. ตสฺส สิสฺโส ญาณธโช นาม. ตสฺส สิสฺโส ธมฺมธโร นาม. ตสฺส สิสฺโส อินฺโทภาโส นาม. ตโต ปฏฺฐาย กลฺยาณจกฺก วิมลาจาร คุณสาร จนฺทสาร วรเอสี คุณสิริ ญาณาภิวํส เญยฺยธมฺมาภิวํสตฺเถรานํ วเสน สาสนวํโส เวทิตพฺโพติ. ศิษย์ของพระสัทธัมมกิตติเถระนั้นชื่อติสาสนธชะ. ศิษย์ของท่านชื่อธรรมราชครู. ศิษย์ของท่านชื่อมุนินทโฆสะ. ศิษย์ของท่านชื่อมหาติสสะ. ศิษย์ของท่านชื่อจันทรปัญโญ. ศิษย์ของท่านชื่อคุณสิริ. ศิษย์ของท่านชื่อญาณธชะ. ศิษย์ของท่านชื่อธัมมธโร. ศิษย์ของท่านชื่ออินโทภาสะ. ตั้งแต่นั้นไป พึงทราบพระศาสนวงศ์โดยอำนาจแห่งพระเถระทั้งหลาย คือ กัลยาณจักร, วิมลาจาร, คุณสาร, จันทรสาร, วรเอสี, คุณสิริ, ญาณาภิวังสะ และเญยยธัมมาภิวังสะ. อยํ ปตฺตลงฺกสฺส ฉปฺปทตฺเถรสฺส สิสฺสภูตา สทฺธมฺมกิตฺติตฺเถรโต ปฏฺฐาย เถรปรมฺปรทสฺสนกถา. นี้คือเรื่องราวแสดงลำดับพระเถระ ตั้งแต่พระสัทธัมมกิตติเถระ ผู้เป็นศิษย์ของพระฉัพพทเถระแห่งปัตตลังกา. อิทํ รตนปุณฺณนคเร สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ. นี้คือการประดิษฐานพระศาสนาในเมืองรัตนปุณณนคร. เอวํ อปรนฺตรฏฺฐสงฺขาเตน เอกเทเสน สกลมฺปิ มรมฺมรฏฺฐํ [Pg.181] คเหตฺวา สาสนวํโส ทสฺเสตพฺโพ. ภควาปิ หิ อปรนฺตรฏฺเฐ จนฺทนวิหาเร วสิตฺวา ตมฺพทีปรฏฺเฐ ตํตํเทสมฺปิ อิทฺธิยา จริตฺวา สตฺตานํ ธมฺมํ เทเสสิเยวาติ. พึงแสดงพระศาสนวงศ์โดยรวมเอาประเทศพม่าทั้งหมดด้วยส่วนหนึ่งที่เรียกว่าอปรันตชนบทอย่างนี้. เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าก็ได้ประทับอยู่ที่จันทนวิหารในอปรันตชนบท แล้วเสด็จจาริกไปด้วยฤทธิ์ไปยังที่นั้นๆ ในแคว้นตัมพทีปะ ทรงแสดงธรรมแก่สัตว์ทั้งหลายแล้วแล. อิติ สาสนวํเส อปรนฺตรฏฺฐสาสนวํสกถามคฺโค ลำดับเรื่องราวพระศาสนวงศ์ในอปรันตชนบท ในพระศาสนวงศ์ จบเพียงเท่านี้. นาม ฉฏฺโฐ ปริจฺเฉโท. ชื่อปริจเฉทที่ ๖. ๗. กสฺมิรคนฺธารรฏฺฐสาสนวํสกถามคฺโค ๗. ลำดับเรื่องราวพระศาสนวงศ์ในแคว้นกัศมีระและคันธาระ. ๗. อิทานิ ยถาวุตฺตมาติกาวเสน กสฺมีรวนฺธารรฏฺฐสาสนวํสกถามคฺคํ วตฺตุํ โอกาโส อนุปฺปตฺโต, ตสฺมา ตํ วกฺขามิ. ๗. บัดนี้ โอกาสที่จะกล่าวลำดับเรื่องราวพระศาสนวงศ์ในแคว้นกัศมีระและคันธาระ ตามแนวมาติกาที่กล่าวมาแล้ว ได้มาถึงแล้ว เพราะฉะนั้น ข้าพเจ้าจักกล่าวเรื่องนั้น. ตติยสงฺคีตาวสาเน หิ มหาโมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถโร มชฺฌนฺติ กตฺเถรํ กสฺมีรคนฺธารรฏฺฐํ เปเสสิ,-ตฺวํ เอตํ รฏฺฐํ คนฺตฺวา เอตฺถ สาสนํ ปภิฏฺฐาเปหีติ. เอตฺถ จ กสฺมีรคนฺธารรฏฺฐํ นาม จีนรฏฺฐสมีเป ติฏฺฐติ. เตเนว หิ อธุนา กสฺมีรคนฺธารรฏฺฐวาสิโน จินรฏฺฐวาสิโนจ มนุสฺสา อรวาฬสฺส นาม นาคราชสฺส อุปฺปชฺชนกาลโต ปฏฺฐาย ยาวชฺชตนา นาครูปํ กตฺวา มาเนนฺติ ปูเชนฺติ สกฺกโรนฺติ, วตฺถภาชนาทีสุปิ นาครูปเมว เต เยภุยฺเยน กโรนฺตีติ. ในเวลาจบการสังคายนาครั้งที่ ๓ พระมหาโมคคัลลีบุตรติสสเถระได้ส่งพระมัชฌันติกเถระไปยังแคว้นกัศมีระและคันธาระว่า "ท่านจงไปสู่แคว้นนั้นแล้วประดิษฐานพระศาสนาในแคว้นนั้นเถิด" อนึ่ง แคว้นกัศมีระและคันธาระนั้นตั้งอยู่ใกล้แคว้นจีน ด้วยเหตุนั้นแล ในปัจจุบันนี้ มนุษย์ทั้งหลายผู้เป็นชาวแคว้นกัศมีระและคันธาระ และชาวแคว้นจีน นับตั้งแต่กาลที่พญานาคชื่ออารวาฬะเกิดขึ้นจนถึงทุกวันนี้ ย่อมทำรูปนาคแล้วนับถือ บูชา สักการะ แม้ในเครื่องนุ่งห่มและภาชนะเป็นต้น พวกเขาก็ย่อมทำรูปนาคเป็นส่วนมาก. โสจ มชฺฌนฺติกตฺเถโรปิ จตูหิ ภิกฺขูหิ สทฺธึ อตฺถ ปญฺจโม หุตฺวา ปาฏลิปุตฺตโต เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา หิมวติ อรวาฬทหสฺส อุปริ โอตริ. เตน โข ปน สมเยน กสฺมีรคนฺธารรฏฺเฐ สสฺสปากสมเย อรวาโฬ นาม นาคราชา อรวาฬทเห นิสีทิตฺวา กรกวสฺสํ นาม วสฺสาเปตฺวา สสฺสํ หราเปตฺวา มหาสมุทฺทํ ปาเปสิ. เตโรจ อรวาฬทหสฺส อุปริ โอตริตฺวา อรวาฬทหปิฏฺฐิกํ จงฺกมติปิ ติฏฺฐติปิ นิสีทติปิ เสยฺยมฺปิ กปฺเปติ. นาคมาณวกา ตํ ทิสฺวา อรวาฬสฺส นาคราชสฺส อาโรเจสุํ, - มหาราช เอโก ฉินฺนภินฺนปฏธโร ภณฺฑุกาสาววสโน อมฺหากํ อุทกํ ทูเสตีติ. ตทา ปน เถโร อตฺตานํเยว [Pg.182] นาคานํ ทสฺเสติ. นคราชา ตาวเทว โกธาภิภูโต นิกฺขมิตฺวา เถรํ ทิสฺวา มกฺขํ อสฺสหมาโน อนฺตลิกฺเข อเนกานิ ภึสนกานิ นิมฺมินิ. ตโต ตโต ภุสาวาตา วายนฺติ, รุกฺขา ฉิชฺชนฺติ, ปพฺพตกูฏา ปตนฺติ เมฆาคชฺชนฺติ, วิชฺชุํลตา นิจฺฉรนฺติ, อสนิโย ผลนฺติ, ภินฺนํ วิย คคนํ อุทกํ ปคฺฆรติ, ภยานกรูปา นาคกุมารา สนฺนิปตนฺติ, สยมฺปิ ธูมายติ ปชฺชลติ, ปหรณวุฏฺฐิโย วิสฺสชฺเชติ, โก อยํมุณฺฑโก ฉินฺนภินฺนปฏธโรติอาทีหิ ผรุสวจเนหิ เถรํ สนฺตชฺเชติ, เอถ คณฺหถ หนถ นิทฺธมถ อิมํ สมณนฺติ นาคพลํ อาณาเปสิ. พระมัชฌันติกเถระนั้นพร้อมด้วยภิกษุ ๔ รูป รวมเป็น ๕ รูป ได้เหาะขึ้นไปในอากาศจากเมืองปาฏลีบุตร แล้วลงมาเหนือสระอารวาฬะในป่าหิมพานต์ ก็ในสมัยนั้น พญานาคชื่ออารวาฬะในแคว้นกัศมีระและคันธาระ ในเวลาข้าวกล้าสุก ย่อมอยู่ในสระอารวาฬะแล้วยังฝนลูกเห็บให้ตก ยังข้าวกล้าให้พัดพาไปสู่มหาสมุทร พระเถระนั้นลงมาเหนือสระอารวาฬะแล้ว ย่อมจงกรมบ้าง ยืนบ้าง นั่งบ้าง นอนบ้าง บนพื้นสระอารวาฬะ พวกนาคมาณพเห็นดังนั้น จึงกราบทูลพญานาคอารวาฬะว่า "มหาราช สมณะผู้หนึ่งนุ่งห่มผ้าขาดวิ่น มีผ้ากาสาวะสีเหลืองหม่น ย่อมทำน้ำของเราให้สกปรก" ครั้งนั้น พระเถระย่อมแสดงตนแก่พวกนาค พญานาคถูกความโกรธครอบงำแล้ว ออกมาทันที เห็นพระเถระแล้วไม่อาจอดกลั้นความลบหลู่ได้ จึงเนรมิตสิ่งน่าสะพรึงกลัวมากมายในอากาศ ลมพายุพัดมาจากที่นั้นๆ ต้นไม้หักโค่น ยอดเขาพังทลาย เมฆคำราม สายฟ้าแลบฟาดฟัน น้ำไหลหลั่งราวกับท้องฟ้าแตก พวกนาคกุมารมีรูปร่างน่ากลัวมารวมกัน ตัวพญานาคเองก็มีควันพวยพุ่งลุกโชน ปล่อยห่าฝนอาวุธลงมา ข่มขู่พระเถระด้วยวาจาหยาบคายมีอาทิว่า "ไอ้หัวโล้นนุ่งห่มผ้าขาดวิ่นนี้เป็นใคร" แล้วสั่งกองทัพนาคว่า "มาเถิด จงจับ จงฆ่า จงขับไล่สมณะนี้ไปเสีย" เถโร สพฺพํ ตํ ภึสนกํ อตฺตโน อิทฺธิพเลน ปฏิพาหิตฺวา นาคราชานํ อาห,– พระเถระยับยั้งสิ่งน่าสะพรึงกลัวทั้งหมดนั้นด้วยฤทธิ์ของตนแล้ว กล่าวแก่พญานาคว่า– สเทวโกปิ เจ โลโก, อาคนฺตฺวา ตาสเยยฺย มํ; น เม ปฏิพโล อสฺส, ชเนตุํ ภยเภรวํ. แม้โลกพร้อมด้วยเทวดา มาข่มขู่เรา ก็ไม่สามารถยังความกลัวและความสะดุ้งให้เกิดขึ้นแก่เราได้. สเจปิ ตฺวํ มหึ สพฺพ, สสมุทฺทํ สปพฺพตํ; อุกฺขิปิตฺวา มหานาค, ขิเปยฺยาสิ มมูปริ. ดูก่อนพญานาคผู้ยิ่งใหญ่ แม้หากท่านจะยกแผ่นดินทั้งหมดพร้อมด้วยมหาสมุทรและภูเขา แล้วขว้างลงมาบนเรา. เนว เม สกฺกุเณยฺยาสิ, ชเนตุํ ภยเภรวํ; อญฺญทตฺถุ ตเววสฺส, วิฆาโต อุรคาธิปาติ. ท่านก็ไม่สามารถยังความกลัวและความสะดุ้งให้เกิดขึ้นแก่เราได้ ที่แท้ความพินาศย่อมมีแก่ท่านเท่านั้น ดูก่อนเจ้าแห่งนาค. เอวํ วุตฺเต นาคราชา วิหตานุภาโว นิปฺผลวายาโม ทุกฺขี ทุมฺมโน อโหสิ. เมื่อพระเถระกล่าวอย่างนี้แล้ว พญานาคก็มีอานุภาพอันถูกกำจัด มีความพยายามไร้ผล เป็นทุกข์ มีใจหม่นหมอง. ตํ เถโร ตงฺขณานุรูปาย ธมฺมิยา กถาย สนฺทสฺเสตฺวา สมาทเปตฺวา สมุตฺเตเชตฺวา สมฺปหํเสตฺวา ตีสุ สรเณสุ ปญฺจสุจ สีเลสุ ปติฏฺฐาเปสิ สทฺธึ จตุราสีติยา นาคสหสฺเสหิ. อญฺเญปิ พหู หิมวนฺตวาสิโน ยกฺขาจ คนฺธพฺพาจ กุมฺภณฺฑาจ เถรสฺส ธมฺมกถํ สุตฺวา สรเณสุจ สีเลสุจ ปติฏฺฐหึสุ. ปญฺจโกปิ ยกฺโข สทฺธึ ภริยาย ยกฺขินิยา ปญฺจหิจ ปุตฺตสเตหิ ปฐเม [Pg.183] ผเล ปติฏฺฐิโต. อถายสฺมา มชฺฌนฺติ กตฺเถโร สพฺเพนาคยกฺขรกฺขเส อามนฺเตตฺวา เอวมาห,- พระเถระได้ชี้แจง ชักชวน ปลุกเร้า และให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถาที่สมควรแก่ขณะนั้น แล้วให้พญานาคนั้นตั้งมั่นในสรณะ ๓ และศีล ๕ พร้อมด้วยนาค ๘๔,๐๐๐ ตน แม้ยักษ์ คนธรรพ์ และกุมภัณฑ์อื่นๆ อีกมากที่อาศัยอยู่ในป่าหิมพานต์ ได้ฟังธรรมีกถาของพระเถระแล้ว ก็ตั้งมั่นในสรณะและศีลทั้งหลาย ยักษ์ชื่อปัญจกะพร้อมด้วยภรรยาคือยักษิณี และบุตร ๕๐๐ ตน ได้ตั้งมั่นในปฐมผล ครั้งนั้น ท่านพระมัชฌันติกเถระได้เรียกนาค ยักษ์ และรากษสทั้งหมดมาแล้ว กล่าวอย่างนี้ว่า- มาทานิ โกธํ ชนยิตฺถ, อิโต อุทฺธํ ยถา ปุเร; สสฺสฆาตญฺจ มา กตฺถ, สุขกามา หิ ปาณิโน; กโรถ เมตฺตํ สตฺเตสุ, วสนฺตุ มนุชา สุขนฺติ. บัดนี้ พวกท่านอย่ายังความโกรธให้เกิดขึ้นอีกต่อไปเหมือนแต่ก่อน อย่าทำลายข้าวกล้าเลย เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมปรารถนาความสุข จงทำความเมตตาในสัตว์ทั้งหลาย ขอให้มนุษย์ทั้งหลายจงอยู่เป็นสุขเถิด. เต สพฺเพปิ สาธุ ภนฺเตติ เถรสฺส วจนํ ปฏิสฺสุณิตฺวา ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชึสุ. ตํ ทิวสเมว นาคราชสฺส ปูชาสมโย โหติ. อถ นาคราชา อตฺตโน รตนมยํ ปลฺลงฺกํ อาหราเปตฺวา เถรสฺส ปญฺญเปสิ. นิสีทิ เถโร ปลฺลงฺเก. นาคราชาปิ เถรํ พีชยมาโน สมีเป อฏฺฐาสิ. ตสฺมึ ขเณ กสฺมีรคนฺธารรฏฺฐวาสิโน อาคนฺตฺวา เถรํ ทิสฺวา อมฺหากํ นาคราชโตปิ เถโร มหิทฺธิกตโรติ เถรเมว วนฺทิตฺวา นิสินฺนา. เถโร เตสํ อาสิวิโสปมสุตฺตํ กเถสิ. สุตฺตปริโยสาเน อสีติยาปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. กุลสตสหสฺสญฺจ ปพฺพชิ. ตโต ปภุติ จ กสฺมีรคนฺธาโร ยาวชฺเชตนา กาสาวปชฺโชตา อิสิวาตปฏิวาตาเอว. พวกนาค ยักษ์ และรากษสทั้งหมดนั้นรับคำของพระเถระว่า 'ดีแล้ว ท่านผู้เจริญ' แล้วประพฤติตามที่พระเถระสั่งสอน ในวันนั้นเองเป็นเวลาที่พญานาคจะทำการบูชา ครั้งนั้น พญานาคได้นำบัลลังก์ที่ทำด้วยรัตนะของตนมาถวายพระเถระ พระเถระนั่งบนบัลลังก์ พญานาคก็ยืนอยู่ใกล้ๆ พัดวีพระเถระ ในขณะนั้น ชาวแคว้นกัศมีระและคันธาระมาถึง เห็นพระเถระแล้วคิดว่า 'พระเถระมีฤทธิ์มากกว่าพญานาคของเรา' จึงไหว้พระเถระแล้วนั่งลง พระเถระได้แสดงอาสีวิโสปมสูตรแก่พวกเขา ในที่สุดแห่งสูตร การบรรลุธรรมได้มีแก่สัตว์ ๘๐,๐๐๐ และตระกูลแสนตระกูลได้ออกบวช ตั้งแต่นั้นมา แคว้นกัศมีระและคันธาระจนถึงทุกวันนี้ ก็สว่างไสวด้วยผ้ากาสาวะ มีลมแห่งพระฤๅษีพัดผ่านอยู่เสมอ คนฺตฺวา กสฺมีรคนฺธารํ, อิสิ มชฺฌนฺติโก ตทา; ทุฏฺฐํ นาคํ ปสาเทตฺวา, โมเจสิ พนฺธนา พหูติ. ในกาลนั้น พระมัชฌันติกฤๅษีไปสู่แคว้นกัศมีระและคันธาระ ยังพญานาคผู้ดุร้ายให้เลื่อมใสแล้ว ปลดปล่อยสัตว์จำนวนมากจากเครื่องผูก อธุนา ปน กสฺมีรคนฺธารรฏฺเฐ สาสนสฺส อตฺถงฺคตสฺสวิย สูริยสฺส โอภาโส น ปญฺญายติ, ตสฺมา ตตฺถ สาสนสฺส ปติฏฺฐาเน วิตฺถาเรน วตฺตพฺพกิจฺจํ นตฺถีติ. แต่ในปัจจุบันนี้ แสงสว่างแห่งพระศาสนาในแคว้นกัศมีระและคันธาระไม่ปรากฏ ราวกับดวงอาทิตย์อัสดงไปแล้ว เพราะฉะนั้น จึงไม่มีกิจที่จะต้องกล่าวโดยพิสดารในการตั้งมั่นแห่งพระศาสนาในที่นั้น อิติ สาสนวํเส กสฺมีรคนฺธารรฏฺฐสาสนวํสกถามคฺโค จบเรื่องราวแห่งพระศาสนาในแคว้นกัศมีระและคันธาระ ในพระศาสนวงศ์ นาม สตฺตโม ปริจฺเฉโท. อันเป็นปริจเฉทที่ ๗ ๘. มหึสกรฏฺฐสฺสาสนวํสกถามคฺโค ๘. เรื่องราวแห่งพระศาสนาในแคว้นมหิสกะ ๘. อิทานิ [Pg.184] ยถาวุตฺตมาติกาวเสน มหึสกรฏฺฐสาสนวํสกถามคฺคํ วตฺตุํ โอกาโส อนุปฺปตฺโต, ตสฺมา ตํ วกฺขามิ. ๘. บัดนี้ โอกาสที่จะกล่าวเรื่องราวแห่งพระศาสนาในแคว้นมหิสกะ ตามแนวมาติกาที่กล่าวมาแล้ว ได้มาถึงแล้ว เพราะฉะนั้น ข้าพเจ้าจักกล่าวเรื่องนั้น ตติยสงฺคีตาวสาเน หิ มหาโมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถโร มหาเรวตฺเถรํ มหึสกมณฺฑลํ เปเสสิ,- ตฺวํ เอตํ รฏฺฐํ คนฺตฺวา เอตฺถ สาสนํ ปติฏฺฐาเปหีติ. ในที่สุดแห่งการสังคายนาครั้งที่ ๓ พระมหาโมคคัลลีบุตรติสสเถระได้ส่งพระมหาเรวตเถระไปยังมณฑลมหิสกะว่า 'ท่านจงไปสู่แคว้นนี้แล้วจงยังพระศาสนาให้ตั้งมั่นในแคว้นนี้เถิด' โสจ อตฺตปญฺจโม หุตฺวา มหึสกมณฺฑลํ อคมาสิ ปจฺจนฺติเมสุ ชนปเทสุ ปญฺจวคฺโค คโณ อลํ อุปสมฺปทกมฺมายาติ มญฺญมาโน. เถโร มหึสกมณฺฑลํ คนฺตฺวา เทวทูตสุตฺตํ กเถสิ. สุตฺตปริโยสาเน จตฺตาลีสปาณสหสฺสานิ ธมฺมจกฺขุํ ปฺปฏิลภึสุ. จตฺตาลีสํเยว ปาณสหสฺสานิ ปพฺพชึสุ. พระเถระนั้นมีตนเป็นที่ ๕ ได้ไปยังมณฑลมหิสกะ โดยคิดว่า 'คณะภิกษุ ๕ รูป ย่อมเพียงพอแก่การอุปสมบทกรรมในชนบทชายแดน' พระเถระไปถึงมณฑลมหิสกะแล้ว ได้แสดงเทวทูตสูตร ในที่สุดแห่งสูตร สัตว์ ๔๐,๐๐๐ ได้ดวงตาเห็นธรรม และสัตว์ ๔๐,๐๐๐ ได้ออกบวช คนฺตฺวาน รฏฺฐํ มหึสํ, มหาเรโว มหิทฺธิโก; โจเทตฺวา เทวทูเตหิ, โมเจสิ พนฺธนา พหูติ. พระมหาเรวตเถระผู้มีฤทธิ์มาก ไปสู่แคว้นมหิสกะแล้ว ตักเตือนด้วยเทวทูตทั้งหลาย ปลดปล่อยสัตว์จำนวนมากจากเครื่องผูก อธุนา ปน ตตฺถ สาสนสฺส อพฺเภหิวิย ปฏิจฺฉนฺนสฺส สูริยสฺส โอกาโส ทุพฺพโล หุตฺวา ปญฺญายติ. แต่ในปัจจุบันนี้ แสงสว่างแห่งพระศาสนาในที่นั้นปรากฏอ่อนกำลัง ราวกับดวงอาทิตย์ที่ถูกเมฆบดบัง อิติ สาสนวํเส มหึสกรฏฺฐสาสนวํสกถามคฺโค จบเรื่องราวแห่งพระศาสนาในแคว้นมหิสกะ ในพระศาสนวงศ์ นาม อฏฺฐโม ปริจฺเฉโท. อันเป็นปริจเฉทที่ ๘ ๙. มหารฏฺฐสาสนวํสกถามคฺโค ๙. เรื่องราวแห่งพระศาสนาในแคว้นมหารัฐ ๙. อิโต ปรํ มหารฏฺฐสาสนวํสกถามคฺคํ กถยิสฺสามิ ยถาวุตฺตมาติกาวเสน. ๙. ต่อจากนี้ไป ข้าพเจ้าจักกล่าวเรื่องราวแห่งพระศาสนาในแคว้นมหารัฐ ตามแนวมาติกาที่กล่าวมาแล้ว ตติยสงฺคีตาวสาเน หิ มหาโมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถโร มหาธมฺมรกฺขิตฺเถรํ มหารฏฺฐํ เปเสสิ,-ตฺวํ เอตํ รฏฺฐํ คนฺตฺวา เอตฺถ สาสนํ ปติฏฺฐาเปสีติ. ในที่สุดแห่งการสังคายนาครั้งที่ ๓ พระมหาโมคคัลลีบุตรติสสเถระได้ส่งพระมหาธรรมรักขิตเถระไปยังแคว้นมหารัฐว่า 'ท่านจงไปสู่แคว้นนี้แล้วจงยังพระศาสนาให้ตั้งมั่นในแคว้นนี้เถิด' มหาธมฺมรกฺขิตตฺเถโรจ อตฺตปญฺจโม หุตฺวา มหารฏฺฐํ คนฺตฺวา มหานารทกสฺสปชาตกกถาย มหารฏฺฐเก ปสาเทตฺวา [Pg.185] จตุราสีติปาณสหสฺสานิ มคฺคผเลสุ ปติฏฺฐาเปสิ. เตรสสหสฺสานิ ปพฺพชึสุ. เอวํ โส ตตฺถ สาสนํ ปติฏฺฐาเปสิ. พระมหาธรรมรักขิตเถระมีตนเป็นที่ ๕ ไปยังมหารัฐ ทำให้ชาวมหารัฐเลื่อมใสด้วยมหานารทกัสสปชาดก แล้วให้สัตว์ ๘๔,๐๐๐ ตั้งอยู่ในมรรคและผล ๑๓,๐๐๐ ได้ออกบวช พระเถระได้ตั้งพระศาสนาไว้ในที่นั้นด้วยประการฉะนี้ มหารฏฺฐํ อิสิ คนฺตฺวา, โส มหา ธมฺมรกฺขิโต; ชาตกํ กถยิตฺวาน, ปสาเทสิ มหาชนนฺติ. พระมหาธรรมรักขิตฤๅษีนั้นไปสู่มหารัฐแล้ว กล่าวชาดก ทำให้มหาชนเลื่อมใส ตตฺถ กิร มนุสฺสา ปุพฺเพ อคฺคิหุตาทิมิจฺฉากมฺมํ เยภุยฺเยน อกํสุ. เตเนว เถโร มหานารทกสฺสปชาตกกถํ เทเสสิ. ตโต ปฏฺฐาย ตตฺถ มนุสฺสา ชาตก กถํ เยภุยฺเยน โสตุํ อติวิย อิจฺฉนฺติ. ภิกฺขูจ เยภุยฺเยน คหฏฺฐานํ ชาตกกถํเยว เทเสนฺติ. วิเสสโต ปน วสฺสนฺตรชาตกกถํ เต มนุสฺสา พหูหิ ทาตพฺพวตฺถูหิ ปูเชตฺวา สุณนฺติ. ได้ยินว่า มนุษย์ในที่นั้นเมื่อก่อนส่วนมากได้ทำมิจฉากรรมมีอัคคิหุตะเป็นต้น เพราะเหตุนั้น พระเถระจึงแสดงมหานารทกัสสปชาดก ตั้งแต่นั้นมา มนุษย์ในที่นั้นส่วนมากปรารถนาอย่างยิ่งที่จะฟังชาดก และภิกษุทั้งหลายส่วนมากก็แสดงชาดกแก่คฤหัสถ์ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง มนุษย์เหล่านั้นบูชาด้วยวัตถุไทยธรรมเป็นอันมากแล้วจึงฟังเวสสันดรชาดก ตญฺจ มหารฏฺฐํ นาม สฺยามรฏฺฐสมีเป ฐิตํ, เตเนว สฺยามรฏฺฐวาสิโนปิ ภิกฺขู คหฏฺฐาจ เยภุยฺเยน โสตุํ อิจฺฉนฺตีติ. มหาธมฺมรกฺขิตตฺเถโรปิ มหารฏฺฐวาสีหิ สทฺธึ สกลสฺยามรฏฺฐวาสีนํ ธมฺมํ เทเสสิ, อมตรสํ ปาเยสิ, ยถา โยนกธมฺมรกฺขิตตฺเถโร อปรนฺตรฏฺฐํ คนฺตฺวา สกลมรมฺมรฏฺฐวาสีนนฺติ. และมหารัฐนั้นตั้งอยู่ใกล้กับสยามรัฐ เพราะเหตุนั้น ภิกษุและคฤหัสถ์ชาวสยามรัฐส่วนมากก็ปรารถนาที่จะฟัง พระมหาธรรมรักขิตเถระก็ได้แสดงธรรมแก่ชาวสยามรัฐทั้งหมดพร้อมกับชาวมหารัฐ ให้ดื่มอมตรส เหมือนพระโยนกธรรมรักขิตเถระไปสู่อปรันตชนบทแล้วแสดงแก่ชาวมรัมมรัฐทั้งหมดฉะนั้น ยํ ปน โยนกรฏฺฐสาสนวํสกถายํ วุตฺตํ, ตมฺปิ สพฺพํ เอตฺถาปิ ทฏฺฐพฺพํเยว, เตหิ ตสฺส เอกสทิสตฺเตน ฐิตตฺตาติ. ตถา หิ นาคเสนตฺเถโรปิ โยนกรฏฺเฐ วสิตฺวา สฺยามรฏฺฐาทีสุปิ สาสนํ ปติฏฺฐาเปสิ. โยนกรฏฺฐวาสิโน มหาธมฺมคมฺภีรตฺเถรมหาเมธงฺกรตฺเถราจ สทฺธึ พหูหิ ภิกฺขูหิ สีหฬทีปํ คนฺตฺวา ตโต ปุนาคนฺตฺวา สฺยามรฏฺเฐ โสกฺกตยนครํ ปตฺวา ตตฺถ นิสีทิตฺวา สาสนํ ปคฺคณฺหิตฺวา ปจฺฉา ลกุนฺนนคเร นิสีทิตฺวา สาสนํ ปคฺคณฺหิ. เอวํ โยนกรฏฺเฐ สาสนํ ฐิตํ สฺยามาทีสุปิ ฐิตํเยวาติ ทฏฺฐพฺพํ. อนึ่ง สิ่งใดที่กล่าวไว้ในเรื่องพงศาวดารพระศาสนาในโยนกชนบท สิ่งนั้นทั้งหมดก็พึงเห็นในที่นี้ด้วย เพราะสิ่งเหล่านั้นตั้งอยู่เสมอกันกับสิ่งนี้ แท้จริง แม้พระนาคเสนเถระก็อยู่ในโยนกชนบทแล้วตั้งพระศาสนาไว้ในสยามรัฐเป็นต้นด้วย พระมหาธรรมคัมภีรเถระและพระมหาเมธังกรเถระชาวโยนกชนบทพร้อมด้วยภิกษุเป็นอันมากไปสู่เกาะสีหล แล้วกลับมาอีกครั้งหนึ่งถึงเมืองสุโขทัยในสยามรัฐ พำนักอยู่ที่นั่นแล้วอุปถัมภ์พระศาสนา ภายหลังพำนักอยู่ที่เมืองนครศรีธรรมราชแล้วอุปถัมภ์พระศาสนา พึงทราบว่า พระศาสนาตั้งอยู่ในโยนกชนบทอย่างนี้ ก็ตั้งอยู่ในสยามรัฐเป็นต้นด้วย พุทฺธสฺส ภควโต ปรินิพฺพานโต ทฺวิสตาธิกานํ ทฺวินฺนํ วสฺสสหสฺสานํ [Pg.186] อุปริ นวุติเม วสฺส สีหฬทีเป รชฺชํ ปตฺตสฺส กิตฺติสฺสิริราชสีหมหาราชสฺส อภิเสกโต ตติเย วสฺเส เตเนว กิตฺติสฺสิริราชสีหมหารญฺญา ปหิตปณฺณาการสาสนํ อาคมฺม สรามาธิปติธมฺมิกมหาราชาธิราเชนาณตฺเตหิ ลงฺกาทีปํ อาคเตหิ อุปาลิตฺเถ ราทีหิ ปติฏฺฐาปิโต วํโส อุปาลิวํโสติ ปากโฏ. โสจ ทุวิโธ ปุพฺพารามวิหารวาสีอภยคิริวิหารวาสีวเสนาติ. เอวํ มหานครโยนกลฺยามรฏฺเฐสุ สาสนํ ถิรํ หุตฺวา ติฏฺฐตีติ เวทิตพฺพนฺติ. ในพรรษาที่ ๙๐ ล่วง ๒,๒๐๐ พรรษา นับแต่ปรินิพพานของพระผู้มีพระภาคเจ้า และในพรรษาที่ ๓ นับแต่ราชาภิเษกของพระเจ้ากิตติสิริราชสีหะมหาราชผู้ครองราชย์ในเกาะสีหล วงศ์ที่พระอุบาลีเถระเป็นต้นผู้มาสู่เกาะลังกาตามพระบัญชาของพระธรรมิกมหาราชาธิราชผู้เป็นอธิบดีแห่งสยามรัฐ ซึ่งอาศัยพระราชสาส์นและเครื่องบรรณาการที่พระเจ้ากิตติสิริราชสีหะมหาราชนั้นส่งไป ได้ตั้งขึ้นนั้น มีชื่อเสียงว่า อุบาลีวงศ์. และวงศ์นั้นมี ๒ อย่าง คือ ฝ่ายที่อยู่ในบุพพารามวิหาร และฝ่ายที่อยู่ในอภัยคีรีวิหาร. พึงทราบว่า พระศาสนาตั้งมั่นอยู่ในมหานคร โยนก และสยามรัฐด้วยประการฉะนี้. อิติ สาสนวํเส มหารฏฺฐสาสนวํสกถามคฺโค นาม จบเรื่องพงศาวดารพระศาสนาในมหารัฐ ในคัมภีร์ศาสนวงศ์ นวโม ปริจฺเฉโท. ปริจเฉทที่ ๙. ๑๐. จินรฏฺฐสาสนวํสกถามคฺโค ๑๐. เรื่องพงศาวดารพระศาสนาในจีนรัฐ ๑๐. ตโต ปรํ ปวกฺขามิ จีนรฏฺฐสาสนวํสกถามคฺคํ ยถาฏฺฐวิตมาติกาวเสน. ๑๐. จากนั้น ข้าพเจ้าจักกล่าวเรื่องพงศาวดารพระศาสนาในจีนรัฐ ตามมาติกาที่ตั้งไว้. ตติยสงฺคีตาวสาเน หิ มหาโมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถโร มชฺฌิมตฺเถรํ จินรฏฺฐํ เปเสสิ,-ตฺวํ เอตํ รฏฺฐํ คนฺตฺวา เอตฺถ สาสนํ ปติฏฺฐาเปหีติ. ในที่สุดแห่งการสังคายนาครั้งที่ ๓ พระมหาโมคคัลลีบุตรติสสเถระได้ส่งพระมัชฌิมเถระไปยังจีนรัฐว่า 'ท่านจงไปสู่รัฐนี้แล้วตั้งพระศาสนาไว้ในที่นี้เถิด'. มชฺฌิมตฺเถโรจ กสฺสปโคตฺตเรน อฬกเรวตฺเถเรน ทุนฺทภิยตฺเถเรน มหาเรวตฺเถเรนจ สทฺธึ หิมวนฺตปฺปเทเส ปญฺจจีนรฏฺฐํ คนฺตฺวา ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนสุตฺตนฺตกถายตํ เทสํ ปสาเทตฺวา อสีติปาณโกฏิโย มคฺคผลรตนานิ ปฏิลาเภสิ. ปญฺจปิจ เต เถรา ปญฺจรฏฺฐานิ ปสาเทสุํ. เอกเมกสฺส สนฺติเก สหสฺสมตฺตา ปพฺพชึสุ. เอวํ เต ตตฺถ สาสนํ ปติฏฺฐาเปสุํ. พระมัชฌิมเถระพร้อมด้วยพระอฬกเรวัตเถระผู้มีโคตรกัสสปะ พระทุนทุภิยเถระ และพระมหาเรวัตเถระ ไปยังปัญจจีนรัฐในหิมวันตประเทศ ทำให้ประเทศนั้นเลื่อมใสด้วยธัมมจักกัปปวัตตนสูตร แล้วให้สัตว์ ๘๐ โกฏิ ได้รัตนคือมรรคผล. พระเถระทั้ง ๕ รูปนั้นทำให้รัฐทั้ง ๕ เลื่อมใส. ภิกษุประมาณ ๑,๐๐๐ รูปได้บวชในสำนักของแต่ละรูป. ด้วยประการฉะนี้ พระเถระเหล่านั้นได้ตั้งพระศาสนาไว้ในที่นั้น. คนฺตฺวา มชฺฌิมตฺเถโร, หิมวนฺตํ ปสาทยิ; ยกฺขเสนํ ปกาเสนฺโต, ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนนฺติ. พระมัชฌิมเถระไปแล้ว ทำให้หิมวันตประเทศเลื่อมใส แสดงยักษเสนา (กองทัพยักษ์) ด้วยธัมมจักกัปปวัตตนสูตร. ตตฺถ กิร มนุสฺสา เยภุยฺเยน จนฺทีปรมีสฺวารานํ ยกฺขานํ ปูชํ [Pg.187] กโรนฺติ. เตเนว เต ปญฺจ เถรา เตสํ ยกฺขเสนํ ปกาสยิตฺวา ธมฺมํ เทเสสุํ. กสฺมีรคนฺธารรฏฺฐํ ปน กทาจิ กทาจิ จีนรฏฺฐินฺทสฺส วิชิตํ โหติ, กทาจิ กทาจิ ปน วิสุํ โหติ. ตทา ปน วิสุํเยว อโหสีติ ทฏฺฐพฺพํ. ได้ยินว่า มนุษย์ในที่นั้นส่วนมากบูชายักษ์ผู้เป็นใหญ่คือจัณฑีและปรเมศวร. เพราะเหตุนั้น พระเถระทั้ง ๕ รูปนั้นจึงแสดงธรรมโดยเปิดเผยยักษเสนา (กองทัพยักษ์) แก่พวกเขา. อนึ่ง แคว้นกัศมีระและคันธาระบางครั้งก็เป็นอาณาเขตของพระราชาแห่งจีนรัฐ บางครั้งก็เป็นอิสระ. พึงทราบว่า ในครั้งนั้นเป็นอิสระนั่นเอง. จีรนฏฺเฐ ปน ภควโต สาสนํ ทุพฺพลํเยว หุตฺวา อฏฺฐาสิ, น ถิรํ หุตฺวา. เตเนว อิทานิ ตตฺถ กตฺถจิเยว สาสนํ ฉายามตฺตํว ปญฺญายติ, วาตเวเคน วิกิณฺณอพฺภํวิย ติฏฺฐตีติ. อนึ่ง พระศาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้าในจีนรัฐนั้นตั้งอยู่โดยอ่อนแอ ไม่มั่นคง. เพราะเหตุนั้น บัดนี้ พระศาสนาในที่นั้นจึงปรากฏเพียงเงาในบางแห่งเท่านั้น ตั้งอยู่เหมือนเมฆที่กระจัดกระจายด้วยแรงลมฉะนั้น. อิติ สาสนวํเส จีนรฏฺฐสาสนวํสกถามคฺโค นาม จบเรื่องพงศาวดารพระศาสนาในจีนรัฐ ในคัมภีร์ศาสนวงศ์ ทสโม ปริจฺเฉโท. ปริจเฉทที่ ๑๐. เอวํ สพฺเพน สพฺพํ สาสนวํสกถามคฺโค นิฏฺฐิโต. เรื่องพงศาวดารพระศาสนาทั้งหมดจบลงด้วยประการฉะนี้. เอตฺตาวตาจ – ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ – ลงฺกาคเตน สนฺเตน, จิตฺรญาเณน ภิกฺขุนา; สรณงฺกรนาเมน, สทฺธมฺมฏฺฐิติกามินา. อันภิกษุผู้สงบ มีปัญญาอันวิจิตร นามว่า สรณังกร ผู้ปรารถนาความตั้งมั่นแห่งพระสัทธรรม ผู้มาจากลังกา. ทูรโตเยว ทีปมฺหา, สุมงฺคเลน โชตินา; วิสุทฺธสีลินาเจว, ทีปนฺตรฏฺฐภิกฺขุนา. และอันภิกษุชาวต่างประเทศ ผู้มีรัศมีคือสุมางคละ ผู้มีศีลบริสุทธิ์ ผู้มาจากเกาะอันไกล. อญฺเญหิจาภิยาจิโต, ปญฺญาสามีติ นามโก; อกาสึ สุฏฺฐุกํ คนฺถํ, สาสนวํสปฺปทีปิกํ. และอันผู้อื่นทั้งหลายอ้อนวอนแล้ว ข้าพเจ้าผู้มีนามว่า ปัญญาสามี ได้ทำคัมภีร์อันดีงามนี้ ซึ่งเป็นเครื่องส่องสว่างพงศาวดารพระศาสนา. ทฺวิสเตจ สหสฺเสจ, เตวีสาธิเก คเต; ปุณฺณายํ มิคสีรสฺส, นิฏฺฐํ คตาว สพฺพโส. เมื่อล่วงไป ๒,๒๒๓ ปี ในวันเพ็ญเดือนมิคสิระ (เดือน ๑) คัมภีร์นี้ได้สำเร็จบริบูรณ์ทั้งหมด. โกจิ เอตฺเถว โทโส เจ, ปญฺญายติ สุจิตฺตกา; ตํ ขมนฺตุ จ สุทฺธิยา, คณฺหนฺตุ ยุตฺติกํ หเวติ. หากมีข้อผิดพลาดใดๆ ปรากฏในที่นี้ ขอท่านผู้มีจิตดีทั้งหลายจงอดโทษให้ และจงถือเอาแต่สิ่งที่ถูกต้องเถิด.
བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།	འགྲེལ་བཤད།	འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།	གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།	1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣	1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།	2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།	3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)	4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)	4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།	5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།	6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥	7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển Pali	Chú giải	Phụ chú giải	Khác
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi