นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

ඒ භාග්‍යවත් වූ, අරහත් වූ, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට මාගේ නමස්කාරය වේවා!

สาสนวํสปฺปทีปิกา

සාසනවංශප්පදීපිකාව

พุทฺธํ [Pg.1] สุมาลี ทฺวิปทุตฺตโม ตโม,หนฺตฺวาน โพเธสิธ ปงฺกชํ กชํ;

มคฺคคฺคเสลมฺหิ สุญฏฺฐิโต ฐิโต,โส มํ จิรํ ปาตุ สุขํ สทา สทา.

දෙපා ඇත්තන් අතර උත්තම වූ, මනා මල්දමක් බඳු වූ, කෙලෙස් අන්ධකාරය නසා මෙලොව නෙළුමක් බඳු වූ සත්ත්වයා අවදි කළා වූ, උතුම් වූ මාර්ග නමැති පර්වතයෙහි මනාව පිහිටා සිටියා වූ ඒ බුදුරජාණන් වහන්සේ මා සැමදා දීර්ඝ කාලයක් සුවසේ රකිත්වා!

สีหฬทฺทีปโตเยว,อาคเตหิ ทิสนฺตเร;

ภิกฺขูหิ ยาจิโต กสฺสํ,สาสฺนวํสปฺปทีปิกํ.

සිංහල ද්වීපයෙන් මෙන්ම වෙනත් දේශයන්ගෙන් ද පැමිණි භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් කරන ලද ආරාධනයෙන් මම මේ 'සාසනවංශප්පදීපිකාව' සම්පාදනය කරමි.

กามญฺจ โปราเณหิ ยา,สาสฺนวํสปฺปทิปิกา;

วิตฺถาร วาจนามคฺคา,วิรจิตา วินิจฺฉยา.

පුරාණාචාර්යවරුන් විසින් රචිත යම් සාසනවංශප්පදීපිකාවක් වේ ද, එය විස්තරාත්මක කියවීම් මාර්ගයන්ගෙන් හා විනිශ්චයන්ගෙන් යුක්තව විරචිත ය.

สา [Pg.2] ปน มรมฺมภาสาย,กตตฺตาเยว เอเตสํ;

ทีปนฺตรนิวาสินํ,วหาติ สุฏฺฐุนาตฺถํ.

නමුදු එය මියන්මාර් (බුරුම) භාෂාවෙන් ලියා ඇති බැවින්, වෙනත් ද්වීපයන්හි වෙසෙන ජනයාට ඉන් නිසි ප්‍රයෝජනයක් අත් නොවේ.

ตสฺมา หิ มูลภาสาย,กริสฺสามิ อหํ หเว;

สํสนฺทิตฺวาน คนฺเถหิ,ตํ สลฺลกฺเขนฺตุ สาธโวติ.

එබැවින් මම විවිධ ග්‍රන්ථයන් සමඟ සසඳා බලා, මෙය මූලික භාෂාවෙන් (පාලි භාෂාවෙන්) රචනා කරමි. සාධු ජනයා එය මනාව වටහා ගනිත්වා!

ตตฺรายํมาติกา –

එහි මාතෘකාව මෙසේ ය:

๑. นวฏฺฐานาคตสาสนวํสกถามคฺโค,

1. නවස්ථානයකට පැමිණි ශාසන වංශ කථා මාර්ගය,

๒. สีหฬทีปิกสาสนวํสกถามคฺโค,

2. සිංහල ද්වීපයේ ශාසන වංශ කථා මාර්ගය,

๓. สุวณฺณภูมิสาสนวํสกถามคฺโค,

3. ස්වර්ණභූමි ශාසන වංශ කථා මාර්ගය,

๔. โยนกรฏฺฐสาสนวํสกถามคฺโค,

4. යෝනක රට්ඨ ශාසන වංශ කථා මාර්ගය,

๕. วนวาสีรฏฺฐสาสนวํสกถามคฺโค,

5. වනවාසී රට්ඨ ශාසන වංශ කථා මාර්ගය,

๖. อปรนฺตรฏฺฐสาสนวํสกถามคฺโค,

6. අපරන්ත රට්ඨ ශාසන වංශ කථා මාර්ගය,

๗. กสฺมีรคนฺธารรฏฺฐสาสนวํสกถามคฺโค,

7. කාශ්මීර ගන්ධාර රට්ඨ ශාසන වංශ කථා මාර්ගය,

๘. มหึสกรฏฺฐสาสนวํสกถามคฺโค,

8. මහිංසක රට්ඨ ශාසන වංශ කථා මාර්ගය,

๙. มหารฏฺฐสาสนวํสวถามคฺโค,

9. මහාරට්ඨ ශාසන වංශ කථා මාර්ගය,

๑๐. จินรฏฺฐสาสนวํสกถามคฺโคจาติ.

10. චීන රට්ඨ ශාසන වංශ කථා මාර්ගය ද වේ.

๑. นวฏฺฐานาคตสาสนวํสกถามคฺโค

1. නවස්ථානයකට පැමිණි ශාසන වංශ කථා මාර්ගය

๑. ตตฺถ จ นวฏฺฐานาคตสาสนวํสกถามคฺโค เอวํ เวทิตพฺโพ. อมฺหากญฺหิ ภควา สมฺมาสมฺพุทฺโธ เวเนยฺยานํ หิตตฺถาย หตฺถคตํ สุขํ อนาทิยิตฺวา ทีปงฺกรสฺส ภควโต ปาทมูเล พฺยากรณํ นาม มญฺชูสก ปุปฺผํ ปิลนฺธิตฺวา กปฺปสตสหสฺสาธิกานิ จตฺตาริ อสขฺเย ยานิ อเนกาสุ ชาตีสุ อตฺตโน เขทํ อนเปกฺขิตฺวา สมตึสปารมิโย [Pg.3] ปูเรตฺวา เวสฺสนฺตรตฺตภาวโต จวิตฺวา ตุสิตปุเร เทวสุขํ อนุภวิ.

1. එහි නවස්ථානයකට පැමිණි ශාසන වංශ කථා මාර්ගය මෙසේ දත යුතුය. අපගේ භාග්‍යවත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ වෛනෙය ජනයාගේ යහපත පිණිස තමන් සතු ව පැවති ලෞකික සැපය නොතකා, දීපංකර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පාද මූලයේදී නියත විවරණ නමැති මල් පියුම් පැළඳ, සාර අසංඛ්‍ය කල්ප ලක්ෂයක් මුළුල්ලේ අනේක ජාතීන්හි තමන්ගේ වෙහෙස නොබලා, සමතිස් පෙරුම්දම් පුරා, වෙස්සන්තර ආත්මභාවයෙන් චුතව තුසිත පුරයෙහි දිව්‍ය සැප අනුභව කළ සේක.

ตทา เทเวหิ อุยฺโยชิยมาโน หุตฺวา กปิลวตฺถุมฺหิ โหสมตรญฺญา ปภุติ อสมฺภินฺนาตฺติยวํสิกสฺส สุทฺโธ ธนสฺสนาม มหารญฺโญ อคฺคมเหสิยา อสมฺภินฺนาตฺติยวํ สิกาย มายาย กุจฺฉีสฺมึ อาสาฬิมาสสฺส ปุณฺณมิยํ คุรุวาเร ปฏิสนฺธึ คเหตฺวา อสมาสจฺจเยน เวสาขมาสสฺส ปุณฺณมิยํ สุกฺกวาเร วิชายิตฺวา โสฬสวสฺสิกกาเล รชฺชสมฺปตฺตึ ปตฺวา เอกูนตึสวสฺสานิ อติกฺกมิตฺวา มงฺคลอุยฺยานํ นิกฺขมนกาเล เทเวหิ ทสฺสิตานิ จตฺตาริ นิมิตฺตานิ ปสฺสิตฺวา สํเวคํ อาปชฺชิตฺวา มหาภินิกฺขมนํ นิกฺขมิตฺวา อโนมายนาม นทิยา ตีเร ภมร วณฺณสนฺนิภานิ เกสานิ ฉินฺทิตฺวา เทวทตฺติยกาสาวํ ปฏิจฺฉาเทตฺวา เน รญฺชรายนาม นทิยา ตีเร เวสาขมาสสฺส ปุณฺณมิยํ ปจฺจูสกาเล สุชาตายนาม เสฏฺฐิธีตาย ทินฺนํ ปายาสํ เอกูนปณฺณาสวาเรน ปริภุญฺชิตฺวา ปุริมิกานํ สมฺมาสมฺพุทฺธานํ ธมฺมตาย สุวณฺณปาตึ นทิยํ โอตาเรตฺวา มหาโพธิมณฺฑํ อุปสงฺกมิตฺวา อปราชิตปลฺลงฺเก นิสีทิตฺวา อนมตคฺคสํ สารโต ปฏฺฐาย อตฺตานํ ฉายา วิย อนุยนฺตานํ อเนกสตกิเลสเวรีนํ สีสํ จตูหิ มคฺคสตฺเถหิ ฉินฺทิตฺวา ติโลกคฺคมหาธมฺมราชตฺตํ ปตฺวา ปญฺจตาลีสวสฺสานํ เตสุ เตสุ ฐาเนสุ เตสํ เตสํ สตฺตานํ มหากรุณาสมาปตฺติชาลํ ปตฺถาเรตฺวา เทสนาญาณํ วิชมฺเภตฺวา ธมฺมํ เทเสตฺวา สาสนํ ปติฏฺฐาเปสิ. ปติฏฺฐาเปตฺวา จ ปน อสีติวสฺสายุกกาเล วิชฺโชตยิตฺวา นิพฺพายนปฺป ทาปชาลํ วิย อนุปาทิเสสนิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายิ. มจฺจุ ธมฺมสฺส จ นาม ตีสุ โลเกสุ อติมมายิตพฺโพ เอส, อติครุกาตพฺโพ เอส, อติภายิตพฺโพ เอสาติ วิชานนสภาโว นตฺถิ. ภควนฺตํเยว ตาว ติโลกคฺคปุคฺคลํ อาทาย [Pg.4] คจฺฉติ, กึมงฺคํ ปน อมฺเห เยวา เตวา, อโหวตอจฺฉริยา สงฺขารธมฺโมติ. โหนฺติ เจตฺถ–

එකල්හි දෙවියන් විසින් ආරාධනා කරනු ලැබ, කපිලවස්තු පුරයෙහි මහාසම්මත රජුගේ පටන් නොබිඳුණු අසම්භින්න ක්ෂත්‍රිය වංශයකින් පැමිණි සුද්ධෝදන නම් මහා රජුගේ අග්‍රමහේෂිකාව වූ, නොබිඳුණු අසම්භින්න ක්ෂත්‍රිය වංශික මහාමායා දේවියගේ කුසෙහි ඇසළ මස පුර පසළොස්වක පෝ දිනෙක, බ්‍රහස්පතින්දා දිනක පිළිසිඳගෙන, දස මසක් ඇවෑමෙන් වෙසක් මස පුර පසළොස්වක පෝ දිනෙක, සිකුරාදා දිනක උපත ලැබූ සේක. සොළොස් හැවිරිදි වියෙහිදී රාජ්‍ය සම්පත්තිය ලබා, විසිනව වසරක් ඉක්ම ගිය තැන, මංගල උද්‍යානයට නික්මෙන කල්හි දෙවියන් විසින් පෙන්වන ලද සතර පෙරනිමිති දැක, සංවේගයට පත්ව මහාභිනිෂ්ක්‍රමණය කොට, අනෝමා නම් ගංතීරයේදී බඹර පැහැති කෙස් කළඹ කපා දමා, දෙවියන් විසින් පූජා කරන ලද කසාවත පිළිගෙන, නේරංජරා නම් ගංතීරයේදී වෙසක් පුර පසළොස්වක දින අලුයම් කාලයේදී සුජාතා නම් සිටුදූ විසින් පූජා කරන ලද කිරිපිඬු දානය කොටස් සතලිස් නවයකින් වළඳා, පෙර සම්මා සම්බුදුවරුන්ගේ ධර්මතාවයට අනුව රන් තලිය ගඟෙහි පා කර හැර, මහාබෝධි මණ්ඩපයට වැඩම කොට, අපරාජිත පර්යංකයෙහි වැඩහිඳ, අනමතග්ග සංසාරයේ පටන් තමන් පසුපස සෙවනැල්ල මෙන් ලුහුබැඳ ආ සිය ගණන් කෙලෙස් සතුරන්ගේ හිස් සතර මාර්ග ඥාන නමැති ආයුධයෙන් සිඳ දමා, තිලෝගුරු මහා ධර්මරාජ පදවියට පත්වූ සේක. ඉන්පසු වසර පන්සාලිසක් මුළුල්ලෙහි ඒ ඒ ස්ථානයන්හිදී ඒ ඒ සත්ත්වයන් වෙනුවෙන් මහා කරුණා සමාපත්ති ජාලය පතුරුවා, දේශනා ඥානය විහිදුවා, ධර්මය දේශනා කොට ශාසනය පිහිටුවූ සේක. ශාසනය පිහිටුවා, අසූවන වියේදී, දිලිසී නිවී යන පහන් සිළක් මෙන් අනුපාදිශේෂ නිර්වාණ ධාතුවෙන් පිරිනිවන් පා වදාළ සේක. මරණ ධර්මය නම් තුන් ලෝකයෙහි 'මොහු අතිශයින් සෙනෙහවන්තයෙකි, මොහු ඉතා ගරු කටයුත්තෙකි, මොහුට බෙහෙවින් බිය විය යුතුය' කියා සලකන ස්වභාවයක් ඇත්තේ නොවේ. තිලෝගුරු බුදුරජාණන් වහන්සේව පවා මාරයා රැගෙන යන්නේ නම්, අප වැනි අය ගැන කුමන කතාද? අහෝ! සංස්කාර ධර්මයෝ ඒකාන්තයෙන්ම පුදුමාකාරය! මේ පිළිබඳව මෙසේ ද පැවසේ:

มจฺจุธมฺโม จ นาเมส,นิลฺลชฺโช จ อโนตฺตปฺปี;

ติโลกคฺคํว อาทาย,คจฺฉี ปเคว อญฺเญสุ.

මේ මරණ ධර්මය නම් ලැජ්ජාවක් නැති, බියක් ද නැති එකකි. එය තිලෝගුරු බුදුරජාණන් වහන්සේව පවා රැගෙන යන්නේ නම්, අනෙක් අය ගැන කුමන කතාද?

ยถา โคฆาตโก โจโร,มาเรตุํเยว อารภิ;

โคณํ ลทฺธาน โลกมฺหิ,ปโยชนํว เอตฺตกํ.

හරක් මරන්නෙකු හෝ සොරුන් ගොනෙකු ලැබූ කල, උගේ මස් පිණිස මරන්නටම සැරසෙන්නේ යම් සේද, ලොවෙහි ඔවුන්ගේ එකම ප්‍රයෝජනය එයම වේ.

ตเถว มจฺจุราชา จ,หินฺทคูนํ คุณํ อิธ;

น วิชานาติ เอโส หิ,มาเรตุํเยว อารภีติ.

එලෙසම මාරයා ද මෙලොව ගුණවතුන්ගේ ගුණාංග හඳුනන්නේ නැත. ඔහු සැමවිටම සැරසෙන්නේ මරණයට පත් කිරීමටමය.

สตฺตาหปรินิพฺพุเต จ ภควติ อายสฺมา มหากสฺสโป ติยฑฺฒสตาธิเกหิ สหสฺสมตฺเตหิ ภิกฺขูหิ สทฺธิ ปาวาโต กุสีนารายํ อาคจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเค ภควา สมฺมาสมฺพุทฺโธ ปรินิพฺพุโตติ สุตฺวา อวีตโสก ภิกฺขู โรทนฺเต ทิสฺวา วุทฺธปพฺพชิโต สุภทฺทานาม ภิกฺขุ เอวํ วทติ– มา อาวุโส ปริเทวิตฺถ, นตฺเถตฺถ โสจิตพฺโพนามโกจิ, ปุพฺเพ มยํ ภวาม สมเณน เค,ภเมน อุปทฺทุตา– อิทํ กโรถ อิทํ ตุมฺหากํ กปฺปติ, มา อิทํ กริตฺถ น อิทํ ตุมฺหากํ กปฺปตีติ, เสยฺยถาปิ อิณสาธิเกน ทาโสติ, อิทานิ ปน มยํ ยํ ยํ อิจฺฉาม, ตํ ตํ สกฺกา กาตุํ, ยํ ยํ ปน น อิจฺฉาม,ตํ ตํ สกฺกา อกาตุนฺติ. ตํ สุตฺวา อีทิสํ ปน เวรีปุคฺคลํ ปฏิจฺจ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ภควโต สาสนํ ขิปฺปํ อนฺตรธาเรยฺย, อิทานิ สุวณฺณกฺขนฺธสทิโส สรีโร สํวิชฺชมาโน [Pg.5]เยว ทุกฺเขน นิปฺผาทิเต สาสเน มหาภยํ อุปฺปชฺชิ จ, อีทิโส ปุคฺคโล อญฺญํ อีทิสํ ปุคฺคลํ สหายํ ลภิตฺวา วุทฺธิมาปชฺชนฺโต หาเปตุํ สกฺกุเณยฺย มญฺเญติ จิตฺตกฺเขทํ ปตฺวา ธมฺมสํเวคํ ลภิตฺวา อิมํ ภิกฺขุํ อิเธว เสตวตฺถํ นิวาสาเปตฺวา สรีเร ภสฺเมน วิกิริตฺวา พหิทฺธา กริสฺสามีติ จินฺเตสิ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිනිවන් පා සත් දිනක් ගිය තැන, ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප මහ රහතන් වහන්සේ එක්දහස් තුන්සිය පනහක් පමණ වූ භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ පාවා නුවර සිට කුසිනාරා නුවර බලා වඩින අතරතුර, මඟ මධ්‍යයේදී භාග්‍යවත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ වදාළ බව අසා, සෝකය දුරු නොකළ භික්ෂූන් වහන්සේලා හඬනු දැක, මහලු වියේදී පැවිදි වූ සුභද්‍ර නම් මහලු පැවිද්දා මෙසේ කීවේය: 'ඇවැත්නි, නොහඬන්න, මෙහි ශෝක විය යුතු කිසිවක් නැත. පෙර අපි "මෙය කරන්න, මෙය තොපට කැපය, මෙය නොකරන්න, මෙය තොපට අකැපය" කියමින් අපට හිරිහැර කළ ඒ ශ්‍රමණයන් වහන්සේගෙන් පීඩා වින්දෙමු (හරියට ණයහිමියෙකුට ගැති වූ දාසයෙකු මෙනි). දැන් අපට රිසි දෙයක් කරන්නටත්, අකමැති දෙයක් නොකර සිටීමටත් පිළිවන.' එය ඇසූ (මහා කාශ්‍යප හිමියෝ), 'මෙවැනි වෛරී පුද්ගලයෙකු නිසා සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනය වහා අතුරුදන් විය හැක. දැන් රන් කඳක් වැනි ශ්‍රී ශරීරය තවමත් පවතිද්දීම, ඉතා දුකසේ ගොඩනැඟූ ශාසනයට මෙතරම් මහත් බියක් ඇති විය. මෙවැනි පුද්ගලයෙකු තවත් එවැනිම මිතුරෙකු ලබා බලවත් වුවහොත් ශාසනය විනාශ කිරීමට පවා සමත් වනු ඇතැයි' සිතා සිතේ බලවත් කනගාටුවක් ඇති කරගෙන ධර්ම සංවේගයට පත්ව, 'මෙම භික්ෂුවට මෙහිදීම සුදු වත් අන්දවා, ඇඟ පුරා අළු තවරා, ශාසනයෙන් පිටමං කරමි' යි සිතූ සේක.

ตทา อายสฺมโต มหากสฺสปตฺเถรสฺส เอตทโหสิ,– อิทานิ สมณสฺส โคตมสฺส สรีรํ สํวิชฺชมานํเยว ปริสา วิวาทํ กโรนฺตีติ มนุสฺสา อุปวทิสฺสนฺติติ. ตโต ปจฺฉา อิมํ วิตกฺกํ วูปสเมตฺวา ขมิตฺวา สมฺมาสมฺพุทฺโธ ภควา ปรินิพฺพายมาโนปิ เตน ปน เทสิโต ธมฺโม สํวิชฺชติ, เตน เทสิตสฺส ธมฺมสฺส ถิรํ ปติฏฺฐาปนตฺถาย สงฺคายิยมานํ อีทิเสหิ ปุคฺคเลหิ สาสนํ น อนฺตรธายิสฺสติ, จิรํ ฐสฺสติ เยวาติ มนสิกริตฺวา ภควโต ทินฺนปํสุ กูลจีวราทิวเสน ธมฺมานุคฺคหํ อนุสฺสริตฺวา ภควโต ปรินิพฺพานโต ตติเย มาเส อาสาฬิมาสสฺส ปุณฺณมิโต ปญฺจเม ทิวเส ราชคเห สตฺตปณฺณิคุหายํ อาชาตสตฺตุํนาม ราชานํ นิสฺสาย ปญฺจหิ อรหนฺต สเตหิ สทฺธึ สตฺตมาเสหิ ปฐมํ สงฺคายนํ อกาสิ.

එකල්හි ආයුෂ්මත් මහාකාශ්‍යප මහරහතන් වහන්සේට මෙබඳු සිතිවිල්ලක් ඇති විය: \“දැන් ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේගේ ශරීරය (ධාතූන් වහන්සේලා) පවතිද්දීම පිරිස මෙසේ කලහ කරන්නේ නම්, මිනිස්සු දෝෂාරෝපණය කරනු ඇත.\” ඉන්පසු ඒ කල්පනාව සන්සිඳුවාගෙන, සම්මා සම්බුදු රජාණන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑවත් උන්වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද ධර්මය පවතින බැවින්, උන්වහන්සේ දෙසූ ධර්මය ස්ථිරව පිහිටුවීම උදෙසා මෙබඳු ශ්‍රේෂ්ඨ පුද්ගලයන් විසින් ධර්ම සංගායනාවක් කරනු ලැබුවහොත් ශාසනය අතුරුදහන් නොවී දීර්ඝ කාලයක් පවතිනු ඇතැයි මෙනෙහි කළ සේක. තවද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේට පාංශුකූල සිවුර හුවමාරු කරගැනීම ආදී වශයෙන් කළ ධර්ම අනුග්‍රහය සිහිපත් කරමින්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පිරිනිවීමෙන් තුන්වන මාසයෙහි, ඇසළ පුර පසළොස්වක පොහෝ දිනෙන් පස්වන දිනයේදී, රජගහ නුවර සප්තපර්ණී ගුහාද්වාරයේදී, අජාසත්ත රජුගේ රැකවරණය හා අනුග්‍රහය ඇතිව, රහතන් වහන්සේලා පන්සිය නමක් සමඟ මාස හතකින් පළමු ධර්ම සංගායනාව සිදු කළ සේක.

ตทา อฏฺฐจตฺตาลีสาธิกสตกลิยุคํ อนวเสสโต อปเนตฺวา กลิยุเคน สาสนํ สมํ กตฺวา ฐเปสิ. ยทา ปน อชาตสตฺตุ รญฺโญ รชฺชํ ปตฺวา อฏฺฐวสฺสานิ อเหสุํ, ตทา มรมฺมรฏฺเฐ ตงฺโกสงฺคตฺวปุเร ชมฺพุทีปธชสฺสนาม รญฺโญ รชฺชํ ปตฺวา อติเรกปญฺจวสฺสานิ อเหสุนฺติ.

එකල්හි එක්සිය හතළිස් අටක් වූ කලියුග වර්ෂය සම්පූර්ණයෙන්ම ඉවත් කර, කලියුගය ශාසන වර්ෂයට සමාන වන සේ පිහිටුවන ලදී. යම් කලෙක අජාසත්ත රජු රාජ්‍යත්වයට පත්ව වසර අටක් ගත වූයේද, එකල්හි මියන්මාර් දේශයේ තන්කොසංගත්ව පුරයෙහි ජම්බුදීපධජ නම් රජු රාජ්‍යත්වයට පත්ව වසර පහකට වඩා ගත වී තිබුණි.

อิมิสฺสญฺจ ปฐมสงฺคีติยํ อายสฺมา มหากสฺสโป อายสฺมา อุปาลิ อายสฺมา อานนฺโท อายสฺมา อนุรุทฺโธ จาติ เอวมาทโย ปญฺจสตปฺปมาณา มหาเถรา ปฐมํ สงฺคายิตฺวา สาสนํ อนุคฺคเหสุํ. เอวํ [Pg.6] สุภทฺทสฺส ทุฏฺฐปพฺพชิตสฺส ทุฏฺฐวจนํ สาสนสฺส อนุคฺคเห การณํนาม อโหสิ. สุภทฺโท จ นาม ทุฏฺฐปพฺพชิโต อาตุมานครวาสี อโหสิ กปฺปกกุลิโก. โส ยทา ภควา อาตุมานครํ คจฺฉติ, ตทา อตฺเตโน ปุตฺเต ทฺเว สามเณเร กปฺปกกมฺมํ การาเปตฺวา ลทฺเธหิ ตณฺฑุลเตลาทีหิ วตฺถูหิ ยาคุํ ปจิตฺวา สสงฺฆสฺส พุทฺธสฺส อทาสิ. ภควา ปน ตานิ อปฺปฏิคฺคเหตฺวา การณํ ปุจฺฉิตฺวา วิครหิตฺวา อกปฺปิยสมาทานทุกฺกฏาปตฺตึ กปฺปกปุพฺพสฺส ภิกฺขุสฺส ขุรธารณทุกฺกฏาปตฺติญฺจ ปญฺญาเปสิ. ตํ การณํ ปฏิจฺจ เวรํ พนฺธิตฺวา สาสนํ วิทฺธํสิตุกามตาย ตตฺตกอโยคุฬํ คิลิตฺวา อุคฺคีรนฺโต วิย อีทิสทุฏฺฐวจนํ วทีติ.

මෙම ප්‍රථම ධර්ම සංගායනාවෙහිදී ආයුෂ්මත් මහාකාශ්‍යප, ආයුෂ්මත් උපාලි, ආයුෂ්මත් ආනන්ද, ආයුෂ්මත් අනුරුද්ධ යන මහරහතන් වහන්සේලා ඇතුළු පන්සියයක් පමණ වූ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා ප්‍රථමයෙන්ම ධර්ම විනය සංගායනා කොට ශාසනය රැකගත්හ. මෙසේ මහලු කල පැවිදි වූ දුෂ්ට සුභද්‍රයාගේ අශෝභන වචනය ශාසනයට මහත් අනුග්‍රහයක් ලැබීමට හේතුවක් විය. සුභද්‍ර නම් වූ ඒ දුෂ්ට පැවිද්දා ආතුමා නුවර වැසි, කරණවෑමි පවුලක කෙනෙකි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආතුමා නුවරට වඩින කල්හි, ඔහු තමාගේ සාමණේර පුත්‍රයන් දෙදෙනා ලවා කරණවෑමි රැකියාව කරවා, ඉන් උපයාගත් සහල්, තෙල් ආදී ද්‍රව්‍යවලින් කැඳ පිස, සඟ පිරිස සහිත බුදුරජාණන් වහන්සේට පිළිගැන්වීය. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒවා පිළි නොගෙන, කරුණු විමසා බලා, ඔහුව හෙළා දැක, අකැප දෑ පිළිගැනීමේ දුක්කටාපත්තිය ද, පෙර කරණවෑමි වූ භික්ෂුවට දැලිපිහියක් පරිහරණය කිරීමේ දුක්කටාපත්තිය ද පැනවූ සේක. ඒ කරුණ මුල් කරගෙන වෛර බැඳගත් හෙතෙම, ශාසනය විනාශ කිරීමේ චේතනාවෙන්, රත් වූ යකඩ ගුලියක් ගිල එය නැවත වමාරන්නෙකු මෙන් මෙබඳු දුෂ්ට වචන ප්‍රකාශ කළේය.

อชาตสตฺตุราชา จ ตุมฺหากํ ธมฺมจกฺกํ โหตุ, มม อาณาจกฺกํ ปวตฺติสฺสามิ, วิสฺสฏฺฐา หุตฺวา สงฺคายนฺตูติ อนุคฺคเหสิ. เตเนส ปฐมํ สาสนานุคฺคโห ราชาติ เวทิตพฺโพ, มหากสฺสปาทีนญฺจ อรหนฺตานํ ปญฺจสตานํ สิสาปรมฺปรา อเนกา โหนฺติ, คณนปถํ วีติวตฺตา. ยเมตฺถ อิโต ปรํ วตฺตพฺพํ, ตํ อฏฺฐกถายํ วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ. เต ปน มหาเถรา สงฺคายิตฺวา ปรินิพฺพายึสูติ. โหนฺติ เจตฺถ–

අජාසත්ත රජු ද “ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේලාට ධර්ම චක්‍රය හිමි ය, මම ආඥා චක්‍රය පවත්වමි; එබැවින් කිසිදු සැකයකින් තොරව ධර්මය සංගායනා කරනු මැනවි” යි පවසමින් අනුග්‍රහය දැක්වීය. එබැවින් හෙතෙම ශාසනයට ප්‍රථම රාජ්‍ය අනුග්‍රහය දැක්වූ රජු ලෙස දත යුතුය. මහාකාශ්‍යප මහරහතන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ පන්සියයක් රහතන් වහන්සේලාගේ ශිෂ්‍ය පරම්පරාවෝ ගණනය කළ නොහැකි තරම් අතිවිශාල වූහ. මින් ඔබ්බට මෙහි කිව යුතු යමක් වේ නම්, එය අටුවාවන්හි විස්තර කර ඇති පරිදි දත යුතුය. ඒ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා ධර්ම සංගායනාව සිදු කොට පිරිනිවන් වැඩ වදාළහ. මේ සම්බන්ධයෙන් මෙසේ ද කියනු ලැබේ:

อิทฺธิมนฺโต จ เย เถรา,ปฐมสฺสงฺคีตึ กตฺวา;

สาสนํ ปคฺคหิตฺวาน,มจฺจูวสํว สมฺปตฺตา.

මහත් ඍද්ධිමත් වූ යම් ස්ථවිරයන් වහන්සේලා ප්‍රථම සංගායනාව සිදු කොට, බුදු සසුන මැනවින් ආරක්ෂා කරමින් පවත්වාගෙන ගොස්, අවසානයේ මෘත්‍යු වසඟයට පත් වූ සේක.

กิญฺจาปิ อิทฺธิโย สนฺติ,ตถาปิ ตา ชหิตฺวาน;

นิพฺพายึสุ วสํ มจฺจุ,ปตฺวา เต ฉินฺนปกฺขาว.

ඔවුන් වහන්සේලාට කෙතරම් ඍද්ධි ප්‍රාතිහාර්යයන් තිබුණ ද, ඒ සියල්ල අත්හැර දමා, තටු සිඳුණු පක්ෂීන් මෙන් මෘත්‍යු වසඟයට පත් වෙමින් පිරිනිවන් පා වදාළ සේක.

กา [Pg.7] กถาว จ อมฺหากํ,อมฺหากํ คหเณ ปน;

มจฺจุโน นตฺถิ สาโร จ,เอวํ ธาเรยฺย ปณฺฑิโตติ.

අප වැන්නන් ගැන කවර කතාද? අප ග්‍රහණය කරගැනීමේදී මෘත්‍යුරාජයාට කිසිදු බාධාවක් නැත. බුද්ධිමත් තැනැත්තා මෙසේ තේරුම් ගත යුතුය.

อยํ ปฐมสงฺคีติกถา สงฺเขโป.

මෙය ප්‍රථම සංගායනාව පිළිබඳ කථාවේ සංක්ෂේපයයි.

ตโต ปรํ วสฺสสตํ เตสํ สิสฺสปรมฺปรา สาสนํ ธาเรตฺวา อาคมํสุ. อถานุกฺกเมน คจฺฉนฺเตสุ รตฺติทิเวสุ วสฺสสตปรินิพฺพุเต ภควติ เวสาลิกา วชฺชิปุตฺตกา ภิกฺขู เวสาลิยํ กปฺปติ สิงฺคิโลณกปฺปา, กปฺปติ ทฺวงฺคุลกปฺโป, กปฺปติ คามนฺตรกปฺโป, กปฺปติ อาวาสกปฺโป, กปฺปติ อนุมติกปฺโป, กปฺปติ อาจิณฺณกปฺโป, กปฺปติ อามถิตกปฺโป, กปฺปติ ชโฬคึ ปาตุํ, กปฺปติ อทสกํ นิสีทนํ, กปฺปติ ชาตรูปรชตนฺติ อิมานิ ทสวตฺถูนิ ทีเปสุํ.

ඉන්පසු වසර සියයක් තිස්සේ ඔවුන්ගේ ශිෂ්‍ය පරම්පරාව බුදු සසුන සුරකිමින් ඉදිරියට ගෙන ආහ. ඉක්බිති ක්‍රමයෙන් රෑ දවල් ගෙවී යද්දී, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිනිවන් පා වසර සියයක් ගත වූ කල්හි, විශාලා මහනුවර වජ්ජිපුත්තක භික්ෂූහු විශාලාවෙහිදී; සිංගිලෝණ කප්පය (සිඟුවක ලුණු තබාගෙන වැළඳීම කැපය), ද්වංගුල කප්පය (ඉර මුදුන් වී ඇඟිලි දෙකක් සෙවණැල්ල ඇල වූ පසුත් වැළඳීම කැපය), ගාමන්තර කප්පය (ගමකට යන්නට බලාපොරොත්තුවෙන් නැවත වැළඳීම කැපය), ආවාස කප්පය (එකම සීමාවක් තුළ වෙන් වෙන්ව පොහොය කිරීම කැපය), අනුමති කප්පය (නොපැමිණි භික්ෂූන්ගේ අනුමැතිය පසුව ලබාගැනීමෙන් පොහොය කිරීම කැපය), ආචිණ්ණ කප්පය (කලින් පුරුදු කළ දෑ කිරීම කැපය), අමථිත කප්පය (නොකැටි කළ කිරි වැළඳීම කැපය), ජළෝගි පානය (නොපැසුණු මත්පැන්/රා බීම කැපය), අදසක නිසීදනය (දාර නැති ඇතිරිලි පරිහරණය කැපය), ජාතරූපරජතය (රන් රිදී මුදල් පිළිගැනීම කැපය) යන මෙම දස වස්තුව (විනය විරෝධී කරුණු දහය) නිවැරදි යැයි ප්‍රකාශ කළහ.

เตสํ สุสุนาคปุตฺโต กาฬาโสโกนาม ราชา ปกฺโข อโหสิ. เตน โข ปน สมเยน อายสฺมา ยโส กากณฺฑกปุตฺโต วชฺชีสุ จาริกํ จรมาโน เวสาลิกา กิร วชฺชิปุตฺตกา ภิกฺขู เวสาลิยํ ทสวตฺถูนิ ทิเปนฺตีติ สุตฺวา น โข ปเนตํ ปฺปติรูปํ, ยฺวาหํ ทสพลสฺส สาสนวิปตฺตึ สุตฺวา อปฺโปสฺสุกฺโก ภเวยฺยํ, สนฺธาหํ อธมฺมวาทิโน นิคฺคเหตฺวา ธมฺมํ ทีเปสฺสามีติ จินฺตยนฺโต เยน เวสาลี, ตทวสริ. ตทา อายสฺมา มหายโส เรวตสพฺพกามิอาทีหิ สตฺตสเตหิ อรหนฺเตหิ สทฺธึ สงฺคายิสฺสามีติ เวสาลิยํ วาลุการามํ อาคจฺฉิ. วชฺชิปุตฺตกาจ ภิกฺขู อุปารมฺภจิตฺตา กาฬาโสกํนาม ราชานํ อุปสงฺกมิตฺวา มยํ โข มหาราช อิมสฺมึ มหาวนาราเม คนฺธกุฏึ รกฺขิตฺวา วสฺสาม, อิทานิ มหาราช อธมฺมวาทิโน อญฺเญ ภิกฺขู วิลุมฺปิตุกามา วิทฺธํสิตุกามา อาคตาติ อาโรเจสุํ. กาฬาโสโก [Pg.8] จ มหาราชา อาคนฺตุกานํ ภิกฺขูนํ อปฺปวิสนตฺถาย นิวาเรถาติ อมจฺเจ เปเสสิ. อมจฺจาจ นิวาเรตุํ คจฺฉนฺตา เทวตานํ อานุภาเวน ภิกฺขู น ปสฺสนฺติ. ตทเหว จ รตฺติภาเค กาฬาโสกมหาราชา โลหกุมฺภีนิรเย ปตนากาเรน สุปินํ ปสฺสิ. ตสฺส รญฺโญ ภคินิ นนฺทานาม เถรี อากาเสน อาคจฺฉนฺติ ธมฺมวาทิโน มหาเถเร นิคฺคณฺหิตฺวา อธมฺมวาทีนํ ภิกฺขูนํ ปคฺคหเณ โทสพหุลตํ ปกาเสตฺวา สาสนสฺส ปคฺคหณตฺถาย โอวาทํ อกาสิ.

ඔවුන්ට සුසුනාග රජුගේ පුත් කාලාශෝක නම් රජු පක්ෂපාතී විය. ඒ සමයෙහි කාකණ්ඩක පුත්‍ර යස ආයුෂ්මත්න් වහන්සේ වජ්ජි රටෙහි චාරිකාවේ හැසිරෙන්නේ, “විශාලා වැසි වජ්ජිපුත්තක භික්ෂූන් විශාලාවෙහි දස වස්තුවක් නිවැරදි යැයි ප්‍රකාශ කරති” යන්න අසා, “දසබලයන් වහන්සේගේ ශාසනයේ පරිහානිය අසා මා නිශ්ශබ්දව සිටීම සුදුසු නොවේ, මම අදර්මවාදීන් මැඬපවත්වා ධර්මය බබළවන්නෙමි” යි සිතමින් විශාලා මහනුවර බලා වැඩම කළේය. එකල්හි ආයුෂ්මත් මහා යස තෙරණුවෝ රේවත, සබ්බකාමී ආදී සත්සියයක් රහතන් වහන්සේලා සමඟ සංගායනාවක් කරනු පිණිස විශාලා නුවර වාලුකාරාමයට වැඩම කළහ. වජ්ජිපුත්තක භික්ෂූහු ද වෛරී සිතින් යුතුව කාලාශෝක රජු වෙත එළඹ, “මහාරාජයෙනි, අපි මේ මහාවනාරාමයෙහි ගන්ධකුටිය ආරක්ෂා කරමින් වෙසෙමු. දැන් මහාරාජයෙනි, අදර්මවාදී වූ වෙනත් භික්ෂූන් පිරිසක් අප සතු දෑ පැහැරගැනීමටත්, අප විනාශ කිරීමටත් පැමිණ සිටිති” යි සැළ කළහ. කාලාශෝක මහාරාජයා ද “පිටතින් පැමිණෙන භික්ෂූන්ට ඇතුළු වීමට ඉඩ නොදී වළක්වන්න” යි පවසා අමාත්‍යයන් පිටත් කර හැරියේය. එහෙත් වළක්වනු පිණිස ගිය අමාත්‍යවරුන්ට දේවතානුභාවයෙන් ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලාව දැකගත නොහැකි විය. එදිනම රාත්‍රියෙහි කාලාශෝක මහාරාජයා තමා ලෝකුඹු නිරයට වැටෙන අයුරු සිහිනයෙන් දුටුවේය. එවිට ඒ රජුගේ නැගණිය වූ නන්දා නම් තෙරණින් වහන්සේ අහසින් වැඩම කර, ධර්මවාදී මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා මැඬපවත්වා අදර්මවාදී භික්ෂූන්ට උපකාර කිරීමෙහි ඇති බරපතළ වරද පෙන්වා දී, ශාසනය සුරැකීම පිණිස රජුට අවවාද කළ සේක.

กาฬาโสกราชา จ สํเวคปฺปตฺโต หุตฺวา อายสฺมนฺตานํ มหายสตฺเถราทีนํ ขมาเปตฺวา อชาตสตฺตุราชา วิย สงฺคายเน ปคฺคหํ อกาสิ.

කාලාශෝක රජු ද මහත් සංවේගයට පත්ව, ආයුෂ්මත් මහා යස තෙරණුවන් ප්‍රමුඛ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලාගෙන් ක්ෂමාව අයැද, පෙර අජාසත්ත රජු මෙන් සංගායනාව සඳහා පූර්ණ රාජ්‍ය අනුග්‍රහය දැක්වීය.

มหายสตฺเถราทโย จ กาฬาโสกํ ราชานํ นิสฺสาย วาลุการาเม วชฺชิปุตฺตกานํ ภิกฺขูนํ ปกาสิตานิ อธมฺมวตฺถูนิ ภินฺทิตฺวา อฏฺฐติ มาเสหิ ทุติยสงฺคายนํ อกํสุ.

මහා යස තෙරණුවන් ප්‍රමුඛ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා කාලාශෝක රජුගේ අනුග්‍රහය ඇතිව, වාලුකාරාමයේදී වජ්ජිපුත්තක භික්ෂූන් විසින් ඉදිරිපත් කරන ලද අදර්ම කරුණු බැහැර කොට, අට මසකින් දෙවන ධර්ම සංගායනාව සිදු කළ සේක.

ตทา จ มชฺฌิมเทเส ปาตลิปุตฺตนคเร สุสุนาครญฺโญ ปุตฺตภูตสฺส กาฬาโสกรญฺโญ อติเสกํ ปตฺวา ทสวสฺสานิ อเหสุํ. ปรมฺมรฏฺเฐ ปน สิริเขตฺตนคเร ทฺวตฺตโคงฺกสฺสนาม รญฺโญ อภิสิตฺตกาลโต ปุเร เอกวสฺสํ อโหสิ. ชินสาสนํ ปน วสฺสสตํ อโหสิ.

එකල්හි මධ්‍යදේශයේ පාටලීපුත්‍ර නගරයෙහි, සුසුනාග රජුගේ පුත්‍ර වූ කාලාශෝක රජු රාජ්‍යාභිෂේකය ලබා වසර දහයක් ගත වී තිබුණි. මරම්ම දේශයේ සිරීඛෙත්ත නගරයෙහි ද්වත්තගොංක නම් රජුගේ අභිෂේකයට පෙර එක් වසරක් විය. ජින ශාසනයට (බුදු සසුනට) වසර සියයක් ගත වී තිබුණි.

อิมิสฺสญฺจ ทุติยสงฺคีติยํ มหายส เรวต สพฺพกามิปฺปมุขา สตฺตสตปฺปมาณา มหาเถรา ทุติยํ สงฺขายิตฺวา ทุติยํ สาสนํ ปคฺคเหสุํ.

මේ ද්විතීය සංගීතියෙහි (දෙවන ධර්ම සංගායනාවෙහි) මහා යස, රේවත, සබ්බකාමී යන මහා තෙරණුවන් ප්‍රමුඛ සත්සියයක් පමණ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා දෙවන වරටත් (ධර්ම විනය) සංගායනා කොට, දෙවන වරටත් බුදු සසුන ඔසවා තැබූහ (රැකගත්හ).

อายสฺมา มหายสตฺเถโรจนาม ปญฺจหิ เอตทคฺคฬาเน หิ ภควตา โถมิตสฺส อานนฺทตฺเถรสฺส สทฺธิวิหาริโก อโหสิ. วชฺชิปุตฺตกานํ ภิกฺขูนํ อธมฺมวตฺถุทีปนํ ทุติยสงฺคีติยํ การณเมว. กาฬาโสกราชาจ ปเคว อธมฺมวาทีภิกฺขูนํ สหาโยปิ สมาโน ปุน ธมฺมวาทิภิกฺขูนํ สหาโย [Pg.9] หุตฺวา อนุคฺคหํ อกาสิ. ตสฺมา ทุติยสาสนปคฺคโห ราชาติ เวทิตพฺโพ.

ආයුෂ්මත් මහා යස ස්ථවිරයන් වහන්සේ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් කරුණු පහකින් අග තනතුරු දී වර්ණනා කරන ලද ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ සද්ධිවිහාරිකයෙක් (ශිෂ්‍යයෙක්) වූහ. වජ්ජිපුත්තක භික්ෂූන් විසින් අධර්ම කරුණු (දස වස්තුව) ප්‍රකාශ කිරීම ම ද්විතීය සංගීතියට හේතුව විය. කාලාශෝක රජු ද මුලදී අධර්මවාදී භික්ෂූන්ට උපකාර කළ ද, පසුව ධර්මවාදී භික්ෂූන්ගේ මිතුරෙකු වී අනුග්‍රහය දැක්වීය. එබැවින් දෙවන වරට ශාසනය ඔසවා තැබූ රජු වශයෙන් ඔහු දත යුතුය.

ทุติยสงฺคีติยํ ปน มหายสตฺเถร เรวต สพฺพกามิปฺปมุขานํ สตฺตสตานํ มหาเถรานํ สิสฺสปรมฺปรา อเนกา โหนฺติ, คณนปถํ วีติวตฺตา. ยเมตฺถ อิโต ปรํ วตฺตพฺพ, ตํ อฏฺฐกถายํ วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ. เต ปน มหาเถรา ทุติยํ สงฺคายิตฺวา ปรินิพฺพายึสูติ. โหนฺติ เจตฺถ–

ද්විතීය සංගීතියෙහි මහා යස, රේවත, සබ්බකාමී යන මහා තෙරණුවන් ප්‍රමුඛ සත්සියයක් මහා තෙරණුවන්ගේ ශිෂ්‍ය පරම්පරාවෝ බොහෝ වූහ, ඔවුහු ගණන් කර නිම කළ නොහැක්කෝය. මින් මතු මෙහි කිව යුතු යමක් වේ නම්, එය අටුවාවෙහි දක්වා ඇති පරිදි දත යුතුය. ඒ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා දෙවන සංගායනාව සිදු කොට පිරිනිවන් පා වදාළහ. මේ සම්බන්ධයෙන් මෙසේ ද කියනු ලැබේ:

พุทฺธิมนฺโต จ เย เถรา,ทุติยสฺสงฺคิตึ กตฺวา;

สาสนํ ปคฺคหิตฺวาน,มจฺจูวสํว สมฺปตฺตา.

මහා ප්‍රඥාවන්ත වූ යම් ස්ථවිරයන් වහන්සේලා දෙවන සංගායනාව සිදු කොට, බුදු සසුන ඔසවා තබා (රැකගෙන) මරණයට වසඟ වූහ (අපවත් වී වදාළහ).

อิทฺธิมนฺโตปิ เย เถรา,มจฺจุโน ตาว วสํ คมุํ;

กถํเยว มยํ มุตฺตา,ตโต อารก มุจฺจนาติ;

මහත් සෘද්ධි ඇති යම් ස්ථවිරයන් වහන්සේලා ද මරණයට වසඟ වූවාහු නම්, අප කෙසේ නම් එයින් මිදෙන්නෙමුද? මරණයෙන් මිදීම වනාහි (අප වැනි අයට) ඉතා දුරකය.

อยํ ทุติยสงฺคีติกถาสงฺเขโป.

මේ වනාහි ද්විතීය සංගීති කථාවේ සංක්ෂේපයයි.

ตโต ปรํ อฏฺฐตึสาธิกานิ ทฺเววสฺสสตานิ สมฺมาสพฺพุทฺธสฺส ภควโต สาสนํ นิรากุลํ อโหสิ นิรพฺพุทํ. อฏฺฐตึสาธิเก ปน ทฺวิวสฺสสเต สมฺปตฺเต ปาฏลิปุตฺต นคเร [Pg.10] สิริธมฺมาโสกสฺสนาม รญฺโญ กาเล นิคฺโรธสามเณรํ ปฏิจฺจ พุทฺธสาสเน ปสีทิตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส ลาภสกฺการํ พาหุลฺลํ อโหสิ. ตทา สฏฺฐิสหสฺสมตฺตา ติตฺถิยา ลาภสกฺการํ อเปกฺขิตฺวา อปพฺพชิตาปิ ปพฺพชิตาวิย หุตฺวา อุปาสถปวารณาทิกมฺเมสุ ปวิสนฺติ, เสยฺยถาปินาม หํสานํ มชฺเฌ พกา, ยถา จ คุนฺนํ มชฺเฌ ควชา, ยถา จ สินฺธวานํ มชฺเฌ คทฺรภาติ.

ඉන්පසු වසර දෙසිය තිස් අටක් (238) යනතුරු සම්මා සම්බුදු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශාසනය කිසිදු අවුලකින් හෝ උපද්‍රවයකින් තොරව පැවතියේය. වසර දෙසිය තිස් අටක් සම්පූර්ණ වූ කල්හි, පාටලීපුත්‍ර නගරයෙහි ශ්‍රී ධර්මාශෝක නම් රජුගේ කාලයේදී, නිග්‍රෝධ සාමණේරයන් වහන්සේ නිසා බුදු සසුන කෙරෙහි පැහැදී, භික්ෂු සංඝයා වහන්සේලාට ලාභ සත්කාර බහුල විය. එකල්හි සැට දහසක් (60,000) පමණ තීර්ථකයෝ ලාභ සත්කාර අපේක්ෂාවෙන්, මහණ නොවී ම මහණ වූවන් සේ වෙස් වලාගෙන උපෝසථ, පවාරණ ආදී විනය කර්මයන්ට ඇතුළු වූහ. එය හරියට හංසයන් අතර කොකුන් මෙන් ද, ගවයන් අතර ගවයන් වැනි වන මෘගයන් මෙන් ද, සින්ධව අසුන් අතර කොටළුවන් මෙන් ද විය.

ตทา ภิกฺขุสงฺโฆ อิทานิ อปริสุทฺธา ปริสาติ มนสิ กริตฺวา อุโปสถํ น อกาสิ. สาสเน อพฺพุทํ หุตฺวา สตฺตวสฺสานิ อุโปสถปวารณานิ ฉิชฺชนฺติ. สิริธมฺมาโส โก จ ราชา ตํ สุตฺวา ตํ อธิกรณํ วูปสเมหิ อุโปสถํ การาเปหีติ เอกํ อมจฺจํ เปเสสิ. อมจฺโจ จ ภิกฺขู อุโปสถํ อกตฺตุกาเม กึ กริสฺสามีติ ราชานํ ปฏิปุจฺฉิตุํ อวิสหตาย สยํ มูโฬ หุตฺวา อญฺเญน มูเฬน มนฺเถตฺวา สเจ ภิกฺขุสงฺโฆ อุโปสถํ น กเรยฺย, ภิกฺขุสงฺฆํ ฆาเตตุกาโม มหาราชาติ สยํ มูโฬ หุตฺวา มูฬสฺส สนฺติกา มูฬวจนํ สุตฺวา วิหารํ คนฺตฺวา อุโปสถํ อกตฺตุกามํ ภิกฺขุสงฺฆํ ฆาเตสิ.

එකල්හි භික්ෂු සංඝයා වහන්සේලා "දැන් සභ්‍ය පිරිස අපිරිසිදු ය" යන්න මනසෙහි තබාගෙන උපෝසථ කර්මයන් නොකළහ. ශාසනයෙහි ඇති වූ මේ කැළඹීම නිසා වසර හතක් මුළුල්ලෙහි උපෝසථ සහ පවාරණ කර්මයන් නැවතී තිබුණි. ශ්‍රී ධර්මාශෝක රජු ද එය අසා, "ඒ අධිකරණය සංසිඳුවා (භික්ෂූන් ලවා) උපෝසථය කරවන්න" යැයි එක් අමාත්‍යවරයෙකු පිටත් කර හැරියේය. ඒ අමාත්‍යවරයා ද උපෝසථය කිරීමට අකමැති භික්ෂූන් සම්බන්ධයෙන් "කුමක් කරම්දැ" යි රජුගෙන් නැවත විමසීමට බිය වී, තමා ද මුළා වී, වෙනත් මෝඩයෙකුගෙන් උපදෙස් ලබාගත්තේය. "භික්ෂු සංඝයා උපෝසථය නොකරන්නේ නම්, සංඝයා වහන්සේලා මරා දැමීමට මහරජු කැමති ය" කියා තමා මුළා වී, මෝඩයෙකුගෙන් එවැනි අඥාන බසක් අසා, විහාරයට ගොස් උපෝසථය කිරීමට අකමැති වූ භික්ෂු සංඝයා වහන්සේලාව ඝාතනය කළේය.

ราชา จ ตํ สุตฺวา อยํ พาโล มยา อนาณตฺโตว หุตฺวา อีทิสํ ลุทฺทกมฺมํ อกาสิ, อหํ ปาปกมฺมโต มุจฺจิสฺสามิวา มาวาติ ทฺวฬกชาโต หุตฺวา มหาโมคฺคลิปุตฺต ติสฺสตฺเถรํ คงฺคาย ปติโสตโต อาเนตฺวา ตํ การณํ เถรํ ปุจฺฉิ. เถโร จ ทีปกติตฺติรชาตเกน อเจตนตาย ปาปกมฺมโต โมเจสฺสสิติ วิสฺสชฺเชสิ, สตฺตาหมฺปิ ติตฺถิยานํ วาทํ สิริธมฺมาโสกรญฺโญ สิกฺขาเปสิ, วาเทน วาทํ ตุลยิตฺวา สฏฺฐิสหสฺสมตฺเต ติตฺถิเย สาสนพาหิรํ อกาสิ. ตทา ปน อุโปสถํ อกาสิ. ภควตา วุตฺตนิยาเมเนว กถาวตฺถุญฺจ ภิกฺขุสงฺฆมชฺเฌ พฺยากาสิ[Pg.11]. อโสการาเม จ สหสฺสมตฺตา มหาเถรา นวหิ มาเสหิ สงฺคายึสุํ.

රජු ද එය අසා, "මේ අඥානයා මා විසින් අණ නොකරන ලද්දේ ද මෙවැනි දරුණු කර්මයක් කළේය. මම මේ පාපකර්මයෙන් මිදෙන්නෙම් ද නැද්ද?" යි මහත් සැකයකට (දෙගිඩියාවකට) පත් වී, මහා මොග්ගලීපුත්ත තිස්ස මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේව ගංගා නදියේ උඩුගං බලා වඩම්මවා ගෙනැවිත්, ඒ කරුණ උන්වහන්සේගෙන් විමසීය. ස්ථවිරයන් වහන්සේ ද දීපක තිත්තිර ජාතකය උපයුක්ත කරගනිමින්, (පාපී) චේතනාවක් නොතිබූ බැවින් පාපකර්මයෙන් මිදෙන බව වදාරා රජුගේ සැකය දුරු කළහ. උන්වහන්සේ සත් දිනක් මුළුල්ලෙහි තීර්ථකයන්ගේ මතවාදයන් ශ්‍රී ධර්මාශෝක රජුට ඉගැන්වූ අතර, සත්‍ය ධර්මවාදය හා මිත්‍යා වාදය සසඳා බලා, සැට දහසක් පමණ වූ තීර්ථකයන් ශාසනයෙන් පිටමං කළහ. ඉන්පසු උපෝසථය පවත්වන ලදී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ ක්‍රමයට ම උන්වහන්සේ භික්ෂු සංඝයා මධ්‍යයෙහි "කථාවත්ථු" ප්‍රකරණය දේශනා කළහ. අශෝකාරාමයෙහිදී දහසක් පමණ වූ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා මාස නවයකින් (තෙවන ධර්ම සංගායනාව) සිදු කළහ.

ตทา มชฺฌิมเทเส ปาฏลิปุตฺตนคเร สิริธมฺมาโสกรญฺโญ รชฺชํ ปตฺวา อฏฺฐารสวสฺสานิ อเหสุํ. มรมฺมรฏฺเฐ ปน สิริเขตฺตนคเร รมฺโพงฺกสฺสนาม รญฺโญ รชฺชํ ปตฺวา ทฺวาทส วสฺสานิ อเหสุนฺติ.

එකල්හි මධ්‍යදේශයේ පාටලීපුත්‍ර නගරයෙහි ශ්‍රී ධර්මාශෝක රජු රාජ්‍යත්වයට පත් වී වසර දහඅටක් ගත වී තිබුණි. මරම්ම දේශයේ සිරීඛෙත්ත නගරයෙහි රම්බොංක නම් රජු රාජ්‍යත්වයට පත් වී වසර දොළහක් ගත වී තිබුණි.

อิมิสฺสญฺจ ตติยสงฺคีติยํ มหาโมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถโรนาม ทุติยสงฺคายเกหิ มหาเถเรหิ พฺรหฺมโล กํ คนฺตฺวา สาสนสฺส ปคฺคหณตฺถํ ติสฺสนาม มหาพฺรหฺมานํ อายาจิต นิยาเมน ตโต จวิตฺวา อิธ โมคฺคลิยานาม พฺราหฺมณิยา กุจฺฉิมฺหิ นิพฺพตฺตสตฺโต.

මේ තෘතීය සංගීතියෙහි මහා මොග්ගලීපුත්ත තිස්ස තෙරණුවෝ වනාහි, දෙවන සංගායනාව සිදු කළ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා බඹලොවට වැඩම කර, ශාසනය ඔසවා තැබීම පිණිස කළ ආරාධනාව පරිදි, එතැනින් චුත වී මෙලොව මොග්ගලී නම් බැමිණියගේ කුසෙහි පිළිසිඳගත් උත්තමයා ය.

ลาภสกฺการํ อเปกฺขิตฺวา สฏฺฐิสหสฺสมตานํ ติตฺถิยานํ สมณาลยํ กตฺวา อุโปสถปวารณาทีสุ กมฺเมสุ ปเวสนํ ปริสาย อสุทฺธตฺตา สตฺตวสฺสานิ อุโปสถสฺส อกรณญฺจ สาสนสฺส ปคฺคหเณ การณเมว. มหาโมคฺคลิปุตฺตติสฺส มชฺฌนฺติก มหาเรวปฺปมุขา มหาเถรา ตติยํ สงฺคายิตฺวา ตติยํ สาสนํ ปคฺคเหสุํ.

ලාභ සත්කාර අපේක්ෂාවෙන් සැට දහසක් පමණ තීර්ථකයන් මහණ වෙස් ගෙන උපෝසථ සහ පවාරණ ආදී කර්මයන්ට ඇතුළු වීමත්, පිරිස අපිරිසිදු වීම හේතුවෙන් වසර හතක් මුළුල්ලෙහි උපෝසථය නොකිරීමත්, ශාසනය නැවත ඔසවා තැබීමට හේතුව විය. මහා මොග්ගලීපුත්ත තිස්ස, මජ්ඣන්තික, මහා රේවත ප්‍රමුඛ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා තෙවන වරටත් ධර්ම සංගායනාව සිදු කොට තෙවන වරටත් බුදු සසුන ඔසවා තැබූහ (රැකගත්හ).

สิริธมฺมาโสกราชา จ ติตฺถิยานํ วาทํ สลฺลกฺเขตฺวา ติตฺถิเย พหิสาสนกรณาทีหิ สาสนสฺส ปคฺคโห ราชาติ เวทิตพฺโพ. มหาโมคฺคลิปุตฺตติสฺส มชฺฌินฺติก มหาเรวปฺปมุขานํ สหสฺสมตฺตานํ มหาเถรานํ สิสฺสปรมฺปรา อเนกา โหนฺติ, คณนปถํ วีติวตฺตา. ยเมตฺถ อิโต ปรํ วตฺตพฺพํ, ตํ อฏฺฐกถายํ วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ. เต ปน มหาเถรา ตติยํ สงฺคายิตฺวา ปรินิพฺพายึสูติ. โหนฺติ เจตฺถ–

ශ්‍රී ධර්මාශෝක රජු ද තීර්ථකයන්ගේ වාදයන් වටහාගෙන, තීර්ථකයන් ශාසනයෙන් පිටමං කිරීම ආදියෙන් තෙවන වරටත් ශාසනය ඔසවා තැබීමට උපකාර කළ රජු වශයෙන් දත යුතුය. මහා මොග්ගලීපුත්ත තිස්ස, මජ්ඣන්තික, මහා රේවත ප්‍රමුඛ දහසක් පමණ වූ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලාගේ ශිෂ්‍ය පරම්පරාවෝ බොහෝ වූහ, ඔවුහු ගණන් කර නිම කළ නොහැක්කෝය. මින් මතු මෙහි කිව යුතු යමක් වේ නම්, එය අටුවාවෙහි දක්වා ඇති පරිදි දත යුතුය. ඒ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා තෙවන සංගායනාව සිදු කොට පිරිනිවන් පා වදාළහ. මේ සම්බන්ධයෙන් මෙසේ ද කියනු ලැබේ:

มหิทฺธิกาปิ เย เถรา,สงฺคายิตฺวาน สาสเน;

มจฺจูวสํว คจฺฉึสุ,อพฺภคพฺภํว ภากโร.

මහත් සෘද්ධි ඇති යම් ස්ථවිරයන් වහන්සේලා ශාසනයෙහි (ධර්ම විනය) සංගායනා කොට, වලාකුළු ගැබට වැදෙන සූර්යයා මෙන් මරණයට වසඟ වූහ (අපවත් වී වදාළහ).

ยถา [Pg.12] เอเตจ คจฺฉนฺติ,ตถา มยมฺปิ คจฺฉาม;

โกนาม มจฺจุนา มุจฺเจ,มจฺจูปรายนา สตฺตา.

යම් සේ මේ උතුමෝ ද (මරණය කරා) වැඩම කළාහු ද, එසේ ම අපි ද යන්නෙමු. මරණය ම අවසානය කොට ඇති සත්ත්වයන් කෙරෙහි කවරෙක් නම් මරණයෙන් මිදෙන්නෙක් ද?

ตสฺมา หิ ปณฺฑิโต โปโส,นิพฺพานํ ปน อจฺจุตํ;

ตสฺเสว สจฺฉิกตฺถาย,ปุญฺญํ กเรยฺย สพฺพทาติ.

එබැවින් නුවණැති පුද්ගලයා, කිසිදා නොවෙනස් වන (අච්‍යුත වූ) නිවන් සුවය ම සාක්ෂාත් කර ගැනීම පිණිස හැම කල්හි ම පින් දහම් කළ යුතුය.

อยํ ตติยสงฺคีติกถาสงฺเขโป.

මේ වනාහි තෘතීය සංගීති කථාවේ සංක්ෂේපයයි.

ตโต ปรํ กตฺถ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ภควโต สาสนํ สุฏฺฐุ ปติฏฺฐหิสฺสตีติ วิมํสิตฺวา มหาโมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถโร ปจฺจนฺตเทเส ชินสาสนสฺส สุปฺปติฏฺฐิยมานภาวํ ปสฺสิตฺวา นวฏฺฐานานิ ชินสาสนสฺส ปติฏฺฐาปนตฺถาย วิสุํ วิสุํ มหาเถเร เปเสสิ. เสยฺยถิทํ. มหามหินฺทตฺเถรํ สีหฬทีปํ เปเสสิ-ตฺวํ เอตํ ทีปํ คนฺตฺวา ตตฺถ สาสนํ ปติฏฺฐเปหีติ, โสณตฺเถรํ อุตฺตรตฺเถรญฺจสุวณฺณภูมึ, มหารกฺขิตตฺเถรํ โยนกโลกํ, รกฺขิตตฺเถรํ วนวาสีรฏฺฐํ, โยนกธมฺมรกฺขิตตฺเถรํ อปรนฺตรฏฺฐํ, มชฺฌนฺติ กตฺเถรํ กสฺมีรคนฺธา รรฏฺฐํ, มหาเรวตฺเถรํ มหึสกมณฺฑลํ, มหาธมฺมรกฺขิตตฺเถรํ มหารฏฺฐํ, มชฺฌิมตฺเถรํ จีนรฏฺฐนฺติ. ตตฺถ จ อุปสมฺปทปโหนเกน สงฺเฆน สทฺธึ เปเสสิ. เต จ มหาเถรา วิสุํ วิสุํ คนฺตฺวา สาสนํ ตตฺถ ตตฺถ ปติฏฺฐาเปสุํ. ปติฏฺฐาเปตฺวา จ เตสุ เตสุ ฐาเนสุ ภิกฺขูนํ กาสาวปชฺโชเตน วิชฺโชตมานา อพฺภหิมธูรโชราหุสงฺขาเตหิ วิมตฺโต วิย นิสานาโถ ชินสาสนํ อนนฺตรายํ หุตฺวา ปติฏฺฐาสิ.

ඉන්පසු, භාග්‍යවත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනය මනා කොට පිහිටන්නේ කොහේදැයි විමසා බැලූ මොග්ගලීපුත්තතිස්ස මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ, ප්‍රත්‍යන්ත දේශයන්හි ජිනශාසනය මනා කොට පිහිටුවිය හැකි බව දැක, ජිනශාසනය පිහිටුවීම පිණිස ස්ථාන නවයකට වෙන වෙනම මහා ස්ථවිරවරුන් පිටත් කර හැරියහ. එනම් මෙසේ ය: මහා මහින්ද තෙරුන් වහන්සේ සිංහලද්වීපයට පිටත් කර හරිමින්, "ඔබ වහන්සේ ඒ ද්වීපයට වැඩම කොට එහි ශාසනය පිහිටුවන්න" යැයි වදාළහ. සෝණ තෙරුන් වහන්සේ සහ උත්තර තෙරුන් වහන්සේ ස්වර්ණභූමියට ද, මහා රක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේ යෝනක ලෝකයට ද, රක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේ වනවාසී රටට ද, යෝනක ධම්මරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේ අපරන්ත රටට ද, මජ්ඣන්තික තෙරුන් වහන්සේ කාශ්මීර-ගන්ධාර රටට ද, මහා රේවත තෙරුන් වහන්සේ මහීෂක මණ්ඩලයට ද, මහා ධම්මරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේ මහාරාෂ්ට්‍රයට ද, මජ්ඣිම තෙරුන් වහන්සේ චීන රටට ද පිටත් කර හැරියහ. එහිදී උපසම්පදාව සිදු කළ හැකි ප්‍රමාණවත් සංඝ පිරිසක් සමඟ උන්වහන්සේලාව පිටත් කර හැරියහ. ඒ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා වෙන වෙනම වැඩම කොට, ඒ ඒ රටවල ශාසනය පිහිටුවූහ. ශාසනය පිහිටුවා, ඒ ඒ ස්ථානයන්හි භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ කහ සිවුරු ආලෝකයෙන් බැබළෙමින්, වලාකුළු, මීදුම, දුම, ධූලි සහ රාහුගෙන් මිදුණු චන්ද්‍රයා මෙන්, ජිනශාසනය කිසිදු උපද්‍රවයකින් තොරව බැබළෙමින් පැවතුණි.

เตสุ ปน นวสุ ฐาเนสุ สุวณฺณภูมินาม อธุนา สุธมฺมนครเมว. กสฺมา ปเนตํ วิญฺญายตีติ เจ. มคฺคานุมานโต ฐานานุมานโต [Pg.13] วา. กถํ มคฺคานุมานโต. อิโต กิร สุวณฺณภูมิ สตฺตมตฺตานิ โยชนสตานิ โหนฺติ, เอเกน วาเต น คจฺฉนฺตี นาวา สตฺตหิ อโหรตฺเตหิ คจฺฉติ, อเถกสฺมึ สมเย เอวํ คจฺฉนฺติ นาวา สตฺตาหมฺปิ นทิยา วฏฺฏมจฺฉ ปิฏฺเฐ เนว คตาติ อฏฺฐกถายํ วุตฺเตน สีหฬทีปโต สุวณฺณภูมึ คตมคฺคปฺปมาเณน สุขมฺมปุรโต สีหฬทีปํ คตมคฺคปฺปมาณํ สเมติ. สุธมฺเม ปุรโต กิร หิ หึสฬทีปํ สตฺตมตฺตานิ โยชนสตานิ โหนฺติ, อุชุํ วายุอาคมนกาเล คจฺฉนฺติ วายุนาวา สตฺตหิ อโหรตฺเตหิ สมฺปาปุณาติ. เอวํมคฺคานุมานโต วิญฺญายติ.

ඒ නව ස්ථානයන් අතුරින් ස්වර්ණභූමිය යනු වර්තමාන සුධම්ම නගරයම වේ. මෙය එසේ යැයි දන්නේ කෙසේ ද? මාර්ග අනුමානයෙන් හෝ ස්ථාන අනුමානයෙනි. මාර්ග අනුමානයෙන් කෙසේ ද යත්: මෙතැන් සිට ස්වර්ණභූමියට යොදුන් හත්සියයක් පමණ දුර වේ යැයි කියනු ලැබේ. සුළඟින් යන නැවක් දින හතකින් එහි ළඟා වෙයි. එක් සමයක මෙසේ යන නැවක් දින හතක් තිස්සේ ගඟේ වටකුරු මත්ස්‍යයෙකුගේ පිට උඩින්ම ගියා වැනියි අටුවාවේ සඳහන් වේ. මෙසේ සිංහලද්වීපයේ සිට ස්වර්ණභූමියට ගිය මාර්ග ප්‍රමාණය, සුධම්ම නගරයේ සිට සිංහලද්වීපයට ඇති මාර්ග ප්‍රමාණය හා සමාන වේ. සුධම්ම නගරයේ සිට සිංහලද්වීපයට යොදුන් හත්සියයක් පමණ දුර ඇති බව කියනු ලැබේ. සෘජු සුළං හමන කාලයට යන යාත්‍රා දින හතකින් එහි ළඟා වේ. මෙසේ මාර්ගය පිළිබඳ අනුමානයෙන් එය දැනගත හැකිය.

กถํ ฐานานุมานโต. สุวณฺณภูมิ กิร มหาสมุทฺทสมีเป ติฏฺฐติ, นานาเวรชฺชกานมฺปิ วาณิชานํ อุปสงฺกมนฏฺฐานภูตํ มหาติตฺถํ โหติ. เตเนว มหาชนกกุมาราทโย จมฺปานคราทิโต สํโวหารตฺถาย นาวาย สุวณฺณภูมึ อาคมํสูติ. สุธมฺมปุรมฺปิ อธุนา มหาสมุทฺทสมีเปเยว ติฏฺฐติ. เอวํ ฐานานุมาสโต วิญฺญายตีติ.

ස්ථාන අනුමානයෙන් කෙසේ ද යත්: ස්වර්ණභූමිය මහා සමුද්‍රය අසල පිහිටා තිබේ. එය විවිධ දේශයන්හි වෙසෙන වෙළෙන්දන් පැමිණෙන ස්ථානයක් වූ මහා වරායකි. එබැවින්ම මහාජනක කුමාරයා ආදීහු චම්පා නගරයේ සිට වෙළඳාම පිණිස නැවෙන් ස්වර්ණභූමියට පැමිණියහ. වර්තමානයේ සුධම්ම පුරය ද මහා සමුද්‍රය අසලම පිහිටා තිබේ. මෙසේ ස්ථාන පිළිබඳ අනුමානයෙන් ද එය දැනගත හැකිය.

อปเร ปน สุวณฺณภูมินาม หริภุญฺชรฏฺฐํเยว, ตตฺถ สุ วณฺณสฺส พาหุลฺลตฺตาติ วทนฺติ. อญฺเญ ปน สิยามรฏฺฐํเยวาติ วทนฺติ. ตํ สพฺพํ วิมํสิตพฺพํ.

වෙනත් අය පවසන්නේ ස්වර්ණභූමිය යනු හරිභුඤ්ජ රාජ්‍යය බවත්, එහි රන් බහුල බැවින් එසේ කියන බවත් ය. තවත් අය පවසන්නේ එය සියාම් දේශයම (තායිලන්තය) බවයි. ඒ සියල්ල විමසා බැලිය යුතුය.

อปรนฺตํ นาม วิสุํ เอกรฏฺฐเมวาติ อปเร วทนฺติ. อญฺเญ ปน อปรนฺตํนาม สุนาปรนฺตรฏฺฐเมวาติ วทนฺติ. ตํ ยุตฺตเมว. กสฺมา อปรนฺตํ นาม สุนาปรนฺตรฏฺฐเมวาติ วิญฺญายตีติ เจ. อฏฺฐกถาสุ ทฺวีหิ นาเมหิ วุตฺตตฺตา. อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถายญฺหิ สฬายตนสํยุตฺตฏฺฐกถายญฺจ อฏฺฐกถาจริเยหิ สุนาปรนฺตรฏฺเฐ โกณฺฑธานตฺเถเรน สลากาทานาธิกาเร ลทฺเธตทคฺคฏฺฐานตํ ทสฺสนฺเตหิ อปรนฺตรฏฺฐํ สุน สทฺเทน โยเชตฺวา วุตฺตํ. ธมฺมปทฏฺฐกถายํ ปน องฺคุตฺตรฏฺฐกถายญฺจ ตเมว รฏฺฐํ วินา สุนสทฺเทน วุตฺตํ. สุนสทฺโท เจตฺถ ปุตฺตปริยาโย. มนฺธาตุรญฺโญ เชฏฺฐปุตฺโต จตุทฺทีปวาสิ โน [Pg.14] ปกฺโกสิตฺวา เตสํ วิสุํ วิสุํ นิวาสฏฺฐานํ นิยฺยาเทสิ. ตตฺถ อุตฺตรทีปวาสีนํ ฐานํ กุรุรฏฺฐํนาม, ปุพฺพทีปวาสีนํ ปน เวเทหรฏฺฐํนาม, ปจฺฉิมทีปวาสีนํ อปรนฺตํ นาม. ภตฺตปจฺฉิมทีเป ชาตตฺตา เต สุนสทฺเทน วุตฺตา. ตตฺร ชาตาปิ หิ เตสํ ปุตฺตาติวา สุนาติวา วุตฺตา, ยถา วชฺชิปุตฺตกา ภิกฺขูติ. วตฺติจฺฉาวเสน วา วาจาสิลิฏฺฐวเสน จ อิทเมว สุนสทฺเทน วิเสเสตฺวา โวหรนฺตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

අපරන්තය යනු වෙනමම එක් රටක් යැයි වෙනත් අය පවසති. තවත් අය පවසන්නේ අපරන්තය යනු සුනාපරන්ත රටම බවයි. එය වඩාත් යෝග්‍ය වේ. අපරන්තය යනු සුනාපරන්ත රටම යැයි දැනගන්නේ කෙසේ ද? අටුවාවල එය නම් දෙකකින්ම දක්වා ඇති බැවිනි. උපරිපණ්ණාසක අටුවාවෙහි සහ සළායතන සංයුත්ත අටුවාවෙහි අටුවාචාරීන් වහන්සේලා විසින්, සුනාපරන්ත දේශයෙහි කොණ්ඩධාන තෙරුන් වහන්සේ සලාක දීමේ අග්‍රස්ථානය ලැබූ ආකාරය දක්වන කල්හි, අපරන්ත දේශය 'සුන' ශබ්දය සමඟ යොදා (සුනාපරන්ත කියා) දක්වා ඇත. ධම්මපද අටුවාවෙහි සහ අංගුත්තර අටුවාවෙහි ඒ රටම 'සුන' ශබ්දය රහිතව (අපරන්තය කියා) දක්වා ඇත. මෙහි 'සුන' යන වචනය පුත්‍ර (පුතා) යන අර්ථය ගෙන දෙයි. මන්ධාතු රජුගේ ජ්‍යෙෂ්ඨ පුත්‍රයා සිව් මහා ද්වීපයන්හි වැසියන් කැඳවා, ඔවුන්ට වෙන වෙනම වාසස්ථාන පවරා දුන්නේය. එහිදී උත්තරද්වීප වැසියන්ගේ ස්ථානය කුරු රට නමින් ද, පූර්වද්වීප වැසියන්ගේ ස්ථානය විදේහ රට නමින් ද, පශ්චිමද්වීප වැසියන්ගේ ස්ථානය අපරන්ත නමින් ද හැඳින්විය. පශ්චිමද්වීපයෙහි උපන් බැවින් ඔවුන් 'සුන' යන ශබ්දයෙන් හඳුන්වනු ලැබූහ. එහි උපන් ඔවුන්ගේ දරුවන් ද 'පුත්‍ර' හෝ 'සුන' (පුතුන්) ලෙස හඳුන්වනු ලැබීය. එය හරියට වජ්ජිපුත්තක භික්ෂූන් යන්නාක් මෙනි. එබැවින් කීමට ඇති කැමැත්ත නිසා හෝ වචනයේ සුඛනම්‍යතාවය නිසා, මෙයටම 'සුන' ශබ්දය එකතු කොට විශේෂයෙන් ව්‍යවහාර කරනු ලබන බව දත යුතුය.

โยนกรฏฺฐํนาม ยวนมนุสฺสานํ นิวาสฏฺฐานเมว, ยํชงฺคมงฺฆอิติ วุจฺจติ.

යෝනක රට යනු යවන මිනිසුන්ගේ වාසස්ථානයයි. එයට 'ජංගමංග' කියා ද කියනු ලැබේ.

วนวาสีรฏฺฐํนาม สิริเขตฺตนครฏฺฐานโม. เกจิ ปน วนวาสีรฏฺฐํนาม เอกํ รฏฺฐเมว, น สิริเขตฺตนครฏฺฐานนฺติ วทนฺติ. ตํ น สุนฺทรํ. สิริเขตฺตนครฏฺฐานเมว หิ วนวาสีรฏฺฐํ นาม. กสฺมา ปเนตํ วิญฺญายตีติเจ. อิมสฺส อมฺหากํ รญฺโญ ภาติกรญฺโญ กาเล สิริเขตฺตนคเร คุมฺเภหิ ปฏิจฺฉาทิเต เอกสฺมึ ปถวิปุญฺเช อนฺโต นิมฺมุชฺชิตฺวา ฐิตํ โปราณิกํ เอกํ โลหมยพุทฺธปฏิปิพฺพํ ปฏิลภิ, ตสฺส จ ปลฺลงฺเก อิทํ วนวาสีรฏฺฐวาสีนํ ปูชนตฺถายาติอาทินา โปราณเลขนํ ทิสฺสติ, ตสฺมา เยเวตํ วิญฺญายตีติ.

වනවාසී රට යනු ශ්‍රී ක්ෂේත්‍ර නගරය පිහිටි දේශයයි. සමහරු වනවාසී රට යනු වෙනමම රටක් මිස ශ්‍රී ක්ෂේත්‍ර නගරය පිහිටි දේශය නොවේ යැයි පවසති. එය නිවැරදි නැත. වනවාසී රට යනු ශ්‍රී ක්ෂේත්‍ර නගරය පිහිටි ප්‍රදේශයම වේ. මෙය එසේ යැයි දන්නේ කෙසේ ද? අපගේ මේ රජතුමාගේ සහෝදර රජතුමාගේ කාලයේදී, ශ්‍රී ක්ෂේත්‍ර නගරයේ පඳුරුවලින් වැසී තිබුණු එක්තරා පස් ගොඩක් ඇතුළත වැළලී තිබූ, පැරණි ලෝහමය බුද්ධ ප්‍රතිමා වහන්සේ නමක් හමු විය. එහි පීඨයෙහි 'මෙය වනවාසී රට වැසියන්ගේ පිදුම් පිණිස ය' ආදී වශයෙන් පැරණි ලේඛනයක් දක්නට ලැබේ. එබැවින්ම එය එසේ යැයි දැනගත හැකිය.

กสฺมีรคนฺธารรฏฺฐํนาม กสฺมีรรฏฺฐํ คนฺธารรฏฺฐญฺจ. ตานิ ปน รฏฺฐานิ เอกาพทฺธานิ หุตฺวา ติฏฺฐนฺติ. เตเนว มชฺฌนฺติ กตฺเถรํ เอกํ ทฺวีสุ รฏฺเฐสุ เปเสสิ. ชนปทตฺตา ปน นปุํสเกกตฺตํ ภวติ. ตทา ปน เอกสฺส รญฺโญ อาณาย ปติฏฺฐานวิสยตฺตา เอกตฺตวจเนน อฏฺฐกถายํ วุตฺตนฺติปิ วทนฺติ.

කාශ්මීර-ගන්ධාර රට යනු කාශ්මීර රට සහ ගන්ධාර රටයි. ඒ රාජ්‍යයන් දෙක එකිනෙකට යාබදව පිහිටා තිබේ. එබැවින්ම මජ්ඣන්තික නම් එක් තෙරුන් වහන්සේ නමක් රටවල් දෙකටම පිටත් කර හැරියහ. ජනපදයක් යන අර්ථයෙන් එය නපුංසක ලිංග ඒකවචනයෙන් යෙදේ. එකල එය එක් රජෙකුගේ අණසක යටතේ පැවති ප්‍රදේශයක් වූ බැවින්, අටුවාවෙහි ඒකවචනයෙන් දක්වා ඇතැයි ද පවසති.

มหึสกมณฺฑลํนาม อนฺธกรฏฺฐํ, ยํ ยกฺขปุรรฏฺฐนฺติ วุจฺจติ.

මහීෂක මණ්ඩලය යනු ආන්ධ්‍ර දේශයයි. එයට 'යක්ඛපුර රට' කියා ද කියනු ලැබේ.

มหารฏฺฐํนาม มหานครรฏฺฐํ. อาธุนา หิ มหารฏฺฐเมว น ครสทฺเทน โยเชตฺวา มหานครรฏฺฐนฺติ โวหรนฺตีติ. สิยามรฏฺฐนฺติปิ วทนฺติ อาจริยา.

මහාරාෂ්ට්‍රය (මහා රට) යනු මහානගර රටයි. වර්තමානයේ මහාරාෂ්ට්‍රය යන්න 'නගර' ශබ්දය සමඟ යොදා 'මහානගර රට' කියා ව්‍යවහාර කරති. එය සියාම් දේශය (තායිලන්තය) යැයි ද ආචාර්යවරු පවසති.

จินรฏฺฐํนาม [Pg.15] หิมวนฺเตน เอกาพทฺธํ หุตฺวา ฐิตํ จีนรฏฺฐํ เย วาติ.

චීන දේශය යනු හිමාලයට යාබදව පිහිටා තිබෙන චීන දේශයමය.

อิทํ สาสนสฺส นวสุ ฐาเนสุ วิสุํ วิสุํ ปติฏฺฐานํ.

මෙය ශාසනය ස්ථාන නවයක වෙන වෙනම පිහිටුවීමයි.

อิทานิ อาทิโต ปฏฺฐาย เถรปรมฺปรกถา วตฺตพฺพา. สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส หิ ภควโต สทฺธิวิหาริโก อุปาลิตฺเถ โร,ตสฺส สิสฺโส ทาสกตฺเถโร, ตสฺส สิสฺโส โสณกตฺเถโร, ตสฺส สิสฺโส สิคฺควตฺเถโร จนฺทวชฺชิตฺเถ โร จ, เตสํ สิสฺโส โมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถโรติ อิเม ปญฺจมหาเถรา สาสนวํเส อาทิภูตา อาจริยปรมฺปรานาม. เตสญฺหิ สิสฺสปรมฺปรภูตา เถรปรมฺปรา ยาวชฺชตนา น อุปจฺฉินฺธนฺติ. อาจริยปรมฺปราย จ ลชฺชิภิกฺขู เยว ปเวเสตฺวา กเถตพฺพา โน อลชฺชิภิกฺขู. อลชฺชีภิกฺขู นาม หิ พหุสฺสุตาปิ สมานา ลาภครุโลกครุอาทิหิ ธมฺมตนฺติ นาเสตฺวา สาสนวเร มหาภยํ อุปฺปาเทนฺตีติ. สาสนรกฺขนกมฺมํนาม หิ ลชฺชีนํเยว วิสโย โน อลชฺชีนํ. เตนาหุ โปราณา เถรา, อนาคเต สาสนํ โก นาม รกฺขิสฺสตีติ อนุเปกฺขิตฺวา อนาคเต สาสนํ ลชฺชิโน รกฺขิสฺสนฺติ, ลชฺชิโน รกฺขิสฺสนฺติ, ลชฺชิโน รกฺขิสฺสนฺตีติ ติกฺขาตฺตุํ วาจํ นิจฺฉาเรสุํ. เอวํ มชฺฌิมเทเสปิ อลชฺชีปุคฺคลา พหุ สนฺตีติ เวทิตพฺพา.

දැන් ආරම්භයේ සිට ම තෙර පරම්පරා කථාව කිව යුතු ය. සම්මාසම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සද්ධිවිහාරික වූ උපාලි තෙරුන් වහන්සේ ද, උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍ය දාසක තෙරුන් වහන්සේ ද, උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍ය සෝණක තෙරුන් වහන්සේ ද, උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍ය සිග්ගව තෙරුන් වහන්සේ සහ චන්දවජ්ජි තෙරුන් වහන්සේ ද, ඔවුන්ගේ ශිෂ්‍ය මොග්ගලීපුත්ත තිස්ස තෙරුන් වහන්සේ ද යන මේ මහා තෙරවරුන් පස්නම ශාසන වංශයෙහි මුල් වූ ආචාර්ය පරම්පරාව නමි. ඔවුන්ගේ ශිෂ්‍ය පරම්පරාව වූ තෙර පරම්පරාව අද දක්වා ම නොසිඳී පවතී. ආචාර්ය පරම්පරාවෙහි ලජ්ජී භික්ෂූන් ම ඇතුළත් කර කතා කළ යුතු ය, අලජ්ජී භික්ෂූන් නොවේ. අලජ්ජී භික්ෂූහු නම් බහුශ්‍රුත වුව ද, ලාභ සත්කාරයට හා ලෝක සම්මතයට බර වී ධර්ම නීතිය විනාශ කර උතුම් ශාසනයෙහි මහා බියක් ඇති කරති. ශාසනය ආරක්ෂා කිරීමේ කාර්යය ලජ්ජී භික්ෂූන්ගේ ම විෂයයකි, අලජ්ජී භික්ෂූන්ගේ නොවේ. එහෙයින් පුරාණ තෙරවරු, 'අනාගතයෙහි ශාසනය කවරෙක් නම් ආරක්ෂා කරන්නේ ද?' කියා විමසා බලා, 'අනාගතයෙහි ශාසනය ලජ්ජී භික්ෂූන් ආරක්ෂා කරනු ඇත, ලජ්ජී භික්ෂූන් ආරක්ෂා කරනු ඇත, ලජ්ජී භික්ෂූන් ආරක්ෂා කරනු ඇත' කියා තෙවරක් ම ප්‍රකාශ කළහ. මෙසේ මධ්‍ය දේශයෙහි ද අලජ්ජී පුද්ගලයෝ බොහෝ සිටින බව දත යුතු ය.

ปรินิพฺพานโต หิ ภควโต วสฺสสตานํ อุปริ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว วชฺชิปุตฺตกา ภิกฺขู อธมฺมวตฺถูนิ ทีเปตฺวา ปฐมสงฺคีติกาเล พหิกเตหิ ปาปภิกฺขูหิ สทฺธึ มนฺเตตฺวา สหายํ คเวเสตฺวา มหาสงฺคีติโวหาเรน มหาเถรา วิย สงฺคีตึ อกํสุ. กตฺวา จ วิสุํ คณา อเหสุํ. อโหวต อิทํ หาสิตพฺพกมฺมํ, เสยฺยถาปิ นาม ชรสิงฺคาโล จตุปทสามญฺเญน มานํ ชปฺเปตฺวา อตฺตานํ สีหํ วิย มญฺญิตฺวา สีโห วิย สีหนาทํ นทีติ. เต ปาวจนํ ยถา ภูตํ [Pg.16] อชานิตฺวา สทฺทจฺฉายามตฺเตน ยถาภูตํ อตฺถํ นาม สึสุ. กิญฺจิ ปาวจนมฺปี อปเนสุํ. ตญฺจ สกคเณเยว โหติ, น ธมฺมวาทีคเณ. ธมฺมวินยํ วิโกเปตฺวา ยถิจฺฉิต วเสเนว จรึสุ. อยํ ปน มหาสงฺคีตินาม เอโก อธมฺมวาทีคโณ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පිරිනිවීමෙන් වසර සියයකට පසු, පෙර කියන ලද ක්‍රමයෙන් ම වජ්ජිපුත්තක භික්ෂූහු අධර්ම කරුණු ප්‍රකාශ කරමින්, ප්‍රථම සංගීති කාලයෙහි බැහැර කරන ලද පාපී භික්ෂූන් සමඟ සාකච්ඡා කර, උපකාරකයන් සොයා, 'මහාසංගීති' යන නමින් මහා තෙරවරුන් මෙන් සංගීතියක් කළහ. එසේ කොට ඔවුහු වෙන් ම කණ්ඩායම් වූහ. ඒකාන්තයෙන් ම මෙය සිනහ උපදවන ක්‍රියාවකි. එය හරියට නාකි හිවලෙකු සිව්පාවෙකු වීමේ සමානකම නිසා උඩඟු වී, තමන් සිංහයෙකු යැයි සිතා සිංහයෙකු මෙන් සිංහ නාද පවත්වන්නාක් වැනි ය. ඔවුහු බුද්ධ වචනය නිවැරදිව තේරුම් නොගෙන, ශබ්ද මාත්‍රය පමණක් ගෙන සත්‍ය අර්ථය විකෘති කළහ. ඇතැම් බුද්ධ වචන ද බැහැර කළහ. එය ඔවුන්ගේ ම කණ්ඩායම තුළ පමණක් සිදු වූවකි, ධර්මවාදී කණ්ඩායමෙහි නොවේ. ඔවුහු ධර්ම විනය වෙනස් කොට තමන්ට කැමති පරිදි ම හැසුරුණහ. මේ මහාසංගීති නම් වූ එකී අධර්මවාදී කණ්ඩායමයි.

ตโต ปจฺฉา กาลํ อติกฺกนฺเต ตโตเยว อญฺญมญฺญํ วาทโต ภิชฺชิตฺวา โคกุลิโกนาม เอโก คโณ เอกพฺโยหาโรนาม เอโกติ ทฺเว คณา ภิชฺชึสุ. ตโต ปจฺฉา โคกุลิกคณคณโตเยว อญฺญมญฺญํ ภิชฺชิตฺวา พหุสฺสุติโกนาม เอโก คโณ ปญฺญตฺติวาโทนาม เอโกติ ทฺเว คณา ภิชฺชึสุ. ปุนปิ เตหิเยว คเณหิ เจติยวาโทนาม เอโก คโณ ภิชฺชิ.

ඉන්පසු කාලය ගතවීමත් සමඟ, එම කණ්ඩායමෙන් ම අන්‍යෝන්‍ය මතවාද නිසා බෙදී, 'ගෝකුලික' නමින් එක් කණ්ඩායමක් ද 'ඒකබ්‍යෝහාරික' නමින් එක් කණ්ඩායමක් ද වශයෙන් කණ්ඩායම් දෙකක් වෙන් විය. ඉන්පසුව ගෝකුලික කණ්ඩායමෙන් ම අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් බෙදී, 'බහුස්සුතික' නමින් එක් කණ්ඩායමක් ද 'පඤ්ඤත්තිවාද' නමින් එක් කණ්ඩායමක් ද වශයෙන් කණ්ඩායම් දෙකක් වෙන් විය. නැවතත් එම කණ්ඩායම්වලින් ම 'චේතියවාද' නමින් තවත් එක් කණ්ඩායමක් බෙදී ගියේ ය.

ตโต ปจฺฉา จิรกาลํ อติกฺกนฺเต ธมฺมวาทีคเณหิ วิสภาคคณํ ปวิสิตฺวา มหึสาสโกนาม เอโกคโณ วชฺชิปุตฺตโกนาม เอโกติ ทฺเว คณา ภิชฺชึสุ. ตโต ปจฺฉาปิ วชฺชิปุตฺตกคณโตเยว อญฺญมญฺญํ ภิชฺชิตฺวา ธมฺมุตฺตริโกนาม เอโก คโณ, ภทฺทยานิโกนาม เอโก, ฉนฺนาคาริโกนาม เอโก, สมุติโกนาม เอโกติ จตฺตาโร คณา ภิชฺชึสุ.

ඉන්පසු බොහෝ කලක් ගත වූ තැන, ධර්මවාදී කණ්ඩායම්වලින් විරුද්ධ මතධාරී කණ්ඩායමකට ඇතුළු වී, 'මහීසාසක' නමින් එක් කණ්ඩායමක් ද 'වජ්ජිපුත්තක' නමින් එක් කණ්ඩායමක් ද වශයෙන් කණ්ඩායම් දෙකක් වෙන් විය. ඉන්පසුව ද වජ්ජිපුත්තක කණ්ඩායමෙන් ම අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් බෙදී 'ධම්මුත්තරික' නමින් එක් කණ්ඩායමක් ද, 'භද්දයානික' නමින් එකක් ද, 'ඡන්නාගාරික' නමින් එකක් ද, 'සම්මිති' නමින් එකක් ද වශයෙන් කණ්ඩායම් හතරක් වෙන් විය.

ปุนปิ มหึสาสกคณโต อญฺญมญฺญํ ภิชฺชิตฺวา สพฺพตฺถิวาโทนาม เอโก คโณ, ธมฺมคุตฺติโกนาม เอโก, กสฺสปิโยนาม เอโก, สงฺกนฺติโกนาม เอโก, สุตฺตวาโท นาม เอโกติ ปญฺจ คณา ภิชฺชึสุ.

නැවතත් මහීසාසක කණ්ඩායමෙන් අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් බෙදී, 'සබ්බත්ථිවාද' නමින් එක් කණ්ඩායමක් ද, 'ධම්මගුත්තික' නමින් එකක් ද, 'කස්සපීය' නමින් එකක් ද, 'සංකන්තික' නමින් එකක් ද, 'සුත්තවාද' නමින් එකක් ද වශයෙන් කණ්ඩායම් පහක් වෙන් විය.

เอวํ มชฺฌิมเทเส ทุติยสงฺคีตึ สงฺคายนฺตานํ มหาเถรานํ ธมฺมวาทีเถรวาทคณโต วิสุํ วิสุํ ภิชฺชมานา อธมฺมวาทีคณา สตฺตรส อเหสุํ. เต จ อธมฺมวาทีคณา สาสเน เถรปรมฺปราย อนนฺโต คธา. เต หิ สาสเน อุปการา น โหนฺติ, เถรปรมฺปราย จ ปเวเสตฺวา คณฺหิตุํ น สกฺกา, ยถา หํสคเณ พโก, ยถา จ โค คเณ [Pg.17] ควโช, ยถา จ สุวณฺณคเณ หารกุโฏติ.

මෙසේ මධ්‍ය දේශයෙහි ද්විතීය සංගීතිය සිදු කළ මහා තෙරවරුන්ගේ ධර්මවාදී ථේරවාද කණ්ඩායමෙන් වෙන් වෙන් ව බෙදී ගිය අධර්මවාදී කණ්ඩායම් දහහතක් වූහ. ඒ අධර්මවාදී කණ්ඩායම් ශාසනයෙහි තෙර පරම්පරාවට අන්තරායකාරීහු ය. ඔවුහු ශාසනයට උපකාරී නොවන අතර, තෙර පරම්පරාවට ඇතුළත් කර සැලකිය නොහැක්කේ ය. එය හංස රෑනක් මැද සිටින කොකෙකු මෙන් ද, ගව රැළක් මැද සිටින ගවයා වැනි සතෙකු මෙන් ද, රන් රෑනක් මැද ඇති පිතල මෙන් ද වේ.

มหากสฺสปตฺเถราทิโต ปน อาคตา เถรปรมฺปรา อุปาลิ ทาสโก เจวาติอาทินา ปริวารขนฺธเก สมนฺตปาสาทิกฏฺฐกถายญฺจ อาคตนเยเนว เวทิตพฺพา.

මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේගෙන් ආරම්භ වී පැමිණි තෙර පරම්පරාව 'උපාලි දාසක' යනාදී වශයෙන් පරිවාර ඛන්ධකයෙහි සහ සමන්තපාසාදිකා අටුවාවෙහි සඳහන් වන ක්‍රමයෙන් ම දත යුතු ය.

อุปาลิตฺเถราทีนํ ปริสุทฺธาจาราทีนิ อนุมาเนตฺวา ยาว โมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถรา, ตาว เตสํ เถรานํ ปริสุทฺธา จาราทีนีติ สกฺกา ญาตุํ, เสยฺยถาปิ นทิยา อุปริโสเต เมฆวสฺสานิ อนุมาเนตฺวา อโธโสเต นทิยา อุทกสฺส พาหุลฺลภาโว วิญฺญาตุํ สกฺกาติ อยํ การณานุมานนโย นาม.

උපාලි තෙරුන් වහන්සේ ආදී උතුමන්ගේ පිරිසිදු හැසිරීම් ආදිය අනුමාන කිරීමෙන්, මොග්ගලීපුත්ත තිස්ස තෙරණුවන් දක්වා වූ ඒ තෙරවරුන්ගේ පිරිසිදු හැසිරීම් ආදිය දැනගත හැකි ය. එය ගඟක ඉහළ ප්‍රදේශයට වැසි වැටුණු බව අනුමාන කිරීමෙන්, ගඟේ පහළ ප්‍රදේශයෙහි ජලයේ බහුල බව වටහා ගත හැකි වන්නාක් මෙනි. මේ ක්‍රමය 'කාරණානුමාන ක්‍රමය' නමි.

ยาว ปน โมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถรา, ตาว เถรานํ ปริสุทฺธาจาราทีนิ อนุมาเนตฺวา อุปาลิตฺเถรสฺส ปริสุทฺธาจาราทีนีติ สกฺกา ญาตุํ, เสยฺยถาปิ นาม อุปริธูมํ ปสฺสิตฺวา อนุมาเนตฺวา อคฺคิ อตฺถีติ สกฺกา ญาตุนฺติ อยํ ผลานุมานน โย นาม.

මොග්ගලීපුත්ත තිස්ස තෙරණුවන් දක්වා වූ තෙරවරුන්ගේ පිරිසිදු හැසිරීම් ආදිය අනුමාන කිරීමෙන්, උපාලි තෙරුන් වහන්සේගේ පිරිසිදු හැසිරීම් ආදිය දැනගත හැකි ය. එය ඉහළ නඟින දුම දැක, එතැන ගින්නක් ඇතැයි අනුමාන කොට දැනගත හැකි වන්නාක් මෙනි. මේ ක්‍රමය 'ඵලානුමාන ක්‍රමය' නමි.

อทิภูตสฺส ปน อุปาลิตฺเถรสฺส อวสานภูตสฺส จ โมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถรสฺส ปริสุทฺธาจาราทีนิ อนุมาเนตฺวา มชฺเฌ ทาสกโสณสิคฺควาทีนํ เถรานํ ปริสุทฺธาจาราทีนิติ สกฺกา ญาตุํ, เสยฺยถาปิ นาม สิลาปฏฺฏสฺส โอรภาเค ปารภาเค จ มิคปทวฬญฺชนํ ทิสฺวา อนุมาเนตฺวา มชฺเฌ อปากฏํ ปทวฬญฺจนํ อตฺถีติ สกฺกา ญาตุนฺติ อยํ มิคปทวฬญฺชน นโย นาม.

ආරම්භයෙහි වැඩසිටි උපාලි තෙරුන් වහන්සේගේ සහ අවසානයෙහි වැඩසිටි මොග්ගලීපුත්ත තිස්ස තෙරුන් වහන්සේගේ පිරිසිදු හැසිරීම් ආදිය අනුමාන කිරීමෙන්, මධ්‍යයෙහි වැඩසිටි දාසක, සෝණක, සිග්ගව ආදී තෙරවරුන්ගේ පිරිසිදු හැසිරීම් ආදිය දැනගත හැකි ය. එය ගල් තලාවක මෙපිට පැත්තේ සහ එපිට පැත්තේ මුව අඩි සලකුණු දැක, ගල් තලාව මැද ද නොපෙනෙන අඩි සලකුණු තිබිය යුතු යැයි අනුමාන කොට දැනගත හැකි වන්නාක් මෙනි. මේ ක්‍රමය 'මෘග පද වළඤ්ජන ක්‍රමය' නමි.

เอวํ ตีหิ นเยหิ อยํ เถรวาทคโณ ธมฺมวาทีลชฺชิเปสโลติ เวทิตพฺโพ. เอวมุปริปิ นโย เนตพฺโพ. เถรปรมฺปรา จ ยาว โปตฺถการุฬา ปริวารขนฺธเก สมนฺต ปาสาทิกายญฺจ ตโต มหินฺโท อิฏฺฏิโยติอาทินา วุตฺต นเยน เวทิตพฺพาติ.

මෙසේ ක්‍රම තුනකින් මේ ථේරවාද කණ්ඩායම ධර්මවාදී වූ ද, ලජ්ජී වූ ද, සිල්වත් වූ ද පිරිසක් බව දත යුතු ය. මින් ඉදිරියට ද මෙම ක්‍රමය ම යෙදිය යුතු ය. ග්‍රන්ථාරූඪ කරන තෙක් පැවති තෙර පරම්පරාව ද පරිවාර ඛන්ධකයෙහි සහ සමන්තපාසාදිකාවෙහි සඳහන් වූ පරිදි, ඉන්පසු මහින්ද, ඉට්ඨිය යනාදී වශයෙන් දක්වන ලද ක්‍රමයෙන් ම දත යුතු ය.

อิติ สาสนวํเส นวฏฺฐานาคตสาสนวํสกถามคฺโค

මෙසේ ශාසන වංශයෙහි නව ස්ථානයන්හි පිහිටි ශාසන වංශ කථා මාර්ගය දැක්වෙන,

นาม ปฐโม ปริจฺเฉโท.

පළමුවැනි පරිච්ඡේදය නිම විය.

๒. สีหฬทีปิกสาสนวํสกถามคฺโค

2. සීහළද්වීපයෙහි ශාසන වංශ කථා මාර්ගය.

๒. อิทานิ [Pg.18] สีหฬทีปสาสนกถามคฺคํ วตฺตุํ โอกาโส อนุปฺปตฺโต, ตสฺมา ตํ วกฺขามิ.

2. දැන් සීහළද්වීපයෙහි ශාසන කථා මාර්ගය ප්‍රකාශ කිරීමට අවස්ථාව පැමිණ ඇත, එබැවින් මම එය ප්‍රකාශ කරමි.

สีหฬทีปญฺหิ สาสนสฺส ปติฏฺฐานภูตตฺตา เจติยคพฺภสทิสํ โหติ. สมฺมาสมฺพุทฺโธ กิร สีหฬทีปํ ธรมานกาเลปิ ติกฺขตฺตุํ อคมาสิ. ปฐมํ ยกฺขานํ ทมนตฺถํ เอกโกว คนฺตฺวา ยกฺเข ทเมตฺวา มยิ ปรินิพฺพุเต สีหฬทีเป สาสนํ ปติฏฺฐหิสฺสตีติ ตมฺพปณฺณิทีเป อารกฺขํ กโรนฺโต ติกฺขตฺตุํ ทีปํ อาวิญฺฉิ. ทุติยํ มาตุลภาคิเนยฺยานํ นาครา ชูนํ ทมนตฺถาย เอกโกว คนฺตฺวา เต ทเมตฺวา อคมาสิ. ตติยํ ปญฺจภิกฺขุสตปริวาโร คนฺตฺวา มหาเจติยฏฺฐาเน จ ถูปารามเจติยฏฺฐาเน จ มหาโพธิปติฏฺฐิตฏฺฐาเน จ มหิยงฺคณเจติยฏฺฐาเน จ มุทิงฺคณเจติยฏฺฐาเน จ ทีฆวาปิ เจติยฏฺฐาเน จ กลฺยาณิยเจติยฏฺฐาเน จ นิโรธสมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา นิสีทิ.

සිංහලද්වීපය වනාහි ශාසනය පිහිටන ස්ථානය වූ බැවින් චෛත්‍ය ගර්භයක් බඳු වෙයි. සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ජීවමාන කාලයෙහි ද තුන් වරක් සිංහලද්වීපයට වැඩම කළ සේක. ප්‍රථමයෙන් යක්ෂයන් දමනය කරනු පිණිස තනිවම වැඩම කොට යක්ෂයන් දමනය කර, "මාගේ පරිනිර්වාණයෙන් පසු සිංහලද්වීපයෙහි ශාසනය පිහිටනු ඇතැයි" තම්බපණ්ණි ද්වීපයට ආරක්ෂාව සලසමින් තුන් වරක් මේ ද්වීපයට වැඩම කළ සේක. දෙවන වර, මාමා සහ බෑණනුවන් වූ නාග රජවරුන් දමනය කරනු පිණිස තනිවම වැඩම කොට ඔවුන් දමනය කර ආපසු වැඩම කළ සේක. තුන්වන වර පන්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේලා පිරිවරා වැඩම කොට, මහා චෛත්‍යය පිහිටන ස්ථානයෙහි ද, ථූපාරාම චෛත්‍යය පිහිටන ස්ථානයෙහි ද, මහා බෝධීන් වහන්සේ පිහිටන ස්ථානයෙහි ද, මහියංගණ චෛත්‍යය පිහිටන ස්ථානයෙහි ද, මුතියංගණ චෛත්‍යය පිහිටන ස්ථානයෙහි ද, දීඝවාපී චෛත්‍යය පිහිටන ස්ථානයෙහි ද, කැලණි චෛත්‍යය පිහිටන ස්ථානයෙහි ද නිරෝධ සමාපත්තියට සමවැදී වැඩ සිටි සේක.

ตทา จ ปน สาสนํ โอคาเหตฺวาน ตาว ติฏฺฐติ. ปจฺฉา ปน ยถาวุตฺตตฺเถรปรมฺปราย สมภินิวิฏฺเฐน มหาโมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถเรน เปสิโต มหินฺทตฺเถโร ชินจกฺเก ปญฺจตึสาธิเก ทฺวิสเต สมฺปตฺเต ทุติยกตฺติกมาเส อิฏฺฏิเยน อุตฺติเยน สมฺพุเลน ภทฺทสาเลน จาติ เอเตหิ เถเรหิ สทฺธึ สีหฬทีปํ อคมาสิ. โสณุตฺตรตฺเถราทโย ชินจกฺเก ปญฺจตึสาธิเก ทฺวิสเต สมฺปตฺเต ทุติยกตฺติกมาเสเยว สาสนสฺส ปติฏฺฐาปนตฺถาย อตฺตโน อตฺตโน สมฺปตฺตภารภูตํ ตํ ตํ ฐานํ อคมํสุ.

එකල සිංහලද්වීපයෙහි ශාසනය මුල් බැස නොතිබුණි. පසුව, කලින් සඳහන් කරන ලද තෙර පරම්පරාවෙහි පිහිටි මහා මොග්ගලීපුත්තතිස්ස මහා තෙරුන් වහන්සේ විසින් එවන ලද මහින්ද මහා තෙරුන් වහන්සේ, ජින වර්ෂයෙන් දෙසිය තිස්පහක් සපිරුණු කල්හි, දෙවන ඉල් මසෙහි ඉට්ඨිය, උත්තිය, සම්බල සහ භද්දසාල යන මේ තෙරවරුන් සමඟ සිංහලද්වීපයට වැඩම කළ සේක. සෝණ සහ උත්තර තෙරුන් වහන්සේලා ඇතුළු පිරිස දෙසිය තිස්පස් වන බුද්ධ වර්ෂයේ, දෙවන ඉල් මසෙහිම ශාසනය පිහිටුවීම පිණිස තමන්ට භාර වූ ඒ ඒ ප්‍රදේශ කරා වැඩම කළහ.

มหามหินฺทตฺเถโร ปน สตฺตมาสานิ อาคเมตฺวา ชินจกฺเก ฉตฺตึสาธิเก ทฺวิสเต สมฺปตฺเต เชฏฺฐมาสสฺส ปุณฺณมิยํ สีหฬทีปํ สาสนสฺส ปติฏฺฐาปนตฺถาย อคมาสิ. เตเนว เตสุ นวสุ ฐาเนสุ สีหฬทีปํ ฉตฺตึสาธิเก ทฺวิส เต [Pg.19] อคมาสิ. อญฺญานิ ปน อฏฺฐ ฐานานิ ปญฺจตึสาธิกทฺวิสเตเยว อคมาสีติ วิสุํว วตฺถเปตพฺโพ.

මහා මහින්ද තෙරුන් වහන්සේ මාස හතක් බලා සිට, ජින වර්ෂයෙන් දෙසිය තිස්හයක් සපිරුණු කල්හි පොසොන් පුර පසළොස්වක පොහෝ දින සිංහලද්වීපයෙහි ශාසනය පිහිටුවීම පිණිස වැඩම කළ සේක. එහෙයින් ඒ ධර්මදූත දේශ නවය අතුරින් සිංහලද්වීපයට වැඩම කිරීම සිදු වූයේ දෙසිය තිස්හය වන වර්ෂයේදී ය. අනෙක් අටපළට (ධර්මදූතයන්) වැඩම කළේ දෙසිය තිස්පහ වන වර්ෂයේදීම යැයි වෙන් වශයෙන් වටහා ගත යුතුය.

กสฺมา ปน มหามหินฺทตฺเถโร สตฺตมาสานิ อาคเมตฺวา สพฺพปจฺฉา สีหฬทีปํ คจฺฉตีติ. สีหฬทีเป มุฏภิโว นาม ราชา ชราทุพฺพโล อโหติ, สาสนํ ปคฺคเหตุํ อสมตฺโถ, ตสฺส ปน ปุตฺโต เทวานํ ปิย ติสฺโส นาม ราชกุมาโร ทหโร สาสนํ ปคฺคเหตุํ สมตฺโถ ภวิสฺสติ, โส จ เทวานํ วิยติสฺโส รชฺชํ ตาว ลภตุ เวทิสฺสกคิรินคเร มาตุยา สทฺธึ ญาตเก ตาว ปสฺสามีติ อเปกฺขิตฺวา สตฺตมาสานิ อาคเมตฺวา ฉตฺตึสาธิกทฺวิสเตเยว ชินจกฺเก มหามหินฺทตฺเถโร สีหฬทีปํ คจฺฉตีติ เวทิตพฺพํ.

එහෙත් මහා මහින්ද තෙරුන් වහන්සේ මාස හතක් බලා සිට සියල්ලන්ටම පසුව සිංහලද්වීපයට වැඩම කළේ මන්ද? එකල සිංහලද්වීපයෙහි මුටසීව නම් රජු වයෝවෘද්ධව හා දුබලව සිටි බැවින් ශාසනය නඟාසිටුවීමට අසමත් විය. ඔහුගේ පුත්‍රයා වූ, තරුණ වයසේ පසු වූ දේවානම්පියතිස්ස නම් රාජකුමාරයා ශාසනය නඟාසිටුවීමට සමත් වනු ඇත. "ඒ දේවානම්පියතිස්ස කුමරු ප්‍රථමයෙන් රාජ්‍යය ලබා ගනීවා, එතෙක් මා වේදිස්සගිරි නගරයෙහි මෑණියන් සමඟ නෑදෑයන් දැකබලා ගන්නෙමි" යි අපේක්ෂා කොට, මාස හතක් බලා සිට ජින වර්ෂයෙන් දෙසිය තිස්හය වන වර්ෂයේදීම මහා මහින්ද තෙරුන් වහන්සේ සිංහලද්වීපයට වැඩම කළ බව දත යුතුය.

มหามหินฺทตฺเถโร จ อิฏฺฏิยาทีหิ เถเรหิ จตูหิ ภาคิเนยฺเยน สุมนสามเณเรน ภณฺฑุเกน นาม อุปาสเก น จาติ เอเตหิ สทฺธึ ฉตฺตึสาธิเก ทฺวิสเต ชินจกฺเก เชฏฺฐมาสปุณฺณมิยํ สุวณฺณหํสา วิย เชฏฺฐมาเส นภํ อุคฺคนฺตฺวา อากาสมคฺเคน อนุราธปุรสฺส ปุรตฺถิมทิสาภาเค มิสฺส กปพฺพตกูเฏ ปติฏฺฐาสิ.

මහා මහින්ද තෙරුන් වහන්සේ, ඉට්ඨිය ආදී සිව්නමක් වූ තෙරවරුන් ද, බෑණනුවන් වූ සුමන සාමණේරයන් වහන්සේ ද, භණ්ඩුක නම් උපාසකයා ද යන මොවුන් සමඟ ජින වර්ෂයෙන් දෙසිය තිස්හය වන වර්ෂයේ පොසොන් මස පුර පසළොස්වක පොහෝ දින, රන් හංසයන් මෙන් අහසට පැන නැඟී අහස් මඟින් අනුරාධපුරයට නැගෙනහිර දිශාවෙහි පිහිටි මිස්සක පර්වත මුදුනට (මිහින්තලයට) වැඩම කර වදාළ සේක.

เชฏฺฐมาสสฺส จ ปุณฺณมิยํ ลงฺกาทีเป เชฏฺฐมูลนกฺขตฺตสภา หุตฺวา มนุสฺสา ฉณํ อกํสุ. เตเนวาห สารตฺถทีปนิยํ นาม วินยฑีกายํ, เชฏฺฐมาสสฺส ปุณฺณมิยํ เชฏฺฐนกฺขตฺตํ มูลนกฺขตฺตํ วา โหตีติ. ตตฺถ จ ปุณฺณมินกฺขตฺตํ ราชมตฺตนฺเต ปุณฺณมินกฺขตฺตวิจารณนเยน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

පොසොන් මස පුර පසළොස්වක දින ලංකාද්වීපයෙහි ජෙට්ඨමූල නැකත යෙදී තිබුණු බැවින් මිනිස්සු උත්සව පැවැත්වූහ. එහෙයින්ම 'සාරත්ථදීපනී' නම් විනය ටීකාවෙහි ද "පොසොන් මස පුර පසළොස්වක දින ජෙට්ඨ නැකත හෝ මූල නැකත යෙදේ" යැයි පවසන ලදී. එහි සඳහන් පුර පසළොස්වක නැකත රාජකීය භාවිතය අනුව, පසළොස්වක නැකත් විමර්ශන ක්‍රමයට අනුව පවසන ලද්දක් බව දත යුතුය.

เทวานํ ปิย ติสฺโส จ ราชา นกฺขตฺตํ นาม โฆสาเปตฺวา ฉณํ กาเรถาติ อมจฺเจ อาณาเปตฺวา จตฺตาลี สปุริสสหสฺสปริวาโร นครมฺหา นิกฺขมิตฺวา เยน มิสฺส กปพฺพโต, เตน ปายาสิ มิควํ กีฬิตุกาโม. อถ ตสฺมึ ปพฺพเต อธิวตฺถา เอกา เทวตา มิครูเปน ราชานํ ผโลเภตฺวา ปกฺโกสิตฺวา เถรสฺส อภิมุขํ อกาสิ.

දේවානම්පියතිස්ස රජතුමා ද "නැකත් බෙර හඬවා උත්සවය පවත්වන්න" යැයි ඇමතිවරුන්ට අණ කොට, සතළිස් දහසක් පිරිස පිරිවරා නගරයෙන් නික්ම, මුව දඩයමෙහි යෙදෙනු පිණිස මිස්සක පර්වතය දෙසට ගියේය. එකල ඒ පර්වතයෙහි වාසය කළ එක් දේවතාවෙක් මුවෙකුගේ වෙසින් පැමිණ රජතුමා නොමඟ යවා, කැඳවාගෙන ගොස් තෙරුන් වහන්සේ ඉදිරියට පමුණුවන ලදී.

เถโร [Pg.20] ราชานํ อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา มมํเยว ราชา ปสฺสตุ มา อิตเรติ อธิฏฺฐหิตฺวา ติสฺส ติสฺส อิโต เอหีติ อาห. ราชา ตํ สุตฺวา จินฺเตสิ, อิมสฺมึ ทีเป ชาโต สกโลปิ มนุสฺโส มํ ติสฺโสติ นามํ คเหตฺวา อาลปิตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ, อยํ ปน ภินฺนภินฺนปฏธโร ภณฺฑุกาสาว วสโน มํ นาเมน อาลปติ, โก นุโข อยํ ภวิสฺสติ, มนุสฺโส วา อมนุสฺโส วาติ. เถโร อาห,–

තෙරුන් වහන්සේ රජතුමා පැමිණෙනු දැක, "රජතුමා මා පමණක් දකීවා, අනෙක් පිරිස නොදකීවා" යි අධිෂ්ඨාන කොට "තිස්ස, තිස්ස, මෙහාට එන්න" යැයි පැවසූ සේක. රජතුමා එය අසා මෙසේ සිතුවේය: "මේ ද්වීපයෙහි උපන් කිසිදු මිනිසෙකුට මාගේ නමින් 'තිස්ස' කියා අමතන්නට ශක්තියක් නැත. එහෙත් කැපූ මහන ලද සිවුරු පොරවාගත්, හිස මුඩු කළ, කසට වත් හැඳි මොහු මාගේ නමින් අමතයි. මොහු කවරෙක් විය හැකිද? මිනිසෙක් ද නැතහොත් අමනුෂ්‍යයෙක් ද?" එවිට තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ පැවසූ සේක:

สมณา มยํ มหาราช, ธมฺมราชสฺส สาวกา;

ตเวว อนุกมฺปาย, ชมฺพุทีปา อิธาคตาติ.

"මහාරාජයෙනි, අපි ධර්මරාජයන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයෝ වූ ශ්‍රමණයෝ වෙමු. ඔබ කෙරෙහිම වූ අනුකම්පාවෙන් දඹදිව සිට මෙහි පැමිණියෙමු."

ตทา จ เทวานํ ปิยติสฺโส ราชา อโสกรญฺญา เปสิเตน อภิเสเกน เอกมาสาภิสิตฺโต อโหสิ. วิสาขปุณฺณมายํ หิสฺส อภิเสกมกํสุ. โส จ อโสกรญฺญา เปสิเต ธมฺมปณฺณากาเร รตนตฺตยคุณปฺปฏิสํยุตฺตํ สาสนปฺปวตฺตึ อจิรสุตํ อนุสฺสรมาโน ตํ เถรสฺส สมณา มยํ มหาราช, ธมฺมราชสฺส สาวกาติ วจนํ สุตฺวา อยฺยา นุโข อาคตาติ ตาวเทว อาวุธํ นิกฺขิปิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ สมฺโมทนียํ กถํ กถยมาโน. ยถาห,–

එකල දේවානම්පියතිස්ස රජතුමා අසෝක රජු විසින් එවන ලද අභිෂේක ද්‍රව්‍යවලින් අභිෂේක ලබා මාසයක් ගතව තිබුණි. මක්නිසාද යත්, ඔහුගේ අභිෂේකය සිදු කරන ලද්දේ වෙසක් පුර පසළොස්වක පොහෝ දිනක බැවිනි. අසෝක රජු විසින් එවන ලද ධර්ම පඬුරෙහි අඩංගු වූ, ත්‍රිවිධ රත්නයේ ගුණ හා බැඳි ශාසන ප්‍රවෘත්තිය මෑතකදී අසා තිබූ කරුණක් ලෙස සිහිපත් කළ ඒ රජතුමා, තෙරුන් වහන්සේගේ "මහාරාජයෙනි, අපි ධර්මරාජයන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවක වූ ශ්‍රමණයෝ වෙමු" යන වචනය අසා, "ආර්යයන් වහන්සේලා වැඩම කර වදාළ සේක්ද!" යි සිතා එකෙණෙහිම ආයුධ බිම තබා, සුහද පිළිසඳරෙහි යෙදෙමින් එකත්පසක වාඩි විය. ඒ බව මෙසේ දක්වා ඇත:

อาวุธํ นิกฺขิปิตฺวาน, เอกมนฺตํ อุปาวิสิ;

นิสชฺช ราชา สมฺโมทิ, พหุํ อตฺถูปสญฺหิตนฺติ.

"(රජතුමා) ආයුධ බිම තබා එකත්පසක වාඩි විය. වාඩි වී රජතුමා බොහෝ අර්ථවත් කරුණු සහිතව සුහදව පිළිසඳරෙහි යෙදුණේය."

สมฺโมทนียํ กถญฺจ กุรุมาเนเยว ตสฺมึ ตานิปิ จตฺตาลีสปุริสสหสฺสานิ อาคนฺตฺวา สมฺปริวาเรสุํ. ตทาเถโร อิตเรปิ ฉ ชเน ทสฺเสสิ. ราชา ทิสฺวา อิเม กทา อาคตาติ อาห. มยา สทฺธึเยว มหาราชาติ. อิทานิ ปน ชมฺพุทีเป อญฺเญปิ เอวรูปา สมณา สนฺตีติ. สนฺติ [Pg.21] มหาราช เอตรหิชมฺพุทีโป กาลาวปชฺโชโต อิสิวาตปฏิวาโต, ตสฺมึ–

මෙසේ පිළිසඳර කතාවෙහි යෙදී සිටියදීම, අර සතළිස් දහසක් වූ පිරිස ද පැමිණ රජු වටා පිරිවර ගත්හ. එකල තෙරුන් වහන්සේ අනෙක් සයදෙනා ද (රජුට) දැක ගැනීමට සැලැස්වූ සේක. රජතුමා ඔවුන් දැක, "මොවුන් කවදා පැමිණියේද?" යි ඇසීය. "මහාරාජයෙනි, මා සමඟමය" (යි තෙරුන් වහන්සේ පැවසූ සේක). "දැන් දඹදිවෙහි මෙබඳු තවත් ශ්‍රමණයෝ වෙසෙත්ද?" "මහාරාජයෙනි, වෙසෙති. මේ වන විට දඹදිව කහ සිවුරු ආලෝකයෙන් බබළයි, ඍෂිවරුන්ගේ සිල් සුවඳින් පිරී පවතී. එහි..."

เตวิชฺชา อิทฺธิปตฺตา จ, เจโตปริยโกวิทา;

ขีณาสวา อรหนฺโต, พหู พุทฺธสฺส สาวกาติ.

"ත්‍රිවිද්‍යාවන් ලත්, සෘද්ධි ප්‍රාප්ත වූ, පරසිත් දන්නා නුවණැති, කෙලෙස් නැසූ රහතන් වහන්සේලා වන බුදුරජාණන් වහන්සේගේ බොහෝ ශ්‍රාවකයෝ වෙසෙති."

ภนฺเต เกน อาคตตฺถาติ. เนว มหาราช อุทเกน, น ถเลนาติ. ราชา อากาเสน อาคตาติ อญฺญาสิ. เถโร อตฺถิ นุโข รญฺโญ ปสฺสาเวยฺยตฺติกนฺติ วีมํสนตฺถาย อาสนฺนํ อมฺพรุกฺขํ อารพฺภ ปญฺหํ ปุจฺฉิ, –

"ස්වාමීනී, ඔබ වහන්සේලා පැමිණියේ කෙසේද?" "මහාරාජයෙනි, ජල මාර්ගයෙන් ද නොවේ, ගොඩබිම් මාර්ගයෙන් ද නොවේ." රජතුමා (ඔවුන් වහන්සේලා) අහස් මඟින් වැඩම කළ බව වටහා ගත්තේය. රජතුමාගේ බුද්ධිමත් බව විමසනු පිණිස, තෙරුන් වහන්සේ අසල තිබූ අඹ ගසක් මුල් කරගෙන ප්‍රශ්න ඇසූ සේක.

กินฺนาโม มหาราช อยํ รุกฺโขติ. อมฺพรุกฺโข นาม ภนฺเตติ. อิมํ ปน มหาราช อมฺพํ มุญฺจิตฺวา อญฺโญ อมฺโพ อตฺถิ วา นตฺถิ วาติ. อตฺถิ ภนฺเต อญฺเญปิ พหู อมฺพรุกฺขาติ. อิมญฺจ อมฺพํ เต จ อมฺเพ มุญฺจิตฺวา อตฺถิ นุโข มหาราช อญฺเญ รุกฺขาติ. อตฺถิ ภนฺเต, เต ปน น อมฺพรุกฺขาติ. อญฺเญ จ อมฺเพ อนมฺเพ จ มุญฺจิตฺวา อตฺถิ ปน อญฺโญ รุกฺโขติ. อยเมว ภนฺเต อมฺพ รุกฺโขติ. สาธุ มหาราช ปณฺฑิโตสีติ.

«මහාරාජයෙනි, මේ ගසෙහි නම කුමක්ද?» «ස්වාමීනි, මෙය අඹ ගසකි.» «මහාරාජයෙනි, මේ අඹ ගස හැර වෙනත් අඹ ගස් තිබේද නැද්ද?» «ස්වාමීනි, වෙනත් බොහෝ අඹ ගස්ද තිබේ.» «මහාරාජයෙනි, මේ අඹ ගසත්, ඒ අඹ ගසුත් හැර වෙනත් ගස් තිබේද?» «ස්වාමීනි, තිබේ, නමුත් ඒවා අඹ ගස් නොවේ.» «මහාරාජයෙනි, අනෙකුත් අඹ ගසුත්, අඹ නොවන ගසුත් හැර වෙනත් කිසියම් ගසක් තිබේද?» «ස්වාමීනි, ඒ මේ අඹ ගසමය.» «සාධු මහාරාජයෙනි, ඔබ වහන්සේ පණ්ඩිතයෙකි.»

อตฺถิ ปน มหาราช เต ญาตกาติ. อตฺถิ ภนฺเต พหูชนาติ. เต มุญฺจิตฺวา เกจิ อญฺญาตกาปิ อตฺถิ มหาราชาติ. อญฺญาตกา ภนฺเต ญาตเกหิ พหุตราติ. ตวญาตเก จ อญฺญาตเก จ มุญฺจิตฺวา อตฺถญฺโญ โกจิ มหาราชาติ. อหเมว ภนฺเตติ. สาธุ มหาราช อตฺตา นาม อตฺตโน เนว ญาตโก น อญฺญาตโกติ.

«මහාරාජයෙනි, ඔබ වහන්සේට නෑයෝ සිටිත්ද?» «ස්වාමීනි, බොහෝ පිරිසක් සිටිති.» «මහාරාජයෙනි, ඔවුන් හැර නොනෑයෝද සිටිත්ද?» «ස්වාමීනි, නෑයන්ට වඩා නොනෑයෝ බොහෝ වෙති.» «මහාරාජයෙනි, ඔබ වහන්සේගේ නෑයන්ද නොනෑයන්ද හැර වෙනත් කිසිවෙක් සිටීද?» «ස්වාමීනි, ඒ මමමය.» «සාධු මහාරාජයෙනි, තමා තමාට නෑයෙකුත් නොවේ, නොනෑයෙකුත් නොවේ.»

อถ เถโร ปณฺฑิโต ราชา สกฺขิสฺสติ ธมฺมํ อญฺญาตุนฺติ จูฬหตฺถิปโทปมสุตฺตํ กเถสิ. กถาปริโยสาเน ราชา ตีสุ สรเณสุ ปติฏฺฐหิ สทฺธึ จตฺตาลีสาย ปาณสหสฺเสหีติ. ตโต ปรํ ยํ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ ตํ สมนฺตปาสาทิกาทีสุ วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ.

ඉන්පසු, නුවණැති රජතුමා ධර්මය අවබෝධ කරගැනීමට සමත් යැයි වටහාගත් මහා මහින්ද තෙරුන් වහන්සේ 'චූළහත්ථිපදෝපම සූත්‍රය' දේශනා කළ සේක. දේශනය අවසානයේ රජතුමා සතළිස් දහසක් ප්‍රජාව සමඟ තිසරණ පිහිටියේය. මින් ඉදිරියට කිව යුතු යමක් වේද, ඒ සියල්ල සමන්තපාසාදිකාව ආදී ග්‍රන්ථවල සඳහන් ක්‍රමයටම දත යුතුය.

อิจฺเจวํ สีหฬทีเป สาสนานุคฺคหณ มหินฺทตฺเถรโต อาคตา [Pg.22] สิสฺสปรมฺปรา พหู โหนฺติ, คณนปถํ วีติ วตฺตา. กถํ. มหามหินฺทตฺเถรสฺส สิสฺโส อริฏฺโฐ นาม เถโร, ตสฺส สิสฺโส ติสฺสทตฺโต, ตสฺส สิสฺโส กาฬสุมโน, ตสฺส สิสฺโส ทีโฆ, ตสฺส สิสฺโส ทีฆ สุมโน, ตสฺส สิสฺโส กาฬสุมโน, ตสฺส สิสฺโส นาโค, ตสฺส สิสฺโส พุทฺธรกฺขิโต, ตสฺส สิสฺโส ติสฺโส, ตสฺส สิสฺโส เรโว, ตสฺส สิสฺโส สุมโน, ตสฺส สิสฺโส จูฬนาโค, ตสฺส สิสฺโส ธมฺมปาลิ เอตา, ตสฺส สิสฺโส เขโม, ตสฺส สิสฺโส อุปลิสฺโส, ตสฺส สิสฺโส ผุสฺสเทโว, ตสฺส สิสฺโส สุมโน, ตสฺส สิสฺโส มหาปทุโม, ตสฺส สิสฺโส มหาสีโว, ตสฺส สิสฺโส อุปาลิ, ตสฺส สิสฺโส มหานาโค, ตสฺส สิสฺโส อภโย, ตสฺส สิสฺโส ติสฺโส, ตสฺส สิสฺโส สุมโน, ตสฺส สิสฺโส จูฬาภโย, ตสฺส สิสฺโส ติสฺโส, ตสฺส สิสฺโส จูฬเทโว, ตสฺส สิสฺโส สีโวติ. อยํ ยาว โปตฺถการุฬสงฺขาตา จตุตฺถสงฺคีติกา, ตาว เถรปรมฺปราติ ทฏฺฐพฺพา.

මෙසේ හෙළදිව ශාසන ප්‍රතිග්‍රහණයෙහි ලා මහින්ද මහ තෙරුන් වහන්සේගෙන් පැවත ආ ශිෂ්‍ය පරම්පරාවෝ ගණනය කළ නොහැකි තරම් බොහෝ වෙති. එය කෙසේද යත්: මහා මහින්ද තෙරුන් වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා වූයේ අරිට්ඨ නම් තෙරුන් වහන්සේය; උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා තිස්සදත්තය, උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා කාළසුමනය, උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා දීඝය, උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා දීඝසුමනය, උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා කාළසුමනය, උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා නාගය, උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා බුද්ධරක්ඛිතය, උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා තිස්සය, උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා රේවතය, උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා සුමනය, උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා චූළනාගය, උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා ධම්මපාලිය, උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා ඛේමය, උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා උපලිස්සය, උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා ඵුස්සදේවය, උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා සුමනය, උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා මහාපදුමය, උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා මහාසීවය, උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා උපාලිය, උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා මහානාගය, උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා අභයය, උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා තිස්සය, උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා සුමනය, උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා චූළාභයය, උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා තිස්සය, උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා චූළදේවය, උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා සීවය වේ. මෙය ග්‍රන්ථාරූඪ කිරීම නමින් හැඳින්වෙන සිව්වන ධර්ම සංගායනාව තෙක් වූ තෙර පරම්පරාව ලෙස දත යුතුය.

วุตฺตญฺเหตํ อฏฺฐกถายํ,– ยาวชฺชภนา เตสํเยว อนฺเตวาสิกปรมฺปรภูตาย อาจริยปรมฺปราย อาภตนฺติติ เวทิตพฺพนฺติ.

එය අටුවාවෙහි මෙසේ දක්වා ඇත: 'අද දක්වා ඔවුන්ගේම ශිෂ්‍ය පරම්පරාව වූ ආචාර්ය පරම්පරාව විසින් මෙය රැගෙන එන ලදැයි දත යුතුය.'

เอวํ เตสํ สิสฺสปรมฺปรภูตา อาจริยปรมฺปรา ยาวชฺชตนา สาสเน ปากฏา หุตฺวา อาคจฺฉนฺตีติ เวทิตพฺพ.

මෙසේ ඔවුන්ගේ ශිෂ්‍ය පරම්පරාව වූ ආචාර්ය පරම්පරාව අද දක්වා ශාසනයෙහි ප්‍රකට වෙමින් පැවත එන බව දත යුතුය.

สาสเน วินยธเรหิ นาม ติลกฺขณสมฺปนฺเนหิ ภวิตพฺพํ. ตีณิ หิ วินยธรสฺส ลกฺขณานิ อิจฺฉิ ตพฺพานิ. กตมานิ ตีณิ. สุตฺตญฺจสฺส สฺวาคตํ โหติ สุปฺปวตฺติ สุวินิจฺฉิตํ สุตฺตโต อนุพฺยญฺชนโตติ อิทเมกํ ลกฺขณํ, วินเย โข ปน ฐิโต โหติ อสํหีโรติ อิทํ ทุติยํ, อาจริยปรมฺปรา โข ปนสฺส สุคฺคหิตา โหติ สุมนสิกตา สุปธาริตาติ อิทํ ตติยํ.

ශාසනයෙහි විනයධරයන් ලක්ෂණ තුනකින් සමන්විත විය යුතුය. විනයධරයෙකු කෙරෙන් අපේක්ෂා කළ යුතු ලක්ෂණ තුනක් වෙයි. ඒ තුන කවරේද? ඔහුට සූත්‍රය (ප්‍රාතිමෝක්ෂය) මනාව උගත් (ස්වාගත), මනාව ප්‍රවර්තනය කළ (සුප්පවත්ති) සහ සූත්‍ර වශයෙන් හා අනුබ්‍යංජන වශයෙන් මනාව විනිශ්චය කරන ලද්දක් (සුවිනිච්ඡිත) වෙයි; මෙය පළමු ලක්ෂණයයි. විනයෙහි මනාව පිහිටි, අනුන් විසින් සොලවිය නොහැකි (නොසැලෙන) සුලු වෙයි; මෙය දෙවන ලක්ෂණයයි. ඔහුගේ ආචාර්ය පරම්පරාව මනාව උගත් (සුග්ගහිත), මනාව මෙනෙහි කළ (සුමනසිකත) සහ මනාව ධාරණය කරන ලද්දක් (සුපධාරිත) වෙයි; මෙය තුන්වන ලක්ෂණයයි.

ตตฺถ [Pg.23] อาจริยปรมฺปรา โข ปนสฺส สุคฺคหิตา โหตีติ เถรปรมฺปรา วํสปรมฺปรา จสฺส สุฏฺฐุคหิตา โหติ. สุมนสิกตาติ สุฏฺฐุ มนสิกตา, อาวชฺชิตมตฺเต ญชฺชลิ ตปฺปทีโป วิย โหติ.

එහි 'ඔහුගේ ආචාර්ය පරම්පරාව මනාව උගත් වෙයි' යනු, ඔහුගේ තෙර පරම්පරාව සහ වංශ පරම්පරාව මනාව ඉගෙන ගන්නා ලද්දී වෙයි. 'මනාව මෙනෙහි කළ' යනු, මනාව මෙනෙහි කරන ලද්දකි; මෙනෙහි කළ සැනින් පහනක් දැල්වෙන්නාක් මෙන් (දැනුම) පැහැදිලිව වැටහෙයි.

สุปธาริตาติ สุฏฺฐุ อุปธาริตา, ปุพฺพาปรานุสนฺธิโต อตฺถโต การณโต จ อุป ธาริตา. อตฺตโน มตึ ปหาย อาจริยสุทฺธิยา วตฺตา โหติ, มยฺหํ อาจริโย อสุกาจริยสฺส สนฺติเก อุคฺคณฺหิ, โส อสุกสฺสาติ เอวํ สพฺพํ อาจริยปรมฺปรํ เถร วาทงฺคํ อาหริตฺวา ยาว อุปาลิตฺเถโร สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สนฺติเก อุคฺคณฺหีติ ปาเปตฺวา ฐเปติ. ตโตปิ อาหริตฺวา อุปาลิตฺเถโร สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สนฺติเก อุคฺคณฺหิ, ทาสกตฺเถโร อตฺตโน อุปชฺฌายสฺส อุปาลิตฺเถรสฺส, โสณกตฺเถโร อตฺตโน อุปชฺฌายสฺส โทสกตฺเถรสฺส, สิคฺควตฺเถโร อตฺตโน อุปชฺฌายสฺส โสณกตฺเถรสฺส, โมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถโร อตฺตโน อุปชฺฌายสฺส สิคฺควตฺเถรสฺส จณฺฑ วชฺชิตฺเถรสฺส จาติ เอวํ สพฺพํ อาจริยปรมฺปรํ เถรวาทงฺคํ อาหริตฺวา อตฺตโน อาจริยํ ปาเปตฺวา ฐเปติ. เอวํ อุคฺคหิตา หิ อาจริยปรมฺปรา สุคฺคหิตา โหติ.

'මනාව ධාරණය කරන ලද' යනු, පූර්ව අපර සබඳතාවයෙන්ද, අර්ථයෙන්ද, කරුණෙන්ද මනාව ධාරණය කරන ලද්දකි. තමාගේ මතය හැර දමා ආචාර්යවරුන්ගේ පාරිශුද්ධත්වය ගැන පවසන්නෙක් වෙයි. 'මගේ ආචාර්යවරයා අසවල් ආචාර්යවරයා වෙතින් ඉගෙන ගත්තේය, ඔහු අසවල් ආචාර්යවරයා වෙතින්ය' යනුවෙන් මුළු ආචාර්ය පරම්පරාව වන ථෙරවාද අංගය ගෙන හැර පාමින්, උපාලි තෙරුන් වහන්සේ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි ඉගෙන ගත් බව දක්වා ගෙන ගොස් තබයි. එතැනින්ද ගෙන හැර දක්වමින්: උපාලි තෙරුන් වහන්සේ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙතින් ඉගෙන ගත් සේක; දාසක තෙරුන් වහන්සේ තමාගේ උපජ්ඣායන් වූ උපාලි තෙරුන් වහන්සේ වෙතින්ද, සෝණක තෙරුන් වහන්සේ තමාගේ උපජ්ඣායන් වූ දාසක තෙරුන් වහන්සේ වෙතින්ද, සිග්ගව තෙරුන් වහන්සේ තමාගේ උපජ්ඣායන් වූ සෝණක තෙරුන් වහන්සේ වෙතින්ද, මොග්ගලීපුත්ත තිස්ස තෙරුන් වහන්සේ තමාගේ උපජ්ඣායන් වූ සිග්ගව තෙරුන් වහන්සේ සහ චණ්ඩවජ්ජි තෙරුන් වහන්සේ වෙතින්ද (ඉගෙන ගත්හ) යනාදී වශයෙන් මුළු ආචාර්ය පරම්පරාව වූ ථෙරවාද අංගය ගෙන හැර පා, තමාගේ ආචාර්යවරයා දක්වා සම්බන්ධ කර තබයි. මෙසේ ඉගෙන ගන්නා ලද ආචාර්ය පරම්පරාව මනාව උගත් (සුග්ගහිත) එකක් වෙයි.

เอวํ อสกฺโกนฺเตน ปน ทฺเว ตโย ปริวฏฺฏา อุคฺคเหตพฺพา. สพฺพปจฺฉิเมน หิ นเยน ยถา อาจริโย จ อาจริยาจริโย จ ปาฬิญฺจ ปริปุญฺฉญฺจ วทนฺติ, ตถา ญาตุํ วตฺตตีติ.

එසේ කිරීමට නොහැකි තැනැත්තා විසින් වට දෙකක් හෝ තුනක් (පරම්පරා දෙකක් හෝ තුනක්) ඉගෙන ගත යුතුය. වඩාත්ම අවම ක්‍රමය නම්, තමාගේ ආචාර්යවරයා සහ ආචාර්යවරයාගේ ආචාර්යවරයා ධර්ම පාඨය (පාලි) සහ එහි අර්ථ විමසීම් (පරිපුච්ඡාව) පවසන ආකාරය දැන සිටීම සුදුසුය.

ยถา วุตฺตตฺเถรปรมฺปรา ปน ภควโต ธรมานกาลโต ปฏฺฐาย ยาว โปตฺถการุฬา มุขปาเฐเนว ปิฏกตฺตยํ ธาเรสุํ, ปริปุณฺณํ ปน กตฺวา โปตฺถเก ลิขิตฺวา น ฐเปนฺติ. เอวํ มหาเถรา ทุกฺกรกมฺมํ กตฺวา สาสนํ ปคฺคณฺหึสุ. ตตฺริทํ วตฺถุ,–

පවසන ලද තෙර පරම්පරාව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ජීවමාන කාලයේ සිට ග්‍රන්ථාරූඪ කරන තෙක්ම කටපාඩමින්ම (මුඛපාඨයෙන්ම) ත්‍රිපිටකය ධාරණය කළහ. එය සම්පූර්ණ කර පොත්වල ලියා නොතැබූහ. මෙසේ මහා තෙරුන් වහන්සේලා අතිශය දුෂ්කර ක්‍රියාවක් කොට ශාසනය රැකගත්හ. ඒ පිළිබඳ කථාව මෙසේය:

สีหฬทีเป กิร จณฺฑาลติสฺสภเยน สงฺขุพฺภิตฺวา เทโว [Pg.24] จ อวสฺสิตฺวา ทุพฺภิกฺขภยํ อุปฺปชฺชิ. ตทา อกฺโก เทวานมินฺโท อาคนฺตฺวา ตุมฺเห ภนฺเต ปิฏกํ ธาเรตุํ น สกฺขิสฺสถ, นาวํ ปน อารูหิตฺวา ชมฺพุทีปํ คจฺฉถ, สเจ นาวา อปฺปโหนกา ภเวยฺย, กฏฺเฐน วา เวฬุนา วา ตรถ, อภยตฺถาย ปน มยํ รกฺขิสฺสามาติ อาห.

සිංහල ද්වීපයෙහි බැමිණිතියා සාය (චණ්ඩාල තිස්ස භය) නිසා කැළඹීමක් ඇති වී, වැසි නොලැබී යාමෙන් දුර්භික්ෂ භයක් හටගත්තේය. එකල්හි දේවේන්ද්‍ර වූ ශක්‍රයා පැමිණ, 'ස්වාමීනි, ඔබට (මේ සාගින්න මැද) ත්‍රිපිටකය ධාරණය කිරීමට නොහැකි වනු ඇත. එබැවින් නැවකට නැඟ දඹදිවට වඩින්න. නැව් ප්‍රමාණවත් නොවේ නම්, ලී කොටයකින් හෝ උණ බම්බුවකින් හෝ (මුහුද) තරණය කරන්න. ඔබගේ ආරක්ෂාව පිණිස අපි රැකවරණය සලසන්නෙමු' යි කීවේය.

ตทา สฏฺฐิมตฺตา ภิกฺขู สมุทฺทตีรํ คนฺตฺวา ปุน เอตทโหสิ,– มยํ ชมฺพุทีปํ น คจฺฉิสฺสาม, อิเธว วสิตฺวา เตปิฏกํ ธาริสฺสามาติ. ตโต ปจฺฉา นาวา ติตฺถโต นิวตฺติตฺวา สีหฬทีเปกเทสํ มลยชนปทํ คนฺตฺวา มูลผลาทีหิเยว ยาเปตฺวา สชฺฌายํ อกํสุ. ฉาตกภเยน อติปีฬิตา หุตฺวา เอวมฺปิ กาตุํ อสกฺโกนฺโต วาฬุกตเล อุรํ ฐเปตฺวา สีเสน สีสํ อภิมุขํ กตฺวา วาจํ อนิจฺฉาเรตฺวา มนสาเยว อกํสุ. เอวํ ทฺวาทสวสฺสานิ สทฺธึ อฏฺฐกถาย เตปิฏกํ รกฺขิตฺวา สาสนํ อนุคฺคเหสุํ.

එකල්හි හැටක් පමණ භික්ෂූන් වහන්සේලා මුහුදු වෙරළට වැඩම කොට නැවත මෙසේ සිතූහ: 'අපි දඹදිවට නොයන්නෙමු, මෙහිම වාසය කරමින් ත්‍රිපිටකය ධාරණය කරන්නෙමු' කියාය. ඉන්පසු වරායෙන් ආපසු හැරී සිංහල ද්වීපයෙහි එක් පෙදෙසක් වූ මලය ජනපදයට වැඩම කොට අල, මුල්, ඵලාඵල ආදියෙන් පමණක් යැපෙමින් සජ්ඣායනා කළහ. සාගින්නෙන් දැඩි ලෙස පීඩාවට පත්ව මෙසේ කිරීමට පවා නොහැකි වූ විට, වැලි තලාවෙහි පපුව තබාගෙන, හිසට හිස අභිමුඛ කරගෙන, වචන පිට නොකර සිතින්ම සජ්ඣායනා කළහ. මෙසේ දොළොස් වසරක් මුළුල්ලෙහි අටුවා සහිත ත්‍රිපිටකය ආරක්ෂා කරමින් ශාසනයට අනුග්‍රහ කළහ.

ทฺวาทสวสฺเสสุ ปน อติกฺกนฺเตสุ ตํ ภยํ วูปสมิตฺวา ปุพฺเพ ชมฺพุทีปํ คจฺฉนฺตา สตฺตภิกฺขุสตา อาคนฺตฺวา สีหฬทีเปกเทสํ รามชนปเท มณฺฑลารามวิหารํ อาปชฺชึสุ. เตปิ สฏฺฐิมตฺตา ภิกฺขู ตเมว วิหารํ คนฺตฺวา อญฺญมญฺญํ สมฺมนฺเตตฺวา สชฺฌายึสุ. ตทา อญฺญมญฺญํ สเมนฺติ, น วิรุชฺฌนฺติ, คงฺคาทเกน วิย ยมุโนทกํ สํสนฺเทนฺติ. เอวํ ปิฏกตฺตยํ มุขปาเฐเนว ธาเรตฺวา มหาเถรา ทุกฺกรกมฺมํ กโรนฺตีติ เวทิตพฺพา.

එහෙත් දොළොස් වසරක් ඉක්ම ගිය පසු ඒ (දුර්භික්ෂ) භය සංසිඳී, පෙර දඹදිවට වැඩම කළ සත්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේලා පෙරළා වැඩම කොට, සිංහල ද්වීපයේ එක් ප්‍රදේශයක් වූ රාම ජනපදයේ මණ්ඩලාරාම විහාරයට පැමිණියහ. (ලංකාවේ රැඳී සිටි) ඒ හැටක් පමණ වූ භික්ෂූන් වහන්සේලා ද එම විහාරයටම වැඩම කොට, එකිනෙකා සමඟ සාකච්ඡා කර සජ්ඣායනා කළහ. එකල ඔවුහු අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් එකඟ වූහ, විරුද්ධ නොවූහ, ගංගා ජලය හා යමුනා ජලය මෙන් එකිනෙකා හා සැසඳුණහ. මෙසේ ත්‍රිපิตකය මුඛපාඨයෙන්ම (කටපාඩමින්) දරාගෙන මහාථෙරවරුන් වහන්සේලා අතිශය දුෂ්කර ක්‍රියාවක් කළ බව දත යුතුය.

ยมฺปิ ปริยตฺตึ เอกปทมตฺตมฺปิ อวิรชฺฌิตฺวา ธาเรนฺติ, ตํ ทุกฺกรกมฺมเมว.

පරියත්ති ධර්මයෙහි එකම පදයක් හෝ නොවැරදෙන සේ මතකයේ තබා ගැනීම (දරා සිටීම) ද අතිශය දුෂ්කර ක්‍රියාවක්මය.

สีหฬทีเป กิร ปุนพฺพสุกสฺส นาม กุฏุมฺพิกสฺส ปุตฺโต ติสฺสตฺเถโร พุทฺธวจนํ อุคฺคณฺหิตฺวา อิมํ ชมฺพุทีปํ อาคนฺตฺวา โยนกธมฺมรกฺขิตตฺเถรสฺส สนฺติเก พุทฺธวจนํ อุคฺคณฺหิตฺวา คจฺฉนฺโต นาวํ อภิรูหนติตฺเถ เอกสฺมึ ปเท อุปฺปนฺนกงฺโข โยชนสตมคฺคํ นิวตฺติตฺวา อาจริยสฺส สนฺติกํ อาคจฺฉนฺโต [Pg.25] อนฺตรามคฺเค เอกสฺส กุฏุมฺพิกสฺส ปญฺหํ กเถสิ. โส ปสีทิตฺวา สตสหสฺสคฺฆนกํ กมฺปลํ อทาสิ. โสปิ ตํ อาหริตฺวา อาจริยสฺส อทาสิ. เถโร วา สิยา โกฏฺเฏตฺวา นิสีทนฏฺฐาเน ปริภณฺฑํ กาเรสิ. กิมตฺถายาติ. ปจฺฉิมาย ชนตาย อนุคฺคหตฺถาย. เอวํ กิรสฺส อโหสิ,– อมฺหากํ คตมคฺคํ อาวชฺชิตฺวา อนาคเต สพฺรหฺมจาริโน ปฏิปตฺตึ ปูเรตพฺพํ มญฺญิสฺสนฺตีติ. ติสฺสตฺเถโรปิ อาจริยสฺส สนฺติเก กงฺขํ ฉินฺทิตฺวา สีหฬทีปเมว สกฏฺฐานํ อาคมาสีติ. อิจฺเจวํ ปริยตฺตึ เอกปทมตฺตมฺปิ อวิรชฺฌิตฺวา ธารณมฺปิ ทุกฺกรกมฺมเมวาติ ทฏฺฐพฺพํ.

සිංහල ද්වීපයෙහි පුනබ්බසුක නම් කෙළෙඹියෙකුගේ පුත් තිස්ස තෙරුන් වහන්සේ බුද්ධ වචනය උගෙන, මේ දඹදිවට වැඩම කොට, යෝනක ධම්මරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේ සමීපයෙහි බුද්ධ වචනය උගෙන ආපසු වඩිනා අතරතුර, නැවට නගින තොටුපළේදී එක් පදයක් පිළිබඳව සැකයක් උපදවා ගෙන, යොදුන් සියයක මඟක් ආපසු හැරී ආචාර්යයන් වහන්සේ වෙත වඩිනා අතරමඟදී එක් කෙළෙඹියෙකුගේ ප්‍රශ්නයක් විසඳූහ. ඔහු පැහැදී ලක්ෂයක් වටිනා සළුවක් පූජා කළේය. උන්වහන්සේ ද එය රැගෙන අවුත් තම ආචාර්යයන් වහන්සේට පූජා කළහ. මහාථෙරුන් වහන්සේ එය කපා සකස් කර තමන් වහන්සේ වැඩසිටින තැන ඇති අසුනෙහි වට තිරයක් (ඇතුරුමක්) කරවූහ. 'ඒ කුමකටද?' යත්, අනාගත පරපුරට අනුග්‍රහ පිණිසය. උන්වහන්සේට මෙසේ සිතුණේය: 'අප ගිය මඟ සිහිපත් කොට, අනාගතයෙහි සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලා තමන් විසින් ද ප්‍රතිපත්තිය පිරිය යුතු යැයි සිතනු ඇත.' තිස්ස තෙරුන් වහන්සේ ද තමන්ගේ ආචාර්යයන් වහන්සේ වෙතින් සැකය දුරු කරගෙන, නැවත සිංහල ද්වීපයෙහි තම වාසස්ථානයටම වැඩම කළහ. මෙසේ පරියත්ති ධර්මයෙහි එකම පදයක් හෝ නොවැරදෙන සේ මතකයේ තබා ගැනීම ද අතිශය දුෂ්කර ක්‍රියාවක් ලෙසම දැකිය යුතුය.

ยมฺปิ เยภุยฺเยน ปคุณํ น กโรนฺติ, ตสฺส อนนฺตรธานตฺถาย อสมฺโมสตฺถาย อุคฺคหธารณาทิวเสน รกฺขนมฺปิ กโรนฺติ, ตํ ทุกฺกรกมฺมเมว.

බොහෝ දෙනෙකු විසින් ප්‍රගුණ නොකරන යම් ධර්මයක් වේ නම්, එය අතුරුදහන් නොවීම පිණිසත්, මුළා නොවීම පිණිසත් ඉගෙනීම හා දරා සිටීම ආදී ක්‍රම මඟින් ආරක්ෂා කිරීම ද අතිශය දුෂ්කර ක්‍රියාවක්මය.

สีหฬทีเปเยว กิร มหาภเย เอกสฺเสว ภิกฺขุโน มหานิทฺเทโส ปคุโณ อโหสิ. อถ จตุนิกายิกติสฺสตฺเถรสฺส อุปชฺฌาโย มหาติปิฏกตฺเถโร นาม มหารกฺขิตตฺเถรํอาห,– อาวุโส มหารกฺขิต อสุกสฺส สนฺติเก มหานิทฺเทสํ คณฺหาหีติ. ปาโปกิรายํ ภนฺเต น คณฺหามีติ. คณฺหาวุโส อหํ เต สนฺติเก นิสีทิสฺสามีติ. สาธุ ภนฺเต ตุมฺเหสุ นิสินฺเนสุ คณฺหิสฺสามีติ ปฏฺฐปตฺวา รตฺตินฺทิวํ นิรนฺตรํ ปริยาปุณนฺโต โอสานทิวเส เหฏฺฐามญฺเจ อิตฺถึ ทิสฺวา ภนฺเต สุตํเยว เม ปุพฺเพ, สจาหํ เอวํ ชาเนยฺยํ, น อีทิสสฺส สนฺติเก ธมฺมํ ปริยาปุเณยฺยนฺติ อาห. ตสฺส ปน สนฺติเก พหู มหาเถรา อุคฺคณฺหิตฺวา มหานิทฺเทสํ ปติฏฺฐาเปสุํ. เอวํ ยํ เยภุยฺเยน ปคุณํ น กโรนฺติ, ตสฺส อนนฺตรธานตฺถาย อสมฺโมสตฺตาย อุคฺคหธารณาทิวเสน รกฺขนมฺปิ ทุกฺกรกมฺมํ เยวาติ ทฏฺฐพฺพํ.

සිංහල ද්වීපයෙහිම මහා (බැමිනිටියා) සාය පැවති සමයෙහි, එක්තරා භික්ෂූන් වහන්සේ නමකට පමණක් 'මහානිද්දේස' පාලිය කටපාඩමින් ප්‍රගුණව තිබුණි. එකල චතුනිකායික තිස්ස තෙරුන් වහන්සේගේ උපාධ්‍යායයන් වූ මහාතිපිටක තෙරුන් වහන්සේ, මහාරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේට මෙසේ වදාළහ: 'ඇවැත්නි මහාරක්ඛිත, අසවල් භික්ෂුව සමීපයෙන් මහානිද්දේසය උගෙන ගන්න.' 'ස්වාමීනී, ඔහු සිල්වත් නොවන බව කියනු ලැබේ, එබැවින් මම ඔහුගෙන් ධර්මය නොඋගනිමි.' 'ඇවැත්නි, උගෙන ගන්න, මම ද ඔබ අසලින් වාඩි වී සිටින්නෙමි.' 'යහපති ස්වාමීනී, ඔබ වහන්සේ අසලින් වැඩසිටින්නේ නම් මම උගෙන ගන්නෙමි' යි පවසා, දිවා රෑ නොතකා අඛණ්ඩව ධර්මය උගනිමින් සිට, අවසන් දිනයේදී ඇඳ යට සිටි ස්ත්‍රියක දැක, 'ස්වාමීනී, මට මීට පෙර අසන්නට ලැබුණේ කතාවක් පමණි; මෙවැන්නක් සිදු වේ යැයි මම දැන සිටියේ නම්, මෙබඳු අයෙකු සමීපයෙන් කිසිසේත් ධර්මය නොඋගනිමි' යි කීවේය. එහෙත්, බොහෝ මහාථෙරවරුන් වහන්සේලා උන්වහන්සේගෙන් ධර්මය උගෙන මහානිද්දේසය සුරක්ෂිත කළහ. මෙසේ බොහෝ දෙනා ප්‍රගුණ නොකරන යමක් වේ නම්, එහි අතුරුදහන් නොවීම පිණිසත්, වැරදී නොයෑම පිණිසත්, ඉගෙනීම හා දරා ගැනීම ආදියෙන් එය ආරක්ෂා කිරීම ද අතිශය දුෂ්කර ක්‍රියාවක්ම ලෙස දත යුතුය.

อิจฺเจวํ ภควโต ธรมานกาลโต ปภุติ จิรกาลํ ยถาวุตฺตมหาเถรปรมฺปรา ปริยตฺตึ มุขปาเฐเนว ธาเรสุํ[Pg.26]. อโหวต โปราณิกานํ มหาเถรานํ สติปญฺญาสมาธิเวปุลฺลตาย หิ เต มุขปาเฐเนว ธาเรตุ สกฺกาติ. มุขปาเฐเนว โปราณกตฺเถรานํ ปริยตฺติธารณํ ปญฺจนวุตาธิกานิ จตุสตานิ อโหสิ.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ජීවමානව වැඩසිටි සමයේ සිට දීර්ඝ කාලයක් තිස්සේ ඉහත සඳහන් කරන ලද මහාථෙර පරම්පරාව විසින් පරියත්ති ධර්මය මුඛපාඨයෙන්ම (කටපාඩමින්) දරා ගන්නා ලදී. පුරාතන මහාථෙරවරුන් වහන්සේලාගේ ස්මෘතිය, ප්‍රඥාව හා සමාධියෙහි අතිමහත් බව නිසාම උන්වහන්සේලාට එය මුඛපාඨයෙන්ම දරා ගැනීමට හැකිවීම කෙතරම් ආශ්චර්යයක්ද! පුරාතන තෙරුන් වහන්සේලා විසින් මුඛපාඨයෙන්ම පරියත්ති ධර්මය දරා සිටි කාලය වසර හාරසිය අනූපහක් (495) විය.

ภควโต ปรินิพฺพานโต มหาวํสสารตฺถสงฺคเหสุ อาคตนเยน ชินจกฺเก ปณฺณาสฺสาธิเก จตุสเต สมฺปตฺเต ตมฺพปณฺณิทีเป ราชูนํ อฏฺฐารสมโก’สทฺธาติสฺสสฺส นาม รญฺโญ ปุตฺโต วฏฺฏคามณิ นาม ราชา รชฺชํ ปตฺวา ฉวสฺสกาเล อนาคเต สตฺตา หีนสติปญฺญาสมาธิกา หุตฺวา น สกฺขิสฺสนฺติ มุขปาเฐน ธาเรตุนฺติ อุปปริกฺขิตฺวา ปุพฺเพ วุตฺเตหิ มหาเถเรหิ อนุปุพฺเพน อาคตา ปญฺจมตฺตา มหาเถรสตา วฏฺฏคามณิราชานํ นิสฺสาย ตมฺพปณฺณิทีเปกเทเส มลยชนปเท อาโลกเลเณ อฏฺฐกถาย สหปิฏกตฺตยํ โปตฺถเก อาโรเปสุํ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පරිනිර්වාණයෙන් පසුව, මහාවංශය සහ සාරත්ථසංග්‍රහයෙහි දැක්වෙන පරිදි බුද්ධ වර්ෂ හාරසිය පනහක් (450) සපිරුණු කල්හි, තම්බපණ්ණි ද්වීපයේ (ලක්දිව) රජවරුන් අතර දහඅටවැන්නා වූ, සද්ධාතිස්ස රජුගේ පුත් වට්ටගාමිණී අභය රජතුමා රාජ්‍යත්වයට පත්වී හය වසරක් ගිය තැන, 'අනාගතයෙහි මිනිසුන් ස්මෘතිය, ප්‍රඥාව හා සමාධියෙන් පිරිහී යන බැවින් ධර්මය මුඛපාඨයෙන් දරා ගැනීමට නොහැකි වනු ඇතැයි' සලකා බලා, පෙර සඳහන් කළ මහාථෙරවරුන්ගෙන් අනුපිළිවෙළින් පැවත ආ පන්සියයක් පමණ මහාථෙරවරුන් වහන්සේලා වට්ටගාමිණී රජුගේ රැකවරණය ඇතිව, තම්බපණ්ණි ද්වීපයේ මලය ජනපදයේ ආලෝක ලෙනෙහි (අළු විහාරයේදී) අටුවා සහිත ත්‍රිපිටකය ග්‍රන්ථාරූඪ (පොත්පත්වල ලේඛනගත) කළහ.

ตญฺจ ยถาวุตฺตสงฺคีติโย อุปนิธาย จตุตฺถสงฺคีติเยว นามาติ เวทิตพฺพา. วุตฺตญฺเหตํ สารตฺถทีปนิยํ นาม วินยฏีกายํ,– จตุตฺถสงฺคีติสทิสา หิ โปตฺถกาโรหสงฺคีตีติ.

පෙර කියන ලද ධර්ම සංගායනාවන් හා සසඳන කල, මෙය සිව්වැනි ධර්ම සංගායනාව ලෙසම දත යුතුය. සාරත්ථදීපනී නම් විනය ටීකාවෙහි ද මෙසේ වදාරන ලදී: 'ග්‍රන්ථාරූඪ කිරීමේ සංගායනාව වනාහි සිව්වැනි ධර්ම සංගායනාව හා සමාන වේ' යනුයි.

สีหฬทีเป ปน วฏฺฏคามณิราชา มรมฺมรฏฺเฐ สิริเขตฺตนคเร เอโก นาม กุกฺกุฏสีสราชา จ เอกกาเลน รชฺชํ กาเรสิ. อมรปุรมาปกสฺส รญฺโญ กาเล สีหฬทีปภิกฺขุหิ อิธ เปสิตสนฺเทสกถายํ ปน เตตฺตึสาธิกจตุสเต สมฺปตฺเต โปตฺถการุฬํ อกํสูติ อาคตํ. วุตฺตญฺเหตํ ตตฺถ,– เตตฺตึสาธิกจตุวสฺสสตปริมาณกาลนฺติ.

සිංහල ද්වීපයෙහි වට්ටගාමිණී රජු රාජ්‍යය කරන අතරතුර, මියන්මාරයේ (බුරුමයේ) සිරිබජ්ර (සිරිකෙත්ත) නගරයේ කුක්කුටසීස නම් රජෙකු ද එකම කාලයක රාජ්‍යය කළේය. අමරපුර නගරය පිහිටුවූ රජුගේ කාලයේදී සිංහල ද්වීපයේ භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් මෙහි එවන ලද සංදේශ කථාවෙහි දැක්වෙන්නේ, බුද්ධ වර්ෂ හාරසිය තිස්තුනක් (433) සපිරුණු කල්හි ධර්මය ග්‍රන්ථාරූඪ කළ බවයි. එහි මෙසේ සඳහන් වේ: 'හාරසිය තිස්තුන් වසරක් පමණ වූ කාලයකදී' යනුයි.

อิทํ สีหฬทีเป ยาว โปตฺถการุฬฺหา

මෙය සිංහල ද්වීපයෙහි ධර්මය ග්‍රන්ථාරූඪ කිරීම දක්වා වූ (ඉතිහාසයයි).

สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ.

ශාසනය පිහිටුවීමයි.

อถาปรํ [Pg.27] ชมฺพุทีเป สีหฬทีเป จ ภิกฺขู วิสุํ วิสุํ คณวเสน ภิชฺชึสุ, ยถา อโนตตฺตทหโต นิกฺขมนนทิยา คงฺคายมุนาทิวเสน ภิชฺชนฺตีติ. ตตฺถ ชมฺพุทีเป คณานํ ภิชฺชมานตํ อุปริเยว วกฺขาม.

ඉන්පසුව, අනවතප්ත විලෙන් නික්මෙන ගංගාවන් ගංගා, යමුනා ආදී වශයෙන් බෙදී යන්නාක් මෙන්, දඹදිවෙහි ද සිංහල ද්වීපයෙහි ද භික්ෂූන් වහන්සේලා විවිධ නිකාය (ගණ) වශයෙන් වෙන් වෙන්ව බෙදී ගියහ. එහි දඹදිවෙහි නිකායයන්ගේ බෙදී යාම පිළිබඳව මින් ඉදිරියට (පසුව) පවසන්නෙමු.

สีหฬทีเป ปน คณานํ ภิชฺชมานตา เอวํ ทฏฺฐพฺพา. กถํ. สีหฬทีเป หิ สาสนสฺส ปติฏฺฐมานกาลโต อฏฺฐารสาธิ กทฺวิวสฺสสเต สมฺปตฺเต วฏฺฏคามณิรญฺญา การาวิเต อภยคิริวิหาเร ปริวารขนฺธกํ ปาฐโต จ อตฺถโต จ วิปลฺลาสํ กตฺวา มหาวิหารวาสิคณโต ปุถุ หุตฺวา เอโก คโณ ภิชฺชิ, โส อภยคิริวาสิคโณ นาม, ธมฺมรุจิคโณติ จ ตสฺเสว นามํ.

සිංහල ද්වීපයෙහි නිකායයන් බෙදී යාම මෙසේ දැකිය යුතුය. ඒ කෙසේද? සිංහල ද්වීපයෙහි ශාසනය පිහිටුවා වසර දෙසිය දහඅටක් (218) සපිරුණු කල්හි, වට්ටගාමිණී රජු විසින් කරවන ලද අභයගිරි විහාරයෙහි (වැඩසිටි භික්ෂූන්) විනයෙහි පරිවාර පාලිය පෙළින් ද අර්ථයෙන් ද වෙනස් කොට, මහාවිහාරවාසී භික්ෂු සංඝයාගෙන් වෙන්ව වෙනමම නිකායක් ලෙස බෙදී ගියහ. එය 'අභයගිරිවාසී නිකාය' නමින් හැඳින්වෙන අතර, එයටම 'ධම්මරුචි නිකාය' යන නම ද වේ.

อภยคิริวาสิคณสฺส ภิชฺชมานโต ทฺเวจตฺตาลีสาธิกติวสฺสสเต สมฺปตฺเต มหาเสเนน นาม รญฺญา การาปิเต เชตวนวิหาเร ภิกฺขู อุภโตวิสงฺคปาเฐ วิปรีตวเสน อภิสงฺขริตฺวา อภยคิริวาสิคณโต วิสุํ เอโก คโณ อโหสิ, โส เชตวนวาสิคโณ นาม, สาคลิยคโณติ จ ตสฺเสว นามํ.

අභයගිරිවාසී නිකාය බෙදී යාමෙන් වසර තුන්සිය හතළිස් දෙකක් (342) සපිරුණු කල්හි, මහාසේන නම් රජු විසින් කරවන ලද ජේතවන විහාරයෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලා උභතෝවිභංග පාඨයන් (ප්‍රාතිමෝක්ෂ දෙකෙහි පාඨයන්) වැරදි ලෙස වෙනස් කොට සකස් කරගෙන, අභයගිරිවාසී නිකායෙන් වෙන්ව තවත් වෙනමම නිකායක් වූහ. එය 'ජේතවනවාසී නිකාය' නමින් හැඳින්වෙන අතර, එයටම 'සාගලික නිකාය' යන නම ද වේ.

เชตวน วาสิคณสฺส ภิชฺชมานกาลโต เอกปญฺญาสวสฺสาธิกานํ ติณฺณํ วสฺสสตานํ อุปริ กุรุนฺทวาสิโน จ โกลมฺพวาสิโน จ ภิกฺขู ภาคิเนยฺยํ ทาฐาปตึ นาม ราชานํ นิสฺสาย อุภโตวิภงฺคปริวารขนฺธกปาเฐ วิปรีตวเสน อภิสงฺขริตฺวา วุตฺเตหิ ทฺวีหิ คเณหิ วิสุํ หุตฺวา มหาวิหาร วาสิคณฺหตฺตมํ ตุลยิตฺวา อุปธาเรตฺวา มหาวิหารนามํ คเหตฺวา เอโก คโณ ภิชฺชิ. เอวํ สีหฬทีเป มหามหินฺทตฺเถราทีนํ วํสภูเตน มหาวิหารวาสิ คเณน สทฺธึ จตฺตาโร คณา ภิชฺชึสุ.

ජේතවනවාසී නිකාය බිඳී ගිය කාලයේ සිට වසර තුන්සිය පනස් එකකට (351) පසු, කුරුන්දවාසී සහ කොලම්බවාසී භික්ෂූන් වහන්සේලා තමන්ගේ බෑණනුවන් වූ දාඨාපති නම් රජු ඇසුරු කොටගෙන, උභතෝවිභංග, පරිවාර සහ කන්ධක යන පාඨයන් විපරීත ලෙස සකස් කර, ඉහත කී නිකායන් දෙකෙන් වෙන්වී, මහාවිහාරවාසී භික්ෂූන්ගේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය සසඳා බලා විමසා, ‘මහාවිහාර’ යන නාමයම ආරූඪ කරගෙන තවත් එක් නිකායක් ලෙස බිඳී ගියහ. මෙසේ ලක්දිවෙහි මහින්ද මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ පරපුරෙන් පැවත ආ මහාවිහාරවාසී නිකාය ද සමඟ නිකායන් හතරක් බිඳී වෙන් විය.

ตตฺถ มหาวิหารวาสิ คโณเยว เอโก ธมฺมวาที อโหสิ, เสสา ปน อธมฺมวาทิโน. เต จ ตโย อธมฺมวาทิโน คณา ภูตตฺถํ ปหาย อภูตตฺเถน ธมฺมํ อครุํ กตฺวา จรึสูติ [Pg.28] วจนโต สีหฬทีเป อธมฺมวาทิโน ตโยปิ อลชฺชิโน คณา ปริมณฺฑลสุปฺปฏิจฺฉนฺนาทิสิกฺขาปทานิ อนาทิยิตฺวา วิจรึสุ. ตโต ปฏฺฐาย สาสเน เอกจฺจานํ ภิกฺขูนํ นานปฺปการวเสน นิวาสนปารุปนาทีนิ ทิสฺสนฺติติ เวทิตพฺพํ.

ඒ අතරින් මහාවිහාරවාසී නිකාය පමණක් ධර්මවාදී වූ අතර, සෙසු පිරිස අධර්මවාදී වූහ. “ඒ අධර්මවාදී නිකායන් තුන සත්‍ය අර්ථය අත්හැර, අසත්‍ය අර්ථයෙන් යුතුව ධර්මයට ගරු නොකර හැසිරුණහ” යන වචනයට අනුව, ලක්දිව විසූ අධර්මවාදී වූ ද ලජ්ජා රහිත වූ ද ඒ නිකාය තුනේ භික්ෂූහු පරිමණ්ඩල, සුපටිච්ඡන්න ආදී ශික්ෂාපදයන් නොසලකා හරිමින් හැසිරුණහ. එතැන් සිට ශාසනයෙහි ඇතැම් භික්ෂූන්ගේ සිවුරු හැඳීම සහ පෙරවීම ආදියෙහි විවිධ වෙනස්කම් දක්නට ලැබෙන බව දත යුතුය.

อธมฺมวาทิคณานํ ภิชฺชมานกาลโต สตฺตวีสาธิกานํ ปญฺจสตานํ วสฺสานญฺจ อุปริ สิริสงฺฆโพธิ นาม ราชา มหาวิหาร คณสฺส ปกฺโข หุตฺวา อธมฺมวาทินา ตโย คเณ นิคฺคหิตฺวา ชินสาสนํ ปคฺคเหสิ. โส จ สิริสงฺฆ โพธิราชา อมฺหากํ มรมฺมรฏฺเฐ อริมนฺทนนคเร อนุรุทฺเธน นาม รญฺญา สมกาลวเสน รชฺชสมฺปตฺตึ อนุภวิ.

අධර්මවාදී නිකායන් බිඳී ගිය කාලයේ සිට වසර පන්සිය විසිහතකට (527) පසු, සිරිසඟබෝ නම් රජතුමා මහාවිහාර පාර්ශවය ගෙන, අධර්මවාදී නිකායන් තුන මර්දනය කොට බුද්ධ ශාසනය නඟාසිටුවූයේය. ඒ සිරිසඟබෝ රජතුමා අපගේ මියන්මාර් (මරම්ම) දේශයේ අරිමද්දන පුරයෙහි අනුරුද්ධ නම් රජු හා සමකාලීනව රාජ්‍ය ශ්‍රී අනුභව කළේය.

ตโต ปจฺฉา สีหฬทีเป โวหารกติสฺสสฺส นาม รญฺโญ กาเล กปิเลน นาม อมจฺเจน สทฺธึ มนฺเตตฺวา มหาวิหาร วาสิโน ภิกฺขู นิสฺสาย อธมฺมวาทิคเณ นิคฺคณฺหิตฺวา ชินสาสนํ ปคฺคณฺหาติ.

ඉන්පසු, ලක්දිව වෝහාරිකතිස්ස රජුගේ කාලයෙහි, රජතුමා කපිල නම් ඇමතියා සමඟ සාකච්ඡා කොට, මහාවිහාරවාසී භික්ෂූන් වහන්සේලා ඇසුරු කරමින් අධර්මවාදී නිකායන් මර්දනය කර බුද්ධ ශාසනය නඟාසිටුවූයේය.

ตโต ปจฺฉา จ โคฏฺฐาภยสฺส นาม รญฺโญ กาเล อภยคิริ วาสิโน ภิกฺขู ปรสมุทฺทํ ปพฺพาเชตฺวา มหาวิหาร วาสิโน ภิกฺขู นิสฺสาย สาสนํ วิโสธยิ.

ඉන්පසුව ද, ගෝඨාභය රජතුමාගේ කාලයෙහි, අභයගිරිවාසී භික්ෂූන් මුහුදෙන් එතෙරට පිටුවහල් කර, මහාවිහාරවාසී භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ උපකාරයෙන් ශාසනය පිරිසිදු කළේය.

ตโต ปจฺฉาปิ โคฏฺฐาภยรญฺโญ ปุตฺตภูตสฺส มหาเสนสฺส นาม รญฺโญ กาเล อภยคิริวาสีนํ ภิกฺขูนํ อพฺภนฺตเร สงฺฆมิตฺโต นาม เอโก ภิกฺขุ รญฺโญ ปธานาจริโย หุตฺวา มหามหินฺทตฺเถราทีนํ อรหนฺตานํ นิวาสฏฺฐานภูตํ มหาวิหารารามํ วินสฺสิตุํ มหาเสนรญฺญา มนฺเตตฺวา อารภิ. ตทา นววสฺสานิ มหาวิหาเร ภิกฺขุ สญฺโญ อโหสิ. อโหวต มหาเถรานํ มหิทฺธิกานํ นิวาสฏฺฐานํ อลชฺชิโน ภิกฺขู วินสฺสาเปสุํ, สุวณฺณหํสฺสานํ นิวาสฏฺฐานํ กากา วิยาติ.

ඉන්පසුව ද, ගෝඨාභය රජුගේ පුත්‍ර වූ මහාසේන රජුගේ කාලයෙහි, අභයගිරිවාසී භික්ෂූන් අතර සිටි සංඝමිත්ත නම් වූ එක්තරා භික්ෂුවක් රජුගේ ප්‍රධාන උපදේශකයා වී, මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ රහතන් වහන්සේලාගේ වාසස්ථානය වූ මහාවිහාරාරාමය විනාශ කිරීමට මහාසේන රජු සමඟ එක්ව මන්ත්‍රණය කරමින් කටයුතු ආරම්භ කළේය. එකල වසර නවයක් මුළුල්ලෙහි මහාවිහාරයෙහි භික්ෂූන් වහන්සේ නමකගේ සේයාවක්වත් නොවීය. මහත් ඍද්ධිමත් වූ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලාගේ වාසස්ථානය ලජ්ජා නැති භික්ෂූන් විසින් විනාශ කරවන ලදී. එය රන් හංසයන්ගේ වාසස්ථානය කපුටන් විසින් විනාශ කර දමන්නාක් මෙනි.

เชตวนวาสีนญฺจ ภิกฺขูนํ อพฺภนฺตเร เอโก ติสฺโส นาม ภิกฺขุ เตเนว รญฺญา มนฺเตตฺวา มหาวิหาเร สีมํ สมูหนิ[Pg.29]. อเฉกตฺตา ปน เตสํ สีมสมูหนกมฺมํ น สมฺปชฺชีติ. อโหวต ทุสฺสีลานํ ปาปกานํ กมฺมํ อจฺฉริยํ, เสยฺยถาปิ นาม สาขมิโค อคฺคคฺโฆ กาสิวตฺถํ มหคฺฆํ ภินฺนติ, เอวเมว ภินฺทิตพฺพวตฺถุนา เภทกปุคฺคโล อติวิย ทูโร อโหสีติ. ภวนฺติ เจตฺถ, –

ජේතවනවාසී භික්ෂූන් අතර සිටි තිස්ස නම් එක්තරා භික්ෂුවක් ද එම රජු සමඟම මන්ත්‍රණය කර මහාවිහාරයේ සීමාව මකා දැමීමට ක්‍රියා කළේය. එහෙත් ඔවුන්ගේ අදක්ෂකම නිසා එම සීමා මකාදැමීමේ කර්මය සාර්ථක වූයේ නැත. දුස්සීල වූ පාපිෂ්ඨයන්ගේ ක්‍රියාව කෙතරම් පුදුමාකාර ද! වඳුරෙකු ඉතා වටිනා කසී සළුවක් ඉරා දමන්නාක් මෙන්, විනාශ කරනු ලබන වස්තුව හා එය විනාශ කරන්නා වූ පුද්ගලයා අතර වෙනස ඉතා විශාල විය. මේ සම්බන්ධයෙන් මෙසේ කියනු ලැබේ:

ยถา สาขมิโค ปาโป, อปฺปคฺโฆเยว กาสิกํ;

มหคฺฆํ กจฺจ ภินฺนํภินฺนํ, มหุสฺสาเหน ฉินฺทติ.

අල්ප වටිනාකමකින් යුත් පවිටු වඳුරා, ඉතා වටිනා කසී සළුව මහත් වෙහෙසක් ගෙන කැබලි කරමින් ඉරා දමන්නාක් මෙනි.

เอวํ อธมฺมวาที ปาโป, ธมฺมวาทิคณํ สุภํ;

มหุสฺสาเหน ภินฺทยิ, อโห อจฺฉริโย อยํ.

එලෙසම, පාපිෂ්ඨ වූ අධර්මවාදියා ද යහපත් වූ ධර්මවාදී නිකාය මහත් වෙහෙසක් ගෙන බිඳ දැමුවේය. අනේ! මෙහි ඇති පුදුමය කෙතරම්ද!

อารกา ทูรโต อาสุํ, ภินฺทิตพฺเพหิ เภทกา;

ภูมิโตว ภวคฺคนฺโต, อโห กมฺมํ อชานตนฺติ.

විනාශ කරනු ලැබූ උතුම් වස්තුව හා එය විනාශ කළ පුද්ගලයා අතර වෙනස, පොළොවේ සිට භවාග්‍රය දක්වා වූ දුර මෙන් ඉතා විශාලය. කර්මය නොදන්නා වූ ඔවුන්ගේ ක්‍රියාව කෙතරම් අඥාන ද!

อิจฺเจวํ อธมฺมวาทิคณานํ พลวตาย ธมฺมวาทิคโณ ปริหายติ. ยถา หิ คิชฺฌสกุณสฺส ปกฺขวาเตน สุวณฺณหํสา ปกติยา ฐาตุํ น สกฺโกนฺติ, เอวเมว อธมฺมวาทีนํ พลวตาย ธมฺมวาที ปริหายติ. พฺยคฺฆวเน วิย สุวณฺณมิโค นิลฺลยิตฺวา โคจรํ คณฺหาติ, ยถารุจิวเสน ธมฺมํ จริตุํ โอกาสํ น ลภิ.

මෙසේ අධර්මවාදී නිකායන්ගේ ප්‍රබලත්වය නිසා ධර්මවාදී නිකාය පිරිහීමට පත් විය. ගිජුලිහිණියෙකුගේ පියාපත්වලින් නැගෙන සුළඟ නිසා රන් හංසයන්ට සාමාන්‍ය පරිදි සිටීමට නොහැකි වන්නාක් මෙන්, අධර්මවාදීන්ගේ බලවත්කම හේතුවෙන් ධර්මවාදීහු පිරිහුණහ. කොටින්ගෙන් ගහන වනයක රන් මුවෙකු සැඟවී සිටිමින් ආහාර සොයන්නාක් මෙන්, ඔවුහු තමන් කැමති පරිදි ධර්මයෙහි හැසිරීමට අවස්ථාවක් නොලැබූහ.

สีหฬทีเป สาสนสฺส ปติฏฺฐานโต ทฺวิสตฺตตาธิกานํ จตุสตานํ วสฺสสหสฺสานญฺจ อุปริ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ปรินิพฺพานโต อฏฺฐสตฺตสตาธิกานํ วสฺสสหสฺสานํ อุปริ มหาราชา นาม ภูปาโล รชฺชํ กาเรสิ. โส ปน ราชา ญทุมฺพรคิริวาสิกสฺสปตฺเถรคฺคมุขา มหาวิหารวาสิโน ภิกฺขู ตเมว ราชานํ นิสฺสาย สาสเน มลํ วิโสเธสุํ, ยถา เหรญฺญิโก หิรญฺเญ มลนฺติ.

ලක්දිව ශාසනය පිහිටුවා වසර එක්දහස් හාරසිය හැත්තෑ දෙකකට (1472) පසුත්, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පිරිනිවීමෙන් වසර එක්දහස් හත්සිය හැත්තෑ අටකට (1778) පසුත්, මහරජතුමා රාජ්‍යය කළේය. ඒ රජුගේ කාලයෙහි දිඹුලාගල (උදුම්බරගිරි) වාසී මහා කස්සප තෙරුන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ මහාවිහාරවාසී භික්ෂූහු, එම රජුගේ ම උපකාරය ඇතිව, රන්කරුවෙකු රන්වල ඇති කුණු කිලිටි ඉවත් කරන්නාක් මෙන්, ශාසනයෙහි ඇති කිලිටි පිරිසිදු කළහ.

มหาวิหารวาสิคณโต อญฺเญ อธมฺมวาทินา อุปฺปพฺพา เชตฺวา [Pg.30] วิโสเธสุํ. โส จ มหาราชา อมฺหากํ มรมฺมรฏฺเฐ อริมทฺทนนคเร นรปติจญฺญิสูนา นาม รญฺญา สมกาล วเสน รชฺชํ กาเรสีติ เวทิตพฺโพ.

මහාවිහාරවාසී නිකායට පරිබාහිර වූ සෙසු අධර්මවාදීන් සිවුරු හරවා ශාසනය පිරිසිදු කරන ලදී. ඒ මහරජතුමා අපගේ මියන්මාර් දේශයේ අරිමද්දන පුරයෙහි නරපතිචඤ්ඤිසූ නම් රජු හා සමකාලීනව රාජ්‍යය කළ බව දත යුතුය.

ตโต ปจฺฉา วิ วิชยพาหุราชานํ ปรกฺกมพาหุราชานญฺจ นิสฺสาย มหาวิหาร วาสิโน ภิกฺขู สาสนํ ปริสุทฺธํ อกํสุ, อธมฺมวาทิโน สพฺเพปิ อุปฺปพฺพาเชตฺวา มหาวิหารวาสิคโณเยว เอโก ปติฏฺฐหิ, ยถา อพฺภาทิอุปกฺกิเลสมเลหิ วิมุตฺโต นิสานาโถติ.

ඉන්පසුව ද, විජයබාහු රජු සහ පරාක්‍රමබාහු රජු ඇසුරු කරමින් මහාවිහාරවාසී භික්ෂූහු ශාසනය අතිශයින් පිරිසිදු කළහ. සියලු අධර්මවාදීන් සිවුරු හරවා, වලාකුළු ආදී උපක්ලේෂයන්ගෙන් මිදුණු පුර සඳක් මෙන්, මහාවිහාරවාසී නිකාය පමණක් තනිවම ප්‍රතිෂ්ඨාපනය විය.

สิริสงฺฆโพธิราชา โวหาริกติสฺสราชา โคฏฺฐาภยราชาติ เอเต ราชาโน สาสนํ วิโสเธนฺโตปิ สพฺเพน สพฺพํ อธมฺมวาทิคณานํ อวินสฺสนโต สาสนํ ปริสุทฺธํ น ตาว อโหสิ. สิริสงฺฆโพธิรญฺโญ มหารญฺโญ วิชยพาหุรญฺโญ ปรกฺกมพาหุรญฺโญติ เอเตสํเยว ราชูนํ กาเล สพฺเพน สพฺพํ อธมฺมวาทีนํ วินสฺสนโต สาสนํ ปริสุทฺธํ อโหสิ. ตทา ปน อธมฺมวาทินา สีสมฺปิ อุฏฺฐหิตุํ น สกฺกา, ยถา อรุณุคฺเค โกสิยาติ.

සිරිසඟබෝ රජතුමා, වෝහාරිකතිස්ස රජතුමා සහ ගෝඨාභය රජතුමා යන රජවරුන් ශාසනය පිරිසිදු කිරීමට උත්සාහ කළ ද, අධර්මවාදී නිකායන් මුළුමනින්ම විනාශ නොවූ බැවින් ශාසනය එතෙක් සම්පූර්ණයෙන්ම පිරිසිදු වූයේ නැත. එහෙත් සිරිසඟබෝ රජතුමා, මහා විජයබාහු රජතුමා සහ පරාක්‍රමබාහු රජතුමා යන රජවරුන්ගේ ම කාලයෙහි අධර්මවාදීන් මුළුමනින්ම විනාශ කර දමනු ලැබූ බැවින් ශාසනය ඉතා පිරිසිදු විය. එකල අරුණෝදය උදා වන විට බකමූණන්ට හිස ඔසවන්නට නොහැකි වන්නාක් මෙන්, අධර්මවාදීන්ට හිස ඔසවන්නටවත් නොහැකි විය.

อปรภาเค ปน จิรํ กาลํ อติกฺกนฺเต มิจฺฉาทิฏฺฐิกานํ วิชาติยานํ ภเยน ลงฺกาทีเป สาสนํ โอสกฺกิตฺวา คณปูรณมตฺตสฺสปิ ภิกฺขุสงฺฆสฺส อวิชฺชมานตาย มหาวิชยพาหุรญฺโญ กาเล รามญฺญเทสโต สงฺฆํ อาเนตฺวา สาสนํ ปติฏฺฐาเปสิ.

පසු කලෙක, බොහෝ කාලයක් ගත වූ පසු, මිථ්‍යාදෘෂ්ටික විදේශිකයන්ගෙන් පැමිණි බිය හේතුවෙන් ලක්දිව බුද්ධ ශාසනය පිරිහී ගියේය. උපසම්පදා කර්මයක් කිරීමට අවශ්‍ය අවම භික්ෂු පිරිස පවා ලක්දිව නොසිටි බැවින්, මහා විජයබාහු රජතුමාගේ කාලයේදී රාමඤ්ඤ දේශයෙන් භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩමවා ලක්දිව නැවතත් ශාසනය පිහිටුවන ලදී.

ตโต ปจฺฉา จ วิมลธมฺมสูริยสฺส นาม รญฺโญ กาเล รกฺขาปุรรฏฺฐโต สงฺฆํ อาเนตฺวา สาสนํ ปติฏฺฐาเปสิ. ตโต ปจฺฉา จ วิมลสฺส นาม รญฺโญ กาเล ตโตเยว สงฺฆํ อาเนตฺวา สาสนํ ปติฏฺฐาเปสิ. ตโต ปจฺฉา จ กิตฺติสฺสิริราชสีหสฺส นาม รญฺโญ กาเล สฺยามรฏฺฐโต สงฺฆํ อาเนตฺวา ตเถว อกาสีติ.

ඉන්පසු පළමුවන විමලධර්මසූරිය රජුගේ කාලයේදී රක්ඛංග දේශයෙන් මහා සංඝයා වහන්සේලා වැඩමවා ශාසනය පිහිටුවන ලදී. ඉන්පසුව දෙවන විමලධර්මසූරිය රජුගේ කාලයේදී ද එතැනින්ම මහා සංඝයා වහන්සේලා වැඩමවා ශාසනය පිහිටුවන ලදී. ඉන්පසුව කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජුගේ කාලයේදී ස්යාම දේශයෙන් මහා සංඝයා වහන්සේලා වැඩමවා එලෙසම සිදු කරන ලදී.

อยํ สีหฬทีเป สาสนสฺส โอสกฺกนกถา.

මෙය සිංහල ද්වීපයෙහි ශාසනය පිරිහී යාම පිළිබඳ කතාවයි.

ตโต [Pg.31] ปจฺฉา ชินสาสเน นวุตาธิเก อฏฺฐวสฺสสเต สมฺปตฺเต พุทฺธทาสสฺส นาม รญฺโญ กาเล เอโก ธมฺม กถิกตฺเถโร ฐเปตฺวา วินยปิฏกํ อภิธมฺมปิฏกญฺจ อวเสสํ สุตฺตนฺตปิฏกํ สีหฬภาสาย ปริวตฺติตฺวา อภิสงฺขริตฺวา ฐเปสิ. ตญฺจ การณํ จูฬวํเส วุตฺตํ.

ඉන්පසු බුද්ධ ශාසනයෙන් වසර අටසිය අනූවක් (890ක්) සපිරුණු කල්හි, බුද්ධදාස රජුගේ කාලයේදී එක්තරා ධර්මකථික ස්ථවිරනමකගේ මුල්වීමෙන්, විනය පිටකය සහ අභිධර්ම පිටකය හැර ඉතිරි සූත්‍ර පිටකය සිංහල භාෂාවට පරිවර්තනය කොට, සකස් කර තබන ලදී. එම කරුණ චූළවංශයෙහි ද සඳහන් වේ.

ตสฺส กิร พุทฺธทาสสฺส รญฺโญ ปุตฺตา อสีติมตฺตา อสีติมหาสาวกานํ นาเมเนว โวหาริตา อเหสุํ. เตสุ ปุตฺเตสุ สาริปุตฺตตฺเถรสฺส นาเมน โวหาริโต เอโก อุปติสฺโส นาม ราชกุมาโร ปิตริ เทวงฺคเต ทฺเวจตฺตาลีสวสฺสานิ รชฺชํ กเรสิ.

එම බුද්ධදාස රජුට අසූවක් පමණ පුත්‍රයන් සිටි බවත්, ඔවුන් අසූ මහා ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලාගේ නාමයන්ගෙන් හඳුන්වන ලද බවත් කියැවේ. එම පුත්‍රයන් අතුරෙන් සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේගේ නමින් හැඳින්වූ උපතිස්ස නම් වූ එක් රාජකුමාරයෙක්, පිය රජු දිවංගත වූ පසු සතළිස් දෙවසරක් රජකම් කළේය.

ตโต ปจฺฉา กนิฏฺโฐ มหานาโม นาม ราชกุมาโร ทฺวาวีสวสฺสานิ รชฺชํ กาเรสิ. ตสฺส รญฺโญ กาเล ชิน จกฺเก เตตฺตึสาธิกนวสตวสฺเส สีหฬทีเป ฉสฏฺฐิมตฺตานํ ราชูนํ ปูรณกาเล พุทฺธโฆโส นาม เถโร สีหฬทีปํ คนฺตฺวา สีหฬภาสาย ลิขิเต อฏฺฐกถาคนฺเถ มาคธภาสาย ปริวตฺติตฺวา ลิขิ.

ඉන්පසු ඔහුගේ බාල සොහොයුරු මහානාම නම් රාජකුමාරයා විසිදෙවසරක් රජකම් කළේය. එම රජුගේ කාලයේදී, බුද්ධ වර්ෂ 933 වන විට, සිංහල ද්වීපයේ රජවරුන් හැට හය දෙනෙකු රජ කර අවසන් වූ කල්හි, බුද්ධඝෝෂ නම් මහා තෙරුන් වහන්සේ සිංහල ද්වීපයට වැඩම කොට, සිංහල භාෂාවෙන් ලියැවී තිබූ අට්ඨකථා ග්‍රන්ථ මාගධී භාෂාවට පරිවර්තනය කර ලියූහ.

โส ปน มหานาม ราชา อมฺหากํ มรมฺมรฏฺเฐ สิริปจฺจยนคเร สวิลญฺญิกฺโรวิ นามเกน รญฺญา สมกาโล หุตฺวา รชฺชํ กาเรสิ. ปริตฺตนิทฺทาเน ปน พฺรูมวิ?ถี? นามเกน รญฺญา สมกาโล หุตฺวา รชฺชํ กาเรสีติ วุตฺตํ. ตํ น ยุชฺชติเยว.

එම මහානාම රජු අපගේ මියන්මාර් දේශයේ සිරිපච්චය නුවර සවිලඤ්ඤික්‍රොවි නම් රජු සමඟ එකම කාලයක රජකම් කළේය. නමුත් පරිත්තනිදාන නම් ග්‍රන්ථයෙහි බෲමවීථි නම් රජු සමඟ එකම කාලයක රජකම් කළ බව දක්වා ඇත. එය කිසිසේත්ම නොගැලපේ.

สีหฬทีเป ปน กิตฺติสฺสิริเมโฆ นาม ราชา หุตฺวา นวเม วสฺเส ตสฺมึเยว ทีเป ราชูนํ ทฺวาสฏฺฐิมตฺตานํ ปูรณกาเล ชินจกฺเก ตึสาธิเก อฏฺฐสตวสฺเส ชมฺพุทีเป กลิงฺคปุรโต กุหสิวสฺส นาม รญฺโญ ชามาตา ทนฺตกุมาโร เหมมาลํ นาม ราชธีตํ คเหตฺวา ทาฐาธาตุํ เถเนตฺวา นวาย ตริตฺวา สีหฬทีปํ อคมาสิ. ชินจกฺเก ตึสาธิกอฏฺฐวสฺสสเต เชฏฺฐติสฺสราชา นววสฺสานิ รชฺชํ กาเรสิ.

සිංහල ද්වීපයෙහි කිත්සිරිමෙවන් රජුගේ නවවන වර්ෂයේදී ද, එම ද්වීපයෙහි රජවරුන් හැට දෙදෙනෙකු රජ කර අවසන් වූ කල්හි, බුද්ධ වර්ෂ 830 දී දඹදිව කලිඟු රට ගුහසීව රජුගේ බෑණනුවන් වූ දන්ත කුමාරයා, හේමමාලා නම් රාජකුමරිය ද කැටුව, දන්ත ධාතූන් වහන්සේ රහසින් රැගෙන නැවකින් සිංහල ද්වීපයට වැඩම කළහ. බුද්ධ වර්ෂ 830 දී ජෙට්ඨතිස්ස රජු නව වසරක් රජකම් කළේය.

พุทฺธทาสราชา [Pg.32] เอกูนตึสติ วสฺสานิ อุปลิสฺสราชา จทฺวิจตฺตาลีสวสฺสานิ มหานามราชา ทฺวาวีสวสฺสานีติ สพฺพานิ สมฺปิณฺฑิตฺวา ชินสาสนํ ทฺวตฺตึสาธิกนววสฺสสตปฺปมาณํ โหติ.

බුද්ධදාස රජු විසි නව වසරක් ද, උපතිස්ස රජු සතළිස් දෙවසරක් ද, මහානාම රජු විසිදෙවසරක් ද වශයෙන් මේ සියල්ල එක් කළ විට බුද්ධ ශාසන වර්ෂ නවසිය තිස්දෙකක් පමණ වෙයි.

ตสฺมิญฺจ กาเล ยทา ทฺวีหิ วสฺเสหิ อูนํ อโหสิ, ตทา มหานามรญฺโญ กาเล ตึสาธิกนววสฺสสตมตฺเต สาสเน พุทฺธโฆโส นาม เถโร ลงฺกาทีปํ อคมาสิ.

එකල වසර දෙකක් අඩු වූ විට, එනම් මහානාම රජුගේ කාලයේදී ශාසන වර්ෂ නවසිය තිහක් පමණ වූ කල්හි, බුද්ධඝෝෂ නම් තෙරුන් වහන්සේ ලංකාද්වීපයට වැඩම කළහ.

อมรปุรมาปกสฺส รญฺโญ กาเล สีหฬทีปิเกหิ ภิกฺขูหิ เปสิตสนฺเนสปณฺเณ ปน ฉปณฺณาสาธิกนววสฺสสตาติกฺกนฺเต สูติ วุตฺตํ.

අමරපුර නගරය පිහිටුවූ රජුගේ කාලයේදී සිංහල ද්වීපයේ භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් එවන ලද සන්දේශ පත්‍රයෙහි සඳහන් වන්නේ, එය නවසිය පනස් හයක් ඉක්මගිය පසු සිදු වූ බවයි.

เอตฺถ ฐตฺวา พุทฺธโฆสตฺเถรสฺส อฏฺฐุปฺปตฺตึสงฺเขปมตฺตํ วกฺขาม. กถํ. สีหฬภาสกฺขเรหิ ปริวตฺติตํ ปริยตฺติสาสนํ มาคธสาสกฺขเรน โก นาม ปุคฺคโล ปริวตฺติตุํ สกฺขิสฺสตีติ มหาเถรา นิมนฺตยิตฺวา ตาวตึสภวนํ คนฺตฺวา โฆสํ เทวปุตฺตํ ทิสฺวา สทฺธึ สกฺเกน เทวานมินฺเทน ตํ ยาจิตฺวา โพธิรุกฺขสมีเป โฆสคาเม เกสสฺส นาม พฺราหฺมณสฺส เกสิยา นาม พฺราหฺมณิยา กุจฺฉิมฺหิ ปฏิสนฺธึ คณฺหาเปสุํ. ขาทถ โภนฺโต ปิวถ โภนฺโตติอาทินา พฺราหฺมณานํ อญฺญมญฺญํ โฆสกาเล วิชายนตฺตา โฆโสติ นามํ อกาสิ. สตฺตวสฺสิกกาเล โส ติณฺณํ เวทานํ ปารคู อโหสิ.

මෙහිදී අපි බුද්ධඝෝෂ තෙරුන් වහන්සේගේ චරිත කතාවේ සංක්ෂිප්තයක් පවසන්නෙමු. ඒ කෙසේද යත්: සිංහල අක්ෂරයන්ගෙන් ලියා ඇති පරියත්ති ශාසනය මාගධී අක්ෂරවලට පරිවර්තනය කිරීමට සමත් පුද්ගලයා කවුදැයි සිතූ මහා තෙරුන් වහන්සේලා, දෙව්ලොවට වැඩම කොට තාවතිංස භවනයෙහි වෙසෙන ඝෝෂ දිව්‍ය පුත්‍රයා දැක, ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා සමඟ එක්ව ඔහුගෙන් අයැද සිටිමින්, ශ්‍රී මහා බෝධීන් වහන්සේ සමීපයෙහි වූ ඝෝෂ ග්‍රාමයේ කේස නම් බ්‍රාහ්මණයාට දාව කේසී නම් බ්‍රාහ්මණියගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගැනීමට සැලැස්වූහ. බ්‍රාහ්මණයන් එකිනෙකා 'පින්වතුනි අනුභව කරන්න, පින්වතුනි පානය කරන්න' ආදී වශයෙන් ඝෝෂා කරන වේලාවක උපන් බැවින් ඔහුට 'ඝෝෂ' යැයි නම් තබන ලදී. සත් හැවිරිදි වියේදී ඔහු ත්‍රිවේදයේ කෙළවරට පැමිණියේය.

อถ โข เอเกน อรหนฺเตน สทฺธึ เวทกถํ สลฺลปนฺโต ตํ กถํ นิฏฺฐาเปตฺวา กุสลา ธมฺมา อกุสลา ธมฺมา อพฺยากตา ธมฺมาติอาทินา ปรมตฺถเวทํ นาม พุทฺธมนฺตํ ปุจฺฉิ. ตทา โส สุตฺวา อุคฺคณฺหิตุกาโม หุตฺวา ตสฺส อรหนฺตสฺส สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา เทวสิกํ เทวสิกํ ปิฏกตฺตยํ สฏฺฐิมตฺเตหิ ปทสหสฺเสหิ สชฺฌายํ อกาสิ, วาจุคฺคตํ อกาสิ. เอกมาเสเนว ติณฺณํ ปิฏกานํ ปารคู อโหสิ.

එයින් පසු, එක්තරා රහතන් වහන්සේ නමක් සමඟ වේද ධර්මය පිළිබඳ සාකච්ඡා කරමින් සිටියදී, උන්වහන්සේ එම සාකච්ඡාව අවසන් කර, 'කුසලා ධම්මා, අකුසලා ධම්මා, අබ්‍යාකතා ධම්මා' ආදී වශයෙන් පරමාර්ථ වේදය නම් වූ බුද්ධ මන්ත්‍රය පිළිබඳව ඔහුගෙන් විමසූහ. එවිට ඔහු එය අසා, එය ඉගෙනීමට කැමති වී, එම රහතන් වහන්සේ සමීපයෙහි පැවිදි වී, දිනපතා පද හැටදහසක් පමණ වූ ත්‍රිපිටකය සජ්ඣායනා කරමින් කටපාඩම් කළේය. එක් මසකින්ම ඔහු ත්‍රිපිටකයෙහි කෙළවරට පැමිණියේය.

ตโต [Pg.33] ปจฺจา รโห เอกโกว นิสินฺนสฺส เอตทโหสิ,– พุทฺธภาสิเต ปิฏกตฺตเย มม วา ปญฺญา อธิกา, อุทาหุ อุปชฺฌายสฺส วาติ. ตํ การณํ ญตฺวา อุปชฺฌาจริโย นิคฺคหํ กตฺวา โอวทิ. โส สํเวคปฺปตฺโต หุตฺวา ขมาเปตุํ วนฺทิ. อุปชฺฌาจริโย ตฺวํ อาวุโส สีหฬทีปํ คนฺตฺวา ปิฏกตฺตยํ สีหฬสฺสาสกฺขเรน ลิขิตํ มาคธภาสกฺขเรน ลิขาหิ, เอวํ สติ อหํ ขมิสฺสามีติ อาห.

ඉන්පසු හුදෙකලාව හුන් ඔහුට මෙවැනි සිතුවිල්ලක් ඇති විය: 'බුද්ධභාෂිත ත්‍රිපිටකය පිළිබඳව මගේ ප්‍රඥාව වැඩි ද, නැතහොත් මගේ උපාධ්‍යායන් වහන්සේගේ ප්‍රඥාව වැඩි ද?' කියාය. එම කරුණ දිවැසින් දැනගත් උපාධ්‍යායන් වහන්සේ ඔහුට නිග්‍රහ කොට අවවාද කළහ. හෙතෙම මහත් සංවේගයට පත්ව, සමාව අයදිමින් වැඳ වැටුණේය. එවිට උපාධ්‍යායන් වහන්සේ, 'ඇවැත්නි, ඔබ සිංහල ද්වීපයට ගොස්, සිංහල අක්ෂරවලින් ලියා ඇති ත්‍රිපිටකය මාගධී අක්ෂරවලින් ලියන්න; එසේ කළහොත් මම ඔබට සමාව දෙමි' යි පැවසූහ.

พุทฺธโฆโส จ ปิตรํ มิจฺฉาทิฏฺฐิภาวโต โมเจตฺวา อาจริยสฺส วจนํ สิรสา ปฏิคฺคเหตฺวา ปิฏกตฺตยํ ลิขิตุํ สีหฬทีปํ นาวาย อคมาสิ. ตทา สมุทฺทมชฺเฌ ตีหิ ทิวเสหิ ตรนฺเต พุทฺธทตฺตตฺเถโร จ สีหฬทีปโต นาวาย อาคจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเค เทวาน อานุภาเวน อญฺญมญฺญํ ปสฺสิตฺวา การณํ ปุจฺฉิตฺวา ชานิ. ชานิตฺวา จ พุทฺธทตฺตตฺเถโร เอวมาห,- มยา อาวุโส กโต ชินาลงฺกาโร อปฺปสฺสาโรติ มญฺญิตฺวา ปิฏกตฺตยํ ปริวตฺติตุํ ลิขิตุํ โอกาสํ นาทาสุํ, ตฺวํ ปน ปิฏกตฺตยํ สํวณฺเณหีติ วตฺวา อตฺตโน สกฺเกน เทวานมินฺเทน ทินฺนํ หริตกิผลํ อโยมยเลขน ทณฺฑํ นิสิตสิลญฺจ พุทฺธโฆสตฺเถรสฺส อทาสิ. เอวํ เตสํ ทฺวินฺนํ เถรานํ อญฺญมญฺญํ สลฺลปนฺตานํเยว นาวา สยเมว อปเนตฺวา คจฺฉึสุ.

බුද්ධඝෝෂ තෙරුන් වහන්සේ ද සිය පියා මිථ්‍යාදෘෂ්ටියෙන් මුදවාගෙන, ගුරුන් වහන්සේගේ වචනය හිස් මුදුනින් පිළිගෙන, ත්‍රිපිටකය ලිවීම සඳහා නැවකින් සිංහල ද්වීපය බලා පිටත් වූහ. එකල මුහුද මැද දින තුනක් ගමන් කරද්දී, සිංහල ද්වීපයේ සිට නැවකින් පැමිණෙමින් සිටි බුද්ධදත්ත තෙරුන් වහන්සේ මඟදී දේවතා අනුභාවයෙන් එකිනෙකා දැක, තොරතුරු විමසා කරුණු දැනගත්හ. කරුණු දැනගත් බුද්ධදත්ත තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ පැවසූහ: 'ඇවැත්නි, මා විසින් කරන ලද ජිනාලංකාරය අල්ප හරයක් ඇති දෙයක් සේ සලකා මට ත්‍රිපිටකය පරිවර්තනය කිරීමට හා ලිවීමට අවස්ථාවක් නොදුන්හ. එබැවින් ඔබ ත්‍රිපිටකය විස්තර සහිතව ලියන්න' යි පවසා, ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා විසින් තමන්ට දෙන ලද අරළු ගෙඩිය ද, යකඩ පන්හිඳ ද, මුවහත් තබන ගල ද බුද්ධඝෝෂ තෙරුන් වහන්සේට දුන්හ. මෙසේ ඒ තෙරවරුන් දෙනම එකිනෙකා සමඟ කථා කරමින් සිටියදීම, නැව් දෙක ඉබේම එකිනෙකින් ඈත් වී ගමන් කළහ.

พุทฺธโฆสตฺเถโร จ สีหฬทีปํ ปตฺวา ปฐมํ สงฺฆปาลตฺเถรํ ปสฺสิตฺวา ปิฏกตฺตยํ มาคธภาสกฺขเรน ปริวตฺเตตุํ อาคโตมฺหีติ การณํ อาโรเจตฺวา สีหฬภิกฺขู จ สีเล ปติฏฺฐายาติอาทิคาถํ นิยฺยาเทตฺวา อิมิสฺสา คาถาย อตฺถํ ปิฏกตฺตยํ อาโลเลตฺวา สํวณฺเณหีติ อุยฺโยเชสุํ, ตสฺมึเยว ทิวเส สายนฺหกาลโต ปฏฺฐาย ยถาวุตฺตคาถํ ปมุขํ กตฺวา วิสุทฺธิมคฺคํ อกาสิ. กตฺวา ตํ กมฺมํ นิปฺผาเทตฺวา ตสฺส ญาณปฺปภวํ วีมํเสตุกาโม เทวานมินฺโท ตญฺจ คนฺถํ อนฺตรธาเปสิ. ปุนาปิ เถโร อกาสิ[Pg.34]. ตเถว เทวานมินฺโท อนฺตรธาเปสิ. ปุนาปิ เถโร อกาสิ. เอวํ ติกฺขตฺตุํ การาเปตฺวา ปุพฺพคนฺเถปิ ทสฺเสสิ. ติณฺณมฺปิ คนฺถานํ อญฺญมญฺญํ เอกปทมตฺเตนปิ วิเสสตา นตฺถิ สงฺฆปาลตฺเถโร จ ตํ อาราธยิตฺวา ปิฏกตฺตยํ นิยฺยาเทสิ. เอวํ วิสุทฺธิมคฺเค สงฺฆปาลตฺเถรสฺส ยาจนํ อารพฺภ วิสุทฺธิมคฺโค กโตติ อาคตํ. พุทฺธโฆสุปฺปตฺติกถายํ ปน สงฺฆราชตฺเถรสฺส อายาจนํ อารพฺภาติ อาคตํ.

බුද්ධඝෝෂ ස්ථවිරයන් වහන්සේ ලංකාද්වීපයට පැමිණ, පළමුව සංඝපාල ස්ථවිරයන් වහන්සේ බැහැදැක, "මම ත්‍රිපිටකය මාගධී භාෂා අක්ෂරයට පරිවර්තනය කරනු පිණිස පැමිණියෙමි" යන කරුණ සැළකර සිටියහ. එවිට සිංහල භික්ෂූන් වහන්සේලා "සීලේ පතිට්ඨාය..." යනාදී ගාථාව උන්වහන්සේ වෙත පවරා, "මෙම ගාථාවේ අර්ථය මුල් කරගෙන මුළු ත්‍රිපිටකයම විමසා බලා විස්තර කරනු මැනව" යි පවසා උන්වහන්සේව ඒ සඳහා යොමු කළහ. එදිනම සන්ධ්‍යා කාලයේ සිට, ඉහත සඳහන් කළ ගාථාව මුල් කරගෙන උන්වහන්සේ 'විශුද්ධිමාර්ගය' රචනා කළහ. එය රචනා කර අවසන් කළ පසු, උන්වහන්සේගේ ප්‍රඥාවේ මහිමය පරීක්ෂා කරනු කැමති වූ ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා එම ග්‍රන්ථය අතුරුදහන් කළේය. තෙරුන් වහන්සේ නැවතත් එය රචනා කළහ. එවරද ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා එය අතුරුදහන් කළේය. තෙරුන් වහන්සේ නැවතත් (තුන්වන වරටත්) එය රචනා කළහ. මෙසේ තුන් වතාවක්ම කරවා, පෙර ලියන ලද ග්‍රන්ථ ද ශක්‍රයා විසින් ප්‍රදර්ශනය කරන ලදී. ඒ ග්‍රන්ථ තුනෙහිම එකිනෙකට එකම පදයක හෝ වෙනසක් නොතිබුණි. එවිට සංඝපාල තෙරුන් වහන්සේ උන්වහන්සේ කෙරෙහි අතිශයින් පැහැදී, ත්‍රිපිටකය උන්වහන්සේට භාර කළහ. මෙසේ විශුද්ධිමාර්ගයෙහි එන්නේ සංඝපාල තෙරුන් වහන්සේගේ ආරාධනය පරිදි විශුද්ධිමාර්ගය රචනා කරන ලද බවයි. එහෙත් 'බුද්ධඝෝෂුප්පත්ති කථාවෙහි' එන්නේ සංඝරාජ තෙරුන් වහන්සේගේ ආරාධනය පරිදි එය කළ බවයි.

อยํ พุทฺธโฆสุปฺปตฺติกถายํ อาคตนเยน ทสฺสิตพุทฺธโฆสุปฺปตฺติกถาสงฺเขโป.

මෙය බුද්ධඝෝෂුප්පත්ති කථාවෙහි දැක්වෙන පරිදි බුද්ධඝෝෂ ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ උත්පත්ති කථාවේ සංක්ෂිප්තයයි.

จูฬวํเส ปเนวํ อาคโต. พุทฺธโฆสตฺเถโร นาม มหาโพธิรุกฺขสมีเป เอกสฺมึ พฺราหฺมณคาเม วิชาโต ติณฺณมฺปิ เวทานํ ปารคู อโหสิ เตสุ เตสุ วาเทสุ จ อติเฉโก. โส อญฺเญหิ จ สทฺธึ ปุจฺฉาพฺยากรณกมฺมํ กตฺตุกาโม ชมฺพุนีปตเล อาหิณฺฑนฺโต เอกํ วิหารํ ปตฺวา ตสฺมึ วา อาคนฺตุกภาเวน นิสีทิ. ตสฺมิญฺจ วิหาเร เรวโต นาม เถโร วสิ. เตน เถเรน สทฺธึ ภลฺลปนฺโต โส พฺราหฺมณมาณโว ตีสุ เวเทสุ อโลเลตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉิ. ปุจฺฉิตํ ปุจฺฉิตํ เถโร พฺยากาสิ. เถรสฺส ปน ปุจฺฉิตํ ปญฺหํ มาณโว น สกฺกา พฺยากาตุํ. อถ มาณโว ปุจฺฉิ,–โก นามายํ ภนฺเต มนฺโตติ. พุทฺธมนฺโต นามายนฺติ วุตฺเต อุคฺคณฺหิตุกาโม หุตฺวา เถรสฺส สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา ปิฏกตฺตยํ อุคฺคณฺหิ. อจิรเนว ติณฺณมฺปิ ปิฏกานํ ปารคู อโหสิ. พุทฺธสฺเสว โฆโส ยสฺส อตฺถีติ พุทฺธโฆโสติ นาเมน ปากโฏ อโหสิ.

චූලවංශයෙහි වනාහි මෙසේ සඳහන් වේ: බුද්ධඝෝෂ ස්ථවිරයන් වහන්සේ මහා බෝධි වෘක්ෂය සමීපයේ වූ එක්තරා බ්‍රාහ්මණ ගමක උපත ලැබූ අතර, ත්‍රිවේදයෙහි කෙළ පැමිණි, විවිධ වාදයන්හි අතිශයින් දක්ෂ අයෙක් වූහ. උන්වහන්සේ අන් අය සමඟ වාද-විවාද කිරීමට කැමතිව දඹදිව පුරා සැරිසරමින්, එක්තරා විහාරයකට පැමිණ එහි ආගන්තුකයෙකු ලෙස වැඩසිටියහ. එම විහාරයෙහි රේවත නම් තෙරුන් වහන්සේ වැඩසිටියහ. උන්වහන්සේ සමඟ සංවාදයේ යෙදුණු එම බ්‍රාහ්මණ තරුණයා ත්‍රිවේදය ඇසුරින් නොයෙක් ප්‍රශ්න ඇසීය. ඇසූ ඇසූ සෑම ප්‍රශ්නයකටම තෙරුන් වහන්සේ පිළිතුරු දුන්හ. එහෙත් තෙරුන් වහන්සේ ඇසූ ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු දීමට මාණවකයාට නොහැකි විය. එකල මාණවකයා 'ස්වාමීනි, මේ කුමන මන්ත්‍රයක්ද?' කියා ඇසීය. 'මෙය බුද්ධ මන්ත්‍රයයි' කියා පැවසූ කල්හි, එය ඉගෙනීමට කැමති වූ ඔහු තෙරුන් වහන්සේ සමීපයෙහි පැවිදි වී ත්‍රිපිටකය හැදෑරීය. නොබෝ කලකින්ම ත්‍රිපිටකයෙහිම කෙළ පැමිණි උන්වහන්සේ, බුදුරජාණන් වහන්සේගේ වැනිම ගැඹුරු හඬක් ඇති බැවින් 'බුද්ධඝෝෂ' යන නමින් ප්‍රසිද්ධ වූහ.

พุทฺธโฆโส จ อายสฺมโต เรวตสฺส สนฺติเก นิสีทนฺโต ญาโณทยํ นาม คนฺถํ อฏฺฐสฺสาลินิญฺจ นาม คนฺถํ อกาสิ. ตโต ปจฺฉา ปริตฺตฏฺฐกถํ กตฺตุกาโม หุตฺวา อารภิ. ตทา อาจริโย เอวมาห,– ชมฺพุทีเป ปน อาวุโส ปาฬิมตฺตํเยว อตฺถิ, อฏฺฐกถา ปน นตฺถิ, อาจริยวาโท จ [Pg.35] ภินฺโน หุตฺวา อตฺถิ, เตเนว มหามหินฺธตฺเถเรน อานิตา อฏฺฐกถา ตีสุ จ สงฺคีตีสุ อารุโฬ ปาฬิโย สาริปุตฺตตฺเถราทีหิ เทสิโต กถามคฺโค สีหฬทีเป อตฺถิ, ตฺวํ คนฺตฺวา มาคธภาสกฺขเรน ลิเขหีติ อุยฺโยชิยมาโน พุทฺธโฆสตฺเถโร สีหฬทีปํ คนฺตฺวา อนุราธปุเร มหาวิหารํ ปวิสิตฺวา สงฺฆปาลตฺเถรสฺส สนฺติเก สทฺธึ สีหฬฏฺฐกถาย เถรวาเท สุตฺวา อฏฺฐกถํ กริสฺสมีติ อาโรเจสิ. สีหฬภิกฺขู จ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว สีเล ปติฏฺฐายาติอาทิ คาถา นิยฺยาเทสุํ. พุทฺธโฆโส จ สทฺธึ อฏฺฐกถาย ปิฏกตฺตยํ สงฺขิปิตฺวา วิสุทฺธิมคฺคํ อกาสิ.

බුද්ධඝෝෂ ස්ථවිරයන් වහන්සේ ආයුෂ්මත් රේවත තෙරුන් වහන්සේ සමීපයේ වෙසෙමින් 'ඥාණෝදය' නම් ග්‍රන්ථය සහ 'අත්ථසාලිනී' නම් ග්‍රන්ථය කළහ. ඉන්පසුව උන්වහන්සේ කෙටි අටුවාවක් රචනා කිරීමට අදහස් කර එය ආරම්භ කළහ. එකල ගුරු හිමියන් මෙසේ පැවසූහ: 'ඇවැත්නි, දඹදිව ඇත්තේ පාලි පෙළ දහම පමණි; එහි අටුවා නැත. ආචාර්යවාදයන් ද විවිධ වී පවතී. එහෙත් මහා මහින්ද මහ රහතන් වහන්සේ විසින් ලක්දිවට ගෙන එන ලද, ධර්ම සංගායනා තුනේදීම සංගායනා කරන ලද, සැරියුත් මහරහතන් වහන්සේ ආදීන් විසින් දේශනා කරන ලද අටුවා මාර්ගය (සිංහල අටුවා) ලක්දිව සුරැකිව පවතී. ඔබ එහි ගොස් ඒවා මාගධී (පාලි) භාෂාවට පරිවර්තනය කරන්න.' මෙසේ මෙහෙයවනු ලැබූ බුද්ධඝෝෂ ස්ථවිරයන් වහන්සේ සිංහල ද්වීපයට වැඩම කොට, අනුරාධපුර මහා විහාරයට ඇතුළු වී, සංඝපාල ස්ථවිරයන් වහන්සේ වෙතින් හෙළ අටුවා සහිත ථේරවාදී ධර්ම කරුණු ශ්‍රවණය කොට, 'මම අටුවා රචනා කරමි' යි දැන්වූහ. එවිට සිංහල භික්ෂූන් වහන්සේලා පෙර සඳහන් කළ අයුරින්ම 'සීලේ පතිට්ඨාය...' යන ගාථාව උන්වහන්සේට ලබා දුන්හ. බුද්ධඝෝෂ තෙරුන් වහන්සේ ද අටුවා සමඟ මුළු ත්‍රිපිටකයේම සාරය සංක්ෂිප්ත කරමින් 'විශුද්ධිමාර්ගය' රචනා කළහ.

ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว สกฺโก อนฺตรธาเปตฺวา ติกฺขตฺตุํ การาเปสิ. สงฺฆปาลตฺเถโรปิ อราธยิตฺวา ปิฏกตฺตยํ นิยฺยาเทสีติ.

පෙර සඳහන් කළ අයුරින්ම ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා එම ග්‍රන්ථය අතුරුදහන් කරවමින් තුන් වතාවක්ම එය කරවීය. සංඝපාල ස්ථවිරයන් වහන්සේ ද උන්වහන්සේ කෙරෙහි අතිශයින් පැහැදී ත්‍රිපිටකය භාර දුන්හ.

กิญฺจาปิ นานา คนฺเถสุ นานากาเรหิ พุทฺธโฆสุปฺปตฺติ อาคตา, ตถาปิ พุทฺธโฆสตฺเถรสฺส สีหฬทีปํ คนฺตฺวา ปิฏกตฺตยสฺส ลิขนํ อฏฺฐกถานญฺจ กรณเมว ปมาณนฺติ มโนกิลิฏฺฐํ น อุปฺปาเทตพฺพนฺติ. พุทฺธโฆสตฺเถโร วิกฏตฺตยํ ลิขิตฺวา ชมฺพุทีปํ ปจฺจาคมาสิ.

විවිධ ග්‍රන්ථයන්හි බුද්ධඝෝෂ තෙරුන්ගේ උත්පත්ති පුවත විවිධ අයුරින් දක්වා තිබුණ ද, බුද්ධඝෝෂ ස්ථවිරයන් වහන්සේ ලංකාද්වීපයට වැඩම කොට ත්‍රිපිටකය ලිවීම සහ අටුවා රචනා කිරීම පමණක්ම ප්‍රධාන කොට සැලකිය යුතු බැවින්, සිතෙහි කිසිදු සැකයක් ඇති කර නොගත යුතුය. බුද්ධඝෝෂ ස්ථවිරයන් වහන්සේ ත්‍රිපිටකය (හෙවත් ග්‍රන්ථ ත්‍රිත්වය) ලියා නිමවා නැවත දඹදිව බලා වැඩම කළහ.

อิจฺเจวํ ปาฬิภาสาย ปริยตฺตึ ปริวตฺติตฺวา ปจฺฉา อาจริยปรมฺปรสิสฺสานุสิสฺสวเสน สีหฬทีเป ชินจกฺกํ มชฺฌนฺติ กํสุมาสี วิย อติทิพฺพติ, อเนกโกฏิปฺปมาเณหิ โสตาปนฺนสกทาคามิอนาคามิอรหนฺเตหิ ลงฺกาทีปํ อติโสภติ, สพฺพปาลิผุลฺเลน ติโยชนิกปาริจฺฉตฺตกรุกฺเขน ตาวตึสภวนํ วิย สตปตฺตปทุมาทีหิ มหาโปกฺขรณี วิย เตสุ เตสุ ฐาเนสุ มคฺคมหามคฺคอาปกฆรทฺวารติตฺถวนปพฺพตคุหมนฺทิรวิหารสาลาทีสุ อลทฺธมคฺคผลฏฺฐานํ นาม กิญฺจิ นตฺถิ, โถกํ อาคเมตฺวา ปิณฺฑาย ปติฏฺฐมานปเทเสปิ มคฺคผลานิ ลภึสุเยว.

මෙසේ පාලි භාෂාවට පර්යාප්ති ධර්මය පරිවර්තනය කිරීමෙන් පසු, ආචාර්ය පරම්පරා සහ ශිෂ්‍යානුශිෂ්‍ය පරම්පරා අනුගමනය කරමින් ලක්දිව බුද්ධ ශාසනය (ජිනචක්‍රය) මධ්‍යහ්න සූර්යයා මෙන් අතිශයින් බැබළුණි. අනේක කෝටි සංඛ්‍යාත සෝවාන්, සකෘදාගාමී, අනාගාමී සහ මහ රහතන් වහන්සේලාගෙන් මුළු ලංකාද්වීපයම අතිශයින් ශෝභමාන විය. සැමදා මල් පිපී බබළන තුන් යොදුනක් උසැති පාරිච්ඡත්තක වෘක්ෂයෙන් තව්තිසා දිව්‍ය ලෝකය බබළන්නාක් මෙන් ද, සියපත් නෙළුම් ආදී මල්වලින් පිරුණු මහා විලක් මෙන් ද, ලක්දිව හැම තැනම බැබළුණි. මාවත්, මහා මාර්ග, ඇළ දොළ, නිවාස ද්වාර, තොටුපළවල්, වනාන්තර, පර්වත ගුහා, මන්දිර, විහාර සහ ධර්ම ශාලා ආදී කිසිදු ස්ථානයක මාර්ග ඵල නොලැබූ කිසිවෙක් නොවූ තරම්ය. පිණ්ඩපාතය සඳහා මඳ වේලාවක් රැඳී සිටි ස්ථානවලදී පවා උන්වහන්සේලා මාර්ග ඵල ලබා ගත්හ.

มคฺคผลานิ สจฺฉิกโรนฺตานํ ปุคฺคลานํ พาหุลฺลตาย อยํ [Pg.36] ปุถุชฺชโน อยํ ปุถุชฺชโนติ องฺคุลึ ปสาเรตฺวา ทสฺเสตพฺโพ โหติ. เอกสฺมึ กาเล สีหฬทีเป ปุถุชฺชน ภิกฺขุ นาม นตฺถิ. ตถา หิ วุตฺตํ วิภงฺคฏฺฐกถายํ, เอกวารํ ปุถุชฺชนภิกฺขุ นาม นตฺถีติ.

මාර්ග ඵල ලැබූ උතුමන්ගේ බහුලත්වය නිසා, පෘථග්ජන පුද්ගලයෙකු සිටී නම් 'මෙන්න මොහු පෘථග්ජනයෙකි, මෙන්න මොහු පෘථග්ජනයෙකි' කියා ඇඟිල්ල දිගු කර පෙන්විය යුතු විය. එක්තරා අවධියක ලක්දිව පෘථග්ජන භික්ෂූන් වහන්සේලා කිසිසේත්ම නොවූහ. එහෙයින්ම විභංග අටුවාවෙහි ද, 'එක්තරා කාලයක ලක්දිව පෘථග්ජන භික්ෂූන් වහන්සේ නමක නොසිටි තරම්ය' යි සඳහන් වේ.

อภิญฺญาลาภีนํ กิร มหิทฺธิกานํ คมนาคมนวเสน สูริโยสฺสาสํ อลภิตฺวา ธญฺญโกฏฺฏกา มาตุคามา ธญฺญโกฏฺฏิตุํ โอกาสํ น ลภึสุ.

මහා ඍද්ධිමත් වූ අභිඥාලාභී උතුමන්ගේ අහසින් යාම් ඊම් බහුල වූ නිසා, සූර්ය රශ්මිය නොලැබීමෙන් වී කොටන කාන්තාවන්ට ධාන්‍ය වියළා ගැනීමට හෝ කෙටීමට අවස්ථාවක් නොලැබුණි.

เทวโลกโต สุมนสามเณโร ทกฺขิณกฺขกํ สีหฬทีปํ อเนตฺวา ตสฺส ปาฏิหาริยํ ทสฺสนวเสน อุทฺธกพินฺธูหิ ติโยชนสตํ สกลมฺปิ ลงฺกาทีปํ พฺยาปตฺวา ภควตา ปริภุตฺตเจติยงฺคณํ วิย หุตฺวา นวาย คจฺฉนฺตา มหาสมุทฺเท อุทกโต นาฬิเกรมตฺตมฺปิ ทิสฺวา สกลงฺกาทีปํ ปูเชนฺติ, มหามหินฺทตฺเถรสฺส สนฺติเก อริฏฺฐตฺเถเรน สทฺธึ ปญฺจมตฺตา ภิกฺขุสตา ปฐมํ ตาว วินยปิฏกํ อุคฺคณฺหึสูติ อิเมหิ การเณหิ ลงฺกาทีปํ ชินจกฺกสฺส ปติฏฺฐานํ หุตฺวา วรทีปนฺติ นามํ ปฏิลภิ.

සුමන සාමණේරයන් වහන්සේ දෙව්ලොවින් දක්ෂිණ අකු ධාතුන් වහන්සේ ලංකාද්වීපයට වැඩම කරවා, එහි ප්‍රාතිහාර්ය දැක්වීමක් වශයෙන් පැන නැඟුණු පැන් බිඳුවලින් තුන් සියයක් යොදුන් වන මුළු ලංකාද්වීපයම තෙත් කරමින්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පරිභෝග කළ චෛත්‍ය මළුවක් මෙන් පිරිසිදු කරවූහ. නැව්වලින් මහා සමුද්‍රයෙහි ගමන් කරන්නෝ ද දියෙන් මතු වී පෙනෙන පොල් ගෙඩියක් බඳු ලක් පොළොව දැක පවා මුළු ලංකාද්වීපයටම පූජා පැවැත්වූහ. මහා මහින්ද මහ රහතන් වහන්සේ සමීපයෙහි අරිට්ඨ තෙරුන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ පන්සියයක් පමණ භික්ෂූන් වහන්සේලා ප්‍රථමයෙන්ම විනය පිටකය හැදෑරූහ. මේ කරුණු හේතුවෙන් ලංකාද්වීපය බුද්ධ ශාසනය පිහිටි උතුම්ම ද්වීපය හෙවත් 'වරද්වීපය' යන නාමය ලැබීය.

สีหฬทีเปเยว ปิฏกตฺตยํ โปตฺถการุฬวเสน ปติฏฺฐาเปตฺวา ตโต ปจฺฉา โจรนาคสฺส นาม รญฺโญ กาเล สกลลงฺกาทีปํ ทุพฺภิกฺขภเยน ปีเฬตฺวา ปิฏกตฺตยํ ธาเรนฺตา ภิกฺขู ชมฺพุทีปํ อาคมํสุ. อนาคนฺตฺวา ตตฺเถว ฐิตาปิ ภิกฺขู ฉาตกภเยน ปีเฬตฺวา อุทรปฏลํ พนฺธิตฺวา กุจฺฉึ วาลุกราสิมฺหิ ฐเปตฺวา ปิฏกตฺตยํ ธาเรสุํ.

සිංහල ද්වීපයෙහි ම ත්‍රිපිටකය ග්‍රන්ථාරූඪ කර පිහිටුවීමෙන් පසුව, චෝරනාග නම් රජුගේ කාලයෙහි මුළු ලංකාද්වීපය ම දුර්භික්ෂ බියෙන් පීඩා විඳිද්දී, ත්‍රිපිටකය ධාරණය කළ භික්ෂූන් වහන්සේලා ජම්බුද්වීපයට වැඩම කළහ. ජම්බුද්වීපයට නොවැඩම කර එහි ම වැඩසිටි භික්ෂූන් වහන්සේලා ද සාගින්නෙන් පීඩා විඳිමින්, උදර පටල බැඳගෙන, බඩ වැලි ගොඩක් මත තබාගෙන ත්‍රිපිටකය ආරක්ෂා කළහ.

กุฏ กณฺณติสฺสสฺส รญฺโญ กาเลเยว ทุพฺภิกฺขภยํ วูปสมิตฺวา ชมฺพุทีปโต ภิกฺขู ปุน คนฺตฺวา สีหฬทีเป ฐิเตหิ ภิกฺขูหิ สทฺธึ มหาวิหาเร ปิฏกตฺตยํ อวิโรธาเปตฺวา สมสมํ กตฺวา ฐเปสุํ. ฐเปตฺวา จ ปน สีหฬทีเปเยว สุฏฺฐุ ธาเรสุํ.

කූටකණ්ණතිස්ස රජුගේ කාලයෙහි ම දුර්භික්ෂ බිය පහව ගිය පසු, ජම්බුද්වීපයේ සිට භික්ෂූන් වහන්සේලා නැවත වැඩම කර, සිංහල ද්වීපයෙහි වැඩසිටි භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ මහා විහාරයෙහි දී ත්‍රිපිටකයෙහි කිසිදු පරස්පරතාවක් ඇති නොවන පරිදි සමසම කොට තැබූහ. එසේ තබා නැවත සිංහල ද්වීපයෙහි ම එය මනාව ධාරණය කළහ.

ตตฺเถว อฏฺฐกถาโย พุทฺธโฆสตฺเถโร มาคธภาสาย ปริวตฺเตตฺวา วิรจิ. ปจฺฉา จ เยภุยฺเยน ตตฺเถว อฏฺฐกถาฏีกาอนุมธุลกฺขณคณฺฐิคนฺถนฺตรานิ [Pg.37] อกํสุ. ปุน สาสนํ นเภ รวินฺทุว ปากฏนฺติ.

එහි ම අටුවාවන් බුද්ධඝෝෂ තෙරුන් වහන්සේ මාගධ භාෂාවට පරිවර්තනය කර සම්පාදනය කළහ. පසුව බොහෝ සෙයින් එහි ම අටුවා ටීකා, අනුටීකා, මධුදීපනී, ලක්ෂණ, ගණ්ඨි සහ වෙනත් ග්‍රන්ථ ද කළහ. නැවතත් බුද්ධ ශාසනය අහසෙහි සූර්යයා සහ චන්ද්‍රයා මෙන් ප්‍රකට විය.

ตตฺถ พุทฺธวํสฏฺฐกถํ พุทฺธทตฺตตฺเถเร อกาสิ. อิติวุตฺโตทานจริยาปิฏกเถราเถรีวิมานวตฺถุเปตวตฺถุเนตฺติอฏฺฐกถาโย อาจริยธมฺมปาลตฺเถโร อกาสิ. โส จ อาจริยธมฺมปาลตฺเถโร สีหฬทีปสฺส สมีเป ทมิลรฏฺเฐ พทรติตฺถมฺหิ นิวาสิตตฺตา สีหฬทีเปเยว สงฺคเหตฺวา วตฺตพฺโพ.

එහි බුද්ධවංශ අටුවාව බුද්ධදත්ත තෙරුන් වහන්සේ කළහ. ඉතිවුත්තක, උදාන, චරියාපිටක, ථේරගාථා, ථේරීගාථා, විමානවත්ථු, පේතවත්ථු සහ නෙත්ති අටුවාවන් ආචාර්ය ධම්මපාල තෙරුන් වහන්සේ කළහ. ඒ ආචාර්ය ධම්මපාල තෙරුන් වහන්සේ සිංහල ද්වීපයට ආසන්න දමිළ රටෙහි බදරතිත්ථයෙහි වාසය කළ බැවින්, සිංහල ද්වීපයට ම ඇතුළත් කොට සැලකිය යුතුය.

ปฏิสมฺภิทามคฺคฏฺฐกถํ มหานาโม นาม เถโร อากาสิ. มหานิทฺเทสฏฺฐกถํ อุปเสโน นาม เถโร อกาสิ. อภิธมฺมฏีกํ ปน อานนฺทตฺเถโร อกาสิ. สา จ สพฺพาสํ ฏีกานํ อาทิภูตตฺตา มูลฏีกาติ ปากฏา.

පටිසම්භිදාමග්ග අටුවාව මහානාම නම් තෙරුන් වහන්සේ කළහ. මහානිද්දේස අටුවාව උපසේන නම් තෙරුන් වහන්සේ කළහ. අභිධර්ම ටීකාව ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ කළහ. එය සියලු ටීකාවන්ට ආදිතම වූ බැවින් 'මූලටීකාව' නමින් ප්‍රකට ය.

วิสุทฺธิมคฺคสฺส มหาฏีกํ ทีฆนิกายฏฺฐกถาย ฏีกํ มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย ฏีกํ สํยุตฺตนิกายฏฺฐกถาย ฏีกญฺหาติ อิมาโย อาจริยธมฺมปาลตฺเถโร อกาสิ.

විසුද්ධිමග්ග මහා ටීකාව ද, දීඝනිකාය අටුවා ටීකාව ද, මජ්ඣිමනිකාය අටුවා ටීකාව ද, සංයුත්තනිකාය අටුවා ටීකාව ද යන මේවා ආචාර්ය ධම්මපාල තෙරුන් වහන්සේ කළහ.

สารตฺถทีปนึ นาม วินยฏีกํ องฺคุตฺตรนิกายฏีกญฺจ ปรกฺกมพาหุรญฺญา ยาจิโต สาริปุตฺตตฺเถโร อกาสิ. วิมติวิโนทนึ นาม วินยฏีกํ ทมิลรฏฺฐวาสิกสฺสปตฺเถโร อกาสิ.

පරාක්‍රමබාහු රජුගේ ආරාධනයෙන් සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ සාරත්ථදීපනී නම් විනය ටීකාව සහ අංගුත්තරනිකාය ටීකාව කළහ. දමිළ රටෙහි විසූ කස්සප තෙරුන් වහන්සේ විමතිවිනෝදනී නම් විනය ටීකාව කළහ.

อนุฏีกํ ปน อาจริยธมฺมปาลตฺเถโร. สา จ มูลฏีกาย อนุตฺตานตฺถานิ อุตฺตานานิ สํวณฺณิตตฺตา อนุฏีกา ติวุจฺจติ.

අනුටීකාව ආචාර්ය ධම්මපාල තෙරුන් වහන්සේ කළහ. මූලටීකාවෙහි අපැහැදිලි අර්ථයන් පැහැදිලි කරමින් විස්තර කළ බැවින් එය 'අනුටීකාව' යැයි කියනු ලැබේ.

วิสุทฺธิมคฺคสฺส จูฬฏีกํ มขุทีปนิญฺจ อญฺเญตรา เถรา อกํสุ. สา จ มูลฏีกาย อตฺถาวเสสาติ จ อนุตฺตานตฺถาติ จ กตฺวา มูลฏีกาย สทฺธึ สํสนฺทิตฺวา กตตฺตา มธุร สตฺตา จ มธุทีปนินฺติ วุจฺจติ. โมหวิจฺเฉทนึ ปน ลกฺขณคนฺถํ กสฺสปตฺเถโร อกาสิ.

විසුද්ධිමග්ග චූළ ටීකාව සහ මධුදීපනිය වෙනත් තෙරුන් වහන්සේලා කළහ. එය මූලටීකාවෙහි ඉතිරි වූ අර්ථයන් ද නොපැහැදිලි අර්ථයන් ද සලකා, මූලටීකාව සමඟ සසඳා කළ බැවින් ද, එහි ඇති මිහිරි බව නිසා ද 'මධුදීපනී' යැයි කියනු ලැබේ. කස්සප තෙරුන් වහන්සේ ලක්ෂණ ග්‍රන්ථයක් වූ මෝහවිච්ඡේදනය කළහ.

อาภิธมฺมาวตารํ ปน รุปารูปวิภาคํ วินยวินิจฺฉยญฺจ พุทฺธ ทตฺตตฺเถโร. วินยสงฺคหํ สาริปุตฺตตฺเถโร. ขุทฺทสิกฺขํ ธมฺมสิริตฺเถโร[Pg.38]. ปรมตฺถวินิจฺฉยํ นามรูปปริจฺเฉทํ อภิธมฺมตฺถสงฺคญฺจ อนุรุทฺธตฺเถโร. สจฺจสงฺเขปํ ธมฺมปาลตฺเถโร. เขมํ เขมตฺเถโร. เต จ สงฺเขปโต สํวณฺณิตตฺตา สุเขน จ ลกฺขณิยตฺตา ลกฺขณคนฺถาติ วุจฺจนฺติ.

බුද්ධදත්ත තෙරුන් වහන්සේ අභිධම්මාවතාරය, රූපාරූපවිභාගය සහ විනයවිනිච්ඡය ද කළහ. සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ විනයසංග්‍රහය කළහ. ධම්මසිරි තෙරුන් වහන්සේ ඛුද්දසික්ඛාව කළහ. අනුරුද්ධ තෙරුන් වහන්සේ පරමත්ථවිනිච්ඡය, නාමරූපපරිච්ඡේදය සහ අභිධම්මත්ථසංග්‍රහය කළහ. ධම්මපාල තෙරුන් වහන්සේ සච්චසංඛේපය කළහ. ඛේම තෙරුන් වහන්සේ ඛේමප්පකරණය කළහ. මේවා කෙටියෙන් විස්තර කර ඇති බැවින් ද, පහසුවෙන් වටහාගත හැකි ලක්ෂණවලින් යුක්ත බැවින් ද 'ලක්ෂණ ග්‍රන්ථ' යැයි කියනු ලැබේ.

เตสํ ปน สํวณฺณนาสุ อภิธมฺมตฺถสงฺคหสฺส โปราณฏีกํ นววิมลพุทฺธิตฺเถโร อกาสิ. สจฺจํสงฺเขปนามรูปปริจฺเฉทเขมาอภิธมฺมาวตารานํ โปราณฏีกํ วาจิสฺสรมหาสามิตฺเถโร. ปรมตฺถวินิจฺฉยสฺส โปราณฏีกํ มหาโพธิตฺเถโร.

ඒවායේ විවරණයන් අතර, නවවිමලබුද්ධි තෙරුන් වහන්සේ අභිධම්මත්ථසංග්‍රහයේ පෝරාණ ටීකාව කළහ. වාචිස්සර මහාස්වාමි තෙරුන් වහන්සේ සච්චසංඛේප, නාමරූපපරිච්ඡේද, ඛේම සහ අභිධම්මාවතාර යන ග්‍රන්ථවල පෝරාණ ටීකාව කළහ. මහාබෝධි තෙරුන් වහන්සේ පරමත්ථවිනිච්ඡයෙහි පෝරාණ ටීකාව කළහ.

อภิธมตฺถสงฺคหาภิธมฺมาวตาราภินว ฏีกาโย สุมงฺคลสามิตฺเถโร. สจฺจสงฺเขปาภินวฏีกํ อรญฺญวาสิตฺเถโร. นามรูปปริจฺเฉทาภินวฏีกํ มหาสามิตฺเถโร. ปรมตฺถวินิจฺฉยาภินวฏีกํ อญฺญตรตฺเถโร. วินยวินิจฺฉยฏีกํ เรวตตฺเถโร. ขุทฺทสิกฺขาย ปุราณฏีกํ มหายสตฺเถโร. ตายเยว อภินวฏีกํ สงฺฆรกฺขิตตฺเถโรติ.

සුමංගලස්වාමි තෙරුන් වහන්සේ අභිධම්මත්ථසංග්‍රහය සහ අභිධම්මාවතාරය යන ග්‍රන්ථවල අභිනව ටීකාවන් කළහ. ආරණ්‍යවාසී තෙරුන් වහන්සේ සච්චසංඛේපයෙහි අභිනව ටීකාව කළහ. මහාස්වාමි තෙරුන් වහන්සේ නාමරූපපරිච්ඡේදයෙහි අභිනව ටීකාව කළහ. වෙනත් එක්තරා තෙරුන් වහන්සේ නමක් පරමත්ථවිනිච්ඡයෙහි අභිනව ටීකාව කළහ. රේවත තෙරුන් වහන්සේ විනයවිනිච්ඡය ටීකාව කළහ. මහායස තෙරුන් වහන්සේ ඛුද්දසික්ඛාවෙහි පෝරාණ ටීකාව කළහ. සංඝරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේ එහි ම අභිනව ටීකාව කළහ.

วชิรพุทฺธึ นาม วินยคณฺฐิปทตฺถํ วชิรพุทฺธิตฺเถโร. จูฬคณฺฐึ มชฺฌิมคณฺฐึ มหาคณฺฐิญฺจ สีหฬทีปวาสิโน เถรา. เต จ ปทกฺกเมน อสํวณฺเณตฺวา อนุตฺตานตฺถาเยว สํวณฺณิตตฺตา คณฺฐิปทตฺถาติ วุจฺจนฺติ.

වජිරබුද්ධි තෙරුන් වහන්සේ වජිරබුද්ධි නම් විනය ගණ්ඨිපද අර්ථය කළහ. සිංහල ද්වීපයෙහි විසූ තෙරුන් වහන්සේලා චූළගණ්ඨි, මජ්ඣිමගණ්ඨි සහ මහාගණ්ඨි යන ග්‍රන්ථ කළහ. ඒවා පදයෙන් පදය විස්තර නොකොට, අපැහැදිලි අර්ථ පමණක් විස්තර කර ඇති බැවින් 'ගණ්ඨිපද අර්ථ' යැයි කියනු ලැබේ.

อภิธานปฺปทีปิกํ ปน มหาโมคฺคลานตฺเถโร. อตฺถพฺยกฺขานํ จูฬพุทฺธตฺเถโร. วุตฺโตทยํ สมฺพนฺธจินฺตนํ สุโพธาลงฺการญฺจ สงฺฆรกฺขิตตฺเถโร. พฺยากรณํ โมคฺคลานตฺเถโร.

මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ අභිධානප්පදීපිකාව කළහ. චූළබුද්ධ තෙරුන් වහන්සේ අත්ථබ්‍යක්ඛානය කළහ. සංඝරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේ වුත්තෝදය, සබන්ධචින්තනය සහ සුබෝධාලංකාරය කළහ. මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ ව්‍යාකරණය කළහ.

มหาวํสํ จูฬวํสํ ทีปวํสํ ถูปวํสํ โพธิวํสํ ธาตุวํ สญฺจ สีหฬทีปวาสิโน เถรา. ทาฐาธาตุวํสํ ปน ธมฺมกิตฺติตฺเถโร อกาสิ. เอเต จ ปาฬิมุตฺตกวเสน วุตฺตตฺตา คนฺถนฺตราติ วุจฺจนฺติ.

සිංහල ද්වීපයෙහි විසූ තෙරුන් වහන්සේලා මහාවංශය, චූළවංශය, දීපවංශය, ථූපවංශය, බෝධිවංශය සහ ධාතුවංශය කළහ. ධම්මකිත්ති තෙරුන් වහන්සේ දාඨාධාතුවංශය කළහ. මේවා පාලි පාඨයන්ගෙන් බැහැරව ලියැවී ඇති බැවින් 'ග්‍රන්ථාන්තර' යැයි කියනු ලැබේ.

อิจฺเจวํ พุทฺธโฆสาทโย เถร วรา ยถาพลํ ยถาสตฺตึ ปริยตฺตึ สาสนํ อุปตฺถมฺเภตฺวา พหูหิ มูเลหิ พหุหิสาขาหิ พหูหิ จ วิฏเปหิ อุปตฺถมฺภิยมาโน เวปุลฺลมา ปชฺชมาโน [Pg.39] มหานิคฺโรธรุกฺโข วิย ถิรํ หุตฺวา จิรกาลํ ติฏฺฐตีติ เวทิตพฺพํ.

මේ අයුරින් බුද්ධඝෝෂ ආදී උත්තම තෙරුන් වහන්සේලා තමන්ගේ ශක්ති ප්‍රමාණයෙන් පර්යාප්ති ශාසනයට උපකාර කළහ. බොහෝ මුල්වලින් ද, බොහෝ ශාඛාවලින් ද, බොහෝ අතුපතරින් ද උපකාර ලබමින්, මහා වර්ධනයට පත්වන මහ නුග රුකක් සේ, බුදු සසුන ද ස්ථාවරව බොහෝ කල් පවතින බව දත යුතුය.

อิทํ สีหฬทีเป โปตฺถการุฬฺหโต ปจฺฉา สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ.

මෙය සිංහල ද්වීපයෙහි ත්‍රිපිටකය ග්‍රන්ථාරූඪ කිරීමෙන් පසුව ශාසනය පිහිටුවීම පිළිබඳ විස්තරයයි.

เอเตปิ จ มหาเถโร, ยถาสตฺตึ ยถาพลํ;

อฏฺฐกถาทโย กตฺวา, มจฺจุมุขํ อุปาคมุํ.

ඒ මහා තෙරුන් වහන්සේලා ද තමන්ගේ ශක්ති පමණින් අටුවා ආදී ග්‍රන්ථයන් සම්පාදනය කොට, අපවත් වී වදාළහ.

เสยฺยถาปิ จ โลกสฺมึ, โอภาสิตฺวาน จนฺทิมา;

อาวหิตฺวาน สตฺตานํ, หิตํ อตฺถํว คจฺฉติ.

ලෝකයෙහි චන්ද්‍රයා බැබළී, සත්ත්වයන්ට හිත සුව සලසා දී බැස යන්නාක් මෙනි.

เอวเมว มหาเถรา, ญาโณภาเสหิ ภาสิย;

อาวหิตฺวาน สตฺตานํ, หิตํ อตฺถํว คจฺฉติ.

එලෙස ම මහා තෙරුන් වහන්සේලා ද ප්‍රඥා ආලෝකයෙන් බැබළී, සත්ත්වයන්ට හිත සුව සලසා දී අපවත්වී වදාළහ.

อิติ สาสนวํเส สีหฬทีปิกสาสนวํสกถามคฺโค

මෙසේ ශාසනවංශයෙහි සිංහල ද්වීපයේ ශාසනවංශ කථා මාර්ගය

นาม ทุติโย ปริจฺเฉโท.

නම් වූ දෙවන පරිච්ඡේදයයි.

๓. สุวณฺณภูมิสาสนวํสกถามคฺโค

3. සුවර්ණභූමි ශාසන ඉතිහාස කථා මාර්ගය.

๓. อิทานิ ยถาฐปิตมาติกาวเสน สุวณฺณภูมิ รฏฺเฐ สาสนวํสกถามคฺคสฺส วตฺถุํ โอกาโส อนุปฺปตฺโถ, ตสฺมา สุวณฺณภูมิรฏฺฐสาสนวํสกถามคฺคํ อารภิสฺสามิ.

3. දැන් පෙර දක්වන ලද මාතෘකාවට අනුව සුවර්ණභූමි දේශයෙහි ශාසන ඉතිහාස කථා මාර්ගයේ විස්තරය සඳහා අවස්ථාව පැමිණ ඇත. එබැවින් මම සුවර්ණභූමි දේශයේ ශාසන ඉතිහාස කථා මාර්ගය ආරම්භ කරමි.

ตตฺถ สุวณฺณภูมีติ ตีสุ รามญฺญรฏฺเฐสุ เอกสฺส นามํ. ตีณิหิ รามญฺญรฏฺฐานิ โหนฺติ หํสาวตีมุตฺติมสุวณฺณภูมิวเสน เอกเทเสน สพฺพมฺปิ รามญฺญรฏฺฐํ คเหตพฺพํ. ตตฺถ ปน อุกฺกลาปชนปเท ตปุสฺสภลฺลิเก อาทึ กตฺวา ภควโต อภิสมฺพุชฺฌิตฺวา สตฺตสตฺตาเหสุ อติกฺกนฺเตสุเยว อาสาฬฺหิมาสสฺส ชุณฺหปกฺขปญฺจมทิวสโต ปฏฺฐาย รามญฺญรฏฺเฐ สาสนํ ปติฏฺฐติ.

එහි 'සුවර්ණභූමි' යනු රාමඤ්ඤ දේශ තුනෙන් එක් රටක නමකි. හංසවතී, මුත්තිම සහ සුවර්ණභූමි වශයෙන් රාමඤ්ඤ දේශ තුනක් පවතී. එක් කොටසක නමින් මුළු රාමඤ්ඤ දේශයම ගත යුතුය. එහිදී, උක්කලාප ජනපදයේ තපුස්ස භල්ලික දෙබෑයන්ගෙන් ආරම්භ කොට, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උතුම් සම්බුද්ධත්වයට පත්ව සත්සතිය ඉක්ම ගිය තැනම, ඇසළ මස පුර පස්වක දින සිට රාමඤ්ඤ දේශයෙහි බුද්ධ ශාසනය පිහිටියේය.

อิทํ รามญฺญรฏฺเฐ ปฐมํ สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ.

මෙය රාමඤ්ඤ දේශයෙහි බුද්ධ ශාසනය ප්‍රථම වරට පිහිටීමයි.

ภควโต [Pg.40] อภิสมฺพุทฺธกาลโต ปุพฺเพเยว อปรณฺณกรฏฺเฐ สุภินฺนนคเร ติสฺสรญฺโญ กาเล เอกสฺส อมจฺจสฺส ติสฺโส ชโย จาติ ทฺเวปุตฺตา อเหสุํ. เต คิหิภาเว สํเวคํ ลภิตฺวา มหาสมุทฺทสฺส สมีเป คชฺชคิริมฺหิ นาม ปพฺพเต อิตฺถุสิปพฺพํ ปพฺพชิตฺวา นิสีทิสุํ. ตทา นาคิยา วิชฺชาธโร สนฺตวํ กตฺวา ทฺเว อณฺฑานิ วิชายิตฺวา สา นาคี ลชฺชาย ตานิ วิชหิตฺวา คจฺฉิ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බුද්ධත්වයට පත්වීමට පෙර කාලයෙහි, අපරන්තක දේශයේ සුභින්න නගරයේ තිස්ස රජුගේ සමයෙහි එක්තරා අමාත්‍යවරයෙකුට 'තිස්ස' සහ 'ජය' නමින් පුත්තු දෙදෙනෙක් සිටියහ. ඔවුහු ගිහි ජීවිතය කෙරෙහි සංවේගයට පත්ව, මහා සමුද්‍රය ආසන්නයේ වූ ගජ්ජගිරි නම් පර්වතයෙහි ඉසිපැවිද්දෙන් පැවිදි වී වාසය කළහ. එකල විද්‍යාධරයෙකු හා එක්වීමෙන් නාග කන්‍යාවක බිත්තර දෙකක් ප්‍රසූත කළ අතර, ඇය ලැජ්ජාව නිසා ඒවා හැරදමා ගියාය.

ตทา เชฏฺโฐ ติสฺสกุมาโร ตานิ ลภิตฺวา กนิฏฺเฐน สทฺธึ วิภชิตฺวา เอกํ เอกสฺส สนฺติเก ฐเปสิ. กาเล อติกฺกนฺเต เตหิ อณฺเฑหิ ทฺเว มนุสฺสา วิชายึสุ. เต ทส วสฺสวเย สมฺปตฺเต กนิฏฺฐสฺส อณฺฑโต วิชายนทหโร กาลํ กตฺวา มชฺฌิมเทเส มิถิลนคเร ควํปติ นาม กุมาโร อุปชฺชิ. โส สตฺตวสฺสิกกาเล พุทฺธสฺส ภควโต สนฺติเก นิยฺยาเทตฺวา ปพฺพาเชตฺวา อจิเรเนว อรหา อโหสิ.

එකල වැඩිමහල් තිස්ස කුමාරයා ඒවා ලබාගෙන, බාල සෙහොයුරා සමඟ බෙදාගෙන, එක් අයෙකු ළඟ එක බැගින් තබා ගත්තේය. කාලය ගත වූ පසු ඒ බිත්තරවලින් මිනිස් දරුවන් දෙදෙනෙකු බිහි විය. ඔවුන්ට වයස අවුරුදු දහයක් වූ කල්හි, බාලයාගේ බිත්තරයෙන් උපන් දරුවා කළුරිය කොට මධ්‍ය දේශයේ මිථිලා නුවර 'ගවම්පති' නමින් කුමාරයෙක් වී උපන්නේය. ඔහු සත් හැවිරිදි වියේදී භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත පූජා කරනු ලැබ, පැවිදි වී නොබෝ කලකින්ම රහත් බවට පත් විය.

เชฏฺฐสฺส ปน อณฺฑโต วิชายนทหโร ทฺวาทสวสฺสิกกาเล สกฺโก เทวานมินฺโท อาคนฺตฺวา รามญฺญรฏฺเฐ สุธมฺมปุรํ นาม นครํ มาเปตฺวา สีหราชาติ นาเมน ตตฺถ รชฺชํ การาเปสิ. สิลาโลเน ปน สิริมาโสโกติ นาเมนาติ วุตฺตํ. ควํปติตฺเถโร จ อตฺตนา มาตรํ ทฏฺฐุกาโม มิถิลนครโต อาคนฺตุํ อารภิ. ตทา ทิพฺพจกฺขุนา มาตุยา กาลงฺกตภาวํ ญตฺวา อิทานิ เม มาตา กุหึ อุปฺปชฺชตีติ อาวชฺชนฺโต พาหุลฺเลน เนสาทเกวฏฺฏานํ นิวาสนฏฺฐานภูเต เทเส อุปฺปชฺชตีติ ญตฺวา สจาหํ คนฺตฺวา น โอวาเทยฺยํ, มาตา เม อปายคมนิยํ อปุญฺญํ วิจินิตฺวา จตูสุ อปาเยสุ อุปฺปชฺเชยฺยาติ จินฺเตตฺวา ภควนฺตํ ยาจิตฺวา รามญฺญรฏฺฐํ เวหาสมคฺเคน อาคจฺฉิ. รามญฺญรฏฺเฐ สุธมฺมปรํ ปตฺวา อตฺตโน [Pg.41] ภาตุนา สีหราเชน สทฺธึ รฏฺฐวาสีนํ ธมฺมํ เทเสตฺวา ปญฺจสุ สีเลสุ ปติฏฺฐาเปสิ.

වැඩිමහල් සොහොයුරාගේ බිත්තරයෙන් උපන් දරුවා දොළොස් හැවිරිදි වියට පත් වූ කල්හි, සක්දෙවිඳු පැමිණ රාමඤ්ඤ දේශයෙහි 'සුධම්මපුර' නම් නගරයක් මවා, ඔහු 'සීහරාජ' යන නමින් එහි රජකමෙහි පිහිටෙව්වේය. සෙල්ලිපිවල ඔහුව 'සිරිමාසෝක' යන නමින් හඳුන්වා ඇතැයි කියනු ලැබේ. ගවම්පති තෙරණුවෝ ද තමන්ගේ මෑණියන් දැකීමට කැමති ව මිථිලා නුවරින් පිටත්ව ඒමට සැරසුණහ. එකල උන්වහන්සේ දිවැසින් මෑණියන් මියගොස් ඇති බව දැන, 'දැන් මාගේ මෑණියන් කොහි උපත ලබා ඇත්දැයි' මෙනෙහි කරන සේක්, බහුලව වැද්දන් හා කෙවුලන් වෙසෙන දේශයක උපත ලබා ඇති බව දැනගත්හ. 'මා ගොස් අවවාද නොකළහොත්, මාගේ මෑණියන් අපායට යාමට හේතු වන අකුසල් රැස් කරගෙන සතර අපායෙහි උපදින්නීය' සිතා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් අවසර ඉල්ලා, අහස් මඟින් රාමඤ්ඤ දේශයට වැඩම කළහ. රාමඤ්ඤ දේශයේ සුධම්මපුරයට පැමිණි උන්වහන්සේ, තම සහෝදරයා වූ සීහ රජු ද සමඟ එක්ව රටවැසියන්ට ධර්මය දේශනා කර ඔවුන් පන්සිල්හි පිහිටුවූහ.

อถ สีหราชา อาห, โลเกสุ ภนฺเต ตฺวมสิ อคฺคตโร ปุคฺคโลติ. น มหาราช อหํ อคฺคตโร, ตีสุ ปน ภเวสุ สพฺเพสํ สตฺตานํ มกุฏสงฺกาโส โคตโม นาม มยฺหํ สตฺถา อตฺถิ, อิทานิ มชฺฌิมเทสํ ราชคหํ ปฏิวสตีติ. เอวํ ปน ภนฺเต สติ ตุมฺหากํ อาจริยํ มยํ ทฏฺฐุํ อรหาม วา โน วาติ ปุจฺฉิ. ควํปติตฺเถโรจ อาม มหาราช อรหถ ภควนฺตํ ทฏฺฐุํ, อหํ ยาจิตฺวา อาคจฺฉามีติ วตฺวา ภควนฺตํ ยาจิ. ภควา จ อภิสมฺพุชฺฌิตฺวา อฏฺฐเม วสฺเส สทฺธึ อเนกสตภิกฺขูหิ รามญฺญรฏฺเฐ สุขมฺมปุรํ อากาเสน อาคมาสิ. ราชวํเส ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ อาคมาสีติ วุตฺตํ. สิลาเลขเน ปน วีสติสหสฺสมตฺเตหิ ภิกฺขูหีติ วุตฺตํ. เอตฺถ จ ยสฺมา ภควา สปริโสเยว อาคจฺฉิ, น เอกโกติ เอตฺตกเมว อิจฺฉิตพฺพํ, ตสฺมา นานา วาทตํ ปฏิจฺจ จิตฺตสฺสากุลิตา น อุปฺปาเทตพฺพาติ.

එකල සීහ රජු මෙසේ කීවේය: 'ස්වාමීනි, ලෝකයෙහි ඔබ වහන්සේ අග්‍රතම පුද්ගලයා වන සේක.' 'මහාරාජයෙනි, මම අග්‍රතම නොවෙමි. තුන් ලෝකයෙහිම සියලු සත්ත්වයන්ට ඔටුන්නක් බඳු වූ ගෝතම නම් වූ මාගේ ශාස්තෘන් වහන්සේ නමක් වෙති. උන්වහන්සේ දැන් මධ්‍ය දේශයේ රජගහ නුවර වැඩවසන සේක' යි තෙරණුවෝ පැවසූහ. 'ස්වාමීනි, එසේ නම් ඔබ වහන්සේගේ ශාස්තෘන් වහන්සේව දැකීමට අප සුදුසු ද නැද්ද?' යි රජු ඇසීය. එවිට ගවම්පති තෙරණුවෝ, 'එසේය මහාරාජයෙනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැකීමට ඔබ සුදුසුය. මම උන්වහන්සේට ආරාධනා කර වැඩමවාගෙන එන්නෙමි' යි පවසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ආරාධනා කළහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සම්බුද්ධත්වයෙන් අටවන වසරෙහි, සිය ගණනක් භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ අහස් මඟින් රාමඤ්ඤ දේශයේ සුධම්මපුරයට වැඩම කළහ. රාජවංශයෙහි සඳහන් වන්නේ පන්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ වැඩම කළ බවයි. ශිලා ලේඛනවල සඳහන් වන්නේ විසිදහසක් පමණ භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ වැඩම කළ බවයි. මෙහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිවර සහිතවම වැඩම කළ සේක යන්නත්, තනිව වැඩම නොකළ සේක යන්නත් පමණක් පිළිගත යුතුය. එබැවින් විවිධ මතවාද නිසා සිතේ ව්‍යාකූලත්වයක් ඇති කර නොගත යුතුය.

อถ อาคนฺตฺวา รตนมณฺฑเป นิสีทิตฺวา สราชิกานํ รฏฺฐวาสีนํ อมตรสํ อทาสิ. ตีสุ สรเณสุ ปญฺจสุ จ สีเลสุ ปติฏฺฐาเปสิ. อถ ภควา ทสฺสนตฺถาย อาคตานํ ฉนฺนํ ตาปสานํ ฉ เกสธาตุโย ปูชนตฺถาย อทาสิ. ตโต ปจฺฉาสตฺตตึสวสฺสานิ ปูเรตฺวา ปรินิพฺพานกาเลปิ ภควโต อธิฏฺฐานานุรูเปน จิตกฏฺฐานโต เตตฺตึส ทนฺเต คเหตฺวา ควํปติตฺเถโร สุธมฺมปุรํ อาเนตฺวา สีหรญฺโญ ทตฺวา เตตฺตึสเจติยานิ ปติฏฺฐาเปสิ. เอวํ ภควโต ปรินิพฺพานโต อฏฺฐเมเยว วสฺเส ควํปติตฺเถโร รามญฺญ รฏฺเฐ สุธมฺมปุเร สาสนํ ปติฏฺฐาเปสิ.

ඉක්බිති උන්වහන්සේ වැඩම කර රත්න මණ්ඩපයෙහි වැඩසිටිමින්, රජු ඇතුළු රටවැසියන්ට අමා මහ නිවන් සුව (දහම් අමෘතය) ලබා දුන් සේක. තෙරුවන් සරණෙහි සහ පන්සිල්හි ඔවුන් පිහිටුවූහ. එකල භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේ දැකීමට පැමිණි තාපසවරුන් හයදෙනෙකුට වැඳුම් පිදුම් කිරීම සඳහා කේශ ධාතුන් වහන්සේලා හයනමක් ලබා දුන් සේක. ඉන්පසු තිස් හත් වසරක් ඇවෑමෙන්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පිරිනිවන් පෑමේ කාලයෙහිදී ද උන්වහන්සේගේ අධිෂ්ඨානය පරිදි ආදාහන පූජා භූමියෙන් දන්ත ධාතුන් වහන්සේලා තිස්තුන් නමක් ලබාගෙන, ගවම්පති තෙරණුවෝ සුධම්මපුරයට වැඩම කරවා, සීහ රජුට දී චෛත්‍යයන් තිස්තුනක් පිහිටුවූහ. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පිරිනිවීමෙන් අටවන වසරෙහිම ගවම්පති තෙරණුවෝ රාමඤ්ඤ දේශයේ සුධම්මපුරයෙහි බුද්ධ ශාසනය පිහිටුවූහ.

อิทํ รามญฺญรฏฺเฐ ทุติยํ สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ.

මෙය රාමඤ්ඤ දේශයෙහි බුද්ධ ශාසනය දෙවන වරට පිහිටීමයි.

ภควโต [Pg.42] ปรินิพฺพุตปญฺจตึสาธิกานํ ทฺวินฺนํ สตานํ อุปริสุวณฺณภูมึ นาม รามญฺญรฏฺฐํ อาคนฺตฺวา โสณตฺเถโร อุตฺตรตฺเถโรจาติ ทฺเว เถรา ปญฺจวคฺคกมฺมารเหหิ ภิกฺขูหิ สทฺธึ สาสนํ ปติฏฺฐาเปสุํ. เต จ เถรา มหาโมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถรสฺส สทฺธิวิหาริกาติ อฏฺฐกถายํ อาคตา.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පිරිනිවීමෙන් දෙසිය තිස්පස් වසරකට පසු, සුවර්ණභූමි නම් වූ රාමඤ්ඤ දේශයට වැඩම කළ සෝණ තෙරණුවෝ සහ උත්තර තෙරණුවෝ යන තෙරුන් වහන්සේලා දෙනම, පංච වර්ගික සංඝකර්ම සඳහා සුදුසු භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ එහි බුද්ධ ශාසනය පිහිටුවූහ. ඒ තෙරුන් වහන්සේලා මහ මොග්ගලීපුත්ත තිස්ස තෙරණුවන්ගේ සද්ධිවිහාරිකයන් (ශිෂ්‍යයන්) බව අටුවාවෙහි සඳහන් වේ.

ตปุสฺสภลฺลิเก ควํปติตฺเถรญฺจ ปฏิจฺจ สาสนํ ตาว ปติฏฺฐหิ. ตญฺจ น สพฺเพน สพฺพํ โอคาเหตฺวา เย เย ปน สทฺธา ปสนฺนา, เต เต อตฺตโน อิจฺฉาวเสเนว สาสนํ ปสีทึสุ. ปจฺฉา ปน โสณุตฺตรตฺเถรา มหุสฺสาเหน อาจริย อาณตฺติยา สาสนสฺส ปติฏฺฐาปนตฺถาย อุสฺสุกฺกํ อาปนฺนา ปติฏฺฐาเปสุํ. เตน อฏฺฐกถายํ เอตํ รฏฺฐํ คนฺตฺวา เอตฺถ สาสนํ ปติฏฺฐาเปหีติ การิตปจฺจยวเสน อาณตฺติวิภตฺติวเสนจ วุตฺตํ.

තපුස්ස, භල්ලික සහ ගවම්පති තෙරණුවන් නිසා එතෙක් ශාසනය පිහිටා තිබුණි. එහෙත් එය මුළුමනින්ම පැතිර නොතිබූ අතර, ශ්‍රද්ධාවෙන් පැහැදුණු අය තම තමන්ගේ කැමැත්ත පරිදි ශාසනය කෙරෙහි පැහැදුණහ. පසුව සෝණ සහ උත්තර තරුන් වහන්සේලා මහත් උත්සාහයෙන්, තම ආචාර්යයන් වහන්සේගේ නියෝගයෙන් ශාසනය පිහිටුවීම සඳහා උත්සුක වී එය පිහිටුවූහ. එබැවින් අටුවාවෙහි 'මේ රටට ගොස් එහි ශාසනය පිහිටුවන්න' යැයි ප්‍රේරණාර්ථයෙන් සහ නියෝගාර්ථයෙන් දක්වා තිබේ.

ตทา ปน สุวณฺณภูมิรฏฺเฐ สุธมฺมปุเร สิริมาโสโก นาม ราชา รชฺชํ กาเรสิ. ตญฺจ สุธมฺมปุรํ นาม เกลาสปพฺพตมุทฺธนิ ทกฺขิณาย อนุทิสาย ปุพฺพฑฺฒภาเคน ปพฺพตมุทฺธนิ อปรฑฺฒภาเคน ภูมิตเล ติฏฺฐติ. ตํเยว คุฬปาจกานํ มสฺสานํ เคหสทิสานิ เคหานิ เยภุยฺเยน, เตเนว โคฬมิตฺติก นาเมนาปิ โวหาริยติ. ตสฺส ปน นครสฺส มหาสมุทฺทสมีเป ฐิตตฺตา ทกยกฺขินี สพฺพทา อาคนฺตฺวา ราชเคเห ชาเต ชาเต กุมาเร ขาทิ.

එකල සුවර්ණභූමි දේශයේ සුධම්මපුරයෙහි 'සිරිමාසෝක' නම් රජු රාජ්‍යය කළේය. ඒ සුධම්මපුරය නම් නගරය කේලාස පර්වත මුදුනෙහි, ගිනිකොණ දෙසින් (දකුණු-නැගෙනහිර දිශාවෙන්) අඩක් පර්වත මුදුනෙහි ද අඩක් තැන්නෙහි ද පිහිටා තිබුණි. එහි වූ නිවාස බොහොමයක් හකුරු උයන්නන්ගේ නිවාස වැනි වූ බැවින්, එය 'ගෝළමිත්තික' යන නමින් ද හඳුන්වනු ලැබීය. ඒ නගරය මහා සමුද්‍රය ආසන්නයේ පිහිටා තිබීම හේතුවෙන්, දිය රකුසියක් නිරන්තරයෙන් පැමිණ රජ මැදුරේ උපදින උපදින රාජ කුමාරවරුන්ව ආහාරයට ගත්තාය.

โสณุตฺตรตฺเถรานํ สมฺปตฺตทิวสเยว ราชเคเห เอกํ ปุตฺตํ วิชายิ. ทกยกฺขินีจ ขาทิสฺสามีติ สห ปญฺจหิ ยกฺขินิสเตหิ อาคตา. ตํ ทิสฺวา มนุสฺสา ภายิตฺวา มหาวิรวํ รวนฺติ. ตทา เถรา ภยานกํ สีหสีสวเสน เอกสีสสรีรทฺวยสมฺพนฺธสณฺฐานํ มนุสีหรูปํ มาเปตฺวา ทสฺเสตฺวา ตํ ยกฺขินึ สปริสํ ปลาเปสุํ.

සෝණුත්තර තෙරුන් වහන්සේලා වැඩම කළ දිනම රජමාළිගයේදී පුත්‍රයෙකු ප්‍රසූත කරන ලදී. දිය යක්ෂණියක් ද "(මොහුව) කන්නෙමි" යි යක්ෂණියන් පන්සියයක් ද සමඟ එහි පැමිණියාය. ඇයව දැක මිනිස්සු බියට පත්ව මහත් හඬින් කෑගැසූහ. එකල තෙරුන් වහන්සේලා බියකරු වූ, සිංහ හිසක් සහ එකිනෙකට සම්බන්ධ වූ ශරීර දෙකකින් යුත් මනුසීහ (මනුෂ්‍ය-සිංහ) රූපයක් මවා පෙන්වා, ඒ යක්ෂණිය ඇගේ පිරිස ද සමඟින් පළවා හැරියහ.

เถรา จ ปุน ยกฺขินิยา อนาคมนตฺถาย ปริตฺตํ อกํสุตสฺมิญฺจ สมาคเม อาคตานํ มนุสฺสานํ พฺรหฺมชาลสุตฺตํ อเทสยฺยุํ[Pg.43]. สฏฺฐิมตฺตสหสฺสา โสตาปนฺนาทิปรายนา อเหสุํ. กุลทารกานํ อฑฺฒุฑฺฒานิ สหสฺสานิ ปพฺพชึสุ. กุลธีตานํ ปน ทิฆฑฺฒสหสฺสํ. ราชกุมารานํ ปญฺจสตาธิกสหสฺสมตฺตํ ปพฺพชึสุ. อวเสสาปิ มนุสฺสา สรเณ ปติฏฺฐหึสุ. เอวํ โส ตตฺถ สาสนํ ปติฏฺฐาเปสีติ. วุตฺตญฺจ อฏฺฐกถายํ,–

තෙරුන් වහන්සේලා නැවතත් යක්ෂණිය නොපැමිණීම පිණිස පිරිත් ආරක්ෂාව සැලසූහ. ඒ මහා සන්නිපාතයට රැස් වූ මිනිසුන්ට බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රය දේශනා කළහ. සැටදහසක් පමණ ජනයා සෝවාන් ආදී මාර්ගඵලවලට පැමිණියහ. කුලදරුවන් තුන්දහස් පන්සියයක් (3,500ක්) පැවිදි වූහ. කුලදූරුවන් වනාහි එක්දහස් පන්සියයක් (1,500ක්) ද, රාජකුමාරවරුන් එක්දහස් පන්සියයකට අධික ප්‍රමාණයක් ද පැවිදි වූහ. සෙසු මිනිස්සු ද තිසරණයෙහි පිහිටියහ. මෙසේ උන්වහන්සේ එහි ශාසනය පිහිටුවූහ. අටුවාවෙහි ද මෙසේ දක්වා ඇත –

สุวณฺณภูมึ คนฺตฺวาน, โสณุตฺตรา มหิทฺธิกา;

ปิสาเจ นิทฺธมิตฺวาน, พฺรหฺมชาเล มเทสิสุนฺติ.

මහා ඍද්ධි ඇති සෝණ සහ උත්තර තෙරුන් වහන්සේලා ස්වර්ණභූමියට වැඩම කොට, පිසාචයන් පළවා හැර, බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රය දේශනා කළහ.

ตโต ปฏฺฐาย ราชกุมารานํ โสณุตฺตรนาเมหิเยว นามํ อกํสุ. อวเสสทฺวารกานมฺปิ รกฺขสภยโต วิโมจนตฺถํ ตาลปตฺตภุชปตฺเตสุ เถเรหิ มาปิตํ มนุสีหรูปํ ทสฺเสตฺวา มตฺถเก ฐเปสุํ. มนุสฺสาจ สิลามยํ มนุสีหรูปํ กตฺวา สุธมฺมปุรสฺส เอสนฺเน ปเทเส ฐเปสุํ. ตํ ยาวชฺชตนา อตฺถีติ. อิจฺเจวํ ภควโต ปรินิพฺพานโต ปญฺจตึสาธิเก ทฺวิวสฺสสเต สมฺปตฺเต โสณุตฺตรตฺเถรา อาคนฺตฺวา สาสนํ ปติฏฺฐาเปตฺวา สาสนํ ปติฏฺฐาเปตฺวา อนุคฺคหํ อกํสูติ.

එතැන් පටන් රාජකුමාරවරුන්ට 'සෝණුත්තර' යන නමින්ම නම් තැබූහ. සෙසු දරුවන් ද රක්ෂස (යක්ෂ) බියෙන් මුදවා ගැනීම පිණිස, තෙරුන් වහන්සේලා විසින් මවන ලද මනුසීහ රූපය තල්පත්වල හා භූර්ජපත්වල ඇඳ ඔවුන්ගේ හිස් මත තැබූහ. මිනිස්සු ද ගලින් නෙළන ලද මනුසීහ රූපයක් කරවා, සුධම්මපුරයට ආසන්න ප්‍රදේශයක තැබූහ. එය අද දක්වාම පවතී. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පරිනිර්වාණයෙන් දෙසිය තිස්පස් වසරක් (235ක්) සපිරුණු කල්හි, සෝණුත්තර තෙරුන් වහන්සේලා වැඩම කර ශාසනය පිහිටුවා අනුග්‍රහය දැක්වූහ.

อิทํ รามญฺญรฏฺเฐ ตติยํ สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ.

මෙය රාමඤ්ඤ දේශයෙහි තුන්වන වරට ශාසනය පිහිටුවීමයි.

ตโต ปจฺฉา ฉสตาธิเก สหสฺเส สมฺปตฺเต ปุพฺเพ วุตฺเตหิ ตีหิ การเณหิ สาสนสฺส อุปฺปตฺติฏฺฐานภูตํ รามญฺญรฏฺฐํ ทามริกโจรภเยน ปชฺชรโรคภเยน สาสนปจฺจตฺถิกภเยนจาติ ตีหิ ภเยหิ อากุลิตํ อโหสิ. ตทา จ ตตฺถ สาสนํ ทุพฺพลํ อโหสิ, ยถา อุทเก มนฺเท ตตฺรชาตํ อุปฺปลํ อุปฺปลํ ทุพฺพลนฺติ. ตตฺถ ภิกฺขูปิ สาสนํ ยถา กามํ ปูเรตุํ น สกฺกา.

ඉන්පසු, එක්දහස් හයසියයක් (1,600ක්) වසර සපිරුණු කල්හි, පෙර සඳහන් කරන ලද කරුණු තුන හේතුවෙන්, ශාසනයේ උප්පත්තිස්ථානයක් බඳු වූ රාමඤ්ඤ දේශය දාමරික සොරුන්ගේ බිය, වසංගත රෝග බිය සහ ශාසන විරුද්ධවාදීන්ගේ බිය යන ත්‍රිවිධ භයින් කැළඹීමට පත් විය. එකල එහි ශාසනය ඉතා දුර්වල විය. එය ජලය හිඟ වූ කල්හි එහි හටගත් නෙළුම් මලක් දුර්වල වන්නාක් වැන්න. එහිදී භික්ෂූන් වහන්සේලාට ද ශාසනික ප්‍රතිපත්තිය නිසි පරිදි සපුරාලීමට නොහැකි විය.

สูริยกุมารสฺส นาม มโนหริรญฺโญ ปน กาเล สาสนํ อติวิย ทุพฺพลํ อโหสิ. ชินจกฺเก เอกฉสตาธิเก วสฺสสหสฺเส สมฺปตฺเต กลิยุเคจ เอกูนวีสตาธิเก [Pg.44] จตุวสฺสสเต สมฺปตฺเต อริมทฺทนนคเร อนุรุทฺธา นาม ราชา ตโต สห ปิฏเกน ภิกฺขุสงฺฆํ อาเนสิ.

සූරියකුමාර නම් වූ මනෝහරි රජුගේ කාලයෙහි වනාහි ශාසනය අතිශයින්ම දුර්වල විය. බුද්ධ වර්ෂ එක්දහස් හයසිය එකක් (1,601ක්) සපිරුණු කල්හි සහ කලියුග වර්ෂ හාරසිය දහනවයක් (419ක්) සපිරුණු කල්හි, අරිමද්දන නගරයෙහි අනුරුද්ධ නම් රජතුමා එතැනින් ත්‍රිපිටකය ද සමඟින් භික්ෂු සංඝයා වැඩම කරවා ගත්තේය.

ตโต ปจฺฉา ชินจกฺเก นวาธิเก สตฺตสเต สหสฺเส จ สมฺปตฺเต ลงฺกาทีเป สิริสงฺฆโพธิปรกฺกมพาหุมหาราชา สาสนํ โสเธสิ.

ඉන්පසු බුද්ධ වර්ෂ එක්දහස් හත්සිය නවයක් (1,709ක්) සපිරුණු කල්හි, ලංකාද්වීපයෙහි සිරිසඟබෝ පරාක්‍රමබාහු මහාරාජයාණන් වහන්සේ ශාසනය පිරිසිදු කළහ.

ตโต ฉนฺนํ วสฺสานํ อุปริ กลิยุเค ทฺวตฺตึสาธิเก ปญฺจสเต สมฺปตฺเต อุตฺตราชีโว นาม เถโร สาสเน ปากโฏ อโหสิ.

ඉන් වසර හයකට පසු, කලියුග වර්ෂ පන්සිය තිස්දෙකක් (532ක්) සපිරුණු කල්හි, උත්තරාජීව නම් තෙරුන් වහන්සේ ශාසනයෙහි ප්‍රසිද්ධ වූහ.

โส ปน รามญฺญรฏฺฐวาสิโน อริยาวํสตฺเถรสฺส สทฺธิวิหาริโก. อริยาวํสตฺเถโร ปน กปฺปุงฺคนครวาสิโน มหากาฬตฺเถรสฺส สทฺธิวิหาริโก. มหากาฬตฺเถโร ปน สุธมฺมปุรวาสิโน ปฺรานทสฺสิตฺเถรสฺส สทฺธิวิหาริโก. อยํ ปน อุตฺตราชีวฉปฺปทตฺเถรานํ วํสทีปนตฺถํ วุตฺตา.

උන්වහන්සේ වනාහි රාමඤ්ඤ දේශවාසී අරියවංස තෙරුන් වහන්සේගේ සද්ධිවිහාරික (ශිෂ්‍ය) වූහ. අරියවංස තෙරුන් වහන්සේ වනාහි කප්පුංග නගරවාසී මහාකාල තෙරුන් වහන්සේගේ සද්ධිවිහාරික වූහ. මහාකාල තෙරුන් වහන්සේ වනාහි සුධම්මපුරවාසී ප්‍රාණදස්සී තෙරුන් වහන්සේගේ සද්ධිවිහාරික වූහ. මෙය වනාහි උත්තරාජීව සහ ඡප්පද යන තෙරුන් වහන්සේලාගේ පරම්පරාව (වංශය) පැහැදිලි කිරීම පිණිස දක්වන ලදී.

โส ปน ปฺรานทสฺสิตฺเถโร โลกิยาภิญฺญาโย ลภิตฺวา นิจฺจํ อภิณฺหํ ปาโตว มคธรฏฺเฐ อุรุเวลนิคเม มหาโพธึ คนฺตฺวา มหาโพธิยงฺคณํ สมฺมชฺชิตฺวา ปุน อาคนฺตฺวา สุธมฺมปุเร ปิณฺฑาย จริ. อิทํ เถรสฺส นิพทฺธวตฺตุํ. อยญฺจ อตฺโถ สุธมฺมปุรโต มคธรฏฺฐํ คนฺตฺวา อุรุเวลนิคเม วาณิชกมฺมํ กโรนฺตา ตทาการํ ปสฺสิตฺวา ปจฺจาคมนกาเล สุธมฺมปุร วาสีนํ กเถสุํ, ตสฺมา วิญฺญายติ.

ඒ ප්‍රාණදස්සී තෙරුන් වහන්සේ ලෞකික අභිඥාවන් ලබාගෙන, නිරන්තරයෙන්ම උදෑසනම මගධ රටෙහි උරුවේල ජනපදයේ (නිගමයේ) මහා බෝධිය වෙත වැඩම කර, මහා බෝධි මළුව හැමද, නැවත පැමිණ සුධම්මපුරයෙහි පිණ්ඩපාතයෙහි හැසිරුණු සේක. මෙය තෙරුන් වහන්සේගේ දෛනික චර්යාව විය. සුධම්මපුරයේ සිට මගධ රටට ගොස් උරුවේල ජනපදයෙහි වෙළඳාම් කළ වෙළෙන්දන් උන්වහන්සේගේ ඒ ක්‍රියාව දැක, ආපසු පැමිණි විට සුධම්මපුර වැසියන්ට පැවසූ බැවින් මේ පිළිබඳව දැනගත හැකි විය.

ตสฺมิญฺจ กาเล อุตฺตราชีวตฺเถโร ปริปุณฺณวีสติวสฺเสน ฉปฺปเทน นาม สามเณเรน สทฺธึ สีหฬทีปํ คจฺฉิ. สีหฬทีปวาสิโน จ ภิกฺขู มยํ มหามหินฺทตฺเถรสฺส วํสิกา ภวาม, ตุมฺเหปิ โสณุตฺตรตฺเถรานํ วํสิกา ภวถ, ตสฺมา มยํ เอกวํสิกา ภวาม สมาน วาทิกาติ วตฺวา ฉปฺปทสามเณรสฺส อุปสมฺปทกมฺมํ อกํสุ. ตโต ปจฺฉา เจติย วนฺทนาทีนิ กมฺมานิ นิฏฺฐาเปตฺวา อุตฺตราชีวตฺเถโร สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเขน อริมทฺทนนครํ ปจฺจาคมาหิ.

එකල උත්තරාජීව තෙරුන් වහන්සේ විසි වයස් සපිරුණු ඡප්පද නම් සාමණේරයන් වහන්සේ ද සමඟ ලක්දිවට වැඩම කළහ. ලක්දිව වාසී භික්ෂූන් වහන්සේලා, "අපි මහා මහින්ද තෙරුන් වහන්සේගේ පරම්පරාවෙන් වන්නෙමු, ඔබ වහන්සේලා ද සෝණුත්තර තෙරුන් වහන්සේලාගේ පරම්පරාවෙන් වන්නහු ය; එබැවින් අපි එකම පරම්පරාවකට අයත් සමාන වාද ඇත්තන් වන්නෙමු" යි පවසා ඡප්පද සාමණේරයන් වහන්සේගේ උපසම්පදා විනය කර්මය සිදු කළහ. ඉන්පසු චෛත්‍ය වන්දනා ආදී කටයුතු නිමවා උත්තරාජීව තෙරුන් වහන්සේ භික්ෂු සංඝයා සමඟ නැවත අරිමද්දන නගරයට වැඩම කළහ.

ฉปฺปทสฺส ปน เอตทโหสิ,- สจาหํ อาจริเยน สห ชมฺพุทีปํ [Pg.45] คจฺเฉยฺยํ, พหูหิ ญาติพลิโพเธหิ ปริยตฺตุคฺคหเณ อนฺตราโย ภเวยฺย, เตน หิ สีหฬทีเปเยว วสิตฺวา ปริยตฺติมุคฺคเหตฺวา ปจฺจาคมิสฺสามีติ.

ඡප්පද තෙරුන් වහන්සේට මෙබඳු සිතක් ඇති විය: "ඉදින් මම ආචාර්යයන් වහන්සේ සමඟ ජම්බුද්වීපයට ගියහොත්, බොහෝ වූ ඥාති බන්ධන හා බාධාවන් (පලිබෝධ) නිසා පර්යාප්ති ධර්මය හැදෑරීමට බාධා පැමිණිය හැකිය. එබැවින් මම ලක්දිවෙහිම නතර වී ධර්ම ශාස්ත්‍රය හදාරා පසුව ආපසු වඩින්නෙමි."

ตโต อาจริยสฺส โอกาสํ ยาจิตฺวา สีหฬทีเปเยว ปฏิวสิ. สีหฬทีเป วสิตฺวา ยาว ลทฺธตฺเถรสมฺมุติกา ปริยตฺตึ ปริยาปุณิตฺวา ปุน ชมฺพุทีปํ ปจฺจาคนฺตุกาโม อโหสิ. อถ ตสฺส เอตทโหสิ,– อหํ เอกโกว คจฺฉนฺโต สเจ มม อาจริโย นตฺถิ, สเจปิ ชมฺพุทีปวาสินา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ วินยกมฺมํ กาตุํ น อิจฺเฉยฺยํ, เอวํ สติ วิสุํ กมฺมํ กาตุํ น สกฺกูเณยฺยํ, ตสฺมา ปิฏกธเรหิ จตูหิ เถเรหิ สทฺธึ คจฺเจยฺยํ, อิจฺเจตํ กุสลนฺติ.

ඉන්පසු ආචාර්යයන් වහන්සේගෙන් අවසර ඉල්ලා ලක්දිවම නතර වූහ. ලක්දිව වෙසෙමින් 'තේර සම්මුතිය' ලබන තෙක් ත්‍රිපිටක ධර්මය මැනවින් ප්‍රගුණ කොට, නැවත ජම්බුද්වීපයට වැඩම කිරීමට කැමති වූහ. එකල උන්වහන්සේට මෙසේ සිතුණි: "මම තනිවම වැඩියහොත්, ඉදින් මාගේ ආචාර්යයන් වහන්සේ නැති කල්හි, ජම්බුද්වීපවාසී භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ එකතුව විනය කර්ම කිරීමට අකමැති වුවහොත්, එවැනි අවස්ථාවක වෙන්ව විනය කර්ම කිරීමට මට නොහැකි වනු ඇත. එබැවින් ත්‍රිපිටකධාරී තෙරවරුන් සිව්නමක සමඟින් වැඩම කරන්නේ නම් එය යහපත්ය."

เอวํ ปน จินฺเตตฺวา ตามลิตฺติคามวาสินา สิวลิตฺเถเรน กมฺโพชรญฺโญ ปุตฺตภูเตน ตามลินฺทตฺเถเรน กิญฺจิปุรวาสินา อานนฺทตฺเถเรน ราหุลตฺเถเรนจาติ อิเมหิ จตูหิ เถเรหิ สทฺธึ นาวาย ปจฺจาคจฺฉิ. เต จ เถรา ปิฏกธรา อเหสุํ ทกฺขา ถามสมฺปนฺนา จ. เตสุ วิเสสโต ราหุลตฺเถโร ถามสมฺปนฺโน. กุสิมนครํ สมฺปตฺตกาเล อุปกฏฺฐวสฺสูปคมนกาโล หุตฺวา อริมทฺทนนคเร อาจริยสฺส สนฺติกํ อสมฺปาปุณิตฺวา กุสิมนครเยว วสฺสํ อุปคมึสุ. เตสํ วสฺสูปคมนวิหารวตฺถุ อารามปากาโร จ กุสิมนครสฺส ทกฺขิณทิสาสาเค ยาวชฺชตนา อตฺถิ.

මෙසේ සිතා, තාමලිත්ති ගම්වාසී සීවලී තෙරුන් වහන්සේ ද, කාම්බෝජ රජුගේ පුත්‍ර වූ තාමලින්ද තෙරුන් වහන්සේ ද, කාංචිපුරවාසී ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ ද, රාහුල තෙරුන් වහන්සේ ද යන මේ ත්‍රිපිටකධාරී තෙරවරුන් සිව්නම සමඟ නැවෙන් ආපසු වැඩම කළහ. ඒ තෙරුන් වහන්සේලා ත්‍රිපිටකධර, දක්ෂ මෙන්ම ශක්තිසම්පන්න වූහ. ඔවුන් අතුරින් විශේෂයෙන්ම රාහුල තෙරුන් වහන්සේ මහා වීර්යයෙන් හා ශක්තියෙන් යුක්ත වූහ. ඔවුන් කුසිම නගරයට පැමිණි විට වස් එළඹෙන කාලය ආසන්න වී තිබූ බැවින්, අරිමද්දන නගරයෙහි වැඩසිටි ආචාර්යයන් වහන්සේ වෙත යාමට නොහැකි වී කුසිම නගරයෙහිම වස් වැසූහ. ඔවුන් වස් විසූ විහාරස්ථානය සහ ආරාම තාප්පය කුසිම නගරයේ දකුණු දෙසෙහි අද දක්වාම දක්නට ලැබෙයි.

วสฺสํวุฏฺฐกาเล ปน มหาปวารณาย ปวาเรตฺวา เต ปญฺจ เถรา อริมทฺทนนครํ อคมํสุ. อุตฺตราชีวตฺเถโรจ อริมทฺทนนคร วาสีหิ ภิกฺขูหิ วิสุํ หุตฺวา สงฺฆกมฺมานิ อกาสิ. กิญฺจาปิ เจตฺถ อุตฺตราชีวตฺเถราทโย สีหฬทีปโต ปจฺจาคนฺตฺวา อริมทฺทนนคเร วสิตฺวา สาสนํ อนุคฺคเหสุํ, รามญฺญรฏฺเฐ ปน ชาตตฺตา ปุพฺเพ จ ตตฺถ นิวาสตฺตา อิธ ทสฺสิตาติ ทฏฺฐพฺพา.

වස් වැස නිම වූ පසු, මහා පවාරණයෙන් පවාරණය කොට, ඒ තෙරවරු පස්නම අරිමද්දන නගරයට වැඩම කළහ. උත්තරාජීව තෙරණුවෝ ද අරිමද්දන නගරවාසී භික්ෂූන්ගෙන් වෙන්ව (වෙනමම) සංඝකර්ම කළහ. මෙහිදී උත්තරාජීව තෙරණුවන් ඇතුළු පිරිස සීහළද්වීපයෙන් (ලක්දිවෙන්) පෙරළා පැමිණ අරිමද්දන නගරයෙහි වාසය කරමින් ශාසනයට අනුග්‍රහ කළ ද, ඔවුන් රාමඤ්ඤ රටේ උපන් බැවින් ද, පෙර එහි විසූ බැවින් ද මෙහි දක්වන ලදැයි දත යුතුය.

ตสฺมิญฺจ [Pg.46] กาเล ทลนคเร ปทีปเชยฺยคาเม ชาโต สาริปุตฺโต นาม มหลฺลกสฺสมเณโร เอโก อริมทฺทนนครํ คนฺตฺวา อานนฺทตฺเถรสฺส สนฺติเก อุปสมฺปชฺชิตฺวา ปริยตฺติ ปริยปุณิ. โส พหุสฺสุโต อโหสิ ทกฺโข ถามสมฺปนฺโน จ. ตมตฺถํ สุตฺวา นรปติจญฺญิสูราชา จินฺเตสิ,- สเจโส องฺคปจฺจงฺคสมฺปนฺโน ภเวยฺย, อาจริยํ กตฺวา ฐเปสฺสามิ อนุคฺคเหสฺสามีติ. ราชา เอวํ จินฺเตตฺวา ราชปุริเส เปเสตฺวา วีมํสาเปสิ. ราชปุริสา จ ตสฺส ฉินฺนปาทงฺคุฏฺฐคฺคตํ ปสฺสิตฺวา ตมตฺถํ รญฺโญ อาโรเจสุํ. ราชา ตํ สุตฺวา เอวํ วิกลงฺคปจฺจงฺโค ภเวยฺย, ปธานาจริยฏฺฐาเน ฐเปตุํ น ยุตฺโตติ กตฺวา ปธานาจริยภาวํ น อกาสิ. ปูชาสกฺกา รมตฺเตเนว อนุคฺคหํ อกาสิ. เอกสฺมิญฺจ กาเล ธมฺมวิลาโสติ ลญฺฉํ ทตฺวา รามญฺญรฏฺเฐ สาสนํ โสเธตฺวา ปริสุทฺธํ กโรหีติ รามญฺญรฏฺฐํ เปเสสิ.

එසමයෙහි දල නගරයේ පදීපජෙය්‍ය නම් ගමෙහි උපන්, ශාරිපුත්‍ර නම් වූ එක්තරා වයෝවෘද්ධ සාමණේර නමක අරිමද්දන නගරයට ගොස්, ආනන්ද තෙරණුවන් වෙතින් උපසම්පදාව ලබා පරියත්ති ධර්මය හැදෑරූහ. උන්වහන්සේ බහුශ්‍රුත වූහ, දක්ෂ වූහ, ශක්තිසම්පන්න වූහ. ඒ බව ඇසූ නරපතිචඤ්ඤිසූ රජතුමා, ‘ඉදින් මොහු අංගප්‍රත්‍යංගයන්ගෙන් සම්පූර්ණ කෙනෙකු නම්, මොහු මගේ ආචාර්යවරයා කොට තබාගෙන උපස්ථාන කරන්නෙමි’යි සිතුවේය. රජු මෙසේ සිතා රාජපුරුෂයන් යවා ඒ පිළිබඳව විමසා බලන්නට සැලැස්වීය. රාජපුරුෂයෝ ද උන්වහන්සේගේ පයෙහි මහපටැඟිල්ලේ අග කොටසක් කැපී ඇති බව දැක, ඒ බව රජුට සැල කළහ. රජු එය අසා, ‘මෙසේ විකලාංග වූ අයෙකු ප්‍රධාන ආචාර්ය ධුරයෙහි තැබීම සුදුසු නොවේ’ යැයි සලකා උන්වහන්සේව ප්‍රධාන ආචාර්යවරයා බවට පත් නොකළේය. හුදෙක් පූජා සත්කාර පමණකින්ම සංග්‍රහ කළේය. එක් කලෙක ‘ධම්මවිලාස’ යන නාමය පිරිනමා, ‘රාමඤ්ඤ දේශයෙහි ශාසනය පිරිසිදු කරත්වා’යි පවසමින් උන්වහන්සේව රාමඤ්ඤ දේශයට පිටත් කර හැරියේය.

โสจ รามญฺญรฏฺฐํ คนฺตฺวา ทลนคเร พหุนํ ภิกฺขูนํ ธมฺม วินยํ วาเจตฺวา สาสนํ ปคฺคเหสิ. ตตฺถ จ รามญฺญมนุสฺสา ตสฺส ธมฺมวิลาสตฺเถรสฺส สิสฺสานุสิสฺสา สีหฬภิกฺขุ คณาติ โวหารนฺติ. อิจฺเจวํ สีหฬทีปิกสฺส อานนฺทตฺเถรสฺส สิสฺสํ ธมฺมวิลาสํ ปฏิจฺจ รามญฺญรฏฺเฐ สีหฬทีปโต สาสนสฺส อาคตมคฺโคติ.

උන්වහන්සේ ද රාමඤ්ඤ දේශයට වැඩම කොට දල නගරයෙහි බොහෝ භික්ෂූන්ට ධර්ම විනය උගන්වමින් ශාසනය දියුණු කළහ. එහිදී රාමඤ්ඤ වැසියෝ ඒ ධම්මවිලාස තෙරණුවන්ගේ ශිෂ්‍ය අනුශිෂ්‍යයන් ‘සීහළ භික්ෂු ගණය’ (සිංහල භික්ෂු පාර්ශ්වය) යනුවෙන් හැඳින්වූහ. මෙසේ ලක්දිව ආනන්ද තෙරණුවන්ගේ ශිෂ්‍ය වූ ධම්මවිලාස තෙරණුවන් ඇසුරෙන් රාමඤ්ඤ දේශයට ලක්දිව සිට ශාසනය පැමිණි මඟ වේ.

อิทํ รามญฺญรฏฺเฐ จตุตฺถํ สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ.

මෙය රාමඤ්ඤ දේශයෙහි සිව්වන වරට ශාසනය පිහිටුවීමයි.

ตสฺมิญฺจ กาเล มุตฺติมนคเร อคฺคมเหสิยา อาจริยา พุทฺธวํสตฺเถรมหานาคตฺเถรา สีหฬทีปํ คนฺตฺวา มหาหารวาสิคณวํสภูตานํ ภิกฺขูนํ สนฺติเก ปุน สิกฺขํ คณฺหิตฺวา มุตฺติมนครํ ปจฺจาคนฺตฺวา มุตฺติมนครวาสีติ ภิกฺขูหิ วิสุํ หุตฺวา สงฺฆกมฺมานิ กตฺวา สาสนํ ปคฺคเหสุํ. เตจ เถเร [Pg.47] ปฏิจฺจ รามญฺญรฏฺเฐ ปุน สีหฬทีปโต สาสนํ อาคตนฺติ.

එසමයෙහි මුත්තිම නගරයේ අග්‍රමහේෂිකාවගේ ආචාර්යවරුන් වූ බුද්ධවංශ තෙරණුවෝ සහ මහානාග තෙරණුවෝ ලක්දිවට වැඩම කොට, මහාවිහාරවාසී මහා සංඝයා වහන්සේලා වෙතින් නැවත උපසම්පදාව ලබාගෙන පෙරළා මුත්තිම නගරයට පැමිණ, මුත්තිම නගරවාසී භික්ෂූන්ගෙන් වෙන්ව (වෙනමම) සංඝකර්ම කරමින් ශාසනය බැබළවූහ. ඒ තෙරවරුන් නිසා රාමඤ්ඤ දේශයට නැවතත් ලක්දිව සිට ශාසනය පැමිණියේය.

อิทํ รามญฺญรฏฺเฐ ปญฺจมํ สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ.

මෙය රාමඤ්ඤ දේශයෙහි පස්වන වරට ශාසනය පිහිටුවීමයි.

ตโต ปจฺฉาจ มุตฺติมนคเร เสติภินฺทสฺส รญฺโญ มาตุยา อาจริโย เมธงฺกโร นาม เถโร สีหฬทีปํ คนฺตฺวา สีหฬทีเป อรญฺญวาสีนํ มหาเถรานํ สนฺติเก ปุน สิกฺขํ คเหตฺวา ปริยตฺตึ ปริยาปุณิตฺวา สุวณฺณรชตมเย ติปุสีสจฺฉนฺเน เสติภินฺทสฺส รญฺโญ มาตุยา การาวิเต วิหาเร นิสิทิตฺวา สาสนํ อนุคฺคเหสิ. โลกทีปกสารญฺจ นาม คนฺถํ อกาสิ. อถาปริมฺปิ มุตฺติมนคเรเยว สุวณฺณโสภโณ นาม เถโร สีหฬทีปํ คนฺตฺวา มหาวิหารวาสิคณวํสภูตานํ เถรานํ สนฺติเก ปุน สิกฺขํ คเหตฺวา มุตฺติมนครเมว ปจฺจาคจฺฉิ.

ඉන්පසු, මුත්තිම නගරයෙහි සෙතිභින්ද රජුගේ මෑණියන්ගේ ආචාර්ය වූ මේධංකර නම් තෙරණුවෝ ලක්දිවට වැඩම කොට, ලක්දිව ආරණ්‍යවාසී මහා තෙරවරුන් වෙතින් නැවත උපසම්පදාව ලබාගෙන, පරියත්ති ධර්මය හදාරා, සෙතිභින්ද රජුගේ මෑණියන් විසින් රන්, රිදී හා ඊයම් සෙවිලි කර කරවන ලද විහාරයෙහි වැඩවසමින් ශාසනයට අනුග්‍රහ කළහ. ‘ලෝකදීපකසාර’ නම් ග්‍රන්ථය ද කළහ. ඉන්පසු නැවතත් මුත්තිම නගරයේම සුවණ්ණසෝභණ නම් තෙරණුවෝ ලක්දිවට වැඩම කොට, මහාවිහාරවාසී මහා තෙරවරුන් වෙතින් නැවත උපසම්පදාව ලබාගෙන පෙරළා මුත්තිම නගරයටම වැඩම කළහ.

โส ปน เถโร อรญฺเญเยว วสิ. ธุตงฺคธโร จ อโหสิ อปฺปิจฺโฉ สนฺตุฏฺโฐ ลชฺชี กุกฺกุจฺจโก สิกฺขา กาโม ทกฺโข ถามสมฺปนฺโน จ. สีหฬทีเป กลมฺพุมฺหิ นาม ชาตสฺสเร อุทกุกฺเขปสีมายํ อติเรกปญฺจวคฺเคน วนรตนํ นาม สงฺฆราชํ อุปชฺฌายํ กตฺวา ราหุลภทฺทํ นาม วิชยพาหุรญฺโญ อาจริยภูตํ เถรํ กมฺมวาจาจริยํ กตฺวา อุปสมฺปชฺชิ. โสจ เถโร ปุนาคนฺตฺวา มุตฺติมนคเรเยว วสิตฺวา คณํ วฑฺเฒตฺวา สาสนํ อนุคฺคเหสิ. เอเต จ ทฺเว เถเร ปฏิจฺจ รามญฺญรฏฺเฐ สีหฬทีปโต สาสนํ อาคตํ.

ඒ තෙරණුවෝ ආරණ්‍යයෙහිම වාසය කළහ. ධුතාංගධාරී වූහ, අල්පේච්ඡ වූහ, සන්තෘප්ත වූහ, ලජ්ජාශීලී වූහ, වැරදි කිරීමට බිය ඇති වූහ, ශික්ෂාකාමී වූහ, දක්ෂ මෙන්ම ශක්තිසම්පන්න වූහ. උන්වහන්සේ ලක්දිව කොළඹ නම් ස්වාභාවික විලෙහි පිහිටි උදකුක්ඛේප සීමාවෙහිදී, පස්නමකට වැඩි භික්ෂු පිරිසක් සමඟින්, වනරතන නම් සංඝරාජයන් වහන්සේ උපාධ්‍යාය කොට ද, විජයබාහු රජුගේ ආචාර්ය වූ රාහුලභද්‍ර නම් තෙරණුවන් කම්මාචාර්ය කොට ද උපසම්පදාව ලැබූහ. ඒ තෙරණුවෝ ද පෙරළා පැමිණ මුත්තිම නගරයෙහිම වැඩවසමින්, ශිෂ්‍ය පිරිස වර්ධනය කරමින් ශාසනයට අනුග්‍රහ කළහ. මෙසේ ඒ තෙරවරුන් දෙනම නිසා රාමඤ්ඤ දේශයට ලක්දිව සිට ශාසනය පැමිණියේය.

อิทํ รามญฺญรฏฺเฐ ฉฏฺฐํ สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ.

මෙය රාමඤ්ඤ දේශයෙහි හයවන වරට ශාසනය පිහිටුවීමයි.

ตโต ปจฺฉา สาสนวเสน ทฺวิวสฺสาธิเก ทฺวิสหสฺเส กลิยุคโต เอกาสีติเก สมฺปตฺเต หํสาวตีนคเร สิริปรมมหาธมฺมราชาติ [Pg.48] ลทฺธนาโม ธมฺมเจติยราชา กุสิมมณฺฑเล หํสาวตีมณฺฑเล มุตฺติมมณฺฑเล จ รฏฺฐวาสิโน สปชํวิย ธมฺเมน สเมน รกฺขิตฺวา รชฺชํ กาเรสิ. โส จ ราชา ตีสุ ปิฏเกสุ จตูสุ จ เวเทสุ พฺยากรณจฺฉนฺทาลงฺการาทีสุ จ เฉโก สิกฺขิตนานาสิปฺโป นานาภาสาสุ จ ปสุโต สทฺธาสีลาทิคุโณเปโต กุมุทกุนฺทสรทจนฺทิกาสมานสิตปชปติภูโต จ สาสเน จ อติปฺปสนฺโน อโหสิ.

ඉන්පසු බුද්ධ ශාසන වර්ෂයෙන් දෙදහස් දෙවන වසර පැමිණි කල්හි ද, කලියුග වර්ෂයෙන් අසූඑක්වන වසර ලැබූ කල්හි ද, හංසාවතී නගරයෙහි ‘සිරිපරමමහාධම්මරාජ’ යන නාමය ලත් ධම්මචේතිය රජතුමා කුසිම මණ්ඩලයෙහි ද, හංසාවතී මණ්ඩලයෙහි ද, මුත්තිම මණ්ඩලයෙහි ද රටවැසියන් තම දරුවන් මෙන් දැහැමෙන් සෙමෙන් රකිමින් රාජ්‍යය කළේය. ඒ රජු ත්‍රිපිටකයෙහි ද, සිව්වේදයෙහි ද, ව්‍යාකරණ, ඡන්දස්, අලංකාර ආදියෙහි ද දක්ෂයෙක් විය, නොයෙක් ශිල්පයන් හදාළේය, විවිධ භාෂාවන්හි නියැළුණේය, ශ්‍රද්ධා සීලාදී ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වූයේය, සුදු නෙළුම් මල්, පිච්ච මල් හා සරත් කාලයේ සඳකැන් බඳු පිවිතුරු ප්‍රඥාවන්තයෙක් ද විය, ශාසනය කෙරෙහි අතිශයින්ම පැහැදුණේ ද විය.

เอกสฺมึ กาเล โส จินฺเตสิ, ภควโต สาสนํ นาม ปพฺพชฺชอุปสมฺปทตาเวน สมฺพนฺธํ, อุปสมฺปทภาโว จ สีมปริสวตฺถุ ญตฺติกมฺมวาจาสมฺปตฺตีหิ สมฺพนฺโธติ. เอวญฺจ ปน จินฺเตตฺวา สีมวินิจฺฉยํ ตสฺสํ วณฺณนํ วินยสงฺคหํ ตสฺสํวณฺณนํ สีมาลงฺการ สีมสงฺคหญฺจ สทฺทโต อตฺถโต จ ปุนปฺปุนํ อุปปริกฺขิตฺวา อญฺญมญฺญํ สํสนฺทิตฺวา ปุพฺพาปรํ ตุลยิตฺวา ภควโต อธิปฺปาโย อีทิโส คนฺถการานํ อธิปฺปาโย อีทิโสติ ปสฺสิตฺวา อมฺหากํ รามญฺญรฏฺเฐ พทฺธนทีสมุทฺทชาเตสฺสราทโย สีมาโย พหุกาปิ สมานา อยํ ปริสุทฺธาติ ววตฺถเปตุํ ทุกฺกรํ, เอวํ สติ สีมปริสาปริสุทฺธา ภวิตุํ ทุกฺกราติ ปฏิภาติ.

එක් කලෙක ඔහු මෙසේ සිතුවේය: ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශාසනය නම් පැවිද්ද හා උපසම්පදාව මත පවතින්නකි; උපසම්පදාව ද සීමාව, භික්ෂු පිරිස, වස්තුව සහ ඥත්ති චතුත්ථ කම්මවාචා යන සම්පත් මත පවතින්නකි.’ මෙසේ සිතා සීමා විනිශ්චය, එහි අටුවා විවරණ, විනය සංග්‍රහය, එහි විවරණ ද සීමාලංකාරය සහ සීමා සංග්‍රහය ද ශබ්ද වශයෙන් හා අර්ථ වශයෙන් නැවත නැවතත් විමසා බලා, එකිනෙක සසඳමින්, පෙර පසු ගළපමින්, ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අදහස මෙබඳුය, ග්‍රන්ථ කර්තෘවරුන්ගේ අදහස මෙබඳුය’ කියා වටහාගෙන, ‘අපගේ රාමඤ්ඤ දේශයෙහි බද්ධ සීමා, ගංගා සීමා, සමුද්‍ර සීමා, ජාතස්සර (ස්වාභාවික විල්) සීමා ආදී සීමාවන් බොහෝ වුවද, “මෙය අතිශයින්ම පිරිසිදුය” කියා නියම කිරීම අසීරුය. එසේ වන කල්හි, සීමාව හා කර්මකාරක භික්ෂු පිරිස පිරිසිදු වීම දුෂ්කර යැයි වැටහෙන්නේය’.

ตโต ปจฺฉา รามญฺญรฏฺเฐ ติปิฏกธรพฺยตฺตปฺปฏิพลตฺเถเรหิ มนฺเตตฺวา รญฺโญ ปฏิภานานุรูปํ สีมปริสา ปริสุทฺธา ภวิตุํ ทุกฺกราติ เถรา วินิจฺฉนึสุ.

ඉන්පසු රාමඤ්ඤ දේශයේ වෙසෙන, ත්‍රිපිටකධාරී, ව්‍යක්ත මෙන්ම සමර්ථ තෙරණුවන් වහන්සේලා සමඟ සාකච්ඡා කොට, රජුගේ වැටහීමට අනුකූලව ‘සීමාව හා භික්ෂු පිරිස පිරිසිදු වීම දුෂ්කරය’ කියා තෙරණුවෝ විනිශ්චය කළහ.

อถ ราชา เอวมฺปิ จินฺเตสิ,– อโหวต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สาสนํ ปญฺจวสฺสสหสฺสานิ ปติฏฺฐติสฺสตีติ คนฺเถสุ วุตฺโตปิ สมาโน อภิสมฺพุทฺธโต จตุสฏฺฐาธิกทฺวิสหสฺสมตฺเตเนว กาเลน สาสเน มลํ หุตฺวา อุปสมฺปทกมฺเม กงฺขาฏฺฐานํ ตาว อุปฺปชฺชิ, กถํ ปน ปญฺจวสฺสสหสฺสานิ สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ ภวิสฺสตีติ. เอวํ ธมฺมสํเวคํ อุปฺปาเทตฺวา ปุนาปิ เอวํ จินฺเตสิ,- เอวํ เอตฺตกํ สาสเน มลํ ทิสฺสมาโนปิ [Pg.49] สมาโน อุปสมฺปทกมฺเม กงฺขาฏฺฐานํ ทิสฺสมาโนปิ สมาโน ปริสุทฺธตฺถาย อนารภิตฺวา มาทิโส อปฺโปสฺสุกฺโก มชฺฌตฺโต นิสีทิตุํ อยุตฺโต, เอวญฺหิ สติ ภควติ สทฺโธ ปสนฺโนมฺหีติ วตฺตพฺพตํ อนาปชฺเชยฺยํ, ตสฺมา สาสนํ นิมฺมลํ กาตุํ อารภิสฺสามีติ.

ඉක්බිති රජතුමා මෙසේ ද සිතුවේය: “භාග්‍යවත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනය පන්දහසක් වර්ෂයන් පවතිනු ඇතැයි ග්‍රන්ථයන්හි සඳහන් වුවද, බුද්ධත්වයෙන් වසර දෙදහස් හැටහතරක් වැනි කෙටි කාලයක් ඇතුළත ශාසනයෙහි කිලුටු ඇති වී, උපසම්පදා කර්මය කෙරෙහි පවා සැක උපදින තත්ත්වයක් උදා වී තිබේ. එසේ නම්, පන්දහසක් වර්ෂයක් ශාසනය පවතින්නේ කෙසේද?” මෙසේ ධර්ම සංවේගය උපදවාගෙන නැවතත් මෙසේ සිතුවේය: “ශාසනයෙහි මෙවැනි කිලුටු පෙනි පෙනී, උපසම්පදා කර්මය කෙරෙහි සැක සංකා පවතිද්දී, මා වැනි කෙනෙකු ශාසනයේ පිරිසිදුභාවය උදෙසා උත්සාහ නොකර, උදාසීනව හා මධ්‍යස්ථව බලා සිටීම නුසුදුසුය. එසේ වුවහොත්, මා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි ශ්‍රද්ධාවන්තයෙක්, ප්‍රසන්න වූවෙක් යැයි පැවසීම නොගැලපේ. එබැවින්, ශාසනය නිර්මල කිරීම සඳහා මම වෑයම් කරන්නෙමි.”

กุโต นุโข ทานิ สาสนํ อาหริตฺวา ถิรํ ปติฏฺฐา เปยฺยนฺติ อาวชฺชนฺโต เอวํ จินฺเตสิ,- ภควโต กิร ปรินิพฺพานโต ฉตฺตึสาธิเก ทฺวิสเต สมฺปตฺเต มหาโมคฺคลิ ปุตฺตติสฺสตฺเถโร มหามหินฺทตฺเถรํ เปเสตฺวา สีหฬทีเป สาสนํ ปติฏฺฐาเปสิ, ตทา เทวานํ ปิยติสฺสราชา มหาวิหารํ การาเปตฺวา อทาสิ, สาสนวรญฺจ เอกาสิตาธิกานิ ทฺวิวสฺสสตานิ วิมลํ หุตฺวา ปติฏฺฐหิ, ภิกฺขุสงฺโฆปิ มหาวิหาร วาสิคณวเสน เอกโตว อฏฺฐาสิ, ตโต ปจฺฉา อภยคิริวาสิเช ตวนวาสิวเสน ทฺเวธา หุตฺวา ภิชฺชิ, ชินจกฺเก อฏฺฐสตฺตสตาธิเก สหสฺเส สมฺปตฺเต สิริสงฺฆโพธิปรกฺกมพาหุมหาราชา อุทุมฺพรคิริวาสิ มหากสฺสปตฺเถรปฺปมุขํ มหาวิหาร วาสิคณํ อนุคฺคเหตฺวา ยถาวุตฺเต ทฺเวคเณ วิโสเธสิ, สาสนํ นิมฺมลํ อกาสิ, ตโต ปจฺฉา วิชยพาหุปรกฺกมพาหุราชูนํ ทฺวินฺนํ กาเลปิ สาสนํ นิมฺมลํ หุตฺวาเยว อฏฺฐาสิ, เตเนว พฺยตฺตปฺปฏิพลภิกฺขู อายาจิตฺวา สีหฬทีปํ คนฺตฺวา ปุน สิกฺขํ คณฺหา เปสฺสามิ, เตสํ ปน ปรมฺปรวเสน ปวตฺตานํ ภิกฺขูนํ วเสน อมฺหากํ รามญฺญรฏฺเฐ สาสนํ นิมฺมลํ หุตฺวา ปติฏฺฐหิสฺสตีติ. เอวํ ปน จินฺเตตฺวา โมคฺคลานตฺเถรํ โสมตฺเถรญฺจ สีหฬทีปํ คมนตฺถาย ยาจิ. เถราจ สาสนปฺปฏิยตฺตกมฺมมิทนฺติ มนสิกริตฺวา ปฏิญฺญํ อกํสุ.

“දැන් මා කොහෙන් ශාසනය ගෙන්වා ස්ථිරව පිහිටුවම්ද?” යි කල්පනා කරමින් මෙසේ සිතුවේය: “භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පිරිනිවීමෙන් වසර දෙසිය තිස් හයක් ගත වූ කල්හි, මොග්ගලීපුත්තතිස්ස මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ මහින්ද මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේව පිටත් කර හැර සීහළද්වීපයෙහි ශාසනය පිහිටුවූහ. එකල දේවානම්පියතිස්ස රජතුමා මහාවිහාරය කරවා පූජා කළේය. ඒ උතුම් ශාසනය වසර දෙසිය අසූ එකක් පුරා නිර්මලව පැවතියේය. භික්ෂු සංඝයා ද මහාවිහාරවාසී පාර්ශවය ලෙස එක්සත්ව සිටියහ. ඉන්පසුව අභයගිරිවාසී සහ ජේතවනවාසී වශයෙන් බෙදී දෙකොටසක් විය. සම්බුද්ධ ශාසනයට වසර එක්දහස් හත්සිය අටක් පිරුණු කල්හි, සිරිසඟබෝ පරාක්‍රමබාහු මහරජතුමා උදුම්බරගිරිවාසී මහා කස්සප මහතෙරුන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ මහාවිහාරවාසී සංඝයාට අනුග්‍රහ දක්වා පෙර කී නිකායන් දෙක පිරිසිදු කර, ශාසනය නිර්මල කළේය. ඉන්පසුව විජයබාහු සහ පරාක්‍රමබාහු යන රජවරුන් දෙදෙනාගේ කාලයේදී ද ශාසනය නිර්මලවම පැවතියේය. එබැවින්, දක්ෂ වූත්, ව්‍යක්ත වූත් භික්ෂූන්ට ආරාධනා කොට, ඔවුන් සීහළද්වීපයට යවා නැවත උපසම්පදා ශීලය ලබන්නට සලස්වන්නෙමි. ඒ පරම්පරාවෙන් පැවතෙන භික්ෂූන් වහන්සේලා මඟින් අපගේ රාමඤ්ඤ දේශයෙහි ශාසනය නිර්මල වී ස්ථිරව පිහිටනු ඇත.” මෙසේ සිතා මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන් වහන්සේට සහ සෝම ස්ථවිරයන් වහන්සේට සීහළද්වීපයට වැඩම කරන ලෙස ආරාධනා කළේය. තෙරුන් වහන්සේලා ද මෙය ශාසනික කර්තව්‍යයක් යැයි සලකා ඊට එකඟත්වය පළ කළහ.

ราชา จ ทาฐาธาตุปูชนตฺถาย ภิกฺขุสงฺฆสฺส ปูชนตฺถาย ภูวเนกพาหุรญฺโญ ปณฺณาการตฺถาย เทยฺยธมฺมปณฺณาการวตฺถูนิ ปฏิยาเทตฺวา จิตฺรทูตํ รามทูตนฺติ อิเม ทฺเว อมจฺเจ ทฺวีสุ นาวาสุ นายกฏฺฐาเน ฐเปตฺวา กลิยุเค สตฺตตึสาธิเก อฏฺฐวสฺสสเต สมฺปตฺเต มาฆมาสสฺส ปุณฺณมิโต เอกาทสมิยํ สูรวาเร จิตฺรทูตํ สทฺธึ โมคฺคลานตฺเถรปฺปมุเขหิ ภิกฺขูหิ เอกาย นาวาย คมาเปสิ. ผคฺคุณมาสสฺส อฏฺฐมิยํ สีหฬทีเป กลมฺพุติตฺถํ ปายาสิ.

රජතුමා ද දන්ත ධාතූන් වහන්සේ පිදීම පිණිස ද, භික්ෂු සංඝයා වැඳීම පිණිස ද, බුවනෙකබාහු රජතුමාට තෑගි බෝග පිණිස ද පූජා භාණ්ඩ හා පඬුරු සූදානම් කර, ‘චිත්‍රදූත’ සහ ‘රාමදූත’ යන අමාත්‍යවරුන් දෙදෙනා නැව් දෙකක නායකත්වයට පත් කළේය. ඉක්බිති කලියුග වර්ෂ අටසිය තිස් හතේ මැදින් (මාඝ) මස පුර පසළොස්වක පොහෝ දිනෙන් එකොළොස්වන දින වූ ඉරිදා දිනක, මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ එක් නැවකින් චිත්‍රදූත අමාත්‍යවරයාව පිටත් කර හැරියේය. ඔවුහු මැදින් (ඵග්ගුණ) මස අටවක දින සීහළද්වීපයේ කොළඹ තොටුපළට ළඟා වූහ.

รามทูตํ ปน ตสฺมึเยว วสฺเส มาฆมาสสฺส ปุณฺณมิโต ทฺวาทสมิยํ จนฺทวาเร สทฺธึ โสมตฺเถรปฺปมุเขหิ ภิกฺขูหิ เอกาย นาวาย คมาเปสิ. อุชุกํ ปน วาตํ อลภิตฺวา จิตฺรมาสสฺส ชุณฺหปกฺขนวมิยํ สีหฬทีเป วลฺลิคามํ ปายาสิ.

රාමදූත අමාත්‍යවරයාව වනාහි, එම වර්ෂයේම මාඝ මාසයේ පුර පසළොස්වක පොහෝ දිනෙන් දොළොස්වන දින වූ සඳුදා දිනක, සෝම ස්ථවිරයන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ අනෙක් නැවෙන් පිටත් කර හැරියේය. එහෙත් සුළඟ සෘජුව නොලැබීම හේතුවෙන්, චිත්‍ර (බක්) මාසයේ පුර පක්ෂයේ නවවන දින සීහළද්වීපයේ වැලිගමට ළඟා වූහ.

ตโต ปจฺฉา เตปิ ทฺเว อมจฺจา ทฺวีสุ นาวาสุ อาภตานิ ทาตพฺพปณฺณาการวตฺถูนิ สนฺเทสปณฺณานิ จ ภูวเนกพาหุรญฺโญ ภิกฺขูสงฺฆสฺส จ อทาสิ. รญฺญา เปสิตภิกฺขูนญฺจ สนฺเทสปณฺเณ กถิตนิยาเมเนว กลฺยาณิยํ นาม นทิยํ อุทกุกฺเขปสีมายํ สามเณรภูมิยํ ปติฏฺฐาเปตฺวา ปุน อุปสมฺปทกมฺมํ อกํสุ.

ඉන්පසුව ඒ අමාත්‍යවරුන් දෙදෙනා ද නැව් දෙකෙන් රැගෙන ආ පූජා භාණ්ඩ, පඬුරු සහ සන්දේශ පත්‍රයන් බුවනෙකබාහු රජතුමාට ද භික්ෂු සංඝයා වහන්සේට ද පිළිගැන්වූහ. රජතුමා විසින් එවන ලද භික්ෂූන් වහන්සේලා ද, සන්දේශ පත්‍රයෙහි සඳහන් පරිදිම, කල්‍යාණී (කැලණි) නදියෙහි පිහිටි උදකුක්ඛේප සීමාවෙහි සාමණේර භූමියෙහි පිහිටුවා නැවත උපසම්පදා කර්මය සිදු කළහ.

อุปสมฺปชฺชิตฺวา จ ภูวเนกพาหุราชา นานาปฺปกาเร ภิกฺขูนํ สารุปฺเป ปริกฺขาเร ทตฺวา อิทํ ปน อามิสทานํ ยาว ชีวิตปริโยสานาเยว ปริภุญฺชิตพฺพํ ภวิสฺสติ, นามลญฺฉํ ปน น ชีริสฺสตีติ กตฺวา รามทูตสฺส นาวาย ปขานภูตสฺส โสมตฺเถรสฺส สิริสงฺฆโพธิสามีติ นามํ อทาสิ. อวเสสานํ ปน ทสนฺนํ เถรานํ กิตฺติสิริเมฆสามิ ปรกฺกมพาหุสามิ พุทฺธโฆสสามิ สีหฬทีปวิสุทฺธสามิ คุณรตนธรสามี ชินาลงฺการสามิ รตนมาลิสามิ สทฺธมฺมเตชสามิ ธมฺมรามสามิ ภูวเนกพาหุสามีติ นามานิ อทาสิ.

උපසම්පදාවෙන් පසුව, බුවනෙකබාහු රජතුමා භික්ෂූන් වහන්සේලාට සුදුසු විවිධාකාර පිරිකර පූජා කොට, “මේ ආමිස දානය ජීවිතය කෙළවර වන තුරු පමණක් පරිභෝග කළ හැකිය, නමුත් නාම ලාංඡනය (ගෞරව නාමය) කිසිදා දිරාපත් නොවේ” යැයි සලකා, රාමදූතයාගේ නැවේ ප්‍රධානියා වූ සෝම ස්ථවිරයන් වහන්සේට ‘සිරිසඟබෝ සාමි’ යන නාමය ලබා දුන්නේය. ඉතිරි තෙරුන් වහන්සේලා දස නමට ‘කිත්තිසිරිමේඝ සාමි’, ‘පරාක්‍රමබාහු සාමි’, ‘බුද්ධඝෝෂ සාමි’, ‘සීහළදීපවිසුද්ධ සාමි’, ‘ගුණරතනධර සාමි’, ‘ජිනාලංකාර සාමි’, ‘රතනමාලි සාමි’, ‘සද්ධම්මතේජ සාමි’, ‘ධම්මරාම සාමි’ සහ ‘බුවනෙකබාහු සාමි’ යන නාමයන් ලබා දුන්නේය.

จิตฺรทูตสฺส [Pg.51] นาวาย ปขานภูตสฺส โมคฺคลานตฺเถรสฺส ธมฺมกิตฺติโลกครุสามีติ นามํ อทาสิ. อวเสสานํ ปน สิริวนรตนสามิ มงฺคลตฺเถรสฺสามิ กลฺยาณติสฺสสฺสามิ จนฺทคิริสามิ สิริทนฺตธาตุสามิ วนวาสิติสฺสสามิ รตนลงฺการสามิ มหาเทวสามิ อุทุมฺพรคิริสามิ จูฬาภยติสฺสสามีติ นามานิ อทาสิ. พาวีสติยา ปน ปจฺฉา สมณานํ นามํ น อทาสิ. อภินวสิกฺขํ ปน สพฺเพสํเยว อทาสิ.

චිත්‍රදූතයාගේ නැවේ ප්‍රධානියා වූ මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන් වහන්සේට ‘ධම්මකිත්තිලෝකගරු සාමි’ යන නාමය ලබා දුන්නේය. ඉතිරි තෙරවරුන්ට ‘සිරිවනරතන සාමි’, ‘මංගලත්ථේර සාමි’, ‘කල්‍යාණතිස්ස සාමි’, ‘චන්දගිරි සාමි’, ‘සිරිදන්තධාතු සාමි’, ‘වනවාසීතිස්ස සාමි’, ‘රතනලංකාර සාමි’, ‘මහාදේව සාමි’, ‘උදුම්බරගිරි සාමි’ සහ ‘චූළාභයතිස්ස සාමි’ යන නාමයන් ලබා දුන්නේය. විසිදෙදෙනාට පසුව පැමිණි මහණුන්ට නම් ලබා නොදුන්නේය. එසේ වුවද, අභිනව ශික්ෂාව සියලු දෙනාටම ලබා දුන්නේය.

ตโต ปจฺฉา เจติยปูชนาทีนิ กตฺวา ตํตํกิจฺจํ นิปฺผาเทตฺวา ปุน อาคมํสุ. ภูวเนกพาหุราชา จิตฺรทูตํ เอวมาห, รามาธิปติรญฺโญ ปณฺณาการํ ปฏิทาตุํ อิจฺฉามิ, ปฏิทูตญฺจ เปเสตุํ ตาว ตฺวํ อาคเมหีติ. เอวํ ปน วตฺวา ปจฺฉา อาคมนกาเล จณฺฑวาตภเยน มหาสมุทฺทมชฺเฌ นาวา อวคจฺฉติ. เตน สีหฬรญฺญา เปสิตนาวาย สพฺเพ สนฺนิปติตฺวา อารุหิตฺวา อาคจฺฉนฺตา ตีณิ ทิวสานิ อติกฺกมิตฺวา ปุน จณฺฑวาตภเยน อคมฺภีรฏฺฐาเน สิลาย ฆฏฺเฏตฺวา ลคฺคิตฺวา คนฺตุํ อสกฺกุณิตฺวา เอกํ อุฬุมฺปํ พนฺธิตฺวา ชงฺเฆเนว อคมํสุ. สีหฬรญฺโญ จ ทูโต ปณฺณาการํ ทตฺวา ปจฺจาคมาสิ. ภิกฺขูสุ จ ภิกฺขู อนฺตรามคฺเคเยว มจฺจุ อาทาย คจฺฉติ. อโห อนิจฺจา วต สงฺขาราติ. โหนฺติ เจตฺถ,–

ඉන්පසුව ඔවුහු චෛත්‍ය පූජා පැවැත්වීම ආදී කටයුතු නිමවා, ඒ ඒ රාජකාරීන් සම්පූර්ණ කොට නැවත පැමිණියහ. බුවනෙකබාහු රජතුමා චිත්‍රදූතයාට මෙසේ පැවසීය: “මට රාමාධිපති රජතුමාට පෙරළා පඬුරු යැවීමට මෙන්ම පෙරළා දූතයෙකු පිටත් කිරීමට අවශ්‍ය බැවින්, ඔබ මදක් රැඳී සිටින්න.” එසේ පවසා, පසුව ආපසු එන ගමනේදී චණ්ඩ මාරුතයේ බිය නිසා මහා සාගරය මධ්‍යයේදී නැව ගිලී ගියේය. එබැවින් සීහළ රජු විසින් එවන ලද නැවට සියල්ලෝම රැස් වී නැඟී ආපසු එන අතරතුර, දින තුනක් ඉක්ම ගිය තැන නැවතත් දරුණු සුළඟේ බිය නිසා නොගැඹුරු තැනක ගලක හැපී නැව සිර විය. ඉදිරියට යාමට නොහැකි වූ බැවින් ඔවුහු පහුරක් බැඳ, පයින්ම දිය මැදින් ගියහ. සීහළ රජුගේ දූතයා ද පඬුරු පිළිගන්වා පෙරළා පැමිණියේය. ඒ අතරමඟදී භික්ෂූන් වහන්සේලා අතරින් ඇතැම් භික්ෂූන් වහන්සේලා මරණයට පත් වූහ. “අහෝ! සංස්කාරයෝ ඒකාන්තයෙන්ම අනිත්‍යයහ.” මේ සම්බන්ධයෙන් මෙසේ ද කියනු ලැබේ:

อิเมสํ ปน อารทฺธํ, น กิจฺจํ ยาว นิฏฺฐิตํ;

น ตาว อาทิยิสฺสนฺติ, มจฺจุ นตฺถิ อาเปกฺขนา.

“මොවුන් විසින් ආරම්භ කරන ලද කටයුත්ත තවමත් අවසන් වී නොතිබුණි. ඔවුන් එය තවම සම්පූර්ණයෙන් ලබාගෙන ද නොතිබුණි. එහෙත් මාරයාට බලාපොරොත්තුවක් නැත.”

นิกฺการุณิโก หิ เอส, พลกฺกาเรน อาทิย;

โรทมานํว ญาตีนํ อนิจฺฉนฺตํว คจฺฉตีติ.

“මක්නිසාද යත්, ඒ මාරයා කරුණාවෙන් තොරය. ඥාතීන් හඬද්දීත්, තමා අකමැති වෙද්දීත්, බලහත්කාරයෙන් රැගෙන යන්නේය.”

รามาธิปติราชาจ เตสํ ภิกฺขูนํ ปตฺตกาเล หํสาวตีนครสฺส ปจฺฉิมสฺมึ ทิสาภาเค นรสูเรน นาม อมจฺเจน ปริภุตฺเต คามเขตฺเต ปาฬิอฏฺฐกถาฬีกาทโย ปุนปฺปุนํ ปสฺสิตฺวา อุปปริกฺขิตฺวา สีมสมูหนสีมสมฺมุติกมฺมานิ การเปสิ. สีหฬทีเป ภควตา นฺหายิตปุพฺพาย กลฺยาณิยา นาม นทิยํ อุทกุกฺเขปสีมํ กตฺวา ตตฺถ มหาวิหารวาสีนํ ภิกฺขูนํ สนฺติเก อุปลทฺธอุปสมฺปทภาเวหิ ภิกฺขูหิ กตตฺตา กลฺยาณีสีมาติ สมญฺญํ อกาสิ. อิจฺเจวํ รามาธิปติราชา ปตฺตลงฺเก ภิกฺขู นิสฺสาย สาสนํ สุฏฺฐุ ปติฏฺฐิตํ อกาสิ. กลิยุคสฺส อฏฺฐตึสาธิกอฏฺฐวสฺสสตกาลโต ยาว เอกจตฺตาลีสาธิกอฏฺฐวสฺสสตา เตสํ ภิกฺขูนํ วํเส อสีติมตฺตา คณปาโมกฺขตฺเถรา อเหสุํ. เตสํ สิสฺสชาตานิ ปน ฉพฺพิสาธิกานิ ทฺวิสตานิ จตุสหสฺสานิ ทสสหสฺสานิ อเหสุํ. เอวํ ภควโต สาสนํ รามญฺญรฏฺเฐ วุฑฺฒึ รามญฺญรฏฺเฐ วุฑฺฒึ วิรูฬึ เวปุลฺลมาปชฺชิติ.

රාමාධිපති රජු ද ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා පැමිණි කල්හි, හංසවතී නුවර බටහිර දිශාභාගයෙහි නරසූර නම් අමාත්‍යයා විසින් භුක්ති විඳින ලද ගම් කෙතෙහි පාලි, අට්ඨකථා, ටීකා ආදිය නැවත නැවතත් බලා, පරීක්ෂා කොට, සීමා සංවහන (සීමා හැරීම) සහ සීමා සම්මුති (සීමා සම්මත කිරීමේ) කර්මයන් කරවීය. සිංහල ද්වීපයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් පෙර ස්නානය කළා වූ කල්‍යාණී නම් නදියේ උදකුක්ඛේප සීමාවක් (දිය සීමාවක්) කොට, එහිදී මහාවිහාරවාසී භික්ෂූන් වහන්සේලා සමීපයෙන් උපසම්පදාව ලත් භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් කරන ලද හෙයින්, එය 'කල්‍යාණී සීමාව' යැයි නම් කළේය. මෙසේ රාමාධිපති රජතුමා ලංකාවට පැමිණි භික්ෂූන් වහන්සේලා ඇසුරු කොට ශාසනය මැනවින් පිහිටුවූයේය. කලියුග වර්ෂ අටසිය තිස් අටේ සිට අටසිය සතළිස් එක දක්වා වූ කාලය තුළ ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ පරම්පරාවෙහි අසූවක් පමණ වූ ගණප්‍රධාන මහා ස්ථවිරවරුන් වූහ. ඔවුන්ගේ ශිෂ්‍ය පිරිස වනාහි දහහතරදහස් දෙසිය විසිහය නමක් වූහ. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශාසනය රාමණ්ය දේශයෙහි වෘද්ධියට, වර්ධනයට හා විපුලත්වයට පත් විය.

อิทํ รามญฺญรฏฺเฐ สตฺตมํ สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ.

මෙය රාමණ්ය දේශයෙහි සත්වැනි වරට ශාසනය පිහිටුවීමයි.

ยทา ปน อริมทฺทนนคเร อนุรุทฺโธ นาม ราชา สุธมฺมปุรํ สราชิกํ อภิภวิตฺวา วิทฺธํสิ, ตทา รามญฺญรฏฺฐํ ราชสุญฺญํ หุตฺวา ปติฏฺฐหิ. รามญฺญรฏฺเฐ มุตฺติมนคเร โสณุตฺตรวํโส เอโก คโณ, สิวลิวํโส เอโก, ตามลินฺทวํโส เอโก, อานนฺทวํโส เอโก, พุทฺธวํโส เอโก, มหานาควํโส เอโกติ ฉคฺคณา วิสุํ วิสุํ หุตฺวา อฏฺฐํสุ นานาสํวาสกา นานานิกายา.

යම් කලෙක අරිමද්දන නුවර අනුරුද්ධ නම් රජු, සුධම්මපුරය රජු ද සහිතව යටත් කොට විනාශ කළේ ද, එකල්හි රාමණ්ය දේශය රජකුගෙන් තොරව පැවතුණි. රාමණ්ය දේශයේ මුත්තිම නුවර සෝණුත්තර වංශය එක් ගණයක් ද, සීවලී වංශය එක් ගණයක් ද, තාමලින්ද වංශය එක් ගණයක් ද, ආනන්ද වංශය එක් ගණයක් ද, බුද්ධ වංශය එක් ගණයක් ද, මහානාග වංශය එක් ගණයක් ද වශයෙන් වෙන වෙනම නිකායයන් හා නානා සංවාසකයන් වූ ගණ හයක් පැවතුණහ.

ธมฺมเจติยรญฺญา ปน การาปิตสาสนมฺปิ อภิชฺชมานํ หุตฺวา อฏฺฐาสิ. สมานสํวาโส เอกนิกาโยเยว อโหสิ. หํสาวตีมุตฺติมสุวเสน ตีณิปิ รามญฺญรฏฺฐานิ สุนาปรนฺต สงฺขาเตน เอกาพทฺธานิ หุตฺวา ติฏฺฐนฺติ. ปุพฺเพจ มรมฺมรฏฺฐินฺทราชูนํ อาณาปวตฺตนฏฺฐานานิ อเหสุํ[Pg.53]. ตสฺมา มรมฺมรฏฺฐโต เอกจฺเจ ภิกฺขู รามญฺญรฏฺฐํ คนฺตฺวา กลฺยาณีสีมายํ ปุน สิกฺขํ คณฺหึสุ. ธมฺมเจติยรญฺญาการาวิตสาสนํ สกลํ มรมฺมรฏฺฐมฺปิ พฺยาเปตฺวา โอคาเหตฺวา ติฏฺฐติ.

ධම්මචේතිය රජතුමා විසින් කරවන ලද ශාසනය ද නොබිඳී පැවතුණේය. එකල සමාන සංවාස ඇති එක් ම නිකායක් පමණක් විය. හංසවතී, මුත්තිම සහ කුසුම යන තුන් රාමණ්ය දේශයන් සුනාපරන්තය නමින් හැඳින්වෙන දේශය හා එකට බැඳී පවතී. පෙර කාලයෙහි ද මරම්ම දේශයේ අධිපති රජවරුන්ගේ අණසක පැවති ස්ථාන විය. එබැවින් මරම්ම දේශයෙන් ඇතැම් භික්ෂූන් වහන්සේලා රාමණ්ය දේශයට වැඩම කොට, කල්‍යාණී සීමාවෙහි නැවත උපසම්පදාව ලැබූහ. ධම්මචේතිය රජතුමා විසින් කරවන ලද ශාසනය මුළු මහත් මරම්ම දේශය පුරා ම පැතිරී, මුල් බැසගෙන පවතී.

รามญฺญรฏฺเฐ โสณุตฺตรตฺเถรานํ สาสนํ ปติฏฺฐาปิตกาลโต ปฏฺฐาย ยาว สุธมฺมปุเร มโนหริรญฺญา อรหนฺตานํ สํวิชฺชมานตา เวทิตพฺพา. ตโต ปจฺฉา ปน อุตฺตรา ชีวาริยาวํสมหากาฬปฺรานทสฺสิตฺเถรานํ กาเล โลกิยชฺฌานาภิญฺญาลาภิโยเยว สํวิชฺชํสูติ. อธุนา ปน ตีสุปิ รามญฺญรฏฺเฐสุ ธมฺมเจติยรญฺญา การาวิตสาสนํเยว ติฏฺฐติ. เอตฺถจ เหตุผลสมฺพนฺธวเสน อาทิอนฺตวเสเน จ สาสนวํสํ ปญฺญาย ตุลยิตฺวา อาทิโตว ทสฺสิเตหิ ตีหิ นเยหิ ยถาปเวณี ฆฏฺฏิยติ, ตถา คณฺเหยฺยาติ. อยญฺจ สาสนวํโส ลชฺชิเปสลสิกฺขากามานํเยว วเสน วุตฺโต, นาลชฺชีนํ วเสนาติ ทฏฺฐพฺโพ.

රාමණ්ය දේශයෙහි සෝණුත්තර තෙරුන් වහන්සේ විසින් ශාසනය පිහිටුවනු ලැබූ කාලයේ පටන්, සුධම්මපුරයෙහි මනෝහරි රජුගේ කාලය දක්වා රහතන් වහන්සේලා වැඩසිටි බව දත යුතුය. ඉන්පසුව වනාහි, උත්තරජීව, අරියවංස, මහාකාළ, ප්‍රාණදස්සී තෙරුන් වහන්සේලාගේ කාලයෙහි ලෞකික ධ්‍යාන අභිඥා ලාභීන් ම දක්නට ලැබුණි. දැන් වනාහි තුන් රාමණ්ය දේශයෙහි ම පවතින්නේ ධම්මචේතිය රජතුමා විසින් කරවන ලද ශාසනය ම ය. මෙහිදී හේතුඵල සම්බන්ධය අනුව ද, මුල සහ අග ගැලපීම අනුව ද, ශාසන වංශය ප්‍රඥාවෙන් විමසා බලා, ආරම්භයේ පටන් දක්වන ලද ක්‍රම තුන අනුව පරම්පරාගතව ගැලපෙන අයුරින් පිළිගත යුතුය. තවද මෙම ශාසන වංශය ලජ්ජී වූ, සිල්වත් වූ, ශික්ෂාකාමී භික්ෂූන් වහන්සේලා උදෙසා ම පවසන ලද්දක් මිස, අලජ්ජී පුද්ගලයන් උදෙසා නොවන බව දත යුතුය.

ตาย จ เถรปรมฺปราย มุตฺติมนครวาสิเมธงฺกรตฺเถโร โลกทีปกสารํ นาม คนฺถํ อกาสิ. หํสาวตีนครวาสี ปน อานนฺทตฺเถโร มธุสารตฺถทีปนึ นาม อภิธมฺมฏีกาย สํวณฺณนํ, หํสาวตีนครวาสีเยว ธมฺมพุทฺธตฺเถโร กวิสฺสารํ นาม ฉนฺโทวณฺณนํ, หํสาวตีนครวาสีเยว สทฺธมฺมาลงฺการตฺเถโร ปฏฺฐานสารทีปนึ นาม ปกรณํ, ตเถว อญฺญตโร เถโร อเผคฺคุสารํ นาม คนฺถํ อกาสิ. เอวํ อเนกปฺปการานํ คนฺถการานํ มหาเถรานํ วสนฏฺฐานํ หุตฺวา สาสนํ โอคาเหตฺวา วิรูฬฏฺฐานํอโหสีติ.

ඒ තෙරුන් වහන්සේලාගේ පරම්පරාවෙහි මුත්තිම නුවර වාසය කළ මේධංකර තෙරුන් වහන්සේ 'ලෝකදීපකසාරය' නම් ග්‍රන්ථය කළහ. හංසවතී නුවර වාසය කළ ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ අභිධර්ම ටීකාවක් වූ 'මධුසාරත්ථදීපනී' නම් ව්‍යාඛ්‍යානය ද, හංසවතී නුවර ම වාසය කළ ධම්මබුද්ධ තෙරුන් වහන්සේ 'කවිස්සාර' නම් ඡන්දස් ව්‍යාඛ්‍යානය ද, හංසවතී නුවර ම වාසය කළ සද්ධම්මාලංකාර තෙරුන් වහන්සේ 'පට්ඨානසාරදීපනී' නම් ප්‍රකරණය ද කළහ. එසේම වෙනත් එක්තරා තෙරුන් වහන්සේ නමක් 'අඵෙග්ගුසාර' නම් ග්‍රන්ථය කළහ. මෙසේ නොයෙක් ආකාරයේ ග්‍රන්ථ කර්තෘන් වූ මහා ස්ථවිරවරුන්ගේ වාසස්ථානය වෙමින්, ශාසනය මුල් බැසගෙන වර්ධනය වූ ස්ථානයක් බවට පත් විය.

อิติ สาสนวํเส สุวณฺณภูมิสาสนวํสกถามคฺคา นาม

මෙසේ ශාසන වංශයෙහි ස්වර්ණභූමි ශාසන වංශ කථා මාර්ගය නම් වූ

ตติโย ปริจฺเฉโท.

තුන්වැනි පරිච්ඡේදයයි.

๔. โยนกรฏฺฐสาสนวํสกถามคฺโค

4. යෝනක දේශ ශාසන වංශ කථා මාර්ගය

๔. อิทานิ ปน โยนกรฏฺเฐ สาสนสฺสุปฺปตฺตึ กเถสฺสามิ[Pg.54]. ภควา หิ เวเนยฺยหิตาวโห โยนกรฏฺเฐ มมสาสนํ จิรกาลํ ปภิฏฺฐหิสฺสตีติ อาเปกฺขิตฺวา สทฺธึ ภิกฺขุ สงฺเฆน เทสจาริกํ อาหิณฺฑนฺโต ลภุญฺชํ นาม นครํ อคมาสิ. ตทา เอโก เนสาโท หริผลํ ทตฺวา ตํ ปริภุญฺชิตฺวา หริพีเช ขิปิเต ปถวิยํ อปติตฺวา อากาเสเยว ปติฏฺฐาสิ. ตํ ทิสฺวา สิตํ ปตฺวากาสิ. ตมตฺถํ ทิสฺวา อานนฺทตฺเถโร ปุจฺฉิ. อนาคเต โข อานนฺท อิมสฺมึ ฐาเน มม ธาตุเจติยํ ปติฏฺฐหิสฺสติ, สาสนํ วิรูฬมาปชฺชิสฺสตีติ พฺยากาสิ. ภควตา ปน หริผลสฺส ภุญฺชิตฏฺฐานตฺตาหริภุญฺโชติ ตสฺส รฏฺฐสฺส นามํ อโหสิ. ทฺวินฺนํ ตาปสานํ ฐปิตํ ชลสุตฺติกํ ปฏิจฺจ โยนกานํ ภาสาย ลภุญฺโชติ นามํ อโหสิ.

4. දැන් මම යෝනක දේශයෙහි ශාසනයේ උපත පවසන්නෙමි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වනාහි, විනේය ජනයාට වැඩ පිණිස, 'යෝනක දේශයෙහි මාගේ ශාසනය දීර්ඝ කාලයක් පිහිටනු ඇතැයි' අපේක්ෂා කොට භික්ෂු සංඝයා සමඟ චාරිකාවෙහි හැසිරෙමින් ලභුඤ්ජ නම් නුවරට වැඩම කළ සේක. එකල්හි එක් වැද්දෙක් අරළු ඵලයක් පූජා කළ අතර, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය වළඳා අරළු ඇටය දැමූ කල්හි, එය පොළොවෙහි නොවැටී අහසෙහි ම රැඳී තිබුණි. එය දැක උන්වහන්සේ මඳ සිනහවක් පහළ කළ සේක. ඒ කරුණ දැක ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ විමසූහ. 'ආනන්දය, අනාගතයෙහි මේ ස්ථානයේ මාගේ ධාතු චෛත්‍යයක් පිහිටනු ඇත, ශාසනය ද වර්ධනය වනු ඇතැයි' වදාළ සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් අරළු ඵලය වළඳන ලද ස්ථානය වූ බැවින්, ඒ දේශයට 'හරිභුඤ්ජ' යන නාමය ලැබුණි. තාපසවරුන් දෙදෙනෙකු විසින් තබන ලද දිය නූලක් නිමිති කොට ගෙන යෝනකයන්ගේ භාෂාවෙන් එයට 'ලභුඤ්ජ' යන නාමය විය.

ตทา ตตฺถ มปินฺนาย นาม เอกิสฺสา มาติกาย สมีเป นิสินฺโน เอโก ลวกุลิกเชฏฺฐโก อตฺตโน ปุตฺตํ สตฺตวสฺสิกํ ภควโต นิยฺยาเทตฺวา ปพฺพาเชสิ. กมฺมฏฺฐานานุโยควเสน อจิเรเนว อรหตฺตํ ปาปุณิ. สตฺตวสฺสิ กสฺสจ สามเณรสฺส อรหตฺตํ สจฺฉิกตฏฺฐานตํ ปฏิจฺจ โยนกภาสาย เอตํ ฐานํ จงฺคมงฺฆ อิติ วุจฺจติ. จิรกาล วเสน ชงฺคมงฺฆ อิติ วุจฺจติ. ตโต ปฏฺฐายเยว โยนกรฏฺเฐ สาสนํ ปติฏฺฐาตีติ.

එකල්හි එහි 'මපින්නා' නම් වූ එක් ඇළක් සමීපයෙහි හුන්, ලවකුලික නායකයෙක් තම සත් හැවිරිදි පුත්‍රයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පූජා කොට පැවිදි කරවීය. ඔහු කර්මස්ථානවල නිරත වීමෙන් නොබෝ කලකින් ම අර්හත්ත්වයට පත් විය. සත් හැවිරිදි සාමණේරයන් වහන්සේ නමක් අර්හත්ත්වය සාක්ෂාත් කළ ස්ථානය වූ බැවින්, යෝනක භාෂාවෙන් එම ස්ථානය 'චංගමංඝ' යැයි කියනු ලැබේ. දීර්ඝ කාලයක් ඇවෑමෙන් එය 'ජංගමංඝ' යැයි කියනු ලැබේ. එතැන් පටන් ම යෝනක දේශයෙහි ශාසනය පිහිටියේය.

อิทํ โยนกรฏฺเฐ ปฐมํ สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ.

මෙය යෝනක දේශයෙහි පළමු වරට ශාසනය පිහිටුවීමයි.

สาสเน ปน ปญฺจตึสาธิเก ทฺวิวสฺสสเต สมฺปตฺเต มหารกฺขิตตฺเถโร โยนกรฏฺฐํ คนฺตฺวา กมฺโพชเขมาวร หริภุญฺชายุทฺธยาทีสุ อเนเกสุ รฏฺเฐสุ สาสนํ ปติฏฺฐาเปติ. ตานิ หิ สพฺพานิ รฏฺฐานิ สงฺคเหตฺวา ทสฺเสนฺเตหิ อฏฺฐกถาจริเยหิ โยนกโลกนฺติ โอกาสกาโลกวาจเกน สามญฺญสทฺเทน วุตฺตํ. ปกติ เหสา คนฺถการานํ เยน [Pg.55] เกนจากาเรน อตฺถนฺตรสฺส วิญฺญาปนาติ.

ASCII ශාසන වර්ෂ දෙසිය තිස් පහක් සපිරුණු කල්හි, මහාරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේ යෝනක දේශයට වැඩම කොට, කාම්බෝජය, ඛේමාවරය, හරිභුඤ්ජය, අයුධ්‍යාව ආදී නොයෙක් දේශයන්හි ශාසනය පිහිටුවූහ. එම සියලු දේශයන් එක්තැන් කොට දක්වන්නා වූ අටුවාචාරීන් වහන්සේලා විසින් 'යෝනක ලෝකය' යන අවකාශ ලෝකය හඟවන පොදු වචනයෙන් එය පවසන ලදී. යම් කිසි ආකාරයකින් වෙනත් අර්ථයක් හැඟවීම ග්‍රන්ථ කර්තෘවරුන්ගේ සාමාන්‍ය ස්වභාවයයි.

มหารกฺขิตตฺเถโร จ สทฺธึ ปญฺจหิ ภิกฺขูหิ ปาฏลิปุตฺตโต อนิลปถมคฺเคน โยนกโลกํ อาคนฺตฺวา กาฬการามสุตฺเตน โยนเก ปสาเทสิ. สตฺตติสหสฺสาธิกปาณสตสหสฺสํ มคฺคผลาลงฺการํ อทาสิ. สนฺติเก จสฺส ทสสหสฺสานิ ปพฺพชึสุ. เอวํ โส ตตฺถสาสนํ ปติฏฺฐาเปสิ. ตถา จ วุตฺตํ อฏฺฐกถายํ,–

මහාරක්ඛිත තෙරණුවන් වහන්සේ භික්ෂූන් වහන්සේලා පස්නමක් සමඟ පැළලුප් නුවරින් අහස් මඟින් යෝනක දේශයට වැඩම කර, ‘කාලකාරාම සූත්‍රයෙන්’ යෝනක වැසියන් පහදවා වදාළ සේක. එක් ලක්ෂ හැත්තෑ දහසකට අධික පිරිසකට මාර්ග ඵල නමැති ආභරණය (මාර්ග ඵලාවබෝධය) ලබා දුන් සේක. උන්වහන්සේ සමීපයෙහි දසදහසක් දෙනා පැවිදි වූහ. මෙසේ උන්වහන්සේ එහි ශාසනය පිහිටුවූ සේක. අටුවාවෙහි ද මෙසේ දක්වන ලදී:

โยนกรฏฺฐํ ตทา คนฺตฺวา, โส มหารกฺขิโต อิสิ;

กาฬการามสุตฺเตน, เต ปสาเทสิ โยนเกติ.

‘එකල ඒ මහාරක්ඛිත සෘෂිවර (රහතන්) වහන්සේ යෝනක දේශයට වැඩම කොට, කාලකාරාම සූත්‍රය මඟින් ඒ යෝනක වැසියන් පැහැදවූ සේක.’

ตโต ปฏฺฐาย เตสํ สิสฺสปรมฺปรา พหู โหนฺติ, คณนปถํ วีติวตฺตา.

එතැන් සිට ඔවුන්ගේ ශිෂ්‍ය පරම්පරාව ගණනය කළ නොහැකි තරම් අතිවිශාල විය.

อิทํ โยนกรฏฺเฐ มหารกฺขิตตฺเถราทโย ปฏิจฺจ

මෙය යෝනක දේශයෙහි මහාරක්ඛිත තෙරණුවන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ කොටගෙන සිදු වූ,

ทุติยํ สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ.

දෙවන ශාසන ප්‍රතිෂ්ඨාපනයයි.

โยนกรฏฺเฐ ลกุนฺนนคเร ชินจกฺเก ปญฺจวสฺสสเต มณิมยํ พุทฺธปฺปฏิมํ มาเปตฺวา วิสุกมฺมเทวปุตฺโต นาคเสนตฺเถรสฺส อทาสิ. นาเคเสนตฺเถโร จ ตสฺมึ ปฏิมมฺหิ ธาตุ อาคนฺตฺวา ปติฏฺฐาตูติ อธิฏฺฐาสิ. อธิฏฺฐานวเสเนว สตฺตธาตุโย อาคนฺตฺวา ตตฺถ ปติฏฺฐหิตฺวา ปาฏิหาริยํ ทสฺเสสุนฺติ ราชวํเส วุตฺตํ.

යෝනක දේශයේ ලකුන්න නගරයෙහි ජින චක්‍රයෙන් (බුද්ධ වර්ෂයෙන්) පස්වන සියවසේදී විශ්වකර්ම දිව්‍යපුත්‍රයා මැණික්මය බුද්ධ ප්‍රතිමා වහන්සේ නමක් මවා නාගසේන තෙරණුවන් වහන්සේට පූජා කළේය. නාගසේන තෙරණුවන් වහන්සේ ද, ‘ඒ ප්‍රතිමා වහන්සේ තුළ ධාතූන් වහන්සේලා වැඩම කර පිහිටත්වා!’ යි අධිෂ්ඨාන කළ සේක. අධිෂ්ඨාන බලයෙන් ම සර්වඥ ධාතූන් වහන්සේලා සත්නමක් වැඩම කර එහි පිහිටා පෙළහර පෑ සේකැයි රාජවංශයෙහි සඳහන් වේ.

ตญฺจ วจนํ มม ปรินิพฺพานโต ปญฺจวสฺสสเต อติกฺกนฺเต เอเต อุปฺปชฺชิสฺสนฺตีติ มิลินฺทปญฺหายํ วุตฺตวจเนน กาลปริมาณวเสน จ สเมติ. โยนกรฏฺเฐ มิลินฺทรญฺโญ กาเล ชินจกฺเก ปญฺจวสฺสสเตเยว นาคเสนตฺเถรํ ปฏิสฺส ชินจกฺกํ วิรูฬํ หุตฺวา ปติฏฺฐาสิ.

ඒ ප්‍රකාශය ද, ‘මාගේ පරිනිර්වාණයෙන් පන්සිය වසරක් ඇවෑමෙන් මොවුහු උපදින්නාහ’ යි මිලින්ද ප්‍රශ්නයෙහි සඳහන් වචනය සමඟ ද, කාල වකවානුව අනුව ද ගැළපේ. යෝනක දේශයෙහි මිලින්ද රජුගේ කාලයේදී, ජින චක්‍රයෙන් (බුද්ධ වර්ෂයෙන්) පන්සිය වන වසරෙහි ම නාගසේන තෙරණුවන් වහන්සේ ඇසුරෙන් ජින චක්‍රය (බුද්ධ ශාසනය) දියුණු වී ස්ථාවරව පිහිටියේය.

อิทํ โยนกรฏฺเฐ นาคเสนตฺเถรํ ปฏิจฺจ ตติยํ

මෙය යෝනක දේශයෙහි නාගසේන තෙරණුවන් වහන්සේ ඇසුරු කරගෙන සිදු වූ, තුන්වන

สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ.

ශාසන ප්‍රතිෂ්ඨාපනයයි.

กลิยุเค [Pg.56] ปญฺจสฏฺฐิวสฺเสลภุญฺชนครโต สงฺกมิตฺวา กฺยุงฺครนคเร มาปิกสฺส พญฺญาโจมงฺคร นามกสฺส รญฺโญ กาเล มชฺฌิมเทสโต กสฺสปตฺเถโร ปญฺจหิ เถเรหิ สทฺธึ อาคจฺฉิ.

කලියුග වර්ෂයෙන් හැටපස්වන වසරෙහි, ලභුඤ්ජ නුවරින් සංක්‍රමණය වී කියුංගර නුවර ඉදි කළ ‘බඤ්ඤාචෝමංගර’ නම් රජුගේ කාලයෙහි, මධ්‍ය දේශයේ සිට කස්සප තෙරණුවන් වහන්සේ තවත් තෙරණුවන් වහන්සේලා පස්නමක් සමඟ වැඩම කළ සේක.

ตทา โส ราชา วิหารํ กตฺวา เตสํ อทาสิ. สีหฬทีปโต จ ธาตุโย อาเนตฺวา เอโก เถโร อาคจฺฉิ. ธาตุโต ปาฏิหาริยํ ทิสฺวา ปสีทิตฺวา ลภุญฺชเจติย นิธานํ อกาสิ. เต จ เถเร ปฏิจฺจ โยนกรฏฺเฐ สาสน วํโส อาคโต.

එකල ඒ රජතුමා විහාරයක් කරවා උන්වහන්සේලාට පූජා කළේය. සිංහලද්වීපයෙන් (ශ්‍රී ලංකාවෙන්) ධාතූන් වහන්සේලා ද රැගෙන එක් තෙරණමක් වැඩම කළ සේක. ධාතූන් වහන්සේලාගෙන් පෙළහර දැක පැහැදුණු රජතුමා ලභුඤ්ජ චෛත්‍යයෙහි (එම ධාතූන්) නිධන් කළේය. ඒ තෙරණුවන් වහන්සේලා ඇසුරු කරගෙන යෝනක දේශයෙහි ශාසන වංශය ඉදිරියට ගලා ආවේය.

อิทํ โยนกรฏฺเฐ จตุตฺถํ สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ.

මෙය යෝනක දේශයෙහි සිදුවූ හතරවන ශාසන ප්‍රතිෂ්ඨාපනයයි.

กลิยุเค ทฺวาสฏฺฐาธิเก สตฺตสเต สมฺปตฺเถ จินรฏฺฐินฺโท ราชา อภิภวิตฺวา สกลมฺปิ โยนกรฏฺฐํ สงฺขุพฺภิตํ โหติ. ตทา มหาธมฺมคมฺภีรตฺเถโร มหาเมธงฺกรตฺเถ โรจาติ ทฺเว เถโร โยนกรฏฺฐโต สทฺธึ พหูหิ ภิกฺขูหิ สีหฬทีปํ อคมํสุ. ตทา จ สีหฬทีเป ทุพฺภิกฺขภเยน อภิภูโต หุตฺวา ตโต สฺยามรฏฺเฐ โสกฺกตยนครํ ปุน อคมํสุ.

කලියුග වර්ෂ හත්සිය හැට දෙකක් සපිරුණු කල්හි, චීන දේශයේ රජු ආක්‍රමණය කිරීම නිසා මුළු යෝනක දේශය ම කැළඹී ගියේය. එකල්හි මහාධම්මගම්භීර තෙරණුවන් වහන්සේ සහ මහාමේධංකර තෙරණුවන් වහන්සේ යන තෙරණුවන් දෙනම බොහෝ භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ යෝනක දේශයෙන් සිංහලද්වීපයට වැඩම කළහ. එකල සිංහලද්වීපයෙහි පැවති දුර්භික්ෂ භය නිසා පීඩාවට පත්ව, එතැනින් නැවතත් ස්‍යාම දේශයේ (තායිලන්තයේ) සොක්කටය නගරයට වැඩම කළහ.

ตโต ปจฺฉา ลกุนฺนนครํ คนฺตฺวา สาสนํ ปคฺคณฺหนฺตานํ ลชฺชิเปสลานํ ภิกฺขูนํ สนฺติเก ปุน สิกฺขํ คณฺหึสุ. เต จ เถโร สฺยามรฏฺเฐ โยนกรฏฺเฐ จ สพฺพตฺถ สาสนํ ปติฏฺฐาเปสุนฺติ.

ඉන්පසු ලකුන්න නගරයට වැඩම කර, ශාසනය සුරකින, ලජ්ජී පේසල (විනයගරුක) භික්ෂූන් වහන්සේලා වෙතින් නැවත උපසම්පදාව (ශික්ෂාව) ලැබූහ. ඒ තෙරණුවන් වහන්සේලා ස්‍යාම දේශයෙහිත්, යෝනක දේශයෙහිත් සෑම තැනක ම ශාසනය පිහිටුවූහ.

อิทํ โยนกรฏฺเฐ ปตฺตลงฺเก ทฺเว เถเร ปฏิจฺจ ปญฺจมํ

මෙය යෝනක දේශයෙහි, පත්තලංකයේ තෙරණුවන් දෙනම ඇසුරු කරගෙන සිදු වූ පස්වන

สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ.

ශාසන ප්‍රතිෂ්ඨාපනයයි.

กลิยุเค ปญฺจวีสาธิเก อฏฺฐวสฺสสเต สมฺปตฺเต สิริสทฺธมฺมโลกปติจกฺกวตฺติราชา ลภุญฺชเจติยํ ปุน มหนฺตํ กตฺวา [Pg.57] ตสฺส เจติยสฺส สมีเป จตฺตาโร วิหาเร การาเปตฺวา มหาเมธงฺกรตฺเถรสฺส สาริปุตฺตตฺเถรสฺส จ อทาสิ. ตทาปิ เต ทฺเว เถรา สาสนํ ปริสุทฺธํ กตฺวา ปติฏฺฐาเปสุนฺติ.

කලියුග වර්ෂ අටසිය විසිපහක් සපිරුණු කල්හි, සිරිසද්ධම්මලෝකපති සක්විති රජතුමා ලභුඤ්ජ චෛත්‍යය නැවතත් විශාල කරවා, එම චෛත්‍යය අසල විහාර හතරක් කරවා මහාමේධංකර තෙරණුවන් වහන්සේට සහ සාරිපුත්ත තෙරණුවන් වහන්සේට පූජා කළේය. එකල ද ඒ තෙරණුවන් දෙනම ශාසනය පිරිසිදු කර පිහිටුවූහ.

อิทํ โยนกรฏฺเฐ มหาเมธงฺกรสาริปุตฺตตฺเถเร

මෙය යෝනක දේශයෙහි මහාමේධංකර සහ සාරිපුත්ත යන තෙරණුවන් වහන්සේලා

ปฏิจฺจ ฉฏฺฐํ สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ.

ඇසුරු කරගෙන සිදු වූ හයවන ශාසන ප්‍රතිෂ්ඨාපනයයි.

กลิยุเค เตจตฺตาลีสาธิเก นววสฺสสเต สมฺปตฺเต หํสาวตีนคเร อเนกเสติภินฺโท นาม ราชา โยนกรฏฺฐํ อภิภวิตฺวา อตฺตโน หตฺถคตํ กตฺวา พลิ ภุญฺชนตฺถาย เชฏฺฐปุตฺตสฺส อนุรุทฺธสฺส นาม ราชกุมารสฺส ทตฺวา พหูหิ อมจฺเจหิ สทฺธึ ตตฺถ คนฺตฺวา อนุราชตาเวน รชฺชํ การาเปสิ. สาสนญฺจ วิโสธาเปตุํ สทฺธมฺมจกฺกสามิตฺเถรํ เตน สทฺธึ ปหิณิ.

කලියුග වර්ෂ නවසිය හතළිස් තුනක් සපිරුණු කල්හි, හංසවතී නුවර ‘අනෙකසෙතිභින්ද’ නම් රජතුමා යෝනක දේශය ආක්‍රමණය කර තමන් සතු කරගෙන, බදු අය කරගැනීම පිණිස තම වැඩිමල් පුත් අනුරුද්ධ නම් රාජකුමාරයාට එය පවරා, බොහෝ ඇමතිවරුන් සමඟ එහි ගොස් (අනුරුද්ධ කුමාරයා ලවා) අනුරාජයෙකු ලෙස රාජ්‍යය කරවීය. ශාසනය පිරිසිදු කරනු පිණිස සද්ධම්මචක්කසාමි තෙරණුවන් වහන්සේව ද ඔහු සමඟ පිටත් කර හැරියේය.

อเนกเสติภินฺโน กิร ราชา โยนกรฏฺฐํ วิชยกาเล ปฐมํ สาสนสฺส ปติฏฺฐานภูตมิทนฺติ กตฺวา ตํรฏฺฐวาสิโน กรมรานีตภาเวน น อคฺคเหสีติ.

ඒ අනෙකසෙතිභින්ද රජතුමා යෝනක දේශය ජයගත් අවස්ථාවෙහි, ‘මෙය මුල් ම ශාසන ප්‍රතිෂ්ඨාපනය සිදු වූ භූමියයි’ සලකා ඒ දේශවාසීන් වහලුන් (අත්අඩංගුවට ගත් පිරිස්) ලෙස අල්ලා නොගත්තේය.

ยถาวุตฺตตฺเถรวํเสสุ จ เอโก ลกุนฺนนคเร อรญฺญวาสี เถโร ตตฺถ นคเร อชฺช อสุกสฺมึ ฐาเน เอโก มโตติ คิหีนํ กเถตฺวา ยถากถิตํ ภูตํ หุตฺวา อยํ อภิญฺญาลาภีติ ปากโฏ อโหสิ.

ඉහත සඳහන් කළ තෙරණුවන්ගේ වංශයන් අතර, ලකුන්න නගරයෙහි වැඩ විසූ එක් ආරණ්‍යවාසී තෙරණමක්, ‘අද මේ නගරයේ අසවල් ස්ථානයේ කෙනෙකු මියගොස් ඇතැ’යි ගිහියන්ට පැවසූහ. උන්වහන්සේ පැවසූ පරිදි ම එය සිදු වූ බැවින්, ‘මොවුන් වහන්සේ අභිඥාලාභී කෙනෙකි’ යනුවෙන් උන්වහන්සේ ප්‍රකට වූහ.

ตสฺมึเยว จ นคเร มหามงฺคโล นาม เถโร อเนกเสติภินฺทสฺส รญฺโญ ยุชฺฌิตุํ อาคตกาเล อเนกเสติภินฺโท ราชา มํ ปกฺโกสิสฺสติ, สมานชาติกํ ทูตํ เปสฺเสสฺสตีติ ปกฺโกสิตกาลโต ปฐมเมววทิ. ยถาวุตฺตนิยาเมเนว ปกฺโกสนโต อยํ อภิญฺญา ลาภีติ กิตฺติ โฆโส อโหสิ.

එම නගරයෙහි ම වැඩ විසූ මහාමංගල නම් තෙරණමක්, අනෙකසෙතිභින්ද රජු යුද්ධයට පැමිණි කල්හි, ‘අනෙකසෙතිභින්ද රජතුමා මට කැඳවීමක් කරනු ඇත, මා හා සමාන ජාතියක දූතයෙකු එවනු ඇත’ කියා කැඳවීමට පෙර ම පැවසූහ. උන්වහන්සේ පැවසූ ආකාරයෙන් ම කැඳවීම ලැබුණු බැවින්, ‘මොවුන් වහන්සේ අභිඥාලාභී කෙනෙකි’ යන කීර්ති රාවය පැතිර ගියේය.

ตตฺถ นคเร ญาณวิลาสตฺเถโร สงฺขฺยาปกาสกํ นาม [Pg.58] ปกรณํ อกาสิ. ตํฬีกํ ปน ปตฺตลงฺกตฺเถรสฺส วิหาเร วสนฺโต สิริมงฺคโลนาม เถโร อกาสิ.

එම නගරයෙහි ඤාණවිලාස තෙරණුවන් වහන්සේ ‘සංඛ්‍යාපකාශක’ නම් ග්‍රන්ථය කළ සේක. එහි ටීකාව, පත්තලංක තෙරණුවන් වහන්සේගේ විහාරයෙහි වැඩ විසූ සිරිමංගල නම් තෙරණුවන් වහන්සේ විසින් කරනු ලැබීය.

วิสุทฺธิมคฺคทีปนึ ปน สํญฺญฺวตฺตอรญฺญวาสี อุตฺตราราโม นาม เอโก เถโร. มงฺคลทีปนึ สิริมงฺคลตฺเถโร. อุปฺปาตสนฺตึ อญฺญตโร เถโร. ตํ กิร อุปฺปาตสนฺตึ สชฺฌายิตฺวา จีนรญฺโญ เสนํ อชินีติ. อิจฺเจวํ โยนกรฏฺเฐ อภิญฺญาลาภีนํ คนฺถการานญฺจ เถรานํ อานุภาเวน ชินสาสนํ ปริสุทฺธํ หุตฺวา ปติฏฺฐาติ. เอวํ เหตุผลสมฺพนฺธวเสน อาทิ อนฺต สมฺพนฺธวเสน จ ยถาวุตฺเตหิ ตีหิ นเยหิ เถรปรมฺปรา ฆฏฺเฏตฺวา คเหตพฺพา.

‘විසුද්ධිමග්ග දීපනිය’ නම් ග්‍රන්ථය සංඤ්වත්ත ආරණ්‍යවාසී උත්තරාරාම නම් එක් තෙරණමක් ද, ‘මංගල දීපනිය’ සිරිමංගල තෙරණුවන් වහන්සේ ද, ‘උප්පාතසන්තිය’ තවත් එක් තෙරණමක් ද කළ සේක. ඒ උප්පාතසන්තිය සජ්ඣායනා කිරීමෙන් චීන රජුගේ සේනාව පරාජය කළ බව පැවසේ. මෙසේ යෝනක දේශයෙහි අභිඥාලාභී වූ ද, ග්‍රන්ථ කර්තෘ වූ ද තෙරණුවන් වහන්සේලාගේ ආනුභාවයෙන් බුද්ධ ශාසනය පිරිසිදුව පිහිටියේය. මෙසේ හේතු ඵල සම්බන්ධය අනුව ද, මුල සහ අග සම්බන්ධය අනුව ද ඉහත සඳහන් කළ ක්‍රම තුනෙන් තෙර පරම්පරාව ගළපා තේරුම් ගත යුතුය.

อิติ สาสนวํเส โยนกรฏฺฐสาสนวํสกถา

මෙසේ ශාසන වංශයෙහි යෝනක දේශයේ ශාසන වංශ කතා

มคฺโค นาม จตุตฺโถ ปริจฺเฉโท.

මාර්ගය නම් වූ සිව්වන පරිච්ඡේදයයි.

๕. นววาสีรฏฺฐสาสนวํสกถามคฺโค

5. නවවාසී දේශයේ ශාසන වංශ කතා මාර්ගයයි.

๕. อิทานิ วนวาสีรฏฺเฐ สิริเขตฺตนครสาสนวํสํ วกฺขามิ. ชินจกฺเก หิ เอกาธิเก วสฺสสเต สมฺปตฺเต ชฏิโล สกฺโก นาโค ครุโฬ กุมฺภณฺโฑ จนฺที ปรมีสฺวโรจาติ อิเม สตฺต สิริเขตฺตํ นาม นครํ มาเปสุํ. ตตฺถ ทฺวตฺตโปงฺโก นาม ราชา รชฺชํ กาเรสิ. ตสฺส กิร ตีณิ อกฺขีนิ สนฺตีติ. ตทา ภควโต สาวกา อรหนฺตา ติสหสฺสมตฺตา ตตฺถ วสึสุ. โส ราชา เตสํ อรหนฺตานํ เทวสิกํ จตูหิ ปจฺจเยหิ อุปตฺถมฺภิ. ฉ สรีรธาตุโย จ เอเกกํ เอเกกสฺมึ นิทหิตฺวา ฉ เจติอิยานิ การาเปสิ. ทกฺขิณพาหุํ ปน นิทหิตฺวา เอกมฺปิ เจติยํ การาเปสิ.

5. දැන් මම වනවාසී රටෙහි සිරිකෙත්ත නගරයේ ශාසන වංශය පවසමි. බුද්ධ වර්ෂයෙන් එකසිය එක් වසරක් සම්පූර්ණ වූ කල්හි, ජටිල, ශක්‍ර, නාග, ගරුඬ, කුම්භාණ්ඩ, චන්දි සහ පරමේශ්වර යන මේ සත්දෙනා සිරිකෙත්ත නම් නගරය මවන ලදහ. එහි ද්වත්තපොංක නම් රජෙක් රාජ්‍යය කෙළේය. ඔහුට ඇස් තුනක් තිබුණේ යැයි කියනු ලැබේ. එකල භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවක වූ තුන්දහසක් පමණ රහතන් වහන්සේලා එහි වාසය කළහ. ඒ රජු එම රහතන් වහන්සේලාට දිනපතා සිව්පසයෙන් උපස්ථාන කෙළේය. ශරීර ධාතූන් වහන්සේලා හයනමක් එකිනෙක එක් එක් චෛත්‍යයක තැන්පත් කරවා චෛත්‍ය හයක් කරවීය. දකුණු බාහු ධාතුව තැන්පත් කර තවත් එක් චෛත්‍යයක් ද කරවීය.

อุณฺหีสธาตุํ ปน กงฺครนฺนครโต อาเนตฺวา เอกมฺปิ เจติยํ การาเปสิ. ตํ ปน ตาว น นิฏฺฐิตํ. ปจฺฉา อนุรุทฺธราชา คเหตฺวา อริมทฺทนนครํ อาเนตฺวา จญฺญิงฺขุ นาม เจติเย นิธานํ [Pg.59] อกาสิ. ตสฺมา รกฺขิตตฺเถรสฺส อาคมนโต ปุพฺเพปิ สาสนํ ปติฏฺฐาสีติ ทฏฺฐพฺพํ. ตโต ปจฺฉา สาสนํ ทุพฺพลํ หุตฺวา อฏฺฐาสิ.

නළල් ධාතුව කංගරන් නගරයෙන් ගෙන්වා තවත් එක් චෛත්‍යයක් ද කරවීය. එහෙත් එය එකල නිම නොකරන ලදී. පසුව අනුරුද්ධ රජු එය රැගෙන අරිමද්දන නගරයට වැඩම කරවා චඤ්ඤිංඛු නම් චෛත්‍යයෙහි තැන්පත් කරවීය. එබැවින් රක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේගේ වැඩමවීමට පෙරද එහි ශාසනය පිහිටා තිබූ බව දත යුතුය. ඉන්පසුව ශාසනය දුර්වල වී පැවතුණි.

อิทํ วนวาสีรฏฺเฐ ปฐมํ สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ.

මෙය වනවාසී රටෙහි පළමුවන ශාසන පිහිටුවීමයි.

มหาโมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถเรน ปน เปสิโต รกฺขิตตฺเถโร วนวาสีรฏฺฐํ คนฺตฺวา อากาเส ฐตฺวา อนมตคฺคปริยายกถาย วนวาสิเก ปสาเทสิ. กถาปริโยสาเน ปนสฺส สฏฺฐิสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. สตฺตติสหสฺสมตฺตา ปพฺพชึสุ. ปญฺจวิหารสตานิ ปติฏฺฐาเปสุํ. เอวํ โส ตตฺถ สาสนํ ปติฏฺฐาเปสิ. เตเนว อฏฺฐ กถายํ –

මහා මොග්ගලීපුත්ත තිස්ස තෙරුන් වහන්සේ විසින් පිටත් කර හරින ලද රක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේ වනවාසී රටට වැඩම කොට, අහසෙහි රැඳී සිටිමින් අනමතග්ග පරියාය දේශනාවෙන් වනවාසී වැසියන් ප්‍රසාදයට පත් කළහ. දේශනාව කෙළවර සැටදහසක් දෙනාට ධර්මාවබෝධය විය. හැත්තෑදහසක් පමණ දෙනා පැවිදි වූහ. විහාර පන්සියයක් පිහිටුවන ලදී. මෙසේ උන්වහන්සේ එහි ශාසනය පිහිටුවූහ. එහෙයින් අටුවාවෙහි මෙසේ පවසන ලදී –

คนฺตฺวาน รกฺขิตตฺเถโร,วนวาสึ มหิทฺธิโก;

อนฺตลิกฺเข ฐิโต ตตฺถ,เทเสสิ อนมตคฺคิยนฺติ วุตฺตํ.

‘මහා සෘද්ධිමත් වූ රක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේ වනවාසී දේශයට වැඩම කොට, එහි අහසෙහි රැඳී සිටිමින් අනමතග්ග ධර්ම දේශනාව පැවැත්වූහ’යි පවසන ලදී.

เอวํ วนวาสีรฏฺเฐ ปุพฺเพเยว สาสนํ โอคาเหตฺวา ปติฏฺฐหิ. น ปน ตาว สกลํ พฺยาเปตฺวา ปติฏฺฐหิ.

මෙසේ වනවාසී රටෙහි මීට පෙර ද ශාසනය මුල් බැසගෙන පිහිටා තිබුණි. එහෙත් එය මුළු රටෙහිම පැතිර පවත්නා පරිදි පිහිටියේ නැත.

อิทํ ตาว วนวาสีรฏฺเฐ สิริเขตฺตนคเร ทุติยํ

මෙය වනාහි වනවාසී රටෙහි සිරිකෙත්ත නගරයෙහි සිදු වූ දෙවන

สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ.

ශාසන පිහිටුවීමයි.

ชินจกฺเก ปน เตตฺตึสาธิเก จตุวสฺสสเต กุกฺกุฏ สีโส นาม เอโก ราชา รชฺชํ กาเรสิ. ตสฺส รญฺโญ กาเล ภควโต สาวกา อรหนฺตา ปญฺจสตมตฺตา อเหสุํ. เตสมฺปิ โส ราชา เทวสิกํ จตูหิ ปจฺจเยหิ อุปตฺถมฺเภสิ. โสตาปนฺนสกทาคามิอนาคามิโน ปน คณนปถํ [Pg.60] วีติวตฺตา อเหสุํ.

බුද්ධ වර්ෂයෙන් හාරසිය තිස්තුන් වසරක් වූ කල්හි කුක්කුටසීස නම් රජෙක් රාජ්‍යය කෙළේය. ඒ රජුගේ කාලයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවක වූ පන්සියයක් පමණ රහතන් වහන්සේලා වැඩසිටියහ. ඒ රජතුමා ද උන්වහන්සේලාට දිනපතා සිව්පසයෙන් උපස්ථාන කෙළේය. සෝතාපන්න, සකදාගාමී, අනාගාමී වූවෝ වනාහි ගණන් කළ නොහැකි තරම් වූහ.

อิทํ วนวาสีรฏฺเฐ สิริเขตฺตนคเร ปรมฺปราภตวเสน

මෙය වනවාසී රටෙහි සිරිකෙත්ත නගරයෙහි පරම්පරාගත ක්‍රමයෙන් සිදු වූ

ตติยํ สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ.

තෙවන ශාසන පිහිටුවීමයි.

อิจฺเจวํ วนวาสีรฏฺเฐ อเนกสเตหิ อรหนฺตตฺเถเรหิ สาสนํ ปุณฺณินฺทุสงฺกาสํ หุตฺวา อติวิย วิชฺโชเตสิ. สาสนิก คนฺถการา ปน มหาเถรา ตตฺถ น สนฺทิสฺสนฺติ. อรหนฺตตฺเถรา ปน ราชูนํ อายาจนํ อารพฺภ ธมฺมสตฺถํ เอกํ วิรจยึสูติ โปราณา วทนฺตีติ. อิจฺเจวํ–

මෙසේ වනවාසී රටෙහි සිය ගණන් රහතන් වහන්සේලා නිසා ශාසනය පුන් සඳක් මෙන් අතිශයින් බැබළුණි. එහෙත් ශාසනික ග්‍රන්ථ රචනා කළ මහා ස්ථවිරවරුන් එහි දක්නට නොලැබේ. රහතන් වහන්සේලා රජවරුන්ගේ ආරාධනය නිමිති කරගෙන එක් ධර්ම ශාස්ත්‍රයක් රචනා කළ බව පූර්වාචාරීහු පවසති. මෙසේ –

เตจ เถรา มหาปญฺญา,ปคฺคเหตฺวาน สาสนํ;

สูริโย วิย อตฺถงฺโค,อุปคา มจฺจุสนฺติกํ.

‘මහා ප්‍රඥාවන්ත වූ ඒ තෙරවරුන් වහන්සේලා ශාසනය මැනවින් දරා සිට, සූර්යයා බැස යන්නාක් මෙන් මරණයට පැමිණියහ.’

ตสฺมา หิ ปณฺฑิโต โปโส,ยาว มจฺจุ นจาคโต;

ตาว ปุญฺญํ กเร นิจฺจํ,มา ปมชฺเชยฺย สพฺพทาติ.

‘එහෙයින් නුවණැති මිනිසා මරණය පැමිණෙන තෙක් නිරන්තරයෙන් පින් කළ යුතුය, කිසිසේත් ප්‍රමාද නොවිය යුතුය.’

อิติ สาสนวํเส วนวาสีรฏฺฐสาสนวํสกถามคฺโค

මෙසේ ශාසන වංශයෙහි වනවාසී දේශයේ ශාසන වංශ කථා මාර්ගය

นาม ปญฺจโม ปริจฺเฉโท.

නම් වූ පස්වන පරිච්ඡේදයයි.

๖. อปรนฺตรฏฺฐสาสนวํสกถามคฺโค

6. අපරන්ත දේශයේ ශාසන වංශ කථා මාර්ගය

๖. อิทานิ ปน มรมฺมมณฺฑเล อปรนฺตรฏฺเฐ สาสนวํสํ วกฺขามิ. อมฺหากญฺหิ มรมฺมรฏฺเฐ สุปฺปาทกติตฺเถ วาณิชคาเม วสนฺเต จูฬปุณฺณ มหาปุณฺเณทฺเว ภาติเก ปฏิจฺจ ภควโต ธรมานสฺเสว อติเรกวีสติวสฺสกาลโต ปภุติ สาสนํ ปติฏฺฐาสิ. น ปน ตาว พฺยาเปตฺวา ปติฏฺฐาสิ. เตเนว ปุน สาสนสฺส ปติฏฺฐาปนตฺถาย มหาโมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถโร [Pg.61] โยนกธมฺมรกฺขิตตฺเถรํ เปเสสีติ.

6. දැන් මම මරම්ම මණ්ඩලයෙහි අපරන්ත රටෙහි ශාසන වංශය පවසමි. අපගේ මරම්ම රටෙහි සුප්පාදක තොටුපළෙහි වාණිජ ග්‍රාමයෙහි විසූ චූළපුණ්ණ සහ මහාපුණ්ණ යන සහෝදරයන් දෙදෙනා නිසා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ජීවමානව වැඩසිටි කාලයේදීම විසි වසරකටත් වඩා වැඩි කලක පටන් ශාසනය පිහිටියේය. එහෙත් එය මුළුමනින්ම පැතිර පවත්නා පරිදි පිහිටියේ නැත. එහෙයින් නැවත ශාසනය පිහිටුවීම සඳහා මහා මොග්ගලීපුත්ත තිස්ස තෙරුන් වහන්සේ යෝනක ධම්මරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේව පිටත් කර හැරියහ.

ภควา ปน โลหิตจนฺทนวิหารํ ปฏิคฺคเหตฺวา สตฺตสตฺตาหานิ นิสีทิตฺวา สมาคตานํ เทวมนุสฺสานํ ธมฺมรสํ อทาสิ. สตฺตาเหสุ จ เอกสฺมึ อหุ จตุราสีติปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. ปญฺจสตมตฺเตหิ จ ปาสาเทหิ อาคจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเค สจฺจพนฺธปพฺพเต นิสินฺนสฺส สจฺจพนฺธสฺส นาม อิสิโน ธมฺมํ เทเสตฺวา ฉหิ อภิญฺญาหิ สทฺธึ อรหตฺตํ ปาเปสิ. วาณิชคาเม จ อิสิทินฺนเสฏฺฐิ อาทีนมฺปิ ธมฺมรสํ ปาเยสิ. อิจฺเจวํ สจฺจพนฺธอิสิทินฺนมหาปุณฺณาทโย ปฏิจฺจ อมฺหากํ มรมฺมมณฺฑเล สาสนํ ปติฏฺฐาสิ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ලෝහිත චන්දන විහාරය පිළිගෙන, එහි සත් සතියක් වැඩසිටිමින් රැස්වූ දෙවි මිනිසුන්ට ධර්ම රසය ලබා දුන්හ. එම සති හතෙන් එක් සතියකදී අසූහතර දහසක් සත්ත්වයන්ට ධර්මාවබෝධය විය. පන්සියයක් පමණ ප්‍රාසාදයන්ගෙන් (අහසින්) වඩිනා අතරතුර මඟ මධ්‍යයෙහි සච්චබන්ධ පර්වතයෙහි වැඩසිටි සච්චබන්ධ නම් තපස්වියාට ධර්මය දේශනා කොට, ෂඩභිඥාවන් සමඟ රහත් භාවයට පත් කළහ. වාණිජ ග්‍රාමයෙහි ඉසිදින්න සිටුවරයා ආදීන්ට ද ධර්ම රසය පෙවූහ. මෙසේ සච්චබන්ධ, ඉසිදින්න, මහාපුණ්ණ ආදීන් නිසා අපගේ මරම්ම මණ්ඩලයෙහි ශාසනය පිහිටියේය.

อิทํ มรมฺมมณฺฑเล อปรนฺตรฏฺเฐ ปฐมํ สาสนสฺส

මෙය මරම්ම මණ්ඩලයෙහි අපරන්ත රටෙහි පළමුවන ශාසන

ปติฏฺฐานํ.

පිහිටුවීමයි.

ภควโต ปรินิพฺพุตโต ปญฺจตึสาธิเก ทฺวิวสฺสสเต สมฺปตฺเต ตติยสงฺคีตึ สงฺคายิตฺวา อวสาเน มหาโมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถโร อตฺตโน สทฺธิวิหาริกํ โยนกธมฺมรกฺขิตตฺเถรํ สทฺธึ จตูหิ ภิกฺขูหิ อปรนฺตรฏฺฐํ เปเสสิ. อปรนฺตรฏฺฐญฺจ นาม อมฺหากํ มรมฺมมณฺฑเล สุนาปรนฺตรฏฺฐเมว. ตมตฺถํ ปน เหฏฺฐา อโวจุมฺหา.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පිරිනිවීමෙන් දෙසිය තිස්පස් වසරක් සම්පූර්ණ වූ කල්හි, තෙවන ධර්ම සංගායනාව පවත්වා අවසානයෙහි මහා මොග්ගලීපුත්ත තිස්ස තෙරුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේගේ සද්ධිවිහාරික වූ යෝනක ධම්මරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේ සිවුනමක් භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ අපරන්ත දේශයට පිටත් කර යැවූහ. අපරන්ත දේශය යනු අපගේ මරම්ම මණ්ඩලයෙහි සුනාපරන්ත දේශයමය. ඒ කරුණ අපි කලින් සඳහන් කළෙමු.

โยนกธมฺมรกฺขิตตฺเถโรปิ อปรนฺตรฏฺฐํ อาคนฺตฺวา อคฺคิกฺขนฺโธปมสุตฺเตน รฏฺฐวาสีนํ ปสาเทสิ. สตฺตติมตฺตานํ ปาณสหสฺสานํ ธมฺมรสํ ปาเยสิ. รฏฺฐวาสิโน จ พหโว สาสเน ปพฺพชึสุ. ราชกุลโตปิ สหสฺสมตฺตา ปพฺพชึสุ. อิตฺถีนํ ปน อติเรกสฏฺฐิสหสฺสมตฺตา ปพฺพชึสุ. ตญฺจ น อคฺคิกฺขนฺโธปมสุตฺตนฺตํ สุตฺวา ปพฺพชนฺตีนํ อิตฺถีนํ วเสน วุตฺตํ, อถ โข อาทิโต ปฏฺฐาย ยาวจิรกาลา สาสนํ ปสีทิตฺวา ปพฺพชนฺตีนํ อิตฺถีนํ วเสน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. กสฺมาติ เจ, อิตฺถีนํ ภิกฺขุนีนํ สนฺติเกเยว ปพฺพชิตุํ ยุตฺตตฺตา โยนกธมฺมรกฺขิตตฺเถเรน [Pg.62] จ สทฺธึ ภิกฺขุนีนํ อนาคตตฺตา. เอวํ จิรกาลํ อติกฺกมิตฺวา ปจฺฉา ภิกฺขุนิโย อาคนฺตฺวา ตาสํ สนฺติเก ปพฺพชิตานํ วเสน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. สีหฬทีเป อนุฬาเทวิโย ปพฺพชิตกาเล มหามหินฺทตฺเถรสฺส สงฺฆมิตฺตาเถริยา ปกฺโกสนตา อิธ ญาปกาติ. เอวํ โยนกธมฺมรกฺขิตตฺเถรํ ปฏิจฺจ อปรนฺตรฏฺเฐ สตฺตานํ พหุปกาโร อโหสิ. เตเนวฏฺฐกถายํ–

यෝනක ධම්මරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේ ද අපරන්ත දේශයට වැඩම කොට, අග්ගික්ඛන්ධෝපම සූත්‍රය දේශනා කිරීමෙන් එහි වැසියන් ශාසනය කෙරෙහි පැහැදවූ සේක. හැත්තෑදහසක් පමණ ප්‍රාණීන්ට ධර්ම රසය පෙවූ සේක (නිවන් මඟ පෙන්වූ සේක). එම දේශයේ වැසියන් බොහෝ දෙනෙක් ද ශාසනයෙහි පැවිදි වූහ. රාජ කුලයෙන් ද දහසක් පමණ පිරිසක් පැවිදි වූහ. ස්ත්‍රීන්ගෙන් වනාහි හැටදහසකට වඩා වැඩි පිරිසක් පැවිදි වූහ. එය ද අග්ගික්ඛන්ධෝපම සූත්‍රය අසා (එසැණින්) පැවිදි වූ ස්ත්‍රීන් අරභයා පවසන ලද්දක් නොවන බවත්, එසේ නොව ආරම්භයේ සිට දීර්ඝ කාලයක් මුළුල්ලෙහි ශාසනය කෙරෙහි පැහැදී පැවිදි වූ ස්ත්‍රීන් අරභයා පවසන ලද්දක් බවත් දත යුතුය. මක්නිසාද යත්, ස්ත්‍රීන්ට භික්ෂුණීන් වහන්සේලා සමීපයෙහිම පැවිදි වීම සුදුසු වන බැවින් ද, යෝනක ධම්මරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේ සමඟ එකල භික්ෂුණීන් වහන්සේලා වැඩම නොකළ බැවින් ද වේ. මෙසේ දීර්ඝ කාලයක් ඉක්ම ගිය පසු, පසුව භික්ෂුණීන් වහන්සේලා වැඩම කළ කල්හි, ඔවුන් සමීපයෙහි පැවිදි වූ ස්ත්‍රීන් අරභයා මෙය පවසන ලද්දක් බව දත යුතුය. සිංහල ද්වීපයෙහි (ශ්‍රී ලංකාවේ) අනුලා දේවිය ඇතුළු පිරිස පැවිදි වන අවස්ථාවේදී, මහා මහින්ද මහ රහතන් වහන්සේ විසින් සංඝමිත්තා තෙරණිය කැඳවීම මීට නිදසුනකි. මෙසේ යෝනක ධම්මරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේ නිසා අපරන්ත දේශයේ සත්ත්වයන්ට විශාල යහපතක් සිදු විය. එහෙයින්ම අටුවාවෙහි මෙසේ සඳහන් වේ –

อปรนฺตํ วิคาหิตฺวา, โยนโก ธมฺมรกฺขิโต;

อคฺคิกฺขนฺธูปเมเนตฺถ, ปสาเทสิ ชเน พหูติ.

යෝනක ධම්මරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේ අපරන්ත දේශයට පිවිස, එහිදී අග්ගික්ඛන්ධෝපම සූත්‍රය දේශනා කරමින් බොහෝ ජනයා පැහැදවූ සේක.

ตตฺถายํ อธิปฺปาย วิเสโส คเหตพฺโพ. กถํ. อคฺคิกฺขนฺโธปมสุตฺตนฺตํ นาม ภิกฺขูนํ ปฏิปตฺติวเสน วุตฺตํ, ตํ ภิกฺขูนํเยว เทเสตุํ วฏฺฏติ, เถโรปิ ตตฺถ ตํ เทเสสิ, ตสฺมา ปุณฺณสจฺจพนฺธาทโย ปฏิจฺจ ภควโต ธรมานสฺส วีสติวสฺสกาเลเยว สาสนํ อปรนฺตรฏฺเฐ ปติฏฺฐหิตฺวา กสฺมิญฺจิ กสฺมิญฺจิ ฐาเน ภิกฺขูนํ สํวิชฺชมานตฺตา เตสํ ภิกฺขูนํ สงฺคเหตฺวา เทเสตุํ ปจฺฉา อาคตานญฺจ ภิกฺขูนํ ปริสุทฺธาจารตํ วิญฺญาเปตุํ อคฺคิกฺขนฺโธปมสุตฺตํ เถโร เทเสสีติ. เอวญฺจ สติ อริมทฺทนนคเร สมณกุตฺตกานํ สํวิชฺชมานภาวํ วกฺขมาเนน วจเนน สเมติ.

එහිදී මේ විශේෂ අදහස වටහා ගත යුතුය. ඒ කෙසේද? අග්ගික්ඛන්ධෝපම සූත්‍රය යනු භික්ෂූන්ගේ පිළිවෙත් (ප්‍රතිපත්තිය) අරභයා දේශනා කරන ලද්දක් වන අතර, එය භික්ෂූන්ටම දේශනා කිරීම සුදුසු වේ. තෙරුන් වහන්සේ ද එහිදී එය දේශනා කළ සේක. එබැවින් පුණ්ණ තෙරුන් වහන්සේ සහ සච්චබන්ධ තෙරුන් වහන්සේ ආදීන් නිසා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ජීවමානව වැඩසිටි සමයෙහි විසිවන වසරේදීම අපරන්ත දේශයෙහි ශාසනය පිහිටා තිබූ බැවින්, නොයෙකුත් ස්ථානවල භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩසිටි බැවින්, එම භික්ෂූන් වහන්සේලා එක්රැස් කොට දේශනා කිරීමටත්, පසුව පැමිණි භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ පැවැත්මෙහි පාරිශුද්ධත්වය අවබෝධ කරවීමටත් තෙරුන් වහන්සේ අග්ගික්ඛන්ධෝපම සූත්‍රය දේශනා කළ සේක. මෙසේ වූ කල, අරිමද්දන නගරයෙහි 'සමණකුත්තකයන්' (ව්‍යාජ මහණුන්) සිටි බව පවසන ප්‍රකාශය සමඟ ද මෙය ගැළපෙයි.

อิทํ มรมฺมมณฺฑเล อปรนฺตรฏฺเฐ ทุติยํ

මෙය මරම්ම මණ්ඩලයෙහි අපරන්ත දේශයෙහි දෙවන

สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ.

ශාසනය පිහිටුවීමයි.

ยสฺมา ปน พุทฺเธ, ภควา ปุณฺณตฺเถรสฺส ยาจนมารพฺภ อปรนฺตรฏฺฐํ อาคนฺตฺวา วาณิเช หิ การิเต จนฺทนวิหาเร วสิตฺวา เอกสฺมึ สมเย อานนฺเทน ปจฺฉาสมเณน ตมฺพทีปรฏฺฐมฺปิ เทสจาริกํ อาหิณฺฑิ. อาหิณฺฑิตฺวา อริมทฺทนนครฏฺฐานสมีปํ ปตฺวา ปพฺพตมุทฺธนิ ฐตฺวา อนาคเต โข อานนฺท อิมสฺมึ ปเทเส สมฺมุติ นาม ราชา อริมทฺทนํ นาม นครํ มาเปสฺสติ[Pg.63], ตสฺมิญฺจ นคเร มม สาสนํ วิรูฬํ หุตฺวา ปติฏฺฐหิสฺสตีติ พฺยากาสิ. อยมตฺโถ โปราณเวทปาตฺถเกสุ วุตฺโต.

මක්නිසාද යත්, භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේ පුණ්ණ තෙරුන් වහන්සේගේ ආරාධනය පිළිගෙන අපරන්ත දේශයට වැඩම කොට, වෙළෙඳුන් විසින් කරවන ලද සඳුන් විහාරයෙහි (චන්දන විහාරයෙහි) වැඩ වසමින්, එක් සමයක පසුපසින් වඩිනා භික්ෂුව වූ ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ සමඟ තම්බදීප දේශයෙහි ද චාරිකාවෙහි හැසිරුණු සේක. එසේ හැසිරෙමින් අරිමද්දන නගරය පිහිටි ස්ථානය අසලට පැමිණ, එක් පර්වත මුදුනක වැඩසිටිමින්, "ආනන්දය, අනාගතයෙහි මේ ප්‍රදේශයේ 'සම්මුති' නම් රජෙක් 'අරිමද්දන' නමින් නගරයක් ඉදිකරනු ඇත. එම නගරයෙහි මාගේ ශාසනය ප්‍රචලිත වී ස්ථාවරව පිහිටනු ඇතැයි" අනාවැකි පළ කළ සේක. මේ කරුණ පැරණි ශාසන ඉතිහාස පොත්පත්වල සඳහන් වේ.

โยนกธมฺมรกฺขิตตฺเถโร จ อปรนฺตรฏฺฐํ อาคนฺตฺวา ตมฺพทีปรฏฺฐมฺปิ อาหิณฺฑิตฺวา ตมฺพทีปรฏฺฐวาสีนมฺปิ ธมฺมรสํ ปาเยสิเยว. อยมตฺโถ ขตฺติยกุลโต เอว ปุริสสหสฺสานิ ปพฺพชึสูติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตตฺตา วิญฺญายติ. ตทา หิ อปรนฺตรฏฺเฐ ขตฺติโย นตฺถิ, ตมฺพทีปรฏฺฐินฺโทเยว ตํ อนุสาเสตฺวา อติ วสติ, ขตฺติเย จ อาสนฺเต กุโต ขตฺติยกุลานิ ภวิสฺสนฺติ, เตเนว ตมฺพทีปรฏฺฐโต ปุริสสหสฺสานิ ปพฺพชึสูติ วิญฺญาตพฺพํ. ตสฺมา ตมฺพทีปิกสาสนวํสมฺปิ อิธ วตฺตุํ ยุชฺชติ.

යෝනක ධම්මරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේ ද අපරන්ත දේශයට වැඩම කොට, තම්බදීප දේශයෙහි ද චාරිකා කරමින් තම්බදීප වාසීන්ට ද ධර්ම රසය පෙවූ සේක. මේ කරුණ, "ක්ෂත්‍රිය කුලයෙන්ම පුරුෂයන් දහස් ගණනක් පැවිදි වූහ" යි අටුවාවෙහි පවසා ඇති බැවින් පැහැදිලි වේ. මක්නිසාද යත්, එකල අපරන්ත දේශයෙහි ක්ෂත්‍රියයන් නොවූ අතර, තම්බදීප දේශයේ පාලකයාම එය ද පාලනය කරමින් විසීය. එහි ක්ෂත්‍රියයන් නොසිටි කල්හි ක්ෂත්‍රිය කුලයන් කොයින් වේද? එබැවින් තම්බදීප දේශයෙන් පුරුෂයන් දහස් ගණනක් පැවිදි වූ බව වටහා ගත යුතුය. එහෙයින් තම්බදීපයෙහි ශාසන වංශය ද මෙහි පැවසීම සුදුසු වේ.

เตนิทานิ ตมฺพทีปิกาสาสนวํสํ ปวกฺขามิ. อมฺหากญฺหิ มรมฺมมณฺฑเล ตมฺพทีปรฏฺเฐ อริมทฺทนนคเร สมฺมุติราชา นาม ภูปาโล รชฺชํ กเรสิ. ตโต ปฏฺฐาย ยาว อนุรุทฺธรญฺญา สมถิ นามเก เทเส นิสินฺนานํ ตึสมตฺตานํ สมณกุตฺตกานํ สฏฺฐิสหสฺสมตฺตานํ สิสฺสานํ โอวาทํ ทตฺวา จรึสุ.

එබැවින් දැන් මම තම්බදීපයෙහි ශාසන වංශය පවසමි. අපගේ මරම්ම මණ්ඩලයෙහි තම්බදීප දේශයේ අරිමද්දන නගරයෙහි 'සම්මුති' නම් රජතුමෙක් රාජ්‍යය කළේය. එතැන් සිට අනුරුද්ධ රජුගේ කාලය දක්වා, 'සමති' නම් දේශයෙහි වාසය කළ තිහක් පමණ වූ 'සමණකුත්තක' (ව්‍යාජ මහණ) නායකයන් සහ ඔවුන්ගේ හැටදහසක් පමණ වූ ශිෂ්‍යයන්ට අවවාද දෙමින් හැසිරුණහ.

เตสํ ปน สมณกุตฺตกานํ อยํ วาโท,- สเจ โย ปาณาติปาตํ กเรยฺย, โส อีทิสํ ปริตฺตํ ภณนฺโต ตมฺหา ปาปกมฺมา ปริมุจฺเจยฺย, สเจ ปน โย มาตาปิตรํ หนฺตฺวา อนนฺตริยกมฺมโต ปริมุจฺจิตุกาโม ภเวยฺย, อีทิสํ ปริตฺตํ ภเณยฺย, สเจปิ ปุตฺตธิตานํ อาวาหวิวาหกมฺมํ กตฺตุกาโม ภเวยฺย, อาจริยานํ ปฐมํ นิยฺยาเทตฺวา อาวาหวิวาหกมฺมํ กาตพฺพํ, โย อิทํ จาริตฺตํ อติกฺกเมยฺย, พหุ อปุญฺญํ ปสเวยฺยาติ เอวมาทีหิ มิจฺฉาวาเทหิ อตฺตโน อตฺตโน อุปคตานํ โอวาทํ อทํสุ. ตมตฺถํ สุตฺวา อนุรุทฺธราชา ปริจิตปุญฺโญ เตสํ วาทํ น รุจิ. อยํ เตสํ มิจฺฉาวาโทติ.

එම සමණකුත්තකයන්ගේ මතය මෙසේ විය: "යමෙක් සතුන් මරන්නේ නම්, ඔහු මෙවැනි පිරිතක් සජ්ඣායනා කිරීමෙන් එම පාපකර්මයෙන් මිදෙන්නේය. යමෙක් මව්පියන් මරා ආනන්තරිය පාපකර්මයෙන් මිදීමට කැමති වන්නේ නම්, ඔහු මෙවැනි පිරිතක් සජ්ඣායනා කළ යුතුය. යමෙක් තමාගේ දූදරුවන්ගේ ආවාහ-විවාහ කටයුතු කිරීමට කැමති වන්නේ නම්, පළමුව ඔවුන් ආචාර්යවරුන්ට පවරා දී, ඉන්පසු ආවාහ-විවාහ කටයුතු කළ යුතුය. යමෙක් මේ සිරිත ඉක්මවා යන්නේ නම්, ඔහු බොහෝ පව් රැස් කරගන්නේය" ආදී වූ මෙවැනි මිථ්‍යා මතයන්ගෙන් ඔවුහු තමන් වෙත පැමිණි අයට අවවාද දුන්හ. මේ කරුණ අසා, පෙර පුරුදු කළ පින් ඇති අනුරුද්ධ රජතුමා ඔවුන්ගේ ඒ මතයට කැමති නොවීය. "මෙය ඔවුන්ගේ මිථ්‍යා මතයකි" යි රජතුමා සිතුවේය.

ตทา [Pg.64] จ อริมทฺทนนคเร อรหนฺโต นาม เถโร อาคนฺตฺวา สาสนํ ปติฏฺฐาเปสิ. อยํ อรหนฺตตฺเถรสฺส อฏฺฐุปฺปตฺติ,– ราชวํสาคตปริตฺตนิทานาคตสาสนปฺปเวณิยาคตวเสน ติวิธา โหติ.

එකල අරිමද්දන නගරයට 'අරහන්ත' නම් තෙරුන් වහන්සේ නමක් වැඩම කොට ශාසනය පිහිටුවූ සේක. මේ අරහන්ත තෙරුන් වහන්සේගේ උප්පත්ති කතාව (පුවත) - රාජවංශයෙන් එන පුවත, පිරිත් නිදානයෙන් එන පුවත සහ ශාසන ප්‍රවේණියෙන් එන පුවත වශයෙන් ත්‍රිවිධ වේ.

ตตฺถายํ ราชวํสาคตฏฺฐุปฺปตฺติ,– ตทา หิ สุนาปรนฺตตมฺพทีปรฏฺเฐสุ สพฺเพน สพฺพํ สพฺพทา ถิรํ สาสนํ น ตาว ปติฏฺฐาสิ. เตเนว ภควโต พฺยากตนิยาเมน สาสนํ ปติฏฺฐาเปสฺสามาติ จินฺเตตฺวา มหาเถรา สกฺกสฺส เทวานมินฺทสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา สาสนํ อนุคฺคหิตุํ สมตฺถํ ปุคฺคลํ เทหีติ ยาจึสุ. สกฺโกจ เทวานมินฺโท ตาวตึสภวเน เอกํ เทวปุตฺตํ ยาจิตฺวา เอกิสฺสา พฺราหฺมณิยา กุจฺฉิมฺหิ ปฏิสนฺธึ คณฺหาเปสิ. ทสมาสจฺจเยน วิชายนกาเล สีลพุทฺธิ นาม เถโร อนุรกฺขิตฺวา วเย สมฺปตฺเต ปพฺพาเชสิ. ตีสุ ปิฏเกสุ อติวิย เฉโก หุตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิ. อรหนฺโตติ นาเมน ปากโฏ อโหสิ.

එහි රාජවංශයෙන් එන උප්පත්ති කතාව මෙසේය: එකල සුනාපරන්ත සහ තම්බදීප යන දේශයන්හි ශාසනය සම්පූර්ණයෙන්ම සහ සදාකාලිකව ස්ථාවරව පිහිටා නොතිබුණි. එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ අනාවැකිය අනුව ශාසනය පිහිටුවන්නෙමුයි සිතා මහා තෙරවරු ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා වෙත ගොස්, ශාසනයට අනුග්‍රහ කිරීමට සමර්ථ පුද්ගලයෙකු ලබාදෙන ලෙස ඉල්ලා සිටියහ. ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා ද තව්තිසා භවනයෙහි එක් දේවපුත්‍රයෙකුගෙන් ආරාධනා කරවා, එක් බ්‍රාහ්මණ කාන්තාවකගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගැනීමට සැලැස්වීය. දස මසක් ඇවෑමෙන් ප්‍රසූත කළ කල්හි, 'සීලබුද්ධි' නම් තෙරුන් වහන්සේ ඔහුව රැකබලා ගෙන, නිසි වයසට පැමිණි කල පැවිදි කළ සේක. උන්වහන්සේ ත්‍රිපිටකයෙහි අතිශයින්ම දක්ෂ වී, රහත් භාවයට පත් වූ සේක. උන්වහන්සේ 'අරහන්ත' යන නමින් ප්‍රසිද්ධ වූ සේක.

โสจ เถโร มรมฺมมณฺฑเล ชินสาสนํ วิชฺโชตาเปตุํ อริมทฺทนนครํ อาคนฺตฺวา นครโต อวิทูเร เอกสฺมึ อรญฺเญ นิสีทิ. ตทา สกฺโก เทวานมินฺโท เอกํ เนสาทํ ปโลเภตฺวา ตสฺส เถรํ ทสฺเสสิ. อถ เนสาทสฺส เอตทโหสิ,– อยํ ปน อมนุสฺโส ยกฺโข ภเวยฺย, สเจ ปน มนุสฺโส ภเวยฺย, เอวํ สติ มิลกฺขุชาติโก ภเวยฺยาติ. เอวํ ปน จินฺเตตฺวา รญฺโญ ทสฺสนตฺถาย นครํ อาเนสิ. เถโร จ อฏฺฐปริกฺขาเร คเหตฺวา อนุคจฺฉิ. เนสาทา จ เถรํ อาเนตฺวา รญฺโญ ทสฺเสสิ.

සෝච තෙරණුවෝ මියන්මාර් (මරම්ම) දේශයෙහි බුද්ධ ශාසනය බැබළවීම සඳහා අරිමද්දන නගරයට පැමිණ, නගරයට නොදුරු එක්තරා වනාන්තරයක වැඩසිටියහ. එකල්හි දේවේන්ද්‍ර වූ සක්දෙවිඳු එක් වැද්දෙකු මුළා කොට (පොළඹවා) ඔහුට ඒ තෙරණුවන්ව පෙන්වීය. එකල්හි වැද්දාට මෙසේ සිතුණි: 'මොහු අමනුෂ්‍යයෙක් වූ යක්ෂයෙක් විය හැකිය. ඉදින් මිනිසෙක් වන්නේ නම්, වනචාරී (මිලක්ඛ) ජාතිකයෙක් විය යුතුය' යනුවෙනි. මෙසේ සිතා රජුට පෙන්වීම පිණිස (තෙරණුවන්ව) නගරයට කැඳවාගෙන ආවේය. තෙරණුවෝ ද අටපිරිකර ද රැගෙන ඔහු පසුපස වැඩම කළහ. වැද්දා ද තෙරණුවන් කැඳවාගෙන අවුත් රජුට පෙන්වීය.

ราชา ทิสฺวา สนฺตินฺทฺริโย อยํ, น มิลกฺขุชาติโก, อิมสฺส อพฺภนฺตเร สารธมฺโม อตฺถิ มญฺเญติ ลทฺธสูริโยภาสํวิย ปทุมํ ผุลฺลจิตฺตํ หุตฺวา วีมํเสตุกาโม เถรํ อาห,– อตฺตโน สารุปฺปํ อาสนํ ญตฺวา นิสีทาหีติ.

රජතුමා (තෙරණුවන්) දැක, 'මොහු සංවර වූ ඉන්ද්‍රියයන් ඇත්තෙකි, වනචාරී ජාතිකයෙක් නොවේ; මොහු තුළ උතුම් ධර්මයක් ඇතැයි සිතමි' යි සූර්යාලෝකය ලැබ පිපුණු නෙළුමක් මෙන් ප්‍රීතිමත් වූ සිත් ඇතිව, විමසා බලනු කැමැත්තේ තෙරණුවන්ට මෙසේ කීවේය: 'තමන් වහන්සේට සුදුසු අසුනක් දැන එහි වැඩසිටින සේක්වා' යනුවෙනි.

เถโร จ ราชปลฺลงฺกํ อารุหิตฺวา นสีทิ. ราชา จ อยํ อคฺคาสเน [Pg.65] นิสีทิ, อวสฺสํ อคฺคปุคฺคโล ภเวยฺยาติ จินฺเตตฺวา ตฺวํ กสฺส ญาติ, กสฺส ภิสฺโส, กุโต อาคโตสีติ ปุจฺฉิ. เถโร จ เอวมาห,– โลกสฺมึ โย นวคุณสมฺปนฺโน ภควา สมฺมาสมฺพุทฺโธ, ตสฺสาหํ ญาติ, โสภควาเยว มมาจริโย, ภิกฺขุสงฺฆสฺส นิสินฺนฏฺฐานโต อาคโตมฺหีติ.

තෙරණුවෝ ද රාජාසනයට නැඟ එහි වැඩසිටියහ. එවිට රජතුමා 'මොහු ශ්‍රේෂ්ඨතම අසුනෙහි වැඩසිටියේය, ඒකාන්තයෙන්ම උතුම් පුද්ගලයෙක් විය යුතුය' යි සිතා, 'ඔබ වහන්සේ කාගේ ඥාතියෙක්ද? කාගේ ශිෂ්‍යයෙක්ද? කොහේ සිට වැඩම කළ සේක්ද?' යි ඇසීය. තෙරණුවෝ ද මෙසේ වදාළහ: 'ලෝකයෙහි යම් නව අරහාදී බුදුගුණයෙන් සමන්විත භාග්‍යවත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙනෙක් වෙත්ද, මම උන්වහන්සේගේ ඥාතියෙක්මි. ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේම මාගේ ආචාර්යවරයාණෝය. මම භික්ෂු සංඝයා වැඩසිටින ස්ථානයේ සිට පැමිණියෙමි' යනුවෙනි.

ราชา จ โสมนสฺสปฺปตฺโต หุตฺวา อาห, ตว อาจริเยน เทสิตํ ธมฺมํ เอกเทสโต เทเสหีติ. อถ ยถา สิริธมฺมาโสกรญฺโญ นิคฺโรธสามเณเรน อปฺปมาทธมฺโม เทสิโต, เอวํ อปฺปมาทธมฺมํเยว เถโร เทเสสิ.

රජතුමා ද බෙහෙවින් සතුටට පත්ව, 'ඔබ වහන්සේගේ ආචාර්යවරයන් වහන්සේ දේශනා කළ ධර්මයෙන් ස්වල්පයක් දේශනා කරන සේක්වා' යි සැළ කළේය. එකල්හි ශ්‍රී ධර්මාශෝක රජුට නිග්‍රෝධ සාමණේරයන් වහන්සේ විසින් අප්‍රමාද ධර්මය දේශනා කරන ලද පරිද්දෙන්ම, තෙරණුවෝ ද අප්‍රමාද ධර්මයම දේශනා කළහ.

ราชา จ ปุน อาห,– กุหึ ทานิ สมฺมาสมฺพุทฺโธ นิสีทติ, เตน ปน เทสิโต ธมฺโม กติปฺปมาโณ, ตสฺส สาวกา ปน กติปฺปมาณา, ตุมฺหาทิสา อญฺเญ อตฺถิ วา มา วาติ. อิทานิ อมฺหากํ อาจริโย สมฺมาสมฺพุทฺโธ ปรินิพฺพุโต, ธาตุโยเยว อิทานิ อตฺถิ, เตน ปน เทสิโต ธมฺโม จตุราสีติธมฺมกฺขนฺธสหสฺสปฺปมาโณ, สุธมฺมปุเร ปิฏกตฺตยํ ยุคฬวเสน ตึสวิธา อตฺถิ, มยา อญฺโญ ปรมตฺถ สมฺมุติวเสน ทุวิโธปิ สงฺโฆ อตฺถีติ.

රජතුමා නැවතත් මෙසේ ඇසීය: 'දැන් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ කොහි වැඩසිටින සේක්ද? උන්වහන්සේ දේශනා කළ ධර්මය කෙතරම් ප්‍රමාණයක්ද? උන්වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයන් කෙතරම් ප්‍රමාණයක් සිටිත්ද? ඔබ වහන්සේ වැනි වෙනත් අය සිටිත්ද නැද්ද?' (එවිට තෙරණුවෝ මෙසේ පැවසූහ:) 'දැන් අපගේ ආචාර්ය වූ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ පිරිනිවන් පා වදාළ සේක. දැන් ඉතිරිව ඇත්තේ ශාරීරික ධාතූන් වහන්සේලා පමණි. උන්වහන්සේ දේශනා කළ ධර්මය අසූහතර දහසක් ධර්මස්කන්ධ ප්‍රමාණයකි. සුධම්ම පුරයෙහි ත්‍රිපිටකය යුගල වශයෙන් තිස් වැදෑරුම්ව පවතී. මා හැර පරමාර්ථ හා සම්මුති වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වූ වෙනත් සංඝයා වහන්සේලා ද වැඩසිටිති' යනුවෙනි.

ตํ สุตฺวา ราชา ภิยฺโยโสมตฺตาย ปสนฺโน หุตฺวา ปุน อาโรเจสิ,– มม ภนฺเต อิมสฺมึ ปจฺจกฺเข นตฺถิ ตยา อญฺโญ นาโถ, อชฺชภคฺเค ปาณุเปตํ มํ อุปาสโกติ ธาเรหิ, ตว โอวาทํ อหํ สิรสา ปฏิคฺคณฺหิสฺสามีติ.

එය ඇසූ රජතුමා වඩාත් පැහැදීමට පත්ව නැවතත් මෙසේ සැළ කළේය: 'ස්වාමීනී, මාගේ මේ දේශයෙහි ඔබ වහන්සේ හැර වෙනත් පිහිටක් මට නැත. අද පටන් මා දිවි හිමියෙන් සරණ ගිය උපාසකයෙකු ලෙස පිළිගන්නා සේක්වා! ඔබ වහන්සේගේ අවවාද මම හිස් මුදුනින් පිළිගනිමි' යනුවෙනි.

ตโต ปจฺฉา อรญฺญกงฺคารเห ฐาเน วิหารํ การาเปตฺวา อทาสิ. สมณกุตฺตกานมฺปิ วาทํ ภินฺทิ, ยถา ปน สุวณฺณปาตึ ลภิตฺวา สุวณฺณภาชนํ ลภิตฺวา มตฺติกาภาชนนฺติ. สกเลปิ จ รฏฺเฐ สมณกุตฺตกานํ วาทํ ชหาเปสิ. ตสฺมิญฺจ กาเล สมณกุตฺตกา หีนลาภา หุตฺวา เถรสฺส อุปนาหํ พนฺธึสุ. เต ปน สมณกุตฺตกา อรญฺเญ นิสฺสามิกาวิย [Pg.66] โกเลยกา สุนขา อนาถา หุตฺวา กายิกเจตสิกทุกฺขํ ลภึสุ.

ඉන්පසුව වනාන්තරයේ සුදුසු ස්ථානයක විහාරයක් කරවා පූජා කළේය. රන් තලියක් ලැබුණු පසු මැටි බඳුන බැහැර කරන්නාක් මෙන්, මහණ වෙස්ගත් වංචනිකයන්ගේ (සමණකුත්තකයන්ගේ) මතවාදය ද බිඳ දැමීය. මුළු රටෙහිම ඒ වංචනිකයන්ගේ මතවාදයන් දුරු කරවීය. එකල්හි ඒ මහණ වෙස්ගත්තෝ ලාභ සත්කාරවලින් පිරිහී තෙරණුවන් කෙරෙහි වෛර බැඳගත්හ. ඔවුහු වනාන්තරයෙහි හිමිකරුවෙකු නැති වල් බල්ලන් මෙන් අනාථ වී කායික හා මානසික දුක් වින්දාහ.

ราชา จ ตมตฺถํ ญตฺวา ยถา สมณกุตฺตกา นาภิภวนฺติ, ตถา อารกฺขํ ฐเปสิ. เต จ สมณกุตฺตเก เสตวตฺถํ นิวาสาเปตฺวา อาวุธคาหโยธภาเวน ราชกมฺเม นิโยชาเปสิ. เถโร จ สาสเน ปสนฺเน ชเน ปพฺพาเชตฺวา อุปสมฺปาเทตฺวา สาสนํ วิโสธาเปสิ. ราชา จ อิมสฺมึ รฏฺเฐ โปราณิกา ราชาโน สมณกุตฺตกานํ วาทํ คเหตฺวา รชฺชํ กาเรสุํ, สเจ หิ ปน เตสํ อนตฺถกรชฺชํ ปุน คณฺหาเปตุํ สกฺกุเณยฺยํ, เอวํ สติ อหํ เตสํ อนตฺถกรชฺชํ อปเนตฺวา สาตฺถกรชฺชํ คณฺหาเปตุมิจฺฉามีติ อนุโสจีติ.

රජතුමා ද ඒ බව දැන, ඒ වංචනිකයන්ට තෙරණුවන්ව මැඩපැවැත්වීමට නොහැකි වන සේ ආරක්ෂාව සැලසුවේය. තවද ඒ මහණ වෙස්ගත්තන්ට සුදු වස්ත්‍ර අන්දවා, අවිගත් සෙබළුන් ලෙස රාජ්‍ය සේවයෙහි යෙදෙව්වේය. තෙරණුවෝ ද ශාසනය කෙරෙහි පැහැදුණු ජනයා පැවිදි කරවා, උපසම්පන්න කරවා ශාසනය පිරිසිදු කළහ. රජතුමා ද 'මේ රටෙහි පෙර රජවරු මහණ වෙස්ගත් වංචනිකයන්ගේ මතවාද පිළිගෙන රාජ්‍යය කළහ. ඉදින් ඔවුන්ගේ ඒ අනර්ථකාරී මතවාදයන් නැවත ඇති නොවන සේ වැළැක්විය හැකිනම්, මම ඔවුන්ගේ ඒ අනර්ථකාරී ක්‍රමය බැහැර කර සැබෑ අර්ථවත් දහම් මඟක් ඇති කිරීමට කැමැත්තෙමි' යි කල්පනා කළේය.

อยํ ปน ปริตฺตนิทานาคตฏฺฐุปฺปตฺติ, –

මේ වනාහි පිරිත් නිදානයෙහි එන උත්පත්ති කථාවයි.

สีหฬทีเป กิร วิปฺปวาสีนคเร นิสินฺโน เอโก ภิกฺขุอุปทฺวาราวตีนครํ คนฺตฺวา ปริยตฺตึ อุคฺคณฺหิ. ตโต ปจฺฉา สุธมฺม ปุรํ คนฺตฺวา ปริยตฺตึ อุคฺคณฺหิ. ตสฺมิญฺจ กาเล สิริเขตฺตนคเร ปาฏลิรุกฺเข เอโก คนฺโถ อตฺถีติ สุตฺวา สุธมฺมปุรโต สิริเขตฺตนครํ อคมาสิ. อนฺตรามคฺเค ลุทฺธโก เถรํ ปสฺสิตฺวา อยํ ยกฺโขติ มญฺญิตฺวา คเหตฺวา อนุรุทฺธรญฺโญ ทสฺเสสิ.

ලක්දිව විප්පවාසී නගරයෙහි විසූ එක්තරා භික්ෂූන් වහන්සේ කෙනෙක් උපද්වාරාවතී නගරයට වැඩම කර පරියත්ති ධර්මය හැදෑරූහ. ඉන්පසුව සුධම්ම පුරයට වැඩම කර පරියත්ති ධර්මය හැදෑරූහ. එකල්හි සිරිකෙත්ත නගරයෙහි පාඨලී වෘක්ෂයෙහි එක්තරා ග්‍රන්ථයක් තිබේ යැයි අසා, උන්වහන්සේ සුධම්ම පුරයේ සිට සිරිකෙත්ත නගරයට වැඩම කළහ. මඟ අතරතුරදී වැද්දෙකු තෙරණුවන් දැක 'මොහු යක්ෂයෙකැ'යි සිතා උන්වහන්සේව අල්ලාගෙන අනුරුද්ධ රජුට පෙන්වීය.

ตทา ราชา เถรํ ปุจฺฉิ,– โก ปน ตฺวนฺติ. อหํ มหาราช โคภมสฺส สาวโกติ. ปุน ราชา ปุจฺฉิ,–ติณฺณํ ปน รตนานํ กีทิโสติ. เถโร อาห,– มโหสธปณฺฑิโตวิย มหาราช พุทฺโธ ทฏฺฐพฺโพ, อุมงฺโควิย ธมฺโม, วิเทหเสนา วิย สงฺโฆติ. เอวํ อุปมาหิ ปกาสิโต ราชา ปุน ปุจฺฉิ,–กึ นุโข อิเม โคตมสฺส สาวกาติ. น โข มหาราช อิเม โคตมสฺส สาวกา, อิเม ปน อมฺเหหิ วิสภาคา สมณกุตฺตกาเย วาติ. เอวํ วุตฺเต ตโต ปฏฺฐาย เต สมณกุตฺตเก วิชหิ, ติณํ วิย นาติมญฺญิ. ปาฏลิรุกฺขสุ สิรโตปิ [Pg.67] ลทฺธํ เตสํ คนฺถํ ลทฺธฏฺฐาเนเยว อคฺคินา ฌาเปสิ. ตมฺปิ ฐานํ ยาวชฺชตนา อคฺคิฌาปนถลนฺติ ปากฏนฺติ.

එකල්හි රජතුමා තෙරණුවන්ගෙන්, 'ඔබ වහන්සේ කවුද?' යි ඇසීය. 'මහාරාජයෙනි, මම ගෝභමයන්ගේ ශ්‍රාවකයෙක්මි' යි තෙරණුවෝ වදාළහ. නැවතත් රජතුමා 'ත්‍රිවිධ රත්නය කෙබඳුද?' යි ඇසීය. තෙරණුවෝ මෙසේ වදාළහ: 'මහාරාජයෙනි, බුදුරජාණන් වහන්සේ මහෞෂධ පණ්ඩිතයන් වැනිය, ධර්මය උමඟ වැනිය, සංඝයා වහන්සේ විදේහ රජුගේ සේනාව වැනිය' යනුවෙනි. මෙසේ උපමා මඟින් පහදා දුන් කල රජතුමා නැවතත්, 'මොවුහු ද ගෞතමයන්ගේ ශ්‍රාවකයෝද?' යි ඇසීය. 'මහාරාජයෙනි, මොවුහු ගෞතමයන්ගේ ශ්‍රාවකයෝ නොවෙති; මොවුහු අප හා සමාන නොවන මහණ වෙස්ගත් වංචනිකයෝය' යි පැවසූහ. මෙසේ වදාළ කල එතැන් පටන් රජතුමා ඒ මහණ වෙස්ගත්තන් බැහැර කළ අතර, ඔවුන් තණකොළයක් තරම්වත් මායිම් නොකළේය. පාඨලී වෘක්ෂය මුදුනෙන් හමු වූ ඔවුන්ගේ ඒ ග්‍රන්ථය ද ලැබුණු ස්ථානයේදීම ගින්නෙන් දවා අළු කර දැමීය. ඒ ස්ථානය අද දක්වාත් 'ගිනි තැබූ තැන්න' නමින් ප්‍රසිද්ධව පවතී.

เถโร จ วิมาน วตฺถุํ รญฺโญ เทเสสิ. ราชา จ ปสีทิตฺวา สิริเขตฺตนครโต อริมทฺทนนครํ ปจฺจาคมนกาเล อาเนสิ.

තෙරණුවෝ රජතුමාට විමානවස්තු දේශනාව සිද්ධ කළහ. රජතුමා ද පැහැදීමට පත්ව, සිරිකෙත්ත නගරයේ සිට නැවත අරිමද්දන නගරයට පැමිණෙන විට තෙරණුවන්ව ද කැඳවාගෙන ආවේය.

อิทํ ปน ปาฏลิสุสิเร ลทฺธคนฺถสฺส การณํ,- เตสญฺหิ สมณกุตฺตกานํ อพฺภนฺตเร เอโก อุปายจฺเฉโก สมณกุตฺตโก อตฺตโน วาทานุรูปํ คนฺถํ กตฺวา สิริเขตฺตนคเร ทฺวตฺตึสรตนกฺขนฺธสฺส ปาฏลิรุกฺขสฺส สุสิเร ปเวเสตฺวา ปุนปฺปุนํ อุทเกน เตเมตฺวา มตฺติกาย ลิมฺเปตฺวา ปุน ตจํ อุปฺปาเทตฺวา อุฏฺฐาเปสิ. ตทา มยํ สุปิเน ปาฏลิรุกฺเข สารคนฺโถ อตฺถพฺยญฺชนสมฺปนฺโน เอโก อตฺถีติอิ ปสฺสามาติ โกลาหลํ อุปฺปาเทสุํ. ตํ สุตฺวา ราชา สิริเขตฺตนครํ คนฺตฺวา ตํ ปาฏลิรุกฺขํ ภินฺทิตฺวา คเวเสนฺโต ตํ คนฺถํ ลภิ. คนฺเถ ปน สกวาทวเสน สมณกุตฺตกสามญฺญตา อีทิสาเยว, เอเต โคตมาสาวกา โหนฺติอิ, เอเตสํเยว อาจาโร สคฺคมคฺคปถภูโตติ เอวมาทีหิ การเณหิ วุตฺตํ. ราชา จ ปสีทิตฺวา สมณกุตฺตกานํ พหูนิ ทาตพฺพานิ อทาสิ. ตโต ปจฺฉา เถรสฺส ธมฺมกถํ สุตฺวา ตํ อคฺคินา ฌาเปสีติ เอวํ สมณกุตฺตกานํ วจนํ สุตฺวา สิริเขตฺตนครํ คนฺตฺวา อริมทฺทนนครํ ปจฺจาคจฺฉนฺโต เถรํ อาเนสีติ ทฏฺฐพฺพํ. อริมทฺทนนครํ สมฺปตฺตกาเล เชตวนํ นาม วิหารํ การาเปตฺวา อทาสิ. เถโร จ ตตฺถ สาสานํ วิโสเธตฺวา นิสีทิ. ราชา เทวสิกํ อุทกํ อาเนตฺวา อคฺคมเหสี ปน เทวสิกํเยว ปิณฺฑปาตํ อาเนตฺวา โภเชสิ. อุปฺปนฺนกงฺขา กาเลปิ ตํตํกงฺขาฏฺฐานํ ปุจฺฉีติ.

තවද, පළොල් ගසක බෙනෙහි තිබී මෙම ග්‍රන්ථය ලැබීමට හේතුව මෙසේය: ඒ ව්‍යාජ මහණුන් අතර සිටි එක්තරා උපක්‍රමශීලී ව්‍යාජ මහණෙක් තමාගේ වාදයට අනුකූල වන සේ ග්‍රන්ථයක් සකස් කොට, සිරිකෙත්ත නුවර පිහිටි රියන් තිස්දෙකක් පමණ විශාල කඳක් ඇති පළොල් ගසක බෙනෙහි එය බහා, නැවත නැවතත් දියෙන් තෙමා, මැටියෙන් ආලේප කොට, නැවත පොත්ත වැඩෙන්නට සලස්වා එය වැසී යාමට සැලැස්වීය. ඉන්පසු, 'අපට සිහිනයෙන් පෙනුණේ මේ පළොල් ගසේ අර්ථ හා ව්‍යංජනවලින් සම්පූර්ණ වූ සාරවත් ග්‍රන්ථයක් ඇති බවයි' කියා ඔවුහු මහත් ඝෝෂාවක් පැතිරවූහ. එය ඇසූ රජතුමා සිරිකෙත්ත නුවරට ගොස්, ඒ පළොල් ගස කප්පවා සොයද්දී එම ග්‍රන්ථය සොයා ගත්තේය. ඒ ග්‍රන්ථයෙහි තමන්ගේ වාදය අනුව 'ව්‍යාජ මහණුන්ගේ ස්වභාවය මෙබඳුය, මොවුහුම ගෞතම ශ්‍රාවකයෝ වෙති, මොවුන්ගේම පැවැත්ම ස්වර්ග මාර්ගය වන්නේය' ආදී කරුණු දක්වා තිබුණි. රජතුමා ද පැහැදීමට පත්ව, ව්‍යාජ මහණුන්ට දිය යුතු බොහෝ දෑ පරිත්‍යාග කළේය. ඉන්පසුව (අරහන්ත) තෙරුන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව අසා, ඒ ව්‍යාජ ග්‍රන්ථ ගින්නෙන් දවා දැමුවේය. මෙසේ ව්‍යාජ මහණුන්ගේ වචන අසා සිරිකෙත්ත නුවරට ගොස්, නැවත අරිමද්දන නුවරට පැමිණෙන අතරතුර තෙරුන් වහන්සේව කැඳවාගෙන ආ බව දත යුතුය. අරිමද්දන නුවරට පැමිණි කල්හි ජේතවනය නමින් විහාරයක් කරවා උන්වහන්සේට පූජා කළේය. තෙරුන් වහන්සේ ද එහි වැඩවසමින් ශාසනය පිරිසිදු කළහ. රජතුමා දිනපතා පැන් ද, අග්‍රමහේෂිකාව දිනපතාම පිණ්ඩපාතය ද ගෙනැවිත් පූජා කළාය. රජතුමා තමාට සැකයක් උපන් සෑම අවස්ථාවකදීම ඒ ඒ සැක සහිත තැන් තෙරුන් වහන්සේගෙන් විමසා දැන ගත්තේය.

อยํ ปน สาสนปฺปเวณิยาคตฏฺฐุปฺปตฺติ,–

මෙය වනාහි ශාසන පරම්පරාවෙන් පැවත එන ඉතිහාස ප්‍රවෘත්තියයි:

สุธมฺมปุเร หิ สมาปตฺติลาภี อโนมทสฺสี นาม เถโร [Pg.68] โสณุตฺตรตฺเถรานํ วํสานุรุกฺขณวเสน สทฺธึ ปญฺจหิ ภิกฺขุ สเตหิ นิสีทิ. ตสฺส ปน ปธานสิสฺโส อธิสีโลนาม, ตสฺส ปธานสิสฺโส ปฺรานทสฺสี นาม, ตสฺส ปธานสิสฺโส กาโฬ นาม, ตสฺส ปธานสิสฺโส อรหนฺโต นาม, ตสฺส ปธานสิสฺโส อริยวํโส นามาติ.

සුධම්ම පුරයෙහි සමාපත්තිලාභී වූ 'අනෝමදස්සී' නම් තෙරණුවෝ සෝණුත්තර තෙරුන් වහන්සේලාගේ වංශය ආරක්ෂා කරනු පිණිස භික්ෂූන් වහන්සේලා පන්සියයක් සමඟ වැඩසිටියහ. උන්වහන්සේගේ ප්‍රධාන ශිෂ්‍යයා 'අධිසීල' නම් විය. ඔහුගේ ප්‍රධාන ශිෂ්‍යයා 'ප්‍රාණදස්සී' නම් විය. ඔහුගේ ප්‍රධාන ශිෂ්‍යයා 'කාළ' නම් විය. ඔහුගේ ප්‍රධාන ශිෂ්‍යයා 'අරහන්ත' නම් විය. ඔහුගේ ප්‍රධාන ශිෂ්‍යයා 'අරියවංශ' නම් විය.

อิทญฺจ วจนํ-โก ปเนส อุตฺตราชีวมหาเถโรติ. อยญฺหิ เถโร รามญฺญเทสิยปุตฺโต อริยวํสตฺเถรสฺส สิสฺโส. อริยวํสตฺเถโร ปน กปฺปุงฺคนครวาสี มหากาฬตฺเถรสฺส สิสฺโส. โส ปน สุธมฺมนครวาสิโน ปฺรานทสฺสี มหาเถรสฺส สิสฺโสติ กลฺยาณี สิลาเลขเน วุตฺตวจเนน น สเมติ. เอวมฺปิ สติ ยถิจฺฉิต อธิปฺปาโย น นสฺสตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

'මේ උත්තරාජීව මහා තෙරුන් වහන්සේ කවුරුන්ද?' යන මේ ප්‍රකාශය සම්බන්ධයෙන්: මේ තෙරුන් වහන්සේ රාමඤ්ඤ දේශයේ උපන්, අරියවංශ තෙරුන්ගේ ශිෂ්‍යයාය. අරියවංශ තෙරුන් වහන්සේ කප්පුංග නගරයේ විසූ මහා කාළ තෙරුන්ගේ ශිෂ්‍යයාය. උන්වහන්සේ ද සුධම්ම නගරයේ විසූ ප්‍රාණදස්සී මහා තෙරුන්ගේ ශිෂ්‍යයාය යන කල්යාණී සෙල්ලිපියෙහි සඳහන් ප්‍රකාශය සමඟ මෙය නොගැලපේ. එසේ වුවද, අපේක්ෂිත අර්ථය මෙයින් නැති නොවන බව දත යුතුය.

เอวํ นานาจริยานํ วาโท นานากาเรน ทิสฺสมาโนปิ อรหนฺตตฺเถรสฺส อริมทฺทนนคเร สาสนํ อนุคฺคเหตฺวา ปติฏฺฐานตาเยเวตฺถ ปมาณนฺติ กตฺวา นาวมญฺญิตพฺโพ. สพฺเพสญฺหิ อาจริยานํ วาเทปิ อรหนฺตตฺเถโร อริมทฺทนนครํ อาคนฺตฺวา สาสนํ ปติฏฺฐาเปสีติ อตฺโถ อิจฺฉิตพฺโพเยวาติ.

මෙසේ විවිධ ඇදුරන්ගේ මත එකිනෙකට වෙනස් ආකාරයෙන් පෙනෙන්නට තිබුණ ද, අරහන්ත තෙරුන් වහන්සේ අරිමද්දන පුරයෙහි ශාසනයට අනුග්‍රහ දක්වා එය පිහිටුවීමම මෙහිලා ප්‍රධාන සාක්ෂිය ලෙස සලකා එය අවඥාවට ලක් නොකළ යුතුය. සියලුම ආචාර්යවරුන්ගේ මතයන්හි ද අරහන්ත තෙරුන් වහන්සේ අරිමද්දන නුවරට වැඩම කොට ශාසනය පිහිටුවූ සේක යන අර්ථයම පිළිගත යුතු බැවිනි.

อรหนฺตตฺเถโร ปน มูลนาเมน ธมฺมทสฺสีติ ปากโฏ สุธมฺมปุรวาสี สีลพุทฺธิตฺเถรสฺส สิสฺโสติ ทฏฺฐพฺโพ. โส จ เถโร ปุพฺเพว ปพฺพชฺชกาลโต จตูสุ เวเทสุ สิกฺขิตสิปฺโป. ปพฺพชิตฺวา ปน สาฬกถํ ปิฏกตฺตยํ อุคฺคณฺหิตฺวา ปารํ คนฺตฺวา สพฺพตฺถ ปากโฏ. โสกฺกตยนครํ อเนตฺวา มนุสฺสา ปูเชนฺติ. ตตฺถ ทสวสฺสานิ วสิตฺวา ปุน สุธมฺมปุรํ อาคนฺตฺวา อรญฺญวาสํ สมาทิยิ.

අරහන්ත තෙරුන් වහන්සේ මුල් නාමයෙන් 'ධම්මදස්සී' නමින් ප්‍රකට වූ, සුධම්ම පුරවාසී සීලබුද්ධි තෙරුන් වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයෙකු ලෙස දත යුතුය. ඒ තෙරුන් වහන්සේ පැවිදි වීමටත් පෙර සිටම සිව්වේදයෙහි ශිල්ප හදාළ කෙනෙකි. පැවිදි වූ පසු, අටුවා සහිත ත්‍රිපිටකය උගෙන එහි පරතෙරට පත්ව සෑම තැනකම ප්‍රසිද්ධ වූහ. මිනිස්සු උන්වහන්සේ සොක්කටය නුවරට වැඩම කරවා පූජා උපහාර පැවැත්වූහ. එහි වසර දහයක් වාසය කොට නැවත සුධම්ම පුරයට පැමිණ ආරණ්‍යවාසී ප්‍රතිපදාව සමාදන් වූහ.

ตโต ปจฺฉา ชินจกฺเก เอกสฏฺฐาธิเก ปญฺจสเต สหสฺเสจ สมฺปตฺเต กลิยุเค เอกูนาสีตาธิเก ติสเต สมฺปตฺเต อนุรุทฺธราชา รชฺชํ ปาปุณิ. ตทา อริมทฺทนนคเร สมณกุตฺตกา [Pg.69] มยํ โคตมสาวกาติ วตฺวา ตึสตึสวคฺคา หุตฺวา นิสีทึสุ. วคฺควเสน กิร สหสฺสมตฺตาติ. อนุรุทฺธราชา จ เตสํ สมณกุตฺตกานํ อาคาริยาพฺรหฺมจริยาทีนิ สุตฺวา น ปสีทิ. เอวมฺปิ ปเวณิยา อาคภตฺตา น ปชหิ. อรหนฺตํ ปน เถรํ ปสฺสิตฺวา ตโต ปฏฺฐาย เตสํ สมณกุตฺตกานํ นิพทฺธวตฺตานิ ภินฺทิตฺวา สาสเน ปสีทิ.

ඉන්පසු බුද්ධ වර්ෂ එක්දහස් පන්සිය හැට එකක් (1561) වන කල්හි ද, කලියුග වර්ෂ තුන්සිය හැත්තෑ නවය (379) වන කල්හි ද, අනුරුද්ධ රජතුමා රාජ්‍යත්වයට පත් විය. එකල්හි අරිමද්දන නුවර ව්‍යාජ මහණෝ 'අපි ගෞතම ශ්‍රාවකයෝ වෙමු' යි පවසමින්, තිස් තිස් දෙනා... බැගින් කණ්ඩායම් ගැසී වාසය කළහ. කණ්ඩායම් වශයෙන් ගත් කල ඔවුහු දහසක් පමණ වූහ. අනුරුද්ධ රජතුමා ඒ ව්‍යාජ මහණුන්ගේ ගිහි ගෙවල් පැවැත්වීම, අබ්‍රහ්මචර්යාව ආදී ක්‍රියා කලාපයන් ගැන අසා ඔවුන් කෙරෙහි නොපැහැදුණේය. එසේ වුවද පරම්පරාවෙන් පැවත ආ බැවින් ඔවුන්ව අත්හැරියේ නැත. එහෙත් අරහන්ත තෙරුන් වහන්සේ දුටු තැන සිට, ඒ ව්‍යාජ මහණුන්ගේ නිත්‍ය වත්පිළිවෙත් බිඳ දමා සැබෑ ශාසනය කෙරෙහි පැහැදුණේය.

อิทํ มรมฺมมณฺฑเล ตมฺพทีปรฏฺเฐ อริมทฺทนนคเร อรหนฺตํ.

මෙය මරම්ම මණ්ඩලයේ තම්බදීප රටෙහි අරිමද්දන නුවර අරහන්ත...

นาม เถรํ ปฏิจฺจ ตติยํ สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ.

...නම් තෙරුන් වහන්සේ ඇසුරෙන් සිදු වූ තුන්වන ශාසන ප්‍රතිෂ්ඨාපනයයි.

ตสฺมิญฺจ กาเล อรหนฺตตฺเถโร อนุรุทฺธราชานํ อาห,-ตีสุ สาสเนสุ ปริยตฺติสาสเน ติฏฺฐนฺเตเยว ปฏิปตฺติ สาสนํ ติฏฺฐติ, ปฏิปตฺติสาสเน ติฏฺฐนฺเตเยว ปฏิเวธสาสนํ ติฏฺฐติ, ยถา หิ คุนฺนํ สเตปิ สหสฺเสปิ วิชฺชมาเน ปเวณิป,ลิกาย เธนุยา อสติ โส วํโส สาปเวณี น ฆฬียติอิ, เอวเมวํ ธุตงฺคธรานํ ภิกฺขูนํ สเตปิ สหสฺเสปิ วิชฺชมาเน ปริยตฺติยา อนฺตรหิตาย ปฏิเวโธ นาม น โหติ, ยถา ปน นิมิกุมฺภิโย ชานนตฺถาย ปาสาณ ปิฏฺเฐ อกฺขเรสุ ฐปิเตสุ ยาว อกฺขรานิ ธรนฺติ, ตาว นิธิกุมฺภิโย นฏฺฐา นาม น โหนฺติ, เอวเมวํ ปริยตฺติยา ธรมานาย สาสนํ อนนฺตรหิตํ นาม โหติ, ยถา จ มหโต ตฬากสฺส ปาฬิยา ถิราย อุทกํ น ฐสฺสตีติ น วตฺตพฺพํ, อุทเก สติ ปทุมาทีนิ ปุปฺผานิ น ปุปฺผิสฺสนฺตีติ น วตฺตพฺพํ, เอวเมวํ มหาตฬากสฺส ถิรปาฬิสทิเส เตปิฏเก พุทฺธวจเน สติ อุทกสทิสา ปฏิปตฺติปูรกา กุลปุตฺตา นตฺถีติ น วตฺตพฺพํ, เตสุ สติ ปทุมาทิปุปฺผสทิโส ปฏิเวโธ นตฺถีติ น วตฺตพฺพํ, เอวํ เอกนฺตโต ปริยตฺติเมว ปมาณํ, ตสฺมา อนฺตมโส ทฺวีสุ ปาติโมกฺขสุ วตฺตมาเนสุปิ สาสนํ อนนฺตรหิตเมว, ปริยตฺติยา อนฺตรหิตาย สุปฺปฏิปนฺนสฺสาปิ ธมฺมาภิสมโย นตฺถิ, อนนฺตรหิตาย เอว ธมฺมาภิสมโย อตฺถิ[Pg.70], อิทานิปิ อมฺหากํ ปริยตฺติสาสนํ ปริปุณฺณํ นตฺถิ, สรีรธาตุโย จ นตฺถิ, ตสฺมา ยตฺถ ปริยตฺติสาสนํ สรีรธาตุโย จ อตฺถิ, ตตฺถ ปณฺณากาเรน สทฺธึ ทูตํ เปเสตฺวา อาเนตพฺพา, เอวํ สติ อมฺหากํ รฏฺเฐ ชินสาสนํ จิรกาลํ ปติฏฺฐหิสฺสตีติ.

එකල්හි අරහන්ත තෙරුන් වහන්සේ අනුරුද්ධ රජුට මෙසේ පැවසූහ: 'ත්‍රිවිධ ශාසනය අතුරෙන් පරියත්ති ශාසනය පවතින තාක් කල්ම ප්‍රතිපත්ති ශාසනය පවතී. ප්‍රතිපත්ති ශාසනය පවතින තාක් කල්ම ප්‍රතිවේධ ශාසනය පවතී. යම් සේ ගවයන් සියයක් දහසක් සිටියද, පරම්පරාව පවත්වා ගන්නා දෙනක (එළදෙනක) නැති කල්හි ඒ වංශය හා පරම්පරාව නොපවතී ද, එලෙසම ධුතාංගධාරී භික්ෂූන් සියයක් දහසක් වැඩසිටිය ද, පරියත්තිය (ධර්ම විනය ඉගෙනීම) අතුරුදහන් වූ කල්හි ප්‍රතිවේධයක් (ධර්මාවබෝධයක්) සිදු නොවේ. යම් සේ නිදන් සැළි ඇති තැන් හඳුනාගැනීම පිණිස ගල් පුවරුවල අකුරු කොටා තැබූ කල්හි, යම් තාක් ඒ අකුරු නොනැසී පවතී ද, ඒ තාක් ඒ නිදන් සැළි නැති වූවා යැයි නොකිය හැකි වේ ද, එලෙසම පරියත්තිය පවතින තාක් කල් ශාසනය අතුරුදහන් නොවේ. තවද, යම් සේ මහා වැවක වැව් බැම්ම ශක්තිමත්ව තිබේ නම් එහි ජලය රැඳී නොපවතී යැයි කිව නොහැකි ද, ජලය ඇති කල්හි නෙළුම් ආදී මල් නොපිපේ යැයි කිව නොහැකි ද, එලෙසම මහා වැවේ ශක්තිමත් බැම්ම බඳු වූ ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනය පවතින කල්හි, ජලය බඳු වූ ප්‍රතිපත්ති පුරන කුලපුත්‍රයන් නැතැයි කිව නොහැක. ඔවුන් සිටින කල්හි නෙළුම් මල් වැනි වූ ප්‍රතිවේධය (මාර්ගඵලාවබෝධය) නැතැයි කිව නොහැක. මෙසේ ඒකාන්තයෙන්ම පරියත්තියම ප්‍රධාන සාධකය වේ. එබැවින් අවම වශයෙන් ප්‍රාතිමෝක්ෂ දෙක (භික්ෂු-භික්ෂුණී ප්‍රාතිමෝක්ෂ) පවතින තාක් වුවද ශාසනය අතුරුදහන් නොවේ. පරියත්තිය අතුරුදහන් වූ කල්හි යහපත් ලෙස පිළිපදින්නෙකුට වුවද ධර්මාවබෝධයක් ලැබිය නොහැක. එය අතුරුදහන් නොවූ කල්හිම ධර්මාවබෝධය ලැබේ. දැනට අප සතුව පරියත්ති ශාසනය (ත්‍රිපිටකය) පරිපූර්ණව නැත. ශාරීරික ධාතූන් වහන්සේලා ද නැත. එබැවින් යම් තැනක පරියත්ති ශාසනය හා ශාරීරික ධාතූන් වහන්සේලා ඇත්ද, එතැනට පඬුරු පාස්සන සමඟ දූතයන් යවා ඒවා රැගෙන ආ යුතුය. එසේ වූ කල්හි අපගේ රටෙහි බුදු සසුන චිරකාලයක් පවතිනු ඇත.'

เอวํ ปน ภนฺเต สติ กตฺถ ยาจิสฺสามาติ. สุวณฺณภูมิรฏฺเฐ มหาราช สุธมฺมปุเร ตีหิ วาเรหิ ปิฏกตฺตยํ ลิขิตฺวา ฐเปสิ, สรีรธาตุโย จ พหู ตตฺถ อตฺถีติ. ราชา เอวํ ภนฺเตติ ปฏิคฺคณฺหิตฺวา พหู ปณฺณากาเร ปฏิยาเทตฺวา ราชเลขนํ ลิขิตฺวา อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตํ เอกํ อมจฺจํ ทูตํ กตฺวา เปเสสิ.

“ස්වාමීනි, එසේ නම් අප කොහෙන් (මේවා) ඉල්ලා සිටිමුද?” “මහාරාජයෙනි, ස්වර්ණභූමි රටෙහි සුධම්මපුරයෙහි තුන් වතාවක් ත්‍රිපිටකය ලියා තබා ඇත. එහි බොහෝ ශරීර ධාතූන් වහන්සේලාද වැඩසිටිති” යි පැවසූහ. රජතුමා “එසේය ස්වාමීනි” යි පිළිගෙන, බොහෝ පඬුරු පාකුඩ සූදානම් කර, රාජකීය ලිපියක් ලියා, අෂ්ටාංගයකින් (රාජදූත ගුණ අටකින්) සමන්නාගත එක් අමාත්‍යවරයෙකු දූතයෙකු කොට පිටත් කර හැරියේය.

สุธมฺมปุรินฺโท มโนหริ นาม ราชาปิ มจฺเฉรจิตฺโต หุตฺวา ตุมฺหาทิสานํ มิจฺฉาทิฏฺฐีนํ ฐาเน ปิฏกตฺตยํ สรีรธาตุโย จ ปหิณิตุํ น ยุตฺตา, ติโลกคฺคสฺส หิ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สาสนํ สมฺมาทิฏฺฐีนํ ฐาเนเยว ปติฏฺฐหิสฺสติ, ยถา นาม เกสรสีหราชสฺส วสา สุวณฺณปาติยํเยว, น มตฺติกาภาชเนติ.

සුධම්මපුරයේ අධිපති මනෝහරි නම් රජු ද මසුරු සිත් ඇත්තෙක් වී, “තොප වැනි මිථ්‍යාදෘෂ්ටිකයන් වෙසෙන ස්ථානයකට ත්‍රිපිටකය හා ශරීර ධාතූන් වහන්සේලා එවීමට නොසුදුසුය. ත්‍රිලෝකාග්‍ර වූ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනය පිහිටන්නේ සම්මාදෘෂ්ටිකයන්ගේ ස්ථානයකමය. එය හරියට කේසර සිංහ රාජයාගේ සිංහ තෙල් රන් බඳුනකම මිස මැටි බඳුනක නොරැඳෙන්නාක් මෙනි” යි (කීවේය).

ทูตา ปจฺจาคนฺตฺวา อนุรุทฺธรญฺโญ ตมตฺถํ อาโรเจสุํ. ตํ สุตฺวา อนุรุทฺธราชา กุชฺฌิ, ตตฺตกกปาเล ปกฺขิตฺตติลํวิย ตฏ ตฏายิ.

දූතයෝ පෙරළා පැමිණ අනුරුද්ධ රජුට ඒ බව සැළ කළහ. එය ඇසූ අනුරුද්ධ රජතුමා කිපී, රත් වූ කබලකට දැමූ තල මෙන් ‘පට පට’ හඬින් (කෝපයෙන්) පිපිරී ගියේය.

อถ ราชา นทีมคฺเคน นาวานํ อสีติสตสหสฺเสหิ นาวิกานํ โยธานํ อฏฺฐโกฏีหิ เสนํ พฺยูหิตฺวา ถลมคฺเคน สทฺธึ จตูหิ มหาโยธนายเกหิ หตฺถีนํ อสีติ สหสฺเสหิ อสฺสานํ นวุติอิสตสหสฺเสหิ โยธานํ อสีติโกฏิยา เสนํ พฺยูหิตฺวา สยเมว ยุชฺฌิตุํ สุธมฺมปรํ คจฺฉิ.

ඉක්බිති රජතුමා ගංගා මාර්ගයෙන් නැව් අසූ ලක්ෂයකින් ද, නාවික සෙබළුන් කෝටි අටකින් ද යුත් සේනාවක් සංවිධානය කොට, ගොඩබිම් මාර්ගයෙන් මහා සෙන්පතියන් සිව්දෙනෙකු ද සමඟ ඇතුන් අසූ දහසකින් ද, අසුන් අනූ ලක්ෂයකින් ද, සෙබළුන් කෝටි අසූවකින් යුත් සේනාවක් සංවිධානය කොට, තමන්ම යුද වැදීම පිණිස සුධම්මපුරය බලා ගියේය.

ตํ สุตฺวา มโนหริราชา สีตตสิโต หุตฺวา อตฺตโน [Pg.71] พหู โยเธ สํวิทหิตฺวา สุธมฺมปุรเยว ปฏิเสนํ กตฺวา นิสีทิ.

එය ඇසූ මනෝහරි රජු බියෙන් තැතිගත්තෙක් වී, තමාගේ බොහෝ සෙබළුන් සූදානම් කර, සුධම්මපුරයෙහිම ප්‍රති-සේනාවක් රඳවා බලා සිටියේය.

อถ อถพฺพณเวเท อาคตปฺปโยควเสน ปุนปฺปุนํ วายมนฺตาปิ นครมูลํ อุปสงฺกมิตุํ น สกฺกา. ตทา ราชา เวทญฺญุโน ปุจฺฉิ,–กสฺมา ปเนตฺถ นครมูลํ อุปสงฺกมิตุํ น สกฺโกมาติ. เวทญฺญุโน อาหํสุ,-อถพฺพณเวทวิธานํ มหาราช อตฺถิ มญฺเญติ. อถ ราชา ปถวิยํ นิทหิตฺวา มตกเฬวรํ อุทฺธริตฺวา มหาสมุทฺเท ขิเปสิ.

එකල අථර්වන් වේදයෙහි එන ප්‍රයෝගයන්ගේ බලයෙන් නැවත නැවතත් උත්සාහ කළ ද, නුවර ආසන්නයට පැමිණීමට ඔවුනට නොහැකි විය. එවිට රජතුමා වේද උගතුන්ගෙන්, “මෙහි නගරය අසලට ළඟා වීමට අපට නොහැකි මන්ද?” යි ඇසීය. වේද උගත්තු, “මහාරාජයෙනි, එහි අථර්වන් වේද ක්‍රමයක් යොදා ඇතැයි සිතමු” යි පැවසූහ. එවිට රජතුමා පොළොව හාරා, (එහි වළලා තිබූ) මළ සිරුර ගොඩගෙන මහා සාගරයට විසි කළේය.

เอกํ กิร มนุสฺสํ หินฺทุกุลํ เชงฺคุนามกํ กีฏํ ขาทาเปตฺวา ตํ มาเรตฺวา หตฺถปาทาทีนิ องฺคปจฺจงฺคานิ คเหตฺวา ฉินฺนฉินฺนานิ กตฺวา นครสฺส สามนฺตา ปถวิยํ นทหิตฺวา ฐเปสิ. ตทา ปน นครํ อุปสงฺกมิตุํ สกฺกา. นครญฺจ ปวิสิตฺวา อนุรุทฺธราชา มโนหริราชานํ ชีวคฺคาหํ คณฺหิ. สุธมฺมปุเร โปราณิกานํ ราชูนํ ปเวณีอาคตวเสน รตนมยมญฺชูสายํ ฐเปตฺวา ปูชิตํ สหธาตูหิ ปิฏกตฺตยํ คเหตฺวา มโนหริรญฺโญ สนฺตกานํ ทฺวตฺตึสหตฺถีนํ ปิฏฺฐิยํ อาโรเปตฺวา อาเนสิ.

හින්දු කුලයට අයත්, ‘ජෙංගු’ නම් වූ එක් මිනිසෙකුට පණුවන් ලවා කවමින් ඔහු මරා, ඔහුගේ අත් පා ආදී අඟපසඟ ගෙන, කැබලිවලට කපා නගරය අවට පොළොවෙහි වළලා තබා තිබුණි. (එය ඉවත් කළ) පසු නගරයට ළඟා වීමට හැකි විය. නගරයට ඇතුළු වූ අනුරුද්ධ රජතුමා මනෝහරි රජුව පණපිටින් අල්ලා ගත්තේය. සුධම්මපුරයෙහි පුරාණ රජවරුන්ගේ පරම්පරාගත උරුමයෙන් රුවන් කරඬුවක තැන්පත් කර පූජා කරන ලද, ධාතූන් වහන්සේලා සහිත ත්‍රිපිටකය ගෙන, මනෝහරි රජු සතු වූ තිස්දෙදෙනෙකුක් වූ ඇතුන්ගේ පිට මත පටවා රැගෙන ආවේය.

อริมทฺทนนครํ ปน ปตฺวา ธาตุโย รตนมยมญฺชูสายํ ฐเปตฺวา สิริสยนคพฺเภ รตนมญฺเจ สีโสปเทสสฺส สมีเป ฐเปสิ. ปิฏกตฺตยมฺปิ รตนมเย ปาสาเท ฐเปตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส อุคฺคหธารณาทิอตฺถาย นิยฺยาเทสิ. ตโต กิร อานีตํ ปิฏกตฺตยํ อุคฺคณฺหนฺตานํ อริยานํ สหสฺสมตฺตํ อโหสีติ.

අරිමද්දන නගරයට පැමිණි පසු, ධාතූන් වහන්සේලා රන් කරඬුවක තැන්පත් කර, සිරි යහන් ගැබෙහි වූ රන් ඇඳෙහි හිස තබන ස්ථානය අසල තැබීය. ත්‍රිපිටකය ද රන්මය ප්‍රාසාදයක තැන්පත් කර, භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ඉගෙනීම හා ධාරණය කිරීම ආදී ප්‍රයෝජනය පිණිස පූජා කළේය. එතැන් සිට රැගෙන එන ලද ත්‍රිපිටකය හදාරන උතුමන්ගේ (භික්ෂූන්ගේ) සංඛ්‍යාව දහසක් පමණ වූ බව කියනු ලැබේ.

สุธมฺมนครํ วิชยิตฺวา ปิฏเกน สทฺธึ ภิกฺขุสงฺฆํ อาเนตฺวา สาสนสฺส ปติฏฺฐาปนํ ชินจกฺเก เอกาธิเก ฉสเต วสฺสสหสฺเส กลิยุเค จ โสฬสาธิเก จตุสเต สมฺปตฺเตติ สิลาเลขเนสุ วุตฺตํ.

සුධම්ම නගරය ජයගෙන, ත්‍රිපිටකය ද සමඟ භික්ෂූන් වහන්සේලා කැඳවාගෙන විත් ශාසනය පිහිටුවීම ජින වර්ෂයෙන් 1601 වන වසරේදී ද, කලියුග වර්ෂයෙන් හාරසිය දහසය (416) වන වර්ෂයේදී ද සිදු වූ බව සෙල්ලිපිවල සඳහන් වේ.

อนุรุทฺธรญฺโญ กาเล ปุญฺญานุภาเวน ติอิณฺณํ รตนานํ ปริปุณฺณตฺตา [Pg.72] ปุณฺณคาโมติ สมญฺญา อโหสิ. จิรกาลํ อติกฺกนฺเต ณฺณการํ โลปวเสน มการสฺส จ นิคฺคหิต วเสน ปุคมีติ มรมฺมภาสาย โวหารียตีติ อนาคตวํสราชวํเสสุ วุตฺตํ.

අනුරුද්ධ රජුගේ කාලයේදී පින් බලයෙන් ත්‍රිවිධ රත්නයන්ගෙන් පරිපූර්ණ වූ බැවින් ‘පුණ්ණගාම’ (පූර්ණග්‍රාම) යන නාමය ප්‍රසිද්ධ විය. දිගු කලක් ගතවීමෙන් ‘ණ්ණ’ අක්ෂර ලෝප වීමෙන් ද ‘ම’ යන්න නිග්ගහීත වීමෙන් ද මියන්මාර් භාෂාවෙන් ‘පුගම්’ යනුවෙන් ව්‍යවහාර කරනු ලැබූ බව අනාගතවංශ රාජවංශයන්හි සඳහන් වේ.

อนุรุทฺธราชาเยว จตฺตาโร มหาโยเธ สีหฬทีปํ เปเสตฺวา ตโตปิ ปิฏกตฺตยํ อาเนสิ. สีหฬทีปโต อานีตปิฏกตฺตเยน สุธมฺมปุรโต อานีตปิฏกตฺตยํ อญฺญมญฺญํ โยเชตฺวา สํสนฺเทตฺวา อรหนฺตตฺเถโร วีมํเสสิ. ตทา คงฺคาทเกนวิย ยมุโนทกํ อญฺญมญฺญํ อนูนํ อนธิกํ อโหสิ. เตหิ ปิฏเกหิ อญฺญานิปิ วฑฺเฒตฺวา ติปิฏกคพฺเภ ฐเปตฺวา ปูเชสิ. เตสุ เตสุ ฐาเนสุปิ ปติฏฺฐาเปสิ.

අනුරුද්ධ රජතුමාම මහා යෝධයන් සිව්දෙනෙකු සිංහලද්වීපයට පිටත් කර හැර, එහෙන් ද ත්‍රිපිටකය ගෙන්වා ගත්තේය. සිංහලද්වීපයෙන් රැගෙන ආ ත්‍රිපිටකය ද, සුධම්මපුරයෙන් රැගෙන ආ ත්‍රිපිටකය ද එකිනෙක සසඳමින් අරහන්ත තෙරණුවෝ විමසා බැලූහ. එකල ගංගා නදියේ ජලය හා යමුනා නදියේ ජලය මෙන් (ඒවා) එකිනෙකට අඩු වැඩි නොවී සමාන විය. ඒ ත්‍රිපිටක ග්‍රන්ථයන්ගෙන් තවත් පිටපත් ලියවා දියුණු කර, ත්‍රිපිටක මන්දිරයෙහි තැන්පත් කර පූජා කළේය. ඒ ඒ ස්ථානයන්හිද පිහිටුවූයේය.

มโนหริราชานมฺปิ มฺรงฺกปา นาม เทเส อุปฏฺฐาเกหิ สห ฐเปสิ. ตสฺส จ กิร รญฺโญ มุขํ วิรวิตฺวา กถํ สลฺลาเปนฺตสฺส มุขโต โอภาโส ปชฺชลิตฺวา นิกฺขมิ. โส กทาจิ กทาจิ อนุรุทฺธรญฺโญ สนฺติกํ อาคนฺตฺวา คารววเสน วนฺทนาทีนิ อกาสิ. ตทา อนุรุทฺธรญฺโญ โลมหํโส อุปฺปชฺชิ อุพฺพิคฺโค จ. ตสฺมา ตสฺส รญฺโญ นิตฺเถชตฺถาย พุทฺธรูปสฺส เจติยสฺส ภตฺตํ ปูเชตฺวา ตํ คเหตฺวา มโนหริรญฺโญ ภาเชสิ. ตทา ตสฺส ตทานุภาโว อนฺตรธายิ. มโนหริราชา สํเวคํ อาปชฺชิตฺวา สํสาเร สํสรนฺโต ยาว นิพฺพานํ น ปาปุณามิ, ตาว ปรวเส นานุวตฺเตยฺยนฺติ ปตฺถนํ อกาสิ. สุธมฺมปุรโต อาภตํ อตฺตโน สนฺตกํ มโนมย มณึ เอกสฺส เสฏฺฐิโน สนฺติเก วิกฺกิณิตฺวา ลทฺธมูเลน ปญฺจวาหรชเตน อภุชิตปลฺลงฺกวเสน เอกํ มหนฺตํ พุทฺธ พิมฺพํ ปรินิพฺพานากาเรน เอกนฺติ ทฺเว พุทฺธปฺปฏิพิมฺพานิ การาเปสิ. ยาวชฺชตนา ตานิ สนฺตีติ. อิจฺเจวํ อนุรุทฺธราชา สุธมฺมปุรโต [Pg.73] สีหฬทีปโต จ สาสนํ อาเนตฺวา อริมทฺทนนคเร ปติฏฺฐาเปสีติ.

මනෝහරි රජුව ද ‘ම්රන්කපා’ නම් දේශයෙහි උපස්ථායකයන් සමඟ රැඳවූයේය. ඒ රජු කට ඇර කතාබස් කරන විට, ඔහුගේ කටින් ආලෝකයක් විහිදී නික්මුණු බව කියනු ලැබේ. ඔහු කලින් කලට අනුරුද්ධ රජු වෙත පැමිණ, ගෞරවයෙන් වන්දනාමාන කළේය. එවිට අනුරුද්ධ රජුට ලොමුදැහැගැනීම් හා තැතිගැනීම් ඇති විය. එබැවින් ඒ රජුගේ තේජස නැති කිරීම පිණිස බුද්ධ රූපයකට හෝ චෛත්‍යයකට පිදූ බත් රැගෙන, එය මනෝහරි රජුට අනුභව කිරීමට දුන්නේය. එවිට ඔහුගේ ඒ ආනුභාවය නැති වී ගියේය. මනෝහරි රජතුමා සංවේගයට පත්ව, “නිර්වාණයට පැමිණෙන තෙක් සංසාරයේ සැරිසරද්දී කිසිවිටෙකත් අන් අයට යටත් නොවෙම්වා” යි ප්‍රාර්ථනා කළේය. සුධම්මපුරයෙන් ගෙනෙන ලද තමා සතු මනෝමය මැණිකක් එක්තරා සිටුවරයෙකුට විකුණා, ඉන් ලැබුණු රිදී පඬුරු පහකින් අභුජිත පල්ලංක (පද්මාසන) ක්‍රමයට එක් මහා බුද්ධ ප්‍රතිමාවක් ද, පරිනිර්වාණ ස්වරූපයෙන් තවත් එකක් ද වශයෙන් බුද්ධ ප්‍රතිමා ද්විත්වයක් කරවීය. අද දක්වාම ඒවා පවතී. මෙසේ අනුරුද්ධ රජතුමා සුධම්මපුරයෙන් ද, සිංහලද්වීපයෙන් ද ශාසනය රැගෙන විත් අරිමද්දන නගරයෙහි පිහිටුවූයේය.

อิทํ อมฺหากํ มรมฺมมณฺฑเล ตมฺพทีปรฏฺเฐ อริมทฺทนนคเร

මෙය අපගේ මියන්මාර් දේශයේ තම්බදීප රටෙහි අරිමද්දන නගරයෙහි...

อนุรุทฺธราชานํ ปฏิจฺจ จตุตฺถํ สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ.

අනුරුද්ධ රජතුමා ඇසුරු කරගෙන සිදු වූ සිව්වන ශාසන පිහිටුවීමයි.

อุตฺตราชีวตฺเถโรปิ โสณุตฺตรานํ วํสโต สาสนํ คเหตฺวา สุธมฺมปุรโต อริมทฺทนนครํ อาคนฺตฺวา สาสนํ ปติฏฺฐาเปสิ.

උත්තරාජීව තෙරණුවෝ ද සෝණුත්තර තෙරුන්ගේ වංශයෙන් ශාසනය ලබාගෙන, සුධම්මපුරයෙන් අරිමද්දන නගරයට වැඩම කොට ශාසනය පිහිටුවූහ.

อิทํ อมฺหากํ มรมฺมมณฺฑเล ตมฺพทีปรฏฺเฐ อริมทฺทนนคเร อุตฺตราชีวตฺเถรํ ปฏิจฺจ ปญฺจมํ สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ.

මෙය අපගේ මියන්මාර් දේශයේ තම්බදීප රටෙහි අරිමද්දන නගරයෙහි උත්තරාජීව තෙරණුවන් ඇසුරු කරගෙන සිදු වූ පස්වන ශාසන පිහිටුවීමයි.

อุตฺตราชีวตฺเถรสฺส สีหฬทีปํ คตกาเล เตน สทฺธึ คตํ ฉปฺปทํ นาม สามเณรํ สีหฬทีเปเยว สีหฬทีปิกา ปพฺพชึสุ. ปพฺพชิตฺวา จ ฉปฺปทสามเณโร ปริยตฺตึ อุคฺคณฺหิตฺวา ทสวสฺสํ ตตฺถ วสิตฺวา อริมทฺทนนครํ ปจฺจาคจฺฉิ. สิวลิตฺเถรญฺจ ตามลินฺทตฺเถรญฺจ อานนฺทตฺเถรญฺจ ราหุลตฺเถ รญฺจ อเนสิ. เต ปน เถรา ติปิฏกธรา โหนฺติ พฺยตฺตา ทกฺขา จ. อยญฺจตฺโถ วิตฺถาเรน เหฏฺฐา วุตฺโต.

උත්තරාජීව තෙරුන් වහන්සේ ලංකාද්වීපයට වැඩම කළ කල්හි උන්වහන්සේ සමඟ ගිය ඡප්පද නම් සාමණේරයන් වහන්සේව ලංකාද්වීපයේදීම ලාංකික භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් පැවිදි (උපසම්පදා) කරනු ලැබූහ. පැවිදි වූ ඡප්පද සාමණේරයන් වහන්සේ පරියප්ති ධර්මය හදාරා, දස වසරක් එහි වාසය කොට නැවත අරිමද්දන නගරයට වැඩම කළහ. උන්වහන්සේ සීවලී තෙරුන්, තාමලින්ද තෙරුන්, ආනන්ද තෙරුන් සහ රාහුල තෙරුන් යන තෙරවරුන් ද කැඳවාගෙන ආහ. ඒ තෙරුන් වහන්සේලා වනාහි ත්‍රිපිටකධර වූ, ව්‍යක්ත වූ, දක්ෂ වූ උතුමෝ වූහ. මේ කරුණ විස්තර සහිතව මීට ඉහත දී පවසන ලදී.

อริมทฺทนนครํ ปตฺวา อริมทฺทน วาสีหิ ภิกฺขูหิ สทฺธึ วินยกมฺมานิ อกตฺวา ปุถุ หุตฺวา นิสีทึสุ. นรปติราชา จ เตสุ เถเรสุ อติวิย ปสีทิ. เอราวตีนทิยํ อุฬุมฺปํ พนฺธิตฺวา ตตฺเถว อุปสมฺปทกมฺมํ การาเปสิ. จิรกาลํ อติกฺกมิตฺวา โส คโณ วุฑฺฒิ หุตฺวา อุปฺปชฺชิ.

අරිමද්දන නගරයට පැමිණ, එහි වාසය කළ භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ විනය කර්ම නොකොට, ඔවුහු වෙනමම වෙන් වී වැඩසිටියහ. නරපති රජු ද ඒ තෙරුන් වහන්සේලා කෙරෙහි අතිශයින් පැහැදුණේය. ඔහු ඒරාවතී නදියේ පහුරක් බැඳ, එහිදීම උපසම්පදා කර්මයන් කරවීය. දීර්ඝ කාලයක් ඇවෑමෙන් ඒ භික්ෂු පිරිස (ගණය) අභිවෘද්ධියට පත්ව වර්ධනය විය.

นรปติราชา จ เต เถเร สทฺธึ สงฺเฆน นิมนฺเตตฺวา มหาทานํ อทาสิ. ตทา ฉเณ อากปฺปสมฺปนฺนํ รูปโสภคฺคปฺปกฺกํ เอกํ นาฏกิตฺตึ ทิสฺวา ราหุลตฺเถโร ปฏิพทฺธจิตฺโต เลเป ลคฺคิตวานโรวิย กทฺทเม ลคฺคิตมาตงฺโควิย จ กาม คุณเลปกทฺทเมสุ ลคฺคิโต สาสเน วิรมิตฺวา หี นายาวตฺตีตุํ อารภิ. มรณนฺติ กโรเคน อภิภูโต วิย [Pg.74] อเตกิจฺโฉ หุตฺวา เสสตฺเถเรสุ โอวาทํ ทินฺเนสุ ปินาทิยิ. ตทา เสสตฺเถรา ตํ เอวมาหํสุ,-มา ตฺวํ เอกํ ตํ ปฏิจฺจ สพฺเพปิ อมฺเห ลชฺชาเปตุํ น อรหสิ, มา อิธ หีนายา วตฺเตหิ, มลฺลารุทีปํ คนฺตฺวา ยถารุจึ กโรหีติ เปเสสุํ. ราหุลตฺเถโร จ กุสิมติตฺถโต นาวํ อารุยฺห มลฺลารุทีปํ อคมาสิ. มลฺลารุทีปํ ปตฺตกาเล มลฺลารุราชา วินยํ ชานิตุกาโม สห ฏีกาย ขุทฺทสิกฺขาปกรณํ ตสฺส สนฺติเก อุคฺคณฺหิตฺวา เอกปตฺตมตฺตํ มณึ อทาสิ. โสจ ตํ ลภิตฺวา หีนายาวตฺตีติ. โหนฺติ เจตฺถ,-

නරපති රජු ද සඟ පිරිස සමඟ ඒ තෙරුන් වහන්සේලාට ආරාධනා කර මහා දානයක් පිරිනැමුවේය. එකල එක් උත්සව අවස්ථාවකදී මනා ඉරියව්වලින් සහ රූප සෝභාවෙන් පිරිපුන් එක් රංගන ශිල්පිනියක දැක, රාහුල තෙරුන් වහන්සේ ඇය කෙරෙහි බැඳුණු සිත් ඇතිව, මැලියම්වල ඇලුණු වඳුරෙකු මෙන් ද මඩෙහි එරුණු ඇතෙකු මෙන් ද කාමගුණ නමැති මැලියම් හා මඩෙහි එළී ගැලී, ශාසනය කෙරෙහි කළකිරී ගිහිභාවයට පත්වීමට සැරසුණහ. මාරාන්තික රෝගයකින් පෙළෙන්නෙකු මෙන් සුවකළ නොහැකි තත්ත්වයට පත් වූ උන්වහන්සේට සෙසු තෙරවරුන් අවවාද දුන් නමුත් එය පිළි නොගත්හ. එකල සෙසු තෙරවරුන් උන්වහන්සේට මෙසේ කීහ: 'ඔබ එක් අයෙකු නිසා අප සියල්ලන්වම ලැජ්ජාවට පත් කිරීම සුදුසු නැත. මෙහි සිට ගිහිභාවයට පත් නොවන්න, මල්ලාරු ද්වීපයට ගොස් රිසි පරිදි කරන්න' යැයි පවසමින් උන්වහන්සේව පිටත්කර යැවූහ. රාහුල තෙරුන් වහන්සේ ද කුසිම තොටින් නැවකට නැග මල්ලාරු ද්වීපයට වැඩම කළහ. මල්ලාරු ද්වීපයට පැමිණි කල්හි, විනය ඉගෙනීමට කැමති වූ මල්ලාරු රජු, ටීකාව සමඟ ඛුද්දසික්ඛා ප්‍රකරණය උන්වහන්සේගෙන් හදාරා පාත්‍රයක් පමණ විශාල මැණිකක් පූජා කළේය. උන්වහන්සේ ද එය ලබාගෙන ගිහි බවට පත් වූහ. මේ සම්බන්ධයෙන් මෙසේ ද කියනු ලැබේ:

อติทูเรว โหตพฺพํ, ภิกฺขุนา นาม อิตฺถิภิ;

อิตฺถิโย นาม ภิกฺขูนํ, ภวนฺติ อิธ เวริโน.

භික්ෂුවක් විසින් ස්ත්‍රීන්ගෙන් ඉතා දුරින්ම සිටිය යුතුය. මන්ද යත්, මේ ලෝකයෙහි ස්ත්‍රීහු වනාහි භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ සතුරෝ වෙති.

ตาว ติฏฺฐนฺตุ ทุปฺปญฺญา, มยํ โปราณิกาปิ จ;

มหาปญฺญา วินาสํ, ปตฺตา หริตจาทโย.

අඥානයන් (මඳ නුවණැත්තන්) ගැන කුමන කතාද? ඔවුන් පසෙක තබමු. අතීතයෙහි විසූ මහා ප්‍රඥාවන්ත වූ හාරිත ආදී තවුසන් පවා ස්ත්‍රීන් නිසා විනාශයට පත් වූහ.

ตสฺมา หิ ปณฺฑิโต ภิกฺขุ, อนฺตมโสว อิตฺถิภิ;

วิสฺสาสํ น กเร โลเก, ราโค จ ทุปฺปวาริโตติ.

එබැවින් නුවණැති භික්ෂුව මේ ලෝකයෙහි කිසිසේත්ම ස්ත්‍රීන් කෙරෙහි විශ්වාසය නොතැබිය යුතුය. මන්දයත් රාගය යනු වැළැක්වීමට ඉතා අසීරු දෙයකි.

เสเสสุ จ เถเรสุ ฉปฺปโท นาม เถโร ปฐมํ กาลงฺกโต. สิวลิตามลินฺทานนฺทตฺเถราเยว ตโย ปริยตฺติอุคฺคหณธารณาทิวเสน สาสนํ อุปตฺถมฺเภตฺวา อริมทฺทนนคเร นิสีทึสุ. เอกสฺมิญฺจ กาเล ราชา เตสํ ติณฺณํ เถรานํ เอเกกํ หตฺถึ อทาสิ. สิวลิตามลินฺทตฺเถรา ปฏิคฺคเหตฺวา วเน วิสฺสชฺชาเปสุํ. อานนฺทตฺเถโร ปน กิญฺจิปุรนครํ ปหิณิตฺวา ญาตกานํ เทหีติ กุสิมติตฺถํ คนฺตฺวา นาวํ อาโรเปสิ. ตํ การณํ ญตฺวา สิวลิตามลินฺทตฺเถราตํ เอวมาหํสุ,– มยํ ปน อาวุโส หตฺถีนํ สุขตฺถาย วเน วิสฺสชฺเชม,ตฺวํ ปน อธมฺมิกํ กโรสีติ. กินฺนาม ภนฺเต ญาภกานํ สงฺคโห น วฏฺฏติ, นนุ ญาตกานญฺจ สงฺคโหติ ภควตา วุตฺตนฺติ.

සෙසු තෙරවරුන් අතරින් ඡප්පද නම් තෙරුන් වහන්සේ පළමුවෙන්ම අපවත් වූහ. සීවලී, තාමලින්ද සහ ආනන්ද යන තෙරුන් වහන්සේලා තිදෙනා පරියප්ති ධර්මය හැදෑරීම හා ධාරණය කිරීම ආදියෙන් ශාසනයට උපකාර වෙමින් අරිමද්දන නගරයෙහි වැඩසිටියහ. එක්තරා කාලයකදී රජතුමා ඒ තෙරවරුන් තිදෙනාට එක් අයෙකුට බැගින් ඇතෙකු බැගින් පූජා කළේය. සීවලී සහ තාමලින්ද තෙරුන් වහන්සේලා ඒ ඇතුන් පිළිගෙන වනයට මුදා හැරියහ. ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ වනාහි 'මෙයා කිඤ්චිපුර නගරයට යවා මගේ නෑදෑයන්ට දෙන්න' යැයි පවසා ඇතාව කුසිම තොටට ගෙන ගොස් නැවකට පැටවූහ. ඒ කරුණ දැනගත් සීවලී සහ තාමලින්ද තෙරුන් වහන්සේලා උන්වහන්සේට මෙසේ කීහ: 'ඇවැත්නි, අපි වනාහි ඇතුන්ගේ සුව පහසුව පිණිස ඔවුන් වනයට මුදා හැරියෙමු. ඔබ වනාහි අධාර්මික ක්‍රියාවක් කරන්නෙහිය.' එවිට ආනන්ද තෙරණුවෝ 'ස්වාමීනී, නෑදෑයන්ට සංග්‍රහ කිරීම නුසුදුසුද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ඥාතීන්ට සංග්‍රහ කිරීම උතුම් මංගල කරුණක් ලෙස වදාරා නැද්ද?' යැයි ඇසූහ.

เถรา [Pg.75] อาหํสุ,-สเจ ตฺวํ อมฺหากํ วจนํ นกเรยฺยาสิ,ภว อิจฺฉานุรูปํ กโรหิ, มยํ ปน ตยา สทฺธึ สํวาสํ น กริสฺสามาติ วิสุํ นิสีทึสุ.

එවිට සෙසු තෙරවරුන් මෙසේ පැවසූහ: 'ඉදින් ඔබ අපගේ වචනය නොපිළිගන්නේ නම්, ඔබේ කැමැත්තක් කරගන්න. අපි වනාහි ඔබ සමඟ එකට වාසය නොකරන්නෙමු' යැයි පවසා වෙන් වෙන්ව වැඩසිටියහ.

ตโต ปฏฺฐาย ทฺเว คณา ภิชฺชึสุ. ตโต ปจฺฉากาเล อติกฺกนฺเต ตามลินฺทตฺเถโร พหุสฺสุตานํ พฺยตฺติพลานํ สิสฺสานํ อนุคฺคหตฺถาย คหฏฺฐานํ สนฺติเก อยํ พหุสฺสุโต อยํ มหาปญฺโญติ เอวมาทินา วจีวิญฺญตฺตึ สมุฏฺฐาเปติ, เอวํ กเต กุลปุตฺตา สุลภปจฺจยวเสน สาสนสฺส หิตํ อาวหิภุํสกฺขิสฺสนฺตีติ กตฺวา. ตํ การณํ สุตฺวา สิวลิตฺเถโร เอวมาห,- กสฺมา ตฺวํ วจีวิญฺญตฺตึ สมุฏฺฐาเปตฺวา พุทฺธปฺปฏิกุจฺฉิตํ กมฺมํ กโรสีติ. ภควตา อตฺตโน อตฺถายเยว วจีวิญฺญตฺตึ ปฏิกฺขิตฺตา, อหํ ปน ปเรสํเยว อตฺถาย วจีวิญฺญตฺตึสมุฏฺฐาเปมิ, นาตฺตโน อตฺถาย, สาสนสฺส หิ เวปุลฺลตฺถาย เอวํ วจีวิญฺญตฺตึสมุฏฺฐาเปมิ. สิวลิตฺเถโรปิ น ตฺวํ มม วจนํ กโรสิ, ยํ ยํ ตฺวํ อิจฺฉสิ, ตํ ตํ กโรหิ, อหํ ปน ตยา สทฺธึ สํวาสํ นกริสฺสามีติ วิสุํ หุตฺวา สทฺธึ สกปกฺเขน นิสีทิ. ตโต ปฏฺฐาย ตโย คณา ภิชฺชึสุ.

එතැන් පටන් ශාසනයෙහි කණ්ඩායම් (ගණ) දෙකක් ඇති විය. ඉන්පසු කලක් ගත වූ විට, තාමලින්ද තෙරුන් වහන්සේ බහුශ්‍රුත වූ ද ව්‍යක්ත වූ ද තමන්ගේ ශිෂ්‍ය භික්ෂූන්ට අනුග්‍රහ පිණිස ගිහියන් සමීපයෙහි 'මොහු බහුශ්‍රුතයෙකි, මොහු මහා ප්‍රඥාවන්තයෙකි' යනාදී වශයෙන් වචනයෙන් ඉඟි (වාග් විඥප්ති) කළහ. උන්වහන්සේ එසේ කළේ මෙසේ කිරීමෙන් කුලපුත්‍රයන්ට සිව්පසය පහසුවෙන් ලැබී, ඔවුන්ට ශාසනයේ යහපත සැලසීමට හැකි වනු ඇතැයි සිතූ බැවිනි. ඒ කරුණ අසා සීවලී තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ ඇසූහ: 'ඔබ කුමන කරුණක් නිසා වාග් විඥප්ති ඇති කරමින් බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් පිළිකුල් කරන ලද (ප්‍රතික්ෂේපිත) ක්‍රියාවක් කරන්නේද?' එවිට තාමලින්ද තෙරණුවෝ, 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් තමන්ගේම ප්‍රයෝජනය සඳහා කරන වාග් විඥප්තිය ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී. මම වනාහි අන් අයගේම ප්‍රයෝජනය සඳහා වාග් විඥප්ති ඇති කරමි, මගේ ප්‍රයෝජනය සඳහා නොවේ. ශාසනයේ අභිවෘද්ධිය පිණිසම මම මෙසේ කරමි' යි පැවසූහ. සීවලී තෙරුන් වහන්සේ ද, 'ඔබ මගේ වචනය නොපිළිගන්නෙහිය. ඔබට කැමති දෙයක් කරන්න. මම ඔබ සමඟ එකට වාසය නොකරමි' යි පවසා වෙන් වී තමන්ගේ පාර්ශ්වය සමඟ වෙනම වැඩසිටියහ. එතැන් පටන් (භික්ෂු) කණ්ඩායම් (ගණ) තුනක් බවට පත් විය.

เอวํ อริมทฺทนนคเร อรหนฺตตฺเถรสฺส เอโก วํโส, สิวลิตฺเถรสฺส เอโก, ตามลินฺทตฺเถรสฺส เอโก, อานนฺทตฺเถรสฺส เอโกติ จตฺตาโร คณา อเหสุํ.

මෙසේ අරිමද්දන නගරයෙහි අරහන්ත තෙරුන් වහන්සේගේ එක් වංශයක් ද, සීවලී තෙරුන් වහන්සේගේ එක් වංශයක් ද, තාමලින්ද තෙරුන් වහන්සේගේ එක් වංශයක් ද, ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේගේ එක් වංශයක් ද වශයෙන් භික්ෂු කණ්ඩායම් (ගණ) හතරක් ඇති විය.

เตสุ อรหนฺตตฺเถรคโณ สุธมฺมปุรโต ปฐมํ อาคตตฺตา ปุริมคโณติ โวหาริยติ, อญฺเญ ปน ปจฺฉา อาคตตฺตา ปจฺฉาคณาติ.

ඒ කණ්ඩායම් අතරින් අරහන්ත තෙරුන් වහන්සේගේ කණ්ඩායම සුධම්ම පුරයෙන් පළමුවෙන්ම පැමිණි බැවින් 'පුරිම ගණය' (පළමු කණ්ඩායම) යනුවෙන් හඳුන්වනු ලබන අතර, සෙසු කණ්ඩායම් පසුව පැමිණි බැවින් 'පච්ඡා ගණ' (පසු කණ්ඩායම්) යනුවෙන් හඳුන්වනු ලැබූහ.

สิวลิตฺเถโร อริมทฺทนนคเร ยาวีชีวํ สาสนํ ปคฺคณฺหิตฺวา กลิยุเค นวุตาธิเก ปญฺจวสฺสสเต กาเล กาลมกาสิ.

සීවලී තෙරුන් වහන්සේ අරිමද්දන නගරයෙහි දිවි හිමියෙන් ශාසනය බැබළවා, කලියුග වර්ෂ පන්සිය අනූවේදී (590) අපවත් වී වදාළහ.

อานนฺทตฺเถโร ปน อริมทฺทนนคเรเยว จตุจตฺตาลีส วสฺสานิ [Pg.76] สาสนํ ปคฺคณฺหิตฺวา ฉนวุตาธิเก ปญฺจวสฺสสเต กาเล กาลมกาสิ.

ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ වනාහි අරිමද්දන නගරයෙහිම සතළිස් හතර වසරක් ශාසනය බැබළවා, කලියුග වර්ෂ පන්සිය අනූ හයේදී (596) අපවත් වී වදාළහ.

ตามลินฺทตฺเถโรปิ ยาวชีวํ สาสนํ ปคฺคณฺหิตฺวา อฏฺฐน วุตาธิเก ปญฺจวสฺสสเต กาเล กาลมกาสีติ. อโห สงฺขารสภาโวติ.

තාමලින්ද තෙරුන් වහන්සේ ද දිවි හිමියෙන් ශාසනය බැබළවා, කලියුග වර්ෂ පන්සිය අනූ අටේදී (598) අපවත් වී වදාළහ. අහෝ! සංස්කාරයන්ගේ ස්වභාවය කෙබඳුද!

เสยฺยถาชครสฺเสว, นาภิยา จกฺกมณฺฑเล;

ลคฺโค สโส สมิตฺวาปิ, ทิสํ คจฺฉติ ตํ มุขํ.

පිඹුරෙකුගේ වටකුරු දඟරයෙහි (හෝ වළල්ලෙහි) සිරවූ හාවෙකු, තැතිගෙන කොතෙක් වෙහෙස මහන්සි වී දිව ගියද, අවසානයේදී ඌ යන්නේ පිඹුරාගේ මුඛය දෙසටමය.

ตเถว สพฺพสตฺตาปิ, มจฺจุจกฺเกสุ ลคฺคิตา;

ยาวชีวมฺปิ ธาวิตฺวา, มจฺจุมุขํ อุปาคมุนฺติ.

එලෙසින්ම සියලු සත්ත්වයෝ ද මාරයාගේ චක්‍රයෙහි (මෘත්‍යු චක්‍රයෙහි) හසුවී, දිවි ඇති තාක් කොතෙක් දිව ගියද, අවසානයේ මාරයාගේ මුඛයටම පැමිණෙති.

อิจฺเจวํ อริมทฺทนปุเร อรหนฺเตหิ จ คนฺถกาเรหิ จ ปุถุชฺชเนหิ ชินสาสนํ นเภ จนฺโทวิย วิชฺโชตติ.

මෙලෙස අරිමද්දන පුරයෙහි රහතන් වහන්සේලා නිසා ද, ග්‍රන්ථ කර්තෘන් වූ වියත් භික්ෂූන් නිසා ද, පුථුජ්ජන භික්ෂූන් නිසා ද බුද්ධ ශාසනය අහසෙහි පුර සඳ මෙන් බැබළෙයි.

ตตฺถ หิ ยทา อนุรุทฺธราชา สุธมฺมปุรโต สาสนํ อาเนสิ, ตทา อรหนฺตา ฉสตสหสฺสมตฺตา อาคตา, โสตาปนฺนสกทาคามิอนาคามิโน ปน คณนปถํ วีติ วตฺตาติ.

මන්ද යත්, යම් කලෙක අනුරුද්ධ රජතුමා සුධම්ම පුරයෙන් බුද්ධ ශාසනය (අරිමද්දන නුවරට) වැඩම කරවූයේ ද, එකල්හි රහතන් වහන්සේලා හය ලක්ෂයක් පමණ එහි වැඩම කළහ. සෝවාන්, සකෘදාගාමී සහ අනාගාමී උතුමන් වහන්සේලා වනාහි ගණනය කළ නොහැකි තරම් වූහ.

ฉตฺตคุหินฺทสฺส นาม รญฺโญ กาเลปิ หิมวนฺเต คนฺธมาทนปพฺพตโต อฏฺฐ อรหนฺตา ปิณฺฑาย ราชเคหํ อาคมํสุ. ราชา จ ปตฺตํ คเหตฺวา ปิณฺฑปาเตน โภเชตฺวา อิทานิ กุโต อาคตตฺถาภิ ปุจฺฉิ. หิมวนฺเต มหาราช คนฺธ มาทนปพฺพตโตติ. อถ ราชา อติปฺปสนฺโน หุตฺวา อิธ เตมาสํ วสฺสํ อุปคจฺฉถาติ ยาจิตฺวา วิหารํ การาเปตฺวา อทาสิ. เตมาสมฺปิ อนฺโตเคเห นิมนฺเตตฺวา ปิณฺฑปาเตน โภเชสิ.

ඡත්තගුහින්ද නම් රජුගේ කාලයෙහි ද හිමාලයෙහි ගන්ධමාදන පර්වතයේ සිට රහතන් වහන්සේලා අටනමක් පිණ්ඩපාතය සඳහා රජමාලිගයට වැඩම කළහ. රජතුමා ද උන්වහන්සේලාගේ පාත්‍ර ගෙන පිණ්ඩපාතයෙන් දන් පූජා කොට, “දැන් ඔබවහන්සේලා කොහේ සිට වැඩම කළ සේක්ද?” කියා විමසුවේය. “මහ රජතුමනි, හිමාලයේ ගන්ධමාදන පර්වතයේ සිට” යැයි උන්වහන්සේලා වදාළහ. එකල්හි රජතුමා අතිශයින්ම පහන් සිත් ඇත්තෙක් වී, “මෙහි තුන් මසක් වස් වැස වැඩ වසනු මැනව” යැයි ආරාධනා කර, විහාරයක් කරවා පූජා කළේය. තුන් මසක් මුළුල්ලෙහි ද මාලිගය තුළට වැඩම කරවා පිණ්ඩපාතයෙන් සංග්‍රහ කළේය.

เอกํ สมยํ อรหนฺตานํ คนฺธมาทนปพฺพเต นนฺทมูลคุหํ วิย เอกํ คุหํ มาเปตฺวา ทสฺเสหีติ ยาจิ. เต จ อรหนฺตา นนฺทมูลคุหํวิย เอกํ คุหํ อิทฺธิยา มาเปตฺวา ทสฺเสสุํ[Pg.77]. ราชา จ ตาย คุหาย สทิสํ เอกํ คุหํ การาเปสิ. นนฺทมูลคุหากาเรน ปน กตตฺตา นนฺทาติ นามมฺปิ อกาสิ. อิจฺเจวํ ฉตฺตคุหินฺทสฺส รญฺโญ กาเล คนฺธมาทนปพฺพเต นนฺทมูลคุหโต อาคนฺตฺวา อรหนฺตา สาสนํ ปติฏฺฐาเปสุํ.

එක් සමයක රජතුමා රහතන් වහන්සේලාගෙන්, “ගන්ධමාදන පර්වතයෙහි ඇති නන්දමූල ලෙන මෙන් ලෙනක් මවා පෙන්වනු මැනව” යැයි ඉල්ලා සිටියේය. ඒ රහතන් වහන්සේලා ද නන්දමූල ලෙන මෙන් ලෙනක් ඍද්ධියෙන් මවා පෙන්වූහ. රජතුමා ද ඒ ලෙනට සමාන ලෙනක් කරවීය. නන්දමූල ලෙනෙහි ආකාරයෙන්ම කළ බැවින් ඊට ‘නන්දා’ යැයි නම ද තැබීය. මෙසේ ඡත්තගුහින්ද රජුගේ කාලයෙහි ගන්ධමාදන පර්වතයෙහි නන්දමූල ලෙනෙන් වැඩම කොට රහතන් වහන්සේලා ශාසනය පිහිටුවූහ.

อรหนฺตภาโว จ นาเมส ยถาภูตํ ชานิตุํ ทุกฺกโร, อนุปสมฺปนฺนานํ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมทสฺสนสฺส ปฏิกฺขิตฺตตฺตา, อรหตฺตํ วา ปตฺวาปิ วาสนาย อปฺปชหิตตฺตา. อรหาปิ หิ สมาโน อหํ อรหาติ อนุปสมฺปนฺนานํ กเถตุํ น วฏฺฏติ, อรหตฺตํ ปตฺวาปิ เอกจฺโจ วาสนํ ปชหิตุํ น สกฺกา, ปิลินฺทวจฺฉตฺเถรวตฺถุเจตฺถ ญาปกํ. เอวํ โลเก อรหนฺต ภาโว ชานิตุํ ทุกฺกโร. เตเนว มหากสฺสปตฺเถรสฺส อุปฏฺฐาโก เอโก ภิกฺขุ อตฺตโน อุปชฺฌายสฺส มหากสฺสปตฺเถรสฺส สนฺติเก วสิตฺวาปิ ตสฺส อรหนฺต ภาวํ น ชานิ.

මේ රහත් භාවය යනු ඇති සැටියෙන් දැනගැනීමට අපහසු දෙයකි. එයට හේතුව උපසම්පන්න නොවූවන්ට උත්තරීමනුෂ්‍ය ධර්ම ප්‍රකාශ කිරීම ප්‍රතික්ෂේප කර තිබීම සහ රහත් බවට පත් වූවද වාසනා ගුණයන් (පූර්ව පුරුදු) ප්‍රහීණ නොකිරීමයි. රහතන් වහන්සේනමක වුවද, “මම රහතන් වහන්සේනමකැ” යි උපසම්පන්න නොවූවන්ට පැවසීම සුදුසු නොවේ. රහත් බවට පත් වුවද ඇතමෙකුට වාසනා ගුණයන් දුරු කිරීමට නොහැකිය. මීට පිළින්දවච්ඡ තෙරුන්ගේ වස්තුව නිදසුනකි. මෙසේ ලෝකයෙහි රහත් භාවය දැනගැනීම දුෂ්කරය. එබැවින්ම, මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේගේ උපස්ථායක වූ එක් භික්ෂුවක්, තම උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ වූ මහා කාශ්‍යප තෙරුන් ළඟ වාසය කරමින් ද උන්වහන්සේගේ රහත් භාවය හඳුනා නොගත්තේය.

มหากสฺสปตฺเถรญฺหิ เอเกน สทฺธิวิหาริเกน สทฺธึ อรญฺญวิหารโต คามํ ปิณฺฑาย จรนฺตํ อนฺตรามคฺเค ปตฺตา ทิปริกฺขาเร คเหตฺวา ปจฺฉา คจฺฉนฺโตเยว เอโกสทฺธิ วิหาริโก เอวมาห,–โลกสฺมึ ภนฺเต อรหา อรหาติ ปากโฏ, สุตมตฺโตวาหํ ภวามิ, น กทาจิ ทิฏฺฐปุพฺโพติ. ตํ สุตฺวา เถโร ปจฺฉา ปริวตฺตตฺวา โอโลเกนฺโต ปริกฺขาเร อาวุโส คเหตฺวา อรหนฺตสฺส ปจฺฉาคจฺฉนฺโตเยว อรหนฺตภาวํ น ชานาตีติ อาหาติ.

මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ එක් සද්ධිවිහාරික භික්ෂුවක් සමඟ ආරණ්‍ය සේනාසනයෙන් ගමට පිණ්ඩපාතය සඳහා වඩින අතරතුර, මඟ මැද දී පාත්‍රය ඇතුළු පිරිකර ගෙන පසුව පසින් වඩිනා ඒ සද්ධිවිහාරික භික්ෂුව මෙසේ කීවේය: “ස්වාමීනී, ලෝකයෙහි රහතන් වහන්සේලා සිටින බව ප්‍රකටය. මම එය අසා පමණක් ඇත්තෙමි, කිසි දිනෙක දැක නැත්තෙමි” කියාය. එය ඇසූ තෙරුන් වහන්සේ ආපසු හැරී බලා, “ඇවැත්නි, රහතන් වහන්සේගේ පිරිකර ගෙන උන්වහන්සේගේ පස්සෙන්ම එමින් ද රහත් භාවය හඳුනා නොගන්නේය” යි වදාළ සේක.

อริมทฺทนนคเรปิ สีลพุทฺธิโปลฺโลงฺกสุเมธตฺเถราทโยปิ อรหนฺตาเยว อเหสุํ. นรปติราชา หิ ขณิตฺติ ปาทปพฺพตํ คนฺตฺวา ปจฺจาคมนกาเล อนฺตรามคฺเค เอกิสฺสา มาติกาย มโณภาสํ ทิสฺวา อิธ ปุญฺญํ กาเรตุกาโม สกฺโก ทสฺเสติ มญฺเญติ มนสิกริตฺวา เจติยํ การาเปสฺสามีติ [Pg.78] ตตฺถ รฏฺฐวาสีติ สมํ ภูมิภาคํ การาเปสิ.

අරිමද්දන නගරයෙහි ද සීලබුද්ධි, පොල්ලොංක, සුමේධ තෙරුන් වහන්සේලා ආදීහු රහතන් වහන්සේලාම වූහ. නරපති රජතුමා ඛණිත්තිපාද පර්වතයට ගොස් පෙරළා එන අතරමඟදී එක් ඇළක මණි ප්‍රභාවක් දැක, “මෙහි පින්කමක් කරවනු කැමති ශක්‍රයා මට මෙය පෙන්වන්නේ යැයි සිතමි” කියා සලකා, “මම මෙහි චෛත්‍යයක් කරවන්නෙමි” යි සිතා රටවැසියන් ලවා එහි භූමි භාගය සමතලා කරවීය.

อถ เอโก สีลพุทฺธิ นาม เถโร เอวมาห,– ปุญฺญํ มหาราช กริสฺสมีติ อิทํ ภูมิปริกมฺมํ การาเปสิ, เอวํ การาเปนฺตสฺส เต อปุญฺญํเยว ภวติ, โนปุญฺญนฺติ วตฺวา พหู สตฺตา มา กิลมนฺตูติ มนสิกตฺวา รญฺโญ ทณฺฑกมฺเมน ตชฺชนตฺถาย รญฺญา ทินฺนํ ปิณฺฑปาตํ นภุญฺชิ. ราชา จ สเจ ตฺวํ มยา ทินฺนํ ปิณฺฑปาตํ อภุญฺชิตุกาโม ภเวยฺยาสิ, มม วิชิเต วสนฺโตเยว ตฺวํ มม ปิณฺฑปาตา น มุจฺเจยฺยาสิ, รฏฺฐวาสีหิปิ ทินฺนปิณฺฑปาโต มยฺหเมว สนฺตโก, นนุ นาม มม ปิณฺฑปาตํเยว ตฺวํ ภุญฺชสีติ อาห.

එකල්හි සීලබුද්ධි නම් එක් තෙරුන් වහන්සේනමක් මෙසේ වදාළහ: “මහ රජතුමනි, පින් සිදුකර ගන්නෙමි යි සිතා ඔබ මේ භූමිය සකස් කරවූවෙහිය. මෙසේ කරවන්නා වූ ඔබට සිදු වන්නේ අකුසලයක්මය, පිනක් නොවේ” යැයි පවසා, “බොහෝ සත්ත්වයෝ පීඩාවට පත් නොවෙත්වා” යි සිතා, රජුගේ ඒ දණ්ඩකර්මය වැළැක්වීමේ අදහසින් රජු විසින් පූජා කරන ලද පිණ්ඩපාතය වළඳනු නොලැබූහ. රජතුමා ද, “ඉදින් ඔබ මා විසින් දෙන ලද පිණ්ඩපාතය නොවළඳනු කැමති වන්නේ නම්, මාගේ රාජ්‍යයෙහි වෙසෙන්නා වූ ඔබට මාගේ පිණ්ඩපාතයෙන් මිදිය නොහැකිය. රටවැසියන් විසින් දෙනු ලබන පිණ්ඩපාතය ද මා සතුය. ඔබ වළඳන්නේ මාගේම පිණ්ඩපාතය නොවේද?” යැයි කීවේය.

สีลพุทฺธิตฺเถโรปิ สเจ อหํ เอวํ ภเวยฺยามิ, สีหฬทีปํ คนฺตฺวา วสิสฺสามีติ จินฺเตตฺวา อรญฺเญ วสิ.

සීලබුද්ධි තෙරුන් වහන්සේ ද, “ඉදින් මට මෙසේ වන්නේ නම්, මම සිංහලද්වීපයට ගොස් වාසය කරන්නෙමි” යි සිතා වනයෙහි වාසය කළහ.

อถ ตมตฺถํ ชานิตฺวา นครทฺวาเร อารกฺโข เอโก ยกฺโข รญฺโญ อาคตกาเล อภิมุขํ ฐิโตว ภยานกรูปํ นิสีทิ. อถ นานาวิชฺชากมฺเมหิ อปเนนฺโตปิ น สกฺกา อปเนตุํ.

එකල්හි ඒ කරුණ දැනගෙන නගර ද්වාරය ආරක්ෂා කරන එක් යක්ෂයෙක්, රජතුමා පැමිණෙන වේලාවේදී ඔහු ඉදිරියේම අතිශය බියකරු වේශයක් මවාගෙන වාඩි වී සිටියේය. එකල්හි විවිධ මන්ත්‍ර ක්‍රමවලින් ඔහු පලවා හැරීමට උත්සාහ කළ ද පලවා හැරීමට නොහැකි විය.

อถ ราชา นิมิตฺตปาฐเก ปกฺโกสาเปตฺวา ปุจฺฉิ,-เกน การเณน อยํ ยกฺโข อิธ นิสินฺโนติ. ตฺวํ มหาราช สีลพุทฺธิตฺเถรํ อคารววเสน ปุพฺเพ กเถสิ, ยกฺขาปิ เถเร อติวิย ปสนฺนาติ อมฺเหหิ สุตปุพฺพา, ตํ ปฏิจฺจ ยกฺโข ภยานกรูปํ ทสฺเสตฺวา นิสินฺโน ภวิสฺสตีติ อาห.

ඉක්බිති රජතුමා නිමිති කියන්නන් කැඳවා, “කිනම් කරුණක් නිසා මේ යක්ෂයා මෙහි වාඩි වී සිටින්නේද?” යැයි විමසීය. “මහ රජතුමනි, ඔබ මීට පෙර සීලබුද්ධි තෙරුන් වහන්සේට අගෞරව වන පරිදි කතා කළෙහිය. යක්ෂයෝ ද ඒ තෙරුන් වහන්සේ කෙරෙහි අතිශයින් පැහැදී සිටින බව අප විසින් අසා ඇත. ඒ හේතුවෙන් යක්ෂයා බියකරු රූපයක් මවාගෙන මෙසේ වාඩි වී සිටිනවා විය යුතුය” යි ඔවුහු පැවසූහ.

ราชาปิ อมจฺเจ อาณาเปสิ เถรํ ปกฺกาสถาติ. เถโร นาคจฺฉิ. สีหฬทีปํเยว คมิสฺสามีติ อารภิ. ตมตฺถํ สุตฺวา ราชา เอกํ จตุรงฺคปจฺจยํ นาม อมจฺจํ ปกฺโกสาเปตฺวา ตฺวํ คนฺตฺวา เถรํ ปกฺโกสาหีติ เปเสสิ. จตุรงฺคปจฺจโย จ เฉกตาย เอกํ สุวณฺณมยํ พุทฺธปฺปฏิพิมฺพํ นาวาย ฐเปตฺวา มหาสมุทฺทติตฺถํ อคมาสิ. อถ เถรํ สมฺปาปุณิตฺวา [Pg.79] อิทานิ อิธ ภควา สมฺมาสมฺพุทฺโธ อคมาสิ, สีลพุทฺธิตฺเถโร ภควโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ทสฺสนตฺถาย อาคจฺฉตูติ ทูตํ เปเสสิ. เถโรปิ ภควโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ทสฺสนตฺถาย อาคจฺฉตูติ วจนํ ปฏิกฺขิปิตุํ พุทฺธคารววเสน อวิสหตาย อาคจฺฉีติ.

රජතුමා ද, “තෙරුන් වහන්සේ කැඳවාගෙන එන්න” යැයි ඇමතියන්ට අණ කළේය. එහෙත් තෙරුන් වහන්සේ වැඩම නොකළ සේක. උන්වහන්සේ සිංහලද්වීපයටම වැඩම කිරීමට සූදානම් වූහ. ඒ බව අසා රජතුමා චතුරංගපච්චය නම් එක් ඇමතියෙකු කැඳවා, “නුඹ ගොස් තෙරුන් වහන්සේව කැඳවාගෙන එව” යැයි කියා පිටත් කර හැරියේය. චතුරංගපච්චය ඇමතියා ද තමන්ගේ නුවණැති බව නිසා රන්වන් බුදු පිළිමයක් නැවක තැන්පත් කර මහා සමුද්‍ර තොටුපළට ගියේය. ඉක්බිති තෙරුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ, “දැන් මෙහි භාග්‍යවත් වූ සම්මා සම්බුදු රජාණන් වහන්සේ වැඩම කළ සේක. සීලබුද්ධි තෙරුන් වහන්සේ භාග්‍යවත් සම්මා සම්බුදු රජාණන් වහන්සේ වැඳපුදා ගැනීම පිණිස වඩිනු මැනව” යැයි පණිවිඩයක් යැවීය. තෙරුන් වහන්සේ ද, “භාග්‍යවත් සම්මා සම්බුදු රජාණන් වහන්සේ වැඳපුදා ගැනීමට වඩිනු මැනව” යන වචනය බුද්ධ ගෞරවය නිසා ප්‍රතික්ෂේප කිරීමට නොහැකි බැවින් වැඩම කළ සේක.

โปราณิกานํว เถรานํ, พุทฺเธ สคารวํ อิธ;

ปณฺฑิโต คารวํ พุทฺเธ, กเร ปสนฺนเจตสาติ.

පැරණි තෙරවරුන් මෙන්, බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි මෙහි ගෞරවය ඇතිව, නුවණැත්තා පහන් වූ සිතින් බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි ගෞරව කරන්නේය.

นาวํ อภิรูหิตฺวา เถโร ภควโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส วนฺทนามานปูชาสกฺการทีนิ อกาสิ. เถรสฺส เอวํ วนฺทนามานปูชาสกฺการาทีนิ กโรนฺตสฺเสว เวเคน นาวํ อาเนตฺวา คจฺฉิ. อถ จตุรงฺคปจฺจโย เอวมาห,– อิทานิ ภนฺเต ตุมฺหากํ อาจริยสฺส สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สาสนํ ปคฺคณฺหิตุํ ยุตฺโตติ. ราชา จ อมจฺเจหิ ปริวาริโต ปจฺจุคฺคจฺฉิ. นาวาย เถรสฺส หตฺเถ คเหตฺวา ราชเคหํ อาเนสิ. ทฺวารํ ปตฺตกาเล ยกฺโข ปถวิยํ นิสีทิตฺวา เถรํ วนฺทิ.

නැවට නැඟුණු තෙරුන් වහන්සේ භාග්‍යවත් වූ සම්මා සම්බුදු රජාණන් වහන්සේට වන්දනාමාන පූජා සත්කාර ආදිය කළ සේක. තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ වන්දනාමාන පූජා සත්කාර ආදිය කරද්දීම ඔවුහු නැව වේගයෙන් පදවාගෙන ආපසු ගියහ. එකල්හි චතුරංගපච්චය ඇමතියා මෙසේ කීවේය: “ස්වාමීනී, දැන් ඔබවහන්සේගේ ආචාර්ය වූ සම්මා සම්බුදු රජාණන් වහන්සේගේ ශාසනය රැකගැනීමට ඔබවහන්සේ වැඩසිටීම සැබැවින්ම සුදුසු වේ.” රජතුමා ද ඇමතියන් පිරිවරා පෙරගමන් කළේය. නැවෙන් තෙරුන් වහන්සේගේ අතින් අල්ලාගෙන මාලිගයට කැඳවාගෙන ආවේය. ද්වාරයට පැමිණි කල්හි යක්ෂයා ද පොළොව මත හිඳගෙන තෙරුන් වහන්සේට වැන්දේය.

ราชา ราชเคหํ ปตฺวา เถรํ นานาโภชเนหิ โภเชสิ. เอวญฺจ อโวจ,–อชฺชตคฺเค ภนฺเต ตฺวมสิ มมาจริโย, ภควโตว โอวาทํ สิรสา ปฏิคฺคเหตฺวา อนุวตฺติสฺสามาติ อตฺตโน ปญฺจปุตฺเตปิ เถรสฺส อทาสิ. เต จ ปญฺจกุมารา เถเรน สทฺธึ อนุวตฺตึสุ. เถโร เต ปกฺโกเสตฺวา วิหารํ อคมาสิ. อนฺตรามคฺเค กปฺปิยปถวิยํ ปญฺจ ปริมณฺฑลาการานิ ลิขิตฺวา เตสํ ราชกุมารานํ ทสฺเสตฺวา นิวตฺตาเปสิ. ราชกุมารา ปฏินิวตฺติตฺวา ตํ การณํ รญฺโญ อาโรเจสุํ. ราชา จ ตุมฺหากํ ปุญฺญํ การาปนตฺถาย ทสฺเสตีติ วตฺวา ตุลาวเสน เตหิ ราชกุมาเรหิ สุวณฺณํ สมํ กตฺวา เตน สุวณฺเณน มูลํ กตฺวา ภควโต ธรมานกาเล [Pg.80] ปสฺเสนทิโกสลรญฺญา การาปิตํ จนฺทนปฺปฏิพิมฺพํวิย วิสุํ วิสุํ ปฏิพิมฺพํ การาเปสิ.

රජතුමා රජමාලිගයට පැමිණ තෙරුන් වහන්සේට නොයෙක් ආකාරයේ භෝජනයන්ගෙන් සංග්‍රහ කළේය. තවද මෙසේ පැවසීය: 'ස්වාමීනි, අද පටන් ඔබ වහන්සේ මාගේ ආචාර්යවරයා වන සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේම අවවාදය හිසින් පිළිගෙන ඒ අනුව ක්‍රියා කරන්නෙමි' යි පවසා තමාගේ පුත්‍රයන් පස්දෙනාද තෙරුන් වහන්සේට පූජා කළේය. ඒ රාජකුමාරවරු පස්දෙනාද තෙරුන් වහන්සේ සමඟ අනුගමනය කළහ. තෙරුන් වහන්සේ ඔවුන් කැඳවාගෙන විහාරයට වැඩි සේක. අතරමඟදී කැප කරන ලද භූමියෙහි වෘත්තාකාර සටහන් පහක් ඇඳ, ඒ රාජකුමාරවරුන්ට පෙන්වා ඔවුන් ආපසු හරවා යැවූ සේක. රාජකුමාරවරු ආපසු හැරී ගොස් ඒ බව රජතුමාට සැලකළහ. රජතුමාද 'ඔබලා ලවා පින් කරවීම සඳහා උන්වහන්සේ එසේ පෙන්වූ සේක' යැයි පවසා, තරාදියකින් ඒ රාජකුමාරවරුන්ගේ බරට සමාන වන සේ රන් කිරා ගෙන, ඒ රන්වලින් මිල නියම කොට, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ජීවමාන කාලයේදී කොසොල් රජතුමා විසින් කරවන ලද සඳුන් පිළිමය මෙන්, එක් එක් කුමාරයා වෙනුවෙන් වෙන වෙනම බුද්ධ ප්‍රතිමා වහන්සේලා කරවීය.

เตสํ นิธานฏฺฐานภูตานิ ปญฺจ เจติยานิปิ สกฺโก กมฺม วิธายโก หุตฺวา ปติฏฺฐาเปสิ. เอตฺถ จ ปุพฺเพ รญฺญา ปสีทิตฺวา เถรสฺส ราชกุมารา ทินฺนา, มูลํ รตนตฺตยสฺส ทตฺวา ปุน ราชกุมาเร ภูชิสฺเส กาเรตุกามตาย เถโร เอวํ สญฺญํ อทาสีติ ทฏฺฐพฺพํ.

ඔවුන්ගේ ඒ ප්‍රතිමා නිදන් කරන ස්ථාන වූ චෛත්‍යයන් පහද සක්දෙවිඳු කර්මාන්ත සංවිධායකයා වී පිහිටුවීය. මෙහිදී පෙර රජතුමා පැහැදී තෙරුන් වහන්සේට රාජකුමාරවරුන් පූජා කළ අතර, තෙරුන් වහන්සේ තෙරුවන් උදෙසා වටිනාකම ලබා දී නැවත රාජකුමාරවරුන් දාසභාවයෙන් මුදවා ගැනීමට කැමැත්තෙන් මෙවැනි සංඥාවක් දුන් බව දත යුතුය.

โส จ สีลพุทฺธิตฺเถโร อรหนฺตคณวํโสติ ทฏฺฐพฺโพ.

ඒ සීලබුද්ධි තෙරුන් වහන්සේ රහතන් වහන්සේලාගේ පරම්පරාවට අයත් කෙනෙකු ලෙස දත යුතුය.

อริมทฺทนนคเรเยว นรปติ รญฺโญ กาเล กสฺสโป นาม เถโร เทสจาริกํ จรมาโน โปลฺโลงฺกนามกํ เทสํ, ตทวสริ. อถ ทฺเว มหลฺลกโปลฺโลงฺกา มนุสฺสา เถเร อติปฺปสนฺนตาย ทฺเว ปุตฺเต อุปฏฺฐากตฺถาย นิยฺยาเทสุํ.

අරිමද්දන නුවර නරපති රජුගේ කාලයෙහි කස්සප නම් තෙරුන් වහන්සේ චාරිකාවෙහි හැසිරෙමින් පොල්ලොංග් නම් දේශයට වැඩි සේක. එකල, එහි වැසි මහලු මනුෂ්‍යයන් දෙදෙනෙක් තෙරුන් වහන්සේ කෙරෙහි අතිශයින් පැහැදී තමන්ගේ පුතුන් දෙදෙනා උපස්ථානය පිණිස පූජා කළහ.

โปลฺโลงฺกมนุสฺสานํ อติปฺปสนฺนตํ ปฏิจฺจ เถโรปิ โปลฺโลงฺกตฺเถโรติ โวหาริยติ. ยทา จ ปน โส เถโร สีหฬทีปํ คนฺตุกาโม อโหสิ, ตทา สกฺโก เทวานมินฺโท พฺยคฺฆรูปํ มาเปตฺวา ปิฏฺฐิยา ยาว มหาสมุทฺทตีรํ อาเนสิ. มหาสมุทฺทตีรํ ปน ปตฺวา นาวํ อภิรูหิตฺวา วาณิเชหิ สทฺธึ ตริ.

පොල්ලොංග් දේශයේ වැසියන්ගේ ඒ අත්‍යන්ත ප්‍රසාදය නිසා ඒ තෙරුන් වහන්සේද 'පොල්ලොංග් තෙරණුවෝ' යන නමින් ප්‍රසිද්ධ වූහ. යම් කලෙක ඒ තෙරුන් වහන්සේ ලංකාද්වීපයට වැඩම කිරීමට කැමති වූ සේක්ද, එකල ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා ව්‍යාඝ්‍ර වේශයක් මවාගෙන තෙරුන් වහන්සේව සිය පිට මත තබාගෙන මහා සමුද්‍ර තීරය දක්වා රැගෙන ආවේය. මුහුදු වෙරළට පැමිණි පසු නැවකට නැග වෙළඳුන් සමඟ මුහුදෙන් එතෙර වූ සේක.

มหาสมุทฺทมชฺเฌ ปน ปตฺวา สา นาวา น คจฺฉิ, นิจฺจลาว อฏฺฐาสิ. อถ วาณิชา มนฺเตสุํ,-อมฺหากํ นาวาย อลกฺขี ปาปชโน อตฺถิ มญฺเญติ. เอวํ ปน มนฺเตตฺวา สลากาทานํ อกํสุ. ยาว ตติยมฺปิ เถรสฺเสว หตฺเถ สลากา ปุพฺเพ กตกมฺมวิปากวเสน นิปติ. อิทํ ปน เถรสฺส ปุพฺเพ กตกมฺมํ,-เถโร หิ ตโต อตฺตภาวโต สตฺตเม ภเว เอกสฺมึ คาเม กุลทารโก หุตฺวา กีฬนตฺถาย เอกํ สุนขํ นทิยํ โอตาเรตฺวา อุทเก กีฬมาเปสิ. เอวํ กีฬมนฺตํ สุนขํ สยเมว อุเรน อุคฺคเหตฺวา ตีรํ อาเนสีติ เอวํ [Pg.81] ปุพฺเพ กตกมฺมวิปากวเสน เถรสฺเสว หตฺเถ สลากา นิปติ.

මහා සමුද්‍රය මැදට පැමිණි විට ඒ නැව ඉදිරියට නොගොස් නිශ්චලව නැවතුණි. එකල වෙළෙන්දෝ 'අපගේ නැවෙහි අවාසනාවන්ත පාපී පුද්ගලයෙකු ඇතැයි සිතමි' යි සාකච්ඡා කොට, එසේ සිතා සලාක ඇදීමක් කළහ. පෙර කරන ලද කර්ම විපාකයක් හේතුවෙන් තුන්වන වතාවටත් තෙරුන් වහන්සේගේ අතටම සලාකය පතිත විය. මේ වනාහි තෙරුන් වහන්සේ පෙර කරන ලද කර්මයයි: තෙරුන් වහන්සේ මෙයින් ආත්ම භව හතකට පෙර එක්තරා ගමක කුලකුමරෙකුව ඉපිද, සෙල්ලම් කිරීම පිණිස එක් බල්ලෙකු ගඟට බස්සා ජලයේ ක්‍රීඩා කරවීය. එසේ ක්‍රීඩා කරන බල්ලා තමා විසින්ම පපුවෙන් බදාගෙන ගොඩට ගෙන ආවේය. මෙසේ පෙර කරන ලද කර්ම විපාකය නිසා තෙරුන් වහන්සේගේ අතටම සලාකය පතිත විය.

ตทา วาณิชา อุทกปิฏฺเฐ ขิปึสุ. อถ สกฺโก เทวานมินฺโท กุมฺภีลรูปํ มาเปตฺวา ปิฏฺฐิยํ อาโรเปตฺวา อาเนสิ. เถโร ยกฺขทีปํ ปตฺวา อนฺธจกฺขุกานํ ยกฺขานํ เมตฺตานุภาเวน จกฺขุํ ลภาเปสิ. ยกฺขา จ เถรสฺส คุณํ ญตฺวา ทฺเว ยกฺขภาติเก อทํสุ. เถโร จ สีหฬทีปํ คนฺตฺวา มหาเจติยรูปํ โลหปาสาทรูปํ สรีรธาตุํ มหาโพธิพิชานิ จ อาเนตฺวา ปจฺจาคมาสีติ.

එකල වෙළෙන්දෝ උන්වහන්සේව මුහුදට දැමූහ. එවිට ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා කිඹුල් වේශයක් මවාගෙන, උන්වහන්සේව සිය පිට මත තබාගෙන රැගෙන ආවේය. තෙරුන් වහන්සේ යක්ෂ ද්වීපයට වැඩම කර, අන්ධ නෙත් ඇති යක්ෂයන්ට මෙත් වැඩීමේ ආනුභාවයෙන් ඇස් පෙනීම ලබා දුන් සේක. යක්ෂයෝද තෙරුන් වහන්සේගේ ගුණයන් දැනගෙන, යක්ෂ සහෝදරයන් දෙදෙනෙකු උන්වහන්සේට පූජා කළහ. තෙරුන් වහන්සේ ලංකාද්වීපයට වැඩම කර, මහා චෛත්‍යයේ ආකෘතියක්, ලෝවාමහාප්‍රාසාදයේ ආකෘතියක්, ශාරීරික ධාතූන් වහන්සේලා සහ මහා බෝධි බීජයන්ද රැගෙන පෙරළා වැඩි සේක.

สุเมธตฺเถโร จ หลงฺกสฺส นาม นครสฺส ทกฺขิณทิสาภาเค มฺหตฺติปาเม ปุรตฺถิมาย อนุทิสาย ทินฺนนามิเก วิหาเร วสิ. ฐานสฺส ปน นามวเสน เถรสฺโสปิ ทินฺนวิหาโร ตฺเวว นามํ อโหสิ. โสปิ เถโร ปํสุกูลิโก ลชฺชีเปสโล สิกฺขากาโม ฌานลาภี อรหาเยว. โส หิ เทวสิกํ เทวสิกํ อฏฺฐนวโยชนปฺปมาเณ ปาทเจติยํ คนฺตฺวา วนฺทิ. เจติยงฺคณวตฺตญฺจ อกาสิ. ตโต อาคนฺตฺวา มฺหตฺติคาเม ปิณฺฑาย จริ. อิทํ เถรสฺส นิพทฺธวตฺตํ.

සුමේධ තෙරුන් වහන්සේ හලංක නම් නුවරට දකුණු දෙසින් පිහිටි ම්හත්ති නම් ග්‍රාමයට නැගෙනහිර අනුදිශාවෙහි වූ දින්න නම් විහාරයෙහි වාසය කළ සේක. ඒ ස්ථානයේ නාමයේ බලයෙන් ඒ තෙරුන් වහන්සේටද 'දින්නවිහාරී' යන නමම ලැබුණි. ඒ තෙරුන් වහන්සේද පාංශුකූලික වූ, ලජ්ජාශීලී හා ප්‍රියශීලී වූ, ශික්ෂාකාමී වූ, ධ්‍යානලාභී වූ රහතන් වහන්සේ නමකි. උන්වහන්සේ දිනපතාම යොදුන් අටක් හෝ නවයක් පමණ දුරින් පිහිටි ශ්‍රී පාද චෛත්‍යය වෙත වැඩම කර වන්දනා කළ සේක. චෛත්‍ය අංගනයේ වත්පිළිවෙත්ද ඉටු කළ සේක. එතැනින් වැඩම කර, ම්හත්ති ග්‍රාමයෙහි පිණ්ඩපාතයෙහි හැසිරුණු සේක. මෙය ඒ තෙරුන් වහන්සේගේ නිරන්තර වත්පිළිවෙත විය.

อปรานิปิ วตฺถูนิ พหูนิ สนฺติ, สพฺพานิ ปน ตานิ วิตฺถาเรตฺวา วตฺตพฺพานิปิ คนฺถปารวภเยน น วกฺขาม. สพฺพานิปิ หิ วุจฺจมานานิ อยํ สาสนวํสปฺปทีปิกา อติปฺปปญฺจา ภวิสฺสติ.

මෙවැනි වෙනත් කථා පුවත්ද බොහෝ ඇතත්, ග්‍රන්ථය ඉතා දීර්ඝ වේ යැයි බියෙන් ඒ සියල්ල විස්තර සහිතව මෙහි නොපවසමු. මන්ද, ඒ සියල්ල පැවසුවහොත් මෙම 'සාසනවංශප්පදීපිකා' කෘතිය අතිශයින් දීර්ඝ වනු ඇත.

สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส หิ ปรินิพฺพานโต ยาวชฺชตนา เถรานํ ปรมฺปรวเสน สงฺฆฏฺเฏตฺวา อานยนเมเวตฺถ อธิปฺเปตํ. ยถาวุตฺตานิ ปน วตฺถูนิ อธุนา อภิญฺญาลาภีนํ ปุคฺคลานํ อเขตฺตภาเวน ปสงฺคญาณปฺปฏิพาหณตฺถํ อริมทฺทนนคเร จ พหูนํ อภิญฺญาลาภีนํ ปุคฺคลานํ นิวาสฏฺฐานตา ทสฺสนตฺถํ วุตฺตานิ. วุตฺตญฺเจตํ ภิกฺขุนีขนฺธกฏฺฐกถายํ,–

සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පිරිනිවීමෙන් පටන්ගෙන අද දක්වා වූ තෙරුන් වහන්සේලාගේ පරම්පරාව එක්කොට ගෙනහැර දැක්වීම මෙහි අභිප්‍රායයි. මෙහි දක්වන ලද පුවත් වනාහි, වර්තමානයෙහි අභිඥාලාභී පුද්ගලයන් පහළ නොවන බව පවසන්නන්ගේ මතය ප්‍රතික්ෂේප කරනු පිණිසත්, අරිමද්දන පුරයෙහි බොහෝ අභිඥාලාභී පුද්ගලයන් විසූ බව පෙන්වනු පිණිසත් දක්වන ලදී. භික්ඛුනීක්ඛන්ධක අටුවාවෙහිද මෙසේ පවසා ඇත:

ปฏิสมฺภิทาปตฺเตหิ วสฺสสหสฺสํ สุกฺขวิปสฺสเกหิ วสฺสสหสฺสํ [Pg.82] อนาคามีหิ วสฺสสหสฺสํ สกทาคามีหิ วสฺสสหสฺสํ โสตาปนฺเนหิ วสฺสสหสฺสนฺติ เอวํ ปญฺจวสฺสสหสฺสานิ ปฏิเวธธมฺโม ฐสฺสตีติ.

'පටිසම්භිදාලාභී රහතන් වහන්සේලාගෙන් වසර දහසක්ද, ශුෂ්ක විදර්ශක රහතන් වහන්සේලාගෙන් වසර දහසක්ද, අනාගාමී උතුමන්ගෙන් වසර දහසක්ද, සකෘදාගාමී උතුමන්ගෙන් වසර දහසක්ද, සෝතාපන්න උතුමන්ගෙන් වසර දහසක්ද වශයෙන් මෙසේ වසර පන්දහසක් පුරා ප්‍රතිවේද ධර්මය පවතින්නේය' යනුවෙනි.

ทีฆนิกายฏฺฐกถายํ ปน สํยุตฺตนิกายฏฺฐกถายญฺจ ปฏิสมฺภิทาปตฺเตหิ วสฺสสหสฺสํ ฉฬาภิญฺเญหิ วสฺสสหสฺสํ เตวิชฺเชหิ วสฺสสหสฺสํ สุกฺขวิปสฺสเกหิ วสฺสสหสฺสํ ปาติโมกฺเขน วสฺสสหสฺสนฺติ วุตฺตํ.

දීඝනිකාය අටුවාවෙහි සහ සංයුත්තනිකාය අටුවාවෙහි වනාහි, පටිසම්භිදාලාභීන්ගෙන් වසර දහසක්ද, ෂඩ් අභිඥාලාභීන්ගෙන් වසර දහසක්ද, ත්‍රිවිද්‍යාලාභීන්ගෙන් වසර දහසක්ද, ශුෂ්ක විදර්ශකයන්ගෙන් වසර දහසක්ද, ප්‍රාතිමෝක්ෂයෙන් වසර දහසක්ද පවතින බව පවසා ඇත.

องฺคุตฺตรนิกายฏฺฐกถายํ ปน วิภงฺคกถายญฺจ พุทฺธานํ ปรินิพฺพานโต วสฺสสหสฺสเมว ปฏิสมฺภิทา นิพฺพตฺเตตุํ สกฺโกนฺติ, ตโต ปรํ ฉ อภิญฺญา, ตโตปิ อสกฺโกนฺตา ติสฺโส วิชฺชา นิพฺพตฺตึสุ. คจฺฉนฺเต กาเล ตาปิ นิพฺพตฺเตตุํ อสกฺโกนฺตา สุกฺขวิปสฺสกา โหนฺติ. เอเตเนว นเยน อนาคามิโน สกทาคามิโน โสตาปนฺนาติ วุตฺตํ.

අංගුත්තරනිකාය අටුවාවෙහි සහ විභංග අටුවාවෙහි වනාහි, බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පිරිනිවීමෙන් පසු පළමු වසර දහසෙහි පමණක් පටිසම්භිදාවන් උපදවා ගැනීමට හැකි වන බවද, ඉන් පසුව ෂඩ් අභිඥාවන් ලැබිය හැකි බවද, ඉන් පසුව එයද නොහැකි වන කල්හි ත්‍රිවිද්‍යාවන් උපදවන බවද පවසා ඇත. කාලය ගත වන විට ඒවාද උපදවා ගැනීමට නොහැකිව ශුෂ්ක විදර්ශකයෝ වෙති. මේ ක්‍රමයෙන්ම අනාගාමී, සකෘදාගාමී සහ සෝතාපන්න උතුමන් පහළ වන බව පවසා ඇත.

เอวํ นานานเยหิ อฏฺฐกถายปิ อาคตตฺตา อธุนา โลเก อริยปุคฺคลา ภวิตุํ น สกฺกาติ น วตฺตพฺพํ. อริยานเมว เขตฺตสฺส อธุนาปิ สมฺภวโต, สเจ อารทฺธวิปสฺสโก ภเวยฺย โส อรหา ภวิตุํ สกฺกาเยวาติ นิฏฺฐเมตฺถาวคนฺตพฺพํ. อฏฺฐกถาสุ ปน นานาภาณกตฺเถรานํ นานาวาทวเสน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอตฺตเกเนว ปน นานากาเรน วาโท ภินฺโนปิ สาสนํ ภิชฺชติเยว. สาสนสฺส อภินฺนํเยว หิ เอตฺถ ปมาณนฺติ.

මෙසේ විවිධ ක්‍රමයන්ගෙන් අටුවාවන්හිද දක්වා ඇති බැවින්, වර්තමානයෙහි ලෝකයෙහි ආර්ය පුද්ගලයන් පහළ විය නොහැකියැයි නොපැවසිය යුතුය. ආර්යයන් වහන්සේලා බිහි වීමේ ක්ෂේත්‍රය අදටත් පවතින බැවින්, ඉදින් යමෙක් උත්සාහවත් වී විදර්ශනා වඩන්නේ නම්, ඔහුට රහත් විය හැකි බවම මෙහිදී තීරණය කොට ගත යුතුය. අටුවාවන්හි වනාහි විවිධ භාණක තෙරුන් වහන්සේලාගේ විවිධ මත අනුව මෙසේ පවසා ඇති බව දත යුතුය. මෙපමණක් වූ විවිධ ආකාරයන්ගෙන් මතයන් වෙනස් වුවද ශාසනය බෙදී නොයන්නේමය. ශාසනයේ නොබෙදුණු බවම මෙහිදී ප්‍රමාණය කොට ගත යුතුය.

เอวํ มรมฺมมณฺฑเล อริมทฺทนนคเร อเนเกหิ อรหนฺตสเตหิ สาสนํ วิชฺโชตติ. ภควโต ปน ปรินิพฺพานโต ตึสาธิกานํ นววสฺสสตานํ อุปริ ปรมฺมรฏฺเฐ เสญิลญฺญิกฺโรธินาเมน รญฺญา สมกาลวเสน สีหฬทีเป รชฺชํ ปตฺตสฺส มหานามรญฺโญ กาเล พุทฺธโฆสพุทฺธทตฺตตฺเถเรหิ ปภุติ เตเตมหาเถรา เตเตคนฺเถ อกํสุ.

මෙසේ මියන්මාර් (බුරුම) දේශයේ අරිමද්දන නගරයෙහි සිය ගණනක් රහතන් වහන්සේලා නිසා බුදුසසුන බැබළෙයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පිරිනිවීමෙන් නවසිය තිස් වසරකට පසුව, බුරුම රට සෙඤ්ඤිලඤ්ඤික්‍රෝධි නම් රජුගේ කාලයට සමගාමීව ලංකාද්වීපයෙහි රාජ්‍යත්වයට පත් මහානාම රජුගේ දවස, බුද්ධඝෝෂ, බුද්ධදත්ත ආදී මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා විසින් ඒ ඒ ග්‍රන්ථයන් රචනා කරන ලදහ.

ตโต ปจฺฉา สติสมาธิปญฺญามนฺทวเสน สุขาวโพธนตฺถํ [Pg.83] ฏีกาโย อกํสุ. อริมทฺทนนคเร ชินจกฺเกสตฺตนวุตาธิเก ฉสเต สหสฺเส จ สมฺปตฺเต ติณฺณํ ปิฏกานํ มูลภูเตสุ สทฺทนเยสุ โสตารานํ เฉกตฺถาย มหาสมุทฺเทวิย อานนฺโท นาม มหามจฺโฉ ตีสุ ปิฏเกสุ สาฏฺฐกเถสุ วิโลเลตฺวา อคฺควํโส นาม เถโร สทฺทนีติปฺปกรณํ อกาสิ. อริมทฺทนนคเร หิ อุตฺตราชีวตฺเถราทีนํ สีหฬทีปํ คมนโต ปุพฺเพเยว ตโย มหาเถรา ปริยตฺติวิสารทา, มหาอคฺคปณฺฑิโต, ตสฺส สทฺธิวิหาริโก ทุติยอคฺคปณฺฑิโต, ตสฺส ภาคิเนยฺโย ตติยอคฺคปณฺฑิโตติ. ตติยอคฺคปณฺฑิโต ปน อคฺควํโสติปิ โวหาริยติ.

ඉන් පසුව, සිහි නුවණ හා සමාධිය මඳ වූවන්ට පහසුවෙන් වටහා ගැනීම පිණිස ටීකා ග්‍රන්ථයන් රචනා කරන ලදහ. අරිමද්දන නගරයෙහි බුද්ධ වර්ෂ එක්දහස් හයසිය අනූහතක් (1697) වූ කල්හි, ත්‍රිපිටකයට මූලභූත වූ ව්‍යාකරණ ක්‍රමයන්හි ශ්‍රාවකයන්ගේ දක්ෂතාව පිණිස, මහා සාගරයෙහි ‘ආනන්ද’ නම් මහා මත්ස්‍යයා මෙන් අටුවා සහිත ත්‍රිපිටකයෙහි හැසිරෙමින්, අග්ගවංශ නම් ස්ථවිරයන් වහන්සේ ‘සද්දනීති’ ප්‍රකරණය රචනා කළ සේක. අරිමද්දන නගරයෙහි උත්තරාජීව තෙරුන් වහන්සේ ආදීන් ලංකාද්වීපයට වැඩම කිරීමට පෙර ම, පරියත්ති ධර්මයෙහි විශාරද වූ මහා තෙරවරුන් තිදෙනෙක් වූහ. එනම්, මහා අග්ගපණ්ඩිත තෙරුන්, උන්වහන්සේගේ සද්ධිවිහාරික වූ ද්විතීය අග්ගපණ්ඩිත තෙරුන් සහ උන්වහන්සේගේ බෑණනුවන් වූ තෘතීය අග්ගපණ්ඩිත තෙරුන් ය. තෘතීය අග්ගපණ්ඩිත තෙරුන් වහන්සේ ‘අග්ගවංශ’ යන නමින් ද හඳුන්වනු ලැබූහ.

ตสฺมิญฺจ กาเล อริมทฺทนนครวาสิโน สทฺทโกวิทา พหโว สนฺตีติ ยาว ลงฺกาทีปา กิตฺติโฆโส ปตฺถริ. ตสฺมา สีหฬทีปิกา สทฺทโกวิทา วีมํเสตุกามา หุตฺวา อริมทฺทนนครํ อาคมํสุ. ตทา อริมทฺทนนครวาสิโน ภิกฺขู สทฺทนีติปฺปกรณํ ทสฺเสสุ.

ඒ සමයෙහි අරිමද්දන නගරයෙහි ව්‍යාකරණ විශාරදයෝ බොහෝ වෙති යි ලංකාද්වීපය දක්වා ම කීර්ති රාවය පැතිර ගියේය. එබැවින් ලංකාද්වීපයේ විසූ ව්‍යාකරණ විශාරදයෝ මෙය විමසා බලනු කැමැත්තෙන් අරිමද්දන නගරයට පැමිණියහ. එකල්හි අරිමද්දන නගරවාසී භික්ෂූන් වහන්සේලා ඔවුන්ට ‘සද්දනීති’ ප්‍රකරණය පෙන්වූහ.

สีหฬทีปิกา จ ตํ ทิสฺวา อุปธาเรนฺตา สทฺทวิสเย อยํ คนฺโถวิย สีหฬทีเป คนฺโถ อิตฺถิ, อิมสฺมึ ปกรเณ อาคตวินิจฺฉยมฺปิ สกลํ น ชานิมฺหาติ นานาปฺปกาเรหิ โถเมสุนฺติ ยาวชฺชภนา กถามคฺโค น อุปจฺฉินฺโนติ.

ලංකාද්වීපවාසීහු ද එය දැක, විමසා බලමින් "ව්‍යාකරණ විෂයෙහි මේ ග්‍රන්ථය වැනි ග්‍රන්ථයක් ලංකාද්වීපයෙහි නැත; මේ ප්‍රකරණයෙහි එන සියලු විනිශ්චයන් පවා අප සම්පූර්ණයෙන්ම දැන නොසිටියෙමු" යි නොයෙක් අයුරින් ප්‍රශංසා කළහ. මෙම කථා පුවත අද වනතුරුත් නොසිඳී පැවත එන්නේය.

อริมทฺทนนคเร สีหฬทีปํ คนฺตฺวา ปจฺจาคโต ฉปฺปโท นาม สทฺธมฺมโชติปาลตฺเถโร สทฺทนเย เฉกตาย สุตฺตนิทฺเทสํ อกาสิ. ปรมตฺถธมฺเม จ เฉกตาย สงฺเขปวณฺณนํ นามจารทีปกญฺจ. วินเย เฉกตาย วินยคูฬตฺถทีปนึ สีมาลงฺการญฺจ อกาสิ. อตฺตนา กถานํ คนฺถานํ นิคเม สทฺธมฺม โชติปาโลติ มูลนาเมน วุตฺตํ. กุสิมนคเร ปน ฉปฺปท คาเม ชาตตฺตา ฐานสฺส นาเมน ฉปฺปโทติ ปากโฏ.

අරිමද්දන නගරයෙහි විසූ, ලංකාද්වීපයට වැඩම කර පෙරළා පැමිණි ‘ඡප්පද’ නම් වූ සද්ධම්මජෝතිපාල තෙරුන් වහන්සේ ව්‍යාකරණ ක්‍රමයෙහි ඇති දක්ෂතාව නිසා ‘සුත්තනිද්දේසය’ රචනා කළ සේක. පරමාර්ථ ධර්මයෙහි ඇති දක්ෂතාව නිසා ‘සංඛේපවණ්ණනා’ සහ ‘නාමචාරදීපකය’ ද, විනයෙහි ඇති දක්ෂතාව නිසා ‘විනයගූළත්ථදීපනී’ සහ ‘සීමාලංකාරය’ ද රචනා කළ සේක. තමන් වහන්සේ විසින් කරන ලද ග්‍රන්ථයන්හි නිගමනයෙහි ‘සද්ධම්මජෝතිපාල’ යන මුල් නාමය සඳහන් කර ඇතත්, කුසිම නගරයෙහි ඡප්පද නම් ගමෙහි උපන් බැවින් උන්වහන්සේ උපන් ස්ථානයේ නමින් ‘ඡප්පද’ නමින් ප්‍රකට වූහ.

กุขนนคเร ปน ฉปฺปโทติ โวหาริโตปิ เอโก เถโร อตฺถิ. โส อลชฺชี ทุสฺสีโล. เอกจฺเจ ปน นามสามญฺญเลสมตฺเตน ปตฺตลงฺกํ สีลวนฺตํ เปสลํ สิกฺขากามํ ฉปฺปทตฺเถรํ อลชฺชิทุสฺสีลภาเวน อุปวทนฺติ, ยถา นาม สามญฺญเลสมตฺเตน มลฺลปุตฺตํ อายสฺมนฺตํ ทพฺพํ อสมาจาเรนาติ.

කුඛන නගරයෙහි ද ‘ඡප්පද’ යනුවෙන් හඳුන්වනු ලැබූ තවත් එක් තෙරනමක් වූහ. උන්වහන්සේ අලජ්ජී වූ, දුශ්ශීල වූ කෙනෙක් වූහ. ඇතැම්හු හුදෙක් නම්වල ඇති සමානකම පමණක් මුල් කරගෙන, ලක්දිවට පැමිණි සිල්වත් වූ, ප්‍රියශීලී වූ, ශික්ෂාකාමී වූ ඡප්පද තෙරුන් වහන්සේට ද අලජ්ජී දුශ්ශීලභාවයෙන් දෝෂාරෝපණය කරති. එය හරියට, හුදෙක් නමෙහි ඇති සමානකම පමණක් මුල් කරගෙන ආයුෂ්මත් දබ්බ මල්ලපුත්ත තෙරුන් වහන්සේට අනාචාර චෝදනා එල්ල කළාක් මෙනි.

อริมทฺทนนครเยว อโลงฺคจญฺญิสูนามกสฺส รญฺโญ กาเล มหาวิมลพุทฺธิตฺเถโร จูฬวิมลพุทฺธิตฺเถโรติ ทฺเว เถรา ปริยตฺติวิสารทา อเหสุํ. เตสุ มหาวิมลพุทฺธิตฺเถโร กจฺจายนสฺส สํวณฺณนํ นฺยาสคนฺถมกาสิ.

අරිමද්දන නගරයෙහි ම අලොංගචඤ්ඤිසූ නම් රජුගේ කාලයෙහි, පරියත්ති ධර්මයෙහි විශාරද වූ මහා විමලබුද්ධි තෙරුන් සහ චූළ විමලබුද්ධි තෙරුන් නමින් තෙරවරුන් දෙනමක් වූහ. ඔවුන් අතුරෙන් මහා විමලබුද්ධි තෙරුන් වහන්සේ කච්චායන ව්‍යාකරණයෙහි ව්‍යාඛ්‍යානයක් වූ ‘න්‍යාස’ ග්‍රන්ථය රචනා කළ සේක.

เกจิ ปน สีหฬทีปวาสี วิมลพุทฺธิตฺเถโร ตมกาสีติ วทนฺติ. จูฬวิมลพุทฺธิตฺเถโร ปน วุตฺโตทยสฺส โปราณฏีกมกาสิ. ฉนฺโทสารตฺถวิกาสินึ สทฺธมฺมญาณตฺเถโร อกาสิ. วจนตฺถโชตึ ปน เวปุลฺลตฺเถโร อกาสิ. นฺยาสคนฺถสฺสโปราณฏีกํ นรปติรญฺโญ กาเล เอโก อมจฺโจ อกาสิ.

ඇතැම්හු ලංකාද්වීපයෙහි විසූ විමලබුද්ධි තෙරුන් වහන්සේ එය කළ බව පවසති. චූළ විමලබුද්ධි තෙරුන් වහන්සේ ‘වෘත්තෝදය’ ග්‍රන්ථයෙහි පුරාණ ටීකාව කළ සේක. ‘ඡන්දෝසාරත්ථවිකාසිනී’ ග්‍රන්ථය සද්ධම්මඤාණ තෙරුන් වහන්සේ කළ අතර, ‘වචනත්ථජෝති’ ග්‍රන්ථය වේපුල්ල තෙරුන් වහන්සේ කළ සේක. න්‍යාස ග්‍රන්ථයෙහි පුරාණ ටීකාව නරපති රජුගේ දවස එක්තරා ඇමතිවරයෙකු විසින් කරන ලද්දකි.

โส หิ รญฺโญ เอกํ โอโรธํ ปฏิจฺจ ชาตํ เอกํ ธีตรํ ทิสฺวา วานโรวิย เลเป ลคฺคิโต ติสฺสํ ปฏิพนฺธจิตฺโต หุตฺวา ลคฺคิ. ตมตฺถํ ชานิตฺวา ราชา เอวมาห,– สเจ เอตํ อิจฺเฉยฺยาสิ, เอกํ คนฺถํ ปริปุณฺณวินิจฺฉยํ คูฬตฺถํ กโรหิ, สเจ ตฺวํ ตาทิสํ คนฺถํ กาตุํ สกฺกุเณยฺยาสิ, เอตํ ลภิสฺสสีติ. อถ โส นฺยาสสฺส สํวณฺณนํ โปราณฏีกํ อกาสิ.

ඔහු රජුගේ අන්තඃපුර ස්ත්‍රියකගෙන් උපන් එක්තරා දියණියක දැක, මැලියම්වල ඇලුණු වඳුරෙකු මෙන් ඇය කෙරෙහි දැඩි සෙනෙහසින් බැඳුණේය. ඒ බව දැනගත් රජතුමා මෙසේ කීවේය: "ඉදින් තෝ ඇයව කැමති වන්නේ නම්, ගුප්ත අර්ථයන්ගෙන් හා පරිපූර්ණ විනිශ්චයන්ගෙන් යුත් එක් ග්‍රන්ථයක් කරන්න. ඉදින් තට එබඳු ග්‍රන්ථයක් කිරීමට හැක්කේ නම්, තට ඇයව ලැබෙන්නේය" යනුවෙනි. ඉන්පසු ඔහු න්‍යාසයෙහි ව්‍යාඛ්‍යානයක් වූ පුරාණ ටීකාව රචනා කළේය.

ตโต ปจฺฉา หีนายาวตฺติตฺวา ธีตรํ ทตฺวา รชฺชุคฺคาหามจฺจฏฺฐาเน ฐเปสิ, ยํ มรมฺมโวหาเรน สํปฺยงฺคอิติ วุจฺจติ. เตน ปน กตตฺตา โสปิ คนฺโถ ตํ นาเมน วุจฺจติ. การิกํ ตสฺสา จ สํวณฺณนํ ฉตฺตคุหินฺทสฺส นาม รญฺโญ กาเลธมฺมเสนาปติตฺเถโร อกาสิ. เตน กิร การปิเต นนฺทคุหาย สมีเป นนฺทวิหาเร นิสีทิตฺวา อกาสิ.

ඉන්පසු ඔහු ගිහි බවට පත්වූ පසු රජු දියණිය පාවා දී, රාජ්‍යය පාලනය කරන අමාත්‍ය ධුරයෙහි තැබීය. එය බුරුම ව්‍යවහාරයෙන් ‘සම්ප්‍යංග්’ (Saṃpyaṅg) යැයි කියනු ලැබේ. ඔහු විසින් කරන ලද බැවින් එම ග්‍රන්ථය ද ඒ නමින් ම හඳුන්වනු ලැබේ. ‘කාරිකා’ ග්‍රන්ථය හා එහි ව්‍යාඛ්‍යානය ඡත්තගුහින්ද නම් රජුගේ කාලයෙහි ධම්මසේනාපති තෙරුන් වහන්සේ කළ සේක. උන්වහන්සේ එය කරන ලද්දේ තමන් වහන්සේ විසින් කරවන ලද, නන්ද ගුහාව සමීපයෙහි වූ නන්ද විහාරයෙහි වැඩ වෙසෙමිනි.

ตสฺมิญฺจกาเล [Pg.85] คนฺถมาทนปพฺพเต นนฺทมูลคุหโต อรหนฺตา อาคนฺตฺวา ตสฺมึ วิหาเร วสฺสํ อุปคจฺฉึสุ. เตสํ สมฺมุเข กตตฺตา เต จ คนฺถา ปณฺฑิเตหิ สารโต ปจฺเจตพฺพาติ อาจริยา วทนฺติ.

ඒ සමයෙහි ගන්ධමාදන පර්වතයෙහි නන්දමූල ලෙනෙහි සිට රහතන් වහන්සේලා වැඩම කොට ඒ විහාරයෙහි වස් එළඹි සේක. උන්වහන්සේලා අභිමුඛයෙහි කරන ලද බැවින්, ඒ ග්‍රන්ථයන් පණ්ඩිතයන් විසින් සාරවත් කොට පිළිගත යුතු යැයි ආචාර්යවරු පවසති.

วาจฺจวาจกํ ปน ธมฺมทสฺสี นาม สามเณโร อกาสิ.

‘වාච්චවාචක’ නම් ග්‍රන්ථය ධම්මදස්සී නම් සාමණේරයන් වහන්සේ විසින් කරන ලද්දකි.

สทฺทตฺถเภทจินฺตํ ปน อริมทฺทนนครสมีเป ฐิตสฺส ขณิตฺติปาทปพฺพตสฺส สมีเป เอกสฺมึ คาเม วสนฺโต สทฺธมฺมสิริ นาม เถโร อกาสิ. โสเยว เถโร พฺรหชํ นาม เวทสตฺถมฺปิ มรมฺมภาสาย ปริวตฺเตสิ.

‘සද්දත්ථභේදචින්තා’ නම් ග්‍රන්ථය අරිමද්දන නගරය සමීපයෙහි පිහිටි ඛණිත්තිපාද පර්වතය අසල එක්තරා ගමක වැඩ විසූ සද්ධම්මසිරි නම් තෙරුන් වහන්සේ කළ සේක. එම තෙරුන් වහන්සේ ම ‘බ්‍රහජ’ නම් වේද ශාස්ත්‍රය ද බුරුම භාෂාවට පරිවර්තනය කළ සේක.

เอกกฺขรโกสํ ปน สทฺธมฺมกิตฺติตฺเถโร อกาสิ. โส หิ กลิยุเค สตฺตาสีตาธิเก อฏฺฐสเต สมฺปตฺเต มิจฺฉา ทิฏฺฐิกานํ ชลุมสญฺญิตานํ กุลานํ ภเยน สกเลปิ ตมฺพทีปรฏฺเฐ สาสโนภาโส มิลายติ. พหูนิปิ โปตฺถกานิ อคฺคิภเยน นสฺเสสุํ.

‘ඒකක්ඛරකෝස’ නම් ග්‍රන්ථය සද්ධම්මකිත්ති තෙරුන් වහන්සේ කළ සේක. කලි යුගයෙන් අටසිය අසූහතක් (887) වූ කල්හි, ‘ජලුම’ නම් වූ මිථ්‍යාදෘෂ්ටික පිරිස්වල බිය නිසා මුළු තම්බදීප රටෙහි ම ශාසනාලෝකය මැලවී ගියේය. ගිනිබිය හේතුවෙන් බොහෝ පොත්පත් ද විනාශ විය.

ตทา ตํ ปวตฺตึ ปสฺสิตฺวา สเจ ปริยตฺติธมฺโมวินสฺเสยฺย, ปฏิปตฺติธมฺโมปิ นสฺสิสฺสติ, ปฏิปตฺติธมฺเม นสฺสนฺเต กุโต ปฏิเวธธมฺโม ภวิสฺสตีติ สํเวคํ อปชฺชิตฺวา อิมํ คนฺถํ อกาสีติ ตฏฺฏิกายํ วุตฺตํ.

එකල්හි ඒ තත්ත්වය දැක, "ඉදින් පරියත්ති ධර්මය විනාශ වුවහොත් ප්‍රතිපත්ති ධර්මය ද විනාශ වන්නේය; ප්‍රතිපත්ති ධර්මය විනාශ වන කල්හි ප්‍රතිවේධ ධර්මයක් කොයින් ලැබේදැ" යි සංවේගයට පත්ව උන්වහන්සේ මෙම ග්‍රන්ථය කළ සේකැයි එහි ටීකාවෙහි සඳහන් වේ.

มุขมตฺตสารํ สาครตฺเถโร อกาสิ.

‘මුඛමත්තසාර’ නම් ග්‍රන්ථය සාගර තෙරුන් වහන්සේ කළ සේක.

กลิยุเค เอกาสีตาธิเก ปญฺจสเต สมฺปตฺเต เอกํ ทหรปุตฺตํ กาลงฺกตํ ปฏิจฺจ สํเวคํ อาปชฺชิตฺวา ปจฺเจกพุทฺธตฺตํ ปตฺถยนฺตสฺส เชยฺยสิงฺขนามกสฺส รญฺโญ ปุตฺโต กฺยจฺวานามโก ราชา รชฺชํ กาเรสิ. ธมฺมราชาติปิ นามลญฺฉํ ปฏิคฺคณฺหิ. ตีสุ ปน ปิฏเกสุ ยถาภูตํ วิชานกตาย มรมฺมโวหาเรน กฺยจฺวาติ โวหาริยติ.

කලි යුගයෙන් පන්සිය අසූඑකක් (581) වූ කල්හි, තමාගේ ළදරු පුත්‍රයා මියයාම නිසා සංවේගයට පත්ව පසේබුදු බව පැතූ ‘ජෙය්‍යසිංඛ’ නම් රජුගේ පුත්‍ර වූ, ‘ක්‍යච්වා’ නම් රජතුමා රාජ්‍යය කළේය. ඔහු ‘ධර්මරාජ’ යන විරුද නාමය ද ලැබීය. ත්‍රිපිටකය පිළිබඳව තතු පරිදි දන්නා බැවින් බුරුම ව්‍යවහාරයෙන් ඔහු ‘ක්‍යච්වා’ යන නමින් හඳුන්වනු ලැබේ.

โส จ กิร ราชา ปาฬิอฏฺฐกถาฏีกาคนฺถนฺตเรสุ อติเฉกตาย ปิฏกตฺตเย สากจฺฉมตฺตมฺปิ กาตุํ สมตฺโถ [Pg.86] นาม นตฺถีติ อุคฺคหิตติปิฏโก หุตฺวา ภิกฺขุสงฺฆมฺปิ ทิวเส สตฺตหิ วาเรหิ คนฺถํ วาเจติ.

ඒ රජතුමා පාලි පාඨ, අටුවා, ටීකා ආදී ග්‍රන්ථයන්හි ඇති අතිශය දක්ෂතාවය නිසා ත්‍රිපිටකය පිළිබඳව තමන් සමඟ සාකච්ඡා කිරීමට පවා සමත් කිසිවෙකු නැතැයි කියන තරමට ත්‍රිපිටකය ප්‍රගුණ කළ කෙනෙකු වී, භික්ෂු සංඝයා වහන්සේට දිනකට සත් වරක් ධර්ම ග්‍රන්ථ කියවා දුන්නේය (ධර්මය ඉගැන්වීය).

ขณิตฺติปาทปพฺพตสฺส สมีเปปิ เอกํ ตฬากํ การาเปตฺวา ตตฺถ ราชาคารํ การาเปตฺวา ตตฺถ นิสีทิตฺวา คนฺถํ วาเจติ. สพฺพานิ ปน ราชูนํ กิจฺจานิ ปุตฺตสฺเสว อุปราชสฺส นิยฺยาเทสิ. คนฺถํ อุคฺคณฺหนฺตานํ โอโรธานมตฺถาย สงฺเขปโต สทฺทพินฺทุํ นาม ปกรณํ ปรมตฺถพินฺทุญฺจ นาม ปกรณํ อกาสิ. ตสฺส หิ จิตฺตํ ปริยตฺติยํเยว รมติ. อญฺญํ ปน ราชกิจฺจํ สุณิตุมฺปิ น อิจฺฉิ. อนุรุทฺธราชา อนาคเต อหํ ราชา ภเวยฺยามิ, ตทาเยว อิมานิ ตาฬิพีชานิ อุฏฺฐหนฺตูติ อธิฏฺฐหิตฺวา โรเปสิ. ตานิ ตสฺส รญฺโญ กาเล อุฏฺฐหึสุ. เตเนว อนุรุทฺธราชาเยวายนฺติ รฏฺฐวาสิโน สญฺชานึสุ. สมฺมุติราชา หิ อนุรุทฺธราชา กฺยจฺวาราชาติ อิเม ตโย เอกสนฺตานาติ วทนฺติ.

ඔහු ඛණිත්තිපාද පර්වතය අසලද පොකුණක් කරවා, එහි රාජකීය මන්දිරයක් ද කරවා, එහි වැඩ හිඳිමින් ධර්ම ග්‍රන්ථ ඉගැන්වීය. සියලු රාජකාරී තම පුත් උපරාජයාට පවරා දුන්නේය. ධර්ම ග්‍රන්ථ හදාරන අන්තඃපුර ස්ත්‍රීන් උදෙසා කෙටියෙන් 'සද්දබින්දු' නම් වූ ප්‍රකරණය සහ 'පරමත්ථබින්දු' නම් වූ ප්‍රකරණය කළේය. ඔහුගේ සිත පරියත්ති ධර්මයෙහිම ඇලුනේය. වෙනත් කිසිදු රාජකාරියක් ඇසීමට පවා ඔහු අකමැති විය. අනුරුද්ධ රජතුමා 'අනාගතයේ මම රජ වෙන්නෙමි, එවිටම මෙම තල ඇට පැළවේවා' යි අධිෂ්ඨාන කොට ඒවා රෝපණය කළේය. ඒවා ඒ රජුගේ කාලයේදී පැළ විය. ඒ නිසාම 'මේ අනුරුද්ධ රජතුමාමය' කියා රටවැසියෝ හඳුනා ගත්හ. සම්මුති රජ, අනුරුද්ධ රජ සහ ක්‍යස්වා රජ යන මේ තිදෙනා එකම පරම්පරාවක අය යැයි පවසති.

โส ราชา เอกมฺปิ เจติยํ อกาสิ, น ตํ นิฏฺฐํ อคมาสิ, ปริยตฺติยํเยว ปริจารกตฺตาติ ราชวํเส อาคตํ. โลกสมฺมุติวเสน กกฺขฬทิเน อิฏฺฐกานิ การาเปตฺวา ตสฺมึเยว ทิเน ภูมิสมํ กตฺวา ตสฺมึเยว ทิเน อญฺญมฺปิ สพฺพํ การาเปสิ. เตน มรมฺมโวหาเรน ปฺรสฺสทา เจติยนฺติ ยาวชฺชภนา ปากฏํ.

ඒ රජතුමා එක් චෛත්‍යයක් ද කරවූ නමුත්, පරියත්ති ධර්මයෙහිම නිරත වූ බැවින් එය අවසන් නොවූයේය යි රාජවංශයෙහි සඳහන් වේ. ලෝක සම්මුතියට අනුව අසුභ දිනයක ගඩොල් කප්පවා, එදිනම බිම සමතලා කරවා, එදිනම අනෙකුත් සියලු කටයුතු ද කරවීය. එබැවින් බුරුම ව්‍යවහාරයෙන් එය 'ප්‍රස්සදා චෛත්‍යය' නමින් අද දක්වාම ප්‍රසිද්ධ වී ඇත.

ตสฺส รญฺโญ เอกา ธิภา วิภตฺยตฺถํ นาม คนฺถํ อกาสีติ.

ඒ රජතුමාගේ එක් දියණියක් 'විභත්ත්‍යත්ථ' නම් වූ ග්‍රන්ථයක් කළාය.

ปุพฺเพ กิร อริมทฺทนนคเร อุคฺคหธารณาทิวเสน สาสนํ อติวิย วิรูฬมาปชฺชิ. อริมทฺทนนคเรเยว หิ เอโก วุฑฺฒปพฺพชิโต ภิกฺขุ คนฺถํ ลิขิตุํ สิลาเลขนทณฺเฑน อิจฺฉนฺโต ราชเคหํ ปาวิสิ. ราชา เกน อาคโตสีติ ปุจฺฉิ. คนฺถํ ลิขิตุํ สิลาเลขนทณฺเฑน อิจฺฉนฺโต อาคโต มฺหีติ. เอวํ มหลฺลโก ตฺวํ คนฺถํ มหุสฺสาเหน ปริยาปุณนฺโตปิ [Pg.87] คนฺเถสุ เฉกสฺส โอกาสํ น ปสฺสามิ, สเจ หิมุสโล องฺกุรํ อุฏฺฐาเปตฺวา รูเหยฺย, เอวํ สติ ตฺวํ คนฺเถสุ เฉกตํ อาปชฺเชยฺยาสีติ อาห.

අතීතයේ අරිමද්දන නගරයෙහි ධර්මය හැදෑරීම සහ මතක තබා ගැනීම ආදියෙන් ශාසනය අතිශයින් දියුණුවට පත් විය. ඒ අරිමද්දන නගරයෙහිම මහලු වියේදී පැවිදි වූ එක්තරා භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් ධර්ම ග්‍රන්ථයක් ලිවීම සඳහා ලියන කූරක් ලබා ගැනීමේ අදහසින් රජමාලිගයට ඇතුළු වූහ. 'කුමන කරුණකට වැඩියේද?' යි රජතුමා විමසීය. 'ග්‍රන්ථයක් ලිවීම සඳහා ලියන කූරක් ලබා ගැනීමට පැමිණියෙමි' යි උන්වහන්සේ පැවසූහ. එවිට රජතුමා, 'මේ තරම් මහලු ඔබ මහත් උත්සාහයෙන් ධර්මය හැදෑරුවද, ග්‍රන්ථයන්හි දක්ෂයෙකු වීමට අවස්ථාවක් මම නොදකිමි. ඉදින් මේ මෝල්ගසකින් දලු ලා වැඩෙන්නේ නම්, එවැනි තත්ත්වයක් යටතේ ඔබට ග්‍රන්ථයන්හි දක්ෂතාවයට පැමිණිය හැකිය' යි පැවසීය.

ตโต ปจฺฉา วิหารํ คนฺตฺวา เทวสิกํ เทวสิกํ เอกทนฺตกฏฺฐปฺปมาณตฺตํ เลขนํ อุคฺคเหตฺวา กจฺจายนอภิธมฺเมตฺถสงฺคหปฺปกรณํ อาทึ กตฺวา อาจริยสฺส สนฺติเก อุคฺคณฺหิ. โส อจิเรเนว คนฺเถสุ เฉกตํ ปตฺวา มุสเล ชมฺพุรุกฺขงฺกุรํ พนฺธิตฺวา อุสฺสาเปตฺวา ราชเคหํ ปาวิสิ.

ඉන්පසු උන්වහන්සේ විහාරයට වැඩම කොට, දිනපතා දැහැටි කූරක් පමණ වූ ලේඛන ප්‍රමාණයක් පාඩම් කරමින්, කච්චායන ව්‍යාකරණය සහ අභිධම්මත්ථසංග්‍රහය ආදී ප්‍රකරණ ගුරු ඇසුරින් හැදෑරූහ. උන්වහන්සේ නොබෝ කලකින්ම ග්‍රන්ථයන්හි දක්ෂතාවයට පැමිණ, මෝල්ගසෙහි දඹ අංකුරයක් බැඳ, එය ඔසවාගෙන රජමාලිගයට ඇතුළු වූහ.

อถ ตํ ราชา ปุจฺฉิ,-เกนอาคโตสีติ. อยํ มหารช มุสโล องฺกุรํ อุฏฺฐาเปตฺวา รูหตีติ อาจิกฺขิตุํ อาคโตมฺหีติ วุตฺเต ราชา เอตสฺส คนฺเถสุ เฉกตํ ปตฺโตมฺหีติ วุตฺตํ โหตีติ ชานาสิ. ตํ สจฺจํ วา อลิกํ วาติ วีมํสนตฺถาย มหาเถรานํ สนฺติกํ ปหิณิ. มหาเถราปิ คูฬฏฺฐานํ ปุจฺฉึสุ. โสปิ ปุจฺฉิตํ ปุจฺฉิตํ พฺยากาสิ.

එකල්හි රජතුමා උන්වහන්සේගෙන්, 'කුමන කරුණකට වැඩියේද?' යි ඇසීය. 'මහරජතුමනි, මේ මෝල්ගස අංකුර ලා වැඩෙන්නේය යි පෙන්වීමට පැමිණියෙමි' යි පැවසූ කල්හි, 'මොහු ග්‍රන්ථයන්හි දක්ෂතාවයට පැමිණියේය යන්න මෙයින් අදහස් කරන්නේය' යි රජතුමා වටහා ගත්තේය. එය සත්‍යයක්ද නැතහොත් අසත්‍යයක්දැයි පරීක්ෂා කරනු පිණිස රජතුමා උන්වහන්සේව මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා වෙත යැවීය. මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලාද ඉතා ගැඹුරු තැන් පිළිබඳව ප්‍රශ්න කළහ. උන්වහන්සේද අසන ලද සෑම ප්‍රශ්නයකටම පිළිතුරු දුන්හ.

อถ โส ภิกฺขุ มหาเถเร เอวมาห,-ตุมฺเห ภนฺเต มํ พหู ปุจฺฉถ, อหมฺปิ ตุมฺเห ปุจฺฉิตุํ อิจฺฉามิ, โอกาสํ เทถาติ ยาจิตฺวา อญฺญสมานเจตสิกนฺติ เอตฺถ อญฺญสทฺทสฺส อวธฺยาเปกฺขตฺตา อวธิปทํ อุทฺธริตฺวา ทสฺเสถาติ ปุจฺฉิ. มหาเถราปิ ปุพฺเพ อมนสิกตตฺตา สีฆํ วิสฺสชฺชิตุํ น สกฺขึสุ. ราชา ตมตฺถํ สุตฺวา ตุฏฺฐจิตฺโต หุตฺวา ทิสา ปาโมกฺขนเมน อาจริยฏฺฐาเน ฐเปสิ. โส ปน ภิกฺขุ อคนฺถการโกปิ คนฺถการโกวิย ปจฺฉิมานํ ชนตานํ ทินฺโนปเทสวเสน อุปการํ กตฺวา สาสเน อุปฺปชฺชีติ. โหนฺติ เจตฺถ,–

එකල්හි ඒ භික්ෂූන් වහන්සේ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලාට මෙසේ පැවසූහ: 'ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේලා මගෙන් බොහෝ ප්‍රශ්න ඇසූ සේක, මමද ඔබ වහන්සේලාගෙන් ප්‍රශ්නයක් ඇසීමට කැමැත්තෙමි, ඒ සඳහා අවසර දෙනු මැනව' යි ආයචනා කර, 'අඤ්ඤසමාන චෛතසික යන මෙහි අඤ්ඤ යන වචනය සීමාවක් අපේක්ෂා කරන බැවින්, එහි අවධි පදය උපුටා දක්වන්න' යි විමසූහ. මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා ද මීට පෙර ඒ පිළිබඳව මෙනෙහි කර නොතිබූ බැවින් වහා පිළිතුරු දීමට අපොහොසත් වූහ. රජතුමා ඒ පුවත අසා අතිශයින් සතුටට පත්ව, උන්වහන්සේව 'දිසාපාමොක්ඛ' යන නමින් ප්‍රධාන ආචාර්ය තනතුරෙහි තැබීය. ඒ භික්ෂූන් වහන්සේ ග්‍රන්ථ කර්තෘවරයෙකු නොවූවත්, ග්‍රන්ථ කර්තෘවරයෙකු මෙන් මතු පරපුරට අවවාද අනුශාසනා දීමෙන් ශාසනයට මහත් උපකාරයක් කරමින් වැඩ විසූහ. මේ පිළිබඳව මෙසේද කියනු ලැබේ:

อหํ มหลฺลโก โหมิ, ทุปฺปญฺโญ ปริยตฺติกํ;

อุคฺคหํ มหุสฺสาเหน, น สกฺขิสฺสามิ ชานิตุํ.

"මම මහලු වෙමි, මඳ නුවණ ඇත්තෙක් වෙමි, මහත් උත්සාහයකින් වුවද පරියත්ති ධර්මය හදාරා වටහා ගැනීමට මට නොහැකි වනු ඇත."

เอวญฺจ [Pg.88] นาติมญฺเญยฺย,นาปฺโปสฺสุกฺกตมาปชฺเช;

สทฺธมฺเม เฉกกาโมว,อุสฺสาหํว กเร โปโส.

"මෙසේ තමන්ව පහත් කොට නොසිතිය යුතුය, උත්සාහය අත් නොහැරිය යුතුය; සද්ධර්මයෙහි දක්ෂ වීමට කැමති පුද්ගලයා අනිවාර්යයෙන්ම උත්සාහ කළ යුතුය."

วุฑฺฒปพฺพชิโต ภิกฺขุ,มหลฺลโกปิ ทุปฺปญฺโญ;

อาปชฺชิ เฉกตํ ธมฺเม,ตมเปกฺขนฺตุ โสตาโรติ.

"මහලු වියේදී පැවිදි වූ, වයසින් මුහුකුරා ගිය මඳ නුවණැති ඒ භික්ෂූන් වහන්සේ පවා ධර්මයෙහි දක්ෂතාවයට පැමිණි සේක. ශ්‍රවණය කරන්නෝ එය ආදර්ශයට ගනිත්වා!"

ปุพฺเพ กิร อริมทฺทนนคเร มาตุคามาปิ คนฺถํ อุคฺคณฺหึสุ. เยภุยฺเยน อุคฺคหธารณาทิวเสน ปริยตฺติสาสนํ ปคฺคเหสุํ. มาตุคามา หิ อญฺญมญฺญํ ปสฺสนฺตา ตุมฺเห กิตฺตกํ คนฺถํ อุคฺคณฺหถ, กิตฺตกํ คนฺถํ วาจุคฺคตํ กโรถาติ ปุจฺฉิ สุนฺติ.

අතීතයේ අරිමද්දන නගරයෙහි කාන්තාවෝ ද ධර්ම ග්‍රන්ථ හැදෑරූහ. ඔවුහු බොහෝ සෙයින් ධර්මය හැදෑරීම, මතක තබා ගැනීම ආදියෙන් පරියත්ති ශාසනය රැකගත්හ. කාන්තාවෝ එකිනෙකා මුණගැසුණු විට, 'ඔබ කොපමණ ප්‍රමාණයක ග්‍රන්ථ හදාරා තිබේද? කොපමණ ග්‍රන්ථ ප්‍රමාණයක් කටපාඩම් කර තිබේද?' යි විමසති.

เอโก กิร มาตุคาโม เอกํ มาตุคา,มํ ปุจฺฉิ,-ตฺวํ อิทานิ กิตฺตกํ คนฺถํ วาจุคฺคตํ กโรสีติ. อหํ ปน อิทานิ ทหรปุตฺเตหิ พลิโพธตฺตา พฺยากุลํ ปตฺวา พหุํ คนฺถํ วาจุคฺคตํ กาตุํ นสกฺกา,สมนฺตมหาปฏฺฐาเน ปน กุสลตฺติกมตฺตํว วาจุคฺคตํ กโรมีติ อาหาติ.

එක්තරා කාන්තාවක් තවත් කාන්තාවකගෙන් මෙසේ ඇසුවාය: 'ඔබ දැන් කොපමණ ධර්ම ග්‍රන්ථ ප්‍රමාණයක් කටපාඩම් කර කියවන්නේද?' එවිට ඇය, 'මම දැන් කුඩා දරුවන් නිසා ඇති වන බාධාවන්ගෙන් පීඩා විඳින බැවින් බොහෝ ධර්ම ග්‍රන්ථ ප්‍රමාණයක් කටපාඩම් කිරීමට අපොහොසත් වෙමි. එහෙත් මහා පට්ඨාන ප්‍රකරණයෙන් කුසල තිකය පමණක් කටපාඩම් කර කියවමි' යි පැවසුවාය.

อิทมฺปิ อริมทฺทนนครวาสีนํ มาตุคามานมฺปิ ปริยตฺตุคฺคหเณ เอกํ วตฺถุ,–

මෙයද අරිමද්දන නගරයේ විසූ කාන්තාවන් පවා පරියත්ති ධර්මය හැදෑරීම පිළිබඳව ඇති එක් කතා පුවතකි.

เอกํ กิร ภิกฺขุํ ปิณฺฑาย จรนฺตํ เอกา ทฺวาทสวสฺสิกา ทหริตฺถี ปุจฺฉิ,-กินฺนาโมสิ ตฺวํ ภนฺเตติ. เขมานามาหนฺติ. กถญฺหิ ภนฺเต ปุมาว สมาโน อิตฺถิลิงฺเคน นามํ อกาสีติ อาห. อถ อนฺโตเคเห นิสินฺนา มาตา สุตฺวา ธีตรํ อาห,-ตฺวํ ราชาทิคณสฺส ลกฺขณํ น ชานาสีติ. อาม ชานามิ, อยํ ปน เขมสทฺโท น ราชาทิคณปกฺขํ ภชตีติ. อถ [Pg.89] มาตา เอวมาห,-อยํ ปน เขมสทฺโท เอกเทเสเนว ราชาทิคณปกฺขํ ภชตีติ.

පිණ්ඩපාතයේ හැසිරෙන එක්තරා භික්ෂූන් වහන්සේ නමකගෙන් දොළොස් හැවිරිදි කුඩා දැරියක්, 'ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේගේ නම කුමක්ද?' යි ඇසුවාය. 'මගේ නම ඛේම' යැයි උන්වහන්සේ පැවසූහ. 'ස්වාමීනි, පුරුෂයෙකු වී සිටිමින් ස්ත්‍රී ලිංග නාමයක් තබා ගත්තේ කෙසේද?' යි ඇය ඇසුවාය. එවිට ගෙතුළ සිටි මව මෙය අසා තම දියණියට, 'ලක්ෂණ සහිත වූ රාජාදි ගණයෙහි ස්වභාවය ඔබ නොදන්නේද?' යි පැවසුවාය. 'එසේය, මම දනිමි. නමුත් මේ ඛේම ශබ්දය රාජාදි ගණයට අයත් නොවේ' යැයි දියණිය කීවාය. එකල්හි මව මෙසේ පැවසුවාය: 'නමුත් මේ ඛේම ශබ්දය එක්තරා කොටසකින් රාජාදි ගණයටද අයත් වන්නේය.'

อยํ ปเนตฺถ ธีตุ อธิปฺปาโย,-น ราชาทิสทฺโท กทาจิ ราโชติ ปจฺจตฺตวจนวเสน โอการนฺโต ทิสฺสติ วินา เทวราโชติอาทิสมาสวิสยํ, เขมสทฺโท ปน กตฺถจิ เขโมติ จ เขมนฺติ จ ลิงฺคนฺตรวเสน รูปนฺตรํ ทิสฺสติ, เตเนว เขมสทฺโท น ราชาทิคโณติ เวทิตพฺโพติ.

මෙහි දියණියගේ අදහස වූයේ මෙයයි: 'දේවරාජෝ' ආදී සමස්ත පදයන්හි හැර, සාමාන්‍ය ප්‍රථමා විභක්තියෙහි 'රාජාදි' ශබ්දය කිසිවිටකත් 'ඕ' කාරයෙන් අවසන් වන 'රාජෝ' ලෙස නොපෙනේ. නමුත් 'ඛේම' ශබ්දය සමහර තැන්වල ලිංග භේදය අනුව 'ඛේමෝ' කියාද, 'ඛේමං' කියාද වෙනස් රූපයන්ගෙන් පෙනේ. එබැවින් 'ඛේම' ශබ්දය 'රාජාදි' ගණයට අයත් නොවන බව දත යුතුය.

อยํ ปน มาตุ อธิปฺปาโย,-เขมสทฺโท อภิเธยฺยลิงฺคตฺตา ติลิงฺคโก,ยทา ปน สญฺญาสทฺทาธิกาเร ปจฺจตฺตวจนวเสน เขมาติ อาการนฺโต ทิสฺสติ, ตทา เอกเทเสน เขมสทฺโท ราชาทิคณปกฺขํ ภชตีติ.

මෙහි මවගේ අදහස වූයේ මෙයයි: 'ඛේම' ශබ්දය අර්ථයට අනුව ලිංග තුනටම අයත් වේ. නාම පද අධිකාරයෙහි ප්‍රථමා විභක්ති ඒක වචනයෙන් 'ඛේමා' කියා ආ කාරයෙන් අවසන්ව පෙනෙන කල්හි, 'ඛේම' ශබ්දය එක් පැත්තකින් 'රාජාදි' ගණයටද අයත් වන්නේය.

อิทมฺปิ เอกํ วตฺถุ,–

මෙයද තවත් එක් කතා පුවතකි.

อริมทฺทนนคเร กิร เอกสฺส กุฏุมฺพิกสฺส เอโก ปุตฺโต ทฺเว ธีตโร อเหสุํ. เอกสฺมิญฺจ กาเล ฆมฺมาภิภูตตฺตา เคหสฺส อุปริตเล นหายิตฺวา นิสีทิ. อถ เอกา ทาสี เคหสฺส เหฏฺฐา ฐตฺวา กิญฺจิ กมฺมํ กโรนฺตี ตสฺส กุฏุมฺพิกสฺส คุยฺหฏฺฐานํ โอโลเกสิ. ตมตฺถํ ชานิตฺวา กุฏุมฺพิโก สาขํ โอโลเกสีติ เอกํ วากฺยํ พนฺธิตฺวา ปุตฺตสฺส ทสฺเสสิ,อิมสฺส อตฺถโยชนํ กโรหีติ. อถ ปุตฺโต อตฺถโยชนํ อกาสิ,-สาขํ รุกฺขสาขํ โอเลเกสิ อุทิกฺขตีติ. อถ ปจฺฉา เอกาย ธีตุยา ทสฺเสสิ, อิมสฺส อตฺถโยชนํ กโรหีติ. สาปิ อตฺถโยชนํ อกาสิ,- สา สุนโข ขํ อากาสํ โอโลเกสิ อุทิกฺขตีติ. อถ ปจฺฉา เอกาย ธีตุยา ทสฺเสสิ, อิมสฺส อตฺถ โยชนํ กโรหีติ. สาปิ อตฺถโยชนํ อกาสิ,-สา อิตฺถี ขํ องฺคชาตํ โอโลเกสิ มุขํ อุทฺธํ กตฺวา โอโลเกสีติ.

අරිමද්දන නුවර එක්තරා ගෘහපතියෙකුට එක් පුතෙකු සහ දියණියන් දෙදෙනෙකු සිටි බව කියැවේ. එක් කලෙක අධික උෂ්ණත්වයෙන් පීඩිත වූ ඔහු නිවසේ උඩුමහලේ ස්නානය කර වාඩි වී සිටියේය. එවිට නිවසේ පහළ මාලයේ සිට කිසියම් කාර්යයක නිරත වූ එක් දාසියක් එම ගෘහපතියාගේ රහස්‍ය ප්‍රදේශය දෙස බැලුවාය. ඒ බව දැනගත් ගෘහපතියා ‘සා ඛං ඔලෝකේසි’ (ඇය අහස දෙස බැලුවාය / ඇය රහසඟ දෙස බැලුවාය) යනුවෙන් එක් වාක්‍යයක් ගොතා, ‘මෙහි අර්ථ විග්‍රහය කරන්න’ යැයි පවසමින් පුතාට දුන්නේය. එවිට පුතා මෙසේ අර්ථ විග්‍රහ කළේය: ‘සාඛං යනු ගසේ අත්තයි, ඔහු (එම අත්ත) දෙස බැලුවේය, නිරීක්ෂණය කළේය.’ ඉන්පසු ඔහු එය එක් දියණියකට දී, ‘මෙහි අර්ථ විග්‍රහය කරන්න’ යැයි පැවසීය. ඕ ද මෙසේ අර්ථ විග්‍රහ කළාය: ‘සා යනු සුනඛයා ය, ඛං යනු ආකාශය ය, සුනඛයා ආකාශය දෙස බැලුවේය, නිරීක්ෂණය කළේය.’ ඉන්පසු ඔහු අනෙක් දියණියට ද දී, ‘මෙහි අර්ථ විග්‍රහය කරන්න’ යැයි පැවසීය. ඕ ද මෙසේ අර්ථ විග්‍රහ කළාය: ‘සා යනු ඒ ස්ත්‍රිය ය, ඛං යනු රහසඟ (අංගජාතය) ය, ඇය මුහුණ ඉහළට ඔසවා (ඔහුගේ රහසඟ) දෙස බැලුවාය.’

อิทมฺปิ เอกํ วตฺถุ,–

මෙය ද තවත් එක් කථා පුවතකි. –

เอโก กิร สามเณโร รตนปูรวาสี อริมทฺทนนคเร มาตุคามาปิ [Pg.90] สทฺทนเยสุ อติโกวิทาติ สุตฺวา อหํ ตตฺถ คนฺตฺวา ชานิสฺสามีติ อริมทฺทนนครํ คโต. อถ อนฺตรามคฺเค อริมทฺทนนครสฺส สมีเป เอกํ ทหริตฺถึ กปฺปาสวตฺถุํ รกฺขิตฺวา นิสินฺนํ ปสฺสิ. อถ สามเณโร ตสฺสา สนฺติกํ มคฺคปุจฺฉนตฺถาย คจฺฉิ. อถ ทหริตฺถี สามเณรํ ปุจฺฉิ,-กุโต อาคโตสีติ.

රතනපුරයේ වෙසෙන එක්තරා සාමණේරනමකට, අරිමද්දන නුවර වෙසෙන ස්ත්‍රීන් පවා ව්‍යාකරණ ශාස්ත්‍රයෙහි අතිශයින් දක්ෂයෝ යැයි අසන්නට ලැබී, ‘මම එහි ගොස් ඒ පිළිබඳව දැනගන්නෙමි’ යි සිතා අරිමද්දන නුවර බලා වැඩම කළහ. එවිට මඟ අතරතුර අරිමද්දන නුවර ආසන්නයේ දී, කපු වගාවක් රකිමින් වාඩි වී සිටි එක්තරා තරුණ කාන්තාවක් උන්වහන්සේ දුටු සේක. ඉන්පසු සාමණේරයන් වහන්සේ මාර්ගය විමසීම පිණිස ඇය වෙත වැඩම කළහ. එවිට ඒ තරුණ කාන්තාව සාමණේරයන් වහන්සේගෙන්, ‘ස්වාමීනි, ඔබවහන්සේ කොහේ සිට වැඩම කළ සේක්ද?’ යැයි ඇසුවාය.

สามเณโร อาห,-รตนปูรโต อหํ อาคจฺฉตีติ. กุหึ คโตสีติ วุตฺเต อริมทฺทนนครํ คจฺฉตีติ อาห. อถ ทหริตฺถี เอวมาห,-ตฺวํ ภนฺเต สทฺทโยควินิจฺฉยํ อนุปธาเรตฺวา กเถสิ, อมฺหโยคฏฺฐาเน หิ ตฺวํ นาม โยคสทฺเทน โยเชตฺวา กเถสิ, นนุ ปณฺฑิตานํ วจเนน นาม ปริปุณฺณตฺเถน อวิรุทฺธสทฺทนเยน ปุณฺณินฺทุสงฺกาเสน ภวิตพฺพนฺติ. อถ สามเณโร เขตฺตวตฺถูนิ รกฺขนฺตี ทุคฺคตา ทหริตฺถีปิ ตาว สทฺทนยโกวิทา โหติ, กิมงฺคํ ปน โภคสมฺปนฺนา มหลฺลกิตฺถิโยติ ลชฺชิตฺวา ตโตเยว ปฏินิวตฺติตฺวา ปจฺจาคมาสีติ.

සාමණේරයන් වහන්සේ, ‘මම රතනපුරයේ සිට පැමිණියෙමි’ (āgacchati) යැයි පැවසූහ. ‘කොහේ වඩින්නේ ද?’ යැයි ඇසූ කල ‘අරිමද්දන නුවරට යමි’ (gacchati) යැයි පැවසූහ. එවිට තරුණ කාන්තාව මෙසේ කීවාය: ‘ස්වාමීනි, ඔබවහන්සේ ශබ්ද යෝග විනිශ්චය නොසලකා කතා කළ සේක. මක්නිසාද යත් උත්තම පුරුෂය යෙදිය යුතු ස්ථානයේ දී ඔබවහන්සේ ක්‍රියා පදය වැරදි ලෙස යොදා කතා කළහ. නුවණැත්තන්ගේ වචන පරිපූර්ණ අර්ථයෙන් යුත්, ව්‍යාකරණ රීතීන්ට පටහැනි නොවන, පූර්ණ චන්ද්‍රයා බඳු විය යුතු නොවේද?’ එවිට සාමණේරයන් වහන්සේ, ‘කෙත් වතු රකින මේ දිළිඳු තරුණිය පවා මෙතරම් ව්‍යාකරණ ශාස්ත්‍රයෙහි දක්ෂ වන්නී නම්, සම්පත් ඇති වැඩිහිටි ස්ත්‍රීන් ගැන කුමන කතාද?’ කියා ලැජ්ජාවට පත්ව, එතැනින්ම ආපසු හැරී වැඩි සේක.

อิทํ มรมฺมมณฺฑเล ตมฺพทีปรฏฺเฐ อริมทฺทนนคเร เถรปรมฺปรวเสน สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ.

මියන්මාර් දේශයේ තම්බදීප රටෙහි අරිමද්දන නුවර තෙර පරම්පරාව අනුපිළිවෙළින් ශාසනය පිහිටුවීම මෙසේ ය.

อิทานิ มรมฺมมณฺฑเลเยว เชยฺยวฑฺฒนรฏฺเฐ เกตุมตีนคเร สาสนวํสํ วกฺขามิ.

දැන් මම මියන්මාර් දේශයේම ජෙය්‍යවඩ්ඪන රටෙහි කේතුමතී නුවර ශාසන වංශය පවසන්නෙමි.

กลิยุเค หิ ทฺวิสตฺตตาธิเก อฏฺฐวสฺสสเต สมฺปตฺเต เชยฺยวฑฺฒนรฏฺเฐ เกตุมตีนคเร มหาสิริเชยฺยสูโร นาม ราชา รชฺชํ กาเรสิ. เอกํ อติเฉกํ เทวนาค นามกํ เอกํ หตฺถึ นิสฺสาย วิชิตํ วิตฺถารมกาสิ. ตสฺส ปน รญฺโญ กาเล กลิยุเค ทฺวินวุตาธิเก อฏฺฐวสฺสสเต สมฺปตฺเต มหาปรกฺกโม นาม เถโร สีหฬทีปโต นาวาย อาคนฺตฺวา เกตุมตีนครํ สมฺปตฺโต. ราชา จ ทฺวารา วตีนครสฺส [Pg.91] ทกฺขิณทิสาภาเค มหาวิหารํ การาเปตฺวา ตสฺส อทาสิ นิจฺจภตฺตมฺปิ. ตสฺมิญฺจ วิหาเร สีมํ สมฺมนฺนิตฺวา ติสฺสํ สีมายํ ตุลาวเสน อตฺตนา สมํ กตฺวา โลหมยพุทฺธปฺปฏิพิมฺพํ การาเปสิ. ตญฺจ พุทฺธปฺปฏิพิมฺพึ สมฺปตฺตลงฺกาทีปนฺติ นาเมน ปากฏํ อโหสิ.

කලියුග වර්ෂ අටසිය හැත්තෑ දෙකක් (872) සපිරුණු කල්හි, ජෙය්‍යවඩ්ඪන රටෙහි කේතුමතී නුවර මහාසිරිජෙය්‍යසූර නම් රජු රාජ්‍යය කළේය. ඔහු ‘දේවනේග’ නම් වූ අතිශයින් දක්ෂ ඇතෙකුගේ උපකාරයෙන් තම රාජ්‍යය ව්‍යාප්ත කළේය. ඒ රජුගේ කාලයේ, කලියුග වර්ෂ අටසිය අනූපහක් (892) සපිරුණු කල්හි, මහාපරක්කම නම් තෙරනමක් සිංහල ද්වීපයේ සිට නැවකින් පැමිණ කේතුමතී නුවරට සම්ප්‍රාප්ත වූහ. රජතුමා ද්වාරාවතී නුවර දකුණු දෙසින් මහා විහාරයක් කරවා උන්වහන්සේට පූජා කර, නිත්‍ය දානය ද නියම කළේය. එම විහාරයෙහි සීමාවක් සම්මත කරවා, ඒ සීමාව තුළ තරාදියකින් තමාගේ බරට සමාන වන සේ ලෝකඩින් බුද්ධ ප්‍රතිමාවක් කරවීය. ඒ බුද්ධ ප්‍රතිමාව ‘සම්පත්ත ලංකාදීප’ යන නමින් ප්‍රසිද්ධ විය.

ตสฺส รญฺโญ กาเล สุราเมรยสิกฺขาปทํ ปฏิจฺจ วิปาโท อโหสิ. กถํ. พีชโต ปฏฺฐายาติ สมฺภาเร ปฏิยา เทตฺวา จาฏิยํ ปกฺขิตฺตกาลโต ปฏฺฐาย ตาลนาลิเกราทีนํ ปุปฺผรโส ปุปฺผโต คลิตาภินวกาลโต ปฏฺฐาย จ น ปาตพฺโพติ กงฺขาวิตรณีฏีกาทีสุ วุตฺตวจเน อธิปฺปายํ วิปลฺลาสโต คเหตฺวา ตาลนาลิเกราทีนํ รโส คลิตาภินวโต ปฏฺฐาย ปิวิตุํ น วฏฺฏตีติ เอกจฺเจ วทนฺติ. เอกจฺเจ ปน เอวํ วทนฺติ,–ตาลนาลิเกราทีนํ รโส คลิตาภินวกาเล ปิวิตุํ วฏฺฏตีติ.

ඒ රජුගේ කාලයේ දී සුරාමේරය ශික්ෂාපදය මුල් කරගෙන මතභේදයක් ඇතිවිය. එය කෙසේද යත්? ‘බීජයේ සිට’ යන්නෙහි අර්ථය නම්, පෙරන ද්‍රව්‍ය සකස් කර මුට්ටියට දැමූ තැන් සිට සහ තල් පොල් ආදියේ මල් රසය මලෙන් වෑස්සුණු අලුත් අවස්ථාවේ සිටම පානය නොකළ යුතු බවයි. කාංක්ෂාවිතරණී ටීකාව ආදියේ සඳහන් වචනවල අර්ථය වැරදි ලෙස වටහාගෙන, තල් පොල් ආදියේ මල් පැණි වෑස්සුණු අලුත් අවස්ථාවේ සිටම පානය කිරීම නුසුදුසු බව සමහරු පවසති. තවත් සමහරු, තල් පොල් ආදියේ මල් පැණි වෑස්සුණු අලුත් අවස්ථාවේ දී පානය කිරීම සුදුසු බව පවසති.

ตตฺถ ปุพฺพปกฺเข อาจริยานํ อยมธิปฺปาโย,–

එහි පළමු පාර්ශවයේ (පූර්ව පක්ෂයේ) ආචාර්යවරුන්ගේ අදහස මෙසේ ය:–

พีชโต ปฏฺฐายาติ เอตฺถ สมฺภาเร ปฏิยาเทตฺวา จาฏิยํ ปกฺขิตฺตกาลโต ปฏฺฐาย น ปาตพฺโพ. ตาลนาลิเกราทีนํ ปุปฺผรโส จ คลิตาภินวกาลโตเยว น ปาตพฺโพติ.

‘බීජයේ සිට’ යන්නෙහි අදහස, පෙරන ද්‍රව්‍ය සකස් කර මුට්ටියට දැමූ තැන් සිට පානය නොකළ යුතුය යන්නයි. තල් පොල් ආදියේ මල් රසය ද මලෙන් වෑස්සුණු අලුත් අවස්ථාවේ සිටම පානය නොකළ යුතුය.

อยํ ปน อปรปกฺเข อาจริยานมธิปฺปาโย,–

අනෙක් පාර්ශවයේ (අපර පක්ෂයේ) ආචාර්යවරුන්ගේ අදහස මෙසේ ය:–

พีชโต ปฏฺฐายาติ เอตฺถ สมฺภาเร ปฏิยาเทตฺวา จาฏิยํ ปกฺขิตฺตกาลโต ปฏฺฐาย น ปาตพฺโพ. ตาลนาลิเกราทีนํ สมฺภาเรหิ ปฏิยาทิโต ปุปฺผรโส ปุปฺผโต คลิตาภินวกาลโต น ปาตพฺโพติ.

‘බීජයේ සිට’ යන්නෙහි අදහස, පෙරන ද්‍රව්‍ය සකස් කර මුට්ටියට දැමූ තැන් සිට පානය නොකළ යුතුය යන්නයි. තල් පොල් ආදියේ මත්ද්‍රව්‍ය පෙරන ද්‍රව්‍යයන්ගෙන් සකස් කරන ලද මල් රසය, මලෙන් වෑස්සුණු අලුත් අවස්ථාවේ සිට පානය නොකළ යුතුය.

เอวํ ตาลนาลิเกราทีนํ รโส คลิตาภินวกาลโต ปฏฺฐาย ปาตุํ วฏฺฏติ น วฏฺฏตีติ วิวาทํ กโรนฺตานํ มชฺเฌ นิสีทิตฺวา สมฺปตฺตลงฺโก มหาปรกฺกมตฺเถโร ตาทิโส ปิวิตุํ วฏฺฏตีติ วินิจฺฉินฺทิ, สุราวินิจฺฉยญฺจ นาม คนฺถํ อกาสิ[Pg.92]. เอวํ เกตุมตีนครํ มาเปนฺตํ มหาสิริเชยฺยสูรํ นาม ราชานํ นิสฺสาย เกตุมติยํ สาสนํ ปติฏฺฐหิ.

මෙසේ තල් පොල් ආදියේ මල් පැණි වෑස්සුණු අලුත් අවස්ථාවේ සිට පානය කිරීම සුදුසු ද නැද්ද යන්න පිළිබඳව විවාද කරන්නවුන් මධ්‍යයෙහි වැඩසිටි, ‘සම්පත්ත ලංකෝ’ මහාපරක්කම තෙරුන් වහන්සේ එවැනි මල් පැණි පානය කිරීම සුදුසු යැයි විනිශ්චය කළ සේක. උන්වහන්සේ ‘සුරාවිනිච්ඡය’ නම් ග්‍රන්ථයක් ද කළහ. මෙසේ කේතුමතී නුවර කරවූ මහාසිරිජෙය්‍යසූර නම් රජුගේ අනුග්‍රහයෙන් කේතුමතී නුවර ශාසනය පිහිටුවන ලදී.

อิทํ มรมฺมมณฺฑเลเยว เกตุมตีนคเร

මෙය මියන්මාර් දේශයේම කේතුමතී නුවර

สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ.

ශාසනය පිහිටුවීම පිළිබඳවයි.

อิทานิ มรมฺมมณฺฑเล ตมฺพทีปรฏฺเฐเยว ขนฺธปุรสาสนวํสํ วกฺขามิ.

දැන් මම මියන්මාර් දේශයේ තම්බදීප රටෙහිම ඛන්ධපුර ශාසන වංශය පවසන්නෙමි.

กลิยุเค หิ จตุสฏฺฐาธิเก ฉวสฺสสเต ตโย ภาติกา กิตฺติตรนามกํ ราชานํ รชฺชโต จาเวตฺวา ขนฺธปุรนคเร รชฺชํ กาเรสุํ. ตทา กิตฺติตรนามกสฺส รญฺโญ เอโก ปุตฺโต จีนรฏฺฐินฺทราชานํ ยาจิตฺวา พหูหิ เสนงฺเคหิ ขนฺธปุรนครํ สมฺปริวาเรตฺวา อฏฺฐาสิ. อถ ตีสุ ปิฏเกสุ เฉกํ เอกํ มหาเถรํ ปกฺโกเสตฺวา มนฺเตสุํ. เถโร เอวมาห,– ชนปทายตฺตมิทํ กมฺมํ สมณานํ น กปฺปติ วิจาเรตุํ, อหมฺปิ สมโณ, นาฏเกหิ ปน สทฺธึ มนฺเตถาติ. อถ นาฏเก ปกฺโกเสตฺวา มนฺเตสุํ. นาฏกาปิ สเจ การณํ นตฺถิ, เอวํ สติ ผลํ น ภเวยฺย, สเจ ปูติ นตฺถิ, มกฺขิกา น สนฺนิปเตยฺยุนฺติ คีตํ คายิตฺวา อุทเก กีฬนฺติ.

කලියුග වර්ෂ හයසිය හැට හතරක් (664) සපිරුණු කල්හි, සහෝදරයන් තිදෙනෙක් ‘කිත්තිතර’ නම් රජු රාජ්‍යයෙන් පහකර, ඛන්ධපුර නුවර රාජ්‍යය කළහ. එකල කිත්තිතර රජුගේ එක් පුත්‍රයෙක් චීන දේශයේ රජුගෙන් උපකාර ඉල්ලා, විශාල සේනාවක් සමඟ පැමිණ ඛන්ධපුර නුවර වටලා සිටියේය. එවිට ත්‍රිපිටකයෙහි දක්ෂ වූ එක්තරා මහා තෙරනමකගේ උපදෙස් පැතූහ. තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ පැවසූහ: ‘මෙය රට වැසියන්ට (දේශපාලනයට) අයත් කාර්යයකි, මේ පිළිබඳව විමසීම ශ්‍රමණයන්ට සුදුසු නැත. මම ද ශ්‍රමණයෙක් වෙමි. එබැවින් ඔබ නළුවන් සමඟ සාකච්ඡා කරන්න.’ ඉන්පසු ඔවුහු නළුවන් කැඳවා සාකච්ඡා කළහ. නළුවෝ ද ‘කිසිදු හේතුවක් නැත්නම් ඵලයක් ඇති නොවේ, කුණු වූ දෙයක් නැත්නම් මැස්සන් එක් රොක් නොවේ’ යනුවෙන් ගීතයක් ගායනා කරමින් දිය කෙළියෙහි නිරත වූහ.

อถ เตจ ตโย ภาติกา ตํ สุตฺวา กิตฺติตรนามกํ ราชานํ พนฺธนาคารโต คเหตฺวา มาเรตฺวา อิทานิ ยํ รชฺเช ฐปยิสฺสามาติ จินฺเตตฺวา ตุมฺเห คจฺฉถ, อยํ ตสฺส สีโส, อิทานิ เอส ปรโลกํ คโตติ สีสํ ทสฺเสสุํ. อถ จีนรฏฺฐเสนาโยปิ อิทานิ ราชวํสิโก นตฺถิ, เต นหิ ยุชฺฌิตุํ น อิจฺฉาม, ยํ รชฺเช ฐปยิสฺสามาติ กตฺวา มยํ อาคตา, อิทานิ โส นตฺถีติ วตฺวา นิวตฺเตตฺวา อคมํสุ.

එකල්හි ඒ සොහොයුරන් තිදෙනා එය අසා, ‘කිත්තිතර’ නම් රජු සිරගෙයින් පිටතට ගෙන මරා දමා, ‘දැන් අපි කවුරුන් රාජ්‍යයෙහි පිහිටුවමුදැ’යි සිතා, “ඔබලා යන්න, මේ ඔහුගේ හිසයි, දැන් ඔහු පරලොව ගියේය” කියා හිස පෙන්වූහ. එවිට චීන දේශයේ සේනාවද, “දැන් රාජවංශිකයෙකු නැත, අප යුද්ධ කිරීමට අකමැති වෙමු. අප ආවේ යමෙකු රාජ්‍යයෙහි පිහිටුවීමටය, දැන් ඔහු නැතැ”යි කියා ආපසු හැරී ගියහ.

โส จ เถโร นาฏเกหิ สทฺธึ มนฺเตถาติ เอตฺตกเมว วุตฺตตฺตา ภิกฺขุภาวโต น โมเจตีติ ทฏฺฐพฺพํ. วุตฺตญฺเจตํ,–

ඒ ස්ථවිරයන් වහන්සේ නළුවන් සමඟ සාකච්ඡා කරන්නැයි මෙපමණක්ම පැවසූ බැවින් භික්ෂුභාවයෙන් නොමිදෙන්නේය (සිවුරු නොහැරෙන්නේය) යි දත යුතුය. මේ බව මෙසේද වදාරන ලදී –

ปริยาโยจ อาณตฺติ, ตติเย ทุติเย ปน;

อาณตฺติเยว เสเสสุ, ทฺวยเมตํ น ลพฺภตีติ.

“පර්යාය (ක්‍රමය) සහ අණ කිරීම තෙවැන්නෙහිද, දෙවැන්නෙහි අණ කිරීම පමණක්ද, සෙසු කරුණුවලදී මේ දෙකම නොලැබෙන්නේය” යන්නයි.

ตสฺมึ ปน ขนฺธปุเร อริมทฺทนนคเร อรหนฺตคณวํสิกา ฉปฺปทคณวํสิกา อานนฺท คณวํสิกา จ เถรา พหโว วสนฺติ. เตหิ ปน กตคนฺโถ นาม โกจิ นตฺถีติ.

ඒ ඛන්ධපුරයෙහිද අරිමද්දන නගරයෙහිද අරහන්ත ගණවංශික, ඡප්පද ගණවංශික සහ ආනන්ද ගණවංශික වූ බොහෝ තෙරවරුන් වහන්සේලා වැඩවාසය කරති. එහෙත් උන්වහන්සේලා විසින් කරන ලද කිසිදු ග්‍රන්ථයක් නැත.

อิทํ ขนฺธปุเร สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ.

මේ ඛන්ධපුරයෙහි ශාසනය පිහිටුවීමයි.

อิทานิ มรมฺมมณฺฑเล ตมฺพทีปเรฏฺเฐเยว วิชยปุเร สาสนวํสํ วกฺขามิ.

දැන් මම මරම්ම මණ්ඩලයේ තම්බදීප රටෙහිම විජයපුරයෙහි ශාසන වංශය පවසමි.

กลิยุเค หิ จตุสตฺตตาธิเก ฉวสฺสสเต สีหสูโร นาม ราชา วิชยปุรํ มาเปสิ. ตโต ปจฺฉา ทฺวีสุ สํวจฺฉเรสุ อติกฺกนฺเตสุ จมุํนทิยํ มตเสติภํ เอกํ ลภิตฺวา เอกเสติภินฺโนติ ตสฺส นามํ ปากฏํ อโหสิ. ตสฺส รญฺโญ กาเล วิชยปุเร สีลวนฺตา ลชฺชีเปสลา ภิกฺขู พหโว นตฺถิ. อริมทฺทนนครโต อนุรุทฺธราชกาเล ราชภเยน นิลียิตฺวา อวเสสา สมณกุตฺตกาเยว พหโว อตฺถิ. ปจฺฉา จูฬอรหนฺตตฺเถรทิพฺพจกฺขุตฺเถรานํ อาคตกาเลเยว ลชฺชีเปสลา ภิกฺขู พลวนฺตา หุตฺวา คณํ วฑฺฒาเปสุํ. ราชา จ ทิพฺพจกฺขุตฺเถรํ อนฺเตปุรํ ปเวเสตฺวา เทวสิกํ ปิณฺฑปาเตน โภเชสิ. อนุรุทฺธรญฺญา ตมฺพุลมญฺชูสายํ ฐเปตฺวา ปูชิตา สตฺต ธาตุโย ลภิตฺวา ตาสํ ปญฺจธาตุโย จญฺญิงฺขุเจติเย นิธานํ อกาสิ. อวเสสา ปน ทฺเว ธาตุโย ปุญฺญสฺส นาม อมจฺจสฺส ปูชนตฺถาย นิยฺยาเทสิ. โสจ อมจฺโจ เชยฺยปุเร ปุญฺญเจติเย นิธานํ อกาสิ.

කල්යුගයෙන් හයසිය හැත්තෑ හතරවන (674) වර්ෂයෙහි ‘සීහසූර’ නම් රජු විජයපුරය කරවීය. ඉන්පසු වසර දෙකක් ඇවෑමෙන් චමූ නදියෙහි මළ සුදු ඇතෙකු ලබා, ‘ඒකසෙතිභින්ද’ (එක් සුදු ඇතෙකු හිමි) යන නමින් ඔහු ප්‍රසිද්ධ විය. ඒ රජුගේ කාලයෙහි විජයපුරයෙහි සිල්වත්, ලජ්ජී-පේසල භික්ෂූන් වහන්සේලා බොහෝ නොවූහ. අරිමද්දන නගරයෙන් අනුරුද්ධ රජුගේ කාලයේදී රජු කෙරෙහි බියෙන් සැඟවී සිටි, මහණ වෙස් ගත් ව්‍යාජ මහණහු (ශ්‍රමණකුට්ටකයෝ) බොහෝ දෙනෙක් ඉතිරිව සිටියහ. පසුව, චූළඅරහන්ත තෙරුන් වහන්සේ සහ දිබ්බචක්ඛု තෙරුන් වහන්සේ වැඩම කළ කාලයෙහිම ලජ්ජී-පේසල භික්ෂූන් වහන්සේලා බලවත් වී සඟ පිරිස වර්ධනය කළහ. රජු ද දිබ්බචක්ඛු තෙරුන් වහන්සේ අන්තඃපුරයට වඩාදන්වා දිනපතා පිණ්ඩපාතයෙන් පිදුවේය. අනුරුද්ධ රජු විසින් බුලත් කරඬුවක තබා පූජා කරන ලද ධාතුන් වහන්සේලා සත්නමක් ලබාගෙන, ඉන් ධාතුන් වහන්සේලා පස්නමක් ‘චඤ්ඤιංඛු’ චෛත්‍යයෙහි නිදන් කළේය. ඉතිරි ධාතුන් වහන්සේලා දෙනම ‘පුඤ්ඤ’ නම් අමාත්‍යවරයාට පූජා කිරීම පිණිස පවරා දුන්නේය. ඒ අමාත්‍යවරයාද ජෙය්‍යපුරයෙහි ‘පුඤ්ඤ’ චෛත්‍යයෙහි ඒ ධාතුන් වහන්සේලා නිදන් කළේය.

ตทา จ กิร สมณกุตฺตกา คหฏฺฐาวิย ราชราชมหามตฺตานํ [Pg.94] สนฺติเก อุปฏฺฐานํ อกํสุ. กลิยุเค จตุอสีตาธิเก ฉวสฺสสเต สมฺปตฺเต สีสสูรรญฺโญ เชฏฺฐ ปุตฺโต อุชโน นาม ราชา รชฺชํ กาเรสิ. โส ปน อวปงฺกฺยา นามเก เทเส จมฺปกกฏฺฐมเย สตฺตวิหาเร การาเปสิ. ทฺวิ วสฺสาธิเก สตฺตวสฺสสเต กาเล เต วิหารา นิฏฺฐํ อคมํสุ.

එකල ව්‍යාජ මහණහු ගිහියන් මෙන් රජුන් හා රජ මහා ඇමතුන් වෙත ගොස් උපස්ථාන කළහ. කල්යුගයෙන් හයසිය අසූහතරවන (684) වර්ෂය පැමිණි කල්හි, සීහසූර රජුගේ වැඩිමහල් පුත් ‘උජන’ නම් රජු රාජ්‍යය කළේය. ඔහු ‘අවපංක්‍යා’ නම් දේශයෙහි සපු ලීයෙන් (චම්පක ලීයෙන්) කළ විහාර හතක් කරවීය. හත්සිය දෙවන (702) වර්ෂය වන විට ඒ විහාරවල වැඩ නිම විය.

เตสุ วิหาเรสุ จมฺปกํ นาม ปธานวิหารํ อมจฺจปุตฺตสฺส สุธมฺมมหาสามิตฺเถรสฺส อทาสิ. โส ปน เถโร อริมทฺทนนคเร อรหนฺตตฺเถรสฺส วํสิโกติ ทฏฺฐพฺโพ.

ඒ විහාර අතුරෙන් ‘චම්පක’ නම් ප්‍රධාන විහාරය අමාත්‍ය පුත්‍රයෙකු වූ ‘සුධම්මමහාසාමි’ තෙරුන් වහන්සේට පූජා කළේය. ඒ තෙරුන් වහන්සේ අරිමද්දන නගරයේ අරහන්ත තෙරුන් වහන්සේගේ වංශයට අයත් කෙනෙකු ලෙස දත යුතුය.

เวฬูวนํ นาม ปริวารวิหารํ ปน อาภิธมฺมิกสฺส ญาณธชสฺส นาม เถรสฺส อทาสิ. โสปิ อรหนฺตตฺเถรสฺส วํสิโก.

‘වේළුවන’ නම් පරිවාර විහාරය අභිධර්මික ‘ඤාණධජ’ නම් තෙරුන් වහන්සේට පූජා කළේය. උන්වහන්සේ ද අරහන්ත තෙරුන් වහන්සේගේ වංශිකයෙක් වූහ.

เชตวนํ นาม ปริวารวิหารํ ปน สกลวินยปิฏกํ วาจุคฺคตํ กโรนฺตสฺส คุณารามตฺเถรสฺส อทาสิ. โส ปน เถโร อริมทฺทนนคเรเยว อานนฺทตฺเถรสฺส วํสิโก.

‘ජේතවන’ නම් පරිවාර විහාරය මුළු විනය පිටකයම කටපාඩම් කර තිබූ ‘ගුණාරාම’ තෙරුන් වහන්සේට පූජා කළේය. ඒ තෙරුන් වහන්සේ අරිමද්දන නගරයේම ‘ආනන්ද’ තෙරුන් වහන්සේගේ වංශිකයෙක් වූහ.

กุลวิหารํ นาม ปริวารวิหารํ อาทิจฺจรํสิโน นาม เถรสฺส อทาสิ. โสปิ อานนฺทตฺเถรสฺส วํสิโกเยว.

‘කුලවිහාරය’ නම් පරිවාර විහාරය ‘ආදිච්චරංසි’ නම් තෙරුන් වහන්සේට පූජා කළේය. උන්වහන්සේ ද ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේගේ වංශිකයෙක්ම වූහ.

สุวณฺณวิหารํ นาม ปริวารวิหารํ สุธมฺมาลงฺการสฺส นาม เถรสฺส อทาสิ. โสปิ อานนฺทตฺเถรวํสิโกเยว.

‘සුවණ්ණ විහාරය’ නම් පරිවාර විහාරය ‘සුධම්මාලංකාර’ නම් තෙරුන් වහන්සේට පූජා කළේය. උන්වහන්සේ ද ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේගේ වංශිකයෙක්ම වූහ.

นีจเคหํ นาม ปริวารวิหารํ วรปตฺตสฺส นาม เถรสฺส อทาสิ. โส ปน สุธมฺมมหาสามิตฺเถรสฺส อนฺเตวาสิโก.

‘නීචගේහ’ නම් පරිවාර විහාරය ‘වරපත්ත’ නම් තෙරුන් වහන්සේට පූජා කළේය. උන්වහන්සේ ‘සුධම්මමහාසාමි’ තෙරුන් වහන්සේගේ අතේවාසික (ශිෂ්‍ය) කෙනෙක් වූහ.

ทกฺขิณโกฏึ นาม ปริวารวิหารํ สิริปุญฺญวาสิโน นาม เถรสฺส อทาสิ. โสปิ สุธมฺมมหาสามิตฺเถรสฺส อนฺเตวาสิโกติ.

‘දක්ඛිණකෝටි’ නම් පරිවාර විහාරය ‘සිරිපුඤ්ඤවාසී’ නම් තෙරුන් වහන්සේට පූජා කළේය. උන්වහන්සේ ද සුධම්මමහාසාමි තෙරුන් වහන්සේගේ අතේවාසිකයෙක් වූහ.

เตสํ วิหารานํ เอสนฺนฏฺฐาเน ราชา สยเมว หตฺเถน คเหตฺวา มหาโพธิรุกฺขํ โรเปสิ. เตสํ วิหารานํ ปฏิ ชคฺคนตฺถาย พหูนิปิ เขตฺตวตฺถูนิ อทาสิ อารามโคปก กุลานิ จ.

ඒ විහාරස්ථාන පිහිටි භූමියෙහි රජු තෙමේම ස්වකීය හස්තයෙන් මහා බෝධි වෘක්ෂයක් රෝපණය කළේය. ඒ විහාරස්ථාන නඩත්තු කිරීම පිණිස බොහෝ කෙත්-වත් (කුඹුරු සහ ඉඩම්) ද, ආරාම ආරක්ෂක පවුල් ද පූජා කළේය.

เตสํ [Pg.95] ปน เถรานํ สุธมฺมปุราริมทฺทนปุรภิกฺขุวํสิกตฺตาลชฺชิเปสลตา วิญฺญาตพฺพา. เตเนว วิชยปุเร สาสนํ อติวิย ปริสุทฺธํ อโหสีติ ทฏฺฐพฺพํ.

ඒ ස්ථවිරයන් වහන්සේලා සුධම්මපුර සහ අරිමද්දනපුර භික්ෂු වංශයට අයත් වූ බැවින් උන්වහන්සේලාගේ ලජ්ජී-පේසල ගුණය දත යුතුය. ඒ හේතුවෙන්ම විජයපුරයෙහි ශාසනය අතිශයින්ම පිරිසිදු වූ බව දත යුතුය.

เตสมฺปิ สิสฺสปรมฺปรา อเนกสหสฺสปฺปมาณา อเหสุํ. เอวํ ลชฺชีเปสลานํโย ภิกฺขูนํ สนฺติกา เกจิ สทฺธิวิหาริกา กีฏาคิริมฺหิ อสฺสชิปุนพฺพสุกาวิย อลชฺชี ทุสฺสีลา อุปฺปชฺชึสุ, เสยฺยถาปิ นาม มธุรมฺพรุกฺขโต อมฺพิลผลนฺติ. เต ปน พหุอนาจารํ จรึสุเยว. อิทํ ปน เตสํ มูลอุปฺปตฺติ ทสฺสนํ.

උන්වහන්සේලාගේ ශිෂ්‍ය පරම්පරාවද දහස් ගණනක් විය. මෙලෙස ලජ්ජී-පේසල භික්ෂූන් වහන්සේලා ඇසුරෙන්, මිහිරි අඹ ගසකින් ඇඹුල් ගෙඩි හටගන්නාක් මෙන්, කීටාගිරියෙහි අස්සජි-පුනබ්බසුකයන් මෙන් අලජ්ජී වූද දුස්සීල වූද ඇතැම් සද්ධිවිහාරිකයෝ උපන්නාහ. ඔවුහු බොහෝ නොකටයුතුකම්වල (අනාචාරයන්හි) යෙදුණහ. මේ වනාහි ඔවුන්ගේ උපතෙහි මුල දැක්වීමයි.

ราชา หิ ตทา เตสํ วิหารานํ ปฏิชคฺคนตฺถาย พหูนิ เขตฺตวตฺถูนิ อทาสิ. เตสุ เขตฺตวตฺถูสุ พลิวิจารณตฺถาย สุธมฺมมหาสามิตฺเถโร เอกจฺเจ ภิกฺขู อารกฺขณฏฺฐาเน ฐเปสิ. อารกฺขณภิกฺขู ปน ธมฺมานุโลมวเสน กสฺสกานํ โอวาทาเปสิ, เขตฺตวตฺถุสามิภาคมฺปิ ปฏิคฺคณฺหาเปสิ. ตสฺมิญฺจ กาเล เขตฺตวตฺถูนิ ปฏิจฺจ ภิกฺขู วิวาทํ อกํสุ. อถ ตํ วิวาทํ สุตฺวา สาสนธรตฺเถโร จ ทฺเว ปรกฺกมตฺเถรา จ ตโต นิกฺขมึสุ. นิกฺขมิตฺวา สาสนธรตฺเถโร ขณิตฺติ ปาทปพฺพเต นิสีทิ. ทฺเว ปรกฺกมตฺเถรา จ จงฺคกิงฺคปพฺพตกนฺทเร นิสีทึสุ. เตสญฺหิ นิวาสฏฺฐานตฺตา ยาวชฺชตนา ตํ ฐานํ ปรกฺกมฏฺฐานนฺติ ปากฏํ อโหสิ. เต ปน เถรา เอกจาราติ โวหารึสุ. อวเสสา ปน ภิกฺขู คามวาสีพหุจาราติ โวหารึสุ. ตโต ปฏฺฐาย อรญฺญวาสีคามวาสีวเสน วิสุํ คณา โหนฺติ. วิหารสฺส นินฺนานํ เขตฺตวตฺถูนํ พลิปฺปฏิคฺคาหกภิกฺขูนมฺปิ สงฺฆชาติสมญฺญา อโหสิ.

එකල රජු ඒ විහාරස්ථාන නඩත්තු කිරීම පිණිස බොහෝ කෙත්-වත් පූජා කළේය. ඒ කෙත්-වතුවලින් ලැබෙන බදු කටයුතු පිරික්සීම පිණිස සුධම්මමහාසාමි තෙරුන් වහන්සේ සමහර භික්ෂූන් ආරක්ෂක තනතුරුවල තැබූහ. ආරක්ෂක භික්ෂූහු ධර්මයට අනුකූලව ගොවීන්ට අවවාද කළහ, කෙත්-වතුවලින් හිමිවන කොටසද ලබාගත්හ. ඒ කාලයෙහි කෙත්-වත් සම්බන්ධයෙන් භික්ෂූන් අතර විවාදයක් ඇති විය. එකල්හි ඒ විවාදය අසා, සාසනධර තෙරුන් වහන්සේ සහ ‘පරක්කම’ නම් වූ තෙරවරුන් දෙනමක් එතැනින් නික්ම ගියහ. නික්ම ගොස්, සාසනධර තෙරුන් වහන්සේ ‘ඛණිත්තිපාද’ පර්වතයෙහි වැඩසිටියහ. පරක්කම තෙරවරුන් දෙනම ‘චංගකිංග’ පර්වත ලෙනෙහි වැඩසිටියහ. උන්වහන්සේලා වැඩසිටි ස්ථානය වූ බැවින් අද දක්වාම ඒ ස්ථානය ‘පරක්කමට්ඨාන’ නමින් ප්‍රසිද්ධ විය. ඒ තෙරුන් වහන්සේලා ‘ඒකචාරී’ (හුදෙකලාව හැසිරෙන්නෝ) නමින් ව්‍යවහාර වූහ. සෙසු භික්ෂූහු ‘ගාමවාසී බහුචාරී’ (ගම්වැසි, බොහෝ ඇසුරු කරන්නෝ) නමින් ව්‍යවහාර වූහ. එතැන් පටන් ආරණ්‍යවාසී සහ ගාමවාසී වශයෙන් වෙන වෙනම ගණ (කණ්ඩායම්) ඇති විය. විහාරයට අයත් පහත් බිම් හා කෙත්-වතුවල බදු පිළිගන්නා භික්ෂූන්ට ‘සංඝජාති’ යන සංඥාව ලැබුණි.

กลิยุเค จตุวสฺสาธิเก สตฺตสเต อุชนสฺส รญฺโญ ธรมานสฺเสว กนิฏฺฐภาติโก กฺเยจฺวา นาม ราชา กุมาโร รชฺชํ คณฺหิ.

කල්යුගයෙන් හත්සිය හතරවන (704) වර්ෂයෙහි ‘උජන’ රජු ජීවත්ව සිටියදීම, ඔහුගේ බාල සොහොයුරු වූ ‘ක්‍යෙච්වා’ (Kyecva) නම් රාජකුමාරයා රාජ්‍යය ලබාගත්තේය.

อยํ ปน ตสฺส อฏฺฐุปฺปตฺติ,– อุชโน นาม ราชา ตฺวํ สมุทฺทมชฺฌํ [Pg.96] นาม คามํ คนฺตฺวา ตตฺถ นิสีทิตฺวา ตตฺรุปฺปาทพลึ ภุญฺชาหีติ นิยฺยาเทสิ. โส ปน ราชกุมาโร ลุทฺทกมฺเมสุเยว อภิรมฺมณสีโล. เอกสฺมึ สมเย ปิควํ คนฺตฺวา ปจฺจาคตกาเล รตฺติยํ สุปินํ ปสฺสิ,– สกฺโก เทวานมินฺโท อาคนฺตฺวา อุโปสถสีลํ สมาทิยาหิ, เอวํ สติ อจิเรเนว เสติเภ ลภิสฺสสตีติ วตฺวา ตาวตึสภวนํ ปุน คโตติ.

මේ වනාහි එහි උත්පත්ති කථාවයි: උජන නම් රජතුමා "තෝ සමුද්‍රමධ්‍ය නම් ගමට ගොස්, එහි රැඳී සිටිමින් එහි ලැබෙන බිලි පූජා අනුභව කරව"යි පවසා (ඔහු) පිටුවහල් කළේය. ඒ රාජකුමාරයා වනාහි දඩයම් කර්මයන්හි ම ඇලී වසන ස්වභාව ඇත්තෙක් විය. එක් කලෙක ඔහු පිගව නම් ස්ථානයට ගොස් ආපසු පැමිණි කල්හි රාත්‍රියෙහි සිහිනයක් දුටුවේය. එහිදී සක්දෙවිඳු පැමිණ, "උපෝසථ සීලය සමාදන් වන්න, එසේ වුවහොත් නොබෝ කලකින් ම සුදු ඇතුන් ලබන්නෙහි ය"යි පවසා නැවත තව්තිසා භවනයට ම වැඩම කළේය.

โสจ ราชกุมาโร ตโต ปฏฺฐาย อุโปสถสีลํ สมาทิยิ. ปจฺฉา กาเลปิ อตฺตโน หตฺเถ คุเถน กิลินฺนํ ภวตีติ ปุน สุปินํ ปสฺสิ. โส อจิเรเนว ปญฺจ เสติเภ ลภิ. อถ เอโก อมจฺโจ คนฺตฺวา รญฺโญ ตมตฺถํ อาโรเจสิ. ราชา ตุฏฺฐจิตฺโต หุตฺวา มม กิร โภนฺโต กนิฏฺฐภาติโก ปญฺจ เสติเภ ลภีติ ราชปุริสานํ มชฺเฌ สํวณฺเณสิ. อมจฺโจ ปุน ราชกุมารสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ตมตฺถํ อาโรเจสิ. ราชกุมาโรปิ มม ภาติโก ราชา อกถิตปุพฺพํ วาจาเปยฺยํ วทตีติ อาราธยิตฺวา ปุน คนฺตฺวา ตมตฺถํ รญฺโญ อาโรจาเปสิ. ราชาปิ ตเถว วทตีติ. ตํ สุตฺวา ราชกุมาโร ภิยฺโยโส ปสีทิ.

ඒ රාජකුමාරයා ද එතැන් පටන් උපෝසථ සීලය සමාදන් විය. පසුව, තමාගේ දෑත් අසූචිවලින් තැවරී ඇති බවක් නැවත සිහිනයෙන් දුටුවේය. හෙතෙම නොබෝ කලකින් ම සුදු ඇතුන් පස් දෙනෙකු ලැබීය. ඉක්බිති එක් අමාත්‍යයෙක් ගොස් රජුට ඒ කරුණ සැළ කළේය. රජතුමා සතුටු සිතින් යුතුව, "පින්වතුනි, මාගේ බාල සොහොයුරා සුදු ඇතුන් පස් දෙනෙකු ලැබුවේ යැයි කියනු ලැබේ" යි රාජපුරුෂයන් මැද ප්‍රශංසා කළේය. අමාත්‍යවරයා නැවතත් රාජකුමාරයා වෙත ගොස් ඒ බව දැන්වීය. රාජකුමාරයා ද, "මාගේ සොහොයුරු රජතුමා පෙර කිසිදා නොපැවසූ ප්‍රිය වචනයක් පවසන්නේය"යි සතුටු වී, නැවතත් (අමාත්‍යවරයා) යවා ඒ බව රජුට දන්වා යැවීය. රජතුමා ද එසේම පවසන්නේය (යන්න තහවුරු විය). එය ඇසූ රාජකුමාරයා බෙහෙවින් ප්‍රීතියට පත් විය.

กสฺมา ปน อุชโน ราชา กิตฺติตรํ นาม ราชกุมารํ กนิฏฺฐโวหาเรน น วทตีติ. เอกเสติภินฺโท หิ ราชา อปรสฺส รญฺโญ เทวึ คพฺภินึ อาเนตฺวา อคฺคมเหสิฏฺฐาเน ฐเปสิ, ฐเปตฺวา อจิเรเนว อุชนํ วิชายิ, เตเนว น อุชโน เอกเสติภินฺทสฺส ปุตฺโต, กิตฺติตโร นาม ราชกุมาโรเยว เอกเสติภินฺทสฺส ปุตฺโต, ตสฺมา ตํ การณํ ปฏิจฺจ โส ตํ กนิฏฺฐโวหาเรน น วทตีติ.

උජන රජතුමා, කිත්තිතර නම් රාජකුමාරයාට බාල සොහොයුරා (කණිටු) යන වචනයෙන් කතා නොකළේ මන්ද යත්: ඒකසෙතිභින්ද රජතුමා වනාහි වෙනත් රජෙකුගේ ගැබ්බර දේවියක කැඳවාගෙන අවුත් ඇය අග්‍රමහේෂිකා තනතුරෙහි තැබීය. තබා නොබෝ කලකින් ඇය උජන කුමාරයා බිහි කළාය. එබැවින් උජන යනු ඒකසෙතිභින්ද රජුගේ සැබෑ පුත්‍රයෙකු නොවේ. කිත්තිතර නම් රාජකුමාරයා ම ඒකසෙතිභින්ද රජුගේ සැබෑ පුත්‍රයා විය. එහෙයින් ඒ හේතුව නිසා ඔහු, ඔහුට බාල සොහොයුරු යන වචනයෙන් කතා නොකළේය.

กนิฏฺโฐ ปญฺจเสติเภ ลภตีติ สุตฺวา ราชา ภายิตฺวา กนิฏฺฐสฺส รชฺชํ อุปนิยฺยาเทสิ. ราชา ราชเคหสฺส ปจฺฉิมทฺวาเรน นิกฺขมิ. กนิฏฺโฐ ปุริมทฺวาเรน ปาวิสิ. ปญฺจนฺนํ ปน เสติภานํ ลทฺธตฺตา ปญฺจเสติภินฺโทติ ปากโฏ. มูลนามํ ปนสฺส [Pg.97] สีหสูโรติ ทฏฺฐพฺพํ. ตสฺส รญฺโญ กาเล พหู อลชฺชิโน คามสามนฺต วิหาเร วสิตฺวา อเนกวิธํ อานาจารํ จรึสุ. สุธมฺมปุรอริมทฺทนปุรโต ปรมฺปรวเสน อาคตา ภิกฺขูปิ พหู ลชฺชิโน สิกฺขากามา สนฺติ.

"බාල සොහොයුරා සුදු ඇතුන් පස් දෙනෙකු ලබන්නේය"යි අසා රජතුමා බියට පත්ව, බාල සොහොයුරාට රාජ්‍යය පවරා දුන්නේය. රජතුමා රජමාලිගාවේ පිටුපස ද්වාරයෙන් නික්ම ගියේය. බාල සොහොයුරා ප්‍රධාන ද්වාරයෙන් ඇතුළු විය. සුදු ඇතුන් පස් දෙනෙකු ලැබූ හෙයින් ඔහු "පඤ්චසෙතිභින්ද" නමින් ප්‍රකට විය. ඔහුගේ මුල් නම වනාහි "සීහසූර" යැයි දත යුතුය. ඒ රජුගේ කාලයෙහි බොහෝ අලජ්ජී (ලජ්ජා නැති) භික්ෂූහු ගම් කෙළවර පිහිටි විහාරවල වාසය කරමින් නොයෙක් ආකාරයේ අනාචාරයන්හි හැසිරුණහ. එහෙත් සුධම්මපුර සහ අරිමද්දනපුර යන ප්‍රදේශවලින් පරම්පරානුගතව පැමිණි සිල්වත්, ශික්ෂාකාමී භික්ෂූන් වහන්සේලා ද බොහෝ වැඩසිටියහ.

อถ ตสฺส รญฺโญ ภตฺตํ ปริภุญฺชนกาเล เอโก สมณกุตฺตโก อฏฺฐ ปริกฺขาเร คเหตฺวา อาคนฺตฺวา รญฺโญ สมฺมุเข อฏฺฐาสิ. กิมตฺถาย อาคโตสีติ ปุจฺฉิเต ปิณฺฑปาตตฺถาย อาคโตมฺหีติ อาห. อถ ราชา สยํ ภุญฺชิสฺสามีติ อารภิตฺวาปิ อติปฺปสนฺนตาย ปน สุวณฺณปาติยา ปฏิยาทิตํ สกลมฺปิ ภตฺตํ อทาสิ. อถ ราชา เอวํ จินฺเตสิ,– อยํ ภิกฺขุ ปิณฺฑปาตตฺถาย อุปมชฺฌนฺติ กเยว อาคนฺตฺวา อฏฺฐาสิ, น โส ปุถุชฺชนภิกฺขุ, อถ โข อภิญฺญาลาภี อรหา ภเวยฺย, มม ปุญฺญตฺถาย อาคโต ภเวยฺย มํ อนุกมฺปํ อุปาทายาติ.

ඉක්බිති ඒ රජතුමා ආහාර වළඳන වෙලාවෙහි, එක් මහණ වෙස්ගත් වංචනිකයෙක් අටපිරිකර ද රැගෙන පැමිණ රජු ඉදිරියෙහි සිටගත්තේය. "කුමන කරුණකට පැමිණියේදැ"යි විමසූ කල්හි, "පිණ්ඩපාතය උදෙසා පැමිණියෙමි"යි හෙතෙම පැවසීය. එවිට රජතුමා තමා අනුභව කිරීමට සැරසුණු නමුත්, අතිශයින් ම පැහැදුණු සිතින් යුතුව, රන් තලියෙහි පිළියෙල කරන ලද මුළු ආහාරය ම පූජා කළේය. ඉක්බිති රජතුමා මෙසේ සිතුවේය: "මේ භික්ෂුව පිණ්ඩපාතය සඳහා මධ්‍යහ්න වේලාවෙහි ම පැමිණ සිටගත්තේය. උන්වහන්සේ පෘථග්ජන භික්ෂුවක් නොවිය යුතුය. ඒකාන්තයෙන් ම අභිඥා ලාභී රහතන් වහන්සේනමක් විය යුතුය. මා කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් මාගේ පින පිණිස වැඩම කරන්නට ඇත."

เอวํ ปน จินฺเตตฺวา เอกํ ราชปุริสํ อาณาเปสิ ตสฺส ปจฺฉา อนุคนฺตฺวา โอโลเกตุํ. โส ปน สมณกุตฺตโก สยํ อลชฺชิภูตตฺตาว อตฺตโน ภริยา ปจฺจุคฺคนฺตฺวา ปตฺตํ คณฺหิ. ตํ ทิสฺวา ราชปุริโส รญฺโญ สนฺติกํ คนฺตฺวา ปฐมเมว เอวํ จินฺเตสิ,– สเจ ยถาภูตํ อาโรเจยฺยํ, รญฺโญ ปสาโท วินสฺเสยฺย, เอวํ ปน อนาโรเจตฺวา ยถา รญฺโญ ปสฺสาโท ภิยฺโยโสมตฺตาย ภเวยฺย, มยฺหมฺปิ ลาโภ อุปฺปชฺเชยฺย, สมณกุตฺตโกปิ ราชปราธโต วิมุจฺเจยฺย, เอวํ อาโรเจสฺสามีติ. เอวํ ปน จินฺเตตฺวา อหํ มหาราช ตํ อนุคนฺตฺวา โอโลเกสิ, อถ มม เอวํ โอโลเกนฺตสฺสว อนฺตรธายีติ อาโรเจสิ. ราชา ภิยฺโยโสมตฺตาย ปสีทิตฺวา หตฺถํ ปสาเรตฺวา ยถาหํ มญฺญมิ, ตถา อวิรชฺฌนเมวตนฺติ ติกฺขตฺตุํ วาจํ นิจฺฉาเรสิ, ราชปุริสสฺส จ ทาตพฺพํ อทาสิ.

මෙසේ සිතා, ඔහු පසුපස ගොස් බලන ලෙස එක් රාජපුරුෂයෙකුට අණ කළේය. ඒ මහණ වෙස්ගත් වංචනිකයා වනාහි තමා අලජ්ජී වූ බැවින් ම, ඔහුගේ භාර්යාව පෙරගමන් කොට පාත්‍රය පිළිගත්තාය. එය දුටු රාජපුරුෂයා රජු වෙත යාමට පෙර ප්‍රථමයෙන් මෙසේ සිතුවේය: "ඉදින් මම සිදුවූ දේ ඒ අයුරින් ම සැළ කළහොත් රජතුමාගේ පැහැදීම විනාශ වන්නේය. එසේ නොදන්වා, රජුගේ ප්‍රසාදය තව තවත් වැඩි වන අයුරින් ද, මට ද ලාභ ලැබෙන අයුරින් ද, එම වංචනික මහණා ද රාජ අපරාධයෙන් බේරෙන අයුරින් ද සැළ කරන්නෙමි." මෙසේ සිතා ඔහු, "මහරජතුමනි, මම උන්වහන්සේ පසුපස ගොස් බැලුවෙමි. මා බලා සිටියදීම උන්වහන්සේ අතුරුදහන් වූහ"යි රජුට සැළ කළේය. රජතුමා බෙහෙවින් ම ප්‍රසාදයට පත්ව, දෑත් දිගු කර, "මා සිතූ පරිදි ම එය වැරදුණේ නැත"යි තුන් වරක් ම පවසා, රාජපුරුෂයාට ද දිය යුතු තෑගි බෝග දුන්නේය.

ตสฺมึเยว ทิวเส เอโก อมจฺโจ รญฺโญ ปณฺณาการตฺถาย [Pg.98] เวลาหกํ นาม เอกํ ตุรงฺคมํ อทาสิ. อถ ราชา มม ปุญฺญานุภาเวน เอส ลทฺโธติ สมฺปหํสิ. ตํ ปน ตุรงฺคมํ อาโรหิตฺวา เอกํ หตฺถาโรหํ ปาชาเปสิ. อถ มหาชนสฺส โอโลเกนฺตสฺส หตฺถาโรหสฺส สีเสเวฏฺฐนทุสฺสํเยว ปสฺสิตฺวา อากาเส ปกฺขนฺโธ พโกวิย ปญฺญายติ. โส ปน ตุรงฺคโม ปาโตว วิชยปุรโต คจฺฉนฺโต ปพฺพตพฺภนฺตรนครํ สายนฺหสมเย ปาปุณิ. อพฺภ วิชพฺภนอสฺโสติปิ นามํ อกาสิ.

එදින ම එක් අමාත්‍යයෙක් රජුට පඬුරු පිණිස "වලාහක" නම් අශ්වයෙකු තෑගි කළේය. එවිට රජතුමා "මෙය මාගේ පුණ්‍ය අනුභාවයෙන් ලැබුණකි"යි ඉමහත් සතුටට පත් විය. රජතුමා ඒ අශ්වයා පිටට අසරුවෙකු නංවා වේගයෙන් යැවීය. එවිට රැස්ව සිටි මහා ජනයා බලා සිටියදී, අශ්වාරෝහකයාගේ හිස බැඳි රෙදිකඩ පමණක් පෙනෙමින්, අහසට පැන නැඟුණු කොකෙකු මෙන් ඒ අශ්වයා දර්ශනය විය. ඒ අශ්වයා උදය වරුවේ ම විජයපුරයෙන් පිටත්ව, සන්ධ්‍යා කාලය වන විට පර්වත මධ්‍යයේ පිහිටි නගරයට ළඟා විය. එබැවින් ඊට "අබ්භවිජම්භන අශ්වයා" (වලාකුළු අතර සැරිසරන අශ්වයා) යැයි ද නමක් තැබීය.

อิจฺเจวํ สมณกุตฺตกา ทารมฺปิ โปเสสุํ, ปเคว อิตรํ อนาจารํ. เตเนว เต สมณกุตฺตกา รญฺโญ มลฺลรงฺคมฺปิ ปวิสิตฺวา มลฺลํ ยุชฺเฌสุํ. เตสุ ปน สมณกุตฺตเกสุ โอวิจงฺคาขุํสงฺฆโช นาม สมณกุตฺตโก มลฺลกมฺเม อติวิย เฉโก อธิโก. โส กิร สํวจฺฉเร สํวจฺฉเร รญฺโญ มลฺลรงฺเค ชยิตฺวา ปนฺนรส วา วีสติ วา อสฺเส ปฏิลภีติ.

මෙසේ ඒ මහණ වෙස්ගත් වංචනිකයෝ අඹුදරුවන් ද පෝෂණය කළහ. වෙනත් අනාචාරයන් ගැන කුමන කථාද? එබැවින් ඒ වංචනික මහණහු රජුගේ මල්ලව පොර පිටියට පවා පිවිස මල්ලව පොරෙහි ද යෙදුණහ. ඒ වංචනිකයන් අතරින් "ඕවිචංගාඛුං සංඝජ" නම් වූ වංචනික මහණා මල්ලව පොරෙහි අතිශයින් ම දක්ෂයෙක් ද ප්‍රමුඛයෙක් ද විය. ඔහු වසරක් පාසා රජුගේ මල්ලව පොර පිටියේදී ජය ලබා, අශ්වයන් පහළොවක් හෝ විස්සක් බැගින් ලබා ගත්තේ යැයි කියනු ලැබේ.

รตนปูรนคเร มลฺลกมฺเม อติเฉโก อธิโก เอโก กมฺโพชกุโล อตฺถิ. โส รตนปูรนคเร เชยฺยปุรนคร จ อตฺตนา สมถามํ มลฺลปุริสํ อสภิตฺวา วิชย ปุรํ อาคนฺตฺวา จมฺปกวิหารสฺส ทฺวารสมีเป มลฺลสภามณฺฑเป ปวิสิตฺวา มลฺลกมฺมํ กาตุํ อิจฺฉามีติ รญฺโญ อาโรเจสิ. อถ ราชา ตํ สงฺฆชํ อามนฺเตตฺวา เอวมาห,- อิทานิ โภ ตฺวํ อิมินา สทฺธึ มลฺลยุทฺธํ กาตุํ สกฺขิสฺสสีติ. อามมหาราช ปุพฺเพ อหํ ทหเร หุตฺวา กีฬนตฺถายเยว มลฺลกมฺมํ อกาสึ, อิทานิ ปน เอกูนสตฺตติวสฺโส อหํ อิโต ปจฺฉา มลฺลยุทฺธํ กาตุํ สกฺขิสฺสามิ วา มา วาติ น ชานามิ, อิทานิ ปรปกฺขํ มลฺลปุริสํ มลฺลกมฺเมน มาเรสฺสามีติ วทติ.

රතනපුර නගරයෙහි මල්ලව පොරෙහි ඉතා දක්ෂ වූ, ප්‍රමුඛ වූ කාම්බෝජ වංශිකයෙක් විය. ඔහු රතනපුර නගරයෙහි ද ජෙය්‍යපුර නගරයෙහි ද තමා හා සමාන ශක්තියක් ඇති කිසිදු මල්ලව පොරකරුවෙකු නොදැක, විජයපුරයට පැමිණ, චම්පක විහාරයේ ද්වාරය අසල වූ මල්ලව සභා මණ්ඩපයට පිවිස "මම මල්ලව පොරෙහි යෙදීමට කැමැත්තෙමි"යි රජුට දැන්වීය. එකල රජතුමා ඒ සංඝජ අමතා මෙසේ කීවේය: "පින්වත, දැන් ඔබට මොහු සමඟ මල්ලව පොරෙහි යෙදීමට හැකි වේද?" එවිට ඔහු, "එසේය මහරජතුමනි, පෙර මම තරුණ කාලයේ ක්‍රීඩාවක් ලෙසින් ම මල්ලව පොර කෙළෙමි. එහෙත් දැන් මට වයස හැට නවයකි (69). මින් පසුව මට මල්ලව පොරෙහි යෙදීමට හැකි වේද නොවේදැයි මම නොදනිමි. එසේ වුවත් දැන් ප්‍රතිවාදී මල්ලව පොරකරුවා මල්ලව ක්‍රියාවෙන් මරා දමන්නෙමි"යි පැවසීය.

อถ ราชูนํ มลฺลกมฺมํ นาม กีฬนตฺถายเยว ภวติ, มา มาเรตุํ อุสฺสาหํ กโรหีติ วตฺวา อญฺญมญฺญํ มลฺลยุทฺธํ การาเปสิ[Pg.99]. สปริสสฺส รญฺโญ โอโลเกนฺตสฺเสว เต มลฺลากาเรน นจฺจิตฺวา อญฺญมญฺญํ สมีปํ อุปคจฺฉึสุ. อถ สงฺฆโช มลฺโล กมฺโพชมลฺลสฺส ปาเทน ปหรณาการํ ทสฺเสตฺวา ทกฺขิณหตฺถมุฏฺฐินา กปาเล ปหารํ อทาสิ. อถ กมฺโพชมลฺลสฺส มุขํ ปจฺฉโต อโหสิ. ตทา สปริโส ราชา อีทิสา ปน วิมุขโต มรณเมว เสยฺโย อิทานิ ปน อิมํ ปสฺสิตุํ น วิสหามีติ วทติ. ปุน สงฺฆโช วามหตฺถ มุฏฺฐินา ปหารํ อทาสิ. อถ กมฺโพชมลฺลสฺส มุขํ ปริวฏฺเฏตฺวา ยถา ปุพฺเพ, ตถา ปติฏฺฐาสิ.

එවිට රජුන්, ‘මල්ල පොරය යනු ක්‍රීඩාවක් සඳහාම පවතින්නකි, මරා දැමීමට උත්සාහ නොකරන්න’ යැයි පවසා, ඔවුන් ලවා එකිනෙකා අතර මල්ල යුද්ධයක් කරවූහ. පිරිවර සහිත රජු බලා සිටියදීම, ඔවුහු මල්ලවයන් මෙන් රඟ දක්වමින් එකිනෙකා වෙත සමීප වූහ. එකල්හි සංඝජ නම් මල්ලවයා, කම්බෝජ මල්ලවයාට පයින් පහර දෙන ආකාරයක් පෙන්වා, දකුණු අත මිටි මොලවා ඔහුගේ හිස්කබලට පහරක් දුන්නේය. එවිට කම්බෝජ මල්ලවයාගේ මුහුණ පසුපසට හැරුණි. එකල්හි පිරිවර සහිත රජු, ‘මෙසේ මුහුණ විකෘති වී සිටිනවාට වඩා මරණයම උතුම්ය, දැන් මට මෙවැන්නක් බලා සිටීමට නොහැකිය’ යි පැවසීය. නැවතත් සංඝජ වම් අත මිටි මොලවා පහරක් දුන්නේය. එවිට කම්බෝජ මල්ලවයාගේ මුහුණ ආපසු කැරකී පෙර පරිදිම පිහිටියේය.

ตสฺมิญฺจ กาเล สปริโส ขตฺติโย ตํ อจฺฉริยํ ทิสฺวา ทฺเว อสฺเส ตึสมตฺตานิ วตฺตานิ สตกหาปณญฺจ อทาสีติ. อิทญฺจ วจนํ โปราณโปตฺถเกสุ อาคตตฺตา สาธุชนานญฺจ สํเวชนิยฏฺฐานตฺตา วุตฺตํ. ฐเปตฺวา หิ สํเวคลาภํ นตฺถิ อญฺญํ กิญฺจิ ปโยชนนฺติ.

එකල්හි පිරිවර සහිත රජු ඒ ආශ්චර්යය දැක අශ්වයන් දෙදෙනෙකු ද, වස්ත්‍ර තිහක් පමණ ද, කහවණු සියයක් ද දුන්නේය. මෙම පුවත පැරණි පොත්පත්වල සඳහන්ව ඇති හෙයින් ද, සත්පුරුෂයන්ට සංවේගය උපදවන කරුණක් වන බැවින් ද මෙසේ දක්වන ලදී. මන්ද යත්, සංවේගය ලැබීම හැර මෙයින් වෙනත් කිසිදු ප්‍රයෝජනයක් නැති බැවිනි.

กลิยุเค เตรสาธิเก สตฺตวสฺสสเต วิชยปุเรเยว ตสฺส ปุตฺโต กิตฺติตรนามโก ราชา รชฺชํ กาเรสิ. วิตรา สทิสนามวเสเนว สีหสูโรติ นามํ ปฏิคฺคณฺหิ. ปิตุ รญฺโญ กาเล ลทฺเธสุ ปญฺจสุ เสติเหสุ จตุนฺนํเยว อวเสสตฺตา จตุเสติภินฺโทติ นามํ ปากฏํ. เตเน วาห อภิธานปฺปทีปิกาฏีกายํ จตุเสติภินฺโทติ. ตสฺส รญฺโญ กาเล จตุรงฺคพโล นาม มหาอมจฺโจ คนฺถโกวิโท อภิธานปฺปทีปิกาสํ วณฺณนํ อกาสิ. โส ปน สกลพฺยากรณวนาสงฺคญาณาจารี อโหสิ.

කලි යුගයෙන් සත්සිය දහතුනක් (713) වූ කල්හි, විජයපුරයෙහිම ඔහුගේ පුත්‍ර වූ කිත්තිතර නම් රජු රාජ්‍යය කළේය. ඔහු ‘විතරා’ යන සමාන නාමයෙන් යුක්ත වූ බැවින් ‘සීහසූර’ යන නාමය ලැබීය. පිය රජුගේ කාලයේ ලැබුණු ශ්වේත හස්තීන් පස්දෙනාගෙන් සිව්දෙනෙකුම ඉතිරි වූ බැවින් ‘චතුසෙතිභින්ද’ යන නාමයෙන් ඔහු ප්‍රසිද්ධ විය. එහෙයින්ම අභිධානප්පදීපිකා ටීකාවෙහි ‘චතුසෙතිභින්ද’ යැයි කියන ලදී. ඒ රජුගේ කාලයෙහි ග්‍රන්ථකරණයෙහි කෙළ පැමිණි ‘චතුරංගබල’ නම් මහා අමාත්‍යවරයා අභිධානප්පදීපිකා සංවණ්ණනාව (ටීකාව) කළේය. හෙතෙම සකල ව්‍යාකරණ නැමති වනයෙහි නොබැඳුණු ඥානයෙන් හා යහපත් හැසිරීමෙන් යුක්ත වූයේය.

เอกสฺมิญฺจ สมเย ราชา เอกํ มหนฺตํ วิหารํ การาเปตฺวา อสุกรญฺญา อยํ วิหาโร การาปิโต, อิมสฺมึ วิหาเร สีลวนฺตาเยว นิสีทนฺตูติ โกลาหลํ อุปฺปาเทสิ. อถ สาจญฺญินามคามวาสี เอโก เถโร อาคนฺตฺวา นิสีทิ.

එක් සමයක රජතුමා මහා විහාරයක් කරවා, ‘මීට පෙර කිසිදු රජෙකු විසින් මෙවැනි විහාරයක් කරවා නැත, මේ විහාරයෙහි සිල්වතුන්ම වැඩ වෙසෙත්වා’ යි ප්‍රකාශ කරමින් මහත් ප්‍රසිද්ධියක් කළේය. එකල්හි ‘සාචඤ්ඤි’ නම් ගමෙහි විසූ එක් තෙරනමක වැඩම කොට එහි වැඩ සිටි සේක.

อยํ [Pg.100] ปน ตสฺส เถรสฺส อฏฺฐุปฺปตฺติ,–

මේ වනාහි ඒ ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ උත්පත්ති කථාවයි –

สาจญฺญิคาเม กิร เอโก คหปติ อตฺตโน ปุตฺตํ สิปฺปุคฺคหณตฺถาย วิหาเร เอกสฺส ภิกฺขุสฺส สนฺติเก นิยฺยาเทสิ. ปุตฺตสฺส ปน วิหารํ อคนฺตุกามสฺส ตชฺชนตฺถาย สกณฺฏกคจฺฉสฺส อุปริ ขิปติ. โส จ ทหโร นิกฺขมิตฺวา เคหํ อนาคตฺวา วิหาเรเยว นิสีทิ. มาตาปิตูนํ สนฺติกํ อนาคนฺตฺวา โถกํ โถกํ ทูรํ คนฺตฺวา สามเณร ภูมิโต อุปสมฺปทภูมึ ปตฺวา อริมทฺทนนครํ คจฺฉิ. อติปญฺญวนฺตตาย ปน ปตฺตปฺปตฺตฏฺฐาเน มหาเถโร สงฺคณฺหึสุ. เตเนเวส สกลมรมฺมรฏฺเฐ ปากโฏ อโหสิ. อถ มาตาปิตโร ปุตฺตสฺส อาคมนํ อเปกฺขิตฺวาเยว นิสีทึสุ. ตมตฺถํ ปน สุตฺวา เอส อมฺหากํ ปุตฺโต ภวิสฺสติ วา โน วาติ วีมํสิตุกาโม ปิตา อนุคจฺฉิ. อริมทฺทนนคเร ตํ สมฺปาปุณิตฺวา อุปฏฺฐเปตฺวา นิสีทิ. โสปิ ภิกฺขุ ยถาอุปฏฺฐาเนเนว สนฺตปฺเปตฺวา คนฺถํ อุคฺคณฺหิ. อปรสฺมึ ปน กาเลโส ภิกฺขุ อชฺช สูโป อปฺปโลโณติอาทินา ปุนปฺปุนํ ภณติ.

සාචඤ්ඤි නම් ගමෙහි එක් ගෘහපතියෙක් තමාගේ පුත්‍රයා ශිල්ප හැදෑරීම පිණිස විහාරයෙහි එක් භික්ෂුවක් වෙත බාර දුන්නේය. විහාරයට යාමට අකමැති වූ පුත්‍රයාට බිය ගැන්වීම පිණිස පියා ඔහුව කටු පඳුරක් උඩට දැමීය. ඒ කුඩා දරුවා එතැනින් නික්ම ගෙදර නොගොස් විහාරයටම වී සිටියේය. මව්පියන් වෙත නොගොස්, ක්‍රමයෙන් ඈතට ගොස් සාමණේර භාවයෙන් උපසම්පදා භූමියට පැමිණ, අරිමද්දන නගරයට ගියේය. මහත් ප්‍රඥාවන්තයෙකු වූ බැවින්, උන්වහන්සේ පැමිණි පැමිණි තැන්වලදී මහා තෙරවරුන් විසින් උන්වහන්සේව පිළිගන්නා ලදී. එම නිසාම උන්වහන්සේ මුළු මරම්ම (බුරුම) රටෙහිම ප්‍රසිද්ධ විය. එකල්හි මව්පියෝ පුත්‍රයාගේ පැමිණීම අපේක්ෂාවෙන්ම පසු වූහ. ඒ පිළිබඳව අසා ‘මොහු අපේ පුත්‍රයා වේද නැද්ද’ යන්න විමසනු කැමති වූ පියා, ඔහු පසුපස ගියේය. අරිමද්දන නගරයේදී උන්වහන්සේ මුණගැසී, උපස්ථාන කරමින් එහි විසීය. ඒ භික්ෂුව ද තමන්ට ලැබුණු උපස්ථානයෙන් සතුටු වෙමින් ධර්ම ග්‍රන්ථ හැදෑරීය. පසු කාලෙක ඒ භික්ෂුව ‘අද හොද්දේ ලුණු අඩුයි’ යනාදී වශයෙන් නැවත නැවතත් පවසන්නට විය.

อถ ปิตา เอวมาห,- น ปุพฺเพ ปิยปุตฺตก ตยา อีทิสํ วจนํ กถิตํ, อิทานิ ปน ตฺวํ อภิณฺหํ อีทิสํ วจนํ ฉณสิ, การณเมตฺถ กินฺติ ปุจฺฉิ. ปุพฺเพ คนฺเถสุ เฉกตฺตํ อปฺปตฺวา คนฺเถสุ เฉกตฺถํ พฺยาปนฺนจิตฺตตาย น วุตฺตํ, อิทานิ ปน มยา อิจฺฉิโต อตฺโถ มตฺถกํ ปตฺโต, ตสฺมา กายพลปริคฺคหณตฺถาย มยา อีทิสํ วจนํ วุตฺตนฺติ วทติ. ตํ วจนํ สุตฺวา ปิตา มาตุยา สนฺติกํ คมนตฺถาย โอกาสํ ยาจิตฺวา ปิตรา สทฺธึ สกฏฺฐานํ อาคจฺฉนฺโต วิชยปุรํ เจติยวนฺทนตฺถาย ปาวิสิ.

එවිට පියා මෙසේ කීවේය: ‘ප්‍රිය පුත්‍රය, මීට පෙර ඔබ විසින් මෙවැනි වචන නොපවසන ලදී. දැන් ඔබ නිතරම මෙවැනි වචන පවසන්නේ කුමන හේතුවක් නිසාදැයි’ ඇසීය. එවිට උන්වහන්සේ, ‘පෙර ධර්ම ග්‍රන්ථයන්හි නිපුණත්වයට නොපැමිණි බැවින්, ග්‍රන්ථයන් කෙරෙහිම සිත යෙදී තිබූ නිසා එසේ නොපැවසුවෙමි. දැන් මා අපේක්ෂා කළ අර්ථය මුදුන්පත් වී ඇත. එබැවින් ශරීර ශක්තිය රැකගැනීම සඳහා මා විසින් මෙවැනි වචන පවසන ලදී’ යැයි වදාළ සේක. ඒ වචනය අසා පියා මව වෙත යාමට අවසර ඉල්ලා, පියා සමඟ තමන්ගේ ගමට එන්නේ, චෛත්‍ය වන්දනා කිරීම පිණිස විජයපුරයට ඇතුළු විය.

ตทา รญฺญา วุตฺตวจนํ สุตฺวา ตสฺมึ วิหาเร อรุหิตฺวา นิสีทิ[Pg.101]. อารกฺขปุริสา จ ตํ ภิกฺขุํ วิหาเร นิสินฺนํ ทิสฺวา ตมตฺถํ รญฺโญ อาโรเจสุํ. ราชา จ จตุรงฺคพลํ อมจฺจํ อาเณเปสิ,-คนฺตฺวา ตสฺส ภิกฺขุสฺส ญาณถามํ อุปธาเรหีติ. จตุรงฺคพโล จ คนฺตฺวา ตํ ภิกฺขุํ คูฬคูฬฏฺฐานํ ปุจฺฉิ. โสปิ ปุจฺฉิตํ ปุจฺฉิตํ วิสฺสชฺเชสิ. จตุรงฺคพโล จ ตมตฺถํ รญฺโญ อาโรเจสิ. ราชา ตุฏฺฐจิตฺโต หุตฺวา ตํ วิหารํ ตสฺส ภิกฺขุสฺส อทาสิ. ตสฺส ปน ภิกฺขุสฺส ทหรกาเล สกณฺฏกคจฺเฉ ปิตุโน ขิปนํ ปฏิจฺจ กณฺฑกขิปตฺเถโรติ สมญฺญา อโหสิ, มูลนามํ ปนสฺส นาคิโตติ. โสตสฺมึ วิหาเร นิสีทิตฺวา สทฺทสารตฺถชลินึ นาม คนฺถํ อกาสิ. ตสฺส กิร เถรสฺส กาเล ตสฺมึ นคเร อารทฺธ วิปสฺสนาธุรา มหลฺลกา ภิกฺขู สหสฺสมตฺตา อเหสุํ. อารทฺธคนฺถธุรา ปน ทหรภิกฺขู คณนปถํ วีติวตฺตา.

එකල්හි රජු විසින් පවසන ලද වචනය අසා, උන්වහන්සේ ඒ විහාරයට නැගී එහි වැඩ සිටි සේක. මුරකරුවෝ ඒ භික්ෂුව විහාරයෙහි වැඩ සිටිනු දැක ඒ බව රජුට සැළ කළහ. රජතුමා ද ‘චතුරංගබල’ අමාත්‍යවරයාට, ‘ගොස් ඒ භික්ෂුවගේ ඥාන ශක්තිය විමසා බලන්න’ යැයි නියෝග කළේය. චතුරංගබල අමාත්‍යවරයා ද ගොස් ඒ භික්ෂුවගෙන් ඉතා ගැඹුරු කරුණු විමසීය. උන්වහන්සේ ද විමසූ විමසූ සියල්ලට පිළිතුරු දුන්හ. චතුරංගබල අමාත්‍යවරයා ඒ බව රජුට සැළ කළේය. රජතුමා සතුටු සිතින් යුක්තව ඒ විහාරය ඒ භික්ෂුවට පූජා කළේය. ඒ භික්ෂුව කුඩා කල පියා විසින් කටු පඳුරකට දැමීම හේතු කොට ගෙන ‘කණ්ඩකඛිපත්ථෙර’ (කටු පඳුරට දැමූ තෙරුන්) යන නමින් ප්‍රසිද්ධ වූ අතර, උන්වහන්සේගේ මුල් නාමය ‘නාගිත’ යන්නයි. උන්වහන්සේ ඒ විහාරයෙහි වැඩ වෙසෙමින් ‘සද්දසාරත්ථජාලිනී’ නම් ග්‍රන්ථය කළ සේක. ඒ තෙරුන්ගේ කාලයෙහි ඒ නගරයෙහි විදර්ශනා ධුරයෙහි යෙදුණු මහලු භික්ෂූන් වහන්සේලා දහසක් පමණ වූහ. ග්‍රන්ථ ධුරයෙහි යෙදුණු තරුණ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ සංඛ්‍යාව ගිණිය නොහැකි තරම් විය.

ตสฺส ปน ปิตรมฺปิ เสฏฺฐิฏฺฐาเน ฐเปสิ. เตเนว ตํ คามํ เสฏฺฐิคาโมติ นาเมน โวหรึสุ.

තවද උන්වහන්සේගේ පියාද රජතුමා විසින් සිටු තනතුරෙහි තැබීය. එම නිසාම ඒ ග්‍රාමය ‘සෙට්ඨිගාම’ (සිටුගම) යන නමින් හැඳින්වූහ.

กจฺจายนวณฺณนํ ปน วิชยปุเรเยว อภยคิริปพฺพเต นิสินฺโน มหาวิชิตาปี นาม เถโร อกาสิ. วาจโก ปเทสมฺปิ โสเยว อกาสิ. สทฺทวุตฺตึ ปน สทฺธมฺมคุรุตฺเถโร อกาสิ.

කච්චායන වණ්ණනාව නම් ග්‍රන්ථය විජයපුරයෙහිම අභයගිරි පර්වතයෙහි වැඩ විසූ ‘මහාවිජිතාපී’ නම් තෙරනමක විසින් කරන ලදී. ‘වාචකෝපදේසය’ ද උන්වහන්සේ විසින්ම කරන ලදී. ‘සද්දවුත්ති’ ග්‍රන්ථය සද්ධම්මගුරු තෙරුන් විසින් කරන ලදී.

อิจฺเจวํ วิชยปุเร อเนเกหิ คนฺถกาเรหิ สาสนํ วิปุลํ อโหสิ.

මෙසේ විජයපුරයෙහි බොහෝ ග්‍රන්ථ කතුවරුන් විසින් ශාසනය අභිවර්ධනය කරන ලදී.

กลิยุเค ปน ปญฺจาสีตาธิเก ฉวสฺสสเต สมฺปตฺเต อสงฺขยาโจโยนฺนามโก ราชา เชยฺยปุรนครํ มาเปตฺวา ตตฺถ รชฺชํ กาเรสิ. ตตฺถ ปน ราชูนํ กาเล เถเรหิ กตคนฺโถ นาม นตฺถิ.

කලි යුගයෙන් හයසිය අසූපහක් (685) පැමිණි කල්හි, ‘අසංඛයාචෝයොන්’ නම් රජු ජෙය්‍යපුර නගරය කරවා එහි රාජ්‍යය කළේය. එහි විසූ රජවරුන්ගේ කාලයෙහි තෙරවරුන් විසින් කරන ලද ග්‍රන්ථයක් නැත.

กลิยุเค ฉพฺพิสาธิเก สตฺตวสฺสสเต เวสาขมาเส เชยฺยปุรนครํ วินสฺสิ. ตสฺมึเยว สํวจฺฉเร เชฏฺฐมาเส วิชยปุรํ วินสฺสิ. ตสฺมึเยว สํวจฺฉเร ผคฺคุนมาเส สตฺวิวราชา [Pg.102] รตนปูรํ นาม นครํ มาเปตฺวา รชฺชํ กาเรสีติ.

කලි යුගයෙන් සත්සිය විසිහයක් (726) වූ වසරෙහි වෙසක් මාසයෙහි ජෙය්‍යපුර නගරය විනාශ විය. එම වසරෙහිම පොසොන් (ජෙට්ඨ) මාසයෙහි විජයපුරය විනාශ විය. එම වසරෙහිම මැදින් (ඵග්ගුණ) මාසයෙහි ‘සත්විව’ රජු රතනපුර නම් නගරයක් කරවා රාජ්‍යය කළේය.

อิทํ วิชยปุรเชยฺยปุเรสุ สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ.

මෙය විජයපුරය සහ ජෙය්‍යපුරය යන නගරයන්හි ශාසනය පිහිටුවීම පිළිබඳ පුවතයි.

อิทานิ มรมฺมมณฺฑเล ตมฺพนีปรฏฺเฐเยว รตนปูรนคเร สาสนวํสํ วกฺขามิ.

දැන් මම මරම්ම මණ්ඩලයෙහි (බුරුම දේශයෙහි) තම්බදීප රටෙහිම පිහිටි රතනපුර නගරයෙහි ශාසන වංශය පවසමි.

กลิยุเค หิ อฏฺฐาสีตาธิเก สตฺตวสฺสสเต นรปติรญฺโญ ธิตาย สทฺธึ อโลงฺคจญฺญิสูรญฺโญ ปุตฺโต อานนฺทสูริโย นาม สนฺถวํ กตฺวา เอกํ (สิทฺธิกํ นาม ปุตฺตํ วิชายิ. โส วเย สมฺปตฺเต รชฺชสมฺปตฺตึ ลภิ. ตโต ปภุติ ยาว มฺเรนโจทิฆา รญฺญา อริมทฺทนนคเร รชฺชํ อกํสุ). ตโต ปจฺฉา สิริสุธมฺมราชาธิปตีติ ลทฺธนาโม สตฺวิวราชา รตนปูรนคเร รชฺชํ กาเรสิ. ตสฺส รญฺโญ กาเล กลิยุเค เอกนวุตาธิเก สตฺตวสฺสสเต สมฺปตฺเต ลงฺกาทีปโต สิริสทฺธมฺมาลงฺการตฺเถโร สีหฬมหาสามิตฺเถโรจาติ อิเม ทฺเว เถรา ปญฺจ สรีรธาตุโย อาเนตฺวา นาวาย กุสิมติตฺถํ ปาปุณิตฺวา รามญฺญรฏฺเฐ พญฺญารนิ นาเมน รญฺญา นิวาริตา อนิสีทิสฺวา ตโต โสเยว ราชา เถเร ยาว สิริเขตฺตนครา ปหิณิ. ตมตฺถํ ญตฺวา รตนปูรินฺโท ราชา จตฺตาลีสาย นาวาหิ ยาว สิริเขตฺตนครํ ปจฺจุคฺคนฺตฺวา อาเนสิ. อาเนตฺวา จ มหานวคามํ ปตฺตกาเล สห โอโรเธหิ อมจฺเจหิ จ สยเมว ราชา ปจฺจุคฺคจฺฉิ. รตนปูรํ ปฺปน ปตฺตกาเล มหาปถวี จลิ, ปฏินาทญฺจ นทิ. ตทา ราชา สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ติโลกคฺคสฺส สาสนํ ปคฺคณฺหิสฺสามีติ จินฺเตตฺวา สรีรธาตุํ อาเนตฺวา อิธ ปตฺตกาเล อยํ มหาปถวี จลติ, ปฏินาทญฺจ นทติ, อิทํ [Pg.103] อมฺหากํ รฏฺเฐ ชินสาสนสฺส จิรกาลํ ปติฏฺฐานภาเว ปุพฺพนิมิตฺตนฺติ สยเมว นิมิตฺตปาฐํ อกาสิ.

කලියුග වර්ෂ 788දී, නරපති රජුගේ දියණිය සමඟ අලොංගචඤ්ඤිසූර රජුගේ පුත් ආනන්දසූරිය නම් කුමාරයා සබඳතාවක් පවත්වා, එක් පුත්‍රයෙකු (සිද්ධික නම් වූ) ප්‍රසූත කළේය. ඔහු වැඩිවියට පත් වූ කල රාජ්‍ය සම්පත්තිය ලැබීය. එතැන් පටන් ම්‍රේන්චොදිඝා රජු දක්වා රජවරු අරිමද්දන නගරයෙහි රජකම් කළහ. ඉන්පසු 'සිරිසුධම්මරාජාධිපති' යන නාමය ලැබූ සත්විව රජු රතනපුර නගරයෙහි රජකම් කළේය. ඒ රජුගේ කාලයෙහි, කලියුග වර්ෂ 791ක් සම්පූර්ණ වූ කල්හි, ලංකාද්වීපයෙන් සිරිසද්ධම්මාලංකාර තෙරුන් වහන්සේ සහ සීහළමහාසාමි තෙරුන් වහන්සේ යන මේ තෙරවරුන් දෙනම ශරීර ධාතූන් වහන්සේලා පස්නමක් වැඩමවාගෙන නැවෙන් කුසිම තොටුපළට පැමිණියහ. රාමඤ්ඤ රටෙහි බඤ්ඤාරණි නම් රජු විසින් වළක්වනු ලැබ එහි නොරැඳී, පසුව එම රජු විසින්ම තෙරවරුන් සිරිකෙත්ත නගරය දක්වා පිටත් කර හරින ලදහ. ඒ බව දැනගත් රතනපුරයේ අධිපති රජු නැව් හතළිහකින් සිරිකෙත්ත නගරය දක්වා පෙරගමන් කොට එම ධාතූන් වහන්සේලා වැඩමවාගෙන ආවේය. වැඩමවාගෙන මහානාවගාමයට පැමිණි කල්හි, රජු තෙමේම අන්තඃපුර ස්ත්‍රීන් හා ඇමතිවරුන් සමඟ පෙරගමන් කළේය. රතනපුරයට පැමිණි කල්හි මහා පොළොව කම්පා විය, ප්‍රතිරාවයක් ද නිකුත් විය. එකල්හි රජු, 'මම තිලෝගුරු සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනය පතුරා හරින්නෙමි' යි සිතා, 'ශරීර ධාතූන් වහන්සේලා වැඩමවාගෙන මෙහි පැමිණි කල්හි මේ මහා පොළොව කම්පා වෙයි, ප්‍රතිරාවයද නිකුත් වෙයි, මෙය අපගේ රටෙහි ජිනශාසනය දීර්ඝ කාලයක් පිහිටා පැවතීමට පූර්ව නිමිත්තකි' යි තෙමේම නිමිති ප්‍රකාශ කළේය.

ตาว ติฏฺฐตุ ชีวมานสฺส สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส อานุภาโว, อโหวต สรีรธาตุยาเยว อนุภาโวติ พหุรฏฺฐ วาสิโน ปสิทึสุ. โหนฺติ เจตฺถ, –

ජීවමාන සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ආනුභාවය පසෙක තැබුවත්, අහෝ! ශරීර ධාතූන් වහන්සේලාගේම ආනුභාවය පුදුම සහගතය කියා රටවැසියෝ බොහෝ දෙනෙක් පැහැදුණහ. මේ සම්බන්ධයෙන් මෙසේ කියනු ලැබේ –

สรีรธาตุยา ตาว, มหนฺโตจฺฉริโย โหติ;

กา กถา ปน พุทฺธสฺส, ชีวมานสฺส เสฏฺฐสฺส.

ශරීර ධාතූන් වහන්සේලාගේම ආනුභාවයෙන් මෙතරම් මහත් වූ ආශ්චර්යයක් සිදු වේ නම්, ජීවමාන වූ උතුම් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ආනුභාවය ගැන කුමන කථාද?

เอวํ อนุสฺสริตฺวาน, อุปฺปาเทยฺย ปสาทกํ;

พุทฺธคุเณสุ พาหุลฺลํ, คารวญฺจํ กเร ชโนติ.

මෙසේ අනුස්මරණය කොට, බුදුගුණ කෙරෙහි මහත් වූ ප්‍රසාදය ඇති කරගත යුතුය, ජනයා බුදුගුණ කෙරෙහි ඉමහත් ගෞරවයක් දැක්විය යුතුය.

กลิยุเค ทฺเวนวุตาธิเก สตฺตวสฺสสเต ตา ปญฺจ ธาตุโย นิทหิตฺวา เชยฺยปุรนครโต ปจฺฉิมทิสาภาเค สมภูมิภาเค เจติยํ ปติฏฺฐาเปสิ. ตญฺจ เจติยํ รตนเจติยนฺติ ปญฺญาเปสิ, หตฺถิรูปพาหุลฺลตาย ปน อเนกิภินฺโทติ ปากฏํ โหติ. ตีหิ สิริคพฺเภหิ สตฺตหิ ทฺวาเรหี จ อลงฺกตํ นาม มหาวิหารํ การาเปตฺวา ทฺวินฺนํ สีหฬทีปิกตฺเถรานํ อทาสิ. ตโต ปจฺฉา เตสุ มหนฺตตฺเถโร สกวิหารสมีเป ปพฺพตมุทฺธนิ อตฺตโน สิสฺเสปิ อปฺปเวเสตฺวา ลชฺชีเปสลพหุสฺสุตสิกฺขากาเมหิ สพฺเพหิ ตีหิ เถเรหิ สทฺธึ สีมํ สมฺมนฺนติ. อิจฺเจวํ สีมสมฺมุติปริยตฺติวาจนาทิกมฺเมหิ มรมฺมรฏฺเฐ สาสนํ วิรูฬํ กตฺวา ปติฏฺฐาเปสิ.

කලියුග වර්ෂ 792දී ඒ ධාතූන් වහන්සේලා පස්නම නිදන් කොට ජෙය්‍යපුර නගරයට බටහිර දිශාභාගයෙහි තැනිතලා බිමක චෛත්‍යයක් පිහිටුවීය. ඒ චෛත්‍යය 'රතනචේතිය' යනුවෙන් නම් කළේය. ඇත් රූප බහුල වූ බැවින් එය 'අනේකිභින්දෝ' නමින් ප්‍රකට විය. සිරිගැබ් තුනකින් සහ දොරටු හතකින් අලංකාර වූ මහා විහාරයක් කරවා ලංකාද්වීපයෙන් වැඩම කළ තෙරවරුන් දෙනමට පූජා කළේය. ඉන්පසු ඔවුන් අතරින් මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ තමන්ගේ විහාරය අසල පර්වත මුදුනෙහි තමන්ගේ ශිෂ්‍යයන් පවා ඇතුළු වීමට ඉඩ නොදී, ලජ්ජී වූ, පේසල වූ, බහුශ්‍රුත වූ, ශික්ෂාකාමී වූ සියලු තෙරවරුන් තිදෙනා සමඟ සීමාවක් සම්මත කළහ. මෙසේ සීමා සම්මුතිය, පරියත්ති දේශනා කිරීම ආදී කටයුතුවලින් මරම්ම (මියන්මාර්) රටෙහි ශාසනය දියුණු කර පිහිටුවූහ.

อิทํ มรมฺมมณฺฑเล รตนปูรนคเร สีหฬทีปิเก

මෙය මරම්ම මණ්ඩලයේ රතනපුර නගරයෙහි ලංකාද්වීපයෙන් වැඩම කළ

ทฺเว เถเร ปฏิจฺจ ปฐมํ สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ.

තෙරවරුන් දෙනම නිසා පළමු කොටම ශාසනය පිහිටුවීමයි.

กลิยุเค ฉพฺพีสาธิเก สตฺตวสฺสสเต สมฺปตฺเต ผคฺคุนมาเส สตฺววราชา รตนปูรนครํ มาเปสิ. ตสฺส รญฺโญ [Pg.104] กาเล เชยฺยปุรนคเร เอกา ปูปิกา อิตฺถี อลชฺชิโน เอกสฺส ภิกฺขุสฺส สนฺติเก ธนํ อุปนิทหิ. อปรภาเคสา ตํ ธนํ ยาจิ. อถ โส ภิกฺขุ ตว ธนํ อหํ น ปฏิคฺคณฺหามีติ มุสา ภณติ. เอวํ วิวาทํ กตฺวา ตํ การณํ รญฺโญ อาโรเจสิ. ราชา ปกฺโกสาเปตฺวา สยเมว ตํ ภิกฺขุํ ปุจฺฉิ,-ตฺวํ ภนฺเต ตสฺสา อิตฺถิยา ธนํ ปฏิคฺคณฺหาสิ วา มา วาติ. อหํ มหาราช สมโณ อลิกํ ภณิตุํ น วฏฺฏติ, น ปฏิคฺคณฺหามีติ วทติ. ตํ การณํ ราชา จ ปุนปฺปุนํ ปุจฺฉิตฺวา วีมํสนฺโต ภิกฺขุสฺส เกราฏิกภาวํ ชานิตฺวา ตํ สมโณ สมาโน ภควโต ปญฺญตฺตํ สิกฺขาปทํ อกฺกมิตฺวา มุสา ภณตีติ กุชฺฌิตฺวา สยเมว อปราธานุรูปํ สียํ ฉินฺทิตฺวา ราชเคหโต เหฏฺฐา ขิปิ.

කලියුග වර්ෂ 726ක් සම්පූර්ණ වූ කල්හි, මැදින් මාසයෙහි සත්වව රජු රතනපුර නගරය නිර්මාණය කළේය. ඒ රජුගේ කාලයෙහි ජෙය්‍යපුර නගරයෙහි කැවුම් පිළියෙල කරන එක්තරා ස්ත්‍රියක් අලජ්ජී වූ එක්තරා භික්ෂුවක් වෙත ධනයක් තැන්පත් කළාය. පසු කාලයකදී ඇය ඒ ධනය ඉල්ලා සිටියාය. එකල්හි ඒ භික්ෂුව, 'මම ඔබගේ ධනයක් භාර නොගත්තෙමි' යි බොරු කීවේය. මෙසේ විවාද කොට ඇය ඒ කරුණ රජුට සැළ කළාය. රජු භික්ෂුව කැඳවා තෙමේම උන්වහන්සේගෙන්, 'ස්වාමීනී, ඔබ වහන්සේ ඒ ස්ත්‍රියගේ ධනය භාරගත්තේ ද නැද්ද?' යි ඇසීය. 'මහා රජතුමනි, මම මහණෙක් වෙමි, බොරු කීම මට නොසුදුසුය, මම භාර නොගත්තෙමි' යි භික්ෂුව පැවසීය. රජු ඒ කරුණ නැවත නැවතත් විමසමින් පරීක්ෂා කොට, භික්ෂුවගේ වංචනික ස්වභාවය දැනගෙන, 'මොහු මහණෙක්ව සිටිමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පැනවූ ශික්ෂාපදය උල්ලංඝනය කොට බොරු කියයි' යි කෝපයට පත්වී, තෙමේම වරදට සරිලන පරිදි භික්ෂුවගේ හිස කපා රාජ මාලිගාවෙන් පහළට දැමීය.

ตญฺจ การณํ สกลมรมฺมรฏฺเฐ ปากฏํ. อลชฺชีภิกฺขูปิ อญฺเญ ปาปกมฺมํ กาตุํ น วิสหึสุ. รญฺญา ภายิตฺวาเยว สิกฺขาปทํ น อกฺกเมสุํ.

ඒ කරුණ මුළු මරම්ම රටෙහිම ප්‍රකට විය. සෙසු අලජ්ජී භික්ෂූහු ද පාපකර්ම කිරීමට එඩිතර නොවූහ. රජු කෙරෙහි බියෙන් ම ශික්ෂාපද උල්ලංඝනය නොකළහ.

กลิยุเค ตึสาธิเก สตฺตวสฺสสเต สมฺปตฺเต มงฺคกฺริจฺวาโจงฺก นาม ราชา รชฺชํ กาเรสิ. โส ปน ราชา รฏฺฐวาสีนํ สุขตฺถาย นิมิตฺตํ คเหตฺวา ตาลวณฺฏํ คเหตฺวา ราชเคหํ ปฏิคฺคณฺหิ. โส จ ราชา สกฺกราเช ปญฺจจตฺตาลีสาธิเก สตฺตวสฺสสเต สมฺปตฺเต จญฺญิงฺขุํ นาม เจติยํ ปติฏฺฐาเปสิ. ยงฺครนามกสฺส สิลาปพฺพตสฺส สมีเป โปราณิกํ เอกํ เจติยํ นทีอุทกํ ภินฺทิ. ตทา สกรณฺฑกา ปญฺจ ธาตุโย อุทเก นิมฺมุชฺชนฺติโย เอราปโถ นาม นาโค คเหตฺวา ปจฺฉา จญฺญิงฺขุํ นาม เจติยํ ปติฏฺฐาเปสฺสามีติ รญฺญา อารทฺธกาเลเยว ทาฐานาคสฺส นาม เถรสฺส สห กรณฺฑเกน ปญฺจ ธาตุโย นิยฺยาเทสิ. โส จ เถโร รญฺโญ อทาสิ. ราชา ทฺเว ธาตุโย มุฏฺโฐเจติเย นิธานํ อกาสิ. ติสฺโส ปน จญฺญิงฺขุํ เจติเยติ โปราณโปตฺถเกสุ วุตฺตํ.

කලියුග වර්ෂ 730 සම්පූර්ණ වූ කල්හි මංගක්‍රිච්වාචොංක නම් රජු රජකම් කළේය. ඒ රජු වනාහි රටවැසියන්ගේ යහපත උදෙසා නිමිති සලකා, තල්වැටක් ගෙන රාජ මාලිගාව භාරගත්තේය. ඒ රජු ශකරාජ වර්ෂ 745 සම්පූර්ණ වූ කල්හි චඤ්ඤිංඛු නම් චෛත්‍යයක් පිහිටුවීය. යංගර නම් වූ ශෛල පර්වතය අසල පැරණි එක්තරා චෛත්‍යයක් ගංගා ජලයෙන් බිඳී ගියේය. එකල්හි කරඬුව සමඟ වූ ධාතූන් වහන්සේලා පස්නම ජලයෙහි ගිලෙද්දී, ඒරාපථ නම් නාග රාජයා විසින් (ඒවා) ගනු ලැබීය. පසුව 'මම චඤ්ඤිංඛු නම් චෛත්‍යය පිහිටුවන්නෙමි' යි රජු විසින් කටයුතු ආරම්භ කළ කල්හිම, දාඨානාග නම් තෙරුන් වහන්සේ වෙත කරඬුව සමඟ ඒ ධාතූන් වහන්සේලා පස්නම (නාගයා විසින්) භාර දෙන ලදී. ඒ තෙරුන් වහන්සේ ද එය රජුට දුන්හ. රජු ධාතූන් වහන්සේලා දෙනමක් මුට්ඨෝ චෛත්‍යයෙහි නිදන් කළේය. ඉතිරි තුන්නම චඤ්ඤිංඛු චෛත්‍යයෙහි නිදන් කළ බව පැරණි පොත්වල සඳහන් වේ.

โส [Pg.105] ราชา กุมารกาเล สิกฺขาปกสฺส อาจริยสฺส เสตจฺฉตฺตํ ทตฺวา สงฺฆนายกฏฺฐานํ นิยฺยาเทสิ. เขมาจาโร นาม เอโก เถโร รตฺติภาเค มชฺฌนฺติกกาเล เจติยงฺคเณ โอลมฺเพตฺวา ฐปิตํ เภรึ อเนกวารํ ปหริ. อถ ราชา ราชเคหโตเยว สุตฺวา ยถาฐปิตนฺติยามวเสน วิหาเร โกจิ ภิกฺขุ กาลํ กโต ภเวยฺยาติ มญฺญิตฺวา วิหารํ คนฺตฺวา ปุจฺฉาหีติ ทูตํ เปเสสิ. ทูโต วิหารํ คนฺตฺวา การณํ ปุจฺฉิ. ภิกฺขู จ เอวมาหํสุ,- น อมฺเหสุ กาลงฺกตภิกฺขุ นาม อตฺถิ, อถ โข สกฺโก เทวานมินฺโท อิทานิ กาลงฺกโตติ พหูนํ มนุสฺสานํ ญาปนตฺถาย เภรึ ปหริมฺหาติ. ปุน ราชา ภิกฺขู ปกฺโกสาเปตฺวา ปุจฺฉิ,-กสฺมา ปน ภนฺเต ตุมฺเห สกฺกสฺส เทวานมินฺทสฺส กาลงฺกตภาวํ ชานาถาติ. อถ ภิกฺขู เอวมาหํสุ,-ภคลโต ปรินิพฺพานกาเล สาสนํ รกฺขิสฺสามีติ สกฺโก เทวานมินฺโท ปฏิญฺญํ กตฺวาปิ อิทานิ สาสเน วสนฺตานํ อมฺหากํ อนุปาลนกมฺมํ นาม กิญฺจิ น อกาสิ, สเจ ปน สกฺโก เทวานมินฺโท ชีวมาโน ภเวยฺย, สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สนฺติเก ปฏิญฺญํ ทฬํ กตฺวา อิทานิ อปฺโปสฺสุกฺโก น ภเวยฺย. อิทานิ ปน สกฺกสฺส เทวานมินฺทสฺส อารกฺขณกมฺมํ นาม กิญฺจิ น ทิสฺสติ, ตสฺมา อิทานิ สกฺโก เทวานมินฺโท กาลงฺกโตติ ชานิมฺหาติ.

ඒ රජතුමා තමන්ගේ කුමාර කාලයේදී තමන්ට ශිල්ප ඉගැන්වූ ආචාර්යවරයාට ශ්වේතච්ඡත්‍රය පිරිනමා සංඝනායක තනතුර භාර කළේය. ඛේමාචාර නම් වූ එක්තරා ස්ථවිරයන් වහන්සේනමක් රාත්‍රී භාගයේ මධ්‍යම යාමයෙහි චෛත්‍ය මළුවේ එල්ලා තිබූ බෙරයට බොහෝ වාරයක් පහර දුන්හ. එකල්හි රජතුමා රජමාළිගයේ සිටම එය අසා, නියමිත කාල වේලාවන් දැක්වීමේ ක්‍රමයට අනුව විහාරයේ කිසියම් භික්ෂූන් වහන්සේනමක් අපවත් වී ඇතැයි සිතා, "විහාරයට ගොස් කරුණු විමසා බලන්න" යැයි දූතයෙකු පිටත් කර හැරියේය. දූතයා විහාරයට ගොස් කරුණ විමසුවේය. භික්ෂූන් වහන්සේලා මෙසේ පැවසූහ: "අප අතර අපවත් වූ භික්ෂූන් වහන්සේනමක් නැත. එහෙත්, ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා දැන් මියගොස් (කාලක්‍රියා කර) ඇති බව බොහෝ මිනිසුන්ට දැනුම් දීම සඳහා අපි බෙරය හැසීමු." නැවතත් රජතුමා භික්ෂූන් වහන්සේලා කැඳවා, "ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේලා ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයාගේ මරණය දැනගත්තේ කෙසේද?" යි විමසීය. එකල්හි භික්ෂූන් වහන්සේලා මෙසේ පැවසූහ: "භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පරිනිර්වාණ සමයේදී 'ශාසනය රකින්නෙමි' යි ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා පොරොන්දු වූ නමුත්, දැන් ශාසනයෙහි වෙසෙන අපව ආරක්ෂා කිරීම සඳහා උන්වහන්සේ කිසිදු උපකාරයක් නොකළේය. ඉදින් ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා ජීවතුන් අතර සිටින්නේ නම්, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි දැඩි ලෙස පොරොන්දු වී දැන් මෙසේ උදාසීන නොවනු ඇත. දැන් ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයාගේ කිසිදු ආරක්ෂක ක්‍රියාවක් නොපෙනේ, එබැවින් දැන් ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා මියගොස් ඇති බව අපි දැනගත්තෙමු."

ราชา ตํ สุตฺวา เขมาจารตฺเถรสฺส ปสีทิตฺวา วิหารํ การาเปตฺวา อทาสิ. โส จ เถโร สุธมฺมปุรวาสีนํ สีหฬวํสิกานํ มหาเถรานํ วํเส ภวติ ลชฺชี เปสโล โหตีติ.

රජතුමා එය අසා ඛේමාචාර තෙරුන් කෙරෙහි පැහැදී, විහාරයක් කරවා පූජා කළේය. ඒ තෙරුන් වහන්සේ සුධම්මපුරවාසී වූ, සිංහල වංශික මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලාගේ වංශයට අයත් වූ, ලජ්ජී (විනයගරුක) මෙන්ම ප්‍රියශීලී ගුණැති උතුමෙක් වූහ.

รตนปูรนคเรเยว อธิกรญฺโญ กาเล รตนปูรนครสฺส ทกฺขิณทิสาภาเค มหาเสตุํ การาเปสิ. ตสฺส [Pg.106] ปน อาจริโย สงฺฆราชา ลชฺชีปกฺขํ น ภชติ. เตเนว เถรปรมฺปราย เอส น สงฺคหิตพฺโพ.

රත්නපුර නගරයෙහිම අධිරාජයාගේ කාලයෙහි රත්නපුර නගරයේ දකුණු දිශාභාගයෙහි මහා පාලමක් කරවන ලදී. උන්වහන්සේගේ ආචාර්ය වූ සංඝරාජයන් වහන්සේ ලජ්ජී (විනයගරුක) පාර්ශවයට පක්ෂපාතී නොවූහ. එබැවින් තෙර පරම්පරාවෙහි උන්වහන්සේ ඇතුළත් නොකට යුතුය.

ตสฺส รญฺโญ กาเล ฉสฏฺฐาธิเก สตฺตวสฺสสเต กลิยุเค ราชาธิราชา นาม รามญฺญรฏฺฐินฺโท ภูปาโลติ สหสฺสปฺปมาณาสุ นาวาสุ สฏฺฐิสตสหสฺเสหิ โยเธหิ สทฺธึ นทีมคฺเคน ยุชฺฌนตฺถาย รตนปูราภิมุขํ อาคโต.

ඒ රජුගේ කාලයෙහි, කලි යුගයෙන් සත්සිය හැට හය වන (766) වර්ෂයෙහි, රාමඤ්ඤ රටේ අධිපති වූ 'රාජාධිරාජ' නම් රජතුමා, දහසක් පමණ වූ නැව්වලින්, ලක්ෂ හැටක (මිලියන හයක) සේනාවක් සමඟ ගංගා මාර්ගයෙන් යුද්ධ කිරීම පිණිස රත්නපුරය දෙසට පැමිණියේය.

อถ อธิกราชา พหโว อมจฺเจจ ภิกฺขู จ สนฺนิปาตาเปตฺวา มนฺเตสิ,-อิทานิ รามญฺญรฏฺฐิโน ราชา ยุชฺฌนตฺถาย อิธ อาคจฺฉติ, ยุทฺธํ อกตฺวา เกนุปาเยน ตํ ปฏินิวตฺตาเปตุํ สกฺขิสฺสามาติ. อถ สพฺเพ กิญฺจิ อกเถตฺวา ตุณฺหีภาเวเนว นิสีทึสุ.

එකල්හි අධිරාජයා බොහෝ ඇමතිවරුන් සහ භික්ෂූන් වහන්සේලා රැස් කරවා මෙසේ සාකච්ඡා කළේය: "දැන් රාමඤ්ඤ රටේ රජු යුද්ධ කිරීම සඳහා මෙහි පැමිණෙයි. යුද්ධ නොකර කුමන උපක්‍රමයකින් ඔහුව ආපසු හරවා යැවීමට අපට හැකිවේද?" එකල්හි සියල්ලෝම කිසිවක් නොකියා නිශ්ශබ්දවම සිටියහ.

อถ ชาตวสฺเสน เอกตฺตึสวสฺสิโก อุปสมฺปทาวเสน ปน เอกาทสวสฺสิโก เอโก ภิกฺขุ เอวมาห,-เอโก ปน รามญฺญรฏฺฐินฺโท ราชาธิราชา ตาว ติฏฺฐตุ, สเจ สกเลปิ ชมฺพุทีเป สพฺเพ ราชาโน อาคจฺเฉยฺยุํ, เอวมฺปิ กถาสลฺลาเปเนว ยุทฺธํ อกตฺวา ปฏินิวตฺตาเปสุํ สกฺโกมีติ.

එකල්හි උපතින් තිස්එක් හැවිරිදි වූ, උපසම්පදාවෙන් වනාහි එකොළොස් වස් ඇති එක්තරා භික්ෂූන් වහන්සේනමක් මෙසේ පැවසූහ: "රාමඤ්ඤ රටේ අධිපති වූ එක් රාජාධිරාජයෙකු තබා, ඉදින් මුළු ජම්බුද්වීපයේම සිටින සියලුම රජවරුන් පැමිණියත්, එසේ වුවද සාකච්ඡාවකින්ම පමණක් යුද්ධ නොකර ඔවුන් ආපසු හරවා යැවීමට මට හැකිය."

อถ อธิกราชา ตุฏฺฐจิตฺโต หุตฺวา อาห,- ยถา ภนฺเต ตฺวํ สกฺโกสิ ราชาธิราชํ ยถาสลฺลาเปน ปฏินิ วตฺถาเปตุํ, ตถา กโรหีติ.

එකල්හි අධිරාජයා සතුටු සිතින් යුතුව මෙසේ කීවේය: "ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේට සාකච්ඡා කිරීමෙන් ඒ රාජාධිරාජයා ආපසු හරවා යැවීමට හැකිනම්, එසේම කළ මැනව."

อถ โส ภิกฺขุ เมตฺตาสนฺเทสปณฺณํ เปเสตฺวา โอกาสํ ยาจิ ตสฺส ราชาธิราชสฺส สนฺติกํ ปวิสิตุกาโม. ราชาธิราชา จ ตสฺส ภิกฺขุสฺส เมตฺตาสนฺเทสปณฺณํ ปสฺสิตฺวา ตํ ภิกฺขุํ สีงฺฆํ อาเนถาติ ทูตํ เปเสสิ. ทูโต อาเนตฺวา รญฺโญ ทสฺเสสิ. อถ โส ภิกฺขุ ราชาธิราชํ ธมฺมเทสนาย โอวาทํ ทตฺวา สกฏฺฐานํ ปฏินิวตฺตาเปสิ. อยญฺจ [Pg.107] ภิกฺขุ อริมทฺทนนคเร จตูสุ คเณสุ อรหนฺตคณวํโส สิกฺขากาโม ลชฺชี เปสโล. อริมทฺทนนคเร จาคเห นาม เทเส ปน ชาตตฺตา จาคฺรุหิ ภิกฺขูติ โวหาริยติ.

ඉක්බිති ඒ භික්ෂූන් වහන්සේ මෛත්‍රී පණිවුඩයක් යවා, ඒ රාජාධිරාජයා හමුවට යාමට අවසර පැතූහ. රාජාධිරාජයා ද ඒ භික්ෂූන් වහන්සේගේ මෛත්‍රී හසුන දැක, "ඒ භික්ෂූන් වහන්සේව වහාම කැඳවාගෙන එන්න" යැයි දූතයෙකු යැවීය. දූතයා උන්වහන්සේව කැඳවාගෙන ගොස් රජුට ඉදිරිපත් කළේය. එකල්හි ඒ භික්ෂූන් වහන්සේ රාජාධිරාජයාට ධර්ම දේශනාවෙන් අවවාද කොට, ඔහුව තමන්ගේ රටට ආපසු හරවා යැවූහ. මේ භික්ෂූන් වහන්සේ අරිමද්දන නගරයෙහි ගණ සතර අතරින් අරහන්ත ගණ වංශයට අයත් වූ, ශික්ෂාකාමී වූ, ලජ්ජී වූ, ප්‍රියශීලී වූ උතුමෙකි. අරිමද්දන නගරයේ 'චාගහ' නම් දේශයෙහි උපන් බැවින් උන්වහන්සේ 'චාග්‍රුහී භික්ෂු' යන නමින් හඳුන්වනු ලැබූහ.

กลิยุเค อฏฺฐาสีตาธิเก สตฺตวสฺสสเต สมฺปตฺเต มิญฺญฺหงฺค ธมฺมราชา รตนปูเรเยว รชฺชํ สมฺปตฺโต. ตสฺส รญฺโญ กาเล สีหฬทีปโต ทฺเว มหาเถรา รตนปูรํ อาคนฺตฺวา สาสนํ อนุคฺคเหตฺวา นิสีทึสุ.

කලි යුගයෙන් සත්සිය අසූඅට වන (788) වර්ෂයට පැමිණි කල්හි, මිඤ්ඤංග ධර්මරාජයා රත්නපුරයෙහිම රාජ්‍යයට පැමිණියේය. ඒ රජුගේ කාලයෙහි සිංහල ද්වීපයෙන් (ශ්‍රී ලංකාවෙන්) මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා දෙනමක් රත්නපුරයට වැඩම කර, ශාසනයට අනුග්‍රහ දක්වමින් වැඩසිටියහ.

ตทา กลิยุเค อฏฺฐสเต สมฺปุณฺเณ โปราณกํ กลิยุคํ อปเนตฺวา อภินวํ ฐเปตุํ โอกาโส อนุปฺปตฺโต. อถ จาคฺริหิ เถโร จ ราชวิหารวาสิตฺเถโร จ เอวมาหํสุ,- อปนีตพฺพกาเล มหาราช สมฺปตฺเต อนปเนตุํ น วฏฺฏตีติ.

එකල්හි කලි යුගයෙන් වර්ෂ අටසියයක් (800) පිරුණු කල්හි, පැරණි කලි යුග වර්ෂය වෙනස් කර අලුත් එකක් පිහිටුවීමට අවස්ථාව එළඹුණි. එකල්හි චාග්‍රිහී තෙරුන් වහන්සේ සහ රාජවිහාරවාසී තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ පැවසූහ: "මහාරාජයාණෙනි, ඉවත් කළ යුතු කාලය පැමිණි කල්හි, එය ඉවත් නොකර සිටීම සුදුසු නොවේ."

อถ ราชา ปุน เอวมาห,-อปนีตพฺเพ สมฺปตฺเต อนปเนตฺวา อชฺฌุเปกฺขิตฺวา วสนฺตสฺส โก โทโสติ. สเจ อปนีตพฺเพ สมฺปตฺเต อนปเนตฺวา อชฺฌุเปกฺขิตฺวา นิสีเทยฺย, รฏฺฐวาสีนํ ทุกฺขํ ภวิสฺสตีติ เวทสตฺเถสุ อาคตํ, สกฺกราชํ อปเนนฺโตปิ ราชา ตสฺมึเยว วสฺเส ทิวงฺคโต ภเวยฺยาติ อาหํสุ.

එකල්හි රජතුමා නැවතත් මෙසේ ඇසුවේය: "ඉවත් කළ යුතු කාලය පැමිණි විට, එය ඉවත් නොකර උපේක්ෂාවෙන් සිටින්නාට ඇති වන දෝෂය කුමක්ද?" (එවිට තෙරවරු මෙසේ) පැවසූහ: "ඉදින් ඉවත් කළ යුතු කාලය පැමිණි විට, එය ඉවත් නොකර උපේක්ෂාවෙන් සිටින්නේ නම්, රටවැසියන්ට දුක් කරදර ඇති වන බව වේද ශාස්ත්‍රයන්හි දක්වා ඇත. එසේම ශක වර්ෂය ඉවත් කරන රජු ද ඒ වර්ෂයේදීම දිවංගත විය හැකිය."

อถ ราชา สตฺตานํ สุขํ ลภียมานตํ ชานนฺโตเยว มาทิโส อตฺตโน ภยํ อเปกฺขิตฺวา อปนีตพฺพํ อนปเนตฺวา นิสีทิตุํ น วฏฺฏติ, กมฺมํ ขียิตฺวาปิ มม อคุณํ โลเก ปตฺถริตฺวา ปติฏฺฐหิสฺสตีติ มนสิกริตฺวา สกฺกราเช อฏฺฐวสฺสสเต สมฺปุณฺเณ พสฺยุฉิทฺรมุนิสขฺยํ อปเนตฺวา จมฺมาวเสสํ ฐเปสิ. อถ มหามณฺฑปํ การาเปตฺวา มหาฉณํ กตฺวา มหาทานมฺปิ อทาสิ.

එකල්හි රජතුමා සත්වයන්ට සැප ලැබෙන බව දැන දැනම, "මා වැන්නෙකු තමන්ගේ බිය ගැන සලකා ඉවත් කළ යුතු දෙය ඉවත් නොකර සිටීම සුදුසු නැත. මාගේ ආයුෂ ක්ෂය වී ගියත්, මාගේ අගුණයක් ලොව පුරා පැතිරී නොපවතී" යැයි සිතා, ශක වර්ෂ අටසියයක් පිරුණු කල්හි 'බස්‍යුඡිද්‍රමුනිසඛ්‍ය' සංඛ්‍යාව ඉවත් කොට, අවශේෂය පමණක් තැබීය. ඉක්බිති මහා මණ්ඩපයක් කරවා, මහා උත්සවයක් පවත්වා, මහා දානයක් ද පිරිනැමීය.

จาคฺริหิเถโร ราชวิหาร วาสิตฺเถโรจาติ อริมทฺทน นคเร [Pg.108] อรหนฺตคณาํสิโก ลชฺชี เปสโล สิกฺขากาโม.

චාග්‍රිහී තෙරුන් වහන්සේ සහ රාජවිහාරවාසී තෙරුන් වහන්සේ යනු අරිමද්දන නගරයේ අරහන්ත ගණ වංශයට අයත් වූ, ලජ්ජී වූ, ප්‍රියශීලී වූ, ශික්ෂාකාමී වූ උතුමන්ය.

อีทิสํ ปน วจนํ สาสนปฺปฏิยตฺตตฺตา จ รฏฺฐวาสิกายตฺตตฺตา จ ธมฺมานุโลมวเสน วุตฺตํ.

මෙවැනි වචන වනාහි ශාසනික පිළිවෙත්වලට අනුකූල බැවින් ද රටවැසියන්ට අයත් වන බැවින් ද ධර්මානුකූලව පවසන ලද්දකි.

กลิยุเค จตุวสฺสาธิเก อฏฺฐสเต มหานรปติ ราชา รตนปูรนคเร รชฺชํ กาเรสิ. โส จ ราชา ถูปารามเจติยํ การาเปสิ. ตสฺส ปน อาจริโย มหาสามิตฺเถโร นาม. โส ปน เถโร สีหฬทีปํ คนฺตฺวา สีหฬินฺทสฺส รญฺโญ อาจริยสฺส สาริปุตฺตตฺเถรสฺส สนฺติเก สิกฺขํ คเหตฺวา ปจฺจาคตตฺเถรวํสิโกติ ทฏฺฐพฺโพ. ตสฺส รญฺโญ กาเล รตนปูรนคเร มหาอริยวํโส นาม เอโก เถโร อตฺถิ. โส ปน ปริยตฺติวิสารโท อริมทฺทนนคเร ฉปฺปทคณโต อาคตวํสิโก.

කලි යුගයෙන් වර්ෂ අටසිය හතරක් (804) වූ කල්හි, මහානරපති රජතුමා රත්නපුර නගරයෙහි රාජ්‍යය කළේය. ඒ රජතුමා ථූපාරාම චෛත්‍යය කරවීය. උන්වහන්සේගේ ආචාර්යවරයා වූයේ 'මහාසාමි' නම් ස්ථවිරයන් වහන්සේය. ඒ තෙරුන් වහන්සේ වනාහි සිංහල ද්වීපයට වැඩම කර, සිංහල රජුගේ ආචාර්ය වූ සාරිපුත්ත ස්ථවිරයන් වහන්සේ වෙතින් ශික්ෂාව ලබා පෙරළා වැඩම කළ තෙර පරම්පරාවට අයත් කෙනෙකු ලෙස සැලකිය යුතුය. ඒ රජුගේ කාලයෙහි රත්නපුර නගරයෙහි 'මහාඅරියවංශ' නම් එක්තරා ස්ථවිරයන් වහන්සේනමක් වැඩසිටියහ. උන්වහන්සේ වනාහි පරියප්ති ධර්මයෙහි විශාරද වූ, අරිමද්දන නගරයේ ඡප්පද ගණයෙන් පැවත ආ වංශයකට අයත් වූහ.

เอกสฺมึ สมเย เชยฺยปุรนครํ คนฺตฺวา เรงฺค อิติ ปากฏสฺส มหาเถรสฺส สนฺติเก สทฺทนยํ อุคฺคณฺหิตฺวา นิสีทิ. โส ปน กิร มหาเถโร อญฺเญหิ สทฺธึ ยํวา ตํวา กถํ อสลฺลปิตุกามตาย มุเข อุทกํ ฐเปตฺวา เยภุยฺเยน นิสีทติ. เตเนเวส มรมฺมโวหาเรน เรงฺคุ อิติ ปากโฏ อโหสิ.

එක්තරා කලෙක (අරියවංශ තෙරුන් වහන්සේ) ජෙය්‍යපුර නගරයට ගොස්, 'රෙංග' යයි ප්‍රසිද්ධ වූ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ සමීපයෙහි ව්‍යාකරණ ක්‍රම (සද්දනය) උගෙන වාසය කළේය. ඒ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ වනාහි අන්‍යයන් සමඟ නිරර්ථක කතාබහ කිරීමට අකමැති බැවින් කටේ පැන් පුරවාගෙන බොහෝ සෙයින් වැඩසිටිති. ඒ හේතුවෙන්ම උන්වහන්සේ මියන්මාර් (මරම්ම) භාෂාවෙන් 'රෙංගු' යන නමින් ප්‍රසිද්ධ වූහ.

โส กิร อริยวํสตฺเถโร เรงฺคุํ เถรสฺส สนฺติกํ คนฺถํ วาจาเปตุ โอกาสํ ยาจิสฺสามีติ อุปคจฺฉนฺโตปิ กถาสลฺลาปํ อกตฺวา ทฺเว อหานิ วตฺตํ ปริปูเรตฺวาเยว ปจฺจาคจฺฉิ. ตติยทิวเส ปน จมฺมขณฺฑํ อาโกฏุนตฺตา สทฺทํ สุตฺวา มุขโต อุทกํ อุคฺคิริตฺวา การณํ ปุจฺฉิ. คนฺถํ อุคฺคหณตฺถาย อาคตภาวํ อาโรเจสิ.

ඒ අරියවංශ ස්ථවිරයන් වහන්සේ, රෙංගු ස්ථවිරයන් වහන්සේ සමීපයට ග්‍රන්ථ හදාරනු පිණිස අවසර ඉල්ලීමට ගියද, කිසිදු කතාබහක් නොකොට දින දෙකක් වත්පිළිවෙත් පුරාම ආපසු වැඩි සේක. තුන්වැනි දිනයේදී පදම් කළ සම් කඩක් ගසන හඬ ඇසී, (රෙංගු තෙරණුවෝ) කටින් පැන් පිටතට දමා කාරණය විමසූහ. (අරියවංශ තෙරණුවෝ) තමන් ග්‍රන්ථ හැදෑරීම සඳහා පැමිණි බව සැළකර සිටියහ.

อถ เถโร เอวมาห,-อหํ อาวุโส ทิวเส ทิววเส ติกฺขตฺตุํ คนฺถํ วาเจมิ, มชฺฌนฺติ กาติกฺกมกาเลปิ ปญฺญเจติยํ คนฺตฺวา เจติยงฺคเณ สมฺมชฺชนกิจฺจํ กโรมิ, โอกาสํ [Pg.109] น ลภามิ, เอวมฺปิ ตฺวํ พหูคนฺเถ อุคฺคเหตฺวาปิ อาจริเยหิ ทินฺโนปเทสํ อลภิตฺวา ปุน มม สนฺติกํ อาคจฺฉสิ, ตสฺมายงฺคเณ สมฺมชฺชนวตฺตํ ตาวกาลิกํ วิโกเปตฺวา คนฺถุคฺคหณตฺถาย โอกาสํ ทสฺสามีติ วตฺวา อภิธมฺมตฺถวิสาวินึ นาม ลกฺขณฏีกํ อุคฺคณฺหาเปสิ. นานานเยหิ อุปเทสํ ทตฺวา วาเจสิ. วาเจตฺวา จ ตติยทิวเส อาจริยสฺส สนฺติกํ นาคจฺฉิ. มหาเถโรปิ การณํ อกลฺลตาย อนาคโต ภเวยฺยาติ มญฺญิตฺวา ปุจฺฉนตฺถาย ภิกฺขู เปเสสิ.

එකල්හි තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ: 'ඇවැත්නි, මම දිනපතා තුන් වරක් ග්‍රන්ථ උගන්වමි. මධ්‍යහ්න කාලය ඉක්ම ගිය පසුද ප්‍රඥා චෛත්‍යය වෙත ගොස් මළුව ඇමදීමේ වත්පිළිවෙත් කරමි. මට කිසිදු අවකාශයක් නැත. එසේ වුවද, ඔබ බොහෝ ග්‍රන්ථ හදාරා තිබුණද, ආචාර්යවරුන්ගෙන් ලැබිය යුතු උපදෙස් නොලබා නැවත මා වෙත පැමිණියෙහිය. එබැවින් මළුව ඇමදීමේ වත තාවකාලිකව නවත්වා, ඔබට ග්‍රන්ථ හැදෑරීමට අවකාශය සලසා දෙමි' යි වදාරා, 'අභිධම්මත්ථවිභාවිනී' නම් ලක්ඛණටීකාව උගන්වා වදාළහ. නොයෙක් ක්‍රමවලින් උපදෙස් දෙමින් උගන්වා වදාළහ. උගන්වා නිම වූ පසු, තුන්වැනි දිනයේදී (අරියවංශ තෙරණුවෝ) ආචාර්යයන් වහන්සේ වෙත නොපැමිණියහ. මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේද අසනීපයක් නිසා (නිරෝගී නොවන බැවින්) නොපැමිණියේ විය හැකියි සිතා, ඒ පිළිබඳ විමසනු පිණිස භික්ෂූන් වහන්සේලා පිටත් කර හැරියහ.

อริยวํสตฺเถโรจ อาจริยสฺส สนฺติกํ คมิสฺสามีติ อาคโต, อนฺตรามคฺเคเยว ทูตภิกฺขู ปสฺสิตฺวา เตหิ สทฺธึ มหาเถรสฺส สนฺติกํ อาคมํสุ. อาจริยสฺส สนฺติกํ ปตฺวา อาจริยา อริยวํสตฺเถรํ ปุจฺฉิ,-กสฺมา ปน ตฺวํ น อุคฺคหณตฺถาย อาคโตสีติ. อหํ ภนฺเต ตุมฺเหหิ ทินฺโนปเทสํ นิสฺสาย อิทานิ สพฺพํ นยํ ชานามีติ. อถ อาจริโย อาห, ยํ ปน คนฺถํ นิสฺสาย ตฺวํ เฉกตํ ปตฺโตสิ, ตสฺส สํวณฺณนํ กตฺวา อุปการํ กโรหีติ. อถ อริยวํสตฺเถโร อาจริยสฺส วจนํ สิรสา ปฏิคฺคเหตฺวา อภิธมฺมตฺถวิภาวินิยา มณิสารมญฺชูสํ นาม อนุสํวณฺณนํ อกาสิ. นิฏฺฐิตนิฏฺฐิตปาฬํ อุโปสถทิวเส อุโปสถทิวเส ปุญฺญเจติยสฺส เจติยงฺคเณ ภิกฺขุสงฺฆํ สนฺนิปาตาเปตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส มชฺเฌ วาจาเปตฺวา สุณาเปสิ,- สเจ โกจิ โทโส อตฺถิ, ตํ วทถาติ.

අරියවංශ තෙරණුවෝද ආචාර්යයන් වහන්සේ වෙත යෑමට පැමිණෙමින් සිටියදී, මඟදී දූත භික්ෂූන් දැක, ඔවුන් සමඟ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ වෙත වැඩම කළහ. ආචාර්යයන් වහන්සේ වෙත පැමිණි කල, ආචාර්යයන් වහන්සේ අරියවංශ තෙරුන්ගෙන්, 'ඔබ වහන්සේ ඉගෙනීම පිණිස කුමක් හෙයින් නොපැමිණියේද?' යි විමසූහ. 'ස්වාමීනී, ඔබ වහන්සේ දුන් උපදෙස් ඇසුරෙන් මම දැන් සියලු ක්‍රම මැනවින් දනිමි' යි පැවසූහ. එකල්හි ආචාර්යයන් වහන්සේ, 'යම් ග්‍රන්ථයක් ඇසුරෙන් ඔබ දක්ෂතාවයට පත්වූයේද, එයට ව්‍යාඛ්‍යානයක් (සංවණ්ණනාවක්) කොට උපකාරයක් කරන්න' යැයි පැවසූහ. එකල්හි අරියවංශ ස්ථවිරයන් වහන්සේ ආචාර්යයන් වහන්සේගේ වචනය හිස් මුදුනින් පිළිගෙන, අභිධම්මත්ථවිභාවිනියට 'මණිසාරමඤ්ජූසා' නම් වූ අනුසංවණ්ණනාව (අනුටීකාව) කළහ. ලියා නිම කරන ලද කොටස්, හැම පොහෝ දිනකම පුණ්‍ය චෛත්‍යයේ මළුවට භික්ෂු සංඝයා රැස්කරවා, භික්ෂු සංඝයා මධ්‍යයෙහි කියවන්නට සලස්වා, 'යම් වරදක් ඇත්නම් එය පවසන්න' යැයි කියා ශ්‍රවණය කරවූහ.

อถ อริมทฺทนนครโต เจติยวนฺทนตฺถาย เอโก ภิกฺขุ อาคนฺตฺวา ปริสโกฏิยํ สุณิตฺวา นิสีทิ. อถ โส ภิกฺขุ ทฺเว วารํ เอเออิติ สทฺทํ อกาสิ. ตํ ฐานํ สลฺลกฺเขตฺวา ฐเปสิ. นิวาสนฏฺฐานญฺจ ปุจฺฉิ. อริยวํสตฺเถโรปิ สกวิหารํ ปตฺวา ตสฺมึ ฐาเน อุปธาโรนฺโต เอกสฺมึ ฐาเน เอกสฺส อตฺถสฺส ทฺวิกฺขตฺตุํ วุตฺตตฺตา ปุนรุตฺติโทโส ทิสฺสติ, เอกสฺมึ [Pg.110] ฐาเน อิมํ คนฺถนฺติ ปุลฺลิงฺครูเปน วตฺตพฺพฏฺฐาเน อิทํ คนฺถนฺติ นปุํสกลิงฺเคน วุตฺตตฺตา ลิงฺควิโรธิโทโส ทิสฺสติ.

එකල්හි අරිමද්දන නගරයේ සිට චෛත්‍ය වන්දනාව පිණිස පැමිණි එක්තරා භික්ෂූන් වහන්සේ නමක්, පිරිස කෙළවරක වාඩි වී මෙයට සවන් දුන්හ. එවිට ඒ භික්ෂූන් වහන්සේ දෙවරක් 'ඒ-ඒ' යනුවෙන් (අකමැත්ත පළ කරන) ශබ්දයක් කළහ. (අරියවංශ තෙරණුවෝ) එම ස්ථාන සලකුණු කර තැබූහ. උන්වහන්සේ වැඩ වෙසෙන ස්ථානයද විමසා දැනගත්හ. අරියවංශ තෙරණුවෝද තමන්ගේ විහාරයට පැමිණ, ඒ ස්ථාන පිළිබඳව සලකා බලද්දී, එක් ස්ථානයක එකම අර්ථය දෙවරක් පවසා ඇති බැවින් 'පුනරුක්ති දෝෂය' ද, තවත් එක් ස්ථානයක 'ඉමං ගන්ථං' (imaṃ ganthaṃ) කියා පුල්ලිංග (පුරුෂ ලිංග) රූපයෙන් කිව යුතු තැන 'ඉදං ගන්ථං' (idaṃ ganthaṃ) කියා නපුංසක ලිංගයෙන් පවසා ඇති බැවින් 'ලිංගවිරෝධී දෝෂය' ද දුටහ.

อถ ตํ ปุคฺคลํ ปกฺโกสาเปตฺวา เอวมาห,-อหํ อาวุโส อิมํ คนฺถํ มหุสฺสาเหน กโรมิ, ตญฺจ วิเวกกาเล รตฺติภาเคเยว โปตฺถกํ ปตฺถริตฺวา ลิขามิ, เอวํ มหุสฺสาเหน กโรนฺตมฺปิ ตฺวํ อรุจฺจนากาเรน สทฺทํ กโรสิ, กีทิสํ ปน โทสํ สุตฺวา เอวํ กโรสีติ ปุจฺฉิ. อถ โส ภิกฺขุ เอวมาห,- ตโย ภนฺเต มหุสฺสาเหน กเต คนฺเถ โทสวเสน พหุวตฺตพฺพฏฺฐานํ นตฺถิ, สทฺทโตเจว อตฺถโต จ ปริปุณฺโณเยเวส คนฺโถ, อถ โข ปน เอกสฺมึ ฐาเน เอกสฺส อตฺถสฺส ทฺวิกฺขตฺตุํ วุตฺตตฺตา ปุรนุตฺติโทโส ทิสฺสติ, เอกสฺมึ ปน อิมํ คนฺถนฺติ ปุลฺลิงฺเคน วตฺตพฺพฏฺฐาเน อิทํ คนฺถนฺติ นปุํสกลิงฺเคน วุตฺตตฺตา ลิงฺควิโรธิโทโส ทิสฺสติ, เอวํ เอตฺตกํเยว โทสํ ทิสฺวา อีทิสํ อรุจฺจนาการํ ทสฺเสมีติ.

ඉක්බිති උන්වහන්සේ ඒ පුද්ගලයා කැඳවා මෙසේ වදාළහ: 'ඇවැත්නි, මම ඉතා මහත් උත්සාහයකින් මෙම ග්‍රන්ථය කරමි. නිහඬ රාත්‍රී කාලයෙහි පොත්පත් දිගහැර මෙය ලියමි. මෙසේ මහත් උත්සාහයෙන් කරද්දීත්, ඔබ අකමැත්ත පළ කරන ආකාරයේ ශබ්දයක් කළෙහිය. කුමන වරදක් අසා ඔබ එසේ කළේදැයි' විමසූහ. එකල්හි ඒ භික්ෂූන් වහන්සේ මෙසේ පැවසූහ: 'ස්වාමීනී, ඔබ වහන්සේ මහත් උත්සාහයෙන් කළ මෙම ග්‍රන්ථයෙහි දෝෂ වශයෙන් බොහෝ දේ කිව යුතු තැන් නැත. ශබ්ද අතින් මෙන්ම අර්ථ අතින්ද මෙම ග්‍රන්ථය පරිපූර්ණය. එතකුදු වුවත්, එක් ස්ථානයක එකම අර්ථය දෙවරක් පවසා ඇති බැවින් පුනරුක්ති දෝෂය පෙනේ. තවත් එක් ස්ථානයක 'ඉමං ගන්ථං' කියා පුල්ලිංගයෙන් කිව යුතු තැන 'ඉදං ගන්ථං' කියා නපුංසක ලිංගයෙන් පවසා ඇති බැවින් ලිංගවිරෝධී දෝෂය පෙනේ. මෙසේ මෙපමණක්ම වරද දැක මම එබඳු අකමැත්තක් පළ කළෙමි.'

อถ อริยวํสตฺเถโร ตุฏฺฐจิตฺโต หุตฺวา อตฺตโน สรีรปารุปิตํ ทุปฏฺฏจีวรํ อิมินาหํ ตว ญาณํ ปูเชมีติ วตฺวา อทาสิ. ปจฺฉากาเล อธิกราชา ตมตฺถํ สุตฺวา นาม ลญฺฉํ อทาสิ.

එකල්හි අරියවංශ ස්ථවිරයන් වහන්සේ බලවත් සතුටට පත්ව, 'මම මෙයින් ඔබගේ ප්‍රඥාව පුදමි' යි පවසා, තමන් පොරවා සිටි දෙපට සිවුර (දුපට්ට චීවරය) උන්වහන්සේට පූජා කළහ. පසු කාලයකදී අධිකරාජයා (රජතුමා) මේ පුවත අසා, උන්වහන්සේට ගෞරව නාමයක් (නාම ලාංඡනයක්) පිරිනැමීය.

โส จ อริยวํสตฺเถโร มณิทีปํ นาม คนฺถํ คนฺถา ภรณญฺเจว ชาตกวิโสธนญฺจ ปาฬิภาสาย อกาสิ. อนุฏีกาย ปน อตฺถโยชนํ มรมฺมภาสาย อกาสิ.

ඒ අරියවංශ ස්ථවිරයන් වහන්සේ 'මණිදීපය' නම් ග්‍රන්ථයද, 'ගන්ථාභරණය' සහ 'ජාතකවිසෝධනය' ද පාලි භාෂාවෙන් කළහ. අනුටීකාවට අදාළ අර්ථයෝජනාව (පදගත අර්ථය) වනාහි මියන්මාර් (මරම්ම) භාෂාවෙන් කළහ.

เอกํ สมยํ อธิกราชา วิหารํ คนฺตฺวา ธมฺมํ สุณิ. เถโร ธมฺมํ เทเสตฺวา นิฏฺฐิตกาเล ยานพลึ สุขตฺถาย ยาจิ. ราชา อทตฺวา นาวํ อภิรูหิตฺวา ปจฺจาคจฺฉิ. อนฺตรามคฺเค นาวาย ผิยํ เอโก สํสุมาโร มุเขน คณฺหิตฺวา นิจฺจลํ กตฺวา ฐเปสิ. เถเรน ยาจิตํ ยานพลึ ททามีติ มหาสทฺทํ กตฺวา ราชปุริเส ติกฺขตฺตุํ นิจฺฉาเรสิ. อถ สํสุมาโร นาวํ มุญฺจิตฺวา คจฺฉิ. เอกสฺมิญฺจ กาเล ราชา วิหารํ นิกฺขมิ. อถ [Pg.111] เอโก หตฺถินี วิหารสมีเป พนฺธิตฺวา ฐเปสิ. สา โพธิรุกฺขสาขํ ฉินฺทิตฺวา ขาทิ. สา ตตฺเถว ภูมิยํ ปติ. อถ เถโร สจฺจกิริยํ กตฺวา เมตฺตาภาวนํ ภาเวตฺวา เมตฺโตทเกน ภิญฺจิ. ตํ ขณญฺเญว สา อุฏฺฐหิ. ราชา จ ตํ อจฺฉริยํ ทิสฺวา ตสฺสา อคฺฆนกมูลํ ทตฺวา วิหารโต นที ติตฺถํ คมนมคฺเค สิลาปฏฺฏํ จินิตฺวา เสตุํ อกาสีติ.

එක් කලෙක අධිකරාජ තෙමේ විහාරයට ගොස් බණ ඇසුවේය. තෙරුන් වහන්සේ ධර්මය දේශනා කොට අවසන් කළ කල්හි, (සුවපහසුව සඳහා) වාහන බද්දක් (යානබලි) ඉල්ලා සිටියහ. රජතුමා එය නොදී, නැවකට නැගී ආපසු ගියේය. මඟදී එක් කිඹුලෙක් නැවේ හබල කටින් අල්ලාගෙන, එය නොසෙල්වී තිබෙන්නට හැරියේය. එවිට රජතුමා 'තෙරුන් වහන්සේ ඉල්ලූ වාහන බද්ද දෙමි' යි මහත් hඬින් පවසා, රාජපුරුෂයන් ලවා තුන් වරක් ප්‍රකාශ කරවීය. එකල්හි කිඹුලා නැව මුදා හැර පීනා ගියේය. තවත් එක් කලෙක රජතුමා විහාරයෙන් නික්ම ගියේය. එවිට එක් වෙළඹක් (ඇතින්නක්) විහාරය අසල බැඳ තබා තිබුණි. ඕ තොමෝ බෝධි ශාඛාවක් කඩා කෑවාය. ඕ තොමෝ එතැනම බිම ඇද වැටුණාය. එකල්හි තෙරුන් වහන්සේ සත්‍යක්‍රියාවක් කොට, මෙත් වැඩීමෙන් පසු මෙත් පැන් (මෙත්තෝදක) ඇයට ඉස්සහ. ඒ ඇසිල්ලෙහිම ඕ නැගී සිටියාය. රජතුමාද ඒ ආශ්චර්යය දැක, ඇගේ වටිනාකමට සරිලන මුදලක් ගෙවා, විහාරයේ සිට ගංතොට දක්වා යන මාර්ගයෙහි ගල් පුවරු අතුරා පාලමක් කරවීය.

สทฺธมฺมกิตฺติตฺเถโร ปน อริยวํสตฺเถรสฺส สทฺธิวิหาริโก เชตวนวิหารวาสี. เต ปน เถรา ฉปฺปทคณวํสิกาติ ทฏฺฐพฺพา.

සද්ධම්මකිත්ති තෙරුන් වහන්සේ වනාහි අරියවංශ තෙරුන් වහන්සේගේ සද්ධිවිහාරික වූ (ළඟ වෙසෙන ශිෂ්‍ය), ජේතවන විහාරයෙහි වාසය කළ කෙනෙකි. ඒ තෙරුන් වහන්සේලා 'ඡප්පදගණවංශික' (ඡප්පද ගෝත්‍රයට අයත්) අය ලෙස දත යුතුය.

กลิยุเค ทฺเวจตฺตาลีสาธิเก อฏฺฐวสฺสสเต สมฺปตฺเต รตนปูรนคเรเยว สิริสุธมฺมราชาธิปติ นาม ทุติยาธิกราชา รชฺชํ กาเรสิ. ตสฺมิญฺจ กาเล ปพฺพตพฺภนฺตรนครโต มหาสีลวํโส นาม เถโร ปญฺจจตฺตาลีสาธิเก อฏฺฐวสฺสสเต สมฺปตฺเต สุเมธกถํ กพฺยาลงฺการวเสน พนฺธิตฺวา พุทฺธาลงฺการญฺจ นาม กพฺยาลงฺการํ ปพฺพตพฺภนฺตรปฺปฏิสํยุตฺตญฺเจว กพฺยาลงฺการํ พนฺธิตฺวา เต คเหตฺวา รตนปูรนครํ อาคจฺฉิ.

කලියුග වර්ෂ අටසිය හතළිස් දෙකක් (842) එළඹි කල්හි, රතනපුර නගරයෙහි ම සිරිසුධම්මරාජාධිපති නම් වූ දෙවන අධිකරාජයා රාජ්‍යය කෙළේය. එකල පබ්බතභන්තර නගරයෙන් වැඩම කළ මහාසීලවංශ නම් තෙරණුවෝ, කලියුග වර්ෂ අටසිය හතළිස් පහේදී (845) සුමේධ කතාව කාව්‍යාලංකාර වශයෙන් ද, ‘බුද්ධාලංකාර’ නම් කාව්‍යාලංකාරය ද, පබ්බතභන්තරයට සම්බන්ධ කාව්‍යයක් ද රචනා කොට, ඒවා රැගෙන රතනපුර නගරයට වැඩම කළහ.

อถ ราชา ถูปารามเจติยสฺส เอสนฺนฏฺฐาเน รตนวิมานวิหาเร นิสีทาเปสิ. โส จ เถโร ตตฺถ โสตารานํ ปริยตฺตึ วาเจตฺวา นิสีทิ. โส จ เถโร ตตฺถ นิสินฺนานํ เถรานํ อฏฺฐมโก โหติ. โส จ มหาสีลวํสตฺเถโร กลิยุคสฺส ปนฺนรสาธิเก อฏฺฐวสฺสสเต ชาโต. ตึสวสฺสกาเล รตนปูรนครํ อาคโตติ โปราณโปตฺถเกสุ วุตฺตํ. โส ปน เถโร เนตฺติปาฬิยา อตฺถ โยชนํ มรมฺมภาสาย อกาสิ ปารายนวตฺถุญฺจ.

ඉක්බිති රජතුමා, ථූපාරාම චෛත්‍යයට සමීප ස්ථානයක වූ රතනවිමාන විහාරයෙහි උන්වහන්සේව වැඩහිඳුවූයේය. ඒ තෙරණුවෝ ද එහි දී ශ්‍රාවකයන්ට පරියත්ති ධර්මය උගන්වමින් වැඩහුන්හ. උන්වහන්සේ එහි වැඩහුන් තෙරවරුන් අතර අටවැන්නා වූහ. එම මහාසීලවංශ තෙරණුවෝ කලියුග වර්ෂ අටසිය පහළොවෙහි (815) උපත ලබා, තිස් හැවිරිදි වියේ දී රතනපුර නගරයට වැඩම කළ බව පැරණි පොත්වල සඳහන් වේ. ඒ තෙරණුවෝ නෙත්තිපාලියෙහි අර්ථ යෝජනාව ද, පාරායන වස්තුව ද මරම්ම (බුරුම) භාෂාවෙන් සම්පාදනය කළහ.

รตนปูรนคเรเยว รฏฺฐสาโร นาม เอโก เถโร อตฺถิ, มหาสีลวํสตฺเถเรน สมญฺญาณถาโม. โส ปน รตนปูรนคเรเยว [Pg.112] กลิยุคสฺส ตึสาธิเก อฏฺฐวสฺสสเต กาเล ชาโต. ภูริทตฺตชาตกํ หตฺถิปาลชาตกํ สํวรชาตกญฺจ กพฺยาลงฺการวเสน พนฺธิ อญฺญญฺจ อเนกวิธํ กพฺยาลงฺการํ. เต ปน ทฺเว เถรา กพฺยาลงฺการกา รกาติ เถรปรมฺปราย ปเวเสตฺวา น คเณนฺติ โปราณา.

රතනපුර නගරයෙහි ම රට්ඨසාර නම් වූ එක්තරා තෙරණුවෙක් වූහ. උන්වහන්සේ මහාසීලවංශ තෙරණුවන් හා සමාන ප්‍රඥා බලයකින් යුක්ත වූහ. උන්වහන්සේ ද රතනපුර නගරයෙහි ම කලියුග වර්ෂ අටසිය තිහේදී (830) ජන්මලාභය ලැබූහ. උන්වහන්සේ භූරිදත්ත ජාතකය, හත්ථිපාල ජාතකය සහ සංවර ජාතකය කාව්‍යාලංකාර වශයෙන් ද, වෙනත් නොයෙක් ආකාරයේ කාව්‍යාලංකාර ද රචනා කළහ. එහෙත් ඒ තෙරවරුන් දෙදෙනා කාව්‍ය නිර්මාණකරුවන් වන බැවින්, පැරණි ආචාර්යවරුන් ඔවුන් තෙර පරම්පරාවට ඇතුළත් කොට නොසලකති.

เอตฺถ จ กิญฺจาปิ สมณานํ อุโปสถิกานญฺจ กพฺยาลงฺการํ พนฺธิตุํ วาเจตุํ วา กปฺปากปฺปวิจารณํ วตฺตุํ โอกาโส ลทฺโธ, สาสนวํสํ ปน วตฺตุํ โอกาสสฺส อติวิตฺถาโรวเสสตฺตา ตํ อวตฺวา อชฺฌุเปกฺขิสฺสาม. อุโปสถวินิจฺฉเย ปน นจฺจคีตาทิสิกฺขาปทสฺส วิสเย วิตฺถาเรน มยํ อโวจุมฺหา.

මෙහි දී ශ්‍රමණයන්ට සහ උපෝසථිකයන්ට කාව්‍යාලංකාර රචනා කිරීමේ හෝ ඉගැන්වීමේ කැප අකැප බව පිළිබඳ විනිශ්චය පැවසීමට අවස්ථාව තිබුණ ද, ශාසන වංශය විස්තර කිරීමේ අවස්ථාව ඉතා දීර්ඝ වන බැවින් එය මෙහි දී නොකියා පසෙක තබමු. එහෙත්, උපෝසථ විනිශ්චයෙහි දී නැටුම්, ගැයුම් ආදි ශික්ෂාපද පිළිබඳ විෂයයෙහි අපි විස්තරාත්මකව ප්‍රකාශ කළෙමු.

กลิยุคสฺส คเต เตสฏฺฐาธิเก อฏฺฐวสฺสสเต รตนปูรนคเรเยว สิริตฺริภวนาทิตฺยนรปติปวรมหาธมฺม ราชาธิปติราชา รชฺชํ กาเรสิ. ตสฺส รญฺโญ กาเลติสาสนธโช นาม ภิกฺขุ สทฺธมฺมกิตฺติตฺเถรสฺส สนฺติเก คนฺถํ อุคฺคณฺหิ. อถ อริมทฺทนนครโต เอโก มหาเถโรโสตุนํ วาจิตฺวา รตนปูรนคเร นิสีทิสฺสามีติ อาคโต. อถ สทฺธมฺมกิตฺติตฺเถรสฺส คนฺถํ วาเจนฺตสฺเสว วิหารสฺส เหฏฺฐา นิสีทิตฺวา โส มหาเถโร สทฺทํ สุณิตฺวา เอวํ จินฺเตสิ,-เอตสฺส สนฺติเก อหํ นวกฏฺฐาเน ฐตฺวา โถกํ คนฺถํ อุคฺคณฺหิสฺสามีติ. อถ โส มหาเถโร สทฺธมฺมกิตฺติตฺเถรสฺส สนฺติกํ ปวิสิตฺวา คนฺถํ วาจาเปตุํ โอกาสํ ยาจิ. อถ สทฺธมฺมกิตฺติตฺเถโร วสฺสปมาณํ ปุจฺฉิตฺวา ตฺวํ ภนฺเต มยา วุฑฺฒตโรสีติ อาห. อหํ ตยา วุฑฺฒตโรปิ สมาโน นวกฏฺฐาเน ฐตฺวา คนฺถํ อุคฺคณฺหิสฺสามีติ อาห. อถ สทฺธมฺมกิตฺติตฺเถโร ตสฺส คนฺถํ วาเจสิ. อติปสีทิตฺวา ปน ตํ มหาเถรํ มหาสาธุชฺชโนติ นาเมน โวหารติ.

කලියුග වර්ෂ අටසිය හැටතුනක් (863) ගත වූ කල්හි, රතනපුර නගරයෙහි ම සිරිත්‍රිභවනාදිත්‍ය නරපතිපවර මහාධම්මරාජාධිපති රජතුමා රාජ්‍යය කළේය. ඒ රජුගේ කාලයෙහි තිසාසනධජ නම් භික්ෂුනම සද්ධම්මක්කිත්ති තෙරණුවන් වෙතින් ධර්ම ග්‍රන්ථ උගත්තේය. ඉක්බිති අරිමද්දන නගරයෙන් පැමිණි එක්තරා මහා ස්ථවිරනමක්, ශ්‍රාවකයන්ට ධර්මය උගන්වමින් රතනපුර නගරයෙහි වැඩ වෙසෙන්නෙමියි සිතා එහි වැඩම කළහ. එකල්හි සද්ධම්මක්කිත්ති තෙරණුවන් ධර්ම ග්‍රන්ථ උගන්වනු අසා, විහාරයට පහළින් වැඩහිඳ ඒ හඬ ඇසූ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ මෙසේ සිතූහ: "මම මොහු වෙතින් නවකයෙකුගේ ස්ථානයෙහි හිඳ යම් ධර්ම ප්‍රමාණයක් ඉගෙන ගන්නෙමි" කියා ය. ඉක්බිති ඒ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ සද්ධම්මක්කිත්ති තෙරණුවන් වෙත එළඹ තමන්ට ධර්මය උගන්වන ලෙස අවසර ඉල්ලා සිටියහ. එකල්හි සද්ධම්මක්කිත්ති තෙරණුවෝ උන්වහන්සේගේ වස් ප්‍රමාණය විමසා, "ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ මට වඩා ව්‍යවස්ථාපිතව (වස් ප්‍රමාණයෙන්) වැඩිමහල් සේක" යි පැවසූහ. "මම ඔබට වඩා වැඩිමහල් වුව ද, නවකයෙකුගේ අසුනක හිඳ ධර්මය ඉගෙන ගන්නෙමි" යි උන්වහන්සේ පැවසූහ. එවිට සද්ධම්මක්කිත්ති තෙරණුවෝ උන්වහන්සේට ධර්ම ග්‍රන්ථ ඉගැන්වූහ. උන්වහන්සේ කෙරෙහි අතිශයින් පැහැදුණු සද්ධම්මක්කිත්ති තෙරණුවෝ ඒ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේට ‘මහාසාධුජන’ යන නාමයෙන් ඇමතූහ.

อถ [Pg.113] ปจฺฉา มรมฺมรฏฺฐํ กลิยุคสฺส ปญฺจาสีตาธิกอฏฺฐสตกาลโต ปฏฺฐาย ยาว อฏฺฐาสีตาธิกอฏฺฐสตวสฺสกาลํ นานาภเยหิ สงฺขุพฺภิตํ อโหสิ. ตทา กมฺโพชรฏฺฐโต สิหนิสฺวา นาม ภินฺนกุโต อาคนฺตฺวา รตน ปูรนคเร รชฺชํ คณฺหิ. อถ โส เอวํ จินฺเตสิ,- ภิกฺขู อทารา อปุตฺติกา หุตฺวา ปุน สิสฺเส โปเสตฺวา ปริวารํ คเวสนฺติ, สเจ ภิกฺขู ปริวารํ วิจินิตฺวา ราชภาวํ คณฺเหยฺยุํ, เอวํ สติ รชฺชํ คเหตุํ สกฺขิสฺสนฺติ, อิทาเนว ภิกฺขู คเหตฺวา มาเรตุํ วฏฺฏตีติ. เอวํ ปน จินฺเตตฺวา โตวิสีลู นามเก เขตฺตวเน พหู มณฺฑเป การาเปตฺวา โคมหิสกุกฺกุฏสูกราทโย มาราเปตฺวา ภิกฺขู โภเชสฺสามีติ วตฺวา เชยฺยปุรวิชยปุรรตนปูรนคเรสุ สพฺเพ มหาเถเร พหูหิ อนฺเตวาสิเกหิ สทฺธึ ปกฺโกสาเปตฺวา เตสุ มณฺฑเปสุ นิสีทาเปตฺวา หตฺถิอสฺสาทิเสนงฺเคหิ ปริวาเรตฺวา มาเรสิ. ตทา กิร ติสหสฺสปฺปมาณา ภิกฺขู มรึสูติ. ภิกฺขู จ มาเรตฺวา พหูปิ โปตฺถเก อคฺคินา ฌาเปสิ, เจติยานิปิ เภทาเปสิ. อโหวต ปาปชนสฺส ปาปกมฺมนฺติ. โหนฺติ เจตฺถ,-

ඉක්බිති පසුව, මරම්ම දේශය කලියුග වර්ෂ අටසිය අසූපහේ (885) සිට අටසිය අසූඅට (888) දක්වා කාලය තුළ නොයෙකුත් භයන්ගෙන් කැළඹී ගියේය. එකල කම්බෝජ රටින් පැමිණි ‘සීහනිස්වා’ නම් මිථ්‍යාදෘෂ්ටික පාලකයෙක් පැමිණ රතනපුර නගරයේ රාජ්‍යය පැහැරගත්තේය. ඉක්බිති හෙතෙම මෙසේ සිතුවේය: "භික්ෂූහු අඹුදරුවන් නොමැතිව, තමන්ගේ ශිෂ්‍යයන් පෝෂණය කරමින් පිරිවර රැස් කරති. ඉදින් ඒ භික්ෂූහු පිරිවර රැස්කරගෙන රජකම පැහැරගත්තොත්, ඔවුන්ට රාජ්‍යය ගැනීමට හැකිවනු ඇත. එබැවින් දැන්ම ම භික්ෂූන් අල්ලා ඝාතනය කිරීම සුදුසුය." මෙසේ සිතූ හෙතෙම ‘තොවිසීලූ’ නම් කෙත්වත්තෙහි බොහෝ මණ්ඩප කරවා, ගවයන්, මීහරකුන්, කුකුළන්, ඌරන් ආදීන් මරවා "භික්ෂූන් වහන්සේලාට දානය පිරිනමන්නෙමි" යි පවසා, ජෙය්‍යපුර, විජයපුර සහ රතනපුර යන නගරවල වෙසෙන සියලු මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා සිය පිරිවර ශිෂ්‍යයන් ද සමඟ කැඳවා, ඒ මණ්ඩපවල වැඩහිඳුවා, ඇතන්, අසුන් ආදී සේනාවන්ගෙන් වටකොට ඝාතනය කරවීය. එකල තුන්දහසක් පමණ භික්ෂූන් වහන්සේලා අපවත් වූ බව කියැවේ. භික්ෂූන් වහන්සේලා ඝාතනය කොට බොහෝ ධර්ම ග්‍රන්ථ ද ගින්නෙන් දවා විනාශ කළේය. චෛත්‍යයන් ද බිඳ දැමීය. අහෝ! ඒ පව්කාරයාගේ පාපකර්මයක මහත! මේ පිළිබඳව මෙසේ ද සඳහන් වේ:

สาสนํ นาม ราชานํ, นิสฺสาย ติฏฺฐเต อิธ;

มิจฺฉาทิฏฺฐิกราชาโน, สาสนํ ทูเสนฺติ สตฺถุโน.

"ශාසනය නම් මෙලොව රජවරුන් ඇසුරු කොට පවතී; මිථ්‍යාදෘෂ්ටික රජවරු ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශාසනය විනාශ කරති."

สมฺมาทิฏฺฐี จ ราชาโน, ปคฺคณฺหนฺเตว สาสนํ;

เอวญฺจ สติ อากาเส, อุลูราชาว ทิพฺพตีติ.

"සම්‍යග්දෘෂ්ටික රජවරු වනාහි ශාසනය මැනවින් පෝෂණය කරති; එසේ වූ කල්හි, (ශාසනය) අහසෙහි තාරකාපති වූ චන්ද්‍රයා මෙන් බැබළෙන්නේය."

อถ กลิยุเค เอกวสฺสาธิเก นววสฺสสเต สมฺปตฺเต อากาเส พหูหิ ตารกาหิ ธูมา นิกฺขมึสุ. จญฺญิงฺขุเจติเยปิ พุทฺธปฺปฏิพิมฺพสฺส อกฺขิกูปโต อุทกธาราเนตฺตชลานิวิย นิกฺขมึสูติ ราชวํเส วุตฺตํ.

ඉක්බිති කලියුග වර්ෂ නවසිය එකක් (901) සපිරුණු කල්හි, අහසේ බොහෝ තාරකාවලින් දුම් නික්මුණේය. ‘චඤ්ඤිංඛු’ චෛත්‍යයෙහි බුදු පිළිම වහන්සේගේ නේත්‍රා කුහරවලින් කඳුළු මෙන් ජල ධාරාවන් වැගිරුණු බව රාජවංශයෙහි සඳහන් වේ.

อถ [Pg.114] สทฺธมฺมกิตฺติตฺเถโร สทฺธึ มหาสาธุชฺชนติสาย นธชตฺเถเรหิ เกตุมตีนครํ อคมาสิ. รฏฺฐสารตฺเถโรปิ สิริเขตฺตนครํ สยเมว อคมาสีติ โปราณโปตฺถเกสุ วุตฺตํ. ตํ ปน ราชวํเส สิริเขตฺตนครินฺโท สตฺว วราชา ตํ อาเนสีติ วุตฺตวจเนน น สเมติ.

ඉක්බිති සද්ධම්මක්කිත්ති තෙරණුවෝ, මහාසාධුජන තෙරුන් සහ තිසාසනධජ තෙරුන් සමඟ කේතුමතී නගරයට වැඩම කළහ. රට්ඨසාර තෙරණුවෝ ද සිරීඛෙත්ත නගරයට ස්වකීය කැමැත්තෙන්ම වැඩම කළ බව පැරණි පොත්වල සඳහන් වේ. එහෙත් එය රාජවංශයෙහි එන, සිරීඛෙත්ත නුවර අධිපති ‘සත්වවරාජ’ රජතුමා උන්වහන්සේව වැඩමවාගෙන ආවේය යන ප්‍රකාශය සමඟ නොගැළපේ.

สทฺธมฺมกิตฺติตฺเถโรปิ เกตุมตีนคเร กาลงฺกโต. ตโต ปจฺฉา โถกํ กาลํ อติกฺกมิตฺวา มหาสาธุชฺชนตฺเถโร ตตฺเถว กาลมกาสิ.

සද්ධම්මක්කිත්ති තෙරණුවෝ ද කේතුමතී නගරයේ දී අපවත් වූහ. ඉන්පසු ස්වල්ප කාලයකට පසුව මහාසාධුජන තෙරණුවෝ ද එහි දී ම අපවත් වූහ.

ติสาสนธชตฺเถโร ปน กลิยุเค ทฺวาทสาธิเก นววสฺสสเต สมฺปตฺเต หํสาวตีนคเร อเนกเสติภินฺทสฺส รญฺโญ กาเล เกตุมตีนครโต หํสาวตีนครํ อคมาสิ.

තිසාසanධජ තෙරණුවෝ වනාහි, කලියුග වර්ෂ නවසිය දොළහක් (912) සපිරුණු කල්හි, හංසාවතී නගරයෙහි ‘අනේකසෙතිභින්ද’ රජුගේ සමයෙහි කේතුමතී නගරයේ සිට හංසාවතී නගරයට වැඩම කළහ.

ตโต ปจฺฉา ติจตฺตาลีสวสฺสิโก หุตฺวา กลิยุเค เตรสาธิเก นววสฺสสเต มิงฺฆ พฺรหฺมนรปติรญฺโญกาเล ปุน เชยฺยปุรนครํ สมฺปตฺโต หุตฺวา เชตวนวิหารสมีเป เอกิสฺสํ คุหายํ ทิสีทิ. มหาอริยวํสคณิกสฺส เชตวนตฺเถรสฺส สนฺติเก อุปสงฺกมิ.

ඉන්පසු වස් සතළිස් තුනක් සම්පූර්ණ වූ කල්හි, කලියුග වර්ෂ නවසිය දහතුනේදී (913) මින්ඝ බ්‍රහ්ම නරපති රජුගේ කාලයෙහි නැවත ජෙය්‍යපුර නගරයට වැඩම කොට, ජේතවන විහාරය අසල වූ එක්තරා ගුහාවක වැඩසිටියහ. තවද උන්වහන්සේ මහාඅරියවංශ පරපුරට අයත් ජේතවන තෙරණුවන් වෙත ද එළඹියහ.

ตสฺมิญฺจ กาเล เชตวนตฺเถโร คิลาโน หุตฺวา มยิ กาลงฺกเต มม ฐานํ อธุนา หํสาวตีนครโต อาคโต ติสาสนธโช นาม เถโร ปริคฺคณฺหิตุํ สมตฺโถ ภวิสฺสติ, ตสฺส นิยฺยาเทสฺสามีติ จินฺเตสิ. ตสฺมึ ขเณ ติสาสนธชตฺเถโร ปุริมยาเม สุปินํ มสฺสิ,– มตกเฬวรํ สมีปํ อาคจฺฉตีติ, มชฺฌิมยาเม ปน ตํ มตกเฬวรํ คุหายํ ปวิสตีติ, ปจฺฉิมยาเม มตกเฬวรสฺส มํสํ สตฺเถน ฉินฺทตีติ. อถ สุปินํ ปสฺสิตภาวํ อตฺตโน สมีเป สยนฺตสฺส เอกสฺส สามเณรสฺส อาโรเจสิ. อาโรเจตฺวา จ ปริตฺตํ ภเณตฺวา นิสีทนฺตสฺเสว เชตวนตฺเถโร ตํ ปกฺโกสิตฺวา เชตวนวิหารํ ตสฺส นิยฺยาเทสิ. ติสาสนธชตฺเถโร จ เชตวนวิหาเร นิสีทิตฺวา [Pg.115] คนฺถํ วาเจตฺวา นิสีทิ. มิงฺฆ พฺรหฺมนรปติราชา จ ตสฺส อนุคฺคหิตํ อกาสิ.

එසමයෙහි ජේතවන තෙරුන් වහන්සේ ගිලන්ව, 'මා මියගිය පසු මාගේ තනතුර භාරගැනීමට, මෑතකදී හංසවතී නුවරින් පැමිණි තිසාසනධජ නම් තෙරුන් වහන්සේ සමර්ථ වන්නේය, එබැවින් උන්වහන්සේට මෙය පවරන්නෙමි' යි සිතූහ. එසෙණෙහි තිසාසනධජ තෙරුන් වහන්සේ පෙරයම්හි 'මළ සිරුරක් තමා වෙත පැමිණෙන්නේය' කියා ද, මැදියම්හි 'ඒ මළ සිරුර ගුහාවකට ඇතුළු වන්නේය' කියා ද, පැසිම්යම්හි 'මළ සිරුරේ මස් ආයුධයකින් කපන්නේය' කියා ද සිහින දුටහ. ඉක්බිති තමන් සිහින දුටු බව තමන් සමීපයෙහි සැතපී සිටි එක් සාමණේර නමකට පැවසූහ. එසේ පවසා, පිරිත් සජ්ඣායනා කොට වැඩසිටින කලම, ජේතවන තෙරුන් වහන්සේ උන්වහන්සේ කැඳවා ජේතවන විහාරය උන්වහන්සේට පැවරූහ. තිසාසනධජ තෙරුන් වහන්සේ ද ජේතවන විහාරයෙහි වැඩවසමින් ධර්ම ග්‍රන්ථ උගන්වමින් වාසය කළහ. මිංඝ බ්‍රහ්ම නරපති රජු ද උන්වහන්සේට අනුග්‍රහ කළේය.

ปจฺฉา กลิยุเค โสฬสาธิเก นววสฺสสเต สมฺปตฺเต หํสาวตีนครินฺโท อเนกเสติภินฺโท นาม ราชา รตนปูรนครํ วิชยิตฺวา เอกํ วิหารํ การาเปตฺวา ตสฺส อทาสิ.

පසුව, කලියුග වර්ෂ නවසිය දහසය (916) සම්පූර්ණ වූ කල්හි, හංසවතී නුවර රජවූ 'අනෙකසෙතිභින්ද' නම් රජතුමා රතනපුර නගරය ජයගෙන, එක් විහාරයක් කරවා උන්වහන්සේට පූජා කළේය.

โส จ ติสาสนธชตฺเถโร อริมทฺทนนคเร อรหนฺต คณวํสิโกติ ทฏฺฐพฺโพ.

ඒ තිසාසනධජ තෙරුන් වහන්සේ අරිමද්දන නගරයෙහි අරහන්ත ගණවංශිකයෙකු (රහත් පරපුරෙහි භික්ෂුවක) ලෙස සැලකිය යුතුය.

ตสฺส ปน สิสฺสา อเนกสตปฺปมาณา ลชฺชิโน อเหสุํ. เตสุ ปน สิสฺเสสุ วรพาหุตฺเถโร ภูมินิขาเนน ครวาสิตฺเถโร มหารฏฺฐคามวาสิโน ตโย มหาเถราติ อิเม ปญฺจ เถรา วิเสสโต ปริยตฺติโกวิทาติ.

උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයෝ සිය ගණනක් වූ ලජ්ජී (විනයගරුක) භික්ෂූන් වූහ. ඒ ශිෂ්‍යයන් අතුරෙන් වරබාහු තෙරණුවෝ ද, භූමිනිඛාන සේනාවේ ගරවාසී තෙරණුවෝ ද, මහාරට්ඨ ගම්වාසී මහා තෙරුන් වහන්සේලා තෙනම ද යන මේ පස්නම විශේෂයෙන්ම පරියත්ති ධර්මයෙහි කෙළ පැමිණියෝ වූහ.

ติสาสนธชตฺเถโร จ มหลฺลกกาเล อนาปาน สติกมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา อรญฺญํ ปวิสิตฺวา วิเวกฏฺฐานํ คณฺหิ. ตทา เชตวนคณาทโย อรหนฺต คณวํสาเยว. อปรภาเคเยว เตสํ สิสฺสานุสิสฺสปรมฺปราสุ เกจิ ภิกฺขู สิรจฺฉาทนํ นานาวณฺณปฺปฏิมณฺฑิตญฺจ ตาลวณฺฏํ คเหตฺวา อาจารวิการํ อาปชฺชึสุ.

තිසාසනධජ තෙරුන් වහන්සේ මහලු වියේදී ආනාපානසති කමටහන් ගෙන, අරණ්‍යයට වැද විවේකී ස්ථානයක් තෝරා ගත්හ. එකල ජේතවන ගණය ආදීහු අරහන්ත ගණවංශිකයෝම වූහ. පසු කාලයකදී ඔවුන්ගේ ශිෂ්‍ය අනුශිෂ්‍ය පරම්පරාවල ඇතැම් භික්ෂූහු හිස වැසෙන සේ සෙවනැලි සහ නොයෙක් වර්ණයෙන් සරසන ලද වටාපත් ගෙන විනය විරෝධී හැසිරීම්වලට පැමිණියහ.

กลิยุเค เอกวสฺสาธิเก สหสฺเส สมฺปตฺเต อุกฺกํสิโก นาม ราชา วิหารํ การาเปตฺวา ติสาสนธชตฺเถรสฺส สิสฺสภูตสฺส วรพาหุตฺเถรสฺส สิสฺสภูตสฺส มหารตนากรสฺส นาม เถรสฺส อทาสิ.

කලියුග වර්ෂ එක්දහස් එකක් (1001) සම්පූර්ණ වූ කල්හි, උක්කංසික නම් රජතුමා විහාරයක් කරවා, තිසාසනධජ තෙරුන් වහන්සේගේ ශිෂ්‍ය වූ වරබාහු තෙරුන් වහන්සේගේ ද ශිෂ්‍ය වූ මහාරතනාකර නම් තෙරුන් වහන්සේට පූජා කළේය.

โส จ มหารตนากรตฺเถโร อุกฺกํสิกรญฺโญ สิริสุธมฺมราชามหาธิปตีติ นามลญฺฉํ ฉนฺทาลงฺการสทฺทเนตฺติ นเยหิ อลงฺกริตฺวา ทสฺสิตํ รชินฺทราชนามาภิเธยฺยาทีปนึ นาม คนฺถํ อกาสิ.

ඒ මහාරතනාකර තෙරුන් වහන්සේ උක්කංසික රජු හට 'සිරිසුධම්මරාජාමහාධිපති' යන නාම මුද්‍රාව ද, ඡන්දස්, අලංකාර සහ සද්දනීති ක්‍රමයන්ගෙන් අලංකාර කොට දක්වන ලද 'රජින්දරාජනාමාභිධෙය්‍යදීපනී' නම් ග්‍රන්ථය ද කළහ.

ตญฺจ คนฺถํ ปริวิโสธนตฺถาย ติโรปพฺพตาภิเธยฺยสฺส มหาเถรสฺส นิยฺยาเทสิ. ติสาสนธชตฺเถรสฺส สิสฺสภูเตสุ [Pg.116] มหารฏฺฐคามวาสีสุ ตีสุ ภาติกตฺเถเรสุ เชฏฺโฐ ตึสคุหาสุวสนฺโต ปริยตฺตึ วาเจตฺวา นิสีทิ. สตฺววราชา จ ตสฺมึ เถเร อติวิย ปสนฺโน อโหสิ. ญฺโญงฺกรมิ นามกสฺส รญฺโญ กาเลปิ จูฬปิตา เอกํ วิหารํ การาเปตฺวา ตสฺเสว อทาสิ. อุกฺกํสิกรญฺโญ กาเลปิ มงฺควํนามเก ปพฺพเต วิหารํ การาเปตฺวา ตสฺเสว อทาสิ.

එම ග්‍රන්ථය පිරිසිදු කරනු පිණිස තිරෝපබ්බත නම් මහා තෙරුන් වහන්සේට පැවරූහ. තිසාසනධජ තෙරුන් වහන්සේගේ ශිෂ්‍ය වූ, මහාරට්ඨ ගම්වාසී සහෝදර තෙරවරුන් තෙනම අතුරෙන් වැඩිමහලු තෙරුන් වහන්සේ තිංසගුහාවෙහි වෙසෙමින් පරියත්ති ධර්මය උගන්වමින් වැඩසිටියහ. සත්ව රජතුමා ද ඒ තෙරුන් වහන්සේ කෙරෙහි අතිශයින් පැහැදුණේය. ඤොන්කරමි නම් රජුගේ කාලයෙහි ද සුළුපියාණන් එක් විහාරයක් කරවා උන්වහන්සේටම පූජා කළේය. උක්කංසික රජුගේ කාලයෙහි ද මංගවම් නම් පර්වතයෙහි විහාරයක් කරවා උන්වහන්සේටම පූජා කළේය.

เตสุ มหารฏฺฐคามวาสิตฺเถเรสุ มชฺฌิมตฺเถโรปิ ติสาสนธชตฺเถรสฺส เชฏฺฐภาติกตฺเถรสฺส จ นิวาสฏฺฐานภูเต เชตวนวิหาเรเยว คนฺถํ วาเจตฺวา นิสีทิ. กนิฏฺฐตฺเถโรปิ เตสํ นิวาสฏฺฐานภูเตสุเยว วิหาเรสุ คนฺถํ วาเจตฺวา นิสีทิ. เอตฺถ จ ติสาสนธชตฺเถโร นาม ลชฺชิอลชฺชิวเสน ทุพฺพิโธ. ยถาวุตฺตตฺเถโร ปน ลชฺชีเย วาติ ทฏฺฐพฺโพ. อลชฺชี ปน อิมสฺมึ เถรปรมฺปราทสฺสเน น อิจฺฉิ ตพฺโพ. อลชฺชีภูตสฺส ปน ติสาสนธชตฺเถรสฺส วตฺถุํ อิธ อวตฺวา อชฺฌุเปกฺขิสฺสาม, ปโยชนาภาวา คนฺถสฺส จ ปปญฺจูปคมนตฺตาติ.

ඒ මහාරට්ඨ ගම්වාසී තෙරවරුන් අතුරෙන් මැද තෙරුන් වහන්සේ ද තිසාසනධජ තෙරුන් වහන්සේගේ සහ වැඩිමහලු සහෝදර තෙරුන් වහන්සේගේ ද වාසස්ථානය වූ ජේතවන විහාරයෙහිම ධර්ම ග්‍රන්ථ උගන්වමින් වැඩසිටියහ. කණිටු තෙරුන් වහන්සේ ද ඔවුන්ගේ වාසස්ථාන වූ විහාරයන්හිම ධර්ම ග්‍රන්ථ උගන්වමින් වැඩසිටියහ. මෙහිලා තිසාසනධජ තෙරුන් වහන්සේ යනු ලජ්ජී සහ අලජ්ජී වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. ඉහත කී තෙරුන් වහන්සේ ලජ්ජී අයෙකු ලෙසම සැලකිය යුතුය. අලජ්ජී තැනැත්තා මේ තෙර පරම්පරා දැක්වීමෙහිලා අපේක්ෂා නොකළ යුතුය. අලජ්ජී වූ තිසාසනධජ තෙරුන් වහන්සේගේ පුවත ප්‍රයෝජනයක් නොමැති හෙයින් ද, ග්‍රන්ථය දීර්ඝ වන හෙයින් ද මෙහි නොකියා මඟහරින්නෙමු.

โยคิรงฺค นามกสฺส รญฺโญ กาเล เชยฺยปุเร สุวณฺณคุหวาสี มหาเถโร ทกฺขิณารามวิหารวาสี มหาเถโร จตุภูมิกวิหารวาสี มหาเถโร โตงฺคภีลู วิหารวาสี มหาเถโร จ ติสาสนธชมหาเถรสฺส สทฺธิวิหาริกาเยว. เตสํ ปน วตฺถุมฺปิ คนฺถวิตฺถารภเยน น วทาม. ลชฺชิคณวํสิกา เอเตติ วิชานนเมว เหตฺถ ปมาณนฺติ.

යෝගිරංග නම් රජුගේ කාලයෙහි ජෙය්‍යපුරයේ ස්වර්ණගුහා වාසී මහා තෙරුන් වහන්සේ ද, දක්ඛිණාරාම විහාර වාසී මහා තෙරුන් වහන්සේ ද, චතුභූමික විහාර වාසී මහා තෙරුන් වහන්සේ ද, තොංගභීලූ විහාර වාසී මහා තෙරුන් වහන්සේ ද තිසාසනධජ මහා තෙරුන් වහන්සේගේ සද්ධිවිහාරිකයෝම වූහ. ඔවුන්ගේ පුවත් ද ග්‍රන්ථය දීර්ඝ වේය යන බියෙන් නොකියමු. මොවුන් ලජ්ජී ගණවංශිකයන් බව දැනගැනීමම මෙහිලා ප්‍රමාණවත් වේ.

กลิยุเค เอกสฏฺฐาธิเก นววสฺสสเต สมฺปตฺเต ผคฺคุนมาสสฺส ชุณฺหปกฺขทุติยทิวเส สุกฺกวาเร รตนปูรนครํ ทุติยํ มาเปตฺวา ญฺโญคีรงฺค นาม ราชา รชฺชํ กาเรสิ. สีหสูรธมฺมราชาติปิ นามลญฺฉํ ปฏิคฺคณฺหิ. โตจภีลู วิหารวาสีมหาเถรํ [Pg.117] อุทฺทิสฺส จตุภูมิกวิหารํ การาเปสิ. จตฺตาริ มหามุนิเจติยานิปิ การาเปสิ. วิหาร เจติเยสุ อนิฏฺฐิเตสุเยว สินฺนีนครํ นิกฺขมิตฺวา ตตฺถ เวรํ วูปสมาเปตฺวา ปจฺจาคตกาเล สงฺขารสภาวํ อนติกฺกมนโต ทิวงฺคโต อโหสิ. อโหวต สงฺขารธมฺมาติ. โหนฺติ เจตฺถ,–

කලියුග වර්ෂ නවසිය හැට එකක් (961) සම්පූර්ණ වූ කල්හි, මැදින් මාසයේ පුර පෑලවියට පසු දෙවන දිනයෙහි සිකුරාදා දිනක, රතනපුර නගරය දෙවන වරටත් නිර්මාණය කොට ඤෝගීරංග නම් රජතුමා රාජ්‍යය කළේය. හෙතෙම 'සීහසූරධම්මරාජා' යන නාම මුද්‍රාව ද පිළිගත්තේය. උන්වහන්සේ තොචභීලූ විහාරවාසී මහා තෙරුන් වහන්සේ උදෙසා චතුභූමික විහාරයක් කරවූහ. මහාමුනි චෛත්‍යයන් සතරක් ද කරවූහ. විහාර සහ චෛත්‍යයන් නිමවීමට පෙරම සින්නී නගරයට නික්ම ගොස්, එහි වෛරය සංසිඳුවා පෙරළා පැමිණෙන කල්හි, සංස්කාර ස්වභාවය ඉක්මවා යා නොහැකි බැවින් කළුරිය කළේය (දිවංගත විය). අහෝ! සංස්කාර ධර්මයෝ ඒකාන්තයෙන්ම අනිත්‍යයෝය. මේ පිළිබඳව මෙසේ ද කියනු ලැබේ:–

เสยฺยถา วาณิชานํว, ฆรโคฬิกรูปกํ;

ตํตํทิสํ ภมิตฺวาว, สีสํ ฐเปติ อุตฺตรํ;

වෙළෙඳුන්ගේ නිවාසවල වෙසෙන හූනන් මෙන්, ඒ ඒ දිශාවන්හි සැරිසරා, අවසානයෙහි උතුරු දෙසට හිස තබන්නාක් මෙනි.

เอวํ โลกมฺหิ สตฺตา จ, สนฺธิจุตีนมนฺตเร;

ยถา ตถา ภมิตฺวาว, อนฺเต ฐเปนฺติ สนฺตนุนฺติ;

එලෙසම මෙලොව සත්වයෝ ද ප්‍රතිසන්ධිය හා චුතිය අතරතුර, නොයෙක් අයුරින් සැරිසරා, අවසානයෙහි තම සන්තතිය නතර කරති.

กลิยุเค สตฺตสฏฺฐาธิเก นววสฺสสเต ผคฺคุนมาสสฺส กาฬปกฺขเตรสมิยํ ตสฺส เชฏฺฐปุตฺโต ปิตุ สนฺตกํ รชฺชํ คณฺหิ. มหาธมฺมราชาติ นามลญฺฉมฺปิ ปฏิคฺคณฺหิ. ปิตุ กาเล อนิฏฺฐิตานิ เจติยานิ ปุน การาเปสิ. จตุภูมิกวิหารญฺจ นิฏฺฐํ คมาเปตฺวา โตวิภีลู มหาเถรสฺส ปรโลกํ คนฺตฺวา อวิชฺชมานตาย จตุภูมิกวิหารวาสี มหาเถรสฺส ทสฺสามีติ อนฺเตปุรํ ปกฺโกสาเปสิ. เถโร ทฺเว วารานิ ปกฺโกสิยมาโนปิ นาคจฺฉิ. ตติย วาเร ปน พหู สทฺธิวิหาริกา อนฺเตปุรํ คนฺตฺวา ปวิสถ, น หิ สกฺกา รญฺญา ปกฺโกสิเต ปฏิกฺขิปิตุนฺติ อาหํสุ.

කලියුග වර්ෂ නවසිය හැට හතක් (967) සම්පූර්ණ වූ කල්හි, මැදින් මාසයේ අව තෙළෙස්වක දින, ඔහුගේ වැඩිමහලු පුත්‍රයා පිය රජු සතු රාජ්‍යය භාරගත්තේය. 'මහාධම්මරාජා' යන නාම මුද්‍රාව ද පිළිගත්තේය. පිය රජුගේ කාලයෙහි නිම නොකළ චෛත්‍යයන් නැවත කරවීය. චතුභූමික විහාරය ද නිමවා, තොවිභීලූ මහා තෙරුන් වහන්සේ පරලොව වැඩම කොට දැනට ජීවතුන් අතර නොසිටින බැවින්, චතුභූමික විහාරවාසී මහා තෙරුන් වහන්සේට එය පූජා කරමි යි සිතා උන්වහන්සේව රජමාලිගයට කැඳවීය. තෙරුන් වහන්සේ දෙවරක්ම කැඳවූ මුත් නොවැඩියහ. තුන්වන වර කැඳවූ කල්හි බොහෝ සද්ධිවිහාරික භික්ෂූන් වහන්සේලා, 'රජතුමා කැඳවූ කල්හි එය ප්‍රතික්ෂේප කළ නොහැකි බැවින්, අන්තඃපුරයට වැඩම කරනු මැනවැ'යි පැවසූහ.

อถ เถโร เอวมาห,- อหํ อาวุโส รฏฺฐปีฬนปิณฺฑปาตํ ภุญฺชิตุํ น อิจฺฉามิ, เอวมฺปิ สเจ ตุมฺเห อิจฺฉถ รญฺโญ สนฺติกํ คนฺตุํ, เอวํ สติ อิทานิ รญฺโญ สนฺติกํ อหํ คมิสฺสามีติ อนฺเตปุรํ ปาวิสิ. ปวิสิตฺวา รญฺญา สทฺธึ สลฺลาปํ กตฺวา อยํ วิหาโร อรญฺญวาสีนํ ภิกฺขูนํ อสปฺปาโยติ ปฏิกฺขิปิ. เอวํ ปน ภนฺเต สติ ตสฺมึ วิหาเร นิสีทิยมานํ เถรํ อุปทิสฺสถาติ[Pg.118]. ขณิตฺติปาทวิหารวาสี มหาราช เถโร ปริยตฺติวิสฺสารโท สิกฺขากาโม, ตสฺส ทาตุํ วฏฺฏตีติ. อถ ราชา ตสฺส วิหารํ อทาสิ. มหาสงฺฆนาโถติ นามลญฺฉมฺปิ อทาสิ. โส ตตฺถ ปริยตฺตึ วาเจตฺวา นิสีทิ.

ඉක්බිති තෙරණුවෝ මෙසේ වදාළහ: "ඇවැත්නි, මම රටවැසියන් පෙළා ලබාදෙන පිණ්ඩපාතය වැළඳීමට අකමැත්තෙමි. එසේ වුවත්, ඉදින් ඔබලා රජු වෙත යන්නට කැමති නම්, එසේ ඇති කල්හි මම දැන් රජු වෙත යන්නෙමි" යි පවසා අන්තඃපුරයට වැදුණහ. එහි වැද රජු සමඟ පිළිසඳර කතා කොට, "මේ විහාරය ආරණ්‍යවාසී භික්ෂූන් වහන්සේලාට අසප්පාය යැයි" පවසා එය ප්‍රතික්ෂේප කළහ. "ස්වාමීනි, එසේ නම් එම විහාරයෙහි වැඩවාසය කිරීම සඳහා සුදුසු තෙරනමකගේ නමක් නිර්දේශ කරනු මැනවි" යි රජු කීවේය. "මහරජ, ඛණිත්තිපාද විහාරවාසී තෙරණුවෝ පරියත්ති ධර්මයෙහි විශාරද වූ, ශික්ෂාකාමී උතුමෙකි. එය උන්වහන්සේට පූජා කිරීම සුදුසු යැයි" පැවසූහ. ඉක්බිති රජතුමා උන්වහන්සේට එම විහාරය පූජා කළේය. "මහාසංඝනාථ" යන නම්බු නාමය ද පිරිනැමුවේය. උන්වහන්සේ එහි පරියත්ති ධර්මය උගන්වමින් වැඩ විසූහ.

ตสฺส ปน วิหารสฺส ปริวารภูเตสุ จตฺตาลีสาย วิหาเรสุ อุตฺตราย อนุทิสาย เอกสฺมึ วิหาเร วสนฺโต วราภิสงฺฆนาโถ นาม เถโร มณิกุณฺฑลวตฺถุํ มรมฺมภาสาย อกาสิ. ปจฺฉิมาย อนุทิสาย เอกสฺมึ วิหาเร วสนฺโต เอโก เถโร สตฺตราชธมฺมวตฺถุํ อกาสิ.

එම විහාරයේ පරිවාර විහාර හතළිහ අතරින් උතුරු අනුදිශාවේ පිහිටි එක් විහාරයක වැඩවිසූ වරාභිසංඝනාථ නම් තෙරණුවෝ 'මණිකුණ්ඩලවත්ථු' කෘතිය බුරුම භාෂාවෙන් සම්පාදනය කළහ. බටහිර අනුදිශාවේ තවත් එක් විහාරයක වැඩවිසූ තෙරනමක් 'සත්තරාජධම්මවත්ථු' කෘතිය සම්පාදනය කළහ.

ตสฺมิญฺจ กาเล ภามองฺกฺโย อาจารองฺกฺโยติ ทฺวินฺนํ ภิกฺขูนญฺจ โลกธมฺเมสุ เฉกตาย ทฺเว วิหาเร กตฺวา อทาสิ. เต ปน ทฺเว เถรา เวทสตฺถโกวิทา, ปริยตฺติปฏิปตฺตีสุ ปน มนฺทา, รามญฺญรฏฺฐโต อาคตา. เต ปน เถรปรมฺปราย น คณนฺติ โปราณา.

එම කාලයෙහි 'භාමාඅංක්‍ය' සහ 'ආචාරඅංක්‍ය' යන භික්ෂූන් වහන්සේලා දෙනමගේ ලෞකික ශාස්ත්‍රයන්හි දක්ෂතාවය නිසා රජතුමා විහාර දෙකක් කරවා පූජා කළේය. ඒ තෙරවරුන් දෙපළ වේද ශාස්ත්‍රයෙහි කෙළ පැමිණියෝ වූහ, එහෙත් පරියත්ති සහ පටිපත්ති ධර්මයන්හි මඳ උනන්දුවක් දැක්වූහ. ඔවුහු රාමඤ්ඤ දේශයෙන් පැමිණි අය වෙති. එබැවින් පැරැන්නෝ ඔවුන්ව සාම්ප්‍රදායික තෙර පරම්පරාවට ඇතුළත් කොට නොගනිති.

กลิยุเค ติสตฺตตาธิเก นววสฺสสเต สมฺปตฺเต มหามุนิเจติยสฺส ปุรตฺถิมทิสาภาเค จตฺตาโร วิหาเร การาเปตฺวา จตุนฺนํ เถรานํ อทาสิ. เต จ เถรา ตตฺถ นิสีทิตฺวา สาสนํ ปคฺคณฺหึสุ.

කලියුග වර්ෂ නවසිය හැත්තෑ තුනක් (973) සපිරුණු කල්හි, මහාමුනි චෛත්‍යයට නැගෙනහිර දිශාභාගයෙහි විහාර සතරක් කරවා තෙරවරුන් සතරනමකට පූජා කරන ලදී. ඒ තෙරවරුන් වහන්සේලා ද එහි වැඩවසමින් ශාසනය දියුණු කළහ.

ตสฺมึเยว กาเล พทรวนวาสี นาม เอโกปิ เถโร อตฺถิ. โสปิ ปริยตฺติวิสารโท ฉปฺปทวํสิโก. โส จ เถโร ยาวชีวํ ยถาพลํ สาสนํ ปคฺคณฺหิตฺวา ทุติยภเว จลงฺคนคเร เอกิสฺสา อิตฺถิยา กุจฺฉิมฺหิ ปฏิสนฺธึ คณฺหิ. ทสมาสจฺจเยน กลิยุเค จตฺตาลีสาธิเก นววสฺสสเต สมฺปตฺเต พุธวาเร วิชายิตฺวา เตรสวสฺสิกกาเล สาสเน ปพฺพชิตฺวา ปริยตฺตึ อุคฺคณฺหิ. สิริเขตฺตนครินฺโท ราชา สิริเขตฺตนครํ อาเนตฺวา สิริเขตฺตนคเร สามเณโรติ นาเมน ปากโฏ หุตฺวา กลิยุเค จตุปณฺณาสาธิเก [Pg.119] นววสฺสสเต สมฺปตฺเต ปนฺนรสวสฺสิกกาเล เวสฺสนฺตรชาภกํ กพฺยาลงฺการวเสน พนฺธิ. ปริปุณฺณวีสติวสฺสกาเล สิริเขตฺตนคเรเยว สิริเขตฺตนครินฺโท เวรวิชโย นาม ราชา อนุคฺคเหตฺวา อุปสมฺปทภูมิยํ ปติฏฺฐาติ. ปจฺฉิมปกฺขาธิโก นาม ราชา สิริเขตฺตนครํ อตฺตโน หตฺถคตํ อกาสิ. ตสฺมิญฺจ กาเล ตํ เถรํ อาเนตฺวา รตนปูรนคเร วสาเปสิ. สูรกิตฺติ นาม รญฺโญ กนิฏฺฐภาติโก เอราวตีนทีตีเร จตุภูมิกวิหารํ การาเปตฺวา ตสฺส เถรสฺส อทาสิ. ราชา จ ติปิฏกาลงฺกาโรติ นามลญฺฉํ อทาสิ.

එම කාලයේම 'බදරවනවාසී' නම් එක්තරා තෙරනමක් ද වැඩවිසූහ. උන්වහන්සේ ද පරියත්ති ධර්මයෙහි විශාරද වූ අතර 'ඡප්පදවංශික' වූහ. ඒ තෙරණුවෝ ජීවිතාන්තය දක්වා ශක්ති පමණින් ශාසනය දියුණු කොට, දෙවන ආත්මභාවයෙහි 'චලංග' නගරයෙහි එක්තරා ස්ත්‍රියකගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගත්හ. දස මසක් ඇවෑමෙන්, කලියුග වර්ෂ නවසිය සතළිහ (940) සපිරුණු කල්හි බදාදා දිනක උපත ලබා, දහතුන් වන වියෙහිදී ශාසනයෙහි පැවිදි වී පරියත්ති ධර්මය හැදෑරූහ. සිරීඛෙත්ත නගරාධිපති රජතුමා උන්වහන්සේව සිරීඛෙත්ත නගරයට වැඩම කරවූ අතර, උන්වහන්සේ එහිදී 'සිරීඛෙත්තනගර සාමණේර' නමින් ප්‍රසිද්ධ වූහ. කලියුග වර්ෂ නවසිය පනස් හතරක් (954) සපිරුණු කල්හි, පහළොස් වන වියෙහිදී උන්වහන්සේ වෙස්සන්තර කාව්‍යය කාව්‍යාලංකාරයන්ගෙන් යුක්තව රචනා කළහ. විසි වයස් සපිරුණු කල්හි, සිරීඛෙත්ත නගරයෙහිදීම සිරීඛෙත්ත නගරාධිපති වූ 'වේරවිජය' නම් රජතුමාගේ උපකාර ඇතිව උපසම්පදාව ලැබූහ. පසුව, පශ්චිමපක්ඛāධික නම් රජතුමා සිරීඛෙත්ත නගරය තම අතට ගත්තේය. ඒ කාලයෙහි එම තෙරණුවන් කැඳවාගෙන ගොස් රතනපුර නගරයෙහි වාසය කරවීය. රජුගේ බාල සොහොයුරා වූ 'සූරකීර්ති' විසින් ඉරාවතී නදී තීරයෙහි සිව්මහල් විහාරයක් කරවා එම තෙරණුවන්ට පූජා කරන ලදී. රජතුමා ද උන්වහන්සේට 'තිපිටකාලංකාර' යන නම්බු නාමය පිරිනැමුවේය.

กลิยุเค วสฺสสหสฺเส สมฺปตฺเต ผคฺคุนมาสสฺส ปุณฺณมิยํ สฏฺฐิวสฺสิโก หุตฺวา ติริยปพฺพตํ คนฺตฺวา อรญฺญวาสํ วสิ. ทฺเว วสฺสาธิเก วสฺสสหสฺเส ราชา ตสฺมึ วิหารํ การาเปตฺวา ตสฺเสว เถรสฺส อทาสิ. โส ปน ติปิฏกาลงฺการตฺเถโร สิริเขตฺตนคเร นวงฺคกนฺทเร ปตฺตลงฺกสฺส อตุลวํสตฺเถรสฺส วํสิโก. สิริเขตฺตนคเร นวงฺคกนฺทเร สุวณฺณวิหาเร วสนฺตสฺส เถรสฺส กิตฺติโฆโส สพฺพตฺถ ปตฺถริ. เชยฺยปุเร เอราวตีนทีตีเร จตุภูมิกวิหาเร วสนกาเล อฏฺฐสาลินิยา อาทิโต วีสติ คาถานํ สํวณฺณนํ อกาสิ. สูรกิตฺตินามกสฺส กนิฏฺฐภาติกสฺส ยาจนมารพฺภ ยสวฑฺฒนวตฺถุญฺจ อกาสิ. ติริยปพฺพเต วสนกาเล วินยาลงฺการฏีกํ อกาสิ. ปจฺฉิมปกฺขาธิกรญฺโญ กาเล มหาสงฺฆนาถตฺเถรํ สงฺฆราชภาเว ฐเปสิ. โส จ สงฺฆราชา อติวิย ปริยตฺติ วิสารโท. ตสฺมิญฺจ กาเล รตนปูรนคเรปิ อริยาลงฺการตฺถโร นาม เอโก อตฺถิ. โส ปน ติปิฏกาลงฺการตฺเถเรน สมญฺญาณถาโม. วยสาปิ สมานวสฺสิกา.

කලියුග වර්ෂ දහසක් (1000) සපිරුණු කල්හි, මැදින් මාසයේ පුර පසළොස්වක පොහෝ දින හැට විය සපිරුණු උන්වහන්සේ තිරිය පර්වතයට වැඩම කොට ආරණ්‍යවාසීව වැඩවිසූහ. එක්දහස් දෙවන (1002) වර්ෂයෙහි රජතුමා එහි විහාරයක් කරවා එම තෙරණුවන්ටම පූජා කළේය. ඒ තිපිටකාලංකාර තෙරණුවෝ සිරීඛෙත්ත නගරයේ නවංග කන්දරයෙහි පත්තලංකයේ අතුලවංශ තෙරණුවන්ගේ පරම්පරාවට අයත් වූහ. සිරීඛෙත්ත නගරයේ නවංග කන්දරයෙහි ස්වර්ණ විහාරයෙහි වැඩවිසූ එම තෙරණුවන්ගේ කීර්ති රාවය සැමතැන්හි පැතිර ගියේය. ජෙය්‍යපුරයෙහි ඉරාවතී නදී තීරයෙහි වූ සිව්මහල් විහාරයෙහි වැඩවසන සමයෙහි උන්වහන්සේ අත්ථසාලිනී අටුවාවේ මුල් ගාථා විස්සෙහි අර්ථ වර්ණනාවක් කළහ. සූරකීර්ති නම් රජුගේ බාල සොහොයුරාගේ ඇරයුමෙන් 'යසවඩ්ඪනවත්ථු' කෘතිය ද කළහ. තිරිය පර්වතයෙහි වැඩවසන සමයෙහි 'විනයාලංකාර ටීකාව' කළහ. පශ්චිමපක්ඛාධික රජුගේ කාලයෙහි මහාසංඝනාථ තෙරණුවන්ව සංඝරාජ පදවියෙහි පිහිටුවන ලදී. ඒ සංඝරාජයන් වහන්සේ පරියත්ති ධර්මයෙහි අතිශයින් විශාරද වූහ. ඒ කාලයෙහි රතනපුර නගරයෙහි ද 'අරියාලංකාර' නමින් එක් තෙරනමක් වැඩවිසූහ. උන්වහන්සේ ද තිපිටකාලංකාර තෙරණුවන් හා සමාන ඥාන ශක්තියෙන් යුක්ත වූ අතර වයසින් ද එක හා සමාන වූහ.

เตสุ ติปิฏกาลงฺการตฺเถโร คนฺถนฺตรพหุสฺสุตฏฺฐาเน [Pg.120] อธิโก, อริยาลงฺการตฺเถโร ปน ธาตุปจฺจยวิภาคฏฺฐาเน อธิโกติ ทฏฺฐพฺโพ. ปจฺฉา ปน อุกฺกํสิกรญฺโญกาเล เตปิ ทฺเว เถรา รญฺโญ อาจริยา หุตฺวา สาสนํ ปคฺคณฺหึสุ. เตสุ อริยาลงฺการตฺเถโร อปรภาเค กาลงฺกริตฺวา ตสฺส เถรสฺส สทฺธิวิหาริกสฺส ทุติยาริยาลงฺการตฺเถรสฺส ราชมณิจูฬเจติยสฺส สมีเป ทกฺขิณวนารามํ นาม วิหารํ การาเปตฺวา อทาสิ.

ඔවුන් අතුරින් තිපිටකාලංකාර තෙරණුවෝ විවිධ ග්‍රන්ථයන් පිළිබඳ බහුශ්‍රැතභාවය අතින් දක්ෂ වූහ. අරියාලංකාර තෙරණුවෝ ධාතු-ප්‍රත්‍ය විභාගයන් (භාෂා ව්‍යාකරණ) කෙරෙහි වඩාත් දක්ෂ වූහයි දත යුතුය. පසුව, උක්කංසික රජුගේ රාජ්‍ය කාලයේදී ඒ තෙරවරුන් දෙනම රජුගේ රාජගුරු (ආචාර්ය) බවට පත්ව ශාසනය බැබළවූහ. ඔවුන් අතුරින් අරියාලංකාර තෙරණුවෝ පසු කාලයක අපවත් වූහ. ඉන්පසු රජතුමා උන්වහන්සේගේ සද්ධිවිහාරික ශිෂ්‍ය වූ දෙවන අරියාලංකාර තෙරණුවන්ට රාජමණිචූළ චෛත්‍යය අසල 'දක්ඛිණවනාරාමය' නම් විහාරය කරවා පූජා කළේය.

อุกฺกํสิโก นาม ราชา ปน สาสเน พหุปฺปกาโร. โส จ กลิยุเค ฉนวุตาธิเก นววสฺสสเต รชฺชํ ปตฺโต. รชฺชํ ปน ปตฺวา สิริธมฺมาโสกราชาวิย จตฺตาริ วสฺสานิ อติกฺกมิตฺวา มุทฺธาภิเสกํ ปฏิคฺคเหตฺวา สิริสุธมฺม ราชามหาธิปตีติ นามลญฺฉมฺปิ ปฏิคฺคณฺหิ. เอกสฺมึ ปน สมเย หํสาวตีนครํ คนฺตฺวา ตตฺถ นิสีทิ. อถ รามญฺญรฏฺฐวาสิโน เอวมาหํสุ,- มรมฺมิกภิกฺขู นาม ปริยตฺติโกวิทา เวทสตฺถญฺญุโน นตฺถีติ. ตํ สุตฺวา ราชา จตุภูมิกวิหารวาสิตฺเถรสฺส สนฺติกํ สาสนํ เปเสสิ,-ตึสวสฺสิกา จตฺตาลีสวสฺสิกา วา ปริยตฺติโกวิทา เวทสตฺถญฺญุโน ภิกฺขู รามญฺญรฏฺฐํ มม สนฺติกํ เปเสถาติ. อถ จตุภูมิ กวิหารวาสิตฺเถโร ติปิฏกาลงฺการํ ติโลกาลงฺการํ ติสาสนาลงฺการญฺจ สทฺธึ ตึสมตฺเถหิ ภิกฺขูหิ เปเสสิ. หํสาวตีนครํ ปน ปตฺวา โมโธเจติยสฺส ปุรตฺถิมภาเค วิหาเร การาเปตฺวา เตสํ อทาสิ.

උක්කංසික නම් රජතුමා ශාසනයට බොහෝ උපකාර කළ කෙනෙකි. ඔහු කලියුග වර්ෂ නවසිය අනූපහක් (996) සපිරුණු කල්හි රාජ්‍යත්වයට පත් විය. රාජ්‍යත්වයට පත් වී ශ්‍රී ධර්මාශෝක රජු මෙන් වසර හතරක් ඉක්ම ගිය පසු අභිෂේකය ලබා, 'සිරිසුධම්ම රාජාමහාධිපති' යන නාම පදවිය ද ලබා ගත්තේය. එක්තරා සමයෙක ඔහු හංසවතී නගරයට ගොස් එහි වැඩසිටියේය. එකල්හි රාමඤ්ඤ දේශවාසීහු මෙසේ පැවසූහ: 'බුරුම භික්ෂූන් වහන්සේලා පරියත්ති ධර්මයෙහි දක්ෂයෝ හෝ ලෞකික ශාස්ත්‍ර දන්නෝ නොවෙති' යි. එය ඇසූ රජතුමා සිව්මහල් විහාරවාසී තෙරණුවන් වෙත මෙසේ පණිවිඩයක් යැවීය: 'තිස් වස් හෝ සතළිස් වස් සපිරුණු, පරියත්ති ධර්මයෙහි දක්ෂ, විවිධ ශාස්ත්‍ර දන්නා භික්ෂූන් වහන්සේලා රාමඤ්ඤ දේශයේ මා වෙත එවනු මැනවි' යි. ඉක්බිති සිව්මහල් විහාරවාසී තෙරණුවෝ, තිපිටකාලංකාර, තිලෝකාලංකාර සහ තිසාසනාලංකාර යන තෙරවරුන් තිස් නමක් පමණ වූ භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ එහි පිටත් කර හැරියහ. ඔවුහු හංසවතී නගරයට පැමිණි කල්හි, මෝධෝ චෛත්‍යයට නැගෙනහිර දිශාවෙන් විහාර කරවා ඔවුන් වහන්සේලාට පූජා කරන ලදී.

อุโปสถทิวเสสุ สุธมฺมสาลายํ รามญฺญรฏฺฐวาสิโน ปริยตฺติโกวิเท เวทสตฺถญฺญุโน สนฺนิปาตาเปตฺวา เตหิ ตีหิ เถเรหิ สทฺธึ กถาสลฺลาปํ การาเปสิ. อถ รามญฺญรฏฺฐวาสิโน ภิกฺขู เอวมาหํสุ,– ปุพฺเพ ปน มยํ มรมฺมรฏฺเฐ ปริยตฺติโกวิทา เวทสตฺตญฺญุโน นตฺถีติ มญฺญาม, อิทานิ มรมฺมรฏฺฐวาสิโน อติวิย ปริยตฺติ โกวิทา [Pg.121] เวทสตฺถญฺญุโนติ. อปรภาเค กลิยุเค ฉนวุตาธิเก นววสฺสสเต สมฺปตฺเต ราชา รตนปูรนครํ ปจฺจาคจฺฉิ.

පොහෝ දිනවලදී සුධර්මා ශාලාවෙහි රාමඤ්ඤ දේශවාසී, පරියත්ති විශාරද වූ, වේද ශාස්ත්‍රඥයන් රැස් කරවා, ඒ තෙරවරුන් තිදෙනා සමඟ සාකච්ඡා පවත්වන්නට සැලැස්වීය. එකල්හි රාමඤ්ඤ දේශවාසී භික්ෂූන් වහන්සේලා මෙසේ පැවසූහ: 'පෙර අපි මරම්ම දේශයෙහි පරියත්ති විශාරදයන් හා වේද ශාස්ත්‍රඥයන් නැතැයි සිතුවෙමු. එහෙත් දැන් මරම්ම දේශවාසීහු අතිශයින්ම පරියත්ති විශාරද මෙන්ම වේද ශාස්ත්‍රඥයෝද වෙති.' පසු කලෙක, කලි යුගයෙන් නවසිය අනූහයක් වූ වර්ෂයට පැමිණි කල්හි, රජතුමා රතනපුර නගරයට පෙරළා පැමිණියේය.

เตปิ เถรา ปจฺจาคนฺตุกามา รามญฺญรฏฺเฐ ปธานภูตสฺส ติโลกครูติ นามเธยฺยสฺส มหาเถรสฺส สนฺติกํ วนฺทนตฺถาย อคมํสุ.

ඒ තෙරවරුන් වහන්සේලාද පෙරළා වැඩම කිරීමට කැමති වූවෝ, රාමඤ්ඤ දේශයෙහි ප්‍රධානියා වූ ‘තිලෝකගරු’ නම් වූ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ වෙත වැඳපුදා ගැනීම පිණිස වැඩම කළහ.

ตทา ติโลกครุตฺเถโรปิ เตหิ สทฺธึ สลฺลาปํ กตฺวา เอวมาห,-ตุมฺเหสุ ปน ติปิฏกาลงฺการตฺเถโร ปฐมํ อาวาสวิหารํ ลภิสฺสตีติ. กสฺมา ปน ภนฺเต เอวม โวจาติ วุตฺเต อยํ ปน ปิณฺฑาย จรนฺโตปิ อนฺตรามคฺเค เวฬุเวตฺตาทีนิ ลภิตฺวา คเหตฺวา วิหาเร ปฏิสงฺขรณํ อกาสิ, ตสฺมาหํ เอวํ วทามิ, โลเก วิหาเร ปฏิสงฺขรณสีลา ภิกฺขู สีฆเมว อาวาสวิหารํ ลภนฺตีติ หิ โปราณตฺเถรา อาหํสูติ อาห.

එකල්හි තිලෝකගරු තෙරණුවෝද ඔවුන් සමඟ පිළිසඳරෙහි යෙදී මෙසේ පැවසූහ: 'ඔබ වහන්සේලා අතරින් ත්‍රිපිටකාලංකාර තෙරණුවන් ප්‍රථමයෙන්ම ආවාස විහාරයක් ලබනු ඇත.' 'ස්වාමීනි, කුමන හේතුවක් නිසා එසේ වදාළේ දැයි' ඇසූ කල්හි, 'මේ තෙරණුවන් පිණ්ඩපාතයෙහි හැසිරෙන විට පවා, මඟදී හමුවන උණ, වේවැල් ආදිය ලබාගෙන, ඒවා රැගෙන විත් විහාරය ප්‍රතිසංස්කරණය කළේය. එබැවින් මම මෙසේ පවසමි. ලෝකයෙහි විහාරස්ථාන ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීමේ ස්වභාවය ඇති භික්ෂූන් වහන්සේලා ඉතා ඉක්මනින්ම ආවාස විහාර ලබති යි පුරාණ තෙරවරුන් වදාළාහ' යි පැවසූහ.

เตปิ รตนปูรนครํ ปจฺจาคจฺฉึสุ. ติโลกครุตฺเถรสฺส วจนานุรูปเมว ติปิฏกาลงฺการตฺเถโร สพฺพปฐมํ อาวาสวิหารํ ลภีติ.

උන්වහන්සේලාද රතනපුර නගරයට පෙරළා වැඩම කළහ. තිලෝකගරු තෙරණුවන්ගේ වචනයට අනුවම, ත්‍රිපිටකාලංකාර තෙරණුවෝ සියල්ලටම ප්‍රථමයෙන් ආවාස විහාරයක් ලැබූහ.

กลิยุเค ปน นววสฺสาธิเก วสฺสสหสฺเส สมฺปตฺเต รญฺโญ กนิฏฺโฐ กาลมกาสิ. อถํ รญฺโญ ปุตฺโต อุจฺจนครโภชโก พาลชเนหิ สนฺถวํ กตฺวา เตสํ วจนํ อาทิยิตฺวา ปจฺจูสกาเล ปิตรํ ฆาเตตุกาโม อนฺเตปุรํ สหสา ปาวิสิ.

කලි යුගයෙන් එක්දහස් නව වන වර්ෂය උදාවූ කල්හි, රජුගේ බාල සහෝදරයා කළුරිය කළේය. ඉන්පසු උච්චනගරයේ භෝජක වූ රජුගේ පුත්‍රයා, අඥාන මිනිසුන් සමඟ ඇසුරු කොට ඔවුන්ගේ බස් පිළිගෙන, අලුයම් කාලයේදී පියා මරනු කැමැත්තෙන් හදිසියේම අන්තඃපුරයට ඇතුළු විය.

ราชาว อนคฺฆํ มุทฺทิกํ คเหตฺวา นนฺทเชยฺเยน นาม อมจฺเจน ราชโยเธน นาม อมจฺเจนจ สทฺธึ อญฺญตรเวเสน นครโต นิกฺขมิตฺวา รชตวาลุกนทึ สมฺปตฺโต.

රජතුමාද අනර්ඝ මුද්‍රා මුදුවක් රැගෙන, ‘නන්දජෙය්‍ය’ නම් අමාත්‍යවරයා සහ ‘රාජයෝධ’ නම් අමාත්‍යවරයා සමඟ වෙස්වලාගෙන නගරයෙන් පිටත්ව, රජතවාලුකා නදිය වෙත පැමිණියේය.

ตสฺมิญฺจ กาเล เอโก สามเณโร มาตาปิตูนํ เคเห ปิณฺฑปาตํ อาเนสฺสามีติ ขุทฺทกนาวาย นทิยํ อาคจฺฉิ. อถ [Pg.122] ตํ สามเณรํ ทิสฺวา ราชา เอวมาห,- อมฺเห ภนฺเต ปรตีรํ นาวาย อาเนหีติ. สามเณโร จ อาห,-สเจ อุปาสก ตุมฺเห ปรตีรํ อาเนยฺยํ, ภตฺตกาลํ อติกฺกเมยฺยนฺติ. อถ ราชา อมฺเหเยว สีฆํ อาเนหิ, อิมํ มุทฺทิกํ ทสฺสามีติ อสฺสาเสตฺวา อาเนตุํ โอกาสํ ยาจิ. อถ สามเณโร การุญฺญปฺปตฺตํ วจนํ สุตฺวา ปรตีรํ อาเนสิ.

එකල්හි එක් සාමණේරයන් වහන්සේ නමක් 'මව්පියන්ගේ නිවසට පිණ්ඩපාතය රැගෙන යන්නෙමි' යි කුඩා ඔරුවකින් නදිය දිගේ වැඩම කළහ. එවිට ඒ සාමණේරයන් වහන්සේ දැක රජතුමා මෙසේ පැවසීය: 'ස්වාමීනි, අපව ඔරුවෙන් එතෙරට පමුණුවනු මැනව.' සාමණේරයන් වහන්සේද, 'උපාසකය, ඉදින් මම ඔබව එතෙරට පැමිණෙවුවහොත් මගේ දාන වේල ඉක්ම යන්නේය' යි පැවසූහ. එකල්හි රජතුමා, 'අපව වහාම එතෙර කරන්න, මම ඔබට මේ මුද්‍රා මුදුව දෙන්නෙමි' යි අස්වසමින් එතෙර කරන ලෙස අයැද සිටියේය. එවිට සාමණේරයන් වහන්සේ කරුණාබරිත වූ ඒ වදන් අසා ඔවුන් එතෙරට පැමිණෙවූහ.

อถ จตุภูมิกวิหารํ ปตฺวา ตสฺมึ วิหาเร เถรสฺส สพฺพมฺปิ การณํ อาโรเจตฺวา เอวมาห,-สเจ ภนฺเต อมฺเห คณฺหิตุํ อาคจฺฉยฺย, เต นิวาเรถาติ. เถโรจ มยํ มหาราช สมณา น สกฺกา เอวํ นิวาเรตุํ, เอวมฺปิ เอโก อุปาโย อตฺถิ,-นิสินฺนวิหารวาสิตฺเถโร ปน คิหิกมฺเมสุ อติวิย เฉโก, ตํ ปกฺโกเสตฺวา การณํ จินฺเตตุํ ยุตฺตนฺติ. อถ ตํ ปกฺโกเสตฺวา ตมตฺถํ อาโรเจตฺวา ราชา อิทมโว จ,- สเจ ภนฺเต อมฺเห คณฺหิตุํ อาคจฺเฉยฺยุํ, อถ เกนจิเทว อุปาเยน เต นิวาเรถาติ. อถ โส เถโร เอวมาห,-เตน หิ มหาราช มา กิญฺจิ โสจิ มาภายิ วิหารมชฺเฌ สิริคพฺภํ ปวิสิตฺวา นิสีทถาติ วตฺวา ปิณฺฑาย อจรนฺเต ภิกฺขุสามเณเร สนฺนิปาตาเปตฺวา วิสุํ วิสุํ ทณฺฑหตฺถา หุตฺวา เอกสฺสปิ ปุริสสฺส วิหารํ ปวิสิตุํ โอกาสํ มา เทถาติ วตฺวา เสนํวิย พฺยูเหสิ. สามนฺตวิหาเรสุปิ วสนฺเต ภิกฺขุสามเณเร ปกฺโกสิ. ตทา กิร อาคนฺตฺวา สนฺนิปาตานํ ภิกฺขุสามเณรานํ อติเรกสหสฺสมตฺตํ อโหสิ. เถโร เต วิหาเร ทฺวารโกฏฺฐเกสุ อาคตมคฺเค จ วิสุํ วิสุํ ทณฺฑหตฺถา หุตฺวา อารกฺขณตฺถาย ฐเปสิ, ยถา วฑฺฒกี สูกโร พฺยคฺฆสฺส นิวารณตฺถาย วิสุํ วิสุํ สูกเร สํวิธาย ฐเปสีติ. อถ ปุตฺตสฺส โยธาปิ ราชานํ คเหตุํ น สกฺกา, ภิกฺขุ สามเณรานํ [Pg.123] คารววเสน พลกฺกาเรน มาเรตฺวา ปวิสิตุํ น วิสหนฺติ, ภิกฺขุ สามเณรานํ พาหุลฺลตาย จ.

ඉක්බිති චතුර්භූමික විහාරයට පැමිණ, එම විහාරයෙහි තෙරණුවන් හට සියලු කරුණු පවසා මෙසේ කීය: 'ස්වාමීනි, ඉදින් අප අල්ලා ගැනීමට ඔවුන් පැමිණියහොත්, ඔවුන් වළක්වනු මැනව.' එවිට තෙරණුවෝ, 'මහා රජතුමනි, ශ්‍රමණයන් වන අපට එසේ වැළැක්විය නොහැකිය. එසේ වුවද එක් උපක්‍රමයක් තිබේ. නිසින්න විහාරයේ වෙසෙන තෙරණුවෝ ගිහි කටයුතුවල අතිශයින්ම දක්ෂයහ. උන්වහන්සේ කැඳවා මේ කරුණ ගැන උපදෙස් පැතීම සුදුසුය' යි වදාළහ. ඉක්බිති උන්වහන්සේ කැඳවා, එම කරුණ පවසා රජතුමා මෙසේ කීය: 'ස්වාමීනි, ඉදින් අප අල්ලා ගැනීමට ඔවුන් පැමිණියහොත්, කිසියම් උපක්‍රමයකින් ඔවුන් වළක්වනු මැනව.' එකල්හි ඒ තෙරණුවෝ මෙසේ වදාළහ: 'එසේ නම් මහා රජතුමනි, කිසිවකට ශෝක නොකරන්න, බිය නොවන්න. විහාරය මැද ඇති සිරිගැබට වැදී එහි රැඳී සිටින්න' යි පවසා, පිණ්ඩපාතයේ නොවැඩ සිටි භික්ෂූන් හා සාමණේරයන් වහන්සේලා රැස් කරවා, වෙන වෙනම අතින් මුගුරු ගන්වා, 'එක් මිනිසෙකුට හෝ විහාරයට ඇතුළු වීමට ඉඩ නොදෙන්න' යි පවසා සේනාවක් මෙන් ව්‍යූහගත කළහ. අවට විහාරවල වසන භික්ෂූන් හා සාමණේරයන් වහන්සේලාද කැඳවූහ. එකල්හි එසේ පැමිණ රැස් වූ භික්ෂූන් හා සාමණේරයන් වහන්සේලාගේ සංඛ්‍යාව දහසකට වඩා වැඩි වූ බව කියැවේ. වඩු ඌරෙකු කොටි වළක්වනු පිණිස ඌරන් වෙන වෙනම පිළියෙල කර තැබුවාක් මෙන්, තෙරණුවෝ ඒ සඟ පිරිස විහාරයේ දොරටු සහ පැමිණෙන මාර්ගවල වෙන වෙනම මුගුරු අතැතිව ආරක්ෂාව සඳහා රැඳවූහ. එවිට රජුගේ පුත්‍රයාගේ සෙබළුන්ටද රජතුමා අල්ලා ගැනීමට නොහැකි විය. භික්ෂු-සාමණේරයන් වහන්සේලා කෙරෙහි වූ ගෞරවය නිසාත්, උන්වහන්සේලාගේ බහුලත්වය නිසාත්, බලහත්කාරයෙන් හෝ මරණය සිදු කරමින් ඇතුළු වීමට ඔවුහු නොපෙළඹුණහ.

ตสฺมึเยว สํวจฺฉเร อสฺสยุชมาสสฺส กาฬปกฺขปญฺจมิโต ยาว กตฺติกมาสสฺส กาฬปกฺขปญฺจมี วิหาเรเยว ราชา นิลียิตฺวา นิสีทิ. อถ อนฺเตปุรวาสิกา อมจฺจา ปุตฺตํ อปเนตฺวา ราชานํ อาเนตฺวา รชฺเช ฐเปสุํ. ราชา จ ปุน รชฺชํ ปตฺวา วิหาเร นิสินฺนกาเล มา ภายิ มหาราช ตฺวํ ชิเนสฺสตีติ รญฺโญ อาโรเจนฺตสฺส เวทสตฺถญฺญุโน เอกสฺส ภิกฺขุสฺส จญฺญิงฺขุเจติยสฺส เอสนฺนฏฺฐาเน เอกํ วิหารํ การาเปตฺวา อทาสิ. ธมฺมนนฺทราชคุรูติ นามลญฺฉมฺปิ อทาสิ. ตสฺส ปน วิชาตฏฺฐานภูตํ คามํ นิสฺสาย มรมฺมโวหาเรน ‘เย เน นา เส ยาํ ว’ อิติ สมญฺญา อโหสิ.

එම වර්ෂයෙහිම වප් මාසයේ අව පක්ෂයේ පස්වන දින සිට ඉල් මාසයේ අව පක්ෂයේ පස්වන දින දක්වා රජතුමා විහාරයෙහිම සැඟවී සිටියේය. ඉන්පසු අන්තඃපුරවාසී අමාත්‍යවරු පුත්‍රයාව පලවා හැර, රජතුමාව කැඳවාගෙන විත් නැවත රාජ්‍යයෙහි පිහිටෙවූහ. රජතුමාද නැවත රාජ්‍යය ලබාගෙන, තමා විහාරයෙහි රැඳී සිටි කාලයේදී 'මහා රජතුමනි, බිය නොවන්න, ඔබ ජය ගනු ඇත' යි තමාට පැවසූ, වේද ශාස්ත්‍රයෙහි කෙළ පැමිණි එක්තරා භික්ෂූන් වහන්සේ නමකට, ‘චඤ්ඤිංඛු’ චෛත්‍යය සොයන ලද ස්ථානයෙහි එක් විහාරයක් කරවා පූජා කළේය. එමෙන්ම උන්වහන්සේට ‘ධම්මනන්ද රාජගුරු’ යන ගෞරව නාමය ද පිරිනැමීය. උන්වහන්සේ උපන් ගම ඇසුරු කරගෙන මරම්ම භාෂාවෙන් ‘යේ නේ නා සේ යාම් ව’ යන නාමය ව්‍යවහාර විය.

ราชา จ ปุน รชฺชํ ปตฺวา ตสฺมึเยว สํวจฺฉเร กตฺติกมาสสฺส กาฬปกฺขจุทฺทสมิยํ สพฺเพปิ มหาเถเร นิมนฺเตตฺวา ราชเคหํ ปเวเสตฺวา ปิณฺฑปาเตน โภเชสิ. อถ ราชา เอวมาห,-จตุภูมิกวิหารวาสิตฺเถโร สมฺปรายิกตฺถาวโห อาจริโย, นิสินฺนวิหารวาสิตฺเถโร ปน ทิฏฺฐธมฺมิกตฺถาวโหติ เอวํ ราชาวํเส วุตฺตํ. โปราณโปตฺถเกสุ ปน จตุภูมิกวิหาร วาสิตฺเถโร เอกนฺตสมโณ อาจริโย, นิสินฺนวิหารวาสิตฺเถโร ปน โยธารโห โยธกมฺเม เฉโกติ ราชา อหาติ วุตฺตํ. ราชา กิร สมฺปรายิกตฺถํ อนุเปกฺขิตฺวา ทินฺนกาเล นิสินฺนวิหารตฺเถรสฺส น อทาสิ, กทาจิ กทาจิ ปน ทิฏฺฐธมฺมิกตฺถํ อนุปฺเปกฺขิตฺวา ตสฺส วิสุํ อทาสีติ. เอตฺถ จ ยสฺมา นิสินฺนวิหาร วาสิตฺเถโร รญฺโญ ภีเยหิ นิวารณตฺถาย อารกฺขํ อกาสิ, น ปเรสํ วิเหฐนตฺถาย, อาณตฺติกปฺปโยคา จ น ทิสฺสติ, ตสฺมา นตฺถิ อาปตฺติโทโส. สทฺธาติสฺสรญฺโญ ภเยหิ [Pg.124] นิวารณตฺถํ อรหนฺเตหิ เถเรหิ กตปฺปโยโควิย ทฏฺฐพฺโพ.

රජතුමාද නැවත රාජ්‍යය ලබාගෙන, එම වර්ෂයෙහිම ඉල් මාසයේ අව පක්ෂයේ දහසතර වන දින සියලු මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලාට ආරාධනා කොට, රාජ මාලිගයට වඩාදන්වා පිණ්ඩපාතයෙන් පූජා කළේය. එකල්හි රජතුමා මෙසේ පැවසීය: 'චතුර්භූමික විහාරවාසී තෙරණුවෝ පරලොව වැඩ සලසන ආචාර්යවරයෙක් වෙති, නිසින්න විහාරවාසී තෙරණුවෝ මෙලොව වැඩ සලසන ආචාර්යවරයෙක් වෙති' යි මෙසේ රාජවංශයෙහි දක්වා ඇත. එහෙත් පුරාණ පොත්පත්වල සඳහන් වන්නේ, 'චතුර්භූමික විහාරවාසී තෙරණුවෝ ඒකාන්තයෙන්ම ශ්‍රමණ භාවයට පත් ආචාර්යවරයෙක් වන අතර, නිසින්න විහාරවාසී තෙරණුවෝ සටනට සුදුසු, යුධ කටයුතුවල දක්ෂයෙක්' යැයි රජතුමා පැවසූ බවයි. රජතුමා පරලොව වැඩ නොසලකා යමක් දෙන කල්හි නිසින්න විහාරවාසී තෙරණුවන්ට නොදුන් නමුත්, ඇතැම් විට මෙලොව වැඩ සලකා උන්වහන්සේට වෙනමම පූජා කළේය. මෙහිදී, නිසින්න විහාරවාසී තෙරණුවන් රජුගේ බිය වළක්වනු පිණිස ආරක්ෂාව සැලසූ නිසාත්, අන්‍යයන්ට හිංසා කිරීම පිණිස එසේ නොකළ නිසාත්, එහි කිසිදු අණ කිරීමක් හෝ ප්‍රයෝගයක් නොපෙනෙන නිසාත්, උන්වහන්සේට කිසිදු ඇවැත් දෝෂයක් සිදු නොවේ. මෙය සද්ධාතිස්ස රජතුමාගේ බිය වළක්වනු පිණිස රහතන් වහන්සේලා විසින් කරන ලද ක්‍රියාවක් බඳු යැයි දත යුතුය.

จตุภูมิกวิหาร วาสิตฺเถโร ปน ขณิตฺติปาทคาเม ชาโต, อริมทฺทนปุเร อรหนฺตตฺเถรคณปฺปภโว, ยตฺถ กตฺถจิ คนฺตฺวา อญฺเญสํ ภิกฺขูนํ อาจารํ ยถาภูตํ ชานิตฺวา เตหิ จตุปจฺจยสมฺโภโค น กภปุพฺโพ, อนฺตมโส อุทกมฺปิ น ปิวิตปุพฺโพ, ตํตํฏฺฐานมฺปิ จมฺมขณฺฑํ คเหตฺวาเยว คมนสีโล. อุกฺกํสิกราชา ปน สิริเขตฺตนคเร ทฺวตฺตโปงฺกรญฺญา การาวิตเจติยสณฺฐานํ คเหตฺวา ราชมณิจูฬํ นาม เจติยํ อกาสิ. ตํ ปน เจติยํ ปริมณฺฑลโต ติหตฺถสตปฺปมาณํ, อุพฺเพธโตปิ เอตฺตกเมว. ตสฺส ปน เจติยสฺส จตูสุ ปสฺเสสุ จตฺตาโร วิหาเรปิ การาเปสิ, ปุรตฺถิมปสฺเส ปุพฺพวนาราโม นาม วิหาโร, ทกฺขิณปสฺเส ปน ทกฺขิณวนาราโม นาม, ปจฺฉิมปสฺเส ปจฺฉิมวนาราโม นาม, อุตฺตรปสฺเส อุตฺตรวนาราโม นาม. เตสุ จตูสุ วิหาเรสุ อุตฺตรวนาราโม นาม วิหาโร อสนิปาภคฺคินา ฑยฺหิตฺวา วินสฺสิ. อวเสเส ปน ตโย วิหาเร ปริยตฺติโกวิทานํ ติณฺณํ มหาเถรานํ อทาสิ. นาม ลญฺฉมฺปิ เตสํ อทาสิ. ปจฺฉิมสฺส รญฺโญ กาเลเยว อุตฺตรปสฺเส วิหารํ การาเปสิ.

චතුභූමික විහාරවාසී තෙරණුවෝ වනාහි ඛණිත්තිපාද ගමෙහි උපන්හ. උන්වහන්සේ අරිමද්දන පුරයෙහි අරහන්ත තෙරණුවන්ගේ ශිෂ්‍ය පරම්පරාවෙන් පැවත එන්නෙකි. උන්වහන්සේ යම් කිසි ස්ථානයකට වැඩම කොට, සෙසු භික්ෂූන්ගේ හැසිරීම් නිවැරදිව දැනගෙන මිස ඔවුන් සමඟ සිවුපසය පරිභෝග නොකළහ; අවසානයේ පැන් පොදක්වත් නොපීවූහ. හැම තැනකදීම සම් කඩක් අතැතිවම වැඩම කිරීම උන්වහන්සේගේ සිරිත විය. උක්කංසික රජතුමා වනාහි සිරිකෙත්තර නුවර ද්වත්තපොංක රජු විසින් කරවන ලද චෛත්‍යයක හැඩය ගෙන ‘රාජමණිචූළ’ නමින් චෛත්‍යයක් කරවීය. එම චෛත්‍යය වටප්‍රමාණයෙන් රියන් තුන්සියයක් වූ අතර, උසින් ද එපමණම විය. ඒ චෛත්‍යයේ සතර පැත්තෙහි විහාර හතරක් ද කරවීය. නැගෙනහිර පැත්තෙහි පුබ්බවනාරාමය නමින් ද, දකුණු පැත්තෙහි දක්ඛිණවනාරාමය නමින් ද, බටහිර පැත්තෙහි පශ්චිමවනාරාමය නමින් ද, උතුරු පැත්තෙහි උත්තරවනාරාමය නමින් ද විහාර වූහ. ඒ සිව් විහාර අතුරෙන් උත්තරවනාරාම නම් වූ විහාරය හෙණ පහරකින් හටගත් ගින්නෙන් දැවී විනාශ විය. ඉතිරි විහාර තුන පරියත්ති ධර්මයෙහි කෙළ පැමිණි මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා තුන් නමකට පූජා කළේය. උන්වහන්සේලාට නාම ලාංඡන ද පිරිනැමීය. පශ්චිම රජුගේ කාලයෙහිම උතුරු දෙසින් ද විහාරයක් කරවන ලදී.

ตสฺมึ ปน เจติเย ฉตฺตํ อนาโรเปตฺวาเยว โส ราชา ทิวงฺคโต. เตสุ ปน จตูสุ วิหาเรสุ นิสินฺนานํ เถรานํ ทกฺขิณวนารามวิหารวาสีมหาเถโร กจฺจายนคนฺถสฺส อตฺถํ ฉพฺพิเธหิ สํวณฺณนานเยหิ อลงฺกริตฺวา มรมฺมภาสาย สํวณฺเณสิ. ปจฺฉิมวนารามวิหาร วาสิตฺเถโร ปน นฺยาสสฺส สํวณฺณนํ ฉหิ นเยหิ อลงฺกริตฺวา อกาสิ.

ඒ චෛත්‍යයෙහි කොත් නොපළඳවාම ඒ රජතුමා කළුරිය කළේය. ඒ විහාර හතරෙහි වැඩසිටි තෙරුන් වහන්සේලා අතරින්, දක්ඛිණවනාරාම විහාරවාසී මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ කච්චායන ග්‍රන්ථයේ අර්ථය ක්‍රම සයකින් යුත් විස්තර වර්ණනාවලින් අලංකාර කොට බුරුම භාෂාවෙන් විස්තර කළහ. පශ්චිමවනාරාම විහාරවාසී තෙරුන් වහන්සේ වනාහි ‘න්‍යාස’ ග්‍රන්ථයේ වර්ණනාව ක්‍රම සයකින් අලංකාර කොට සැකසූහ.

กลิยุเค ปน ทสวสฺสาธิเก สหสฺเส สมฺปตฺเต ตสฺส [Pg.125] รญฺโญ ปุตฺโต สิรินนฺทสุธมฺมราชาปวราธีปติ รชฺชํ กาเรสิ. ปิตุโน ราชเคหํ ภินฺทิตฺวา วิหารํ การาเปตฺวา ติโลกาลงฺการสฺส นาม มหาเถรสฺส อทาสิ. ติโลกาลงฺการตฺเถโร จ นาม ติปิฏกาลงฺการตฺเถเรน สมญฺญาณถามสฺส อริยาลงฺการตฺเถรสฺส สิสฺโสติ ทฏฺฐพฺโพ. อยญฺจตฺโถ เหฏฺฐา ทสฺสิโต. เชยฺยปุเร จตุภูมิกอตุลวิหารํ การาเปตฺวา ทาฏฺฐานาคราชคุรุตฺเถรสฺส อทาสิ. โส จ เถโร นิรุตฺติสารมญฺชูสํ นาม นฺยาสสํวณฺณนํ อกาสี.

කලියුග වර්ෂ එක්දහස් දහයකට පැමිණි කල්හි, ඒ රජුගේ පුත් සිරිනන්දසුධම්මරාජපවරාධිපති රජතුමා රජකම් කළේය. පිය රජුගේ රාජ මාළිගය කඩා එතැන විහාරයක් කරවා ‘තිලෝකාලංකාර’ නම් මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේට පූජා කළේය. තිලෝකාලංකාර තෙරුන් වහන්සේ වනාහි, තිපිටකාලංකාර තෙරුන් වහන්සේ හා සමාන ඥාන බලයක් ඇති අරියාලංකාර තෙරුන් වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයෙකු ලෙස දත යුතුය. මේ කරුණ කලින් ද දක්වන ලදී. ජෙය්‍යපුරයෙහි ‘චතුභූමික අතුල’ විහාරය කරවා දාඨානාග රාජගුරු තෙරුන් වහන්සේට පූජා කළේය. ඒ තෙරුන් වහන්සේ වනාහි ‘නිරුත්තිසාරමංජුසා’ නම් වූ න්‍යාස වර්ණනාව කළහ.

กลิยุเค ทฺวาทสาธิเก วสฺสสหสฺเส สมฺปตฺเต ผคฺคุนมาเส โสตาปนฺนา นาม อารกฺขเทวตา อญฺญตฺถ คมิสฺสามาติ อาหํสูติ นครา สุปินํ ปสฺสนฺตา หุตฺวา พหูสนฺนิปติตฺวา เทวปูชํ อกํสุ. เทวตานํ ปน สงฺกมนํ นาม นตฺถิ, ปุพฺพนิมิตฺตเมวตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

කලියුග වර්ෂ එක්දහස් දොළහකට පැමිණි කල්හි, මැදින් මාසයෙහි ‘සෝතාපන්න’ නම් ආරක්‍ෂක දේවතාවෝ වෙනත් ස්ථානයකට යන්නෙමු යි පැවසූහයි නගරවැසියෝ සිහින දැක, බොහෝ දෙනා රැස්ව දේව පූජාවන් පැවැත්වූහ. දේවතාවන්ගේ බැහැර යාමක් නම් සිදු නොවන අතර, එය පෙර නිමිත්තක් පමණක්ම යැයි දත යුතුය.

ตสฺมิญฺจ กาเล จินรญฺโญ โยธา อาคนฺตฺวา มรมฺมรฏฺฐํ ทูเสสุํ. สาสนํ อพฺภปฺปฏิจฺฉนฺโน วิย จนฺโท ทุพฺพลํ อโหสิ.

ඒ කාලයෙහි චීන රජුගේ සේනාවන් පැමිණ මරම්ම රට විනාශ කළහ. බුද්ධ ශාසනය වලාකුළෙන් වැසුණු සඳක් මෙන් දුබල විය.

กลิยุเค เตวีสาธิเก วสฺสสหสฺเส สมฺปตฺเต ตสฺส รญฺโญ กนิฏฺโฐ มหาปวรธมฺมราชาโลกาธิปติ นาม ราชา รชฺชํ กาเรสิ. ตสฺมิญฺจ กาเล โลกสงฺเกตวเสน ปุญฺญํ มนฺทํ ภวิสฺสตีติ เวทสตฺถญฺญูหิ อาโรจิตตฺตา โลกสงฺเกตวเสเนว อภินวปุญฺญุปฺปาทนตฺถํ ขนฺธวารเคหํ การาเปตฺวา ตาวกาลิกวเสน สงฺกมิตฺวา นิสีทิ. ตโต อปรภาเค อุตฺตรเคหํ ภินฺทิตฺวา ตสฺมึเยว ฐาเน วิหารํ การาเปตฺวา เอกสฺส มหาเถรสฺส อทาสิ.

කලියුග වර්ෂ එක්දහස් විසිතුනට පැමිණි කල්හි, ඒ රජුගේ බාල සොහොයුරු වූ මහාපවරධම්මරාජාලෝකාධිපති නම් රජතුමා රජකම් කළේය. ඒ කාලයේ ලෝක සම්මුතීන්ට අනුව පින අඩු වන්නේ යැයි වේද ශාස්ත්‍රඥයන් විසින් සැළකර සිටි බැවින්, ලෝක සම්මුතීන්ට අනුවම අභිනව පින් උපදවා ගැනීම පිණිස කඳවුරු මන්දිරයක් කරවා, තාවකාලිකව එහි සංක්‍රමණය වී වාසය කළේය. ඉන් පසුව, උතුරු ගෘහය කඩා දමා ඒ ස්ථානයෙහිම විහාරයක් කරවා එක්තරා මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ නමකට පූජා කළේය.

ทกฺขิณเคหํ ปน นครสฺส ปุรตฺถิมทิสาภาเค วิหารํ การาเปตฺวา อคฺคณมฺมาลงฺการตฺเถรสฺส อทาสิ. โส จ เถโร กจฺจายนคนฺถสฺสเจว อภิธมฺมตฺถสงฺคหสฺส จ มาติกาธาตุกถายมกปฏฺฐานานญฺจ [Pg.126] อตฺถํ มรมฺมภาสาย โยเชสิ.

දකුණු ගෘහය පිහිටි ස්ථානයෙහි නොව නගරයේ නැගෙනහිර දෙසින් විහාරයක් කරවා අග්ගඤ්ඤමාලංකාර තෙරුන් වහන්සේට පූජා කළේය. ඒ තෙරුන් වහන්සේ වනාහි, කච්චායන ව්‍යාකරණයේත්, අභිධම්මත්ථසංග්‍රහයේත්, මාතිකා, ධාතුකථා, යමක සහ පට්ඨාන යන ග්‍රන්ථයන්ගේත් අර්ථය බුරුම භාෂාවෙන් විස්තර කළහ.

อุปราชา จ มหาเสตุโน ปมุเข ฐาเน โสวณฺณมยวิหารํ การาเปตฺวา อุตฺตรเคหวิหาร วาสิตฺเถรสฺส อนฺเตวาสิกสฺส ชินารามตฺเถรสฺส อทาสิ. ตสฺมึเยว ฐาเน นานารตนวิจิตฺรํ วิหารํ การาเปตฺวา ตสฺเสว เถรสฺส อนฺเตวาสิกสฺส คุณคนฺธตฺเถรสฺส อทาสิ.

යුවරාජයා ද මහා පාලම ඉදිරිපිට ස්ථානයෙහි ස්වර්ණමය විහාරයක් කරවා, උත්තරගේහ විහාරවාසී තෙරුන් වහන්සේගේ අතේවාසික වූ ජිනාරාම තෙරුන් වහන්සේට පූජා කළේය. ඒ ස්ථානයෙහිම නානාවිධ රත්නයන්ගෙන් විසිතුරු වූ විහාරයක් කරවා, ඒ තෙරුන් වහන්සේගේම අතේවාසික වූ ගුණගන්ධ තෙරුන් වහන්සේට පූජා කළේය.

โส ปน เถโร ‘ฉิน วฺฑิน’ คาเม วิชาโต. วเย ปน สมฺปตฺเต รตนปูรนครํ คนฺตฺวา ปริยตฺตึ อุคฺคณฺหิตฺวา ตโต ปุน นิวตฺติตฺวา พทุนนคเร พทรคาเม นิสีทิตฺวา ปจฺฉา ‘ฉิน วฺฑิน’ คาเม จตูหิ ปจฺจเยหิ กิลมโถ หุตฺวา วสติ. ตสฺมิญฺจ กาเล คาเม โมกฺขสฺส นาม ปุริสสฺส สนฺติเก เอกํ อนคฺฆํ มณึ ราชา ลภิตฺวา อติว มมายิ. ‘ฉิน วฺฑิน’ โมกฺขมณีติ ปากโฏ อโหสิ.

ඒ තෙරුන් වහන්සේ වනාහි ‘චිනවඩින’ ගමෙහි උපන්හ. නිසි වයසට පැමිණි කල්හි රතනපුර නගරයට වැඩම කොට පරියත්ති ධර්මය හදාරා, එතැනින් නැවත හැරී අවුත් බදුන නගරයේ බදර ගමෙහි වැඩසිට, පසුව ‘චිනවඩින’ ගමෙහි සිවුපසයෙන් පීඩිතව වාසය කළහ. ඒ කාලයෙහි එම ගමෙහි ‘මොක්ඛ’ නම් පුරුෂයෙකු වෙතින් රජතුමා අනර්ඝ මැණිකක් ලබාගෙන, එයට අතිශයින්ම ඇලුම් කළේය. එය ‘චිනවඩින මොක්ඛ මැණික’ නමින් ප්‍රසිද්ධ විය.

อถ อุตฺตรเคหวิหารวาสิตฺเถโร อาห,- ‘ฉิน วฺฑิน’ คามเก น มณิเยว อนคฺฆํ, อถ โข เอโกปิ เถโร คุณคนฺโธ นาม ปริยตฺติโกวิโท อนคฺโฆเยวาติ.

එකල්හි උත්තරගේහ විහාරවාසී තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ පැවසූහ: ‘චිනවඩින ගමෙහි අනර්ඝ වන්නේ මැණික පමණක්ම නොවේ; පරියත්ති ධර්මයෙහි කෙළ පැමිණි ගුණගන්ධ නම් වූ තෙරුන් වහන්සේ ද අනර්ඝමය’ යනුවෙනි.

อถ ตํ สุตฺวา ราชา ตํ ปกฺโกเสตฺวา จตูหิ ปจฺจเยหิ อุปตฺถมฺเภตฺวา ปูชํ อกาสิ.

එකල්හි රජතුමා එය අසා, උන්වහන්සේව කැඳවාගෙන අවුත්, සිවුපසයෙන් උපස්ථාන කරමින් පූජා සත්කාර පැවැත්වීය.

สหสฺโสโรธคาเม คุณสาโร นาม เถโร ปลิณคาเม สุชาโต นาม เถโร จ คุณคนฺธตฺเถรสฺส สิสฺสาเยว อเหสุํ.

සහස්සොරෝධ ගමෙහි ගුණසාර නම් තෙරුන් වහන්සේ ද, පලිණ ගමෙහි සුජාත නම් තෙරුන් වහන්සේ ද ගුණගන්ධ තෙරුන් වහන්සේගේම ශිෂ්‍යයෝ වූහ.

เอกสฺมิญฺจ กาเล ติริยปพฺพตวิหารวาสีมหาเถโร ภิกฺขุสงฺฆมชฺเฌ อคฺคธมฺมาลงฺการตฺเถรํ กีฬนวเสน เอวมาห,- อมฺเหสุ อาวุโส อนฺตรธารยมาเนสุ ตฺวํ โลเก เอโก คนฺถโกวิทตฺเถโร ภวิสฺสสิ มญฺเญติ. อถ อคฺคธมฺมาลงฺกาโร จ เอวมาห,-ตุมฺเหสุ ภนฺเต อนฺตรธารยมาเนสุ มยํ คนฺถโกวิทาน ภเวยฺยามโก นาม [Pg.127] ปุคฺคโล โลเก คนฺถโกวิโท ภวิสฺสตีติ. โปราณโปตฺถเกสุ ปน อริยาลงฺการตฺเถโร นนุ ปนิทานิ มยํ คนฺถโกวิทา น ตาว ภวามาติ เอวมาหาติ วุตฺตํ. โส อคฺคธมฺมาลงฺการตฺเถโรเยว รญฺญา ยาจิโต ราชวํส. สงฺเขปมฺปิ อกาสิ. โส ปฺปน เถโร อมจฺจปุตฺโต.

එක්තරා කාලයක තිරියපබ්බත විහාරවාසී මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ භික්ෂු සංඝයා මැදදී අග්ගධම්මාලංකාර තෙරුන් වහන්සේට සිනහවෙමින් මෙසේ පැවසූහ: ‘ඇවැත්නි, අප අපවත් වූ පසු ඔබ ලෝකයෙහි එකම ග්‍රන්ථ විශාරද තෙරණුවන් වනු ඇතැයි මම සිතමි.’ එකල්හි අග්ගධම්මාලංකාර තෙරුන් වහන්සේ ද මෙසේ පැවසූහ: ‘ස්වාමීනී, ඔබවහන්සේලා අපවත් වූ පසු අප ග්‍රන්ථ විශාරදයන් නොවේ නම්, ලෝකයෙහි ග්‍රන්ථ විශාරදයා වන වෙනත් පුද්ගලයා කවරෙක්ද?’ පැරණි පොත්පත්වල සඳහන් වන්නේ, අරියාලංකාර තෙරුන් වහන්සේ ‘නමුත් දැන් අප තවමත් ග්‍රන්ථ විශාරදයන් වී නැතැයි’ මෙසේ පැවසූ බවයි. ඒ අග්ගධම්මාලංකාර තෙරුන් වහන්සේම රජතුමාගේ ඉල්ලීම පරිදි සංක්ෂිප්ත රාජවංශයක් ද කළහ. ඒ තෙරුන් වහන්සේ වනාහි ඇමති පුත්‍රයෙක් වූහ.

เอกสฺมิญฺจ กาเล หีนายาวตฺตโก เอโก มหาอมจฺโจ รญฺโญ สนฺติกา อตฺตนา อุปลทฺธปริโภคํ สพฺพํ คเหตฺวา วิหารํ อาคนฺตฺวา อคฺคธมฺมาลงฺการตฺเถเรน สทฺธึ สลฺลาปํ อกาสิ. สลฺลาปํ ปน กตฺวา สพฺพํ ปริโภคํ เถรสฺส ทสฺเสตฺวา สเจ ภนฺเต ตฺวํ คิหิ ภเวยฺยาสิ, เอตฺตกํ ปริโภคํ ลภิสฺสตีติ อาห. เถโรปิ เอวมาห,-ตุมฺหากํ ปน เอตฺตโก ปริโภโค อมฺหากํ สมณานํ วจฺจกุฏึ อสุภภาวนํ ภาเวตฺวา ปวิสนฺตานํ ปุญฺญํ กลํ นาคฺฆติ โสฬสินฺติ. กิญฺจาปิ อิทญฺจ ปน วจนํ สาสนวํเส อปฺปธานํ โหติ, ปุพฺพาจริยสีเหหิ ปน วุตฺต วจนํ ยาว อปาณโกฏิกา สริตพฺพเมวาติ มนสิกโรนฺเตน วุตฺตนฺติ.

එක්තරා කලෙක, ගිහිගෙට හැරී ගිය එක්තරා මහා අමාත්‍යයෙක් රජුගෙන් තමාට ලැබුණු සියලු සැප සම්පත් රැගෙන විහාරයට පැමිණ, අග්ගධම්මාලංකාර තෙරණුවන් සමඟ පිළිසඳරෙහි යෙදුණේය. එසේ පිළිසඳරෙහි යෙදී, සියලු සැප සම්පත් තෙරණුවන්ට පෙන්වා, 'ස්වාමීනී, ඔබ වහන්සේ ගිහි වුවහොත් මෙතරම් සැප සම්පත් ලබන්නේය' යි කීවේය. එවිට තෙරණුවෝ ද මෙසේ වදාළහ: 'ඔබගේ ඔය සා විශාල සැප සම්පත, අසුභ භාවනාව වඩා වැසිකිළියට වදින අප වැනි ශ්‍රමණයන් ලබන පිනෙන් දහසයෙන් කොටසක් තරම්වත් නොවටින්නේය.' මේ වචනය ශාසනවංශයෙහි එතරම් ප්‍රධාන නොවුවද, පූර්වාචාර්ය සිංහයන් වදාළ වචන ජීවිතය පවතින තාක් සිහි තබාගත යුතුය යන අදහසින් යුතුව මෙනෙහි කරමින් පවසන ලද්දකි.

กลิยุเค ปน จตุตฺตึสาธิเก วสฺสสหสฺเส สมฺปตฺเต ตสฺส ปุตฺโต นราวโร นาม ราชา รชฺชํ กาเรสิ. มหาสีหสูรธมฺมราชาติ นามลญฺฉํ ปฏิคฺคณฺหิ. ตสฺส รญฺโญ กาเล ‘สี โขํ’ เจติยสฺส สมีเป เชตวนวิหาเร คนฺถํ อุคฺคณฺหนฺโต เอโก ทหรภิกฺขุ คนฺถเฉโกปิ สมาโน พาลกาเล พาลจิตฺเตน อากุลิโต หุตฺวา วจฺจกูเป วาตาตเปหิ พหิสุกฺขภาเวน ปฏิจฺฉาทิเต ทณฺเฑน อาลุลิตฺวา ทุคฺคนฺโธวิย จิตฺตสนฺตาเน ปริยตฺติวาตาตเปหิ พหิสุกฺขภาเวน ปฏิจฺฉาทิเต เกนจิเทว รูปารมฺมณาทินา อาลุลิตฺวา กิเลสสตฺติสงฺขาโต ทุคฺคนฺโธ วายิตฺวา หีนายาวตฺติสฺสามีติ จินฺเตตฺวา คิหิวตฺถานิ คเหตฺวา สทฺธึ สหายภิกฺขุหิ นทีติตฺถํ อคมาสิ. อนฺตรามคฺเค [Pg.128] ตาว ภิกฺขุภาเวเนว เจติยํ วนฺทิสฺสามีติ คิหิวตฺถานิ สหายกานํ หตฺเถ ฐเปตฺวา เจติยปฺปมุเข เลณํ ปวิสิตฺวา วนฺทิตฺวา นิสีทิ. อถ เอกา ทหริตฺถี เจติยงฺคณํ อาคนฺตฺวา พหิ เลณํ นิสีทิสฺวา อุทกํ สิญฺจิตฺวา ปตฺถนํ อกาสิ,-อิมินา ปุญฺญกมฺเมน สพฺเพหิ อปายาทินุกฺเขหิ โมเจยฺยามิ, ภเว ภเว จ หีนายาวตฺตกสฺส ปุริสสฺส ปาทจาริกา น ภเวยฺยามีติ.

කලියුගයෙන් වර්ෂ එක්දහස් තිස්හතරක් සපිරුණු කල්හි, ඔහුගේ පුත් වූ නරාවර නම් රජු රාජ්‍යය කළේය. ඔහු 'මහාසීහසූරධම්මරාජ' යන නාමය පිළිගත්තේය. ඒ රජුගේ සමයෙහි 'සී ඛොං' චෛත්‍යය සමීපයේ ජේතවන විහාරයෙහි ධර්ම ග්‍රන්ථ හදාරන එක්තරා තරුණ භික්ෂුවක්, ග්‍රන්ථධූරයෙහි දක්ෂයකු වුවද, තරුණ වයසෙහි බාල සිතින් ආකූල විය. සුළඟින් හා අව්වෙන් බාහිරව වියළී වැසුණු වැසිකිළි වළක් ලීයකින් ඇවිස්සූ විට දුර්ගන්ධය හමන්නාක් මෙන්, පරියත්ති නමැති සුළඟින් හා අව්වෙන් බාහිරව වැසුණු සිත, කිසියම් රූපාරම්මණාදියකින් ඇවිස්සී කෙලෙස් නමැති දුර්ගන්ධය හමා ගියේය. ඔහු 'මම සිවුරු හරින්නෙමි' යි සිතා, ගිහි ඇඳුම් ද රැගෙන ස්වකීය යහළු භික්ෂූන් සමඟ ගංතොට බලා ගියේය. මඟදී 'තවමත් භික්ෂුවකව සිටින බැවින් පළමුව චෛත්‍යය වඳින්නෙමි' යි සිතා, ගිහි ඇඳුම් යහළුවන් අත තබා, චෛත්‍යය ඉදිරිපිට ඇති ලෙනට වැද, වැඳගෙන හුන්නේය. එකල එක්තරා තරුණ ස්ත්‍රියක් චෛත්‍ය මළුවට පැමිණ, ලෙනෙන් පිටත වාඩි වී, පැන් ඉස මෙසේ ප්‍රාර්ථනා කළාය: 'මේ පින්කමේ බලයෙන් මම අපාය ආදී සියලු දුක්වලින් මිදෙම්වා! සසර වසන තාක් සිවුරු හරින පුරුෂයෙකුගේ බිරිඳක් නොවෙම්වා!'

อถ ตํ สุตฺวา ทหรภิกฺขุ เอวํ จินฺเตสิ,-อิทานิ อหํหีนายาวตฺติสฺสามีติ จินฺเตตฺวา อาคโต, อยมฺปิ ทหริตฺถี หีนายาวตฺตกสฺส ปุริสสฺส ปาทจาริกา น ภเวยฺยา มีติ ปตฺถนํ อกาสิ, อิทานิ ตํ ทหริตฺถึ การณํ ปุจฺฉิสฺสามีติ. เอวํ ปน จินฺเตตฺวา พหิ เลณํ นิกฺขมิตฺวา ตํ ทหริตฺถึการณํ ปุจฺฉิ,-กสฺมา ปน ตฺวํ หีนายาวตฺตกสฺส ปุริสสฺส ปาทจาริกา น ภเวยฺยามีติ ปตฺถนํ กโรสีติ. หีนายาวตฺตกสฺส ภนฺเต ปุริสสฺส ปาทจาริกา น ภเวยฺยามีติ วุตฺตวจนํ พาลปุริสสฺส ปาทจาริกา น ภเวยฺยามีติ วุตฺตวจเนน นานา น โหติ, สทิสตฺถกเมวาติ นนุ หีนายา วตฺตโก พาโลเยว นาม, สเจ ปน ภนฺเต หีนายาวตฺตโก พาโล นาม น ภเวยฺย, โก นาม โลเก พาโล ภเวยฺย, ภิกฺขุ นาม หิ ปเรหิ ทินฺนํ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนํ ปริภุญฺชิตฺวา สุขํ วสติ, สเจ คนฺถํ อุคฺคณฺหิตุ กาโม ภเวยฺย, ยถากามํเยว คนฺถํ อุคฺคณฺหิตุํ โอกาสํ ลภติ, เอวํ ปน อหุตฺวา อลสิโกเยว ภุญฺชิตฺวา สยิตฺวา นิสีทิตุํ อิจฺเฉยฺย, เอวมฺปิ ยถากามํ ภุญฺชิตุํ สยิตุํ โอกาสํ ลภติ, เอวมฺปิ สมาโน ปรสฺส ทาโส ภวิสฺสามิ, ทารสฺส กึกโร ภวิสฺสามีติ อกเถนฺโตปิ กเถนฺโตวิย หุตฺวา หีนายาวตฺเตยฺย, โส โลเก อญฺเญหิ พาเลหิ อธิโก พาโลติ อหํ มญฺญามิ, สเจ ปน พาลตรสฺส ภริยา ภเวยฺย, อหํ พาลตรี ภเวยฺยนฺติ [Pg.129] วุตฺเต โส ทหรภิกฺขุ สํเวคํ อาปชฺชิตฺวา พหินครทฺวารํ นิกฺขมิตฺวา วานรคเณน วินา ฌายนฺโตวิย วานโร ฌายิตฺวา นิสีทิ.

එය ඇසූ තරුණ භික්ෂුව මෙසේ සිතුවේය: 'මම දැන් සිවුරු හැර යාමට සිතා මෙහි පැමිණියෙමි. මේ තරුණිය ද 'සිවුරු හරින පුරුෂයෙකුගේ බිරිඳක් නොවෙම්වා' යි ප්‍රාර්ථනා කළාය. දැන් මම ඇගෙන් ඊට හේතුව විමසන්නෙමි.' මෙසේ සිතා ලෙනෙන් පිටතට පැමිණි ඔහු, ඒ තරුණියගෙන් හේතුව විමසීය: 'නංගී, ඔබ 'සිවුරු හරින පුරුෂයෙකුගේ බිරිඳක් නොවෙම්වා' යි ප්‍රාර්ථනා කරන්නේ කුමන හේතුවක් නිසාද?' 'ස්වාමීනී, 'සිවුරු හරින පුරුෂයෙකුගේ බිරිඳක් නොවෙම්වා' යි කීමත්, 'මෝඩ පුරුෂයෙකුගේ බිරිඳක් නොවෙම්වා' යි කීමත් අතර වෙනසක් නැත. ඒ දෙකෙහිම අර්ථය එකමය. ස්වාමීනී, සිවුරු හරින්නා යනු මෝඩයෙක් නොවේද? ඉදින් සිවුරු හරින්නා මෝඩයෙකු නොවේ නම්, මෙලොව මෝඩයා කවුද? මන්ද යත්, භික්ෂුවක් යනු අනුන් දෙන සිවුරු, පිණ්ඩපාත, සේනාසන වළඳමින් සුවසේ වසන්නෙකි. ධර්මය හදාරන්නට කැමති නම්, කැමති පරිදි ධර්මය හැදෑරීමට අවස්ථාව ලැබේ. එසේ නැතහොත් අලස වී කෑම, බීම, නිදාගැනීම පමණක් කැමති වුවද, ඊටද කැමති පරිදි අවස්ථාව ලැබේ. මෙවැනි නිදහසක් තිබියදීත්, 'මම අනුන්ගේ දාසයෙක් වෙමි, බිරිඳකගේ මෙහෙකරුවෙක් වෙමි' යි මුවින් නොකීවත් ක්‍රියාවෙන් පෙන්වමින් සිවුරු හරින්නේ නම්, ඔහු ලොව අනෙක් සියලු මෝඩයන්ට වඩා මහා මෝඩයෙකැයි මම සිතමි. එවැනි පරම මෝඩයෙකුගේ බිරිඳ වුවහොත් මම ඊටත් වඩා මෝඩියක වන්නෙමි' යි පැවසුවාය. එය ඇසූ තරුණ භික්ෂුව බලවත් සංවේගයට පත්ව, නුවර දොරටුවෙන් නික්ම ගොස්, රංචුවෙන් වෙන්වී කල්පනා කරන වඳුරෙකු මෙන් හුදකලාව සිතමින් වැඩහුන්නේය.

อถ สหายกา อาคนฺตฺวา คิหิวตฺถานิ คณฺหาหีติ ปกฺโกสึสุ. ตสฺมึ กาเล โส ทหรภิกฺขุ อาคจฺฉถ ภวนฺโตติ วตฺวา สพฺพํ การณํ เตสํ อาจิกฺขิตฺวา อิทานิ ปน ภวนฺโต หีนายาวตฺเตหีติ สเจ โย โกจิ อาคนฺตฺวา มม สีสํ มุคฺคเรน ปหาเรยฺย, เอวํ สนฺเตปิ หีนายาวตฺติตุํ น อิจฺฉามิ, อิโต ปฏฺฐาย ยาว ชีวิตปริยนฺตา หีนายาวตฺติตุํ มนสาปิ น จินฺตยิสฺสามีติ วตฺวา เอราวตีนํทึ ตริตฺวา เชยฺยปุรํ อคมาสิ. ตทา กิร ทหริตฺถี เทวลาภวยฺย, น มนุสฺสิตฺถีติ วทนฺติ ปณฺฑิตาติ.

එකල ඔහුගේ යහළු භික්ෂූන් පැමිණ 'ගිහි ඇඳුම් ගන්න' යැයි ඇමතූහ. එකල්හි ඒ තරුණ භික්ෂුව 'ඇවැත්නි, මෙහි එන්න' යැයි පවසා, ඔවුන්ට මුළු සිදුවීමම විස්තර කර දී, 'ඇවැත්නි, දැන් යමෙකු පැමිණ මගේ හිසට මුගුරකින් ගැසුවද මම සිවුරු හැර යාමට අකමැත්තෙමි. මෙතැන් පටන් ජීවිතය කෙළවර වන තෙක් සිවුරු හැර යාමක් ගැන සිතින්වත් නොසිතමි' යි කියා, ඒරාවතී නදිය තරණය කොට ජෙය්‍යපුරයට වැඩම කළේය. එකල ඒ තරුණිය මිනිස් දුවක නොව, දේවතාවියක යැයි පණ්ඩිතයෝ පවසති.

เชยฺยปุรํ ปน ปตฺวา ปริยตฺติโกวิทานํ มหาเถรานํ สนฺติเก นยํ คเหตฺวา ปุญฺญเจติยสฺส ทกฺขิณทิสาภาเค เอกสฺมึ วิหาเร นิสีทิ. ปริยตฺตึ วาเจตฺวา อถ กเมน ตํตํทิสาหิ ภิกฺขุสามเณรา อาคนฺตฺวา ตสฺส สนฺติเก ปริยตฺตึ อุคฺคณฺหึสุ. อาวาสํ ปน อลภิตฺวา เกจิ ภิกฺขุสามเณรา ฉตฺตานิปิ ฉาทิตฺวา นิสีทึสุ.

ජෙය්‍යපුරයට පැමිණි උන්වහන්සේ, පරියත්ති ධර්මයෙහි කෙළ පැමිණි මහාථෙරවරුන් වෙතින් ක්‍රමෝපායන් උගෙන, පුණ්‍ය චෛත්‍යයට දකුණු දෙසින් පිහිටි එක්තරා විහාරයක වැඩහුන්හ. එහිදී පරියත්ති ධර්මය උගන්වද්දී, ක්‍රමයෙන් නොයෙක් දිශාවලින් පැමිණි භික්ෂු සාමණේරවරු උන්වහන්සේ වෙතින් ධර්මය හැදෑරූහ. නවාතැන් ගැනීමට සෙනසුන් නොලද ඇතැම් භික්ෂු සාමණේරවරු කුඩ ඉසලාගෙන එහි වැඩහුන්හ.

เอกสฺมึ กาเล ราชา นิกฺขมิตฺวา ปุญฺญเจติยํ วนฺทิสฺสามีติ เจติยงฺคณํ ปาวิสิ. อถ ฉตฺตานิ ฉาเทตฺวา นิสินฺเน ภิกฺขู ทิสฺวา คุหาย สทฺธึ วิหารํ การาเปตฺวา ตสฺส ภิกฺขุสฺส อทาสิ. ติโลกครูติปิ นามลญฺฉํ อทาสิ. สุขโวหารตฺถํ ปน กการโลปํ กตฺวา ติโลครูติ โวหรึสุ.

එක්තරා කලෙක රජතුමා පුණ්‍ය චෛත්‍යය වැඳපුදා ගැනීම සඳහා මාලිගාවෙන් නික්ම චෛත්‍ය මළුවට පිවිසියේය. එහිදී කුඩ ඉසලාගෙන වැඩසිටි භික්ෂූන් දැක, ලෙනක් සහිත විහාරයක් කරවා ඒ භික්ෂුන් වහන්සේට පූජා කළේය. උන්වහන්සේට 'තිලෝකගරු' යන ගෞරව නාමයද පිරිනැමුවේය. ව්‍යවහාරයේ පහසුව පිණිස 'ක' යන්න ලෝප කොට 'තිලෝගරු' යැයි ව්‍යවහාර කළහ.

ตสฺส ปน สทฺธิวิหาริโก สตฺตวสฺสิโก เตโชทีโป นาม ภิกฺขุ ปริตฺตฏีกํ อกาสิ. อปรภาเค ปน ติโลกาลงฺกาโรติ นามลญฺฉํ อทาสิ. เอวํ เตเชทีโป นาม ภิกฺขุ นราวรรญฺโญ กาเล ปริตฺตฏีกํ อกาสีติ ทฏฺฐพฺพํ. เกจิ ปน ปจฺฉิมปกฺขาธิกรญฺโญ กาเลติ วทนฺติ.

උන්වහන්සේගේ සද්ධිවිහාරික වූ, සත් වස් පිරුණු තේජෝදීප නම් භික්ෂුව 'පරිත්ත ටීකාව' සම්පාදනය කළේය. පසු කලෙක උන්වහන්සේට 'තිලෝකාලංකාර' යන ගෞරව නාමය පිරිනැමිණි. මෙසේ තේජෝදීප නම් භික්ෂුව නරාවර රජුගේ කාලයේදී පරිත්ත ටීකාව කළ බව දත යුතුය. ඇතැම්හු මෙය අපරභාගයෙහි රජකළ රජුගේ කාලයේදී සිදු වූවක් යැයි පවසති.

เอกสฺมึ [Pg.130] ปน กาเล ติริยปพฺพตวิหารวาสีมหาเถโร ปาทเจติยํ วนฺทนตฺถาย คนฺตฺวา ปจฺจาคตกาเล กุขนนคเร สุวณฺณคุหายํ ชมฺพุธชตฺเถรสฺส สนฺติกํ ปวิสิตฺวา เตน สทฺธึ สลฺลาปํ อกาสิ. เต จ มหาเถรา อญฺญมญฺญํ ปสฺสิตฺวา สลฺลปิตฺวา อติวิย ปโมทึสุ. โลกสฺมิญฺหิ พาโล พาเลน ปณฺฑิโต ปณฺฑิเตน สทฺธึ อติวิย ปโมทตีติ. เต จ ทฺเว เถรา สมานวสฺสิกา. ติริยปพฺพตวิหาร วาสีมหาเถโร เตน สทฺธึ สลฺลาปํ กตฺวา ปจฺจาคจฺฉิ. ชมฺพุธชตฺเถโร จ มคฺคํ อจิกฺขิตุํ อนุคจฺฉิ. อถ ติริยปพฺพตวิหารวาสีมหาเถโร ชมฺพุธชตฺเถรํ อาห,- อหํ ภนฺเต ราชวลฺลโภ โหมิ ราชคุรุ,ตฺวํเยว มม ปุรโต คจฺฉาหีติ. อถ ชมฺพุธชตฺเถโรปิ ติริยปพฺพตวิหารวาสิตฺเถรํ อาห,-ตฺวํ ภนฺเต ราชวลฺลโภ ภวสิราชคุรุ, โลเก ราชคุรุ นาม ปธานภาเว ฐิโต, ตสฺมา ตฺวํเยว มม ปุรโต คจฺฉาหีติ. เอตฺถ จ ทฺเวปิ มหาเถรา อญฺญมญฺญํ คารววเสน โลกวตฺตํ อเปกฺขิตฺวา เอวมาหํสูติ ทฏฺฐพฺพํ. ติริยปพฺพตวิหารวาสีมหาเถโรปิ รตนปูรนครํ ปตฺวา ราชวํสปพฺพตํ คนฺตฺวา อรญฺญวาสํ วสิ.

එක් කලෙක තිරියපබ්බත විහාරවාසී මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ ශ්‍රී පාද චෛත්‍යය වන්දනා කිරීම පිණිස වැඩම කොට, පෙරළා වඩිනා අතරතුර කුඛන නගරයේ ස්වර්ණ ගුහාවෙහි වෙසෙන ජම්බුධජ ස්ථවිරයන් වහන්සේ සමීපයට පැමිණ උන්වහන්සේ සමඟ පිළිසඳරෙහි යෙදුණහ. ඒ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා දෙනම එකිනෙකා දැක කතාබස් කොට අතිශයින්ම සතුටු වූහ. ලෝකයෙහි අඥානයා අඥානයා සමඟ ද, පණ්ඩිතයා පණ්ඩිතයා සමඟ ද අතිශයින් සතුටු වන්නේමය. ඒ ස්ථවිරයන් වහන්සේලා දෙනම සමාන වස් ඇති අය වූහ. තිරියපබ්බත විහාරවාසී මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ උන්වහන්සේ සමඟ පිළිසඳර කොට පෙරළා වැඩියහ. ජම්බුධජ ස්ථවිරයන් වහන්සේ ද මඟ පෙන්වීම පිණිස උන්වහන්සේ පසුපස වැඩම කළහ. එවිට තිරියපබ්බත විහාරවාසී මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ ජම්බුධජ ස්ථවිරයන් වහන්සේට මෙසේ පැවසූහ: 'ස්වාමීනී, මම රජුට ප්‍රිය වූ රාජගුරු වෙමි. එබැවින් ඔබවහන්සේම මා ඉදිරියෙන් වැඩම කළ මැනව.' එවිට ජම්බුධජ ස්ථවිරයන් වහන්සේ ද තිරියපබ්බත විහාරවාසී මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේට මෙසේ පැවසූහ: 'ස්වාමීනී, ඔබවහන්සේ රජුට ප්‍රිය වූ රාජගුරු වෙති. ලෝකයෙහි රාජගුරු යනු ප්‍රධාන ස්ථානයෙහි පිහිටි අයෙකි. එබැවින් ඔබවහන්සේම මා ඉදිරියෙන් වැඩම කළ මැනව.' මෙහිදී මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා දෙනමම එකිනෙකා කෙරෙහි ගෞරවයෙන් යුතුව ලෝක සම්මුතිය අපේක්ෂා කරමින් මෙසේ පැවසූ බව දත යුතුය. තිරියපබ්බත විහාරවාසී මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ ද රත්නපුර නගරයට පැමිණ, රාජවංශ පර්වතයට වැඩම කොට ආරණ්‍යවාසීව වැඩ විසූහ.

อถ อุกฺกํสิกราชา กนิฏฺเฐน สูรกิตฺตินาเมน สทฺธึ มนฺเตสิ,-สเจ ตฺวํ วเน เถรํ ปฐมํ ปสฺสสิ, ตฺวํเยว วิหารํ การาเปตฺวา เถรสฺส ททาหิ, สเจ ปนาหํ ปฐมํ ปสฺเสยฺย, อหํ วิหารํ การาเปตฺวา ททามีติ.

ඉන්පසු උක්කංසික රජු සිය බාල සොහොයුරු වූ සූරකීර්ති සමඟ මෙසේ සාකච්ඡා කළේය: 'ඉදින් ඔබ වනාන්තරයෙහි වෙසෙන ඒ ස්ථවිරයන් වහන්සේව පළමුව දුටුවහොත්, ඔබම විහාරයක් කරවා උන්වහන්සේට පූජා කරන්න. ඉදින් මම උන්වහන්සේව පළමුව දුටුවහොත් මම විහාරයක් කරවා පූජා කරමි.'

อถ กนิฏฺฐา ปฐมํ ปสฺสิตฺวา ติริยปพฺพตกนฺทเร เชตวนํ นาม วิหารํ การาเปตฺวา อทาสิ. อิทญฺจ วจนํ สาธุชฺชนานํ คุณํ เอวการํ ปีติโสมนสฺสํ อุปฺปชฺชิ, เตน ปุญฺญกมฺเมน เตน ปีติโสมนสฺเสน สตฺตกฺขตฺตุํ เทวรชฺชสมฺปตฺตึ สตฺตกฺขตฺตุํ มนุสฺสรชฺชสมฺปตฺตึ ปฏิลภีติ วุตฺตตฺตา สาธุชฺชนานํ คุณํ อนุสฺสริตฺวา ปุญฺญวิเสสลาภตฺถาย วุตฺตํ.

ඉන්පසු බාල සොහොයුරා පළමුව ස්ථවිරයන් වහන්සේව දැක තිරියපබ්බත කන්දරයෙහි 'ජේතවනය' නම් වූ විහාරයක් කරවා පූජා කළේය. මෙම වචනය සත්පුරුෂයන්ගේ ගුණ මහිමය ද, ප්‍රීති සෝමනස්සය ද උපදවයි. ඒ පින්කම නිසාත්, ඒ ප්‍රීති සෝමනස්සය නිසාත් සත් වරක් දේව රාජ්‍ය සම්පත්තිය ද, සත් වරක් මනුෂ්‍ය රාජ්‍ය සම්පත්තිය ද ලැබූ බව ප්‍රකාශ වී ඇති බැවින්, සත්පුරුෂයන්ගේ ගුණයන් සිහිපත් කරමින් විශේෂ පුණ්‍ය ප්‍රතිලාභ ලබාගැනීම පිණිස මෙය කියන ලදී.

ติริยปพฺพตวิหารวาสีมหาเถโร จ ชมฺพุธชตฺเถรสฺส [Pg.131] คุณํ อุกฺกํสิกรญฺโญ อาโรเจสิ. ราชา จ อติวิย ปสีทิตฺวา ชมฺพุธโชติ มูลนาเม ทีปสทฺเทน โยเชตฺวา ชมฺพุทีปธโชติ นามลญฺฉํ อทาสิ.

තිරියපබ්බත විහාරවාසී මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ ද ජම්බුධජ ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ ගුණ මහිමය උක්කංසික රජුට ප්‍රකාශ කළහ. රජු ද අතිශයින් පැහැදී, උන්වහන්සේගේ මුල් නාමය වූ 'ජම්බුධජ' යන්නට 'දීප' යන වචනය එක් කොට 'ජම්බුදීපධජ' යන නාම මුද්‍රාව පිරිනැමුවේය.

ชมฺพุธชตฺเถโร จ นาม ธมฺมนนฺทตฺเถรสฺส สทฺธิวิหาริกา. ธมฺมนนฺทตฺเถโร จ โชติปุญฺญตฺเถรสฺส สทฺธิวิหาริโก. เต จ เถรา อรหนฺตคณวํสิกา.

ජම්බුධජ ස්ථවිරයන් වහන්සේ ධම්මනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ සද්ධිවිහාරිකයෙක් වූහ. ධම්මනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ ජෝතිපුඤ්ඤ ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ සද්ධිවිහාරිකයෙක් වූහ. ඒ ස්ථවිරයන් වහන්සේලා රහතන් වහන්සේලාගේ පරම්පරාවට අයත් වූහ.

ชมฺพุธชตฺเถโร ปน วินยปาฬิยา อฏฺฐกถาย จ อตฺถ โยชนํ มรมฺมภาสาย อกาสิ. มณิรตโน นาม ปน เถโร อฏฺฐสาลินีสมฺโมหวิโนทนีกงฺขาวิตรณีอฏฺฐกถานํ อภิธมฺมตฺถวิภาวนีสงฺขปวณฺณนาฬีกานญฺจ อตฺถํ มรมฺม ภาสาย โยเชสิ.

ජම්බුධජ ස්ථවිරයන් වහන්සේ වනාහි විනය පාළියෙහි හා එහි අටුවාවෙහි අර්ථ යෝජනාව මියන්මාර් භාෂාවෙන් සිදු කළහ. මණිරතන නම් වූ ස්ථවිරයන් වහන්සේ වනාහි අට්ඨසාලිනී, සම්මෝහවිනෝදනී, කංඛාවිතරණී යන අටුවාවන්හි ද, අභිධම්මත්ථවිභාවිනී සහ සංඛපවණ්ණනා ධර්ම ග්‍රන්ථයන්හි ද අර්ථයන් මියන්මාර් භාෂාවෙන් යෝජනා කළහ.

มูลาวาสคาเม จ ปุพฺพารามวิหารวาสิตฺเถโร คูฬตฺถ ทีปนึ นาม คนฺถํ วิสุทฺธิมคฺคคณฺฐิปทตฺถญฺจ มูลภาสาย อกาสิ, เนตฺติปาฬิยา จ อตฺถํ มรมฺมภาสาย โยเชสิ. โส ปน เถโร ปุพฺเพ คามวาสี หุตฺวา สีสเวฐนตาลปตฺตานิ คเหตฺวา อาจริยปฺปเวณีวเสน วินยวิโลมาจารํ จริ. ปจฺฉา ปน ตํ อาจารํ วิสฺสชฺชิตฺวา อรญฺญวาสํ วสิ. โสปิ เถโร คมฺภีรญาณิโก สทฺทตฺถนเยสุ อติวิย เฉโก.

මූලාවාස ග්‍රාමයෙහි පූර්වාරාම විහාරවාසී ස්ථවිරයන් වහන්සේ 'ගූළත්ථ දීපනී' නම් ග්‍රන්ථය ද, විසුද්ධිමාර්ග ගණ්ඨිපද අර්ථ විවරණය ද මව් භාෂාවෙන් කළහ. නෙත්ති පාළියෙහි අර්ථය මියන්මාර් භාෂාවෙන් ද විවරණය කළහ. ඒ ස්ථවිරයන් වහන්සේ පෙර ගාමවාසී භික්ෂුවකව සිටියදී හිස්වෙළුම් හා තල්පත් ගනිමින්, තම ආචාර්ය පරම්පරාවේ සිරිත අනුව විනයට පටහැනි පිළිවෙත්හි හැසුරුණහ. පසුව උන්වහන්සේ ඒ හැසිරීම් අතහැර ආරණ්‍යවාසීව වැඩ විසූහ. ඒ ස්ථවිරයන් වහන්සේ ද ගැඹුරු ඥානයක් ඇති, ශබ්ද ශාස්ත්‍ර හා අර්ථ ක්‍රමයන්හි අතිශයින්ම දක්ෂ කෙනෙක් වූහ.

กลิยุเค ปน ปญฺจตึสาธิเก วสฺสสหสฺเส สมฺปตฺเต กนิฏฺโฐ สิริปวรมหาธมฺมราชา นาม ภูปาโล รชฺชํ กาเรสิ. ทพฺพิมุขชาตสฺสเร ปน เคหํ การาเปตฺวา นิสีทนโต ทพฺพิมุขชาตสฺสโรติ นามํ ปากฏํ อโหสิ. ตสฺมึ ปน ชาตสฺสเร เชยฺยภูมิกิตฺตึ นาม วิหารํ การาเปตฺวา สิริสทฺธมฺมปาลตฺเถรสฺส อทาสิ. พหูนมฺปิ คามวาสี อรญฺญวาสี ภิกฺขูนํ อนุคฺคหํ อกาสิ. รตนปูรนครสฺมิญฺหิ ทสสุ ‘ญฺยฺौํ ยาํ’ ราชาํเสสุ ปฺปจฺฉิมา ปญฺจ ราชาโน อวิจินิตฺวาเยว อลชฺชีลชฺชีมิสฺสกวเสน สาสนํ ปคฺคณฺหึสุ. ตทา [Pg.132] ชินสาสนํ อพฺภนฺตเร จนฺโทวิย อติปริสุทฺธํ น อโหสิ. เอวมฺปิ ลชฺชิโน อตฺตโน อตฺตโน วํสานุรกฺขณวเสน ธมฺมํ ปูเรตุํ อนิวาริตตฺตา ลชฺชีคณวํโส น ฉิชฺชติ. ตถา อลชฺชิโนปิ อตฺตโน อตฺตโน อาจริยปฺปเวณีวเสน วิจรึสุ, เตน อลชฺชีคณวํโสปิ น ฉิชฺชตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ตสฺส รญฺโญ กาเล เทวจกฺโกภาโส นาม เอโก เถโร อตฺถิ, เวทสตฺถญฺญู ปิฏเกสุ ปน มนฺโทติ.

කලියුග වර්ෂ එක්දහස් තිස් පහට පැමිණි කල්හි, 'සිරිපවරමහාධම්මරාජ' නම් වූ රජතුමා රාජ්‍යය කළේය. දබ්බිමුඛ ජාතස්සරයෙහි මාලිගාවක් කරවා එහි වාසය කළ බැවින් ඔහු 'දබ්බිමුඛජාතස්සර' යන නමින් ප්‍රකට විය. ඒ විල් තෙරෙහි 'ජෙය්‍යභූමිකිත්ති' නම් විහාරයක් කරවා සිරිසද්ධම්මපාල ස්ථවිරයන් වහන්සේට පූජා කළේය. බොහෝ වූ ගාමවාසී හා ආරණ්‍යවාසී භික්ෂූන් වහන්සේලාට ද උපකාර කළේය. රත්නපුර නගරයෙහි රජ කළ දස දෙනෙකුගෙන් යුත් 'ඤොන්‍යං' රජ පෙළපතෙහි අවසාන රජවරු පස්දෙනා සුදුසු නුසුදුසු බව නොසලකා, ලජ්ජී සහ අලජ්ජී භික්ෂූන් මිශ්‍රව ශාසනයට උපස්ථාන කළහ. එකල ජින ශාසනය අභ්‍යන්තරයෙහි වලාකුළෙන් තොර සඳක් මෙන් අතිශයින් පරිශුද්ධ නොවීය. එසේ වුවද, ලජ්ජී භික්ෂූන් වහන්සේලා තම තමන්ගේ වංශය ආරක්ෂා කරගැනීම පිණිස ධර්මය පිරීමෙන් නොවැළකුණු බැවින්, ලජ්ජී භික්ෂු පරම්පරාව සිඳී නොගියේය. එමෙන්ම අලජ්ජීහු ද තම තමන්ගේ ආචාර්ය පරම්පරාගත සිරිත අනුව හැසුරුණු බැවින්, අලජ්ජී භික්ෂු පරම්පරාව ද සිඳී නොගිය බව දත යුතුය. ඒ රජුගේ කාලයෙහි 'දේවචක්කොභාස' නම් එක්තරා ස්ථවිරයන් වහන්සේ නමක් වැඩ විසූහ. උන්වහන්සේ වේද ශාස්ත්‍රයන්හි කෙළ පැමිණියත්, ත්‍රිපිටකයෙහි දුර්වල වූහ.

กลิยุเค ปน อฏฺฐตึสาธิเก วสฺสสหสฺเส สมฺปตฺเต เวสาขมาสสฺส กาฬปกฺขอฏฺฐมิโต ปฏฺฐาย โลกสงฺเกตวเสน อุปฺปชฺชมานํ ภยํ นิวาเรตุํ นวคุหายํ เตน เทวจกฺโกภาสตฺเถเรน กถิตนิยาเมน ปฐมํ มรมฺมิกภิกฺขู ปฏฺฐานปฺปกรณํ วาจาเปสิ. ตโต ปจฺฉา เชฏฺฐมาสสฺส ชุณฺหปกฺขปาฏิปททิวสโต รามญฺญรฏฺฐวาสิเก ภิกฺขู ปฏฺฐานปฺปกรณํ วาจาเปสิ. มหาฉณญฺจ การาเปสิ. รฏฺฐวาสิโนปิ พหุปูชาสกฺการํ การาเปสิ. ตสฺส กิร รญฺโญ กาเล โปตฺถกํ อฏฺฐิภลฺลิกรุกฺขนิยฺยาเสหิ ปริมฏฺฐํ กตฺวา มโนสิลาย ลิขิตฺวา สุวณฺเณน ลิมฺเปตฺวา ปิฏกํ ปติฏฺฐาเปสิ. ตโต ปฏฺฐาย ยาวชฺชตนา อิทํ โปตฺถกกมฺมํ มรมฺมรฏฺเฐ อกํสูติ.

කලියුග වර්ෂ එක්දහස් තිස් අටක් සපිරුණු කල්හි, වෙසක් මස අව අටවක දින සිට ආරම්භ කොට, ලෝක සම්මුතිය අනුව හටගන්නා වූ භය දුරු කරනු පිණිස, ඒ දේවචක්කොභාස ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් උපදෙස් දුන් පරිදි, නව ගුහාවෙහිදී පළමුව මියන්මාර් භික්ෂූන් ලවා පට්ඨාන ප්‍රකරණය සජ්ඣායනා කරවන ලදී. ඉන්පසුව පොසොන් මස පුර පෑලවිය දින සිට රාමඤ්ඤ දේශවාසී භික්ෂූන් ලවා පට්ඨාන ප්‍රකරණය සජ්ඣායනා කරවන ලදී. මහා පූජෝත්සවයක් ද කරවන ලදී. රටවැසියන් ලවා ද බොහෝ පූජා සත්කාර කරවන ලදී. ඒ රජුගේ කාලයෙහි අට්ඨිභල්ලික වෘක්ෂයන්ගේ මැලියම්වලින් පිරිමැද පදම් කොට, මනෝසීලයෙන් ලියා, රනින් ආලේප කොට ත්‍රිපිටකය ප්‍රතිෂ්ඨාපනය කරන ලදී. එතැන් පටන් අද දක්වාම මියන්මාර් දේශයෙහි මෙම පොත් පත් පිළියෙල කිරීමේ කර්මාන්තය සිදු කරති.

กลิยุเค สฏฺฐาธิเก วสฺสสหสฺเส สมฺปตฺเต (อสฺสยุชมาสสฺส กาฬปกฺขฉฏฺฐมิยํ องฺคารวาเร) ตสฺส ปุตฺโต รชฺชํ กาเรสิ. สิริหาสีหสูรสุธมฺมราชาติ นามลญฺฉมฺปิ ปฏิคฺคณฺหิ. ปิตุ รญฺโญ เคหฏฺฐาเน เจติยํ การาเปสิ. ตสฺส ปน มารเชยฺยรตนนฺติ สมญฺญา อโหสิ. ตสฺส ปน รญฺโญ กาเล สลฺลาวติยา นาม นทิยา ปจฺฉิมภาเค ตุนฺนนามเก คาเม คุณาภิลงฺกาโร นาม เถโร สามเณรานํ คามคฺคเวสนกาเล เอกํสํ อุตฺตราสงฺคํ การาเปตฺวา [Pg.133] สีสเวฐนตาลปตฺตานิ ปน น คณฺหาเปตฺวา ตาลวณฺฏเมว คณฺหาเปสิ. เอโก คโณ หุตฺวา สปริวาเรน สทฺธึ ตุนฺนคาเม นิสีทิ. ตุนฺนคโณติ ตสฺส สมญฺญา อโหสิ. โส ปน เถโร ปาฬิอฏฺฐกถาฏีกาคนฺถนฺตเรสุ อธิปฺปายํ ยถาภูตํ น ชานาติ, อภิธมฺมปิฏกํเยว สิสฺสานํ วาเจตฺวา นิสีทิ.

කලියුග වර්ෂ එක්දහස් හැටක් (1060ක්) සපිරුණු කල්හි (අස්සයුජ මාසයේ අව පක්ෂයේ සවැනි තිථිය වූ අඟහරුවාදා දිනෙක) ඔහුගේ පුත්‍රයා රජකමට පත් විය. හෙතෙම 'සිරි මහාසීහසූරසුධම්මරාජ' යන නාමධේයය ද පිළිගත්තේය. පිය රජතුමාගේ මාලිගය තිබූ භූමියෙහි චෛත්‍යයක් කරවූ අතර, එයට 'මාරජෙය්‍යරතන' යන නාමය ප්‍රසිද්ධ විය. එම රජුගේ කාලයෙහි සල්ලාවතී නම් ගඟේ බටහිර බෑවුමෙහි පිහිටි තුන්න නම් ගමෙහි වැඩ විසූ ගුණාභිලංකාර නම් තෙරනමක්, සාමණේරයන් වහන්සේලා පිණ්ඩපාතය පිණිස ගමට වඩිනා කල්හි සිවුර ඒකාංශව (එක් උරහිසක් වැසෙන සේ) පොරවා, හිස වටා බඳින තල්පත් නොදරවා, තල්වැටක් (වටාපතක්) පමණක් දරන්නට සැලැස්වීය. හෙතෙම වෙනම කණ්ඩායමක් වී තම පිරිවර සමඟ තුන්න ගමෙහි වාසය කළේය. එය 'තුන්න ගණය' යන නමින් ප්‍රසිද්ධ විය. එම තෙරුන් වහන්සේ පාලි, අටුවා, ටීකා සහ වෙනත් ග්‍රන්ථයන්හි සැබෑ අදහස නිවැරදිව නොදැන, අභිධර්ම පිටකය පමණක් ශිෂ්‍යයන්ට උගන්වමින් වාසය කළහ.

ตสฺมิญฺจ กาเล เกตุมตีนคเร นิสินฺนา พทฺธนฺนา พุทฺธงฺกุรตฺเถร จิตฺตตฺเถรา, ทีปยงฺคนคเร อุฬุคาเม นิสินฺโน สุนนฺทตฺเถโร, ตลุปฺปนคเร เชยฺยพหุอนฺธคาเม กลฺยาณตฺเถโรติ อิเม จตฺตาโร เถรา สามเณรานํ คามปฺปเวสนกาเล เอกํสํ อุตฺตราสงฺคํ อการาเปตฺวา สีสเวฐนตาลปตฺตานิ อคฺคณฺหาเปตฺวา จีวรํ ปารุปาเปตฺวา ตาลวณฺฏํ คณฺหาเปตฺวา สกลกคณํ โอวาทํ กตฺวา นิสีทึสุ. เต ปน เถรา ปาฬิอฏฺฐกถาฏีกาคนฺถนฺตเรสุ อธิปฺปายํ ยถาภูภํ ชานึสุ, ตีสุปิ ปิฏเกสุ โกวิทา อเหสุํ. อิจฺเจวํ สิริมหาสีหสูรสุธมฺมรญฺโญ กาเล ปารุปนภิกฺขูหิ นานา หุตฺวา วิรูปํ อาปชฺชิตฺวา เอกํสิกคโณ นาม วิสุํ ภิชฺชิ, ยถา ปน อยมลํ อยโต อุฏฺฐหิตฺวา วิสทิสํ หุตฺวา วิรุทฺธํ โหตีติ. เอวํ ภิชฺชมานาปิ คณา ราชา ปมาโท อนุสฺสุกฺโก หุตฺวา อตฺตโน อตฺตโน รุจิวเสเนว จริตฺวา นิสีทึสุ.

එම කාලයේදීම කේතුමතී නුවර බද්දන්නයෙහි වැඩවිසූ බුද්ධංකුර තෙරණුවෝ සහ චිත්ත තෙරණුවෝ ද, දීපයංග නුවර උළුගමෙහි වැඩවිසූ සුනන්ද තෙරණුවෝ ද, තලුප්ප නුවර ජෙය්‍යබාහුඅන්ධ ගමෙහි වැඩවිසූ කල්‍යාණ තෙරණුවෝ ද යන මේ තෙරුන් වහන්සේලා සිවුනම, සාමණේරයන් වහන්සේලා ගමට වඩිනා කල්හි සිවුර ඒකාංශ නොකරවා, හිස වටා බඳින තල්පත් ද නොදරවා, (දෙඋර වසා) සිවුර පෙරවීම හා තල්වැටක් දැරවීම කරවමින් මුළු සංඝ සමූහයාටම අවවාද දෙමින් වාසය කළහ. එම තෙරුන් වහන්සේලා පාලි, අටුවා, ටීකා හා අනෙකුත් ග්‍රන්ථයන්හි සැබෑ අර්ථය මැනවින් දැන සිටි අතර, ත්‍රිපිටකය පිළිබඳව ද අතිශයින් නිපුණ වූහ. මෙසේ සිරි මහාසීහසූරසුධම්ම රජුගේ කාලයෙහි, (නිවැරදිව) සිවුරු පොරවන භික්ෂූන්ගෙන් වෙන්ව ගොස්, යකඩයෙන් උපන් මලකඩ යකඩයටම හානිකර වන්නාක් මෙන්, විකෘති තත්ත්වයකට පත්ව 'ඒකාංශික ගණය' නමින් වෙනමම කොටසක් වෙන් විය. මෙලෙස භික්ෂූන් වෙන් වී යන කල්හි ද රජතුමා මේ පිළිබඳව උදාසීන හා උනන්දුවක් නොදැක්වූ බැවින් ඔවුහු තම තමන් කැමති පරිදි හැසිරෙමින් වාසය කළහ.

เตสุ จ ทฺวีสุ คเณสุ ปารุปนคเณ เถรา ปาฬิอฏฺฐกถาฏีกาคนฺถนฺตเรสุ นีตตฺถวเสน วุตฺตํ วจนํ นิสฺสาย นิกฺกงฺขา นิทฺโทสาว หุตฺวา นิสีทึสุ. เอกํสิกคเณ ปน เถรา อตฺตโน อตฺตโน วาโท น ปาฬิยํ น จ อฏฺฐกถาสุ เนว ฏีกาสุ นาปิ คนฺถนฺเตเรสุ ทิสฺสติ, อิมมตฺถํ อชานนฺตา อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญนฺติ วตฺวา เกจิ ปน สกสกสิสฺสานํ โอวาทํ อทํสุ. เอวรูปาปิ สิสฺสา โอวาทํ ปฏิคฺคณฺหึสุ.

එම කණ්ඩායම් දෙක අතුරින්, නිවැරදිව සිවුරු පොරවන (පාරුපන) කණ්ඩායමේ තෙරුන් වහන්සේලා පාලි, අටුවා, ටීකා හා වෙනත් ග්‍රන්ථයන්හි ඍජු හා පැහැදිලි අර්ථයෙන් දක්වා ඇති කරුණු ඇසුරින් සැකයෙන් තොරව, නිවැරදිව වාසය කළහ. ඒකාංශික කණ්ඩායමේ තෙරුන් වහන්සේලාගේ මතය වනාහි පාලියෙහි, අටුවාවල, ටීකාවල හෝ වෙනත් කිසිදු ග්‍රන්ථයක දක්නට නොලැබෙන අතර, ඔවුහු මේ සත්‍යය නොදැන "මෙයම සත්‍යය, අන් සියල්ල අසත්‍යය" යි පවසමින් තම තමන්ගේ ශිෂ්‍යයන්ට අවවාද දුන්හ. එම ශිෂ්‍යයෝ ද එබඳු වැරදි අවවාදයන් එලෙසින්ම පිළිගත්හ.

เกจิ ปน ปาฬิยาทีสุ สกวาทสฺส อนาคตภาวํ ญตฺวาเยว [Pg.134] อปริสุทฺธจิตฺตา หุตฺวา สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ภควโต มุขํ อโนโลเกตฺวา สมฺมาสมฺพุทฺธสฺเสว ภควโต คุณํ อนุสฺสริตฺวา สกวาเท อากาเส ปสาริต หตฺโถวิย อปฺปติฏฺฐาโนติ ชานิตฺวาเยว อมฺหากํ วาโท สมฺปตฺตลงฺกสฺส สทฺธมฺมจาริตฺเถรสฺส วํสปฺปภโวติ อนิสฺสายภูภมฺปิ นิสฺสยํ อกํสุ. อภูเตน มหาเถรํ สีลวนฺตํ อพฺภาจิกฺขึสุ. ผฺยสีนามเก คาเม ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิ กตฺถํ อนเปกฺขนฺตสฺส หีนายาวตฺตกสฺส ทุสฺสีลสฺส อุปาสกสฺส ลญฺชํ ทตฺวา อมฺหากํ วาทานุรูปํ เอกํ คนฺถํ กโรหีติ อุยฺโยเชตฺวา อนาคเต อนุภวิยมานทุกฺขโต อภายิตฺวา นิสฺสยํ คเวสึสูติ.

සමහරෙක් වනාහි පාලි ආදි ග්‍රන්ථයන්හි තමන්ගේ මතය සඳහන් වී නොමැති බව මැනවින් දැනගෙනම, කිලිටි වූ සිත් ඇත්තෝ වී, භාග්‍යවත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දේශනාවන් නොසලකා හරිමින්, උන්වහන්සේගේ බුදුගුණ ද මෙනෙහි නොකොට, තමන්ගේ මතය අහසේ දිගු කළ අතක් මෙන් කිසිදු පදනමක් නොමැති එකක් බව දැන දැනම, "අපගේ මතය ලංකාද්වීපයට වැඩම කළ සද්ධම්මචාරී තෙරුන්ගේ පරම්පරාවෙන් පැවත එන්නක්" යැයි පවසමින්, සත්‍ය නොවන දෙයක් වුවද පදනම කරගත්හ. ඔවුහු අසත්‍යයෙන් සිල්වත් මහා තෙරනමකට අපහාස ද කළහ. තවද, ඵ්‍යසී නම් ගමෙහි වෙසෙන, මෙලොව පරලොව යහපත නොසලකන, පිරිහුණු සිල් ඇති දුස්සීල උපාසකයෙකුට අල්ලස් දී, "අපගේ මතයට ගැළපෙන පරිදි ග්‍රන්ථයක් සම්පාදනය කරන්න" යැයි පවසා, මතු අනාගතයෙහි විඳින්නට සිදුවන නිරකාදී දුක්වලට බිය නොවී (තම මතය ස්ථිර කරගැනීම සඳහා) මෙලෙස සාක්ෂි සෙවූහ.

ตสฺมึญฺจ กาเล นิคฺโรธปาฬิสุวณฺณวิหารวาสิตฺเถโร คามวาสีภิกฺขุ คณํ สมิตึ กตฺวา ตสฺส นายโก หุตฺวา สีสเวฐนํ อธาเรนฺตา อมงฺคลภิกฺขู สาสเน มาติฏฺฐนฺตูติ อรญฺญวาสีนํ ภิกฺขูนํ คนฺถํ วิโกเปตฺวา ตโต ตโต ปพฺพเชสุํ. อถ หตฺถิสาลคามสฺส ปุรตฺถิมาย อนุทิสาย เสฏฺฐิตฬากสฺส ทกฺขิณาย อนุทิสาย วิหาเร นิสินฺเน อติเรกปณฺณาสภิกฺขูปิ ปพฺพาเชสฺสามาสิ จินฺเตตฺวา คามวาสีภิกฺขู สนฺนหิตฺวา อคมาสิ. อถ ราชา ตมตฺถํ สุตฺวา คามวาสีคโณปิ เอโก, อรญฺญวาสีคโณปิ เอโก, คามวาสีภิกฺขู อรญฺญวาสีภิกฺขู วิเหเฐสุํ น สกฺกา, สกสกวาทวเสน สกสกฏฺฐาเน นิสีทิ ตพฺพนฺติ ราชเลขนํ เปเสสิ. อถ อรญฺญวาสีภิกฺขู สุขํ วสิตุํ โอกาสํ ลภึสุ.

එම කාලයෙහිදී නිග්‍රෝධපාලි ස්වර්ණ විහාරයෙහි වැඩවිසූ තෙරනමක්, ගාමවාසී භික්ෂූන් රැස් කරවා එහි නායකයා වී, "හිස වටා තල්පත් නොදරන්නා වූ අමංගල භික්ෂූන් ශාසනයෙහි නොසිටිය යුතුය" යි පවසමින්, ආරණ්‍යවාසී භික්ෂූන්ගේ කණ්ඩායම් අවුල් කරමින් එතැනින් එතැනින් පලවා හැරියහ. ඉන්පසු, හත්ථිසාල ගමට නැගෙනහිර දෙසින් හා සෙට්ඨි වැවට දකුණු දෙසින් පිහිටි විහාරයෙහි වැඩවිසූ පනහකට අධික භික්ෂූන් වහන්සේලා ද පලවා හරින්නෙමු යි සිතා ගාමවාසී භික්ෂූහු සන්නද්ධ වී එහි ගියහ. එකල්හි රජතුමා ඒ කරුණ අසා, "ගාමවාසී කණ්ඩායම ද එක් පාර්ශ්වයකි, ආරණ්‍යවාසී කණ්ඩායම ද තවත් පාර්ශ්වයකි. ගාමවාසී භික්ෂූන්ට ආරණ්‍යවාසී භික්ෂූන්ට පීඩා කිරීමට නොහැක. තම තමන්ගේ මතයන්ට අනුව තම තමන්ගේ ස්ථානයන්හි වාසය කළ යුතුය" යනුවෙන් රාජකීය ආඥාවක් (රාජ ලේඛනයක්) යැවීය. ඉන්පසු ආරණ්‍යවාසී භික්ෂූන් වහන්සේලාට සුවසේ වාසය කිරීමට අවස්ථාව ලැබුණි.

กลิยุเค ฉสตฺตตาธิเก วสฺสสหสฺเส สมฺปตฺเต ตสฺส รญฺโญ ปุตฺโต มหาสีหสูรธมฺมราชาธิราชา นาม รชฺชํ กาเรสิ. โสเยว สูรชฺชราชาติ จ เสติภินฺโทติ จ โวหาริยติ.

කලියුග වර්ෂ එක්දහස් හැත්තෑ හයක් (1076ක්) සපිරුණු කල්හි, එම රජුගේ පුත්‍ර වූ 'මහාසීහසූරධම්මරාජාධිරාජ' නමින් රාජ්‍යත්වයට පත් විය. ඔහු 'සූරජ්ජරාජ' සහ 'සෙතිභින්ද' යන නම්වලින් ද හඳුන්වනු ලැබීය.

ตสฺส [Pg.135] รญฺโญ กาเล สุวณฺณยาโนโลกนคามวาสีอุกฺกํสมาลํ นาม เถรํ อนฺโตยุธนายโก เอโก อมจฺโจ อาเนตฺวา รตนปูรนครํ ปตฺวา สุวณฺณกุกฺกุฏาจเล วิหารํ การาเปตฺวา ฐเปสิ.

එම රජතුමාගේ කාලයෙහි, සුවණ්ණයනොලෝකන ගමෙහි වැඩවිසූ උක්කංසමාල නම් තෙරුන් වහන්සේව අභ්‍යන්තර සේනාපති වූ එක් ඇමතියෙකු විසින් කැඳවාගෙන එනු ලැබ, රත්නපුර නගරයට පැමිණ සුවර්ණකුක්කුටාචල (රන් කුකුළු) පර්වතයෙහි විහාරයක් කරවා එහි වඩා හිඳුවනු ලැබීය.

โส ปาฬิอฏฺฐกถาฏีกาคนฺถนฺตเรสุ อติวิย เฉโก. วณฺณโพธนํ นาม ลิขนนยญฺจ อกาสิ. ตสฺส คามสฺส ราชูหิ ทินฺนวเสน เจติยชคฺคนกมฺเม ยุตฺตกุลตฺตา ปน รญฺโญ อาจริยฏฺฐาเน อฏฺฐเปตฺวา อนฺโตยุธนาย กสฺเสว ปูชนตฺถาย นิยฺยาเทสิ. ตสฺสาปิ รญฺโญ กาเล สามเณเรหิ คามปฺปวสนกาเล ปารุเปตฺวา ปวิสิตพฺพนฺติ เอกจฺเจ วทึสุ. เอกจฺเจ ปน เอกํสํ อุตฺตราสงฺคํ กตฺวา ปวิสิตพฺพนฺติ วทึสุ. เอวํ อญฺญมญฺญํ กลหํ อกํสุ.

උන්වහන්සේ පාලි, අටුවා, ටීකා සහ වෙනත් ග්‍රන්ථයන්හි අතිශයින්ම දක්ෂ වූහ. උන්වහන්සේ 'වණ්ණබෝධනය' නමින් ලේඛන ශෛලියක් ද කළහ. රජවරුන් විසින් එම ගම පරිත්‍යාග කර තිබීම නිසා ද, චෛත්‍යය රැකබලා ගැනීමේ කටයුතුවල නිරත පරම්පරාවකට අයත් වූ නිසා ද, රජතුමා උන්වහන්සේව රාජගුරු තනතුරෙහි තබා, අභ්‍යන්තර සේනාපතිවරයාටම පූජා කිරීම පිණිස පවරා දුන්නේය. එම රජුගේ කාලයෙහි ද සාමණේරයන් වහන්සේලා ගමට වඩිනා විට දෙඋර වසා සිවුරු පෙරවා යා යුතුයැයි සමහරු පැවසූහ. තවත් සමහරු සිවුර ඒකාංශ කොට (එක් උරහිසක් වසා) යා යුතුයැයි පැවසූහ. මෙසේ ඔවුහු අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් විවාද (කලහ) කරගත්හ.

ตตฺถ อุกฺกํสมาลานามโก เถโร ปารุปนคเณ ปธาโน หุตฺวา นานาคนฺเถสุ ปารุปนวตฺตเมว อาคตนฺติ ปกาสึสุ. เอกํสิกคเณ ปน ติริยปพฺพตวิหารวาสีมหาเถรา อาจริยปฺปเวณีทสฺสนวเสน ปารุปนวาทํ ปฏิกฺขิปึสุ.

එහිදී උක්කංසමාල නම් තෙරුන් වහන්සේ (දෙඋර වසා) සිවුරු පොරවන කණ්ඩායමේ ප්‍රධානියා වී, විවිධ ග්‍රන්ථයන්හි දෙඋර වසා සිවුරු පෙරවීමේ වතම දක්වා ඇතැයි ප්‍රකාශ කළහ. ඒකාංශික කණ්ඩායමේ වනාහි, තිරියපබ්බත විහාරයෙහි වැඩවිසූ මහා තෙරුන් වහන්සේලා ආචාර්ය පරම්පරාව පෙන්වා දෙමින්, දෙඋර වසා සිවුරු පෙරවීමේ මතය ප්‍රතික්ෂේප කළහ.

อถ ราชา จ ผลิกขจิตวิหารวาสิตฺเถรํ เมฆุจฺจนวิหารวาสิตฺเถรํ สุหตฺถตฺเถรํ พุทฺธงฺกุรตฺเถรญฺจาติ อิเม จตฺตาโร เถเร วินยวินิจฺฉกฏฺฐาเน ฐเปตฺวา ทฺเว ปกฺขา อตฺตโน อตฺตโน วาทํ ทสฺเสนฺตูติ อาห.

ඉන්පසු රජතුමා, ඵලිකඛචිත විහාරයෙහි වැඩවිසූ තෙරුන් වහන්සේ ද, මේඝුච්චන විහාරයෙහි වැඩවිසූ තෙරුන් වහන්සේ ද, සුහත්ථ තෙරුන් වහන්සේ ද, බුද්ධංකුර තෙරුන් වහන්සේ ද යන මේ තෙරුන් වහන්සේලා සිවුනම විනය විනිශ්චය සඳහා පත් කොට, දෙපාර්ශ්වයටම තම තමන්ගේ මතයන් (වාදයන්) ඉදිරිපත් කරන ලෙස නියම කළේය.

เต จ จตฺตาโร เถรา ปาฬิอฏฺฐกถาฏีกาคนฺถนฺตเรสุ อโกวิทา. เตสญฺหิ ฐเปตฺวา ราชวลฺลภมตฺตํ อญฺโญ โกจิ คุณวิเสโส นตฺถิ ราชคุรุภาวตฺถาย, ยถา พฺยคฺฆา รุกฺขคจฺฉลตาทิปฺปฏิจฺฉนฺเน ทุคฺคฏฺฐาเน นิสินฺเน มิเค ขุทฺทกตฺตา ทุพฺพเลปิ คณฺเหตุํ น สกฺโกนฺติ, เอวเมว เต เอกํสิกตฺเถเร [Pg.136] ราชานํ นิสฺสาย ฐิเต คนฺเถสุ อนาคตตฺตา ทุพฺพเลปิ วาทวเสน อภิภวิตุํ น สกฺขึสุ. เตเนว ปรเสนาย พลวตํ ชานิตฺวา นิปจฺจการํ ทสฺเสตฺวา เวรํ สเมตฺวา นิสินฺโน ปณฺฑิตโยโธวิย วาทํ นิฏฺฐํ อปฺปาเปตฺวาเยว ปารุปนคณา นิสีทึสูติ.

ඒ ස්ථවිරවරුන් සිව්දෙනා පාලි, අට්ඨකථා, ටීකා ආදී වෙනත් ග්‍රන්ථයන්හි දක්ෂයෝ නොවූහ. රජුට ප්‍රියවන්තයින් වීම හැර, රාජගුරු තනතුරක් ලැබීමට සුදුසු වෙනත් කිසිදු විශේෂ ගුණයක් ඔවුන් තුළ නොවීය. ගස්, පඳුරු, වැල් ආදියෙන් වැසුණු දුර්ගම ස්ථානයක සිටින මුවන් ප්‍රමාණයෙන් කුඩා හා දුර්වල වුවත්, ව්‍යාඝ්‍රයන්ට උන්ව අල්ලා ගැනීමට නොහැකි වන්නාක් මෙන්, පොත්පත් පිළිබඳ නිපුණත්වයක් නොමැති වීම නිසා දුර්වල වුව ද, රජුගේ රැකවරණය ලබා සිටි ඒ ඒකාංශික (එක් උරයක් පොරවන) ස්ථවිරවරුන්ව වාදයෙන් පරාජය කිරීමට ඔවුන්ට නොහැකි විය. එහෙයින්, සතුරු සේනාවේ ශක්තිය දැන, යටහත් පහත් බව දක්වා, වෛරය සංසිඳුවා ගෙන සිටින ඥානවන්ත සෙබළෙකු මෙන්, පාරුපන (දෙවුර පොරවන) පිරිස වාදය අවසානයකට පත් නොකරම නිහඬව සිටියහ.

กลิยุเค ปน ปญฺจนวุตาธิเก วสฺสสหสฺเส สมฺปตฺเต ตสฺส ปุตฺโต มหาราชาธิปติ นาม รชฺชํ กาเรสิ. ปจฺฉา ปน กาเล เตรสาธิเก สเต วสฺสสหสฺเส จ สมฺปตฺเต รามญฺญรฏฺฐิโน ราชา ตํ อภิภวิตฺวาว อนีตตฺตา ปตฺตหํสาวตีติ ปากฏํ อโหสิ.

කලියුගයෙන් වර්ෂ එක්දහස් අනූපහක් (1095) සම්පූර්ණ වූ කල්හි, ඔහුගේ පුත් වූ ‘මහාරාජාධිපති’ නම් රජු රාජ්‍යය කළේය. පසුව, එක්දහස් එකසිය දහතුනක් (1113) වූ වර්ෂය පැමිණි කල්හි, රාමඤ්ඤ දේශයේ රජු ඔහුව පරදවා (තම යටතට) පත්කර ගත් හෙයින් එය ‘පත්තහංසාවතී’ නමින් ප්‍රසිද්ධ විය.

ตสฺส รญฺโญ กาเล กุขนนคเร ชาลยุตฺต คามโต ญาณวรํ นาม เถรํ อาเนตฺวา อาจริยฏฺฐาเน ฐเปสิ. โส ปน เถโร ปาฬิอฏฺฐกถาฏีกาคนฺถนฺตเรสุ อติวิย เฉโก. สุธมฺมสภายํ ปริยตฺติวาจกานํ โสตารานํ อตฺถาย อภิธมฺมตฺถสงฺคหปฺปกรณสฺส คณฺฐิปทตฺถํ ปฐมํ อกาสิ. ตโต ปจฺฉา อฏฺฐสาลินิยํ คณฺฐิปทตฺถํ สุราวินิจฺฉยญฺจ อกาสิ. ตโต ปจฺฉา เตน รญฺญา ยาจิโต อภิธานปฺปฏีปิกาย อตฺถํ มรมฺมภาสาย โยเชสิ. รญฺโญ นามลญฺฉํ ฉนฺโทลงฺการสทฺทเนตฺติวิทคฺคทณฺฑีพฺยญฺชีนนเยหิ อลงฺกริตฺวา ราชาธิราชนามตฺถปฺปกาสินึ นาม คนฺถมฺปิ อกาสิ.

ඒ රජුගේ කාලයෙහි, කුඛන නුවර ජාලයුත්ත ග්‍රාමයෙන් ‘ඤාණවර’ නම් ස්ථවිරයන් වහන්සේව වැඩම කරවා තම ආචාර්ය තනතුරෙහි තබා ගත්තේය. ඒ ස්ථවිරයන් වහන්සේ පාලි, අට්ඨකථා, ටීකා ආදී ග්‍රන්ථයන්හි අතිශයින්ම දක්ෂ වූහ. උන්වහන්සේ සුධර්මා සභාවෙහි පරියත්ති ධර්මය හදාරන ශ්‍රාවකයන්ගේ ප්‍රයෝජනය සඳහා පළමුවෙන්ම ‘අභිධම්මත්ථසංගහ’ ප්‍රකරණයට ගැටපද විවරණයක් (ගණ්ඨිපදත්ථයක්) කළහ. ඉන්පසුව ‘අට්ඨසාලිනී’ ගැටපදය ද, ‘සුරා විනිශ්චය’ ද කළහ. ඉන්පසු ඒ රජුගේ ආරාධනයෙන් ‘අභිධානප්පදීපිකා’ හි අර්ථය මියන්මාර් (බුරුම) භාෂාවට පරිවර්තනය කළහ. රජුගේ නාම මුද්‍රාව (බිරුද නාමය) ඡන්දස්, අලංකාර, ශබ්දශාස්ත්‍ර හා කාව්‍යාලංකාර නීතිවලින් සරසා ‘රාජාධිරාජනාමත්ථප්පකාසිනී’ නම් ග්‍රන්ථය ද කළහ.

ราชา หตฺถิสาลนามเก เทเส การาปิตเคหํ ภินฺทิตฺวา สตปฺปมาเณ วิหาเร การาเปตฺวา สพฺเพสมฺปิ วิหารานํ กิตฺติเชยฺยวาสฏฺฐาปนนฺติ นามานิ ปญฺญาเปตฺวา ตสฺเสว เถรสฺส อทาสิ. วิหารนาเมเนว จ เถรสฺสาปิ ตํสมญฺญา อโหสิ.

රජතුමා ‘හත්ථිසාල’ නම් ප්‍රදේශයෙහි තිබූ බන්ධනාගාරය කඩා බිඳ දමා, එහි සියයක් පමණ විහාරස්ථාන කරවා, ඒ සියලු විහාරයන්ට ‘කිත්තිජෙය්‍යවාසඨාපන’ ආදී වශයෙන් නම් තබා, ඒ ස්ථවිරයන් වහන්සේටම පූජා කළේය. ඒ විහාරයේ නමින්ම එම ස්ථවිරයන් වහන්සේ ද ප්‍රසිද්ධියට පත් වූහ.

ตสฺมิญฺจ กาเล อกฺยกรญฺโญ ปิตุรญฺโญ จ กาเล เตสํ [Pg.137] ทฺวินฺนํ คณานํ วิวาทวเสน อวิปฺปกตวจนํ ปุน วิวาทสฺส วูปสมนตฺถาย อตฺตโน อตฺตโน วาทํ กถาเปสิ. ปารุปนคเณ โส เถโร ปธาโน หุตฺวา เอกํสิกคเณ ปน ปาสํสตฺเถโร ปธาโน หุตฺวา ยถายุทฺธํ อกาสิ. อถ ราชา อติวิย ราชวลฺลภํ เชยฺยภูมิสุวณฺณวิหารวาสิตฺเถรํ เตสํ วาทสฺส วินิจฺฉินฺทนตฺถาย วินยจเรฏฺฐาเน ฐเปสิ.

එකල, අක්‍ය රජුගේ සහ ඔහුගේ පිය රජුගේ කාලයෙහි ඒ කණ්ඩායම් දෙක අතර පැවති විවාදය හේතුවෙන් විසඳාගත නොහැකි වූ කරුණු, නැවත සංසිඳුවනු පිණිස තම තමන්ගේ මතයන් ඉදිරිපත් කරවීය. එහිදී පාරුපන පාර්ශ්වයෙන් ඒ ස්ථවිරයන් වහන්සේ (ඤාණවර හිමි) ප්‍රධාන වූ අතර, ඒකාංශික පාර්ශ්වයෙන් ‘පාසංස’ ස්ථවිරයන් වහන්සේ ප්‍රධාන වී වාද කළහ. එකල්හි රජු, තමන්ට අතිශයින්ම හිතවත් වූ ‘ජෙය්‍යභූමිසුවණ්ණවිහාර’ වාසී ස්ථවිරයන් වහන්සේව ඔවුන්ගේ විවාදය විනිශ්චය කරනු පිණිස ‘විනයාචාර’ (විනය විනිශ්චයකරු) තනතුරෙහි තැබීය.

กิญฺจาปิ โส ปน เถโร ปาฬิอฏฺฐกถาฏีกาคนฺถนฺตเรสุ โถกํเยว ชานกตฺตา ปริยตฺติโกวิเทสุ อพฺโพหาริโกเยว อโหสิ, ราชวลฺลภตฺตา ปน ราชา ยถาภูตํ อชานิตฺวา วินยธรฏฺฐาเน ฐเปสิ. ยถา ปน อยํ ปุรตฺถิมทิสา, อยํ ปน ปจฺฉิมทิสาภิ เอวมาทินา ทิสาววตฺถานมตฺตํเยว กาตุํ สมตฺถํ นงฺคลโกฏิยา สํวฑฺฒนฺตํ ปริสุํ ราชาคาเร ธมฺมวินิจฺฉกามปจฺจฏฺฐาเน ฐเปติ, เอวเมว ราชา อยํ อีทิโส อยํ อีทิโสติ อชานิตฺวา วินยธรฏฺฐาเน ฐปิตตฺตา โส เชยฺยภูมิสุวณฺณวิหารวาสิตฺเถโร เตสํ ทฺวินฺนํ ปกฺขานํ ทฺวีสุ วาเทสุ อยํ ภูโต อยํ อภูโตติ วตฺตุํ น สกฺกา, อทฺวารฆเร ปวิฏฺฐกาเลวิย ตทา อโหสิ. เสยฺยถาปิ นาม มหิโส อตฺตโน สมีเป ฐตฺวา เทวคีตํ คายิตฺวา เทววีณํ วาเทนฺตสฺส เทวคนฺธพฺพสฺส เวฬุสลากํ ปหรนฺตสฺส จ คามทารกสฺส สทฺเทสุ กิญฺจิ วิเสสํ น ชานาติ, เอวมิทํ สมฺปทํ ทฏฺฐพฺพํ. อถ ราชา มม วิชิเต เยเยภิกฺขู ยํยํอิจฺฉนฺติ, เตเตภิกฺขู ตํตํจริตฺวา ยถากมฺมํ นิสีทนฺตูติ ราชเลขนํ ฐเปสิ. เตสํ วิวาโท ตทา น วูปสมิ.

ඒ ස්ථවිරයන් වහන්සේ පාලි, අට්ඨකථා, ටීකා ආදී ග්‍රන්ථයන් පිළිබඳව ඉතා ස්වල්පයක් පමණක් දැන සිටි හෙයින් ධර්මධරයන් අතර ගණන් ගත නොහැකි කෙනෙක් වුවද, රජුට හිතවත් වූ නිසා රජතුමා සත්‍යය වටහා නොගෙන උන්වහන්සේව විනයධර තනතුරෙහි තැබීය. ‘මේ නැගෙනහිර දිශාවය, මේ බටහිර දිශාවය’ ආදී වශයෙන් දිශා නියම කිරීමට පමණක් සමත් නගුල් කෙළවරින් (ගොවිතැනින්) හැදී වැඩුණු ගැමියෙකු රජමාලිගාවේ ධර්ම විනිශ්චයකරු තනතුරෙහි තබන්නාක් මෙන්, රජු ද ‘මොහු මෙබඳු කෙනෙකි, මොහු මෙබඳු කෙනෙකි’ යි හඳුනා නොගෙන විනයධර තනතුරෙහි තැබූ නිසා, ඒ ජෙය්‍යභූමිසුවණ්ණවිහාරවාසී ස්ථවිරයන් වහන්සේට ඒ පාර්ශ්ව දෙකෙහි වාද දෙකෙන් ‘මේක සත්‍යය, මේක අසත්‍යය’ කියා පැවසීමට නොහැකි විය. එකල එය දොරක් නැති ගෙයකට වැදුණාක් මෙන් විය. මීහරකෙකු තමා අසල සිට දිව්‍ය ගීත ගයමින් දිව්‍ය වීණාව වයන දිව්‍ය ගාන්ධර්වයාගේ ශබ්දයත්, උණ පතුරකින් තලන ගමේ ළමයෙකුගේ ශබ්දයත් අතර කිසිදු වෙනසක් නොහඳුනන්නාක් මෙන්, මේ සිදුවීම ද එසේම දත යුතුය. ඉක්බිති රජතුමා "මාගේ රාජ්‍යයෙහි යම් මහණ කෙනෙක් යමක් කැමති වෙත්ද, ඒ ඒ භික්ෂූහු ඒ ඒ පිළිවෙත් පුරමින් කැමති පරිදි වෙසෙත්වා" යි රාජකීය ආඥාවක් පැනවීය. එකල ඔවුන්ගේ විවාදය සංසිඳුණේ නැත.

อปรภาเค เตรสาธิเก สเต สหสฺเส จ สมฺปตฺเต รตนปูรนครํ วินสฺสิ.

පසු කාලයකදී එක්දහස් එකසිය දහතුනක් (1113) වූ වර්ෂය පැමිණි කල්හි රතනපුර නගරය විනාශ විය.

ตโต ปจฺฉา ทุติเย สํวจฺฉเร รตนสิขนครมาปโก ราชา รามญฺญรฏฺฐินฺทสฺส รญฺโญ เสนํ ยวเขตฺตโต จาตกสกุณํวิย [Pg.138] อตฺตโน ปุญฺญนุภาเวน มรมฺมรฏฺฐโต นีหริตฺวา สกลมฺปิ รามญฺญรฏฺฐํ อตฺตโน หตฺถคตํ กตฺวา รชฺชํ กาเรสิ.

ඉන්පසු දෙවන වර්ෂයෙහිදී, රතනසිඛ නගරය පිහිටුවූ රජතුමා තමාගේ පුණ්‍ය මහිමයෙන්, බාර්ලි කුඹුරකින් චාතක පක්ෂියෙකු පලවා හරින්නාක් මෙන්, රාමඤ්ඤ දේශයේ රජුගේ සේනාව මියන්මාර් (බුරුම) දේශයෙන් පලවා හැර මුළු රාමඤ්ඤ රාජ්‍යයම තම යටතට ගෙන රාජ්‍යය කළේය.

ตสฺมิญฺจ กาเล สกลมรมฺมรฏฺฐวาสีนํ จิตฺตํ ปสาเทสิ, ยถา นาม สูริยาตเปน มิลายนฺตานํ กุมุทานํ อโนตตฺโตทเกน สิญฺจิตฺวา หริตตฺตํ ปาเปติ, เอวเมว รามญฺญรฏฺฐินฺทสฺส เสนาพลาตเปหิ ทุกฺขปฺปตฺตานํ มรมฺมรฏฺฐวาสีนํ คหฏฺฐานญฺเจว ภิกฺขูนญฺจ อตฺตโน ปุญฺญาโนตตฺโตทเกน ฉิญฺจิตฺวา กายิกเจตสิกวเสน ทุวิธมฺปิ สุขํ อุปฺปาเทสิ.

එකල ඒ රජතුමා මුළු මියන්මාර් දේශවාසීන්ගේම සිත් පැහැදවීය. සූර්ය රශ්මියෙන් මැලවී යන නෙළුම් මල් අනවතප්ත විලෙහි ජලයෙන් තෙත් කොට නැවුම් බවට පත් කරන්නාක් මෙන්, රාමඤ්ඤ රජුගේ සේනා බල නැමැති කාෂ්ටක අව්වෙන් පීඩාවට පත් වූ මියන්මාර් දේශවාසී ගිහි පැවිදි සැමට තමාගේ පුණ්‍ය නැමැති අනවතප්ත ජලයෙන් සෙත් සලසා, කායික හා මානසික වශයෙන් දෙවැදෑරුම් සුවයම උදා කළේය.

สกลมรมฺมรฏฺฐวาสิโน จ อยํ อมฺหากํ ราชา โพธิสตฺโตติ โวหารึสุ. อถ เอกสฺมึ มาเส จตูสุ อุโปสถทิวเสสุ ภิกฺขุสงฺฆํ นิมนฺเตตฺวา อนฺเตปุเร ปเวเสตฺวา ปิณฺฑปาเตน โภเชสิ. ราโชโรธามจฺเจหิ สทฺธึ อุโปสถํ อุปวสิ. สพฺเพสมฺปิ ราโชโรธามจฺจานํ คุณตฺตยปาฐํ สห อตฺถโยชนานเยน วาจคฺคตํ การาเปสิ.

මුළු මියන්මාර් දේශවාසීහු ද "අපගේ මේ රජතුමා බෝධිසත්ත්වවරයෙකි" යි ව්‍යවහාර කළහ. ඉක්බිති රජතුමා මසකට යෙදෙන සිල් පොහෝ දින සතරෙහිම භික්ෂූන් වහන්සේලාට ආරාධනා කොට, අන්තඃපුරයට වැඩම කරවා පිණ්ඩපාතයෙන් පූජා කළේය. අන්තඃපුර ස්ත්‍රීන් හා ඇමතිවරුන් සමඟ එක්ව පෙහෙවස් (උපෝසථ ශීලය) රැක්කේය. සියලුම අන්තඃපුර ස්ත්‍රීන්ට හා ඇමතිවරුන්ට තෙරුවන් ගුණ පාඨය, අර්ථය සහිතව කටපාඩම් කරවීය.

อถ เพลุวคามวาสียสตฺเถรํ อเนตฺวา อตฺตโน อาจริยฏฺฐาเน ฐเปสิ. มหาอตุลยสธมฺมราชคุรูติ นามลญฺฉมฺปิ อทาสิ. ตโต ปฏฺฐาย ปน อตุลตฺเถโรติ นาเมน ปากโฏ อโหสิ. ตสฺมิญฺจ กาเล ปารุปนคณปกฺขาปลิณคามวาสีสุชาตตฺเถราทโย สามเณรานํ คามปฺปเวสนกาเล จีวรํ ปารุปิตฺวา ปวิสิตพฺพนฺติ อกฺขรํ ลิขิตฺวา รญฺโญ สนฺติกํ สนฺเทสปณฺณํ ปเวเสติ.

ඉන්පසු බෙලුවගාමවාසී ‘යස’ ස්ථවිරයන් වහන්සේ වැඩම කරවා තමාගේ ආචාර්ය තනතුරෙහි තබා ගත්තේය. උන්වහන්සේට ‘මහාඅතුලයසධම්මරාජගුරු’ යන බිරුදු නාමය ද පිරිනැමීය. එතැන් පටන් උන්වහන්සේ ‘අතුල ස්ථවිර’ යන නමින් ප්‍රසිද්ධ වූහ. එකල පාරුපන පාර්ශ්වයට අයත්, පලිණගාමවාසී ‘සුජාත’ ස්ථවිරයන් වහන්සේ ඇතුළු පිරිස, සාමණේරයන් වහන්සේලා ගමට වඩිනා කල සිවුර (දෙවුර) පොරවා වැඩම කළ යුතු බවට ලියවිල්ලක් ලියා රජතුමා වෙත සන්දේශයක් ඉදිරිපත් කළහ.

อถ เอกํสิกคณปกฺขาปิ อตุลตฺเถราทโย ปุพฺเพสํ ราชูนํ กาเล อธิกรณํ วูปสมิ, อิทานิ วูปสมิตกมฺมํ ปุน น อุปฺปาเทตพฺพนฺติ เลขนํ ลิขิตฺวา รญฺโญ สนฺติกํ เปเสสิ.

එකල්හි ඒකාංශික පාර්ශ්වයට අයත් අතුල ස්ථවිරයන් වහන්සේ ඇතුළු පිරිස ද "පෙර රජවරුන්ගේ කාලයේදී මෙම අධිකරණය (විවාදය) සංසිඳුවන ලදී, එබැවින් සංසිඳුවන ලද එම කරුණ නැවත ඇති නොකළ යුතුය" කියා ලියවිල්ලක් ලියා රජතුමා වෙත යැවූහ.

อถ ราชา ทฺวินฺนํ ปกฺขานํ สกสกวาทํ กเถตุกาโมปิ [Pg.139] อิทานิ ราชปฺปฏิสํยุตฺตํ กมฺมํ พหุ อตฺถิ, ติฏฺฐสุ ตาว สาสนปฺปฏิสํยุตฺตํ กมฺมํ, ราชปฺปฏิสํยุตฺตเมว กมฺมํ ปฐมํ อารภิสฺสามิ, ปจฺฉา สาสนปฺปฏิสํยุตฺตํ กมฺมํ กริสฺสามีติ ราชเลขนํ ฐเปสิ. อปรภาเค ปน ราชา เอวํ อาณํ ฐเปสิ,-อิทานิ มม วิชิเต สพฺเพปิ ภิกฺขู มม อาจริยสฺส มตึ อนุวตฺติตฺวา จรนฺตูติ.

එකල රජතුමා දෙපාර්ශවයේම තම තමන්ගේ මතයන් සාකච්ඡා කිරීමට කැමැත්තෙන් සිටියද, "දැන් රාජ්‍ය පාලනයට සම්බන්ධ වැඩ කටයුතු බොහෝ ඇත, එබැවින් ශාසනික කටයුතු පසුවට තිබේවා, මම පළමුව රාජ්‍ය කටයුතු ආරම්භ කර, පසුව ශාසනික කටයුතු කරන්නෙමි" යි සිතා රාජකීය ලේඛනය පසෙක තැබුවේය. පසුව රජතුමා මෙසේ අණක් පැනවීය: "දැන් මාගේ රාජ්‍යයෙහි සිටින සියලුම භික්ෂූන් වහන්සේලා මාගේ ආචාර්යවරයාගේ මතයට අනුකූලව හැසිරෙත්වා" යන්නයි.

อถ ปารุปนคณภิกฺขูปิ เอกํสิกคณํ อนุวตฺเตสุํ รญฺโญ อาณาวเสน. สหสฺโสโรธคาเม ปน ทฺเว มหาเถรา อตฺตโน ปริสํ ปารุปนวเสเนว คามปฺปเวสนวตฺตํ ปริปูริตพฺพนฺติ โอวทิตฺวา นิสีทึสุ.

එකල පාරුපන (දෙඋර පොරවන) පාර්ශවයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාද රජුගේ අණ පරිදි ඒකංශික (තනි උර පොරවන) පාර්ශවය අනුගමනය කළහ. නමුත් සහස්සොරෝධ ග්‍රාමයේ වැඩසිටි මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා දෙනමක්, "දෙඋර පොරවාම ගමට පිවිසීමේ වත්පිළිවෙත් සම්පූර්ණ කළ යුතුය" යි තම පිරිසට අවවාද කරමින් එහිම වැඩසිටියහ.

ตทา รญฺโญ อาจริโย ยสตฺเถโร ตมตฺถํ สุตฺวาเต ปกฺโกสาเปสิ. เต จ อาคนฺตฺวา นครํ สมฺปตฺตกาเล เอโก อุปาสโก ปสนฺโน หุตฺวา เตสํ เถรานํ ปิณฺฑปาเตน อุปฏฺฐหิ. อถ อตุลตฺเถโร เต มหาเถเร ทูรฏฺฐานโต วาลุกํ อาเนตฺวา ตสฺส อุปาสกสฺส เคหสมีเป โอกิราเปสิ. อิทํ วินยธมฺมสฺส อนนุโลมวเสน จรนฺตานํ ทณฺฑกมฺมนฺติ โกลาหลมฺปิ อุปฺปาเทสิ. อถ เตสํ วาลุกํ อาหรนฺตานํเยว อญฺญมญฺญํ สลฺลเปสุํ,-อิทานิ ภนฺเต วินยธมฺมานุโลมวเสน อาจรนฺตานํ อมฺหากํ อีทิสํ กมฺมํ อสารุปฺปํ, อโห อจฺฉริยธมฺโม โลโกติ เอโก เถโร อาห. อถ ปน เอโก เถโร เอวมาห,-อิทานิ อาวุโส โลกปาลา เทวา อีทิสํ อธมฺมกมฺมํ ทิสฺวาเยว อชฺฌุเปกฺขิตฺวา อปฺโปสฺสุกา นิสีทิตุํ น สกฺกา, อิทานิ โลกปาลา เทวา ปมชฺชิตฺวา นิสีทนฺติ มญฺเญติ.

එකල රජුගේ ආචාර්ය වූ යස ස්ථවිරයන් වහන්සේ ඒ බව අසා, ඔවුන් කැඳවූහ. ඔවුන් පැමිණ නගරයට ළඟා වූ කල, එක්තරා උපාසකයෙක් පැහැදී ඒ තෙරණුවරුන්ට පිණ්ඩපාතයෙන් උපස්ථාන කළේය. එකල අතුල තෙරණුවෝ, "මෙය විනය ධර්මයට අනුකූල නොවන පරිදි හැසිරෙන්නන්ට දෙන දණ්ඩකර්මයකි" යි කියමින් ඝෝෂාවක්ද කොට, එම මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා ලවා දුර බැහැරින් වැලි ගෙන්වා එම උපාසකයාගේ නිවස අසල හැලවූහ. මෙසේ වැලි රැගෙන යන අතරතුර ඔවුහු ඔවුනොවුන් අතර මෙසේ කතා කරගත්හ: "ස්වාමීනී, විනය ධර්මයට අනුකූලව හැසිරෙන අපට මෙවැනි ක්‍රියාවක් නුසුදුසුය. අහෝ! ලෝකයෙහි කෙතරම් පුදුම සහගත දෙයක්ද!" කියා එක් ස්ථවිරනමක් පැවසූහ. එවිට අනෙක් ස්ථවිරනම මෙසේ පැවසූහ: "ඇවැත්නි, ලෝකපාලක දෙවිවරුන් මෙවැනි අධර්ම ක්‍රියාවක් දැක නොදැක්කා සේ උපේක්ෂාවෙන්, උදාසීනව සිටිය නොහැකිය. දැන් ලෝකපාලක දෙවිවරුන් ප්‍රමාද වී සිටිනවා විය යුතුයැයි සිතමි."

ตสฺมึเยว ขเณ เวเคน เมโฆ อุฏฺฐหิตฺวา อตุลตฺเถรสฺส วิหาเร ราชเคเห จ เอกกฺขเณ อสนิโย นิปตึสุ. เอวํ สมาโนปิ โส เถโร อติมานถทฺธตาย สตึ น ลภิ.

ඒ ක්ෂණයෙහිම වේගයෙන් වැසි වලාකුළු නැඟී අවුත්, අතුල තෙරුන්ගේ විහාරයටත්, රජමාලිගාවටත් එකම මොහොතක හෙණ වැදුණි. එසේ වුවද, ඒ තෙරණුවෝ දැඩි මානයෙන් හා මුරණ්ඩුකමින් යුක්ත වූ නිසා සිහියක් නොලදහ.

ปุน [Pg.140] ราชา อิทานิ มม วิชิเต สพฺเพปิ ภิกฺขู มม อาจริยสฺส มตึ อนุวตฺตนฺติ วา มา วาติ อมจฺเจ ปุจฺฉิ. อมจฺจาปิ เอวํ รญฺโญ อาโรเจสุํ,-อิทานิ มหาราช กุขนนคเร นีปคาเม นิสินฺโน เอโก มหาเถโร มุนินฺทโฆโส นาม อตฺถิ, โส ปารุปนวเสน อตฺตโน ปริสํ โอวาเทตฺวา พหุคุณํ อุปฺปาเทตฺวา นิสีทตีติ.

නැවතත් රජතුමා, "දැන් මාගේ රාජ්‍යයේ සියලුම භික්ෂූන් වහන්සේලා මාගේ ආචාර්යවරයාගේ මතය අනුගමනය කරන්නේද නැද්ද?" කියා ඇමතිවරුන්ගෙන් ඇසීය. ඇමතිවරුද රජුට මෙසේ සැළ කළහ: "මහරජතුමනි, දැන් කුඛන නගරයේ නීප ග්‍රාමයෙහි වැඩවසන 'මුනින්දඝෝෂ' නම් එක් මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේනමක් ඇත. උන්වහන්සේ දෙඋර පොරවන ශාසනික වතින් යුතුව තම පිරිසට අවවාද කරමින්, බොහෝ ගුණධර්ම ඇති කරවමින් එහි වැඩවසති."

อถ ราชา เอวมาห,-ตํ ปกฺโกเสตฺวา สุธมฺมสสายํ มหาเถเร สนฺนิปาภาเปตฺวา ตสฺส เถรสฺส วินย ปณฺณตฺตึ ยถาภูตํ อชานนฺตสฺส ยถาภูตํ สภาวํ ทสฺเสตฺวา โอวาเทนฺตูติ.

එකල රජතුමා මෙසේ පැවසීය: "උන්වහන්සේ කැඳවා, සුධර්මා සභාවෙහි මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා රැස් කරවා, විනය පැනවීම් නිවැරදිව නොදන්නා ඒ තෙරුන්ට සැබෑ තත්ත්වය පෙන්වා දී අවවාද කරත්වා."

อถ อมจฺจา ตถา อกํสุ. มหาเถรา จ สุธมฺมสสฺสยํ สนฺนิปติตฺวา ตํ ปกฺโกเสตฺวา โอวทึสุ. เตสุ ปน มหาเถเรสุ เอโก เถโร ภูปาลสฺส สงฺฆรญฺโญ จ มุขํ โอโลเกตฺวา ภควโต ปน สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส มุขํ อโนโลเกตฺวา มุนินฺทโฆสตฺเถรํ เอวมาห,- อิทานิ อาวุโส อิมสฺมึ มรมฺมรฏฺเฐ สพฺเพปิ ภิกฺขู ภูปาลสฺส สงฺฆสฺส รญฺโญ จ อาณํ อนุวตฺติตฺวา เอกํสิกาเยว อเหสุํ, ตฺวํเยว เอโก สทฺธึ ปริสาย ปารุปนวตฺถํ จริตฺวา นิสีทสิ, กสฺมา ปน ตฺวํ มานถทฺโธ หุตฺวา อีทิสํ อนาจารํ อวิชหิตฺวา ติฏฺฐสีติ.

එකල ඇමතිවරු එසේ කළහ. මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලාද සුධර්මා සභාවට රැස්වී, උන්වහන්සේ කැඳවා අවවාද කළහ. ඒ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා අතරින් එක් තෙරනමක්, රජුගේ සහ සංඝරාජයාගේ මුහුණ බලා, භාග්‍යවත් වූ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ මුහුණ නොබලා, මුනින්දඝෝෂ තෙරුන්ට මෙසේ පැවසූහ: "ඇවැත්නි, දැන් මේ මරම්ම දේශයෙහි (බුරුම රටෙහි) සියලුම භික්ෂූන් වහන්සේලා රජුගේ සහ සංඝරාජයාගේ අණට එකඟව ඒකංශික (තනි උර පොරවන අය) වී සිටිති. ඔබ පමණක් පිරිස සමඟ දෙඋර පොරවන වත්පිළිවෙත් රකිමින් වෙසෙන්නෙහිය. ඔබ කුමක් හෙයින් මානයෙන් දැඩිව මෙවැනි අනාචාරයක් (නොමනා හැසිරීමක්) අත් නොහැර සිටින්නෙහිද?"

อถ มุนินฺทโฆสตฺเถโร ตสฺส เถรสฺส มุขํ อุชุกํ โอโลเกตฺวา เอวมาห,- ตฺวํ ลชฺชีเปสโล สิกฺขากาโมติ ปุพฺเพ มยา สุตปุพฺโพ, อีทิโส ปน ปุคฺคโล อีทิสํ วจนํ วตฺตุนํ ยุตฺโต,อีทิสสฺส หิ ปุคฺคลสฺส อีทิสํ วจนํ อสฺสารุปฺปํ, สเจ ตฺวํ อยํ อปฺปปุญฺโญ นิตฺเตโช อนาโถติ มํ มญฺญิตฺวา อคารววเสน วตฺตุํ อิจฺเฉยฺยาสิ, เอวํ สนฺเตปิ มมาจริยสฺส มุขํ โอโลเกตฺวา มมาจริยสฺส คุณํ ชานิตฺวา ตสฺส สิสฺโสยนฺติ อนุสฺสริตฺวา อีทิสํ วจนํ อธมฺมิกํ วตฺตุํ น สกฺกาติ.

එකල මුනින්දඝෝෂ තෙරණුවෝ ඒ තෙරුන්ගේ මුහුණ කෙලින්ම බලා මෙසේ පැවසූහ: "ඔබ ලජ්ජාශීලී, සිල්වත්, ශික්ෂාකාමී කෙනෙකු බව මා පෙර අසා තිබුණි. එවැනි පුද්ගලයෙකු මෙවැනි වචනයක් කීම සුදුසුද? මෙවැනි පුද්ගලයෙකුට මෙවැනි වචනයක් අතිශයින්ම නුසුදුසුය. ඉදින් ඔබ මා පින් මද, තේජස් නැති, අසරණ කෙනෙකු යැයි සිතා අගෞරවයෙන් මෙසේ පැවසීමට කැමති වුවද, මාගේ ආචාර්යවරයාගේ මුහුණ බලා, මාගේ ආචාර්යවරයාගේ ගුණ දැන, 'මම උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා වෙමි' යි සිහිපත් කරමින් මෙවැනි අධාර්මික වචනයක් පැවසීමට ඔබට නොහැකිය."

อถ [Pg.141] โส เถโร ตํ ปุจฺฉิ,-โก ปน ตวาจริโยติ. อถ สุขมฺมสภายํ ฐปิตํ พุทฺธรูปํ วทฺทิตฺวา อยํ มมาจริโยติ อาห. มมาสริโยติ วตฺวา ปน ภิกฺขุสงฺฆมชฺเฌ อุฏฺฐหิตฺวา เอกํสํ อุตฺตราสงฺคํ กตฺวา อุกฺกุฏิกํ นิสีทิตฺวา อญฺชลึ ปคฺคเหตฺวา อหํ ภนฺเต ยาว ชีวิตปริโยสานา มม ชีวิตํเยว ปริจฺจชิสฺสามิ, ภควโต ปนติ โลกคฺคสฺส สิกฺขาปทํ น วิชหิสฺสามีติ อาโรเจสิ.

එකල ඒ තෙරණුවෝ උන්වහන්සේගෙන්, "ඔබගේ ආචාර්යවරයා කවුද?" කියා ඇසූහ. එවිට සුධර්මා සභාවේ තැන්පත් කර තිබූ බුද්ධ ප්‍රතිමා වහන්සේ වැඳ, "මේ මාගේ ආචාර්යවරයාණෝය" යි පැවසූහ. "මාගේ ආචාර්යවරයාණෝය" යි පවසා, භික්ෂූන් වහන්සේලා මැද නැඟී සිට, සිවුර ඒකාංශ කර පොරවාගෙන, දණ නමා හිඳගෙන, දොහොත් මුදුන් දී වැඳ මෙසේ සැළ කළහ: "ස්වාමීනී, මම ජීවිතාන්තය දක්වා මාගේ ජීවිතය වුවද පරිත්‍යාග කරමි. එහෙත් ලෝකාග්‍ර වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශික්ෂාපදයක් නම් කිසිසේත් අත් නොහරිමි."

อถ ราชา ตมตฺถํ สุตฺวา มานถทฺโธ เอโส มม วิชิเต นิสีทาเปตุํ วฏฺฏติ, รฏฺฐนฺตรํ ปพฺพาเชตพฺโพติ ราชาณาย รฏฺฐนฺตรํ เปเสสิ.

එකල රජතුමා ඒ බව අසා, "මානයෙන් මුරණ්ඩු වූ මොහු මාගේ රාජ්‍යයෙහි රැඳවීමට සුදුසු නැත, වෙනත් රටකට (පළාතකට) පිටුවහල් කළ යුතුය" යි පවසා, රාජකීය අණින් උන්වහන්සේව වෙනත් රටකට පිටුවහල් කළේය.

ราชปุริสา จ ตํ ปกฺโกเสตฺวา รฏฺฐนฺตรํ อาเนสิ. พหงฺคํ นาม เทสํ ปตฺวา พหงฺคนายโก ปุริโส ราชปุริสานํ ลญฺชํ ทตฺวา เอวมาห,- อยํ ปน โภนฺโต มรมฺมรฏฺฐสฺส ปริยนฺตปฺปเทโส, อิเธว ฐเปตฺวา ตุมฺเห นิวตฺตถาติ.

රාජපුරුෂයෝද උන්වහන්සේ කැඳවාගෙන වෙනත් පළාතකට ගියහ. 'බහංග' නම් දේශයට පැමිණි කල, බහංග දේශයේ නායකයා රාජපුරුෂයන්ට අල්ලස් දී මෙසේ පැවසීය: "පින්වතුනි, මෙය බුරුම රටේ සීමාන්ත ප්‍රදේශයයි. උන්වහන්සේව මෙහිම නතර කර ඔබලා ආපසු හැරී යන්න."

ราช ปุริสาปิ ลญฺชํ คเหตฺวา ตตฺเถว ฐเปตฺวา นิวตฺตึสุ. เถโรปิ จตูหิ ทิสาหิ อาคตานํ ภิกฺขุสามเณรานํ ปารุปนวเสน โอวาทํ ทตฺวา ปริยตฺตึ วาเจตฺวา ตตฺถ นิสีทิ. อภิธมฺมตฺถสงฺคหคนฺถสฺส อตฺถโยชนมฺปิ มรมฺมภาสาย อกาสิ.

රාජපුරුෂයෝද අල්ලස ගෙන උන්වහන්සේව එහිම නතර කර ආපසු හැරී ගියහ. තෙරුන් වහන්සේද සිව්දෙසින් පැමිණි භික්ෂූන් වහන්සේලාට සහ සාමණේරයන් වහන්සේලාට දෙඋර පොරවා හැසිරීම පිළිබඳව අවවාද දෙමින්, පර්යාප්ති ධර්මය උගන්වමින් එහි වැඩසිටියහ. තවද උන්වහන්සේ අභිධර්මාර්ථ සංග්‍රහ ග්‍රන්ථයට බුරුම භාෂාවෙන් අර්ථ සන්නයක්ද (අත්ථයෝජනාවක්) කළහ.

อปรภาเค ราชา ตมตฺถํ สุตฺวา อิทานิ โส เถโร มม วิชิตปริยนฺเตเยว นิสีทิตฺวา อมฺเหหิ อนิจฺฉิตํ นิวาริตํ กมฺมํ กตฺวา นิสีทิ, ตํ ปกฺโกสถาติ อาห.

පසුව රජතුමා ඒ බව අසා, "දැන් ඒ තෙරණුවෝ මාගේ රාජ්‍ය සීමාවෙහිම රැඳී සිටිමින්, අප අකමැති වූත් තහනම් කළාවූත් ක්‍රියාවන් කරමින් වෙසෙති. උන්වහන්සේව කැඳවාගෙන එන්න" යි පැවසීය.

ราชทูตา จ ตตฺถ คนฺตฺวา ปกฺโกสึสุ. เถโร จ อิทานิ มํ ราชา มาเรตุกาโมติ มญฺญิตฺวา สิกฺขํ ปจฺจกฺขิตฺวา คิหิวตฺถํ นิวาเสตฺวา เตหิ สทฺธึ อาคจฺฉิ. นครํ ปน อาคนฺตฺวา ปตฺตกาเล รญฺโญ สนฺติกํ อาเนสิ.

රාජදූතයෝද එහි ගොස් උන්වහන්සේව කැඳවූහ. තෙරුන් වහන්සේද, "දැන් රජු මාව මැරීමට කැමතිව සිටී" යැයි සිතා, උපසම්පදාව (ශික්ෂාව) ප්‍රතික්ෂේප කර සිවුරු හැර ගිහි ඇඳුම් ඇඳගෙන ඔවුන් සමඟ පැමිණියහ. නගරයට පැමිණි පසු ඔවුන් උන්වහන්සේව රජු ඉදිරියට පමුණුවන ලදහ.

อถ ราชา เอวมาห,-ตฺวํ ภิกฺขุ หุตฺวา คณํ วฑฺฒาเปตฺวา นิสีทสีติ มยา สุตํ, กสฺมา ปนิทานิ คิหิ ภวสีติ. สเจ [Pg.142] ตฺวํ มหาราช มํ มาเรตุกาโม ปกฺโกเสยฺยาสิ, เอวํ สติ ยทิ สิกฺขํ อปฺปจฺจกฺขาย ฐิตํ มํ มาเรยฺยาสิ, ตว ภาริยํ กมฺมํ ภวิสฺสตีติ มนสิกริตฺวา ตว กมฺมสฺส อภาริยตฺถาย สิกฺขํ ปจฺจกฺขิตฺวา อาคโตมฺหิ, สเจ มํ มาเรตุกาโมสิ, มาเรหีหิ. ราชา จ ตํ พนฺธนาคาเร ฐเปตฺวา สฺยามรฏฺฐํ ยุชฺฌนตฺถายคจฺฉิ. ยชฺฌนตฺถาย ปน คนฺตฺวา ปจฺจาคตกาเล อนฺตรามคฺเคว ทิวงฺคโต อโหสีติ.

එකල්හි රජු මෙසේ පැවසීය: "ඔබ භික්ෂුවක්ව සිටිමින්, පිරිවර වර්ධනය කරමින් වැඩසිටි බව මට අසන්නට ලැබුණි. එසේ නම්, දැන් කුමන කරුණක් නිසා ගිහියෙකු වූයෙහිද?" "මහාරාජයිනි, ඉදින් ඔබ මා මරනු කැමැත්තෙන් කැඳවූයේ නම්, එසේ තිබියදී මා සිල් නොහැර (භික්ෂු භාවයේ) සිටියදීම ඔබ මා මැරුවේ නම්, එය ඔබට බලවත් අකුසල් කර්මයක් වනු ඇතැයි සිතා, ඔබගේ එම කර්මය සැහැල්ලු කරනු පිණිස මම සිල් හැර (ගිහි වී) පැමිණියෙමි. ඉදින් ඔබ මා මරනු කැමති නම්, මරා දමන්න." එවිට රජු ඔහුව සිරගෙයි ලා, යුද්ධ කිරීම පිණිස සියම් දේශයට ගියේය. යුද්ධය පිණිස ගොස් ආපසු එන අතරමඟදී (ඒ රජතුමා) කළුරිය කළේය.

กลิยุเค ปน ทฺวาวีสาธิเก วสฺสสเต สหสฺเส จ สมฺปตฺเต ตสฺส เชฏฺฐปุตฺโต สิริปวรมหาธมฺมราชา นาม รชฺชํ กาเรสิ. รตนสิขนครโต สงฺกเมตฺวา เชยฺยปุรํ ทุติยํ มาปิตตฺตา เชยฺยปุรมาเปโก ราชาติปิ ตสฺส สมญฺญา อโหสิ. ตสฺมิญฺจ กาเล มหาปพฺพตพฺภนฺตรนครวาสึ ญาณตฺเถรํ อาเนตฺวา อาจริยฏฺฐาเน ฐเปสิ. โสกิร เถโร คมฺภีรปญฺโญ เอกสฺมึ ทิวเส นว วา ทส วา ภาณวาเร วาจุคฺคตํ กาตุํ สมตฺโถ อโหสิ. อภินโวปสมฺปนฺนกาเลเยว ปทวิภาคคนฺถํ นฺยาสสํ วณฺณนํ ยมกสํวณฺณนํ มหาปฏฺฐานสํวณฺณนญฺจ มรมฺมภาสาย อกาสิ. ราชา มหาภูมิรมฺมณิยวิหารํ นาม การาเปตฺวา ตสฺเสว อทาสิ. ญาณาลงฺการมหาธมฺมราชคุรู ติปิ นามลญฺฉํ อทาสิ.

කලියුග වර්ෂ එක්දහස් එකසිය විසිදෙකක් (1122) සපිරුණු කල්හි, ඔහුගේ වැඩිමහල් පුත්‍ර වූ සිරිපවරමහාධම්මරාජා නමැති රජතුමා රාජ්‍යය කළේය. රතනසිඛ නගරයෙන් සංක්‍රමණය වී ජෙය්‍යපුර නගරය දෙවන වරටත් නිර්මාණය කළ හෙයින්, ඔහුට "ජෙය්‍යපුර නිර්මාතෘ රජු" යන නාමයද ව්‍යවහාර විය. ඒ කාලයෙහි රජතුමා මහාපබ්බතබ්භන්තර නගරයෙහි වැසි ඤාණ තෙරණුවන් වැඩම කරවා තමාගේ ආචාර්ය තනතුරෙහි තැබීය. ඒ තෙරුන් වහන්සේ ගැඹුරු ප්‍රඥාවකින් යුක්ත වූ අතර, එක් දිනකදී භාණවාර නවයක් හෝ දහයක් කටපාඩම් කිරීමට සමත් වූහ. උන්වහන්සේ උපසම්පදා වූ අලුතෙහිම පදවිභාග ග්‍රන්ථය, න්‍යාසසංවර්ණනාව, යමකසංවර්ණනාව සහ මහාපට්ඨානසංවර්ණනාව යන ග්‍රන්ථ මියන්මාර් (බුරුම) භාෂාවෙන් සම්පාදනය කළහ. රජතුමා "මහාභූමිරමණීය" නමින් විහාරයක් කරවා උන්වහන්සේටම පූජා කළේය. තවද උන්වහන්සේට "ඤාණාලංකාරමහාධම්මරාජගුරු" යන නාමෝපාධියද පිරිනැමීය.

ตสฺมิญฺจ กาเล ปารุปนคเณ เถรา เอวํ จินฺเตสุํ,- อิทานิ ปน อมฺหากํ ปกฺขิโก เถโร รญฺโญ อาจริโย อโหสิ, อิทานิ มยํ ปติฏฺฐานํ ลภามาติ. เอวํ ปน จินฺเตตฺวา สามเณรานํ คามปฺปเวสนกาเล จีวรํ ปารุเปตฺวา ปวิสิตพฺพนฺติ สนฺเทสปณฺณํ รญฺโญ สนฺติกํ ปเวเสสิ. อถ อตุลตฺเถโร ปุพฺเพ วุตฺตนเยน วูปสมิตํ กมฺมมิทนฺติ สนฺเทสปณฺณํ รญฺโญ สนฺติกํ ปเวเสสิ. เตเนว อญฺญมญฺญํ ปฏิวจนวเสน ทสฺเสตุํ โอกาสํ น ลภึสูติ.

ඒ කාලයෙහි පාරුපන නිකායේ (දෙඋර පොරවන පාර්ශ්වයේ) තෙරුන් වහන්සේලා මෙසේ සිතූහ: "දැන් අපගේ පාර්ශ්වයේ තෙරුන් වහන්සේ රජුගේ ආචාර්යවරයා වී සිටිති. එබැවින් දැන් අපට පිළිසරණක් (අනුග්‍රහයක්) ලැබෙන්නේය." මෙසේ සිතා, "සාමණේරයන් වහන්සේලා ගමට වඩිනා කල්හි සිබුර (දෙඋර) පොරවා වැඩිය යුතුය" යනුවෙන් ලියූ සන්දේශ පත්‍රයක් රජු වෙත යැවූහ. එවිට අතුල තෙරුන් වහන්සේ "මෙම කරුණ පෙර කියන ලද ක්‍රමයට සංසිඳුවන ලද කාරණයක්" යැයි සන්දේශ පත්‍රයක් රජු වෙත යැවූහ. ඒ හේතුවෙන් දෙපාර්ශ්වයටම ඔවුනොවුන් අතර ප්‍රතිවචන දක්වන්නට අවස්ථාවක් නොලැබුණි.

ตโต ปจฺฉา กลิยุเค ปญฺจวีสวสฺสาธิเก สเต สหสฺเส [Pg.143] จ สมฺปตฺเต ตสฺส รญฺโญ สิริปวรสุธมฺมมหาราชินฺทาธิปติ นาม รชฺชํ กาเรสิ. รตนปูรํ ปน ตติยํ มาปกตฺตา รตนปูรมาปโกติ เอกสฺส ปน ฉทฺทนฺตนาคราชสฺส สามิภูตตฺตา เสติภินฺโทติ จ สมญฺญา อโหสิ. จรจฺจ คามวาสีจนฺทาวรํ นาม เถรํ อาเนตฺวา อตฺตโน อาจริยฏฺฐาเน ฐเปสิ. สูมิกิตฺติอตุลํ นาม วิหารํ การาเปตฺวา ตสฺส อทาสิ. ชมฺพุทีปอนนฺตธชมหาธมฺมราชคุรูติปิ นามลญฺฉํ อทาสิ. ตสฺส รญฺโญ กาเล เอกจฺเจ มนุสฺสา ทิฏฺฐิวิปลฺลาสา อเหสุํ, เตปิ ปกฺโกสาเปตฺวา สมฺมาทิฏฺฐึ คณฺหาเปสิ. ตสฺส ปน รญฺโญ กาเล เอกํสิกคณํ อภิภวิตุํ โอกาสํ น ลภึสูติ.

ඉන්පසු, කලියුග වර්ෂ එක්දහස් එකසිය විසිපහක් (1125) සපිරුණු කල්හි, එම රජුගේ පුත් වූ සිරිපවරසුධම්මමහාරාජින්දාධිපති නමැති රජතුමා රාජ්‍යය කළේය. රතනපුර නගරය තුන්වන වරට නිර්මාණය කළ හෙයින් ඔහු "රතනපුර නිර්මාතෘ" යනුවෙන්ද, එක්තරා ඡද්දන්ත ඇත්රාජයෙකුගේ හිමිකරු වූ බැවින් "සෙතිභින්දු" (සුදු ඇතාගේ හිමිකරු) යනුවෙන්ද ප්‍රසිද්ධ විය. ඔහු චරච්ච ගමෙහි විසූ චන්දාවර නමැති තෙරුන් වහන්සේ වැඩම කරවා තමාගේ ආචාර්ය තනතුරෙහි තැබීය. "සූමිකිත්තිඅතුල" නමින් විහාරයක් කරවා උන්වහන්සේට පූජා කළේය. තවද "ජම්බුදීපඅනන්තධජමහාධම්මරාජගුරු" යන නාමෝපාධියද පිරිනැමීය. එම රජුගේ කාලයෙහි සමහර මිනිස්සු මිථ්‍යා දෘෂ්ටියට පත්ව සිටියහ; ඔවුන්ද කැඳවා සම්මා දෘෂ්ටියෙහි පිහිටුවූයේය. එම රජුගේ කාලයෙහි ඒකංශික පාර්ශ්වය (තනි උරයක් පොරවන කණ්ඩායම) යටපත් කිරීමට අවස්ථාවක් නොලැබුණි.

ตโต ปจฺฉา กลิยุเค อฏฺฐตึสาธิเก วสฺสสเต สหสฺเส จ สมฺปตฺเต ตสฺส รญฺโญ ปุตฺโต มหาธมฺเม ราชาธิราชา นาม รชฺชํ กาเรสิ. นครสฺส ทกฺขิณทิสาภาเค ปญฺจภูมิกวิหารํ การาเปตฺวา เชยฺยภูมิวาสาตุลนาเมน ปญฺญาเปตฺวา มาราวฏฺฏนสฺส นาม เถรสฺส อทาสิ. คุณมุนินฺทาภิสาสนธชมหาธมฺมราชาธิราชคุรูติปิ นามลญฺฉํ อทาสิ.

ඉන්පසු, කලියුග වර්ෂ එක්දහස් එකසිය තිස්අටක් (1138) සපිරුණු කල්හි, එම රජුගේ පුත්‍ර වූ මහාධම්මරාජාධිරාජා නමැති රජතුමා රාජ්‍යය කළේය. ඔහු නගරයට දකුණු දෙසින් පස්මහල් විහාරයක් කරවා, එය "ජෙය්‍යභූමිවාසී අතුල" නමින් ප්‍රසිද්ධ කර, මාරාවට්ටන නමැති තෙරුන් වහන්සේට පූජා කළේය. උන්වහන්සේට "ගුණමුනින්දාභිසාසනධජමහාධම්මරාජාධිරාජගුරු" යන නාමෝපාධියද පිරිනැමීය.

ตสฺมิญฺจ กาเล นนฺทมาโล นาม เถโร จลงฺคนครสฺส ปุรตฺถิมทิสาภาเค วิหาเร นิสีทิตฺวา พหูนํ ภิกฺขุสามเณรานํ คนฺถํ วาเจสิ. สามเณรานํ คามปฺปเวสนกาเล ปารุปนวตฺตเมว ปริปูเรตฺวา ปวิสิตพฺพํ, เอกํสิกวตฺตํ ปน เนว ปาฬิยํ น อฏฺฐกถายํ น จ ฏีกาสุ นาปิ คนฺถนฺตเรสุ ทิสฺสติ, น ธมฺมานุโลมนฺติ โอวาทํ อภิณฺหํ อทาสิ. ปาฬิอฏฺฐกถาทีสุ อาคตวินิจฺฉยํ ทสฺเสตฺวา เอกมฺปิคนฺถํ อกาสิ.

ඒ කාලයෙහි නන්දමාල නමැති තෙරුන් වහන්සේ චලංග නගරයට නැගෙනහිර දෙසින් පිහිටි විහාරයෙහි වැඩවසමින් බොහෝ භික්ෂූන් වහන්සේලාට සහ සාමණේරයන් වහන්සේලාට ධර්ම ග්‍රන්ථ උගන්වා වදාළහ. උන්වහන්සේ, "සාමණේරයන් වහන්සේලා ගමට වඩිනා කල්හි සිබුර (දෙඋර) පොරවන වත්පිළිවෙත් සම්පූර්ණ කරමිනුයි වැඩිය යුත්තේ. ඒකංශික වත්පිළිවෙත (තනි උරක් පොරවා වැඩීම) පාලි පාඨයන්හිවත්, අටුවාවලවත්, ටීකාවලවත්, වෙනත් කිසිදු ග්‍රන්ථයකවත් දක්නට නැත, එය ධර්මයටද අනුකූල නොවේ" යැයි නිරතුරුවම අවවාද කළහ. තවද පාලි, අටුවා ආදියෙහි සඳහන් විනිශ්චයන් පෙන්වා දෙමින් එක් ග්‍රන්ථයක්ද සම්පාදනය කළහ.

อถ เอกํสิกคณิกา ภิกฺขู ตํ คนฺถํ รญฺโญ สนฺติกํ ปเวสึสุ โทสาวิกรณตฺถาย. ตสฺมิญฺจ กาเล ราชา เอวรูปํ สุปินํ ปสฺสิ, -สกฺโก หิ เทวราชา เสตวตฺถํ นิวาเสตฺวา [Pg.144] เสตาลงฺกาเรหิ อลงฺกริตฺวา เสตกุสุมานิ ปิลนฺทิตฺวา รญฺโญ สนฺติกํ อาคนฺตฺวา เอวมาห,- อปรนฺตรฏฺเฐหิ มหาราช นมฺปทานทีตีเร ปาทเจติเย พหูนิ ติณานิ อุฏฺฐหิตฺวา อญฺญมญฺญํ มูเลน มูลํ ขนฺเธน ขนฺธํ ปตฺเตน ปตฺตํ สมฺปนฺธิตฺวา ปฏิจฺฉาเทตฺวา ฐิตานิ, ตานิ ปน ปุพฺพราชูหิ ยถาภูตํ อชานนฺเตหิ อวิโสธิตานิ, อิทานิ ปน ตยา ยถาภูตํ ชานนฺเตน ปริสุทฺธํ กตฺตุกาเมน วิโสธิตพฺพานิ, ตตฺถจ เอโก ภิกฺขุ อาคนฺตฺวา อุปเทสนยํ ทสฺสตีติ.

එකල්හි ඒකංශික පාර්ශ්වයේ භික්ෂූන් වහන්සේලා එම ග්‍රන්ථයේ දෝෂ පෙන්වා දීම පිණිස එය රජු වෙත ඉදිරිපත් කළහ. ඒ අවස්ථාවෙහි රජතුමා මෙබඳු සිහිනයක් දුටුවේය: සක්දෙවි රජු සුදු වස්ත්‍ර හැඳ, සුදු ආභරණවලින් සැරසී, සුදු මල් පැළඳ රජු වෙත පැමිණ මෙසේ පැවසීය: "මහාරාජයිනි, අපරන්ත දේශයන්හි නම්පදාන නදී තෙර පිහිටි ශ්‍රී පාද චෛත්‍යය අසල බොහෝ තෘණ (වල් පැලෑටි) හටගෙන, මුලින් මුලට ද, කඳින් කඳට ද, කොළයෙන් කොළයට ද වෙළී එකිනෙක පටලැවෙමින් එය වසාගෙන පවතී. සත්‍යය නිවැරදිව තේරුම් නොගත් පෙර රජවරුන් විසින් ඒවා ශුද්ධ පවිත්‍ර නොකරන ලදී. එහෙත් දැන් සත්‍යය දන්නා වූ ද, පිරිසිදු කිරීමට කැමති වූ ද ඔබ විසින් ඒවා ශුද්ධ පවිත්‍ර කළ යුතුය. එහිදී එක්තරා භික්ෂූන් වහන්සේ නමක පැමිණ ඔබට උපදෙස් දෙනු ඇත."

เอวํ ปน สุปินํ ปสฺสิตฺวา นนฺทมาลํ นาม เถรํ ปกฺโกสาเปตฺวา รตนปูรนครสฺส เอสนฺนฏฺฐาเน อุทกกีฬนตฺถาย การาปิเต ราชเคเห วสาเปสิ.

මෙබඳු සිහිනයක් දැකීමෙන් පසු (රජතුමා) නන්දමාල නමැති තෙරුන් වහන්සේ කැඳවා, රතනපුර නගරයට ආසන්න ස්ථානයක ජල ක්‍රීඩා පිණිස කරවා තිබූ රාජකීය මණ්ඩපයෙහි (මන්දිරයෙහි) වැඩවාසය කරවීය.

อถ เถโร สามเณรานํ คามปฺปเวสนกาเล ปารุปนวเสน ปวิสิตพฺพนฺติ ปาฬิอฏฺฐกถาฏีกาคนฺถนฺตเรหิ ราชานํ ชานาเปสิ, ยถา มหาโมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถโร สิริธมฺมาโสกราชานํ สมฺมาวาทนฺติ. อถ ราชา ปริจิต ปารมีปุญฺญสมฺภาโร มหาญาโณ ชานาสิ,-ปารุปนวาโทเยว ปาฬิอฏฺฐกถาฏีกาคนฺถนฺตเรสุ อาคโต, เอกํสิกวาโท ปน เตสุ กตฺถจิปิ น อาคโตติ. เอวํ ปน ชานิตฺวา รญฺโญ เคเห ทฺเว ปกฺเข เถเร สนฺนิปาตาเปตฺวา อตฺตโน อตฺตโน วาทํ กถาเปสิ.

ඉන්පසු, මොග්ගලීපුත්ත තිස්ස මහා තෙරුන් වහන්සේ සිරිධර්මාශෝක මහ රජතුමාට සම්මා දෘෂ්ටිය වටහා දුන් පරිද්දෙන්ම, ඒ තෙරුන් වහන්සේද "සාමණේරයන් වහන්සේලා ගමට වඩිනා කල්හි සිබුර (දෙඋර) පොරවාම වැඩිය යුතු" බව පාලි, අටුවා, ටීකා සහ අනෙකුත් ග්‍රන්ථ ඇසුරෙන් රජතුමාට පැහැදිලි කර දුන්හ. එකල්හි පුරන ලද පාරමී ඇති, මහා ප්‍රඥාවන්ත වූ රජතුමා, "සිබුර (දෙඋර) පොරවා වැඩීම පිළිබඳ මතයම පාලි, අටුවා, ටීකා සහ අනෙකුත් ග්‍රන්ථයන්හි සඳහන් වන බවත්, ඒකංශික මතය (එක් උරක් පමණක් පොරවා වැඩීම) ඒවායේ කිසිම තැනක සඳහන් නොවන බවත්" වටහා ගත්තේය. මෙසේ වටහාගෙන රජතුමා රාජ මාලිගයට දෙපාර්ශ්වයේම තෙරවරුන් කැඳවා, ඔවුනොවුන්ගේ මතයන් ප්‍රකාශ කරවීය.

อถ เอกํสิกตฺเถโร เอวมาหํสุ,-ตุมฺหากํ ปารุปนวาโท กตฺถ อาคโตติ. ตทา ปารุปนตฺเถรา ปริมณฺฑลํ ปารุปิสฺสามีติอาทินา นเยน ปาฬิอฏฺฐกถาฏีกาคนฺถนฺตเรสุ ปารุปนวาโท อาคโตติ อาหํสุ. ตโต ปจฺฉา ปารุปนตฺเถรา เอวมาหํสุ,-ตุมฺหากํ ปน เอกํสิกวาโท กตฺถ อาคโตติ. ตทา เต เอกํสิกตฺเถรา อทฺวารฆรํ ปวิฏฺฐกาโลวิย รตฺติภาเค มหาวนมคฺเค คมนกาโลวิย จ หุตฺวา กิญฺจิ วตฺตุํ น สกฺกา. มุขํ นาม กถนตฺถาย ภุญฺชนตฺถาย โหตีติ [Pg.145] วุตฺตตฺตา ยํ วา ตํ วา วทนฺตาปิ ราชานํ อาราเธตุํ น สกฺขึสุ.

ඉක්බිති ඒකාංශික තෙරණුවරු මෙසේ ඇසූහ: "ඔබලාගේ පාරූපනවාදය (දෙවුර පොරවන මතය) කොතැනක සඳහන් වේද?" එකල පාරූපන තෙරණුවරු "පරිමණ්ඩලං පාරූපිස්සාමි" (වටකොට පොරවන්නෙමි) ආදී නයින් පාලි, අට්ඨකථා, ටීකා සහ වෙනත් ග්‍රන්ථයන්හි පාරූපනවාදය සඳහන් වන බව පැවසූහ. ඉන්පසු පාරූපන තෙරණුවරු මෙසේ ඇසූහ: "එසේ නම් ඔබලාගේ ඒකාංශිකවාදය (එක්සිවුරු පොරවන මතය) කොතැනක සඳහන් වේද?" එකල ඒ ඒකාංශික තෙරණුවරු දොරක් නැති ගෙයකට වැදුණවුන් මෙන් ද, රාත්‍රී කාලයේ මහ වනයක මඟ යනවුන් මෙන් ද වී, කිසිවක් කීමට නොහැකි වූහ. "කට යනු කතා කිරීමට හා කෑමට ඇති දෙයකි" යි කියමින් නොයෙක් දේ කීවත්, ඔවුහු රජු සතුටු කිරීමට (පැහැදවීමට) අපොහොසත් වූහ.

ราชา จ เถรํ นิสฺสาย วินเย โกสลฺลตาย ปาฬิยํ อีทิโสเยว อาคโต, อฏฺฐกถาทีสุ อีทิโสเยวาติ วตฺวา ตุมฺหากํ เอกํสิกวาโท ปาฬิอฏฺฐกถาฏีกาคนฺถนฺตเรสุ น ทิสฺสติ, เอวมฺปิ สมานา กสฺมา อีทิสํ วตฺตํ อกํสูติ ปุจฺฉิ. อถ เต เอกํสิกตฺเถรา จตุหตฺถคพฺเภ สโหฑฺเฑน คหิตโจราวิย มนุสฺเสหิ คติตกากาวิย จ กิญฺจิ วตฺตุํ อสกฺกุเณยฺยตาย สพฺพทิสาสุ โอโลเกตฺวาเยว อมฺหากํ จาริตฺตํ ปาฬิอาทีสุ น ทิฏฺฐปุพฺพํ, อถ โข ปน อาจริยปฺปเวณีวเสเนว จริมฺหาติ วตฺวา ปราชยํ ปตฺวา ปารุปนปกฺเขเยว ปวิสึสูติ. ราชา จ อิโต ปฏฺฐาย ภิกฺขู ปารุปนวตฺตเมว การาเปตุํ สามเณรานํ โอวทนฺตูติ ราชาณํ ฐเปสิ. ตโต ปฏฺฐาย เอกํสิกปกฺขาเถรา อรุณุคฺคมนกาเล โกสิยาวิย สีสํ อุฏฺฐหิตุมฺปิ น สกฺกาติ.

රජතුමා ද තෙරුන් වහන්සේ ඇසුරු කොට විනයෙහි වූ දක්ෂතාවය නිසා, "පාලියෙහි මෙසේම දක්නට ලැබේ, අට්ඨකථාවන්හි ද මෙසේමය" යි පවසා, "ඔබලාගේ ඒකාංශිකවාදය පාලි, අට්ඨකථා, ටීකා හෝ වෙනත් ග්‍රන්ථයන්හි නොපෙනේ. එසේ තිබියදී කුමන කරුණක් නිසා මෙවැනි සිරිතක් අනුගමනය කළේ දැ"යි ඇසීය. එකල ඒකාංශික තෙරණුවරු, සිව් රියන් කාමරයක් තුළ සොරබඩු සමඟ අත්අඩංගුවට පත් සොරෙකු මෙන් ද, මිනිසුන්ගෙන් තැලුම් කෑ කපුටන් මෙන් ද, කිසිවක් කියාගත නොහැකිව හාත්පස බලමින්, "අපගේ මෙම චාරිත්‍රය පාලි ආදියේ මින් පෙර දැක නැත. එසේ වුවත් අප මෙය කළේ ආචාර්ය පරම්පරාගත ක්‍රමයට අනුව ය"යි පවසා, පරාජය පිළිගෙන පාරූපන පාර්ශවයටම එකතු වූහ. රජතුමා ද "මෙතැන් පටන් භික්ෂූන් වහන්සේලා පාරූපන වතම (දෙවුර පොරවන වතම) සමාදන් කරවිය යුතු අතර, සාමණේරයන් වහන්සේලාට ද එසේ අවවාද කළ යුතු ය"යි රාජ ආඥාවක් පැනවීය. එතැන් පටන් ඒකාංශික පාර්ශවයේ තෙරණුවරු, අරුණෝදයේදී බකමූණන් මෙන් හිස ඔසවන්නටවත් නොහැකි වූහ.

โสกสรภูมหาเจติยสฺส ปุรตฺถิมทิสาภาเค ทฺวีหิ ปาสาเทหิ อลงฺกตํ จตุภูมิกํ ภูมิกิตฺติวิรามํ นาม วิหารํ การาเปตฺวา นนฺทมาลตฺเถรสฺส อทาสิ, นรินฺทาภิธชมหาธมฺมราชาธิราชคุรูติ นามลญฺฉมฺปิ อทาสิ. โส ปน เถโร ฉปฺปทวํสิโกติ ทฏฺฐพฺโพ. อภินโวปสมฺปนฺนกาเลเยว วินยวินิจฺฉยสฺส สุตฺตสงฺคหสฺส มหาวคฺคฏฺฐกถาย จ อตฺถโยชนํ มรมฺมภาสาย อกาสิ, สาสนสุทฺธิทีปิกํ นาม คนฺถมฺปิ อกาสีติ.

සෝකසාරභූ මහා චෛත්‍යයට නැගෙනහිර දෙසින් ප්‍රාසාද දෙකකින් අලංකාරවත් වූ, සිවුමහල් "භූමිකිත්තිවිරාම" නම් විහාරය කරවා, නන්දමාල තෙරුන් වහන්සේට පූජා කළේය. තවද "නරින්දාභිධජමහාධම්මරාජාධිරාජගුරු" යන නාමපදවිය ද උන්වහන්සේට පිරිනැමීය. ඒ තෙරුන් වහන්සේ ඡප්පද වංශයට අයත් කෙනෙකු ලෙස දත යුතුය. උන්වහන්සේ අලුතින් උපසම්පදාව ලැබූ කාලයේදීම විනයවිනිශ්චයෙහි ද, සුත්තසංග්‍රහයෙහි ද, මහාවග්ග අට්ඨකථාවෙහි ද අර්ථයෝජනාවන් මරම්ම (බුරුම) භාෂාවෙන් සිදු කළහ. එමෙන්ම "ශාසනශුද්ධිදීපිකා" නම් ග්‍රන්ථය ද කළහ.

ตโต ปจฺฉา กลิยุเค เตจตฺตาลีสาธิเก วสฺสสเต สหสฺเส จ สมฺปตฺเต ผคฺคุนมาสสฺส กาฬปกฺขปนฺน รสมิยํ รตนสิขมาปกสฺส รญฺโญ มชฺฌิมปุตฺโต รชฺชํ กาเรสิ[Pg.146].

ඉන්පසු, කලියුග වර්ෂ එක්දහස් එකසිය සතළිස් තුනට (1143) පැමිණි කල්හි, මැදින් මාසයේ අව පසළොස්වක තිථියෙහි, රතනසිංහ නුවර නිර්මාණය කළ රජුගේ මධ්‍යම පුත්‍රයා රාජ්‍යත්වයට පත් විය.

ตทา ราชา เอวํ จินฺเตสิ,-เอกํสิกปารุปนวเสน อุปฺปนฺโน วิวาโท ปุพฺเพสํ ราชูนํ กาเล วูปสมิตุํ น สกฺกา, สิริปวรสุธมฺมมหาราชินฺทาธิปติโน กาเลปิ ราชเคเห สนฺนิปาตาเปตฺวา รญฺโญ สมฺมุเข กถาปิตตฺตา วิสฺสฏฺเฐน กเถตุํ โอกาสสฺส อลทฺธตฺตา ยถากามํ วตฺตุํ อวิสหตฺตา ปราชโย อโหสีติ เลสํ โอฑฺฑตุํ โอกาโส ภเวยฺยมยฺหํ ปน กาเล อีทิสํ อกตฺวา เตสํ เตสํ เถรานํ วิหาเร ทูตํ เปเสตฺวา สกสกวาทํ กถา เปสฺสามิ, เอวญฺหิ สติ เตเตเถรา วิสฺสฏฺฐา หุตฺวา กเถสฺสนฺตีติ.

එකල රජතුමා මෙසේ සිතුවේය: "ඒකාංශික හා පාරූපන වශයෙන් උපන් විවාදය පෙර රජවරුන්ගේ කාලයේදී සංසිඳුවීමට නොහැකි විය. සිරිපවරසුධම්මමහාරාජින්දාධිපති රජුගේ කාලයේදී ද, රජමාළිගයට රැස් කරවා රජු ඉදිරියෙහි කතා කරවූ බැවින්, නිදහසේ කතා කිරීමට අවස්ථාවක් නොලැබුණු නිසාත්, තමන් කැමති පරිදි ප්‍රකාශ කිරීමට අපොහොසත් වූ නිසාත් 'පරාජයට පත් වූයේය' යනුවෙන් නිදහසට කරුණු ඉදිරිපත් කිරීමට ඉඩ තිබේ. එහෙත් මාගේ කාලයේදී මෙවැනි දෙයක් නොකර, ඒ ඒ තෙරණුවරුන්ගේ විහාරස්ථාන වෙත දූතයන් යවා, ඔවුන්ගේ ස්වකීය මතයන් ප්‍රකාශ කරවන්නෙමි. එසේ වූ විට, ඒ ඒ තෙරණුවරු නිදහස්ව හා විවෘතව තම මතය ප්‍රකාශ කරනු ඇත."

เอวํ ปน จินฺเตตฺวา อนฺโตยุธนายกํ อมจฺจํ ปธานํ กตฺวา เตสํ เตสํ เถรานํ สนฺติกํ คนฺตฺวา อาโรจาเปสิ,-สกสกวาทํ วิสฺสฏฺฐา หุตฺวา วทถาติ. อถ เอกํสิกคณิกา เถรา อมฺเหหิ วุตฺตวจนํ ปาฬิอาทีสุ น ทิสฺสติ, อถ โข ปน อาจริยปฺปเวณีวเสเนว มยํ จริมฺหาติ อนุชานึสุ.

මෙසේ සිතා, අභ්‍යන්තර සේනානායක අමාත්‍යවරයා ප්‍රධාන කොට ඒ ඒ තෙරණුවරුන් වෙත යවා, "තමන්ගේ ස්වකීය මතය නිදහසේ ප්‍රකාශ කරන්න" යැයි දැන්වීය. එකල ඒකාංශික පාර්ශවයේ තෙරණුවරු, "අප විසින් කියන ලද කරුණු පාලි ආදී ග්‍රන්ථයන්හි දක්නට නැත. එසේ වුවත් අප හැසිරුණේ ආචාර්ය පරම්පරාගත ක්‍රමයට අනුවය" යි පිළිගත්හ.

มหาราชา จ เอวํ เถรานํ อนุชานเน สติ กิญฺจิ กตฺตพฺพํ นตฺถิ, อิทานิ ปริมณฺฑลสุปฺปฏิจฺฉนฺนสิกฺขาปทานิ อวิโกเปตฺวา สามเณรา คามํ ปวิสนฺตูติ ราชเลขนํ ตตฺถ ตตฺถ เปเสสิ.

මහ රජතුමා ද, තෙරණුවරුන් මෙසේ පිළිගත් කල්හි, "තවදුරටත් කළ යුතු කිසිවක් නැත. දැන් සාමණේරයන් වහන්සේලා පරිමණ්ඩල හා සුප්පටිච්ඡන්න ශික්ෂාපදයන් නොබිඳ (සිවුරු මැනවින් පොරවා) ගම් වැදිය යුතු ය"යි පවසමින් ඒ ඒ තැන්වලට රාජකීය ආඥාපත්‍ර යැවීය.

อปรภาเค ปน สหสฺโสโรธคามโต อุปสมฺปทา วสฺเสน สตฺตวสฺสิกํ ญาณํ นาม ภิกฺขุํ อาเนตฺวา อนฺโตยุธวิหารํ นาม การาเปตฺวา ตสฺส อทาสิ, ญาณาภิสาสนธชมหาธมฺมราชคุรูติ นามลญฺฉมฺปิ อทาสิ. อถ รญฺญา ยาจิโต ราชาภิเสกคนฺถํ ปริโสเธตฺวา มรมฺมภาสาย อตฺถํ โยเชสิ.

පසු කාලයකදී, සහස්සොරෝධ ග්‍රාමයෙන් උපසම්පදාවෙන් සත්වස් පිරුණු "ඤාණ" නම් භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් වඩමවාගෙන අවුත්, "අන්තෝයුධ විහාරය" නමින් විහාරයක් කරවා උන්වහන්සේට පූජා කළේය. තවද උන්වහන්සේට "ඤාණාභිසාසනධජමහාධම්මරාජගුරු" යන නාමපදවිය ද පිරිනැමීය. ඉන්පසු රජුගේ ආරාධනයෙන් උන්වහන්සේ රාජාභිෂේක ග්‍රන්ථය සංශෝධනය කොට, එහි අර්ථය මරම්ම (බුරුම) භාෂාවෙන් සකස් කළහ.

อปรภาเค ภควา ธรมาโนเยว อาคนฺตฺวา จตุนฺนํ ยกฺขานํ ทเมตฺวา เตหิ ทินฺนํ มํโสทนํ ปฏิคฺคเหตฺวา ปพฺพตสามนฺตเทสํ [Pg.147] คนฺตฺวา ปริภุญฺชิตฺวา ตํ ฐานํ โอโลเกตฺวา สิตํ ปาตฺวากาสิ. อถ อานนฺทตฺเถโร การณํ ปุจฺฉิ. อนาคเต โข อานนฺท อิมสฺมึ เทเส มหานครํ ภวิสฺสติ, จตฺตาโร จ อิเม ยกฺขา ตสฺมึ นคเร ราชาโน ภวิสฺสนฺตีติ พฺยากาสิ.

තවත් කාලයකදී, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ජීවමාන කාලයේදීම මෙහි වැඩම කොට යක්ෂයන් සිව්දෙනෙකු දමනය කර, ඔවුන් විසින් දෙන ලද මාංසෞදන (මස් මිශ්‍ර ආහාරය) පිළිගෙන, පර්වතය අසල ප්‍රදේශයට වැඩම කොට එය වළඳා, එම ස්ථානය දෙස බලා මද සිනහවක් පහළ කළ සේක. ඉක්බිති ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ ඒ පිළිබඳව කරුණු විමසූහ. "ආනන්දය, අනාගතයෙහි මේ ප්‍රදේශයෙහි මහා නගරයක් වන්නේය. මේ යක්ෂයන් සිව්දෙනා ද ඒ නගරයෙහි රජවරුන් වන්නාහ" යි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

ยถาพฺยากตนิยาเมเนว กลิยุเค จตุจตฺตาลีสาธิเก วสฺสสเต สหสฺเส จ สมฺปตฺเต มาฆมาสสฺส กาฬปกฺขทฺวาทสมิยํ องฺคารวาเร อุตฺตรผคฺคุนีนกฺขตฺเตน โยเค อมรปุรํ นาม มหาราชฏฺฐานีนครํ มาเปสิ.

එම අනාවැකිය පරිදීම, කලියුග වර්ෂ එක්දහස් එකසිය සතළිස් හතරට (1144) පැමිණි කල්හි, නවම් මාසයේ අව දොළොස්වක තිථිය ලත් අඟහරුවාදා දිනෙක, උත්තරපල්ගුනී නැකත යෝගයෙන් "අමරපුර" නම් වූ රාජකීය මහා නගරය නිර්මාණය කළේය.

สิริปรวิชยานนฺตยสตฺริภวนาทิตฺยาธิปติปณฺฑิตมหาธมฺมราชาธิราชาติ นามลญฺฉมฺปิ ปฏิคฺคณฺหิ.

තවද හෙතෙම "සිරිපරවිජයානන්තයසත්‍රිභවනාදිත්‍යාධිපතිපණ්ඩිතමහාධම්මරාජාධිරාජ" යන අභිධාන නාමය (රාජකීය නාමය) ද පිළිගත්තේය.

อคฺคมเหสิยา การาปิตํ เชยฺยภูมิวิหารกิตฺตินามกํ วิหารํ คุณาภิลงฺการสทฺธมฺมมหาธมฺมราชาธิราชคุรุตฺเถรสฺส อทาสิ, โย ‘เม โอ สยาโฑ’ อิติ วุจฺจติ.

අග්‍රමහේෂිකාව විසින් කරවන ලද "ජෙය්‍යභූමිවිහාරකිත්ති" නම් විහාරය, "මේ-ඕ සයාඩෝ" (Me-o Sayadaw) යනුවෙන් හඳුන්වනු ලබන ගුණාභිලංකාරසද්ධම්මමහාධම්මරාජාධිරාජගුරු තෙරුන් වහන්සේට පූජා කළේය.

กนฺนีนครโภชกาย ราชกญฺญาย การาปิตํ วิหารรมณียวิรามํ นาม วิหารํ คุณมุนินฺทาธิปติ มหาธมฺมราชาธิราชคุรุตฺเถรสฺส อทาสิ, โย ‘มาํ เล สยาโฑ’ อิติ วุจฺจติ.

කන්නි නුවර පාලනය කළ රාජකුමරිය විසින් කරවන ලද "විහාරරමණීයවිරාම" නම් විහාරය, "මාං ලේ සයාඩෝ" (Maung-le Sayadaw) යනුවෙන් හඳුන්වනු ලබන ගුණමුනින්දාධිපති මහාධම්මරාජාධිරාජගුරු තෙරුන් වහන්සේට පූජා කළේය.

อุปรญฺโญ เทวิยา การาปิตํ มงฺคลาวิรามํ นาม วิหารํ ติปิฏกสทฺธมฺมสามิมหาธมฺมราชาธิราชคุรุตฺเถรสฺส อทาสิ, โย ‘โสํ ฐา สยาโฑ’ อิติ วุจฺจติ.

යුවරාජයාගේ දේවිය විසින් කරවන ලද "මංගලාවිරාම" නම් විහාරය, "සොං ඨා සයාඩෝ" (Son-hta Sayadaw) යනුවෙන් හඳුන්වනු ලබන තිපිටකසද්ධම්මසාමිමහාධම්මරාජාධිරාජගුරු තෙරුන් වහන්සේට පූජා කළේය.

มชฺฌิมเคหวาสิเทวิยา การาปิตํ มงฺคลาวาสาตุลํ นาม วิหารํ ญาณชมฺพุทีปอนนฺตธชมหาธมฺมราชาธิราชคุรุตฺเถรสฺส อทาสิ, โย ‘เมํ ชฺวา สยาโฑ’ อิติ วุจฺจติ.

මධ්‍යම මන්දිරවාසී දේවිය (මැද මාළිගාවේ දේවිය) විසින් කරවන ලද "මංගලාවාසාතුල" නම් විහාරය, "මෙන් ජ්වා සයාඩෝ" (Min-kyaung Sayadaw) යනුවෙන් හඳුන්වනු ලබන ඤාණජම්බුදීපඅනන්තධජමහාධම්මරාජාධිරාජගුරු තෙරුන් වහන්සේට පූජා කළේය.

อิเม ปฺปน จตฺตาโร มหาเถเร สงฺฆราชฏฺฐาเน ฐเปสิ.

තවද මෙම මහා තෙරුන් වහන්සේලා සිව්නම සංඝරාජ පදවියෙහි පිහිටුවූයේය.

อุตฺตรเคหวาสิเทวิยา การาปิตํ มงฺคลภูมิกิตฺตึ นาม [Pg.148] วิหารํ กวินฺทาภิสทฺธมฺมธรธชมหาธมฺมราชคุรุตฺเถรสฺส อทาสิ, โย ‘ญฺโยํ กาํ สยาโฑ’ อิติ วุจฺจติ.

උතුරු මන්දිරවාසී දේවිය (උතුරු මාළිගාවේ දේවිය) විසින් කරවන ලද "මංගලභූමිකිත්ති" නම් විහාරය, "න්‍යොං කාං සයාඩෝ" (Nyaung-gan Sayadaw) යනුවෙන් හඳුන්වනු ලබන කවීන්දාභිසද්ධම්මධරධජමහාධම්මරාජගුරු තෙරුන් වහන්සේට පූජා කළේය.

สิริเขตฺตนครโภชเกน ราชกุมาเรน การาปิตํ อตุลภูมิวาสํ นาม วิหารํ กวินฺทาภิสทฺธมฺมปวรมหาธมฺม ราชคุรุตฺเถรสฺส อทาสิ, โย ‘สฺเว โฏํ สยาโฑ’ อิติ วุจฺจติ.

සිරිකෙත්ත නගරය අනුභව කළ (පාලනය කළ) රාජකුමාරයා විසින් කරවන ලද ‘අතුලභූමිවාස’ නම් වූ විහාරය, ‘ෂ්වේ තොං සයාඩෝ’ යනුවෙන් හඳුන්වනු ලබන කවින්දාභිසද්ධම්මපවරමහාධම්මරාජගුරුත්ථෙරයන් වහන්සේට පූජා කළේය.

อนฺโตอมจฺเจน เอเกน การาปิตํ วิหารํ ญาณาลงฺการสทฺธมฺมธชมหาธมฺมราชคุรุตฺเถรสฺส อทาสิ, โย ‘เสํ เฏ สยาโฑ’ อิติ วุจฺจติ.

එක්තරා අභ්‍යන්තර අමාත්‍යවරයෙකු විසින් කරවන ලද විහාරය, ‘සෙං ටේ සයාඩෝ’ යනුවෙන් හඳුන්වනු ලබන ඥාණාලංකාරසද්ධම්මධජමහාධම්මරාජගුරුත්ථෙරයන් වහන්සේට පූජා කළේය.

วามพลนายเกนามจฺเจน การาปิตํ วิหารํ ปรมสิริวํสธชมหาธมฺมราชคุรุตฺเถรสฺส อทาสิ, โย ‘เม ฐี สยาโฑ’ อิติ วุจฺจติ.

වාම බලසේනා නායක අමාත්‍යවරයා විසින් කරවන ලද විහාරය, ‘මේ ටී සයාඩෝ’ යනුවෙන් හඳුන්වනු ලබන පරමසිරිවංසධජමහාධම්මරාජගුරුත්ථෙරයන් වහන්සේට පූජා කළේය.

ธมฺมวินิจฺฉเกน เอเกนามจฺเจน การาปิตํ วิหารํ กวินฺท สารธชมหาธมฺมราชาธิราชคุรุตฺเถรสฺส อทาสิ, โย ‘โลกา มฺหาํ เกํ สยาโฑ’ อิติ วุจฺจติ.

ධර්ම විනිශ්චයකාර එක්තරා අමාත්‍යවරයෙකු විසින් කරවන ලද විහාරය, ‘ලෝකා ම්හාං කේං සයාඩෝ’ යනුවෙන් හඳුන්වනු ලබන කවින්දසාරධජමහාධම්මරාජාධිරාජගුරුත්ථෙරයන් වහන්සේට පූජා කළේය.

อิจฺเจวํ ปริยตฺติโกวิทานํ อเนกานํ มหาเถรานํ สทฺธึ นามลญฺเฉน วิหารํ ทตฺวา อนุคฺคหํ อกาสิ. ยสฺมา ปน สพฺเพสํ เถรานํ นามํ อุทฺธริตฺวา วิสุํ วิสุํ กถิเต อยํ สาสนวํสปฺปทีปิกกถา อติปฺปปญฺจา ภวิสฺสติ, ตสฺมา อิธ อชฺฌุเปกฺขิตฺวา วตฺตพฺพเมว วกฺขามาติ.

මෙසේ පරියත්ති ධර්මයෙහි කෙළ පැමිණි බොහෝ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලාට පදවි නාමයන් ද සමඟින් විහාරස්ථාන පූජා කරමින් අනුග්‍රහය දැක්වූයේය. එහෙත්, සියලුම ස්ථවිරයන් වහන්සේලාගේ නාමයන් වෙන් වෙන් වශයෙන් ගෙන සඳහන් කළහොත්, මෙම ‘ශාසනවංශප්‍රදීපිකා’ කථාව අතිශයින් දීර්ඝ වන බැවින්, මෙහිදී ඒවා මඟහැර පැවසිය යුතුම කරුණු පමණක් පවසන්නෙමු.

ปจฺฉาภาเค จตฺตาโร มหาเถรา ราชาทุพฺพลตาย ยถากามํ สาสนํ วิโสเธตุํ สกฺขิสฺสนฺตีติ มญฺญิตฺวา ปุน อฏฺฐ เถเร เอเตหิ จตูหิ มหาเถเรหิ สทฺธึ สาสนํ วิโสธาเปตุํ สงฺฆนายกฏฺฐาเน ฐเปสิ. เสยฺยถิทํ, กวินฺทาภิสทฺธมฺมปวรมหาธมฺมราชคุรุตฺเถโร, ติปิฏกาลงฺการธชมหาธมฺมราชคุรุตฺเถโร, จกฺกินฺทาภิธชมหาธมฺมราชคุรุตฺเถรา, ปรมสิริวํสธชมหาธมฺมราชคุรุตฺเถโร, ชนินฺทาภิปวรมหาธมฺมราชคุรุตฺเถโร, มหาญาณาภิธชมหาธมฺมราชคุรุตฺเถโร[Pg.149], ญาณาลงฺการสทฺธมฺมธชมหาธมฺมราชคุรุเถโร, ญาณาภิสาสนธชมหาธมฺมราชคุรุตฺเถโรติ.

පසු කලෙක, රජුගේ දුර්වලකම නිසා (පෙර සිටි) මහා ස්ථවිරවරුන් සිව්නමට පමණක් තමන් කැමති පරිදි ශාසනය පිරිසිදු කිරීමට නොහැකි වෙතැයි සිතා, නැවතත් එම මහා ස්ථවිරවරුන් සිව්නම සමඟ ශාසනය පිරිසිදු කරවීම සඳහා තවත් ස්ථවිරවරුන් අටනමක් සංඝනායක පදවිවල පිහිටුවූයේය. එනම්, කවින්දාභිසද්ධම්මපවරමහාධම්මරාජගුරුත්ථෙර, තිපිටකාලංකාරධජමහාධම්මරාජගුරුත්ථෙර, චක්කින්දාභිධජමහාධම්මරාජගුරුත්ථෙර, පරමසිරිවංසධජමහාධම්මරාජගුරුත්ථෙර, ජනින්දාභිපවරමහාධම්මරාජගුරුත්ථෙර, මහාඥාණාභිධජමහාධම්මරාජගුරුත්ථෙර, ඥාණාලංකාරසද්ධම්මධජමහාධම්මරාජගුරුත්ථෙර සහ ඥාණාභිසාසනධජමහාධම්මරාජගුරුත්ථෙර යන ස්ථවිරයන් වහන්සේලාය.

อถ อรหาปิ สมาโน นิสฺสยมุจฺจกงฺควิกโล วินานิสฺสยาจริเยน วสิตุํ น วฏฺฏตีติ ชานิตฺวา นิสฺสยา จริยปฺปโหนกานํ เถรานํ นิสฺสยงฺคานิ นิสฺสยมุจฺจการหานํ นิสฺสยมุจฺจกงฺคานิ ปริปูราเปตฺวา นิสฺสิตกานํ นิสฺสยํ คณฺหิตฺวาว นิสีทาเปสิ.

ඉක්බිති, රහතන් වහන්සේ නමක වුවද, නිස්සයමුක්ත (ඇසුරෙන් මිදීමේ) අංගයන්ගෙන් තොරව, නිස්සයාචාර්යවරයෙකු නොමැතිව වාසය කිරීම සුදුසු නොවන බව දැනගෙන, නිස්සයාචාර්යවරුන් වීමට සුදුසු ස්ථවිරවරුන් ලවා නිස්සය අංගයන් ද, නිස්සයමුක්ත වීමට සුදුසු අය ලවා නිස්සයමුක්ත අංගයන් ද සම්පූර්ණ කරවා, ඇසුරු කරන්නන්ගේ නිස්සය ගෙනම වාසය කරවූයේය.

ตโต ปจฺฉา กลิยุเค ปญฺญาสาธิเก วสฺสสเต สหสฺเสว สมฺปตฺเต ญาณาภิสาสนธชมหาธมฺมราชคุรุตฺเถรํเยว เอกํ สงฺฆราชฏฺฐาเน ฐเปสิ. ตโต ปฏฺฐาย โสเยว เอโก สงฺฆนายโก หุตฺวา สาสนํ วิโสธยิ.

ඉන්පසු, කලියුග වර්ෂ එක්දහස් එකසිය පනහ (1150) පැමිණි කල්හි, ඥාණාභිසාසනධජමහාධම්මරාජගුරුත්ථෙරයන් වහන්සේවම එකම සංඝරාජ පදවියෙහි පිහිටුවූයේය. එතැන් පටන් උන්වහන්සේම එකම සංඝනායකයන් වහන්සේ බවට පත්ව ශාසනය පිරිසිදු කළහ.

ตโต ปจฺฉา เอกปณฺณาสาธิเก วสฺสสเต สหสฺเส จ สมฺปตฺเต ผคฺคุนมาเส มหามุนิเจติยสฺส ทกฺขิณทิสาภาเค ทฺวีหิ อิฏฺฐกมเยหิ ปากาเรหิ ปริกฺขิตฺตํ ปญฺจภูมิกํ อโสการาเม รตนภูมิกิตฺตึ นาม วิหารํ อติมหนฺตํ การาเปตฺวา ญาณาภิสาสนธชมหาธมฺมราชคุรุตฺเถรสฺส อทาสิ. ญาณาภิวํสธมฺมเสนาปติมหาธมฺมราชาธิราชคุรูติ นามลญฺฉมฺปิ ปุน อทาสิ. ตโต อญฺญานิ เชยฺยภูมิวิหารกิตฺติมงฺคลวิรามาทโย อเนเกปิ วิหาเร ตสฺเสว อทาสิ.

ඉන්පසු, කලියුග වර්ෂ එක්දහස් එකසිය පනස් එකක් (1151) වූ මැදින් (ඵග්ගුන) මාසයෙහි, මහාමුනි චෛත්‍ය රාජයාණන් වහන්සේගේ දකුණු දෙසින්, ගඩොලින් කළ ප්‍රාකාර දෙකකින් වට වූ, පස් මහල් වූ, අසෝකාරාමයෙහි ‘රතනභූමිකිත්ති’ නම් වූ අතිවිශාල විහාරයක් කරවා ඥාණාභිසාසනධජමහාධම්මරාජගුරුත්ථෙරයන් වහන්සේට පූජා කළේය. තවද උන්වහන්සේට ‘ඥාණාභිවංශධම්මසේනාපතිමහාධම්මරාජාධිරාජගුරු’ යන පදවි නාමය ද නැවත පිරිනැමුවේය. ඉන්පසු ජෙය්‍යභූමි විහාරය, කිත්තිමංගලවිරාමය ආදී වෙනත් බොහෝ විහාරයන් ද උන්වහන්සේටම පූජා කළේය.

โส ปน เตสุ วิหาเรสุ วาเรน นิสีทิตฺวา ปริยตฺตึ วาเจสิ. อุภโตวิภงฺคานิปิ วาจุคฺคตํ อกาสิ. นิจฺจํเยว เอกาสนิกธุชงฺคํ สมาทิยิ.

උන්වහන්සේ ඒ ඒ විහාරස්ථානවල වාරයෙන් වාරයට වැඩ වෙසෙමින් පරියත්ති ධර්මය උගන්වා වදාළහ. උභතෝ විභංගයන් ද කටපාඩම් කරගත්හ. නිරන්තරයෙන්ම ඒකාසනික ධුතාංගය සමාදන් වූහ.

โส ปน เถโร อุปสมฺปทาวสฺเสน ปญฺจวสฺสิโก หุตฺวา ปุพฺเพว สงฺฆราชภาวโต เปฏกาลงฺการ นาม เนตฺติสํวณฺณนํ อภินวฏีกํ อกาสิ. อฏฺฐวสฺสิอิกกาเล สงฺฆราชา อโหสิ. สงฺฆราชา หุตฺวา สาธุชฺชนวิลาสินึ นาม [Pg.150] ทีฆนิกายฏีกํ อกาสิ. อริยวํสาลงฺการํ นาม คนฺถญฺจ อกาสิ. มหาธมฺมรญฺญา ยาจิโต ชาตกฏฺฐกถาย อตฺถโยชนํ จตุสามเณรวตฺถุํ ราโชวาทวตฺถุํ ติคุมฺภโถมนํ ฉทฺทนฺตนาคราชุปฺปตฺติกถํ ราชาธิราช วิลาสินึ นาม คนฺถญฺจาติ เอวมาทโยปิ อกาสิ.

ඒ ස්ථවිරයන් වහන්සේ උපසම්පදාවෙන් පස් වස් ඇති කාලයේදීම, සංඝරාජ පදවිය ලැබීමට පෙර, ‘පේටකාලංකාර’ නම් වූ නෙත්තිප්පකරණ අභිනව ටීකාව ලියා වදාළහ. අට වස් පිරුණු කල සංඝරාජ පදවියට පත් වූහ. සංඝරාජ ධුරයට පත්ව ‘සාධුජ්ජනවිලාසිනී’ නම් වූ දීඝනිකාය ටීකාව ද කළහ. ‘අරියවංසාලංකාර’ නම් ග්‍රන්ථය ද කළහ. මහාධම්ම රජුගේ ආරාධනයෙන් ජාතකට්ඨකතාවේ අත්ථයෝජනාව (අර්ථ විවරණය), චතුසාමණේරවත්ථු, රාජෝවාදවත්ථු, තිගුම්භථෝමන, ඡද්දන්තනාගරාජුප්පත්තිකථා සහ ‘රාජාධිරාජවිලාසිනී’ නම් ග්‍රන්ථය ද ආදී වශයෙන් තවත් බොහෝ දේ කළහ.

กลิยุเค ปน ทฺวาสฏฺฐาธิเก วสฺสสเต สหสฺเส จ สมฺปตฺเต สีหฬทีปโต อมฺปคหปติสฺโส, มหาทมฺโป, โกจฺฉ โคโธ, พฺราหฺมณวตฺโต, โภคหวตฺโต, วาตุรคมฺโมติ อิเม ฉ สามเณรา ทส ธาตุโย ธมฺมปณฺณา การตฺถาย อาเนตฺวา อมรปุรํ นาม มหาราชฏฺฐานีนครํ อาคตา สทฺธึ เอเกน อุปาสเกน.

කලියුග වර්ෂ එක්දහස් එකසිය හැට දෙක (1162) එළඹි කල්හි, ලංකාද්වීපයෙන් අම්පගහපතිස්ස, මහාදම්ප, කොච්චගෝධ, බ්‍රාහ්මණවත්ත, භෝගහවත්ත සහ වාතුරගම්ම යන සාමණේරවරුන් සයනම, එක් උපාසකයෙකු ද සමඟින් ධාතූන් වහන්සේලා දස නමක් සහ ධර්ම ග්‍රන්ථයන් ලියවා ගැනීම පිණිස රැගෙන, අමරපුර නම් වූ මහා රාජධානිය වෙත පැමිණියහ.

อถ ญาณาภิวํสธมฺมเสนาปติมหาธมฺมราชาธิราชคุรุนา สงฺฆรญฺญา อุปชฺฌาเยน กวินฺทาภิสทฺธมฺมธรธชมหาธมฺมราชคุรุตฺเถเรน ชนินฺทาภิธชมหาธมฺมราชคุรุตฺเถเรน มุนินฺทโฆสมหาธมฺมราชคุรุตฺเถเรนาติ เอวมาทีหิ ราชคุรุตฺเถ เรหิ กมฺมวาจริเยหิ หตฺถิรชฺชุสุวณฺณคุหสีมายํ อุปสมฺปทกมฺมํ การาเปสิ, อุปาสกญฺจ สามเณรภูมิยํ ปติฏฺฐาเปสิ, ตโต ปจฺฉา จ อเนกวารํ อาคตานํ ภิกฺขูนํ ปุน สิกฺขํ คณฺหาเปสิ, สามเณรานญฺจ อุปสมฺปทกมฺมํ การาเปสิ, อุปาสกานญฺจ ปพฺพชฺชกมฺมนฺติ.

ඉක්බිති, සංඝරාජ වූ ඥාණාභිවංශධම්මසේනාපතිමහාධම්මරාජාධිරාජගුරු ස්ථවිරයන් වහන්සේ උපාධ්‍යාය කොට ද, කවින්දාභිසද්ධම්මධරධජමහාධම්මරාජගුරුත්ථෙර, ජනින්දාභිධජමහාධම්මරාජගුරුත්ථෙර, මුනින්දඝෝෂමහාධම්මරාජගුරුත්ථෙර ආදී රාජගුරු ස්ථවිරයන් වහන්සේලා කර්මාචාර්යයන් කොට ද, හත්ථිරජ්ජු සුවණ්ණගුහා සීමාවෙහිදී උපසම්පදා කර්මය සිදු කරවන ලදී; එම උපාසකයා ද සාමණේර භූමියෙහි පිහිටුවන ලදී. ඉන්පසුව ද නොයෙක් වර පැමිණි භික්ෂූන් වහන්සේලාට නැවත ශික්ෂාව ලබා දුන් අතර, සාමණේරවරුන්ට උපසම්පදා කර්මය ද, උපාසකවරුන්ට පැවිදි කර්මය ද සිදු කරවන ලදී.

อปรภาเค ปน กลิยุเค ฉจตฺตาลีสาธิเก วสฺสสเต สหสฺเส จ สมฺปตฺเต ปิตุรญฺโญ อาจริยปุพฺโพ อตุโล นาม เถโร จีวรปฏลํ อุปริสงฺฆาฏึ กตฺวา อุรพนฺธนวตฺถํ พนฺธิตพฺพนฺติ จูฬคณฺฐิปเท วุตฺตตฺตา สามเณรานํ คามปฺปวเสนกาเล เอกํสํ อุตฺตราสงฺคํ กตฺวา อุรพนฺธนวตฺถํ พนฺธิตฺวาเยว ปวิสิตพฺพนฺติ ทฬํ กตฺวา รญฺโญ สนฺติกํ เลขนํ ปเวเสสิ.

පසුව, කලියුග වර්ෂ එක්දහස් එකසිය හතළිස් හය (1146) එළඹි කල්හි, පිය රජුගේ පැරණි ආචාර්යවරයා වූ ‘අතුල’ නම් තෙරණුවෝ, "සිවුරු පට සඟළ සිවුර උඩින් කොට පපුව බඳින පටිය බැඳිය යුතුය" යනුවෙන් චූළගණ්ඨිපදයෙහි පවසා ඇති බැවින්, සාමණේරවරුන් ගමට වදින කල ඒකාංශ කොට උත්තරාසංගය පොරවා පපුව බඳින පටිය බැඳගෙනම ඇතුළු විය යුතුයැයි දැඩිව කියා සිටිමින් රජු වෙත හසුනක් යැවූහ.

อถ ราชา ตํ สุตฺวา มหาเถเร สุธมฺมสภายํ สนฺนิปาตาเปตฺวา [Pg.151] อตุลตฺเถเรน สทฺธึ สากจฺฉํ การาเปสิ. อถ อตุลตฺเถโร จีวรปฏลํ อุปริสงฺฆาฏึ กตฺวา อุรพนฺธนวตฺถํ พนฺธิตพฺพนฺติ จูฬคณฺฐิปเท อาคตปาฐํ ทสฺเสตฺวา สามเณรานํ คามปฺปเวสนกาเล เอกํสํ อุตฺตราสงฺคํ กตฺวา อุรพนฺธนวตฺถํ พนฺธิตฺวา ปวิสิตพฺพนฺติ อาห.

එකල්හි රජු එය අසා, මහා ස්ථවිරවරුන් සුධර්මා සභාවට රැස් කරවා, අතුල තෙරුන් සමඟ සාකච්ඡා කරවීය. එවිට අතුල තෙරණුවෝ "සිවුරු පට සඟළ සිවුර උඩින් කොට පපුව බඳින පටිය බැඳිය යුතුය" යනුවෙන් චූළගණ්ඨිපදයෙහි එන පාඨය පෙන්වා දෙමින්, සාමණේරවරුන් ගමට වදින කල ඒකාංශ කොට උත්තරාසංගය පොරවා පපුව බඳින පටිය බැඳගෙන ඇතුළු විය යුතු බව පැවසූහ.

อถ มหาเถรา ตํ ปุจฺฉึสุ,-อีทิโส อธิปฺปาโย อญฺญตฺถ ทิสฺสติ วา มา วาติ. อถ อตุลตฺเถโร เอวมาห,-อญฺญตฺถ ปน อีทิโส อธิปฺปาโย น ทิสฺสตีติ. เอวํ โหตุ, อยํ คนฺโถ เกน กโตติ. สีหฬทีเป อนุราธปุรสฺส ทกฺขิณทิสาภาเค โปกฺกนฺติ คาเม อรหนฺเตน โมคฺคลานตฺเถเรนาติ. อยมตฺโถ กถํ ชานิตพฺโพติ. ปิฏกตฺตยลกฺขณคนฺเถ อาคตตฺตาติ. อยญฺจ ปิฏกตฺตย ลกฺขณคนฺโถ กุโต ลทฺโธติ. พุทฺธโฆสตฺเถเรน กิร สีหฬทีปโต อานีตตฺตา ตโต, อยญฺหิ คนฺโถ สีหฬทีปโต อตฺตนา อานีเตสุ คนฺเถสุ อสุโก คนฺโถ อสุเกน เถเรน กโตติ วิญฺญาปนตฺถาย พุทฺธโฆสตฺเถเรน กโต, อิทานายํ คนฺโถ อมฺหากํ หตฺเถ สํวิชฺชตีติ. สเจ อิทานายํ คนฺโถ ตุมฺหากํ หตฺเถ สํวิชฺชติ, อมฺหากํ ทสฺเสหีติ. ปสฺสถาวุโส อยมมฺหากํ หตฺเถ คนฺโถติ ทสฺเสสิ. อถ มหาเถเรหิ สงฺฆราชปฺปมุเขหิ ตสฺมึ คนฺเถ ปสฺสิเต วินยคณฺฐิปทํ สีหฬทีเป ปรกฺกมพาหุรญฺโญ กาเล โมคฺคลานตฺเถโร อกาสีติ อาคตํ, น จูฬคณฺฐิปทํ สีหฬทีเป อนุราธปุรสฺสทกฺขิณทิสาภาเค โปกฺกนฺติคาเม อรหา โมคฺคลานตฺเถโร อกาสีติ.

එකල මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා ඔහුගෙන් මෙසේ ඇසූහ: 'මීට සමාන අදහසක් වෙනත් තැනක දක්නට ලැබේද නැද්ද?' එවිට අතුල තෙරණුවෝ මෙසේ පැවසූහ: 'වෙනත් තැනක නම් මෙවැනි අදහසක් දක්නට නොලැබේ.' 'එසේ නම්, මෙම ග්‍රන්ථය කවුරුන් විසින් කරන ලද්දක්ද?' 'සීහළද්වීපයේ (ලංකාද්වීපයේ) අනුරාධපුරයෙන් දකුණු දෙස පිහිටි පොක්කන්ති නම් ගමෙහි විසූ රහතන් වහන්සේ නමක් වූ මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් කරන ලද්දකි.' 'මෙම කරුණ කෙසේ දැනගත යුතුද?' 'පිටකත්තයලක්ඛණ ග්‍රන්ථයේ සඳහන් වී ඇති බැවිනි.' 'මෙම පිටකත්තයලක්ඛණ ග්‍රන්ථය කොහෙන් ලබන ලද්දක්ද?' 'බුද්ධඝෝෂ ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් සීහළද්වීපයෙන් (ලංකාද්වීපයෙන්) වැඩම කරවන ලද බැවින් එතැනිනි. මෙම ග්‍රන්ථය වනාහී සීහළද්වීපයෙන් තමන් වහන්සේ විසින් වැඩමවන ලද ග්‍රන්ථ අතරින්, අසවල් ග්‍රන්ථය අසවල් ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් කරන ලද්දක් යැයි දැනුම් දීම පිණිස බුද්ධඝෝෂ ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් කරන ලද්දකි. දැන් මෙම ග්‍රන්ථය අප සතුව පවතී.' 'ඉදින් දැන් එම ග්‍රන්ථය ඔබ සතුව පවතී නම්, අපට පෙන්වන්න.' එවිට, 'ඇවැත්නි, අප සතු මෙම ග්‍රන්ථය බලනු මැනව' යි පෙන්වා දුන්නේය. එකල සංඝරාජයන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා විසින් එම ග්‍රන්ථය පරීක්ෂා කර බලන ලදුව, විනය ගණ්ඨිපදය ලංකාද්වීපයේ පරාක්‍රමබාහු රජුගේ කාලයේදී මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් කරන ලද්දක් බව සඳහන්ව ඇති අතර, අනුරාධපුරයෙන් දකුණු දෙස පිහිටි පොක්කන්ති ගමෙහි වැඩසිටි මොග්ගල්ලාන රහතන් වහන්සේ විසින් චූළගණ්ඨිපදය කරන ලද්දක් බව සඳහන්ව නැත.

อถ เถรา เอวมาหํสุ,-กสฺมา ปน ปิฏกตฺตยลกฺขณคนฺเถ อนาคตมฺปิ อาคตํวิย กตฺวา มุสา วทถ, น นุ ตุมฺหากมฺปิ เอกํสิกภิกฺขูนํ มุสาวาทสิกฺขาปทํ อตฺถีติ. อถ อตุลตฺเถโร อุตฺตรึ วตฺตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา ลุทฺทกสฺส [Pg.152] วากุเร พนฺธมิโควิย ผนฺทมาโน หุตฺวา อฏฺฐาสิ, สโหฑฺเฑน คหิโตวิย โจโร สหมุสาวาทกมฺเมน โส เถโร คหิโต อโหสีติ.

එකල ස්ථවිරයන් වහන්සේලා මෙසේ පැවසූහ: 'පිටකත්තයලක්ඛණ ග්‍රන්ථයේ සඳහන් නොවූ දෙයක්ද සඳහන් වූවාක් මෙන් කොට කුමන කරුණක් නිසා බොරු පවසන්නෙහිද? ඒක පාර්ශ්වීය භික්ෂූන් (එකංශික භික්ෂූන්) වන ඔබටත් මුසාවාද ශික්ෂාපදය ඇත්තේ නොවේද?' එවිට අතුල තෙරණුවෝ මින් ඉදිරියට කිසිවක් පැවසීමට නොහැකි වූයෙන්, වැද්දෙකුගේ දැලකට හසු වූ මුවෙකු මෙන් දඟලමින් සිටියහ. නඩු බඩු (සොරාගත් බඩු) සමඟ කොටු වූ සොරෙකු මෙන්, ඒ තෙරණුවෝද තමන්ගේම බොරු කීමේ ක්‍රියාවත් සමඟ අසු වූහ.

อิทํ อิมสฺส อตฺถสฺส อาวิภาวตฺถาย วตฺถุ, –

මේ වනාහී මෙම කරුණ පැහැදිලි කරනු පිණිස වූ කථා පුවතයි:

อิมสฺมึ กิร รฏฺเฐ เอโก ชนปทวาสีปุริโส เกนจิเทว กรณีเยน อมรปุรํ นาม มหาราชฏฺฐานีนครํ อาคจฺฉิ. อาคนฺตฺวา จ ปจฺจาคตกาเล อนฺตรามคฺเค ปาเถยฺยํ ขยํ อโหสิ. อถสฺส เอตทโหสิ,- อิทานิ มม ปาเถยฺยํ ขยํ อโหสิ, อิมสฺมึ กิร รฏฺเฐ สหสฺโสโรธคาเม ลทฺธวโร นาม มหาเสฏฺฐิ สพฺพตฺถ ภูตเล อติวิย ปากโฏ. ตสฺสาหํ ญาตีติ วญฺเจตฺวา กเถสฺสามิ, เอวํ สติ เตน มหาเสฏฺฐินา มิตฺตสนฺถวํ กาตุํ เตเตคามิกา มนุสฺสา มม พหุ ลาภํ ทสฺสนฺติ, ตทา ปาเถยฺเยน อกิจฺโฉ ภวิสฺสามีติ. เอวํ ปน จินฺเตตฺวา อนฺตรามคฺเค สมฺปตฺตสมฺปตฺตคาเมสุ มหาโภคานํ เคหํ วิจิเนตฺวา มหาโภคานํ สนฺติกํ ปวิสิตฺวา กถาสลฺลาปํ อกาสิ.

මේ රටෙහි එක්තරා ජනපදයක වැසියෙක් කිසියම් කරුණක් සඳහා අමරපුර නම් වූ මහා රාජධානියට පැමිණියේය. පැමිණ නැවත හැරී යන ගමනේදී අතරමඟදී ඔහුගේ මඟ වියදම් (පාතෙය්‍ය) අවසන් විය. එවිට ඔහුට මෙසේ සිතුණි: 'දැන් මාගේ මඟ වියදම් අවසන් වී ඇත. මේ රටෙහි සහස්සොරෝධ ගමෙහි වසන ලද්ධවර නම් වූ මහා සිටුවරයා මුළු මහත් භූ තලයේම ඉතා ප්‍රසිද්ධය. මම ඔහුගේ නෑයෙකු යැයි රවටා පවසන්නෙමි. එසේ කී කල, එම මහා සිටුවරයා සමඟ මිත්‍රත්වයක් ඇති කර ගැනීමට කැමති තෙතේ නම් ගමෙහි වැසියන් මට බොහෝ ලාභ සත්කාර කරනු ඇත. එවිට මාගේ මඟ වියදම් සොයා ගැනීම අපහසු නොවනු ඇත.' මෙසේ sිතා ඔහු අතරමඟදී තමන් පසු කර යන ගම්මානවල ධනවත් අයගේ නිවාස සොයා බලා, එම ධනවතුන් වෙත ගොස් කථාබහ කරන්නට විය.

อถ เตเตคามิกา ตฺวํ กุโต อาคโต, กุหึ คมิสฺสสิ, กสฺส ญาติ,โก วา ตฺวนฺติ ปุจฺฉึสุ. อมรปูรมหาราชฏฺฐานีนครโต อาคโต, สหสฺโสโรธคามํ คมิสฺสามิ, สหสฺโสโรธคาเม ลทฺธวรสฺส นาม มหาเสฏฺฐิโน ชามาตา ธนวฑฺฒโก นามาหนฺติ อาห.

එකල තෙතේ ගමේ වැසියෝ, 'ඔබ කොහෙන් පැමිණියේද? කොහි යන්නෙහිද? කාගේ නෑයෙක්ද? ඔබ කවුද?' යි ඇසූහ. එවිට ඔහු, 'මම අමරපුර මහා රාජධානියේ සිට පැමිණියෙමි. සහස්සොරෝධ ගමට යන්නෙමි. සහස්සොරෝධ ගමෙහි වසන ලද්ධවර නම් මහා සිටුවරයාගේ බෑණනුවන් වන ධනවර්ධන නම් වූයේ මම වෙමි' යි පැවසීය.

อถ เตเตคามิกา ลทฺธวเรน มหาเสฏฺฐินา มิตฺตสนฺถวํ กาตุํ นานาโภชเนหิ โภเชสุํ. อญฺเญหิปิ พหูหิ ปณฺณากาเรหิ สงฺคหํ อกํสุ. อิมินาว นเยน สมฺปตฺต สมฺปตฺตคาเมสุ วญฺเจตฺวา อตฺตโน คุณํ กเถตฺวา อทฺธาน มคฺคํ ตริ. ปจฺฉา ปน สหสฺโสโรธคามํ สมฺปตฺโต. โส สหสฺโสโรธคามํ น สมฺปตฺตปุพฺโพ. ลทฺธวโร มหาเสฏฺฐิ เตน น ทิฏฺฐปุพฺโพ. สหสฺโสโรธคามํ สมฺปตฺเตเยว อยํ กึ นาม คาโมติ อปุจฺฉิตฺวาเยว ตสฺมึ คาเม มหาโภคตรสฺส [Pg.153] มหาเคหํ วิจินนฺโต ตสฺเสว ลทฺธวรสฺส เสฏฺฐิโน มหนฺตํ เคหํ ปสฺสิตฺวา ลทฺธวรสฺส เสฏฺฐิโน สนฺติกํ ปวิสิตฺวา เตน สทฺธึ กถาสลฺลาปํ อกาสิ.

එකල තෙතේ ගමේ වැසියෝ ලද්ධවර මහා සිටුවරයා සමඟ මිත්‍රත්වයක් ඇති කර ගැනීමට කැමති වූ බැවින්, ඔහුට නොයෙක් ආහාර පානවලින් සංග්‍රහ කළහ. වෙනත් නොයෙකුත් බොහෝ තෑගි බෝගවලින්ද සංග්‍රහ කළහ. මේ ආකාරයෙන්ම ඔහු අතරමඟදී තමා හමු වූ ගම්මානවල මිනිසුන් රවටා, තමා පිළිබඳ බොරු ගුණ වයා පවසමින් දිගු මඟ ගෙවා ගියේය. පසුව ඔහු සහස්සොරෝධ නම් ගමට ළඟා විය. මීට පෙර ඔහු කිසි දිනක සහස්සොරෝධ ගමට පැමිණ නොතිබුණි. ලද්ධවර මහා සිටුවරයාද ඔහු මීට පෙර දැක නොතිබුණි. සහස්සොරෝධ ගමට ළඟා වූ විගසම, 'මේ කුමන ගමක්ද?' කියා කිසිවෙකුගෙන් නොඅසාම, එම ගමෙහි වඩාත්ම ධනවත් පුද්ගලයාගේ මහා නිවස සොයමින් ගොස්, එම ලද්ධවර සිටුවරයාගේම මහා මන්දිරය දැක, ලද්ධවර සිටුවරයා වෙත පැමිණ ඔහු සමඟ පිළිසඳර කථාවෙහි යෙදුණේය.

อถ มหาเสฏฺฐิ ตํ ปุจฺฉิ,-ตฺวํ กุโต อาคโต, กุหึ คมิสฺสสิ, กสฺส ญาติ,โก ตฺวนฺติ. อมรปุรมหาราชฏฺฐานีนครโต สามิ อาคโต, สหสฺโสโรธคามํ คมิสฺสามิ, สหสฺโสโรธคาเม ลทฺธวรสฺส นาม มหาเสฏฺฐิโน ชามาตา, ธนวฑฺฒโก นามาหนฺติ อาห.

එකල මහා සිටුවරයා ඔහුගෙන් මෙසේ ඇසීය: 'ඔබ කොහෙන් පැමිණියේද? කොහි යන්නෙහිද? කාගේ නෑයෙක්ද? ඔබ කවුද?' එවිට ඔහු, 'ස්වාමීනි, මම අමරපුර මහා රාජධානියේ සිට පැමිණියෙමි. සහස්සොරෝධ ගමට යන්නෙමි. සහස්සොරෝධ ගමෙහි වසන ලද්ධවර නම් මහා සිටුවරයාගේ බෑණනුවන් වන ධනවර්ධන නම් වූයේ මම වෙමි' යි පැවසීය.

อถ มหาเสฏฺฐิ ตสฺส มุขํ อุชุํ โอโลเกตฺวา อยํ มาณว สหสฺโสโรธคาโมเยว, อหมฺปิ ลทฺธวโร นาม มหาเสฏฺฐิ, มม ธีตโร สนฺติ, ตาปิ สสฺสามิกาเยว โหนฺติ, อิทานิ ตา สกสกสฺสามิกานํเยว สนฺติเก วสนฺติ, น ตฺวํ กทาจิ มยา ทิฏฺฐปุพฺโพ, เกน การเณน กุโต อาคนฺตฺวา มม ชามาตา ภวสีติ ปุจฺฉิ.

එකල මහා සිටුවරයා ඔහුගේ මුහුණ දෙස කෙලින්ම බලා, 'එම්බා තරුණය, මේ සහස්සොරෝධ ගමමය. මමමයි ලද්ධවර නම් මහා සිටුවරයා. මට දියණියන් සිටිති, ඔවුන්ද විවාහ වී තම තමන්ගේ ස්වාමිපුරුෂයන් සමඟම වෙසෙති. මීට පෙර කිසි දිනක මා ඔබ දැක නැත. කුමන කරුණක් නිසා, කොහෙන් පැමිණ ඔබ මාගේ බෑණනුවන් වන්නේද?' යි ඇසීය.

อถ โส มฺมนุสฺเสหิ อนุพนฺธิยมาโนวิย มิโค สกลมฺปิ กายํ ผนฺทาเปตฺวา กิญฺจิ วตฺตพฺพํ วจนํ อชานิตฺวา อลทฺธปฺปติฏฺฐานตาย เอวํ สติ กุโต อาคโต, กุหึ คมิสฺสามิ, กสฺส ญาติ, โก วา อหนฺติ อิทานิ น ชานามิ, สพฺพทิสา สมฺมุยฺหามิ, ขมาหิ มม อปราธํ, อิโต ปฏฺฐาย ยาว ชีวิตปริโยสานา น วญฺเจสฺสามิ, วญฺเจตุํ น วิสหามิ, อิทานิ อติวิย ภายามิ, มา กิญฺจิ ทณฺฑกมฺมํ กโรหีติ วตฺวา เวเคน อุฏฺฐหิตฺวา ปลายีติ.

එකල ඔහු මිනිසුන් විසින් ලුහුබඳිනු ලබන මුවෙකු මෙන් මුළු ශරීරයම වෙව්ලවමින්, පැවසිය යුතු කිසිදු වචනයක් කරකියාගත නොහැකිව, පිහිටක් නොලද බැවින්, 'එසේ නම් මා කොහෙන් පැමිණියේද, කොහි යන්නේද, කාගේ නෑයෙක්ද, මම කවුද කියා දැන් මම නොදනිමි. මට සියලු දිශාවන් මංමුලා වී ඇත. මාගේ වරදට සමාව දෙනු මැනව. මෙතැන් සිට ජීවිතය කෙළවර වනතුරු කිසිවෙකු නොරවටන්නෙමි. රැවටීමට උත්සාහ නොකරන්නෙමි. දැන් මම බෙහෙවින් බියට පත්ව සිටිමි. මට කිසිදු දඬුවමක් නොකරනු මැනව' යි පවසා වහා නැගිට දිව ගියේය.

อิจฺเจวํ อตุลตฺเถโร ทุมฺมุโข หุตฺวา ยํวาตํวา มุขารูฬํ วิลปิตฺวา สงฺฆมชฺเฌ นิสีทิ.

මෙලෙස අතුල තෙරණුවෝද ලැජ්ජාවට පත්ව මුහුණ අඳුරු කරගෙන, කටට ආ ආ දේ දොඩවමින් සංඝයා මැද අසුන් ගත්හ.

อยํ อตุลตฺเถรสฺส ปฐโม ปราชโย.

මෙය අතුල තෙරණුවන්ගේ පළමු පරාජයයි.

ตโต ปจฺฉา ขลิตฺวา กทฺทเม ปติตํ ปุริสํ ปุน อุปริ อกฺกมนฺตาวิย ปุน มหาเถรา เอวํ ปุจฺฉึสุ,-อิทํ ภนฺเต ตว จูฬคณฺฐิปทํ นาม ตีสุ วินยมหาฏีกาสุ สาธกวเสน ทสฺสิตํ [Pg.154] จูฬคณฺฐิปทํ อุทาหุ อปรนฺติ. ตีสุ วินยมหาฏีกาสุ สาธกวเสน ทสฺสิตํ จูฬคณฺฐิปทํเยว อิทนฺติ. เอวํสติ กสฺมา ตว จูฬคณฺฐิปเทเยว วุตฺตญฺหิ วชิรพุทฺธิฏีกายํ, วุตฺตญฺหิ สารตฺถทีปนีฏีกายํ, ตถา หิ วุตฺตํ วิมติ วิโนทนีฏีกายนฺติ ตาสํ วินยมหาฏีกานํ ปจฺฉา หุตฺวา ติสฺโส วินยมหาฏีกาโย สาธกวเสน ทสฺสิตาติ. เอวํ ปน ปุจฺฉนฺโต โส มยา ปุพฺเพ วุตฺตํ ตีสุ วินยมหาฏีกาสุ สาธกวเสน ทสฺสิตํ จูฬคณฺฐิปทํเยว อิทนฺติ วจนํ สจฺจเมวาติ มุขาสุญฺญตฺถาย ปุนปฺปุนํ วทิ.

ඉන්පසු, මඩෙහි ලිස්සා වැටුණු මිනිසෙකු පිට නැවතත් පා තබන්නාක් මෙන්, මහාස්ථවිරවරු නැවතත් මෙසේ ඇසූහ: 'ස්වාමීනි, ඔබවහන්සේගේ "චූළගණ්ඨිපදය" නම් වූ මෙය, විනය මහා ටීකා තුනෙහි සාධක වශයෙන් දක්වන ලද චූළගණ්ඨිපදයමද, නැතහොත් වෙනකක්ද?' එවිට ඔහු, 'විනය මහා ටීකා තුනෙහි සාධක වශයෙන් දක්වන ලද චූළගණ්ඨිපදයම මෙයයි' යැයි පැවසීය. 'එසේ නම්, ඔබවහන්සේගේ චූළගණ්ඨිපදයෙහිම "වජිරබුද්ධි ටීකාවෙහි කියන ලදී, සාරත්ථදීපනී ටීකාවෙහි කියන ලදී, එසේම විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි කියන ලදී" යනුවෙන් දක්වා ඇත්තේ මන්ද? එම විනය මහා ටීකා තුනට පසුව ලියැවුණු මෙහි, ඒ මහා ටීකා තුන සාධක වශයෙන් දක්වා ඇත්තේ මන්ද?' මෙසේ ප්‍රශ්න කරන කල්හි, ඔහු සිය මුව හිස් නොකරනු පිණිස (තමාගේ නිශ්ශබ්දතාව වසාගනු පිණිස), 'මා විසින් පෙර පවසන ලද, විනය මහා ටීකා තුනෙහි සාධක වශයෙන් දක්වන ලද චූළගණ්ඨිපදයම මෙය වෙයි යන වචනය සත්‍යයකි' යි නැවත නැවතත් පැවසීය.

อิทญฺจ อิมสฺส อตฺถสฺส อาวิภาวตฺถาย วตฺถุ, –

මේ කාරණය පැහැදිලි කරනු පිණිස වන කථාව මෙයයි: –

เอโก กิร ปุริโส เอเกน สหาเยน สทฺธึ ปุตฺตทารโปสนตฺถาย รญฺโญ ภตึ คเหตฺวา ยุทฺธกมฺมํ กาตุํ สงฺคามํ คจฺฉติ. อถ ปรเสนาย ยุชฺฌิตฺวา ปรเสนา อภิภวิตฺวา สพฺเพ มนุสฺสา อตฺตโน อตฺตโน อภิมุขฏฺฐานํ ปลายึสุ. อถ โสปิ ปุริโส เตน สหาเยน สทฺธึ อตฺตโน อภิมุขฏฺฐานํ ปลายิ. โตกํ ปลายิตฺวา อนฺตรามคฺเค ปรเสนาหิ ปหริตทณฺเฑน มุจฺฉิโต หุตฺวา โส ปุริโส เตน สทฺธึ คนฺตุํ น สกฺกา, อนฺตมโส นิสีทิตุมฺปิ น สกฺกา.

එක්තරා මිනිසෙක් තම අඹුදරුවන් පෝෂණය කරනු පිණිස රජුගෙන් වැටුප් ගෙන, එක් යහළුවෙකු සමඟ යුද්ධ කිරීමට සටන් බිමට ගියේය. එහිදී සතුරු සේනාව සමඟ සටන් වැදී, සතුරු සේනාව විසින් පරාජය කරනු ලැබූ කල්හි, සියලු මිනිස්සු තමන්ට ඉදිරියෙන් වූ දිශාවන්ට පලා ගියහ. එවිට ඒ මිනිසාද තම යහළුවා සමඟ තමන් ඉදිරියෙහි වූ දිශාවට පලා ගියේය. මඳක් පලා ගොස්, අතරමඟදී සතුරු සේනාවගෙන් ලත් මුගුරු පහරකින් සිහිමුර්ඡා වී, ඒ මිනිසාට තම යහළුවා සමඟ යාමට නොහැකි විය, අවසානයේ වාඩි වීමට පවා නොහැකි විය.

อถ สหายสฺส เอตทโหสิ,-อิทานิ อยํ อติวิย พาฬคิลาโน โหติ มรณาสนฺโน, สจาหํ ตสฺส อุปฏฺฐหิตฺวา อิเธว นิสีเทยฺยํ, เวริโน อาคนฺตฺวา มํ คณฺหิสฺสนฺตีติ. เอวํ ปน จินฺเตตฺวา คิลานสฺส สนฺตกานิ กหาปณวตฺถาทีนิ คเหตฺวา ตํ ตตฺเถว ฐเปตฺวา คจฺฉติ. สกฏฺฐานสมีปํ ปน ปตฺตสฺส ตสฺส เอตทโหสิ,- สเจ ตํ อนฺตรามคฺเค ฐเปตฺวา อาคจฺฉามีติ วเทยฺยํ, ตสฺส ญาตกา มม อุปริ โทสํ โรเปสฺสนฺติ, อิทานิ โส มริตฺวา อหํ เอกโกว อาคจฺฉามีติ วทิสฺสามีติ. สกฏฺฐานํ ปน ปตฺวา ตสฺส ภริยา ตสฺส สนฺติกํ อาคนฺตฺวา มยฺหํ ปน สามิโก [Pg.155] กุหึ คโต, กตฺถ ฐเปตฺวา ตฺวํ เอกโกว อาคจฺฉสีติ ปุจฺฉิ. ตว อยฺเย สามิโก ปเรสํ อาวุเธน ปหริตฺวา กาลงฺกโต, อิมานิ ตว สามิกสฺส สนฺตกานีติ วตฺวา กหาปณวตฺถาทีนิ ทตฺวา มา โสจิ มา ปริเทวิ, อิทานิ มตกภตฺตํ ทตฺวา ปุญฺญภาคํเยว ภาเชหีติ สมสฺสาเสสิ. อถ สา ตานิ คเหตฺวา โรทิตฺวา มตกภตฺตํ ทตฺวา ปุญฺญภาคํ ภาเชสิ.

එවිට යහළුවාට මෙසේ සිතුණි: 'දැන් මොහු ඉතා දැඩි ලෙස ගිලන්ව මරණාසන්නව සිටී. ඉදින් මම මොහුට උපස්ථාන කරමින් මෙහිම රැඳී සිටියහොත්, සතුරන් පැමිණ මා අල්ලා ගනු ඇත.' මෙසේ සිතා, ගිලන් වූ මිනිසා සතු කහවණු, වස්ත්‍ර ආදිය ගෙන, ඔහුව එතැනම දමා ගියේය. තමාගේ ගමට ආසන්න වන විට ඔහුට මෙසේ සිතුණි: 'ඉදින් මම ඔහුව අතරමඟ දමා ආවෙමියි පැවසුවහොත්, ඔහුගේ නෑදෑයෝ මට දෝෂාරෝපණය කරති. එබැවින් ඔහු මියගිය නිසා මා තනිවම පැමිණි බව පවසන්නෙමි.' තමන්ගේ ගමට පැමිණි කල්හි, ඔහුගේ (මිතුරාගේ) බිරිඳ ඔහු වෙත පැමිණ, 'මාගේ ස්වාමියා කොහි ගියේද? ඔහුව කොහේ තබාද ඔබ තනිවම පැමිණියේ?' යි ඇසුවාය. 'නෝනාවරුනි, ඔබගේ ස්වාමියා සතුරන්ගේ ආයුධ පහර වැදී කළුරිය කළේය. මේ ඔබගේ ස්වාමියා සතු දේවල්ය' යි පවසා කහවණු, වස්ත්‍ර ආදිය දී, 'ශෝක නොකරන්න, වැලපෙන්න එපා, දැන් මළගියවුන් වෙනුවෙන් දන් (මතකභක්තය) දී පින් පමුණුවන්න' යැයි ඇයව අස්වැසීය. එවිට ඇය ඒවා රැගෙන, හඬා වැලපී, මළගියවුන් උදෙසා දන් දී පින් පැමිණෙව්වාය.

อปรภาเค ปน โถกํ กาลํ อติกฺกนฺเต คิลานา วุฏฺฐิโต สกเคหํ อาคจฺฉติ. ภริยาปิ ตํ น สทฺทหิ. อหํ น กาลงฺกโต, คิลานํเยว มํ ฐเปตฺวา โส มม สนฺตกานิ คเหตฺวา คโต, สเจ มํ ตฺวํ น สทฺทหสิ, อหํ อนฺโตคพฺเภ นิลียิตฺวา นิสีทิสฺสามิ, ตํ ปกฺโกเสตฺวา ปุจฺฉาหีติ อาห.

පසුව මඳ කලක් ඇවෑමෙන්, ගිලන්ව සිටි මිනිසා සුවය ලබා තමාගේ නිවසට පැමිණියේය. බිරිඳද ඔහුව විශ්වාස නොකළාය. එවිට ඔහු, 'මම කළුරිය කළේ නැත. ඔහු මා ගිලන්ව සිටියදීම දමා, මාගේ බඩුබාහිරාදියද ගෙන පලා ගියේය. ඉදින් ඔබ මා විශ්වාස නොකරන්නේ නම්, මම ඇතුල් කාමරයේ සැඟවී සිටිමි, ඔහුව කැඳවා අසන්න' යැයි පැවසීය.

อถ สา ตํ ปกฺโกเสตฺวา พหิ คพฺเภ นิสีทิตฺวา ปุจฺฉิ,-มม สามิ สามิโก กาลงฺกโตติ ตํ สจฺจํ วา อลิกํ วาติ. สจฺจเมเวตํ, ยํ ตว สามิโก กาลงฺกโตติ.

ඉක්බිති ඇය ඔහුව කැඳවා, කාමරයෙන් පිටත හිඳගෙන, 'මාගේ ස්වාමියා කළුරිය කළේය යන කාරණය සත්‍යයක්ද නැතහොත් බොරුවක්ද?' යි ඇසුවාය. එවිට ඔහු, 'ඔබගේ ස්වාමියා කළුරිය කළේය යන කාරණය සත්‍යයක්මය' යි පැවසීය.

อถ โส ปุริโส พหิ คพฺภํ นิกฺขมิตฺวา องฺคุลึ ปสาเรตฺวา น อิทานิ โภสมฺม อหํ กิญฺจิ มตฺโตปิ มรามิ, กสฺมา ปน อมรนฺตํเยว มํ มโต เอโสติ วเทสีติ. อถ กิญฺจิ วตฺตพฺพสฺส การณสฺส อทิสฺสนโต มุขาสุญฺญตฺถาย องฺคุลึ ปสาเรตฺวา อุชุํ โอโลเกตฺวา อิทานิ ตฺวํ อิธ อาคนฺตุํ สมตฺโถปิ มโตเยว, มโตติ มยา วุตฺต วจนํ สจฺจํเยว, นาหํ กิญฺจิ อลิกํ วทามีติ อาห. เอวํ โส ปุนปฺปุนํ วทนฺโตปิ ชีวมานกสฺส สํวิชฺชมานตฺตา ปจฺจกฺเขเยว จ ตสฺส ฐิตตฺตา โกจิปิ ตสฺส วจนํ น สทฺทหิ, ปราชยํเยว โส ปตฺโตติ.

එවිට ඒ මිනිසා කාමරයෙන් පිටතට පැමිණ, ඇඟිල්ල දිගු කර, 'එම්බා යහළුව, මම කිසිසේත්ම මියගොස් නැත. නොමළ වූ මා මියගියේ යැයි ඔබ පවසන්නේ මන්ද?' යි ඇසීය. එවිට පැවසීමට වෙනත් කිසිදු කරුණක් නොපෙනුණු බැවින්, සිය මුව හිස් නොකරනු පිණිස (තම නිශ්ශබ්දතාව වසාගනු පිණිස), ඇඟිල්ල දිගු කර කෙළින්ම බලා, 'දැන් ඔබ මෙහි පැමිණීමට සමත් වුවද, ඔබ මියගොස්මය. "ඔහු මළේය" යි මා කී වචනය සත්‍යයකි, මම කිසිදු බොරුවක් නොකියමි' යි පැවසීය. ඔහු මෙසේ නැවත නැවතත් පැවසුවද, ජීවත්ව සිටින මිනිසා ඇස් පනාපිටම පෙනෙන්නට සිටි බැවින්, කිසිවෙක් ඔහුගේ වචනය විශ්වාස නොකළහ. ඔහු පරාජයටම පත් විය.

อิจฺเจวํ [Pg.156] อตุลตฺเถโร มุขาสุญฺญตฺถาย วทนฺโตปิ โกจิ น สทฺทหิ, ปราชยํเยว โส ปตฺโตติ.

මෙසේම, අතුල තෙරණුවන්ද සිය මුව හිස් නොකරනු පිණිස (තම නිශ්ශබ්දතාව වසාගනු පිණිස) පැවසුවද, කිසිවෙක් එය විශ්වාස නොකළහ. උන්වහන්සේ පරාජයටම පත් වූහ.

อยํ อตุลตฺเถรสฺส ทุติโย ปราชโย.

මෙය අතුල තෙරුන්ගේ දෙවන පරාජයයි.

ปุนปิ เสยฺยถาปิ ลุทฺทโก กุญฺชรํ ทิสฺวา เอเกน วาเรน อุสุนา วิชฺฌิตฺวา ปตนฺตมฺปิ กุญฺชรํ ปุน อนุฏฺฐาหนตฺถาย กติปยวาเรหิ อุสูหิ วิชฺฌติ, เอวเมว เอกวาเรเนว ปราชยํ ปตฺตํ ปน วาทสฺส อนุกฺขิปนตฺถาย กติปยวาเรหิ ปราชยํ ปาเปตุํ ปารุปนวาทิโน มหาเถรา เอวมาหํสุ,- ตว จูฬคณฺฐิปเทเยว สามเณรานํ ปริมณฺฑลสุปฺปฏิจฺฉนฺนาทีนิ วตฺตานิ อภินฺทิตฺวาเยว ปวิสิตพฺโพติ ปุพฺเพ วตฺวา จีวรปฏลอุปริสงฺฆาฏึ กตฺวา อุรพนฺธนวตฺถํ พนฺธิตพฺพนฺติ ปน วุตฺตํ, กสฺมา ปน ปุพฺเพน อปรํ อสํสนฺทิตฺวา วุตฺตํ, ตุมฺหากํ วาเท ปฏิสรณภูตานํ ปาฬิอฏฺฐกถาฏีกาคนฺถนฺตรานํ นตฺถิตาย อมฺหากํ ปฏิสรณภูตํ จูฬคณฺฐิปทนฺติ วทถ, ตุมฺหากํ ปฏิสรณภูตา จูฬคณฺฐิปทโตเยว ภยํ อุปฺปชฺชตีติ วตฺวา สห นิลียนฏฺฐาเนน คหิตํ โจรํ วิย สห นิสฺสเยน อธมฺมวาทิโน คณฺหึสุ.

නැවතත්, වැද්දෙකු ඇතෙකු දැක, එක් වරක් ඊතලයකින් විද, වැටී සිටින ඇතා නැවත නොනැගිටිනු පිණිස තවත් කිහිප වරක් ඊතලවලින් විදින්නාක් මෙන්; එලෙසම, එක් වරකින්ම පරාජයට පත් වූවද ඔහුගේ වාදය නැවත මතු නොවීම පිණිස, කිහිප වරක්ම පරාජය කරනු වස් පාරුපනවාදී මහාස්ථවිරවරු මෙසේ පැවසූහ: 'ඔබගේම චූළගණ්ඨිපදයෙහි සාමණේරයන් විසින් පරිමණ්ඩල, සුපටිච්ඡන්න ආදී වත් නොබිඳම (ගමට) ඇතුල් විය යුතු යැයි පෙර පවසා, පසුව සිවුරු තට්ටුවට උඩින් සඟළ සිවුර දමා ළරැඳි පටිය (උරබන්ධනය) බැඳිය යුතු යැයි දක්වා ඇත්තේ මන්ද? පෙර කී දෙය පසු කී දෙය සමඟ නොගැලපෙන සේ පවසා ඇත්තේ මන්ද? ඔබගේ වාදයට පිළිසරණ වන පාලි, අට්ඨකථා, ටීකා හෝ වෙනත් ග්‍රන්ථ නැති කල්හි "චූළගණ්ඨිපදය අපගේ පිළිසරණයි" කියා පවසන්නෙහුය. එහෙත් ඔබගේ පිළිසරණ වූ ඒ චූළගණ්ඨිපදයෙන්ම ඔබට බිය උපදී' යැයි පවසා, සැඟවී සිටි ස්ථානය සමඟම අල්ලාගත් සොරෙකු මෙන්, ආධාරක (සාක්ෂි) සහිතවම ඒ අධර්මවාදීන්ව කොටු කර ගත්හ.

อิทํ อิมสฺส อตฺถสฺส อวิภาวตฺถาย วตฺถุ, –

මේ කාරණය පැහැදිලි කරනු පිණිස වන කථාව මෙයයි: –

อตีเต กิร พาราณสิโต อวิทูเร นทีตีเร คามเก ปาฏลิ นาม นฏมจฺโจ วสติ. โส เอกสฺมึ อุสฺสว ทิวเส ภริยมาทาย พาราณสึ ปวิสิตฺวา นจฺจิตฺวา วีณํ วาทิตฺวา คายิตฺวา ธนํ ลภิตฺวา อุสฺสวปริโยสาเน พหุ สุราภตฺตํ คาหาเปตฺวา อตฺตโน คามํ คจฺฉนฺโต นทีตีรํ ปตฺวา นโวทกํ อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา ภตฺตํ ภุญฺชนฺโต สุรํ วิวนฺโต นิสีทิตฺวา มตฺโต หุตฺวา อตฺตโน พลํ อชานนฺโต มหาวีณํ คีวาย พนฺธิตฺวา นทึ โอตริตฺวา คมิสฺสามีติ ภริยํ หตฺเถ คเหตฺวา นทึ โอตริ. วีณาฉิทฺเทหิ อุทกํ [Pg.157] ปาวิสิ. อถ นํ สา ปีณา อุทเก โอสีทาเปสิ. ภริยา ปนสฺส โอสีทนภาวํ ญตฺวา ตํ วิสฺสชฺชิตฺวา อุตฺตริตฺวา นทีตีเร อฏฺฐาสิ. นฏปาฏลิ สกึ อุมฺมุชฺชติ, สกึ นิมฺมุชฺชติ, อุทกํ ปวิสิตฺวา อุทฺธุมาตอุทโร อโหสิ. อถสฺส ภริยา จินฺเตสิ,-มยฺหํ สามิโก อิทานิ มริสฺสติ, เอกํ คีตํ ยาจิตฺวา ปริสมชฺเฌ ตํ คายนฺตี ชีวิตํ กปฺเปสฺสามีติ จินฺเตตฺวา สามิ ตฺวํ อุทเก นิมฺมุชฺชสิ, เอกํ เม คีตํ เทหิ, เตน ชีวิตํ กปฺเปสฺสามีติ วตฺวา–

අතීතයේ බරණැස් නුවරට නොදුරු ගඟක් අසල ගමක පාටලී නම් නළුවෙක් විසීය. ඔහු එක්තරා උත්සව දිනයක තම බිරිඳ කැඳවාගෙන බරණැස් නුවරට වැද, නටා, වීණා වාදනය කර, ගී ගයා ධනය ලබාගෙන, උත්සවය අවසානයේ බොහෝ මත්පැන් හා ආහාර ගෙන්වාගෙන, තමන්ගේ ගමට යන්නේ ගං ඉවුරට පැමිණ, අලුත් ජලය ගලා එනු දැක, බත් අනුභව කරමින්, සුරා පානය කරමින් හිඳ, බීමත් වී තමාගේ ශක්තිය නොදැන, මහත් වූ වීණාව බෙල්ලේ බැඳගෙන, ගඟට බැස යන්නෙමියි බිරිඳ අතින් අල්ලාගෙන ගඟට බැස්සේය. වීණාවේ සිදුරුවලින් ජලය ඇතුළු විය. එවිට ඒ වීණාව ඔහුව ජලයේ ගිල්වීය. ඔහුගේ බිරිඳ ඔහු ගිලෙන බව දැන, ඔහුව අතහැර, ගොඩට අවුත් ගං ඉවුරේ සිටියාය. නළු පාටලී එක් වරක් මතුවෙයි, එක් වරක් ගිලෙයි. ජලය ශරීරගත වී බඩ පිපී ගියේය. එකල ඔහුගේ බිරිඳ මෙසේ සිතුවාය: 'මගේ ස්වාමියා දැන් මියයනු ඇත. ඔහුගෙන් එක් ගීතයක් ඉල්ලා, සභා මධ්‍යයේ එය ගායනා කරමින් මම ජීවත් වන්නෙමි' යි සිතා, 'හිමියනි, ඔබ ජලයේ ගිලෙන්නෙහිය, මට එක් ගීතයක් දෙන්න, එයින් මම ජීවත් වන්නෙමි' යි පවසා -

พหุสฺสุตํ จิตฺตกถํ, คงฺคา วหติ ปาฏลึ;

วุยฺหมานกํ ภทฺทนฺเต, เอกํ เม เทหิ คาถกนฺติ.

බොහෝ ඇසූ පිරූ තැන් ඇති, විසිතුරු කතා පවසන පාටලීව ගංගාව ගසාගෙන යයි; ස්වාමීනි, ගසාගෙන යන ඔබ මට එක් ගාථාවක් ලබා දුන මැනවි.

อถ นํ นฏปาฏลิ ภทฺเท กถํ ตว คีตํ ทสฺสามิ, อิทานิ มหาชนสฺส ปติสรณภูตํ อุทกํ มํ มาเรตีติ วตฺวา–

එකල නළු පාටලී ඇයට මෙසේ කීවේය: 'සොඳුරිය, මම ඔබට කෙසේ නම් ගීතයක් දෙම්ද? දැන් මහජනයාට පිහිට වන මේ ජලය මා මරණයට පත් කරයි' යි පවසා -

เยน สิญฺจนฺติ ทุกฺขิตํ, เยน สิญฺจนฺติ อาตุรํ;

ตสฺส มชฺเฌ มริสฺสามิ, ชาตํ สรณโต ภยนฺติ.

යම් ජලයකින් දුකට පත්වූවන් තෙමන්නේද, යම් ජලයකින් රෝගී වූවන් තෙමන්නේද, ඒ ජලය මැද මම මියයන්නෙමි. පිහිටෙන්ම භය උපන්නේය.

อถ อตุลตฺเถโร อตฺตโน ปติสรณภูตา จูฬคณฺฐิปทโต ภยํ อุปฺปชฺชิตฺวา กิญฺจิ วตฺตพฺพํ อชานิตฺวา อโธมุโข หุตฺวา ปราชายํ ปตฺโตติ.

එවිට අතුල තෙරණුවෝ තමන්ට පිහිට වූ චූළගණ්ඨිපදයෙන් භයක් උපදවාගෙන, කිව යුතු කිසිවක් නොදැන, බිමට මුහුණ ලාගෙන පරාජයට පත් වූහ.

อยํ อตุลตฺเถรสฺส ตติโย ปราชโย.

මෙය අතුල තෙරණුවන්ගේ තුන්වන පරාජයයි.

อถ ราชา เตสํ ทฺวินฺนํ ปกฺขานํ วจนํ สุตฺวา จูฬคณฺฐิปทสฺส ปุพฺพาปรวิโรธิโทสหิ อากุลตฺตา สุตฺตสุตฺตานุโลมาทีสุ อปฺปวิฏฺฐตฺตา อาคมสุทฺธิยา จ อภาวโต ปโรวสฺสสตํ จิรํ ฐิตสฺส เคหสฺสวิย อติทุพฺพลวเสน อถิรตํ ชานิตฺวา อิทานิ สาสนํ ปริสุทฺธํ ภวิสฺสตีติ โสมนสฺสปฺปตฺโต หุตฺวา มม วิชิเต สพฺเพปิ ภิกฺขู ปารุปนวเสน สมานวาทิกา โหนฺตูติ อาณํ ฐเปสิ. ตโต [Pg.158] ปฏฺฐาย ยาวชฺชตนา สกเลปิ มรมฺมรฏฺเฐ ปารุปนวเสน สมานวาทิกา ภวนฺตีติ.

එකල රජතුමා ඒ දෙපාර්ශ්වයේම වචන අසා, චූළගණ්ඨිපද ග්‍රන්ථයේ පූර්වාපර විරෝධී දෝෂයන්ගෙන් අවුල් සහගත බවත්, සූත්‍ර හා සූත්‍රානුලෝම ආදියට ඇතුළත් නොවන බවත්, ආගමික පිරිසිදු බවක් නොමැති බවත්, වසර සියයකට වඩා පැරණි නිවසක් මෙන් ඉතා දුර්වල බැවින් අස්ථිර බවත් දැනගෙන, 'දැන් ශාසනය පිරිසිදු වන්නේය' යි සොම්නසට පත්ව, 'මගේ රාජ්‍යයෙහි සියලුම භික්ෂූන් වහන්සේලා සිවුරු පෙරවීම සම්බන්ධයෙන් සමාන පිළිවෙත් ඇත්තෝ වෙත්වා' යි අණ පැනවීය. එතැන් පටන් අද දක්වා මුළු මියන්මාර් දේශයෙහිම සියලු භික්ෂූන් වහන්සේලා සිවුරු පෙරවීම අතින් සමාන පිළිවෙත් ඇත්තෝ වෙති.

อยเมตฺถ สงฺเขโป,-เตสญฺหิ ทฺวินฺนํ ปกฺขานํ สนฺนิปติตฺวา วจนปฺปฏิวจน วเสน วิวาทกถา วิตฺถาเรน วุจฺจมานา ฉปญฺจสาณวารมตฺตมฺปิ ปตฺวา นิฏฺฐํ น ปาปุเณยฺย. ยสฺมา ปน สพฺพํ อนวเสเสตฺวา วุจฺจมานํ อยํ สาสนวํสปฺปฏีปิกา อติปฺปปญฺจา ภวิสฺสติ, ตสฺมา เอตฺถ อิจฺฉิตมตฺตเมว ทสฺสยิตฺวา อชฺฌุเปกฺขามาติ.

මෙහි සංක්ෂේපය මෙයයි: ඒ දෙපාර්ශ්වය එක්රැස් වී වචනයට ප්‍රතිවචන දක්වමින් කළ විවාද කතාව විස්තර වශයෙන් පවසතොත්, පස් හය වාරයක් පමණ පැමිණියත් කෙළවරක් නොදකින්නේය. යම් හෙයකින් සියල්ල ඉතිරි නොකර විස්තර කළහොත් මෙම සාසනවංශප්‍රදීපිකාව අතිශයින් දීර්ඝ වන බැවින්, මෙහි අපේක්ෂිත ප්‍රමාණය පමණක් දක්වා අනෙක් දේ ගැන උපේක්ෂා සහගත වන්නෙමු.

ญาณาภิวํสธมฺมเสนาปติมหาธมฺมราชาธิราช คุรุ ปน สงฺฆราชา มหาเถโร สีหฬทีเป อมรปุรนิกายิกานํ ภิกฺขูนํ อาทิภูโต อาจริโย พหูปกาโร. อมรปุรนิกาโยติ ตตฺเถรปฺปภโวติ.

ඥාණාභිවංශ ධම්මසේනාපති මහාධම්මරාජාධිරාජගුරු සංඝරාජ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ වනාහි, සිංහලද්වීපයෙහි අමරපුර නිකායික භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ආදිකර්තෘ වූ, බොහෝ උපකාර කළ ආචාර්යයන් වහන්සේය. අමරපුර නිකාය යනු ඒ තෙරුන් වහන්සේගෙන් උපත ලැබූවකි.

กลิยุเค ปน เอกาสีตาธิเก วสฺสสเต สหสฺเส จ สมฺปตฺเต ตสฺส รญฺโญ นตฺตา สิริตฺริภวนาทิตฺยปวรปณฺฑิตมหาธมฺมราชาธิราชา นาม รชฺชํ กาเรสิ. โส ปน อมรปุรโต สงฺกมิตฺวา รตนปูรํ จตุตฺถํ มาเปสิ. ตสฺส รญฺโญ กาเล คุณมุนินฺทาธิปติมหาธมฺมราชาธิราชคุรุตฺเถรสฺส สีสฺสํ สชีวคามวาสึ สีลาจารํ นาม เถรํ อรญฺญวาสีนํ ภิกฺขูนํ ปาโมกฺขฏฺฐาเน ฐเปสิ. ราชาคารนามเก เทเส วิหารํ การาเปตฺวา ตสฺเสว อทาสิ.

කලියුග වර්ෂ එක්දහස් එකසිය අසූ එකක් පැමිණි කල්හි, ඒ රජුගේ මුනුබුරු වූ සිරිත්‍රිභවනාදිත්‍ය පවරපණ්ඩිත මහාධම්මරාජාධිරාජ නමැති රජු රාජ්‍යය කළේය. ඔහු අමරපුරයෙන් සංක්‍රමණය වී සිව්වන රත්නපුරය නිර්මාණය කළේය. ඒ රජුගේ කාලයෙහි ගුණමුනින්දාධිපති මහාධම්මරාජාධිරාජගුරු තෙරුන් වහන්සේගේ ශිෂ්‍ය වූ, සජීවගාම වැසි ශීලාචාර නම් තෙරුන් වහන්සේව ආරණ්‍යවාසී භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ප්‍රධාන තනතුරෙහි තැබීය. රාජාගාර නම් ප්‍රදේශයෙහි විහාරයක් කරවා උන්වහන්සේටම පූජා කළේය.

กลิยุเค เอกาสีตาธิเก วสฺสสเต สหสฺเส จ สมฺปตฺเต จลงฺคปุรโต ปญฺญาสีหํ นาม เถรํ อาเนตฺวา อโสการาเม รตนภูมิกิตฺติวิหาเร ปติฏฺฐาเปสิ, มุนินฺทาภิสิริสทฺธมฺมธชมหาธมฺมราชาธิราชคุรูติ นามลญฺฉมฺปิ อทาสิ.

කලියුග වර්ෂ එක්දහස් එකසිය අසූ එකක් ලැබූ කල්හි සලංගපුරයෙන් පඤ්ඤාසීහ නම් තෙරුන් වහන්සේව වඩමවා, අශෝකාරාමයේ රත්නභූමිකිත්ති විහාරයෙහි වැඩහිඳුවා, උන්වහන්සේට 'මුනින්දාභිසිරිසද්ධම්මධජමහාධම්මරාජාධිරාජගුරු' යන නාම පදවියද පිරිනැමීය.

กลิยุเค จตูสีสาธิเก วสฺสสเต สหสฺเส จ สมฺปตฺเต มุนินฺทาภิวํสธมฺมเสนาปติมหาธมฺมราชาธิราชคุรูติ นามลญฺฉํ ทตฺวา มหาเชยฺยภูมิวิหารรมฺมณียํ นาม วิหารํ [Pg.159] ทตฺวา ตํเยว มหาเถรํ สงฺฆราชฏฺฐาเน ฐเปสิ.

කලියුග වර්ෂ එක්දහස් එකසිය අසූ හතරක් පැමිණි කල්හි, 'මුනින්දාභිවංශ ධම්මසේනාපති මහාධම්මරාජාධිරාජගුරු' යන නාම පදවිය පිරිනමා, රමණීය වූ මහාජෙය්‍යභූමි විහාරය පූජා කර, ඒ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේම සංඝරාජ ධුරයෙහි තැබීය.

เอกสฺมิญฺจ สมเย มหาเถเร ราชา ปุจฺฉิ,-จตสฺโส ทาฐา นาม จตฺตาลีสาย ทนฺเตสุ อนฺโตคธา วา, อุทาหุ จตฺตาลีสาย ทนฺเตหิ วิสุํ ภูตาติ ปุจฺฉิ.

එක් සමයක රජතුමා මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේගෙන් මෙසේ ඇසීය: 'දළ සතර වනාහි සතළිස් දත් අතරට ඇතුළත් වන්නේද, නැතහොත් සතළිස් දත්වලින් වෙන් වූවක්ද?' යි විමසීය.

อถ เอกจฺเจ เถรา เอวมาหํสุ,-จตสฺโส ทาฐา นาม จตฺตาลีสาย ทนฺเตสุ อนฺโตคธาติ. เอกจฺเจ ปน จตสฺโส ทาฐา นาม จตฺตาลีสาย ทนฺเตหิ วิสุํ ภูตาติ อาหํสุ. อถ ราชา คนฺถํ อาหรถาติ อาห. อถ อนฺโตคธวาทิกา เถรา คนฺถํ อาหรึสุ,- อญฺเญสํ ปริปุณฺณทนฺตานมฺปิ ทฺวตฺตึสทนฺตา โหนฺติ, อิมสฺส ปน จตฺตาลีสํ ภวิสฺสนฺตีติ จ.

එවිට ඇතැම් තෙරණුවරු මෙසේ පැවසූහ: 'දළ සතර වනාහි සතළිස් දත් අතරට ඇතුළත්ය.' ඇතැම් තෙරණුවරු වනාහි, 'දළ සතර සතළිස් දත්වලින් පරිබාහිරය' යි පැවසූහ. එකල රජතුමා, 'ග්‍රන්ථය ගෙනෙන්න' යි කීවේය. එවිට ඇතුළත්ය යන වාදය ගත් තෙරණුවරු මෙසේ ග්‍රන්ථය ඉදිරිපත් කළහ: 'අන්‍ය වූ පරිපූර්ණ දත් ඇති අයටද දත් තිස්දෙකක් වෙති, එහෙත් මෙතුමාට සතළිසක් වනු ඇත' යනුවෙන් සහ...

ทนฺตาติ ปริปุณฺณทนฺตสฺส ทฺวตฺตึสทนฺตฏฺฐิกานิ. เตปิ วณฺณโต เสตา, สณฺฐานโต อเนกสณฺฐานา. เตสญฺหิ เหฏฺฐิมาย ตาว ทนฺตปาฬิยา มชฺเฌ จตฺตาโร ทนฺตา มตฺติกาปิณฺเฑ ปฏิปาฏิยา ฐปิตอาลาพุพีชสณฺฐานา, เตสํ อุโภสุ ปสฺเสสุ เอเกโก เอกมูลโก เอกโกฏิโก มลฺลิกมกุฬสณฺฐาโน, ตโต เอเกโก ทฺวิมูลโก ทฺวิโกฏิโก ยานกอุปตฺถมฺผินิสณฺฐาโน, ตโต ทฺเว ทฺเว ติมูลกา ติโกฏิกา, ตโต ทฺเว ทฺเว จตุมูลกา จตุโกฏิกาติ. อุปริมาย ทนฺตปาฬิยาปิ เอเสว นโยติ จ.

'දත් යනු සම්පූර්ණ දත් ඇති අයෙකුගේ දත් තිස්දෙකේ ඇටවල්ය. ඒවාද වර්ණයෙන් සුදුය, හැඩයෙන් නොයෙක් හැඩයන්ගෙන් යුක්තය. ඔවුන්ගෙන් පහළ දත් පේළියේ මැද ඇති දත් සතර වනාහි මැටි පිඬක පිළිවෙළින් තැබූ ලබු ඇටවල හැඩය ගනී. ඒවායේ දෙපස ඇති එක එක දත තනි මුලක් හා තනි කෙළවරක් ඇති සමන් කැකුළු හැඩැතිය. ඉන්පසු ඇති එක එක දත මුල් දෙකක් හා කෙළවරවල් දෙකක් ඇති රථයක මුක්කු හැඩැතිය. ඉන්පසු දෙක බැගින් වූ දත් මුල් තුනක් හා කෙළවරවල් තුනක් ඇත්තාහ. ඉන්පසු දෙක බැගින් වූ දත් මුල් සතරක් හා කෙළවරවල් සතරක් ඇත්තාහ. උඩු දත් පේළියෙහිද මේ ක්‍රමයම වේ' යනුවෙන්ද,

ตสฺส กิร อุตฺตโรฏฺฐอปฺปกตาย ติริยํ ผาเลตฺวา อปนีตทฺธํวิย ขายติ, จตฺตาโร ทนฺเต ทฺเว จ ทาฐา น ฉาเทติ, เตน นํ โอฏฺฐทฺโธติ โวหรนฺตีติ จ.

'ඔහුගේ උඩු තොලෙහි ඇති අඩුවක් නිසා එය හරහට පැලී අඩක් ඉවත් කළාක් මෙන් පෙනේ, එය දත් සතරක් හා දළ දෙකක් නොවසා සිටියි, එබැවින් ඔහුට තොල් කැඩුණු එකා යැයි ව්‍යවහාර කරති' යනුවෙන්ද (සඳහන් වේ).

ตตฺถ ตสฺสาติ ลิจฺฉวิโน นาม ราชกุมารสฺส, อุตฺตโรฏฺฐอปฺปกตายาติ อุปริ โอฏฺฐสฺส อปฺปกตาย. อปนีตทฺธํ วิยาติ อุปริ โอฏฺฐสฺส อุปฑฺฒภาคํ อปนีตํ วิย ขายตีติ อตฺโถ. น ฉาเทตีติ อุปริ โอฏฺฐสฺส อุปฑฺฒภาเค ปน น ปฏิจฺฉาเทติ. เตนาหิ เยน จตฺตาโร ทนฺเต ทฺเว จ ทาฐา น ฉาเทติ, เตน นํ ลิจฺฉวีราชกุมารํ โอฏฺฐทฺโธติ โวหรนฺตีติ[Pg.160]. เอวํ อนฺโตคธวาเทหิ เถเรหิ คนฺถํ อาหริตฺวา ทสฺสิเต สพฺเพปิ ตสฺมึ วาเท ปติฏฺฐหึสูติ.

එහි 'තස්ස' යනු ලිච්ඡවී නම් රාජකුමාරයාගේය. 'උත්තරොට්ඨඅප්පකතාය' යනු උඩු තොලෙහි අඩුවක් ඇති බැවින් යන්නයි. 'අපනීතද්ධං විය' යනු උඩු තොලෙහි අර්ධයක් ඉවත් කරන ලද්දක් සේ පෙනේ යන අර්ථයයි. 'න ඡාදේති' යනු උඩු තොලෙහි අර්ධ භාගයෙන් වසා නොගන්නා බවයි. යමකින් දත් සතරක් සහ දළ දත් දෙකක් නොවැසෙන්නේද, එමඟින් ඒ ලිච්ඡවී රාජකුමාරයාට 'ඕට්ඨද්ධ' යැයි ව්‍යවහාර කරති. මෙසේ ඇතුළත් වූ මතයන් සහිතව තෙරුන් වහන්සේලා විසින් ග්‍රන්ථය ගෙන හැර දක්වන කල්හි, සියල්ලෝම ඒ මතයෙහි පිහිටියහ.

เอกสฺมิญฺจ กาเล ราชา มนฺตินึ อมจฺจํ ปุจฺฉิ,-ปุพฺพราชูหิ วิหารสฺส เจติยสฺส วา ทินฺนานิ เขตฺตวตฺถุอาทีนิ ปจฺฉิมราชูนํ กาเล ยถาทินฺนํ ตานิ ปติฏฺฐหนฺติ วา มา วาติ.

එක් කලෙක රජතුමා උපදේශක අමාත්‍යවරයාගෙන් මෙසේ ඇසීය: 'පෙර රජවරුන් විසින් විහාරයට හෝ චෛත්‍යයට පූජා කරන ලද කුඹුරු, ඉඩම් ආදිය පසුකාලීන රජවරුන්ගේ කාලයේදීත් පූජා කරන ලද පරිද්දෙන්ම පවතින්නේද නැද්ද?' යන්නයි.

อถ มนฺตินิอามจฺโจ เอวํ กเถสิ,- สงฺฆิกาย ภูมิยา ปุคฺคลิกานิ พีชานิ โรปยนฺติ, ภาคํ ทตฺวา ปริภุญฺชิตพฺพานีติ ทสโกฏฺฐาเส กตฺวา เอโก โกฏฺฐาโส ภูมิสฺสามิกานํ ทาตพฺโพติ จ วินยปาฬิอฏฺฐกถาสุ วุตฺตตฺตา ปุพฺเพ เอเกน รญฺญา ทินฺนานิ เขตฺตวตฺถุอาทีนิ ปจฺฉา เอกสฺส รญฺโญ กาเล ยถาทินฺนํ ฐิตานิ. เอตฺถ หิ สงฺฆิกาย ภูมิยาติ วุตฺตตฺตา ลาภสีมายํวิย พลึเยว อทตฺวา สห ภูมิยา ทินฺนตฺตา ปเวณีวเสน สงฺฆิกา ภูมิ อตฺถีติ วิญฺญายติ. เอตฺถจ ปฏิคฺคาหเกสุ มเตสุ ตทญฺโญ จตุทฺทิสสงฺโฆ อนาคตสงฺโฆ จ อิสฺสโร, ตสฺส สนฺตโก, เตน วิจาเรตพฺโพติ.

එවිට උපදේශක අමාත්‍යවරයා මෙසේ පැවසීය: 'සංඝ සන්තක භූමියෙහි පුද්ගලික බීජ වපුරන්නේ නම්, කොටසක් දී පරිභෝජනය කළ යුතුය, කොටස් දහයකට බෙදා ඉන් එක් කොටසක් භූමි හිමියන්ට (සංඝයාට) දිය යුතුය' යනුවෙන් විනය පාළි අටුවාවන්හි දක්වා ඇති බැවින්, පෙර එක් රජෙකු විසින් පූජා කරන ලද කුඹුරු, ඉඩම් ආදිය පසුව තවත් රජෙකුගේ කාලයේදීද පූජා කරන ලද පරිද්දෙන්ම පවතී. මෙහි 'සංඝ සන්තක භූමියෙහි' යනුවෙන් ප්‍රකාශිත බැවින්, බද්දක් පමණක් නොදී භූමියත් සමඟම පූජා කර ඇති නිසා, ප්‍රවේණි වශයෙන් සංඝ සන්තක භූමියක් පවතින බව දත යුතුය. මෙහිදී පිළිගත් භික්ෂූන් වහන්සේලා අපවත් වූ කල්හි, ඉන් බාහිර වූ සිව්දිග සංඝයා සහ අනාගත සංඝයා වහන්සේලා එහි හිමිකරුවෝ වෙති, එය උන්වහන්සේලා සතු වන අතර, උන්වහන්සේලා විසින්ම එය පාලනය කළ යුතුය.'

เจติย ปทีปตฺถาย ปฏิสงฺขารณตฺถาย วา ทิอินฺนอาราโมปิ ชคฺคิตพฺโพ, เวตฺตนํ อตฺวาปิ ชคฺคาเปตพฺโพติ เจติเย ฉตฺตํ วา เวทิกํ วา ชิณฺณํ วา ปฏิสงฺขโรนฺเตน สุธากมฺมาทีนิ วา กโรนฺเตน เจติยสฺส อุปนิกฺเขปโต กาเรตพฺพนฺติ จ อฏฺฐกถายํ วุตฺตตฺตา ปุพฺพราชูหิ เจติยสฺส ทินฺนานิ เขตฺตวตฺถุอาทีนิ ปจฺฉิมราชูนํ กาเลปิ เจติยสนฺตกสาเวเนว ฐิตานีติ เวทิตพฺพานิ.

චෛත්‍යයේ පහන් පූජාව පිණිස හෝ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු පිණිස පූජා කරන ලද ආරාමයන් රැකගත යුතුය, වැටුප් ගෙවා හෝ ඒවා රැකබලා ගත යුතුය, චෛත්‍යයේ ඡත්‍රයක් හෝ වේදිකාවක් හෝ දිරාපත් වූ තැනක් ප්‍රතිසංස්කරණය කරන්නන් විසින් හෝ හුණු පිරියම් කරන්නන් විසින් හෝ චෛත්‍යයට පූජා කරන ලද ධනයෙන් (ආදායමෙන්) එය කරවිය යුතුය යනුවෙන් අටුවාවෙහි දක්වා ඇති බැවින්, පෙර රජවරුන් විසින් චෛත්‍යයට පූජා කරන ලද කුඹුරු, ඉඩම් ආදිය පසුකාලීන රජවරුන්ගේ කාලයේදීද චෛත්‍ය සන්තක දේපළ ලෙසම පවතින බව දත යුතුය.

อถาปรมฺปิ ปุจฺฉิ,- กทา กสฺส รญฺโญ กาเล อาทึ กตฺวา เขตฺตวตฺถุอาทีนิ วิหารสฺส เจตฺยสฺส วา ทินฺนานีติ.

ඉන්පසු ඔහු තවත් ප්‍රශ්නයක් ඇසීය: 'කිනම් කලෙක, කිනම් රජෙකුගේ කාලයේ සිට ආරම්භ වීද විහාරයට හෝ චෛත්‍යයට කුඹුරු, ඉඩම් ආදිය පූජා කරනු ලැබුවේ?' යන්නයි.

อถ มนฺตินมจฺโจ เอวมาห,-ปุริมกปฺเปสุ ปุริมานํ ราชูนํ กาเลปิ วิหารสฺส เจติยสฺส วา ทินฺนานีติ เวทิตพฺพานิ, เตเนว สุชาตสฺส นาม ภควโต อมฺหากํ โพธิสตฺโต [Pg.161] จกฺกวตฺติราชา สทฺธึ สตฺตหิ รตเนหิ ทฺวิสหสฺเส ขุทฺทกทีเป จตฺตาโร มหาทีเป จ อทาสิ, รฏฺฐวาสิโน จ อารามโคปกกิจฺจํ การาเปสีติ คนฺเถสุ อาคตํ, ตสฺมา จิรกาลโตเยว ปฏฺฐาย ปุพฺพราชูหิ เขตฺตวตฺถุอาทินิ ทินฺนานีติ เวทิตพฺพานิ.

එවිට උපදේශක අමාත්‍යවරයා මෙසේ පැවසීය: 'පෙර කල්පයන්හි පෙර රජවරුන්ගේ කාලයේදී පවා විහාරයට හෝ චෛත්‍යයට (කුඹුරු, ඉඩම් ආදිය) පූජා කර ඇති බව දත යුතුය. එබැවින්ම සුජාත නම් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට අපගේ බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ සක්විති රජුව සිටියදී සප්ත රත්නයන් සමඟ කුඩා ද්වීප දෙදහසක් සහ මහා ද්වීප සතරක් පූජා කළ බවත්, රටවැසියන් ලවා ආරාම ආරක්ෂක කටයුතු කරවූ බවත් ග්‍රන්ථයන්හි සඳහන් වේ. එබැවින් ඉතා ඈත අතීතයේ සිටම පෙර රජවරුන් විසින් කුඹුරු, ඉඩම් ආදිය පූජා කර ඇති බව දත යුතුය.'

ราชวํเสสุปิ ภควโต ปรินิพฺพานโต วสฺสสตานํ อุปริ สิริเขตฺตนคเร เอกาย อาปูปิกาย ปญฺจกรีส มตฺตํ เขตฺตํ เอกสฺส เถรสฺส ทินฺนํ, ตํ ทฺวตฺตโปงฺโก นาม ราชา วิลุมฺปิตฺวา คณฺหิ. อถ ปหารฆณฺฏเภริโย ปหริตาปิ สทฺทํ น อกํสุ. รญฺโญ กุนฺตจกฺกมฺปิ ยถา ปุพฺเพ, ตถา เปสิตฏฺฐานํ น คจฺฉิ. อถ ตํ การณํ ญตฺวา อาปูปิกาย ยถาทินฺนเมว เถรสฺส นิยฺยาเทสีติ.

රාජවංශයන්හිද භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පරිනිර්වාණයෙන් වසර සිය ගණනකට පසු සිරිකෙත්ත නගරයෙහි එක් කැවුම් වෙළෙන්දියක විසින් එක්තරා තෙරනමකට කරීස පහක් පමණ වූ කුඹුරක් පූජා කරන ලදී. එය ද්වත්තපොංක නම් රජු පැහැර ගත්තේය. ඉන්පසු බෙර වැයුවද ඉන් කිසිදු ශබ්දයක් නිකුත් නොවීය. රජුගේ කුන්ත චක්‍රයද (ආයුධයද) පෙර මෙන් යවන ලද ස්ථානයට නොගියේය. පසුව රජු ඒ හේතුව වටහාගෙන කැවුම් වෙළෙන්දිය විසින් පෙර පූජා කරන ලද පරිද්දෙන්ම එම කුඹුර තෙරුන් වහන්සේට නැවත භාර දුන්නේය.

กลิยุเค ปน นวนวุตาธิเก วสฺสสเต สหสฺเส จ สมฺปตฺเต ตสฺส กนิฏฺโฐ สิริปวราทิตฺยโลกาเปติ วิชยมหาธมฺมราชาธิรานา รชฺชํ กาเรสิ, โส ปน ราชา รตนปูรโต สงฺกมิตฺวา อมรปุรํ ทุติยํ มาเปสิ. ตสฺส รญฺโญ รชฺชํ ปตฺตสํวจฺฉเรเยว เชฏฺฐมาสสฺส ชุณฺหปกฺขปญฺจมิยํ รตนปูรนคเร มารวิชยรตนสุธมฺมาย นาม ปิฏกสาลาย สูริยวํสสฺส นาม เถรสฺส ปริสมชฺเฌ ราชเลขนํ วาจาเปตฺวา สงฺฆรชฺชํ นิยฺยาเทสิ. สูริยวํสาภิสิริปวราลงฺการธมฺมเสนาปติมหาธมฺมราชาธิราชคุรูติ นา มลญฺฉมฺปิ อทาสิ.

කලියුග වර්ෂ එක්දහස් නවසිය අනූනවයක් සපිරෙන කල්හි, ඔහුගේ බාල සොහොයුරු වූ 'සිරිපවරාදිත්‍යලෝකාපේති විජයමහාධම්මරාජාධිරාජ' යන නමින් රාජ්‍යය කරවීය. ඒ රජතුමා රතනපුරයෙන් සංක්‍රමණය වී අමරපුර නමින් දෙවන නගරයක් ඉදි කළේය. ඒ රජතුමා රාජ්‍යත්වයට පත් වර්ෂයෙහිම, පොසොන් මස පුර පක්ෂයේ පස්වන දින rතනපුර නගරයෙහි 'මාරවිජයrතනසුධම්මා' නම් වූ පිටක ශාලාවෙහිදී, සූරියවංශ නම් වූ තෙරුන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ මහා සංඝයා මැද රාජකීය ලේඛනයක් කියවා සංඝරාජ ධුරය පිරිනැමුවේය. තවද උන්වහන්සේට 'සූරියවංශාභිසිරිපවරා ලංකාරධම්මසේනාපතිමහාධම්මරාජාධිරාජගුරු' යන නාමෝපාධියද පිරිනැමුවේය.

โส ปน เถโร กลิยุเค ปญฺจวีสาธิเก วสฺสสเต สหสฺเส จ สมฺปตฺเต มิคสิรมาสสฺส ชุณฺหปกฺขสตฺตมิยํ สุตฺตวาเร วาลุกวาปิคาเม ปฏิสนฺธิยา วิชาโตติสตฺตติวยํ สมฺปตฺเต สงฺฆรชฺชํ ปตฺโต สนฺตินฺทฺริโย ขนฺตี ธมฺโม สิกฺขากาโม ปริยตฺติวิหารโท ติปิฏกาลงฺการมหาธมฺมราชคุรุตฺเถรสฺส สิสฺโส. โส ปน กลิยุเค ปนฺนรสาธิเก [Pg.162] ทฺวิวสฺสสเต สหสฺเสจ สมฺปตฺเต ตสฺส รญฺโญ กาเลเยว มจฺจุวสํ ปตฺโต.

ඒ තෙරුන් වහන්සේ වනාහි කලියුග වර්ෂ එක්දහස් එකසිය විසිපහේදී, උඳුවප් මස පුර පක්ෂයේ සත්වන දින සිකුරාදා දිනක වැලිගම් ග්‍රාමයේදී ජන්මලාභය ලබා, හැත්තෑ තුන් හැවිරිදි වියේදී සංඝරාජ පදවියට පත් වූහ. උන්වහන්සේ සන්සුන් ඉන්ද්‍රියයන් ඇති, ඉවසීමෙන් යුක්ත වූ, ශික්ෂාකාමී වූ, පරියත්ති ධර්මයෙහි විශාරද වූ, 'තිපිටකාලංකාරමහාධම්මරාජගුරු' තෙරුන් වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා වූහ. උන්වහන්සේ කලියුග වර්ෂ එක්දහස් දෙසිය පහළොවේදී ඒ රජුගේ කාලයේදීම අපවත් වී වදාළහ.

อถ ราชา อเนกสหสฺเสหิ ปาสาเทหิ อภูตปุพฺเพหิ อจฺฉริยกมฺเมหิ สรีรฌาปนกิจฺจํ อกาสิ. อถ กลิยุเค เสฬสาธิเก วสฺสสเต สหสฺเสจ สมฺปตฺเต ตสฺส มหาเถรสฺส สิสฺสํ เญยฺยธมฺมํ นาม เถรํ ปุน สงฺฆราชฏฺฐาเน ฐเปสิ. ปฐมํ เญยฺยธมฺมาลงฺการธมฺม เสนาปติมหาธมฺมราชาธิราชคุรูติ นามลญฺฉํ อทาสิ. ตโต ปจฺฉา ทุติยํ เญยฺยธมฺมาภิวํสสิริปวราลงฺการธมฺมเสนาปติมหาธมฺมราชาธิราช- คุรูติ นามลญฺฉํ อทาสิ.

ඉන්පසු රජතුමා පෙර නොවූ විරූ ආශ්චර්යවත් වූ දහස් ගණන් ප්‍රාසාදයන්ගෙන් (ආදාහන මණ්ඩපයන්ගෙන්) යුතුව උන්වහන්සේගේ ශ්‍රී දේහය ආදාහනය කිරීමේ පූජෝත්සවය පැවැත්වීය. ඉන්පසු කලියුග වර්ෂ එක්දහස් එකසිය දහසයක් සපිරෙන කල්හි, ඒ මහා තෙරුන් වහන්සේගේ ශිෂ්‍ය වූ 'ඥෙය්‍යධම්ම' නම් තෙරුන් වහන්සේ නැවත සංඝරාජ පදවියෙහි පිහිටුවීය. පළමුව උන්වහන්සේට 'ඥෙය්‍යධම්මාලංකාරධම්මසේනාපතිමහාධම්මරාජාධිරාජගුරු' යන නාමෝපාධිය පිරිනැමූ අතර, ඉන්පසු දෙවනුව 'ඥෙය්‍යධම්මාභිවංසසිරිපවරා ලංකාරධම්මසේනාපතිමහාධම්මරාජාධිරාජගුරු' යන නාමෝපාධිය පිරිනැමුවේය.

โส ปน เถโร กลิยุเค เอกสฏฺฐาธิเก วสฺสสเต สหสฺเสจ เทวสูรคาเม ปฏิสนฺธิยา วิชาโต หุตฺวา อสีตาธิเก วสฺสสเต สหสฺเสจ ปฐมอาสาฬิมาสสฺส ชุณฺหปกฺขจุทฺทสมิยํ อุปสมฺปทภูมึ ปตฺโต.

ඒ තෙරුන් වහන්සේ වනාහි කලියුග වර්ෂ එක්දහස් එකසිය හැට එකක් සපිරෙන කල්හි දේවසූර ග්‍රාමයේදී ජන්මලාභය ලබා, එක්දහස් එකසිය අසූවක් සපිරෙන කල්හි පළමු ඇසළ මස පුර පක්ෂයේ තුදුස්වන දින උපසම්පදා භූමියට (උපසම්පදාවට) පත් වූහ.

ตสฺส รญฺโญ กาเล กลิยุเค นวนวุตาธิเก วสฺสสเต สหสฺเสจ สมฺปตฺเต สีหฬทีปโต ปญฺญาติสฺโส นาม เถโร สทฺธึ สุนนฺเทน นาม ภิกฺขุนา อินฺทสาเรน นาม สามเณเรน เอเกน อุปาสเกน เอเกน ทารเกนจ อมรปุรํ นาม นครํ สมฺปตฺโต. อถ สงฺฆราชา เตสํ ปจฺจยานุคฺคเหน ธมฺมานุคฺคเหจ อนุคฺคเหสิ. เตสุ อปรภาเค กลิยุเค ทฺวิวสฺสาธิเก ทฺวิสเต วสฺสสหสฺเสจ สมฺปตฺเต ปญฺญาติสฺสตฺเถโร ชรโรเคน อภิภูตตฺตา สงฺขารธมฺมานํ สภาวํ อนติวตฺตตฺตา กาลมกาสิ. ตสฺส ปุน สิกฺขํ คณฺหิสฺสามีติ ปริวิตกฺโก มตฺถกํ อปฺปตฺโต หุตฺวา วินสฺสยิ. เตนาหภควา, –

ඒ රජුගේ කාලයෙහි, කලියුග වර්ෂ එක්දහස් එකසිය අනූනවයක් (1199) සපිරුණු කල්හි, ශ්‍රී ලංකාද්වීපයෙන් පඤ්ඤාතිස්ස නම් තෙරණුවෝ, සුනන්ද නම් භික්ෂුවක් ද, ඉන්දසාර නම් සාමණේරයන් වහන්සේ නමක් ද, එක් උපාසකයෙකු සහ එක් ළමයෙකු ද සමඟ අමරපුර නම් නගරයට පැමිණියහ. එකල සංඝරාජයන් වහන්සේ සිව්පසයෙන් ද ධර්මයෙන් ද උපකාර කරමින් ඔවුන්ට අනුග්‍රහ දැක්වූහ. ඔවුන් අතුරින්, පසු කාලයක, කලියුග වර්ෂ එක්දහස් දෙසිය දෙකක් (1202) සපිරුණු කල්හි, පඤ්ඤාතිස්ස තෙරුන් වහන්සේ ජරාවෙන් හා රෝගයෙන් පීඩිතව, සංස්කාර ධර්මයන්ගේ ස්වභාවය ඉක්මවා යා නොහැකි බැවින් කළුරිය කළහ. 'මම නැවත ශික්ෂාව (උපසම්පදාව) ලබන්නෙමි' යි උන්වහන්සේ තුළ තිබූ අදහස මුදුන්පත් කරගත නොහැකිව වැනසී ගියේය. ඒ පිළිබඳව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක:–

อจินฺติตมฺปิ [Pg.163] ภวติ, จินฺติ ตมฺปิ วินสฺสติ;

น หิ จินฺตามยา โภคา, อิตฺถิยา ปุริสสฺส วาติ.

නොසිතූ දෙය ද සිදු වේ, සිතූ දෙය ද වැනසී යයි. ස්ත්‍රියකගේ හෝ පුරුෂයෙකුගේ භෝග සම්පත් හුදෙක් සිතූ පමණින්ම සිදු නොවේ.

อิมสฺมึ ปน โลเก ปณฺฑิโต ปุญฺญํ กตฺตุกาโม อภิตฺถเรว กเรยฺย. โก นาม ชญฺญา อชฺเช วา สุเว วา ปรสุเว วา มรณํ ภวิสฺสภีติ. เตนาห ภควา, –

නමුත් මේ ලෝකයෙහි පින් කිරීමට කැමති නුවණැත්තා ඉතා ඉක්මනින්ම එය කළ යුතුය. මරණය අද වේද, හෙට වේද, අනිද්දා වේදැයි කවුරුන් නම් දන්නේද? ඒ පිළිබඳව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක:–

อภิตฺถเรถ กลฺยาเณ, ปาปา จิตฺตํ นิวารเย;

ทนฺทญฺหิ กรโต ปุญฺญํ, ปาปสฺมึ รมตี มโนติ.

කල්‍යාණ වූ කුසල් දහම්හි වහා නියැලිය යුතුය, පවෙන් සිත වැළැක්විය යුතුය. යමෙක් පින් කිරීමට ප්‍රමාද වේ ද, ඔහුගේ සිත පවෙහි ඇලෙයි.

อถ มหาราชา ตสฺส สรีรฌาปนกิจฺจํ พหูหิ สาธุกีฬนสภาเยหิ อกาสิ. ตโต ปจฺฉา สุนนฺทสฺส นาม ภิกฺขุสฺส ปุน สิกฺขํ อทาสิ. สามเณรํ ปน อุปสมฺปทภูมิยํ ปติฏฺฐาเปสิ. ทารกญฺจ สามเณรภูมิยนฺติ.

ඉන්පසු මහරජතුමා උන්වහන්සේගේ ශරීරය ආදාහනය කිරීමේ කටයුතු බොහෝ සෙයින් පැවැත්වුණු උත්සව සහිතව සිදු කළේය. ඉන් අනතුරුව, සුනන්ද නම් භික්ෂුවට නැවත ශික්ෂාව ලබා දුන්නේය. සාමණේරයන් වහන්සේ උපසම්පදා භූමියෙහි පිහිටුවූ අතර, ළමයා සාමණේර භූමියෙහි (පැවිදි බවෙහි) පිහිටුවීය.

เต ปน มหาราชา กลิยุเค ติวสฺสาธิเก ทฺวิสเต สหสฺเสจ สมฺปตฺเต มาฆมาเส พหูหิ ปจฺจเยหิ อุปตฺถมฺเภตฺวา ตานิตานิ สพฺพานิ กมฺมานิ ตีเรตฺวา กุสิมนครเชฏฺฐสฺส เอกสฺส อมจฺจสฺส ภารํ กตฺวา ตสฺเสว สพฺพานิ กิจฺจานิ นิยฺยาเทตฺวา สีหฬทีปํ ปหิณีติ.

මහරජතුමා කලියුග වර්ෂ එක්දහස් දෙසිය තුනක් (1203) වූ මාඝ මාසයේදී, ඔවුන්ව බොහෝ සිව්පසයෙන් උපස්ථාන කර, ඒ සියලු කටයුතු අවසන් කොට, කුසිම නගරයේ ප්‍රධාන ඇමතිවරයෙකුට එම වගකීම පවරා, ඔහු වෙතම සියලු කටයුතු භාර දී ඔවුන්ව නැවත ශ්‍රී ලංකාද්වීපයට පිටත් කර හැරියේය.

สงฺฆราชามหาเถโร ปน สาสนสฺส จิรฏฺฐิตตฺถาย โสตารานํ สุขปฺปฏิโพธนตฺถาย นานาคนฺเถหิ ปาฐํ วิโสเธตฺวา สทฺธมฺมปฺปชฺโชติกาย นาม มหานิทฺเทสฏฺฐกถาย อตฺถโยชนํ มรมฺมภาสาย อกาสิ. พหูนํ สิสฺสานํ ปริยตฺติวาจนวเสน ชินสาสนสฺส อนุคฺคหํ อกาสีติ.

සංඝරාජ මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ ද ශාසනයේ චිරස්ථිතිය උදෙසාත්, ධර්මය ශ්‍රවණය කරන්නන්ගේ පහසු අවබෝධය උදෙසාත්, නොයෙක් ග්‍රන්ථයන්ගෙන් පෙළපොත් සසඳා පිරිසිදු කර, 'සද්ධම්මප්පජ්ජෝතිකා' නම් වූ මහානිද්දේස අටුවාවෙහි අර්ථයෝජනාව මියන්මාර් භාෂාවෙන් සම්පාදනය කළහ. උන්වහන්සේ බොහෝ ශිෂ්‍යයන්ට පරියත්ති ධර්මය දේශනා කිරීමෙන් ජිනශාසනයට මහත් අනුග්‍රහයක් සැලසූහ.

อปรภาเค กลิยุเค อฏฺฐวสฺสาธิเก ทฺวิสเก สหสฺเสจ สมฺปตฺเต มิคสิรมาสสฺส ชุณฺหปกฺขอฏฺฐมิยํ ตสฺส ปุตฺโต สีริปวราทิตฺยวิชยานนฺตยสมหาธมฺมราชาธิราชา นาม รชฺชํ กาเรสิ. ตทา สูริยวํสาภิสิริปวราลงฺการธมฺมเสนาปติมหาธมฺมราชาธิราชคุรุ- มหาเถรสฺส สิสฺสํ ปญฺญาโชตาภิธชมหาธมฺมราชาธิราชคุรุตฺเถรํ [Pg.164] สงฺฆราชฏฺฐาเน ฐเปสิ.

පසු කාලයක, කලියුග වර්ෂ එක්දහස් දෙසිය අටක් (1208) වූ උඳුවප් මස පුර අටවක තිථියෙහි, ඔහුගේ පුත් වූ සිරිපවරාදිත්‍යවිජයානන්තයසමහාධම්මරාජාධිරාජ නම් රජතුමා රාජ්‍යත්වයට පත් විය. එකල ඒ රජතුමා සූරියවංසාභිසිරිපවරා ලංකාරධම්මසේනාපතිමහාධම්මරාජාධිරාජගුරු මහාස්ථවිරයන් වහන්සේගේ ශිෂ්‍ය වූ පඤ්ඤාජෝතාභිධජමහාධම්මරාජාධිරාජගුරු තෙරුන් වහන්සේ සංඝරාජ ධුරයෙහි පිහිටුවූයේය.

โสปิ สีลวา ปริยตฺติโกวิโท สิกฺขากาโม ลชฺชีเปสโล. องฺคุตฺตรนิกายปาฬิยา ตทฏฺฐกถายจ อตฺถ โยชนํ มรมฺมภาสาย อกาสิ.

උන්වහන්සේ ද සිල්වත් වූ, පරියත්ති ධර්මයෙහි කෙළ පැමිණි, ශික්ෂාකාමී වූ, ලැජ්ජාශීලී වූ මෙන්ම ප්‍රියශීලී ගුණයෙන් යුක්ත වූහ. උන්වහන්සේ අංගුත්තර නිකාය පාලියෙහි සහ එහි අටුවාවෙහි අර්ථයෝජනාව මියන්මාර් භාෂාවෙන් සම්පාදනය කළහ.

ตสฺส รญฺโญ กาเล เญยฺยธมฺมาภิวํสสิริปวราลงฺการธมฺมเสนาปติมหาธมฺมราชาธิราช- คุรุตฺเถโร สทฺธมฺมวิลาสินิยา นาม ปฏิสมฺภิทามคฺคฏฺฐกถาย อตฺถโยชนํ มรมฺมภาสาย อกาสิ.

ඒ රජුගේ කාලයෙහි, ඤෙය්‍යධම්මාභිවංස සිරිපවරා ලංකාරධම්මසේනාපතිමහාධම්මරාජාධිරාජගුරු තෙරුන් වහන්සේ 'සද්ධම්මවිලාසිනී' නම් වූ පටිසම්භිදාමග්ග අටුවාවෙහි අර්ථයෝජනාව මියන්මාර් භාෂාවෙන් සම්පාදනය කළහ.

มณิโชตสทฺธมฺมาลงฺการมหาธมฺมราชาธิราชคุรุตฺเถโรสํยุตฺต- นิกายปาฬิยา ตทฏฺฐกถายจ อตฺถโยชนํ มรมฺมภาสาย อกาสิ.

මණිජෝතසද්ධම්මාලංකාර මහාධම්මරාජාධිරාජගුරු තෙරුන් වහන්සේ සංයුක්ත නිකාය පාලියෙහි සහ එහි අටුවාවෙහි අර්ථයෝජනාව මියන්මාර් භාෂාවෙන් සම්පාදනය කළහ.

เมธาภิวํสสทฺธมฺมธชมหาธมฺมราชาธิราชคุรุตฺเถโร ทีฆนิกายปาฬิยา ตทฏฺฐกถายจ อตฺถโยชนํ มรมฺมภาสาย อกาสิ.

මේධාභිවංසසද්ධම්මධජ මහාධම්මරාජාධිරාජගුරු තෙරුන් වහන්සේ දීඝ නිකාය පාලියෙහි සහ එහි අටුවාවෙහි අර්ථයෝජනාව මියන්මාර් භාෂාවෙන් සම්පාදනය කළහ.

เญยฺยธมฺมาภิวํสสิริปวราลงฺการธมฺมเสนาปติมหา ธมฺมราชาธิราชคุรุตฺเถรสฺส สิสฺโส อุปสมฺปทาวเสน ปญฺจวสฺสิโก ปญฺญาสามิ นามาหํ สทฺทตฺถเภทจินฺตานามกสฺสคนฺถสฺส คณฺฐิปทตฺถวณฺณนํ มรมฺมภาสาย อกาสึ. ทสวสฺสิกกาเล ปน อภิธานปฺปทีปิกาสํวณฺณนาย อตฺถโยชนํ มรมฺมภาสาย อกาสึ. ตสฺสาจ ปาฐํ พหูหิ คนฺเถหิ สํสทฺทิตฺวา วิโสเธสินฺติ.

ඤෙය්‍යධම්මාභිවංස සිරිපවරා ලංකාරධම්මසේනාපති මහාධම්මරාජාධිරාජගුරු තෙරුන් වහන්සේගේ ශිෂ්‍ය වූ, උපසම්පදාවෙන් පස් වස් ඇති, පඤ්ඤාසාමි නම් වූ මම 'සද්දත්ථභේදචින්තා' නම් ග්‍රන්ථයේ ගණ්ඨිපද අර්ථ වර්ණනාව මියන්මාර් භාෂාවෙන් සම්පාදනය කළෙමි. දස වස් පිරුණු කාලයේදී තවත් 'අභිධානප්පදීපිකා සංවර්ණනාව' නම් ග්‍රන්ථයේ අර්ථයෝජනාව මියන්මාර් භාෂාවෙන් සම්පාදනය කළෙමි. එමෙන්ම එහි පාඨයන් බොහෝ පොත්පත් සමඟ සසඳා පිරිසිදු කළෙමි.

อปรภาเค สกฺกราเช จุทฺทสาธิเก ทฺวิสเต สหสฺเสจ สมฺปตฺเต อยํ อมฺหากํ ธมฺมิโก ราชา อเนกสตชาตีสุ อุปจิตปุญฺญานุภาเวน ชินสาสนสฺส ปคฺคณฺหนตฺถาย สมฺมาเทวโลกปาเลหิ อุยฺโยชิยโนวิยรชฺชสมฺปตฺตึ ปฏิลภิ. ทสพลสฺสสาสนํ ปคฺคณฺหิตุกามสฺส ธมฺมราชสฺส มโนรโถ มตฺถกํ ปตฺโต อโหสิ. มริยาทํ ภินฺทิตฺวา ทินฺนกตมคฺคํวิย อุทกํ ลทฺโธกาสตาย สทฺธา มโหโฆ [Pg.165] อวตฺถริตฺวา ติฏฺฐติ. จตฺตาริจ วสฺสานิ อติกฺกมิตฺวา เพสาขมาเส ปญฺจกกุธภณฺฑาทีหิ อเนเกหิ ราชโภคฺคภณฺเฑหิ ปริวาเรตฺวา อุทุมฺพรภทฺทปิฏฺเฐ สทฺธึ มเหสิยา อภิเสกํ ปตฺโต. เตนาโวจุมฺหา นาคราชุปฺปตฺติกถายํ,-

පසු කාලයක, සක්කරාජ වර්ෂ එක්දහස් දෙසිය දහහතරක් (1214) සපිරුණු කල්හි, අපගේ මේ ධර්මිෂ්ඨ රජතුමා සිය ගණන් ආත්මයන්හි රැස් කරන ලද පින් බලයෙන්, ජිනශාසනය ආරක්ෂා කිරීම පිණිස සම්මා දේවතාවන් විසින් පොලඹවන ලද්දෙකු මෙන් රාජ්‍ය සම්පත්තිය ලැබීය. දසබලයන් වහන්සේගේ ශාසනය රැක ගැනීමට කැමති වූ මේ ධර්මරාජයාණන්ගේ අභිප්‍රාය මුදුන්පත් විය. බැම්ම බිඳ දමා ගලායන ජල කඳක් මෙන්, අවස්ථාව ලත් කල්හි ඔහුගේ ශ්‍රද්ධා නමැති මහෞඝය පැතිරී පැවතුණි. සිව් වසරක් ඉක්ම ගිය තැන, වෙසක් මාසයෙහි පංච කකුධ භාණ්ඩ ආදී නොයෙක් රාජකීය උපකරණයන් පිරිවරාගෙන, දිඹුල් ලීයෙන් කළ භද්‍ර පීඨයෙහි සිය අගමෙහෙසිය සමඟ අභිෂේකය ලැබීය. ඒ නිසා අපි 'නාගරාජුප්පත්තිකථා' වෙහි මෙසේ කීවෙමු:–

มหาปุญฺโญว ราชายํ, กฏฺฐฏเฆว อาคเต;

สกฺกราเช หิ สมฺปตฺตึ, ปตฺวา ทาเน รโต วเต.

මහත් පින් ඇති මේ රජතුමා සක්කරාජ වර්ෂය පැමිණි කල්හි, රාජ්‍ය සම්පත්තිය ලබා සැබවින්ම දානයෙහි ඇලුනේය.

ตทา จตฺตาริ วสฺสานิ, อติกฺกมิตฺวา วิสาธิเก;

สทฺธึ มเหสิยา เสกํ, ปตฺโต หุตฺวา มหาตเล.

එකල්හි, වසර හතරක් ඉක්ම ගිය තැන, සිය අගමෙහෙසිය සමඟ මේ මහා පොළොවෙහි අභිෂේකයට පත් විය.

ชินจกฺกญฺจ โชเตสิ, มหาโสกาทโย ยถา;

อลชฺชิโนจ นิคฺคยฺห, ปคฺคเหตฺวาน ลชฺชิโน.

මහා අසෝක ආදී රජවරුන් මෙන්, ලැජ්ජා නැති අලජ්ජී පුද්ගලයන් මැඩ පවත්වා, ලැජ්ජාශීලී සිල්වත් භික්ෂූන් වහන්සේලාට අනුග්‍රහ දක්වමින් ජිනචක්‍රය බැබළවීය.

รฏฺเฐจ ทานสีเลสุ, ภาวนายาภิยุญฺจเย;

นิมิราชาทโย ยถาติ.

නිමි රජතුමා ආදීන් මෙන්, රට වැසියන් දාන, ශීල, භාවනා කටයුතුවල නියුක්ත කරවීය.

ตทา ยสฺมา อลชฺชิโน นิคฺคหิตพฺพปุคฺคเล อวีจินรเก นิกฺขิปนฺโตวิย นิคฺคหกมฺมํ อกาสิ, ตสฺมา เต อลทฺโธกาสา นิลียนฺติ, ยถา อรุณุคฺคมนกาเล โกสิยาติ. เตนาโวจุมฺหา นาคราชุปฺปตฺติกถายํ,-

එකල්හි යම් හෙයකින් නිග්‍රහ කළ යුතු වූ, ලැජ්ජා නැති අලජ්ජී පුද්ගලයන් අවීචි මහා නිරයට හෙළන්නාක් මෙන් රජතුමා නිග්‍රහ කළේ ද, එහෙයින් ඔවුහු කිසිදු අවස්ථාවක් නොලදින්, අරුණෝදය උදාවන කල්හි බකමූණන් සැඟවෙන්නාක් මෙන් සැඟවී ගියහ. ඒ නිසා අපි 'නාගරාජුප්පත්තිකථා' වෙහි මෙසේ කීවෙමු:–

ตทา ปน ชินจกฺกํ, นเภ จนฺโทว ปากฏํ;

อลชฺชิโน นิลียนฺติ, อรุณุคฺเคว โกสิยาติ.

එකල ජිනචක්‍රය අහසෙහි සඳ මෙන් ප්‍රකට විය. අලජ්ජීහු අරුණෝදයේදී බකමූණන් මෙන් සැඟවී ගියහ.

ยสฺมาจ ลชฺชิโน ปคฺคหิตพฺพปุคฺคเล ภวคฺเคอุกฺขิปนฺโตวิย ปคฺคหกมฺมํ กโรติ, ตสฺมา เต ลทฺโธกาสา อุฏฺฐิตสีสา นิราสงฺกา หุตฺวา ติฏฺฐนฺติ, ยถา จนฺทิมสูริยาโลกานํ ปฏิลทฺธกาเล อาทิกปฺปิกาติ. เตนาโวจุมฺหา, –

යම් හෙයකින් අනුග්‍රහ කළ යුතු වූ, ලැජ්ජාශීලී සිල්වත් උතුමන් භවාග්‍රය දක්වා ඔසවා තබන්නාක් මෙන් රජතුමා අනුග්‍රහ කළේ ද, එහෙයින් ඔවුහු අවස්ථාව ලද්දාහු, ඉර හඳ දෙකේ ආලෝකය ලත් කල්හි ප්‍රථම කල්පික මනුෂ්‍යයන් මෙන්, හිස් ඔසවා කිසිදු සැක බියක් නැතිව නිර්භයව සිටියහ. ඒ නිසා අපි මෙසේ කීවෙමු:–

ตทาปิจ [Pg.166] ชินจกฺกํ, เข ภาณุมาว ปากฏํ;

ลชฺชิโนปิ อุฏฺฐหนฺติ, โอภาลทฺเธว กปฺปิกาติ.

එකල ද ජිනචක්‍රය අහසෙහි බබළන සූර්යයා මෙන් ප්‍රකට විය. ලජ්ජාශීලී සිල්වත්හු ද ආලෝකය ලත් ප්‍රථම කල්පිකයන් මෙන් නැගී සිටියහ.

เตปิฏกมฺปิ นวงฺคํ พุทฺธวจนํ จิรฏฺฐิติกํ กตฺตุกาโม ปริยตฺติวิสฺสรเทหิ มหาเถเรหิ วิโสธาเปตฺวา เลขกานํ ภตึ ทตฺวา กณฺฐชมุทฺธชาทิวิธานํ สิถิลธนิตาทิวิธานญฺจ ปุนปฺปุนํ วิจาเรตฺวา อนฺตมโส ปริจฺเฉทเลขมตฺตมฺปิ อวิราเธตฺวา อนฺเตปุรํ ปวิเสตฺวา สุวณฺณมเยสุ โลหมเยสุจ โปตฺถเกสุ ลิขาเปสิ. ญาณถามสมฺปนฺเนจ ภิกฺขู วิจิเนตฺวา ยถาพลํ วินยปิฏกํ วิสุํ วิสุํ ธาเรติ วาจุคฺคตํ การาเปติ. อคฺคมเหสึ อาทึ กตฺวา สกล โอโรธาทโย พหู ราชเสวกา อมจฺจาทโย นาคริเกจ ยถาพลํ สุตฺตนฺตปิฏกํ อภิธมฺมปิฏกญฺจ วิสุํ วิสุํ เอเกกสุตฺตมาติกาปทภาชนีจิตฺตวาราทิวเสน วิภาเชตฺวา ธาเรติ วาจุคฺคตํ การาเปติ. สยญฺจ อนตฺตลกฺขณาทิกํ อเนกวิธํ สุตฺตํ เทวสิกํ สชฺฌายํ กโรติ. ชินสาสนสฺส จิรฏฺฐิตตฺถายสกลวิชิเตจ อรญฺญวาสีนํ ภิกฺขูนํ อสฺสมสฺส สมนฺตโต ปญฺจธนุสตปฺปมาเณ ฐาเนถลทกจรานํ สพฺเพสํ สตฺตานํ อภยํ อทาสิ. ปริยตฺติ วิสารทานญฺจ เถรานุเถรานํ มาตาปิตาทโย ญาตเก สพฺพราชกิจฺจโต พลิกมฺมโตจ โมจาเปตฺวา ยถาสุขํ วสาเปติ. เอกาเหเนวาปิ สหสฺสมตฺเต กุลปุตฺเต ปพฺพชูปสมฺปทภูมีสุ ปติฏฺฐาเปตฺวา สาสนํ ปคฺคณฺหิ. อญฺญานิปิ พหูนิ ปุญฺญกมฺมานิ กโรติ. กตฺวาจ วิวฏฺฏเมว ปตฺเถติ, โน วฏฺฏํ. อญฺเญจ โอโรธาทโย ตุมฺเห ยานิ กานิจิ ปุญฺญกมฺมานิ กตฺวา วิวฏฺฏเมว ปตฺเถต, มา วฏฺฏนฺติ อภิณฺหํ โอวทติ. อนิจฺจลกฺขณาทิสํยุตฺตาย ธมฺมกถาย นิจฺจํ โอวทติ. สยมฺปิ สมถวิปสฺสนาสุ นิจฺจารทฺธํ อกาสิ. ราชูนํ ปน รฏฺฐสามิกานํ ธมฺมตาย กิจฺจพาหุลฺลตาย กทาจิ กทาจิ โอกาสํ น ลภติ กมฺมฏฺฐานมนุยุญฺชิตุํ, เอวมฺปิ สมาโน สรีรมลปริชคฺคนกาเลปิ กมฺมฏฺฐานมนุยุญฺชติเยว, น โมฆวเสน กาลํ เขเปติ. โลเก หิ อมงฺคลสมฺมตานิปิ มนุสฺสสีสกปาลฏฺฐิอาทีนิ สุสาสนโต อาเนตฺวา ทนฺตกฏฺฐาทีนิ วา ตํสทิสานิ การาเปตฺวา อตฺตโน สมีเป ฐเปตฺวา อฏฺฐิกาทิภาวนามยปุญฺญํ วิจินาติ.

ත්‍රිපිටක සංඛ්‍යාත නවංග බුද්ධ වචනය දීර්ඝ කාලයක් පවතිනු කැමති වූ රජතුමා, පරියත්ති විශාරද මහා තෙරවරුන් ලවා එය පිරිසිදු කරවා, ලේඛකයන්ට වැටුප් දී, කණ්ඨජ, මුද්ධජ ආදි (අකුරු උපදින ස්ථාන පිළිබඳ) විධි ද ලිහිල් (ශිථිල) හා තද (ධනිත) ආදි ශබ්ද විධි ද නැවත නැවතත් විමසා බලා, අවසානයේ පරිච්ඡේද ලේඛන මාත්‍රයක් වත් වරද්දන්නේ නැතිව, අන්තඃපුරයට වැද රන් පත්වල හා ලෝකඩ පත්වල ලියවූයේය. ඥාන ශක්තියෙන් යුත් භික්ෂූන් වහන්සේලා තෝරාගෙන තමන්ගේ ශක්ති ප්‍රමාණයෙන් විනය පිටකය වෙන වෙනම ධාරණය කරවූයේය, කටපාඩම් කරවූයේය. අග්‍රමහේෂිකාව ප්‍රමුඛ කොට ඇති සියලු අන්තඃපුර වැසියන්, බොහෝ රාජ සේවකයන්, අමාත්‍යවරුන් හා නගර වැසියන් ද තම තමන්ගේ ශක්ති ප්‍රමාණයෙන් සූත්‍ර පිටකය හා අභිධර්ම පිටකය වෙන වෙනම, එක් එක් සූත්‍ර, මාතෘකා, පදභාජනීය, චිත්තවාර ආදී වශයෙන් බෙදා ධාරණය කරවූයේය, කටපාඩම් කරවූයේය. තමන් වහන්සේ ද අනත්තලක්ඛණ සූත්‍රය ආදී අනේකවිධ සූත්‍රයන් දිනපතා සජ්ඣායනා කරයි. ජින ශාසනයේ චිරස්ථිතිය උදෙසා මුළු රාජ්‍යයෙහිම ආරණ්‍යවාසී භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ආශ්‍රමයන් අවට දුනු පන්සියයක පමණ ප්‍රමාණයක භූමියෙහි වෙසෙන ගොඩබිම හා දියෙහි වෙසෙන සියලු සතුන්ට අභයදානය දුන්නේය. පරියත්ති විශාරද වූ ස්ථවිර මධ්‍යම නවක තෙරවරුන්ගේ මව්පියන් ආදී ඥාතීන් සියලු රාජකාරීවලින් ද බදු ගෙවීම්වලින් ද මුදවා සුවසේ ජීවත් කරවයි. එකම දිනකදී වුවද දහසක් පමණ කුලපුත්‍රයන් පැවිදි උපසම්පදා භූමියෙහි පිහිටුවා ශාසනය රැකගත්තේය. අනෙකුත් බොහෝ පින්කම් ද කරයි. ඒවා කරමින් ද සංසාර වෘත්තය නොව නිර්වාණයම ප්‍රාර්ථනා කරයි. අනෙකුත් අන්තඃපුර වැසියන්ට ද 'තොප යම් කිසි පින්කමක් කොට නිර්වාණයම ප්‍රාර්ථනා කරව්, සංසාරය ප්‍රාර්ථනා නොකරව්' යැයි නිතර අවවාද කරයි. අනිත්‍ය ලක්ෂණ ආදියෙන් යුත් ධර්ම කථාවෙන් නිරන්තරයෙන් අවවාද කරයි. තමන් වහන්සේ ද සමථ විදර්ශනා භාවනාවන්හි නිරතුරුවම යෙදුණේය. එහෙත්, රට කරවන රජවරුන්ගේ ස්වභාවය වන බොහෝ රාජකාරී බහුලත්වය නිසා කමටහන් වැඩීමට සමහර විට අවස්ථාවක් නොලැබේ. එසේ වුවද තමන්ගේ ශරීර කෘත්‍යයන් කරන කාලයෙහි පවා කමටහන් වඩන්නේමය, කාලය හිස්ව ගත නොකරයි. ලෝකයෙහි අමංගල සම්මත වූ මිනිස් හිස්කබල්, ඇටකටු ආදිය සොහොනෙන් ගෙන්වාගෙන, දත්කූරු ආදිය හෝ ඒවාට සමාන දෑ කරවා තමන් සමීපයෙහි තබාගෙන අස්ථි භාවනාමය පින් රැස් කරයි.

ตทา ปน อมฺหากํ อาจริยวรํ ปริยตฺติวิสารทํ ติกฺข ชวนคจฺฉิราทิญาโณเปตํ วิจิตฺรธมฺมเทสนากถํ สกล มรมฺมิกภิกฺขูนํ โอนมิตฏฺฐานภูตํ วุทฺธาปจายึ รูปโสภคฺคปตฺตํ ยุตฺตวาทิกํ เญยฺยธมฺมาภิมุนิวรญาณกิตฺติสิริธชธมฺมเสนาปติ- มหาธมฺมราชาธิราชคุรูติ ตติยํ ลทฺธลญฺฉํ ตํ ภิกฺขุสงฺฆานํ สกลรฏฺฐวาสีนํ ปาโมกฺขภาเว ปติฏฺฐาเปสิ อโสกมหาราชาวิย มหาโมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถรํ. เตนาโวจุมฺหา นาคราชุปฺปตฺติกถายํ,–

එකල්හි වනාහි, අපගේ උතුම් ආචාර්යවර වූ, පරියත්ති විශාරද වූ, තියුණු හා වේගවත් ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූ, විචිත්‍ර ධර්ම දේශනා ඇති, සකල මියන්මාර් භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ගෞරවාදරයට පාත්‍ර වූ, වැඩිහිටියන්ට ගරු කරන, රූප ශෝභාවෙන් යුක්ත වූ, යුක්ති සහගතව කථා කරන, 'ඥෙය්‍යධම්මාභිමුනිවරඤාණකිත්තිසිරිධජධම්මසේනාපති-මහාධම්මරාජාධිරාජගුරු' යන තෙවන ලාංඡනය (උපාධි නාමය) ලත් ඒ තෙරුන් වහන්සේව, අසෝක මහරජතුමා මහා මොග්ගලීපුත්ත තිස්ස තෙරුන් වහන්සේව පිහිටුවා වදාළාක් මෙන්, මුළු රටවැසියන්ගේ හා භික්ෂු සංඝයාගේ ප්‍රමුඛ තනතුරෙහි පිහිටුවූයේය. එබැවින් නගර උත්පත්ති කථාවෙහි මෙසේ කීවෙමු.

ตทาจ ภิกฺขุสงฺฆานํ, เถรํ ปาโมกฺขภาวเก;

เญยฺยาทิลทฺธลญฺฉํ ตํ, ปติฏฺฐาเปสิ สาธุกนฺติ.

එකල්හි, 'ඥෙය්‍ය' ආදි ලාංඡනය ලත් ඒ තෙරුන් වහන්සේ භික්ෂු සංඝයාගේ ප්‍රමුඛ තනතුරෙහි මැනවින් පිහිටුවූයේය.

ตทาจ อมฺหากํ ธมฺมิกมหาราชา สกฺกราเช เอกูนวีสตาธิเก สหสฺเส ทฺวิสเตจ สมฺปตฺเต มนฺตลาขฺยาตาจลสฺส สมีเป สุภูมิลกฺขโณเปตํ เอกนิปาตติตฺถมิว พหุชนนยนวิหงฺคานํ สพฺพนคราลงฺกาเรหิ ปริกฺขิตฺตํ มนุสฺสานํ จกฺขุโลลตาชนกํ นานารตเนหิ สมฺปุณฺณํ นานา เวรชฺชวาณิชานํ ปุฏเภทนฏฺฐานภูตํ รตนปุณฺณนามกํ มหาราชฏฺฐานิกํ มาเปสิ, มนฺธาตุวิย ราชคหํ, สุทสฺสโน วิยจ กุสาวตีนครนฺติ. เตนาโวจุมฺหา นาคราชุปฺปตฺติกถายํ,–

එකල්හි අපගේ ධාර්මික මහරජතුමා ශක වර්ෂ එක්දහස් දෙසිය දහනවයකට (1219) පැමිණි කල්හි, 'මන්දාලා' නමැති පර්වතය සමීපයෙහි, සුබ භූමි ලක්ෂණයෙන් යුක්ත වූ, බොහෝ ජනයාගේ නෙත් නමැති පක්ෂීන්ට එකසේ එක්වන තොටුපළක් බඳු වූ, සියලු නගර අලංකාරයන්ගෙන් වට වූ, මිනිසුන්ගේ නෙත් පිනවන, නොයෙක් රත්නයන්ගෙන් පිරුණු, නොයෙක් දේශවලින් පැමිණි වෙළෙන්දන්ගේ වෙළඳපොළක් බඳු වූ, 'රතනපුණ්ණ' නම් වූ මහා රාජධානියක් මැව්වේය. එය මන්ධාතු රජුගේ රජගහ නුවර මෙන් ද, සුදස්සන රජුගේ කුසාවතී නගරය මෙන් ද විය. එබැවින් නගර උත්පත්ති කථාවෙහි මෙසේ කීවෙමු.

ตทา กฏฺฐฏเฌ สมฺปตฺเต, มนฺตลาขฺยาจลสฺสจ;

เอราวตีติ นามาย, มาเปสิ สมีเป นครํ.

එකල්හි (ශක වර්ෂ 1219) පැමිණි කල්හි, මන්දාලා පර්වතයට හා ඒරාවතී නමැති ගඟ සමීපයෙහි නගරයක් මැවීය.

สุภูมิลกฺขโณเปตํ[Pg.168], รตนปุณฺณนามกํ;

ราชคหํว มนฺธาตุ, อกิรมฺมณิยํ สุภนฺติ.

සුබ භූමි ලක්ෂණයෙන් යුක්ත වූ ද රතනපුණ්ණ නම් වූ ද, මන්ධාතු රජුගේ රජගහ නුවර මෙන් අතිශයින් රමණීය වූ ද සුන්දර වූ ද නගරයකි.

เสยฺยถาปิ นาม โลเก อาโลกตฺถิกานํ สตฺตานํ ปีติโสมนสฺสํ อุปฺปาเทนฺโต อุปกโรนฺโต อุทยปพฺพตโต สหสฺสรํสี ทิวากโร อุฏฺฐหติ, เอวเมวํ มรมฺมรฏฺฐิกานํ ลชฺชีเปสลานํ สิกฺขากามานํ ภิกฺขูนํ คิหีนญฺจ ปีติโสมนสฺสํ อุปฺปาเทนฺโต อุปกาโรนฺโต อยํ ธมฺมิโกราชา อิมสฺมึ มรมฺมรฏฺเฐ อุปฺปชฺชติ.

යම් සේ ද, ලෝකයෙහි ආලෝකය කැමති සත්ත්වයන්ට ප්‍රීති සෝමනස්සය උපදවමින් හා උපකාර කරමින් දහස් කිරණින් යුත් සූර්යයා උදය පර්වතයෙන් උදාවන්නේ ද, එමෙන්ම මියන්මාර් දේශයෙහි වෙසෙන ලජ්ජී-පේසල වූ ද ශික්ෂාකාමී වූ ද භික්ෂූන් වහන්සේලාට හා ගිහියන්ට ප්‍රීති සෝමනස්සය උපදවමින් ද උපකාර කරමින් ද මේ ධාර්මික රජතුමා මේ මියන්මාර් දේශයෙහි උපන්නේය.

อิมญฺจ ธมฺมิกราชานํ นิสฺสาย มรมฺมรฏฺเฐ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สาสนํ อติวิย โชเตติ. วุฑฺฒึ วิรูฬึ เวปุลฺลํ อาปชฺชติ.

මේ ධාර්මික රජතුමා නිසා මියන්මාර් දේශයෙහි සම්මා සම්බුදු සසුන අතිශයින් බැබළෙයි. වර්ධනයට, අභිවෘද්ධියට හා මහත් භාවයට පැමිණෙයි.

สาสนญฺจ นาเมตํ ราชานํ นิสฺสาย ติฏฺฐตีติ. อยํ ธมฺมิกราชาเยว น สาสนสฺสูปกาโร ธมฺมจารี ธมฺมมานี, อปิจ โข ธมฺมิกราชานํ นิสฺสิตาปิ สพฺพรฏฺฐวาสิกา สาสนสฺสูปการาเยว ธมฺมจาริโน ธมฺมมานิโน ราชานุคตา หุตฺวา. เตเนวาห มหาโพธิชาตกาทีสุ, –

ශාසනය නම් මෙසේ රජු ඇසුරු කොට පවතින්නේය. මේ ධාර්මික රජු පමණක්ම ශාසනයට උපකාරී වන, ධර්මයේ හැසිරෙන, ධර්මයට ගරු කරන කෙනෙකු නොවේ. එහෙත්, ධාර්මික රජු ඇසුරු කරන සියලු රටවැසියෝ ද රජු අනුගමනය කරන්නන් බවට පත්ව, ශාසනයට උපකාරී වන්නාහුම වෙති, ධර්මයෙහි හැසිරෙන්නාහුම වෙති, ධර්මයට ගරු කරන්නාහුම වෙති. එබැවින් මහාබෝධි ජාතකය ආදියෙහි මෙසේ වදාරන ලදී.

ควญฺเจ ตรมานานํ, อุชุํ คจฺฉติ ปุงฺคโว;

สพฺพา คาวี อุชุํ ยนฺติ, เนตฺเต อุชุํ คเต สติ.

ගංගාවකින් එතෙර වන ගවයන් අතුරින් නායක ගොනා කෙළින් යන්නේ නම්, නායකයා කෙළින් ගිය කල්හි මුළු ගව රැළම කෙළින් යති.

เอวเมว มนุสฺเสสุ, โย โหติ เสฏฺฐสมฺมโต;

โส เจปิ ธมฺมํ จรติ, ปเคว อิตรา ปชา;

สพฺพรฏฺฐํ สุขํ เสติ, ราชา เจ โหติ ธมฺมิโกติ.

එලෙසම මිනිසුන් අතර යමෙක් ශ්‍රේෂ්ඨ යැයි සම්මත වේ ද, හෙතෙම ධර්මයෙහි හැසිරෙන්නේ නම්, සෙසු ප්‍රජාව ද එසේම ධර්මයෙහි හැසිරෙති. රජු ධාර්මික වන්නේ නම් මුළු රටම සුවසේ වෙසෙයි.

วิเสสโต ปน ทุติยํ อมรปุรํ มาเปนฺตสฺส มหาธมฺมรญฺโญ อคฺคมเหสิยา อชฺชวมทฺทวโสหชฺชาทิคุณยุตฺตาย ธิตา อมฺหากํ รญฺโญ อคฺคมเหสี สมฺมาจารินี ปติพฺพตา. สพฺพนารีนํ อคฺคภาวํ ปตฺตาปิ สมานา กามคุณสงฺขาเตน สุรามเทน อปฺปมชฺชิตฺวา ปุญฺญกมฺเมสุ อปฺปมาทวเสน นิจฺจารทฺธวีริยา โหติ. นิจฺจํ ปริยตฺติยา อุคฺคหณํ อกาสิ. เวทปารคูจ [Pg.169] อโหสิ. สมฺมาสมฺพุทฺธสาสเน อติวิย ปสนฺนา อญฺญาปิ โอโรธาทโย มหาธมฺมรญฺโญ โอวาเท ฐตฺวา ธมฺมํ จรึสุ. สาสนํ ปสีทึสุเยว. อุปราชาปิ มหาธมฺมราชสฺส เอกมาตาปีติโก มหาธมฺมราชิจฺฉาย อวิโรเธตฺวาเยว สกลรฏฺฐวาสีนํ คิหีนํ ภิกฺขูนญฺจ อตฺถหิตมาวหติ, เสยฺยถาปิ จกฺกวตฺติรญฺโญ สนฺติเก เชฏฺฐปุตฺโต ถามชวสมฺปนฺโน อติสูโร อุฏฺฐานวีริโย. อญฺเญปิ อมจฺจา อเนกสหสฺสปฺปมาณา มหาธมฺมรญฺญา ลทฺเธสุ ลทฺเธสุ ฐานนฺตเรสุ ฐิตา มหาธมฺมรญฺโญ ตํ ตํ กิจฺจมาวหนฺติ ปุญฺญกมฺเมสุ อภิรมนฺติ. สกลรฏฺฐวาสิโนจ มนุสฺสา ทานสีลภาวนาสุเยว จิตฺตํ ฐเปนฺติ. ภิกฺขูจ สงฺฆราชปฺปมุขาทโย เถรนวมชฺฌิมา คนฺถธุรวิปสฺสนาธุเรสุ อภิยุญฺชนฺติ.

විශේෂයෙන් ම, දෙවන අමරපුර නගරය කරවූ මහාධර්මරාජයාණන්ගේ දේවිය වූ ද, සෘජු බව, මෘදු බව, මිත්‍රශීලී බව ආදී ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වූ ද දියණිය අපගේ රජුගේ අග්‍රමහේෂිකාව වූවා ය. ඕ තොමෝ මනා හැසිරීම් ඇති පතිභක්තියෙන් යුතු තැනැත්තියකි. සියලු ස්ත්‍රීන් අතර අග්‍රභාවයට පත්ව සිටිය ද, කාමගුණයන්ගෙන් හා මත්පැන් මදයෙන් ප්‍රමාද නොවී, පින්කම්හි අප්‍රමාදීව නිරන්තරයෙන් ම වීරිය වඩන්නී ය. නිරන්තරයෙන් ම පරියත්ති ධර්මය ප්‍රගුණ කළ ඕ තොමෝ වේදයෙහි කෙළවරට ද පත් වූවා ය. සම්මා සම්බුද්ධ ශාසනය කෙරෙහි අතිශයින් ම පැහැදුණු ඕ තොමෝ ද, සෙසු අන්තඃපුර වැසියෝ ද මහාධර්මරාජයාණන්ගේ අවවාදයෙහි පිහිටා ධර්මයෙහි හැසුරුණාහ. ශාසනය කෙරෙහි ම පැහැදුණාහ. මහාධර්මරාජයාණන්ගේ එක ම මවුපියන් ඇති (සහෝදර වූ) උපරාජයා ද මහාධර්මරාජයාණන්ගේ කැමැත්තට විරුද්ධ නොවී ම, මුළු රටවැසි ගිහි පැවිදි සැමගේ යහපත හා සුබසිද්ධිය උදා කරයි. ඒ කෙසේද යත්, සක්විති රජකු සමීපයෙහි සිටින, බලයෙන් හා වේගයෙන් යුත්, අතිශයින් ශූර වූ, උත්සාහවන්ත වූ ජ්‍යෙෂ්ඨ පුත්‍රයා මෙනි. මහාධර්මරාජයාණන්ගෙන් ලත් තනතුරුවල පිහිටි දහස් ගණන් වූ සෙසු ඇමැතිවරු ද මහාධර්මරාජයාණන්ගේ ඒ ඒ කටයුතු ඉටු කරති, පින්කම්හි ඇලී වෙසෙති. මුළු රටවැසි මනුෂ්‍යයෝ ද දාන, ශීල, භාවනා යන පින්කම්හි ම සිත පිහිටුවති. සංඝරාජයන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ කොට ඇති තෙර, නව, මධ්‍යම භික්ෂූහු ද ග්‍රන්ථධුරයෙහි සහ විදර්ශනාධුරයෙහි නිරත වෙති.

เอวเมกสฺส สาธุชฺชนสฺส คุณํ มหนฺเตน อุสฺสาเหน กเถนฺโตปิ ทุกฺกรํตาว นิฏฺฐํ ปาเปตุํ, ภควโต ปน ติโลกคฺคสฺส อเนกสหสฺสปารมิตานุภาเวน ปวตฺตํ คุณํ โก นาม ปุคฺคโล สกฺขิสฺสติ นิฏฺฐํ ปาเปตฺวา กเถตุนฺติ. เอวํ มหาธมฺมราชสฺสจ อคฺคมเหสิยาเจว อุปราชาทีนญฺจ คุเณ วิสฺสฏฺเฐน วิตฺถารโต กถิยมาเน อิมิสฺสา สาสนวํสปฺปทีปิกาย อเนกสตภาณวารมตฺตมฺปิ ปตฺวา ปริยนฺโต น ปญฺญาเยยฺย, ยสฺมาจ อติปฺปปญฺจา ภเวยฺย, ตสฺมา สงฺเขเปเนวายํ กถิตา สาธุชฺชนานํ มหาปุญฺญมยาย ปีติยา อนุโมทนตฺถาย. อิทญฺหิ สุณนฺเตหิ สาธุชฺชเนหิ อนุโมทิตพฺพํ,- อสุกสฺมึ กิร กาเล อสุกสฺมึ รฏฺเฐ อสุโก นาม ราชา สาสนํ ปคฺคณฺหิตฺวา วุฑฺฒึ วิรูฬึ เวปุลฺลมาปชฺชิ, เสยฺยถาปิ นาม รุกฺโข ภูโมทกานํ นิสฺสาย วุฑฺฒึ วิรูฬึ เวปุลฺลมาปชฺชีติ.

මෙසේ එක් සාධු ජනයකුගේ ගුණය මහත් උත්සාහයකින් පැවසුව ද එහි කෙළවරක් දැකීම දුෂ්කර ය. එසේ නම්, අනේක සහස්‍ර පාරමිතා අනුභාවයෙන් පවත්නා වූ, තුන් ලොවට අග්‍ර වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ගුණයන් කෙළවරක් දක්වා දේශනා කරන්නට සමත් වන පුද්ගලයා කවරෙක් ද? මෙසේ මහා ධර්මරාජයාණන්ගේ ද, අග්‍රමහේෂිකාවගේ ද, උපරාජයාණන් ඇතුළු පිරිසගේ ද ගුණ විස්තරාත්මකව හා පැහැදිලිව පවසන්නේ නම්, මේ ශාසන වංශ ප්‍රදීපිකාව භාණවාර සිය ගණනක් වුව ද එහි කෙළවරක් නොපෙනෙන්නේ ය. එය අතිශය දීර්ඝ විස්තරයක් වන බැවින්, සාධු ජනයන්ගේ මහා පින්වන්ත වූ ප්‍රීතියෙන් අනුමෝදන් වීම සඳහා මෙය කෙටියෙන් පවසන ලදී. මෙය අසන සාධු ජනයන් විසින් මෙසේ අනුමෝදන් විය යුතු ය: ‘අසවල් කාලයෙහි, අසවල් රටෙහි, අසවල් නම් රජතුමා ශාසනය මැනවින් වැළඳගෙන (රැකගෙන), පොළොවෙහි හා ජලයේ පිහිටෙන් වැඩෙන, ලියලන, විපුලත්වයට පත්වන වෘක්ෂයක් මෙන්, ශාසනය ද දියුණුවට ද, වර්ධනයට ද, මහත් බවට ද පත් කළේ ය’ යනුවෙනි.

อิมสฺส รญฺโญ กาเล เญยฺยธมฺมาภิมุนิวรญฺญาณกิตฺติ สิริธชธมฺมเสนาปติมหาธมฺมราชาธิราชคุรุ นาม สงฺฆราชา [Pg.170] มหาเถโร รญฺญา อภิยาจิโต สุราชมคฺคทีปนึ นาม คนฺถํ อกาสิ. มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย อตฺถํ สิสฺสานํ วาเจตฺวา ยถาวาจิตนิยาเมน อตฺถโยชนานยํ โปตฺถเก อาโรปาเปสิ.

මේ රජතුමාගේ කාලයේ දී ‘ඥෙය්‍යධම්මාභිමුනිවරඥාණකිත්ති සිරිධජධම්මසේනාපතිමහාධර්මරාජාධිරාජගුරු’ නම් වූ සංඝරාජ මහා තෙරුන් වහන්සේ රජුගේ ආරාධනයෙන් ‘සුරාජමග්ගදීපනී’ නම් ග්‍රන්ථය කළ සේක. උන්වහන්සේ මජ්ඣිම නිකාය අටුවාවේ අර්ථය ශිෂ්‍යයන්ට උගන්වා, එම ඉගැන්වූ ආකාරයට ම අර්ථ යෝජනා ක්‍රමය පොත්වල ලේඛනගත කරවූහ.

เมธาภิวํสสทฺธมฺมธชมหาธมฺมราชาธิราชคุรุ นาม มหาเถโร ชาตกปาฬิยา อตฺถโยชนานยํ มรมฺมภาสาย อกาสิ.

‘මේධාභිවංසසද්ධම්මධජමහාධර්මරාජාධිරාජගුරු’ නම් මහා තෙරුන් වහන්සේ ජාතක පාළියේ අර්ථ යෝජනා ක්‍රමය බුරුම භාෂාවෙන් (මරම්ම භාෂාවෙන්) කළ සේක.

สงฺฆราชสฺส สิสฺโส ปญฺญาสามิสิริกวิธชมหาธมฺมราชาธิราชคุรูติ รญฺญา ลทฺธนามลญฺโฉ โสเยวาหํ ธมฺม รญฺญา อคฺคมเหสิยาจ อภิยาจิโต สีลกถํ นาม คนฺถํ อุปายกถํ นาม คนฺถญฺจ อกาสึ. รญฺโญ อาจริยภูเตน ทิสาปาโมกฺเขน นาม อุปาสเกน อภิยาจิโต โสเยวาตํ อกฺขรวิโสธนึ นาม คนฺถํ อาปตฺติวินิจฺฉยํ นาม คนฺถญฺจ. ตถา สงฺฆรญฺญา โจทิโต โสเย วาหํ นาคราชุปฺปติกถํ โวหารตฺถเภทญฺจ วิวาทวินิจฺฉยญฺจ อกาสึ. ตถา ปญฺจชมฺพุคามโภชเกน เลขกามจฺเจน ทฺวีหิจ อาโรจนเลขกามจฺเจหิ อภิยาจิโต โส เยวาหํ ราชเสวกทีปนึ นาม คนฺถํ อกาสึ. ตถา ทีฆนาวานครโภชเกน มหาอมจฺเจน อภิยาจิโต โสเยวาหํ นิรยกถาทีปกํ นาม คนฺถํ อกาสึ. ตถา สิลาเลฑฺฑุกนามเกน อุปาสเกน อภิยาจิโต โสเยวาหํ อุโปสถวินิจฺฉยํ นาม คนฺถํ อกาสึ. ตถา พหูหิ โสตุชเนหิ อภิยาจิโต โสเยวาหํ สทฺทนีติยา สํวณฺณนํ ปาฬิภาสาย อกาสินฺติ.

සංඝරාජයන් වහන්සේගේ ශිෂ්‍ය වූ ද, රජුගෙන් ‘පඤ්ඤාසාමිසිරි කවිධජ මහාධර්මරාජාධිරාජගුරු’ යන නාම මුද්‍රාව ලද්දා වූ ද මම ම, ධර්මරාජයාණන් සහ අග්‍රමහේෂිකාව විසින් ආරාධනා කරන ලද්දෙම් ‘සීලකථා’ නම් ග්‍රන්ථය ද ‘උපායකථා’ නම් ග්‍රන්ථය ද කළෙමි. රජුගේ ආචාර්යවරයා වූ දිසාපාමොක්ඛ නම් උපාසකයා විසින් ආරාධනා කරන ලද්දෙම් මම ම ‘අක්ඛරවිසෝධනී’ නම් ග්‍රන්ථය ද ‘ආපත්තිවිනිච්ඡය’ නම් ග්‍රන්ථය ද කළෙමි. එසේ ම සංඝරාජයන් වහන්සේ විසින් මෙහෙයවන ලද්දෙම් මම ම ‘නාගරාජuප්පත්තිකථා’ ද, ‘වෝහාරත්ථභේද’ සහ ‘විවාදවිනිච්ඡය’ ද කළෙමි. එසේ ම පංචජම්බුගාම භෝජක ලේඛක ඇමැතිවරයා සහ තවත් නිවේදක ලේඛක ඇමැතිවරුන් දෙදෙනෙකු විසින් ආරාධනා කරන ලද්දෙම් මම ම ‘රාජසේවකදීපනී’ නම් ග්‍රන්ථය කළෙමි. එසේ ම දීඝනාවා නගර භෝජක මහා අමාත්‍යවරයා විසින් ආරාධනා කරන ලද්දෙම් මම ම ‘නිරයකථාදීපක’ නම් ග්‍රන්ථය කළෙමි. එසේ ම සිලාලෙඩ්ඩුක නම් උපාසකයා විසින් ආරාධනා කරන ලද්දෙම් මම ම ‘උපෝසථවිනිච්ඡය’ නම් ග්‍රන්ථය කළෙමි. එසේ ම බොහෝ ශ්‍රාවකයන් විසින් ආරාධනා කරන ලද්දෙම් මම ම ශබ්දනීතිය පිළිබඳ විස්තරය (සද්දනීති සංවණ්ණනාව) පාලි භාෂාවෙන් කළෙමි.

เอกสฺมิญฺจ สมเย กลิยุเค วีสาธิเก ทฺวิสเต สหสฺเสจ สมฺปตฺเต รญฺโญ เอตทโหสิ,- อิทานิ พุทฺธสฺส ภควโต สาสเน เกสญฺจิ ภิกฺขูนํ สามเณรานญฺจ กุลทูสนาทิอสารุปฺปกมฺเมหิ อุปฺปาทิตา จตฺตาโร ปจฺจยา พหู ทิสฺสนฺติ[Pg.171], เกจิปิ อลชฺชี ปุคฺคลา ชาตรูปาทินิสฺสคฺคิยวตฺถุมฺปิสาทิยนฺติ, เกจิปิ วินา ปจฺจยํ วิกาเล ตมฺพุลํ ขาทนฺติ, สนฺนิธิญฺจ กตฺวา ธูมานิจ ปิวนฺติ, อคิลานา หุตฺวา สอุปาหนา คามํ ปวิสนฺติ, ฉตฺตํ ธาเรนฺติ, อญฺเญปิ อวินยานุโลมาจาเร จรนฺติ, อิทานิ ภิกฺขูนํ สามเณรานญฺจ พุทฺธสฺส สมฺมุเข พุทฺธํ สกฺขึ กตฺวา อิเม อนาจาเร น จริสฺสามาติ ปฏิญฺญํ การาเปตฺวา ภควโต สิกฺขาปทานิ รกฺขาเปตุํ วฏฺฏติ, เอวญฺจ สติ ภิกฺขู สามเณราจ มยํ พุทฺธสฺส สมฺมุเข เอวํ ปฏิญฺญํ กโรม, ปฏิญฺญญฺจ กตฺวา วิการํ อาปชฺชนฺตานํ อมฺหากํ อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว อิมสฺมึเยว ปจฺจกฺเข กิญฺจิ ภยํ อุปฺปชฺเชยฺยาติ ปจฺจกฺขภยํ อเปกฺขิตฺวา เต สิกฺขาปทํ รกฺขิสฺสนฺตีติ. เอวํ ปน จินฺเตตฺวา ภิกฺขูนํ สามเณรานญฺจ เอวํ ปฏิญฺญํ การาเปตุํ ยุชฺชติ วา มา วาติ มยํ น ชานาม, อิทานิ สงฺฆราชาทโย มหาเถเร สนฺนิปาตาเปตฺวา ปุจฺฉิสฺสามีติ ปุน จินฺเตสิ.

එක්තරා කලෙක, කලියුග වර්ෂ එක්දහස් දෙසිය විස්සක් (1220) පැමිණි කල්හි රජුට මෙබඳු සිතක් ඇති විය: ‘දැන් භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි ඇතැම් භික්ෂු සාමණේරවරුන් විසින් කුලදූෂණය ආදී නුසුදුසු ක්‍රියාවලින් උපදවා ගත් සතර පසය බොහෝ සෙයින් දක්නට ලැබේ. ඇතැම් අලජ්ජී පුද්ගලයෝ රන් රිදී ආදී නිස්සග්ගිය වස්තූන් ද පිළිගනිති. ඇතැම්හු සුදුසු කරුණක් නොමැතිව විකාලයේ බුලත් හපති. තැන්පත් කොට තබාගෙන (සන්නිධි කොට) දුම් බොති. ගිලන් නොවී ම පාවහන් පැළඳ ගමට පිවිසෙති. කුඩ දරති. සෙසු විනය විරෝධී ක්‍රියාවල ද හැසිරෙති. දැන් භික්ෂු සාමණේරවරුන් ලවා බුදුරජාණන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි බුදුරජාණන් වහන්සේ ම සාක්ෂි කොට ‘අපි මේ අනාචාරයන්හි නොහැසිරෙන්නෙමු’ යි ප්‍රතිඥා කරවා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශික්ෂාපද රක්වාලීම සුදුසු ය. මෙසේ කළ හොත්, භික්ෂූන් හා සාමණේරවරුන් ‘අපි බුදුරජාණන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි මෙසේ ප්‍රතිඥා දුන්නෙමු, ප්‍රතිඥා දී එය කඩ කරන්නා වූ අපට මේ ආත්මයේ දී ම, මේ ඇස් පනාපිට ම කිසියම් විපතක් (භයක්) ඇති වනු ඇතැයි’ ප්‍රත්‍යක්ෂ භය බලාපොරොත්තුවෙන් (සිතා) ඔවුහු ශික්ෂාපද රකින්නාහ.’ මෙසේ සිතා, භික්ෂූන් හා සාමණේරවරුන් ලවා මෙබඳු ප්‍රතිඥාවක් කරවීම සුදුසු ද නැද්ද යන්න මම නොදනිමි. ‘එබැවින් දැන් සංඝරාජයන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ මහා තෙරවරුන් රැස් කරවා විමසන්නෙමි’ යි නැවත සිතුවේ ය.

อถ สพฺเพปิ มหาเถเร สงฺฆราชสฺส วิหาเร สนฺนิปาตาเปตฺวา อิมํ การณํ ปุจฺฉถาติ อมจฺเจ อาณาเปสิ. อถ อมจฺจา มหาเถเร สนฺนิปาตาเปตฺวา ปุจฺฉึสุ,-อิทานิ ภนฺเต สาสเน ภิกฺขูนํ สามเณรานญฺจ อวินยานุโลมาจารานิ ทิสฺวา พุทฺธสฺส สมฺมุเข พุทฺธํ สกฺขึ กตฺวา ราชา ยถา อิเม อนาจาเร น จริสฺสามาติ ปฏิญฺญํ การาเปตฺวา ภควโต สิกฺขาปทานิ รกฺขาเปตุํ อิจฺฉติ, ตถา การาเปตุํ ยุชฺชติ วา มา วาติ.

ඉන්පසු, සියලු ම මහා තෙරවරුන් සංඝරාජයන් වහන්සේගේ විහාරයට රැස් කරවා මේ කරුණ විමසන ලෙස රජතුමා ඇමැතිවරුන්ට අණ කළේ ය. එකල්හි ඇමැතිවරු මහා තෙරවරුන් රැස් කරවා මෙසේ ඇසූහ: ‘ස්වාමීනී, දැන් ශාසනයෙහි භික්ෂු සාමණේරවරුන්ගේ විනය විරෝධී හැසිරීම් දැක, බුදුරජාණන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි බුදුරජාණන් වහන්සේ ම සාක්ෂි කොට ‘අපි මේ අනාචාරයන්හි නොහැසිරෙන්නෙමු’ යි ප්‍රතිඥා කරවා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශික්ෂාපද රක්වාලීමට රජතුමා කැමති වෙයි. එසේ ප්‍රතිඥා කරවීම සුදුසු ද නැද්ද?’ යනුවෙනි.

อถ สงฺฆราชปฺปมุขาทโย มหาเถรา เอวมาหํสุ,- ยสฺมา สาสนสฺส ปริสุทฺธภาวํ อิจฺฉนฺโต เอวํ กโรติ, ตสฺมา ตถา การาเปตุํ ยุชฺชตีติ.

එකල්හි සංඝරාජයන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ මහා ස්ථවිරවරු මෙසේ වදාළහ: 'යම් හෙයකින් ශාසනයේ පාරිශුද්ධිය අපේක්ෂා කරමින් මෙසේ කරන්නේ ද, එබැවින් එසේ කරවීමට සුදුසු වන්නේය' යි.

ปณฺฑิตาภิธชมุนินฺทโฆสมหาธมฺมราชคุรุตฺเถราทโย ปน กติปยตฺเถรา เอวมาหํสุ, – อิทานิ ภิกฺขู นาม สทฺธาพลาทีนํ [Pg.172] โถกตาย ภควโต อาณาสงฺขาตํ สจิตฺตกาจิตฺตกาปตฺติอึ อาปชฺชิตฺวา ภควตาเยว อนุญฺญาเตหิ เทสนาวุฏฺฐานกมฺเมหิ ปฏิกริตฺวา สีลํ ปริสุทฺธํ กตฺวา ลชฺชีเปสลภาวํ กโรนฺติ, น กทาจิ อาปตฺตึ อนาปชฺชิตฺวา, ตสฺมา ภควตา ปฏิกฺขิตฺตํ กมฺมํ สญฺจิจฺจน วีติกฺกมิสฺสามาติ พุทฺธสฺส สมฺมุเข ปฏิญฺญากรณํ อติภาริยํ โหติ, สเจปิ ปุพฺเพ ปฏิญฺญํ กตฺวา ปจฺฉา วิสํวาเทยฺย, เอวํ สติ ปฏิสฺสววิสํวาเท สุทฺธจิตฺตสฺส ทุกฺกฏํ ปฏิสฺสวกฺขเณเอว ปาจิตฺติ อิตรสฺสจาติ วจนโต ตํ ตํ อาปตฺตึ ปฏิสฺสววิสํวาทนทุกฺกเปตฺติยา สเหว อาปชฺเชยฺย, อถ ปฏิญฺญากรณโตเยว อาปตฺติพหุลตา ภเวยฺย, ยถา ปน โรคํ วูปสมิตุํ อสปฺปายเภสชฺชํ ปฏิเสวติ, อถสฺส โรโค อวูปสมิตฺวา อติกฺกเมยฺย, เอวํ อาปตฺตึ อนาปชฺชิตุกาโม พุทฺธสฺส สมฺมุเข ปฏิญฺญํ กโรติ, อถสฺส อาปตฺติพหุลาเยว ภเวยฺยาติ, กิญฺจ ภิยฺโย อภยทสฺสาวิโน ภิกฺขู อเนกสตพุทฺธสฺส สมฺมุเข อเนกสตวารานิปิ ปฏิญฺญํ กตฺวา สิกฺขาปทํ วีติกฺกมิตุํ วิสหิสฺสนฺติเยวาติ.

එහෙත්, පණ්ඩිතාභිධජ මුනින්දඝෝෂ මහාධම්මරාජගුරු ස්ථවිරයන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ තවත් ස්ථවිරවරු කිහිපනමක් මෙසේ වදාළහ: 'දැන් කාලයේ භික්ෂූන් නම් ශ්‍රද්ධා බලය ආදියේ මඳ බව නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ආඥා සංඛ්‍යාත වූ සචිත්තක හා අචිත්තක ඇවැත්වලට පැමිණ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින්ම අනුදන්නා ලද දේශනා කිරීම් හා වුට්ඨාන කර්මයන්ගෙන් පිළියම් කොට, සීලය පිරිසිදු කරගෙන ලජ්ජී පේසල භාවය ඇති කරගනිති; කිසි කලෙකත් ඇවැත්වලට නොපැමිණ සිටිය නොහැකිය. එබැවින් 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් තහනම් කරන ලද කරුණක් දැන දැන ඉක්මවා නොයන්නෙමි' යි බුදුරජාණන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි පොරොන්දු වීම අතිශයින්ම බැරෑරුම් කරුණකි. ඉදින් පෙර පොරොන්දු වී පසුව එය කඩ කරන්නේ නම්, 'පොරොන්දුව කඩ කිරීමේදී, පිරිසිදු සිතක් ඇති තැනැත්තාට දුක්කට ඇවැත් ද, පොරොන්දු වන මොහොතේම අපිරිසිදු සිතක් ඇත්තාට පාචිත්තිය ඇවැත් ද වේ' යන වචනය නිසා, ඒ ඒ ඇවැත්වලට පත්වීමේදී පොරොන්දු කඩ කිරීමේ දුක්කට හෝ පාචිත්තිය ඇවැත ද සමඟින්ම පැමිණෙන්නේය. එකල්හි පොරොන්දු වීම නිසාම ඇවැත් බහුල වීම සිදු වන්නේය. යම් සේ රෝගය සංසිඳුවීමට අගුණ බෙහෙත් සේවනය කළ විට, රෝගය නොසංසිඳී උත්සන්න වන්නේද, එමෙන්ම ඇවැත්වලට නොපැමිණීමට කැමති ව බුදුරජාණන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි පොරොන්දු වූ කල, එවිට ඔහුගේ ඇවැත් බහුල වීමක්ම සිදු වන්නේය. තවද විශේෂයෙන්ම, බියක් නොදකින භික්ෂූහු සිය ගණන් බුදුවරයන් වහන්සේලා ඉදිරියෙහි සිය ගණන් වාරයක් පොරොන්දු වී වුවද ශික්ෂාපද ඉක්මවා යාමට පෙළඹෙන්නාහුමය.'

อถ สงฺฆราชา มหาเถโร อตฺตโน สิสฺสํ ปญฺญาสามิสิริกวิธชมหาธมฺมราชาธิราชคุรุํ นาม มํ อุยฺโยเชสิ, ตสฺส เถรสฺส วจเน ปฏิวจนํ ทาตุํ.

එකල්හි, මහා සංඝරාජ ස්ථවිරයන් වහන්සේ තමන් වහන්සේගේ ශිෂ්‍ය වූ පඤ්ඤාසාමිසිරිකවිධජ මහාධම්මරාජාධිරාජගුරු නම් වූ මා, ඒ ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ ප්‍රකාශයට පිළිතුරු දීම සඳහා යොමු කළහ.

อถาหํ เอวํ วทามิ,- ทฺเว ปุคฺคลา อภพฺพา สญฺจิจฺจ อาปตฺตึ อาปชฺชิตุํ ภิกฺขูจ ภิกฺขุนิโยจ อริยา ปุคฺคลา, ทฺเว ปุคฺคลา สพฺพา สญฺจิจฺจ อาปตฺตึ อาปชฺชิตุํ ภิกฺขูจ ภิกฺขุนิโยจ ปุถุชฺชนาติ ปริวารปาฬิยํ วุตฺตตฺตา อริยปุคฺคลานํวิย ปุถุชฺชนานํ วิสฺสฏฺเฐน ปฏิญฺญํ กาตุํ น วฏฺฏตีติ มนสิกริตฺวา ปุถุชฺชนภิกฺขูนํ ปฏิญฺญากรณํ อติภาริยนฺติ เวเทยฺยเจ, สพฺเพหิปิ อริยปุถุชฺชเนหิ ภิกฺขูหิ อุปสมฺปทามาฬเก อาทิโตว [Pg.173] จตฺตาริ อกรณียานิ อาจิกฺขิตพฺพานีติ วุตฺเตสุ จตูสุ อกรณีเยสุ อนฺตมโส ติณสลากํ อุปาทาย โย ภิกฺขุ ปาทํ วา ปาทารหํ วา อติเรกปาทํ วา อทินฺนํ เถยฺยสงฺขาตํ อาทิยติ, อสฺสมโณ โหติ อสกฺยปุตฺติโยติ, อนฺตมโส กุนฺตกิปิลฺลิกํ อุปาทาย โย ภิกฺขุ สญฺจิจฺจ มนุสฺสวิคฺคหํ ชีวิตํ โวโรเปสิ, อนฺตมโส คพฺภปาตนํ อุปาทาย อสฺสมโณ โหติ อสกฺยปุตฺติโยติ, อนฺตมโส สุญฺญาคาเร อภิรมามีติ โย ภิกฺขุปาปิจฺโฉ อิจฺฉาปกโต อสนฺตํ อภูตํ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมํ อุลฺลปติ, อสฺสมโณ โหติ อสกฺยปุตฺติโยติจ อุปชฺฌาจริเยน โอวทิยมาเนหิ อภินโวปสมฺปนฺเนหิ อาม ภนฺเตติ ปฏิญฺญากถาเยว. สามเณเรหิปิ ปพฺพชฺชกฺขเณเยว อุปชฺฌายสฺส สนฺติเก ปาณาติปาตาเวรมณิสิกฺขาปทํ สมาทิยามีติอาทินา ปฐมํ ปฏิญฺญา กตาเยว. ตถา ภิกฺขูหิ ตํตํอาปตฺตึ อาปชฺชิตฺวา เทสนาย ปฏิกรณกาเล สาธุ สุฏฺฐุ ภนฺเต สํวริสฺสามีติ อภิณฺหํ ปฏิญฺญา กตาเยว. สามเณเรหิปิ อุปชฺฌาจริยสฺส สนฺติเก สิกฺขาคฺคหณกาเลปิ ปาณาติปาตาเวร มณิสิกฺขาปทํ สมาทิยามีติอาทินา อภิณฺหํ ปฏิญฺญา กตาเยว. ตาหิ ปน ปฏิญฺญาหิ อภายิตฺวา อิโตเยว ภายามีติ วุตฺตวจนํ อจฺฉริยํวิย หุตฺวา ขายติ. อิมาย หิ ปฏิญฺญาย ตาสํ ปฏิญฺญานํ วิเสสตา น ทิสฺสตีติ.

එකල්හි මම මෙසේ පවසමි: ' "දැන දැන ඇවැත්වලට පැමිණීමට නොහැකි පුද්ගලයෝ දෙදෙනෙක් වෙති. එනම්, ආර්ය වූ භික්ෂූන් හා භික්ෂුණීන් ය. දැන දැන ඇවැත්වලට පැමිණිය හැකි පුද්ගලයෝ දෙදෙනෙක් වෙති. එනම්, පෘථග්ජන භික්ෂූන් හා භික්ෂුණීන් ය" යනුවෙන් පරිවාර පාලියෙහි දක්වා ඇති බැවින්, ආර්ය පුද්ගලයන් මෙන් පෘථග්ජනයන්ට නිසැකව පොරොන්දු විය නොහැකැයි සලකා පෘථග්ජන භික්ෂූන් පොරොන්දු වීම අතිශය බැරෑරුම් යැයි සිතන්නේ නම්; ආර්ය වූ හෝ පෘථග්ජන වූ හෝ සියලු භික්ෂූන් විසින් උපසම්පදා මාලකයේදීම මුල සිටම සතර අකරණීයයන් කියා දිය යුතුයැයි වදාරන ලද සතර අකරණීය ධර්මයන්හි—"අවසාන වශයෙන් තණ උලක් පවා උපමා කොට, යම් භික්ෂුවක් පාදයක් හෝ පාදයකට සමාන වටිනාකමක් ඇති දෙයක් හෝ ඊට වැඩි දෙයක් නුදුන් දෙය සොර සිතින් ගන්නේ ද, ඔහු ශ්‍රමණ නොවේ, ශාක්‍යපුත්‍රයෙක් නොවේ" යන්න ද, "අවසාන වශයෙන් කූඹියෙකු හෝ උපමා කොට, යම් භික්ෂුවක් දැන දැන මිනිසෙකුගේ ජීවිතය තොර කරන්නේ ද, අවසාන වශයෙන් ගබ්සා කරවීමෙන් ද එසේ කරන්නේ නම්, ඔහු ශ්‍රමණ නොවේ, ශාක්‍යපුත්‍රයෙක් නොවේ" යන්න ද, "අවසාන වශයෙන් හිස් ගෙයක වෙසෙමින් සතුටු වෙමි යි පවිටු අදහස් ඇති, ආශාවන්ගෙන් පෙළෙන, නැති නොවූ උත්තරීතර මනුෂ්‍ය ධර්මයන් බොරුවෙන් පවසන්නේ ද, ඔහු ශ්‍රමණ නොවේ, ශාක්‍යපුත්‍රයෙක් නොවේ" යැයි ද උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ විසින් අවවාද කරනු ලබන අභිනව උපසම්පන්නයන් විසින් "එසේය, ස්වාමීනි" යි දෙනු ලබන්නේ ද පොරොන්දුවක්මය. සාමණේරයන් වහන්සේලා ද පැවිදි වන මොහොතේදීම උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි "පණිවායෙන් වැළකීමේ ශික්ෂාපදය සමාදන් වෙමි" ආදී වශයෙන් මුලින්ම පොරොන්දුවක් දී තිබේ. එමෙන්ම භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් ඒ ඒ ඇවැත්වලට පැමිණ, දේශනා කරමින් පිළියම් කරන අවස්ථාවේදී "යහපති ස්වාමීනි, මනාව සංවර වන්නෙමි" යි නිරන්තරයෙන් පොරොන්දු වෙති. සාමණේරයන් වහන්සේලා ද උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි ශික්ෂාපද උගෙනීමේදී "පණිවායෙන් වැළකීමේ ශික්ෂාපදය සමාදන් වෙමි" ආදී වශයෙන් නිතර පොරොන්දු වෙති. එසේ තිබියදී, ඒ පොරොන්දුවලට බිය නොවී, මෙයට පමණක් බිය වෙමි යි පැවසීම පුදුමයක් මෙන් පෙනේ. මන්ද යත්, මේ පොරොන්දුව සහ එම පොරොන්දු අතර කිසිදු වෙනසක් නොපෙනෙන බැවිනි.'

อยํ ปเนตฺถ สนฺนิฏฺฐานตฺโถ,- ปฏิสฺสวทุกฺกฏาปตฺติ นาม สาวตฺถิยํ ปสฺเสนทิโกสลรญฺญา อิมสฺมึ วิหาเร วสฺสํ อุปคจฺฉาหีติ อายาจิเต สาธูติ ปฏิชานิตฺวา ลาภพหุลตํ ปฏิจฺจ อนฺตรามคฺเค อญฺญสฺมึ วิหาเร วสฺสํ อุปคนฺตฺวา ปฏิสฺสววิสํวาทนปจฺจยา อุปนนฺทํ นาม ภิกฺขุํ อารพฺภ ปญฺญตฺตา. สมนฺตปาสาทิกญฺจ นาม วินยฏฺฐกถาย วสฺสูปนายิกกฺขนฺธกวณฺณนายํ [Pg.174] ปฏิสฺสเวจ อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสาติ เอตฺถ น เกวลํ อิมํ เตมาสํ อิธ วสฺสํ วสถาติ เอตสฺเสว ปฏิสฺสเว อาปตฺติ, อิมํ เตมาสํ ภิกฺขํ คณฺหถ, อุโภปิ มยํ วสฺสํ วสิสฺสาม, เอกโต อุทฺทิสฺสาเปสฺสามาติ เอวมาทินาปิ ตสฺส ตสฺส ปฏิสฺสเว ทุกฺกฏํ, ตญฺจ โข ปฐมํ สุทฺธจิตฺตสฺส ปจฺฉา วิสํวาทนปจฺจยา, ปฐมมฺปิ อสุทฺธ จิตฺตสฺส ปน ปฏิสฺสเว ปาจิตฺติยนฺติ วุตฺตํ.

මෙහි නිගමනාර්ථය මෙසේය: පොරොන්දු කඩකිරීමේ දුක්කට ඇවැත නම්, සැවැත් නුවරදී කොසොල් රජු විසින් "මේ විහාරයෙහි වස් වසනු මැනව" යි ආරාධනා කළ කල්හි "යහපති" යි පිළිගෙන, ලාභ බහුලත්වය නිසා අතරමඟ වෙනත් විහාරයක වස් වැසීම නිසා පොරොන්දුව කඩ කිරීමේ හේතුවෙන් උපනන්ද නම් භික්ෂුව අරභයා පනවන ලද්දකි. සමන්තපාසාදිකා නම් විනය අටුවාවේ වස්සූපනායිකක්ඛන්ධක වර්ණනාවෙහි "පොරොන්දුව ඉක්මවීමේදී දුක්කට ඇවැත් වේ" යන මෙහි, කේවළ වශයෙන් "මේ තුන් මස මෙහි වස් වසන්න" යන මෙයට පමණක් පොරොන්දු වී කඩ කිරීමෙන් ඇවැත් වේ කියා නොවේ. "මේ තුන් මස මෙහි දන් පිළිගන්න, අපි දෙදෙනාම වස් වසන්නෙමු, එක්ව විහාරය කරවන්නෙමු" යනාදී වශයෙන් මෙවැනි ඒ ඒ පොරොන්දු කඩ කිරීමේදී ද දුක්කට ඇවැත් වේ. එය ද මුලින් පිරිසිදු සිතින් යුතුව පසුව පොරොන්දුව කඩවීම හේතුවෙනි. මුල සිටම අපිරිසිදු සිතින් පොරොන්දු වීමේදී පාචිත්තිය ඇවැත් වන බව වදාරන ලදී.

อิจฺเจวํ ภิกฺขูนํ อญฺญมญฺญํ ทายเกหิจ สทฺธึ ปฏิชานิตฺวา วิสํวาทนปจฺจยา อญฺเญสํ อตฺถหิตเภเทเยว ทุกฺกฏาปตฺติ วุตฺตา, น อตฺตโน อิจฺฉาวเสน สยเมว อหํ ภุญฺชิสฺสามิ สยิสฺสามีติ เอวมาทินา วตฺวา ยถาวุตฺตานุรูปํ อกตฺวา วิสํวาทเนติ. สเจ ปน ภิกฺขุสามเณรานํ ปฐมเมว อาม ภนฺเตติอาทินา ปฏิญฺญํ กตฺวา ปจฺฉา เกนจิเทว กรณีเยน ตํตํอาปตฺตึ อาปชฺชนฺโต สห ปฏิสฺสววิสํวาเทน ทุกฺกฏาปตฺติยา อาปชฺเชยฺย, เอวํ สติ ตตฺถ ตตฺถ สิกฺขาปเทสุ ทฺเว ทฺเว อาปตฺติโย ปญฺญาเปยฺย, น จ เอวมฺปิ ปญฺญตฺตา, เตเนว ปฏิสฺสวทุกฺกฏาปตฺติ นาม ปเรสํ สนฺติเก ปเรสํ มตึ คเหตฺวา ปฏิชานิตฺวา วิสํวาทนฏฺฐาเนเยว ปญฺญตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา.

මෙලෙස භික්ෂූන් වහන්සේලා අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් හෝ දායකයන් සමඟ හෝ පොරොන්දු වී, එය කඩ කිරීමේ හේතුවෙන් අන්‍යන්ගේ යහපතට හානියක් සිදුවීමේදීම දුක්කට ඇවැත් වන බව වදාරන ලදී. තමාගේ කැමැත්ත පරිදිම 'මම වළඳන්නෙමි, නිදන්නෙමි' යනාදී වශයෙන් පවසා, කී පරිදි නොකර පොරොන්දුව කඩවීමෙන් නොවේ. ඉදින් භික්ෂු-සාමණේරයන් වහන්සේලා මුලින්ම 'එසේය ස්වාමීනි' යනාදී වශයෙන් පොරොන්දු වී, පසුව කිසියම් කරුණක් නිසා ඒ ඒ ඇවැත්වලට පැමිණීමේදී, පොරොන්දුව කඩවීම පිළිබඳ දුක්කට ඇවැතට ද පැමිණෙන්නේ නම්, එසේ වුවහොත් ඒ ඒ ශික්ෂාපදයන්හි ඇවැත් දෙක බැගින් පැනවීමට සිදු වන්නේය. එහෙත් එලෙස පනවා නැත. එබැවින්, පොරොන්දු කඩ කිරීමේ දුක්කට ඇවැත යනු අන්‍යන් ඉදිරියේ ඔවුන්ගේ අදහස පිළිගෙන, පොරොන්දු වී, එය කඩ කරන අවස්ථාවලදීම පමණක් පනවන ලද්දක් බව දත යුතුය.

อิทานิ ราชา สาสนสฺส สุทฺธึ อิจฺฉนฺโต อิมินา อุปาเยน ภิกฺขุสามเณรานํ สีลํ สํวราเปนฺโต ปจฺจกฺขสมฺปรายิกภยํ อนุเปกฺขิตฺวา สํวรํ อาปชฺเชยฺยุนฺติ จินฺเตตฺวา พุทฺธสฺส สมฺมุเข ปฏิญฺญํ การาปิตตฺตา น โกจิ โทโส ทิสฺสติ. ภิกฺขุสามเณรานมฺปิ ภิยฺโยโสมตฺตายสีลํ สํวริตฺวา สีลปริสุทฺธิ ภเวยฺยาติ. อถ ราชา สพฺเพสํ ภิกฺขุสามเณรานํ พุทฺธสฺส สมฺมุเข ปฏิญฺญํ การาเปตฺวา สีลํ รกฺขาเปสีติ.

දැන් රජතුමා ශාසනයේ පිරිසිදුභාවය කැමති වන්නේ, මේ උපක්‍රමයෙන් භික්ෂු සාමණේරයන් වහන්සේලා මෙලොව හා පරලොව බිය සලකා සංවරයට පැමිණෙත්වායි සිතා, බුදුරජාණන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි ප්‍රතිඥා කරවූ බැවින් කිසිදු වරදක් නොපෙනේ. භික්ෂු සාමණේරයන් වහන්සේලාට ද වඩ වඩාත් සීලයෙහි සංවර වී සීල පාරිශුද්ධිය ඇති වේවායි සිතා, ඉක්බිති රජතුමා සියලු භික්ෂු සාමණේරයන් වහන්සේලා ලවා බුදුරජාණන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි ප්‍රතිඥා කරවා, සීලය රැක්කවූයේය.

อิจฺเจวํ อิมสฺส รญฺโญ กาเล ปุพฺเพ อลชฺชิโนปิ สมานา ภยํ อนุเปกฺขิตฺวา เยภุยฺเยน ลชฺชิโนว ภวนฺตีติ.

මෙසේ මේ රජතුමාගේ කාලයෙහි, පෙර අලජ්ජී වූවෝ පවා බිය සලකා, බොහෝ සෙයින් ලජ්ජී වූවෝම වූහ.

พุทฺธสฺส [Pg.175] ภควโต ปรินิพฺพานโต ติสตาธิกานํ ทฺวิวสฺสสหสฺสานํ อุปริ นวุติเม สํวจฺฉเร พหินทีตีเร คามสีมโต ปฏฺฐาย ยาว อนฺโตอุทกุกฺเขปา, ตาว กมฺมํ กโรนฺตานํ ภิกฺขูนํ สุเขน คมนตฺถาย คหฏฺฐา คามสีมาย อุทกุกฺเขปสีมํ สมฺพนฺธิตฺวา เสตุํ อกํสุ.

භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පිරිනිවීමෙන් දෙදහස් තුන්සිය අනූවන වර්ෂයෙහි, ගඟෙන් පිටත ඉවුරෙහි වූ ගාම සීමාවේ සිට දියෙහි උදකුක්ඛේප සීමාව දක්වා, විනය කර්ම සිදුකරන භික්ෂූන් වහන්සේලාට පහසුවෙන් ගමන් කිරීම සඳහා ගිහියන් විසින් ගාම සීමාව හා උදකුක්ඛේප සීමාව සම්බන්ධ කරමින් පාලමක් තනන ලදී.

อถ ตตฺถ ญาณาลงฺการสุมนมหาธมฺมราชคุรุคณา จริยนามโก เถโร อุปสมฺปทาทิวินยกมฺมานิ กติปย วสฺเสสุ อกาสิ.

ඉක්බිති එහිදී ‘ඤාණාලංකාර සුමන මහාධම්මරාජගුරු ගණාචරිය’ නම් වූ තෙරණුවන් වහන්සේ කිහිප වසරක් මුළුල්ලෙහි උපසම්පදාව ආදී විනය කර්මයන් සිදු කළහ.

ธีรานนฺทตฺเถโร ปน ตตฺถ สงฺกรโทโส โหตีติ กมฺมํ กาตุํ น อิจฺฉติ. ตถา ปฏฺฐาย เย เย ญาณาลงฺการสุมนมหาธมฺมราชคุรุคณาจริยสฺส มตึ รุจฺจนฺติ, เต เต ตสฺส ปกฺขิกา ภวนฺติ. เย เย ปน ธีรานนฺทตฺเถรสฺสมตึ รุจฺจนฺติ, เตเต ตสฺส ปกฺขิกา ภวนฺติ. เอวํลงฺกาทีเป อมรปุรนิกายิกา ภิกฺขู. ทฺเวธา ภินฺทิตฺวา ติฏฺฐนฺติ.

එහෙත් ධීරානන්ද තෙරණුවෝ එහි සංකර දෝෂයක් ඇතැයි පවසමින් විනය කර්ම කිරීමට අකමැති වූහ. එතැන් පටන් ඤාණාලංකාර සුමන මහාධම්මරාජගුරු ගණාචරිය තෙරණුවන්ගේ මතයට එකඟ වූ අය උන්වහන්සේගේ පාර්ශවයෙහි වූහ. ධීරානන්ද තෙරණුවන්ගේ මතයට එකඟ වූ අය උන්වහන්සේගේ පාර්ශවයෙහි වූහ. මෙසේ ලංකාද්වීපයෙහි අමරපුර නිකායික භික්ෂූන් වහන්සේලා කොටස් දෙකකට බෙදී සිටියහ.

อถ ธีรานนฺทปกฺเข ภิกฺขุ ตปฺปกฺขิกสฺส สีลกฺขนฺธตฺเถรสฺส สิสฺเส ธมฺมกฺขนฺธวนรตนภิกฺขู อมฺหากํ ชมฺพุทีเป รตนปุณฺณนครํ เปเสสุํ สงฺฆราชมหาเถรสฺส สนฺติเก โอวาทสฺส ปฏิคฺคาหณตฺถาย. เต จ กลิยุเค อฏฺฐารสาธิเก ทฺวิวสฺสสเต สหสฺเสจ สมฺปตฺเต กตฺติกมาสสฺส ชุณฺหปกฺขอฏฺฐมิยํ สีหฬทีปโต นิกฺขมิตฺวา อาคจฺฉนฺตา เอกูนวีสาธิเก ทฺวิวสฺสสเต สหสฺเสจ สมฺปตฺเต ผคฺคุนมาสสฺส ชุณฺหปกฺขสตฺตมิยํ รตนปุณฺณนครํ สมฺปตฺตา.

ඉක්බිති ධීරානන්ද පාර්ශවයේ භික්ෂූන් වහන්සේලා, එම පාර්ශවයේම සීලක්ඛන්ධ තෙරණුවන්ගේ ශිෂ්‍යයන් වූ ධම්මක්ඛන්ධ සහ වනරතන යන භික්ෂූන් වහන්සේලා අපගේ ජම්බුද්වීපයෙහි රතනපුණ්ණ නගරයට සංඝරාජ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේගෙන් අවවාද ලබාගැනීම පිණිස පිටත් කර හැරියහ. ඔවුහු කලියුග වර්ෂ එක්දහස් දෙසිය දහඅටක් වූ ඉල් මස පුර අටවක දින ලංකාද්වීපයෙන් නික්ම අවුත්, කලියුග වර්ෂ එක්දහස් දෙසිය දහනවයක් වූ මැදින් මස පුර සතවක දින රතනපුණ්ණ නගරයට ළඟා වූහ.

อถ ธมฺมราชา สงฺฆราชสฺส อาราเม จตุภูมิกํ วิหารํ การาเปตฺวา ตตฺถ เต วสาเปสิ. จตูหิ ปจฺจเยหิจ สงฺคหํ อกาสิ. สงฺฆราชาจ เตสํ ทฺวินฺนํ ปกฺขิกานํ วจนํ สุตฺวา พหูหิ คนฺเถหิ สํสนฺทิตฺวา วิวาทํ วินิจฺฉินฺทิ. ตาทิเส ฐาเน สงฺกรโทสสฺส อตฺถิภาวํ ปกาเสตฺวา สนฺเทสปณฺณมฺปิ เตสํ อทาสิ.

ඉක්බිති ධර්මරාජයාණන් සංඝරාජයන් වහන්සේගේ ආරාමයෙහි සිව්මහල් විහාරයක් කරවා ඔවුන් එහි වස්සවා, සිව්පසයෙන් සංග්‍රහ කළේය. සංඝරාජයන් වහන්සේ ද එම දෙපාර්ශවයේම ප්‍රකාශයන් අසා, බොහෝ ග්‍රන්ථයන් සමඟ සසඳා බලා එම විවාදය විසඳූහ. එවැනි ස්ථානයක සංකර දෝෂය පවතින බව ප්‍රකාශ කරමින් ඔවුන්ට සන්දේශ පත්‍රයක් ද ලබා දුන්හ.

มหาธมฺมราชาจ [Pg.176] เตสํ ปุน สิกฺขํ สงฺฆราชสฺส สนฺติเก คณฺหาเปตฺวา ปิฏกตฺตยโปตฺถกาทีนิ ทาตพฺพวตฺถูนิ ทตฺวา ตสฺมึเยว สํวจฺฉเร ปฐมอาสาฬิมาสสฺส กาฬปกฺขทสมิยํ นาวาย เต เปเสสิ.

මහා ධර්මරාජයාණන් ද ඔවුන්ට සංඝරාජයන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි නැවත ශික්ෂාව ලබා දී, ත්‍රිපිටක පොත්පත් ඇතුළු දිය යුතු පූජා භාණ්ඩ ද පිරිනමා, එම වර්ෂයේම පළමු ඇසළ මස අව දසවක දින නැවකින් ඔවුන් පිටත් කර හැරියේය.

ตโต ปจฺฉาจ ญาณาลงฺการสุมนมหาธมฺมราชคุรุคณาจริยปกฺเข ภิกฺขูปิ ตปฺปกฺขิกสฺส ปญฺญาโมลิตฺเถรสฺส สิสฺเส วิมลโชติธมฺมนนฺทภิกฺขู เปเสสุํ สทฺธึ อริยาลงฺกาเรน นาม สามเณเรน จตูหิจ อุปาสเกหิ. เตจ กลิยุเค วีสาธิเก ทฺวิสเต สหสฺเสจ สมฺปตฺเต กตฺติกมาสสฺส ชุณฺหปกฺขปญฺจมิยํ สมฺปตฺตา.

ඉන්පසුව, ඤාණාලංකාර සුමන මහාධම්මරාජගුරු ගණාචරිය පාර්ශවයේ භික්ෂූන් වහන්සේලා ද එම පාර්ශවයේම පඤ්ඤාමෝලි තෙරණුවන්ගේ ශිෂ්‍යයන් වූ විමලජෝති සහ ධම්මානන්ද යන භික්ෂූන් වහන්සේලා, අරියාලංකාර නම් සාමණේරයන් වහන්සේ සහ උපාසකවරුන් සිව්දෙනෙකු ද සමඟ පිටත් කර හැරියහ. ඔවුහු කලියුග වර්ෂ එක්දහස් දෙසිය විස්සක් වූ ඉල් මස පුර පස්වක දින ළඟා වූහ.

ตทาปิ สงฺฆราชสฺส อาราเมเยว เอกํ วิหารํ การาเปตฺวา เต วสาเปสิ. จตูหิ ปจฺจเยหิจ สงฺคหํ อกาสิ. สงฺฆราชาปิ ปุน วินิจฺฉยํ อทาสิ ยถาวุตฺตนเยน. ธมฺมราชา เตสมฺปิ ภิกฺขูนํ สงฺฆราชสฺส สนฺติเก ปุน สิกฺขํ คณฺหาเปตฺวา สามเณรญฺจ อุปสมฺปาเทตฺวา จตูหิ ปจฺจเยหิ สงฺคหํ กตฺวา ปหิณิ.

එකල ද සංඝරාජයන් වහන්සේගේ ආරාමයෙහිම එක් විහාරයක් කරවා ඔවුන් එහි වස්සවා, සිව්පසයෙන් සංග්‍රහ කළේය. සංඝරාජයන් වහන්සේ ද පෙර කී පරිදිම නැවතත් තීරණයක් ලබා දුන්හ. ධර්මරාජයාණන් වහන්සේ ද එම භික්ෂූන් වහන්සේලාට ද සංඝරාජයන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි නැවත ශික්ෂාව ලබා දී, සාමණේරයන් වහන්සේ උපසම්පදා කරවා, සිව්පසයෙන් සංග්‍රහ කොට පිටත් කර හැරියේය.

ตโต ปจฺฉาจ กลิยุเค พาวีสาธิเก ทฺวิวสฺสสเต สหสฺเสจ สมฺปตฺเต มาฆมาสสฺส กาฬปกฺขเอกาทสมิยํ สีหฬทีปโตเยว ทฺเว ภิกฺขู ตโย สามเณรา จตฺตาโร อุปาสกา สรชตสุวณฺณกรณฺฑกํ สรชตสุวณฺณเจติยทาตุํ หตฺถิทนฺตมยํ พุทฺธรูปํ มหาโพธิปตฺตานิ มหาโพธิตจํ มหาโพธิปติฏฺฐานสูมึ สีหฬทกฺขิณสาขาโพธิปตฺตานิ ทุติยสตฺตาหอนิมิสฏฺฐานภูมิญฺจ ธมฺมปณฺณาการตฺถาย คเหตฺวา รตนปุณฺณํ นาม มหาราชฏฺฐานีนครํ สมฺปตฺตา. เตสมฺปิ ธมฺมราชา จตูหิ ปจฺจเยหิ สงฺคหํ กตฺวา สงฺฆรญฺโญ อาราเม วสาเปสิ. ภิกฺขุนญฺจ ปุน สิกฺขํ คณฺหาเปสิ. สามเณรานญฺจ อุปสมฺปทกมฺมํ คหฏฺฐานญฺจ ปพฺพชฺชกมฺมํ คณฺหาเปสิ.

ඉන්පසුව, කලියුග වර්ෂ එක්දහස් දෙසිය විසිදෙකක් වූ නවම් මස අව එකොළොස්වක දින ලංකාද්වීපයෙන්ම භික්ෂූන් වහන්සේලා දෙනමක්, සාමණේරයන් වහන්සේලා තුන්නමක් සහ උපාසකවරුන් සිව්දෙනෙකු රන් රිදී කරඬුවක්, රන් රිදී චෛත්‍යයක තැන්පත් කළ ධාතූන් වහන්සේලා, ඇත්දළින් කළ බුදුපිළිමයක්, මහා බෝධි පත්‍ර, මහා බෝධි පොතු, මහා බෝධීන් වහන්සේ පිහිටි ස්ථානයේ පස්, ලංකාවේ ශ්‍රී මහා බෝධීන් වහන්සේගේ දක්ෂිණ ශාඛාවේ බෝධි පත්‍ර සහ දෙවන සතියේ අනිමිසලෝචන පූජාව පැවැත්වූ ස්ථානයේ පස් ද ධර්ම පඬුරු ලෙස රැගෙන ‘රතනපුණ්ණ’ නම් වූ මහා රාජධානියට ළඟා වූහ. ඔවුන්ට ද ධර්මරාජයාණන් වහන්සේ සිව්පසයෙන් සංග්‍රහ කොට, සංඝරාජයන් වහන්සේගේ ආරාමයෙහි වස්සවා, භික්ෂූන් වහන්සේලාට නැවත ශික්ෂාව ලබා දුන්හ. සාමණේරයන් වහන්සේලාට උපසම්පදාව ද ගිහියන්ට පැවිදිභාවය ද ලබා දීමට කටයුතු කළහ.

อิจฺเจวํ มรมฺมรฏฺเฐ ภควโต ปรินิพฺพานโต ปฏฺฐาย ยาวชฺชตนา [Pg.177] สาสนสฺส เถรปรมฺปรวเสน ปติฏฺฐานตา เวทิตพฺพา.

මෙසේ මියන්මාර් දේශයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පිරිනිවීමේ සිට අද දක්වා ශාසනය තෙර පරම්පරා වශයෙන් පිහිටා තිබුණු බව දත යුතුය.

อิจฺเจวํ มรมฺมมณฺฑเล อริมทฺทนปุเร อรหนฺตตฺเถรคโณ อุตฺตราชีวตฺเถรฉปฺปทตฺเถรคโณ สิวลิตฺเถรคโณ อานนฺทตฺเถรคโณ ตามลินฺทตฺเถรคโณติ ปญฺจ คณา อเหสุํ.

මෙසේ මියන්මාර් මණ්ඩලයෙහි අරිමද්දන පුරයෙහි අරහන්ත තෙරණුවන්ගේ ගණය, උත්තරාජීව තෙරණුවන් හා ඡප්පද තෙරණුවන්ගේ ගණය, සීවලී තෙරණුවන්ගේ ගණය, ආනන්ද තෙරණුවන්ගේ ගණය සහ තාමලින්ද තෙරණුවන්ගේ ගණය යනුවෙන් පාර්ශව පහක් වූහ.

อิทานิ อริมทฺทนนคเร ปญฺจคณโต ปฏฺฐาย วิชยปุรเชยฺยปุรรตนปูเรสุ เถรปรมฺปรวเสน สาสนสฺส อนุกฺกเมน อาคตภาวํ ทสฺสยิสฺสามิ. สิริเขตฺตนคเร หิ ‘โส ยาํ โนํ’ นาม ราชา ปรกฺกมวํสิกสฺส สารทสฺสิตฺเถรสฺส อนฺเตวาสิกํ สทฺธมฺมฏฺฐิติตฺเถรํ อตฺตโน อาจริยํ กตฺวา ปูเชสิ.

දැන් මම අරිමද්දන නගරයෙහි පැවති ගණ පහේ සිට විජයපුර, ජෙය්‍යපුර සහ රතනපුර යන නගරයන්හි තෙර පරම්පරා අනුපිළිවෙලින් ශාසනය පැමිණි ආකාරය පෙන්වන්නෙමි. සිරීඛෙත්ත නගරයෙහි ‘සෝ යාම් නොම්’ නම් වූ රජතුමා, පරාක්‍රම වංශික සාරදස්සී තෙරණුවන්ගේ ශිෂ්‍යයෙකු වූ සද්ධම්මට්ඨිති තෙරණුවන් තමාගේ ආචාර්යවරයා කොටගෙන පූජා සත්කාර කළේය.

กลิยุคสฺส จตุวสฺสาธิกอฏฺฐสตกาเล สิริเขตฺตนครโต อาคนฺตฺวา โส รตนปูเร รชฺชํ กาเรสิ. อถ อตฺตโน ปุตฺตํ อเนกิภํ นาม ราชกุมารํ มหาราช นาเมน สิริเขตฺตนครํ ภุญฺชาเปสิ. ทกฺขิณทิสาภาเค ‘กู วฺเฐ ฏ-โย โม’ นครํ, ปจฺฉิมทิสาภาเค ‘โผ โขํ’ นาม ฐานํ, อุตฺตรทิสาภาเค ‘ม โลํ’ นครํ, ปุรตฺถิมทิสาภาเค ‘โกํ โขํ’ นาม ฐานํ, เอตฺถนฺตเร นิสินฺนานํ คิหีนํ มม ปุตฺตสฺส อาณา ปวตฺตตุ, ภิกฺขูนํ มมาจริยสฺส สทฺธมฺมฏฺฐิติตฺเถรสฺส อาณา ปวตฺตตูติ นิยฺยาเทสิ.

කලියුග වර්ෂ අටසිය හතර වන කාලයෙහි සිරීඛෙත්ත නගරයෙන් පැමිණි හෙතෙම රතනපුරයෙහි රාජ්‍යය කළේය. ඉක්බිති තමාගේ පුත් වූ ‘අනෙකිභ’ නම් රාජකුමාරයාට ‘මහාරාජ’ යන නාමය දී සිරීඛෙත්ත නගරය පාලනය කිරීමට පැවරීය. දකුණු දෙසින් වූ ‘කූ ව්ඨේ ට-යෝ මෝ’ නගරය ද, බටහිර දෙසින් වූ ‘ඵෝ ඛොම්’ නම් ස්ථානය ද, උතුරු දෙසින් වූ ‘මා ලොම්’ නගරය ද, නැගෙනහිර දෙසින් වූ ‘කොම් ඛොම්’ නම් ස්ථානය ද යන මේ සීමාවන් ඇතුළත වෙසෙන ගිහියන් කෙරෙහි මගේ පුත්‍රයාගේ අණ ද, භික්ෂූන් වහන්සේලා කෙරෙහි මගේ ආචාර්ය සද්ධම්මට්ඨිති තෙරණුවන්ගේ අණ ද පැවැත්වේවායි නියම කළේය.

ตสฺสจ สทฺธมฺมฏฺฐิติตฺเถรสฺส อริยวํสตฺเถโร มหาสามิตฺเถโรติ ทฺเว สิสฺสา อเหสุํ. เตสุ มหาสามิตฺเถโร ปุพฺเพ วุตฺตนเยน สาสนวํสํ อาเนสฺสามีติ สีหฬทีปํ คนฺตฺวา สีหฬทีปโต สทฺธึ ปญฺจหิ ภิกฺขูหิ สทฺธมฺมจารึ นาม เถรํ อาเนตฺวา อภินวสิกฺขํ คณฺหิตฺวา สิริเขตฺตนคเร สีหฬทีปวํสิกํ สาสนํ วฑฺฒาเปตฺวา นิสีทิ. ตสฺส มหาสาริตฺเถรสฺส สิสฺโส อตุลวํโส นาม เถโร จตูสุ ทิสาสุ อหิณฺฑิตฺวา ปริยตฺตึ อุคฺคณฺหิตฺวา สิริเขตฺตนคเรเยว [Pg.178] ตมฺพุลภุญฺชมาติกาสมีเป สาสนํ ปคฺคณฺหิตฺวา นิสีทิ. ตสฺส อตุลวํสตฺเถรสฺส สิสฺโส รตนรํสี นาม เถโรจ ปริยตฺติเวสารชฺชํ ปตฺวา สิริเขตฺตนคเรเยว สาสนํ ปคฺคณฺหิตฺวา นิสีทิ. ตสฺสจ รตนรํ สิตฺเถรสฺส สิสฺโส สตฺววธมฺมราชสฺส อาจริโย อภิสงฺเกโต นาม เถโร ปริยตฺติเวสารชฺชํ ปตฺวา สิริเขตฺตนครเยว สาสนํ ปคฺคณฺหิตฺวา นิสีทิ. ตสฺส ปน สิสฺโส มุนินฺทโฆโส นาม เถโร อตฺถิ. กลิยุเค สตฺตตาธิเก นวสเต สมฺปตฺเต ปจฺฉิมปกฺขาธิกราชา สิริเขตฺตนครํ อภิภวิตฺวา นนฺทโยเธน นาม อมจฺเจน สทฺธึ ตํ มุนินฺทโฆสตฺเถรํ อาเนตฺวา รตนปูเร ปติฏฺฐาเปสิ.

ඒ සද්ධම්මට්ඨිති තෙරුන් වහන්සේට අරියවංස තෙරණුවෝ සහ මහාසාමි තෙරණුවෝ යැයි ශිෂ්‍යයන් දෙදෙනෙක් වූහ. ඔවුන් අතුරෙන් මහාසාමි තෙරුන් වහන්සේ කලින් පවසන ලද ක්‍රමයට ශාසන වංශය පතුරවන්නෙමියි සිතා, සිංහලද්වීපයට වැඩම කොට, සිංහලද්වීපයෙන් භික්ෂූන් වහන්සේලා පස්නමක සමඟ සද්ධම්මචාරී නම් තෙරණුවන් කැඳවාගෙන අවුත්, නව උපසම්පදාව ලබාගෙන, සිරීඛෙත්ත නුවර සිංහලද්වීප වංශික ශාසනය දියුණු කරමින් වැඩ විසූහ. ඒ මහාසාමි තෙරුන් වහන්සේගේ ශිෂ්‍ය වූ අතුලවංස නම් තෙරුන් වහන්සේ සිව්දිග හැසිරෙමින් ධර්ම පරියප්තිය ඉගෙනගෙන, සිරීඛෙත්ත නුවර ම තැඹුල් බුදින ඇළ (තම්බුලභුඤ්ජ මාතිකා) අසල ශාසනය පවත්වමින් වැඩ විසූහ. ඒ අතුලවංස තෙරුන් වහන්සේගේ ශිෂ්‍ය වූ රතනරංසි නම් තෙරුන් වහන්සේ ද පරියත්ති විශාරදත්වයට පැමිණ සිරීඛෙත්ත නුවර ම ශාසනය පවත්වමින් වැඩ විසූහ. ඒ රතනරංසි තෙරුන් වහන්සේගේ ශිෂ්‍ය වූ, සත්ත්වවධර්මරාජයාගේ ආචාර්ය වූ අභිසංකේත නම් තෙරුන් වහන්සේ ද පරියත්ති විශාරදත්වයට පැමිණ සිරීඛෙත්ත නුවර ම ශාසනය පවත්වමින් වැඩ විසූහ. උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍ය වූ මුනින්දඝෝෂ නම් තෙරනමෙක් වූහ. කලියුග වර්ෂ නවසිය හැත්තෑවක් සම්පූර්ණ වූ කල්හි, බටහිර දිශාපති රජු සිරීඛෙත්ත නුවර යටත් කරගෙන, නන්දයෝධ නම් ඇමතියා සමඟ ඒ මුනින්දඝෝෂ තෙරුන් වහන්සේව කැඳවාගෙන අවුත් රතනපුරයෙහි පිහිටුවූහ.

โส กิร ปจฺฉิมปกฺขาธิกราชา เอวํ กเถสิ,- อหํ สิริเขตฺตนครํ ลภิตฺวา เอกํเยว ภิกฺขุํ เอกํเยว คิหึ ลภามีติ.

ඒ බටහිර දිශාපති රජු මෙසේ පැවසූ බව කියනු ලැබේ: 'මම සිරීඛෙත්ත නුවර ලබාගෙන, එක ම භික්ෂූන් වහන්සේ නමකුත්, එක ම ගිහියෙකුත් ලබමි.'

โส ปน เถโร สามเณรนาเมน มุนินฺทโฆโส นาม. อุปสมฺปนฺนกาเล ปน มาตุลภูตสฺส เถรสฺส นาเมน อุปาลิ นาม. ทินฺนนาเมน ปน ติปิฏกาลงฺกาโร นาม. ติริยปพฺพตวิหาเร ปน วาสตฺตา ฐานนาเมน ติริยปพฺพตตฺเถโร นาม.

ඒ තෙරුන් වහන්සේ සාමණේර අවධියෙහි 'මුනින්දඝෝෂ' නම් වූහ. උපසම්පදා වන කාලයෙහි මාමා වූ තෙරුන් වහන්සේගේ නාමයෙන් 'උපාලි' නම් වූහ. ප්‍රදානය කරන ලද රාජ්‍ය ගෞරව නාමයෙන් 'තිපිටකාලංකාර' නම් වූහ. තිරියපබ්බත විහාරයෙහි වාසය කළ බැවින් ස්ථාන නාමයෙන් 'තිරියපබ්බත තෙරණුවෝ' නම් වූහ.

โส กิร เอราวตีนทีตีเร จตุภูมิกวิหาเร ปฐมํ นิสีทิตฺวา ปจฺฉา กลิยุคสฺส วสฺสสหสฺเส กาเลสฏฺฐิวสฺสายุโก หุตฺวา ติริยปพฺพตวิหาเร นิสีทิ. สามเณรกาเล โส ชลุมสฺยามภเยน รตนปูรโต นิกฺขมิตฺวา เกตุมตีนครํ ปตฺวา ตตฺถ ติสาสนธชตฺเถรสฺส สิสฺสภูตสฺส ธมฺมราชคุรุตฺเถรสฺส สนฺติเก คนฺถํ อุคฺคณฺหึ. ปาฬิอฏฺฐกถาฏีกาสุ อติเฉกตาย ทหรกาเลเยวจ เวสฺสนฺตรชาตกํ กพฺยาลงฺกาเรน พนฺธิตฺวา กถนโต อติวิย ปากโฏ อโหสิ. ตสฺส ปน [Pg.179] เถรสฺส สิสฺโส อุจฺจนครวาสี มหาติสฺสตฺเถโรติ สงฺคิรชนปเท อรญฺญวาสํ วสิตฺวา ปริยตฺตึ วาเจตฺวา สาสนํ ปคฺคณฺหิ. ตสฺส ปน สิสฺโส เรมินคาเม คามวาสี จนฺทตฺเถโร นาม. ตสฺส สิสฺโส ตํคามวาสี คุณสิริตฺเถโร นาม. ตสฺส สิสฺโส ตํคามวาสี กลฺยาณธชตฺถโร นาม. โส ปน เถโร ปทุมนคเร สหสฺโสโรธโพโธทธิคาเมสุ ปริยตฺตึ วาเจตฺวา นิสีทิ. ตสฺส สิสฺโส โพโธทธิคามวาสิโน อินฺโทภาสกลฺยาณจกฺกวิมลาจารตฺเถรา สหสฺโสโรธคามวาสิโน คุณสารจนฺทสารตฺเถรา วํตุมคามวาสี วรเอสิตฺเถโร กนฺนินคเร ชรราชคาม วาสี คุณสิริตฺเถโรจาติ อิเม เถรา กลฺยาณธชตฺเถรสฺส สนฺติเก ปุน สิกฺขํ คเหตฺวา ปริยตฺตึ อุคฺคณฺหิตฺวา โกวิทา อเหสุํ.

ඒ තෙරුන් වහන්සේ ඉරාවතී නදී තීරයෙහි චතුර්භූමික විහාරයෙහි පළමුව වැඩ වසා, පසුව කලියුග වර්ෂ දහසක් වන කල්හි, හැට හැවිරිදි වයස් ඇතිව තිරියපබ්බත විහාරයෙහි වැඩ විසූහ. සාමණේර කාලයෙහි උන්වහන්සේ ජලුමස්‍යාම සතුරු බිය නිසා රතනපුරයෙන් නික්මී කේතුමතී නුවරට පැමිණ, එහි දී තිසාසනධජ තෙරුන් වහන්සේගේ ශිෂ්‍ය වූ ධම්මරාජගුරු තෙරුන් වහන්සේගේ සමීපයෙහි ග්‍රන්ථ ධර්මය ඉගෙන ගත්හ. පාලි, අටුවා, ටීකාවන්හි අතිශයින් දක්ෂ වූ බැවින් ද, තරුණ වියෙහි ම වෙස්සන්තර ජාතකය කාව්‍යාලංකාරයෙන් බැඳ දේශනා කිරීම නිසා ද උන්වහන්සේ අතිශයින් ප්‍රසිද්ධ වූහ. ඒ තෙරුන් වහන්සේගේ ශිෂ්‍ය වූ, උච්චනගරයෙහි වැසි මහාතිස්ස තෙරුන් වහන්සේ සංගි ජනපදයෙහි ආරණ්‍යවාසීව වෙසෙමින් පරියප්තිය උගන්වමින් ශාසනය දියුණු කළහ. උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා රෙමී ගමෙහි ගම්වැසි චන්ද තෙරණුවෝ නම් වූහ. උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා ඒ ගමෙහි ම වැසි ගුණසිරි තෙරණුවෝ නම් වූහ. උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා ඒ ගමෙහි ම වැසි කල්‍යාණධජ තෙරණුවෝ නම් වූහ. ඒ තෙරුන් වහන්සේ පදුමනගරයෙහි ද, සහස්සොරෝධ සහ බෝධෝදධි යන ගම්වල ද පරියප්තිය උගන්වමින් වැඩ විසූහ. උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍ය වූ බෝධෝදධි ගමෙහි වැසි ඉන්දෝභාස, කල්‍යාණචක්ක සහ විමලාචාර තෙරුන් වහන්සේලා ද, සහස්සොරෝධ ගමෙහි වැසි ගුණසාර සහ චන්දසාර තෙරුන් වහන්සේලා ද, වංතුම ගමෙහි වැසි වරඒසී තෙරුන් වහන්සේ ද, kanni නගරයෙහි ජරරාජ ගමෙහි වැසි ගුණසිරි තෙරුන් වහන්සේ ද යන මේ තෙරුන් වහන්සේලා කල්‍යාණධජ තෙරුන් වහන්සේ සමීපයෙහි නැවත උපසම්පදාව (ශික්ෂාව) ලබාගෙන පරියප්තිය ඉගෙන දක්ෂයෝ වූහ.

ตสฺเสว กลฺยาณธชตฺเถรสฺส สิสฺโส สงฺคิรชนปเท สมิวนคาเม นิสินฺโน ธมฺมธโร นาม เถโร มหลฺลกกาเล ปทุมนคเร กุสุมมูลคาเม นิสีทิตฺวา คนฺถํ วาเจตฺวา สาสนํ ปคฺคณฺหิ.

එම කල්‍යාණධජ තෙරුන් වහන්සේගේ ම ශිෂ්‍ය වූ, සංගි ජනපදයෙහි සමීව ගමෙහි වැඩ විසූ ධම්මධර නම් තෙරුන් වහන්සේ මහලු කාලයෙහි පදුමනගරයෙහි කුසුමමූල ගමෙහි වැඩ වෙසෙමින් ධර්මය උගන්වා ශාසනය දියුණු කළහ.

เตสุ คุณสิริตฺเถโร อมรปุรมาปกสฺส รญฺโญ กาเล คุณาภิลงฺการสทฺธมฺมมหาราชาธิราชคุรูติ นามลญฺฉํ คณฺหิตฺวา เชยฺยภูมิวาสกิตฺติวิหาเร ปฏิวสิ.

ඔවුන් අතුරෙන් ගුණසිරි තෙරුන් වහන්සේ අමරපුරය කරවූ රජුගේ කාලයෙහි 'ගුණාභිලංකාර සද්ධම්ම මහාරාජාධිරාජගුරු' යන රාජ්‍ය ගෞරව නාමය ලබාගෙන, ජෙය්‍යභූමියෙහි පිහිටි කිත්ති විහාරයෙහි වැඩ විසූහ.

ตสฺส ปน เถรสฺส สิสฺโส ญาณาภิวํสธมฺมเสนาปติมหาธมฺมราชาคุรุ นาม มหาเถโร. ตสฺเสว รญฺโญ กาเล สงฺฆราชา อโหสิ. โส ปน เถโร สีหฬทีเป อมรปุรนิกายิกานํ ปภโว. คุณาภิลงฺการสทฺธมฺมมหาธมฺมราชาธิราชคุรุตฺเถรสฺเสว สิสฺโส ติปิฏกาลงฺการมหาธมฺมราชคุรุ นาม เถโร. ตสฺส สิสฺโส สูริยวํสาภิสิริปวราลงฺการธมฺมเสนาปติ มหาธมฺมราชาธิราชคุรุ นาม เถโร อมรปุรทุติยมาปกสฺส รญฺโญ กาเล [Pg.180] สงฺฆราชา อโหสิ. ตสฺส ปน สิสฺโส เญยฺย ธมฺมาภิวํสมุนิวรญาณกิตฺติสิริปวราลงฺการธมฺมเสนาปติ- มหาธมฺมราชาธิราชคุรุ มหาเถโร ทุติยํ อมรปุรมาปกสฺส รตนปุณฺณมาปกสฺสจ รญฺโญ กาเลสุ สงฺฆ ราชา อโหสิ. โส ปน ญาณาภิวํสธมฺมเสนาปติมหาธมฺมราชาธิราชคุรุตฺเถรสฺส สงฺฆรญฺโญ สิสฺโสปิ วรเอสิตฺเถรสฺส สิสฺโสจ อโหสิ.

ඒ තෙරුන් වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා වනාහි 'ඤාණාභිවංස ධම්මසේනාපති මහාධම්මරාජගුරු' නම් වූ මහා තෙරුන් වහන්සේ ය. උන්වහන්සේ එම රජුගේ කාලයෙහි ම සංඝරාජ පදවියට පත් වූහ. ඒ තෙරුන් වහන්සේ වනාහි සිංහලද්වීපයෙහි අමරපුර නිකායිකයන්ගේ ශාසනික ප්‍රභවය වූහ. ගුණාභිලංකාර සද්ධම්ම මහාධම්මරාජාධිරාජගුරු තෙරුන් වහන්සේගේ ම ශිෂ්‍යයා වූ 'තිපිටකාලංකාර මහාධම්මරාජගුරු' නම් තෙරනමෙක් වූහ. උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍ය වූ 'සූරියවංසාභිසිරිපවරාලංකාර ධම්මසේනාපති මහාධම්මරාජාධිරාජගුරු' නම් තෙරුන් වහන්සේ දෙවන අමරපුරය කරවූ රජුගේ කාලයෙහි සංඝරාජ පදවියට පත් වූහ. උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍ය වූ 'ඤෙය්‍යධම්මාභිවංස මුනිවර ඤාණකිත්ති සිරිපවරාලංකාර ධම්මසේනාපති මහාධම්මරාජාධිරාජගුරු' මහා තෙරුන් වහන්සේ දෙවන අමරපුරය කරවූ රජුගේ සහ රතනපුණ්ණ පුරය කරවූ රජුගේ කාලයන්හි සංඝරාජ පදවිය දැරූහ. උන්වහන්සේ වනාහි සංඝරාජ වූ ඤාණාභිවංස ධම්මසේනාපති මහාධම්මරාජාධිරාජගුරු තෙරුන් වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයෙක් ද, වරඒසී තෙරුන් වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයෙක් ද වූහ.

อยํ สีหฬทีปโต สพฺพปจฺฉิมาคเตหิ สทฺธมฺมจารีมหาสามิตฺเถเรหิ ยาว อมฺหากํ อาจริยา เถรปรมฺปรา ทสฺสนกถา.

මෙය වනාහි සිංහලද්වීපයෙන් සියල්ලට ම පසුව පැමිණි සද්ධම්මචාරී මහාසාමි තෙරුන් වහන්සේගේ පටන් අපගේ ආචාර්යයන් වහන්සේලා දක්වා වූ තෙර පරම්පරාව දැක්වීමේ කථාව යි.

อยมฺปิ อปรา เถรปรมฺปรา เวทิตพฺพา. ฉปฺปทตฺเถรวํสิโก สทฺธมฺมกิตฺติ นาม เถโร เชยฺยปุรํ อาคนฺตฺวา จตุทีปภูมิฏฺฐาเน นิสีทิตฺวา มหาอริยวํสตฺเถรสฺส สนฺติเก ปริยตฺตึ อุคฺคณฺหิตฺวา ตโต ปจฺฉา เชตวนวิหารํ สงฺกมิตฺวา ตตฺถ นิสีทิตฺวา ปริยตฺตึ วาเจตฺวา สาสนํ ปคฺคณฺหิ.

මෙය ද තවත් තෙර පරම්පරාවක් ලෙස දත යුතු ය. ඡප්පද තෙර පරම්පරාවට අයත් සද්ධම්මකිත්ති නම් තෙරුන් වහන්සේ ජෙය්‍යපුරයට පැමිණ, චතුද්වීපභූමි නම් ස්ථානයෙහි වැඩ වෙසෙමින් මහා අරියවංස තෙරුන් වහන්සේ සමීපයෙහි පරියප්තිය ඉගෙන, ඉන්පසු ජේතවන විහාරයට වැඩම කර එහි වෙසෙමින් පරියප්තිය උගන්වා ශාසනය දියුණු කළහ.

ตสฺส สทฺธมฺมกิตฺติตฺเถรสฺส สิสฺโส ติสาสนธโช นาม. ตสฺส สิสฺโส ธมฺมราชคุรุ นาม. ตสฺส สิสฺโส มุนินฺทโฆโส นาม. ตสฺส สิสฺโส มหาติสฺโส นาม. ตสฺส สิสฺโส จนฺทปญฺโญ นาม. ตสฺส สิสฺโส คุณสิริ นาม. ตสฺส สิสฺโส ญาณธโช นาม. ตสฺส สิสฺโส ธมฺมธโร นาม. ตสฺส สิสฺโส อินฺโทภาโส นาม. ตโต ปฏฺฐาย กลฺยาณจกฺก วิมลาจาร คุณสาร จนฺทสาร วรเอสี คุณสิริ ญาณาภิวํส เญยฺยธมฺมาภิวํสตฺเถรานํ วเสน สาสนวํโส เวทิตพฺโพติ.

ඒ සද්ධම්මකිත්ති තෙරුන් වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා තිසාසනධජ නම් විය. උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා ධම්මරාජගුරු නම් විය. උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා මුනින්දඝෝෂ නම් විය. උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා මහාතිස්ස නම් විය. උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා චන්දපඤ්ඤ නම් විය. උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා ගුණසිරි නම් විය. උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා ඤාණධජ නම් විය. උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා ධම්මධර නම් විය. උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා ඉන්දෝභාස නම් විය. එතැන් පටන් කල්‍යාණචක්ක, විමලාචාර, ගුණසාර, චන්දසාර, වරඒසී, ගුණසිරි, ඤාණාභිවංස සහ ඤෙය්‍යධම්මාභිවංස යන තෙරුන් වහන්සේලාගේ අනුපිළිවෙළින් ශාසන වංශය දත යුතු ය.

อยํ ปตฺตลงฺกสฺส ฉปฺปทตฺเถรสฺส สิสฺสภูตา สทฺธมฺมกิตฺติตฺเถรโต ปฏฺฐาย เถรปรมฺปรทสฺสนกถา.

මෙය පත්තලංකා හි ඡප්පද ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයෙකු වූ සද්ධම්මකිත්ති ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ පටන් තෙර පරම්පරාව දැක්වීමේ කථාවයි.

อิทํ รตนปุณฺณนคเร สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ.

මෙය රතනපුණ්ණ නගරයෙහි ශාසනය පිහිටුවීම පිළිබඳ විස්තරයයි.

เอวํ อปรนฺตรฏฺฐสงฺขาเตน เอกเทเสน สกลมฺปิ มรมฺมรฏฺฐํ [Pg.181] คเหตฺวา สาสนวํโส ทสฺเสตพฺโพ. ภควาปิ หิ อปรนฺตรฏฺเฐ จนฺทนวิหาเร วสิตฺวา ตมฺพทีปรฏฺเฐ ตํตํเทสมฺปิ อิทฺธิยา จริตฺวา สตฺตานํ ธมฺมํ เทเสสิเยวาติ.

මෙසේ අපරන්ත රට යැයි කියනු ලබන ඒකදේශයකින් මුළු මරම්ම රටම ගෙන ශාසන වංශය දැක්විය යුතුය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද අපරන්ත රටෙහි චන්දන විහාරයෙහි වැඩ වෙසෙමින්, තම්බදීප රටෙහි ඒ ඒ ප්‍රදේශයන්හි ද සෘද්ධියෙන් හැසිරී සත්ත්වයන්ට ධර්මය දේශනා කළ සේක්මය.

อิติ สาสนวํเส อปรนฺตรฏฺฐสาสนวํสกถามคฺโค

මෙසේ ශාසන වංශයෙහි අපරන්ත දේශයේ ශාසන වංශ කථා මාර්ගය වූ,

นาม ฉฏฺโฐ ปริจฺเฉโท.

හයවැනි පරිච්ඡේදයයි.

๗. กสฺมิรคนฺธารรฏฺฐสาสนวํสกถามคฺโค

7. කශ්මීර-ගන්ධාර දේශයේ ශාසන වංශ කථා මාර්ගය.

๗. อิทานิ ยถาวุตฺตมาติกาวเสน กสฺมีรวนฺธารรฏฺฐสาสนวํสกถามคฺคํ วตฺตุํ โอกาโส อนุปฺปตฺโต, ตสฺมา ตํ วกฺขามิ.

7. දැන් කලින් සඳහන් කළ මාතෘකාව අනුව කශ්මීර-ගන්ධාර දේශයේ ශාසන වංශ කථා මාර්ගය පැවසීමට අවස්ථාව පැමිණ ඇත, එබැවින් මම එය පවසන්නෙමි.

ตติยสงฺคีตาวสาเน หิ มหาโมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถโร มชฺฌนฺติ กตฺเถรํ กสฺมีรคนฺธารรฏฺฐํ เปเสสิ,-ตฺวํ เอตํ รฏฺฐํ คนฺตฺวา เอตฺถ สาสนํ ปภิฏฺฐาเปหีติ. เอตฺถ จ กสฺมีรคนฺธารรฏฺฐํ นาม จีนรฏฺฐสมีเป ติฏฺฐติ. เตเนว หิ อธุนา กสฺมีรคนฺธารรฏฺฐวาสิโน จินรฏฺฐวาสิโนจ มนุสฺสา อรวาฬสฺส นาม นาคราชสฺส อุปฺปชฺชนกาลโต ปฏฺฐาย ยาวชฺชตนา นาครูปํ กตฺวา มาเนนฺติ ปูเชนฺติ สกฺกโรนฺติ, วตฺถภาชนาทีสุปิ นาครูปเมว เต เยภุยฺเยน กโรนฺตีติ.

තුන්වැනි සංගීතිය අවසානයෙහි මහා මොග්ගලීපුත්තතිස්ස ස්ථවිරයන් වහන්සේ, \"ඔබ වහන්සේ ඒ දේශයට වැඩම කොට එහි ශාසනය පිහිටුවනු මැනව\" යි මජ්ඣන්තික ස්ථවිරයන් වහන්සේව කශ්මීර-ගන්ධාර දේශයට පිටත් කර හැරිය සේක. මෙහි කශ්මීර-ගන්ධාර දේශය යනු චීන දේශය සමීපයෙහි පිහිටා ඇත. එහෙයින්ම දැනුදු කශ්මීර-ගන්ධාර වැසියෝ ද චීන දේශයේ වැසියෝ ද අරවාළ නම් නා රජුගේ උපන් කාලයේ පටන් අද දක්වාම නාග රූප සාදා ගෞරව කරති, පුදති, සත්කාර කරති. වස්ත්‍ර, භාජන ආදියේ ද ඔවුහු බොහෝ සෙයින් නාග රූපම සාදාගනිති.

โสจ มชฺฌนฺติกตฺเถโรปิ จตูหิ ภิกฺขูหิ สทฺธึ อตฺถ ปญฺจโม หุตฺวา ปาฏลิปุตฺตโต เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา หิมวติ อรวาฬทหสฺส อุปริ โอตริ. เตน โข ปน สมเยน กสฺมีรคนฺธารรฏฺเฐ สสฺสปากสมเย อรวาโฬ นาม นาคราชา อรวาฬทเห นิสีทิตฺวา กรกวสฺสํ นาม วสฺสาเปตฺวา สสฺสํ หราเปตฺวา มหาสมุทฺทํ ปาเปสิ. เตโรจ อรวาฬทหสฺส อุปริ โอตริตฺวา อรวาฬทหปิฏฺฐิกํ จงฺกมติปิ ติฏฺฐติปิ นิสีทติปิ เสยฺยมฺปิ กปฺเปติ. นาคมาณวกา ตํ ทิสฺวา อรวาฬสฺส นาคราชสฺส อาโรเจสุํ, - มหาราช เอโก ฉินฺนภินฺนปฏธโร ภณฺฑุกาสาววสโน อมฺหากํ อุทกํ ทูเสตีติ. ตทา ปน เถโร อตฺตานํเยว [Pg.182] นาคานํ ทสฺเสติ. นคราชา ตาวเทว โกธาภิภูโต นิกฺขมิตฺวา เถรํ ทิสฺวา มกฺขํ อสฺสหมาโน อนฺตลิกฺเข อเนกานิ ภึสนกานิ นิมฺมินิ. ตโต ตโต ภุสาวาตา วายนฺติ, รุกฺขา ฉิชฺชนฺติ, ปพฺพตกูฏา ปตนฺติ เมฆาคชฺชนฺติ, วิชฺชุํลตา นิจฺฉรนฺติ, อสนิโย ผลนฺติ, ภินฺนํ วิย คคนํ อุทกํ ปคฺฆรติ, ภยานกรูปา นาคกุมารา สนฺนิปตนฺติ, สยมฺปิ ธูมายติ ปชฺชลติ, ปหรณวุฏฺฐิโย วิสฺสชฺเชติ, โก อยํมุณฺฑโก ฉินฺนภินฺนปฏธโรติอาทีหิ ผรุสวจเนหิ เถรํ สนฺตชฺเชติ, เอถ คณฺหถ หนถ นิทฺธมถ อิมํ สมณนฺติ นาคพลํ อาณาเปสิ.

ඒ මජ්ඣන්තික ස්ථවිරයන් වහන්සේ ද තවත් භික්ෂූන් වහන්සේලා සිවුනමක සමඟ පස්නමක් වී, පාටලීපුත්‍ර නගරයෙන් අහසට පැනනැඟී හිමාලයෙහි අරවාළ විල මත්තෙහි බැස වදාළ සේක. එසමයෙහි කශ්මීර-ගන්ධාර දේශයෙහි ගොයම් පැසෙන කාලයෙහි, අරවාළ නම් නා රජෙක් අරවාළ විලෙහි වෙසෙමින්, ගල් වැසි වස්වා ගොවිතැන් විනාශ කරවා මහා සමුද්‍රයට ගලා යන්නට සැලැස්වීය. ස්ථවිරයන් වහන්සේ ද අරවාළ විල මත්තට බැස, අරවාළ විල් තලය මතුපිට සක්මන් කළ සේක, වැඩ සිටි සේක, වැඩ හුන් සේක, සැතපුණු සේක. නාග මානවකයෝ උන්වහන්සේ දැක අරවාළ නා රජුට මෙසේ සැළ කළහ: \"මහරජතුමනි, කපා කොටා මසන ලද වස්ත්‍ර ධරන ලද, හිස මුඩු කළ, කසාවත් හැඳි අයෙක් අපගේ ජලය අපවිත්‍ර කරයි\" කියාය. එකල්හි ස්ථවිරයන් වහන්සේ තමන් වහන්සේව නාගයන්ට පැහැදිලිව පෙනෙන්නට සැලැස්වූ සේක. නා රජු එකෙණෙහිම ක්‍රෝධයෙන් මඬනා ලද්දේ පිටතට පැමිණ ස්ථවිරයන් වහන්සේ දැක, ක්‍රෝධය ඉවසාගත නොහී අහසෙහි අනේකවිධ බියකරු දේ මැව්වේය. හැමතැනින්ම සැඩ සුළං හැමුවේය, ගස් බිඳී වැටුණේය, පර්වත කූටයන් ඇද වැටුණේය, මේඝයෝ ගර්ජනා කළහ, විදුලි ලතා නික්මුණහ, හෙණ පිපිරී ගියේය, අහස සිදුරු වූවාක් මෙන් වැසි වැටුණේය, බියකරු රූප ඇති නා කුමාරවරු රැස් වූහ, ඔහු ද දුම් දමමින් දිලිසෙන්නට විය, ආයුධ වැසි වැස්සවීය, \"මේ කවුද මුඩු මහණෙක් කපා කොටා මසන ලද වස්ත්‍ර දරාගෙන සිටින්නේ?\" යනාදී පරුෂ වචනවලින් තෙරුන් වහන්සේට තර්ජනය කළේය. \"එන්න, අල්ලාගනිල්ලා, මරාදමල්ලා, මේ මහණා පන්නා දමල්ලා\" යි නාග සේනාවට අණ කළේය.

เถโร สพฺพํ ตํ ภึสนกํ อตฺตโน อิทฺธิพเลน ปฏิพาหิตฺวา นาคราชานํ อาห,–

ස්ථවිරයන් වහන්සේ ඒ සියලු බියකරු දේ තමන් වහන්සේගේ සෘද්ධි බලයෙන් වළක්වා, නා රජුට මෙසේ වදාළ සේක:

สเทวโกปิ เจ โลโก, อาคนฺตฺวา ตาสเยยฺย มํ;

น เม ปฏิพโล อสฺส, ชเนตุํ ภยเภรวํ.

\"දෙවියන් සහිත මුළු ලෝකයම පැමිණ මා බියගන්වන්නට උත්සාහ කළත්, මා තුළ බියක් හෝ තැතිගැන්මක් ඇති කිරීමට ඔවුන් සමත් වන්නේ නැත.\"

สเจปิ ตฺวํ มหึ สพฺพ, สสมุทฺทํ สปพฺพตํ;

อุกฺขิปิตฺวา มหานาค, ขิเปยฺยาสิ มมูปริ.

\"මහ නා රජුනි, ඔබ සාගර හා පර්වත සහිත මුළු මහ පොළොවම ඔසවා මා පිටට හෙළුවත්,\"

เนว เม สกฺกุเณยฺยาสิ, ชเนตุํ ภยเภรวํ;

อญฺญทตฺถุ ตเววสฺส, วิฆาโต อุรคาธิปาติ.

\"මා තුළ බියක් හෝ තැතිගැන්මක් ඇති කිරීමට ඔබට කිසිසේත්ම නොහැකිය. නා රජුනි, එයින් වනුයේ ස්ථිර වශයෙන්ම ඔබටම විනාශයක් සිදුවීම පමණි.\"

เอวํ วุตฺเต นาคราชา วิหตานุภาโว นิปฺผลวายาโม ทุกฺขี ทุมฺมโน อโหสิ.

මෙසේ වදාළ කල්හි නා රජු තේජස නැසුණේ, වෑයම නිෂ්ඵල වූයේ, දුකට හා කනගාටුවට පත් විය.

ตํ เถโร ตงฺขณานุรูปาย ธมฺมิยา กถาย สนฺทสฺเสตฺวา สมาทเปตฺวา สมุตฺเตเชตฺวา สมฺปหํเสตฺวา ตีสุ สรเณสุ ปญฺจสุจ สีเลสุ ปติฏฺฐาเปสิ สทฺธึ จตุราสีติยา นาคสหสฺเสหิ. อญฺเญปิ พหู หิมวนฺตวาสิโน ยกฺขาจ คนฺธพฺพาจ กุมฺภณฺฑาจ เถรสฺส ธมฺมกถํ สุตฺวา สรเณสุจ สีเลสุจ ปติฏฺฐหึสุ. ปญฺจโกปิ ยกฺโข สทฺธึ ภริยาย ยกฺขินิยา ปญฺจหิจ ปุตฺตสเตหิ ปฐเม [Pg.183] ผเล ปติฏฺฐิโต. อถายสฺมา มชฺฌนฺติ กตฺเถโร สพฺเพนาคยกฺขรกฺขเส อามนฺเตตฺวา เอวมาห,-

ස්ථවිරයන් වහන්සේ ඒ මොහොතට සුදුසු ධර්ම දේශනාවෙන් ඔහුට කරුණු පැහැදිලි කර දී, සමාදන් කරවා, දිරිමත් කරවා, සතුටට පත් කරවා, අසූහතර දහසක් නාගයන් සමඟ ඔහුව තිසරණ සරණ යාමෙහි හා පංචශීලයෙහි පිහිටුවූ සේක. හිමාලයෙහි වෙසෙන වෙනත් බොහෝ යක්ෂයෝ ද ගාන්ධර්වයෝ ද කුම්භාණ්ඩයෝ ද ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව අසා තිසරණෙහි හා සීලයෙහි පිහිටියහ. පංචක නම් යක්ෂයා ද තම බිරිඳ වූ යක්ෂණිය සහ පුතුන් පන්සියය සමඟ සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේය. ඉක්බිති ආයුෂ්මත් මජ්ඣන්තික ස්ථවිරයන් වහන්සේ සියලු නාග, යක්ෂ හා රාක්ෂසයන් අමතා මෙසේ වදාළ සේක:

มาทานิ โกธํ ชนยิตฺถ, อิโต อุทฺธํ ยถา ปุเร;

สสฺสฆาตญฺจ มา กตฺถ, สุขกามา หิ ปาณิโน;

กโรถ เมตฺตํ สตฺเตสุ, วสนฺตุ มนุชา สุขนฺติ.

\"මින් පසු පෙර පරිදි ක්‍රෝධ නොකරව්, ගොයම් විනාශ නොකරව්, සත්ත්වයෝ වනාහි සැප කැමති වෙති; සියලු සත්ත්වයන් කෙරෙහි මෙත් වඩාව්, මනුෂ්‍යයෝ සුවසේ වෙසෙත්වා.\"

เต สพฺเพปิ สาธุ ภนฺเตติ เถรสฺส วจนํ ปฏิสฺสุณิตฺวา ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชึสุ. ตํ ทิวสเมว นาคราชสฺส ปูชาสมโย โหติ. อถ นาคราชา อตฺตโน รตนมยํ ปลฺลงฺกํ อาหราเปตฺวา เถรสฺส ปญฺญเปสิ. นิสีทิ เถโร ปลฺลงฺเก. นาคราชาปิ เถรํ พีชยมาโน สมีเป อฏฺฐาสิ. ตสฺมึ ขเณ กสฺมีรคนฺธารรฏฺฐวาสิโน อาคนฺตฺวา เถรํ ทิสฺวา อมฺหากํ นาคราชโตปิ เถโร มหิทฺธิกตโรติ เถรเมว วนฺทิตฺวา นิสินฺนา. เถโร เตสํ อาสิวิโสปมสุตฺตํ กเถสิ. สุตฺตปริโยสาเน อสีติยาปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. กุลสตสหสฺสญฺจ ปพฺพชิ. ตโต ปภุติ จ กสฺมีรคนฺธาโร ยาวชฺเชตนา กาสาวปชฺโชตา อิสิวาตปฏิวาตาเอว.

ඔවුහු සියල්ලෝම \"එසේය, ස්වාමීනි\" යි ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ වචනය පිළිගෙන අනුශාසනා පරිදි පිළිපැද්දහ. එදිනම නා රජුට පූජා පවත්වන දිනය විය. ඉක්බිති නා රජු තමාගේ රත්නමය පර්යංකය ගෙන්වා ස්ථවිරයන් වහන්සේ උදෙසා පැනවීය. ස්ථවිරයන් වහන්සේ එම පර්යංකයෙහි වැඩ හුන් සේක. නා රජු ද ස්ථවිරයන් වහන්සේට පවන් සලමින් සමීපයෙහි සිටගත්තේය. එකල්හි කශ්මීර-ගන්ධාර වැසියෝ පැමිණ, ස්ථවිරයන් වහන්සේ දැක \"අපගේ නා රජුට වඩා මේ ස්ථවිරයන් වහන්සේ මහා සෘද්ධිමත් සේකැ\" යි සිතා ස්ථවිරයන් වහන්සේටම වැඳ එකත්පස්ව හුන්හ. ස්ථවිරයන් වහන්සේ ඔවුන්ට 'ආසීවිසූපම සූත්‍රය' දේශනා කළ සේක. දේශනාව අවසානයෙහි අසූදහසක් සත්ත්වයන්ට ධර්මාවබෝධය විය. ලක්ෂයක් කුලපුත්‍රයෝ පැවිදි වූහ. එතැන් පටන් කශ්මීර-ගන්ධාර දේශය අද දක්වාම කසාවතින් බැබළෙන්නේ, සෘෂිවරුන්ගේ ඇසුරෙන් සුළඟ පවා සුවඳවත් වූ දේශයක්ම විය.

คนฺตฺวา กสฺมีรคนฺธารํ, อิสิ มชฺฌนฺติโก ตทา;

ทุฏฺฐํ นาคํ ปสาเทตฺวา, โมเจสิ พนฺธนา พหูติ.

\"එකල්හි මජ්ඣන්තික සෘෂිවරයා කශ්මීර-ගන්ධාර දේශයට වැඩම කොට, දරුණු නා රජු පැහැදවීමට පත් කර, බොහෝ දෙනා බන්ධනයෙන් මුදාගත් සේක.\"

อธุนา ปน กสฺมีรคนฺธารรฏฺเฐ สาสนสฺส อตฺถงฺคตสฺสวิย สูริยสฺส โอภาโส น ปญฺญายติ, ตสฺมา ตตฺถ สาสนสฺส ปติฏฺฐาเน วิตฺถาเรน วตฺตพฺพกิจฺจํ นตฺถีติ.

නමුත් දැන් කශ්මීර-ගන්ධාර දේශයෙහි, බැස යන සූර්යයාගේ ආලෝකය මෙන් ශාසනයේ ප්‍රභාවයක් දක්නට නැත, එබැවින් එහි ශාසනය පිහිටුවීම පිළිබඳව විස්තර වශයෙන් පැවසිය යුතු කරුණු නැත.

อิติ สาสนวํเส กสฺมีรคนฺธารรฏฺฐสาสนวํสกถามคฺโค

මෙසේ ශාසන වංශයෙහි කශ්මීර-ගන්ධාර දේශයේ ශාසන වංශ කථා මාර්ගය වූ,

นาม สตฺตโม ปริจฺเฉโท.

හත්වැනි පරිච්ඡේදයයි.

๘. มหึสกรฏฺฐสฺสาสนวํสกถามคฺโค

8. මහිංසක දේශයේ ශාසන වංශ කථා මාර්ගය.

๘. อิทานิ [Pg.184] ยถาวุตฺตมาติกาวเสน มหึสกรฏฺฐสาสนวํสกถามคฺคํ วตฺตุํ โอกาโส อนุปฺปตฺโต, ตสฺมา ตํ วกฺขามิ.

8. දැන් කලින් සඳහන් කළ මාතෘකාව අනුව මහිංසක දේශයේ ශාසන වංශ කථා මාර්ගය පැවසීමට අවස්ථාව පැමිණ ඇත, එබැවින් මම එය පවසන්නෙමි.

ตติยสงฺคีตาวสาเน หิ มหาโมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถโร มหาเรวตฺเถรํ มหึสกมณฺฑลํ เปเสสิ,- ตฺวํ เอตํ รฏฺฐํ คนฺตฺวา เอตฺถ สาสนํ ปติฏฺฐาเปหีติ.

තුන්වැනි සංගීතිය අවසානයෙහි මහා මොග්ගලීපුත්තතිස්ස ස්ථවිරයන් වහන්සේ, \"ඔබ වහන්සේ ඒ දේශයට වැඩම කොට එහි ශාසනය පිහිටුවනු මැනව\" යි මහාරේවත ස්ථවිරයන් වහන්සේව මහිංසක මණ්ඩලයට පිටත් කර හැරිය සේක.

โสจ อตฺตปญฺจโม หุตฺวา มหึสกมณฺฑลํ อคมาสิ ปจฺจนฺติเมสุ ชนปเทสุ ปญฺจวคฺโค คโณ อลํ อุปสมฺปทกมฺมายาติ มญฺญมาโน. เถโร มหึสกมณฺฑลํ คนฺตฺวา เทวทูตสุตฺตํ กเถสิ. สุตฺตปริโยสาเน จตฺตาลีสปาณสหสฺสานิ ธมฺมจกฺขุํ ปฺปฏิลภึสุ. จตฺตาลีสํเยว ปาณสหสฺสานิ ปพฺพชึสุ.

ඒ මහාදේව තෙරුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේ ඇතුළු පස්නමක් සමඟ, ප්‍රත්‍යන්ත ජනපදයන්හි උපසම්පදා කර්ම සිදු කිරීම සඳහා පස්නමකගෙන් යුත් භික්ෂු කණ්ඩායමක් ප්‍රමාණවත් යැයි සලකා, මහීෂක මණ්ඩලයට වැඩම කළහ. තෙරුන් වහන්සේ මහීෂක මණ්ඩලයට වැඩම කොට දේවදූත සූත්‍රය දේශනා කළහ. දේශනාව අවසානයේ සතළිස් දහසක් ප්‍රාණීහු ධර්ම චක්ෂුස ලබා ගත්හ. සතළිස් දහසක් දෙනාම පැවිදි වූහ.

คนฺตฺวาน รฏฺฐํ มหึสํ, มหาเรโว มหิทฺธิโก;

โจเทตฺวา เทวทูเตหิ, โมเจสิ พนฺธนา พหูติ.

මහා ඍද්ධි ඇති මහාදේව තෙරුන් වහන්සේ මහීෂක දේශයට වැඩම කොට, දේවදූත සූත්‍රය මඟින් අවවාද කොට බොහෝ දෙනා සංසාර බන්ධනයෙන් මුදවා ගත්හ.

อธุนา ปน ตตฺถ สาสนสฺส อพฺเภหิวิย ปฏิจฺฉนฺนสฺส สูริยสฺส โอกาโส ทุพฺพโล หุตฺวา ปญฺญายติ.

නමුත් වර්තමානයේ එහි, වලාකුළුවලින් වැසුණු සූර්යයා මෙන් ශාසනයේ පැවැත්ම දුර්වල වී ඇති බව පෙනේ.

อิติ สาสนวํเส มหึสกรฏฺฐสาสนวํสกถามคฺโค

මෙසේ ශාසන වංශයෙහි මහීෂක රටෙහි ශාසන වංශ කථා මාර්ගය

นาม อฏฺฐโม ปริจฺเฉโท.

නම් වූ අටවැනි පරිච්ඡේදයයි.

๙. มหารฏฺฐสาสนวํสกถามคฺโค

9. මහාරාෂ්ට්‍ර ශාසන වංශ කථා මාර්ගය

๙. อิโต ปรํ มหารฏฺฐสาสนวํสกถามคฺคํ กถยิสฺสามิ ยถาวุตฺตมาติกาวเสน.

9. මීට පසුව, කලින් පවසන ලද මාතෘකා අනුපිළිවෙළින් මහාරාෂ්ට්‍ර රටෙහි ශාසන වංශ කථා මාර්ගය දේශනා කරමි.

ตติยสงฺคีตาวสาเน หิ มหาโมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถโร มหาธมฺมรกฺขิตฺเถรํ มหารฏฺฐํ เปเสสิ,-ตฺวํ เอตํ รฏฺฐํ คนฺตฺวา เอตฺถ สาสนํ ปติฏฺฐาเปสีติ.

තුන්වැනි සංගායනාව අවසානයේ මහා මොග්ගලීපුත්ත තිස්ස තෙරුන් වහන්සේ, 'ඔබ ඒ රටට ගොස් එහි ශාසනය පිහිටුවන්න' යැයි පවසමින් මහා ධර්මරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේව මහාරාෂ්ට්‍ර දේශයට පිටත් කර යැවූහ.

มหาธมฺมรกฺขิตตฺเถโรจ อตฺตปญฺจโม หุตฺวา มหารฏฺฐํ คนฺตฺวา มหานารทกสฺสปชาตกกถาย มหารฏฺฐเก ปสาเทตฺวา [Pg.185] จตุราสีติปาณสหสฺสานิ มคฺคผเลสุ ปติฏฺฐาเปสิ. เตรสสหสฺสานิ ปพฺพชึสุ. เอวํ โส ตตฺถ สาสนํ ปติฏฺฐาเปสิ.

මහා ධර්මරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේද තමන් වහන්සේ ඇතුළු පස්නමක් සමඟ මහාරාෂ්ට්‍රයට වැඩම කොට, මහා නාරද කස්සප ජාතක කථාව දේශනා කරමින් මහාරාෂ්ට්‍ර වැසියන් පැහැදවා, අසූහතර දහසක් ප්‍රාණීන් මාර්ගඵලයන්හි පිහිටුවූහ. දහතුන් දහසක් දෙනා පැවිදි වූහ. මෙසේ උන්වහන්සේ එහි ශාසනය පිහිටුවූහ.

มหารฏฺฐํ อิสิ คนฺตฺวา, โส มหา ธมฺมรกฺขิโต;

ชาตกํ กถยิตฺวาน, ปสาเทสิ มหาชนนฺติ.

ඍෂිවරයෙකු බඳු වූ ඒ මහා ධර්මරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේ මහාරාෂ්ට්‍රයට වැඩම කොට, ජාතක දේශනාවක් පවත්වා මහා ජනයා පැහැදවූහ.

ตตฺถ กิร มนุสฺสา ปุพฺเพ อคฺคิหุตาทิมิจฺฉากมฺมํ เยภุยฺเยน อกํสุ. เตเนว เถโร มหานารทกสฺสปชาตกกถํ เทเสสิ. ตโต ปฏฺฐาย ตตฺถ มนุสฺสา ชาตก กถํ เยภุยฺเยน โสตุํ อติวิย อิจฺฉนฺติ. ภิกฺขูจ เยภุยฺเยน คหฏฺฐานํ ชาตกกถํเยว เทเสนฺติ. วิเสสโต ปน วสฺสนฺตรชาตกกถํ เต มนุสฺสา พหูหิ ทาตพฺพวตฺถูหิ ปูเชตฺวา สุณนฺติ.

එහි වැසියෝ පෙර කාලයෙහි බොහෝ සෙයින් ගිනිබිලි පිදීම ආදී මිථ්‍යා කර්මයන්හි නිරත වූහ. එහෙයින්ම තෙරුන් වහන්සේ මහා නාරද කස්සප ජාතක කථාව දේශනා කළහ. එතැන් පටන් එහි මිනිස්සු ජාතක කතා ඇසීමට බෙහෙවින්ම කැමැත්තක් දැක්වූහ. භික්ෂූන් වහන්සේලාද ගිහියන්ට බොහෝ සෙයින් ජාතක කතාම දේශනා කරති. විශේෂයෙන්ම වෙස්සන්තර ජාතක කථාව, ඒ මිනිස්සු බොහෝ පූජා භාණ්ඩවලින් පුදා ශ්‍රවණය කරති.

ตญฺจ มหารฏฺฐํ นาม สฺยามรฏฺฐสมีเป ฐิตํ, เตเนว สฺยามรฏฺฐวาสิโนปิ ภิกฺขู คหฏฺฐาจ เยภุยฺเยน โสตุํ อิจฺฉนฺตีติ. มหาธมฺมรกฺขิตตฺเถโรปิ มหารฏฺฐวาสีหิ สทฺธึ สกลสฺยามรฏฺฐวาสีนํ ธมฺมํ เทเสสิ, อมตรสํ ปาเยสิ, ยถา โยนกธมฺมรกฺขิตตฺเถโร อปรนฺตรฏฺฐํ คนฺตฺวา สกลมรมฺมรฏฺฐวาสีนนฺติ.

ඒ මහාරාෂ්ට්‍ර දේශය තායිලන්තයට (ස්‍යාම දේශයට) සමීපව පිහිටා ඇත. එහෙයින් ස්‍යාම දේශයේ වෙසෙන භික්ෂූන් හා ගිහියෝද බොහෝ සෙයින් එය ඇසීමට කැමති වෙති. යෝනක ධර්මරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේ අපරන්ත දේශයට වැඩම කර මුළු මියන්මාර් (මරම්ම) වැසියන්ට ධර්මය දේශනා කළාක් මෙන්, මහා ධර්මරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේද මහාරාෂ්ට්‍ර වැසියන් සමඟ මුළු ස්‍යාම දේශවාසීන්ට ධර්මය දේශනා කරමින් අමා රසය පෙවූහ.

ยํ ปน โยนกรฏฺฐสาสนวํสกถายํ วุตฺตํ, ตมฺปิ สพฺพํ เอตฺถาปิ ทฏฺฐพฺพํเยว, เตหิ ตสฺส เอกสทิสตฺเตน ฐิตตฺตาติ. ตถา หิ นาคเสนตฺเถโรปิ โยนกรฏฺเฐ วสิตฺวา สฺยามรฏฺฐาทีสุปิ สาสนํ ปติฏฺฐาเปสิ. โยนกรฏฺฐวาสิโน มหาธมฺมคมฺภีรตฺเถรมหาเมธงฺกรตฺเถราจ สทฺธึ พหูหิ ภิกฺขูหิ สีหฬทีปํ คนฺตฺวา ตโต ปุนาคนฺตฺวา สฺยามรฏฺเฐ โสกฺกตยนครํ ปตฺวา ตตฺถ นิสีทิตฺวา สาสนํ ปคฺคณฺหิตฺวา ปจฺฉา ลกุนฺนนคเร นิสีทิตฺวา สาสนํ ปคฺคณฺหิ. เอวํ โยนกรฏฺเฐ สาสนํ ฐิตํ สฺยามาทีสุปิ ฐิตํเยวาติ ทฏฺฐพฺพํ.

යෝනක රටෙහි ශාසන වංශ කථාවෙහි යමක් සඳහන් කරන ලද්දේද, ඒ සියල්ල මෙහිදීද එසේම දත යුතුය. මන්ද යත්, ඔවුන් සමඟ එහි සමානත්වයක් පවතින බැවිනි. එසේම නාගසේන තෙරුන් වහන්සේද යෝනක රටෙහි වාසය කරමින් ස්‍යාම දේශය ආදියේද ශාසනය පිහිටුවූහ. යෝනක රටෙහි විසූ මහා ධර්මගම්භීර තෙරුන් වහන්සේ සහ මහා මේධංකර තෙරුන් වහන්සේ බොහෝ භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ ලංකාද්වීපයට වැඩම කොට, නැවත එතැනින් පැමිණ ස්‍යාම දේශයේ සොක්කතය (සුඛෝතායි) නුවරට පැමිණ, එහි වැඩ වසමින් ශාසනය දියුණු කළහ. පසුව ලකුන්න (ලංකාන්) නුවර වැඩ වසමින් ශාසනය දියුණු කළහ. මෙසේ යෝනක රටෙහි ශාසනය පිහිටුවීමත් සමඟ ස්‍යාම ආදී රටවලද ශාසනය පිහිටි බව දත යුතුය.

พุทฺธสฺส ภควโต ปรินิพฺพานโต ทฺวิสตาธิกานํ ทฺวินฺนํ วสฺสสหสฺสานํ [Pg.186] อุปริ นวุติเม วสฺส สีหฬทีเป รชฺชํ ปตฺตสฺส กิตฺติสฺสิริราชสีหมหาราชสฺส อภิเสกโต ตติเย วสฺเส เตเนว กิตฺติสฺสิริราชสีหมหารญฺญา ปหิตปณฺณาการสาสนํ อาคมฺม สรามาธิปติธมฺมิกมหาราชาธิราเชนาณตฺเตหิ ลงฺกาทีปํ อาคเตหิ อุปาลิตฺเถ ราทีหิ ปติฏฺฐาปิโต วํโส อุปาลิวํโสติ ปากโฏ. โสจ ทุวิโธ ปุพฺพารามวิหารวาสีอภยคิริวิหารวาสีวเสนาติ. เอวํ มหานครโยนกลฺยามรฏฺเฐสุ สาสนํ ถิรํ หุตฺวา ติฏฺฐตีติ เวทิตพฺพนฺติ.

භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පිරිනිවීමෙන් දෙදහස් අනූවැනි වර්ෂයෙන් මතු, ලංකාද්වීපයෙහි රාජ්‍යත්වයට පත් කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ මහාරාජයාගේ අභිෂේකයෙන් තුන්වැනි වර්ෂයෙහි, එම කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ මහාරාජයා විසින් යවන ලද පඬුරු හා හසුන්පත්වලට අනුව, ස්‍යාම දේශයේ අධිපති ධාර්මික මහාරාජාධිරාජයාගේ අණ පරිදි ලංකාද්වීපයට වැඩම කළ උපාලි තෙරුන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ මහා සංඝයා විසින් පිහිටුවන ලද වංශය 'උපාලි වංශය' නමින් ප්‍රසිද්ධ විය. එය පුබ්බාරාම විහාරවාසී සහ අභයගිරි විහාරවාසී වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. මෙසේ මහානගර, යෝනක සහ ස්‍යාම රටවල ශාසනය ස්ථාවරව පවතින බව දත යුතුය.

อิติ สาสนวํเส มหารฏฺฐสาสนวํสกถามคฺโค นาม

මෙසේ ශාසන වංශයෙහි මහාරාෂ්ට්‍ර රටෙහි ශාසන වංශ කථා මාර්ගය නම් වූ

นวโม ปริจฺเฉโท.

නවවැනි පරිච්ඡේදයයි.

๑๐. จินรฏฺฐสาสนวํสกถามคฺโค

10. චීන දේශයෙහි ශාසන වංශ කථා මාර්ගය

๑๐. ตโต ปรํ ปวกฺขามิ จีนรฏฺฐสาสนวํสกถามคฺคํ ยถาฏฺฐวิตมาติกาวเสน.

10. මීට පසුව, කලින් දක්වන ලද මාතෘකා අනුපිළිවෙළින් චීන දේශයෙහි ශාසන වංශ කථා මාර්ගය ප්‍රකාශ කරමි.

ตติยสงฺคีตาวสาเน หิ มหาโมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถโร มชฺฌิมตฺเถรํ จินรฏฺฐํ เปเสสิ,-ตฺวํ เอตํ รฏฺฐํ คนฺตฺวา เอตฺถ สาสนํ ปติฏฺฐาเปหีติ.

තුන්වැනි සංගායනාව අවසානයේ මහා මොග්ගලීපුත්ත තිස්ස තෙරුන් වහන්සේ, 'ඔබ මේ රටට ගොස් එහි ශාසනය පිහිටුවන්න' යැයි පවසමින් මජ්ඣිම තෙරුන් වහන්සේව චීන දේශයට පිටත් කර යැවූහ.

มชฺฌิมตฺเถโรจ กสฺสปโคตฺตเรน อฬกเรวตฺเถเรน ทุนฺทภิยตฺเถเรน มหาเรวตฺเถเรนจ สทฺธึ หิมวนฺตปฺปเทเส ปญฺจจีนรฏฺฐํ คนฺตฺวา ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนสุตฺตนฺตกถายตํ เทสํ ปสาเทตฺวา อสีติปาณโกฏิโย มคฺคผลรตนานิ ปฏิลาเภสิ. ปญฺจปิจ เต เถรา ปญฺจรฏฺฐานิ ปสาเทสุํ. เอกเมกสฺส สนฺติเก สหสฺสมตฺตา ปพฺพชึสุ. เอวํ เต ตตฺถ สาสนํ ปติฏฺฐาเปสุํ.

මජ්ඣිම තෙරුන් වහන්සේද කස්සපගොත්ත තෙරණුවන්, අලකදේව තෙරණුවන්, දුන්දුභිස්සර තෙරණුවන් සහ මහාදේව තෙරණුවන් සමඟ හිමවන්ත ප්‍රදේශයට අයත් චීන දේශ පහට වැඩම කොට, ධම්මචක්කපවත්තන සූත්‍ර දේශනාවෙන් ඒ දේශය පැහැදවා ප්‍රාණීන් අසූ කෝටියකට මාර්ගඵල රත්නයන් ලබා දුන්හ. ඒ තෙරුන් වහන්සේලා පස්නම දේශ පහක් පැහැදවූහ. එක් එක් තෙරුන් වහන්සේ සමීපයෙහි දහස බැගින් පැවිදි වූහ. මෙසේ ඔවුහු එහි ශාසනය පිහිටුවූහ.

คนฺตฺวา มชฺฌิมตฺเถโร, หิมวนฺตํ ปสาทยิ;

ยกฺขเสนํ ปกาเสนฺโต, ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนนฺติ.

මජ්ඣිම තෙරුන් වහන්සේ හිමාලයට වැඩම කොට, යක්ෂ සේනාවට ධම්මචක්කපවත්තන සූත්‍රය ප්‍රකාශ කරමින් දේශය පැහැදවූහ.

ตตฺถ กิร มนุสฺสา เยภุยฺเยน จนฺทีปรมีสฺวารานํ ยกฺขานํ ปูชํ [Pg.187] กโรนฺติ. เตเนว เต ปญฺจ เถรา เตสํ ยกฺขเสนํ ปกาสยิตฺวา ธมฺมํ เทเสสุํ. กสฺมีรคนฺธารรฏฺฐํ ปน กทาจิ กทาจิ จีนรฏฺฐินฺทสฺส วิชิตํ โหติ, กทาจิ กทาจิ ปน วิสุํ โหติ. ตทา ปน วิสุํเยว อโหสีติ ทฏฺฐพฺพํ.

එහි වැසියෝ බොහෝ සෙයින් චණ්ඩී, පරමේශ්වර ආදී යක්ෂයන් ඇදහීම කළහ. එහෙයින්ම ඒ පස්නම වූ තෙරුන් වහන්සේලා ඔවුන්ට යක්ෂ සේනාව ප්‍රකාශ කරමින් ධර්මය දේශනා කළහ. කාශ්මීර-ගන්ධාර දේශය ඇතැම් කාලවල චීන අධිරාජයාට අයත්ව තිබුණද, ඇතැම් කාලවල වෙනම පැවතියේය. එකල එය වෙනම පැවති බව දත යුතුය.

จีรนฏฺเฐ ปน ภควโต สาสนํ ทุพฺพลํเยว หุตฺวา อฏฺฐาสิ, น ถิรํ หุตฺวา. เตเนว อิทานิ ตตฺถ กตฺถจิเยว สาสนํ ฉายามตฺตํว ปญฺญายติ, วาตเวเคน วิกิณฺณอพฺภํวิย ติฏฺฐตีติ.

නමුත් චීන දේශයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශාසනය ස්ථාවර නොවී දුර්වලව පැවතියේය. එහෙයින්ම දැනට එහි ඇතැම් ස්ථානයක පමණක් ශාසනය සෙවනැල්ලක් මෙන් දක්නට ලැබෙන අතර, එය සුළඟට විසිරී ගිය වලාකුළක් මෙන් පවතී.

อิติ สาสนวํเส จีนรฏฺฐสาสนวํสกถามคฺโค นาม

මෙසේ ශාසන වංශයෙහි චීන දේශයෙහි ශාසන වංශ කථා මාර්ගය නම් වූ

ทสโม ปริจฺเฉโท.

දහවැනි පරිච්ඡේදයයි.

เอวํ สพฺเพน สพฺพํ สาสนวํสกถามคฺโค นิฏฺฐิโต.

මෙසේ මුළුමනින්ම ශාසන වංශ කථා මාර්ගය අවසන් විය.

เอตฺตาวตาจ –

මෙතෙකින් –

ลงฺกาคเตน สนฺเตน, จิตฺรญาเณน ภิกฺขุนา;

สรณงฺกรนาเมน, สทฺธมฺมฏฺฐิติกามินา.

ලක්දිවට පැමිණියා වූ ද, ශාන්ත වූ ද, විවිධ ඥානයෙන් යුත්, සද්ධර්මයේ පැවැත්ම පතන්නා වූ සරණංකර නම් භික්ෂුව විසින් ද,

ทูรโตเยว ทีปมฺหา, สุมงฺคเลน โชตินา;

วิสุทฺธสีลินาเจว, ทีปนฺตรฏฺฐภิกฺขุนา.

ඈත දූපතක සිට පැමිණියා වූ, ශාසනාලෝකය පතුරුවන්නා වූ ද, පිරිසිදු සීලයෙන් යුක්ත වූ ද සුමංගල නම් වූ වෙනත් දේශයක භික්ෂුවක් විසින් ද,

อญฺเญหิจาภิยาจิโต, ปญฺญาสามีติ นามโก;

อกาสึ สุฏฺฐุกํ คนฺถํ, สาสนวํสปฺปทีปิกํ.

සහ අනෙකුත් අය විසින් ද කරන ලද ආරාධනයෙන්, 'පඤ්ඤාසාමි' නම් වූ මම මෙම 'ශාසන වංශ ප්‍රදීපිකා' නම් උතුම් ග්‍රන්ථය මනාව කළෙමි.

ทฺวิสเตจ สหสฺเสจ, เตวีสาธิเก คเต;

ปุณฺณายํ มิคสีรสฺส, นิฏฺฐํ คตาว สพฺพโส.

දෙදහස් දෙසිය විසිතුන් වසරක් ඉක්ම ගිය කල්හි, උඳුවප් මස පුර පසළොස්වක පොහෝ දින මෙය සර්වාකාරයෙන්ම නිමාවට පත් විය.

โกจิ เอตฺเถว โทโส เจ, ปญฺญายติ สุจิตฺตกา;

ตํ ขมนฺตุ จ สุทฺธิยา, คณฺหนฺตุ ยุตฺติกํ หเวติ.

පිරිසිදු සිත් ඇති සත්පුරුෂයෙනි, මෙහි කිසියම් වරදක් දක්නට ලැබෙන්නේ නම්, කරුණාවෙන් එයට සමාව දී, මෙහි ඇති නිවැරදි හා සුදුසු දේ පමණක් පිළිගන්නා සේක්වා.