Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ඒ භාග්‍යවත් වූ, අරහත් වූ, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට මාගේ නමස්කාරය වේවා!

Sāsanavaṃsappadīpikā

සාසනවංශප්පදීපිකාව

Buddhaṃ [Pg.1] sumālī dvipaduttamo tamo,Hantvāna bodhesidha paṅkajaṃ kajaṃ;

Maggaggaselamhi suñaṭṭhito ṭhito,So maṃ ciraṃ pātu sukhaṃ sadā sadā.

දෙපා ඇත්තන් අතර උත්තම වූ, මනා මල්දමක් බඳු වූ, කෙලෙස් අන්ධකාරය නසා මෙලොව නෙළුමක් බඳු වූ සත්ත්වයා අවදි කළා වූ, උතුම් වූ මාර්ග නමැති පර්වතයෙහි මනාව පිහිටා සිටියා වූ ඒ බුදුරජාණන් වහන්සේ මා සැමදා දීර්ඝ කාලයක් සුවසේ රකිත්වා!

Sīhaḷaddīpatoyeva,Āgatehi disantare;

Bhikkhūhi yācito kassaṃ,Sāsnavaṃsappadīpikaṃ.

සිංහල ද්වීපයෙන් මෙන්ම වෙනත් දේශයන්ගෙන් ද පැමිණි භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් කරන ලද ආරාධනයෙන් මම මේ 'සාසනවංශප්පදීපිකාව' සම්පාදනය කරමි.

Kāmañca porāṇehi yā,Sāsnavaṃsappadipikā;

Vitthāra vācanāmaggā,Viracitā vinicchayā.

පුරාණාචාර්යවරුන් විසින් රචිත යම් සාසනවංශප්පදීපිකාවක් වේ ද, එය විස්තරාත්මක කියවීම් මාර්ගයන්ගෙන් හා විනිශ්චයන්ගෙන් යුක්තව විරචිත ය.

Sā [Pg.2] pana marammabhāsāya,Katattāyeva etesaṃ;

Dīpantaranivāsinaṃ,Vahāti suṭṭhunātthaṃ.

නමුදු එය මියන්මාර් (බුරුම) භාෂාවෙන් ලියා ඇති බැවින්, වෙනත් ද්වීපයන්හි වෙසෙන ජනයාට ඉන් නිසි ප්‍රයෝජනයක් අත් නොවේ.

Tasmā hi mūlabhāsāya,Karissāmi ahaṃ have;

Saṃsanditvāna ganthehi,Taṃ sallakkhentu sādhavoti.

එබැවින් මම විවිධ ග්‍රන්ථයන් සමඟ සසඳා බලා, මෙය මූලික භාෂාවෙන් (පාලි භාෂාවෙන්) රචනා කරමි. සාධු ජනයා එය මනාව වටහා ගනිත්වා!

Tatrāyaṃmātikā –

එහි මාතෘකාව මෙසේ ය:

1. Navaṭṭhānāgatasāsanavaṃsakathāmaggo,

1. නවස්ථානයකට පැමිණි ශාසන වංශ කථා මාර්ගය,

2. Sīhaḷadīpikasāsanavaṃsakathāmaggo,

2. සිංහල ද්වීපයේ ශාසන වංශ කථා මාර්ගය,

3. Suvaṇṇabhūmisāsanavaṃsakathāmaggo,

3. ස්වර්ණභූමි ශාසන වංශ කථා මාර්ගය,

4. Yonakaraṭṭhasāsanavaṃsakathāmaggo,

4. යෝනක රට්ඨ ශාසන වංශ කථා මාර්ගය,

5. Vanavāsīraṭṭhasāsanavaṃsakathāmaggo,

5. වනවාසී රට්ඨ ශාසන වංශ කථා මාර්ගය,

6. Aparantaraṭṭhasāsanavaṃsakathāmaggo,

6. අපරන්ත රට්ඨ ශාසන වංශ කථා මාර්ගය,

7. Kasmīragandhāraraṭṭhasāsanavaṃsakathāmaggo,

7. කාශ්මීර ගන්ධාර රට්ඨ ශාසන වංශ කථා මාර්ගය,

8. Mahiṃsakaraṭṭhasāsanavaṃsakathāmaggo,

8. මහිංසක රට්ඨ ශාසන වංශ කථා මාර්ගය,

9. Mahāraṭṭhasāsanavaṃsavathāmaggo,

9. මහාරට්ඨ ශාසන වංශ කථා මාර්ගය,

10. Cinaraṭṭhasāsanavaṃsakathāmaggocāti.

10. චීන රට්ඨ ශාසන වංශ කථා මාර්ගය ද වේ.

1. Navaṭṭhānāgatasāsanavaṃsakathāmaggo

1. නවස්ථානයකට පැමිණි ශාසන වංශ කථා මාර්ගය

1. Tattha ca navaṭṭhānāgatasāsanavaṃsakathāmaggo evaṃ veditabbo. Amhākañhi bhagavā sammāsambuddho veneyyānaṃ hitatthāya hatthagataṃ sukhaṃ anādiyitvā dīpaṅkarassa bhagavato pādamūle byākaraṇaṃ nāma mañjūsaka pupphaṃ pilandhitvā kappasatasahassādhikāni cattāri asakhye yāni anekāsu jātīsu attano khedaṃ anapekkhitvā samatiṃsapāramiyo [Pg.3] pūretvā vessantarattabhāvato cavitvā tusitapure devasukhaṃ anubhavi.

1. එහි නවස්ථානයකට පැමිණි ශාසන වංශ කථා මාර්ගය මෙසේ දත යුතුය. අපගේ භාග්‍යවත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ වෛනෙය ජනයාගේ යහපත පිණිස තමන් සතු ව පැවති ලෞකික සැපය නොතකා, දීපංකර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පාද මූලයේදී නියත විවරණ නමැති මල් පියුම් පැළඳ, සාර අසංඛ්‍ය කල්ප ලක්ෂයක් මුළුල්ලේ අනේක ජාතීන්හි තමන්ගේ වෙහෙස නොබලා, සමතිස් පෙරුම්දම් පුරා, වෙස්සන්තර ආත්මභාවයෙන් චුතව තුසිත පුරයෙහි දිව්‍ය සැප අනුභව කළ සේක.

Tadā devehi uyyojiyamāno hutvā kapilavatthumhi hosamataraññā pabhuti asambhinnāttiyavaṃsikassa suddho dhanassanāma mahārañño aggamahesiyā asambhinnāttiyavaṃ sikāya māyāya kucchīsmiṃ āsāḷimāsassa puṇṇamiyaṃ guruvāre paṭisandhiṃ gahetvā asamāsaccayena vesākhamāsassa puṇṇamiyaṃ sukkavāre vijāyitvā soḷasavassikakāle rajjasampattiṃ patvā ekūnatiṃsavassāni atikkamitvā maṅgalauyyānaṃ nikkhamanakāle devehi dassitāni cattāri nimittāni passitvā saṃvegaṃ āpajjitvā mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā anomāyanāma nadiyā tīre bhamara vaṇṇasannibhāni kesāni chinditvā devadattiyakāsāvaṃ paṭicchādetvā ne rañjarāyanāma nadiyā tīre vesākhamāsassa puṇṇamiyaṃ paccūsakāle sujātāyanāma seṭṭhidhītāya dinnaṃ pāyāsaṃ ekūnapaṇṇāsavārena paribhuñjitvā purimikānaṃ sammāsambuddhānaṃ dhammatāya suvaṇṇapātiṃ nadiyaṃ otāretvā mahābodhimaṇḍaṃ upasaṅkamitvā aparājitapallaṅke nisīditvā anamataggasaṃ sārato paṭṭhāya attānaṃ chāyā viya anuyantānaṃ anekasatakilesaverīnaṃ sīsaṃ catūhi maggasatthehi chinditvā tilokaggamahādhammarājattaṃ patvā pañcatālīsavassānaṃ tesu tesu ṭhānesu tesaṃ tesaṃ sattānaṃ mahākaruṇāsamāpattijālaṃ patthāretvā desanāñāṇaṃ vijambhetvā dhammaṃ desetvā sāsanaṃ patiṭṭhāpesi. Patiṭṭhāpetvā ca pana asītivassāyukakāle vijjotayitvā nibbāyanappa dāpajālaṃ viya anupādisesanibbānadhātuyā parinibbāyi. Maccu dhammassa ca nāma tīsu lokesu atimamāyitabbo esa, atigarukātabbo esa, atibhāyitabbo esāti vijānanasabhāvo natthi. Bhagavantaṃyeva tāva tilokaggapuggalaṃ ādāya [Pg.4] gacchati, kiṃmaṅgaṃ pana amhe yevā tevā, ahovataacchariyā saṅkhāradhammoti. Honti cettha–

එකල්හි දෙවියන් විසින් ආරාධනා කරනු ලැබ, කපිලවස්තු පුරයෙහි මහාසම්මත රජුගේ පටන් නොබිඳුණු අසම්භින්න ක්ෂත්‍රිය වංශයකින් පැමිණි සුද්ධෝදන නම් මහා රජුගේ අග්‍රමහේෂිකාව වූ, නොබිඳුණු අසම්භින්න ක්ෂත්‍රිය වංශික මහාමායා දේවියගේ කුසෙහි ඇසළ මස පුර පසළොස්වක පෝ දිනෙක, බ්‍රහස්පතින්දා දිනක පිළිසිඳගෙන, දස මසක් ඇවෑමෙන් වෙසක් මස පුර පසළොස්වක පෝ දිනෙක, සිකුරාදා දිනක උපත ලැබූ සේක. සොළොස් හැවිරිදි වියෙහිදී රාජ්‍ය සම්පත්තිය ලබා, විසිනව වසරක් ඉක්ම ගිය තැන, මංගල උද්‍යානයට නික්මෙන කල්හි දෙවියන් විසින් පෙන්වන ලද සතර පෙරනිමිති දැක, සංවේගයට පත්ව මහාභිනිෂ්ක්‍රමණය කොට, අනෝමා නම් ගංතීරයේදී බඹර පැහැති කෙස් කළඹ කපා දමා, දෙවියන් විසින් පූජා කරන ලද කසාවත පිළිගෙන, නේරංජරා නම් ගංතීරයේදී වෙසක් පුර පසළොස්වක දින අලුයම් කාලයේදී සුජාතා නම් සිටුදූ විසින් පූජා කරන ලද කිරිපිඬු දානය කොටස් සතලිස් නවයකින් වළඳා, පෙර සම්මා සම්බුදුවරුන්ගේ ධර්මතාවයට අනුව රන් තලිය ගඟෙහි පා කර හැර, මහාබෝධි මණ්ඩපයට වැඩම කොට, අපරාජිත පර්යංකයෙහි වැඩහිඳ, අනමතග්ග සංසාරයේ පටන් තමන් පසුපස සෙවනැල්ල මෙන් ලුහුබැඳ ආ සිය ගණන් කෙලෙස් සතුරන්ගේ හිස් සතර මාර්ග ඥාන නමැති ආයුධයෙන් සිඳ දමා, තිලෝගුරු මහා ධර්මරාජ පදවියට පත්වූ සේක. ඉන්පසු වසර පන්සාලිසක් මුළුල්ලෙහි ඒ ඒ ස්ථානයන්හිදී ඒ ඒ සත්ත්වයන් වෙනුවෙන් මහා කරුණා සමාපත්ති ජාලය පතුරුවා, දේශනා ඥානය විහිදුවා, ධර්මය දේශනා කොට ශාසනය පිහිටුවූ සේක. ශාසනය පිහිටුවා, අසූවන වියේදී, දිලිසී නිවී යන පහන් සිළක් මෙන් අනුපාදිශේෂ නිර්වාණ ධාතුවෙන් පිරිනිවන් පා වදාළ සේක. මරණ ධර්මය නම් තුන් ලෝකයෙහි 'මොහු අතිශයින් සෙනෙහවන්තයෙකි, මොහු ඉතා ගරු කටයුත්තෙකි, මොහුට බෙහෙවින් බිය විය යුතුය' කියා සලකන ස්වභාවයක් ඇත්තේ නොවේ. තිලෝගුරු බුදුරජාණන් වහන්සේව පවා මාරයා රැගෙන යන්නේ නම්, අප වැනි අය ගැන කුමන කතාද? අහෝ! සංස්කාර ධර්මයෝ ඒකාන්තයෙන්ම පුදුමාකාරය! මේ පිළිබඳව මෙසේ ද පැවසේ:

Maccudhammo ca nāmesa,Nillajjo ca anottappī;

Tilokaggaṃva ādāya,Gacchī pageva aññesu.

මේ මරණ ධර්මය නම් ලැජ්ජාවක් නැති, බියක් ද නැති එකකි. එය තිලෝගුරු බුදුරජාණන් වහන්සේව පවා රැගෙන යන්නේ නම්, අනෙක් අය ගැන කුමන කතාද?

Yathā goghātako coro,Māretuṃyeva ārabhi;

Goṇaṃ laddhāna lokamhi,Payojanaṃva ettakaṃ.

හරක් මරන්නෙකු හෝ සොරුන් ගොනෙකු ලැබූ කල, උගේ මස් පිණිස මරන්නටම සැරසෙන්නේ යම් සේද, ලොවෙහි ඔවුන්ගේ එකම ප්‍රයෝජනය එයම වේ.

Tatheva maccurājā ca,Hindagūnaṃ guṇaṃ idha;

Na vijānāti eso hi,Māretuṃyeva ārabhīti.

එලෙසම මාරයා ද මෙලොව ගුණවතුන්ගේ ගුණාංග හඳුනන්නේ නැත. ඔහු සැමවිටම සැරසෙන්නේ මරණයට පත් කිරීමටමය.

Sattāhaparinibbute ca bhagavati āyasmā mahākassapo tiyaḍḍhasatādhikehi sahassamattehi bhikkhūhi saddhi pāvāto kusīnārāyaṃ āgacchanto antarāmagge bhagavā sammāsambuddho parinibbutoti sutvā avītasoka bhikkhū rodante disvā vuddhapabbajito subhaddānāma bhikkhu evaṃ vadati– mā āvuso paridevittha, natthettha socitabbonāmakoci, pubbe mayaṃ bhavāma samaṇena ge,bhamena upaddutā– idaṃ karotha idaṃ tumhākaṃ kappati, mā idaṃ karittha na idaṃ tumhākaṃ kappatīti, seyyathāpi iṇasādhikena dāsoti, idāni pana mayaṃ yaṃ yaṃ icchāma, taṃ taṃ sakkā kātuṃ, yaṃ yaṃ pana na icchāma,taṃ taṃ sakkā akātunti. Taṃ sutvā īdisaṃ pana verīpuggalaṃ paṭicca sammāsambuddhassa bhagavato sāsanaṃ khippaṃ antaradhāreyya, idāni suvaṇṇakkhandhasadiso sarīro saṃvijjamāno [Pg.5]yeva dukkhena nipphādite sāsane mahābhayaṃ uppajji ca, īdiso puggalo aññaṃ īdisaṃ puggalaṃ sahāyaṃ labhitvā vuddhimāpajjanto hāpetuṃ sakkuṇeyya maññeti cittakkhedaṃ patvā dhammasaṃvegaṃ labhitvā imaṃ bhikkhuṃ idheva setavatthaṃ nivāsāpetvā sarīre bhasmena vikiritvā bahiddhā karissāmīti cintesi.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිනිවන් පා සත් දිනක් ගිය තැන, ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප මහ රහතන් වහන්සේ එක්දහස් තුන්සිය පනහක් පමණ වූ භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ පාවා නුවර සිට කුසිනාරා නුවර බලා වඩින අතරතුර, මඟ මධ්‍යයේදී භාග්‍යවත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ වදාළ බව අසා, සෝකය දුරු නොකළ භික්ෂූන් වහන්සේලා හඬනු දැක, මහලු වියේදී පැවිදි වූ සුභද්‍ර නම් මහලු පැවිද්දා මෙසේ කීවේය: 'ඇවැත්නි, නොහඬන්න, මෙහි ශෝක විය යුතු කිසිවක් නැත. පෙර අපි "මෙය කරන්න, මෙය තොපට කැපය, මෙය නොකරන්න, මෙය තොපට අකැපය" කියමින් අපට හිරිහැර කළ ඒ ශ්‍රමණයන් වහන්සේගෙන් පීඩා වින්දෙමු (හරියට ණයහිමියෙකුට ගැති වූ දාසයෙකු මෙනි). දැන් අපට රිසි දෙයක් කරන්නටත්, අකමැති දෙයක් නොකර සිටීමටත් පිළිවන.' එය ඇසූ (මහා කාශ්‍යප හිමියෝ), 'මෙවැනි වෛරී පුද්ගලයෙකු නිසා සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනය වහා අතුරුදන් විය හැක. දැන් රන් කඳක් වැනි ශ්‍රී ශරීරය තවමත් පවතිද්දීම, ඉතා දුකසේ ගොඩනැඟූ ශාසනයට මෙතරම් මහත් බියක් ඇති විය. මෙවැනි පුද්ගලයෙකු තවත් එවැනිම මිතුරෙකු ලබා බලවත් වුවහොත් ශාසනය විනාශ කිරීමට පවා සමත් වනු ඇතැයි' සිතා සිතේ බලවත් කනගාටුවක් ඇති කරගෙන ධර්ම සංවේගයට පත්ව, 'මෙම භික්ෂුවට මෙහිදීම සුදු වත් අන්දවා, ඇඟ පුරා අළු තවරා, ශාසනයෙන් පිටමං කරමි' යි සිතූ සේක.

Tadā āyasmato mahākassapattherassa etadahosi,– idāni samaṇassa gotamassa sarīraṃ saṃvijjamānaṃyeva parisā vivādaṃ karontīti manussā upavadissantiti. Tato pacchā imaṃ vitakkaṃ vūpasametvā khamitvā sammāsambuddho bhagavā parinibbāyamānopi tena pana desito dhammo saṃvijjati, tena desitassa dhammassa thiraṃ patiṭṭhāpanatthāya saṅgāyiyamānaṃ īdisehi puggalehi sāsanaṃ na antaradhāyissati, ciraṃ ṭhassati yevāti manasikaritvā bhagavato dinnapaṃsu kūlacīvarādivasena dhammānuggahaṃ anussaritvā bhagavato parinibbānato tatiye māse āsāḷimāsassa puṇṇamito pañcame divase rājagahe sattapaṇṇiguhāyaṃ ājātasattuṃnāma rājānaṃ nissāya pañcahi arahanta satehi saddhiṃ sattamāsehi paṭhamaṃ saṅgāyanaṃ akāsi.

එකල්හි ආයුෂ්මත් මහාකාශ්‍යප මහරහතන් වහන්සේට මෙබඳු සිතිවිල්ලක් ඇති විය: \“දැන් ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේගේ ශරීරය (ධාතූන් වහන්සේලා) පවතිද්දීම පිරිස මෙසේ කලහ කරන්නේ නම්, මිනිස්සු දෝෂාරෝපණය කරනු ඇත.\” ඉන්පසු ඒ කල්පනාව සන්සිඳුවාගෙන, සම්මා සම්බුදු රජාණන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑවත් උන්වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද ධර්මය පවතින බැවින්, උන්වහන්සේ දෙසූ ධර්මය ස්ථිරව පිහිටුවීම උදෙසා මෙබඳු ශ්‍රේෂ්ඨ පුද්ගලයන් විසින් ධර්ම සංගායනාවක් කරනු ලැබුවහොත් ශාසනය අතුරුදහන් නොවී දීර්ඝ කාලයක් පවතිනු ඇතැයි මෙනෙහි කළ සේක. තවද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේට පාංශුකූල සිවුර හුවමාරු කරගැනීම ආදී වශයෙන් කළ ධර්ම අනුග්‍රහය සිහිපත් කරමින්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පිරිනිවීමෙන් තුන්වන මාසයෙහි, ඇසළ පුර පසළොස්වක පොහෝ දිනෙන් පස්වන දිනයේදී, රජගහ නුවර සප්තපර්ණී ගුහාද්වාරයේදී, අජාසත්ත රජුගේ රැකවරණය හා අනුග්‍රහය ඇතිව, රහතන් වහන්සේලා පන්සිය නමක් සමඟ මාස හතකින් පළමු ධර්ම සංගායනාව සිදු කළ සේක.

Tadā aṭṭhacattālīsādhikasatakaliyugaṃ anavasesato apanetvā kaliyugena sāsanaṃ samaṃ katvā ṭhapesi. Yadā pana ajātasattu rañño rajjaṃ patvā aṭṭhavassāni ahesuṃ, tadā marammaraṭṭhe taṅkosaṅgatvapure jambudīpadhajassanāma rañño rajjaṃ patvā atirekapañcavassāni ahesunti.

එකල්හි එක්සිය හතළිස් අටක් වූ කලියුග වර්ෂය සම්පූර්ණයෙන්ම ඉවත් කර, කලියුගය ශාසන වර්ෂයට සමාන වන සේ පිහිටුවන ලදී. යම් කලෙක අජාසත්ත රජු රාජ්‍යත්වයට පත්ව වසර අටක් ගත වූයේද, එකල්හි මියන්මාර් දේශයේ තන්කොසංගත්ව පුරයෙහි ජම්බුදීපධජ නම් රජු රාජ්‍යත්වයට පත්ව වසර පහකට වඩා ගත වී තිබුණි.

Imissañca paṭhamasaṅgītiyaṃ āyasmā mahākassapo āyasmā upāli āyasmā ānando āyasmā anuruddho cāti evamādayo pañcasatappamāṇā mahātherā paṭhamaṃ saṅgāyitvā sāsanaṃ anuggahesuṃ. Evaṃ [Pg.6] subhaddassa duṭṭhapabbajitassa duṭṭhavacanaṃ sāsanassa anuggahe kāraṇaṃnāma ahosi. Subhaddo ca nāma duṭṭhapabbajito ātumānagaravāsī ahosi kappakakuliko. So yadā bhagavā ātumānagaraṃ gacchati, tadā atteno putte dve sāmaṇere kappakakammaṃ kārāpetvā laddhehi taṇḍulatelādīhi vatthūhi yāguṃ pacitvā sasaṅghassa buddhassa adāsi. Bhagavā pana tāni appaṭiggahetvā kāraṇaṃ pucchitvā vigarahitvā akappiyasamādānadukkaṭāpattiṃ kappakapubbassa bhikkhussa khuradhāraṇadukkaṭāpattiñca paññāpesi. Taṃ kāraṇaṃ paṭicca veraṃ bandhitvā sāsanaṃ viddhaṃsitukāmatāya tattakaayoguḷaṃ gilitvā uggīranto viya īdisaduṭṭhavacanaṃ vadīti.

මෙම ප්‍රථම ධර්ම සංගායනාවෙහිදී ආයුෂ්මත් මහාකාශ්‍යප, ආයුෂ්මත් උපාලි, ආයුෂ්මත් ආනන්ද, ආයුෂ්මත් අනුරුද්ධ යන මහරහතන් වහන්සේලා ඇතුළු පන්සියයක් පමණ වූ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා ප්‍රථමයෙන්ම ධර්ම විනය සංගායනා කොට ශාසනය රැකගත්හ. මෙසේ මහලු කල පැවිදි වූ දුෂ්ට සුභද්‍රයාගේ අශෝභන වචනය ශාසනයට මහත් අනුග්‍රහයක් ලැබීමට හේතුවක් විය. සුභද්‍ර නම් වූ ඒ දුෂ්ට පැවිද්දා ආතුමා නුවර වැසි, කරණවෑමි පවුලක කෙනෙකි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආතුමා නුවරට වඩින කල්හි, ඔහු තමාගේ සාමණේර පුත්‍රයන් දෙදෙනා ලවා කරණවෑමි රැකියාව කරවා, ඉන් උපයාගත් සහල්, තෙල් ආදී ද්‍රව්‍යවලින් කැඳ පිස, සඟ පිරිස සහිත බුදුරජාණන් වහන්සේට පිළිගැන්වීය. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒවා පිළි නොගෙන, කරුණු විමසා බලා, ඔහුව හෙළා දැක, අකැප දෑ පිළිගැනීමේ දුක්කටාපත්තිය ද, පෙර කරණවෑමි වූ භික්ෂුවට දැලිපිහියක් පරිහරණය කිරීමේ දුක්කටාපත්තිය ද පැනවූ සේක. ඒ කරුණ මුල් කරගෙන වෛර බැඳගත් හෙතෙම, ශාසනය විනාශ කිරීමේ චේතනාවෙන්, රත් වූ යකඩ ගුලියක් ගිල එය නැවත වමාරන්නෙකු මෙන් මෙබඳු දුෂ්ට වචන ප්‍රකාශ කළේය.

Ajātasatturājā ca tumhākaṃ dhammacakkaṃ hotu, mama āṇācakkaṃ pavattissāmi, vissaṭṭhā hutvā saṅgāyantūti anuggahesi. Tenesa paṭhamaṃ sāsanānuggaho rājāti veditabbo, mahākassapādīnañca arahantānaṃ pañcasatānaṃ sisāparamparā anekā honti, gaṇanapathaṃ vītivattā. Yamettha ito paraṃ vattabbaṃ, taṃ aṭṭhakathāyaṃ vuttanayena veditabbaṃ. Te pana mahātherā saṅgāyitvā parinibbāyiṃsūti. Honti cettha–

අජාසත්ත රජු ද “ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේලාට ධර්ම චක්‍රය හිමි ය, මම ආඥා චක්‍රය පවත්වමි; එබැවින් කිසිදු සැකයකින් තොරව ධර්මය සංගායනා කරනු මැනවි” යි පවසමින් අනුග්‍රහය දැක්වීය. එබැවින් හෙතෙම ශාසනයට ප්‍රථම රාජ්‍ය අනුග්‍රහය දැක්වූ රජු ලෙස දත යුතුය. මහාකාශ්‍යප මහරහතන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ පන්සියයක් රහතන් වහන්සේලාගේ ශිෂ්‍ය පරම්පරාවෝ ගණනය කළ නොහැකි තරම් අතිවිශාල වූහ. මින් ඔබ්බට මෙහි කිව යුතු යමක් වේ නම්, එය අටුවාවන්හි විස්තර කර ඇති පරිදි දත යුතුය. ඒ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා ධර්ම සංගායනාව සිදු කොට පිරිනිවන් වැඩ වදාළහ. මේ සම්බන්ධයෙන් මෙසේ ද කියනු ලැබේ:

Iddhimanto ca ye therā,Paṭhamassaṅgītiṃ katvā;

Sāsanaṃ paggahitvāna,Maccūvasaṃva sampattā.

මහත් ඍද්ධිමත් වූ යම් ස්ථවිරයන් වහන්සේලා ප්‍රථම සංගායනාව සිදු කොට, බුදු සසුන මැනවින් ආරක්ෂා කරමින් පවත්වාගෙන ගොස්, අවසානයේ මෘත්‍යු වසඟයට පත් වූ සේක.

Kiñcāpi iddhiyo santi,Tathāpi tā jahitvāna;

Nibbāyiṃsu vasaṃ maccu,Patvā te chinnapakkhāva.

ඔවුන් වහන්සේලාට කෙතරම් ඍද්ධි ප්‍රාතිහාර්යයන් තිබුණ ද, ඒ සියල්ල අත්හැර දමා, තටු සිඳුණු පක්ෂීන් මෙන් මෘත්‍යු වසඟයට පත් වෙමින් පිරිනිවන් පා වදාළ සේක.

Kā [Pg.7] kathāva ca amhākaṃ,Amhākaṃ gahaṇe pana;

Maccuno natthi sāro ca,Evaṃ dhāreyya paṇḍitoti.

අප වැන්නන් ගැන කවර කතාද? අප ග්‍රහණය කරගැනීමේදී මෘත්‍යුරාජයාට කිසිදු බාධාවක් නැත. බුද්ධිමත් තැනැත්තා මෙසේ තේරුම් ගත යුතුය.

Ayaṃ paṭhamasaṅgītikathā saṅkhepo.

මෙය ප්‍රථම සංගායනාව පිළිබඳ කථාවේ සංක්ෂේපයයි.

Tato paraṃ vassasataṃ tesaṃ sissaparamparā sāsanaṃ dhāretvā āgamaṃsu. Athānukkamena gacchantesu rattidivesu vassasataparinibbute bhagavati vesālikā vajjiputtakā bhikkhū vesāliyaṃ kappati siṅgiloṇakappā, kappati dvaṅgulakappo, kappati gāmantarakappo, kappati āvāsakappo, kappati anumatikappo, kappati āciṇṇakappo, kappati āmathitakappo, kappati jaḷogiṃ pātuṃ, kappati adasakaṃ nisīdanaṃ, kappati jātarūparajatanti imāni dasavatthūni dīpesuṃ.

ඉන්පසු වසර සියයක් තිස්සේ ඔවුන්ගේ ශිෂ්‍ය පරම්පරාව බුදු සසුන සුරකිමින් ඉදිරියට ගෙන ආහ. ඉක්බිති ක්‍රමයෙන් රෑ දවල් ගෙවී යද්දී, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිනිවන් පා වසර සියයක් ගත වූ කල්හි, විශාලා මහනුවර වජ්ජිපුත්තක භික්ෂූහු විශාලාවෙහිදී; සිංගිලෝණ කප්පය (සිඟුවක ලුණු තබාගෙන වැළඳීම කැපය), ද්වංගුල කප්පය (ඉර මුදුන් වී ඇඟිලි දෙකක් සෙවණැල්ල ඇල වූ පසුත් වැළඳීම කැපය), ගාමන්තර කප්පය (ගමකට යන්නට බලාපොරොත්තුවෙන් නැවත වැළඳීම කැපය), ආවාස කප්පය (එකම සීමාවක් තුළ වෙන් වෙන්ව පොහොය කිරීම කැපය), අනුමති කප්පය (නොපැමිණි භික්ෂූන්ගේ අනුමැතිය පසුව ලබාගැනීමෙන් පොහොය කිරීම කැපය), ආචිණ්ණ කප්පය (කලින් පුරුදු කළ දෑ කිරීම කැපය), අමථිත කප්පය (නොකැටි කළ කිරි වැළඳීම කැපය), ජළෝගි පානය (නොපැසුණු මත්පැන්/රා බීම කැපය), අදසක නිසීදනය (දාර නැති ඇතිරිලි පරිහරණය කැපය), ජාතරූපරජතය (රන් රිදී මුදල් පිළිගැනීම කැපය) යන මෙම දස වස්තුව (විනය විරෝධී කරුණු දහය) නිවැරදි යැයි ප්‍රකාශ කළහ.

Tesaṃ susunāgaputto kāḷāsokonāma rājā pakkho ahosi. Tena kho pana samayena āyasmā yaso kākaṇḍakaputto vajjīsu cārikaṃ caramāno vesālikā kira vajjiputtakā bhikkhū vesāliyaṃ dasavatthūni dipentīti sutvā na kho panetaṃ ppatirūpaṃ, yvāhaṃ dasabalassa sāsanavipattiṃ sutvā appossukko bhaveyyaṃ, sandhāhaṃ adhammavādino niggahetvā dhammaṃ dīpessāmīti cintayanto yena vesālī, tadavasari. Tadā āyasmā mahāyaso revatasabbakāmiādīhi sattasatehi arahantehi saddhiṃ saṅgāyissāmīti vesāliyaṃ vālukārāmaṃ āgacchi. Vajjiputtakāca bhikkhū upārambhacittā kāḷāsokaṃnāma rājānaṃ upasaṅkamitvā mayaṃ kho mahārāja imasmiṃ mahāvanārāme gandhakuṭiṃ rakkhitvā vassāma, idāni mahārāja adhammavādino aññe bhikkhū vilumpitukāmā viddhaṃsitukāmā āgatāti ārocesuṃ. Kāḷāsoko [Pg.8] ca mahārājā āgantukānaṃ bhikkhūnaṃ appavisanatthāya nivārethāti amacce pesesi. Amaccāca nivāretuṃ gacchantā devatānaṃ ānubhāvena bhikkhū na passanti. Tadaheva ca rattibhāge kāḷāsokamahārājā lohakumbhīniraye patanākārena supinaṃ passi. Tassa rañño bhagini nandānāma therī ākāsena āgacchanti dhammavādino mahāthere niggaṇhitvā adhammavādīnaṃ bhikkhūnaṃ paggahaṇe dosabahulataṃ pakāsetvā sāsanassa paggahaṇatthāya ovādaṃ akāsi.

ඔවුන්ට සුසුනාග රජුගේ පුත් කාලාශෝක නම් රජු පක්ෂපාතී විය. ඒ සමයෙහි කාකණ්ඩක පුත්‍ර යස ආයුෂ්මත්න් වහන්සේ වජ්ජි රටෙහි චාරිකාවේ හැසිරෙන්නේ, “විශාලා වැසි වජ්ජිපුත්තක භික්ෂූන් විශාලාවෙහි දස වස්තුවක් නිවැරදි යැයි ප්‍රකාශ කරති” යන්න අසා, “දසබලයන් වහන්සේගේ ශාසනයේ පරිහානිය අසා මා නිශ්ශබ්දව සිටීම සුදුසු නොවේ, මම අදර්මවාදීන් මැඬපවත්වා ධර්මය බබළවන්නෙමි” යි සිතමින් විශාලා මහනුවර බලා වැඩම කළේය. එකල්හි ආයුෂ්මත් මහා යස තෙරණුවෝ රේවත, සබ්බකාමී ආදී සත්සියයක් රහතන් වහන්සේලා සමඟ සංගායනාවක් කරනු පිණිස විශාලා නුවර වාලුකාරාමයට වැඩම කළහ. වජ්ජිපුත්තක භික්ෂූහු ද වෛරී සිතින් යුතුව කාලාශෝක රජු වෙත එළඹ, “මහාරාජයෙනි, අපි මේ මහාවනාරාමයෙහි ගන්ධකුටිය ආරක්ෂා කරමින් වෙසෙමු. දැන් මහාරාජයෙනි, අදර්මවාදී වූ වෙනත් භික්ෂූන් පිරිසක් අප සතු දෑ පැහැරගැනීමටත්, අප විනාශ කිරීමටත් පැමිණ සිටිති” යි සැළ කළහ. කාලාශෝක මහාරාජයා ද “පිටතින් පැමිණෙන භික්ෂූන්ට ඇතුළු වීමට ඉඩ නොදී වළක්වන්න” යි පවසා අමාත්‍යයන් පිටත් කර හැරියේය. එහෙත් වළක්වනු පිණිස ගිය අමාත්‍යවරුන්ට දේවතානුභාවයෙන් ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලාව දැකගත නොහැකි විය. එදිනම රාත්‍රියෙහි කාලාශෝක මහාරාජයා තමා ලෝකුඹු නිරයට වැටෙන අයුරු සිහිනයෙන් දුටුවේය. එවිට ඒ රජුගේ නැගණිය වූ නන්දා නම් තෙරණින් වහන්සේ අහසින් වැඩම කර, ධර්මවාදී මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා මැඬපවත්වා අදර්මවාදී භික්ෂූන්ට උපකාර කිරීමෙහි ඇති බරපතළ වරද පෙන්වා දී, ශාසනය සුරැකීම පිණිස රජුට අවවාද කළ සේක.

Kāḷāsokarājā ca saṃvegappatto hutvā āyasmantānaṃ mahāyasattherādīnaṃ khamāpetvā ajātasatturājā viya saṅgāyane paggahaṃ akāsi.

කාලාශෝක රජු ද මහත් සංවේගයට පත්ව, ආයුෂ්මත් මහා යස තෙරණුවන් ප්‍රමුඛ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලාගෙන් ක්ෂමාව අයැද, පෙර අජාසත්ත රජු මෙන් සංගායනාව සඳහා පූර්ණ රාජ්‍ය අනුග්‍රහය දැක්වීය.

Mahāyasattherādayo ca kāḷāsokaṃ rājānaṃ nissāya vālukārāme vajjiputtakānaṃ bhikkhūnaṃ pakāsitāni adhammavatthūni bhinditvā aṭṭhati māsehi dutiyasaṅgāyanaṃ akaṃsu.

මහා යස තෙරණුවන් ප්‍රමුඛ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා කාලාශෝක රජුගේ අනුග්‍රහය ඇතිව, වාලුකාරාමයේදී වජ්ජිපුත්තක භික්ෂූන් විසින් ඉදිරිපත් කරන ලද අදර්ම කරුණු බැහැර කොට, අට මසකින් දෙවන ධර්ම සංගායනාව සිදු කළ සේක.

Tadā ca majjhimadese pātaliputtanagare susunāgarañño puttabhūtassa kāḷāsokarañño atisekaṃ patvā dasavassāni ahesuṃ. Parammaraṭṭhe pana sirikhettanagare dvattagoṅkassanāma rañño abhisittakālato pure ekavassaṃ ahosi. Jinasāsanaṃ pana vassasataṃ ahosi.

එකල්හි මධ්‍යදේශයේ පාටලීපුත්‍ර නගරයෙහි, සුසුනාග රජුගේ පුත්‍ර වූ කාලාශෝක රජු රාජ්‍යාභිෂේකය ලබා වසර දහයක් ගත වී තිබුණි. මරම්ම දේශයේ සිරීඛෙත්ත නගරයෙහි ද්වත්තගොංක නම් රජුගේ අභිෂේකයට පෙර එක් වසරක් විය. ජින ශාසනයට (බුදු සසුනට) වසර සියයක් ගත වී තිබුණි.

Imissañca dutiyasaṅgītiyaṃ mahāyasa revata sabbakāmippamukhā sattasatappamāṇā mahātherā dutiyaṃ saṅkhāyitvā dutiyaṃ sāsanaṃ paggahesuṃ.

මේ ද්විතීය සංගීතියෙහි (දෙවන ධර්ම සංගායනාවෙහි) මහා යස, රේවත, සබ්බකාමී යන මහා තෙරණුවන් ප්‍රමුඛ සත්සියයක් පමණ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා දෙවන වරටත් (ධර්ම විනය) සංගායනා කොට, දෙවන වරටත් බුදු සසුන ඔසවා තැබූහ (රැකගත්හ).

Āyasmā mahāyasattherocanāma pañcahi etadaggaḷāne hi bhagavatā thomitassa ānandattherassa saddhivihāriko ahosi. Vajjiputtakānaṃ bhikkhūnaṃ adhammavatthudīpanaṃ dutiyasaṅgītiyaṃ kāraṇameva. Kāḷāsokarājāca pageva adhammavādībhikkhūnaṃ sahāyopi samāno puna dhammavādibhikkhūnaṃ sahāyo [Pg.9] hutvā anuggahaṃ akāsi. Tasmā dutiyasāsanapaggaho rājāti veditabbo.

ආයුෂ්මත් මහා යස ස්ථවිරයන් වහන්සේ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් කරුණු පහකින් අග තනතුරු දී වර්ණනා කරන ලද ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ සද්ධිවිහාරිකයෙක් (ශිෂ්‍යයෙක්) වූහ. වජ්ජිපුත්තක භික්ෂූන් විසින් අධර්ම කරුණු (දස වස්තුව) ප්‍රකාශ කිරීම ම ද්විතීය සංගීතියට හේතුව විය. කාලාශෝක රජු ද මුලදී අධර්මවාදී භික්ෂූන්ට උපකාර කළ ද, පසුව ධර්මවාදී භික්ෂූන්ගේ මිතුරෙකු වී අනුග්‍රහය දැක්වීය. එබැවින් දෙවන වරට ශාසනය ඔසවා තැබූ රජු වශයෙන් ඔහු දත යුතුය.

Dutiyasaṅgītiyaṃ pana mahāyasatthera revata sabbakāmippamukhānaṃ sattasatānaṃ mahātherānaṃ sissaparamparā anekā honti, gaṇanapathaṃ vītivattā. Yamettha ito paraṃ vattabba, taṃ aṭṭhakathāyaṃ vuttanayena veditabbaṃ. Te pana mahātherā dutiyaṃ saṅgāyitvā parinibbāyiṃsūti. Honti cettha–

ද්විතීය සංගීතියෙහි මහා යස, රේවත, සබ්බකාමී යන මහා තෙරණුවන් ප්‍රමුඛ සත්සියයක් මහා තෙරණුවන්ගේ ශිෂ්‍ය පරම්පරාවෝ බොහෝ වූහ, ඔවුහු ගණන් කර නිම කළ නොහැක්කෝය. මින් මතු මෙහි කිව යුතු යමක් වේ නම්, එය අටුවාවෙහි දක්වා ඇති පරිදි දත යුතුය. ඒ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා දෙවන සංගායනාව සිදු කොට පිරිනිවන් පා වදාළහ. මේ සම්බන්ධයෙන් මෙසේ ද කියනු ලැබේ:

Buddhimanto ca ye therā,Dutiyassaṅgitiṃ katvā;

Sāsanaṃ paggahitvāna,Maccūvasaṃva sampattā.

මහා ප්‍රඥාවන්ත වූ යම් ස්ථවිරයන් වහන්සේලා දෙවන සංගායනාව සිදු කොට, බුදු සසුන ඔසවා තබා (රැකගෙන) මරණයට වසඟ වූහ (අපවත් වී වදාළහ).

Iddhimantopi ye therā,Maccuno tāva vasaṃ gamuṃ;

Kathaṃyeva mayaṃ muttā,Tato āraka muccanāti;

මහත් සෘද්ධි ඇති යම් ස්ථවිරයන් වහන්සේලා ද මරණයට වසඟ වූවාහු නම්, අප කෙසේ නම් එයින් මිදෙන්නෙමුද? මරණයෙන් මිදීම වනාහි (අප වැනි අයට) ඉතා දුරකය.

Ayaṃ dutiyasaṅgītikathāsaṅkhepo.

මේ වනාහි ද්විතීය සංගීති කථාවේ සංක්ෂේපයයි.

Tato paraṃ aṭṭhatiṃsādhikāni dvevassasatāni sammāsabbuddhassa bhagavato sāsanaṃ nirākulaṃ ahosi nirabbudaṃ. Aṭṭhatiṃsādhike pana dvivassasate sampatte pāṭaliputta nagare [Pg.10] siridhammāsokassanāma rañño kāle nigrodhasāmaṇeraṃ paṭicca buddhasāsane pasīditvā bhikkhusaṅghassa lābhasakkāraṃ bāhullaṃ ahosi. Tadā saṭṭhisahassamattā titthiyā lābhasakkāraṃ apekkhitvā apabbajitāpi pabbajitāviya hutvā upāsathapavāraṇādikammesu pavisanti, seyyathāpināma haṃsānaṃ majjhe bakā, yathā ca gunnaṃ majjhe gavajā, yathā ca sindhavānaṃ majjhe gadrabhāti.

ඉන්පසු වසර දෙසිය තිස් අටක් (238) යනතුරු සම්මා සම්බුදු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශාසනය කිසිදු අවුලකින් හෝ උපද්‍රවයකින් තොරව පැවතියේය. වසර දෙසිය තිස් අටක් සම්පූර්ණ වූ කල්හි, පාටලීපුත්‍ර නගරයෙහි ශ්‍රී ධර්මාශෝක නම් රජුගේ කාලයේදී, නිග්‍රෝධ සාමණේරයන් වහන්සේ නිසා බුදු සසුන කෙරෙහි පැහැදී, භික්ෂු සංඝයා වහන්සේලාට ලාභ සත්කාර බහුල විය. එකල්හි සැට දහසක් (60,000) පමණ තීර්ථකයෝ ලාභ සත්කාර අපේක්ෂාවෙන්, මහණ නොවී ම මහණ වූවන් සේ වෙස් වලාගෙන උපෝසථ, පවාරණ ආදී විනය කර්මයන්ට ඇතුළු වූහ. එය හරියට හංසයන් අතර කොකුන් මෙන් ද, ගවයන් අතර ගවයන් වැනි වන මෘගයන් මෙන් ද, සින්ධව අසුන් අතර කොටළුවන් මෙන් ද විය.

Tadā bhikkhusaṅgho idāni aparisuddhā parisāti manasi karitvā uposathaṃ na akāsi. Sāsane abbudaṃ hutvā sattavassāni uposathapavāraṇāni chijjanti. Siridhammāso ko ca rājā taṃ sutvā taṃ adhikaraṇaṃ vūpasamehi uposathaṃ kārāpehīti ekaṃ amaccaṃ pesesi. Amacco ca bhikkhū uposathaṃ akattukāme kiṃ karissāmīti rājānaṃ paṭipucchituṃ avisahatāya sayaṃ mūḷo hutvā aññena mūḷena manthetvā sace bhikkhusaṅgho uposathaṃ na kareyya, bhikkhusaṅghaṃ ghātetukāmo mahārājāti sayaṃ mūḷo hutvā mūḷassa santikā mūḷavacanaṃ sutvā vihāraṃ gantvā uposathaṃ akattukāmaṃ bhikkhusaṅghaṃ ghātesi.

එකල්හි භික්ෂු සංඝයා වහන්සේලා "දැන් සභ්‍ය පිරිස අපිරිසිදු ය" යන්න මනසෙහි තබාගෙන උපෝසථ කර්මයන් නොකළහ. ශාසනයෙහි ඇති වූ මේ කැළඹීම නිසා වසර හතක් මුළුල්ලෙහි උපෝසථ සහ පවාරණ කර්මයන් නැවතී තිබුණි. ශ්‍රී ධර්මාශෝක රජු ද එය අසා, "ඒ අධිකරණය සංසිඳුවා (භික්ෂූන් ලවා) උපෝසථය කරවන්න" යැයි එක් අමාත්‍යවරයෙකු පිටත් කර හැරියේය. ඒ අමාත්‍යවරයා ද උපෝසථය කිරීමට අකමැති භික්ෂූන් සම්බන්ධයෙන් "කුමක් කරම්දැ" යි රජුගෙන් නැවත විමසීමට බිය වී, තමා ද මුළා වී, වෙනත් මෝඩයෙකුගෙන් උපදෙස් ලබාගත්තේය. "භික්ෂු සංඝයා උපෝසථය නොකරන්නේ නම්, සංඝයා වහන්සේලා මරා දැමීමට මහරජු කැමති ය" කියා තමා මුළා වී, මෝඩයෙකුගෙන් එවැනි අඥාන බසක් අසා, විහාරයට ගොස් උපෝසථය කිරීමට අකමැති වූ භික්ෂු සංඝයා වහන්සේලාව ඝාතනය කළේය.

Rājā ca taṃ sutvā ayaṃ bālo mayā anāṇattova hutvā īdisaṃ luddakammaṃ akāsi, ahaṃ pāpakammato muccissāmivā māvāti dvaḷakajāto hutvā mahāmoggaliputta tissattheraṃ gaṅgāya patisotato ānetvā taṃ kāraṇaṃ theraṃ pucchi. Thero ca dīpakatittirajātakena acetanatāya pāpakammato mocessasiti vissajjesi, sattāhampi titthiyānaṃ vādaṃ siridhammāsokarañño sikkhāpesi, vādena vādaṃ tulayitvā saṭṭhisahassamatte titthiye sāsanabāhiraṃ akāsi. Tadā pana uposathaṃ akāsi. Bhagavatā vuttaniyāmeneva kathāvatthuñca bhikkhusaṅghamajjhe byākāsi[Pg.11]. Asokārāme ca sahassamattā mahātherā navahi māsehi saṅgāyiṃsuṃ.

රජු ද එය අසා, "මේ අඥානයා මා විසින් අණ නොකරන ලද්දේ ද මෙවැනි දරුණු කර්මයක් කළේය. මම මේ පාපකර්මයෙන් මිදෙන්නෙම් ද නැද්ද?" යි මහත් සැකයකට (දෙගිඩියාවකට) පත් වී, මහා මොග්ගලීපුත්ත තිස්ස මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේව ගංගා නදියේ උඩුගං බලා වඩම්මවා ගෙනැවිත්, ඒ කරුණ උන්වහන්සේගෙන් විමසීය. ස්ථවිරයන් වහන්සේ ද දීපක තිත්තිර ජාතකය උපයුක්ත කරගනිමින්, (පාපී) චේතනාවක් නොතිබූ බැවින් පාපකර්මයෙන් මිදෙන බව වදාරා රජුගේ සැකය දුරු කළහ. උන්වහන්සේ සත් දිනක් මුළුල්ලෙහි තීර්ථකයන්ගේ මතවාදයන් ශ්‍රී ධර්මාශෝක රජුට ඉගැන්වූ අතර, සත්‍ය ධර්මවාදය හා මිත්‍යා වාදය සසඳා බලා, සැට දහසක් පමණ වූ තීර්ථකයන් ශාසනයෙන් පිටමං කළහ. ඉන්පසු උපෝසථය පවත්වන ලදී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ ක්‍රමයට ම උන්වහන්සේ භික්ෂු සංඝයා මධ්‍යයෙහි "කථාවත්ථු" ප්‍රකරණය දේශනා කළහ. අශෝකාරාමයෙහිදී දහසක් පමණ වූ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා මාස නවයකින් (තෙවන ධර්ම සංගායනාව) සිදු කළහ.

Tadā majjhimadese pāṭaliputtanagare siridhammāsokarañño rajjaṃ patvā aṭṭhārasavassāni ahesuṃ. Marammaraṭṭhe pana sirikhettanagare ramboṅkassanāma rañño rajjaṃ patvā dvādasa vassāni ahesunti.

එකල්හි මධ්‍යදේශයේ පාටලීපුත්‍ර නගරයෙහි ශ්‍රී ධර්මාශෝක රජු රාජ්‍යත්වයට පත් වී වසර දහඅටක් ගත වී තිබුණි. මරම්ම දේශයේ සිරීඛෙත්ත නගරයෙහි රම්බොංක නම් රජු රාජ්‍යත්වයට පත් වී වසර දොළහක් ගත වී තිබුණි.

Imissañca tatiyasaṅgītiyaṃ mahāmoggaliputtatissattheronāma dutiyasaṅgāyakehi mahātherehi brahmalo kaṃ gantvā sāsanassa paggahaṇatthaṃ tissanāma mahābrahmānaṃ āyācita niyāmena tato cavitvā idha moggaliyānāma brāhmaṇiyā kucchimhi nibbattasatto.

මේ තෘතීය සංගීතියෙහි මහා මොග්ගලීපුත්ත තිස්ස තෙරණුවෝ වනාහි, දෙවන සංගායනාව සිදු කළ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා බඹලොවට වැඩම කර, ශාසනය ඔසවා තැබීම පිණිස කළ ආරාධනාව පරිදි, එතැනින් චුත වී මෙලොව මොග්ගලී නම් බැමිණියගේ කුසෙහි පිළිසිඳගත් උත්තමයා ය.

Lābhasakkāraṃ apekkhitvā saṭṭhisahassamatānaṃ titthiyānaṃ samaṇālayaṃ katvā uposathapavāraṇādīsu kammesu pavesanaṃ parisāya asuddhattā sattavassāni uposathassa akaraṇañca sāsanassa paggahaṇe kāraṇameva. Mahāmoggaliputtatissa majjhantika mahārevappamukhā mahātherā tatiyaṃ saṅgāyitvā tatiyaṃ sāsanaṃ paggahesuṃ.

ලාභ සත්කාර අපේක්ෂාවෙන් සැට දහසක් පමණ තීර්ථකයන් මහණ වෙස් ගෙන උපෝසථ සහ පවාරණ ආදී කර්මයන්ට ඇතුළු වීමත්, පිරිස අපිරිසිදු වීම හේතුවෙන් වසර හතක් මුළුල්ලෙහි උපෝසථය නොකිරීමත්, ශාසනය නැවත ඔසවා තැබීමට හේතුව විය. මහා මොග්ගලීපුත්ත තිස්ස, මජ්ඣන්තික, මහා රේවත ප්‍රමුඛ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා තෙවන වරටත් ධර්ම සංගායනාව සිදු කොට තෙවන වරටත් බුදු සසුන ඔසවා තැබූහ (රැකගත්හ).

Siridhammāsokarājā ca titthiyānaṃ vādaṃ sallakkhetvā titthiye bahisāsanakaraṇādīhi sāsanassa paggaho rājāti veditabbo. Mahāmoggaliputtatissa majjhintika mahārevappamukhānaṃ sahassamattānaṃ mahātherānaṃ sissaparamparā anekā honti, gaṇanapathaṃ vītivattā. Yamettha ito paraṃ vattabbaṃ, taṃ aṭṭhakathāyaṃ vuttanayena veditabbaṃ. Te pana mahātherā tatiyaṃ saṅgāyitvā parinibbāyiṃsūti. Honti cettha–

ශ්‍රී ධර්මාශෝක රජු ද තීර්ථකයන්ගේ වාදයන් වටහාගෙන, තීර්ථකයන් ශාසනයෙන් පිටමං කිරීම ආදියෙන් තෙවන වරටත් ශාසනය ඔසවා තැබීමට උපකාර කළ රජු වශයෙන් දත යුතුය. මහා මොග්ගලීපුත්ත තිස්ස, මජ්ඣන්තික, මහා රේවත ප්‍රමුඛ දහසක් පමණ වූ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලාගේ ශිෂ්‍ය පරම්පරාවෝ බොහෝ වූහ, ඔවුහු ගණන් කර නිම කළ නොහැක්කෝය. මින් මතු මෙහි කිව යුතු යමක් වේ නම්, එය අටුවාවෙහි දක්වා ඇති පරිදි දත යුතුය. ඒ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා තෙවන සංගායනාව සිදු කොට පිරිනිවන් පා වදාළහ. මේ සම්බන්ධයෙන් මෙසේ ද කියනු ලැබේ:

Mahiddhikāpi ye therā,Saṅgāyitvāna sāsane;

Maccūvasaṃva gacchiṃsu,Abbhagabbhaṃva bhākaro.

මහත් සෘද්ධි ඇති යම් ස්ථවිරයන් වහන්සේලා ශාසනයෙහි (ධර්ම විනය) සංගායනා කොට, වලාකුළු ගැබට වැදෙන සූර්යයා මෙන් මරණයට වසඟ වූහ (අපවත් වී වදාළහ).

Yathā [Pg.12] eteca gacchanti,Tathā mayampi gacchāma;

Konāma maccunā mucce,Maccūparāyanā sattā.

යම් සේ මේ උතුමෝ ද (මරණය කරා) වැඩම කළාහු ද, එසේ ම අපි ද යන්නෙමු. මරණය ම අවසානය කොට ඇති සත්ත්වයන් කෙරෙහි කවරෙක් නම් මරණයෙන් මිදෙන්නෙක් ද?

Tasmā hi paṇḍito poso,Nibbānaṃ pana accutaṃ;

Tasseva sacchikatthāya,Puññaṃ kareyya sabbadāti.

එබැවින් නුවණැති පුද්ගලයා, කිසිදා නොවෙනස් වන (අච්‍යුත වූ) නිවන් සුවය ම සාක්ෂාත් කර ගැනීම පිණිස හැම කල්හි ම පින් දහම් කළ යුතුය.

Ayaṃ tatiyasaṅgītikathāsaṅkhepo.

මේ වනාහි තෘතීය සංගීති කථාවේ සංක්ෂේපයයි.

Tato paraṃ kattha sammāsambuddhassa bhagavato sāsanaṃ suṭṭhu patiṭṭhahissatīti vimaṃsitvā mahāmoggaliputtatissatthero paccantadese jinasāsanassa suppatiṭṭhiyamānabhāvaṃ passitvā navaṭṭhānāni jinasāsanassa patiṭṭhāpanatthāya visuṃ visuṃ mahāthere pesesi. Seyyathidaṃ. Mahāmahindattheraṃ sīhaḷadīpaṃ pesesi-tvaṃ etaṃ dīpaṃ gantvā tattha sāsanaṃ patiṭṭhapehīti, soṇattheraṃ uttarattherañcasuvaṇṇabhūmiṃ, mahārakkhitattheraṃ yonakalokaṃ, rakkhitattheraṃ vanavāsīraṭṭhaṃ, yonakadhammarakkhitattheraṃ aparantaraṭṭhaṃ, majjhanti kattheraṃ kasmīragandhā raraṭṭhaṃ, mahārevattheraṃ mahiṃsakamaṇḍalaṃ, mahādhammarakkhitattheraṃ mahāraṭṭhaṃ, majjhimattheraṃ cīnaraṭṭhanti. Tattha ca upasampadapahonakena saṅghena saddhiṃ pesesi. Te ca mahātherā visuṃ visuṃ gantvā sāsanaṃ tattha tattha patiṭṭhāpesuṃ. Patiṭṭhāpetvā ca tesu tesu ṭhānesu bhikkhūnaṃ kāsāvapajjotena vijjotamānā abbhahimadhūrajorāhusaṅkhātehi vimatto viya nisānātho jinasāsanaṃ anantarāyaṃ hutvā patiṭṭhāsi.

ඉන්පසු, භාග්‍යවත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනය මනා කොට පිහිටන්නේ කොහේදැයි විමසා බැලූ මොග්ගලීපුත්තතිස්ස මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ, ප්‍රත්‍යන්ත දේශයන්හි ජිනශාසනය මනා කොට පිහිටුවිය හැකි බව දැක, ජිනශාසනය පිහිටුවීම පිණිස ස්ථාන නවයකට වෙන වෙනම මහා ස්ථවිරවරුන් පිටත් කර හැරියහ. එනම් මෙසේ ය: මහා මහින්ද තෙරුන් වහන්සේ සිංහලද්වීපයට පිටත් කර හරිමින්, "ඔබ වහන්සේ ඒ ද්වීපයට වැඩම කොට එහි ශාසනය පිහිටුවන්න" යැයි වදාළහ. සෝණ තෙරුන් වහන්සේ සහ උත්තර තෙරුන් වහන්සේ ස්වර්ණභූමියට ද, මහා රක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේ යෝනක ලෝකයට ද, රක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේ වනවාසී රටට ද, යෝනක ධම්මරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේ අපරන්ත රටට ද, මජ්ඣන්තික තෙරුන් වහන්සේ කාශ්මීර-ගන්ධාර රටට ද, මහා රේවත තෙරුන් වහන්සේ මහීෂක මණ්ඩලයට ද, මහා ධම්මරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේ මහාරාෂ්ට්‍රයට ද, මජ්ඣිම තෙරුන් වහන්සේ චීන රටට ද පිටත් කර හැරියහ. එහිදී උපසම්පදාව සිදු කළ හැකි ප්‍රමාණවත් සංඝ පිරිසක් සමඟ උන්වහන්සේලාව පිටත් කර හැරියහ. ඒ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා වෙන වෙනම වැඩම කොට, ඒ ඒ රටවල ශාසනය පිහිටුවූහ. ශාසනය පිහිටුවා, ඒ ඒ ස්ථානයන්හි භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ කහ සිවුරු ආලෝකයෙන් බැබළෙමින්, වලාකුළු, මීදුම, දුම, ධූලි සහ රාහුගෙන් මිදුණු චන්ද්‍රයා මෙන්, ජිනශාසනය කිසිදු උපද්‍රවයකින් තොරව බැබළෙමින් පැවතුණි.

Tesu pana navasu ṭhānesu suvaṇṇabhūmināma adhunā sudhammanagarameva. Kasmā panetaṃ viññāyatīti ce. Maggānumānato ṭhānānumānato [Pg.13] vā. Kathaṃ maggānumānato. Ito kira suvaṇṇabhūmi sattamattāni yojanasatāni honti, ekena vāte na gacchantī nāvā sattahi ahorattehi gacchati, athekasmiṃ samaye evaṃ gacchanti nāvā sattāhampi nadiyā vaṭṭamaccha piṭṭhe neva gatāti aṭṭhakathāyaṃ vuttena sīhaḷadīpato suvaṇṇabhūmiṃ gatamaggappamāṇena sukhammapurato sīhaḷadīpaṃ gatamaggappamāṇaṃ sameti. Sudhamme purato kira hi hiṃsaḷadīpaṃ sattamattāni yojanasatāni honti, ujuṃ vāyuāgamanakāle gacchanti vāyunāvā sattahi ahorattehi sampāpuṇāti. Evaṃmaggānumānato viññāyati.

ඒ නව ස්ථානයන් අතුරින් ස්වර්ණභූමිය යනු වර්තමාන සුධම්ම නගරයම වේ. මෙය එසේ යැයි දන්නේ කෙසේ ද? මාර්ග අනුමානයෙන් හෝ ස්ථාන අනුමානයෙනි. මාර්ග අනුමානයෙන් කෙසේ ද යත්: මෙතැන් සිට ස්වර්ණභූමියට යොදුන් හත්සියයක් පමණ දුර වේ යැයි කියනු ලැබේ. සුළඟින් යන නැවක් දින හතකින් එහි ළඟා වෙයි. එක් සමයක මෙසේ යන නැවක් දින හතක් තිස්සේ ගඟේ වටකුරු මත්ස්‍යයෙකුගේ පිට උඩින්ම ගියා වැනියි අටුවාවේ සඳහන් වේ. මෙසේ සිංහලද්වීපයේ සිට ස්වර්ණභූමියට ගිය මාර්ග ප්‍රමාණය, සුධම්ම නගරයේ සිට සිංහලද්වීපයට ඇති මාර්ග ප්‍රමාණය හා සමාන වේ. සුධම්ම නගරයේ සිට සිංහලද්වීපයට යොදුන් හත්සියයක් පමණ දුර ඇති බව කියනු ලැබේ. සෘජු සුළං හමන කාලයට යන යාත්‍රා දින හතකින් එහි ළඟා වේ. මෙසේ මාර්ගය පිළිබඳ අනුමානයෙන් එය දැනගත හැකිය.

Kathaṃ ṭhānānumānato. Suvaṇṇabhūmi kira mahāsamuddasamīpe tiṭṭhati, nānāverajjakānampi vāṇijānaṃ upasaṅkamanaṭṭhānabhūtaṃ mahātitthaṃ hoti. Teneva mahājanakakumārādayo campānagarādito saṃvohāratthāya nāvāya suvaṇṇabhūmiṃ āgamaṃsūti. Sudhammapurampi adhunā mahāsamuddasamīpeyeva tiṭṭhati. Evaṃ ṭhānānumāsato viññāyatīti.

ස්ථාන අනුමානයෙන් කෙසේ ද යත්: ස්වර්ණභූමිය මහා සමුද්‍රය අසල පිහිටා තිබේ. එය විවිධ දේශයන්හි වෙසෙන වෙළෙන්දන් පැමිණෙන ස්ථානයක් වූ මහා වරායකි. එබැවින්ම මහාජනක කුමාරයා ආදීහු චම්පා නගරයේ සිට වෙළඳාම පිණිස නැවෙන් ස්වර්ණභූමියට පැමිණියහ. වර්තමානයේ සුධම්ම පුරය ද මහා සමුද්‍රය අසලම පිහිටා තිබේ. මෙසේ ස්ථාන පිළිබඳ අනුමානයෙන් ද එය දැනගත හැකිය.

Apare pana suvaṇṇabhūmināma haribhuñjaraṭṭhaṃyeva, tattha su vaṇṇassa bāhullattāti vadanti. Aññe pana siyāmaraṭṭhaṃyevāti vadanti. Taṃ sabbaṃ vimaṃsitabbaṃ.

වෙනත් අය පවසන්නේ ස්වර්ණභූමිය යනු හරිභුඤ්ජ රාජ්‍යය බවත්, එහි රන් බහුල බැවින් එසේ කියන බවත් ය. තවත් අය පවසන්නේ එය සියාම් දේශයම (තායිලන්තය) බවයි. ඒ සියල්ල විමසා බැලිය යුතුය.

Aparantaṃ nāma visuṃ ekaraṭṭhamevāti apare vadanti. Aññe pana aparantaṃnāma sunāparantaraṭṭhamevāti vadanti. Taṃ yuttameva. Kasmā aparantaṃ nāma sunāparantaraṭṭhamevāti viññāyatīti ce. Aṭṭhakathāsu dvīhi nāmehi vuttattā. Uparipaṇṇāsaaṭṭhakathāyañhi saḷāyatanasaṃyuttaṭṭhakathāyañca aṭṭhakathācariyehi sunāparantaraṭṭhe koṇḍadhānattherena salākādānādhikāre laddhetadaggaṭṭhānataṃ dassantehi aparantaraṭṭhaṃ suna saddena yojetvā vuttaṃ. Dhammapadaṭṭhakathāyaṃ pana aṅguttaraṭṭhakathāyañca tameva raṭṭhaṃ vinā sunasaddena vuttaṃ. Sunasaddo cettha puttapariyāyo. Mandhāturañño jeṭṭhaputto catuddīpavāsi no [Pg.14] pakkositvā tesaṃ visuṃ visuṃ nivāsaṭṭhānaṃ niyyādesi. Tattha uttaradīpavāsīnaṃ ṭhānaṃ kururaṭṭhaṃnāma, pubbadīpavāsīnaṃ pana vedeharaṭṭhaṃnāma, pacchimadīpavāsīnaṃ aparantaṃ nāma. Bhattapacchimadīpe jātattā te sunasaddena vuttā. Tatra jātāpi hi tesaṃ puttātivā sunātivā vuttā, yathā vajjiputtakā bhikkhūti. Vatticchāvasena vā vācāsiliṭṭhavasena ca idameva sunasaddena visesetvā voharantīti daṭṭhabbaṃ.

අපරන්තය යනු වෙනමම එක් රටක් යැයි වෙනත් අය පවසති. තවත් අය පවසන්නේ අපරන්තය යනු සුනාපරන්ත රටම බවයි. එය වඩාත් යෝග්‍ය වේ. අපරන්තය යනු සුනාපරන්ත රටම යැයි දැනගන්නේ කෙසේ ද? අටුවාවල එය නම් දෙකකින්ම දක්වා ඇති බැවිනි. උපරිපණ්ණාසක අටුවාවෙහි සහ සළායතන සංයුත්ත අටුවාවෙහි අටුවාචාරීන් වහන්සේලා විසින්, සුනාපරන්ත දේශයෙහි කොණ්ඩධාන තෙරුන් වහන්සේ සලාක දීමේ අග්‍රස්ථානය ලැබූ ආකාරය දක්වන කල්හි, අපරන්ත දේශය 'සුන' ශබ්දය සමඟ යොදා (සුනාපරන්ත කියා) දක්වා ඇත. ධම්මපද අටුවාවෙහි සහ අංගුත්තර අටුවාවෙහි ඒ රටම 'සුන' ශබ්දය රහිතව (අපරන්තය කියා) දක්වා ඇත. මෙහි 'සුන' යන වචනය පුත්‍ර (පුතා) යන අර්ථය ගෙන දෙයි. මන්ධාතු රජුගේ ජ්‍යෙෂ්ඨ පුත්‍රයා සිව් මහා ද්වීපයන්හි වැසියන් කැඳවා, ඔවුන්ට වෙන වෙනම වාසස්ථාන පවරා දුන්නේය. එහිදී උත්තරද්වීප වැසියන්ගේ ස්ථානය කුරු රට නමින් ද, පූර්වද්වීප වැසියන්ගේ ස්ථානය විදේහ රට නමින් ද, පශ්චිමද්වීප වැසියන්ගේ ස්ථානය අපරන්ත නමින් ද හැඳින්විය. පශ්චිමද්වීපයෙහි උපන් බැවින් ඔවුන් 'සුන' යන ශබ්දයෙන් හඳුන්වනු ලැබූහ. එහි උපන් ඔවුන්ගේ දරුවන් ද 'පුත්‍ර' හෝ 'සුන' (පුතුන්) ලෙස හඳුන්වනු ලැබීය. එය හරියට වජ්ජිපුත්තක භික්ෂූන් යන්නාක් මෙනි. එබැවින් කීමට ඇති කැමැත්ත නිසා හෝ වචනයේ සුඛනම්‍යතාවය නිසා, මෙයටම 'සුන' ශබ්දය එකතු කොට විශේෂයෙන් ව්‍යවහාර කරනු ලබන බව දත යුතුය.

Yonakaraṭṭhaṃnāma yavanamanussānaṃ nivāsaṭṭhānameva, yaṃjaṅgamaṅghaiti vuccati.

යෝනක රට යනු යවන මිනිසුන්ගේ වාසස්ථානයයි. එයට 'ජංගමංග' කියා ද කියනු ලැබේ.

Vanavāsīraṭṭhaṃnāma sirikhettanagaraṭṭhānamo. Keci pana vanavāsīraṭṭhaṃnāma ekaṃ raṭṭhameva, na sirikhettanagaraṭṭhānanti vadanti. Taṃ na sundaraṃ. Sirikhettanagaraṭṭhānameva hi vanavāsīraṭṭhaṃ nāma. Kasmā panetaṃ viññāyatītice. Imassa amhākaṃ rañño bhātikarañño kāle sirikhettanagare gumbhehi paṭicchādite ekasmiṃ pathavipuñje anto nimmujjitvā ṭhitaṃ porāṇikaṃ ekaṃ lohamayabuddhapaṭipibbaṃ paṭilabhi, tassa ca pallaṅke idaṃ vanavāsīraṭṭhavāsīnaṃ pūjanatthāyātiādinā porāṇalekhanaṃ dissati, tasmā yevetaṃ viññāyatīti.

වනවාසී රට යනු ශ්‍රී ක්ෂේත්‍ර නගරය පිහිටි දේශයයි. සමහරු වනවාසී රට යනු වෙනමම රටක් මිස ශ්‍රී ක්ෂේත්‍ර නගරය පිහිටි දේශය නොවේ යැයි පවසති. එය නිවැරදි නැත. වනවාසී රට යනු ශ්‍රී ක්ෂේත්‍ර නගරය පිහිටි ප්‍රදේශයම වේ. මෙය එසේ යැයි දන්නේ කෙසේ ද? අපගේ මේ රජතුමාගේ සහෝදර රජතුමාගේ කාලයේදී, ශ්‍රී ක්ෂේත්‍ර නගරයේ පඳුරුවලින් වැසී තිබුණු එක්තරා පස් ගොඩක් ඇතුළත වැළලී තිබූ, පැරණි ලෝහමය බුද්ධ ප්‍රතිමා වහන්සේ නමක් හමු විය. එහි පීඨයෙහි 'මෙය වනවාසී රට වැසියන්ගේ පිදුම් පිණිස ය' ආදී වශයෙන් පැරණි ලේඛනයක් දක්නට ලැබේ. එබැවින්ම එය එසේ යැයි දැනගත හැකිය.

Kasmīragandhāraraṭṭhaṃnāma kasmīraraṭṭhaṃ gandhāraraṭṭhañca. Tāni pana raṭṭhāni ekābaddhāni hutvā tiṭṭhanti. Teneva majjhanti kattheraṃ ekaṃ dvīsu raṭṭhesu pesesi. Janapadattā pana napuṃsakekattaṃ bhavati. Tadā pana ekassa rañño āṇāya patiṭṭhānavisayattā ekattavacanena aṭṭhakathāyaṃ vuttantipi vadanti.

කාශ්මීර-ගන්ධාර රට යනු කාශ්මීර රට සහ ගන්ධාර රටයි. ඒ රාජ්‍යයන් දෙක එකිනෙකට යාබදව පිහිටා තිබේ. එබැවින්ම මජ්ඣන්තික නම් එක් තෙරුන් වහන්සේ නමක් රටවල් දෙකටම පිටත් කර හැරියහ. ජනපදයක් යන අර්ථයෙන් එය නපුංසක ලිංග ඒකවචනයෙන් යෙදේ. එකල එය එක් රජෙකුගේ අණසක යටතේ පැවති ප්‍රදේශයක් වූ බැවින්, අටුවාවෙහි ඒකවචනයෙන් දක්වා ඇතැයි ද පවසති.

Mahiṃsakamaṇḍalaṃnāma andhakaraṭṭhaṃ, yaṃ yakkhapuraraṭṭhanti vuccati.

මහීෂක මණ්ඩලය යනු ආන්ධ්‍ර දේශයයි. එයට 'යක්ඛපුර රට' කියා ද කියනු ලැබේ.

Mahāraṭṭhaṃnāma mahānagararaṭṭhaṃ. Ādhunā hi mahāraṭṭhameva na garasaddena yojetvā mahānagararaṭṭhanti voharantīti. Siyāmaraṭṭhantipi vadanti ācariyā.

මහාරාෂ්ට්‍රය (මහා රට) යනු මහානගර රටයි. වර්තමානයේ මහාරාෂ්ට්‍රය යන්න 'නගර' ශබ්දය සමඟ යොදා 'මහානගර රට' කියා ව්‍යවහාර කරති. එය සියාම් දේශය (තායිලන්තය) යැයි ද ආචාර්යවරු පවසති.

Cinaraṭṭhaṃnāma [Pg.15] himavantena ekābaddhaṃ hutvā ṭhitaṃ cīnaraṭṭhaṃ ye vāti.

චීන දේශය යනු හිමාලයට යාබදව පිහිටා තිබෙන චීන දේශයමය.

Idaṃ sāsanassa navasu ṭhānesu visuṃ visuṃ patiṭṭhānaṃ.

මෙය ශාසනය ස්ථාන නවයක වෙන වෙනම පිහිටුවීමයි.

Idāni ādito paṭṭhāya theraparamparakathā vattabbā. Sammāsambuddhassa hi bhagavato saddhivihāriko upālitthe ro,tassa sisso dāsakatthero, tassa sisso soṇakatthero, tassa sisso siggavatthero candavajjitthe ro ca, tesaṃ sisso moggaliputtatissattheroti ime pañcamahātherā sāsanavaṃse ādibhūtā ācariyaparamparānāma. Tesañhi sissaparamparabhūtā theraparamparā yāvajjatanā na upacchindhanti. Ācariyaparamparāya ca lajjibhikkhū yeva pavesetvā kathetabbā no alajjibhikkhū. Alajjībhikkhū nāma hi bahussutāpi samānā lābhagarulokagaruādihi dhammatanti nāsetvā sāsanavare mahābhayaṃ uppādentīti. Sāsanarakkhanakammaṃnāma hi lajjīnaṃyeva visayo no alajjīnaṃ. Tenāhu porāṇā therā, anāgate sāsanaṃ ko nāma rakkhissatīti anupekkhitvā anāgate sāsanaṃ lajjino rakkhissanti, lajjino rakkhissanti, lajjino rakkhissantīti tikkhāttuṃ vācaṃ nicchāresuṃ. Evaṃ majjhimadesepi alajjīpuggalā bahu santīti veditabbā.

දැන් ආරම්භයේ සිට ම තෙර පරම්පරා කථාව කිව යුතු ය. සම්මාසම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සද්ධිවිහාරික වූ උපාලි තෙරුන් වහන්සේ ද, උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍ය දාසක තෙරුන් වහන්සේ ද, උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍ය සෝණක තෙරුන් වහන්සේ ද, උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍ය සිග්ගව තෙරුන් වහන්සේ සහ චන්දවජ්ජි තෙරුන් වහන්සේ ද, ඔවුන්ගේ ශිෂ්‍ය මොග්ගලීපුත්ත තිස්ස තෙරුන් වහන්සේ ද යන මේ මහා තෙරවරුන් පස්නම ශාසන වංශයෙහි මුල් වූ ආචාර්ය පරම්පරාව නමි. ඔවුන්ගේ ශිෂ්‍ය පරම්පරාව වූ තෙර පරම්පරාව අද දක්වා ම නොසිඳී පවතී. ආචාර්ය පරම්පරාවෙහි ලජ්ජී භික්ෂූන් ම ඇතුළත් කර කතා කළ යුතු ය, අලජ්ජී භික්ෂූන් නොවේ. අලජ්ජී භික්ෂූහු නම් බහුශ්‍රුත වුව ද, ලාභ සත්කාරයට හා ලෝක සම්මතයට බර වී ධර්ම නීතිය විනාශ කර උතුම් ශාසනයෙහි මහා බියක් ඇති කරති. ශාසනය ආරක්ෂා කිරීමේ කාර්යය ලජ්ජී භික්ෂූන්ගේ ම විෂයයකි, අලජ්ජී භික්ෂූන්ගේ නොවේ. එහෙයින් පුරාණ තෙරවරු, 'අනාගතයෙහි ශාසනය කවරෙක් නම් ආරක්ෂා කරන්නේ ද?' කියා විමසා බලා, 'අනාගතයෙහි ශාසනය ලජ්ජී භික්ෂූන් ආරක්ෂා කරනු ඇත, ලජ්ජී භික්ෂූන් ආරක්ෂා කරනු ඇත, ලජ්ජී භික්ෂූන් ආරක්ෂා කරනු ඇත' කියා තෙවරක් ම ප්‍රකාශ කළහ. මෙසේ මධ්‍ය දේශයෙහි ද අලජ්ජී පුද්ගලයෝ බොහෝ සිටින බව දත යුතු ය.

Parinibbānato hi bhagavato vassasatānaṃ upari pubbe vuttanayeneva vajjiputtakā bhikkhū adhammavatthūni dīpetvā paṭhamasaṅgītikāle bahikatehi pāpabhikkhūhi saddhiṃ mantetvā sahāyaṃ gavesetvā mahāsaṅgītivohārena mahātherā viya saṅgītiṃ akaṃsu. Katvā ca visuṃ gaṇā ahesuṃ. Ahovata idaṃ hāsitabbakammaṃ, seyyathāpi nāma jarasiṅgālo catupadasāmaññena mānaṃ jappetvā attānaṃ sīhaṃ viya maññitvā sīho viya sīhanādaṃ nadīti. Te pāvacanaṃ yathā bhūtaṃ [Pg.16] ajānitvā saddacchāyāmattena yathābhūtaṃ atthaṃ nāma siṃsu. Kiñci pāvacanampī apanesuṃ. Tañca sakagaṇeyeva hoti, na dhammavādīgaṇe. Dhammavinayaṃ vikopetvā yathicchita vaseneva cariṃsu. Ayaṃ pana mahāsaṅgītināma eko adhammavādīgaṇo.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පිරිනිවීමෙන් වසර සියයකට පසු, පෙර කියන ලද ක්‍රමයෙන් ම වජ්ජිපුත්තක භික්ෂූහු අධර්ම කරුණු ප්‍රකාශ කරමින්, ප්‍රථම සංගීති කාලයෙහි බැහැර කරන ලද පාපී භික්ෂූන් සමඟ සාකච්ඡා කර, උපකාරකයන් සොයා, 'මහාසංගීති' යන නමින් මහා තෙරවරුන් මෙන් සංගීතියක් කළහ. එසේ කොට ඔවුහු වෙන් ම කණ්ඩායම් වූහ. ඒකාන්තයෙන් ම මෙය සිනහ උපදවන ක්‍රියාවකි. එය හරියට නාකි හිවලෙකු සිව්පාවෙකු වීමේ සමානකම නිසා උඩඟු වී, තමන් සිංහයෙකු යැයි සිතා සිංහයෙකු මෙන් සිංහ නාද පවත්වන්නාක් වැනි ය. ඔවුහු බුද්ධ වචනය නිවැරදිව තේරුම් නොගෙන, ශබ්ද මාත්‍රය පමණක් ගෙන සත්‍ය අර්ථය විකෘති කළහ. ඇතැම් බුද්ධ වචන ද බැහැර කළහ. එය ඔවුන්ගේ ම කණ්ඩායම තුළ පමණක් සිදු වූවකි, ධර්මවාදී කණ්ඩායමෙහි නොවේ. ඔවුහු ධර්ම විනය වෙනස් කොට තමන්ට කැමති පරිදි ම හැසුරුණහ. මේ මහාසංගීති නම් වූ එකී අධර්මවාදී කණ්ඩායමයි.

Tato pacchā kālaṃ atikkante tatoyeva aññamaññaṃ vādato bhijjitvā gokulikonāma eko gaṇo ekabyohāronāma ekoti dve gaṇā bhijjiṃsu. Tato pacchā gokulikagaṇagaṇatoyeva aññamaññaṃ bhijjitvā bahussutikonāma eko gaṇo paññattivādonāma ekoti dve gaṇā bhijjiṃsu. Punapi tehiyeva gaṇehi cetiyavādonāma eko gaṇo bhijji.

ඉන්පසු කාලය ගතවීමත් සමඟ, එම කණ්ඩායමෙන් ම අන්‍යෝන්‍ය මතවාද නිසා බෙදී, 'ගෝකුලික' නමින් එක් කණ්ඩායමක් ද 'ඒකබ්‍යෝහාරික' නමින් එක් කණ්ඩායමක් ද වශයෙන් කණ්ඩායම් දෙකක් වෙන් විය. ඉන්පසුව ගෝකුලික කණ්ඩායමෙන් ම අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් බෙදී, 'බහුස්සුතික' නමින් එක් කණ්ඩායමක් ද 'පඤ්ඤත්තිවාද' නමින් එක් කණ්ඩායමක් ද වශයෙන් කණ්ඩායම් දෙකක් වෙන් විය. නැවතත් එම කණ්ඩායම්වලින් ම 'චේතියවාද' නමින් තවත් එක් කණ්ඩායමක් බෙදී ගියේ ය.

Tato pacchā cirakālaṃ atikkante dhammavādīgaṇehi visabhāgagaṇaṃ pavisitvā mahiṃsāsakonāma ekogaṇo vajjiputtakonāma ekoti dve gaṇā bhijjiṃsu. Tato pacchāpi vajjiputtakagaṇatoyeva aññamaññaṃ bhijjitvā dhammuttarikonāma eko gaṇo, bhaddayānikonāma eko, channāgārikonāma eko, samutikonāma ekoti cattāro gaṇā bhijjiṃsu.

ඉන්පසු බොහෝ කලක් ගත වූ තැන, ධර්මවාදී කණ්ඩායම්වලින් විරුද්ධ මතධාරී කණ්ඩායමකට ඇතුළු වී, 'මහීසාසක' නමින් එක් කණ්ඩායමක් ද 'වජ්ජිපුත්තක' නමින් එක් කණ්ඩායමක් ද වශයෙන් කණ්ඩායම් දෙකක් වෙන් විය. ඉන්පසුව ද වජ්ජිපුත්තක කණ්ඩායමෙන් ම අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් බෙදී 'ධම්මුත්තරික' නමින් එක් කණ්ඩායමක් ද, 'භද්දයානික' නමින් එකක් ද, 'ඡන්නාගාරික' නමින් එකක් ද, 'සම්මිති' නමින් එකක් ද වශයෙන් කණ්ඩායම් හතරක් වෙන් විය.

Punapi mahiṃsāsakagaṇato aññamaññaṃ bhijjitvā sabbatthivādonāma eko gaṇo, dhammaguttikonāma eko, kassapiyonāma eko, saṅkantikonāma eko, suttavādo nāma ekoti pañca gaṇā bhijjiṃsu.

නැවතත් මහීසාසක කණ්ඩායමෙන් අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් බෙදී, 'සබ්බත්ථිවාද' නමින් එක් කණ්ඩායමක් ද, 'ධම්මගුත්තික' නමින් එකක් ද, 'කස්සපීය' නමින් එකක් ද, 'සංකන්තික' නමින් එකක් ද, 'සුත්තවාද' නමින් එකක් ද වශයෙන් කණ්ඩායම් පහක් වෙන් විය.

Evaṃ majjhimadese dutiyasaṅgītiṃ saṅgāyantānaṃ mahātherānaṃ dhammavādītheravādagaṇato visuṃ visuṃ bhijjamānā adhammavādīgaṇā sattarasa ahesuṃ. Te ca adhammavādīgaṇā sāsane theraparamparāya ananto gadhā. Te hi sāsane upakārā na honti, theraparamparāya ca pavesetvā gaṇhituṃ na sakkā, yathā haṃsagaṇe bako, yathā ca go gaṇe [Pg.17] gavajo, yathā ca suvaṇṇagaṇe hārakuṭoti.

මෙසේ මධ්‍ය දේශයෙහි ද්විතීය සංගීතිය සිදු කළ මහා තෙරවරුන්ගේ ධර්මවාදී ථේරවාද කණ්ඩායමෙන් වෙන් වෙන් ව බෙදී ගිය අධර්මවාදී කණ්ඩායම් දහහතක් වූහ. ඒ අධර්මවාදී කණ්ඩායම් ශාසනයෙහි තෙර පරම්පරාවට අන්තරායකාරීහු ය. ඔවුහු ශාසනයට උපකාරී නොවන අතර, තෙර පරම්පරාවට ඇතුළත් කර සැලකිය නොහැක්කේ ය. එය හංස රෑනක් මැද සිටින කොකෙකු මෙන් ද, ගව රැළක් මැද සිටින ගවයා වැනි සතෙකු මෙන් ද, රන් රෑනක් මැද ඇති පිතල මෙන් ද වේ.

Mahākassapattherādito pana āgatā theraparamparā upāli dāsako cevātiādinā parivārakhandhake samantapāsādikaṭṭhakathāyañca āgatanayeneva veditabbā.

මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේගෙන් ආරම්භ වී පැමිණි තෙර පරම්පරාව 'උපාලි දාසක' යනාදී වශයෙන් පරිවාර ඛන්ධකයෙහි සහ සමන්තපාසාදිකා අටුවාවෙහි සඳහන් වන ක්‍රමයෙන් ම දත යුතු ය.

Upālittherādīnaṃ parisuddhācārādīni anumānetvā yāva moggaliputtatissattherā, tāva tesaṃ therānaṃ parisuddhā cārādīnīti sakkā ñātuṃ, seyyathāpi nadiyā uparisote meghavassāni anumānetvā adhosote nadiyā udakassa bāhullabhāvo viññātuṃ sakkāti ayaṃ kāraṇānumānanayo nāma.

උපාලි තෙරුන් වහන්සේ ආදී උතුමන්ගේ පිරිසිදු හැසිරීම් ආදිය අනුමාන කිරීමෙන්, මොග්ගලීපුත්ත තිස්ස තෙරණුවන් දක්වා වූ ඒ තෙරවරුන්ගේ පිරිසිදු හැසිරීම් ආදිය දැනගත හැකි ය. එය ගඟක ඉහළ ප්‍රදේශයට වැසි වැටුණු බව අනුමාන කිරීමෙන්, ගඟේ පහළ ප්‍රදේශයෙහි ජලයේ බහුල බව වටහා ගත හැකි වන්නාක් මෙනි. මේ ක්‍රමය 'කාරණානුමාන ක්‍රමය' නමි.

Yāva pana moggaliputtatissattherā, tāva therānaṃ parisuddhācārādīni anumānetvā upālittherassa parisuddhācārādīnīti sakkā ñātuṃ, seyyathāpi nāma uparidhūmaṃ passitvā anumānetvā aggi atthīti sakkā ñātunti ayaṃ phalānumānana yo nāma.

මොග්ගලීපුත්ත තිස්ස තෙරණුවන් දක්වා වූ තෙරවරුන්ගේ පිරිසිදු හැසිරීම් ආදිය අනුමාන කිරීමෙන්, උපාලි තෙරුන් වහන්සේගේ පිරිසිදු හැසිරීම් ආදිය දැනගත හැකි ය. එය ඉහළ නඟින දුම දැක, එතැන ගින්නක් ඇතැයි අනුමාන කොට දැනගත හැකි වන්නාක් මෙනි. මේ ක්‍රමය 'ඵලානුමාන ක්‍රමය' නමි.

Adibhūtassa pana upālittherassa avasānabhūtassa ca moggaliputtatissattherassa parisuddhācārādīni anumānetvā majjhe dāsakasoṇasiggavādīnaṃ therānaṃ parisuddhācārādīniti sakkā ñātuṃ, seyyathāpi nāma silāpaṭṭassa orabhāge pārabhāge ca migapadavaḷañjanaṃ disvā anumānetvā majjhe apākaṭaṃ padavaḷañcanaṃ atthīti sakkā ñātunti ayaṃ migapadavaḷañjana nayo nāma.

ආරම්භයෙහි වැඩසිටි උපාලි තෙරුන් වහන්සේගේ සහ අවසානයෙහි වැඩසිටි මොග්ගලීපුත්ත තිස්ස තෙරුන් වහන්සේගේ පිරිසිදු හැසිරීම් ආදිය අනුමාන කිරීමෙන්, මධ්‍යයෙහි වැඩසිටි දාසක, සෝණක, සිග්ගව ආදී තෙරවරුන්ගේ පිරිසිදු හැසිරීම් ආදිය දැනගත හැකි ය. එය ගල් තලාවක මෙපිට පැත්තේ සහ එපිට පැත්තේ මුව අඩි සලකුණු දැක, ගල් තලාව මැද ද නොපෙනෙන අඩි සලකුණු තිබිය යුතු යැයි අනුමාන කොට දැනගත හැකි වන්නාක් මෙනි. මේ ක්‍රමය 'මෘග පද වළඤ්ජන ක්‍රමය' නමි.

Evaṃ tīhi nayehi ayaṃ theravādagaṇo dhammavādīlajjipesaloti veditabbo. Evamuparipi nayo netabbo. Theraparamparā ca yāva potthakāruḷā parivārakhandhake samanta pāsādikāyañca tato mahindo iṭṭiyotiādinā vutta nayena veditabbāti.

මෙසේ ක්‍රම තුනකින් මේ ථේරවාද කණ්ඩායම ධර්මවාදී වූ ද, ලජ්ජී වූ ද, සිල්වත් වූ ද පිරිසක් බව දත යුතු ය. මින් ඉදිරියට ද මෙම ක්‍රමය ම යෙදිය යුතු ය. ග්‍රන්ථාරූඪ කරන තෙක් පැවති තෙර පරම්පරාව ද පරිවාර ඛන්ධකයෙහි සහ සමන්තපාසාදිකාවෙහි සඳහන් වූ පරිදි, ඉන්පසු මහින්ද, ඉට්ඨිය යනාදී වශයෙන් දක්වන ලද ක්‍රමයෙන් ම දත යුතු ය.

Iti sāsanavaṃse navaṭṭhānāgatasāsanavaṃsakathāmaggo

මෙසේ ශාසන වංශයෙහි නව ස්ථානයන්හි පිහිටි ශාසන වංශ කථා මාර්ගය දැක්වෙන,

Nāma paṭhamo paricchedo.

පළමුවැනි පරිච්ඡේදය නිම විය.

2. Sīhaḷadīpikasāsanavaṃsakathāmaggo

2. සීහළද්වීපයෙහි ශාසන වංශ කථා මාර්ගය.

2. Idāni [Pg.18] sīhaḷadīpasāsanakathāmaggaṃ vattuṃ okāso anuppatto, tasmā taṃ vakkhāmi.

2. දැන් සීහළද්වීපයෙහි ශාසන කථා මාර්ගය ප්‍රකාශ කිරීමට අවස්ථාව පැමිණ ඇත, එබැවින් මම එය ප්‍රකාශ කරමි.

Sīhaḷadīpañhi sāsanassa patiṭṭhānabhūtattā cetiyagabbhasadisaṃ hoti. Sammāsambuddho kira sīhaḷadīpaṃ dharamānakālepi tikkhattuṃ agamāsi. Paṭhamaṃ yakkhānaṃ damanatthaṃ ekakova gantvā yakkhe dametvā mayi parinibbute sīhaḷadīpe sāsanaṃ patiṭṭhahissatīti tambapaṇṇidīpe ārakkhaṃ karonto tikkhattuṃ dīpaṃ āviñchi. Dutiyaṃ mātulabhāgineyyānaṃ nāgarā jūnaṃ damanatthāya ekakova gantvā te dametvā agamāsi. Tatiyaṃ pañcabhikkhusataparivāro gantvā mahācetiyaṭṭhāne ca thūpārāmacetiyaṭṭhāne ca mahābodhipatiṭṭhitaṭṭhāne ca mahiyaṅgaṇacetiyaṭṭhāne ca mudiṅgaṇacetiyaṭṭhāne ca dīghavāpi cetiyaṭṭhāne ca kalyāṇiyacetiyaṭṭhāne ca nirodhasamāpattiṃ samāpajjitvā nisīdi.

සිංහලද්වීපය වනාහි ශාසනය පිහිටන ස්ථානය වූ බැවින් චෛත්‍ය ගර්භයක් බඳු වෙයි. සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ජීවමාන කාලයෙහි ද තුන් වරක් සිංහලද්වීපයට වැඩම කළ සේක. ප්‍රථමයෙන් යක්ෂයන් දමනය කරනු පිණිස තනිවම වැඩම කොට යක්ෂයන් දමනය කර, "මාගේ පරිනිර්වාණයෙන් පසු සිංහලද්වීපයෙහි ශාසනය පිහිටනු ඇතැයි" තම්බපණ්ණි ද්වීපයට ආරක්ෂාව සලසමින් තුන් වරක් මේ ද්වීපයට වැඩම කළ සේක. දෙවන වර, මාමා සහ බෑණනුවන් වූ නාග රජවරුන් දමනය කරනු පිණිස තනිවම වැඩම කොට ඔවුන් දමනය කර ආපසු වැඩම කළ සේක. තුන්වන වර පන්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේලා පිරිවරා වැඩම කොට, මහා චෛත්‍යය පිහිටන ස්ථානයෙහි ද, ථූපාරාම චෛත්‍යය පිහිටන ස්ථානයෙහි ද, මහා බෝධීන් වහන්සේ පිහිටන ස්ථානයෙහි ද, මහියංගණ චෛත්‍යය පිහිටන ස්ථානයෙහි ද, මුතියංගණ චෛත්‍යය පිහිටන ස්ථානයෙහි ද, දීඝවාපී චෛත්‍යය පිහිටන ස්ථානයෙහි ද, කැලණි චෛත්‍යය පිහිටන ස්ථානයෙහි ද නිරෝධ සමාපත්තියට සමවැදී වැඩ සිටි සේක.

Tadā ca pana sāsanaṃ ogāhetvāna tāva tiṭṭhati. Pacchā pana yathāvuttattheraparamparāya samabhiniviṭṭhena mahāmoggaliputtatissattherena pesito mahindatthero jinacakke pañcatiṃsādhike dvisate sampatte dutiyakattikamāse iṭṭiyena uttiyena sambulena bhaddasālena cāti etehi therehi saddhiṃ sīhaḷadīpaṃ agamāsi. Soṇuttarattherādayo jinacakke pañcatiṃsādhike dvisate sampatte dutiyakattikamāseyeva sāsanassa patiṭṭhāpanatthāya attano attano sampattabhārabhūtaṃ taṃ taṃ ṭhānaṃ agamaṃsu.

එකල සිංහලද්වීපයෙහි ශාසනය මුල් බැස නොතිබුණි. පසුව, කලින් සඳහන් කරන ලද තෙර පරම්පරාවෙහි පිහිටි මහා මොග්ගලීපුත්තතිස්ස මහා තෙරුන් වහන්සේ විසින් එවන ලද මහින්ද මහා තෙරුන් වහන්සේ, ජින වර්ෂයෙන් දෙසිය තිස්පහක් සපිරුණු කල්හි, දෙවන ඉල් මසෙහි ඉට්ඨිය, උත්තිය, සම්බල සහ භද්දසාල යන මේ තෙරවරුන් සමඟ සිංහලද්වීපයට වැඩම කළ සේක. සෝණ සහ උත්තර තෙරුන් වහන්සේලා ඇතුළු පිරිස දෙසිය තිස්පස් වන බුද්ධ වර්ෂයේ, දෙවන ඉල් මසෙහිම ශාසනය පිහිටුවීම පිණිස තමන්ට භාර වූ ඒ ඒ ප්‍රදේශ කරා වැඩම කළහ.

Mahāmahindatthero pana sattamāsāni āgametvā jinacakke chattiṃsādhike dvisate sampatte jeṭṭhamāsassa puṇṇamiyaṃ sīhaḷadīpaṃ sāsanassa patiṭṭhāpanatthāya agamāsi. Teneva tesu navasu ṭhānesu sīhaḷadīpaṃ chattiṃsādhike dvisa te [Pg.19] agamāsi. Aññāni pana aṭṭha ṭhānāni pañcatiṃsādhikadvisateyeva agamāsīti visuṃva vatthapetabbo.

මහා මහින්ද තෙරුන් වහන්සේ මාස හතක් බලා සිට, ජින වර්ෂයෙන් දෙසිය තිස්හයක් සපිරුණු කල්හි පොසොන් පුර පසළොස්වක පොහෝ දින සිංහලද්වීපයෙහි ශාසනය පිහිටුවීම පිණිස වැඩම කළ සේක. එහෙයින් ඒ ධර්මදූත දේශ නවය අතුරින් සිංහලද්වීපයට වැඩම කිරීම සිදු වූයේ දෙසිය තිස්හය වන වර්ෂයේදී ය. අනෙක් අටපළට (ධර්මදූතයන්) වැඩම කළේ දෙසිය තිස්පහ වන වර්ෂයේදීම යැයි වෙන් වශයෙන් වටහා ගත යුතුය.

Kasmā pana mahāmahindatthero sattamāsāni āgametvā sabbapacchā sīhaḷadīpaṃ gacchatīti. Sīhaḷadīpe muṭabhivo nāma rājā jarādubbalo ahoti, sāsanaṃ paggahetuṃ asamattho, tassa pana putto devānaṃ piya tisso nāma rājakumāro daharo sāsanaṃ paggahetuṃ samattho bhavissati, so ca devānaṃ viyatisso rajjaṃ tāva labhatu vedissakagirinagare mātuyā saddhiṃ ñātake tāva passāmīti apekkhitvā sattamāsāni āgametvā chattiṃsādhikadvisateyeva jinacakke mahāmahindatthero sīhaḷadīpaṃ gacchatīti veditabbaṃ.

එහෙත් මහා මහින්ද තෙරුන් වහන්සේ මාස හතක් බලා සිට සියල්ලන්ටම පසුව සිංහලද්වීපයට වැඩම කළේ මන්ද? එකල සිංහලද්වීපයෙහි මුටසීව නම් රජු වයෝවෘද්ධව හා දුබලව සිටි බැවින් ශාසනය නඟාසිටුවීමට අසමත් විය. ඔහුගේ පුත්‍රයා වූ, තරුණ වයසේ පසු වූ දේවානම්පියතිස්ස නම් රාජකුමාරයා ශාසනය නඟාසිටුවීමට සමත් වනු ඇත. "ඒ දේවානම්පියතිස්ස කුමරු ප්‍රථමයෙන් රාජ්‍යය ලබා ගනීවා, එතෙක් මා වේදිස්සගිරි නගරයෙහි මෑණියන් සමඟ නෑදෑයන් දැකබලා ගන්නෙමි" යි අපේක්ෂා කොට, මාස හතක් බලා සිට ජින වර්ෂයෙන් දෙසිය තිස්හය වන වර්ෂයේදීම මහා මහින්ද තෙරුන් වහන්සේ සිංහලද්වීපයට වැඩම කළ බව දත යුතුය.

Mahāmahindatthero ca iṭṭiyādīhi therehi catūhi bhāgineyyena sumanasāmaṇerena bhaṇḍukena nāma upāsake na cāti etehi saddhiṃ chattiṃsādhike dvisate jinacakke jeṭṭhamāsapuṇṇamiyaṃ suvaṇṇahaṃsā viya jeṭṭhamāse nabhaṃ uggantvā ākāsamaggena anurādhapurassa puratthimadisābhāge missa kapabbatakūṭe patiṭṭhāsi.

මහා මහින්ද තෙරුන් වහන්සේ, ඉට්ඨිය ආදී සිව්නමක් වූ තෙරවරුන් ද, බෑණනුවන් වූ සුමන සාමණේරයන් වහන්සේ ද, භණ්ඩුක නම් උපාසකයා ද යන මොවුන් සමඟ ජින වර්ෂයෙන් දෙසිය තිස්හය වන වර්ෂයේ පොසොන් මස පුර පසළොස්වක පොහෝ දින, රන් හංසයන් මෙන් අහසට පැන නැඟී අහස් මඟින් අනුරාධපුරයට නැගෙනහිර දිශාවෙහි පිහිටි මිස්සක පර්වත මුදුනට (මිහින්තලයට) වැඩම කර වදාළ සේක.

Jeṭṭhamāsassa ca puṇṇamiyaṃ laṅkādīpe jeṭṭhamūlanakkhattasabhā hutvā manussā chaṇaṃ akaṃsu. Tenevāha sāratthadīpaniyaṃ nāma vinayaḍīkāyaṃ, jeṭṭhamāsassa puṇṇamiyaṃ jeṭṭhanakkhattaṃ mūlanakkhattaṃ vā hotīti. Tattha ca puṇṇaminakkhattaṃ rājamattante puṇṇaminakkhattavicāraṇanayena vuttanti daṭṭhabbaṃ.

පොසොන් මස පුර පසළොස්වක දින ලංකාද්වීපයෙහි ජෙට්ඨමූල නැකත යෙදී තිබුණු බැවින් මිනිස්සු උත්සව පැවැත්වූහ. එහෙයින්ම 'සාරත්ථදීපනී' නම් විනය ටීකාවෙහි ද "පොසොන් මස පුර පසළොස්වක දින ජෙට්ඨ නැකත හෝ මූල නැකත යෙදේ" යැයි පවසන ලදී. එහි සඳහන් පුර පසළොස්වක නැකත රාජකීය භාවිතය අනුව, පසළොස්වක නැකත් විමර්ශන ක්‍රමයට අනුව පවසන ලද්දක් බව දත යුතුය.

Devānaṃ piya tisso ca rājā nakkhattaṃ nāma ghosāpetvā chaṇaṃ kārethāti amacce āṇāpetvā cattālī sapurisasahassaparivāro nagaramhā nikkhamitvā yena missa kapabbato, tena pāyāsi migavaṃ kīḷitukāmo. Atha tasmiṃ pabbate adhivatthā ekā devatā migarūpena rājānaṃ phalobhetvā pakkositvā therassa abhimukhaṃ akāsi.

දේවානම්පියතිස්ස රජතුමා ද "නැකත් බෙර හඬවා උත්සවය පවත්වන්න" යැයි ඇමතිවරුන්ට අණ කොට, සතළිස් දහසක් පිරිස පිරිවරා නගරයෙන් නික්ම, මුව දඩයමෙහි යෙදෙනු පිණිස මිස්සක පර්වතය දෙසට ගියේය. එකල ඒ පර්වතයෙහි වාසය කළ එක් දේවතාවෙක් මුවෙකුගේ වෙසින් පැමිණ රජතුමා නොමඟ යවා, කැඳවාගෙන ගොස් තෙරුන් වහන්සේ ඉදිරියට පමුණුවන ලදී.

Thero [Pg.20] rājānaṃ āgacchantaṃ disvā mamaṃyeva rājā passatu mā itareti adhiṭṭhahitvā tissa tissa ito ehīti āha. Rājā taṃ sutvā cintesi, imasmiṃ dīpe jāto sakalopi manusso maṃ tissoti nāmaṃ gahetvā ālapituṃ samattho nāma natthi, ayaṃ pana bhinnabhinnapaṭadharo bhaṇḍukāsāva vasano maṃ nāmena ālapati, ko nukho ayaṃ bhavissati, manusso vā amanusso vāti. Thero āha,–

තෙරුන් වහන්සේ රජතුමා පැමිණෙනු දැක, "රජතුමා මා පමණක් දකීවා, අනෙක් පිරිස නොදකීවා" යි අධිෂ්ඨාන කොට "තිස්ස, තිස්ස, මෙහාට එන්න" යැයි පැවසූ සේක. රජතුමා එය අසා මෙසේ සිතුවේය: "මේ ද්වීපයෙහි උපන් කිසිදු මිනිසෙකුට මාගේ නමින් 'තිස්ස' කියා අමතන්නට ශක්තියක් නැත. එහෙත් කැපූ මහන ලද සිවුරු පොරවාගත්, හිස මුඩු කළ, කසට වත් හැඳි මොහු මාගේ නමින් අමතයි. මොහු කවරෙක් විය හැකිද? මිනිසෙක් ද නැතහොත් අමනුෂ්‍යයෙක් ද?" එවිට තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ පැවසූ සේක:

Samaṇā mayaṃ mahārāja, dhammarājassa sāvakā;

Taveva anukampāya, jambudīpā idhāgatāti.

"මහාරාජයෙනි, අපි ධර්මරාජයන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයෝ වූ ශ්‍රමණයෝ වෙමු. ඔබ කෙරෙහිම වූ අනුකම්පාවෙන් දඹදිව සිට මෙහි පැමිණියෙමු."

Tadā ca devānaṃ piyatisso rājā asokaraññā pesitena abhisekena ekamāsābhisitto ahosi. Visākhapuṇṇamāyaṃ hissa abhisekamakaṃsu. So ca asokaraññā pesite dhammapaṇṇākāre ratanattayaguṇappaṭisaṃyuttaṃ sāsanappavattiṃ acirasutaṃ anussaramāno taṃ therassa samaṇā mayaṃ mahārāja, dhammarājassa sāvakāti vacanaṃ sutvā ayyā nukho āgatāti tāvadeva āvudhaṃ nikkhipitvā ekamantaṃ nisīdi sammodanīyaṃ kathaṃ kathayamāno. Yathāha,–

එකල දේවානම්පියතිස්ස රජතුමා අසෝක රජු විසින් එවන ලද අභිෂේක ද්‍රව්‍යවලින් අභිෂේක ලබා මාසයක් ගතව තිබුණි. මක්නිසාද යත්, ඔහුගේ අභිෂේකය සිදු කරන ලද්දේ වෙසක් පුර පසළොස්වක පොහෝ දිනක බැවිනි. අසෝක රජු විසින් එවන ලද ධර්ම පඬුරෙහි අඩංගු වූ, ත්‍රිවිධ රත්නයේ ගුණ හා බැඳි ශාසන ප්‍රවෘත්තිය මෑතකදී අසා තිබූ කරුණක් ලෙස සිහිපත් කළ ඒ රජතුමා, තෙරුන් වහන්සේගේ "මහාරාජයෙනි, අපි ධර්මරාජයන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවක වූ ශ්‍රමණයෝ වෙමු" යන වචනය අසා, "ආර්යයන් වහන්සේලා වැඩම කර වදාළ සේක්ද!" යි සිතා එකෙණෙහිම ආයුධ බිම තබා, සුහද පිළිසඳරෙහි යෙදෙමින් එකත්පසක වාඩි විය. ඒ බව මෙසේ දක්වා ඇත:

Āvudhaṃ nikkhipitvāna, ekamantaṃ upāvisi;

Nisajja rājā sammodi, bahuṃ atthūpasañhitanti.

"(රජතුමා) ආයුධ බිම තබා එකත්පසක වාඩි විය. වාඩි වී රජතුමා බොහෝ අර්ථවත් කරුණු සහිතව සුහදව පිළිසඳරෙහි යෙදුණේය."

Sammodanīyaṃ kathañca kurumāneyeva tasmiṃ tānipi cattālīsapurisasahassāni āgantvā samparivāresuṃ. Tadāthero itarepi cha jane dassesi. Rājā disvā ime kadā āgatāti āha. Mayā saddhiṃyeva mahārājāti. Idāni pana jambudīpe aññepi evarūpā samaṇā santīti. Santi [Pg.21] mahārāja etarahijambudīpo kālāvapajjoto isivātapaṭivāto, tasmiṃ–

මෙසේ පිළිසඳර කතාවෙහි යෙදී සිටියදීම, අර සතළිස් දහසක් වූ පිරිස ද පැමිණ රජු වටා පිරිවර ගත්හ. එකල තෙරුන් වහන්සේ අනෙක් සයදෙනා ද (රජුට) දැක ගැනීමට සැලැස්වූ සේක. රජතුමා ඔවුන් දැක, "මොවුන් කවදා පැමිණියේද?" යි ඇසීය. "මහාරාජයෙනි, මා සමඟමය" (යි තෙරුන් වහන්සේ පැවසූ සේක). "දැන් දඹදිවෙහි මෙබඳු තවත් ශ්‍රමණයෝ වෙසෙත්ද?" "මහාරාජයෙනි, වෙසෙති. මේ වන විට දඹදිව කහ සිවුරු ආලෝකයෙන් බබළයි, ඍෂිවරුන්ගේ සිල් සුවඳින් පිරී පවතී. එහි..."

Tevijjā iddhipattā ca, cetopariyakovidā;

Khīṇāsavā arahanto, bahū buddhassa sāvakāti.

"ත්‍රිවිද්‍යාවන් ලත්, සෘද්ධි ප්‍රාප්ත වූ, පරසිත් දන්නා නුවණැති, කෙලෙස් නැසූ රහතන් වහන්සේලා වන බුදුරජාණන් වහන්සේගේ බොහෝ ශ්‍රාවකයෝ වෙසෙති."

Bhante kena āgatatthāti. Neva mahārāja udakena, na thalenāti. Rājā ākāsena āgatāti aññāsi. Thero atthi nukho rañño passāveyyattikanti vīmaṃsanatthāya āsannaṃ ambarukkhaṃ ārabbha pañhaṃ pucchi, –

"ස්වාමීනී, ඔබ වහන්සේලා පැමිණියේ කෙසේද?" "මහාරාජයෙනි, ජල මාර්ගයෙන් ද නොවේ, ගොඩබිම් මාර්ගයෙන් ද නොවේ." රජතුමා (ඔවුන් වහන්සේලා) අහස් මඟින් වැඩම කළ බව වටහා ගත්තේය. රජතුමාගේ බුද්ධිමත් බව විමසනු පිණිස, තෙරුන් වහන්සේ අසල තිබූ අඹ ගසක් මුල් කරගෙන ප්‍රශ්න ඇසූ සේක.

Kinnāmo mahārāja ayaṃ rukkhoti. Ambarukkho nāma bhanteti. Imaṃ pana mahārāja ambaṃ muñcitvā añño ambo atthi vā natthi vāti. Atthi bhante aññepi bahū ambarukkhāti. Imañca ambaṃ te ca ambe muñcitvā atthi nukho mahārāja aññe rukkhāti. Atthi bhante, te pana na ambarukkhāti. Aññe ca ambe anambe ca muñcitvā atthi pana añño rukkhoti. Ayameva bhante amba rukkhoti. Sādhu mahārāja paṇḍitosīti.

«මහාරාජයෙනි, මේ ගසෙහි නම කුමක්ද?» «ස්වාමීනි, මෙය අඹ ගසකි.» «මහාරාජයෙනි, මේ අඹ ගස හැර වෙනත් අඹ ගස් තිබේද නැද්ද?» «ස්වාමීනි, වෙනත් බොහෝ අඹ ගස්ද තිබේ.» «මහාරාජයෙනි, මේ අඹ ගසත්, ඒ අඹ ගසුත් හැර වෙනත් ගස් තිබේද?» «ස්වාමීනි, තිබේ, නමුත් ඒවා අඹ ගස් නොවේ.» «මහාරාජයෙනි, අනෙකුත් අඹ ගසුත්, අඹ නොවන ගසුත් හැර වෙනත් කිසියම් ගසක් තිබේද?» «ස්වාමීනි, ඒ මේ අඹ ගසමය.» «සාධු මහාරාජයෙනි, ඔබ වහන්සේ පණ්ඩිතයෙකි.»

Atthi pana mahārāja te ñātakāti. Atthi bhante bahūjanāti. Te muñcitvā keci aññātakāpi atthi mahārājāti. Aññātakā bhante ñātakehi bahutarāti. Tavañātake ca aññātake ca muñcitvā atthañño koci mahārājāti. Ahameva bhanteti. Sādhu mahārāja attā nāma attano neva ñātako na aññātakoti.

«මහාරාජයෙනි, ඔබ වහන්සේට නෑයෝ සිටිත්ද?» «ස්වාමීනි, බොහෝ පිරිසක් සිටිති.» «මහාරාජයෙනි, ඔවුන් හැර නොනෑයෝද සිටිත්ද?» «ස්වාමීනි, නෑයන්ට වඩා නොනෑයෝ බොහෝ වෙති.» «මහාරාජයෙනි, ඔබ වහන්සේගේ නෑයන්ද නොනෑයන්ද හැර වෙනත් කිසිවෙක් සිටීද?» «ස්වාමීනි, ඒ මමමය.» «සාධු මහාරාජයෙනි, තමා තමාට නෑයෙකුත් නොවේ, නොනෑයෙකුත් නොවේ.»

Atha thero paṇḍito rājā sakkhissati dhammaṃ aññātunti cūḷahatthipadopamasuttaṃ kathesi. Kathāpariyosāne rājā tīsu saraṇesu patiṭṭhahi saddhiṃ cattālīsāya pāṇasahassehīti. Tato paraṃ yaṃ yaṃ vattabbaṃ, taṃ taṃ samantapāsādikādīsu vuttanayena veditabbaṃ.

ඉන්පසු, නුවණැති රජතුමා ධර්මය අවබෝධ කරගැනීමට සමත් යැයි වටහාගත් මහා මහින්ද තෙරුන් වහන්සේ 'චූළහත්ථිපදෝපම සූත්‍රය' දේශනා කළ සේක. දේශනය අවසානයේ රජතුමා සතළිස් දහසක් ප්‍රජාව සමඟ තිසරණ පිහිටියේය. මින් ඉදිරියට කිව යුතු යමක් වේද, ඒ සියල්ල සමන්තපාසාදිකාව ආදී ග්‍රන්ථවල සඳහන් ක්‍රමයටම දත යුතුය.

Iccevaṃ sīhaḷadīpe sāsanānuggahaṇa mahindattherato āgatā [Pg.22] sissaparamparā bahū honti, gaṇanapathaṃ vīti vattā. Kathaṃ. Mahāmahindattherassa sisso ariṭṭho nāma thero, tassa sisso tissadatto, tassa sisso kāḷasumano, tassa sisso dīgho, tassa sisso dīgha sumano, tassa sisso kāḷasumano, tassa sisso nāgo, tassa sisso buddharakkhito, tassa sisso tisso, tassa sisso revo, tassa sisso sumano, tassa sisso cūḷanāgo, tassa sisso dhammapāli etā, tassa sisso khemo, tassa sisso upalisso, tassa sisso phussadevo, tassa sisso sumano, tassa sisso mahāpadumo, tassa sisso mahāsīvo, tassa sisso upāli, tassa sisso mahānāgo, tassa sisso abhayo, tassa sisso tisso, tassa sisso sumano, tassa sisso cūḷābhayo, tassa sisso tisso, tassa sisso cūḷadevo, tassa sisso sīvoti. Ayaṃ yāva potthakāruḷasaṅkhātā catutthasaṅgītikā, tāva theraparamparāti daṭṭhabbā.

මෙසේ හෙළදිව ශාසන ප්‍රතිග්‍රහණයෙහි ලා මහින්ද මහ තෙරුන් වහන්සේගෙන් පැවත ආ ශිෂ්‍ය පරම්පරාවෝ ගණනය කළ නොහැකි තරම් බොහෝ වෙති. එය කෙසේද යත්: මහා මහින්ද තෙරුන් වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා වූයේ අරිට්ඨ නම් තෙරුන් වහන්සේය; උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා තිස්සදත්තය, උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා කාළසුමනය, උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා දීඝය, උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා දීඝසුමනය, උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා කාළසුමනය, උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා නාගය, උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා බුද්ධරක්ඛිතය, උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා තිස්සය, උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා රේවතය, උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා සුමනය, උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා චූළනාගය, උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා ධම්මපාලිය, උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා ඛේමය, උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා උපලිස්සය, උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා ඵුස්සදේවය, උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා සුමනය, උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා මහාපදුමය, උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා මහාසීවය, උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා උපාලිය, උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා මහානාගය, උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා අභයය, උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා තිස්සය, උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා සුමනය, උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා චූළාභයය, උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා තිස්සය, උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා චූළදේවය, උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා සීවය වේ. මෙය ග්‍රන්ථාරූඪ කිරීම නමින් හැඳින්වෙන සිව්වන ධර්ම සංගායනාව තෙක් වූ තෙර පරම්පරාව ලෙස දත යුතුය.

Vuttañhetaṃ aṭṭhakathāyaṃ,– yāvajjabhanā tesaṃyeva antevāsikaparamparabhūtāya ācariyaparamparāya ābhatantiti veditabbanti.

එය අටුවාවෙහි මෙසේ දක්වා ඇත: 'අද දක්වා ඔවුන්ගේම ශිෂ්‍ය පරම්පරාව වූ ආචාර්ය පරම්පරාව විසින් මෙය රැගෙන එන ලදැයි දත යුතුය.'

Evaṃ tesaṃ sissaparamparabhūtā ācariyaparamparā yāvajjatanā sāsane pākaṭā hutvā āgacchantīti veditabba.

මෙසේ ඔවුන්ගේ ශිෂ්‍ය පරම්පරාව වූ ආචාර්ය පරම්පරාව අද දක්වා ශාසනයෙහි ප්‍රකට වෙමින් පැවත එන බව දත යුතුය.

Sāsane vinayadharehi nāma tilakkhaṇasampannehi bhavitabbaṃ. Tīṇi hi vinayadharassa lakkhaṇāni icchi tabbāni. Katamāni tīṇi. Suttañcassa svāgataṃ hoti suppavatti suvinicchitaṃ suttato anubyañjanatoti idamekaṃ lakkhaṇaṃ, vinaye kho pana ṭhito hoti asaṃhīroti idaṃ dutiyaṃ, ācariyaparamparā kho panassa suggahitā hoti sumanasikatā supadhāritāti idaṃ tatiyaṃ.

ශාසනයෙහි විනයධරයන් ලක්ෂණ තුනකින් සමන්විත විය යුතුය. විනයධරයෙකු කෙරෙන් අපේක්ෂා කළ යුතු ලක්ෂණ තුනක් වෙයි. ඒ තුන කවරේද? ඔහුට සූත්‍රය (ප්‍රාතිමෝක්ෂය) මනාව උගත් (ස්වාගත), මනාව ප්‍රවර්තනය කළ (සුප්පවත්ති) සහ සූත්‍ර වශයෙන් හා අනුබ්‍යංජන වශයෙන් මනාව විනිශ්චය කරන ලද්දක් (සුවිනිච්ඡිත) වෙයි; මෙය පළමු ලක්ෂණයයි. විනයෙහි මනාව පිහිටි, අනුන් විසින් සොලවිය නොහැකි (නොසැලෙන) සුලු වෙයි; මෙය දෙවන ලක්ෂණයයි. ඔහුගේ ආචාර්ය පරම්පරාව මනාව උගත් (සුග්ගහිත), මනාව මෙනෙහි කළ (සුමනසිකත) සහ මනාව ධාරණය කරන ලද්දක් (සුපධාරිත) වෙයි; මෙය තුන්වන ලක්ෂණයයි.

Tattha [Pg.23] ācariyaparamparā kho panassa suggahitā hotīti theraparamparā vaṃsaparamparā cassa suṭṭhugahitā hoti. Sumanasikatāti suṭṭhu manasikatā, āvajjitamatte ñajjali tappadīpo viya hoti.

එහි 'ඔහුගේ ආචාර්ය පරම්පරාව මනාව උගත් වෙයි' යනු, ඔහුගේ තෙර පරම්පරාව සහ වංශ පරම්පරාව මනාව ඉගෙන ගන්නා ලද්දී වෙයි. 'මනාව මෙනෙහි කළ' යනු, මනාව මෙනෙහි කරන ලද්දකි; මෙනෙහි කළ සැනින් පහනක් දැල්වෙන්නාක් මෙන් (දැනුම) පැහැදිලිව වැටහෙයි.

Supadhāritāti suṭṭhu upadhāritā, pubbāparānusandhito atthato kāraṇato ca upa dhāritā. Attano matiṃ pahāya ācariyasuddhiyā vattā hoti, mayhaṃ ācariyo asukācariyassa santike uggaṇhi, so asukassāti evaṃ sabbaṃ ācariyaparamparaṃ thera vādaṅgaṃ āharitvā yāva upālitthero sammāsambuddhassa santike uggaṇhīti pāpetvā ṭhapeti. Tatopi āharitvā upālitthero sammāsambuddhassa santike uggaṇhi, dāsakatthero attano upajjhāyassa upālittherassa, soṇakatthero attano upajjhāyassa dosakattherassa, siggavatthero attano upajjhāyassa soṇakattherassa, moggaliputtatissatthero attano upajjhāyassa siggavattherassa caṇḍa vajjittherassa cāti evaṃ sabbaṃ ācariyaparamparaṃ theravādaṅgaṃ āharitvā attano ācariyaṃ pāpetvā ṭhapeti. Evaṃ uggahitā hi ācariyaparamparā suggahitā hoti.

'මනාව ධාරණය කරන ලද' යනු, පූර්ව අපර සබඳතාවයෙන්ද, අර්ථයෙන්ද, කරුණෙන්ද මනාව ධාරණය කරන ලද්දකි. තමාගේ මතය හැර දමා ආචාර්යවරුන්ගේ පාරිශුද්ධත්වය ගැන පවසන්නෙක් වෙයි. 'මගේ ආචාර්යවරයා අසවල් ආචාර්යවරයා වෙතින් ඉගෙන ගත්තේය, ඔහු අසවල් ආචාර්යවරයා වෙතින්ය' යනුවෙන් මුළු ආචාර්ය පරම්පරාව වන ථෙරවාද අංගය ගෙන හැර පාමින්, උපාලි තෙරුන් වහන්සේ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි ඉගෙන ගත් බව දක්වා ගෙන ගොස් තබයි. එතැනින්ද ගෙන හැර දක්වමින්: උපාලි තෙරුන් වහන්සේ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙතින් ඉගෙන ගත් සේක; දාසක තෙරුන් වහන්සේ තමාගේ උපජ්ඣායන් වූ උපාලි තෙරුන් වහන්සේ වෙතින්ද, සෝණක තෙරුන් වහන්සේ තමාගේ උපජ්ඣායන් වූ දාසක තෙරුන් වහන්සේ වෙතින්ද, සිග්ගව තෙරුන් වහන්සේ තමාගේ උපජ්ඣායන් වූ සෝණක තෙරුන් වහන්සේ වෙතින්ද, මොග්ගලීපුත්ත තිස්ස තෙරුන් වහන්සේ තමාගේ උපජ්ඣායන් වූ සිග්ගව තෙරුන් වහන්සේ සහ චණ්ඩවජ්ජි තෙරුන් වහන්සේ වෙතින්ද (ඉගෙන ගත්හ) යනාදී වශයෙන් මුළු ආචාර්ය පරම්පරාව වූ ථෙරවාද අංගය ගෙන හැර පා, තමාගේ ආචාර්යවරයා දක්වා සම්බන්ධ කර තබයි. මෙසේ ඉගෙන ගන්නා ලද ආචාර්ය පරම්පරාව මනාව උගත් (සුග්ගහිත) එකක් වෙයි.

Evaṃ asakkontena pana dve tayo parivaṭṭā uggahetabbā. Sabbapacchimena hi nayena yathā ācariyo ca ācariyācariyo ca pāḷiñca paripuñchañca vadanti, tathā ñātuṃ vattatīti.

එසේ කිරීමට නොහැකි තැනැත්තා විසින් වට දෙකක් හෝ තුනක් (පරම්පරා දෙකක් හෝ තුනක්) ඉගෙන ගත යුතුය. වඩාත්ම අවම ක්‍රමය නම්, තමාගේ ආචාර්යවරයා සහ ආචාර්යවරයාගේ ආචාර්යවරයා ධර්ම පාඨය (පාලි) සහ එහි අර්ථ විමසීම් (පරිපුච්ඡාව) පවසන ආකාරය දැන සිටීම සුදුසුය.

Yathā vuttattheraparamparā pana bhagavato dharamānakālato paṭṭhāya yāva potthakāruḷā mukhapāṭheneva piṭakattayaṃ dhāresuṃ, paripuṇṇaṃ pana katvā potthake likhitvā na ṭhapenti. Evaṃ mahātherā dukkarakammaṃ katvā sāsanaṃ paggaṇhiṃsu. Tatridaṃ vatthu,–

පවසන ලද තෙර පරම්පරාව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ජීවමාන කාලයේ සිට ග්‍රන්ථාරූඪ කරන තෙක්ම කටපාඩමින්ම (මුඛපාඨයෙන්ම) ත්‍රිපිටකය ධාරණය කළහ. එය සම්පූර්ණ කර පොත්වල ලියා නොතැබූහ. මෙසේ මහා තෙරුන් වහන්සේලා අතිශය දුෂ්කර ක්‍රියාවක් කොට ශාසනය රැකගත්හ. ඒ පිළිබඳ කථාව මෙසේය:

Sīhaḷadīpe kira caṇḍālatissabhayena saṅkhubbhitvā devo [Pg.24] ca avassitvā dubbhikkhabhayaṃ uppajji. Tadā akko devānamindo āgantvā tumhe bhante piṭakaṃ dhāretuṃ na sakkhissatha, nāvaṃ pana ārūhitvā jambudīpaṃ gacchatha, sace nāvā appahonakā bhaveyya, kaṭṭhena vā veḷunā vā taratha, abhayatthāya pana mayaṃ rakkhissāmāti āha.

සිංහල ද්වීපයෙහි බැමිණිතියා සාය (චණ්ඩාල තිස්ස භය) නිසා කැළඹීමක් ඇති වී, වැසි නොලැබී යාමෙන් දුර්භික්ෂ භයක් හටගත්තේය. එකල්හි දේවේන්ද්‍ර වූ ශක්‍රයා පැමිණ, 'ස්වාමීනි, ඔබට (මේ සාගින්න මැද) ත්‍රිපිටකය ධාරණය කිරීමට නොහැකි වනු ඇත. එබැවින් නැවකට නැඟ දඹදිවට වඩින්න. නැව් ප්‍රමාණවත් නොවේ නම්, ලී කොටයකින් හෝ උණ බම්බුවකින් හෝ (මුහුද) තරණය කරන්න. ඔබගේ ආරක්ෂාව පිණිස අපි රැකවරණය සලසන්නෙමු' යි කීවේය.

Tadā saṭṭhimattā bhikkhū samuddatīraṃ gantvā puna etadahosi,– mayaṃ jambudīpaṃ na gacchissāma, idheva vasitvā tepiṭakaṃ dhārissāmāti. Tato pacchā nāvā titthato nivattitvā sīhaḷadīpekadesaṃ malayajanapadaṃ gantvā mūlaphalādīhiyeva yāpetvā sajjhāyaṃ akaṃsu. Chātakabhayena atipīḷitā hutvā evampi kātuṃ asakkonto vāḷukatale uraṃ ṭhapetvā sīsena sīsaṃ abhimukhaṃ katvā vācaṃ anicchāretvā manasāyeva akaṃsu. Evaṃ dvādasavassāni saddhiṃ aṭṭhakathāya tepiṭakaṃ rakkhitvā sāsanaṃ anuggahesuṃ.

එකල්හි හැටක් පමණ භික්ෂූන් වහන්සේලා මුහුදු වෙරළට වැඩම කොට නැවත මෙසේ සිතූහ: 'අපි දඹදිවට නොයන්නෙමු, මෙහිම වාසය කරමින් ත්‍රිපිටකය ධාරණය කරන්නෙමු' කියාය. ඉන්පසු වරායෙන් ආපසු හැරී සිංහල ද්වීපයෙහි එක් පෙදෙසක් වූ මලය ජනපදයට වැඩම කොට අල, මුල්, ඵලාඵල ආදියෙන් පමණක් යැපෙමින් සජ්ඣායනා කළහ. සාගින්නෙන් දැඩි ලෙස පීඩාවට පත්ව මෙසේ කිරීමට පවා නොහැකි වූ විට, වැලි තලාවෙහි පපුව තබාගෙන, හිසට හිස අභිමුඛ කරගෙන, වචන පිට නොකර සිතින්ම සජ්ඣායනා කළහ. මෙසේ දොළොස් වසරක් මුළුල්ලෙහි අටුවා සහිත ත්‍රිපිටකය ආරක්ෂා කරමින් ශාසනයට අනුග්‍රහ කළහ.

Dvādasavassesu pana atikkantesu taṃ bhayaṃ vūpasamitvā pubbe jambudīpaṃ gacchantā sattabhikkhusatā āgantvā sīhaḷadīpekadesaṃ rāmajanapade maṇḍalārāmavihāraṃ āpajjiṃsu. Tepi saṭṭhimattā bhikkhū tameva vihāraṃ gantvā aññamaññaṃ sammantetvā sajjhāyiṃsu. Tadā aññamaññaṃ samenti, na virujjhanti, gaṅgādakena viya yamunodakaṃ saṃsandenti. Evaṃ piṭakattayaṃ mukhapāṭheneva dhāretvā mahātherā dukkarakammaṃ karontīti veditabbā.

එහෙත් දොළොස් වසරක් ඉක්ම ගිය පසු ඒ (දුර්භික්ෂ) භය සංසිඳී, පෙර දඹදිවට වැඩම කළ සත්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේලා පෙරළා වැඩම කොට, සිංහල ද්වීපයේ එක් ප්‍රදේශයක් වූ රාම ජනපදයේ මණ්ඩලාරාම විහාරයට පැමිණියහ. (ලංකාවේ රැඳී සිටි) ඒ හැටක් පමණ වූ භික්ෂූන් වහන්සේලා ද එම විහාරයටම වැඩම කොට, එකිනෙකා සමඟ සාකච්ඡා කර සජ්ඣායනා කළහ. එකල ඔවුහු අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් එකඟ වූහ, විරුද්ධ නොවූහ, ගංගා ජලය හා යමුනා ජලය මෙන් එකිනෙකා හා සැසඳුණහ. මෙසේ ත්‍රිපิตකය මුඛපාඨයෙන්ම (කටපාඩමින්) දරාගෙන මහාථෙරවරුන් වහන්සේලා අතිශය දුෂ්කර ක්‍රියාවක් කළ බව දත යුතුය.

Yampi pariyattiṃ ekapadamattampi avirajjhitvā dhārenti, taṃ dukkarakammameva.

පරියත්ති ධර්මයෙහි එකම පදයක් හෝ නොවැරදෙන සේ මතකයේ තබා ගැනීම (දරා සිටීම) ද අතිශය දුෂ්කර ක්‍රියාවක්මය.

Sīhaḷadīpe kira punabbasukassa nāma kuṭumbikassa putto tissatthero buddhavacanaṃ uggaṇhitvā imaṃ jambudīpaṃ āgantvā yonakadhammarakkhitattherassa santike buddhavacanaṃ uggaṇhitvā gacchanto nāvaṃ abhirūhanatitthe ekasmiṃ pade uppannakaṅkho yojanasatamaggaṃ nivattitvā ācariyassa santikaṃ āgacchanto [Pg.25] antarāmagge ekassa kuṭumbikassa pañhaṃ kathesi. So pasīditvā satasahassagghanakaṃ kampalaṃ adāsi. Sopi taṃ āharitvā ācariyassa adāsi. Thero vā siyā koṭṭetvā nisīdanaṭṭhāne paribhaṇḍaṃ kāresi. Kimatthāyāti. Pacchimāya janatāya anuggahatthāya. Evaṃ kirassa ahosi,– amhākaṃ gatamaggaṃ āvajjitvā anāgate sabrahmacārino paṭipattiṃ pūretabbaṃ maññissantīti. Tissattheropi ācariyassa santike kaṅkhaṃ chinditvā sīhaḷadīpameva sakaṭṭhānaṃ āgamāsīti. Iccevaṃ pariyattiṃ ekapadamattampi avirajjhitvā dhāraṇampi dukkarakammamevāti daṭṭhabbaṃ.

සිංහල ද්වීපයෙහි පුනබ්බසුක නම් කෙළෙඹියෙකුගේ පුත් තිස්ස තෙරුන් වහන්සේ බුද්ධ වචනය උගෙන, මේ දඹදිවට වැඩම කොට, යෝනක ධම්මරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේ සමීපයෙහි බුද්ධ වචනය උගෙන ආපසු වඩිනා අතරතුර, නැවට නගින තොටුපළේදී එක් පදයක් පිළිබඳව සැකයක් උපදවා ගෙන, යොදුන් සියයක මඟක් ආපසු හැරී ආචාර්යයන් වහන්සේ වෙත වඩිනා අතරමඟදී එක් කෙළෙඹියෙකුගේ ප්‍රශ්නයක් විසඳූහ. ඔහු පැහැදී ලක්ෂයක් වටිනා සළුවක් පූජා කළේය. උන්වහන්සේ ද එය රැගෙන අවුත් තම ආචාර්යයන් වහන්සේට පූජා කළහ. මහාථෙරුන් වහන්සේ එය කපා සකස් කර තමන් වහන්සේ වැඩසිටින තැන ඇති අසුනෙහි වට තිරයක් (ඇතුරුමක්) කරවූහ. 'ඒ කුමකටද?' යත්, අනාගත පරපුරට අනුග්‍රහ පිණිසය. උන්වහන්සේට මෙසේ සිතුණේය: 'අප ගිය මඟ සිහිපත් කොට, අනාගතයෙහි සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලා තමන් විසින් ද ප්‍රතිපත්තිය පිරිය යුතු යැයි සිතනු ඇත.' තිස්ස තෙරුන් වහන්සේ ද තමන්ගේ ආචාර්යයන් වහන්සේ වෙතින් සැකය දුරු කරගෙන, නැවත සිංහල ද්වීපයෙහි තම වාසස්ථානයටම වැඩම කළහ. මෙසේ පරියත්ති ධර්මයෙහි එකම පදයක් හෝ නොවැරදෙන සේ මතකයේ තබා ගැනීම ද අතිශය දුෂ්කර ක්‍රියාවක් ලෙසම දැකිය යුතුය.

Yampi yebhuyyena paguṇaṃ na karonti, tassa anantaradhānatthāya asammosatthāya uggahadhāraṇādivasena rakkhanampi karonti, taṃ dukkarakammameva.

බොහෝ දෙනෙකු විසින් ප්‍රගුණ නොකරන යම් ධර්මයක් වේ නම්, එය අතුරුදහන් නොවීම පිණිසත්, මුළා නොවීම පිණිසත් ඉගෙනීම හා දරා සිටීම ආදී ක්‍රම මඟින් ආරක්ෂා කිරීම ද අතිශය දුෂ්කර ක්‍රියාවක්මය.

Sīhaḷadīpeyeva kira mahābhaye ekasseva bhikkhuno mahāniddeso paguṇo ahosi. Atha catunikāyikatissattherassa upajjhāyo mahātipiṭakatthero nāma mahārakkhitattheraṃāha,– āvuso mahārakkhita asukassa santike mahāniddesaṃ gaṇhāhīti. Pāpokirāyaṃ bhante na gaṇhāmīti. Gaṇhāvuso ahaṃ te santike nisīdissāmīti. Sādhu bhante tumhesu nisinnesu gaṇhissāmīti paṭṭhapatvā rattindivaṃ nirantaraṃ pariyāpuṇanto osānadivase heṭṭhāmañce itthiṃ disvā bhante sutaṃyeva me pubbe, sacāhaṃ evaṃ jāneyyaṃ, na īdisassa santike dhammaṃ pariyāpuṇeyyanti āha. Tassa pana santike bahū mahātherā uggaṇhitvā mahāniddesaṃ patiṭṭhāpesuṃ. Evaṃ yaṃ yebhuyyena paguṇaṃ na karonti, tassa anantaradhānatthāya asammosattāya uggahadhāraṇādivasena rakkhanampi dukkarakammaṃ yevāti daṭṭhabbaṃ.

සිංහල ද්වීපයෙහිම මහා (බැමිනිටියා) සාය පැවති සමයෙහි, එක්තරා භික්ෂූන් වහන්සේ නමකට පමණක් 'මහානිද්දේස' පාලිය කටපාඩමින් ප්‍රගුණව තිබුණි. එකල චතුනිකායික තිස්ස තෙරුන් වහන්සේගේ උපාධ්‍යායයන් වූ මහාතිපිටක තෙරුන් වහන්සේ, මහාරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේට මෙසේ වදාළහ: 'ඇවැත්නි මහාරක්ඛිත, අසවල් භික්ෂුව සමීපයෙන් මහානිද්දේසය උගෙන ගන්න.' 'ස්වාමීනී, ඔහු සිල්වත් නොවන බව කියනු ලැබේ, එබැවින් මම ඔහුගෙන් ධර්මය නොඋගනිමි.' 'ඇවැත්නි, උගෙන ගන්න, මම ද ඔබ අසලින් වාඩි වී සිටින්නෙමි.' 'යහපති ස්වාමීනී, ඔබ වහන්සේ අසලින් වැඩසිටින්නේ නම් මම උගෙන ගන්නෙමි' යි පවසා, දිවා රෑ නොතකා අඛණ්ඩව ධර්මය උගනිමින් සිට, අවසන් දිනයේදී ඇඳ යට සිටි ස්ත්‍රියක දැක, 'ස්වාමීනී, මට මීට පෙර අසන්නට ලැබුණේ කතාවක් පමණි; මෙවැන්නක් සිදු වේ යැයි මම දැන සිටියේ නම්, මෙබඳු අයෙකු සමීපයෙන් කිසිසේත් ධර්මය නොඋගනිමි' යි කීවේය. එහෙත්, බොහෝ මහාථෙරවරුන් වහන්සේලා උන්වහන්සේගෙන් ධර්මය උගෙන මහානිද්දේසය සුරක්ෂිත කළහ. මෙසේ බොහෝ දෙනා ප්‍රගුණ නොකරන යමක් වේ නම්, එහි අතුරුදහන් නොවීම පිණිසත්, වැරදී නොයෑම පිණිසත්, ඉගෙනීම හා දරා ගැනීම ආදියෙන් එය ආරක්ෂා කිරීම ද අතිශය දුෂ්කර ක්‍රියාවක්ම ලෙස දත යුතුය.

Iccevaṃ bhagavato dharamānakālato pabhuti cirakālaṃ yathāvuttamahātheraparamparā pariyattiṃ mukhapāṭheneva dhāresuṃ[Pg.26]. Ahovata porāṇikānaṃ mahātherānaṃ satipaññāsamādhivepullatāya hi te mukhapāṭheneva dhāretu sakkāti. Mukhapāṭheneva porāṇakattherānaṃ pariyattidhāraṇaṃ pañcanavutādhikāni catusatāni ahosi.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ජීවමානව වැඩසිටි සමයේ සිට දීර්ඝ කාලයක් තිස්සේ ඉහත සඳහන් කරන ලද මහාථෙර පරම්පරාව විසින් පරියත්ති ධර්මය මුඛපාඨයෙන්ම (කටපාඩමින්) දරා ගන්නා ලදී. පුරාතන මහාථෙරවරුන් වහන්සේලාගේ ස්මෘතිය, ප්‍රඥාව හා සමාධියෙහි අතිමහත් බව නිසාම උන්වහන්සේලාට එය මුඛපාඨයෙන්ම දරා ගැනීමට හැකිවීම කෙතරම් ආශ්චර්යයක්ද! පුරාතන තෙරුන් වහන්සේලා විසින් මුඛපාඨයෙන්ම පරියත්ති ධර්මය දරා සිටි කාලය වසර හාරසිය අනූපහක් (495) විය.

Bhagavato parinibbānato mahāvaṃsasāratthasaṅgahesu āgatanayena jinacakke paṇṇāssādhike catusate sampatte tambapaṇṇidīpe rājūnaṃ aṭṭhārasamako’saddhātissassa nāma rañño putto vaṭṭagāmaṇi nāma rājā rajjaṃ patvā chavassakāle anāgate sattā hīnasatipaññāsamādhikā hutvā na sakkhissanti mukhapāṭhena dhāretunti upaparikkhitvā pubbe vuttehi mahātherehi anupubbena āgatā pañcamattā mahātherasatā vaṭṭagāmaṇirājānaṃ nissāya tambapaṇṇidīpekadese malayajanapade ālokaleṇe aṭṭhakathāya sahapiṭakattayaṃ potthake āropesuṃ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පරිනිර්වාණයෙන් පසුව, මහාවංශය සහ සාරත්ථසංග්‍රහයෙහි දැක්වෙන පරිදි බුද්ධ වර්ෂ හාරසිය පනහක් (450) සපිරුණු කල්හි, තම්බපණ්ණි ද්වීපයේ (ලක්දිව) රජවරුන් අතර දහඅටවැන්නා වූ, සද්ධාතිස්ස රජුගේ පුත් වට්ටගාමිණී අභය රජතුමා රාජ්‍යත්වයට පත්වී හය වසරක් ගිය තැන, 'අනාගතයෙහි මිනිසුන් ස්මෘතිය, ප්‍රඥාව හා සමාධියෙන් පිරිහී යන බැවින් ධර්මය මුඛපාඨයෙන් දරා ගැනීමට නොහැකි වනු ඇතැයි' සලකා බලා, පෙර සඳහන් කළ මහාථෙරවරුන්ගෙන් අනුපිළිවෙළින් පැවත ආ පන්සියයක් පමණ මහාථෙරවරුන් වහන්සේලා වට්ටගාමිණී රජුගේ රැකවරණය ඇතිව, තම්බපණ්ණි ද්වීපයේ මලය ජනපදයේ ආලෝක ලෙනෙහි (අළු විහාරයේදී) අටුවා සහිත ත්‍රිපිටකය ග්‍රන්ථාරූඪ (පොත්පත්වල ලේඛනගත) කළහ.

Tañca yathāvuttasaṅgītiyo upanidhāya catutthasaṅgītiyeva nāmāti veditabbā. Vuttañhetaṃ sāratthadīpaniyaṃ nāma vinayaṭīkāyaṃ,– catutthasaṅgītisadisā hi potthakārohasaṅgītīti.

පෙර කියන ලද ධර්ම සංගායනාවන් හා සසඳන කල, මෙය සිව්වැනි ධර්ම සංගායනාව ලෙසම දත යුතුය. සාරත්ථදීපනී නම් විනය ටීකාවෙහි ද මෙසේ වදාරන ලදී: 'ග්‍රන්ථාරූඪ කිරීමේ සංගායනාව වනාහි සිව්වැනි ධර්ම සංගායනාව හා සමාන වේ' යනුයි.

Sīhaḷadīpe pana vaṭṭagāmaṇirājā marammaraṭṭhe sirikhettanagare eko nāma kukkuṭasīsarājā ca ekakālena rajjaṃ kāresi. Amarapuramāpakassa rañño kāle sīhaḷadīpabhikkhuhi idha pesitasandesakathāyaṃ pana tettiṃsādhikacatusate sampatte potthakāruḷaṃ akaṃsūti āgataṃ. Vuttañhetaṃ tattha,– tettiṃsādhikacatuvassasataparimāṇakālanti.

සිංහල ද්වීපයෙහි වට්ටගාමිණී රජු රාජ්‍යය කරන අතරතුර, මියන්මාරයේ (බුරුමයේ) සිරිබජ්ර (සිරිකෙත්ත) නගරයේ කුක්කුටසීස නම් රජෙකු ද එකම කාලයක රාජ්‍යය කළේය. අමරපුර නගරය පිහිටුවූ රජුගේ කාලයේදී සිංහල ද්වීපයේ භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් මෙහි එවන ලද සංදේශ කථාවෙහි දැක්වෙන්නේ, බුද්ධ වර්ෂ හාරසිය තිස්තුනක් (433) සපිරුණු කල්හි ධර්මය ග්‍රන්ථාරූඪ කළ බවයි. එහි මෙසේ සඳහන් වේ: 'හාරසිය තිස්තුන් වසරක් පමණ වූ කාලයකදී' යනුයි.

Idaṃ sīhaḷadīpe yāva potthakāruḷhā

මෙය සිංහල ද්වීපයෙහි ධර්මය ග්‍රන්ථාරූඪ කිරීම දක්වා වූ (ඉතිහාසයයි).

Sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

ශාසනය පිහිටුවීමයි.

Athāparaṃ [Pg.27] jambudīpe sīhaḷadīpe ca bhikkhū visuṃ visuṃ gaṇavasena bhijjiṃsu, yathā anotattadahato nikkhamananadiyā gaṅgāyamunādivasena bhijjantīti. Tattha jambudīpe gaṇānaṃ bhijjamānataṃ upariyeva vakkhāma.

ඉන්පසුව, අනවතප්ත විලෙන් නික්මෙන ගංගාවන් ගංගා, යමුනා ආදී වශයෙන් බෙදී යන්නාක් මෙන්, දඹදිවෙහි ද සිංහල ද්වීපයෙහි ද භික්ෂූන් වහන්සේලා විවිධ නිකාය (ගණ) වශයෙන් වෙන් වෙන්ව බෙදී ගියහ. එහි දඹදිවෙහි නිකායයන්ගේ බෙදී යාම පිළිබඳව මින් ඉදිරියට (පසුව) පවසන්නෙමු.

Sīhaḷadīpe pana gaṇānaṃ bhijjamānatā evaṃ daṭṭhabbā. Kathaṃ. Sīhaḷadīpe hi sāsanassa patiṭṭhamānakālato aṭṭhārasādhi kadvivassasate sampatte vaṭṭagāmaṇiraññā kārāvite abhayagirivihāre parivārakhandhakaṃ pāṭhato ca atthato ca vipallāsaṃ katvā mahāvihāravāsigaṇato puthu hutvā eko gaṇo bhijji, so abhayagirivāsigaṇo nāma, dhammarucigaṇoti ca tasseva nāmaṃ.

සිංහල ද්වීපයෙහි නිකායයන් බෙදී යාම මෙසේ දැකිය යුතුය. ඒ කෙසේද? සිංහල ද්වීපයෙහි ශාසනය පිහිටුවා වසර දෙසිය දහඅටක් (218) සපිරුණු කල්හි, වට්ටගාමිණී රජු විසින් කරවන ලද අභයගිරි විහාරයෙහි (වැඩසිටි භික්ෂූන්) විනයෙහි පරිවාර පාලිය පෙළින් ද අර්ථයෙන් ද වෙනස් කොට, මහාවිහාරවාසී භික්ෂු සංඝයාගෙන් වෙන්ව වෙනමම නිකායක් ලෙස බෙදී ගියහ. එය 'අභයගිරිවාසී නිකාය' නමින් හැඳින්වෙන අතර, එයටම 'ධම්මරුචි නිකාය' යන නම ද වේ.

Abhayagirivāsigaṇassa bhijjamānato dvecattālīsādhikativassasate sampatte mahāsenena nāma raññā kārāpite jetavanavihāre bhikkhū ubhatovisaṅgapāṭhe viparītavasena abhisaṅkharitvā abhayagirivāsigaṇato visuṃ eko gaṇo ahosi, so jetavanavāsigaṇo nāma, sāgaliyagaṇoti ca tasseva nāmaṃ.

අභයගිරිවාසී නිකාය බෙදී යාමෙන් වසර තුන්සිය හතළිස් දෙකක් (342) සපිරුණු කල්හි, මහාසේන නම් රජු විසින් කරවන ලද ජේතවන විහාරයෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලා උභතෝවිභංග පාඨයන් (ප්‍රාතිමෝක්ෂ දෙකෙහි පාඨයන්) වැරදි ලෙස වෙනස් කොට සකස් කරගෙන, අභයගිරිවාසී නිකායෙන් වෙන්ව තවත් වෙනමම නිකායක් වූහ. එය 'ජේතවනවාසී නිකාය' නමින් හැඳින්වෙන අතර, එයටම 'සාගලික නිකාය' යන නම ද වේ.

Jetavana vāsigaṇassa bhijjamānakālato ekapaññāsavassādhikānaṃ tiṇṇaṃ vassasatānaṃ upari kurundavāsino ca kolambavāsino ca bhikkhū bhāgineyyaṃ dāṭhāpatiṃ nāma rājānaṃ nissāya ubhatovibhaṅgaparivārakhandhakapāṭhe viparītavasena abhisaṅkharitvā vuttehi dvīhi gaṇehi visuṃ hutvā mahāvihāra vāsigaṇhattamaṃ tulayitvā upadhāretvā mahāvihāranāmaṃ gahetvā eko gaṇo bhijji. Evaṃ sīhaḷadīpe mahāmahindattherādīnaṃ vaṃsabhūtena mahāvihāravāsi gaṇena saddhiṃ cattāro gaṇā bhijjiṃsu.

ජේතවනවාසී නිකාය බිඳී ගිය කාලයේ සිට වසර තුන්සිය පනස් එකකට (351) පසු, කුරුන්දවාසී සහ කොලම්බවාසී භික්ෂූන් වහන්සේලා තමන්ගේ බෑණනුවන් වූ දාඨාපති නම් රජු ඇසුරු කොටගෙන, උභතෝවිභංග, පරිවාර සහ කන්ධක යන පාඨයන් විපරීත ලෙස සකස් කර, ඉහත කී නිකායන් දෙකෙන් වෙන්වී, මහාවිහාරවාසී භික්ෂූන්ගේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය සසඳා බලා විමසා, ‘මහාවිහාර’ යන නාමයම ආරූඪ කරගෙන තවත් එක් නිකායක් ලෙස බිඳී ගියහ. මෙසේ ලක්දිවෙහි මහින්ද මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ පරපුරෙන් පැවත ආ මහාවිහාරවාසී නිකාය ද සමඟ නිකායන් හතරක් බිඳී වෙන් විය.

Tattha mahāvihāravāsi gaṇoyeva eko dhammavādī ahosi, sesā pana adhammavādino. Te ca tayo adhammavādino gaṇā bhūtatthaṃ pahāya abhūtatthena dhammaṃ agaruṃ katvā cariṃsūti [Pg.28] vacanato sīhaḷadīpe adhammavādino tayopi alajjino gaṇā parimaṇḍalasuppaṭicchannādisikkhāpadāni anādiyitvā vicariṃsu. Tato paṭṭhāya sāsane ekaccānaṃ bhikkhūnaṃ nānappakāravasena nivāsanapārupanādīni dissantiti veditabbaṃ.

ඒ අතරින් මහාවිහාරවාසී නිකාය පමණක් ධර්මවාදී වූ අතර, සෙසු පිරිස අධර්මවාදී වූහ. “ඒ අධර්මවාදී නිකායන් තුන සත්‍ය අර්ථය අත්හැර, අසත්‍ය අර්ථයෙන් යුතුව ධර්මයට ගරු නොකර හැසිරුණහ” යන වචනයට අනුව, ලක්දිව විසූ අධර්මවාදී වූ ද ලජ්ජා රහිත වූ ද ඒ නිකාය තුනේ භික්ෂූහු පරිමණ්ඩල, සුපටිච්ඡන්න ආදී ශික්ෂාපදයන් නොසලකා හරිමින් හැසිරුණහ. එතැන් සිට ශාසනයෙහි ඇතැම් භික්ෂූන්ගේ සිවුරු හැඳීම සහ පෙරවීම ආදියෙහි විවිධ වෙනස්කම් දක්නට ලැබෙන බව දත යුතුය.

Adhammavādigaṇānaṃ bhijjamānakālato sattavīsādhikānaṃ pañcasatānaṃ vassānañca upari sirisaṅghabodhi nāma rājā mahāvihāra gaṇassa pakkho hutvā adhammavādinā tayo gaṇe niggahitvā jinasāsanaṃ paggahesi. So ca sirisaṅgha bodhirājā amhākaṃ marammaraṭṭhe arimandananagare anuruddhena nāma raññā samakālavasena rajjasampattiṃ anubhavi.

අධර්මවාදී නිකායන් බිඳී ගිය කාලයේ සිට වසර පන්සිය විසිහතකට (527) පසු, සිරිසඟබෝ නම් රජතුමා මහාවිහාර පාර්ශවය ගෙන, අධර්මවාදී නිකායන් තුන මර්දනය කොට බුද්ධ ශාසනය නඟාසිටුවූයේය. ඒ සිරිසඟබෝ රජතුමා අපගේ මියන්මාර් (මරම්ම) දේශයේ අරිමද්දන පුරයෙහි අනුරුද්ධ නම් රජු හා සමකාලීනව රාජ්‍ය ශ්‍රී අනුභව කළේය.

Tato pacchā sīhaḷadīpe vohārakatissassa nāma rañño kāle kapilena nāma amaccena saddhiṃ mantetvā mahāvihāra vāsino bhikkhū nissāya adhammavādigaṇe niggaṇhitvā jinasāsanaṃ paggaṇhāti.

ඉන්පසු, ලක්දිව වෝහාරිකතිස්ස රජුගේ කාලයෙහි, රජතුමා කපිල නම් ඇමතියා සමඟ සාකච්ඡා කොට, මහාවිහාරවාසී භික්ෂූන් වහන්සේලා ඇසුරු කරමින් අධර්මවාදී නිකායන් මර්දනය කර බුද්ධ ශාසනය නඟාසිටුවූයේය.

Tato pacchā ca goṭṭhābhayassa nāma rañño kāle abhayagiri vāsino bhikkhū parasamuddaṃ pabbājetvā mahāvihāra vāsino bhikkhū nissāya sāsanaṃ visodhayi.

ඉන්පසුව ද, ගෝඨාභය රජතුමාගේ කාලයෙහි, අභයගිරිවාසී භික්ෂූන් මුහුදෙන් එතෙරට පිටුවහල් කර, මහාවිහාරවාසී භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ උපකාරයෙන් ශාසනය පිරිසිදු කළේය.

Tato pacchāpi goṭṭhābhayarañño puttabhūtassa mahāsenassa nāma rañño kāle abhayagirivāsīnaṃ bhikkhūnaṃ abbhantare saṅghamitto nāma eko bhikkhu rañño padhānācariyo hutvā mahāmahindattherādīnaṃ arahantānaṃ nivāsaṭṭhānabhūtaṃ mahāvihārārāmaṃ vinassituṃ mahāsenaraññā mantetvā ārabhi. Tadā navavassāni mahāvihāre bhikkhu sañño ahosi. Ahovata mahātherānaṃ mahiddhikānaṃ nivāsaṭṭhānaṃ alajjino bhikkhū vinassāpesuṃ, suvaṇṇahaṃssānaṃ nivāsaṭṭhānaṃ kākā viyāti.

ඉන්පසුව ද, ගෝඨාභය රජුගේ පුත්‍ර වූ මහාසේන රජුගේ කාලයෙහි, අභයගිරිවාසී භික්ෂූන් අතර සිටි සංඝමිත්ත නම් වූ එක්තරා භික්ෂුවක් රජුගේ ප්‍රධාන උපදේශකයා වී, මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ රහතන් වහන්සේලාගේ වාසස්ථානය වූ මහාවිහාරාරාමය විනාශ කිරීමට මහාසේන රජු සමඟ එක්ව මන්ත්‍රණය කරමින් කටයුතු ආරම්භ කළේය. එකල වසර නවයක් මුළුල්ලෙහි මහාවිහාරයෙහි භික්ෂූන් වහන්සේ නමකගේ සේයාවක්වත් නොවීය. මහත් ඍද්ධිමත් වූ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලාගේ වාසස්ථානය ලජ්ජා නැති භික්ෂූන් විසින් විනාශ කරවන ලදී. එය රන් හංසයන්ගේ වාසස්ථානය කපුටන් විසින් විනාශ කර දමන්නාක් මෙනි.

Jetavanavāsīnañca bhikkhūnaṃ abbhantare eko tisso nāma bhikkhu teneva raññā mantetvā mahāvihāre sīmaṃ samūhani[Pg.29]. Achekattā pana tesaṃ sīmasamūhanakammaṃ na sampajjīti. Ahovata dussīlānaṃ pāpakānaṃ kammaṃ acchariyaṃ, seyyathāpi nāma sākhamigo aggaggho kāsivatthaṃ mahagghaṃ bhinnati, evameva bhinditabbavatthunā bhedakapuggalo ativiya dūro ahosīti. Bhavanti cettha, –

ජේතවනවාසී භික්ෂූන් අතර සිටි තිස්ස නම් එක්තරා භික්ෂුවක් ද එම රජු සමඟම මන්ත්‍රණය කර මහාවිහාරයේ සීමාව මකා දැමීමට ක්‍රියා කළේය. එහෙත් ඔවුන්ගේ අදක්ෂකම නිසා එම සීමා මකාදැමීමේ කර්මය සාර්ථක වූයේ නැත. දුස්සීල වූ පාපිෂ්ඨයන්ගේ ක්‍රියාව කෙතරම් පුදුමාකාර ද! වඳුරෙකු ඉතා වටිනා කසී සළුවක් ඉරා දමන්නාක් මෙන්, විනාශ කරනු ලබන වස්තුව හා එය විනාශ කරන්නා වූ පුද්ගලයා අතර වෙනස ඉතා විශාල විය. මේ සම්බන්ධයෙන් මෙසේ කියනු ලැබේ:

Yathā sākhamigo pāpo, appagghoyeva kāsikaṃ;

Mahagghaṃ kacca bhinnaṃbhinnaṃ, mahussāhena chindati.

අල්ප වටිනාකමකින් යුත් පවිටු වඳුරා, ඉතා වටිනා කසී සළුව මහත් වෙහෙසක් ගෙන කැබලි කරමින් ඉරා දමන්නාක් මෙනි.

Evaṃ adhammavādī pāpo, dhammavādigaṇaṃ subhaṃ;

Mahussāhena bhindayi, aho acchariyo ayaṃ.

එලෙසම, පාපිෂ්ඨ වූ අධර්මවාදියා ද යහපත් වූ ධර්මවාදී නිකාය මහත් වෙහෙසක් ගෙන බිඳ දැමුවේය. අනේ! මෙහි ඇති පුදුමය කෙතරම්ද!

Ārakā dūrato āsuṃ, bhinditabbehi bhedakā;

Bhūmitova bhavagganto, aho kammaṃ ajānatanti.

විනාශ කරනු ලැබූ උතුම් වස්තුව හා එය විනාශ කළ පුද්ගලයා අතර වෙනස, පොළොවේ සිට භවාග්‍රය දක්වා වූ දුර මෙන් ඉතා විශාලය. කර්මය නොදන්නා වූ ඔවුන්ගේ ක්‍රියාව කෙතරම් අඥාන ද!

Iccevaṃ adhammavādigaṇānaṃ balavatāya dhammavādigaṇo parihāyati. Yathā hi gijjhasakuṇassa pakkhavātena suvaṇṇahaṃsā pakatiyā ṭhātuṃ na sakkonti, evameva adhammavādīnaṃ balavatāya dhammavādī parihāyati. Byagghavane viya suvaṇṇamigo nillayitvā gocaraṃ gaṇhāti, yathārucivasena dhammaṃ carituṃ okāsaṃ na labhi.

මෙසේ අධර්මවාදී නිකායන්ගේ ප්‍රබලත්වය නිසා ධර්මවාදී නිකාය පිරිහීමට පත් විය. ගිජුලිහිණියෙකුගේ පියාපත්වලින් නැගෙන සුළඟ නිසා රන් හංසයන්ට සාමාන්‍ය පරිදි සිටීමට නොහැකි වන්නාක් මෙන්, අධර්මවාදීන්ගේ බලවත්කම හේතුවෙන් ධර්මවාදීහු පිරිහුණහ. කොටින්ගෙන් ගහන වනයක රන් මුවෙකු සැඟවී සිටිමින් ආහාර සොයන්නාක් මෙන්, ඔවුහු තමන් කැමති පරිදි ධර්මයෙහි හැසිරීමට අවස්ථාවක් නොලැබූහ.

Sīhaḷadīpe sāsanassa patiṭṭhānato dvisattatādhikānaṃ catusatānaṃ vassasahassānañca upari sammāsambuddhassa parinibbānato aṭṭhasattasatādhikānaṃ vassasahassānaṃ upari mahārājā nāma bhūpālo rajjaṃ kāresi. So pana rājā ñadumbaragirivāsikassapattheraggamukhā mahāvihāravāsino bhikkhū tameva rājānaṃ nissāya sāsane malaṃ visodhesuṃ, yathā heraññiko hiraññe malanti.

ලක්දිව ශාසනය පිහිටුවා වසර එක්දහස් හාරසිය හැත්තෑ දෙකකට (1472) පසුත්, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පිරිනිවීමෙන් වසර එක්දහස් හත්සිය හැත්තෑ අටකට (1778) පසුත්, මහරජතුමා රාජ්‍යය කළේය. ඒ රජුගේ කාලයෙහි දිඹුලාගල (උදුම්බරගිරි) වාසී මහා කස්සප තෙරුන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ මහාවිහාරවාසී භික්ෂූහු, එම රජුගේ ම උපකාරය ඇතිව, රන්කරුවෙකු රන්වල ඇති කුණු කිලිටි ඉවත් කරන්නාක් මෙන්, ශාසනයෙහි ඇති කිලිටි පිරිසිදු කළහ.

Mahāvihāravāsigaṇato aññe adhammavādinā uppabbā jetvā [Pg.30] visodhesuṃ. So ca mahārājā amhākaṃ marammaraṭṭhe arimaddananagare narapaticaññisūnā nāma raññā samakāla vasena rajjaṃ kāresīti veditabbo.

මහාවිහාරවාසී නිකායට පරිබාහිර වූ සෙසු අධර්මවාදීන් සිවුරු හරවා ශාසනය පිරිසිදු කරන ලදී. ඒ මහරජතුමා අපගේ මියන්මාර් දේශයේ අරිමද්දන පුරයෙහි නරපතිචඤ්ඤිසූ නම් රජු හා සමකාලීනව රාජ්‍යය කළ බව දත යුතුය.

Tato pacchā vi vijayabāhurājānaṃ parakkamabāhurājānañca nissāya mahāvihāra vāsino bhikkhū sāsanaṃ parisuddhaṃ akaṃsu, adhammavādino sabbepi uppabbājetvā mahāvihāravāsigaṇoyeva eko patiṭṭhahi, yathā abbhādiupakkilesamalehi vimutto nisānāthoti.

ඉන්පසුව ද, විජයබාහු රජු සහ පරාක්‍රමබාහු රජු ඇසුරු කරමින් මහාවිහාරවාසී භික්ෂූහු ශාසනය අතිශයින් පිරිසිදු කළහ. සියලු අධර්මවාදීන් සිවුරු හරවා, වලාකුළු ආදී උපක්ලේෂයන්ගෙන් මිදුණු පුර සඳක් මෙන්, මහාවිහාරවාසී නිකාය පමණක් තනිවම ප්‍රතිෂ්ඨාපනය විය.

Sirisaṅghabodhirājā vohārikatissarājā goṭṭhābhayarājāti ete rājāno sāsanaṃ visodhentopi sabbena sabbaṃ adhammavādigaṇānaṃ avinassanato sāsanaṃ parisuddhaṃ na tāva ahosi. Sirisaṅghabodhirañño mahārañño vijayabāhurañño parakkamabāhuraññoti etesaṃyeva rājūnaṃ kāle sabbena sabbaṃ adhammavādīnaṃ vinassanato sāsanaṃ parisuddhaṃ ahosi. Tadā pana adhammavādinā sīsampi uṭṭhahituṃ na sakkā, yathā aruṇugge kosiyāti.

සිරිසඟබෝ රජතුමා, වෝහාරිකතිස්ස රජතුමා සහ ගෝඨාභය රජතුමා යන රජවරුන් ශාසනය පිරිසිදු කිරීමට උත්සාහ කළ ද, අධර්මවාදී නිකායන් මුළුමනින්ම විනාශ නොවූ බැවින් ශාසනය එතෙක් සම්පූර්ණයෙන්ම පිරිසිදු වූයේ නැත. එහෙත් සිරිසඟබෝ රජතුමා, මහා විජයබාහු රජතුමා සහ පරාක්‍රමබාහු රජතුමා යන රජවරුන්ගේ ම කාලයෙහි අධර්මවාදීන් මුළුමනින්ම විනාශ කර දමනු ලැබූ බැවින් ශාසනය ඉතා පිරිසිදු විය. එකල අරුණෝදය උදා වන විට බකමූණන්ට හිස ඔසවන්නට නොහැකි වන්නාක් මෙන්, අධර්මවාදීන්ට හිස ඔසවන්නටවත් නොහැකි විය.

Aparabhāge pana ciraṃ kālaṃ atikkante micchādiṭṭhikānaṃ vijātiyānaṃ bhayena laṅkādīpe sāsanaṃ osakkitvā gaṇapūraṇamattassapi bhikkhusaṅghassa avijjamānatāya mahāvijayabāhurañño kāle rāmaññadesato saṅghaṃ ānetvā sāsanaṃ patiṭṭhāpesi.

පසු කලෙක, බොහෝ කාලයක් ගත වූ පසු, මිථ්‍යාදෘෂ්ටික විදේශිකයන්ගෙන් පැමිණි බිය හේතුවෙන් ලක්දිව බුද්ධ ශාසනය පිරිහී ගියේය. උපසම්පදා කර්මයක් කිරීමට අවශ්‍ය අවම භික්ෂු පිරිස පවා ලක්දිව නොසිටි බැවින්, මහා විජයබාහු රජතුමාගේ කාලයේදී රාමඤ්ඤ දේශයෙන් භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩමවා ලක්දිව නැවතත් ශාසනය පිහිටුවන ලදී.

Tato pacchā ca vimaladhammasūriyassa nāma rañño kāle rakkhāpuraraṭṭhato saṅghaṃ ānetvā sāsanaṃ patiṭṭhāpesi. Tato pacchā ca vimalassa nāma rañño kāle tatoyeva saṅghaṃ ānetvā sāsanaṃ patiṭṭhāpesi. Tato pacchā ca kittissirirājasīhassa nāma rañño kāle syāmaraṭṭhato saṅghaṃ ānetvā tatheva akāsīti.

ඉන්පසු පළමුවන විමලධර්මසූරිය රජුගේ කාලයේදී රක්ඛංග දේශයෙන් මහා සංඝයා වහන්සේලා වැඩමවා ශාසනය පිහිටුවන ලදී. ඉන්පසුව දෙවන විමලධර්මසූරිය රජුගේ කාලයේදී ද එතැනින්ම මහා සංඝයා වහන්සේලා වැඩමවා ශාසනය පිහිටුවන ලදී. ඉන්පසුව කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජුගේ කාලයේදී ස්යාම දේශයෙන් මහා සංඝයා වහන්සේලා වැඩමවා එලෙසම සිදු කරන ලදී.

Ayaṃ sīhaḷadīpe sāsanassa osakkanakathā.

මෙය සිංහල ද්වීපයෙහි ශාසනය පිරිහී යාම පිළිබඳ කතාවයි.

Tato [Pg.31] pacchā jinasāsane navutādhike aṭṭhavassasate sampatte buddhadāsassa nāma rañño kāle eko dhamma kathikatthero ṭhapetvā vinayapiṭakaṃ abhidhammapiṭakañca avasesaṃ suttantapiṭakaṃ sīhaḷabhāsāya parivattitvā abhisaṅkharitvā ṭhapesi. Tañca kāraṇaṃ cūḷavaṃse vuttaṃ.

ඉන්පසු බුද්ධ ශාසනයෙන් වසර අටසිය අනූවක් (890ක්) සපිරුණු කල්හි, බුද්ධදාස රජුගේ කාලයේදී එක්තරා ධර්මකථික ස්ථවිරනමකගේ මුල්වීමෙන්, විනය පිටකය සහ අභිධර්ම පිටකය හැර ඉතිරි සූත්‍ර පිටකය සිංහල භාෂාවට පරිවර්තනය කොට, සකස් කර තබන ලදී. එම කරුණ චූළවංශයෙහි ද සඳහන් වේ.

Tassa kira buddhadāsassa rañño puttā asītimattā asītimahāsāvakānaṃ nāmeneva vohāritā ahesuṃ. Tesu puttesu sāriputtattherassa nāmena vohārito eko upatisso nāma rājakumāro pitari devaṅgate dvecattālīsavassāni rajjaṃ karesi.

එම බුද්ධදාස රජුට අසූවක් පමණ පුත්‍රයන් සිටි බවත්, ඔවුන් අසූ මහා ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලාගේ නාමයන්ගෙන් හඳුන්වන ලද බවත් කියැවේ. එම පුත්‍රයන් අතුරෙන් සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේගේ නමින් හැඳින්වූ උපතිස්ස නම් වූ එක් රාජකුමාරයෙක්, පිය රජු දිවංගත වූ පසු සතළිස් දෙවසරක් රජකම් කළේය.

Tato pacchā kaniṭṭho mahānāmo nāma rājakumāro dvāvīsavassāni rajjaṃ kāresi. Tassa rañño kāle jina cakke tettiṃsādhikanavasatavasse sīhaḷadīpe chasaṭṭhimattānaṃ rājūnaṃ pūraṇakāle buddhaghoso nāma thero sīhaḷadīpaṃ gantvā sīhaḷabhāsāya likhite aṭṭhakathāganthe māgadhabhāsāya parivattitvā likhi.

ඉන්පසු ඔහුගේ බාල සොහොයුරු මහානාම නම් රාජකුමාරයා විසිදෙවසරක් රජකම් කළේය. එම රජුගේ කාලයේදී, බුද්ධ වර්ෂ 933 වන විට, සිංහල ද්වීපයේ රජවරුන් හැට හය දෙනෙකු රජ කර අවසන් වූ කල්හි, බුද්ධඝෝෂ නම් මහා තෙරුන් වහන්සේ සිංහල ද්වීපයට වැඩම කොට, සිංහල භාෂාවෙන් ලියැවී තිබූ අට්ඨකථා ග්‍රන්ථ මාගධී භාෂාවට පරිවර්තනය කර ලියූහ.

So pana mahānāma rājā amhākaṃ marammaraṭṭhe siripaccayanagare savilaññikrovi nāmakena raññā samakālo hutvā rajjaṃ kāresi. Parittaniddāne pana brūmavi?Thī? Nāmakena raññā samakālo hutvā rajjaṃ kāresīti vuttaṃ. Taṃ na yujjatiyeva.

එම මහානාම රජු අපගේ මියන්මාර් දේශයේ සිරිපච්චය නුවර සවිලඤ්ඤික්‍රොවි නම් රජු සමඟ එකම කාලයක රජකම් කළේය. නමුත් පරිත්තනිදාන නම් ග්‍රන්ථයෙහි බෲමවීථි නම් රජු සමඟ එකම කාලයක රජකම් කළ බව දක්වා ඇත. එය කිසිසේත්ම නොගැලපේ.

Sīhaḷadīpe pana kittissirimegho nāma rājā hutvā navame vasse tasmiṃyeva dīpe rājūnaṃ dvāsaṭṭhimattānaṃ pūraṇakāle jinacakke tiṃsādhike aṭṭhasatavasse jambudīpe kaliṅgapurato kuhasivassa nāma rañño jāmātā dantakumāro hemamālaṃ nāma rājadhītaṃ gahetvā dāṭhādhātuṃ thenetvā navāya taritvā sīhaḷadīpaṃ agamāsi. Jinacakke tiṃsādhikaaṭṭhavassasate jeṭṭhatissarājā navavassāni rajjaṃ kāresi.

සිංහල ද්වීපයෙහි කිත්සිරිමෙවන් රජුගේ නවවන වර්ෂයේදී ද, එම ද්වීපයෙහි රජවරුන් හැට දෙදෙනෙකු රජ කර අවසන් වූ කල්හි, බුද්ධ වර්ෂ 830 දී දඹදිව කලිඟු රට ගුහසීව රජුගේ බෑණනුවන් වූ දන්ත කුමාරයා, හේමමාලා නම් රාජකුමරිය ද කැටුව, දන්ත ධාතූන් වහන්සේ රහසින් රැගෙන නැවකින් සිංහල ද්වීපයට වැඩම කළහ. බුද්ධ වර්ෂ 830 දී ජෙට්ඨතිස්ස රජු නව වසරක් රජකම් කළේය.

Buddhadāsarājā [Pg.32] ekūnatiṃsati vassāni upalissarājā cadvicattālīsavassāni mahānāmarājā dvāvīsavassānīti sabbāni sampiṇḍitvā jinasāsanaṃ dvattiṃsādhikanavavassasatappamāṇaṃ hoti.

බුද්ධදාස රජු විසි නව වසරක් ද, උපතිස්ස රජු සතළිස් දෙවසරක් ද, මහානාම රජු විසිදෙවසරක් ද වශයෙන් මේ සියල්ල එක් කළ විට බුද්ධ ශාසන වර්ෂ නවසිය තිස්දෙකක් පමණ වෙයි.

Tasmiñca kāle yadā dvīhi vassehi ūnaṃ ahosi, tadā mahānāmarañño kāle tiṃsādhikanavavassasatamatte sāsane buddhaghoso nāma thero laṅkādīpaṃ agamāsi.

එකල වසර දෙකක් අඩු වූ විට, එනම් මහානාම රජුගේ කාලයේදී ශාසන වර්ෂ නවසිය තිහක් පමණ වූ කල්හි, බුද්ධඝෝෂ නම් තෙරුන් වහන්සේ ලංකාද්වීපයට වැඩම කළහ.

Amarapuramāpakassa rañño kāle sīhaḷadīpikehi bhikkhūhi pesitasannesapaṇṇe pana chapaṇṇāsādhikanavavassasatātikkante sūti vuttaṃ.

අමරපුර නගරය පිහිටුවූ රජුගේ කාලයේදී සිංහල ද්වීපයේ භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් එවන ලද සන්දේශ පත්‍රයෙහි සඳහන් වන්නේ, එය නවසිය පනස් හයක් ඉක්මගිය පසු සිදු වූ බවයි.

Ettha ṭhatvā buddhaghosattherassa aṭṭhuppattiṃsaṅkhepamattaṃ vakkhāma. Kathaṃ. Sīhaḷabhāsakkharehi parivattitaṃ pariyattisāsanaṃ māgadhasāsakkharena ko nāma puggalo parivattituṃ sakkhissatīti mahātherā nimantayitvā tāvatiṃsabhavanaṃ gantvā ghosaṃ devaputtaṃ disvā saddhiṃ sakkena devānamindena taṃ yācitvā bodhirukkhasamīpe ghosagāme kesassa nāma brāhmaṇassa kesiyā nāma brāhmaṇiyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhāpesuṃ. Khādatha bhonto pivatha bhontotiādinā brāhmaṇānaṃ aññamaññaṃ ghosakāle vijāyanattā ghosoti nāmaṃ akāsi. Sattavassikakāle so tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū ahosi.

මෙහිදී අපි බුද්ධඝෝෂ තෙරුන් වහන්සේගේ චරිත කතාවේ සංක්ෂිප්තයක් පවසන්නෙමු. ඒ කෙසේද යත්: සිංහල අක්ෂරයන්ගෙන් ලියා ඇති පරියත්ති ශාසනය මාගධී අක්ෂරවලට පරිවර්තනය කිරීමට සමත් පුද්ගලයා කවුදැයි සිතූ මහා තෙරුන් වහන්සේලා, දෙව්ලොවට වැඩම කොට තාවතිංස භවනයෙහි වෙසෙන ඝෝෂ දිව්‍ය පුත්‍රයා දැක, ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා සමඟ එක්ව ඔහුගෙන් අයැද සිටිමින්, ශ්‍රී මහා බෝධීන් වහන්සේ සමීපයෙහි වූ ඝෝෂ ග්‍රාමයේ කේස නම් බ්‍රාහ්මණයාට දාව කේසී නම් බ්‍රාහ්මණියගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගැනීමට සැලැස්වූහ. බ්‍රාහ්මණයන් එකිනෙකා 'පින්වතුනි අනුභව කරන්න, පින්වතුනි පානය කරන්න' ආදී වශයෙන් ඝෝෂා කරන වේලාවක උපන් බැවින් ඔහුට 'ඝෝෂ' යැයි නම් තබන ලදී. සත් හැවිරිදි වියේදී ඔහු ත්‍රිවේදයේ කෙළවරට පැමිණියේය.

Atha kho ekena arahantena saddhiṃ vedakathaṃ sallapanto taṃ kathaṃ niṭṭhāpetvā kusalā dhammā akusalā dhammā abyākatā dhammātiādinā paramatthavedaṃ nāma buddhamantaṃ pucchi. Tadā so sutvā uggaṇhitukāmo hutvā tassa arahantassa santike pabbajitvā devasikaṃ devasikaṃ piṭakattayaṃ saṭṭhimattehi padasahassehi sajjhāyaṃ akāsi, vācuggataṃ akāsi. Ekamāseneva tiṇṇaṃ piṭakānaṃ pāragū ahosi.

එයින් පසු, එක්තරා රහතන් වහන්සේ නමක් සමඟ වේද ධර්මය පිළිබඳ සාකච්ඡා කරමින් සිටියදී, උන්වහන්සේ එම සාකච්ඡාව අවසන් කර, 'කුසලා ධම්මා, අකුසලා ධම්මා, අබ්‍යාකතා ධම්මා' ආදී වශයෙන් පරමාර්ථ වේදය නම් වූ බුද්ධ මන්ත්‍රය පිළිබඳව ඔහුගෙන් විමසූහ. එවිට ඔහු එය අසා, එය ඉගෙනීමට කැමති වී, එම රහතන් වහන්සේ සමීපයෙහි පැවිදි වී, දිනපතා පද හැටදහසක් පමණ වූ ත්‍රිපිටකය සජ්ඣායනා කරමින් කටපාඩම් කළේය. එක් මසකින්ම ඔහු ත්‍රිපිටකයෙහි කෙළවරට පැමිණියේය.

Tato [Pg.33] paccā raho ekakova nisinnassa etadahosi,– buddhabhāsite piṭakattaye mama vā paññā adhikā, udāhu upajjhāyassa vāti. Taṃ kāraṇaṃ ñatvā upajjhācariyo niggahaṃ katvā ovadi. So saṃvegappatto hutvā khamāpetuṃ vandi. Upajjhācariyo tvaṃ āvuso sīhaḷadīpaṃ gantvā piṭakattayaṃ sīhaḷassāsakkharena likhitaṃ māgadhabhāsakkharena likhāhi, evaṃ sati ahaṃ khamissāmīti āha.

ඉන්පසු හුදෙකලාව හුන් ඔහුට මෙවැනි සිතුවිල්ලක් ඇති විය: 'බුද්ධභාෂිත ත්‍රිපිටකය පිළිබඳව මගේ ප්‍රඥාව වැඩි ද, නැතහොත් මගේ උපාධ්‍යායන් වහන්සේගේ ප්‍රඥාව වැඩි ද?' කියාය. එම කරුණ දිවැසින් දැනගත් උපාධ්‍යායන් වහන්සේ ඔහුට නිග්‍රහ කොට අවවාද කළහ. හෙතෙම මහත් සංවේගයට පත්ව, සමාව අයදිමින් වැඳ වැටුණේය. එවිට උපාධ්‍යායන් වහන්සේ, 'ඇවැත්නි, ඔබ සිංහල ද්වීපයට ගොස්, සිංහල අක්ෂරවලින් ලියා ඇති ත්‍රිපිටකය මාගධී අක්ෂරවලින් ලියන්න; එසේ කළහොත් මම ඔබට සමාව දෙමි' යි පැවසූහ.

Buddhaghoso ca pitaraṃ micchādiṭṭhibhāvato mocetvā ācariyassa vacanaṃ sirasā paṭiggahetvā piṭakattayaṃ likhituṃ sīhaḷadīpaṃ nāvāya agamāsi. Tadā samuddamajjhe tīhi divasehi tarante buddhadattatthero ca sīhaḷadīpato nāvāya āgacchanto antarāmagge devāna ānubhāvena aññamaññaṃ passitvā kāraṇaṃ pucchitvā jāni. Jānitvā ca buddhadattatthero evamāha,- mayā āvuso kato jinālaṅkāro appassāroti maññitvā piṭakattayaṃ parivattituṃ likhituṃ okāsaṃ nādāsuṃ, tvaṃ pana piṭakattayaṃ saṃvaṇṇehīti vatvā attano sakkena devānamindena dinnaṃ haritakiphalaṃ ayomayalekhana daṇḍaṃ nisitasilañca buddhaghosattherassa adāsi. Evaṃ tesaṃ dvinnaṃ therānaṃ aññamaññaṃ sallapantānaṃyeva nāvā sayameva apanetvā gacchiṃsu.

බුද්ධඝෝෂ තෙරුන් වහන්සේ ද සිය පියා මිථ්‍යාදෘෂ්ටියෙන් මුදවාගෙන, ගුරුන් වහන්සේගේ වචනය හිස් මුදුනින් පිළිගෙන, ත්‍රිපිටකය ලිවීම සඳහා නැවකින් සිංහල ද්වීපය බලා පිටත් වූහ. එකල මුහුද මැද දින තුනක් ගමන් කරද්දී, සිංහල ද්වීපයේ සිට නැවකින් පැමිණෙමින් සිටි බුද්ධදත්ත තෙරුන් වහන්සේ මඟදී දේවතා අනුභාවයෙන් එකිනෙකා දැක, තොරතුරු විමසා කරුණු දැනගත්හ. කරුණු දැනගත් බුද්ධදත්ත තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ පැවසූහ: 'ඇවැත්නි, මා විසින් කරන ලද ජිනාලංකාරය අල්ප හරයක් ඇති දෙයක් සේ සලකා මට ත්‍රිපිටකය පරිවර්තනය කිරීමට හා ලිවීමට අවස්ථාවක් නොදුන්හ. එබැවින් ඔබ ත්‍රිපිටකය විස්තර සහිතව ලියන්න' යි පවසා, ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා විසින් තමන්ට දෙන ලද අරළු ගෙඩිය ද, යකඩ පන්හිඳ ද, මුවහත් තබන ගල ද බුද්ධඝෝෂ තෙරුන් වහන්සේට දුන්හ. මෙසේ ඒ තෙරවරුන් දෙනම එකිනෙකා සමඟ කථා කරමින් සිටියදීම, නැව් දෙක ඉබේම එකිනෙකින් ඈත් වී ගමන් කළහ.

Buddhaghosatthero ca sīhaḷadīpaṃ patvā paṭhamaṃ saṅghapālattheraṃ passitvā piṭakattayaṃ māgadhabhāsakkharena parivattetuṃ āgatomhīti kāraṇaṃ ārocetvā sīhaḷabhikkhū ca sīle patiṭṭhāyātiādigāthaṃ niyyādetvā imissā gāthāya atthaṃ piṭakattayaṃ āloletvā saṃvaṇṇehīti uyyojesuṃ, tasmiṃyeva divase sāyanhakālato paṭṭhāya yathāvuttagāthaṃ pamukhaṃ katvā visuddhimaggaṃ akāsi. Katvā taṃ kammaṃ nipphādetvā tassa ñāṇappabhavaṃ vīmaṃsetukāmo devānamindo tañca ganthaṃ antaradhāpesi. Punāpi thero akāsi[Pg.34]. Tatheva devānamindo antaradhāpesi. Punāpi thero akāsi. Evaṃ tikkhattuṃ kārāpetvā pubbaganthepi dassesi. Tiṇṇampi ganthānaṃ aññamaññaṃ ekapadamattenapi visesatā natthi saṅghapālatthero ca taṃ ārādhayitvā piṭakattayaṃ niyyādesi. Evaṃ visuddhimagge saṅghapālattherassa yācanaṃ ārabbha visuddhimaggo katoti āgataṃ. Buddhaghosuppattikathāyaṃ pana saṅgharājattherassa āyācanaṃ ārabbhāti āgataṃ.

බුද්ධඝෝෂ ස්ථවිරයන් වහන්සේ ලංකාද්වීපයට පැමිණ, පළමුව සංඝපාල ස්ථවිරයන් වහන්සේ බැහැදැක, "මම ත්‍රිපිටකය මාගධී භාෂා අක්ෂරයට පරිවර්තනය කරනු පිණිස පැමිණියෙමි" යන කරුණ සැළකර සිටියහ. එවිට සිංහල භික්ෂූන් වහන්සේලා "සීලේ පතිට්ඨාය..." යනාදී ගාථාව උන්වහන්සේ වෙත පවරා, "මෙම ගාථාවේ අර්ථය මුල් කරගෙන මුළු ත්‍රිපිටකයම විමසා බලා විස්තර කරනු මැනව" යි පවසා උන්වහන්සේව ඒ සඳහා යොමු කළහ. එදිනම සන්ධ්‍යා කාලයේ සිට, ඉහත සඳහන් කළ ගාථාව මුල් කරගෙන උන්වහන්සේ 'විශුද්ධිමාර්ගය' රචනා කළහ. එය රචනා කර අවසන් කළ පසු, උන්වහන්සේගේ ප්‍රඥාවේ මහිමය පරීක්ෂා කරනු කැමති වූ ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා එම ග්‍රන්ථය අතුරුදහන් කළේය. තෙරුන් වහන්සේ නැවතත් එය රචනා කළහ. එවරද ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා එය අතුරුදහන් කළේය. තෙරුන් වහන්සේ නැවතත් (තුන්වන වරටත්) එය රචනා කළහ. මෙසේ තුන් වතාවක්ම කරවා, පෙර ලියන ලද ග්‍රන්ථ ද ශක්‍රයා විසින් ප්‍රදර්ශනය කරන ලදී. ඒ ග්‍රන්ථ තුනෙහිම එකිනෙකට එකම පදයක හෝ වෙනසක් නොතිබුණි. එවිට සංඝපාල තෙරුන් වහන්සේ උන්වහන්සේ කෙරෙහි අතිශයින් පැහැදී, ත්‍රිපිටකය උන්වහන්සේට භාර කළහ. මෙසේ විශුද්ධිමාර්ගයෙහි එන්නේ සංඝපාල තෙරුන් වහන්සේගේ ආරාධනය පරිදි විශුද්ධිමාර්ගය රචනා කරන ලද බවයි. එහෙත් 'බුද්ධඝෝෂුප්පත්ති කථාවෙහි' එන්නේ සංඝරාජ තෙරුන් වහන්සේගේ ආරාධනය පරිදි එය කළ බවයි.

Ayaṃ buddhaghosuppattikathāyaṃ āgatanayena dassitabuddhaghosuppattikathāsaṅkhepo.

මෙය බුද්ධඝෝෂුප්පත්ති කථාවෙහි දැක්වෙන පරිදි බුද්ධඝෝෂ ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ උත්පත්ති කථාවේ සංක්ෂිප්තයයි.

Cūḷavaṃse panevaṃ āgato. Buddhaghosatthero nāma mahābodhirukkhasamīpe ekasmiṃ brāhmaṇagāme vijāto tiṇṇampi vedānaṃ pāragū ahosi tesu tesu vādesu ca aticheko. So aññehi ca saddhiṃ pucchābyākaraṇakammaṃ kattukāmo jambunīpatale āhiṇḍanto ekaṃ vihāraṃ patvā tasmiṃ vā āgantukabhāvena nisīdi. Tasmiñca vihāre revato nāma thero vasi. Tena therena saddhiṃ bhallapanto so brāhmaṇamāṇavo tīsu vedesu aloletvā pañhaṃ pucchi. Pucchitaṃ pucchitaṃ thero byākāsi. Therassa pana pucchitaṃ pañhaṃ māṇavo na sakkā byākātuṃ. Atha māṇavo pucchi,–ko nāmāyaṃ bhante mantoti. Buddhamanto nāmāyanti vutte uggaṇhitukāmo hutvā therassa santike pabbajitvā piṭakattayaṃ uggaṇhi. Aciraneva tiṇṇampi piṭakānaṃ pāragū ahosi. Buddhasseva ghoso yassa atthīti buddhaghosoti nāmena pākaṭo ahosi.

චූලවංශයෙහි වනාහි මෙසේ සඳහන් වේ: බුද්ධඝෝෂ ස්ථවිරයන් වහන්සේ මහා බෝධි වෘක්ෂය සමීපයේ වූ එක්තරා බ්‍රාහ්මණ ගමක උපත ලැබූ අතර, ත්‍රිවේදයෙහි කෙළ පැමිණි, විවිධ වාදයන්හි අතිශයින් දක්ෂ අයෙක් වූහ. උන්වහන්සේ අන් අය සමඟ වාද-විවාද කිරීමට කැමතිව දඹදිව පුරා සැරිසරමින්, එක්තරා විහාරයකට පැමිණ එහි ආගන්තුකයෙකු ලෙස වැඩසිටියහ. එම විහාරයෙහි රේවත නම් තෙරුන් වහන්සේ වැඩසිටියහ. උන්වහන්සේ සමඟ සංවාදයේ යෙදුණු එම බ්‍රාහ්මණ තරුණයා ත්‍රිවේදය ඇසුරින් නොයෙක් ප්‍රශ්න ඇසීය. ඇසූ ඇසූ සෑම ප්‍රශ්නයකටම තෙරුන් වහන්සේ පිළිතුරු දුන්හ. එහෙත් තෙරුන් වහන්සේ ඇසූ ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු දීමට මාණවකයාට නොහැකි විය. එකල මාණවකයා 'ස්වාමීනි, මේ කුමන මන්ත්‍රයක්ද?' කියා ඇසීය. 'මෙය බුද්ධ මන්ත්‍රයයි' කියා පැවසූ කල්හි, එය ඉගෙනීමට කැමති වූ ඔහු තෙරුන් වහන්සේ සමීපයෙහි පැවිදි වී ත්‍රිපිටකය හැදෑරීය. නොබෝ කලකින්ම ත්‍රිපිටකයෙහිම කෙළ පැමිණි උන්වහන්සේ, බුදුරජාණන් වහන්සේගේ වැනිම ගැඹුරු හඬක් ඇති බැවින් 'බුද්ධඝෝෂ' යන නමින් ප්‍රසිද්ධ වූහ.

Buddhaghoso ca āyasmato revatassa santike nisīdanto ñāṇodayaṃ nāma ganthaṃ aṭṭhassāliniñca nāma ganthaṃ akāsi. Tato pacchā parittaṭṭhakathaṃ kattukāmo hutvā ārabhi. Tadā ācariyo evamāha,– jambudīpe pana āvuso pāḷimattaṃyeva atthi, aṭṭhakathā pana natthi, ācariyavādo ca [Pg.35] bhinno hutvā atthi, teneva mahāmahindhattherena ānitā aṭṭhakathā tīsu ca saṅgītīsu āruḷo pāḷiyo sāriputtattherādīhi desito kathāmaggo sīhaḷadīpe atthi, tvaṃ gantvā māgadhabhāsakkharena likhehīti uyyojiyamāno buddhaghosatthero sīhaḷadīpaṃ gantvā anurādhapure mahāvihāraṃ pavisitvā saṅghapālattherassa santike saddhiṃ sīhaḷaṭṭhakathāya theravāde sutvā aṭṭhakathaṃ karissamīti ārocesi. Sīhaḷabhikkhū ca pubbe vuttanayeneva sīle patiṭṭhāyātiādi gāthā niyyādesuṃ. Buddhaghoso ca saddhiṃ aṭṭhakathāya piṭakattayaṃ saṅkhipitvā visuddhimaggaṃ akāsi.

බුද්ධඝෝෂ ස්ථවිරයන් වහන්සේ ආයුෂ්මත් රේවත තෙරුන් වහන්සේ සමීපයේ වෙසෙමින් 'ඥාණෝදය' නම් ග්‍රන්ථය සහ 'අත්ථසාලිනී' නම් ග්‍රන්ථය කළහ. ඉන්පසුව උන්වහන්සේ කෙටි අටුවාවක් රචනා කිරීමට අදහස් කර එය ආරම්භ කළහ. එකල ගුරු හිමියන් මෙසේ පැවසූහ: 'ඇවැත්නි, දඹදිව ඇත්තේ පාලි පෙළ දහම පමණි; එහි අටුවා නැත. ආචාර්යවාදයන් ද විවිධ වී පවතී. එහෙත් මහා මහින්ද මහ රහතන් වහන්සේ විසින් ලක්දිවට ගෙන එන ලද, ධර්ම සංගායනා තුනේදීම සංගායනා කරන ලද, සැරියුත් මහරහතන් වහන්සේ ආදීන් විසින් දේශනා කරන ලද අටුවා මාර්ගය (සිංහල අටුවා) ලක්දිව සුරැකිව පවතී. ඔබ එහි ගොස් ඒවා මාගධී (පාලි) භාෂාවට පරිවර්තනය කරන්න.' මෙසේ මෙහෙයවනු ලැබූ බුද්ධඝෝෂ ස්ථවිරයන් වහන්සේ සිංහල ද්වීපයට වැඩම කොට, අනුරාධපුර මහා විහාරයට ඇතුළු වී, සංඝපාල ස්ථවිරයන් වහන්සේ වෙතින් හෙළ අටුවා සහිත ථේරවාදී ධර්ම කරුණු ශ්‍රවණය කොට, 'මම අටුවා රචනා කරමි' යි දැන්වූහ. එවිට සිංහල භික්ෂූන් වහන්සේලා පෙර සඳහන් කළ අයුරින්ම 'සීලේ පතිට්ඨාය...' යන ගාථාව උන්වහන්සේට ලබා දුන්හ. බුද්ධඝෝෂ තෙරුන් වහන්සේ ද අටුවා සමඟ මුළු ත්‍රිපිටකයේම සාරය සංක්ෂිප්ත කරමින් 'විශුද්ධිමාර්ගය' රචනා කළහ.

Pubbe vuttanayeneva sakko antaradhāpetvā tikkhattuṃ kārāpesi. Saṅghapālattheropi arādhayitvā piṭakattayaṃ niyyādesīti.

පෙර සඳහන් කළ අයුරින්ම ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා එම ග්‍රන්ථය අතුරුදහන් කරවමින් තුන් වතාවක්ම එය කරවීය. සංඝපාල ස්ථවිරයන් වහන්සේ ද උන්වහන්සේ කෙරෙහි අතිශයින් පැහැදී ත්‍රිපිටකය භාර දුන්හ.

Kiñcāpi nānā ganthesu nānākārehi buddhaghosuppatti āgatā, tathāpi buddhaghosattherassa sīhaḷadīpaṃ gantvā piṭakattayassa likhanaṃ aṭṭhakathānañca karaṇameva pamāṇanti manokiliṭṭhaṃ na uppādetabbanti. Buddhaghosatthero vikaṭattayaṃ likhitvā jambudīpaṃ paccāgamāsi.

විවිධ ග්‍රන්ථයන්හි බුද්ධඝෝෂ තෙරුන්ගේ උත්පත්ති පුවත විවිධ අයුරින් දක්වා තිබුණ ද, බුද්ධඝෝෂ ස්ථවිරයන් වහන්සේ ලංකාද්වීපයට වැඩම කොට ත්‍රිපිටකය ලිවීම සහ අටුවා රචනා කිරීම පමණක්ම ප්‍රධාන කොට සැලකිය යුතු බැවින්, සිතෙහි කිසිදු සැකයක් ඇති කර නොගත යුතුය. බුද්ධඝෝෂ ස්ථවිරයන් වහන්සේ ත්‍රිපිටකය (හෙවත් ග්‍රන්ථ ත්‍රිත්වය) ලියා නිමවා නැවත දඹදිව බලා වැඩම කළහ.

Iccevaṃ pāḷibhāsāya pariyattiṃ parivattitvā pacchā ācariyaparamparasissānusissavasena sīhaḷadīpe jinacakkaṃ majjhanti kaṃsumāsī viya atidibbati, anekakoṭippamāṇehi sotāpannasakadāgāmianāgāmiarahantehi laṅkādīpaṃ atisobhati, sabbapāliphullena tiyojanikapāricchattakarukkhena tāvatiṃsabhavanaṃ viya satapattapadumādīhi mahāpokkharaṇī viya tesu tesu ṭhānesu maggamahāmaggaāpakagharadvāratitthavanapabbataguhamandiravihārasālādīsu aladdhamaggaphalaṭṭhānaṃ nāma kiñci natthi, thokaṃ āgametvā piṇḍāya patiṭṭhamānapadesepi maggaphalāni labhiṃsuyeva.

මෙසේ පාලි භාෂාවට පර්යාප්ති ධර්මය පරිවර්තනය කිරීමෙන් පසු, ආචාර්ය පරම්පරා සහ ශිෂ්‍යානුශිෂ්‍ය පරම්පරා අනුගමනය කරමින් ලක්දිව බුද්ධ ශාසනය (ජිනචක්‍රය) මධ්‍යහ්න සූර්යයා මෙන් අතිශයින් බැබළුණි. අනේක කෝටි සංඛ්‍යාත සෝවාන්, සකෘදාගාමී, අනාගාමී සහ මහ රහතන් වහන්සේලාගෙන් මුළු ලංකාද්වීපයම අතිශයින් ශෝභමාන විය. සැමදා මල් පිපී බබළන තුන් යොදුනක් උසැති පාරිච්ඡත්තක වෘක්ෂයෙන් තව්තිසා දිව්‍ය ලෝකය බබළන්නාක් මෙන් ද, සියපත් නෙළුම් ආදී මල්වලින් පිරුණු මහා විලක් මෙන් ද, ලක්දිව හැම තැනම බැබළුණි. මාවත්, මහා මාර්ග, ඇළ දොළ, නිවාස ද්වාර, තොටුපළවල්, වනාන්තර, පර්වත ගුහා, මන්දිර, විහාර සහ ධර්ම ශාලා ආදී කිසිදු ස්ථානයක මාර්ග ඵල නොලැබූ කිසිවෙක් නොවූ තරම්ය. පිණ්ඩපාතය සඳහා මඳ වේලාවක් රැඳී සිටි ස්ථානවලදී පවා උන්වහන්සේලා මාර්ග ඵල ලබා ගත්හ.

Maggaphalāni sacchikarontānaṃ puggalānaṃ bāhullatāya ayaṃ [Pg.36] puthujjano ayaṃ puthujjanoti aṅguliṃ pasāretvā dassetabbo hoti. Ekasmiṃ kāle sīhaḷadīpe puthujjana bhikkhu nāma natthi. Tathā hi vuttaṃ vibhaṅgaṭṭhakathāyaṃ, ekavāraṃ puthujjanabhikkhu nāma natthīti.

මාර්ග ඵල ලැබූ උතුමන්ගේ බහුලත්වය නිසා, පෘථග්ජන පුද්ගලයෙකු සිටී නම් 'මෙන්න මොහු පෘථග්ජනයෙකි, මෙන්න මොහු පෘථග්ජනයෙකි' කියා ඇඟිල්ල දිගු කර පෙන්විය යුතු විය. එක්තරා අවධියක ලක්දිව පෘථග්ජන භික්ෂූන් වහන්සේලා කිසිසේත්ම නොවූහ. එහෙයින්ම විභංග අටුවාවෙහි ද, 'එක්තරා කාලයක ලක්දිව පෘථග්ජන භික්ෂූන් වහන්සේ නමක නොසිටි තරම්ය' යි සඳහන් වේ.

Abhiññālābhīnaṃ kira mahiddhikānaṃ gamanāgamanavasena sūriyossāsaṃ alabhitvā dhaññakoṭṭakā mātugāmā dhaññakoṭṭituṃ okāsaṃ na labhiṃsu.

මහා ඍද්ධිමත් වූ අභිඥාලාභී උතුමන්ගේ අහසින් යාම් ඊම් බහුල වූ නිසා, සූර්ය රශ්මිය නොලැබීමෙන් වී කොටන කාන්තාවන්ට ධාන්‍ය වියළා ගැනීමට හෝ කෙටීමට අවස්ථාවක් නොලැබුණි.

Devalokato sumanasāmaṇero dakkhiṇakkhakaṃ sīhaḷadīpaṃ anetvā tassa pāṭihāriyaṃ dassanavasena uddhakabindhūhi tiyojanasataṃ sakalampi laṅkādīpaṃ byāpatvā bhagavatā paribhuttacetiyaṅgaṇaṃ viya hutvā navāya gacchantā mahāsamudde udakato nāḷikeramattampi disvā sakalaṅkādīpaṃ pūjenti, mahāmahindattherassa santike ariṭṭhattherena saddhiṃ pañcamattā bhikkhusatā paṭhamaṃ tāva vinayapiṭakaṃ uggaṇhiṃsūti imehi kāraṇehi laṅkādīpaṃ jinacakkassa patiṭṭhānaṃ hutvā varadīpanti nāmaṃ paṭilabhi.

සුමන සාමණේරයන් වහන්සේ දෙව්ලොවින් දක්ෂිණ අකු ධාතුන් වහන්සේ ලංකාද්වීපයට වැඩම කරවා, එහි ප්‍රාතිහාර්ය දැක්වීමක් වශයෙන් පැන නැඟුණු පැන් බිඳුවලින් තුන් සියයක් යොදුන් වන මුළු ලංකාද්වීපයම තෙත් කරමින්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පරිභෝග කළ චෛත්‍ය මළුවක් මෙන් පිරිසිදු කරවූහ. නැව්වලින් මහා සමුද්‍රයෙහි ගමන් කරන්නෝ ද දියෙන් මතු වී පෙනෙන පොල් ගෙඩියක් බඳු ලක් පොළොව දැක පවා මුළු ලංකාද්වීපයටම පූජා පැවැත්වූහ. මහා මහින්ද මහ රහතන් වහන්සේ සමීපයෙහි අරිට්ඨ තෙරුන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ පන්සියයක් පමණ භික්ෂූන් වහන්සේලා ප්‍රථමයෙන්ම විනය පිටකය හැදෑරූහ. මේ කරුණු හේතුවෙන් ලංකාද්වීපය බුද්ධ ශාසනය පිහිටි උතුම්ම ද්වීපය හෙවත් 'වරද්වීපය' යන නාමය ලැබීය.

Sīhaḷadīpeyeva piṭakattayaṃ potthakāruḷavasena patiṭṭhāpetvā tato pacchā coranāgassa nāma rañño kāle sakalalaṅkādīpaṃ dubbhikkhabhayena pīḷetvā piṭakattayaṃ dhārentā bhikkhū jambudīpaṃ āgamaṃsu. Anāgantvā tattheva ṭhitāpi bhikkhū chātakabhayena pīḷetvā udarapaṭalaṃ bandhitvā kucchiṃ vālukarāsimhi ṭhapetvā piṭakattayaṃ dhāresuṃ.

සිංහල ද්වීපයෙහි ම ත්‍රිපිටකය ග්‍රන්ථාරූඪ කර පිහිටුවීමෙන් පසුව, චෝරනාග නම් රජුගේ කාලයෙහි මුළු ලංකාද්වීපය ම දුර්භික්ෂ බියෙන් පීඩා විඳිද්දී, ත්‍රිපිටකය ධාරණය කළ භික්ෂූන් වහන්සේලා ජම්බුද්වීපයට වැඩම කළහ. ජම්බුද්වීපයට නොවැඩම කර එහි ම වැඩසිටි භික්ෂූන් වහන්සේලා ද සාගින්නෙන් පීඩා විඳිමින්, උදර පටල බැඳගෙන, බඩ වැලි ගොඩක් මත තබාගෙන ත්‍රිපිටකය ආරක්ෂා කළහ.

Kuṭa kaṇṇatissassa rañño kāleyeva dubbhikkhabhayaṃ vūpasamitvā jambudīpato bhikkhū puna gantvā sīhaḷadīpe ṭhitehi bhikkhūhi saddhiṃ mahāvihāre piṭakattayaṃ avirodhāpetvā samasamaṃ katvā ṭhapesuṃ. Ṭhapetvā ca pana sīhaḷadīpeyeva suṭṭhu dhāresuṃ.

කූටකණ්ණතිස්ස රජුගේ කාලයෙහි ම දුර්භික්ෂ බිය පහව ගිය පසු, ජම්බුද්වීපයේ සිට භික්ෂූන් වහන්සේලා නැවත වැඩම කර, සිංහල ද්වීපයෙහි වැඩසිටි භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ මහා විහාරයෙහි දී ත්‍රිපිටකයෙහි කිසිදු පරස්පරතාවක් ඇති නොවන පරිදි සමසම කොට තැබූහ. එසේ තබා නැවත සිංහල ද්වීපයෙහි ම එය මනාව ධාරණය කළහ.

Tattheva aṭṭhakathāyo buddhaghosatthero māgadhabhāsāya parivattetvā viraci. Pacchā ca yebhuyyena tattheva aṭṭhakathāṭīkāanumadhulakkhaṇagaṇṭhiganthantarāni [Pg.37] akaṃsu. Puna sāsanaṃ nabhe ravinduva pākaṭanti.

එහි ම අටුවාවන් බුද්ධඝෝෂ තෙරුන් වහන්සේ මාගධ භාෂාවට පරිවර්තනය කර සම්පාදනය කළහ. පසුව බොහෝ සෙයින් එහි ම අටුවා ටීකා, අනුටීකා, මධුදීපනී, ලක්ෂණ, ගණ්ඨි සහ වෙනත් ග්‍රන්ථ ද කළහ. නැවතත් බුද්ධ ශාසනය අහසෙහි සූර්යයා සහ චන්ද්‍රයා මෙන් ප්‍රකට විය.

Tattha buddhavaṃsaṭṭhakathaṃ buddhadattatthere akāsi. Itivuttodānacariyāpiṭakatherātherīvimānavatthupetavatthunettiaṭṭhakathāyo ācariyadhammapālatthero akāsi. So ca ācariyadhammapālatthero sīhaḷadīpassa samīpe damilaraṭṭhe badaratitthamhi nivāsitattā sīhaḷadīpeyeva saṅgahetvā vattabbo.

එහි බුද්ධවංශ අටුවාව බුද්ධදත්ත තෙරුන් වහන්සේ කළහ. ඉතිවුත්තක, උදාන, චරියාපිටක, ථේරගාථා, ථේරීගාථා, විමානවත්ථු, පේතවත්ථු සහ නෙත්ති අටුවාවන් ආචාර්ය ධම්මපාල තෙරුන් වහන්සේ කළහ. ඒ ආචාර්ය ධම්මපාල තෙරුන් වහන්සේ සිංහල ද්වීපයට ආසන්න දමිළ රටෙහි බදරතිත්ථයෙහි වාසය කළ බැවින්, සිංහල ද්වීපයට ම ඇතුළත් කොට සැලකිය යුතුය.

Paṭisambhidāmaggaṭṭhakathaṃ mahānāmo nāma thero ākāsi. Mahāniddesaṭṭhakathaṃ upaseno nāma thero akāsi. Abhidhammaṭīkaṃ pana ānandatthero akāsi. Sā ca sabbāsaṃ ṭīkānaṃ ādibhūtattā mūlaṭīkāti pākaṭā.

පටිසම්භිදාමග්ග අටුවාව මහානාම නම් තෙරුන් වහන්සේ කළහ. මහානිද්දේස අටුවාව උපසේන නම් තෙරුන් වහන්සේ කළහ. අභිධර්ම ටීකාව ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ කළහ. එය සියලු ටීකාවන්ට ආදිතම වූ බැවින් 'මූලටීකාව' නමින් ප්‍රකට ය.

Visuddhimaggassa mahāṭīkaṃ dīghanikāyaṭṭhakathāya ṭīkaṃ majjhimanikāyaṭṭhakathāya ṭīkaṃ saṃyuttanikāyaṭṭhakathāya ṭīkañhāti imāyo ācariyadhammapālatthero akāsi.

විසුද්ධිමග්ග මහා ටීකාව ද, දීඝනිකාය අටුවා ටීකාව ද, මජ්ඣිමනිකාය අටුවා ටීකාව ද, සංයුත්තනිකාය අටුවා ටීකාව ද යන මේවා ආචාර්ය ධම්මපාල තෙරුන් වහන්සේ කළහ.

Sāratthadīpaniṃ nāma vinayaṭīkaṃ aṅguttaranikāyaṭīkañca parakkamabāhuraññā yācito sāriputtatthero akāsi. Vimativinodaniṃ nāma vinayaṭīkaṃ damilaraṭṭhavāsikassapatthero akāsi.

පරාක්‍රමබාහු රජුගේ ආරාධනයෙන් සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ සාරත්ථදීපනී නම් විනය ටීකාව සහ අංගුත්තරනිකාය ටීකාව කළහ. දමිළ රටෙහි විසූ කස්සප තෙරුන් වහන්සේ විමතිවිනෝදනී නම් විනය ටීකාව කළහ.

Anuṭīkaṃ pana ācariyadhammapālatthero. Sā ca mūlaṭīkāya anuttānatthāni uttānāni saṃvaṇṇitattā anuṭīkā tivuccati.

අනුටීකාව ආචාර්ය ධම්මපාල තෙරුන් වහන්සේ කළහ. මූලටීකාවෙහි අපැහැදිලි අර්ථයන් පැහැදිලි කරමින් විස්තර කළ බැවින් එය 'අනුටීකාව' යැයි කියනු ලැබේ.

Visuddhimaggassa cūḷaṭīkaṃ makhudīpaniñca aññetarā therā akaṃsu. Sā ca mūlaṭīkāya atthāvasesāti ca anuttānatthāti ca katvā mūlaṭīkāya saddhiṃ saṃsanditvā katattā madhura sattā ca madhudīpaninti vuccati. Mohavicchedaniṃ pana lakkhaṇaganthaṃ kassapatthero akāsi.

විසුද්ධිමග්ග චූළ ටීකාව සහ මධුදීපනිය වෙනත් තෙරුන් වහන්සේලා කළහ. එය මූලටීකාවෙහි ඉතිරි වූ අර්ථයන් ද නොපැහැදිලි අර්ථයන් ද සලකා, මූලටීකාව සමඟ සසඳා කළ බැවින් ද, එහි ඇති මිහිරි බව නිසා ද 'මධුදීපනී' යැයි කියනු ලැබේ. කස්සප තෙරුන් වහන්සේ ලක්ෂණ ග්‍රන්ථයක් වූ මෝහවිච්ඡේදනය කළහ.

Ābhidhammāvatāraṃ pana rupārūpavibhāgaṃ vinayavinicchayañca buddha dattatthero. Vinayasaṅgahaṃ sāriputtatthero. Khuddasikkhaṃ dhammasiritthero[Pg.38]. Paramatthavinicchayaṃ nāmarūpaparicchedaṃ abhidhammatthasaṅgañca anuruddhatthero. Saccasaṅkhepaṃ dhammapālatthero. Khemaṃ khematthero. Te ca saṅkhepato saṃvaṇṇitattā sukhena ca lakkhaṇiyattā lakkhaṇaganthāti vuccanti.

බුද්ධදත්ත තෙරුන් වහන්සේ අභිධම්මාවතාරය, රූපාරූපවිභාගය සහ විනයවිනිච්ඡය ද කළහ. සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ විනයසංග්‍රහය කළහ. ධම්මසිරි තෙරුන් වහන්සේ ඛුද්දසික්ඛාව කළහ. අනුරුද්ධ තෙරුන් වහන්සේ පරමත්ථවිනිච්ඡය, නාමරූපපරිච්ඡේදය සහ අභිධම්මත්ථසංග්‍රහය කළහ. ධම්මපාල තෙරුන් වහන්සේ සච්චසංඛේපය කළහ. ඛේම තෙරුන් වහන්සේ ඛේමප්පකරණය කළහ. මේවා කෙටියෙන් විස්තර කර ඇති බැවින් ද, පහසුවෙන් වටහාගත හැකි ලක්ෂණවලින් යුක්ත බැවින් ද 'ලක්ෂණ ග්‍රන්ථ' යැයි කියනු ලැබේ.

Tesaṃ pana saṃvaṇṇanāsu abhidhammatthasaṅgahassa porāṇaṭīkaṃ navavimalabuddhitthero akāsi. Saccaṃsaṅkhepanāmarūpaparicchedakhemāabhidhammāvatārānaṃ porāṇaṭīkaṃ vācissaramahāsāmitthero. Paramatthavinicchayassa porāṇaṭīkaṃ mahābodhitthero.

ඒවායේ විවරණයන් අතර, නවවිමලබුද්ධි තෙරුන් වහන්සේ අභිධම්මත්ථසංග්‍රහයේ පෝරාණ ටීකාව කළහ. වාචිස්සර මහාස්වාමි තෙරුන් වහන්සේ සච්චසංඛේප, නාමරූපපරිච්ඡේද, ඛේම සහ අභිධම්මාවතාර යන ග්‍රන්ථවල පෝරාණ ටීකාව කළහ. මහාබෝධි තෙරුන් වහන්සේ පරමත්ථවිනිච්ඡයෙහි පෝරාණ ටීකාව කළහ.

Abhidhamatthasaṅgahābhidhammāvatārābhinava ṭīkāyo sumaṅgalasāmitthero. Saccasaṅkhepābhinavaṭīkaṃ araññavāsitthero. Nāmarūpaparicchedābhinavaṭīkaṃ mahāsāmitthero. Paramatthavinicchayābhinavaṭīkaṃ aññataratthero. Vinayavinicchayaṭīkaṃ revatatthero. Khuddasikkhāya purāṇaṭīkaṃ mahāyasatthero. Tāyayeva abhinavaṭīkaṃ saṅgharakkhitattheroti.

සුමංගලස්වාමි තෙරුන් වහන්සේ අභිධම්මත්ථසංග්‍රහය සහ අභිධම්මාවතාරය යන ග්‍රන්ථවල අභිනව ටීකාවන් කළහ. ආරණ්‍යවාසී තෙරුන් වහන්සේ සච්චසංඛේපයෙහි අභිනව ටීකාව කළහ. මහාස්වාමි තෙරුන් වහන්සේ නාමරූපපරිච්ඡේදයෙහි අභිනව ටීකාව කළහ. වෙනත් එක්තරා තෙරුන් වහන්සේ නමක් පරමත්ථවිනිච්ඡයෙහි අභිනව ටීකාව කළහ. රේවත තෙරුන් වහන්සේ විනයවිනිච්ඡය ටීකාව කළහ. මහායස තෙරුන් වහන්සේ ඛුද්දසික්ඛාවෙහි පෝරාණ ටීකාව කළහ. සංඝරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේ එහි ම අභිනව ටීකාව කළහ.

Vajirabuddhiṃ nāma vinayagaṇṭhipadatthaṃ vajirabuddhitthero. Cūḷagaṇṭhiṃ majjhimagaṇṭhiṃ mahāgaṇṭhiñca sīhaḷadīpavāsino therā. Te ca padakkamena asaṃvaṇṇetvā anuttānatthāyeva saṃvaṇṇitattā gaṇṭhipadatthāti vuccanti.

වජිරබුද්ධි තෙරුන් වහන්සේ වජිරබුද්ධි නම් විනය ගණ්ඨිපද අර්ථය කළහ. සිංහල ද්වීපයෙහි විසූ තෙරුන් වහන්සේලා චූළගණ්ඨි, මජ්ඣිමගණ්ඨි සහ මහාගණ්ඨි යන ග්‍රන්ථ කළහ. ඒවා පදයෙන් පදය විස්තර නොකොට, අපැහැදිලි අර්ථ පමණක් විස්තර කර ඇති බැවින් 'ගණ්ඨිපද අර්ථ' යැයි කියනු ලැබේ.

Abhidhānappadīpikaṃ pana mahāmoggalānatthero. Atthabyakkhānaṃ cūḷabuddhatthero. Vuttodayaṃ sambandhacintanaṃ subodhālaṅkārañca saṅgharakkhitatthero. Byākaraṇaṃ moggalānatthero.

මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ අභිධානප්පදීපිකාව කළහ. චූළබුද්ධ තෙරුන් වහන්සේ අත්ථබ්‍යක්ඛානය කළහ. සංඝරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේ වුත්තෝදය, සබන්ධචින්තනය සහ සුබෝධාලංකාරය කළහ. මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ ව්‍යාකරණය කළහ.

Mahāvaṃsaṃ cūḷavaṃsaṃ dīpavaṃsaṃ thūpavaṃsaṃ bodhivaṃsaṃ dhātuvaṃ sañca sīhaḷadīpavāsino therā. Dāṭhādhātuvaṃsaṃ pana dhammakittitthero akāsi. Ete ca pāḷimuttakavasena vuttattā ganthantarāti vuccanti.

සිංහල ද්වීපයෙහි විසූ තෙරුන් වහන්සේලා මහාවංශය, චූළවංශය, දීපවංශය, ථූපවංශය, බෝධිවංශය සහ ධාතුවංශය කළහ. ධම්මකිත්ති තෙරුන් වහන්සේ දාඨාධාතුවංශය කළහ. මේවා පාලි පාඨයන්ගෙන් බැහැරව ලියැවී ඇති බැවින් 'ග්‍රන්ථාන්තර' යැයි කියනු ලැබේ.

Iccevaṃ buddhaghosādayo thera varā yathābalaṃ yathāsattiṃ pariyattiṃ sāsanaṃ upatthambhetvā bahūhi mūlehi bahuhisākhāhi bahūhi ca viṭapehi upatthambhiyamāno vepullamā pajjamāno [Pg.39] mahānigrodharukkho viya thiraṃ hutvā cirakālaṃ tiṭṭhatīti veditabbaṃ.

මේ අයුරින් බුද්ධඝෝෂ ආදී උත්තම තෙරුන් වහන්සේලා තමන්ගේ ශක්ති ප්‍රමාණයෙන් පර්යාප්ති ශාසනයට උපකාර කළහ. බොහෝ මුල්වලින් ද, බොහෝ ශාඛාවලින් ද, බොහෝ අතුපතරින් ද උපකාර ලබමින්, මහා වර්ධනයට පත්වන මහ නුග රුකක් සේ, බුදු සසුන ද ස්ථාවරව බොහෝ කල් පවතින බව දත යුතුය.

Idaṃ sīhaḷadīpe potthakāruḷhato pacchā sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

මෙය සිංහල ද්වීපයෙහි ත්‍රිපිටකය ග්‍රන්ථාරූඪ කිරීමෙන් පසුව ශාසනය පිහිටුවීම පිළිබඳ විස්තරයයි.

Etepi ca mahāthero, yathāsattiṃ yathābalaṃ;

Aṭṭhakathādayo katvā, maccumukhaṃ upāgamuṃ.

ඒ මහා තෙරුන් වහන්සේලා ද තමන්ගේ ශක්ති පමණින් අටුවා ආදී ග්‍රන්ථයන් සම්පාදනය කොට, අපවත් වී වදාළහ.

Seyyathāpi ca lokasmiṃ, obhāsitvāna candimā;

Āvahitvāna sattānaṃ, hitaṃ atthaṃva gacchati.

ලෝකයෙහි චන්ද්‍රයා බැබළී, සත්ත්වයන්ට හිත සුව සලසා දී බැස යන්නාක් මෙනි.

Evameva mahātherā, ñāṇobhāsehi bhāsiya;

Āvahitvāna sattānaṃ, hitaṃ atthaṃva gacchati.

එලෙස ම මහා තෙරුන් වහන්සේලා ද ප්‍රඥා ආලෝකයෙන් බැබළී, සත්ත්වයන්ට හිත සුව සලසා දී අපවත්වී වදාළහ.

Iti sāsanavaṃse sīhaḷadīpikasāsanavaṃsakathāmaggo

මෙසේ ශාසනවංශයෙහි සිංහල ද්වීපයේ ශාසනවංශ කථා මාර්ගය

Nāma dutiyo paricchedo.

නම් වූ දෙවන පරිච්ඡේදයයි.

3. Suvaṇṇabhūmisāsanavaṃsakathāmaggo

3. සුවර්ණභූමි ශාසන ඉතිහාස කථා මාර්ගය.

3. Idāni yathāṭhapitamātikāvasena suvaṇṇabhūmi raṭṭhe sāsanavaṃsakathāmaggassa vatthuṃ okāso anuppattho, tasmā suvaṇṇabhūmiraṭṭhasāsanavaṃsakathāmaggaṃ ārabhissāmi.

3. දැන් පෙර දක්වන ලද මාතෘකාවට අනුව සුවර්ණභූමි දේශයෙහි ශාසන ඉතිහාස කථා මාර්ගයේ විස්තරය සඳහා අවස්ථාව පැමිණ ඇත. එබැවින් මම සුවර්ණභූමි දේශයේ ශාසන ඉතිහාස කථා මාර්ගය ආරම්භ කරමි.

Tattha suvaṇṇabhūmīti tīsu rāmaññaraṭṭhesu ekassa nāmaṃ. Tīṇihi rāmaññaraṭṭhāni honti haṃsāvatīmuttimasuvaṇṇabhūmivasena ekadesena sabbampi rāmaññaraṭṭhaṃ gahetabbaṃ. Tattha pana ukkalāpajanapade tapussabhallike ādiṃ katvā bhagavato abhisambujjhitvā sattasattāhesu atikkantesuyeva āsāḷhimāsassa juṇhapakkhapañcamadivasato paṭṭhāya rāmaññaraṭṭhe sāsanaṃ patiṭṭhati.

එහි 'සුවර්ණභූමි' යනු රාමඤ්ඤ දේශ තුනෙන් එක් රටක නමකි. හංසවතී, මුත්තිම සහ සුවර්ණභූමි වශයෙන් රාමඤ්ඤ දේශ තුනක් පවතී. එක් කොටසක නමින් මුළු රාමඤ්ඤ දේශයම ගත යුතුය. එහිදී, උක්කලාප ජනපදයේ තපුස්ස භල්ලික දෙබෑයන්ගෙන් ආරම්භ කොට, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උතුම් සම්බුද්ධත්වයට පත්ව සත්සතිය ඉක්ම ගිය තැනම, ඇසළ මස පුර පස්වක දින සිට රාමඤ්ඤ දේශයෙහි බුද්ධ ශාසනය පිහිටියේය.

Idaṃ rāmaññaraṭṭhe paṭhamaṃ sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

මෙය රාමඤ්ඤ දේශයෙහි බුද්ධ ශාසනය ප්‍රථම වරට පිහිටීමයි.

Bhagavato [Pg.40] abhisambuddhakālato pubbeyeva aparaṇṇakaraṭṭhe subhinnanagare tissarañño kāle ekassa amaccassa tisso jayo cāti dveputtā ahesuṃ. Te gihibhāve saṃvegaṃ labhitvā mahāsamuddassa samīpe gajjagirimhi nāma pabbate itthusipabbaṃ pabbajitvā nisīdisuṃ. Tadā nāgiyā vijjādharo santavaṃ katvā dve aṇḍāni vijāyitvā sā nāgī lajjāya tāni vijahitvā gacchi.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බුද්ධත්වයට පත්වීමට පෙර කාලයෙහි, අපරන්තක දේශයේ සුභින්න නගරයේ තිස්ස රජුගේ සමයෙහි එක්තරා අමාත්‍යවරයෙකුට 'තිස්ස' සහ 'ජය' නමින් පුත්තු දෙදෙනෙක් සිටියහ. ඔවුහු ගිහි ජීවිතය කෙරෙහි සංවේගයට පත්ව, මහා සමුද්‍රය ආසන්නයේ වූ ගජ්ජගිරි නම් පර්වතයෙහි ඉසිපැවිද්දෙන් පැවිදි වී වාසය කළහ. එකල විද්‍යාධරයෙකු හා එක්වීමෙන් නාග කන්‍යාවක බිත්තර දෙකක් ප්‍රසූත කළ අතර, ඇය ලැජ්ජාව නිසා ඒවා හැරදමා ගියාය.

Tadā jeṭṭho tissakumāro tāni labhitvā kaniṭṭhena saddhiṃ vibhajitvā ekaṃ ekassa santike ṭhapesi. Kāle atikkante tehi aṇḍehi dve manussā vijāyiṃsu. Te dasa vassavaye sampatte kaniṭṭhassa aṇḍato vijāyanadaharo kālaṃ katvā majjhimadese mithilanagare gavaṃpati nāma kumāro upajji. So sattavassikakāle buddhassa bhagavato santike niyyādetvā pabbājetvā acireneva arahā ahosi.

එකල වැඩිමහල් තිස්ස කුමාරයා ඒවා ලබාගෙන, බාල සෙහොයුරා සමඟ බෙදාගෙන, එක් අයෙකු ළඟ එක බැගින් තබා ගත්තේය. කාලය ගත වූ පසු ඒ බිත්තරවලින් මිනිස් දරුවන් දෙදෙනෙකු බිහි විය. ඔවුන්ට වයස අවුරුදු දහයක් වූ කල්හි, බාලයාගේ බිත්තරයෙන් උපන් දරුවා කළුරිය කොට මධ්‍ය දේශයේ මිථිලා නුවර 'ගවම්පති' නමින් කුමාරයෙක් වී උපන්නේය. ඔහු සත් හැවිරිදි වියේදී භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත පූජා කරනු ලැබ, පැවිදි වී නොබෝ කලකින්ම රහත් බවට පත් විය.

Jeṭṭhassa pana aṇḍato vijāyanadaharo dvādasavassikakāle sakko devānamindo āgantvā rāmaññaraṭṭhe sudhammapuraṃ nāma nagaraṃ māpetvā sīharājāti nāmena tattha rajjaṃ kārāpesi. Silālone pana sirimāsokoti nāmenāti vuttaṃ. Gavaṃpatitthero ca attanā mātaraṃ daṭṭhukāmo mithilanagarato āgantuṃ ārabhi. Tadā dibbacakkhunā mātuyā kālaṅkatabhāvaṃ ñatvā idāni me mātā kuhiṃ uppajjatīti āvajjanto bāhullena nesādakevaṭṭānaṃ nivāsanaṭṭhānabhūte dese uppajjatīti ñatvā sacāhaṃ gantvā na ovādeyyaṃ, mātā me apāyagamaniyaṃ apuññaṃ vicinitvā catūsu apāyesu uppajjeyyāti cintetvā bhagavantaṃ yācitvā rāmaññaraṭṭhaṃ vehāsamaggena āgacchi. Rāmaññaraṭṭhe sudhammaparaṃ patvā attano [Pg.41] bhātunā sīharājena saddhiṃ raṭṭhavāsīnaṃ dhammaṃ desetvā pañcasu sīlesu patiṭṭhāpesi.

වැඩිමහල් සොහොයුරාගේ බිත්තරයෙන් උපන් දරුවා දොළොස් හැවිරිදි වියට පත් වූ කල්හි, සක්දෙවිඳු පැමිණ රාමඤ්ඤ දේශයෙහි 'සුධම්මපුර' නම් නගරයක් මවා, ඔහු 'සීහරාජ' යන නමින් එහි රජකමෙහි පිහිටෙව්වේය. සෙල්ලිපිවල ඔහුව 'සිරිමාසෝක' යන නමින් හඳුන්වා ඇතැයි කියනු ලැබේ. ගවම්පති තෙරණුවෝ ද තමන්ගේ මෑණියන් දැකීමට කැමති ව මිථිලා නුවරින් පිටත්ව ඒමට සැරසුණහ. එකල උන්වහන්සේ දිවැසින් මෑණියන් මියගොස් ඇති බව දැන, 'දැන් මාගේ මෑණියන් කොහි උපත ලබා ඇත්දැයි' මෙනෙහි කරන සේක්, බහුලව වැද්දන් හා කෙවුලන් වෙසෙන දේශයක උපත ලබා ඇති බව දැනගත්හ. 'මා ගොස් අවවාද නොකළහොත්, මාගේ මෑණියන් අපායට යාමට හේතු වන අකුසල් රැස් කරගෙන සතර අපායෙහි උපදින්නීය' සිතා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් අවසර ඉල්ලා, අහස් මඟින් රාමඤ්ඤ දේශයට වැඩම කළහ. රාමඤ්ඤ දේශයේ සුධම්මපුරයට පැමිණි උන්වහන්සේ, තම සහෝදරයා වූ සීහ රජු ද සමඟ එක්ව රටවැසියන්ට ධර්මය දේශනා කර ඔවුන් පන්සිල්හි පිහිටුවූහ.

Atha sīharājā āha, lokesu bhante tvamasi aggataro puggaloti. Na mahārāja ahaṃ aggataro, tīsu pana bhavesu sabbesaṃ sattānaṃ makuṭasaṅkāso gotamo nāma mayhaṃ satthā atthi, idāni majjhimadesaṃ rājagahaṃ paṭivasatīti. Evaṃ pana bhante sati tumhākaṃ ācariyaṃ mayaṃ daṭṭhuṃ arahāma vā no vāti pucchi. Gavaṃpatittheroca āma mahārāja arahatha bhagavantaṃ daṭṭhuṃ, ahaṃ yācitvā āgacchāmīti vatvā bhagavantaṃ yāci. Bhagavā ca abhisambujjhitvā aṭṭhame vasse saddhiṃ anekasatabhikkhūhi rāmaññaraṭṭhe sukhammapuraṃ ākāsena āgamāsi. Rājavaṃse pañcahi bhikkhusatehi āgamāsīti vuttaṃ. Silālekhane pana vīsatisahassamattehi bhikkhūhīti vuttaṃ. Ettha ca yasmā bhagavā saparisoyeva āgacchi, na ekakoti ettakameva icchitabbaṃ, tasmā nānā vādataṃ paṭicca cittassākulitā na uppādetabbāti.

එකල සීහ රජු මෙසේ කීවේය: 'ස්වාමීනි, ලෝකයෙහි ඔබ වහන්සේ අග්‍රතම පුද්ගලයා වන සේක.' 'මහාරාජයෙනි, මම අග්‍රතම නොවෙමි. තුන් ලෝකයෙහිම සියලු සත්ත්වයන්ට ඔටුන්නක් බඳු වූ ගෝතම නම් වූ මාගේ ශාස්තෘන් වහන්සේ නමක් වෙති. උන්වහන්සේ දැන් මධ්‍ය දේශයේ රජගහ නුවර වැඩවසන සේක' යි තෙරණුවෝ පැවසූහ. 'ස්වාමීනි, එසේ නම් ඔබ වහන්සේගේ ශාස්තෘන් වහන්සේව දැකීමට අප සුදුසු ද නැද්ද?' යි රජු ඇසීය. එවිට ගවම්පති තෙරණුවෝ, 'එසේය මහාරාජයෙනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැකීමට ඔබ සුදුසුය. මම උන්වහන්සේට ආරාධනා කර වැඩමවාගෙන එන්නෙමි' යි පවසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ආරාධනා කළහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සම්බුද්ධත්වයෙන් අටවන වසරෙහි, සිය ගණනක් භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ අහස් මඟින් රාමඤ්ඤ දේශයේ සුධම්මපුරයට වැඩම කළහ. රාජවංශයෙහි සඳහන් වන්නේ පන්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ වැඩම කළ බවයි. ශිලා ලේඛනවල සඳහන් වන්නේ විසිදහසක් පමණ භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ වැඩම කළ බවයි. මෙහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිවර සහිතවම වැඩම කළ සේක යන්නත්, තනිව වැඩම නොකළ සේක යන්නත් පමණක් පිළිගත යුතුය. එබැවින් විවිධ මතවාද නිසා සිතේ ව්‍යාකූලත්වයක් ඇති කර නොගත යුතුය.

Atha āgantvā ratanamaṇḍape nisīditvā sarājikānaṃ raṭṭhavāsīnaṃ amatarasaṃ adāsi. Tīsu saraṇesu pañcasu ca sīlesu patiṭṭhāpesi. Atha bhagavā dassanatthāya āgatānaṃ channaṃ tāpasānaṃ cha kesadhātuyo pūjanatthāya adāsi. Tato pacchāsattatiṃsavassāni pūretvā parinibbānakālepi bhagavato adhiṭṭhānānurūpena citakaṭṭhānato tettiṃsa dante gahetvā gavaṃpatitthero sudhammapuraṃ ānetvā sīharañño datvā tettiṃsacetiyāni patiṭṭhāpesi. Evaṃ bhagavato parinibbānato aṭṭhameyeva vasse gavaṃpatitthero rāmañña raṭṭhe sudhammapure sāsanaṃ patiṭṭhāpesi.

ඉක්බිති උන්වහන්සේ වැඩම කර රත්න මණ්ඩපයෙහි වැඩසිටිමින්, රජු ඇතුළු රටවැසියන්ට අමා මහ නිවන් සුව (දහම් අමෘතය) ලබා දුන් සේක. තෙරුවන් සරණෙහි සහ පන්සිල්හි ඔවුන් පිහිටුවූහ. එකල භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේ දැකීමට පැමිණි තාපසවරුන් හයදෙනෙකුට වැඳුම් පිදුම් කිරීම සඳහා කේශ ධාතුන් වහන්සේලා හයනමක් ලබා දුන් සේක. ඉන්පසු තිස් හත් වසරක් ඇවෑමෙන්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පිරිනිවන් පෑමේ කාලයෙහිදී ද උන්වහන්සේගේ අධිෂ්ඨානය පරිදි ආදාහන පූජා භූමියෙන් දන්ත ධාතුන් වහන්සේලා තිස්තුන් නමක් ලබාගෙන, ගවම්පති තෙරණුවෝ සුධම්මපුරයට වැඩම කරවා, සීහ රජුට දී චෛත්‍යයන් තිස්තුනක් පිහිටුවූහ. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පිරිනිවීමෙන් අටවන වසරෙහිම ගවම්පති තෙරණුවෝ රාමඤ්ඤ දේශයේ සුධම්මපුරයෙහි බුද්ධ ශාසනය පිහිටුවූහ.

Idaṃ rāmaññaraṭṭhe dutiyaṃ sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

මෙය රාමඤ්ඤ දේශයෙහි බුද්ධ ශාසනය දෙවන වරට පිහිටීමයි.

Bhagavato [Pg.42] parinibbutapañcatiṃsādhikānaṃ dvinnaṃ satānaṃ uparisuvaṇṇabhūmiṃ nāma rāmaññaraṭṭhaṃ āgantvā soṇatthero uttarattherocāti dve therā pañcavaggakammārahehi bhikkhūhi saddhiṃ sāsanaṃ patiṭṭhāpesuṃ. Te ca therā mahāmoggaliputtatissattherassa saddhivihārikāti aṭṭhakathāyaṃ āgatā.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පිරිනිවීමෙන් දෙසිය තිස්පස් වසරකට පසු, සුවර්ණභූමි නම් වූ රාමඤ්ඤ දේශයට වැඩම කළ සෝණ තෙරණුවෝ සහ උත්තර තෙරණුවෝ යන තෙරුන් වහන්සේලා දෙනම, පංච වර්ගික සංඝකර්ම සඳහා සුදුසු භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ එහි බුද්ධ ශාසනය පිහිටුවූහ. ඒ තෙරුන් වහන්සේලා මහ මොග්ගලීපුත්ත තිස්ස තෙරණුවන්ගේ සද්ධිවිහාරිකයන් (ශිෂ්‍යයන්) බව අටුවාවෙහි සඳහන් වේ.

Tapussabhallike gavaṃpatittherañca paṭicca sāsanaṃ tāva patiṭṭhahi. Tañca na sabbena sabbaṃ ogāhetvā ye ye pana saddhā pasannā, te te attano icchāvaseneva sāsanaṃ pasīdiṃsu. Pacchā pana soṇuttarattherā mahussāhena ācariya āṇattiyā sāsanassa patiṭṭhāpanatthāya ussukkaṃ āpannā patiṭṭhāpesuṃ. Tena aṭṭhakathāyaṃ etaṃ raṭṭhaṃ gantvā ettha sāsanaṃ patiṭṭhāpehīti kāritapaccayavasena āṇattivibhattivasenaca vuttaṃ.

තපුස්ස, භල්ලික සහ ගවම්පති තෙරණුවන් නිසා එතෙක් ශාසනය පිහිටා තිබුණි. එහෙත් එය මුළුමනින්ම පැතිර නොතිබූ අතර, ශ්‍රද්ධාවෙන් පැහැදුණු අය තම තමන්ගේ කැමැත්ත පරිදි ශාසනය කෙරෙහි පැහැදුණහ. පසුව සෝණ සහ උත්තර තරුන් වහන්සේලා මහත් උත්සාහයෙන්, තම ආචාර්යයන් වහන්සේගේ නියෝගයෙන් ශාසනය පිහිටුවීම සඳහා උත්සුක වී එය පිහිටුවූහ. එබැවින් අටුවාවෙහි 'මේ රටට ගොස් එහි ශාසනය පිහිටුවන්න' යැයි ප්‍රේරණාර්ථයෙන් සහ නියෝගාර්ථයෙන් දක්වා තිබේ.

Tadā pana suvaṇṇabhūmiraṭṭhe sudhammapure sirimāsoko nāma rājā rajjaṃ kāresi. Tañca sudhammapuraṃ nāma kelāsapabbatamuddhani dakkhiṇāya anudisāya pubbaḍḍhabhāgena pabbatamuddhani aparaḍḍhabhāgena bhūmitale tiṭṭhati. Taṃyeva guḷapācakānaṃ massānaṃ gehasadisāni gehāni yebhuyyena, teneva goḷamittika nāmenāpi vohāriyati. Tassa pana nagarassa mahāsamuddasamīpe ṭhitattā dakayakkhinī sabbadā āgantvā rājagehe jāte jāte kumāre khādi.

එකල සුවර්ණභූමි දේශයේ සුධම්මපුරයෙහි 'සිරිමාසෝක' නම් රජු රාජ්‍යය කළේය. ඒ සුධම්මපුරය නම් නගරය කේලාස පර්වත මුදුනෙහි, ගිනිකොණ දෙසින් (දකුණු-නැගෙනහිර දිශාවෙන්) අඩක් පර්වත මුදුනෙහි ද අඩක් තැන්නෙහි ද පිහිටා තිබුණි. එහි වූ නිවාස බොහොමයක් හකුරු උයන්නන්ගේ නිවාස වැනි වූ බැවින්, එය 'ගෝළමිත්තික' යන නමින් ද හඳුන්වනු ලැබීය. ඒ නගරය මහා සමුද්‍රය ආසන්නයේ පිහිටා තිබීම හේතුවෙන්, දිය රකුසියක් නිරන්තරයෙන් පැමිණ රජ මැදුරේ උපදින උපදින රාජ කුමාරවරුන්ව ආහාරයට ගත්තාය.

Soṇuttarattherānaṃ sampattadivasayeva rājagehe ekaṃ puttaṃ vijāyi. Dakayakkhinīca khādissāmīti saha pañcahi yakkhinisatehi āgatā. Taṃ disvā manussā bhāyitvā mahāviravaṃ ravanti. Tadā therā bhayānakaṃ sīhasīsavasena ekasīsasarīradvayasambandhasaṇṭhānaṃ manusīharūpaṃ māpetvā dassetvā taṃ yakkhiniṃ saparisaṃ palāpesuṃ.

සෝණුත්තර තෙරුන් වහන්සේලා වැඩම කළ දිනම රජමාළිගයේදී පුත්‍රයෙකු ප්‍රසූත කරන ලදී. දිය යක්ෂණියක් ද "(මොහුව) කන්නෙමි" යි යක්ෂණියන් පන්සියයක් ද සමඟ එහි පැමිණියාය. ඇයව දැක මිනිස්සු බියට පත්ව මහත් හඬින් කෑගැසූහ. එකල තෙරුන් වහන්සේලා බියකරු වූ, සිංහ හිසක් සහ එකිනෙකට සම්බන්ධ වූ ශරීර දෙකකින් යුත් මනුසීහ (මනුෂ්‍ය-සිංහ) රූපයක් මවා පෙන්වා, ඒ යක්ෂණිය ඇගේ පිරිස ද සමඟින් පළවා හැරියහ.

Therā ca puna yakkhiniyā anāgamanatthāya parittaṃ akaṃsutasmiñca samāgame āgatānaṃ manussānaṃ brahmajālasuttaṃ adesayyuṃ[Pg.43]. Saṭṭhimattasahassā sotāpannādiparāyanā ahesuṃ. Kuladārakānaṃ aḍḍhuḍḍhāni sahassāni pabbajiṃsu. Kuladhītānaṃ pana dighaḍḍhasahassaṃ. Rājakumārānaṃ pañcasatādhikasahassamattaṃ pabbajiṃsu. Avasesāpi manussā saraṇe patiṭṭhahiṃsu. Evaṃ so tattha sāsanaṃ patiṭṭhāpesīti. Vuttañca aṭṭhakathāyaṃ,–

තෙරුන් වහන්සේලා නැවතත් යක්ෂණිය නොපැමිණීම පිණිස පිරිත් ආරක්ෂාව සැලසූහ. ඒ මහා සන්නිපාතයට රැස් වූ මිනිසුන්ට බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රය දේශනා කළහ. සැටදහසක් පමණ ජනයා සෝවාන් ආදී මාර්ගඵලවලට පැමිණියහ. කුලදරුවන් තුන්දහස් පන්සියයක් (3,500ක්) පැවිදි වූහ. කුලදූරුවන් වනාහි එක්දහස් පන්සියයක් (1,500ක්) ද, රාජකුමාරවරුන් එක්දහස් පන්සියයකට අධික ප්‍රමාණයක් ද පැවිදි වූහ. සෙසු මිනිස්සු ද තිසරණයෙහි පිහිටියහ. මෙසේ උන්වහන්සේ එහි ශාසනය පිහිටුවූහ. අටුවාවෙහි ද මෙසේ දක්වා ඇත –

Suvaṇṇabhūmiṃ gantvāna, soṇuttarā mahiddhikā;

Pisāce niddhamitvāna, brahmajāle madesisunti.

මහා ඍද්ධි ඇති සෝණ සහ උත්තර තෙරුන් වහන්සේලා ස්වර්ණභූමියට වැඩම කොට, පිසාචයන් පළවා හැර, බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රය දේශනා කළහ.

Tato paṭṭhāya rājakumārānaṃ soṇuttaranāmehiyeva nāmaṃ akaṃsu. Avasesadvārakānampi rakkhasabhayato vimocanatthaṃ tālapattabhujapattesu therehi māpitaṃ manusīharūpaṃ dassetvā matthake ṭhapesuṃ. Manussāca silāmayaṃ manusīharūpaṃ katvā sudhammapurassa esanne padese ṭhapesuṃ. Taṃ yāvajjatanā atthīti. Iccevaṃ bhagavato parinibbānato pañcatiṃsādhike dvivassasate sampatte soṇuttarattherā āgantvā sāsanaṃ patiṭṭhāpetvā sāsanaṃ patiṭṭhāpetvā anuggahaṃ akaṃsūti.

එතැන් පටන් රාජකුමාරවරුන්ට 'සෝණුත්තර' යන නමින්ම නම් තැබූහ. සෙසු දරුවන් ද රක්ෂස (යක්ෂ) බියෙන් මුදවා ගැනීම පිණිස, තෙරුන් වහන්සේලා විසින් මවන ලද මනුසීහ රූපය තල්පත්වල හා භූර්ජපත්වල ඇඳ ඔවුන්ගේ හිස් මත තැබූහ. මිනිස්සු ද ගලින් නෙළන ලද මනුසීහ රූපයක් කරවා, සුධම්මපුරයට ආසන්න ප්‍රදේශයක තැබූහ. එය අද දක්වාම පවතී. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පරිනිර්වාණයෙන් දෙසිය තිස්පස් වසරක් (235ක්) සපිරුණු කල්හි, සෝණුත්තර තෙරුන් වහන්සේලා වැඩම කර ශාසනය පිහිටුවා අනුග්‍රහය දැක්වූහ.

Idaṃ rāmaññaraṭṭhe tatiyaṃ sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

මෙය රාමඤ්ඤ දේශයෙහි තුන්වන වරට ශාසනය පිහිටුවීමයි.

Tato pacchā chasatādhike sahasse sampatte pubbe vuttehi tīhi kāraṇehi sāsanassa uppattiṭṭhānabhūtaṃ rāmaññaraṭṭhaṃ dāmarikacorabhayena pajjararogabhayena sāsanapaccatthikabhayenacāti tīhi bhayehi ākulitaṃ ahosi. Tadā ca tattha sāsanaṃ dubbalaṃ ahosi, yathā udake mande tatrajātaṃ uppalaṃ uppalaṃ dubbalanti. Tattha bhikkhūpi sāsanaṃ yathā kāmaṃ pūretuṃ na sakkā.

ඉන්පසු, එක්දහස් හයසියයක් (1,600ක්) වසර සපිරුණු කල්හි, පෙර සඳහන් කරන ලද කරුණු තුන හේතුවෙන්, ශාසනයේ උප්පත්තිස්ථානයක් බඳු වූ රාමඤ්ඤ දේශය දාමරික සොරුන්ගේ බිය, වසංගත රෝග බිය සහ ශාසන විරුද්ධවාදීන්ගේ බිය යන ත්‍රිවිධ භයින් කැළඹීමට පත් විය. එකල එහි ශාසනය ඉතා දුර්වල විය. එය ජලය හිඟ වූ කල්හි එහි හටගත් නෙළුම් මලක් දුර්වල වන්නාක් වැන්න. එහිදී භික්ෂූන් වහන්සේලාට ද ශාසනික ප්‍රතිපත්තිය නිසි පරිදි සපුරාලීමට නොහැකි විය.

Sūriyakumārassa nāma manoharirañño pana kāle sāsanaṃ ativiya dubbalaṃ ahosi. Jinacakke ekachasatādhike vassasahasse sampatte kaliyugeca ekūnavīsatādhike [Pg.44] catuvassasate sampatte arimaddananagare anuruddhā nāma rājā tato saha piṭakena bhikkhusaṅghaṃ ānesi.

සූරියකුමාර නම් වූ මනෝහරි රජුගේ කාලයෙහි වනාහි ශාසනය අතිශයින්ම දුර්වල විය. බුද්ධ වර්ෂ එක්දහස් හයසිය එකක් (1,601ක්) සපිරුණු කල්හි සහ කලියුග වර්ෂ හාරසිය දහනවයක් (419ක්) සපිරුණු කල්හි, අරිමද්දන නගරයෙහි අනුරුද්ධ නම් රජතුමා එතැනින් ත්‍රිපිටකය ද සමඟින් භික්ෂු සංඝයා වැඩම කරවා ගත්තේය.

Tato pacchā jinacakke navādhike sattasate sahasse ca sampatte laṅkādīpe sirisaṅghabodhiparakkamabāhumahārājā sāsanaṃ sodhesi.

ඉන්පසු බුද්ධ වර්ෂ එක්දහස් හත්සිය නවයක් (1,709ක්) සපිරුණු කල්හි, ලංකාද්වීපයෙහි සිරිසඟබෝ පරාක්‍රමබාහු මහාරාජයාණන් වහන්සේ ශාසනය පිරිසිදු කළහ.

Tato channaṃ vassānaṃ upari kaliyuge dvattiṃsādhike pañcasate sampatte uttarājīvo nāma thero sāsane pākaṭo ahosi.

ඉන් වසර හයකට පසු, කලියුග වර්ෂ පන්සිය තිස්දෙකක් (532ක්) සපිරුණු කල්හි, උත්තරාජීව නම් තෙරුන් වහන්සේ ශාසනයෙහි ප්‍රසිද්ධ වූහ.

So pana rāmaññaraṭṭhavāsino ariyāvaṃsattherassa saddhivihāriko. Ariyāvaṃsatthero pana kappuṅganagaravāsino mahākāḷattherassa saddhivihāriko. Mahākāḷatthero pana sudhammapuravāsino prānadassittherassa saddhivihāriko. Ayaṃ pana uttarājīvachappadattherānaṃ vaṃsadīpanatthaṃ vuttā.

උන්වහන්සේ වනාහි රාමඤ්ඤ දේශවාසී අරියවංස තෙරුන් වහන්සේගේ සද්ධිවිහාරික (ශිෂ්‍ය) වූහ. අරියවංස තෙරුන් වහන්සේ වනාහි කප්පුංග නගරවාසී මහාකාල තෙරුන් වහන්සේගේ සද්ධිවිහාරික වූහ. මහාකාල තෙරුන් වහන්සේ වනාහි සුධම්මපුරවාසී ප්‍රාණදස්සී තෙරුන් වහන්සේගේ සද්ධිවිහාරික වූහ. මෙය වනාහි උත්තරාජීව සහ ඡප්පද යන තෙරුන් වහන්සේලාගේ පරම්පරාව (වංශය) පැහැදිලි කිරීම පිණිස දක්වන ලදී.

So pana prānadassitthero lokiyābhiññāyo labhitvā niccaṃ abhiṇhaṃ pātova magadharaṭṭhe uruvelanigame mahābodhiṃ gantvā mahābodhiyaṅgaṇaṃ sammajjitvā puna āgantvā sudhammapure piṇḍāya cari. Idaṃ therassa nibaddhavattuṃ. Ayañca attho sudhammapurato magadharaṭṭhaṃ gantvā uruvelanigame vāṇijakammaṃ karontā tadākāraṃ passitvā paccāgamanakāle sudhammapura vāsīnaṃ kathesuṃ, tasmā viññāyati.

ඒ ප්‍රාණදස්සී තෙරුන් වහන්සේ ලෞකික අභිඥාවන් ලබාගෙන, නිරන්තරයෙන්ම උදෑසනම මගධ රටෙහි උරුවේල ජනපදයේ (නිගමයේ) මහා බෝධිය වෙත වැඩම කර, මහා බෝධි මළුව හැමද, නැවත පැමිණ සුධම්මපුරයෙහි පිණ්ඩපාතයෙහි හැසිරුණු සේක. මෙය තෙරුන් වහන්සේගේ දෛනික චර්යාව විය. සුධම්මපුරයේ සිට මගධ රටට ගොස් උරුවේල ජනපදයෙහි වෙළඳාම් කළ වෙළෙන්දන් උන්වහන්සේගේ ඒ ක්‍රියාව දැක, ආපසු පැමිණි විට සුධම්මපුර වැසියන්ට පැවසූ බැවින් මේ පිළිබඳව දැනගත හැකි විය.

Tasmiñca kāle uttarājīvatthero paripuṇṇavīsativassena chappadena nāma sāmaṇerena saddhiṃ sīhaḷadīpaṃ gacchi. Sīhaḷadīpavāsino ca bhikkhū mayaṃ mahāmahindattherassa vaṃsikā bhavāma, tumhepi soṇuttarattherānaṃ vaṃsikā bhavatha, tasmā mayaṃ ekavaṃsikā bhavāma samāna vādikāti vatvā chappadasāmaṇerassa upasampadakammaṃ akaṃsu. Tato pacchā cetiya vandanādīni kammāni niṭṭhāpetvā uttarājīvatthero saddhiṃ bhikkhusaṅkhena arimaddananagaraṃ paccāgamāhi.

එකල උත්තරාජීව තෙරුන් වහන්සේ විසි වයස් සපිරුණු ඡප්පද නම් සාමණේරයන් වහන්සේ ද සමඟ ලක්දිවට වැඩම කළහ. ලක්දිව වාසී භික්ෂූන් වහන්සේලා, "අපි මහා මහින්ද තෙරුන් වහන්සේගේ පරම්පරාවෙන් වන්නෙමු, ඔබ වහන්සේලා ද සෝණුත්තර තෙරුන් වහන්සේලාගේ පරම්පරාවෙන් වන්නහු ය; එබැවින් අපි එකම පරම්පරාවකට අයත් සමාන වාද ඇත්තන් වන්නෙමු" යි පවසා ඡප්පද සාමණේරයන් වහන්සේගේ උපසම්පදා විනය කර්මය සිදු කළහ. ඉන්පසු චෛත්‍ය වන්දනා ආදී කටයුතු නිමවා උත්තරාජීව තෙරුන් වහන්සේ භික්ෂු සංඝයා සමඟ නැවත අරිමද්දන නගරයට වැඩම කළහ.

Chappadassa pana etadahosi,- sacāhaṃ ācariyena saha jambudīpaṃ [Pg.45] gaccheyyaṃ, bahūhi ñātibalibodhehi pariyattuggahaṇe antarāyo bhaveyya, tena hi sīhaḷadīpeyeva vasitvā pariyattimuggahetvā paccāgamissāmīti.

ඡප්පද තෙරුන් වහන්සේට මෙබඳු සිතක් ඇති විය: "ඉදින් මම ආචාර්යයන් වහන්සේ සමඟ ජම්බුද්වීපයට ගියහොත්, බොහෝ වූ ඥාති බන්ධන හා බාධාවන් (පලිබෝධ) නිසා පර්යාප්ති ධර්මය හැදෑරීමට බාධා පැමිණිය හැකිය. එබැවින් මම ලක්දිවෙහිම නතර වී ධර්ම ශාස්ත්‍රය හදාරා පසුව ආපසු වඩින්නෙමි."

Tato ācariyassa okāsaṃ yācitvā sīhaḷadīpeyeva paṭivasi. Sīhaḷadīpe vasitvā yāva laddhattherasammutikā pariyattiṃ pariyāpuṇitvā puna jambudīpaṃ paccāgantukāmo ahosi. Atha tassa etadahosi,– ahaṃ ekakova gacchanto sace mama ācariyo natthi, sacepi jambudīpavāsinā bhikkhusaṅghena saddhiṃ vinayakammaṃ kātuṃ na iccheyyaṃ, evaṃ sati visuṃ kammaṃ kātuṃ na sakkūṇeyyaṃ, tasmā piṭakadharehi catūhi therehi saddhiṃ gacceyyaṃ, iccetaṃ kusalanti.

ඉන්පසු ආචාර්යයන් වහන්සේගෙන් අවසර ඉල්ලා ලක්දිවම නතර වූහ. ලක්දිව වෙසෙමින් 'තේර සම්මුතිය' ලබන තෙක් ත්‍රිපිටක ධර්මය මැනවින් ප්‍රගුණ කොට, නැවත ජම්බුද්වීපයට වැඩම කිරීමට කැමති වූහ. එකල උන්වහන්සේට මෙසේ සිතුණි: "මම තනිවම වැඩියහොත්, ඉදින් මාගේ ආචාර්යයන් වහන්සේ නැති කල්හි, ජම්බුද්වීපවාසී භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ එකතුව විනය කර්ම කිරීමට අකමැති වුවහොත්, එවැනි අවස්ථාවක වෙන්ව විනය කර්ම කිරීමට මට නොහැකි වනු ඇත. එබැවින් ත්‍රිපිටකධාරී තෙරවරුන් සිව්නමක සමඟින් වැඩම කරන්නේ නම් එය යහපත්ය."

Evaṃ pana cintetvā tāmalittigāmavāsinā sivalittherena kambojarañño puttabhūtena tāmalindattherena kiñcipuravāsinā ānandattherena rāhulattherenacāti imehi catūhi therehi saddhiṃ nāvāya paccāgacchi. Te ca therā piṭakadharā ahesuṃ dakkhā thāmasampannā ca. Tesu visesato rāhulatthero thāmasampanno. Kusimanagaraṃ sampattakāle upakaṭṭhavassūpagamanakālo hutvā arimaddananagare ācariyassa santikaṃ asampāpuṇitvā kusimanagarayeva vassaṃ upagamiṃsu. Tesaṃ vassūpagamanavihāravatthu ārāmapākāro ca kusimanagarassa dakkhiṇadisāsāge yāvajjatanā atthi.

මෙසේ සිතා, තාමලිත්ති ගම්වාසී සීවලී තෙරුන් වහන්සේ ද, කාම්බෝජ රජුගේ පුත්‍ර වූ තාමලින්ද තෙරුන් වහන්සේ ද, කාංචිපුරවාසී ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ ද, රාහුල තෙරුන් වහන්සේ ද යන මේ ත්‍රිපිටකධාරී තෙරවරුන් සිව්නම සමඟ නැවෙන් ආපසු වැඩම කළහ. ඒ තෙරුන් වහන්සේලා ත්‍රිපිටකධර, දක්ෂ මෙන්ම ශක්තිසම්පන්න වූහ. ඔවුන් අතුරින් විශේෂයෙන්ම රාහුල තෙරුන් වහන්සේ මහා වීර්යයෙන් හා ශක්තියෙන් යුක්ත වූහ. ඔවුන් කුසිම නගරයට පැමිණි විට වස් එළඹෙන කාලය ආසන්න වී තිබූ බැවින්, අරිමද්දන නගරයෙහි වැඩසිටි ආචාර්යයන් වහන්සේ වෙත යාමට නොහැකි වී කුසිම නගරයෙහිම වස් වැසූහ. ඔවුන් වස් විසූ විහාරස්ථානය සහ ආරාම තාප්පය කුසිම නගරයේ දකුණු දෙසෙහි අද දක්වාම දක්නට ලැබෙයි.

Vassaṃvuṭṭhakāle pana mahāpavāraṇāya pavāretvā te pañca therā arimaddananagaraṃ agamaṃsu. Uttarājīvattheroca arimaddananagara vāsīhi bhikkhūhi visuṃ hutvā saṅghakammāni akāsi. Kiñcāpi cettha uttarājīvattherādayo sīhaḷadīpato paccāgantvā arimaddananagare vasitvā sāsanaṃ anuggahesuṃ, rāmaññaraṭṭhe pana jātattā pubbe ca tattha nivāsattā idha dassitāti daṭṭhabbā.

වස් වැස නිම වූ පසු, මහා පවාරණයෙන් පවාරණය කොට, ඒ තෙරවරු පස්නම අරිමද්දන නගරයට වැඩම කළහ. උත්තරාජීව තෙරණුවෝ ද අරිමද්දන නගරවාසී භික්ෂූන්ගෙන් වෙන්ව (වෙනමම) සංඝකර්ම කළහ. මෙහිදී උත්තරාජීව තෙරණුවන් ඇතුළු පිරිස සීහළද්වීපයෙන් (ලක්දිවෙන්) පෙරළා පැමිණ අරිමද්දන නගරයෙහි වාසය කරමින් ශාසනයට අනුග්‍රහ කළ ද, ඔවුන් රාමඤ්ඤ රටේ උපන් බැවින් ද, පෙර එහි විසූ බැවින් ද මෙහි දක්වන ලදැයි දත යුතුය.

Tasmiñca [Pg.46] kāle dalanagare padīpajeyyagāme jāto sāriputto nāma mahallakassamaṇero eko arimaddananagaraṃ gantvā ānandattherassa santike upasampajjitvā pariyatti pariyapuṇi. So bahussuto ahosi dakkho thāmasampanno ca. Tamatthaṃ sutvā narapaticaññisūrājā cintesi,- saceso aṅgapaccaṅgasampanno bhaveyya, ācariyaṃ katvā ṭhapessāmi anuggahessāmīti. Rājā evaṃ cintetvā rājapurise pesetvā vīmaṃsāpesi. Rājapurisā ca tassa chinnapādaṅguṭṭhaggataṃ passitvā tamatthaṃ rañño ārocesuṃ. Rājā taṃ sutvā evaṃ vikalaṅgapaccaṅgo bhaveyya, padhānācariyaṭṭhāne ṭhapetuṃ na yuttoti katvā padhānācariyabhāvaṃ na akāsi. Pūjāsakkā ramatteneva anuggahaṃ akāsi. Ekasmiñca kāle dhammavilāsoti lañchaṃ datvā rāmaññaraṭṭhe sāsanaṃ sodhetvā parisuddhaṃ karohīti rāmaññaraṭṭhaṃ pesesi.

එසමයෙහි දල නගරයේ පදීපජෙය්‍ය නම් ගමෙහි උපන්, ශාරිපුත්‍ර නම් වූ එක්තරා වයෝවෘද්ධ සාමණේර නමක අරිමද්දන නගරයට ගොස්, ආනන්ද තෙරණුවන් වෙතින් උපසම්පදාව ලබා පරියත්ති ධර්මය හැදෑරූහ. උන්වහන්සේ බහුශ්‍රුත වූහ, දක්ෂ වූහ, ශක්තිසම්පන්න වූහ. ඒ බව ඇසූ නරපතිචඤ්ඤිසූ රජතුමා, ‘ඉදින් මොහු අංගප්‍රත්‍යංගයන්ගෙන් සම්පූර්ණ කෙනෙකු නම්, මොහු මගේ ආචාර්යවරයා කොට තබාගෙන උපස්ථාන කරන්නෙමි’යි සිතුවේය. රජු මෙසේ සිතා රාජපුරුෂයන් යවා ඒ පිළිබඳව විමසා බලන්නට සැලැස්වීය. රාජපුරුෂයෝ ද උන්වහන්සේගේ පයෙහි මහපටැඟිල්ලේ අග කොටසක් කැපී ඇති බව දැක, ඒ බව රජුට සැල කළහ. රජු එය අසා, ‘මෙසේ විකලාංග වූ අයෙකු ප්‍රධාන ආචාර්ය ධුරයෙහි තැබීම සුදුසු නොවේ’ යැයි සලකා උන්වහන්සේව ප්‍රධාන ආචාර්යවරයා බවට පත් නොකළේය. හුදෙක් පූජා සත්කාර පමණකින්ම සංග්‍රහ කළේය. එක් කලෙක ‘ධම්මවිලාස’ යන නාමය පිරිනමා, ‘රාමඤ්ඤ දේශයෙහි ශාසනය පිරිසිදු කරත්වා’යි පවසමින් උන්වහන්සේව රාමඤ්ඤ දේශයට පිටත් කර හැරියේය.

Soca rāmaññaraṭṭhaṃ gantvā dalanagare bahunaṃ bhikkhūnaṃ dhamma vinayaṃ vācetvā sāsanaṃ paggahesi. Tattha ca rāmaññamanussā tassa dhammavilāsattherassa sissānusissā sīhaḷabhikkhu gaṇāti vohāranti. Iccevaṃ sīhaḷadīpikassa ānandattherassa sissaṃ dhammavilāsaṃ paṭicca rāmaññaraṭṭhe sīhaḷadīpato sāsanassa āgatamaggoti.

උන්වහන්සේ ද රාමඤ්ඤ දේශයට වැඩම කොට දල නගරයෙහි බොහෝ භික්ෂූන්ට ධර්ම විනය උගන්වමින් ශාසනය දියුණු කළහ. එහිදී රාමඤ්ඤ වැසියෝ ඒ ධම්මවිලාස තෙරණුවන්ගේ ශිෂ්‍ය අනුශිෂ්‍යයන් ‘සීහළ භික්ෂු ගණය’ (සිංහල භික්ෂු පාර්ශ්වය) යනුවෙන් හැඳින්වූහ. මෙසේ ලක්දිව ආනන්ද තෙරණුවන්ගේ ශිෂ්‍ය වූ ධම්මවිලාස තෙරණුවන් ඇසුරෙන් රාමඤ්ඤ දේශයට ලක්දිව සිට ශාසනය පැමිණි මඟ වේ.

Idaṃ rāmaññaraṭṭhe catutthaṃ sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

මෙය රාමඤ්ඤ දේශයෙහි සිව්වන වරට ශාසනය පිහිටුවීමයි.

Tasmiñca kāle muttimanagare aggamahesiyā ācariyā buddhavaṃsattheramahānāgattherā sīhaḷadīpaṃ gantvā mahāhāravāsigaṇavaṃsabhūtānaṃ bhikkhūnaṃ santike puna sikkhaṃ gaṇhitvā muttimanagaraṃ paccāgantvā muttimanagaravāsīti bhikkhūhi visuṃ hutvā saṅghakammāni katvā sāsanaṃ paggahesuṃ. Teca there [Pg.47] paṭicca rāmaññaraṭṭhe puna sīhaḷadīpato sāsanaṃ āgatanti.

එසමයෙහි මුත්තිම නගරයේ අග්‍රමහේෂිකාවගේ ආචාර්යවරුන් වූ බුද්ධවංශ තෙරණුවෝ සහ මහානාග තෙරණුවෝ ලක්දිවට වැඩම කොට, මහාවිහාරවාසී මහා සංඝයා වහන්සේලා වෙතින් නැවත උපසම්පදාව ලබාගෙන පෙරළා මුත්තිම නගරයට පැමිණ, මුත්තිම නගරවාසී භික්ෂූන්ගෙන් වෙන්ව (වෙනමම) සංඝකර්ම කරමින් ශාසනය බැබළවූහ. ඒ තෙරවරුන් නිසා රාමඤ්ඤ දේශයට නැවතත් ලක්දිව සිට ශාසනය පැමිණියේය.

Idaṃ rāmaññaraṭṭhe pañcamaṃ sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

මෙය රාමඤ්ඤ දේශයෙහි පස්වන වරට ශාසනය පිහිටුවීමයි.

Tato pacchāca muttimanagare setibhindassa rañño mātuyā ācariyo medhaṅkaro nāma thero sīhaḷadīpaṃ gantvā sīhaḷadīpe araññavāsīnaṃ mahātherānaṃ santike puna sikkhaṃ gahetvā pariyattiṃ pariyāpuṇitvā suvaṇṇarajatamaye tipusīsacchanne setibhindassa rañño mātuyā kārāvite vihāre nisiditvā sāsanaṃ anuggahesi. Lokadīpakasārañca nāma ganthaṃ akāsi. Athāparimpi muttimanagareyeva suvaṇṇasobhaṇo nāma thero sīhaḷadīpaṃ gantvā mahāvihāravāsigaṇavaṃsabhūtānaṃ therānaṃ santike puna sikkhaṃ gahetvā muttimanagarameva paccāgacchi.

ඉන්පසු, මුත්තිම නගරයෙහි සෙතිභින්ද රජුගේ මෑණියන්ගේ ආචාර්ය වූ මේධංකර නම් තෙරණුවෝ ලක්දිවට වැඩම කොට, ලක්දිව ආරණ්‍යවාසී මහා තෙරවරුන් වෙතින් නැවත උපසම්පදාව ලබාගෙන, පරියත්ති ධර්මය හදාරා, සෙතිභින්ද රජුගේ මෑණියන් විසින් රන්, රිදී හා ඊයම් සෙවිලි කර කරවන ලද විහාරයෙහි වැඩවසමින් ශාසනයට අනුග්‍රහ කළහ. ‘ලෝකදීපකසාර’ නම් ග්‍රන්ථය ද කළහ. ඉන්පසු නැවතත් මුත්තිම නගරයේම සුවණ්ණසෝභණ නම් තෙරණුවෝ ලක්දිවට වැඩම කොට, මහාවිහාරවාසී මහා තෙරවරුන් වෙතින් නැවත උපසම්පදාව ලබාගෙන පෙරළා මුත්තිම නගරයටම වැඩම කළහ.

So pana thero araññeyeva vasi. Dhutaṅgadharo ca ahosi appiccho santuṭṭho lajjī kukkuccako sikkhā kāmo dakkho thāmasampanno ca. Sīhaḷadīpe kalambumhi nāma jātassare udakukkhepasīmāyaṃ atirekapañcavaggena vanaratanaṃ nāma saṅgharājaṃ upajjhāyaṃ katvā rāhulabhaddaṃ nāma vijayabāhurañño ācariyabhūtaṃ theraṃ kammavācācariyaṃ katvā upasampajji. Soca thero punāgantvā muttimanagareyeva vasitvā gaṇaṃ vaḍḍhetvā sāsanaṃ anuggahesi. Ete ca dve there paṭicca rāmaññaraṭṭhe sīhaḷadīpato sāsanaṃ āgataṃ.

ඒ තෙරණුවෝ ආරණ්‍යයෙහිම වාසය කළහ. ධුතාංගධාරී වූහ, අල්පේච්ඡ වූහ, සන්තෘප්ත වූහ, ලජ්ජාශීලී වූහ, වැරදි කිරීමට බිය ඇති වූහ, ශික්ෂාකාමී වූහ, දක්ෂ මෙන්ම ශක්තිසම්පන්න වූහ. උන්වහන්සේ ලක්දිව කොළඹ නම් ස්වාභාවික විලෙහි පිහිටි උදකුක්ඛේප සීමාවෙහිදී, පස්නමකට වැඩි භික්ෂු පිරිසක් සමඟින්, වනරතන නම් සංඝරාජයන් වහන්සේ උපාධ්‍යාය කොට ද, විජයබාහු රජුගේ ආචාර්ය වූ රාහුලභද්‍ර නම් තෙරණුවන් කම්මාචාර්ය කොට ද උපසම්පදාව ලැබූහ. ඒ තෙරණුවෝ ද පෙරළා පැමිණ මුත්තිම නගරයෙහිම වැඩවසමින්, ශිෂ්‍ය පිරිස වර්ධනය කරමින් ශාසනයට අනුග්‍රහ කළහ. මෙසේ ඒ තෙරවරුන් දෙනම නිසා රාමඤ්ඤ දේශයට ලක්දිව සිට ශාසනය පැමිණියේය.

Idaṃ rāmaññaraṭṭhe chaṭṭhaṃ sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

මෙය රාමඤ්ඤ දේශයෙහි හයවන වරට ශාසනය පිහිටුවීමයි.

Tato pacchā sāsanavasena dvivassādhike dvisahasse kaliyugato ekāsītike sampatte haṃsāvatīnagare siriparamamahādhammarājāti [Pg.48] laddhanāmo dhammacetiyarājā kusimamaṇḍale haṃsāvatīmaṇḍale muttimamaṇḍale ca raṭṭhavāsino sapajaṃviya dhammena samena rakkhitvā rajjaṃ kāresi. So ca rājā tīsu piṭakesu catūsu ca vedesu byākaraṇacchandālaṅkārādīsu ca cheko sikkhitanānāsippo nānābhāsāsu ca pasuto saddhāsīlādiguṇopeto kumudakundasaradacandikāsamānasitapajapatibhūto ca sāsane ca atippasanno ahosi.

ඉන්පසු බුද්ධ ශාසන වර්ෂයෙන් දෙදහස් දෙවන වසර පැමිණි කල්හි ද, කලියුග වර්ෂයෙන් අසූඑක්වන වසර ලැබූ කල්හි ද, හංසාවතී නගරයෙහි ‘සිරිපරමමහාධම්මරාජ’ යන නාමය ලත් ධම්මචේතිය රජතුමා කුසිම මණ්ඩලයෙහි ද, හංසාවතී මණ්ඩලයෙහි ද, මුත්තිම මණ්ඩලයෙහි ද රටවැසියන් තම දරුවන් මෙන් දැහැමෙන් සෙමෙන් රකිමින් රාජ්‍යය කළේය. ඒ රජු ත්‍රිපිටකයෙහි ද, සිව්වේදයෙහි ද, ව්‍යාකරණ, ඡන්දස්, අලංකාර ආදියෙහි ද දක්ෂයෙක් විය, නොයෙක් ශිල්පයන් හදාළේය, විවිධ භාෂාවන්හි නියැළුණේය, ශ්‍රද්ධා සීලාදී ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වූයේය, සුදු නෙළුම් මල්, පිච්ච මල් හා සරත් කාලයේ සඳකැන් බඳු පිවිතුරු ප්‍රඥාවන්තයෙක් ද විය, ශාසනය කෙරෙහි අතිශයින්ම පැහැදුණේ ද විය.

Ekasmiṃ kāle so cintesi, bhagavato sāsanaṃ nāma pabbajjaupasampadatāvena sambandhaṃ, upasampadabhāvo ca sīmaparisavatthu ñattikammavācāsampattīhi sambandhoti. Evañca pana cintetvā sīmavinicchayaṃ tassaṃ vaṇṇanaṃ vinayasaṅgahaṃ tassaṃvaṇṇanaṃ sīmālaṅkāra sīmasaṅgahañca saddato atthato ca punappunaṃ upaparikkhitvā aññamaññaṃ saṃsanditvā pubbāparaṃ tulayitvā bhagavato adhippāyo īdiso ganthakārānaṃ adhippāyo īdisoti passitvā amhākaṃ rāmaññaraṭṭhe baddhanadīsamuddajātessarādayo sīmāyo bahukāpi samānā ayaṃ parisuddhāti vavatthapetuṃ dukkaraṃ, evaṃ sati sīmaparisāparisuddhā bhavituṃ dukkarāti paṭibhāti.

එක් කලෙක ඔහු මෙසේ සිතුවේය: ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශාසනය නම් පැවිද්ද හා උපසම්පදාව මත පවතින්නකි; උපසම්පදාව ද සීමාව, භික්ෂු පිරිස, වස්තුව සහ ඥත්ති චතුත්ථ කම්මවාචා යන සම්පත් මත පවතින්නකි.’ මෙසේ සිතා සීමා විනිශ්චය, එහි අටුවා විවරණ, විනය සංග්‍රහය, එහි විවරණ ද සීමාලංකාරය සහ සීමා සංග්‍රහය ද ශබ්ද වශයෙන් හා අර්ථ වශයෙන් නැවත නැවතත් විමසා බලා, එකිනෙක සසඳමින්, පෙර පසු ගළපමින්, ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අදහස මෙබඳුය, ග්‍රන්ථ කර්තෘවරුන්ගේ අදහස මෙබඳුය’ කියා වටහාගෙන, ‘අපගේ රාමඤ්ඤ දේශයෙහි බද්ධ සීමා, ගංගා සීමා, සමුද්‍ර සීමා, ජාතස්සර (ස්වාභාවික විල්) සීමා ආදී සීමාවන් බොහෝ වුවද, “මෙය අතිශයින්ම පිරිසිදුය” කියා නියම කිරීම අසීරුය. එසේ වන කල්හි, සීමාව හා කර්මකාරක භික්ෂු පිරිස පිරිසිදු වීම දුෂ්කර යැයි වැටහෙන්නේය’.

Tato pacchā rāmaññaraṭṭhe tipiṭakadharabyattappaṭibalattherehi mantetvā rañño paṭibhānānurūpaṃ sīmaparisā parisuddhā bhavituṃ dukkarāti therā vinicchaniṃsu.

ඉන්පසු රාමඤ්ඤ දේශයේ වෙසෙන, ත්‍රිපිටකධාරී, ව්‍යක්ත මෙන්ම සමර්ථ තෙරණුවන් වහන්සේලා සමඟ සාකච්ඡා කොට, රජුගේ වැටහීමට අනුකූලව ‘සීමාව හා භික්ෂු පිරිස පිරිසිදු වීම දුෂ්කරය’ කියා තෙරණුවෝ විනිශ්චය කළහ.

Atha rājā evampi cintesi,– ahovata sammāsambuddhassa sāsanaṃ pañcavassasahassāni patiṭṭhatissatīti ganthesu vuttopi samāno abhisambuddhato catusaṭṭhādhikadvisahassamatteneva kālena sāsane malaṃ hutvā upasampadakamme kaṅkhāṭṭhānaṃ tāva uppajji, kathaṃ pana pañcavassasahassāni sāsanassa patiṭṭhānaṃ bhavissatīti. Evaṃ dhammasaṃvegaṃ uppādetvā punāpi evaṃ cintesi,- evaṃ ettakaṃ sāsane malaṃ dissamānopi [Pg.49] samāno upasampadakamme kaṅkhāṭṭhānaṃ dissamānopi samāno parisuddhatthāya anārabhitvā mādiso appossukko majjhatto nisīdituṃ ayutto, evañhi sati bhagavati saddho pasannomhīti vattabbataṃ anāpajjeyyaṃ, tasmā sāsanaṃ nimmalaṃ kātuṃ ārabhissāmīti.

ඉක්බිති රජතුමා මෙසේ ද සිතුවේය: “භාග්‍යවත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනය පන්දහසක් වර්ෂයන් පවතිනු ඇතැයි ග්‍රන්ථයන්හි සඳහන් වුවද, බුද්ධත්වයෙන් වසර දෙදහස් හැටහතරක් වැනි කෙටි කාලයක් ඇතුළත ශාසනයෙහි කිලුටු ඇති වී, උපසම්පදා කර්මය කෙරෙහි පවා සැක උපදින තත්ත්වයක් උදා වී තිබේ. එසේ නම්, පන්දහසක් වර්ෂයක් ශාසනය පවතින්නේ කෙසේද?” මෙසේ ධර්ම සංවේගය උපදවාගෙන නැවතත් මෙසේ සිතුවේය: “ශාසනයෙහි මෙවැනි කිලුටු පෙනි පෙනී, උපසම්පදා කර්මය කෙරෙහි සැක සංකා පවතිද්දී, මා වැනි කෙනෙකු ශාසනයේ පිරිසිදුභාවය උදෙසා උත්සාහ නොකර, උදාසීනව හා මධ්‍යස්ථව බලා සිටීම නුසුදුසුය. එසේ වුවහොත්, මා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි ශ්‍රද්ධාවන්තයෙක්, ප්‍රසන්න වූවෙක් යැයි පැවසීම නොගැලපේ. එබැවින්, ශාසනය නිර්මල කිරීම සඳහා මම වෑයම් කරන්නෙමි.”

Kuto nukho dāni sāsanaṃ āharitvā thiraṃ patiṭṭhā peyyanti āvajjanto evaṃ cintesi,- bhagavato kira parinibbānato chattiṃsādhike dvisate sampatte mahāmoggali puttatissatthero mahāmahindattheraṃ pesetvā sīhaḷadīpe sāsanaṃ patiṭṭhāpesi, tadā devānaṃ piyatissarājā mahāvihāraṃ kārāpetvā adāsi, sāsanavarañca ekāsitādhikāni dvivassasatāni vimalaṃ hutvā patiṭṭhahi, bhikkhusaṅghopi mahāvihāra vāsigaṇavasena ekatova aṭṭhāsi, tato pacchā abhayagirivāsije tavanavāsivasena dvedhā hutvā bhijji, jinacakke aṭṭhasattasatādhike sahasse sampatte sirisaṅghabodhiparakkamabāhumahārājā udumbaragirivāsi mahākassapattherappamukhaṃ mahāvihāra vāsigaṇaṃ anuggahetvā yathāvutte dvegaṇe visodhesi, sāsanaṃ nimmalaṃ akāsi, tato pacchā vijayabāhuparakkamabāhurājūnaṃ dvinnaṃ kālepi sāsanaṃ nimmalaṃ hutvāyeva aṭṭhāsi, teneva byattappaṭibalabhikkhū āyācitvā sīhaḷadīpaṃ gantvā puna sikkhaṃ gaṇhā pessāmi, tesaṃ pana paramparavasena pavattānaṃ bhikkhūnaṃ vasena amhākaṃ rāmaññaraṭṭhe sāsanaṃ nimmalaṃ hutvā patiṭṭhahissatīti. Evaṃ pana cintetvā moggalānattheraṃ somattherañca sīhaḷadīpaṃ gamanatthāya yāci. Therāca sāsanappaṭiyattakammamidanti manasikaritvā paṭiññaṃ akaṃsu.

“දැන් මා කොහෙන් ශාසනය ගෙන්වා ස්ථිරව පිහිටුවම්ද?” යි කල්පනා කරමින් මෙසේ සිතුවේය: “භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පිරිනිවීමෙන් වසර දෙසිය තිස් හයක් ගත වූ කල්හි, මොග්ගලීපුත්තතිස්ස මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ මහින්ද මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේව පිටත් කර හැර සීහළද්වීපයෙහි ශාසනය පිහිටුවූහ. එකල දේවානම්පියතිස්ස රජතුමා මහාවිහාරය කරවා පූජා කළේය. ඒ උතුම් ශාසනය වසර දෙසිය අසූ එකක් පුරා නිර්මලව පැවතියේය. භික්ෂු සංඝයා ද මහාවිහාරවාසී පාර්ශවය ලෙස එක්සත්ව සිටියහ. ඉන්පසුව අභයගිරිවාසී සහ ජේතවනවාසී වශයෙන් බෙදී දෙකොටසක් විය. සම්බුද්ධ ශාසනයට වසර එක්දහස් හත්සිය අටක් පිරුණු කල්හි, සිරිසඟබෝ පරාක්‍රමබාහු මහරජතුමා උදුම්බරගිරිවාසී මහා කස්සප මහතෙරුන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ මහාවිහාරවාසී සංඝයාට අනුග්‍රහ දක්වා පෙර කී නිකායන් දෙක පිරිසිදු කර, ශාසනය නිර්මල කළේය. ඉන්පසුව විජයබාහු සහ පරාක්‍රමබාහු යන රජවරුන් දෙදෙනාගේ කාලයේදී ද ශාසනය නිර්මලවම පැවතියේය. එබැවින්, දක්ෂ වූත්, ව්‍යක්ත වූත් භික්ෂූන්ට ආරාධනා කොට, ඔවුන් සීහළද්වීපයට යවා නැවත උපසම්පදා ශීලය ලබන්නට සලස්වන්නෙමි. ඒ පරම්පරාවෙන් පැවතෙන භික්ෂූන් වහන්සේලා මඟින් අපගේ රාමඤ්ඤ දේශයෙහි ශාසනය නිර්මල වී ස්ථිරව පිහිටනු ඇත.” මෙසේ සිතා මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන් වහන්සේට සහ සෝම ස්ථවිරයන් වහන්සේට සීහළද්වීපයට වැඩම කරන ලෙස ආරාධනා කළේය. තෙරුන් වහන්සේලා ද මෙය ශාසනික කර්තව්‍යයක් යැයි සලකා ඊට එකඟත්වය පළ කළහ.

Rājā ca dāṭhādhātupūjanatthāya bhikkhusaṅghassa pūjanatthāya bhūvanekabāhurañño paṇṇākāratthāya deyyadhammapaṇṇākāravatthūni paṭiyādetvā citradūtaṃ rāmadūtanti ime dve amacce dvīsu nāvāsu nāyakaṭṭhāne ṭhapetvā kaliyuge sattatiṃsādhike aṭṭhavassasate sampatte māghamāsassa puṇṇamito ekādasamiyaṃ sūravāre citradūtaṃ saddhiṃ moggalānattherappamukhehi bhikkhūhi ekāya nāvāya gamāpesi. Phagguṇamāsassa aṭṭhamiyaṃ sīhaḷadīpe kalambutitthaṃ pāyāsi.

රජතුමා ද දන්ත ධාතූන් වහන්සේ පිදීම පිණිස ද, භික්ෂු සංඝයා වැඳීම පිණිස ද, බුවනෙකබාහු රජතුමාට තෑගි බෝග පිණිස ද පූජා භාණ්ඩ හා පඬුරු සූදානම් කර, ‘චිත්‍රදූත’ සහ ‘රාමදූත’ යන අමාත්‍යවරුන් දෙදෙනා නැව් දෙකක නායකත්වයට පත් කළේය. ඉක්බිති කලියුග වර්ෂ අටසිය තිස් හතේ මැදින් (මාඝ) මස පුර පසළොස්වක පොහෝ දිනෙන් එකොළොස්වන දින වූ ඉරිදා දිනක, මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ එක් නැවකින් චිත්‍රදූත අමාත්‍යවරයාව පිටත් කර හැරියේය. ඔවුහු මැදින් (ඵග්ගුණ) මස අටවක දින සීහළද්වීපයේ කොළඹ තොටුපළට ළඟා වූහ.

Rāmadūtaṃ pana tasmiṃyeva vasse māghamāsassa puṇṇamito dvādasamiyaṃ candavāre saddhiṃ somattherappamukhehi bhikkhūhi ekāya nāvāya gamāpesi. Ujukaṃ pana vātaṃ alabhitvā citramāsassa juṇhapakkhanavamiyaṃ sīhaḷadīpe valligāmaṃ pāyāsi.

රාමදූත අමාත්‍යවරයාව වනාහි, එම වර්ෂයේම මාඝ මාසයේ පුර පසළොස්වක පොහෝ දිනෙන් දොළොස්වන දින වූ සඳුදා දිනක, සෝම ස්ථවිරයන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ අනෙක් නැවෙන් පිටත් කර හැරියේය. එහෙත් සුළඟ සෘජුව නොලැබීම හේතුවෙන්, චිත්‍ර (බක්) මාසයේ පුර පක්ෂයේ නවවන දින සීහළද්වීපයේ වැලිගමට ළඟා වූහ.

Tato pacchā tepi dve amaccā dvīsu nāvāsu ābhatāni dātabbapaṇṇākāravatthūni sandesapaṇṇāni ca bhūvanekabāhurañño bhikkhūsaṅghassa ca adāsi. Raññā pesitabhikkhūnañca sandesapaṇṇe kathitaniyāmeneva kalyāṇiyaṃ nāma nadiyaṃ udakukkhepasīmāyaṃ sāmaṇerabhūmiyaṃ patiṭṭhāpetvā puna upasampadakammaṃ akaṃsu.

ඉන්පසුව ඒ අමාත්‍යවරුන් දෙදෙනා ද නැව් දෙකෙන් රැගෙන ආ පූජා භාණ්ඩ, පඬුරු සහ සන්දේශ පත්‍රයන් බුවනෙකබාහු රජතුමාට ද භික්ෂු සංඝයා වහන්සේට ද පිළිගැන්වූහ. රජතුමා විසින් එවන ලද භික්ෂූන් වහන්සේලා ද, සන්දේශ පත්‍රයෙහි සඳහන් පරිදිම, කල්‍යාණී (කැලණි) නදියෙහි පිහිටි උදකුක්ඛේප සීමාවෙහි සාමණේර භූමියෙහි පිහිටුවා නැවත උපසම්පදා කර්මය සිදු කළහ.

Upasampajjitvā ca bhūvanekabāhurājā nānāppakāre bhikkhūnaṃ sāruppe parikkhāre datvā idaṃ pana āmisadānaṃ yāva jīvitapariyosānāyeva paribhuñjitabbaṃ bhavissati, nāmalañchaṃ pana na jīrissatīti katvā rāmadūtassa nāvāya pakhānabhūtassa somattherassa sirisaṅghabodhisāmīti nāmaṃ adāsi. Avasesānaṃ pana dasannaṃ therānaṃ kittisirimeghasāmi parakkamabāhusāmi buddhaghosasāmi sīhaḷadīpavisuddhasāmi guṇaratanadharasāmī jinālaṅkārasāmi ratanamālisāmi saddhammatejasāmi dhammarāmasāmi bhūvanekabāhusāmīti nāmāni adāsi.

උපසම්පදාවෙන් පසුව, බුවනෙකබාහු රජතුමා භික්ෂූන් වහන්සේලාට සුදුසු විවිධාකාර පිරිකර පූජා කොට, “මේ ආමිස දානය ජීවිතය කෙළවර වන තුරු පමණක් පරිභෝග කළ හැකිය, නමුත් නාම ලාංඡනය (ගෞරව නාමය) කිසිදා දිරාපත් නොවේ” යැයි සලකා, රාමදූතයාගේ නැවේ ප්‍රධානියා වූ සෝම ස්ථවිරයන් වහන්සේට ‘සිරිසඟබෝ සාමි’ යන නාමය ලබා දුන්නේය. ඉතිරි තෙරුන් වහන්සේලා දස නමට ‘කිත්තිසිරිමේඝ සාමි’, ‘පරාක්‍රමබාහු සාමි’, ‘බුද්ධඝෝෂ සාමි’, ‘සීහළදීපවිසුද්ධ සාමි’, ‘ගුණරතනධර සාමි’, ‘ජිනාලංකාර සාමි’, ‘රතනමාලි සාමි’, ‘සද්ධම්මතේජ සාමි’, ‘ධම්මරාම සාමි’ සහ ‘බුවනෙකබාහු සාමි’ යන නාමයන් ලබා දුන්නේය.

Citradūtassa [Pg.51] nāvāya pakhānabhūtassa moggalānattherassa dhammakittilokagarusāmīti nāmaṃ adāsi. Avasesānaṃ pana sirivanaratanasāmi maṅgalattherassāmi kalyāṇatissassāmi candagirisāmi siridantadhātusāmi vanavāsitissasāmi ratanalaṅkārasāmi mahādevasāmi udumbaragirisāmi cūḷābhayatissasāmīti nāmāni adāsi. Bāvīsatiyā pana pacchā samaṇānaṃ nāmaṃ na adāsi. Abhinavasikkhaṃ pana sabbesaṃyeva adāsi.

චිත්‍රදූතයාගේ නැවේ ප්‍රධානියා වූ මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන් වහන්සේට ‘ධම්මකිත්තිලෝකගරු සාමි’ යන නාමය ලබා දුන්නේය. ඉතිරි තෙරවරුන්ට ‘සිරිවනරතන සාමි’, ‘මංගලත්ථේර සාමි’, ‘කල්‍යාණතිස්ස සාමි’, ‘චන්දගිරි සාමි’, ‘සිරිදන්තධාතු සාමි’, ‘වනවාසීතිස්ස සාමි’, ‘රතනලංකාර සාමි’, ‘මහාදේව සාමි’, ‘උදුම්බරගිරි සාමි’ සහ ‘චූළාභයතිස්ස සාමි’ යන නාමයන් ලබා දුන්නේය. විසිදෙදෙනාට පසුව පැමිණි මහණුන්ට නම් ලබා නොදුන්නේය. එසේ වුවද, අභිනව ශික්ෂාව සියලු දෙනාටම ලබා දුන්නේය.

Tato pacchā cetiyapūjanādīni katvā taṃtaṃkiccaṃ nipphādetvā puna āgamaṃsu. Bhūvanekabāhurājā citradūtaṃ evamāha, rāmādhipatirañño paṇṇākāraṃ paṭidātuṃ icchāmi, paṭidūtañca pesetuṃ tāva tvaṃ āgamehīti. Evaṃ pana vatvā pacchā āgamanakāle caṇḍavātabhayena mahāsamuddamajjhe nāvā avagacchati. Tena sīhaḷaraññā pesitanāvāya sabbe sannipatitvā āruhitvā āgacchantā tīṇi divasāni atikkamitvā puna caṇḍavātabhayena agambhīraṭṭhāne silāya ghaṭṭetvā laggitvā gantuṃ asakkuṇitvā ekaṃ uḷumpaṃ bandhitvā jaṅgheneva agamaṃsu. Sīhaḷarañño ca dūto paṇṇākāraṃ datvā paccāgamāsi. Bhikkhūsu ca bhikkhū antarāmaggeyeva maccu ādāya gacchati. Aho aniccā vata saṅkhārāti. Honti cettha,–

ඉන්පසුව ඔවුහු චෛත්‍ය පූජා පැවැත්වීම ආදී කටයුතු නිමවා, ඒ ඒ රාජකාරීන් සම්පූර්ණ කොට නැවත පැමිණියහ. බුවනෙකබාහු රජතුමා චිත්‍රදූතයාට මෙසේ පැවසීය: “මට රාමාධිපති රජතුමාට පෙරළා පඬුරු යැවීමට මෙන්ම පෙරළා දූතයෙකු පිටත් කිරීමට අවශ්‍ය බැවින්, ඔබ මදක් රැඳී සිටින්න.” එසේ පවසා, පසුව ආපසු එන ගමනේදී චණ්ඩ මාරුතයේ බිය නිසා මහා සාගරය මධ්‍යයේදී නැව ගිලී ගියේය. එබැවින් සීහළ රජු විසින් එවන ලද නැවට සියල්ලෝම රැස් වී නැඟී ආපසු එන අතරතුර, දින තුනක් ඉක්ම ගිය තැන නැවතත් දරුණු සුළඟේ බිය නිසා නොගැඹුරු තැනක ගලක හැපී නැව සිර විය. ඉදිරියට යාමට නොහැකි වූ බැවින් ඔවුහු පහුරක් බැඳ, පයින්ම දිය මැදින් ගියහ. සීහළ රජුගේ දූතයා ද පඬුරු පිළිගන්වා පෙරළා පැමිණියේය. ඒ අතරමඟදී භික්ෂූන් වහන්සේලා අතරින් ඇතැම් භික්ෂූන් වහන්සේලා මරණයට පත් වූහ. “අහෝ! සංස්කාරයෝ ඒකාන්තයෙන්ම අනිත්‍යයහ.” මේ සම්බන්ධයෙන් මෙසේ ද කියනු ලැබේ:

Imesaṃ pana āraddhaṃ, na kiccaṃ yāva niṭṭhitaṃ;

Na tāva ādiyissanti, maccu natthi āpekkhanā.

“මොවුන් විසින් ආරම්භ කරන ලද කටයුත්ත තවමත් අවසන් වී නොතිබුණි. ඔවුන් එය තවම සම්පූර්ණයෙන් ලබාගෙන ද නොතිබුණි. එහෙත් මාරයාට බලාපොරොත්තුවක් නැත.”

Nikkāruṇiko hi esa, balakkārena ādiya;

Rodamānaṃva ñātīnaṃ anicchantaṃva gacchatīti.

“මක්නිසාද යත්, ඒ මාරයා කරුණාවෙන් තොරය. ඥාතීන් හඬද්දීත්, තමා අකමැති වෙද්දීත්, බලහත්කාරයෙන් රැගෙන යන්නේය.”

Rāmādhipatirājāca tesaṃ bhikkhūnaṃ pattakāle haṃsāvatīnagarassa pacchimasmiṃ disābhāge narasūrena nāma amaccena paribhutte gāmakhette pāḷiaṭṭhakathāḷīkādayo punappunaṃ passitvā upaparikkhitvā sīmasamūhanasīmasammutikammāni kārapesi. Sīhaḷadīpe bhagavatā nhāyitapubbāya kalyāṇiyā nāma nadiyaṃ udakukkhepasīmaṃ katvā tattha mahāvihāravāsīnaṃ bhikkhūnaṃ santike upaladdhaupasampadabhāvehi bhikkhūhi katattā kalyāṇīsīmāti samaññaṃ akāsi. Iccevaṃ rāmādhipatirājā pattalaṅke bhikkhū nissāya sāsanaṃ suṭṭhu patiṭṭhitaṃ akāsi. Kaliyugassa aṭṭhatiṃsādhikaaṭṭhavassasatakālato yāva ekacattālīsādhikaaṭṭhavassasatā tesaṃ bhikkhūnaṃ vaṃse asītimattā gaṇapāmokkhattherā ahesuṃ. Tesaṃ sissajātāni pana chabbisādhikāni dvisatāni catusahassāni dasasahassāni ahesuṃ. Evaṃ bhagavato sāsanaṃ rāmaññaraṭṭhe vuḍḍhiṃ rāmaññaraṭṭhe vuḍḍhiṃ virūḷiṃ vepullamāpajjiti.

රාමාධිපති රජු ද ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා පැමිණි කල්හි, හංසවතී නුවර බටහිර දිශාභාගයෙහි නරසූර නම් අමාත්‍යයා විසින් භුක්ති විඳින ලද ගම් කෙතෙහි පාලි, අට්ඨකථා, ටීකා ආදිය නැවත නැවතත් බලා, පරීක්ෂා කොට, සීමා සංවහන (සීමා හැරීම) සහ සීමා සම්මුති (සීමා සම්මත කිරීමේ) කර්මයන් කරවීය. සිංහල ද්වීපයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් පෙර ස්නානය කළා වූ කල්‍යාණී නම් නදියේ උදකුක්ඛේප සීමාවක් (දිය සීමාවක්) කොට, එහිදී මහාවිහාරවාසී භික්ෂූන් වහන්සේලා සමීපයෙන් උපසම්පදාව ලත් භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් කරන ලද හෙයින්, එය 'කල්‍යාණී සීමාව' යැයි නම් කළේය. මෙසේ රාමාධිපති රජතුමා ලංකාවට පැමිණි භික්ෂූන් වහන්සේලා ඇසුරු කොට ශාසනය මැනවින් පිහිටුවූයේය. කලියුග වර්ෂ අටසිය තිස් අටේ සිට අටසිය සතළිස් එක දක්වා වූ කාලය තුළ ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ පරම්පරාවෙහි අසූවක් පමණ වූ ගණප්‍රධාන මහා ස්ථවිරවරුන් වූහ. ඔවුන්ගේ ශිෂ්‍ය පිරිස වනාහි දහහතරදහස් දෙසිය විසිහය නමක් වූහ. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශාසනය රාමණ්ය දේශයෙහි වෘද්ධියට, වර්ධනයට හා විපුලත්වයට පත් විය.

Idaṃ rāmaññaraṭṭhe sattamaṃ sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

මෙය රාමණ්ය දේශයෙහි සත්වැනි වරට ශාසනය පිහිටුවීමයි.

Yadā pana arimaddananagare anuruddho nāma rājā sudhammapuraṃ sarājikaṃ abhibhavitvā viddhaṃsi, tadā rāmaññaraṭṭhaṃ rājasuññaṃ hutvā patiṭṭhahi. Rāmaññaraṭṭhe muttimanagare soṇuttaravaṃso eko gaṇo, sivalivaṃso eko, tāmalindavaṃso eko, ānandavaṃso eko, buddhavaṃso eko, mahānāgavaṃso ekoti chaggaṇā visuṃ visuṃ hutvā aṭṭhaṃsu nānāsaṃvāsakā nānānikāyā.

යම් කලෙක අරිමද්දන නුවර අනුරුද්ධ නම් රජු, සුධම්මපුරය රජු ද සහිතව යටත් කොට විනාශ කළේ ද, එකල්හි රාමණ්ය දේශය රජකුගෙන් තොරව පැවතුණි. රාමණ්ය දේශයේ මුත්තිම නුවර සෝණුත්තර වංශය එක් ගණයක් ද, සීවලී වංශය එක් ගණයක් ද, තාමලින්ද වංශය එක් ගණයක් ද, ආනන්ද වංශය එක් ගණයක් ද, බුද්ධ වංශය එක් ගණයක් ද, මහානාග වංශය එක් ගණයක් ද වශයෙන් වෙන වෙනම නිකායයන් හා නානා සංවාසකයන් වූ ගණ හයක් පැවතුණහ.

Dhammacetiyaraññā pana kārāpitasāsanampi abhijjamānaṃ hutvā aṭṭhāsi. Samānasaṃvāso ekanikāyoyeva ahosi. Haṃsāvatīmuttimasuvasena tīṇipi rāmaññaraṭṭhāni sunāparanta saṅkhātena ekābaddhāni hutvā tiṭṭhanti. Pubbeca marammaraṭṭhindarājūnaṃ āṇāpavattanaṭṭhānāni ahesuṃ[Pg.53]. Tasmā marammaraṭṭhato ekacce bhikkhū rāmaññaraṭṭhaṃ gantvā kalyāṇīsīmāyaṃ puna sikkhaṃ gaṇhiṃsu. Dhammacetiyaraññākārāvitasāsanaṃ sakalaṃ marammaraṭṭhampi byāpetvā ogāhetvā tiṭṭhati.

ධම්මචේතිය රජතුමා විසින් කරවන ලද ශාසනය ද නොබිඳී පැවතුණේය. එකල සමාන සංවාස ඇති එක් ම නිකායක් පමණක් විය. හංසවතී, මුත්තිම සහ කුසුම යන තුන් රාමණ්ය දේශයන් සුනාපරන්තය නමින් හැඳින්වෙන දේශය හා එකට බැඳී පවතී. පෙර කාලයෙහි ද මරම්ම දේශයේ අධිපති රජවරුන්ගේ අණසක පැවති ස්ථාන විය. එබැවින් මරම්ම දේශයෙන් ඇතැම් භික්ෂූන් වහන්සේලා රාමණ්ය දේශයට වැඩම කොට, කල්‍යාණී සීමාවෙහි නැවත උපසම්පදාව ලැබූහ. ධම්මචේතිය රජතුමා විසින් කරවන ලද ශාසනය මුළු මහත් මරම්ම දේශය පුරා ම පැතිරී, මුල් බැසගෙන පවතී.

Rāmaññaraṭṭhe soṇuttarattherānaṃ sāsanaṃ patiṭṭhāpitakālato paṭṭhāya yāva sudhammapure manohariraññā arahantānaṃ saṃvijjamānatā veditabbā. Tato pacchā pana uttarā jīvāriyāvaṃsamahākāḷaprānadassittherānaṃ kāle lokiyajjhānābhiññālābhiyoyeva saṃvijjaṃsūti. Adhunā pana tīsupi rāmaññaraṭṭhesu dhammacetiyaraññā kārāvitasāsanaṃyeva tiṭṭhati. Etthaca hetuphalasambandhavasena ādiantavasene ca sāsanavaṃsaṃ paññāya tulayitvā āditova dassitehi tīhi nayehi yathāpaveṇī ghaṭṭiyati, tathā gaṇheyyāti. Ayañca sāsanavaṃso lajjipesalasikkhākāmānaṃyeva vasena vutto, nālajjīnaṃ vasenāti daṭṭhabbo.

රාමණ්ය දේශයෙහි සෝණුත්තර තෙරුන් වහන්සේ විසින් ශාසනය පිහිටුවනු ලැබූ කාලයේ පටන්, සුධම්මපුරයෙහි මනෝහරි රජුගේ කාලය දක්වා රහතන් වහන්සේලා වැඩසිටි බව දත යුතුය. ඉන්පසුව වනාහි, උත්තරජීව, අරියවංස, මහාකාළ, ප්‍රාණදස්සී තෙරුන් වහන්සේලාගේ කාලයෙහි ලෞකික ධ්‍යාන අභිඥා ලාභීන් ම දක්නට ලැබුණි. දැන් වනාහි තුන් රාමණ්ය දේශයෙහි ම පවතින්නේ ධම්මචේතිය රජතුමා විසින් කරවන ලද ශාසනය ම ය. මෙහිදී හේතුඵල සම්බන්ධය අනුව ද, මුල සහ අග ගැලපීම අනුව ද, ශාසන වංශය ප්‍රඥාවෙන් විමසා බලා, ආරම්භයේ පටන් දක්වන ලද ක්‍රම තුන අනුව පරම්පරාගතව ගැලපෙන අයුරින් පිළිගත යුතුය. තවද මෙම ශාසන වංශය ලජ්ජී වූ, සිල්වත් වූ, ශික්ෂාකාමී භික්ෂූන් වහන්සේලා උදෙසා ම පවසන ලද්දක් මිස, අලජ්ජී පුද්ගලයන් උදෙසා නොවන බව දත යුතුය.

Tāya ca theraparamparāya muttimanagaravāsimedhaṅkaratthero lokadīpakasāraṃ nāma ganthaṃ akāsi. Haṃsāvatīnagaravāsī pana ānandatthero madhusāratthadīpaniṃ nāma abhidhammaṭīkāya saṃvaṇṇanaṃ, haṃsāvatīnagaravāsīyeva dhammabuddhatthero kavissāraṃ nāma chandovaṇṇanaṃ, haṃsāvatīnagaravāsīyeva saddhammālaṅkāratthero paṭṭhānasāradīpaniṃ nāma pakaraṇaṃ, tatheva aññataro thero apheggusāraṃ nāma ganthaṃ akāsi. Evaṃ anekappakārānaṃ ganthakārānaṃ mahātherānaṃ vasanaṭṭhānaṃ hutvā sāsanaṃ ogāhetvā virūḷaṭṭhānaṃahosīti.

ඒ තෙරුන් වහන්සේලාගේ පරම්පරාවෙහි මුත්තිම නුවර වාසය කළ මේධංකර තෙරුන් වහන්සේ 'ලෝකදීපකසාරය' නම් ග්‍රන්ථය කළහ. හංසවතී නුවර වාසය කළ ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ අභිධර්ම ටීකාවක් වූ 'මධුසාරත්ථදීපනී' නම් ව්‍යාඛ්‍යානය ද, හංසවතී නුවර ම වාසය කළ ධම්මබුද්ධ තෙරුන් වහන්සේ 'කවිස්සාර' නම් ඡන්දස් ව්‍යාඛ්‍යානය ද, හංසවතී නුවර ම වාසය කළ සද්ධම්මාලංකාර තෙරුන් වහන්සේ 'පට්ඨානසාරදීපනී' නම් ප්‍රකරණය ද කළහ. එසේම වෙනත් එක්තරා තෙරුන් වහන්සේ නමක් 'අඵෙග්ගුසාර' නම් ග්‍රන්ථය කළහ. මෙසේ නොයෙක් ආකාරයේ ග්‍රන්ථ කර්තෘන් වූ මහා ස්ථවිරවරුන්ගේ වාසස්ථානය වෙමින්, ශාසනය මුල් බැසගෙන වර්ධනය වූ ස්ථානයක් බවට පත් විය.

Iti sāsanavaṃse suvaṇṇabhūmisāsanavaṃsakathāmaggā nāma

මෙසේ ශාසන වංශයෙහි ස්වර්ණභූමි ශාසන වංශ කථා මාර්ගය නම් වූ

Tatiyo paricchedo.

තුන්වැනි පරිච්ඡේදයයි.

4. Yonakaraṭṭhasāsanavaṃsakathāmaggo

4. යෝනක දේශ ශාසන වංශ කථා මාර්ගය

4. Idāni pana yonakaraṭṭhe sāsanassuppattiṃ kathessāmi[Pg.54]. Bhagavā hi veneyyahitāvaho yonakaraṭṭhe mamasāsanaṃ cirakālaṃ pabhiṭṭhahissatīti āpekkhitvā saddhiṃ bhikkhu saṅghena desacārikaṃ āhiṇḍanto labhuñjaṃ nāma nagaraṃ agamāsi. Tadā eko nesādo hariphalaṃ datvā taṃ paribhuñjitvā haribīje khipite pathaviyaṃ apatitvā ākāseyeva patiṭṭhāsi. Taṃ disvā sitaṃ patvākāsi. Tamatthaṃ disvā ānandatthero pucchi. Anāgate kho ānanda imasmiṃ ṭhāne mama dhātucetiyaṃ patiṭṭhahissati, sāsanaṃ virūḷamāpajjissatīti byākāsi. Bhagavatā pana hariphalassa bhuñjitaṭṭhānattāharibhuñjoti tassa raṭṭhassa nāmaṃ ahosi. Dvinnaṃ tāpasānaṃ ṭhapitaṃ jalasuttikaṃ paṭicca yonakānaṃ bhāsāya labhuñjoti nāmaṃ ahosi.

4. දැන් මම යෝනක දේශයෙහි ශාසනයේ උපත පවසන්නෙමි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වනාහි, විනේය ජනයාට වැඩ පිණිස, 'යෝනක දේශයෙහි මාගේ ශාසනය දීර්ඝ කාලයක් පිහිටනු ඇතැයි' අපේක්ෂා කොට භික්ෂු සංඝයා සමඟ චාරිකාවෙහි හැසිරෙමින් ලභුඤ්ජ නම් නුවරට වැඩම කළ සේක. එකල්හි එක් වැද්දෙක් අරළු ඵලයක් පූජා කළ අතර, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය වළඳා අරළු ඇටය දැමූ කල්හි, එය පොළොවෙහි නොවැටී අහසෙහි ම රැඳී තිබුණි. එය දැක උන්වහන්සේ මඳ සිනහවක් පහළ කළ සේක. ඒ කරුණ දැක ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ විමසූහ. 'ආනන්දය, අනාගතයෙහි මේ ස්ථානයේ මාගේ ධාතු චෛත්‍යයක් පිහිටනු ඇත, ශාසනය ද වර්ධනය වනු ඇතැයි' වදාළ සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් අරළු ඵලය වළඳන ලද ස්ථානය වූ බැවින්, ඒ දේශයට 'හරිභුඤ්ජ' යන නාමය ලැබුණි. තාපසවරුන් දෙදෙනෙකු විසින් තබන ලද දිය නූලක් නිමිති කොට ගෙන යෝනකයන්ගේ භාෂාවෙන් එයට 'ලභුඤ්ජ' යන නාමය විය.

Tadā tattha mapinnāya nāma ekissā mātikāya samīpe nisinno eko lavakulikajeṭṭhako attano puttaṃ sattavassikaṃ bhagavato niyyādetvā pabbājesi. Kammaṭṭhānānuyogavasena acireneva arahattaṃ pāpuṇi. Sattavassi kassaca sāmaṇerassa arahattaṃ sacchikataṭṭhānataṃ paṭicca yonakabhāsāya etaṃ ṭhānaṃ caṅgamaṅgha iti vuccati. Cirakāla vasena jaṅgamaṅgha iti vuccati. Tato paṭṭhāyayeva yonakaraṭṭhe sāsanaṃ patiṭṭhātīti.

එකල්හි එහි 'මපින්නා' නම් වූ එක් ඇළක් සමීපයෙහි හුන්, ලවකුලික නායකයෙක් තම සත් හැවිරිදි පුත්‍රයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පූජා කොට පැවිදි කරවීය. ඔහු කර්මස්ථානවල නිරත වීමෙන් නොබෝ කලකින් ම අර්හත්ත්වයට පත් විය. සත් හැවිරිදි සාමණේරයන් වහන්සේ නමක් අර්හත්ත්වය සාක්ෂාත් කළ ස්ථානය වූ බැවින්, යෝනක භාෂාවෙන් එම ස්ථානය 'චංගමංඝ' යැයි කියනු ලැබේ. දීර්ඝ කාලයක් ඇවෑමෙන් එය 'ජංගමංඝ' යැයි කියනු ලැබේ. එතැන් පටන් ම යෝනක දේශයෙහි ශාසනය පිහිටියේය.

Idaṃ yonakaraṭṭhe paṭhamaṃ sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

මෙය යෝනක දේශයෙහි පළමු වරට ශාසනය පිහිටුවීමයි.

Sāsane pana pañcatiṃsādhike dvivassasate sampatte mahārakkhitatthero yonakaraṭṭhaṃ gantvā kambojakhemāvara haribhuñjāyuddhayādīsu anekesu raṭṭhesu sāsanaṃ patiṭṭhāpeti. Tāni hi sabbāni raṭṭhāni saṅgahetvā dassentehi aṭṭhakathācariyehi yonakalokanti okāsakālokavācakena sāmaññasaddena vuttaṃ. Pakati hesā ganthakārānaṃ yena [Pg.55] kenacākārena atthantarassa viññāpanāti.

ASCII ශාසන වර්ෂ දෙසිය තිස් පහක් සපිරුණු කල්හි, මහාරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේ යෝනක දේශයට වැඩම කොට, කාම්බෝජය, ඛේමාවරය, හරිභුඤ්ජය, අයුධ්‍යාව ආදී නොයෙක් දේශයන්හි ශාසනය පිහිටුවූහ. එම සියලු දේශයන් එක්තැන් කොට දක්වන්නා වූ අටුවාචාරීන් වහන්සේලා විසින් 'යෝනක ලෝකය' යන අවකාශ ලෝකය හඟවන පොදු වචනයෙන් එය පවසන ලදී. යම් කිසි ආකාරයකින් වෙනත් අර්ථයක් හැඟවීම ග්‍රන්ථ කර්තෘවරුන්ගේ සාමාන්‍ය ස්වභාවයයි.

Mahārakkhitatthero ca saddhiṃ pañcahi bhikkhūhi pāṭaliputtato anilapathamaggena yonakalokaṃ āgantvā kāḷakārāmasuttena yonake pasādesi. Sattatisahassādhikapāṇasatasahassaṃ maggaphalālaṅkāraṃ adāsi. Santike cassa dasasahassāni pabbajiṃsu. Evaṃ so tatthasāsanaṃ patiṭṭhāpesi. Tathā ca vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ,–

මහාරක්ඛිත තෙරණුවන් වහන්සේ භික්ෂූන් වහන්සේලා පස්නමක් සමඟ පැළලුප් නුවරින් අහස් මඟින් යෝනක දේශයට වැඩම කර, ‘කාලකාරාම සූත්‍රයෙන්’ යෝනක වැසියන් පහදවා වදාළ සේක. එක් ලක්ෂ හැත්තෑ දහසකට අධික පිරිසකට මාර්ග ඵල නමැති ආභරණය (මාර්ග ඵලාවබෝධය) ලබා දුන් සේක. උන්වහන්සේ සමීපයෙහි දසදහසක් දෙනා පැවිදි වූහ. මෙසේ උන්වහන්සේ එහි ශාසනය පිහිටුවූ සේක. අටුවාවෙහි ද මෙසේ දක්වන ලදී:

Yonakaraṭṭhaṃ tadā gantvā, so mahārakkhito isi;

Kāḷakārāmasuttena, te pasādesi yonaketi.

‘එකල ඒ මහාරක්ඛිත සෘෂිවර (රහතන්) වහන්සේ යෝනක දේශයට වැඩම කොට, කාලකාරාම සූත්‍රය මඟින් ඒ යෝනක වැසියන් පැහැදවූ සේක.’

Tato paṭṭhāya tesaṃ sissaparamparā bahū honti, gaṇanapathaṃ vītivattā.

එතැන් සිට ඔවුන්ගේ ශිෂ්‍ය පරම්පරාව ගණනය කළ නොහැකි තරම් අතිවිශාල විය.

Idaṃ yonakaraṭṭhe mahārakkhitattherādayo paṭicca

මෙය යෝනක දේශයෙහි මහාරක්ඛිත තෙරණුවන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ කොටගෙන සිදු වූ,

Dutiyaṃ sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

දෙවන ශාසන ප්‍රතිෂ්ඨාපනයයි.

Yonakaraṭṭhe lakunnanagare jinacakke pañcavassasate maṇimayaṃ buddhappaṭimaṃ māpetvā visukammadevaputto nāgasenattherassa adāsi. Nāgesenatthero ca tasmiṃ paṭimamhi dhātu āgantvā patiṭṭhātūti adhiṭṭhāsi. Adhiṭṭhānavaseneva sattadhātuyo āgantvā tattha patiṭṭhahitvā pāṭihāriyaṃ dassesunti rājavaṃse vuttaṃ.

යෝනක දේශයේ ලකුන්න නගරයෙහි ජින චක්‍රයෙන් (බුද්ධ වර්ෂයෙන්) පස්වන සියවසේදී විශ්වකර්ම දිව්‍යපුත්‍රයා මැණික්මය බුද්ධ ප්‍රතිමා වහන්සේ නමක් මවා නාගසේන තෙරණුවන් වහන්සේට පූජා කළේය. නාගසේන තෙරණුවන් වහන්සේ ද, ‘ඒ ප්‍රතිමා වහන්සේ තුළ ධාතූන් වහන්සේලා වැඩම කර පිහිටත්වා!’ යි අධිෂ්ඨාන කළ සේක. අධිෂ්ඨාන බලයෙන් ම සර්වඥ ධාතූන් වහන්සේලා සත්නමක් වැඩම කර එහි පිහිටා පෙළහර පෑ සේකැයි රාජවංශයෙහි සඳහන් වේ.

Tañca vacanaṃ mama parinibbānato pañcavassasate atikkante ete uppajjissantīti milindapañhāyaṃ vuttavacanena kālaparimāṇavasena ca sameti. Yonakaraṭṭhe milindarañño kāle jinacakke pañcavassasateyeva nāgasenattheraṃ paṭissa jinacakkaṃ virūḷaṃ hutvā patiṭṭhāsi.

ඒ ප්‍රකාශය ද, ‘මාගේ පරිනිර්වාණයෙන් පන්සිය වසරක් ඇවෑමෙන් මොවුහු උපදින්නාහ’ යි මිලින්ද ප්‍රශ්නයෙහි සඳහන් වචනය සමඟ ද, කාල වකවානුව අනුව ද ගැළපේ. යෝනක දේශයෙහි මිලින්ද රජුගේ කාලයේදී, ජින චක්‍රයෙන් (බුද්ධ වර්ෂයෙන්) පන්සිය වන වසරෙහි ම නාගසේන තෙරණුවන් වහන්සේ ඇසුරෙන් ජින චක්‍රය (බුද්ධ ශාසනය) දියුණු වී ස්ථාවරව පිහිටියේය.

Idaṃ yonakaraṭṭhe nāgasenattheraṃ paṭicca tatiyaṃ

මෙය යෝනක දේශයෙහි නාගසේන තෙරණුවන් වහන්සේ ඇසුරු කරගෙන සිදු වූ, තුන්වන

Sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

ශාසන ප්‍රතිෂ්ඨාපනයයි.

Kaliyuge [Pg.56] pañcasaṭṭhivasselabhuñjanagarato saṅkamitvā kyuṅgaranagare māpikassa baññācomaṅgara nāmakassa rañño kāle majjhimadesato kassapatthero pañcahi therehi saddhiṃ āgacchi.

කලියුග වර්ෂයෙන් හැටපස්වන වසරෙහි, ලභුඤ්ජ නුවරින් සංක්‍රමණය වී කියුංගර නුවර ඉදි කළ ‘බඤ්ඤාචෝමංගර’ නම් රජුගේ කාලයෙහි, මධ්‍ය දේශයේ සිට කස්සප තෙරණුවන් වහන්සේ තවත් තෙරණුවන් වහන්සේලා පස්නමක් සමඟ වැඩම කළ සේක.

Tadā so rājā vihāraṃ katvā tesaṃ adāsi. Sīhaḷadīpato ca dhātuyo ānetvā eko thero āgacchi. Dhātuto pāṭihāriyaṃ disvā pasīditvā labhuñjacetiya nidhānaṃ akāsi. Te ca there paṭicca yonakaraṭṭhe sāsana vaṃso āgato.

එකල ඒ රජතුමා විහාරයක් කරවා උන්වහන්සේලාට පූජා කළේය. සිංහලද්වීපයෙන් (ශ්‍රී ලංකාවෙන්) ධාතූන් වහන්සේලා ද රැගෙන එක් තෙරණමක් වැඩම කළ සේක. ධාතූන් වහන්සේලාගෙන් පෙළහර දැක පැහැදුණු රජතුමා ලභුඤ්ජ චෛත්‍යයෙහි (එම ධාතූන්) නිධන් කළේය. ඒ තෙරණුවන් වහන්සේලා ඇසුරු කරගෙන යෝනක දේශයෙහි ශාසන වංශය ඉදිරියට ගලා ආවේය.

Idaṃ yonakaraṭṭhe catutthaṃ sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

මෙය යෝනක දේශයෙහි සිදුවූ හතරවන ශාසන ප්‍රතිෂ්ඨාපනයයි.

Kaliyuge dvāsaṭṭhādhike sattasate sampatthe cinaraṭṭhindo rājā abhibhavitvā sakalampi yonakaraṭṭhaṃ saṅkhubbhitaṃ hoti. Tadā mahādhammagambhīratthero mahāmedhaṅkaratthe rocāti dve thero yonakaraṭṭhato saddhiṃ bahūhi bhikkhūhi sīhaḷadīpaṃ agamaṃsu. Tadā ca sīhaḷadīpe dubbhikkhabhayena abhibhūto hutvā tato syāmaraṭṭhe sokkatayanagaraṃ puna agamaṃsu.

කලියුග වර්ෂ හත්සිය හැට දෙකක් සපිරුණු කල්හි, චීන දේශයේ රජු ආක්‍රමණය කිරීම නිසා මුළු යෝනක දේශය ම කැළඹී ගියේය. එකල්හි මහාධම්මගම්භීර තෙරණුවන් වහන්සේ සහ මහාමේධංකර තෙරණුවන් වහන්සේ යන තෙරණුවන් දෙනම බොහෝ භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ යෝනක දේශයෙන් සිංහලද්වීපයට වැඩම කළහ. එකල සිංහලද්වීපයෙහි පැවති දුර්භික්ෂ භය නිසා පීඩාවට පත්ව, එතැනින් නැවතත් ස්‍යාම දේශයේ (තායිලන්තයේ) සොක්කටය නගරයට වැඩම කළහ.

Tato pacchā lakunnanagaraṃ gantvā sāsanaṃ paggaṇhantānaṃ lajjipesalānaṃ bhikkhūnaṃ santike puna sikkhaṃ gaṇhiṃsu. Te ca thero syāmaraṭṭhe yonakaraṭṭhe ca sabbattha sāsanaṃ patiṭṭhāpesunti.

ඉන්පසු ලකුන්න නගරයට වැඩම කර, ශාසනය සුරකින, ලජ්ජී පේසල (විනයගරුක) භික්ෂූන් වහන්සේලා වෙතින් නැවත උපසම්පදාව (ශික්ෂාව) ලැබූහ. ඒ තෙරණුවන් වහන්සේලා ස්‍යාම දේශයෙහිත්, යෝනක දේශයෙහිත් සෑම තැනක ම ශාසනය පිහිටුවූහ.

Idaṃ yonakaraṭṭhe pattalaṅke dve there paṭicca pañcamaṃ

මෙය යෝනක දේශයෙහි, පත්තලංකයේ තෙරණුවන් දෙනම ඇසුරු කරගෙන සිදු වූ පස්වන

Sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

ශාසන ප්‍රතිෂ්ඨාපනයයි.

Kaliyuge pañcavīsādhike aṭṭhavassasate sampatte sirisaddhammalokapaticakkavattirājā labhuñjacetiyaṃ puna mahantaṃ katvā [Pg.57] tassa cetiyassa samīpe cattāro vihāre kārāpetvā mahāmedhaṅkarattherassa sāriputtattherassa ca adāsi. Tadāpi te dve therā sāsanaṃ parisuddhaṃ katvā patiṭṭhāpesunti.

කලියුග වර්ෂ අටසිය විසිපහක් සපිරුණු කල්හි, සිරිසද්ධම්මලෝකපති සක්විති රජතුමා ලභුඤ්ජ චෛත්‍යය නැවතත් විශාල කරවා, එම චෛත්‍යය අසල විහාර හතරක් කරවා මහාමේධංකර තෙරණුවන් වහන්සේට සහ සාරිපුත්ත තෙරණුවන් වහන්සේට පූජා කළේය. එකල ද ඒ තෙරණුවන් දෙනම ශාසනය පිරිසිදු කර පිහිටුවූහ.

Idaṃ yonakaraṭṭhe mahāmedhaṅkarasāriputtatthere

මෙය යෝනක දේශයෙහි මහාමේධංකර සහ සාරිපුත්ත යන තෙරණුවන් වහන්සේලා

Paṭicca chaṭṭhaṃ sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

ඇසුරු කරගෙන සිදු වූ හයවන ශාසන ප්‍රතිෂ්ඨාපනයයි.

Kaliyuge tecattālīsādhike navavassasate sampatte haṃsāvatīnagare anekasetibhindo nāma rājā yonakaraṭṭhaṃ abhibhavitvā attano hatthagataṃ katvā bali bhuñjanatthāya jeṭṭhaputtassa anuruddhassa nāma rājakumārassa datvā bahūhi amaccehi saddhiṃ tattha gantvā anurājatāvena rajjaṃ kārāpesi. Sāsanañca visodhāpetuṃ saddhammacakkasāmittheraṃ tena saddhiṃ pahiṇi.

කලියුග වර්ෂ නවසිය හතළිස් තුනක් සපිරුණු කල්හි, හංසවතී නුවර ‘අනෙකසෙතිභින්ද’ නම් රජතුමා යෝනක දේශය ආක්‍රමණය කර තමන් සතු කරගෙන, බදු අය කරගැනීම පිණිස තම වැඩිමල් පුත් අනුරුද්ධ නම් රාජකුමාරයාට එය පවරා, බොහෝ ඇමතිවරුන් සමඟ එහි ගොස් (අනුරුද්ධ කුමාරයා ලවා) අනුරාජයෙකු ලෙස රාජ්‍යය කරවීය. ශාසනය පිරිසිදු කරනු පිණිස සද්ධම්මචක්කසාමි තෙරණුවන් වහන්සේව ද ඔහු සමඟ පිටත් කර හැරියේය.

Anekasetibhinno kira rājā yonakaraṭṭhaṃ vijayakāle paṭhamaṃ sāsanassa patiṭṭhānabhūtamidanti katvā taṃraṭṭhavāsino karamarānītabhāvena na aggahesīti.

ඒ අනෙකසෙතිභින්ද රජතුමා යෝනක දේශය ජයගත් අවස්ථාවෙහි, ‘මෙය මුල් ම ශාසන ප්‍රතිෂ්ඨාපනය සිදු වූ භූමියයි’ සලකා ඒ දේශවාසීන් වහලුන් (අත්අඩංගුවට ගත් පිරිස්) ලෙස අල්ලා නොගත්තේය.

Yathāvuttattheravaṃsesu ca eko lakunnanagare araññavāsī thero tattha nagare ajja asukasmiṃ ṭhāne eko matoti gihīnaṃ kathetvā yathākathitaṃ bhūtaṃ hutvā ayaṃ abhiññālābhīti pākaṭo ahosi.

ඉහත සඳහන් කළ තෙරණුවන්ගේ වංශයන් අතර, ලකුන්න නගරයෙහි වැඩ විසූ එක් ආරණ්‍යවාසී තෙරණමක්, ‘අද මේ නගරයේ අසවල් ස්ථානයේ කෙනෙකු මියගොස් ඇතැ’යි ගිහියන්ට පැවසූහ. උන්වහන්සේ පැවසූ පරිදි ම එය සිදු වූ බැවින්, ‘මොවුන් වහන්සේ අභිඥාලාභී කෙනෙකි’ යනුවෙන් උන්වහන්සේ ප්‍රකට වූහ.

Tasmiṃyeva ca nagare mahāmaṅgalo nāma thero anekasetibhindassa rañño yujjhituṃ āgatakāle anekasetibhindo rājā maṃ pakkosissati, samānajātikaṃ dūtaṃ pessessatīti pakkositakālato paṭhamamevavadi. Yathāvuttaniyāmeneva pakkosanato ayaṃ abhiññā lābhīti kitti ghoso ahosi.

එම නගරයෙහි ම වැඩ විසූ මහාමංගල නම් තෙරණමක්, අනෙකසෙතිභින්ද රජු යුද්ධයට පැමිණි කල්හි, ‘අනෙකසෙතිභින්ද රජතුමා මට කැඳවීමක් කරනු ඇත, මා හා සමාන ජාතියක දූතයෙකු එවනු ඇත’ කියා කැඳවීමට පෙර ම පැවසූහ. උන්වහන්සේ පැවසූ ආකාරයෙන් ම කැඳවීම ලැබුණු බැවින්, ‘මොවුන් වහන්සේ අභිඥාලාභී කෙනෙකි’ යන කීර්ති රාවය පැතිර ගියේය.

Tattha nagare ñāṇavilāsatthero saṅkhyāpakāsakaṃ nāma [Pg.58] pakaraṇaṃ akāsi. Taṃḷīkaṃ pana pattalaṅkattherassa vihāre vasanto sirimaṅgalonāma thero akāsi.

එම නගරයෙහි ඤාණවිලාස තෙරණුවන් වහන්සේ ‘සංඛ්‍යාපකාශක’ නම් ග්‍රන්ථය කළ සේක. එහි ටීකාව, පත්තලංක තෙරණුවන් වහන්සේගේ විහාරයෙහි වැඩ විසූ සිරිමංගල නම් තෙරණුවන් වහන්සේ විසින් කරනු ලැබීය.

Visuddhimaggadīpaniṃ pana saṃññvattaaraññavāsī uttarārāmo nāma eko thero. Maṅgaladīpaniṃ sirimaṅgalatthero. Uppātasantiṃ aññataro thero. Taṃ kira uppātasantiṃ sajjhāyitvā cīnarañño senaṃ ajinīti. Iccevaṃ yonakaraṭṭhe abhiññālābhīnaṃ ganthakārānañca therānaṃ ānubhāvena jinasāsanaṃ parisuddhaṃ hutvā patiṭṭhāti. Evaṃ hetuphalasambandhavasena ādi anta sambandhavasena ca yathāvuttehi tīhi nayehi theraparamparā ghaṭṭetvā gahetabbā.

‘විසුද්ධිමග්ග දීපනිය’ නම් ග්‍රන්ථය සංඤ්වත්ත ආරණ්‍යවාසී උත්තරාරාම නම් එක් තෙරණමක් ද, ‘මංගල දීපනිය’ සිරිමංගල තෙරණුවන් වහන්සේ ද, ‘උප්පාතසන්තිය’ තවත් එක් තෙරණමක් ද කළ සේක. ඒ උප්පාතසන්තිය සජ්ඣායනා කිරීමෙන් චීන රජුගේ සේනාව පරාජය කළ බව පැවසේ. මෙසේ යෝනක දේශයෙහි අභිඥාලාභී වූ ද, ග්‍රන්ථ කර්තෘ වූ ද තෙරණුවන් වහන්සේලාගේ ආනුභාවයෙන් බුද්ධ ශාසනය පිරිසිදුව පිහිටියේය. මෙසේ හේතු ඵල සම්බන්ධය අනුව ද, මුල සහ අග සම්බන්ධය අනුව ද ඉහත සඳහන් කළ ක්‍රම තුනෙන් තෙර පරම්පරාව ගළපා තේරුම් ගත යුතුය.

Iti sāsanavaṃse yonakaraṭṭhasāsanavaṃsakathā

මෙසේ ශාසන වංශයෙහි යෝනක දේශයේ ශාසන වංශ කතා

Maggo nāma catuttho paricchedo.

මාර්ගය නම් වූ සිව්වන පරිච්ඡේදයයි.

5. Navavāsīraṭṭhasāsanavaṃsakathāmaggo

5. නවවාසී දේශයේ ශාසන වංශ කතා මාර්ගයයි.

5. Idāni vanavāsīraṭṭhe sirikhettanagarasāsanavaṃsaṃ vakkhāmi. Jinacakke hi ekādhike vassasate sampatte jaṭilo sakko nāgo garuḷo kumbhaṇḍo candī paramīsvarocāti ime satta sirikhettaṃ nāma nagaraṃ māpesuṃ. Tattha dvattapoṅko nāma rājā rajjaṃ kāresi. Tassa kira tīṇi akkhīni santīti. Tadā bhagavato sāvakā arahantā tisahassamattā tattha vasiṃsu. So rājā tesaṃ arahantānaṃ devasikaṃ catūhi paccayehi upatthambhi. Cha sarīradhātuyo ca ekekaṃ ekekasmiṃ nidahitvā cha cetiiyāni kārāpesi. Dakkhiṇabāhuṃ pana nidahitvā ekampi cetiyaṃ kārāpesi.

5. දැන් මම වනවාසී රටෙහි සිරිකෙත්ත නගරයේ ශාසන වංශය පවසමි. බුද්ධ වර්ෂයෙන් එකසිය එක් වසරක් සම්පූර්ණ වූ කල්හි, ජටිල, ශක්‍ර, නාග, ගරුඬ, කුම්භාණ්ඩ, චන්දි සහ පරමේශ්වර යන මේ සත්දෙනා සිරිකෙත්ත නම් නගරය මවන ලදහ. එහි ද්වත්තපොංක නම් රජෙක් රාජ්‍යය කෙළේය. ඔහුට ඇස් තුනක් තිබුණේ යැයි කියනු ලැබේ. එකල භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවක වූ තුන්දහසක් පමණ රහතන් වහන්සේලා එහි වාසය කළහ. ඒ රජු එම රහතන් වහන්සේලාට දිනපතා සිව්පසයෙන් උපස්ථාන කෙළේය. ශරීර ධාතූන් වහන්සේලා හයනමක් එකිනෙක එක් එක් චෛත්‍යයක තැන්පත් කරවා චෛත්‍ය හයක් කරවීය. දකුණු බාහු ධාතුව තැන්පත් කර තවත් එක් චෛත්‍යයක් ද කරවීය.

Uṇhīsadhātuṃ pana kaṅgarannagarato ānetvā ekampi cetiyaṃ kārāpesi. Taṃ pana tāva na niṭṭhitaṃ. Pacchā anuruddharājā gahetvā arimaddananagaraṃ ānetvā caññiṅkhu nāma cetiye nidhānaṃ [Pg.59] akāsi. Tasmā rakkhitattherassa āgamanato pubbepi sāsanaṃ patiṭṭhāsīti daṭṭhabbaṃ. Tato pacchā sāsanaṃ dubbalaṃ hutvā aṭṭhāsi.

නළල් ධාතුව කංගරන් නගරයෙන් ගෙන්වා තවත් එක් චෛත්‍යයක් ද කරවීය. එහෙත් එය එකල නිම නොකරන ලදී. පසුව අනුරුද්ධ රජු එය රැගෙන අරිමද්දන නගරයට වැඩම කරවා චඤ්ඤිංඛු නම් චෛත්‍යයෙහි තැන්පත් කරවීය. එබැවින් රක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේගේ වැඩමවීමට පෙරද එහි ශාසනය පිහිටා තිබූ බව දත යුතුය. ඉන්පසුව ශාසනය දුර්වල වී පැවතුණි.

Idaṃ vanavāsīraṭṭhe paṭhamaṃ sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

මෙය වනවාසී රටෙහි පළමුවන ශාසන පිහිටුවීමයි.

Mahāmoggaliputtatissattherena pana pesito rakkhitatthero vanavāsīraṭṭhaṃ gantvā ākāse ṭhatvā anamataggapariyāyakathāya vanavāsike pasādesi. Kathāpariyosāne panassa saṭṭhisahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Sattatisahassamattā pabbajiṃsu. Pañcavihārasatāni patiṭṭhāpesuṃ. Evaṃ so tattha sāsanaṃ patiṭṭhāpesi. Teneva aṭṭha kathāyaṃ –

මහා මොග්ගලීපුත්ත තිස්ස තෙරුන් වහන්සේ විසින් පිටත් කර හරින ලද රක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේ වනවාසී රටට වැඩම කොට, අහසෙහි රැඳී සිටිමින් අනමතග්ග පරියාය දේශනාවෙන් වනවාසී වැසියන් ප්‍රසාදයට පත් කළහ. දේශනාව කෙළවර සැටදහසක් දෙනාට ධර්මාවබෝධය විය. හැත්තෑදහසක් පමණ දෙනා පැවිදි වූහ. විහාර පන්සියයක් පිහිටුවන ලදී. මෙසේ උන්වහන්සේ එහි ශාසනය පිහිටුවූහ. එහෙයින් අටුවාවෙහි මෙසේ පවසන ලදී –

Gantvāna rakkhitatthero,Vanavāsiṃ mahiddhiko;

Antalikkhe ṭhito tattha,Desesi anamataggiyanti vuttaṃ.

‘මහා සෘද්ධිමත් වූ රක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේ වනවාසී දේශයට වැඩම කොට, එහි අහසෙහි රැඳී සිටිමින් අනමතග්ග ධර්ම දේශනාව පැවැත්වූහ’යි පවසන ලදී.

Evaṃ vanavāsīraṭṭhe pubbeyeva sāsanaṃ ogāhetvā patiṭṭhahi. Na pana tāva sakalaṃ byāpetvā patiṭṭhahi.

මෙසේ වනවාසී රටෙහි මීට පෙර ද ශාසනය මුල් බැසගෙන පිහිටා තිබුණි. එහෙත් එය මුළු රටෙහිම පැතිර පවත්නා පරිදි පිහිටියේ නැත.

Idaṃ tāva vanavāsīraṭṭhe sirikhettanagare dutiyaṃ

මෙය වනාහි වනවාසී රටෙහි සිරිකෙත්ත නගරයෙහි සිදු වූ දෙවන

Sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

ශාසන පිහිටුවීමයි.

Jinacakke pana tettiṃsādhike catuvassasate kukkuṭa sīso nāma eko rājā rajjaṃ kāresi. Tassa rañño kāle bhagavato sāvakā arahantā pañcasatamattā ahesuṃ. Tesampi so rājā devasikaṃ catūhi paccayehi upatthambhesi. Sotāpannasakadāgāmianāgāmino pana gaṇanapathaṃ [Pg.60] vītivattā ahesuṃ.

බුද්ධ වර්ෂයෙන් හාරසිය තිස්තුන් වසරක් වූ කල්හි කුක්කුටසීස නම් රජෙක් රාජ්‍යය කෙළේය. ඒ රජුගේ කාලයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවක වූ පන්සියයක් පමණ රහතන් වහන්සේලා වැඩසිටියහ. ඒ රජතුමා ද උන්වහන්සේලාට දිනපතා සිව්පසයෙන් උපස්ථාන කෙළේය. සෝතාපන්න, සකදාගාමී, අනාගාමී වූවෝ වනාහි ගණන් කළ නොහැකි තරම් වූහ.

Idaṃ vanavāsīraṭṭhe sirikhettanagare paramparābhatavasena

මෙය වනවාසී රටෙහි සිරිකෙත්ත නගරයෙහි පරම්පරාගත ක්‍රමයෙන් සිදු වූ

Tatiyaṃ sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

තෙවන ශාසන පිහිටුවීමයි.

Iccevaṃ vanavāsīraṭṭhe anekasatehi arahantattherehi sāsanaṃ puṇṇindusaṅkāsaṃ hutvā ativiya vijjotesi. Sāsanika ganthakārā pana mahātherā tattha na sandissanti. Arahantattherā pana rājūnaṃ āyācanaṃ ārabbha dhammasatthaṃ ekaṃ viracayiṃsūti porāṇā vadantīti. Iccevaṃ–

මෙසේ වනවාසී රටෙහි සිය ගණන් රහතන් වහන්සේලා නිසා ශාසනය පුන් සඳක් මෙන් අතිශයින් බැබළුණි. එහෙත් ශාසනික ග්‍රන්ථ රචනා කළ මහා ස්ථවිරවරුන් එහි දක්නට නොලැබේ. රහතන් වහන්සේලා රජවරුන්ගේ ආරාධනය නිමිති කරගෙන එක් ධර්ම ශාස්ත්‍රයක් රචනා කළ බව පූර්වාචාරීහු පවසති. මෙසේ –

Teca therā mahāpaññā,Paggahetvāna sāsanaṃ;

Sūriyo viya atthaṅgo,Upagā maccusantikaṃ.

‘මහා ප්‍රඥාවන්ත වූ ඒ තෙරවරුන් වහන්සේලා ශාසනය මැනවින් දරා සිට, සූර්යයා බැස යන්නාක් මෙන් මරණයට පැමිණියහ.’

Tasmā hi paṇḍito poso,Yāva maccu nacāgato;

Tāva puññaṃ kare niccaṃ,Mā pamajjeyya sabbadāti.

‘එහෙයින් නුවණැති මිනිසා මරණය පැමිණෙන තෙක් නිරන්තරයෙන් පින් කළ යුතුය, කිසිසේත් ප්‍රමාද නොවිය යුතුය.’

Iti sāsanavaṃse vanavāsīraṭṭhasāsanavaṃsakathāmaggo

මෙසේ ශාසන වංශයෙහි වනවාසී දේශයේ ශාසන වංශ කථා මාර්ගය

Nāma pañcamo paricchedo.

නම් වූ පස්වන පරිච්ඡේදයයි.

6. Aparantaraṭṭhasāsanavaṃsakathāmaggo

6. අපරන්ත දේශයේ ශාසන වංශ කථා මාර්ගය

6. Idāni pana marammamaṇḍale aparantaraṭṭhe sāsanavaṃsaṃ vakkhāmi. Amhākañhi marammaraṭṭhe suppādakatitthe vāṇijagāme vasante cūḷapuṇṇa mahāpuṇṇedve bhātike paṭicca bhagavato dharamānasseva atirekavīsativassakālato pabhuti sāsanaṃ patiṭṭhāsi. Na pana tāva byāpetvā patiṭṭhāsi. Teneva puna sāsanassa patiṭṭhāpanatthāya mahāmoggaliputtatissatthero [Pg.61] yonakadhammarakkhitattheraṃ pesesīti.

6. දැන් මම මරම්ම මණ්ඩලයෙහි අපරන්ත රටෙහි ශාසන වංශය පවසමි. අපගේ මරම්ම රටෙහි සුප්පාදක තොටුපළෙහි වාණිජ ග්‍රාමයෙහි විසූ චූළපුණ්ණ සහ මහාපුණ්ණ යන සහෝදරයන් දෙදෙනා නිසා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ජීවමානව වැඩසිටි කාලයේදීම විසි වසරකටත් වඩා වැඩි කලක පටන් ශාසනය පිහිටියේය. එහෙත් එය මුළුමනින්ම පැතිර පවත්නා පරිදි පිහිටියේ නැත. එහෙයින් නැවත ශාසනය පිහිටුවීම සඳහා මහා මොග්ගලීපුත්ත තිස්ස තෙරුන් වහන්සේ යෝනක ධම්මරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේව පිටත් කර හැරියහ.

Bhagavā pana lohitacandanavihāraṃ paṭiggahetvā sattasattāhāni nisīditvā samāgatānaṃ devamanussānaṃ dhammarasaṃ adāsi. Sattāhesu ca ekasmiṃ ahu caturāsītipāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Pañcasatamattehi ca pāsādehi āgacchanto antarāmagge saccabandhapabbate nisinnassa saccabandhassa nāma isino dhammaṃ desetvā chahi abhiññāhi saddhiṃ arahattaṃ pāpesi. Vāṇijagāme ca isidinnaseṭṭhi ādīnampi dhammarasaṃ pāyesi. Iccevaṃ saccabandhaisidinnamahāpuṇṇādayo paṭicca amhākaṃ marammamaṇḍale sāsanaṃ patiṭṭhāsi.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ලෝහිත චන්දන විහාරය පිළිගෙන, එහි සත් සතියක් වැඩසිටිමින් රැස්වූ දෙවි මිනිසුන්ට ධර්ම රසය ලබා දුන්හ. එම සති හතෙන් එක් සතියකදී අසූහතර දහසක් සත්ත්වයන්ට ධර්මාවබෝධය විය. පන්සියයක් පමණ ප්‍රාසාදයන්ගෙන් (අහසින්) වඩිනා අතරතුර මඟ මධ්‍යයෙහි සච්චබන්ධ පර්වතයෙහි වැඩසිටි සච්චබන්ධ නම් තපස්වියාට ධර්මය දේශනා කොට, ෂඩභිඥාවන් සමඟ රහත් භාවයට පත් කළහ. වාණිජ ග්‍රාමයෙහි ඉසිදින්න සිටුවරයා ආදීන්ට ද ධර්ම රසය පෙවූහ. මෙසේ සච්චබන්ධ, ඉසිදින්න, මහාපුණ්ණ ආදීන් නිසා අපගේ මරම්ම මණ්ඩලයෙහි ශාසනය පිහිටියේය.

Idaṃ marammamaṇḍale aparantaraṭṭhe paṭhamaṃ sāsanassa

මෙය මරම්ම මණ්ඩලයෙහි අපරන්ත රටෙහි පළමුවන ශාසන

Patiṭṭhānaṃ.

පිහිටුවීමයි.

Bhagavato parinibbutato pañcatiṃsādhike dvivassasate sampatte tatiyasaṅgītiṃ saṅgāyitvā avasāne mahāmoggaliputtatissatthero attano saddhivihārikaṃ yonakadhammarakkhitattheraṃ saddhiṃ catūhi bhikkhūhi aparantaraṭṭhaṃ pesesi. Aparantaraṭṭhañca nāma amhākaṃ marammamaṇḍale sunāparantaraṭṭhameva. Tamatthaṃ pana heṭṭhā avocumhā.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පිරිනිවීමෙන් දෙසිය තිස්පස් වසරක් සම්පූර්ණ වූ කල්හි, තෙවන ධර්ම සංගායනාව පවත්වා අවසානයෙහි මහා මොග්ගලීපුත්ත තිස්ස තෙරුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේගේ සද්ධිවිහාරික වූ යෝනක ධම්මරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේ සිවුනමක් භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ අපරන්ත දේශයට පිටත් කර යැවූහ. අපරන්ත දේශය යනු අපගේ මරම්ම මණ්ඩලයෙහි සුනාපරන්ත දේශයමය. ඒ කරුණ අපි කලින් සඳහන් කළෙමු.

Yonakadhammarakkhitattheropi aparantaraṭṭhaṃ āgantvā aggikkhandhopamasuttena raṭṭhavāsīnaṃ pasādesi. Sattatimattānaṃ pāṇasahassānaṃ dhammarasaṃ pāyesi. Raṭṭhavāsino ca bahavo sāsane pabbajiṃsu. Rājakulatopi sahassamattā pabbajiṃsu. Itthīnaṃ pana atirekasaṭṭhisahassamattā pabbajiṃsu. Tañca na aggikkhandhopamasuttantaṃ sutvā pabbajantīnaṃ itthīnaṃ vasena vuttaṃ, atha kho ādito paṭṭhāya yāvacirakālā sāsanaṃ pasīditvā pabbajantīnaṃ itthīnaṃ vasena vuttanti daṭṭhabbaṃ. Kasmāti ce, itthīnaṃ bhikkhunīnaṃ santikeyeva pabbajituṃ yuttattā yonakadhammarakkhitattherena [Pg.62] ca saddhiṃ bhikkhunīnaṃ anāgatattā. Evaṃ cirakālaṃ atikkamitvā pacchā bhikkhuniyo āgantvā tāsaṃ santike pabbajitānaṃ vasena vuttanti daṭṭhabbaṃ. Sīhaḷadīpe anuḷādeviyo pabbajitakāle mahāmahindattherassa saṅghamittātheriyā pakkosanatā idha ñāpakāti. Evaṃ yonakadhammarakkhitattheraṃ paṭicca aparantaraṭṭhe sattānaṃ bahupakāro ahosi. Tenevaṭṭhakathāyaṃ–

यෝනක ධම්මරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේ ද අපරන්ත දේශයට වැඩම කොට, අග්ගික්ඛන්ධෝපම සූත්‍රය දේශනා කිරීමෙන් එහි වැසියන් ශාසනය කෙරෙහි පැහැදවූ සේක. හැත්තෑදහසක් පමණ ප්‍රාණීන්ට ධර්ම රසය පෙවූ සේක (නිවන් මඟ පෙන්වූ සේක). එම දේශයේ වැසියන් බොහෝ දෙනෙක් ද ශාසනයෙහි පැවිදි වූහ. රාජ කුලයෙන් ද දහසක් පමණ පිරිසක් පැවිදි වූහ. ස්ත්‍රීන්ගෙන් වනාහි හැටදහසකට වඩා වැඩි පිරිසක් පැවිදි වූහ. එය ද අග්ගික්ඛන්ධෝපම සූත්‍රය අසා (එසැණින්) පැවිදි වූ ස්ත්‍රීන් අරභයා පවසන ලද්දක් නොවන බවත්, එසේ නොව ආරම්භයේ සිට දීර්ඝ කාලයක් මුළුල්ලෙහි ශාසනය කෙරෙහි පැහැදී පැවිදි වූ ස්ත්‍රීන් අරභයා පවසන ලද්දක් බවත් දත යුතුය. මක්නිසාද යත්, ස්ත්‍රීන්ට භික්ෂුණීන් වහන්සේලා සමීපයෙහිම පැවිදි වීම සුදුසු වන බැවින් ද, යෝනක ධම්මරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේ සමඟ එකල භික්ෂුණීන් වහන්සේලා වැඩම නොකළ බැවින් ද වේ. මෙසේ දීර්ඝ කාලයක් ඉක්ම ගිය පසු, පසුව භික්ෂුණීන් වහන්සේලා වැඩම කළ කල්හි, ඔවුන් සමීපයෙහි පැවිදි වූ ස්ත්‍රීන් අරභයා මෙය පවසන ලද්දක් බව දත යුතුය. සිංහල ද්වීපයෙහි (ශ්‍රී ලංකාවේ) අනුලා දේවිය ඇතුළු පිරිස පැවිදි වන අවස්ථාවේදී, මහා මහින්ද මහ රහතන් වහන්සේ විසින් සංඝමිත්තා තෙරණිය කැඳවීම මීට නිදසුනකි. මෙසේ යෝනක ධම්මරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේ නිසා අපරන්ත දේශයේ සත්ත්වයන්ට විශාල යහපතක් සිදු විය. එහෙයින්ම අටුවාවෙහි මෙසේ සඳහන් වේ –

Aparantaṃ vigāhitvā, yonako dhammarakkhito;

Aggikkhandhūpamenettha, pasādesi jane bahūti.

යෝනක ධම්මරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේ අපරන්ත දේශයට පිවිස, එහිදී අග්ගික්ඛන්ධෝපම සූත්‍රය දේශනා කරමින් බොහෝ ජනයා පැහැදවූ සේක.

Tatthāyaṃ adhippāya viseso gahetabbo. Kathaṃ. Aggikkhandhopamasuttantaṃ nāma bhikkhūnaṃ paṭipattivasena vuttaṃ, taṃ bhikkhūnaṃyeva desetuṃ vaṭṭati, theropi tattha taṃ desesi, tasmā puṇṇasaccabandhādayo paṭicca bhagavato dharamānassa vīsativassakāleyeva sāsanaṃ aparantaraṭṭhe patiṭṭhahitvā kasmiñci kasmiñci ṭhāne bhikkhūnaṃ saṃvijjamānattā tesaṃ bhikkhūnaṃ saṅgahetvā desetuṃ pacchā āgatānañca bhikkhūnaṃ parisuddhācārataṃ viññāpetuṃ aggikkhandhopamasuttaṃ thero desesīti. Evañca sati arimaddananagare samaṇakuttakānaṃ saṃvijjamānabhāvaṃ vakkhamānena vacanena sameti.

එහිදී මේ විශේෂ අදහස වටහා ගත යුතුය. ඒ කෙසේද? අග්ගික්ඛන්ධෝපම සූත්‍රය යනු භික්ෂූන්ගේ පිළිවෙත් (ප්‍රතිපත්තිය) අරභයා දේශනා කරන ලද්දක් වන අතර, එය භික්ෂූන්ටම දේශනා කිරීම සුදුසු වේ. තෙරුන් වහන්සේ ද එහිදී එය දේශනා කළ සේක. එබැවින් පුණ්ණ තෙරුන් වහන්සේ සහ සච්චබන්ධ තෙරුන් වහන්සේ ආදීන් නිසා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ජීවමානව වැඩසිටි සමයෙහි විසිවන වසරේදීම අපරන්ත දේශයෙහි ශාසනය පිහිටා තිබූ බැවින්, නොයෙකුත් ස්ථානවල භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩසිටි බැවින්, එම භික්ෂූන් වහන්සේලා එක්රැස් කොට දේශනා කිරීමටත්, පසුව පැමිණි භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ පැවැත්මෙහි පාරිශුද්ධත්වය අවබෝධ කරවීමටත් තෙරුන් වහන්සේ අග්ගික්ඛන්ධෝපම සූත්‍රය දේශනා කළ සේක. මෙසේ වූ කල, අරිමද්දන නගරයෙහි 'සමණකුත්තකයන්' (ව්‍යාජ මහණුන්) සිටි බව පවසන ප්‍රකාශය සමඟ ද මෙය ගැළපෙයි.

Idaṃ marammamaṇḍale aparantaraṭṭhe dutiyaṃ

මෙය මරම්ම මණ්ඩලයෙහි අපරන්ත දේශයෙහි දෙවන

Sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

ශාසනය පිහිටුවීමයි.

Yasmā pana buddhe, bhagavā puṇṇattherassa yācanamārabbha aparantaraṭṭhaṃ āgantvā vāṇije hi kārite candanavihāre vasitvā ekasmiṃ samaye ānandena pacchāsamaṇena tambadīparaṭṭhampi desacārikaṃ āhiṇḍi. Āhiṇḍitvā arimaddananagaraṭṭhānasamīpaṃ patvā pabbatamuddhani ṭhatvā anāgate kho ānanda imasmiṃ padese sammuti nāma rājā arimaddanaṃ nāma nagaraṃ māpessati[Pg.63], tasmiñca nagare mama sāsanaṃ virūḷaṃ hutvā patiṭṭhahissatīti byākāsi. Ayamattho porāṇavedapātthakesu vutto.

මක්නිසාද යත්, භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේ පුණ්ණ තෙරුන් වහන්සේගේ ආරාධනය පිළිගෙන අපරන්ත දේශයට වැඩම කොට, වෙළෙඳුන් විසින් කරවන ලද සඳුන් විහාරයෙහි (චන්දන විහාරයෙහි) වැඩ වසමින්, එක් සමයක පසුපසින් වඩිනා භික්ෂුව වූ ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ සමඟ තම්බදීප දේශයෙහි ද චාරිකාවෙහි හැසිරුණු සේක. එසේ හැසිරෙමින් අරිමද්දන නගරය පිහිටි ස්ථානය අසලට පැමිණ, එක් පර්වත මුදුනක වැඩසිටිමින්, "ආනන්දය, අනාගතයෙහි මේ ප්‍රදේශයේ 'සම්මුති' නම් රජෙක් 'අරිමද්දන' නමින් නගරයක් ඉදිකරනු ඇත. එම නගරයෙහි මාගේ ශාසනය ප්‍රචලිත වී ස්ථාවරව පිහිටනු ඇතැයි" අනාවැකි පළ කළ සේක. මේ කරුණ පැරණි ශාසන ඉතිහාස පොත්පත්වල සඳහන් වේ.

Yonakadhammarakkhitatthero ca aparantaraṭṭhaṃ āgantvā tambadīparaṭṭhampi āhiṇḍitvā tambadīparaṭṭhavāsīnampi dhammarasaṃ pāyesiyeva. Ayamattho khattiyakulato eva purisasahassāni pabbajiṃsūti aṭṭhakathāyaṃ vuttattā viññāyati. Tadā hi aparantaraṭṭhe khattiyo natthi, tambadīparaṭṭhindoyeva taṃ anusāsetvā ati vasati, khattiye ca āsante kuto khattiyakulāni bhavissanti, teneva tambadīparaṭṭhato purisasahassāni pabbajiṃsūti viññātabbaṃ. Tasmā tambadīpikasāsanavaṃsampi idha vattuṃ yujjati.

යෝනක ධම්මරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේ ද අපරන්ත දේශයට වැඩම කොට, තම්බදීප දේශයෙහි ද චාරිකා කරමින් තම්බදීප වාසීන්ට ද ධර්ම රසය පෙවූ සේක. මේ කරුණ, "ක්ෂත්‍රිය කුලයෙන්ම පුරුෂයන් දහස් ගණනක් පැවිදි වූහ" යි අටුවාවෙහි පවසා ඇති බැවින් පැහැදිලි වේ. මක්නිසාද යත්, එකල අපරන්ත දේශයෙහි ක්ෂත්‍රියයන් නොවූ අතර, තම්බදීප දේශයේ පාලකයාම එය ද පාලනය කරමින් විසීය. එහි ක්ෂත්‍රියයන් නොසිටි කල්හි ක්ෂත්‍රිය කුලයන් කොයින් වේද? එබැවින් තම්බදීප දේශයෙන් පුරුෂයන් දහස් ගණනක් පැවිදි වූ බව වටහා ගත යුතුය. එහෙයින් තම්බදීපයෙහි ශාසන වංශය ද මෙහි පැවසීම සුදුසු වේ.

Tenidāni tambadīpikāsāsanavaṃsaṃ pavakkhāmi. Amhākañhi marammamaṇḍale tambadīparaṭṭhe arimaddananagare sammutirājā nāma bhūpālo rajjaṃ karesi. Tato paṭṭhāya yāva anuruddharaññā samathi nāmake dese nisinnānaṃ tiṃsamattānaṃ samaṇakuttakānaṃ saṭṭhisahassamattānaṃ sissānaṃ ovādaṃ datvā cariṃsu.

එබැවින් දැන් මම තම්බදීපයෙහි ශාසන වංශය පවසමි. අපගේ මරම්ම මණ්ඩලයෙහි තම්බදීප දේශයේ අරිමද්දන නගරයෙහි 'සම්මුති' නම් රජතුමෙක් රාජ්‍යය කළේය. එතැන් සිට අනුරුද්ධ රජුගේ කාලය දක්වා, 'සමති' නම් දේශයෙහි වාසය කළ තිහක් පමණ වූ 'සමණකුත්තක' (ව්‍යාජ මහණ) නායකයන් සහ ඔවුන්ගේ හැටදහසක් පමණ වූ ශිෂ්‍යයන්ට අවවාද දෙමින් හැසිරුණහ.

Tesaṃ pana samaṇakuttakānaṃ ayaṃ vādo,- sace yo pāṇātipātaṃ kareyya, so īdisaṃ parittaṃ bhaṇanto tamhā pāpakammā parimucceyya, sace pana yo mātāpitaraṃ hantvā anantariyakammato parimuccitukāmo bhaveyya, īdisaṃ parittaṃ bhaṇeyya, sacepi puttadhitānaṃ āvāhavivāhakammaṃ kattukāmo bhaveyya, ācariyānaṃ paṭhamaṃ niyyādetvā āvāhavivāhakammaṃ kātabbaṃ, yo idaṃ cārittaṃ atikkameyya, bahu apuññaṃ pasaveyyāti evamādīhi micchāvādehi attano attano upagatānaṃ ovādaṃ adaṃsu. Tamatthaṃ sutvā anuruddharājā paricitapuñño tesaṃ vādaṃ na ruci. Ayaṃ tesaṃ micchāvādoti.

එම සමණකුත්තකයන්ගේ මතය මෙසේ විය: "යමෙක් සතුන් මරන්නේ නම්, ඔහු මෙවැනි පිරිතක් සජ්ඣායනා කිරීමෙන් එම පාපකර්මයෙන් මිදෙන්නේය. යමෙක් මව්පියන් මරා ආනන්තරිය පාපකර්මයෙන් මිදීමට කැමති වන්නේ නම්, ඔහු මෙවැනි පිරිතක් සජ්ඣායනා කළ යුතුය. යමෙක් තමාගේ දූදරුවන්ගේ ආවාහ-විවාහ කටයුතු කිරීමට කැමති වන්නේ නම්, පළමුව ඔවුන් ආචාර්යවරුන්ට පවරා දී, ඉන්පසු ආවාහ-විවාහ කටයුතු කළ යුතුය. යමෙක් මේ සිරිත ඉක්මවා යන්නේ නම්, ඔහු බොහෝ පව් රැස් කරගන්නේය" ආදී වූ මෙවැනි මිථ්‍යා මතයන්ගෙන් ඔවුහු තමන් වෙත පැමිණි අයට අවවාද දුන්හ. මේ කරුණ අසා, පෙර පුරුදු කළ පින් ඇති අනුරුද්ධ රජතුමා ඔවුන්ගේ ඒ මතයට කැමති නොවීය. "මෙය ඔවුන්ගේ මිථ්‍යා මතයකි" යි රජතුමා සිතුවේය.

Tadā [Pg.64] ca arimaddananagare arahanto nāma thero āgantvā sāsanaṃ patiṭṭhāpesi. Ayaṃ arahantattherassa aṭṭhuppatti,– rājavaṃsāgataparittanidānāgatasāsanappaveṇiyāgatavasena tividhā hoti.

එකල අරිමද්දන නගරයට 'අරහන්ත' නම් තෙරුන් වහන්සේ නමක් වැඩම කොට ශාසනය පිහිටුවූ සේක. මේ අරහන්ත තෙරුන් වහන්සේගේ උප්පත්ති කතාව (පුවත) - රාජවංශයෙන් එන පුවත, පිරිත් නිදානයෙන් එන පුවත සහ ශාසන ප්‍රවේණියෙන් එන පුවත වශයෙන් ත්‍රිවිධ වේ.

Tatthāyaṃ rājavaṃsāgataṭṭhuppatti,– tadā hi sunāparantatambadīparaṭṭhesu sabbena sabbaṃ sabbadā thiraṃ sāsanaṃ na tāva patiṭṭhāsi. Teneva bhagavato byākataniyāmena sāsanaṃ patiṭṭhāpessāmāti cintetvā mahātherā sakkassa devānamindassa santikaṃ gantvā sāsanaṃ anuggahituṃ samatthaṃ puggalaṃ dehīti yāciṃsu. Sakkoca devānamindo tāvatiṃsabhavane ekaṃ devaputtaṃ yācitvā ekissā brāhmaṇiyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhāpesi. Dasamāsaccayena vijāyanakāle sīlabuddhi nāma thero anurakkhitvā vaye sampatte pabbājesi. Tīsu piṭakesu ativiya cheko hutvā arahattaṃ pāpuṇi. Arahantoti nāmena pākaṭo ahosi.

එහි රාජවංශයෙන් එන උප්පත්ති කතාව මෙසේය: එකල සුනාපරන්ත සහ තම්බදීප යන දේශයන්හි ශාසනය සම්පූර්ණයෙන්ම සහ සදාකාලිකව ස්ථාවරව පිහිටා නොතිබුණි. එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ අනාවැකිය අනුව ශාසනය පිහිටුවන්නෙමුයි සිතා මහා තෙරවරු ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා වෙත ගොස්, ශාසනයට අනුග්‍රහ කිරීමට සමර්ථ පුද්ගලයෙකු ලබාදෙන ලෙස ඉල්ලා සිටියහ. ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා ද තව්තිසා භවනයෙහි එක් දේවපුත්‍රයෙකුගෙන් ආරාධනා කරවා, එක් බ්‍රාහ්මණ කාන්තාවකගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගැනීමට සැලැස්වීය. දස මසක් ඇවෑමෙන් ප්‍රසූත කළ කල්හි, 'සීලබුද්ධි' නම් තෙරුන් වහන්සේ ඔහුව රැකබලා ගෙන, නිසි වයසට පැමිණි කල පැවිදි කළ සේක. උන්වහන්සේ ත්‍රිපිටකයෙහි අතිශයින්ම දක්ෂ වී, රහත් භාවයට පත් වූ සේක. උන්වහන්සේ 'අරහන්ත' යන නමින් ප්‍රසිද්ධ වූ සේක.

Soca thero marammamaṇḍale jinasāsanaṃ vijjotāpetuṃ arimaddananagaraṃ āgantvā nagarato avidūre ekasmiṃ araññe nisīdi. Tadā sakko devānamindo ekaṃ nesādaṃ palobhetvā tassa theraṃ dassesi. Atha nesādassa etadahosi,– ayaṃ pana amanusso yakkho bhaveyya, sace pana manusso bhaveyya, evaṃ sati milakkhujātiko bhaveyyāti. Evaṃ pana cintetvā rañño dassanatthāya nagaraṃ ānesi. Thero ca aṭṭhaparikkhāre gahetvā anugacchi. Nesādā ca theraṃ ānetvā rañño dassesi.

සෝච තෙරණුවෝ මියන්මාර් (මරම්ම) දේශයෙහි බුද්ධ ශාසනය බැබළවීම සඳහා අරිමද්දන නගරයට පැමිණ, නගරයට නොදුරු එක්තරා වනාන්තරයක වැඩසිටියහ. එකල්හි දේවේන්ද්‍ර වූ සක්දෙවිඳු එක් වැද්දෙකු මුළා කොට (පොළඹවා) ඔහුට ඒ තෙරණුවන්ව පෙන්වීය. එකල්හි වැද්දාට මෙසේ සිතුණි: 'මොහු අමනුෂ්‍යයෙක් වූ යක්ෂයෙක් විය හැකිය. ඉදින් මිනිසෙක් වන්නේ නම්, වනචාරී (මිලක්ඛ) ජාතිකයෙක් විය යුතුය' යනුවෙනි. මෙසේ සිතා රජුට පෙන්වීම පිණිස (තෙරණුවන්ව) නගරයට කැඳවාගෙන ආවේය. තෙරණුවෝ ද අටපිරිකර ද රැගෙන ඔහු පසුපස වැඩම කළහ. වැද්දා ද තෙරණුවන් කැඳවාගෙන අවුත් රජුට පෙන්වීය.

Rājā disvā santindriyo ayaṃ, na milakkhujātiko, imassa abbhantare sāradhammo atthi maññeti laddhasūriyobhāsaṃviya padumaṃ phullacittaṃ hutvā vīmaṃsetukāmo theraṃ āha,– attano sāruppaṃ āsanaṃ ñatvā nisīdāhīti.

රජතුමා (තෙරණුවන්) දැක, 'මොහු සංවර වූ ඉන්ද්‍රියයන් ඇත්තෙකි, වනචාරී ජාතිකයෙක් නොවේ; මොහු තුළ උතුම් ධර්මයක් ඇතැයි සිතමි' යි සූර්යාලෝකය ලැබ පිපුණු නෙළුමක් මෙන් ප්‍රීතිමත් වූ සිත් ඇතිව, විමසා බලනු කැමැත්තේ තෙරණුවන්ට මෙසේ කීවේය: 'තමන් වහන්සේට සුදුසු අසුනක් දැන එහි වැඩසිටින සේක්වා' යනුවෙනි.

Thero ca rājapallaṅkaṃ āruhitvā nasīdi. Rājā ca ayaṃ aggāsane [Pg.65] nisīdi, avassaṃ aggapuggalo bhaveyyāti cintetvā tvaṃ kassa ñāti, kassa bhisso, kuto āgatosīti pucchi. Thero ca evamāha,– lokasmiṃ yo navaguṇasampanno bhagavā sammāsambuddho, tassāhaṃ ñāti, sobhagavāyeva mamācariyo, bhikkhusaṅghassa nisinnaṭṭhānato āgatomhīti.

තෙරණුවෝ ද රාජාසනයට නැඟ එහි වැඩසිටියහ. එවිට රජතුමා 'මොහු ශ්‍රේෂ්ඨතම අසුනෙහි වැඩසිටියේය, ඒකාන්තයෙන්ම උතුම් පුද්ගලයෙක් විය යුතුය' යි සිතා, 'ඔබ වහන්සේ කාගේ ඥාතියෙක්ද? කාගේ ශිෂ්‍යයෙක්ද? කොහේ සිට වැඩම කළ සේක්ද?' යි ඇසීය. තෙරණුවෝ ද මෙසේ වදාළහ: 'ලෝකයෙහි යම් නව අරහාදී බුදුගුණයෙන් සමන්විත භාග්‍යවත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙනෙක් වෙත්ද, මම උන්වහන්සේගේ ඥාතියෙක්මි. ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේම මාගේ ආචාර්යවරයාණෝය. මම භික්ෂු සංඝයා වැඩසිටින ස්ථානයේ සිට පැමිණියෙමි' යනුවෙනි.

Rājā ca somanassappatto hutvā āha, tava ācariyena desitaṃ dhammaṃ ekadesato desehīti. Atha yathā siridhammāsokarañño nigrodhasāmaṇerena appamādadhammo desito, evaṃ appamādadhammaṃyeva thero desesi.

රජතුමා ද බෙහෙවින් සතුටට පත්ව, 'ඔබ වහන්සේගේ ආචාර්යවරයන් වහන්සේ දේශනා කළ ධර්මයෙන් ස්වල්පයක් දේශනා කරන සේක්වා' යි සැළ කළේය. එකල්හි ශ්‍රී ධර්මාශෝක රජුට නිග්‍රෝධ සාමණේරයන් වහන්සේ විසින් අප්‍රමාද ධර්මය දේශනා කරන ලද පරිද්දෙන්ම, තෙරණුවෝ ද අප්‍රමාද ධර්මයම දේශනා කළහ.

Rājā ca puna āha,– kuhiṃ dāni sammāsambuddho nisīdati, tena pana desito dhammo katippamāṇo, tassa sāvakā pana katippamāṇā, tumhādisā aññe atthi vā mā vāti. Idāni amhākaṃ ācariyo sammāsambuddho parinibbuto, dhātuyoyeva idāni atthi, tena pana desito dhammo caturāsītidhammakkhandhasahassappamāṇo, sudhammapure piṭakattayaṃ yugaḷavasena tiṃsavidhā atthi, mayā añño paramattha sammutivasena duvidhopi saṅgho atthīti.

රජතුමා නැවතත් මෙසේ ඇසීය: 'දැන් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ කොහි වැඩසිටින සේක්ද? උන්වහන්සේ දේශනා කළ ධර්මය කෙතරම් ප්‍රමාණයක්ද? උන්වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයන් කෙතරම් ප්‍රමාණයක් සිටිත්ද? ඔබ වහන්සේ වැනි වෙනත් අය සිටිත්ද නැද්ද?' (එවිට තෙරණුවෝ මෙසේ පැවසූහ:) 'දැන් අපගේ ආචාර්ය වූ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ පිරිනිවන් පා වදාළ සේක. දැන් ඉතිරිව ඇත්තේ ශාරීරික ධාතූන් වහන්සේලා පමණි. උන්වහන්සේ දේශනා කළ ධර්මය අසූහතර දහසක් ධර්මස්කන්ධ ප්‍රමාණයකි. සුධම්ම පුරයෙහි ත්‍රිපිටකය යුගල වශයෙන් තිස් වැදෑරුම්ව පවතී. මා හැර පරමාර්ථ හා සම්මුති වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වූ වෙනත් සංඝයා වහන්සේලා ද වැඩසිටිති' යනුවෙනි.

Taṃ sutvā rājā bhiyyosomattāya pasanno hutvā puna ārocesi,– mama bhante imasmiṃ paccakkhe natthi tayā añño nātho, ajjabhagge pāṇupetaṃ maṃ upāsakoti dhārehi, tava ovādaṃ ahaṃ sirasā paṭiggaṇhissāmīti.

එය ඇසූ රජතුමා වඩාත් පැහැදීමට පත්ව නැවතත් මෙසේ සැළ කළේය: 'ස්වාමීනී, මාගේ මේ දේශයෙහි ඔබ වහන්සේ හැර වෙනත් පිහිටක් මට නැත. අද පටන් මා දිවි හිමියෙන් සරණ ගිය උපාසකයෙකු ලෙස පිළිගන්නා සේක්වා! ඔබ වහන්සේගේ අවවාද මම හිස් මුදුනින් පිළිගනිමි' යනුවෙනි.

Tato pacchā araññakaṅgārahe ṭhāne vihāraṃ kārāpetvā adāsi. Samaṇakuttakānampi vādaṃ bhindi, yathā pana suvaṇṇapātiṃ labhitvā suvaṇṇabhājanaṃ labhitvā mattikābhājananti. Sakalepi ca raṭṭhe samaṇakuttakānaṃ vādaṃ jahāpesi. Tasmiñca kāle samaṇakuttakā hīnalābhā hutvā therassa upanāhaṃ bandhiṃsu. Te pana samaṇakuttakā araññe nissāmikāviya [Pg.66] koleyakā sunakhā anāthā hutvā kāyikacetasikadukkhaṃ labhiṃsu.

ඉන්පසුව වනාන්තරයේ සුදුසු ස්ථානයක විහාරයක් කරවා පූජා කළේය. රන් තලියක් ලැබුණු පසු මැටි බඳුන බැහැර කරන්නාක් මෙන්, මහණ වෙස්ගත් වංචනිකයන්ගේ (සමණකුත්තකයන්ගේ) මතවාදය ද බිඳ දැමීය. මුළු රටෙහිම ඒ වංචනිකයන්ගේ මතවාදයන් දුරු කරවීය. එකල්හි ඒ මහණ වෙස්ගත්තෝ ලාභ සත්කාරවලින් පිරිහී තෙරණුවන් කෙරෙහි වෛර බැඳගත්හ. ඔවුහු වනාන්තරයෙහි හිමිකරුවෙකු නැති වල් බල්ලන් මෙන් අනාථ වී කායික හා මානසික දුක් වින්දාහ.

Rājā ca tamatthaṃ ñatvā yathā samaṇakuttakā nābhibhavanti, tathā ārakkhaṃ ṭhapesi. Te ca samaṇakuttake setavatthaṃ nivāsāpetvā āvudhagāhayodhabhāvena rājakamme niyojāpesi. Thero ca sāsane pasanne jane pabbājetvā upasampādetvā sāsanaṃ visodhāpesi. Rājā ca imasmiṃ raṭṭhe porāṇikā rājāno samaṇakuttakānaṃ vādaṃ gahetvā rajjaṃ kāresuṃ, sace hi pana tesaṃ anatthakarajjaṃ puna gaṇhāpetuṃ sakkuṇeyyaṃ, evaṃ sati ahaṃ tesaṃ anatthakarajjaṃ apanetvā sātthakarajjaṃ gaṇhāpetumicchāmīti anusocīti.

රජතුමා ද ඒ බව දැන, ඒ වංචනිකයන්ට තෙරණුවන්ව මැඩපැවැත්වීමට නොහැකි වන සේ ආරක්ෂාව සැලසුවේය. තවද ඒ මහණ වෙස්ගත්තන්ට සුදු වස්ත්‍ර අන්දවා, අවිගත් සෙබළුන් ලෙස රාජ්‍ය සේවයෙහි යෙදෙව්වේය. තෙරණුවෝ ද ශාසනය කෙරෙහි පැහැදුණු ජනයා පැවිදි කරවා, උපසම්පන්න කරවා ශාසනය පිරිසිදු කළහ. රජතුමා ද 'මේ රටෙහි පෙර රජවරු මහණ වෙස්ගත් වංචනිකයන්ගේ මතවාද පිළිගෙන රාජ්‍යය කළහ. ඉදින් ඔවුන්ගේ ඒ අනර්ථකාරී මතවාදයන් නැවත ඇති නොවන සේ වැළැක්විය හැකිනම්, මම ඔවුන්ගේ ඒ අනර්ථකාරී ක්‍රමය බැහැර කර සැබෑ අර්ථවත් දහම් මඟක් ඇති කිරීමට කැමැත්තෙමි' යි කල්පනා කළේය.

Ayaṃ pana parittanidānāgataṭṭhuppatti, –

මේ වනාහි පිරිත් නිදානයෙහි එන උත්පත්ති කථාවයි.

Sīhaḷadīpe kira vippavāsīnagare nisinno eko bhikkhuupadvārāvatīnagaraṃ gantvā pariyattiṃ uggaṇhi. Tato pacchā sudhamma puraṃ gantvā pariyattiṃ uggaṇhi. Tasmiñca kāle sirikhettanagare pāṭalirukkhe eko gantho atthīti sutvā sudhammapurato sirikhettanagaraṃ agamāsi. Antarāmagge luddhako theraṃ passitvā ayaṃ yakkhoti maññitvā gahetvā anuruddharañño dassesi.

ලක්දිව විප්පවාසී නගරයෙහි විසූ එක්තරා භික්ෂූන් වහන්සේ කෙනෙක් උපද්වාරාවතී නගරයට වැඩම කර පරියත්ති ධර්මය හැදෑරූහ. ඉන්පසුව සුධම්ම පුරයට වැඩම කර පරියත්ති ධර්මය හැදෑරූහ. එකල්හි සිරිකෙත්ත නගරයෙහි පාඨලී වෘක්ෂයෙහි එක්තරා ග්‍රන්ථයක් තිබේ යැයි අසා, උන්වහන්සේ සුධම්ම පුරයේ සිට සිරිකෙත්ත නගරයට වැඩම කළහ. මඟ අතරතුරදී වැද්දෙකු තෙරණුවන් දැක 'මොහු යක්ෂයෙකැ'යි සිතා උන්වහන්සේව අල්ලාගෙන අනුරුද්ධ රජුට පෙන්වීය.

Tadā rājā theraṃ pucchi,– ko pana tvanti. Ahaṃ mahārāja gobhamassa sāvakoti. Puna rājā pucchi,–tiṇṇaṃ pana ratanānaṃ kīdisoti. Thero āha,– mahosadhapaṇḍitoviya mahārāja buddho daṭṭhabbo, umaṅgoviya dhammo, videhasenā viya saṅghoti. Evaṃ upamāhi pakāsito rājā puna pucchi,–kiṃ nukho ime gotamassa sāvakāti. Na kho mahārāja ime gotamassa sāvakā, ime pana amhehi visabhāgā samaṇakuttakāye vāti. Evaṃ vutte tato paṭṭhāya te samaṇakuttake vijahi, tiṇaṃ viya nātimaññi. Pāṭalirukkhasu siratopi [Pg.67] laddhaṃ tesaṃ ganthaṃ laddhaṭṭhāneyeva agginā jhāpesi. Tampi ṭhānaṃ yāvajjatanā aggijhāpanathalanti pākaṭanti.

එකල්හි රජතුමා තෙරණුවන්ගෙන්, 'ඔබ වහන්සේ කවුද?' යි ඇසීය. 'මහාරාජයෙනි, මම ගෝභමයන්ගේ ශ්‍රාවකයෙක්මි' යි තෙරණුවෝ වදාළහ. නැවතත් රජතුමා 'ත්‍රිවිධ රත්නය කෙබඳුද?' යි ඇසීය. තෙරණුවෝ මෙසේ වදාළහ: 'මහාරාජයෙනි, බුදුරජාණන් වහන්සේ මහෞෂධ පණ්ඩිතයන් වැනිය, ධර්මය උමඟ වැනිය, සංඝයා වහන්සේ විදේහ රජුගේ සේනාව වැනිය' යනුවෙනි. මෙසේ උපමා මඟින් පහදා දුන් කල රජතුමා නැවතත්, 'මොවුහු ද ගෞතමයන්ගේ ශ්‍රාවකයෝද?' යි ඇසීය. 'මහාරාජයෙනි, මොවුහු ගෞතමයන්ගේ ශ්‍රාවකයෝ නොවෙති; මොවුහු අප හා සමාන නොවන මහණ වෙස්ගත් වංචනිකයෝය' යි පැවසූහ. මෙසේ වදාළ කල එතැන් පටන් රජතුමා ඒ මහණ වෙස්ගත්තන් බැහැර කළ අතර, ඔවුන් තණකොළයක් තරම්වත් මායිම් නොකළේය. පාඨලී වෘක්ෂය මුදුනෙන් හමු වූ ඔවුන්ගේ ඒ ග්‍රන්ථය ද ලැබුණු ස්ථානයේදීම ගින්නෙන් දවා අළු කර දැමීය. ඒ ස්ථානය අද දක්වාත් 'ගිනි තැබූ තැන්න' නමින් ප්‍රසිද්ධව පවතී.

Thero ca vimāna vatthuṃ rañño desesi. Rājā ca pasīditvā sirikhettanagarato arimaddananagaraṃ paccāgamanakāle ānesi.

තෙරණුවෝ රජතුමාට විමානවස්තු දේශනාව සිද්ධ කළහ. රජතුමා ද පැහැදීමට පත්ව, සිරිකෙත්ත නගරයේ සිට නැවත අරිමද්දන නගරයට පැමිණෙන විට තෙරණුවන්ව ද කැඳවාගෙන ආවේය.

Idaṃ pana pāṭalisusire laddhaganthassa kāraṇaṃ,- tesañhi samaṇakuttakānaṃ abbhantare eko upāyaccheko samaṇakuttako attano vādānurūpaṃ ganthaṃ katvā sirikhettanagare dvattiṃsaratanakkhandhassa pāṭalirukkhassa susire pavesetvā punappunaṃ udakena temetvā mattikāya limpetvā puna tacaṃ uppādetvā uṭṭhāpesi. Tadā mayaṃ supine pāṭalirukkhe sāragantho atthabyañjanasampanno eko atthītii passāmāti kolāhalaṃ uppādesuṃ. Taṃ sutvā rājā sirikhettanagaraṃ gantvā taṃ pāṭalirukkhaṃ bhinditvā gavesento taṃ ganthaṃ labhi. Ganthe pana sakavādavasena samaṇakuttakasāmaññatā īdisāyeva, ete gotamāsāvakā hontii, etesaṃyeva ācāro saggamaggapathabhūtoti evamādīhi kāraṇehi vuttaṃ. Rājā ca pasīditvā samaṇakuttakānaṃ bahūni dātabbāni adāsi. Tato pacchā therassa dhammakathaṃ sutvā taṃ agginā jhāpesīti evaṃ samaṇakuttakānaṃ vacanaṃ sutvā sirikhettanagaraṃ gantvā arimaddananagaraṃ paccāgacchanto theraṃ ānesīti daṭṭhabbaṃ. Arimaddananagaraṃ sampattakāle jetavanaṃ nāma vihāraṃ kārāpetvā adāsi. Thero ca tattha sāsānaṃ visodhetvā nisīdi. Rājā devasikaṃ udakaṃ ānetvā aggamahesī pana devasikaṃyeva piṇḍapātaṃ ānetvā bhojesi. Uppannakaṅkhā kālepi taṃtaṃkaṅkhāṭṭhānaṃ pucchīti.

තවද, පළොල් ගසක බෙනෙහි තිබී මෙම ග්‍රන්ථය ලැබීමට හේතුව මෙසේය: ඒ ව්‍යාජ මහණුන් අතර සිටි එක්තරා උපක්‍රමශීලී ව්‍යාජ මහණෙක් තමාගේ වාදයට අනුකූල වන සේ ග්‍රන්ථයක් සකස් කොට, සිරිකෙත්ත නුවර පිහිටි රියන් තිස්දෙකක් පමණ විශාල කඳක් ඇති පළොල් ගසක බෙනෙහි එය බහා, නැවත නැවතත් දියෙන් තෙමා, මැටියෙන් ආලේප කොට, නැවත පොත්ත වැඩෙන්නට සලස්වා එය වැසී යාමට සැලැස්වීය. ඉන්පසු, 'අපට සිහිනයෙන් පෙනුණේ මේ පළොල් ගසේ අර්ථ හා ව්‍යංජනවලින් සම්පූර්ණ වූ සාරවත් ග්‍රන්ථයක් ඇති බවයි' කියා ඔවුහු මහත් ඝෝෂාවක් පැතිරවූහ. එය ඇසූ රජතුමා සිරිකෙත්ත නුවරට ගොස්, ඒ පළොල් ගස කප්පවා සොයද්දී එම ග්‍රන්ථය සොයා ගත්තේය. ඒ ග්‍රන්ථයෙහි තමන්ගේ වාදය අනුව 'ව්‍යාජ මහණුන්ගේ ස්වභාවය මෙබඳුය, මොවුහුම ගෞතම ශ්‍රාවකයෝ වෙති, මොවුන්ගේම පැවැත්ම ස්වර්ග මාර්ගය වන්නේය' ආදී කරුණු දක්වා තිබුණි. රජතුමා ද පැහැදීමට පත්ව, ව්‍යාජ මහණුන්ට දිය යුතු බොහෝ දෑ පරිත්‍යාග කළේය. ඉන්පසුව (අරහන්ත) තෙරුන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව අසා, ඒ ව්‍යාජ ග්‍රන්ථ ගින්නෙන් දවා දැමුවේය. මෙසේ ව්‍යාජ මහණුන්ගේ වචන අසා සිරිකෙත්ත නුවරට ගොස්, නැවත අරිමද්දන නුවරට පැමිණෙන අතරතුර තෙරුන් වහන්සේව කැඳවාගෙන ආ බව දත යුතුය. අරිමද්දන නුවරට පැමිණි කල්හි ජේතවනය නමින් විහාරයක් කරවා උන්වහන්සේට පූජා කළේය. තෙරුන් වහන්සේ ද එහි වැඩවසමින් ශාසනය පිරිසිදු කළහ. රජතුමා දිනපතා පැන් ද, අග්‍රමහේෂිකාව දිනපතාම පිණ්ඩපාතය ද ගෙනැවිත් පූජා කළාය. රජතුමා තමාට සැකයක් උපන් සෑම අවස්ථාවකදීම ඒ ඒ සැක සහිත තැන් තෙරුන් වහන්සේගෙන් විමසා දැන ගත්තේය.

Ayaṃ pana sāsanappaveṇiyāgataṭṭhuppatti,–

මෙය වනාහි ශාසන පරම්පරාවෙන් පැවත එන ඉතිහාස ප්‍රවෘත්තියයි:

Sudhammapure hi samāpattilābhī anomadassī nāma thero [Pg.68] soṇuttarattherānaṃ vaṃsānurukkhaṇavasena saddhiṃ pañcahi bhikkhu satehi nisīdi. Tassa pana padhānasisso adhisīlonāma, tassa padhānasisso prānadassī nāma, tassa padhānasisso kāḷo nāma, tassa padhānasisso arahanto nāma, tassa padhānasisso ariyavaṃso nāmāti.

සුධම්ම පුරයෙහි සමාපත්තිලාභී වූ 'අනෝමදස්සී' නම් තෙරණුවෝ සෝණුත්තර තෙරුන් වහන්සේලාගේ වංශය ආරක්ෂා කරනු පිණිස භික්ෂූන් වහන්සේලා පන්සියයක් සමඟ වැඩසිටියහ. උන්වහන්සේගේ ප්‍රධාන ශිෂ්‍යයා 'අධිසීල' නම් විය. ඔහුගේ ප්‍රධාන ශිෂ්‍යයා 'ප්‍රාණදස්සී' නම් විය. ඔහුගේ ප්‍රධාන ශිෂ්‍යයා 'කාළ' නම් විය. ඔහුගේ ප්‍රධාන ශිෂ්‍යයා 'අරහන්ත' නම් විය. ඔහුගේ ප්‍රධාන ශිෂ්‍යයා 'අරියවංශ' නම් විය.

Idañca vacanaṃ-ko panesa uttarājīvamahātheroti. Ayañhi thero rāmaññadesiyaputto ariyavaṃsattherassa sisso. Ariyavaṃsatthero pana kappuṅganagaravāsī mahākāḷattherassa sisso. So pana sudhammanagaravāsino prānadassī mahātherassa sissoti kalyāṇī silālekhane vuttavacanena na sameti. Evampi sati yathicchita adhippāyo na nassatīti daṭṭhabbaṃ.

'මේ උත්තරාජීව මහා තෙරුන් වහන්සේ කවුරුන්ද?' යන මේ ප්‍රකාශය සම්බන්ධයෙන්: මේ තෙරුන් වහන්සේ රාමඤ්ඤ දේශයේ උපන්, අරියවංශ තෙරුන්ගේ ශිෂ්‍යයාය. අරියවංශ තෙරුන් වහන්සේ කප්පුංග නගරයේ විසූ මහා කාළ තෙරුන්ගේ ශිෂ්‍යයාය. උන්වහන්සේ ද සුධම්ම නගරයේ විසූ ප්‍රාණදස්සී මහා තෙරුන්ගේ ශිෂ්‍යයාය යන කල්යාණී සෙල්ලිපියෙහි සඳහන් ප්‍රකාශය සමඟ මෙය නොගැලපේ. එසේ වුවද, අපේක්ෂිත අර්ථය මෙයින් නැති නොවන බව දත යුතුය.

Evaṃ nānācariyānaṃ vādo nānākārena dissamānopi arahantattherassa arimaddananagare sāsanaṃ anuggahetvā patiṭṭhānatāyevettha pamāṇanti katvā nāvamaññitabbo. Sabbesañhi ācariyānaṃ vādepi arahantatthero arimaddananagaraṃ āgantvā sāsanaṃ patiṭṭhāpesīti attho icchitabboyevāti.

මෙසේ විවිධ ඇදුරන්ගේ මත එකිනෙකට වෙනස් ආකාරයෙන් පෙනෙන්නට තිබුණ ද, අරහන්ත තෙරුන් වහන්සේ අරිමද්දන පුරයෙහි ශාසනයට අනුග්‍රහ දක්වා එය පිහිටුවීමම මෙහිලා ප්‍රධාන සාක්ෂිය ලෙස සලකා එය අවඥාවට ලක් නොකළ යුතුය. සියලුම ආචාර්යවරුන්ගේ මතයන්හි ද අරහන්ත තෙරුන් වහන්සේ අරිමද්දන නුවරට වැඩම කොට ශාසනය පිහිටුවූ සේක යන අර්ථයම පිළිගත යුතු බැවිනි.

Arahantatthero pana mūlanāmena dhammadassīti pākaṭo sudhammapuravāsī sīlabuddhittherassa sissoti daṭṭhabbo. So ca thero pubbeva pabbajjakālato catūsu vedesu sikkhitasippo. Pabbajitvā pana sāḷakathaṃ piṭakattayaṃ uggaṇhitvā pāraṃ gantvā sabbattha pākaṭo. Sokkatayanagaraṃ anetvā manussā pūjenti. Tattha dasavassāni vasitvā puna sudhammapuraṃ āgantvā araññavāsaṃ samādiyi.

අරහන්ත තෙරුන් වහන්සේ මුල් නාමයෙන් 'ධම්මදස්සී' නමින් ප්‍රකට වූ, සුධම්ම පුරවාසී සීලබුද්ධි තෙරුන් වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයෙකු ලෙස දත යුතුය. ඒ තෙරුන් වහන්සේ පැවිදි වීමටත් පෙර සිටම සිව්වේදයෙහි ශිල්ප හදාළ කෙනෙකි. පැවිදි වූ පසු, අටුවා සහිත ත්‍රිපිටකය උගෙන එහි පරතෙරට පත්ව සෑම තැනකම ප්‍රසිද්ධ වූහ. මිනිස්සු උන්වහන්සේ සොක්කටය නුවරට වැඩම කරවා පූජා උපහාර පැවැත්වූහ. එහි වසර දහයක් වාසය කොට නැවත සුධම්ම පුරයට පැමිණ ආරණ්‍යවාසී ප්‍රතිපදාව සමාදන් වූහ.

Tato pacchā jinacakke ekasaṭṭhādhike pañcasate sahasseca sampatte kaliyuge ekūnāsītādhike tisate sampatte anuruddharājā rajjaṃ pāpuṇi. Tadā arimaddananagare samaṇakuttakā [Pg.69] mayaṃ gotamasāvakāti vatvā tiṃsatiṃsavaggā hutvā nisīdiṃsu. Vaggavasena kira sahassamattāti. Anuruddharājā ca tesaṃ samaṇakuttakānaṃ āgāriyābrahmacariyādīni sutvā na pasīdi. Evampi paveṇiyā āgabhattā na pajahi. Arahantaṃ pana theraṃ passitvā tato paṭṭhāya tesaṃ samaṇakuttakānaṃ nibaddhavattāni bhinditvā sāsane pasīdi.

ඉන්පසු බුද්ධ වර්ෂ එක්දහස් පන්සිය හැට එකක් (1561) වන කල්හි ද, කලියුග වර්ෂ තුන්සිය හැත්තෑ නවය (379) වන කල්හි ද, අනුරුද්ධ රජතුමා රාජ්‍යත්වයට පත් විය. එකල්හි අරිමද්දන නුවර ව්‍යාජ මහණෝ 'අපි ගෞතම ශ්‍රාවකයෝ වෙමු' යි පවසමින්, තිස් තිස් දෙනා... බැගින් කණ්ඩායම් ගැසී වාසය කළහ. කණ්ඩායම් වශයෙන් ගත් කල ඔවුහු දහසක් පමණ වූහ. අනුරුද්ධ රජතුමා ඒ ව්‍යාජ මහණුන්ගේ ගිහි ගෙවල් පැවැත්වීම, අබ්‍රහ්මචර්යාව ආදී ක්‍රියා කලාපයන් ගැන අසා ඔවුන් කෙරෙහි නොපැහැදුණේය. එසේ වුවද පරම්පරාවෙන් පැවත ආ බැවින් ඔවුන්ව අත්හැරියේ නැත. එහෙත් අරහන්ත තෙරුන් වහන්සේ දුටු තැන සිට, ඒ ව්‍යාජ මහණුන්ගේ නිත්‍ය වත්පිළිවෙත් බිඳ දමා සැබෑ ශාසනය කෙරෙහි පැහැදුණේය.

Idaṃ marammamaṇḍale tambadīparaṭṭhe arimaddananagare arahantaṃ.

මෙය මරම්ම මණ්ඩලයේ තම්බදීප රටෙහි අරිමද්දන නුවර අරහන්ත...

Nāma theraṃ paṭicca tatiyaṃ sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

...නම් තෙරුන් වහන්සේ ඇසුරෙන් සිදු වූ තුන්වන ශාසන ප්‍රතිෂ්ඨාපනයයි.

Tasmiñca kāle arahantatthero anuruddharājānaṃ āha,-tīsu sāsanesu pariyattisāsane tiṭṭhanteyeva paṭipatti sāsanaṃ tiṭṭhati, paṭipattisāsane tiṭṭhanteyeva paṭivedhasāsanaṃ tiṭṭhati, yathā hi gunnaṃ satepi sahassepi vijjamāne paveṇipa,likāya dhenuyā asati so vaṃso sāpaveṇī na ghaḷīyatii, evamevaṃ dhutaṅgadharānaṃ bhikkhūnaṃ satepi sahassepi vijjamāne pariyattiyā antarahitāya paṭivedho nāma na hoti, yathā pana nimikumbhiyo jānanatthāya pāsāṇa piṭṭhe akkharesu ṭhapitesu yāva akkharāni dharanti, tāva nidhikumbhiyo naṭṭhā nāma na honti, evamevaṃ pariyattiyā dharamānāya sāsanaṃ anantarahitaṃ nāma hoti, yathā ca mahato taḷākassa pāḷiyā thirāya udakaṃ na ṭhassatīti na vattabbaṃ, udake sati padumādīni pupphāni na pupphissantīti na vattabbaṃ, evamevaṃ mahātaḷākassa thirapāḷisadise tepiṭake buddhavacane sati udakasadisā paṭipattipūrakā kulaputtā natthīti na vattabbaṃ, tesu sati padumādipupphasadiso paṭivedho natthīti na vattabbaṃ, evaṃ ekantato pariyattimeva pamāṇaṃ, tasmā antamaso dvīsu pātimokkhasu vattamānesupi sāsanaṃ anantarahitameva, pariyattiyā antarahitāya suppaṭipannassāpi dhammābhisamayo natthi, anantarahitāya eva dhammābhisamayo atthi[Pg.70], idānipi amhākaṃ pariyattisāsanaṃ paripuṇṇaṃ natthi, sarīradhātuyo ca natthi, tasmā yattha pariyattisāsanaṃ sarīradhātuyo ca atthi, tattha paṇṇākārena saddhiṃ dūtaṃ pesetvā ānetabbā, evaṃ sati amhākaṃ raṭṭhe jinasāsanaṃ cirakālaṃ patiṭṭhahissatīti.

එකල්හි අරහන්ත තෙරුන් වහන්සේ අනුරුද්ධ රජුට මෙසේ පැවසූහ: 'ත්‍රිවිධ ශාසනය අතුරෙන් පරියත්ති ශාසනය පවතින තාක් කල්ම ප්‍රතිපත්ති ශාසනය පවතී. ප්‍රතිපත්ති ශාසනය පවතින තාක් කල්ම ප්‍රතිවේධ ශාසනය පවතී. යම් සේ ගවයන් සියයක් දහසක් සිටියද, පරම්පරාව පවත්වා ගන්නා දෙනක (එළදෙනක) නැති කල්හි ඒ වංශය හා පරම්පරාව නොපවතී ද, එලෙසම ධුතාංගධාරී භික්ෂූන් සියයක් දහසක් වැඩසිටිය ද, පරියත්තිය (ධර්ම විනය ඉගෙනීම) අතුරුදහන් වූ කල්හි ප්‍රතිවේධයක් (ධර්මාවබෝධයක්) සිදු නොවේ. යම් සේ නිදන් සැළි ඇති තැන් හඳුනාගැනීම පිණිස ගල් පුවරුවල අකුරු කොටා තැබූ කල්හි, යම් තාක් ඒ අකුරු නොනැසී පවතී ද, ඒ තාක් ඒ නිදන් සැළි නැති වූවා යැයි නොකිය හැකි වේ ද, එලෙසම පරියත්තිය පවතින තාක් කල් ශාසනය අතුරුදහන් නොවේ. තවද, යම් සේ මහා වැවක වැව් බැම්ම ශක්තිමත්ව තිබේ නම් එහි ජලය රැඳී නොපවතී යැයි කිව නොහැකි ද, ජලය ඇති කල්හි නෙළුම් ආදී මල් නොපිපේ යැයි කිව නොහැකි ද, එලෙසම මහා වැවේ ශක්තිමත් බැම්ම බඳු වූ ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනය පවතින කල්හි, ජලය බඳු වූ ප්‍රතිපත්ති පුරන කුලපුත්‍රයන් නැතැයි කිව නොහැක. ඔවුන් සිටින කල්හි නෙළුම් මල් වැනි වූ ප්‍රතිවේධය (මාර්ගඵලාවබෝධය) නැතැයි කිව නොහැක. මෙසේ ඒකාන්තයෙන්ම පරියත්තියම ප්‍රධාන සාධකය වේ. එබැවින් අවම වශයෙන් ප්‍රාතිමෝක්ෂ දෙක (භික්ෂු-භික්ෂුණී ප්‍රාතිමෝක්ෂ) පවතින තාක් වුවද ශාසනය අතුරුදහන් නොවේ. පරියත්තිය අතුරුදහන් වූ කල්හි යහපත් ලෙස පිළිපදින්නෙකුට වුවද ධර්මාවබෝධයක් ලැබිය නොහැක. එය අතුරුදහන් නොවූ කල්හිම ධර්මාවබෝධය ලැබේ. දැනට අප සතුව පරියත්ති ශාසනය (ත්‍රිපිටකය) පරිපූර්ණව නැත. ශාරීරික ධාතූන් වහන්සේලා ද නැත. එබැවින් යම් තැනක පරියත්ති ශාසනය හා ශාරීරික ධාතූන් වහන්සේලා ඇත්ද, එතැනට පඬුරු පාස්සන සමඟ දූතයන් යවා ඒවා රැගෙන ආ යුතුය. එසේ වූ කල්හි අපගේ රටෙහි බුදු සසුන චිරකාලයක් පවතිනු ඇත.'

Evaṃ pana bhante sati kattha yācissāmāti. Suvaṇṇabhūmiraṭṭhe mahārāja sudhammapure tīhi vārehi piṭakattayaṃ likhitvā ṭhapesi, sarīradhātuyo ca bahū tattha atthīti. Rājā evaṃ bhanteti paṭiggaṇhitvā bahū paṇṇākāre paṭiyādetvā rājalekhanaṃ likhitvā aṭṭhaṅgasamannāgataṃ ekaṃ amaccaṃ dūtaṃ katvā pesesi.

“ස්වාමීනි, එසේ නම් අප කොහෙන් (මේවා) ඉල්ලා සිටිමුද?” “මහාරාජයෙනි, ස්වර්ණභූමි රටෙහි සුධම්මපුරයෙහි තුන් වතාවක් ත්‍රිපිටකය ලියා තබා ඇත. එහි බොහෝ ශරීර ධාතූන් වහන්සේලාද වැඩසිටිති” යි පැවසූහ. රජතුමා “එසේය ස්වාමීනි” යි පිළිගෙන, බොහෝ පඬුරු පාකුඩ සූදානම් කර, රාජකීය ලිපියක් ලියා, අෂ්ටාංගයකින් (රාජදූත ගුණ අටකින්) සමන්නාගත එක් අමාත්‍යවරයෙකු දූතයෙකු කොට පිටත් කර හැරියේය.

Sudhammapurindo manohari nāma rājāpi maccheracitto hutvā tumhādisānaṃ micchādiṭṭhīnaṃ ṭhāne piṭakattayaṃ sarīradhātuyo ca pahiṇituṃ na yuttā, tilokaggassa hi sammāsambuddhassa sāsanaṃ sammādiṭṭhīnaṃ ṭhāneyeva patiṭṭhahissati, yathā nāma kesarasīharājassa vasā suvaṇṇapātiyaṃyeva, na mattikābhājaneti.

සුධම්මපුරයේ අධිපති මනෝහරි නම් රජු ද මසුරු සිත් ඇත්තෙක් වී, “තොප වැනි මිථ්‍යාදෘෂ්ටිකයන් වෙසෙන ස්ථානයකට ත්‍රිපිටකය හා ශරීර ධාතූන් වහන්සේලා එවීමට නොසුදුසුය. ත්‍රිලෝකාග්‍ර වූ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනය පිහිටන්නේ සම්මාදෘෂ්ටිකයන්ගේ ස්ථානයකමය. එය හරියට කේසර සිංහ රාජයාගේ සිංහ තෙල් රන් බඳුනකම මිස මැටි බඳුනක නොරැඳෙන්නාක් මෙනි” යි (කීවේය).

Dūtā paccāgantvā anuruddharañño tamatthaṃ ārocesuṃ. Taṃ sutvā anuruddharājā kujjhi, tattakakapāle pakkhittatilaṃviya taṭa taṭāyi.

දූතයෝ පෙරළා පැමිණ අනුරුද්ධ රජුට ඒ බව සැළ කළහ. එය ඇසූ අනුරුද්ධ රජතුමා කිපී, රත් වූ කබලකට දැමූ තල මෙන් ‘පට පට’ හඬින් (කෝපයෙන්) පිපිරී ගියේය.

Atha rājā nadīmaggena nāvānaṃ asītisatasahassehi nāvikānaṃ yodhānaṃ aṭṭhakoṭīhi senaṃ byūhitvā thalamaggena saddhiṃ catūhi mahāyodhanāyakehi hatthīnaṃ asīti sahassehi assānaṃ navutiisatasahassehi yodhānaṃ asītikoṭiyā senaṃ byūhitvā sayameva yujjhituṃ sudhammaparaṃ gacchi.

ඉක්බිති රජතුමා ගංගා මාර්ගයෙන් නැව් අසූ ලක්ෂයකින් ද, නාවික සෙබළුන් කෝටි අටකින් ද යුත් සේනාවක් සංවිධානය කොට, ගොඩබිම් මාර්ගයෙන් මහා සෙන්පතියන් සිව්දෙනෙකු ද සමඟ ඇතුන් අසූ දහසකින් ද, අසුන් අනූ ලක්ෂයකින් ද, සෙබළුන් කෝටි අසූවකින් යුත් සේනාවක් සංවිධානය කොට, තමන්ම යුද වැදීම පිණිස සුධම්මපුරය බලා ගියේය.

Taṃ sutvā manoharirājā sītatasito hutvā attano [Pg.71] bahū yodhe saṃvidahitvā sudhammapurayeva paṭisenaṃ katvā nisīdi.

එය ඇසූ මනෝහරි රජු බියෙන් තැතිගත්තෙක් වී, තමාගේ බොහෝ සෙබළුන් සූදානම් කර, සුධම්මපුරයෙහිම ප්‍රති-සේනාවක් රඳවා බලා සිටියේය.

Atha athabbaṇavede āgatappayogavasena punappunaṃ vāyamantāpi nagaramūlaṃ upasaṅkamituṃ na sakkā. Tadā rājā vedaññuno pucchi,–kasmā panettha nagaramūlaṃ upasaṅkamituṃ na sakkomāti. Vedaññuno āhaṃsu,-athabbaṇavedavidhānaṃ mahārāja atthi maññeti. Atha rājā pathaviyaṃ nidahitvā matakaḷevaraṃ uddharitvā mahāsamudde khipesi.

එකල අථර්වන් වේදයෙහි එන ප්‍රයෝගයන්ගේ බලයෙන් නැවත නැවතත් උත්සාහ කළ ද, නුවර ආසන්නයට පැමිණීමට ඔවුනට නොහැකි විය. එවිට රජතුමා වේද උගතුන්ගෙන්, “මෙහි නගරය අසලට ළඟා වීමට අපට නොහැකි මන්ද?” යි ඇසීය. වේද උගත්තු, “මහාරාජයෙනි, එහි අථර්වන් වේද ක්‍රමයක් යොදා ඇතැයි සිතමු” යි පැවසූහ. එවිට රජතුමා පොළොව හාරා, (එහි වළලා තිබූ) මළ සිරුර ගොඩගෙන මහා සාගරයට විසි කළේය.

Ekaṃ kira manussaṃ hindukulaṃ jeṅgunāmakaṃ kīṭaṃ khādāpetvā taṃ māretvā hatthapādādīni aṅgapaccaṅgāni gahetvā chinnachinnāni katvā nagarassa sāmantā pathaviyaṃ nadahitvā ṭhapesi. Tadā pana nagaraṃ upasaṅkamituṃ sakkā. Nagarañca pavisitvā anuruddharājā manoharirājānaṃ jīvaggāhaṃ gaṇhi. Sudhammapure porāṇikānaṃ rājūnaṃ paveṇīāgatavasena ratanamayamañjūsāyaṃ ṭhapetvā pūjitaṃ sahadhātūhi piṭakattayaṃ gahetvā manoharirañño santakānaṃ dvattiṃsahatthīnaṃ piṭṭhiyaṃ āropetvā ānesi.

හින්දු කුලයට අයත්, ‘ජෙංගු’ නම් වූ එක් මිනිසෙකුට පණුවන් ලවා කවමින් ඔහු මරා, ඔහුගේ අත් පා ආදී අඟපසඟ ගෙන, කැබලිවලට කපා නගරය අවට පොළොවෙහි වළලා තබා තිබුණි. (එය ඉවත් කළ) පසු නගරයට ළඟා වීමට හැකි විය. නගරයට ඇතුළු වූ අනුරුද්ධ රජතුමා මනෝහරි රජුව පණපිටින් අල්ලා ගත්තේය. සුධම්මපුරයෙහි පුරාණ රජවරුන්ගේ පරම්පරාගත උරුමයෙන් රුවන් කරඬුවක තැන්පත් කර පූජා කරන ලද, ධාතූන් වහන්සේලා සහිත ත්‍රිපිටකය ගෙන, මනෝහරි රජු සතු වූ තිස්දෙදෙනෙකුක් වූ ඇතුන්ගේ පිට මත පටවා රැගෙන ආවේය.

Arimaddananagaraṃ pana patvā dhātuyo ratanamayamañjūsāyaṃ ṭhapetvā sirisayanagabbhe ratanamañce sīsopadesassa samīpe ṭhapesi. Piṭakattayampi ratanamaye pāsāde ṭhapetvā bhikkhusaṅghassa uggahadhāraṇādiatthāya niyyādesi. Tato kira ānītaṃ piṭakattayaṃ uggaṇhantānaṃ ariyānaṃ sahassamattaṃ ahosīti.

අරිමද්දන නගරයට පැමිණි පසු, ධාතූන් වහන්සේලා රන් කරඬුවක තැන්පත් කර, සිරි යහන් ගැබෙහි වූ රන් ඇඳෙහි හිස තබන ස්ථානය අසල තැබීය. ත්‍රිපිටකය ද රන්මය ප්‍රාසාදයක තැන්පත් කර, භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ඉගෙනීම හා ධාරණය කිරීම ආදී ප්‍රයෝජනය පිණිස පූජා කළේය. එතැන් සිට රැගෙන එන ලද ත්‍රිපිටකය හදාරන උතුමන්ගේ (භික්ෂූන්ගේ) සංඛ්‍යාව දහසක් පමණ වූ බව කියනු ලැබේ.

Sudhammanagaraṃ vijayitvā piṭakena saddhiṃ bhikkhusaṅghaṃ ānetvā sāsanassa patiṭṭhāpanaṃ jinacakke ekādhike chasate vassasahasse kaliyuge ca soḷasādhike catusate sampatteti silālekhanesu vuttaṃ.

සුධම්ම නගරය ජයගෙන, ත්‍රිපිටකය ද සමඟ භික්ෂූන් වහන්සේලා කැඳවාගෙන විත් ශාසනය පිහිටුවීම ජින වර්ෂයෙන් 1601 වන වසරේදී ද, කලියුග වර්ෂයෙන් හාරසිය දහසය (416) වන වර්ෂයේදී ද සිදු වූ බව සෙල්ලිපිවල සඳහන් වේ.

Anuruddharañño kāle puññānubhāvena tiiṇṇaṃ ratanānaṃ paripuṇṇattā [Pg.72] puṇṇagāmoti samaññā ahosi. Cirakālaṃ atikkante ṇṇakāraṃ lopavasena makārassa ca niggahita vasena pugamīti marammabhāsāya vohārīyatīti anāgatavaṃsarājavaṃsesu vuttaṃ.

අනුරුද්ධ රජුගේ කාලයේදී පින් බලයෙන් ත්‍රිවිධ රත්නයන්ගෙන් පරිපූර්ණ වූ බැවින් ‘පුණ්ණගාම’ (පූර්ණග්‍රාම) යන නාමය ප්‍රසිද්ධ විය. දිගු කලක් ගතවීමෙන් ‘ණ්ණ’ අක්ෂර ලෝප වීමෙන් ද ‘ම’ යන්න නිග්ගහීත වීමෙන් ද මියන්මාර් භාෂාවෙන් ‘පුගම්’ යනුවෙන් ව්‍යවහාර කරනු ලැබූ බව අනාගතවංශ රාජවංශයන්හි සඳහන් වේ.

Anuruddharājāyeva cattāro mahāyodhe sīhaḷadīpaṃ pesetvā tatopi piṭakattayaṃ ānesi. Sīhaḷadīpato ānītapiṭakattayena sudhammapurato ānītapiṭakattayaṃ aññamaññaṃ yojetvā saṃsandetvā arahantatthero vīmaṃsesi. Tadā gaṅgādakenaviya yamunodakaṃ aññamaññaṃ anūnaṃ anadhikaṃ ahosi. Tehi piṭakehi aññānipi vaḍḍhetvā tipiṭakagabbhe ṭhapetvā pūjesi. Tesu tesu ṭhānesupi patiṭṭhāpesi.

අනුරුද්ධ රජතුමාම මහා යෝධයන් සිව්දෙනෙකු සිංහලද්වීපයට පිටත් කර හැර, එහෙන් ද ත්‍රිපිටකය ගෙන්වා ගත්තේය. සිංහලද්වීපයෙන් රැගෙන ආ ත්‍රිපිටකය ද, සුධම්මපුරයෙන් රැගෙන ආ ත්‍රිපිටකය ද එකිනෙක සසඳමින් අරහන්ත තෙරණුවෝ විමසා බැලූහ. එකල ගංගා නදියේ ජලය හා යමුනා නදියේ ජලය මෙන් (ඒවා) එකිනෙකට අඩු වැඩි නොවී සමාන විය. ඒ ත්‍රිපිටක ග්‍රන්ථයන්ගෙන් තවත් පිටපත් ලියවා දියුණු කර, ත්‍රිපිටක මන්දිරයෙහි තැන්පත් කර පූජා කළේය. ඒ ඒ ස්ථානයන්හිද පිහිටුවූයේය.

Manoharirājānampi mraṅkapā nāma dese upaṭṭhākehi saha ṭhapesi. Tassa ca kira rañño mukhaṃ viravitvā kathaṃ sallāpentassa mukhato obhāso pajjalitvā nikkhami. So kadāci kadāci anuruddharañño santikaṃ āgantvā gāravavasena vandanādīni akāsi. Tadā anuruddharañño lomahaṃso uppajji ubbiggo ca. Tasmā tassa rañño nitthejatthāya buddharūpassa cetiyassa bhattaṃ pūjetvā taṃ gahetvā manoharirañño bhājesi. Tadā tassa tadānubhāvo antaradhāyi. Manoharirājā saṃvegaṃ āpajjitvā saṃsāre saṃsaranto yāva nibbānaṃ na pāpuṇāmi, tāva paravase nānuvatteyyanti patthanaṃ akāsi. Sudhammapurato ābhataṃ attano santakaṃ manomaya maṇiṃ ekassa seṭṭhino santike vikkiṇitvā laddhamūlena pañcavāharajatena abhujitapallaṅkavasena ekaṃ mahantaṃ buddha bimbaṃ parinibbānākārena ekanti dve buddhappaṭibimbāni kārāpesi. Yāvajjatanā tāni santīti. Iccevaṃ anuruddharājā sudhammapurato [Pg.73] sīhaḷadīpato ca sāsanaṃ ānetvā arimaddananagare patiṭṭhāpesīti.

මනෝහරි රජුව ද ‘ම්රන්කපා’ නම් දේශයෙහි උපස්ථායකයන් සමඟ රැඳවූයේය. ඒ රජු කට ඇර කතාබස් කරන විට, ඔහුගේ කටින් ආලෝකයක් විහිදී නික්මුණු බව කියනු ලැබේ. ඔහු කලින් කලට අනුරුද්ධ රජු වෙත පැමිණ, ගෞරවයෙන් වන්දනාමාන කළේය. එවිට අනුරුද්ධ රජුට ලොමුදැහැගැනීම් හා තැතිගැනීම් ඇති විය. එබැවින් ඒ රජුගේ තේජස නැති කිරීම පිණිස බුද්ධ රූපයකට හෝ චෛත්‍යයකට පිදූ බත් රැගෙන, එය මනෝහරි රජුට අනුභව කිරීමට දුන්නේය. එවිට ඔහුගේ ඒ ආනුභාවය නැති වී ගියේය. මනෝහරි රජතුමා සංවේගයට පත්ව, “නිර්වාණයට පැමිණෙන තෙක් සංසාරයේ සැරිසරද්දී කිසිවිටෙකත් අන් අයට යටත් නොවෙම්වා” යි ප්‍රාර්ථනා කළේය. සුධම්මපුරයෙන් ගෙනෙන ලද තමා සතු මනෝමය මැණිකක් එක්තරා සිටුවරයෙකුට විකුණා, ඉන් ලැබුණු රිදී පඬුරු පහකින් අභුජිත පල්ලංක (පද්මාසන) ක්‍රමයට එක් මහා බුද්ධ ප්‍රතිමාවක් ද, පරිනිර්වාණ ස්වරූපයෙන් තවත් එකක් ද වශයෙන් බුද්ධ ප්‍රතිමා ද්විත්වයක් කරවීය. අද දක්වාම ඒවා පවතී. මෙසේ අනුරුද්ධ රජතුමා සුධම්මපුරයෙන් ද, සිංහලද්වීපයෙන් ද ශාසනය රැගෙන විත් අරිමද්දන නගරයෙහි පිහිටුවූයේය.

Idaṃ amhākaṃ marammamaṇḍale tambadīparaṭṭhe arimaddananagare

මෙය අපගේ මියන්මාර් දේශයේ තම්බදීප රටෙහි අරිමද්දන නගරයෙහි...

Anuruddharājānaṃ paṭicca catutthaṃ sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

අනුරුද්ධ රජතුමා ඇසුරු කරගෙන සිදු වූ සිව්වන ශාසන පිහිටුවීමයි.

Uttarājīvattheropi soṇuttarānaṃ vaṃsato sāsanaṃ gahetvā sudhammapurato arimaddananagaraṃ āgantvā sāsanaṃ patiṭṭhāpesi.

උත්තරාජීව තෙරණුවෝ ද සෝණුත්තර තෙරුන්ගේ වංශයෙන් ශාසනය ලබාගෙන, සුධම්මපුරයෙන් අරිමද්දන නගරයට වැඩම කොට ශාසනය පිහිටුවූහ.

Idaṃ amhākaṃ marammamaṇḍale tambadīparaṭṭhe arimaddananagare uttarājīvattheraṃ paṭicca pañcamaṃ sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

මෙය අපගේ මියන්මාර් දේශයේ තම්බදීප රටෙහි අරිමද්දන නගරයෙහි උත්තරාජීව තෙරණුවන් ඇසුරු කරගෙන සිදු වූ පස්වන ශාසන පිහිටුවීමයි.

Uttarājīvattherassa sīhaḷadīpaṃ gatakāle tena saddhiṃ gataṃ chappadaṃ nāma sāmaṇeraṃ sīhaḷadīpeyeva sīhaḷadīpikā pabbajiṃsu. Pabbajitvā ca chappadasāmaṇero pariyattiṃ uggaṇhitvā dasavassaṃ tattha vasitvā arimaddananagaraṃ paccāgacchi. Sivalittherañca tāmalindattherañca ānandattherañca rāhulatthe rañca anesi. Te pana therā tipiṭakadharā honti byattā dakkhā ca. Ayañcattho vitthārena heṭṭhā vutto.

උත්තරාජීව තෙරුන් වහන්සේ ලංකාද්වීපයට වැඩම කළ කල්හි උන්වහන්සේ සමඟ ගිය ඡප්පද නම් සාමණේරයන් වහන්සේව ලංකාද්වීපයේදීම ලාංකික භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් පැවිදි (උපසම්පදා) කරනු ලැබූහ. පැවිදි වූ ඡප්පද සාමණේරයන් වහන්සේ පරියප්ති ධර්මය හදාරා, දස වසරක් එහි වාසය කොට නැවත අරිමද්දන නගරයට වැඩම කළහ. උන්වහන්සේ සීවලී තෙරුන්, තාමලින්ද තෙරුන්, ආනන්ද තෙරුන් සහ රාහුල තෙරුන් යන තෙරවරුන් ද කැඳවාගෙන ආහ. ඒ තෙරුන් වහන්සේලා වනාහි ත්‍රිපිටකධර වූ, ව්‍යක්ත වූ, දක්ෂ වූ උතුමෝ වූහ. මේ කරුණ විස්තර සහිතව මීට ඉහත දී පවසන ලදී.

Arimaddananagaraṃ patvā arimaddana vāsīhi bhikkhūhi saddhiṃ vinayakammāni akatvā puthu hutvā nisīdiṃsu. Narapatirājā ca tesu theresu ativiya pasīdi. Erāvatīnadiyaṃ uḷumpaṃ bandhitvā tattheva upasampadakammaṃ kārāpesi. Cirakālaṃ atikkamitvā so gaṇo vuḍḍhi hutvā uppajji.

අරිමද්දන නගරයට පැමිණ, එහි වාසය කළ භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ විනය කර්ම නොකොට, ඔවුහු වෙනමම වෙන් වී වැඩසිටියහ. නරපති රජු ද ඒ තෙරුන් වහන්සේලා කෙරෙහි අතිශයින් පැහැදුණේය. ඔහු ඒරාවතී නදියේ පහුරක් බැඳ, එහිදීම උපසම්පදා කර්මයන් කරවීය. දීර්ඝ කාලයක් ඇවෑමෙන් ඒ භික්ෂු පිරිස (ගණය) අභිවෘද්ධියට පත්ව වර්ධනය විය.

Narapatirājā ca te there saddhiṃ saṅghena nimantetvā mahādānaṃ adāsi. Tadā chaṇe ākappasampannaṃ rūpasobhaggappakkaṃ ekaṃ nāṭakittiṃ disvā rāhulatthero paṭibaddhacitto lepe laggitavānaroviya kaddame laggitamātaṅgoviya ca kāma guṇalepakaddamesu laggito sāsane viramitvā hī nāyāvattītuṃ ārabhi. Maraṇanti karogena abhibhūto viya [Pg.74] atekiccho hutvā sesattheresu ovādaṃ dinnesu pinādiyi. Tadā sesattherā taṃ evamāhaṃsu,-mā tvaṃ ekaṃ taṃ paṭicca sabbepi amhe lajjāpetuṃ na arahasi, mā idha hīnāyā vattehi, mallārudīpaṃ gantvā yathāruciṃ karohīti pesesuṃ. Rāhulatthero ca kusimatitthato nāvaṃ āruyha mallārudīpaṃ agamāsi. Mallārudīpaṃ pattakāle mallārurājā vinayaṃ jānitukāmo saha ṭīkāya khuddasikkhāpakaraṇaṃ tassa santike uggaṇhitvā ekapattamattaṃ maṇiṃ adāsi. Soca taṃ labhitvā hīnāyāvattīti. Honti cettha,-

නරපති රජු ද සඟ පිරිස සමඟ ඒ තෙරුන් වහන්සේලාට ආරාධනා කර මහා දානයක් පිරිනැමුවේය. එකල එක් උත්සව අවස්ථාවකදී මනා ඉරියව්වලින් සහ රූප සෝභාවෙන් පිරිපුන් එක් රංගන ශිල්පිනියක දැක, රාහුල තෙරුන් වහන්සේ ඇය කෙරෙහි බැඳුණු සිත් ඇතිව, මැලියම්වල ඇලුණු වඳුරෙකු මෙන් ද මඩෙහි එරුණු ඇතෙකු මෙන් ද කාමගුණ නමැති මැලියම් හා මඩෙහි එළී ගැලී, ශාසනය කෙරෙහි කළකිරී ගිහිභාවයට පත්වීමට සැරසුණහ. මාරාන්තික රෝගයකින් පෙළෙන්නෙකු මෙන් සුවකළ නොහැකි තත්ත්වයට පත් වූ උන්වහන්සේට සෙසු තෙරවරුන් අවවාද දුන් නමුත් එය පිළි නොගත්හ. එකල සෙසු තෙරවරුන් උන්වහන්සේට මෙසේ කීහ: 'ඔබ එක් අයෙකු නිසා අප සියල්ලන්වම ලැජ්ජාවට පත් කිරීම සුදුසු නැත. මෙහි සිට ගිහිභාවයට පත් නොවන්න, මල්ලාරු ද්වීපයට ගොස් රිසි පරිදි කරන්න' යැයි පවසමින් උන්වහන්සේව පිටත්කර යැවූහ. රාහුල තෙරුන් වහන්සේ ද කුසිම තොටින් නැවකට නැග මල්ලාරු ද්වීපයට වැඩම කළහ. මල්ලාරු ද්වීපයට පැමිණි කල්හි, විනය ඉගෙනීමට කැමති වූ මල්ලාරු රජු, ටීකාව සමඟ ඛුද්දසික්ඛා ප්‍රකරණය උන්වහන්සේගෙන් හදාරා පාත්‍රයක් පමණ විශාල මැණිකක් පූජා කළේය. උන්වහන්සේ ද එය ලබාගෙන ගිහි බවට පත් වූහ. මේ සම්බන්ධයෙන් මෙසේ ද කියනු ලැබේ:

Atidūreva hotabbaṃ, bhikkhunā nāma itthibhi;

Itthiyo nāma bhikkhūnaṃ, bhavanti idha verino.

භික්ෂුවක් විසින් ස්ත්‍රීන්ගෙන් ඉතා දුරින්ම සිටිය යුතුය. මන්ද යත්, මේ ලෝකයෙහි ස්ත්‍රීහු වනාහි භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ සතුරෝ වෙති.

Tāva tiṭṭhantu duppaññā, mayaṃ porāṇikāpi ca;

Mahāpaññā vināsaṃ, pattā haritacādayo.

අඥානයන් (මඳ නුවණැත්තන්) ගැන කුමන කතාද? ඔවුන් පසෙක තබමු. අතීතයෙහි විසූ මහා ප්‍රඥාවන්ත වූ හාරිත ආදී තවුසන් පවා ස්ත්‍රීන් නිසා විනාශයට පත් වූහ.

Tasmā hi paṇḍito bhikkhu, antamasova itthibhi;

Vissāsaṃ na kare loke, rāgo ca duppavāritoti.

එබැවින් නුවණැති භික්ෂුව මේ ලෝකයෙහි කිසිසේත්ම ස්ත්‍රීන් කෙරෙහි විශ්වාසය නොතැබිය යුතුය. මන්දයත් රාගය යනු වැළැක්වීමට ඉතා අසීරු දෙයකි.

Sesesu ca theresu chappado nāma thero paṭhamaṃ kālaṅkato. Sivalitāmalindānandattherāyeva tayo pariyattiuggahaṇadhāraṇādivasena sāsanaṃ upatthambhetvā arimaddananagare nisīdiṃsu. Ekasmiñca kāle rājā tesaṃ tiṇṇaṃ therānaṃ ekekaṃ hatthiṃ adāsi. Sivalitāmalindattherā paṭiggahetvā vane vissajjāpesuṃ. Ānandatthero pana kiñcipuranagaraṃ pahiṇitvā ñātakānaṃ dehīti kusimatitthaṃ gantvā nāvaṃ āropesi. Taṃ kāraṇaṃ ñatvā sivalitāmalindattherātaṃ evamāhaṃsu,– mayaṃ pana āvuso hatthīnaṃ sukhatthāya vane vissajjema,tvaṃ pana adhammikaṃ karosīti. Kinnāma bhante ñābhakānaṃ saṅgaho na vaṭṭati, nanu ñātakānañca saṅgahoti bhagavatā vuttanti.

සෙසු තෙරවරුන් අතරින් ඡප්පද නම් තෙරුන් වහන්සේ පළමුවෙන්ම අපවත් වූහ. සීවලී, තාමලින්ද සහ ආනන්ද යන තෙරුන් වහන්සේලා තිදෙනා පරියප්ති ධර්මය හැදෑරීම හා ධාරණය කිරීම ආදියෙන් ශාසනයට උපකාර වෙමින් අරිමද්දන නගරයෙහි වැඩසිටියහ. එක්තරා කාලයකදී රජතුමා ඒ තෙරවරුන් තිදෙනාට එක් අයෙකුට බැගින් ඇතෙකු බැගින් පූජා කළේය. සීවලී සහ තාමලින්ද තෙරුන් වහන්සේලා ඒ ඇතුන් පිළිගෙන වනයට මුදා හැරියහ. ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ වනාහි 'මෙයා කිඤ්චිපුර නගරයට යවා මගේ නෑදෑයන්ට දෙන්න' යැයි පවසා ඇතාව කුසිම තොටට ගෙන ගොස් නැවකට පැටවූහ. ඒ කරුණ දැනගත් සීවලී සහ තාමලින්ද තෙරුන් වහන්සේලා උන්වහන්සේට මෙසේ කීහ: 'ඇවැත්නි, අපි වනාහි ඇතුන්ගේ සුව පහසුව පිණිස ඔවුන් වනයට මුදා හැරියෙමු. ඔබ වනාහි අධාර්මික ක්‍රියාවක් කරන්නෙහිය.' එවිට ආනන්ද තෙරණුවෝ 'ස්වාමීනී, නෑදෑයන්ට සංග්‍රහ කිරීම නුසුදුසුද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ඥාතීන්ට සංග්‍රහ කිරීම උතුම් මංගල කරුණක් ලෙස වදාරා නැද්ද?' යැයි ඇසූහ.

Therā [Pg.75] āhaṃsu,-sace tvaṃ amhākaṃ vacanaṃ nakareyyāsi,bhava icchānurūpaṃ karohi, mayaṃ pana tayā saddhiṃ saṃvāsaṃ na karissāmāti visuṃ nisīdiṃsu.

එවිට සෙසු තෙරවරුන් මෙසේ පැවසූහ: 'ඉදින් ඔබ අපගේ වචනය නොපිළිගන්නේ නම්, ඔබේ කැමැත්තක් කරගන්න. අපි වනාහි ඔබ සමඟ එකට වාසය නොකරන්නෙමු' යැයි පවසා වෙන් වෙන්ව වැඩසිටියහ.

Tato paṭṭhāya dve gaṇā bhijjiṃsu. Tato pacchākāle atikkante tāmalindatthero bahussutānaṃ byattibalānaṃ sissānaṃ anuggahatthāya gahaṭṭhānaṃ santike ayaṃ bahussuto ayaṃ mahāpaññoti evamādinā vacīviññattiṃ samuṭṭhāpeti, evaṃ kate kulaputtā sulabhapaccayavasena sāsanassa hitaṃ āvahibhuṃsakkhissantīti katvā. Taṃ kāraṇaṃ sutvā sivalitthero evamāha,- kasmā tvaṃ vacīviññattiṃ samuṭṭhāpetvā buddhappaṭikucchitaṃ kammaṃ karosīti. Bhagavatā attano atthāyayeva vacīviññattiṃ paṭikkhittā, ahaṃ pana paresaṃyeva atthāya vacīviññattiṃsamuṭṭhāpemi, nāttano atthāya, sāsanassa hi vepullatthāya evaṃ vacīviññattiṃsamuṭṭhāpemi. Sivalittheropi na tvaṃ mama vacanaṃ karosi, yaṃ yaṃ tvaṃ icchasi, taṃ taṃ karohi, ahaṃ pana tayā saddhiṃ saṃvāsaṃ nakarissāmīti visuṃ hutvā saddhiṃ sakapakkhena nisīdi. Tato paṭṭhāya tayo gaṇā bhijjiṃsu.

එතැන් පටන් ශාසනයෙහි කණ්ඩායම් (ගණ) දෙකක් ඇති විය. ඉන්පසු කලක් ගත වූ විට, තාමලින්ද තෙරුන් වහන්සේ බහුශ්‍රුත වූ ද ව්‍යක්ත වූ ද තමන්ගේ ශිෂ්‍ය භික්ෂූන්ට අනුග්‍රහ පිණිස ගිහියන් සමීපයෙහි 'මොහු බහුශ්‍රුතයෙකි, මොහු මහා ප්‍රඥාවන්තයෙකි' යනාදී වශයෙන් වචනයෙන් ඉඟි (වාග් විඥප්ති) කළහ. උන්වහන්සේ එසේ කළේ මෙසේ කිරීමෙන් කුලපුත්‍රයන්ට සිව්පසය පහසුවෙන් ලැබී, ඔවුන්ට ශාසනයේ යහපත සැලසීමට හැකි වනු ඇතැයි සිතූ බැවිනි. ඒ කරුණ අසා සීවලී තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ ඇසූහ: 'ඔබ කුමන කරුණක් නිසා වාග් විඥප්ති ඇති කරමින් බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් පිළිකුල් කරන ලද (ප්‍රතික්ෂේපිත) ක්‍රියාවක් කරන්නේද?' එවිට තාමලින්ද තෙරණුවෝ, 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් තමන්ගේම ප්‍රයෝජනය සඳහා කරන වාග් විඥප්තිය ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී. මම වනාහි අන් අයගේම ප්‍රයෝජනය සඳහා වාග් විඥප්ති ඇති කරමි, මගේ ප්‍රයෝජනය සඳහා නොවේ. ශාසනයේ අභිවෘද්ධිය පිණිසම මම මෙසේ කරමි' යි පැවසූහ. සීවලී තෙරුන් වහන්සේ ද, 'ඔබ මගේ වචනය නොපිළිගන්නෙහිය. ඔබට කැමති දෙයක් කරන්න. මම ඔබ සමඟ එකට වාසය නොකරමි' යි පවසා වෙන් වී තමන්ගේ පාර්ශ්වය සමඟ වෙනම වැඩසිටියහ. එතැන් පටන් (භික්ෂු) කණ්ඩායම් (ගණ) තුනක් බවට පත් විය.

Evaṃ arimaddananagare arahantattherassa eko vaṃso, sivalittherassa eko, tāmalindattherassa eko, ānandattherassa ekoti cattāro gaṇā ahesuṃ.

මෙසේ අරිමද්දන නගරයෙහි අරහන්ත තෙරුන් වහන්සේගේ එක් වංශයක් ද, සීවලී තෙරුන් වහන්සේගේ එක් වංශයක් ද, තාමලින්ද තෙරුන් වහන්සේගේ එක් වංශයක් ද, ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේගේ එක් වංශයක් ද වශයෙන් භික්ෂු කණ්ඩායම් (ගණ) හතරක් ඇති විය.

Tesu arahantattheragaṇo sudhammapurato paṭhamaṃ āgatattā purimagaṇoti vohāriyati, aññe pana pacchā āgatattā pacchāgaṇāti.

ඒ කණ්ඩායම් අතරින් අරහන්ත තෙරුන් වහන්සේගේ කණ්ඩායම සුධම්ම පුරයෙන් පළමුවෙන්ම පැමිණි බැවින් 'පුරිම ගණය' (පළමු කණ්ඩායම) යනුවෙන් හඳුන්වනු ලබන අතර, සෙසු කණ්ඩායම් පසුව පැමිණි බැවින් 'පච්ඡා ගණ' (පසු කණ්ඩායම්) යනුවෙන් හඳුන්වනු ලැබූහ.

Sivalitthero arimaddananagare yāvījīvaṃ sāsanaṃ paggaṇhitvā kaliyuge navutādhike pañcavassasate kāle kālamakāsi.

සීවලී තෙරුන් වහන්සේ අරිමද්දන නගරයෙහි දිවි හිමියෙන් ශාසනය බැබළවා, කලියුග වර්ෂ පන්සිය අනූවේදී (590) අපවත් වී වදාළහ.

Ānandatthero pana arimaddananagareyeva catucattālīsa vassāni [Pg.76] sāsanaṃ paggaṇhitvā chanavutādhike pañcavassasate kāle kālamakāsi.

ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ වනාහි අරිමද්දන නගරයෙහිම සතළිස් හතර වසරක් ශාසනය බැබළවා, කලියුග වර්ෂ පන්සිය අනූ හයේදී (596) අපවත් වී වදාළහ.

Tāmalindattheropi yāvajīvaṃ sāsanaṃ paggaṇhitvā aṭṭhana vutādhike pañcavassasate kāle kālamakāsīti. Aho saṅkhārasabhāvoti.

තාමලින්ද තෙරුන් වහන්සේ ද දිවි හිමියෙන් ශාසනය බැබළවා, කලියුග වර්ෂ පන්සිය අනූ අටේදී (598) අපවත් වී වදාළහ. අහෝ! සංස්කාරයන්ගේ ස්වභාවය කෙබඳුද!

Seyyathājagarasseva, nābhiyā cakkamaṇḍale;

Laggo saso samitvāpi, disaṃ gacchati taṃ mukhaṃ.

පිඹුරෙකුගේ වටකුරු දඟරයෙහි (හෝ වළල්ලෙහි) සිරවූ හාවෙකු, තැතිගෙන කොතෙක් වෙහෙස මහන්සි වී දිව ගියද, අවසානයේදී ඌ යන්නේ පිඹුරාගේ මුඛය දෙසටමය.

Tatheva sabbasattāpi, maccucakkesu laggitā;

Yāvajīvampi dhāvitvā, maccumukhaṃ upāgamunti.

එලෙසින්ම සියලු සත්ත්වයෝ ද මාරයාගේ චක්‍රයෙහි (මෘත්‍යු චක්‍රයෙහි) හසුවී, දිවි ඇති තාක් කොතෙක් දිව ගියද, අවසානයේ මාරයාගේ මුඛයටම පැමිණෙති.

Iccevaṃ arimaddanapure arahantehi ca ganthakārehi ca puthujjanehi jinasāsanaṃ nabhe candoviya vijjotati.

මෙලෙස අරිමද්දන පුරයෙහි රහතන් වහන්සේලා නිසා ද, ග්‍රන්ථ කර්තෘන් වූ වියත් භික්ෂූන් නිසා ද, පුථුජ්ජන භික්ෂූන් නිසා ද බුද්ධ ශාසනය අහසෙහි පුර සඳ මෙන් බැබළෙයි.

Tattha hi yadā anuruddharājā sudhammapurato sāsanaṃ ānesi, tadā arahantā chasatasahassamattā āgatā, sotāpannasakadāgāmianāgāmino pana gaṇanapathaṃ vīti vattāti.

මන්ද යත්, යම් කලෙක අනුරුද්ධ රජතුමා සුධම්ම පුරයෙන් බුද්ධ ශාසනය (අරිමද්දන නුවරට) වැඩම කරවූයේ ද, එකල්හි රහතන් වහන්සේලා හය ලක්ෂයක් පමණ එහි වැඩම කළහ. සෝවාන්, සකෘදාගාමී සහ අනාගාමී උතුමන් වහන්සේලා වනාහි ගණනය කළ නොහැකි තරම් වූහ.

Chattaguhindassa nāma rañño kālepi himavante gandhamādanapabbatato aṭṭha arahantā piṇḍāya rājagehaṃ āgamaṃsu. Rājā ca pattaṃ gahetvā piṇḍapātena bhojetvā idāni kuto āgatatthābhi pucchi. Himavante mahārāja gandha mādanapabbatatoti. Atha rājā atippasanno hutvā idha temāsaṃ vassaṃ upagacchathāti yācitvā vihāraṃ kārāpetvā adāsi. Temāsampi antogehe nimantetvā piṇḍapātena bhojesi.

ඡත්තගුහින්ද නම් රජුගේ කාලයෙහි ද හිමාලයෙහි ගන්ධමාදන පර්වතයේ සිට රහතන් වහන්සේලා අටනමක් පිණ්ඩපාතය සඳහා රජමාලිගයට වැඩම කළහ. රජතුමා ද උන්වහන්සේලාගේ පාත්‍ර ගෙන පිණ්ඩපාතයෙන් දන් පූජා කොට, “දැන් ඔබවහන්සේලා කොහේ සිට වැඩම කළ සේක්ද?” කියා විමසුවේය. “මහ රජතුමනි, හිමාලයේ ගන්ධමාදන පර්වතයේ සිට” යැයි උන්වහන්සේලා වදාළහ. එකල්හි රජතුමා අතිශයින්ම පහන් සිත් ඇත්තෙක් වී, “මෙහි තුන් මසක් වස් වැස වැඩ වසනු මැනව” යැයි ආරාධනා කර, විහාරයක් කරවා පූජා කළේය. තුන් මසක් මුළුල්ලෙහි ද මාලිගය තුළට වැඩම කරවා පිණ්ඩපාතයෙන් සංග්‍රහ කළේය.

Ekaṃ samayaṃ arahantānaṃ gandhamādanapabbate nandamūlaguhaṃ viya ekaṃ guhaṃ māpetvā dassehīti yāci. Te ca arahantā nandamūlaguhaṃviya ekaṃ guhaṃ iddhiyā māpetvā dassesuṃ[Pg.77]. Rājā ca tāya guhāya sadisaṃ ekaṃ guhaṃ kārāpesi. Nandamūlaguhākārena pana katattā nandāti nāmampi akāsi. Iccevaṃ chattaguhindassa rañño kāle gandhamādanapabbate nandamūlaguhato āgantvā arahantā sāsanaṃ patiṭṭhāpesuṃ.

එක් සමයක රජතුමා රහතන් වහන්සේලාගෙන්, “ගන්ධමාදන පර්වතයෙහි ඇති නන්දමූල ලෙන මෙන් ලෙනක් මවා පෙන්වනු මැනව” යැයි ඉල්ලා සිටියේය. ඒ රහතන් වහන්සේලා ද නන්දමූල ලෙන මෙන් ලෙනක් ඍද්ධියෙන් මවා පෙන්වූහ. රජතුමා ද ඒ ලෙනට සමාන ලෙනක් කරවීය. නන්දමූල ලෙනෙහි ආකාරයෙන්ම කළ බැවින් ඊට ‘නන්දා’ යැයි නම ද තැබීය. මෙසේ ඡත්තගුහින්ද රජුගේ කාලයෙහි ගන්ධමාදන පර්වතයෙහි නන්දමූල ලෙනෙන් වැඩම කොට රහතන් වහන්සේලා ශාසනය පිහිටුවූහ.

Arahantabhāvo ca nāmesa yathābhūtaṃ jānituṃ dukkaro, anupasampannānaṃ uttarimanussadhammadassanassa paṭikkhittattā, arahattaṃ vā patvāpi vāsanāya appajahitattā. Arahāpi hi samāno ahaṃ arahāti anupasampannānaṃ kathetuṃ na vaṭṭati, arahattaṃ patvāpi ekacco vāsanaṃ pajahituṃ na sakkā, pilindavacchattheravatthucettha ñāpakaṃ. Evaṃ loke arahanta bhāvo jānituṃ dukkaro. Teneva mahākassapattherassa upaṭṭhāko eko bhikkhu attano upajjhāyassa mahākassapattherassa santike vasitvāpi tassa arahanta bhāvaṃ na jāni.

මේ රහත් භාවය යනු ඇති සැටියෙන් දැනගැනීමට අපහසු දෙයකි. එයට හේතුව උපසම්පන්න නොවූවන්ට උත්තරීමනුෂ්‍ය ධර්ම ප්‍රකාශ කිරීම ප්‍රතික්ෂේප කර තිබීම සහ රහත් බවට පත් වූවද වාසනා ගුණයන් (පූර්ව පුරුදු) ප්‍රහීණ නොකිරීමයි. රහතන් වහන්සේනමක වුවද, “මම රහතන් වහන්සේනමකැ” යි උපසම්පන්න නොවූවන්ට පැවසීම සුදුසු නොවේ. රහත් බවට පත් වුවද ඇතමෙකුට වාසනා ගුණයන් දුරු කිරීමට නොහැකිය. මීට පිළින්දවච්ඡ තෙරුන්ගේ වස්තුව නිදසුනකි. මෙසේ ලෝකයෙහි රහත් භාවය දැනගැනීම දුෂ්කරය. එබැවින්ම, මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේගේ උපස්ථායක වූ එක් භික්ෂුවක්, තම උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ වූ මහා කාශ්‍යප තෙරුන් ළඟ වාසය කරමින් ද උන්වහන්සේගේ රහත් භාවය හඳුනා නොගත්තේය.

Mahākassapattherañhi ekena saddhivihārikena saddhiṃ araññavihārato gāmaṃ piṇḍāya carantaṃ antarāmagge pattā diparikkhāre gahetvā pacchā gacchantoyeva ekosaddhi vihāriko evamāha,–lokasmiṃ bhante arahā arahāti pākaṭo, sutamattovāhaṃ bhavāmi, na kadāci diṭṭhapubboti. Taṃ sutvā thero pacchā parivattatvā olokento parikkhāre āvuso gahetvā arahantassa pacchāgacchantoyeva arahantabhāvaṃ na jānātīti āhāti.

මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ එක් සද්ධිවිහාරික භික්ෂුවක් සමඟ ආරණ්‍ය සේනාසනයෙන් ගමට පිණ්ඩපාතය සඳහා වඩින අතරතුර, මඟ මැද දී පාත්‍රය ඇතුළු පිරිකර ගෙන පසුව පසින් වඩිනා ඒ සද්ධිවිහාරික භික්ෂුව මෙසේ කීවේය: “ස්වාමීනී, ලෝකයෙහි රහතන් වහන්සේලා සිටින බව ප්‍රකටය. මම එය අසා පමණක් ඇත්තෙමි, කිසි දිනෙක දැක නැත්තෙමි” කියාය. එය ඇසූ තෙරුන් වහන්සේ ආපසු හැරී බලා, “ඇවැත්නි, රහතන් වහන්සේගේ පිරිකර ගෙන උන්වහන්සේගේ පස්සෙන්ම එමින් ද රහත් භාවය හඳුනා නොගන්නේය” යි වදාළ සේක.

Arimaddananagarepi sīlabuddhipolloṅkasumedhattherādayopi arahantāyeva ahesuṃ. Narapatirājā hi khaṇitti pādapabbataṃ gantvā paccāgamanakāle antarāmagge ekissā mātikāya maṇobhāsaṃ disvā idha puññaṃ kāretukāmo sakko dasseti maññeti manasikaritvā cetiyaṃ kārāpessāmīti [Pg.78] tattha raṭṭhavāsīti samaṃ bhūmibhāgaṃ kārāpesi.

අරිමද්දන නගරයෙහි ද සීලබුද්ධි, පොල්ලොංක, සුමේධ තෙරුන් වහන්සේලා ආදීහු රහතන් වහන්සේලාම වූහ. නරපති රජතුමා ඛණිත්තිපාද පර්වතයට ගොස් පෙරළා එන අතරමඟදී එක් ඇළක මණි ප්‍රභාවක් දැක, “මෙහි පින්කමක් කරවනු කැමති ශක්‍රයා මට මෙය පෙන්වන්නේ යැයි සිතමි” කියා සලකා, “මම මෙහි චෛත්‍යයක් කරවන්නෙමි” යි සිතා රටවැසියන් ලවා එහි භූමි භාගය සමතලා කරවීය.

Atha eko sīlabuddhi nāma thero evamāha,– puññaṃ mahārāja karissamīti idaṃ bhūmiparikammaṃ kārāpesi, evaṃ kārāpentassa te apuññaṃyeva bhavati, nopuññanti vatvā bahū sattā mā kilamantūti manasikatvā rañño daṇḍakammena tajjanatthāya raññā dinnaṃ piṇḍapātaṃ nabhuñji. Rājā ca sace tvaṃ mayā dinnaṃ piṇḍapātaṃ abhuñjitukāmo bhaveyyāsi, mama vijite vasantoyeva tvaṃ mama piṇḍapātā na mucceyyāsi, raṭṭhavāsīhipi dinnapiṇḍapāto mayhameva santako, nanu nāma mama piṇḍapātaṃyeva tvaṃ bhuñjasīti āha.

එකල්හි සීලබුද්ධි නම් එක් තෙරුන් වහන්සේනමක් මෙසේ වදාළහ: “මහ රජතුමනි, පින් සිදුකර ගන්නෙමි යි සිතා ඔබ මේ භූමිය සකස් කරවූවෙහිය. මෙසේ කරවන්නා වූ ඔබට සිදු වන්නේ අකුසලයක්මය, පිනක් නොවේ” යැයි පවසා, “බොහෝ සත්ත්වයෝ පීඩාවට පත් නොවෙත්වා” යි සිතා, රජුගේ ඒ දණ්ඩකර්මය වැළැක්වීමේ අදහසින් රජු විසින් පූජා කරන ලද පිණ්ඩපාතය වළඳනු නොලැබූහ. රජතුමා ද, “ඉදින් ඔබ මා විසින් දෙන ලද පිණ්ඩපාතය නොවළඳනු කැමති වන්නේ නම්, මාගේ රාජ්‍යයෙහි වෙසෙන්නා වූ ඔබට මාගේ පිණ්ඩපාතයෙන් මිදිය නොහැකිය. රටවැසියන් විසින් දෙනු ලබන පිණ්ඩපාතය ද මා සතුය. ඔබ වළඳන්නේ මාගේම පිණ්ඩපාතය නොවේද?” යැයි කීවේය.

Sīlabuddhittheropi sace ahaṃ evaṃ bhaveyyāmi, sīhaḷadīpaṃ gantvā vasissāmīti cintetvā araññe vasi.

සීලබුද්ධි තෙරුන් වහන්සේ ද, “ඉදින් මට මෙසේ වන්නේ නම්, මම සිංහලද්වීපයට ගොස් වාසය කරන්නෙමි” යි සිතා වනයෙහි වාසය කළහ.

Atha tamatthaṃ jānitvā nagaradvāre ārakkho eko yakkho rañño āgatakāle abhimukhaṃ ṭhitova bhayānakarūpaṃ nisīdi. Atha nānāvijjākammehi apanentopi na sakkā apanetuṃ.

එකල්හි ඒ කරුණ දැනගෙන නගර ද්වාරය ආරක්ෂා කරන එක් යක්ෂයෙක්, රජතුමා පැමිණෙන වේලාවේදී ඔහු ඉදිරියේම අතිශය බියකරු වේශයක් මවාගෙන වාඩි වී සිටියේය. එකල්හි විවිධ මන්ත්‍ර ක්‍රමවලින් ඔහු පලවා හැරීමට උත්සාහ කළ ද පලවා හැරීමට නොහැකි විය.

Atha rājā nimittapāṭhake pakkosāpetvā pucchi,-kena kāraṇena ayaṃ yakkho idha nisinnoti. Tvaṃ mahārāja sīlabuddhittheraṃ agāravavasena pubbe kathesi, yakkhāpi there ativiya pasannāti amhehi sutapubbā, taṃ paṭicca yakkho bhayānakarūpaṃ dassetvā nisinno bhavissatīti āha.

ඉක්බිති රජතුමා නිමිති කියන්නන් කැඳවා, “කිනම් කරුණක් නිසා මේ යක්ෂයා මෙහි වාඩි වී සිටින්නේද?” යැයි විමසීය. “මහ රජතුමනි, ඔබ මීට පෙර සීලබුද්ධි තෙරුන් වහන්සේට අගෞරව වන පරිදි කතා කළෙහිය. යක්ෂයෝ ද ඒ තෙරුන් වහන්සේ කෙරෙහි අතිශයින් පැහැදී සිටින බව අප විසින් අසා ඇත. ඒ හේතුවෙන් යක්ෂයා බියකරු රූපයක් මවාගෙන මෙසේ වාඩි වී සිටිනවා විය යුතුය” යි ඔවුහු පැවසූහ.

Rājāpi amacce āṇāpesi theraṃ pakkāsathāti. Thero nāgacchi. Sīhaḷadīpaṃyeva gamissāmīti ārabhi. Tamatthaṃ sutvā rājā ekaṃ caturaṅgapaccayaṃ nāma amaccaṃ pakkosāpetvā tvaṃ gantvā theraṃ pakkosāhīti pesesi. Caturaṅgapaccayo ca chekatāya ekaṃ suvaṇṇamayaṃ buddhappaṭibimbaṃ nāvāya ṭhapetvā mahāsamuddatitthaṃ agamāsi. Atha theraṃ sampāpuṇitvā [Pg.79] idāni idha bhagavā sammāsambuddho agamāsi, sīlabuddhitthero bhagavato sammāsambuddhassa dassanatthāya āgacchatūti dūtaṃ pesesi. Theropi bhagavato sammāsambuddhassa dassanatthāya āgacchatūti vacanaṃ paṭikkhipituṃ buddhagāravavasena avisahatāya āgacchīti.

රජතුමා ද, “තෙරුන් වහන්සේ කැඳවාගෙන එන්න” යැයි ඇමතියන්ට අණ කළේය. එහෙත් තෙරුන් වහන්සේ වැඩම නොකළ සේක. උන්වහන්සේ සිංහලද්වීපයටම වැඩම කිරීමට සූදානම් වූහ. ඒ බව අසා රජතුමා චතුරංගපච්චය නම් එක් ඇමතියෙකු කැඳවා, “නුඹ ගොස් තෙරුන් වහන්සේව කැඳවාගෙන එව” යැයි කියා පිටත් කර හැරියේය. චතුරංගපච්චය ඇමතියා ද තමන්ගේ නුවණැති බව නිසා රන්වන් බුදු පිළිමයක් නැවක තැන්පත් කර මහා සමුද්‍ර තොටුපළට ගියේය. ඉක්බිති තෙරුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ, “දැන් මෙහි භාග්‍යවත් වූ සම්මා සම්බුදු රජාණන් වහන්සේ වැඩම කළ සේක. සීලබුද්ධි තෙරුන් වහන්සේ භාග්‍යවත් සම්මා සම්බුදු රජාණන් වහන්සේ වැඳපුදා ගැනීම පිණිස වඩිනු මැනව” යැයි පණිවිඩයක් යැවීය. තෙරුන් වහන්සේ ද, “භාග්‍යවත් සම්මා සම්බුදු රජාණන් වහන්සේ වැඳපුදා ගැනීමට වඩිනු මැනව” යන වචනය බුද්ධ ගෞරවය නිසා ප්‍රතික්ෂේප කිරීමට නොහැකි බැවින් වැඩම කළ සේක.

Porāṇikānaṃva therānaṃ, buddhe sagāravaṃ idha;

Paṇḍito gāravaṃ buddhe, kare pasannacetasāti.

පැරණි තෙරවරුන් මෙන්, බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි මෙහි ගෞරවය ඇතිව, නුවණැත්තා පහන් වූ සිතින් බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි ගෞරව කරන්නේය.

Nāvaṃ abhirūhitvā thero bhagavato sammāsambuddhassa vandanāmānapūjāsakkāradīni akāsi. Therassa evaṃ vandanāmānapūjāsakkārādīni karontasseva vegena nāvaṃ ānetvā gacchi. Atha caturaṅgapaccayo evamāha,– idāni bhante tumhākaṃ ācariyassa sammāsambuddhassa sāsanaṃ paggaṇhituṃ yuttoti. Rājā ca amaccehi parivārito paccuggacchi. Nāvāya therassa hatthe gahetvā rājagehaṃ ānesi. Dvāraṃ pattakāle yakkho pathaviyaṃ nisīditvā theraṃ vandi.

නැවට නැඟුණු තෙරුන් වහන්සේ භාග්‍යවත් වූ සම්මා සම්බුදු රජාණන් වහන්සේට වන්දනාමාන පූජා සත්කාර ආදිය කළ සේක. තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ වන්දනාමාන පූජා සත්කාර ආදිය කරද්දීම ඔවුහු නැව වේගයෙන් පදවාගෙන ආපසු ගියහ. එකල්හි චතුරංගපච්චය ඇමතියා මෙසේ කීවේය: “ස්වාමීනී, දැන් ඔබවහන්සේගේ ආචාර්ය වූ සම්මා සම්බුදු රජාණන් වහන්සේගේ ශාසනය රැකගැනීමට ඔබවහන්සේ වැඩසිටීම සැබැවින්ම සුදුසු වේ.” රජතුමා ද ඇමතියන් පිරිවරා පෙරගමන් කළේය. නැවෙන් තෙරුන් වහන්සේගේ අතින් අල්ලාගෙන මාලිගයට කැඳවාගෙන ආවේය. ද්වාරයට පැමිණි කල්හි යක්ෂයා ද පොළොව මත හිඳගෙන තෙරුන් වහන්සේට වැන්දේය.

Rājā rājagehaṃ patvā theraṃ nānābhojanehi bhojesi. Evañca avoca,–ajjatagge bhante tvamasi mamācariyo, bhagavatova ovādaṃ sirasā paṭiggahetvā anuvattissāmāti attano pañcaputtepi therassa adāsi. Te ca pañcakumārā therena saddhiṃ anuvattiṃsu. Thero te pakkosetvā vihāraṃ agamāsi. Antarāmagge kappiyapathaviyaṃ pañca parimaṇḍalākārāni likhitvā tesaṃ rājakumārānaṃ dassetvā nivattāpesi. Rājakumārā paṭinivattitvā taṃ kāraṇaṃ rañño ārocesuṃ. Rājā ca tumhākaṃ puññaṃ kārāpanatthāya dassetīti vatvā tulāvasena tehi rājakumārehi suvaṇṇaṃ samaṃ katvā tena suvaṇṇena mūlaṃ katvā bhagavato dharamānakāle [Pg.80] passenadikosalaraññā kārāpitaṃ candanappaṭibimbaṃviya visuṃ visuṃ paṭibimbaṃ kārāpesi.

රජතුමා රජමාලිගයට පැමිණ තෙරුන් වහන්සේට නොයෙක් ආකාරයේ භෝජනයන්ගෙන් සංග්‍රහ කළේය. තවද මෙසේ පැවසීය: 'ස්වාමීනි, අද පටන් ඔබ වහන්සේ මාගේ ආචාර්යවරයා වන සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේම අවවාදය හිසින් පිළිගෙන ඒ අනුව ක්‍රියා කරන්නෙමි' යි පවසා තමාගේ පුත්‍රයන් පස්දෙනාද තෙරුන් වහන්සේට පූජා කළේය. ඒ රාජකුමාරවරු පස්දෙනාද තෙරුන් වහන්සේ සමඟ අනුගමනය කළහ. තෙරුන් වහන්සේ ඔවුන් කැඳවාගෙන විහාරයට වැඩි සේක. අතරමඟදී කැප කරන ලද භූමියෙහි වෘත්තාකාර සටහන් පහක් ඇඳ, ඒ රාජකුමාරවරුන්ට පෙන්වා ඔවුන් ආපසු හරවා යැවූ සේක. රාජකුමාරවරු ආපසු හැරී ගොස් ඒ බව රජතුමාට සැලකළහ. රජතුමාද 'ඔබලා ලවා පින් කරවීම සඳහා උන්වහන්සේ එසේ පෙන්වූ සේක' යැයි පවසා, තරාදියකින් ඒ රාජකුමාරවරුන්ගේ බරට සමාන වන සේ රන් කිරා ගෙන, ඒ රන්වලින් මිල නියම කොට, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ජීවමාන කාලයේදී කොසොල් රජතුමා විසින් කරවන ලද සඳුන් පිළිමය මෙන්, එක් එක් කුමාරයා වෙනුවෙන් වෙන වෙනම බුද්ධ ප්‍රතිමා වහන්සේලා කරවීය.

Tesaṃ nidhānaṭṭhānabhūtāni pañca cetiyānipi sakko kamma vidhāyako hutvā patiṭṭhāpesi. Ettha ca pubbe raññā pasīditvā therassa rājakumārā dinnā, mūlaṃ ratanattayassa datvā puna rājakumāre bhūjisse kāretukāmatāya thero evaṃ saññaṃ adāsīti daṭṭhabbaṃ.

ඔවුන්ගේ ඒ ප්‍රතිමා නිදන් කරන ස්ථාන වූ චෛත්‍යයන් පහද සක්දෙවිඳු කර්මාන්ත සංවිධායකයා වී පිහිටුවීය. මෙහිදී පෙර රජතුමා පැහැදී තෙරුන් වහන්සේට රාජකුමාරවරුන් පූජා කළ අතර, තෙරුන් වහන්සේ තෙරුවන් උදෙසා වටිනාකම ලබා දී නැවත රාජකුමාරවරුන් දාසභාවයෙන් මුදවා ගැනීමට කැමැත්තෙන් මෙවැනි සංඥාවක් දුන් බව දත යුතුය.

So ca sīlabuddhitthero arahantagaṇavaṃsoti daṭṭhabbo.

ඒ සීලබුද්ධි තෙරුන් වහන්සේ රහතන් වහන්සේලාගේ පරම්පරාවට අයත් කෙනෙකු ලෙස දත යුතුය.

Arimaddananagareyeva narapati rañño kāle kassapo nāma thero desacārikaṃ caramāno polloṅkanāmakaṃ desaṃ, tadavasari. Atha dve mahallakapolloṅkā manussā there atippasannatāya dve putte upaṭṭhākatthāya niyyādesuṃ.

අරිමද්දන නුවර නරපති රජුගේ කාලයෙහි කස්සප නම් තෙරුන් වහන්සේ චාරිකාවෙහි හැසිරෙමින් පොල්ලොංග් නම් දේශයට වැඩි සේක. එකල, එහි වැසි මහලු මනුෂ්‍යයන් දෙදෙනෙක් තෙරුන් වහන්සේ කෙරෙහි අතිශයින් පැහැදී තමන්ගේ පුතුන් දෙදෙනා උපස්ථානය පිණිස පූජා කළහ.

Polloṅkamanussānaṃ atippasannataṃ paṭicca theropi polloṅkattheroti vohāriyati. Yadā ca pana so thero sīhaḷadīpaṃ gantukāmo ahosi, tadā sakko devānamindo byaggharūpaṃ māpetvā piṭṭhiyā yāva mahāsamuddatīraṃ ānesi. Mahāsamuddatīraṃ pana patvā nāvaṃ abhirūhitvā vāṇijehi saddhiṃ tari.

පොල්ලොංග් දේශයේ වැසියන්ගේ ඒ අත්‍යන්ත ප්‍රසාදය නිසා ඒ තෙරුන් වහන්සේද 'පොල්ලොංග් තෙරණුවෝ' යන නමින් ප්‍රසිද්ධ වූහ. යම් කලෙක ඒ තෙරුන් වහන්සේ ලංකාද්වීපයට වැඩම කිරීමට කැමති වූ සේක්ද, එකල ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා ව්‍යාඝ්‍ර වේශයක් මවාගෙන තෙරුන් වහන්සේව සිය පිට මත තබාගෙන මහා සමුද්‍ර තීරය දක්වා රැගෙන ආවේය. මුහුදු වෙරළට පැමිණි පසු නැවකට නැග වෙළඳුන් සමඟ මුහුදෙන් එතෙර වූ සේක.

Mahāsamuddamajjhe pana patvā sā nāvā na gacchi, niccalāva aṭṭhāsi. Atha vāṇijā mantesuṃ,-amhākaṃ nāvāya alakkhī pāpajano atthi maññeti. Evaṃ pana mantetvā salākādānaṃ akaṃsu. Yāva tatiyampi therasseva hatthe salākā pubbe katakammavipākavasena nipati. Idaṃ pana therassa pubbe katakammaṃ,-thero hi tato attabhāvato sattame bhave ekasmiṃ gāme kuladārako hutvā kīḷanatthāya ekaṃ sunakhaṃ nadiyaṃ otāretvā udake kīḷamāpesi. Evaṃ kīḷamantaṃ sunakhaṃ sayameva urena uggahetvā tīraṃ ānesīti evaṃ [Pg.81] pubbe katakammavipākavasena therasseva hatthe salākā nipati.

මහා සමුද්‍රය මැදට පැමිණි විට ඒ නැව ඉදිරියට නොගොස් නිශ්චලව නැවතුණි. එකල වෙළෙන්දෝ 'අපගේ නැවෙහි අවාසනාවන්ත පාපී පුද්ගලයෙකු ඇතැයි සිතමි' යි සාකච්ඡා කොට, එසේ සිතා සලාක ඇදීමක් කළහ. පෙර කරන ලද කර්ම විපාකයක් හේතුවෙන් තුන්වන වතාවටත් තෙරුන් වහන්සේගේ අතටම සලාකය පතිත විය. මේ වනාහි තෙරුන් වහන්සේ පෙර කරන ලද කර්මයයි: තෙරුන් වහන්සේ මෙයින් ආත්ම භව හතකට පෙර එක්තරා ගමක කුලකුමරෙකුව ඉපිද, සෙල්ලම් කිරීම පිණිස එක් බල්ලෙකු ගඟට බස්සා ජලයේ ක්‍රීඩා කරවීය. එසේ ක්‍රීඩා කරන බල්ලා තමා විසින්ම පපුවෙන් බදාගෙන ගොඩට ගෙන ආවේය. මෙසේ පෙර කරන ලද කර්ම විපාකය නිසා තෙරුන් වහන්සේගේ අතටම සලාකය පතිත විය.

Tadā vāṇijā udakapiṭṭhe khipiṃsu. Atha sakko devānamindo kumbhīlarūpaṃ māpetvā piṭṭhiyaṃ āropetvā ānesi. Thero yakkhadīpaṃ patvā andhacakkhukānaṃ yakkhānaṃ mettānubhāvena cakkhuṃ labhāpesi. Yakkhā ca therassa guṇaṃ ñatvā dve yakkhabhātike adaṃsu. Thero ca sīhaḷadīpaṃ gantvā mahācetiyarūpaṃ lohapāsādarūpaṃ sarīradhātuṃ mahābodhibijāni ca ānetvā paccāgamāsīti.

එකල වෙළෙන්දෝ උන්වහන්සේව මුහුදට දැමූහ. එවිට ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා කිඹුල් වේශයක් මවාගෙන, උන්වහන්සේව සිය පිට මත තබාගෙන රැගෙන ආවේය. තෙරුන් වහන්සේ යක්ෂ ද්වීපයට වැඩම කර, අන්ධ නෙත් ඇති යක්ෂයන්ට මෙත් වැඩීමේ ආනුභාවයෙන් ඇස් පෙනීම ලබා දුන් සේක. යක්ෂයෝද තෙරුන් වහන්සේගේ ගුණයන් දැනගෙන, යක්ෂ සහෝදරයන් දෙදෙනෙකු උන්වහන්සේට පූජා කළහ. තෙරුන් වහන්සේ ලංකාද්වීපයට වැඩම කර, මහා චෛත්‍යයේ ආකෘතියක්, ලෝවාමහාප්‍රාසාදයේ ආකෘතියක්, ශාරීරික ධාතූන් වහන්සේලා සහ මහා බෝධි බීජයන්ද රැගෙන පෙරළා වැඩි සේක.

Sumedhatthero ca halaṅkassa nāma nagarassa dakkhiṇadisābhāge mhattipāme puratthimāya anudisāya dinnanāmike vihāre vasi. Ṭhānassa pana nāmavasena therassopi dinnavihāro tveva nāmaṃ ahosi. Sopi thero paṃsukūliko lajjīpesalo sikkhākāmo jhānalābhī arahāyeva. So hi devasikaṃ devasikaṃ aṭṭhanavayojanappamāṇe pādacetiyaṃ gantvā vandi. Cetiyaṅgaṇavattañca akāsi. Tato āgantvā mhattigāme piṇḍāya cari. Idaṃ therassa nibaddhavattaṃ.

සුමේධ තෙරුන් වහන්සේ හලංක නම් නුවරට දකුණු දෙසින් පිහිටි ම්හත්ති නම් ග්‍රාමයට නැගෙනහිර අනුදිශාවෙහි වූ දින්න නම් විහාරයෙහි වාසය කළ සේක. ඒ ස්ථානයේ නාමයේ බලයෙන් ඒ තෙරුන් වහන්සේටද 'දින්නවිහාරී' යන නමම ලැබුණි. ඒ තෙරුන් වහන්සේද පාංශුකූලික වූ, ලජ්ජාශීලී හා ප්‍රියශීලී වූ, ශික්ෂාකාමී වූ, ධ්‍යානලාභී වූ රහතන් වහන්සේ නමකි. උන්වහන්සේ දිනපතාම යොදුන් අටක් හෝ නවයක් පමණ දුරින් පිහිටි ශ්‍රී පාද චෛත්‍යය වෙත වැඩම කර වන්දනා කළ සේක. චෛත්‍ය අංගනයේ වත්පිළිවෙත්ද ඉටු කළ සේක. එතැනින් වැඩම කර, ම්හත්ති ග්‍රාමයෙහි පිණ්ඩපාතයෙහි හැසිරුණු සේක. මෙය ඒ තෙරුන් වහන්සේගේ නිරන්තර වත්පිළිවෙත විය.

Aparānipi vatthūni bahūni santi, sabbāni pana tāni vitthāretvā vattabbānipi ganthapāravabhayena na vakkhāma. Sabbānipi hi vuccamānāni ayaṃ sāsanavaṃsappadīpikā atippapañcā bhavissati.

මෙවැනි වෙනත් කථා පුවත්ද බොහෝ ඇතත්, ග්‍රන්ථය ඉතා දීර්ඝ වේ යැයි බියෙන් ඒ සියල්ල විස්තර සහිතව මෙහි නොපවසමු. මන්ද, ඒ සියල්ල පැවසුවහොත් මෙම 'සාසනවංශප්පදීපිකා' කෘතිය අතිශයින් දීර්ඝ වනු ඇත.

Sammāsambuddhassa hi parinibbānato yāvajjatanā therānaṃ paramparavasena saṅghaṭṭetvā ānayanamevettha adhippetaṃ. Yathāvuttāni pana vatthūni adhunā abhiññālābhīnaṃ puggalānaṃ akhettabhāvena pasaṅgañāṇappaṭibāhaṇatthaṃ arimaddananagare ca bahūnaṃ abhiññālābhīnaṃ puggalānaṃ nivāsaṭṭhānatā dassanatthaṃ vuttāni. Vuttañcetaṃ bhikkhunīkhandhakaṭṭhakathāyaṃ,–

සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පිරිනිවීමෙන් පටන්ගෙන අද දක්වා වූ තෙරුන් වහන්සේලාගේ පරම්පරාව එක්කොට ගෙනහැර දැක්වීම මෙහි අභිප්‍රායයි. මෙහි දක්වන ලද පුවත් වනාහි, වර්තමානයෙහි අභිඥාලාභී පුද්ගලයන් පහළ නොවන බව පවසන්නන්ගේ මතය ප්‍රතික්ෂේප කරනු පිණිසත්, අරිමද්දන පුරයෙහි බොහෝ අභිඥාලාභී පුද්ගලයන් විසූ බව පෙන්වනු පිණිසත් දක්වන ලදී. භික්ඛුනීක්ඛන්ධක අටුවාවෙහිද මෙසේ පවසා ඇත:

Paṭisambhidāpattehi vassasahassaṃ sukkhavipassakehi vassasahassaṃ [Pg.82] anāgāmīhi vassasahassaṃ sakadāgāmīhi vassasahassaṃ sotāpannehi vassasahassanti evaṃ pañcavassasahassāni paṭivedhadhammo ṭhassatīti.

'පටිසම්භිදාලාභී රහතන් වහන්සේලාගෙන් වසර දහසක්ද, ශුෂ්ක විදර්ශක රහතන් වහන්සේලාගෙන් වසර දහසක්ද, අනාගාමී උතුමන්ගෙන් වසර දහසක්ද, සකෘදාගාමී උතුමන්ගෙන් වසර දහසක්ද, සෝතාපන්න උතුමන්ගෙන් වසර දහසක්ද වශයෙන් මෙසේ වසර පන්දහසක් පුරා ප්‍රතිවේද ධර්මය පවතින්නේය' යනුවෙනි.

Dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ pana saṃyuttanikāyaṭṭhakathāyañca paṭisambhidāpattehi vassasahassaṃ chaḷābhiññehi vassasahassaṃ tevijjehi vassasahassaṃ sukkhavipassakehi vassasahassaṃ pātimokkhena vassasahassanti vuttaṃ.

දීඝනිකාය අටුවාවෙහි සහ සංයුත්තනිකාය අටුවාවෙහි වනාහි, පටිසම්භිදාලාභීන්ගෙන් වසර දහසක්ද, ෂඩ් අභිඥාලාභීන්ගෙන් වසර දහසක්ද, ත්‍රිවිද්‍යාලාභීන්ගෙන් වසර දහසක්ද, ශුෂ්ක විදර්ශකයන්ගෙන් වසර දහසක්ද, ප්‍රාතිමෝක්ෂයෙන් වසර දහසක්ද පවතින බව පවසා ඇත.

Aṅguttaranikāyaṭṭhakathāyaṃ pana vibhaṅgakathāyañca buddhānaṃ parinibbānato vassasahassameva paṭisambhidā nibbattetuṃ sakkonti, tato paraṃ cha abhiññā, tatopi asakkontā tisso vijjā nibbattiṃsu. Gacchante kāle tāpi nibbattetuṃ asakkontā sukkhavipassakā honti. Eteneva nayena anāgāmino sakadāgāmino sotāpannāti vuttaṃ.

අංගුත්තරනිකාය අටුවාවෙහි සහ විභංග අටුවාවෙහි වනාහි, බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පිරිනිවීමෙන් පසු පළමු වසර දහසෙහි පමණක් පටිසම්භිදාවන් උපදවා ගැනීමට හැකි වන බවද, ඉන් පසුව ෂඩ් අභිඥාවන් ලැබිය හැකි බවද, ඉන් පසුව එයද නොහැකි වන කල්හි ත්‍රිවිද්‍යාවන් උපදවන බවද පවසා ඇත. කාලය ගත වන විට ඒවාද උපදවා ගැනීමට නොහැකිව ශුෂ්ක විදර්ශකයෝ වෙති. මේ ක්‍රමයෙන්ම අනාගාමී, සකෘදාගාමී සහ සෝතාපන්න උතුමන් පහළ වන බව පවසා ඇත.

Evaṃ nānānayehi aṭṭhakathāyapi āgatattā adhunā loke ariyapuggalā bhavituṃ na sakkāti na vattabbaṃ. Ariyānameva khettassa adhunāpi sambhavato, sace āraddhavipassako bhaveyya so arahā bhavituṃ sakkāyevāti niṭṭhametthāvagantabbaṃ. Aṭṭhakathāsu pana nānābhāṇakattherānaṃ nānāvādavasena vuttanti daṭṭhabbaṃ. Ettakeneva pana nānākārena vādo bhinnopi sāsanaṃ bhijjatiyeva. Sāsanassa abhinnaṃyeva hi ettha pamāṇanti.

මෙසේ විවිධ ක්‍රමයන්ගෙන් අටුවාවන්හිද දක්වා ඇති බැවින්, වර්තමානයෙහි ලෝකයෙහි ආර්ය පුද්ගලයන් පහළ විය නොහැකියැයි නොපැවසිය යුතුය. ආර්යයන් වහන්සේලා බිහි වීමේ ක්ෂේත්‍රය අදටත් පවතින බැවින්, ඉදින් යමෙක් උත්සාහවත් වී විදර්ශනා වඩන්නේ නම්, ඔහුට රහත් විය හැකි බවම මෙහිදී තීරණය කොට ගත යුතුය. අටුවාවන්හි වනාහි විවිධ භාණක තෙරුන් වහන්සේලාගේ විවිධ මත අනුව මෙසේ පවසා ඇති බව දත යුතුය. මෙපමණක් වූ විවිධ ආකාරයන්ගෙන් මතයන් වෙනස් වුවද ශාසනය බෙදී නොයන්නේමය. ශාසනයේ නොබෙදුණු බවම මෙහිදී ප්‍රමාණය කොට ගත යුතුය.

Evaṃ marammamaṇḍale arimaddananagare anekehi arahantasatehi sāsanaṃ vijjotati. Bhagavato pana parinibbānato tiṃsādhikānaṃ navavassasatānaṃ upari parammaraṭṭhe señilaññikrodhināmena raññā samakālavasena sīhaḷadīpe rajjaṃ pattassa mahānāmarañño kāle buddhaghosabuddhadattattherehi pabhuti tetemahātherā teteganthe akaṃsu.

මෙසේ මියන්මාර් (බුරුම) දේශයේ අරිමද්දන නගරයෙහි සිය ගණනක් රහතන් වහන්සේලා නිසා බුදුසසුන බැබළෙයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පිරිනිවීමෙන් නවසිය තිස් වසරකට පසුව, බුරුම රට සෙඤ්ඤිලඤ්ඤික්‍රෝධි නම් රජුගේ කාලයට සමගාමීව ලංකාද්වීපයෙහි රාජ්‍යත්වයට පත් මහානාම රජුගේ දවස, බුද්ධඝෝෂ, බුද්ධදත්ත ආදී මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා විසින් ඒ ඒ ග්‍රන්ථයන් රචනා කරන ලදහ.

Tato pacchā satisamādhipaññāmandavasena sukhāvabodhanatthaṃ [Pg.83] ṭīkāyo akaṃsu. Arimaddananagare jinacakkesattanavutādhike chasate sahasse ca sampatte tiṇṇaṃ piṭakānaṃ mūlabhūtesu saddanayesu sotārānaṃ chekatthāya mahāsamuddeviya ānando nāma mahāmaccho tīsu piṭakesu sāṭṭhakathesu viloletvā aggavaṃso nāma thero saddanītippakaraṇaṃ akāsi. Arimaddananagare hi uttarājīvattherādīnaṃ sīhaḷadīpaṃ gamanato pubbeyeva tayo mahātherā pariyattivisāradā, mahāaggapaṇḍito, tassa saddhivihāriko dutiyaaggapaṇḍito, tassa bhāgineyyo tatiyaaggapaṇḍitoti. Tatiyaaggapaṇḍito pana aggavaṃsotipi vohāriyati.

ඉන් පසුව, සිහි නුවණ හා සමාධිය මඳ වූවන්ට පහසුවෙන් වටහා ගැනීම පිණිස ටීකා ග්‍රන්ථයන් රචනා කරන ලදහ. අරිමද්දන නගරයෙහි බුද්ධ වර්ෂ එක්දහස් හයසිය අනූහතක් (1697) වූ කල්හි, ත්‍රිපිටකයට මූලභූත වූ ව්‍යාකරණ ක්‍රමයන්හි ශ්‍රාවකයන්ගේ දක්ෂතාව පිණිස, මහා සාගරයෙහි ‘ආනන්ද’ නම් මහා මත්ස්‍යයා මෙන් අටුවා සහිත ත්‍රිපිටකයෙහි හැසිරෙමින්, අග්ගවංශ නම් ස්ථවිරයන් වහන්සේ ‘සද්දනීති’ ප්‍රකරණය රචනා කළ සේක. අරිමද්දන නගරයෙහි උත්තරාජීව තෙරුන් වහන්සේ ආදීන් ලංකාද්වීපයට වැඩම කිරීමට පෙර ම, පරියත්ති ධර්මයෙහි විශාරද වූ මහා තෙරවරුන් තිදෙනෙක් වූහ. එනම්, මහා අග්ගපණ්ඩිත තෙරුන්, උන්වහන්සේගේ සද්ධිවිහාරික වූ ද්විතීය අග්ගපණ්ඩිත තෙරුන් සහ උන්වහන්සේගේ බෑණනුවන් වූ තෘතීය අග්ගපණ්ඩිත තෙරුන් ය. තෘතීය අග්ගපණ්ඩිත තෙරුන් වහන්සේ ‘අග්ගවංශ’ යන නමින් ද හඳුන්වනු ලැබූහ.

Tasmiñca kāle arimaddananagaravāsino saddakovidā bahavo santīti yāva laṅkādīpā kittighoso patthari. Tasmā sīhaḷadīpikā saddakovidā vīmaṃsetukāmā hutvā arimaddananagaraṃ āgamaṃsu. Tadā arimaddananagaravāsino bhikkhū saddanītippakaraṇaṃ dassesu.

ඒ සමයෙහි අරිමද්දන නගරයෙහි ව්‍යාකරණ විශාරදයෝ බොහෝ වෙති යි ලංකාද්වීපය දක්වා ම කීර්ති රාවය පැතිර ගියේය. එබැවින් ලංකාද්වීපයේ විසූ ව්‍යාකරණ විශාරදයෝ මෙය විමසා බලනු කැමැත්තෙන් අරිමද්දන නගරයට පැමිණියහ. එකල්හි අරිමද්දන නගරවාසී භික්ෂූන් වහන්සේලා ඔවුන්ට ‘සද්දනීති’ ප්‍රකරණය පෙන්වූහ.

Sīhaḷadīpikā ca taṃ disvā upadhārentā saddavisaye ayaṃ ganthoviya sīhaḷadīpe gantho itthi, imasmiṃ pakaraṇe āgatavinicchayampi sakalaṃ na jānimhāti nānāppakārehi thomesunti yāvajjabhanā kathāmaggo na upacchinnoti.

ලංකාද්වීපවාසීහු ද එය දැක, විමසා බලමින් "ව්‍යාකරණ විෂයෙහි මේ ග්‍රන්ථය වැනි ග්‍රන්ථයක් ලංකාද්වීපයෙහි නැත; මේ ප්‍රකරණයෙහි එන සියලු විනිශ්චයන් පවා අප සම්පූර්ණයෙන්ම දැන නොසිටියෙමු" යි නොයෙක් අයුරින් ප්‍රශංසා කළහ. මෙම කථා පුවත අද වනතුරුත් නොසිඳී පැවත එන්නේය.

Arimaddananagare sīhaḷadīpaṃ gantvā paccāgato chappado nāma saddhammajotipālatthero saddanaye chekatāya suttaniddesaṃ akāsi. Paramatthadhamme ca chekatāya saṅkhepavaṇṇanaṃ nāmacāradīpakañca. Vinaye chekatāya vinayagūḷatthadīpaniṃ sīmālaṅkārañca akāsi. Attanā kathānaṃ ganthānaṃ nigame saddhamma jotipāloti mūlanāmena vuttaṃ. Kusimanagare pana chappada gāme jātattā ṭhānassa nāmena chappadoti pākaṭo.

අරිමද්දන නගරයෙහි විසූ, ලංකාද්වීපයට වැඩම කර පෙරළා පැමිණි ‘ඡප්පද’ නම් වූ සද්ධම්මජෝතිපාල තෙරුන් වහන්සේ ව්‍යාකරණ ක්‍රමයෙහි ඇති දක්ෂතාව නිසා ‘සුත්තනිද්දේසය’ රචනා කළ සේක. පරමාර්ථ ධර්මයෙහි ඇති දක්ෂතාව නිසා ‘සංඛේපවණ්ණනා’ සහ ‘නාමචාරදීපකය’ ද, විනයෙහි ඇති දක්ෂතාව නිසා ‘විනයගූළත්ථදීපනී’ සහ ‘සීමාලංකාරය’ ද රචනා කළ සේක. තමන් වහන්සේ විසින් කරන ලද ග්‍රන්ථයන්හි නිගමනයෙහි ‘සද්ධම්මජෝතිපාල’ යන මුල් නාමය සඳහන් කර ඇතත්, කුසිම නගරයෙහි ඡප්පද නම් ගමෙහි උපන් බැවින් උන්වහන්සේ උපන් ස්ථානයේ නමින් ‘ඡප්පද’ නමින් ප්‍රකට වූහ.

Kukhananagare pana chappadoti vohāritopi eko thero atthi. So alajjī dussīlo. Ekacce pana nāmasāmaññalesamattena pattalaṅkaṃ sīlavantaṃ pesalaṃ sikkhākāmaṃ chappadattheraṃ alajjidussīlabhāvena upavadanti, yathā nāma sāmaññalesamattena mallaputtaṃ āyasmantaṃ dabbaṃ asamācārenāti.

කුඛන නගරයෙහි ද ‘ඡප්පද’ යනුවෙන් හඳුන්වනු ලැබූ තවත් එක් තෙරනමක් වූහ. උන්වහන්සේ අලජ්ජී වූ, දුශ්ශීල වූ කෙනෙක් වූහ. ඇතැම්හු හුදෙක් නම්වල ඇති සමානකම පමණක් මුල් කරගෙන, ලක්දිවට පැමිණි සිල්වත් වූ, ප්‍රියශීලී වූ, ශික්ෂාකාමී වූ ඡප්පද තෙරුන් වහන්සේට ද අලජ්ජී දුශ්ශීලභාවයෙන් දෝෂාරෝපණය කරති. එය හරියට, හුදෙක් නමෙහි ඇති සමානකම පමණක් මුල් කරගෙන ආයුෂ්මත් දබ්බ මල්ලපුත්ත තෙරුන් වහන්සේට අනාචාර චෝදනා එල්ල කළාක් මෙනි.

Arimaddananagarayeva aloṅgacaññisūnāmakassa rañño kāle mahāvimalabuddhitthero cūḷavimalabuddhittheroti dve therā pariyattivisāradā ahesuṃ. Tesu mahāvimalabuddhitthero kaccāyanassa saṃvaṇṇanaṃ nyāsaganthamakāsi.

අරිමද්දන නගරයෙහි ම අලොංගචඤ්ඤිසූ නම් රජුගේ කාලයෙහි, පරියත්ති ධර්මයෙහි විශාරද වූ මහා විමලබුද්ධි තෙරුන් සහ චූළ විමලබුද්ධි තෙරුන් නමින් තෙරවරුන් දෙනමක් වූහ. ඔවුන් අතුරෙන් මහා විමලබුද්ධි තෙරුන් වහන්සේ කච්චායන ව්‍යාකරණයෙහි ව්‍යාඛ්‍යානයක් වූ ‘න්‍යාස’ ග්‍රන්ථය රචනා කළ සේක.

Keci pana sīhaḷadīpavāsī vimalabuddhitthero tamakāsīti vadanti. Cūḷavimalabuddhitthero pana vuttodayassa porāṇaṭīkamakāsi. Chandosāratthavikāsiniṃ saddhammañāṇatthero akāsi. Vacanatthajotiṃ pana vepullatthero akāsi. Nyāsaganthassaporāṇaṭīkaṃ narapatirañño kāle eko amacco akāsi.

ඇතැම්හු ලංකාද්වීපයෙහි විසූ විමලබුද්ධි තෙරුන් වහන්සේ එය කළ බව පවසති. චූළ විමලබුද්ධි තෙරුන් වහන්සේ ‘වෘත්තෝදය’ ග්‍රන්ථයෙහි පුරාණ ටීකාව කළ සේක. ‘ඡන්දෝසාරත්ථවිකාසිනී’ ග්‍රන්ථය සද්ධම්මඤාණ තෙරුන් වහන්සේ කළ අතර, ‘වචනත්ථජෝති’ ග්‍රන්ථය වේපුල්ල තෙරුන් වහන්සේ කළ සේක. න්‍යාස ග්‍රන්ථයෙහි පුරාණ ටීකාව නරපති රජුගේ දවස එක්තරා ඇමතිවරයෙකු විසින් කරන ලද්දකි.

So hi rañño ekaṃ orodhaṃ paṭicca jātaṃ ekaṃ dhītaraṃ disvā vānaroviya lepe laggito tissaṃ paṭibandhacitto hutvā laggi. Tamatthaṃ jānitvā rājā evamāha,– sace etaṃ iccheyyāsi, ekaṃ ganthaṃ paripuṇṇavinicchayaṃ gūḷatthaṃ karohi, sace tvaṃ tādisaṃ ganthaṃ kātuṃ sakkuṇeyyāsi, etaṃ labhissasīti. Atha so nyāsassa saṃvaṇṇanaṃ porāṇaṭīkaṃ akāsi.

ඔහු රජුගේ අන්තඃපුර ස්ත්‍රියකගෙන් උපන් එක්තරා දියණියක දැක, මැලියම්වල ඇලුණු වඳුරෙකු මෙන් ඇය කෙරෙහි දැඩි සෙනෙහසින් බැඳුණේය. ඒ බව දැනගත් රජතුමා මෙසේ කීවේය: "ඉදින් තෝ ඇයව කැමති වන්නේ නම්, ගුප්ත අර්ථයන්ගෙන් හා පරිපූර්ණ විනිශ්චයන්ගෙන් යුත් එක් ග්‍රන්ථයක් කරන්න. ඉදින් තට එබඳු ග්‍රන්ථයක් කිරීමට හැක්කේ නම්, තට ඇයව ලැබෙන්නේය" යනුවෙනි. ඉන්පසු ඔහු න්‍යාසයෙහි ව්‍යාඛ්‍යානයක් වූ පුරාණ ටීකාව රචනා කළේය.

Tato pacchā hīnāyāvattitvā dhītaraṃ datvā rajjuggāhāmaccaṭṭhāne ṭhapesi, yaṃ marammavohārena saṃpyaṅgaiti vuccati. Tena pana katattā sopi gantho taṃ nāmena vuccati. Kārikaṃ tassā ca saṃvaṇṇanaṃ chattaguhindassa nāma rañño kāledhammasenāpatitthero akāsi. Tena kira kārapite nandaguhāya samīpe nandavihāre nisīditvā akāsi.

ඉන්පසු ඔහු ගිහි බවට පත්වූ පසු රජු දියණිය පාවා දී, රාජ්‍යය පාලනය කරන අමාත්‍ය ධුරයෙහි තැබීය. එය බුරුම ව්‍යවහාරයෙන් ‘සම්ප්‍යංග්’ (Saṃpyaṅg) යැයි කියනු ලැබේ. ඔහු විසින් කරන ලද බැවින් එම ග්‍රන්ථය ද ඒ නමින් ම හඳුන්වනු ලැබේ. ‘කාරිකා’ ග්‍රන්ථය හා එහි ව්‍යාඛ්‍යානය ඡත්තගුහින්ද නම් රජුගේ කාලයෙහි ධම්මසේනාපති තෙරුන් වහන්සේ කළ සේක. උන්වහන්සේ එය කරන ලද්දේ තමන් වහන්සේ විසින් කරවන ලද, නන්ද ගුහාව සමීපයෙහි වූ නන්ද විහාරයෙහි වැඩ වෙසෙමිනි.

Tasmiñcakāle [Pg.85] ganthamādanapabbate nandamūlaguhato arahantā āgantvā tasmiṃ vihāre vassaṃ upagacchiṃsu. Tesaṃ sammukhe katattā te ca ganthā paṇḍitehi sārato paccetabbāti ācariyā vadanti.

ඒ සමයෙහි ගන්ධමාදන පර්වතයෙහි නන්දමූල ලෙනෙහි සිට රහතන් වහන්සේලා වැඩම කොට ඒ විහාරයෙහි වස් එළඹි සේක. උන්වහන්සේලා අභිමුඛයෙහි කරන ලද බැවින්, ඒ ග්‍රන්ථයන් පණ්ඩිතයන් විසින් සාරවත් කොට පිළිගත යුතු යැයි ආචාර්යවරු පවසති.

Vāccavācakaṃ pana dhammadassī nāma sāmaṇero akāsi.

‘වාච්චවාචක’ නම් ග්‍රන්ථය ධම්මදස්සී නම් සාමණේරයන් වහන්සේ විසින් කරන ලද්දකි.

Saddatthabhedacintaṃ pana arimaddananagarasamīpe ṭhitassa khaṇittipādapabbatassa samīpe ekasmiṃ gāme vasanto saddhammasiri nāma thero akāsi. Soyeva thero brahajaṃ nāma vedasatthampi marammabhāsāya parivattesi.

‘සද්දත්ථභේදචින්තා’ නම් ග්‍රන්ථය අරිමද්දන නගරය සමීපයෙහි පිහිටි ඛණිත්තිපාද පර්වතය අසල එක්තරා ගමක වැඩ විසූ සද්ධම්මසිරි නම් තෙරුන් වහන්සේ කළ සේක. එම තෙරුන් වහන්සේ ම ‘බ්‍රහජ’ නම් වේද ශාස්ත්‍රය ද බුරුම භාෂාවට පරිවර්තනය කළ සේක.

Ekakkharakosaṃ pana saddhammakittitthero akāsi. So hi kaliyuge sattāsītādhike aṭṭhasate sampatte micchā diṭṭhikānaṃ jalumasaññitānaṃ kulānaṃ bhayena sakalepi tambadīparaṭṭhe sāsanobhāso milāyati. Bahūnipi potthakāni aggibhayena nassesuṃ.

‘ඒකක්ඛරකෝස’ නම් ග්‍රන්ථය සද්ධම්මකිත්ති තෙරුන් වහන්සේ කළ සේක. කලි යුගයෙන් අටසිය අසූහතක් (887) වූ කල්හි, ‘ජලුම’ නම් වූ මිථ්‍යාදෘෂ්ටික පිරිස්වල බිය නිසා මුළු තම්බදීප රටෙහි ම ශාසනාලෝකය මැලවී ගියේය. ගිනිබිය හේතුවෙන් බොහෝ පොත්පත් ද විනාශ විය.

Tadā taṃ pavattiṃ passitvā sace pariyattidhammovinasseyya, paṭipattidhammopi nassissati, paṭipattidhamme nassante kuto paṭivedhadhammo bhavissatīti saṃvegaṃ apajjitvā imaṃ ganthaṃ akāsīti taṭṭikāyaṃ vuttaṃ.

එකල්හි ඒ තත්ත්වය දැක, "ඉදින් පරියත්ති ධර්මය විනාශ වුවහොත් ප්‍රතිපත්ති ධර්මය ද විනාශ වන්නේය; ප්‍රතිපත්ති ධර්මය විනාශ වන කල්හි ප්‍රතිවේධ ධර්මයක් කොයින් ලැබේදැ" යි සංවේගයට පත්ව උන්වහන්සේ මෙම ග්‍රන්ථය කළ සේකැයි එහි ටීකාවෙහි සඳහන් වේ.

Mukhamattasāraṃ sāgaratthero akāsi.

‘මුඛමත්තසාර’ නම් ග්‍රන්ථය සාගර තෙරුන් වහන්සේ කළ සේක.

Kaliyuge ekāsītādhike pañcasate sampatte ekaṃ daharaputtaṃ kālaṅkataṃ paṭicca saṃvegaṃ āpajjitvā paccekabuddhattaṃ patthayantassa jeyyasiṅkhanāmakassa rañño putto kyacvānāmako rājā rajjaṃ kāresi. Dhammarājātipi nāmalañchaṃ paṭiggaṇhi. Tīsu pana piṭakesu yathābhūtaṃ vijānakatāya marammavohārena kyacvāti vohāriyati.

කලි යුගයෙන් පන්සිය අසූඑකක් (581) වූ කල්හි, තමාගේ ළදරු පුත්‍රයා මියයාම නිසා සංවේගයට පත්ව පසේබුදු බව පැතූ ‘ජෙය්‍යසිංඛ’ නම් රජුගේ පුත්‍ර වූ, ‘ක්‍යච්වා’ නම් රජතුමා රාජ්‍යය කළේය. ඔහු ‘ධර්මරාජ’ යන විරුද නාමය ද ලැබීය. ත්‍රිපිටකය පිළිබඳව තතු පරිදි දන්නා බැවින් බුරුම ව්‍යවහාරයෙන් ඔහු ‘ක්‍යච්වා’ යන නමින් හඳුන්වනු ලැබේ.

So ca kira rājā pāḷiaṭṭhakathāṭīkāganthantaresu atichekatāya piṭakattaye sākacchamattampi kātuṃ samattho [Pg.86] nāma natthīti uggahitatipiṭako hutvā bhikkhusaṅghampi divase sattahi vārehi ganthaṃ vāceti.

ඒ රජතුමා පාලි පාඨ, අටුවා, ටීකා ආදී ග්‍රන්ථයන්හි ඇති අතිශය දක්ෂතාවය නිසා ත්‍රිපිටකය පිළිබඳව තමන් සමඟ සාකච්ඡා කිරීමට පවා සමත් කිසිවෙකු නැතැයි කියන තරමට ත්‍රිපිටකය ප්‍රගුණ කළ කෙනෙකු වී, භික්ෂු සංඝයා වහන්සේට දිනකට සත් වරක් ධර්ම ග්‍රන්ථ කියවා දුන්නේය (ධර්මය ඉගැන්වීය).

Khaṇittipādapabbatassa samīpepi ekaṃ taḷākaṃ kārāpetvā tattha rājāgāraṃ kārāpetvā tattha nisīditvā ganthaṃ vāceti. Sabbāni pana rājūnaṃ kiccāni puttasseva uparājassa niyyādesi. Ganthaṃ uggaṇhantānaṃ orodhānamatthāya saṅkhepato saddabinduṃ nāma pakaraṇaṃ paramatthabinduñca nāma pakaraṇaṃ akāsi. Tassa hi cittaṃ pariyattiyaṃyeva ramati. Aññaṃ pana rājakiccaṃ suṇitumpi na icchi. Anuruddharājā anāgate ahaṃ rājā bhaveyyāmi, tadāyeva imāni tāḷibījāni uṭṭhahantūti adhiṭṭhahitvā ropesi. Tāni tassa rañño kāle uṭṭhahiṃsu. Teneva anuruddharājāyevāyanti raṭṭhavāsino sañjāniṃsu. Sammutirājā hi anuruddharājā kyacvārājāti ime tayo ekasantānāti vadanti.

ඔහු ඛණිත්තිපාද පර්වතය අසලද පොකුණක් කරවා, එහි රාජකීය මන්දිරයක් ද කරවා, එහි වැඩ හිඳිමින් ධර්ම ග්‍රන්ථ ඉගැන්වීය. සියලු රාජකාරී තම පුත් උපරාජයාට පවරා දුන්නේය. ධර්ම ග්‍රන්ථ හදාරන අන්තඃපුර ස්ත්‍රීන් උදෙසා කෙටියෙන් 'සද්දබින්දු' නම් වූ ප්‍රකරණය සහ 'පරමත්ථබින්දු' නම් වූ ප්‍රකරණය කළේය. ඔහුගේ සිත පරියත්ති ධර්මයෙහිම ඇලුනේය. වෙනත් කිසිදු රාජකාරියක් ඇසීමට පවා ඔහු අකමැති විය. අනුරුද්ධ රජතුමා 'අනාගතයේ මම රජ වෙන්නෙමි, එවිටම මෙම තල ඇට පැළවේවා' යි අධිෂ්ඨාන කොට ඒවා රෝපණය කළේය. ඒවා ඒ රජුගේ කාලයේදී පැළ විය. ඒ නිසාම 'මේ අනුරුද්ධ රජතුමාමය' කියා රටවැසියෝ හඳුනා ගත්හ. සම්මුති රජ, අනුරුද්ධ රජ සහ ක්‍යස්වා රජ යන මේ තිදෙනා එකම පරම්පරාවක අය යැයි පවසති.

So rājā ekampi cetiyaṃ akāsi, na taṃ niṭṭhaṃ agamāsi, pariyattiyaṃyeva paricārakattāti rājavaṃse āgataṃ. Lokasammutivasena kakkhaḷadine iṭṭhakāni kārāpetvā tasmiṃyeva dine bhūmisamaṃ katvā tasmiṃyeva dine aññampi sabbaṃ kārāpesi. Tena marammavohārena prassadā cetiyanti yāvajjabhanā pākaṭaṃ.

ඒ රජතුමා එක් චෛත්‍යයක් ද කරවූ නමුත්, පරියත්ති ධර්මයෙහිම නිරත වූ බැවින් එය අවසන් නොවූයේය යි රාජවංශයෙහි සඳහන් වේ. ලෝක සම්මුතියට අනුව අසුභ දිනයක ගඩොල් කප්පවා, එදිනම බිම සමතලා කරවා, එදිනම අනෙකුත් සියලු කටයුතු ද කරවීය. එබැවින් බුරුම ව්‍යවහාරයෙන් එය 'ප්‍රස්සදා චෛත්‍යය' නමින් අද දක්වාම ප්‍රසිද්ධ වී ඇත.

Tassa rañño ekā dhibhā vibhatyatthaṃ nāma ganthaṃ akāsīti.

ඒ රජතුමාගේ එක් දියණියක් 'විභත්ත්‍යත්ථ' නම් වූ ග්‍රන්ථයක් කළාය.

Pubbe kira arimaddananagare uggahadhāraṇādivasena sāsanaṃ ativiya virūḷamāpajji. Arimaddananagareyeva hi eko vuḍḍhapabbajito bhikkhu ganthaṃ likhituṃ silālekhanadaṇḍena icchanto rājagehaṃ pāvisi. Rājā kena āgatosīti pucchi. Ganthaṃ likhituṃ silālekhanadaṇḍena icchanto āgato mhīti. Evaṃ mahallako tvaṃ ganthaṃ mahussāhena pariyāpuṇantopi [Pg.87] ganthesu chekassa okāsaṃ na passāmi, sace himusalo aṅkuraṃ uṭṭhāpetvā rūheyya, evaṃ sati tvaṃ ganthesu chekataṃ āpajjeyyāsīti āha.

අතීතයේ අරිමද්දන නගරයෙහි ධර්මය හැදෑරීම සහ මතක තබා ගැනීම ආදියෙන් ශාසනය අතිශයින් දියුණුවට පත් විය. ඒ අරිමද්දන නගරයෙහිම මහලු වියේදී පැවිදි වූ එක්තරා භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් ධර්ම ග්‍රන්ථයක් ලිවීම සඳහා ලියන කූරක් ලබා ගැනීමේ අදහසින් රජමාලිගයට ඇතුළු වූහ. 'කුමන කරුණකට වැඩියේද?' යි රජතුමා විමසීය. 'ග්‍රන්ථයක් ලිවීම සඳහා ලියන කූරක් ලබා ගැනීමට පැමිණියෙමි' යි උන්වහන්සේ පැවසූහ. එවිට රජතුමා, 'මේ තරම් මහලු ඔබ මහත් උත්සාහයෙන් ධර්මය හැදෑරුවද, ග්‍රන්ථයන්හි දක්ෂයෙකු වීමට අවස්ථාවක් මම නොදකිමි. ඉදින් මේ මෝල්ගසකින් දලු ලා වැඩෙන්නේ නම්, එවැනි තත්ත්වයක් යටතේ ඔබට ග්‍රන්ථයන්හි දක්ෂතාවයට පැමිණිය හැකිය' යි පැවසීය.

Tato pacchā vihāraṃ gantvā devasikaṃ devasikaṃ ekadantakaṭṭhappamāṇattaṃ lekhanaṃ uggahetvā kaccāyanaabhidhammetthasaṅgahappakaraṇaṃ ādiṃ katvā ācariyassa santike uggaṇhi. So acireneva ganthesu chekataṃ patvā musale jamburukkhaṅkuraṃ bandhitvā ussāpetvā rājagehaṃ pāvisi.

ඉන්පසු උන්වහන්සේ විහාරයට වැඩම කොට, දිනපතා දැහැටි කූරක් පමණ වූ ලේඛන ප්‍රමාණයක් පාඩම් කරමින්, කච්චායන ව්‍යාකරණය සහ අභිධම්මත්ථසංග්‍රහය ආදී ප්‍රකරණ ගුරු ඇසුරින් හැදෑරූහ. උන්වහන්සේ නොබෝ කලකින්ම ග්‍රන්ථයන්හි දක්ෂතාවයට පැමිණ, මෝල්ගසෙහි දඹ අංකුරයක් බැඳ, එය ඔසවාගෙන රජමාලිගයට ඇතුළු වූහ.

Atha taṃ rājā pucchi,-kenaāgatosīti. Ayaṃ mahāraja musalo aṅkuraṃ uṭṭhāpetvā rūhatīti ācikkhituṃ āgatomhīti vutte rājā etassa ganthesu chekataṃ pattomhīti vuttaṃ hotīti jānāsi. Taṃ saccaṃ vā alikaṃ vāti vīmaṃsanatthāya mahātherānaṃ santikaṃ pahiṇi. Mahātherāpi gūḷaṭṭhānaṃ pucchiṃsu. Sopi pucchitaṃ pucchitaṃ byākāsi.

එකල්හි රජතුමා උන්වහන්සේගෙන්, 'කුමන කරුණකට වැඩියේද?' යි ඇසීය. 'මහරජතුමනි, මේ මෝල්ගස අංකුර ලා වැඩෙන්නේය යි පෙන්වීමට පැමිණියෙමි' යි පැවසූ කල්හි, 'මොහු ග්‍රන්ථයන්හි දක්ෂතාවයට පැමිණියේය යන්න මෙයින් අදහස් කරන්නේය' යි රජතුමා වටහා ගත්තේය. එය සත්‍යයක්ද නැතහොත් අසත්‍යයක්දැයි පරීක්ෂා කරනු පිණිස රජතුමා උන්වහන්සේව මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා වෙත යැවීය. මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලාද ඉතා ගැඹුරු තැන් පිළිබඳව ප්‍රශ්න කළහ. උන්වහන්සේද අසන ලද සෑම ප්‍රශ්නයකටම පිළිතුරු දුන්හ.

Atha so bhikkhu mahāthere evamāha,-tumhe bhante maṃ bahū pucchatha, ahampi tumhe pucchituṃ icchāmi, okāsaṃ dethāti yācitvā aññasamānacetasikanti ettha aññasaddassa avadhyāpekkhattā avadhipadaṃ uddharitvā dassethāti pucchi. Mahātherāpi pubbe amanasikatattā sīghaṃ vissajjituṃ na sakkhiṃsu. Rājā tamatthaṃ sutvā tuṭṭhacitto hutvā disā pāmokkhanamena ācariyaṭṭhāne ṭhapesi. So pana bhikkhu aganthakārakopi ganthakārakoviya pacchimānaṃ janatānaṃ dinnopadesavasena upakāraṃ katvā sāsane uppajjīti. Honti cettha,–

එකල්හි ඒ භික්ෂූන් වහන්සේ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලාට මෙසේ පැවසූහ: 'ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේලා මගෙන් බොහෝ ප්‍රශ්න ඇසූ සේක, මමද ඔබ වහන්සේලාගෙන් ප්‍රශ්නයක් ඇසීමට කැමැත්තෙමි, ඒ සඳහා අවසර දෙනු මැනව' යි ආයචනා කර, 'අඤ්ඤසමාන චෛතසික යන මෙහි අඤ්ඤ යන වචනය සීමාවක් අපේක්ෂා කරන බැවින්, එහි අවධි පදය උපුටා දක්වන්න' යි විමසූහ. මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා ද මීට පෙර ඒ පිළිබඳව මෙනෙහි කර නොතිබූ බැවින් වහා පිළිතුරු දීමට අපොහොසත් වූහ. රජතුමා ඒ පුවත අසා අතිශයින් සතුටට පත්ව, උන්වහන්සේව 'දිසාපාමොක්ඛ' යන නමින් ප්‍රධාන ආචාර්ය තනතුරෙහි තැබීය. ඒ භික්ෂූන් වහන්සේ ග්‍රන්ථ කර්තෘවරයෙකු නොවූවත්, ග්‍රන්ථ කර්තෘවරයෙකු මෙන් මතු පරපුරට අවවාද අනුශාසනා දීමෙන් ශාසනයට මහත් උපකාරයක් කරමින් වැඩ විසූහ. මේ පිළිබඳව මෙසේද කියනු ලැබේ:

Ahaṃ mahallako homi, duppañño pariyattikaṃ;

Uggahaṃ mahussāhena, na sakkhissāmi jānituṃ.

"මම මහලු වෙමි, මඳ නුවණ ඇත්තෙක් වෙමි, මහත් උත්සාහයකින් වුවද පරියත්ති ධර්මය හදාරා වටහා ගැනීමට මට නොහැකි වනු ඇත."

Evañca [Pg.88] nātimaññeyya,Nāppossukkatamāpajje;

Saddhamme chekakāmova,Ussāhaṃva kare poso.

"මෙසේ තමන්ව පහත් කොට නොසිතිය යුතුය, උත්සාහය අත් නොහැරිය යුතුය; සද්ධර්මයෙහි දක්ෂ වීමට කැමති පුද්ගලයා අනිවාර්යයෙන්ම උත්සාහ කළ යුතුය."

Vuḍḍhapabbajito bhikkhu,Mahallakopi duppañño;

Āpajji chekataṃ dhamme,Tamapekkhantu sotāroti.

"මහලු වියේදී පැවිදි වූ, වයසින් මුහුකුරා ගිය මඳ නුවණැති ඒ භික්ෂූන් වහන්සේ පවා ධර්මයෙහි දක්ෂතාවයට පැමිණි සේක. ශ්‍රවණය කරන්නෝ එය ආදර්ශයට ගනිත්වා!"

Pubbe kira arimaddananagare mātugāmāpi ganthaṃ uggaṇhiṃsu. Yebhuyyena uggahadhāraṇādivasena pariyattisāsanaṃ paggahesuṃ. Mātugāmā hi aññamaññaṃ passantā tumhe kittakaṃ ganthaṃ uggaṇhatha, kittakaṃ ganthaṃ vācuggataṃ karothāti pucchi sunti.

අතීතයේ අරිමද්දන නගරයෙහි කාන්තාවෝ ද ධර්ම ග්‍රන්ථ හැදෑරූහ. ඔවුහු බොහෝ සෙයින් ධර්මය හැදෑරීම, මතක තබා ගැනීම ආදියෙන් පරියත්ති ශාසනය රැකගත්හ. කාන්තාවෝ එකිනෙකා මුණගැසුණු විට, 'ඔබ කොපමණ ප්‍රමාණයක ග්‍රන්ථ හදාරා තිබේද? කොපමණ ග්‍රන්ථ ප්‍රමාණයක් කටපාඩම් කර තිබේද?' යි විමසති.

Eko kira mātugāmo ekaṃ mātugā,maṃ pucchi,-tvaṃ idāni kittakaṃ ganthaṃ vācuggataṃ karosīti. Ahaṃ pana idāni daharaputtehi balibodhattā byākulaṃ patvā bahuṃ ganthaṃ vācuggataṃ kātuṃ nasakkā,samantamahāpaṭṭhāne pana kusalattikamattaṃva vācuggataṃ karomīti āhāti.

එක්තරා කාන්තාවක් තවත් කාන්තාවකගෙන් මෙසේ ඇසුවාය: 'ඔබ දැන් කොපමණ ධර්ම ග්‍රන්ථ ප්‍රමාණයක් කටපාඩම් කර කියවන්නේද?' එවිට ඇය, 'මම දැන් කුඩා දරුවන් නිසා ඇති වන බාධාවන්ගෙන් පීඩා විඳින බැවින් බොහෝ ධර්ම ග්‍රන්ථ ප්‍රමාණයක් කටපාඩම් කිරීමට අපොහොසත් වෙමි. එහෙත් මහා පට්ඨාන ප්‍රකරණයෙන් කුසල තිකය පමණක් කටපාඩම් කර කියවමි' යි පැවසුවාය.

Idampi arimaddananagaravāsīnaṃ mātugāmānampi pariyattuggahaṇe ekaṃ vatthu,–

මෙයද අරිමද්දන නගරයේ විසූ කාන්තාවන් පවා පරියත්ති ධර්මය හැදෑරීම පිළිබඳව ඇති එක් කතා පුවතකි.

Ekaṃ kira bhikkhuṃ piṇḍāya carantaṃ ekā dvādasavassikā daharitthī pucchi,-kinnāmosi tvaṃ bhanteti. Khemānāmāhanti. Kathañhi bhante pumāva samāno itthiliṅgena nāmaṃ akāsīti āha. Atha antogehe nisinnā mātā sutvā dhītaraṃ āha,-tvaṃ rājādigaṇassa lakkhaṇaṃ na jānāsīti. Āma jānāmi, ayaṃ pana khemasaddo na rājādigaṇapakkhaṃ bhajatīti. Atha [Pg.89] mātā evamāha,-ayaṃ pana khemasaddo ekadeseneva rājādigaṇapakkhaṃ bhajatīti.

පිණ්ඩපාතයේ හැසිරෙන එක්තරා භික්ෂූන් වහන්සේ නමකගෙන් දොළොස් හැවිරිදි කුඩා දැරියක්, 'ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේගේ නම කුමක්ද?' යි ඇසුවාය. 'මගේ නම ඛේම' යැයි උන්වහන්සේ පැවසූහ. 'ස්වාමීනි, පුරුෂයෙකු වී සිටිමින් ස්ත්‍රී ලිංග නාමයක් තබා ගත්තේ කෙසේද?' යි ඇය ඇසුවාය. එවිට ගෙතුළ සිටි මව මෙය අසා තම දියණියට, 'ලක්ෂණ සහිත වූ රාජාදි ගණයෙහි ස්වභාවය ඔබ නොදන්නේද?' යි පැවසුවාය. 'එසේය, මම දනිමි. නමුත් මේ ඛේම ශබ්දය රාජාදි ගණයට අයත් නොවේ' යැයි දියණිය කීවාය. එකල්හි මව මෙසේ පැවසුවාය: 'නමුත් මේ ඛේම ශබ්දය එක්තරා කොටසකින් රාජාදි ගණයටද අයත් වන්නේය.'

Ayaṃ panettha dhītu adhippāyo,-na rājādisaddo kadāci rājoti paccattavacanavasena okāranto dissati vinā devarājotiādisamāsavisayaṃ, khemasaddo pana katthaci khemoti ca khemanti ca liṅgantaravasena rūpantaraṃ dissati, teneva khemasaddo na rājādigaṇoti veditabboti.

මෙහි දියණියගේ අදහස වූයේ මෙයයි: 'දේවරාජෝ' ආදී සමස්ත පදයන්හි හැර, සාමාන්‍ය ප්‍රථමා විභක්තියෙහි 'රාජාදි' ශබ්දය කිසිවිටකත් 'ඕ' කාරයෙන් අවසන් වන 'රාජෝ' ලෙස නොපෙනේ. නමුත් 'ඛේම' ශබ්දය සමහර තැන්වල ලිංග භේදය අනුව 'ඛේමෝ' කියාද, 'ඛේමං' කියාද වෙනස් රූපයන්ගෙන් පෙනේ. එබැවින් 'ඛේම' ශබ්දය 'රාජාදි' ගණයට අයත් නොවන බව දත යුතුය.

Ayaṃ pana mātu adhippāyo,-khemasaddo abhidheyyaliṅgattā tiliṅgako,yadā pana saññāsaddādhikāre paccattavacanavasena khemāti ākāranto dissati, tadā ekadesena khemasaddo rājādigaṇapakkhaṃ bhajatīti.

මෙහි මවගේ අදහස වූයේ මෙයයි: 'ඛේම' ශබ්දය අර්ථයට අනුව ලිංග තුනටම අයත් වේ. නාම පද අධිකාරයෙහි ප්‍රථමා විභක්ති ඒක වචනයෙන් 'ඛේමා' කියා ආ කාරයෙන් අවසන්ව පෙනෙන කල්හි, 'ඛේම' ශබ්දය එක් පැත්තකින් 'රාජාදි' ගණයටද අයත් වන්නේය.

Idampi ekaṃ vatthu,–

මෙයද තවත් එක් කතා පුවතකි.

Arimaddananagare kira ekassa kuṭumbikassa eko putto dve dhītaro ahesuṃ. Ekasmiñca kāle ghammābhibhūtattā gehassa uparitale nahāyitvā nisīdi. Atha ekā dāsī gehassa heṭṭhā ṭhatvā kiñci kammaṃ karontī tassa kuṭumbikassa guyhaṭṭhānaṃ olokesi. Tamatthaṃ jānitvā kuṭumbiko sākhaṃ olokesīti ekaṃ vākyaṃ bandhitvā puttassa dassesi,imassa atthayojanaṃ karohīti. Atha putto atthayojanaṃ akāsi,-sākhaṃ rukkhasākhaṃ olekesi udikkhatīti. Atha pacchā ekāya dhītuyā dassesi, imassa atthayojanaṃ karohīti. Sāpi atthayojanaṃ akāsi,- sā sunakho khaṃ ākāsaṃ olokesi udikkhatīti. Atha pacchā ekāya dhītuyā dassesi, imassa attha yojanaṃ karohīti. Sāpi atthayojanaṃ akāsi,-sā itthī khaṃ aṅgajātaṃ olokesi mukhaṃ uddhaṃ katvā olokesīti.

අරිමද්දන නුවර එක්තරා ගෘහපතියෙකුට එක් පුතෙකු සහ දියණියන් දෙදෙනෙකු සිටි බව කියැවේ. එක් කලෙක අධික උෂ්ණත්වයෙන් පීඩිත වූ ඔහු නිවසේ උඩුමහලේ ස්නානය කර වාඩි වී සිටියේය. එවිට නිවසේ පහළ මාලයේ සිට කිසියම් කාර්යයක නිරත වූ එක් දාසියක් එම ගෘහපතියාගේ රහස්‍ය ප්‍රදේශය දෙස බැලුවාය. ඒ බව දැනගත් ගෘහපතියා ‘සා ඛං ඔලෝකේසි’ (ඇය අහස දෙස බැලුවාය / ඇය රහසඟ දෙස බැලුවාය) යනුවෙන් එක් වාක්‍යයක් ගොතා, ‘මෙහි අර්ථ විග්‍රහය කරන්න’ යැයි පවසමින් පුතාට දුන්නේය. එවිට පුතා මෙසේ අර්ථ විග්‍රහ කළේය: ‘සාඛං යනු ගසේ අත්තයි, ඔහු (එම අත්ත) දෙස බැලුවේය, නිරීක්ෂණය කළේය.’ ඉන්පසු ඔහු එය එක් දියණියකට දී, ‘මෙහි අර්ථ විග්‍රහය කරන්න’ යැයි පැවසීය. ඕ ද මෙසේ අර්ථ විග්‍රහ කළාය: ‘සා යනු සුනඛයා ය, ඛං යනු ආකාශය ය, සුනඛයා ආකාශය දෙස බැලුවේය, නිරීක්ෂණය කළේය.’ ඉන්පසු ඔහු අනෙක් දියණියට ද දී, ‘මෙහි අර්ථ විග්‍රහය කරන්න’ යැයි පැවසීය. ඕ ද මෙසේ අර්ථ විග්‍රහ කළාය: ‘සා යනු ඒ ස්ත්‍රිය ය, ඛං යනු රහසඟ (අංගජාතය) ය, ඇය මුහුණ ඉහළට ඔසවා (ඔහුගේ රහසඟ) දෙස බැලුවාය.’

Idampi ekaṃ vatthu,–

මෙය ද තවත් එක් කථා පුවතකි. –

Eko kira sāmaṇero ratanapūravāsī arimaddananagare mātugāmāpi [Pg.90] saddanayesu atikovidāti sutvā ahaṃ tattha gantvā jānissāmīti arimaddananagaraṃ gato. Atha antarāmagge arimaddananagarassa samīpe ekaṃ daharitthiṃ kappāsavatthuṃ rakkhitvā nisinnaṃ passi. Atha sāmaṇero tassā santikaṃ maggapucchanatthāya gacchi. Atha daharitthī sāmaṇeraṃ pucchi,-kuto āgatosīti.

රතනපුරයේ වෙසෙන එක්තරා සාමණේරනමකට, අරිමද්දන නුවර වෙසෙන ස්ත්‍රීන් පවා ව්‍යාකරණ ශාස්ත්‍රයෙහි අතිශයින් දක්ෂයෝ යැයි අසන්නට ලැබී, ‘මම එහි ගොස් ඒ පිළිබඳව දැනගන්නෙමි’ යි සිතා අරිමද්දන නුවර බලා වැඩම කළහ. එවිට මඟ අතරතුර අරිමද්දන නුවර ආසන්නයේ දී, කපු වගාවක් රකිමින් වාඩි වී සිටි එක්තරා තරුණ කාන්තාවක් උන්වහන්සේ දුටු සේක. ඉන්පසු සාමණේරයන් වහන්සේ මාර්ගය විමසීම පිණිස ඇය වෙත වැඩම කළහ. එවිට ඒ තරුණ කාන්තාව සාමණේරයන් වහන්සේගෙන්, ‘ස්වාමීනි, ඔබවහන්සේ කොහේ සිට වැඩම කළ සේක්ද?’ යැයි ඇසුවාය.

Sāmaṇero āha,-ratanapūrato ahaṃ āgacchatīti. Kuhiṃ gatosīti vutte arimaddananagaraṃ gacchatīti āha. Atha daharitthī evamāha,-tvaṃ bhante saddayogavinicchayaṃ anupadhāretvā kathesi, amhayogaṭṭhāne hi tvaṃ nāma yogasaddena yojetvā kathesi, nanu paṇḍitānaṃ vacanena nāma paripuṇṇatthena aviruddhasaddanayena puṇṇindusaṅkāsena bhavitabbanti. Atha sāmaṇero khettavatthūni rakkhantī duggatā daharitthīpi tāva saddanayakovidā hoti, kimaṅgaṃ pana bhogasampannā mahallakitthiyoti lajjitvā tatoyeva paṭinivattitvā paccāgamāsīti.

සාමණේරයන් වහන්සේ, ‘මම රතනපුරයේ සිට පැමිණියෙමි’ (āgacchati) යැයි පැවසූහ. ‘කොහේ වඩින්නේ ද?’ යැයි ඇසූ කල ‘අරිමද්දන නුවරට යමි’ (gacchati) යැයි පැවසූහ. එවිට තරුණ කාන්තාව මෙසේ කීවාය: ‘ස්වාමීනි, ඔබවහන්සේ ශබ්ද යෝග විනිශ්චය නොසලකා කතා කළ සේක. මක්නිසාද යත් උත්තම පුරුෂය යෙදිය යුතු ස්ථානයේ දී ඔබවහන්සේ ක්‍රියා පදය වැරදි ලෙස යොදා කතා කළහ. නුවණැත්තන්ගේ වචන පරිපූර්ණ අර්ථයෙන් යුත්, ව්‍යාකරණ රීතීන්ට පටහැනි නොවන, පූර්ණ චන්ද්‍රයා බඳු විය යුතු නොවේද?’ එවිට සාමණේරයන් වහන්සේ, ‘කෙත් වතු රකින මේ දිළිඳු තරුණිය පවා මෙතරම් ව්‍යාකරණ ශාස්ත්‍රයෙහි දක්ෂ වන්නී නම්, සම්පත් ඇති වැඩිහිටි ස්ත්‍රීන් ගැන කුමන කතාද?’ කියා ලැජ්ජාවට පත්ව, එතැනින්ම ආපසු හැරී වැඩි සේක.

Idaṃ marammamaṇḍale tambadīparaṭṭhe arimaddananagare theraparamparavasena sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

මියන්මාර් දේශයේ තම්බදීප රටෙහි අරිමද්දන නුවර තෙර පරම්පරාව අනුපිළිවෙළින් ශාසනය පිහිටුවීම මෙසේ ය.

Idāni marammamaṇḍaleyeva jeyyavaḍḍhanaraṭṭhe ketumatīnagare sāsanavaṃsaṃ vakkhāmi.

දැන් මම මියන්මාර් දේශයේම ජෙය්‍යවඩ්ඪන රටෙහි කේතුමතී නුවර ශාසන වංශය පවසන්නෙමි.

Kaliyuge hi dvisattatādhike aṭṭhavassasate sampatte jeyyavaḍḍhanaraṭṭhe ketumatīnagare mahāsirijeyyasūro nāma rājā rajjaṃ kāresi. Ekaṃ atichekaṃ devanāga nāmakaṃ ekaṃ hatthiṃ nissāya vijitaṃ vitthāramakāsi. Tassa pana rañño kāle kaliyuge dvinavutādhike aṭṭhavassasate sampatte mahāparakkamo nāma thero sīhaḷadīpato nāvāya āgantvā ketumatīnagaraṃ sampatto. Rājā ca dvārā vatīnagarassa [Pg.91] dakkhiṇadisābhāge mahāvihāraṃ kārāpetvā tassa adāsi niccabhattampi. Tasmiñca vihāre sīmaṃ sammannitvā tissaṃ sīmāyaṃ tulāvasena attanā samaṃ katvā lohamayabuddhappaṭibimbaṃ kārāpesi. Tañca buddhappaṭibimbiṃ sampattalaṅkādīpanti nāmena pākaṭaṃ ahosi.

කලියුග වර්ෂ අටසිය හැත්තෑ දෙකක් (872) සපිරුණු කල්හි, ජෙය්‍යවඩ්ඪන රටෙහි කේතුමතී නුවර මහාසිරිජෙය්‍යසූර නම් රජු රාජ්‍යය කළේය. ඔහු ‘දේවනේග’ නම් වූ අතිශයින් දක්ෂ ඇතෙකුගේ උපකාරයෙන් තම රාජ්‍යය ව්‍යාප්ත කළේය. ඒ රජුගේ කාලයේ, කලියුග වර්ෂ අටසිය අනූපහක් (892) සපිරුණු කල්හි, මහාපරක්කම නම් තෙරනමක් සිංහල ද්වීපයේ සිට නැවකින් පැමිණ කේතුමතී නුවරට සම්ප්‍රාප්ත වූහ. රජතුමා ද්වාරාවතී නුවර දකුණු දෙසින් මහා විහාරයක් කරවා උන්වහන්සේට පූජා කර, නිත්‍ය දානය ද නියම කළේය. එම විහාරයෙහි සීමාවක් සම්මත කරවා, ඒ සීමාව තුළ තරාදියකින් තමාගේ බරට සමාන වන සේ ලෝකඩින් බුද්ධ ප්‍රතිමාවක් කරවීය. ඒ බුද්ධ ප්‍රතිමාව ‘සම්පත්ත ලංකාදීප’ යන නමින් ප්‍රසිද්ධ විය.

Tassa rañño kāle surāmerayasikkhāpadaṃ paṭicca vipādo ahosi. Kathaṃ. Bījato paṭṭhāyāti sambhāre paṭiyā detvā cāṭiyaṃ pakkhittakālato paṭṭhāya tālanālikerādīnaṃ puppharaso pupphato galitābhinavakālato paṭṭhāya ca na pātabboti kaṅkhāvitaraṇīṭīkādīsu vuttavacane adhippāyaṃ vipallāsato gahetvā tālanālikerādīnaṃ raso galitābhinavato paṭṭhāya pivituṃ na vaṭṭatīti ekacce vadanti. Ekacce pana evaṃ vadanti,–tālanālikerādīnaṃ raso galitābhinavakāle pivituṃ vaṭṭatīti.

ඒ රජුගේ කාලයේ දී සුරාමේරය ශික්ෂාපදය මුල් කරගෙන මතභේදයක් ඇතිවිය. එය කෙසේද යත්? ‘බීජයේ සිට’ යන්නෙහි අර්ථය නම්, පෙරන ද්‍රව්‍ය සකස් කර මුට්ටියට දැමූ තැන් සිට සහ තල් පොල් ආදියේ මල් රසය මලෙන් වෑස්සුණු අලුත් අවස්ථාවේ සිටම පානය නොකළ යුතු බවයි. කාංක්ෂාවිතරණී ටීකාව ආදියේ සඳහන් වචනවල අර්ථය වැරදි ලෙස වටහාගෙන, තල් පොල් ආදියේ මල් පැණි වෑස්සුණු අලුත් අවස්ථාවේ සිටම පානය කිරීම නුසුදුසු බව සමහරු පවසති. තවත් සමහරු, තල් පොල් ආදියේ මල් පැණි වෑස්සුණු අලුත් අවස්ථාවේ දී පානය කිරීම සුදුසු බව පවසති.

Tattha pubbapakkhe ācariyānaṃ ayamadhippāyo,–

එහි පළමු පාර්ශවයේ (පූර්ව පක්ෂයේ) ආචාර්යවරුන්ගේ අදහස මෙසේ ය:–

Bījato paṭṭhāyāti ettha sambhāre paṭiyādetvā cāṭiyaṃ pakkhittakālato paṭṭhāya na pātabbo. Tālanālikerādīnaṃ puppharaso ca galitābhinavakālatoyeva na pātabboti.

‘බීජයේ සිට’ යන්නෙහි අදහස, පෙරන ද්‍රව්‍ය සකස් කර මුට්ටියට දැමූ තැන් සිට පානය නොකළ යුතුය යන්නයි. තල් පොල් ආදියේ මල් රසය ද මලෙන් වෑස්සුණු අලුත් අවස්ථාවේ සිටම පානය නොකළ යුතුය.

Ayaṃ pana aparapakkhe ācariyānamadhippāyo,–

අනෙක් පාර්ශවයේ (අපර පක්ෂයේ) ආචාර්යවරුන්ගේ අදහස මෙසේ ය:–

Bījato paṭṭhāyāti ettha sambhāre paṭiyādetvā cāṭiyaṃ pakkhittakālato paṭṭhāya na pātabbo. Tālanālikerādīnaṃ sambhārehi paṭiyādito puppharaso pupphato galitābhinavakālato na pātabboti.

‘බීජයේ සිට’ යන්නෙහි අදහස, පෙරන ද්‍රව්‍ය සකස් කර මුට්ටියට දැමූ තැන් සිට පානය නොකළ යුතුය යන්නයි. තල් පොල් ආදියේ මත්ද්‍රව්‍ය පෙරන ද්‍රව්‍යයන්ගෙන් සකස් කරන ලද මල් රසය, මලෙන් වෑස්සුණු අලුත් අවස්ථාවේ සිට පානය නොකළ යුතුය.

Evaṃ tālanālikerādīnaṃ raso galitābhinavakālato paṭṭhāya pātuṃ vaṭṭati na vaṭṭatīti vivādaṃ karontānaṃ majjhe nisīditvā sampattalaṅko mahāparakkamatthero tādiso pivituṃ vaṭṭatīti vinicchindi, surāvinicchayañca nāma ganthaṃ akāsi[Pg.92]. Evaṃ ketumatīnagaraṃ māpentaṃ mahāsirijeyyasūraṃ nāma rājānaṃ nissāya ketumatiyaṃ sāsanaṃ patiṭṭhahi.

මෙසේ තල් පොල් ආදියේ මල් පැණි වෑස්සුණු අලුත් අවස්ථාවේ සිට පානය කිරීම සුදුසු ද නැද්ද යන්න පිළිබඳව විවාද කරන්නවුන් මධ්‍යයෙහි වැඩසිටි, ‘සම්පත්ත ලංකෝ’ මහාපරක්කම තෙරුන් වහන්සේ එවැනි මල් පැණි පානය කිරීම සුදුසු යැයි විනිශ්චය කළ සේක. උන්වහන්සේ ‘සුරාවිනිච්ඡය’ නම් ග්‍රන්ථයක් ද කළහ. මෙසේ කේතුමතී නුවර කරවූ මහාසිරිජෙය්‍යසූර නම් රජුගේ අනුග්‍රහයෙන් කේතුමතී නුවර ශාසනය පිහිටුවන ලදී.

Idaṃ marammamaṇḍaleyeva ketumatīnagare

මෙය මියන්මාර් දේශයේම කේතුමතී නුවර

Sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

ශාසනය පිහිටුවීම පිළිබඳවයි.

Idāni marammamaṇḍale tambadīparaṭṭheyeva khandhapurasāsanavaṃsaṃ vakkhāmi.

දැන් මම මියන්මාර් දේශයේ තම්බදීප රටෙහිම ඛන්ධපුර ශාසන වංශය පවසන්නෙමි.

Kaliyuge hi catusaṭṭhādhike chavassasate tayo bhātikā kittitaranāmakaṃ rājānaṃ rajjato cāvetvā khandhapuranagare rajjaṃ kāresuṃ. Tadā kittitaranāmakassa rañño eko putto cīnaraṭṭhindarājānaṃ yācitvā bahūhi senaṅgehi khandhapuranagaraṃ samparivāretvā aṭṭhāsi. Atha tīsu piṭakesu chekaṃ ekaṃ mahātheraṃ pakkosetvā mantesuṃ. Thero evamāha,– janapadāyattamidaṃ kammaṃ samaṇānaṃ na kappati vicāretuṃ, ahampi samaṇo, nāṭakehi pana saddhiṃ mantethāti. Atha nāṭake pakkosetvā mantesuṃ. Nāṭakāpi sace kāraṇaṃ natthi, evaṃ sati phalaṃ na bhaveyya, sace pūti natthi, makkhikā na sannipateyyunti gītaṃ gāyitvā udake kīḷanti.

කලියුග වර්ෂ හයසිය හැට හතරක් (664) සපිරුණු කල්හි, සහෝදරයන් තිදෙනෙක් ‘කිත්තිතර’ නම් රජු රාජ්‍යයෙන් පහකර, ඛන්ධපුර නුවර රාජ්‍යය කළහ. එකල කිත්තිතර රජුගේ එක් පුත්‍රයෙක් චීන දේශයේ රජුගෙන් උපකාර ඉල්ලා, විශාල සේනාවක් සමඟ පැමිණ ඛන්ධපුර නුවර වටලා සිටියේය. එවිට ත්‍රිපිටකයෙහි දක්ෂ වූ එක්තරා මහා තෙරනමකගේ උපදෙස් පැතූහ. තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ පැවසූහ: ‘මෙය රට වැසියන්ට (දේශපාලනයට) අයත් කාර්යයකි, මේ පිළිබඳව විමසීම ශ්‍රමණයන්ට සුදුසු නැත. මම ද ශ්‍රමණයෙක් වෙමි. එබැවින් ඔබ නළුවන් සමඟ සාකච්ඡා කරන්න.’ ඉන්පසු ඔවුහු නළුවන් කැඳවා සාකච්ඡා කළහ. නළුවෝ ද ‘කිසිදු හේතුවක් නැත්නම් ඵලයක් ඇති නොවේ, කුණු වූ දෙයක් නැත්නම් මැස්සන් එක් රොක් නොවේ’ යනුවෙන් ගීතයක් ගායනා කරමින් දිය කෙළියෙහි නිරත වූහ.

Atha teca tayo bhātikā taṃ sutvā kittitaranāmakaṃ rājānaṃ bandhanāgārato gahetvā māretvā idāni yaṃ rajje ṭhapayissāmāti cintetvā tumhe gacchatha, ayaṃ tassa sīso, idāni esa paralokaṃ gatoti sīsaṃ dassesuṃ. Atha cīnaraṭṭhasenāyopi idāni rājavaṃsiko natthi, te nahi yujjhituṃ na icchāma, yaṃ rajje ṭhapayissāmāti katvā mayaṃ āgatā, idāni so natthīti vatvā nivattetvā agamaṃsu.

එකල්හි ඒ සොහොයුරන් තිදෙනා එය අසා, ‘කිත්තිතර’ නම් රජු සිරගෙයින් පිටතට ගෙන මරා දමා, ‘දැන් අපි කවුරුන් රාජ්‍යයෙහි පිහිටුවමුදැ’යි සිතා, “ඔබලා යන්න, මේ ඔහුගේ හිසයි, දැන් ඔහු පරලොව ගියේය” කියා හිස පෙන්වූහ. එවිට චීන දේශයේ සේනාවද, “දැන් රාජවංශිකයෙකු නැත, අප යුද්ධ කිරීමට අකමැති වෙමු. අප ආවේ යමෙකු රාජ්‍යයෙහි පිහිටුවීමටය, දැන් ඔහු නැතැ”යි කියා ආපසු හැරී ගියහ.

So ca thero nāṭakehi saddhiṃ mantethāti ettakameva vuttattā bhikkhubhāvato na mocetīti daṭṭhabbaṃ. Vuttañcetaṃ,–

ඒ ස්ථවිරයන් වහන්සේ නළුවන් සමඟ සාකච්ඡා කරන්නැයි මෙපමණක්ම පැවසූ බැවින් භික්ෂුභාවයෙන් නොමිදෙන්නේය (සිවුරු නොහැරෙන්නේය) යි දත යුතුය. මේ බව මෙසේද වදාරන ලදී –

Pariyāyoca āṇatti, tatiye dutiye pana;

Āṇattiyeva sesesu, dvayametaṃ na labbhatīti.

“පර්යාය (ක්‍රමය) සහ අණ කිරීම තෙවැන්නෙහිද, දෙවැන්නෙහි අණ කිරීම පමණක්ද, සෙසු කරුණුවලදී මේ දෙකම නොලැබෙන්නේය” යන්නයි.

Tasmiṃ pana khandhapure arimaddananagare arahantagaṇavaṃsikā chappadagaṇavaṃsikā ānanda gaṇavaṃsikā ca therā bahavo vasanti. Tehi pana katagantho nāma koci natthīti.

ඒ ඛන්ධපුරයෙහිද අරිමද්දන නගරයෙහිද අරහන්ත ගණවංශික, ඡප්පද ගණවංශික සහ ආනන්ද ගණවංශික වූ බොහෝ තෙරවරුන් වහන්සේලා වැඩවාසය කරති. එහෙත් උන්වහන්සේලා විසින් කරන ලද කිසිදු ග්‍රන්ථයක් නැත.

Idaṃ khandhapure sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

මේ ඛන්ධපුරයෙහි ශාසනය පිහිටුවීමයි.

Idāni marammamaṇḍale tambadīpareṭṭheyeva vijayapure sāsanavaṃsaṃ vakkhāmi.

දැන් මම මරම්ම මණ්ඩලයේ තම්බදීප රටෙහිම විජයපුරයෙහි ශාසන වංශය පවසමි.

Kaliyuge hi catusattatādhike chavassasate sīhasūro nāma rājā vijayapuraṃ māpesi. Tato pacchā dvīsu saṃvaccharesu atikkantesu camuṃnadiyaṃ matasetibhaṃ ekaṃ labhitvā ekasetibhinnoti tassa nāmaṃ pākaṭaṃ ahosi. Tassa rañño kāle vijayapure sīlavantā lajjīpesalā bhikkhū bahavo natthi. Arimaddananagarato anuruddharājakāle rājabhayena nilīyitvā avasesā samaṇakuttakāyeva bahavo atthi. Pacchā cūḷaarahantattheradibbacakkhuttherānaṃ āgatakāleyeva lajjīpesalā bhikkhū balavantā hutvā gaṇaṃ vaḍḍhāpesuṃ. Rājā ca dibbacakkhuttheraṃ antepuraṃ pavesetvā devasikaṃ piṇḍapātena bhojesi. Anuruddharaññā tambulamañjūsāyaṃ ṭhapetvā pūjitā satta dhātuyo labhitvā tāsaṃ pañcadhātuyo caññiṅkhucetiye nidhānaṃ akāsi. Avasesā pana dve dhātuyo puññassa nāma amaccassa pūjanatthāya niyyādesi. Soca amacco jeyyapure puññacetiye nidhānaṃ akāsi.

කල්යුගයෙන් හයසිය හැත්තෑ හතරවන (674) වර්ෂයෙහි ‘සීහසූර’ නම් රජු විජයපුරය කරවීය. ඉන්පසු වසර දෙකක් ඇවෑමෙන් චමූ නදියෙහි මළ සුදු ඇතෙකු ලබා, ‘ඒකසෙතිභින්ද’ (එක් සුදු ඇතෙකු හිමි) යන නමින් ඔහු ප්‍රසිද්ධ විය. ඒ රජුගේ කාලයෙහි විජයපුරයෙහි සිල්වත්, ලජ්ජී-පේසල භික්ෂූන් වහන්සේලා බොහෝ නොවූහ. අරිමද්දන නගරයෙන් අනුරුද්ධ රජුගේ කාලයේදී රජු කෙරෙහි බියෙන් සැඟවී සිටි, මහණ වෙස් ගත් ව්‍යාජ මහණහු (ශ්‍රමණකුට්ටකයෝ) බොහෝ දෙනෙක් ඉතිරිව සිටියහ. පසුව, චූළඅරහන්ත තෙරුන් වහන්සේ සහ දිබ්බචක්ඛု තෙරුන් වහන්සේ වැඩම කළ කාලයෙහිම ලජ්ජී-පේසල භික්ෂූන් වහන්සේලා බලවත් වී සඟ පිරිස වර්ධනය කළහ. රජු ද දිබ්බචක්ඛු තෙරුන් වහන්සේ අන්තඃපුරයට වඩාදන්වා දිනපතා පිණ්ඩපාතයෙන් පිදුවේය. අනුරුද්ධ රජු විසින් බුලත් කරඬුවක තබා පූජා කරන ලද ධාතුන් වහන්සේලා සත්නමක් ලබාගෙන, ඉන් ධාතුන් වහන්සේලා පස්නමක් ‘චඤ්ඤιංඛු’ චෛත්‍යයෙහි නිදන් කළේය. ඉතිරි ධාතුන් වහන්සේලා දෙනම ‘පුඤ්ඤ’ නම් අමාත්‍යවරයාට පූජා කිරීම පිණිස පවරා දුන්නේය. ඒ අමාත්‍යවරයාද ජෙය්‍යපුරයෙහි ‘පුඤ්ඤ’ චෛත්‍යයෙහි ඒ ධාතුන් වහන්සේලා නිදන් කළේය.

Tadā ca kira samaṇakuttakā gahaṭṭhāviya rājarājamahāmattānaṃ [Pg.94] santike upaṭṭhānaṃ akaṃsu. Kaliyuge catuasītādhike chavassasate sampatte sīsasūrarañño jeṭṭha putto ujano nāma rājā rajjaṃ kāresi. So pana avapaṅkyā nāmake dese campakakaṭṭhamaye sattavihāre kārāpesi. Dvi vassādhike sattavassasate kāle te vihārā niṭṭhaṃ agamaṃsu.

එකල ව්‍යාජ මහණහු ගිහියන් මෙන් රජුන් හා රජ මහා ඇමතුන් වෙත ගොස් උපස්ථාන කළහ. කල්යුගයෙන් හයසිය අසූහතරවන (684) වර්ෂය පැමිණි කල්හි, සීහසූර රජුගේ වැඩිමහල් පුත් ‘උජන’ නම් රජු රාජ්‍යය කළේය. ඔහු ‘අවපංක්‍යා’ නම් දේශයෙහි සපු ලීයෙන් (චම්පක ලීයෙන්) කළ විහාර හතක් කරවීය. හත්සිය දෙවන (702) වර්ෂය වන විට ඒ විහාරවල වැඩ නිම විය.

Tesu vihāresu campakaṃ nāma padhānavihāraṃ amaccaputtassa sudhammamahāsāmittherassa adāsi. So pana thero arimaddananagare arahantattherassa vaṃsikoti daṭṭhabbo.

ඒ විහාර අතුරෙන් ‘චම්පක’ නම් ප්‍රධාන විහාරය අමාත්‍ය පුත්‍රයෙකු වූ ‘සුධම්මමහාසාමි’ තෙරුන් වහන්සේට පූජා කළේය. ඒ තෙරුන් වහන්සේ අරිමද්දන නගරයේ අරහන්ත තෙරුන් වහන්සේගේ වංශයට අයත් කෙනෙකු ලෙස දත යුතුය.

Veḷūvanaṃ nāma parivāravihāraṃ pana ābhidhammikassa ñāṇadhajassa nāma therassa adāsi. Sopi arahantattherassa vaṃsiko.

‘වේළුවන’ නම් පරිවාර විහාරය අභිධර්මික ‘ඤාණධජ’ නම් තෙරුන් වහන්සේට පූජා කළේය. උන්වහන්සේ ද අරහන්ත තෙරුන් වහන්සේගේ වංශිකයෙක් වූහ.

Jetavanaṃ nāma parivāravihāraṃ pana sakalavinayapiṭakaṃ vācuggataṃ karontassa guṇārāmattherassa adāsi. So pana thero arimaddananagareyeva ānandattherassa vaṃsiko.

‘ජේතවන’ නම් පරිවාර විහාරය මුළු විනය පිටකයම කටපාඩම් කර තිබූ ‘ගුණාරාම’ තෙරුන් වහන්සේට පූජා කළේය. ඒ තෙරුන් වහන්සේ අරිමද්දන නගරයේම ‘ආනන්ද’ තෙරුන් වහන්සේගේ වංශිකයෙක් වූහ.

Kulavihāraṃ nāma parivāravihāraṃ ādiccaraṃsino nāma therassa adāsi. Sopi ānandattherassa vaṃsikoyeva.

‘කුලවිහාරය’ නම් පරිවාර විහාරය ‘ආදිච්චරංසි’ නම් තෙරුන් වහන්සේට පූජා කළේය. උන්වහන්සේ ද ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේගේ වංශිකයෙක්ම වූහ.

Suvaṇṇavihāraṃ nāma parivāravihāraṃ sudhammālaṅkārassa nāma therassa adāsi. Sopi ānandattheravaṃsikoyeva.

‘සුවණ්ණ විහාරය’ නම් පරිවාර විහාරය ‘සුධම්මාලංකාර’ නම් තෙරුන් වහන්සේට පූජා කළේය. උන්වහන්සේ ද ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේගේ වංශිකයෙක්ම වූහ.

Nīcagehaṃ nāma parivāravihāraṃ varapattassa nāma therassa adāsi. So pana sudhammamahāsāmittherassa antevāsiko.

‘නීචගේහ’ නම් පරිවාර විහාරය ‘වරපත්ත’ නම් තෙරුන් වහන්සේට පූජා කළේය. උන්වහන්සේ ‘සුධම්මමහාසාමි’ තෙරුන් වහන්සේගේ අතේවාසික (ශිෂ්‍ය) කෙනෙක් වූහ.

Dakkhiṇakoṭiṃ nāma parivāravihāraṃ siripuññavāsino nāma therassa adāsi. Sopi sudhammamahāsāmittherassa antevāsikoti.

‘දක්ඛිණකෝටි’ නම් පරිවාර විහාරය ‘සිරිපුඤ්ඤවාසී’ නම් තෙරුන් වහන්සේට පූජා කළේය. උන්වහන්සේ ද සුධම්මමහාසාමි තෙරුන් වහන්සේගේ අතේවාසිකයෙක් වූහ.

Tesaṃ vihārānaṃ esannaṭṭhāne rājā sayameva hatthena gahetvā mahābodhirukkhaṃ ropesi. Tesaṃ vihārānaṃ paṭi jagganatthāya bahūnipi khettavatthūni adāsi ārāmagopaka kulāni ca.

ඒ විහාරස්ථාන පිහිටි භූමියෙහි රජු තෙමේම ස්වකීය හස්තයෙන් මහා බෝධි වෘක්ෂයක් රෝපණය කළේය. ඒ විහාරස්ථාන නඩත්තු කිරීම පිණිස බොහෝ කෙත්-වත් (කුඹුරු සහ ඉඩම්) ද, ආරාම ආරක්ෂක පවුල් ද පූජා කළේය.

Tesaṃ [Pg.95] pana therānaṃ sudhammapurārimaddanapurabhikkhuvaṃsikattālajjipesalatā viññātabbā. Teneva vijayapure sāsanaṃ ativiya parisuddhaṃ ahosīti daṭṭhabbaṃ.

ඒ ස්ථවිරයන් වහන්සේලා සුධම්මපුර සහ අරිමද්දනපුර භික්ෂු වංශයට අයත් වූ බැවින් උන්වහන්සේලාගේ ලජ්ජී-පේසල ගුණය දත යුතුය. ඒ හේතුවෙන්ම විජයපුරයෙහි ශාසනය අතිශයින්ම පිරිසිදු වූ බව දත යුතුය.

Tesampi sissaparamparā anekasahassappamāṇā ahesuṃ. Evaṃ lajjīpesalānaṃyo bhikkhūnaṃ santikā keci saddhivihārikā kīṭāgirimhi assajipunabbasukāviya alajjī dussīlā uppajjiṃsu, seyyathāpi nāma madhurambarukkhato ambilaphalanti. Te pana bahuanācāraṃ cariṃsuyeva. Idaṃ pana tesaṃ mūlauppatti dassanaṃ.

උන්වහන්සේලාගේ ශිෂ්‍ය පරම්පරාවද දහස් ගණනක් විය. මෙලෙස ලජ්ජී-පේසල භික්ෂූන් වහන්සේලා ඇසුරෙන්, මිහිරි අඹ ගසකින් ඇඹුල් ගෙඩි හටගන්නාක් මෙන්, කීටාගිරියෙහි අස්සජි-පුනබ්බසුකයන් මෙන් අලජ්ජී වූද දුස්සීල වූද ඇතැම් සද්ධිවිහාරිකයෝ උපන්නාහ. ඔවුහු බොහෝ නොකටයුතුකම්වල (අනාචාරයන්හි) යෙදුණහ. මේ වනාහි ඔවුන්ගේ උපතෙහි මුල දැක්වීමයි.

Rājā hi tadā tesaṃ vihārānaṃ paṭijagganatthāya bahūni khettavatthūni adāsi. Tesu khettavatthūsu balivicāraṇatthāya sudhammamahāsāmitthero ekacce bhikkhū ārakkhaṇaṭṭhāne ṭhapesi. Ārakkhaṇabhikkhū pana dhammānulomavasena kassakānaṃ ovādāpesi, khettavatthusāmibhāgampi paṭiggaṇhāpesi. Tasmiñca kāle khettavatthūni paṭicca bhikkhū vivādaṃ akaṃsu. Atha taṃ vivādaṃ sutvā sāsanadharatthero ca dve parakkamattherā ca tato nikkhamiṃsu. Nikkhamitvā sāsanadharatthero khaṇitti pādapabbate nisīdi. Dve parakkamattherā ca caṅgakiṅgapabbatakandare nisīdiṃsu. Tesañhi nivāsaṭṭhānattā yāvajjatanā taṃ ṭhānaṃ parakkamaṭṭhānanti pākaṭaṃ ahosi. Te pana therā ekacārāti vohāriṃsu. Avasesā pana bhikkhū gāmavāsībahucārāti vohāriṃsu. Tato paṭṭhāya araññavāsīgāmavāsīvasena visuṃ gaṇā honti. Vihārassa ninnānaṃ khettavatthūnaṃ balippaṭiggāhakabhikkhūnampi saṅghajātisamaññā ahosi.

එකල රජු ඒ විහාරස්ථාන නඩත්තු කිරීම පිණිස බොහෝ කෙත්-වත් පූජා කළේය. ඒ කෙත්-වතුවලින් ලැබෙන බදු කටයුතු පිරික්සීම පිණිස සුධම්මමහාසාමි තෙරුන් වහන්සේ සමහර භික්ෂූන් ආරක්ෂක තනතුරුවල තැබූහ. ආරක්ෂක භික්ෂූහු ධර්මයට අනුකූලව ගොවීන්ට අවවාද කළහ, කෙත්-වතුවලින් හිමිවන කොටසද ලබාගත්හ. ඒ කාලයෙහි කෙත්-වත් සම්බන්ධයෙන් භික්ෂූන් අතර විවාදයක් ඇති විය. එකල්හි ඒ විවාදය අසා, සාසනධර තෙරුන් වහන්සේ සහ ‘පරක්කම’ නම් වූ තෙරවරුන් දෙනමක් එතැනින් නික්ම ගියහ. නික්ම ගොස්, සාසනධර තෙරුන් වහන්සේ ‘ඛණිත්තිපාද’ පර්වතයෙහි වැඩසිටියහ. පරක්කම තෙරවරුන් දෙනම ‘චංගකිංග’ පර්වත ලෙනෙහි වැඩසිටියහ. උන්වහන්සේලා වැඩසිටි ස්ථානය වූ බැවින් අද දක්වාම ඒ ස්ථානය ‘පරක්කමට්ඨාන’ නමින් ප්‍රසිද්ධ විය. ඒ තෙරුන් වහන්සේලා ‘ඒකචාරී’ (හුදෙකලාව හැසිරෙන්නෝ) නමින් ව්‍යවහාර වූහ. සෙසු භික්ෂූහු ‘ගාමවාසී බහුචාරී’ (ගම්වැසි, බොහෝ ඇසුරු කරන්නෝ) නමින් ව්‍යවහාර වූහ. එතැන් පටන් ආරණ්‍යවාසී සහ ගාමවාසී වශයෙන් වෙන වෙනම ගණ (කණ්ඩායම්) ඇති විය. විහාරයට අයත් පහත් බිම් හා කෙත්-වතුවල බදු පිළිගන්නා භික්ෂූන්ට ‘සංඝජාති’ යන සංඥාව ලැබුණි.

Kaliyuge catuvassādhike sattasate ujanassa rañño dharamānasseva kaniṭṭhabhātiko kyecvā nāma rājā kumāro rajjaṃ gaṇhi.

කල්යුගයෙන් හත්සිය හතරවන (704) වර්ෂයෙහි ‘උජන’ රජු ජීවත්ව සිටියදීම, ඔහුගේ බාල සොහොයුරු වූ ‘ක්‍යෙච්වා’ (Kyecva) නම් රාජකුමාරයා රාජ්‍යය ලබාගත්තේය.

Ayaṃ pana tassa aṭṭhuppatti,– ujano nāma rājā tvaṃ samuddamajjhaṃ [Pg.96] nāma gāmaṃ gantvā tattha nisīditvā tatruppādabaliṃ bhuñjāhīti niyyādesi. So pana rājakumāro luddakammesuyeva abhirammaṇasīlo. Ekasmiṃ samaye pigavaṃ gantvā paccāgatakāle rattiyaṃ supinaṃ passi,– sakko devānamindo āgantvā uposathasīlaṃ samādiyāhi, evaṃ sati acireneva setibhe labhissasatīti vatvā tāvatiṃsabhavanaṃ puna gatoti.

මේ වනාහි එහි උත්පත්ති කථාවයි: උජන නම් රජතුමා "තෝ සමුද්‍රමධ්‍ය නම් ගමට ගොස්, එහි රැඳී සිටිමින් එහි ලැබෙන බිලි පූජා අනුභව කරව"යි පවසා (ඔහු) පිටුවහල් කළේය. ඒ රාජකුමාරයා වනාහි දඩයම් කර්මයන්හි ම ඇලී වසන ස්වභාව ඇත්තෙක් විය. එක් කලෙක ඔහු පිගව නම් ස්ථානයට ගොස් ආපසු පැමිණි කල්හි රාත්‍රියෙහි සිහිනයක් දුටුවේය. එහිදී සක්දෙවිඳු පැමිණ, "උපෝසථ සීලය සමාදන් වන්න, එසේ වුවහොත් නොබෝ කලකින් ම සුදු ඇතුන් ලබන්නෙහි ය"යි පවසා නැවත තව්තිසා භවනයට ම වැඩම කළේය.

Soca rājakumāro tato paṭṭhāya uposathasīlaṃ samādiyi. Pacchā kālepi attano hatthe guthena kilinnaṃ bhavatīti puna supinaṃ passi. So acireneva pañca setibhe labhi. Atha eko amacco gantvā rañño tamatthaṃ ārocesi. Rājā tuṭṭhacitto hutvā mama kira bhonto kaniṭṭhabhātiko pañca setibhe labhīti rājapurisānaṃ majjhe saṃvaṇṇesi. Amacco puna rājakumārassa santikaṃ gantvā tamatthaṃ ārocesi. Rājakumāropi mama bhātiko rājā akathitapubbaṃ vācāpeyyaṃ vadatīti ārādhayitvā puna gantvā tamatthaṃ rañño ārocāpesi. Rājāpi tatheva vadatīti. Taṃ sutvā rājakumāro bhiyyoso pasīdi.

ඒ රාජකුමාරයා ද එතැන් පටන් උපෝසථ සීලය සමාදන් විය. පසුව, තමාගේ දෑත් අසූචිවලින් තැවරී ඇති බවක් නැවත සිහිනයෙන් දුටුවේය. හෙතෙම නොබෝ කලකින් ම සුදු ඇතුන් පස් දෙනෙකු ලැබීය. ඉක්බිති එක් අමාත්‍යයෙක් ගොස් රජුට ඒ කරුණ සැළ කළේය. රජතුමා සතුටු සිතින් යුතුව, "පින්වතුනි, මාගේ බාල සොහොයුරා සුදු ඇතුන් පස් දෙනෙකු ලැබුවේ යැයි කියනු ලැබේ" යි රාජපුරුෂයන් මැද ප්‍රශංසා කළේය. අමාත්‍යවරයා නැවතත් රාජකුමාරයා වෙත ගොස් ඒ බව දැන්වීය. රාජකුමාරයා ද, "මාගේ සොහොයුරු රජතුමා පෙර කිසිදා නොපැවසූ ප්‍රිය වචනයක් පවසන්නේය"යි සතුටු වී, නැවතත් (අමාත්‍යවරයා) යවා ඒ බව රජුට දන්වා යැවීය. රජතුමා ද එසේම පවසන්නේය (යන්න තහවුරු විය). එය ඇසූ රාජකුමාරයා බෙහෙවින් ප්‍රීතියට පත් විය.

Kasmā pana ujano rājā kittitaraṃ nāma rājakumāraṃ kaniṭṭhavohārena na vadatīti. Ekasetibhindo hi rājā aparassa rañño deviṃ gabbhiniṃ ānetvā aggamahesiṭṭhāne ṭhapesi, ṭhapetvā acireneva ujanaṃ vijāyi, teneva na ujano ekasetibhindassa putto, kittitaro nāma rājakumāroyeva ekasetibhindassa putto, tasmā taṃ kāraṇaṃ paṭicca so taṃ kaniṭṭhavohārena na vadatīti.

උජන රජතුමා, කිත්තිතර නම් රාජකුමාරයාට බාල සොහොයුරා (කණිටු) යන වචනයෙන් කතා නොකළේ මන්ද යත්: ඒකසෙතිභින්ද රජතුමා වනාහි වෙනත් රජෙකුගේ ගැබ්බර දේවියක කැඳවාගෙන අවුත් ඇය අග්‍රමහේෂිකා තනතුරෙහි තැබීය. තබා නොබෝ කලකින් ඇය උජන කුමාරයා බිහි කළාය. එබැවින් උජන යනු ඒකසෙතිභින්ද රජුගේ සැබෑ පුත්‍රයෙකු නොවේ. කිත්තිතර නම් රාජකුමාරයා ම ඒකසෙතිභින්ද රජුගේ සැබෑ පුත්‍රයා විය. එහෙයින් ඒ හේතුව නිසා ඔහු, ඔහුට බාල සොහොයුරු යන වචනයෙන් කතා නොකළේය.

Kaniṭṭho pañcasetibhe labhatīti sutvā rājā bhāyitvā kaniṭṭhassa rajjaṃ upaniyyādesi. Rājā rājagehassa pacchimadvārena nikkhami. Kaniṭṭho purimadvārena pāvisi. Pañcannaṃ pana setibhānaṃ laddhattā pañcasetibhindoti pākaṭo. Mūlanāmaṃ panassa [Pg.97] sīhasūroti daṭṭhabbaṃ. Tassa rañño kāle bahū alajjino gāmasāmanta vihāre vasitvā anekavidhaṃ ānācāraṃ cariṃsu. Sudhammapuraarimaddanapurato paramparavasena āgatā bhikkhūpi bahū lajjino sikkhākāmā santi.

"බාල සොහොයුරා සුදු ඇතුන් පස් දෙනෙකු ලබන්නේය"යි අසා රජතුමා බියට පත්ව, බාල සොහොයුරාට රාජ්‍යය පවරා දුන්නේය. රජතුමා රජමාලිගාවේ පිටුපස ද්වාරයෙන් නික්ම ගියේය. බාල සොහොයුරා ප්‍රධාන ද්වාරයෙන් ඇතුළු විය. සුදු ඇතුන් පස් දෙනෙකු ලැබූ හෙයින් ඔහු "පඤ්චසෙතිභින්ද" නමින් ප්‍රකට විය. ඔහුගේ මුල් නම වනාහි "සීහසූර" යැයි දත යුතුය. ඒ රජුගේ කාලයෙහි බොහෝ අලජ්ජී (ලජ්ජා නැති) භික්ෂූහු ගම් කෙළවර පිහිටි විහාරවල වාසය කරමින් නොයෙක් ආකාරයේ අනාචාරයන්හි හැසිරුණහ. එහෙත් සුධම්මපුර සහ අරිමද්දනපුර යන ප්‍රදේශවලින් පරම්පරානුගතව පැමිණි සිල්වත්, ශික්ෂාකාමී භික්ෂූන් වහන්සේලා ද බොහෝ වැඩසිටියහ.

Atha tassa rañño bhattaṃ paribhuñjanakāle eko samaṇakuttako aṭṭha parikkhāre gahetvā āgantvā rañño sammukhe aṭṭhāsi. Kimatthāya āgatosīti pucchite piṇḍapātatthāya āgatomhīti āha. Atha rājā sayaṃ bhuñjissāmīti ārabhitvāpi atippasannatāya pana suvaṇṇapātiyā paṭiyāditaṃ sakalampi bhattaṃ adāsi. Atha rājā evaṃ cintesi,– ayaṃ bhikkhu piṇḍapātatthāya upamajjhanti kayeva āgantvā aṭṭhāsi, na so puthujjanabhikkhu, atha kho abhiññālābhī arahā bhaveyya, mama puññatthāya āgato bhaveyya maṃ anukampaṃ upādāyāti.

ඉක්බිති ඒ රජතුමා ආහාර වළඳන වෙලාවෙහි, එක් මහණ වෙස්ගත් වංචනිකයෙක් අටපිරිකර ද රැගෙන පැමිණ රජු ඉදිරියෙහි සිටගත්තේය. "කුමන කරුණකට පැමිණියේදැ"යි විමසූ කල්හි, "පිණ්ඩපාතය උදෙසා පැමිණියෙමි"යි හෙතෙම පැවසීය. එවිට රජතුමා තමා අනුභව කිරීමට සැරසුණු නමුත්, අතිශයින් ම පැහැදුණු සිතින් යුතුව, රන් තලියෙහි පිළියෙල කරන ලද මුළු ආහාරය ම පූජා කළේය. ඉක්බිති රජතුමා මෙසේ සිතුවේය: "මේ භික්ෂුව පිණ්ඩපාතය සඳහා මධ්‍යහ්න වේලාවෙහි ම පැමිණ සිටගත්තේය. උන්වහන්සේ පෘථග්ජන භික්ෂුවක් නොවිය යුතුය. ඒකාන්තයෙන් ම අභිඥා ලාභී රහතන් වහන්සේනමක් විය යුතුය. මා කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් මාගේ පින පිණිස වැඩම කරන්නට ඇත."

Evaṃ pana cintetvā ekaṃ rājapurisaṃ āṇāpesi tassa pacchā anugantvā oloketuṃ. So pana samaṇakuttako sayaṃ alajjibhūtattāva attano bhariyā paccuggantvā pattaṃ gaṇhi. Taṃ disvā rājapuriso rañño santikaṃ gantvā paṭhamameva evaṃ cintesi,– sace yathābhūtaṃ āroceyyaṃ, rañño pasādo vinasseyya, evaṃ pana anārocetvā yathā rañño passādo bhiyyosomattāya bhaveyya, mayhampi lābho uppajjeyya, samaṇakuttakopi rājaparādhato vimucceyya, evaṃ ārocessāmīti. Evaṃ pana cintetvā ahaṃ mahārāja taṃ anugantvā olokesi, atha mama evaṃ olokentassava antaradhāyīti ārocesi. Rājā bhiyyosomattāya pasīditvā hatthaṃ pasāretvā yathāhaṃ maññami, tathā avirajjhanamevatanti tikkhattuṃ vācaṃ nicchāresi, rājapurisassa ca dātabbaṃ adāsi.

මෙසේ සිතා, ඔහු පසුපස ගොස් බලන ලෙස එක් රාජපුරුෂයෙකුට අණ කළේය. ඒ මහණ වෙස්ගත් වංචනිකයා වනාහි තමා අලජ්ජී වූ බැවින් ම, ඔහුගේ භාර්යාව පෙරගමන් කොට පාත්‍රය පිළිගත්තාය. එය දුටු රාජපුරුෂයා රජු වෙත යාමට පෙර ප්‍රථමයෙන් මෙසේ සිතුවේය: "ඉදින් මම සිදුවූ දේ ඒ අයුරින් ම සැළ කළහොත් රජතුමාගේ පැහැදීම විනාශ වන්නේය. එසේ නොදන්වා, රජුගේ ප්‍රසාදය තව තවත් වැඩි වන අයුරින් ද, මට ද ලාභ ලැබෙන අයුරින් ද, එම වංචනික මහණා ද රාජ අපරාධයෙන් බේරෙන අයුරින් ද සැළ කරන්නෙමි." මෙසේ සිතා ඔහු, "මහරජතුමනි, මම උන්වහන්සේ පසුපස ගොස් බැලුවෙමි. මා බලා සිටියදීම උන්වහන්සේ අතුරුදහන් වූහ"යි රජුට සැළ කළේය. රජතුමා බෙහෙවින් ම ප්‍රසාදයට පත්ව, දෑත් දිගු කර, "මා සිතූ පරිදි ම එය වැරදුණේ නැත"යි තුන් වරක් ම පවසා, රාජපුරුෂයාට ද දිය යුතු තෑගි බෝග දුන්නේය.

Tasmiṃyeva divase eko amacco rañño paṇṇākāratthāya [Pg.98] velāhakaṃ nāma ekaṃ turaṅgamaṃ adāsi. Atha rājā mama puññānubhāvena esa laddhoti sampahaṃsi. Taṃ pana turaṅgamaṃ ārohitvā ekaṃ hatthārohaṃ pājāpesi. Atha mahājanassa olokentassa hatthārohassa sīseveṭṭhanadussaṃyeva passitvā ākāse pakkhandho bakoviya paññāyati. So pana turaṅgamo pātova vijayapurato gacchanto pabbatabbhantaranagaraṃ sāyanhasamaye pāpuṇi. Abbha vijabbhanaassotipi nāmaṃ akāsi.

එදින ම එක් අමාත්‍යයෙක් රජුට පඬුරු පිණිස "වලාහක" නම් අශ්වයෙකු තෑගි කළේය. එවිට රජතුමා "මෙය මාගේ පුණ්‍ය අනුභාවයෙන් ලැබුණකි"යි ඉමහත් සතුටට පත් විය. රජතුමා ඒ අශ්වයා පිටට අසරුවෙකු නංවා වේගයෙන් යැවීය. එවිට රැස්ව සිටි මහා ජනයා බලා සිටියදී, අශ්වාරෝහකයාගේ හිස බැඳි රෙදිකඩ පමණක් පෙනෙමින්, අහසට පැන නැඟුණු කොකෙකු මෙන් ඒ අශ්වයා දර්ශනය විය. ඒ අශ්වයා උදය වරුවේ ම විජයපුරයෙන් පිටත්ව, සන්ධ්‍යා කාලය වන විට පර්වත මධ්‍යයේ පිහිටි නගරයට ළඟා විය. එබැවින් ඊට "අබ්භවිජම්භන අශ්වයා" (වලාකුළු අතර සැරිසරන අශ්වයා) යැයි ද නමක් තැබීය.

Iccevaṃ samaṇakuttakā dārampi posesuṃ, pageva itaraṃ anācāraṃ. Teneva te samaṇakuttakā rañño mallaraṅgampi pavisitvā mallaṃ yujjhesuṃ. Tesu pana samaṇakuttakesu ovicaṅgākhuṃsaṅghajo nāma samaṇakuttako mallakamme ativiya cheko adhiko. So kira saṃvacchare saṃvacchare rañño mallaraṅge jayitvā pannarasa vā vīsati vā asse paṭilabhīti.

මෙසේ ඒ මහණ වෙස්ගත් වංචනිකයෝ අඹුදරුවන් ද පෝෂණය කළහ. වෙනත් අනාචාරයන් ගැන කුමන කථාද? එබැවින් ඒ වංචනික මහණහු රජුගේ මල්ලව පොර පිටියට පවා පිවිස මල්ලව පොරෙහි ද යෙදුණහ. ඒ වංචනිකයන් අතරින් "ඕවිචංගාඛුං සංඝජ" නම් වූ වංචනික මහණා මල්ලව පොරෙහි අතිශයින් ම දක්ෂයෙක් ද ප්‍රමුඛයෙක් ද විය. ඔහු වසරක් පාසා රජුගේ මල්ලව පොර පිටියේදී ජය ලබා, අශ්වයන් පහළොවක් හෝ විස්සක් බැගින් ලබා ගත්තේ යැයි කියනු ලැබේ.

Ratanapūranagare mallakamme aticheko adhiko eko kambojakulo atthi. So ratanapūranagare jeyyapuranagara ca attanā samathāmaṃ mallapurisaṃ asabhitvā vijaya puraṃ āgantvā campakavihārassa dvārasamīpe mallasabhāmaṇḍape pavisitvā mallakammaṃ kātuṃ icchāmīti rañño ārocesi. Atha rājā taṃ saṅghajaṃ āmantetvā evamāha,- idāni bho tvaṃ iminā saddhiṃ mallayuddhaṃ kātuṃ sakkhissasīti. Āmamahārāja pubbe ahaṃ dahare hutvā kīḷanatthāyayeva mallakammaṃ akāsiṃ, idāni pana ekūnasattativasso ahaṃ ito pacchā mallayuddhaṃ kātuṃ sakkhissāmi vā mā vāti na jānāmi, idāni parapakkhaṃ mallapurisaṃ mallakammena māressāmīti vadati.

රතනපුර නගරයෙහි මල්ලව පොරෙහි ඉතා දක්ෂ වූ, ප්‍රමුඛ වූ කාම්බෝජ වංශිකයෙක් විය. ඔහු රතනපුර නගරයෙහි ද ජෙය්‍යපුර නගරයෙහි ද තමා හා සමාන ශක්තියක් ඇති කිසිදු මල්ලව පොරකරුවෙකු නොදැක, විජයපුරයට පැමිණ, චම්පක විහාරයේ ද්වාරය අසල වූ මල්ලව සභා මණ්ඩපයට පිවිස "මම මල්ලව පොරෙහි යෙදීමට කැමැත්තෙමි"යි රජුට දැන්වීය. එකල රජතුමා ඒ සංඝජ අමතා මෙසේ කීවේය: "පින්වත, දැන් ඔබට මොහු සමඟ මල්ලව පොරෙහි යෙදීමට හැකි වේද?" එවිට ඔහු, "එසේය මහරජතුමනි, පෙර මම තරුණ කාලයේ ක්‍රීඩාවක් ලෙසින් ම මල්ලව පොර කෙළෙමි. එහෙත් දැන් මට වයස හැට නවයකි (69). මින් පසුව මට මල්ලව පොරෙහි යෙදීමට හැකි වේද නොවේදැයි මම නොදනිමි. එසේ වුවත් දැන් ප්‍රතිවාදී මල්ලව පොරකරුවා මල්ලව ක්‍රියාවෙන් මරා දමන්නෙමි"යි පැවසීය.

Atha rājūnaṃ mallakammaṃ nāma kīḷanatthāyayeva bhavati, mā māretuṃ ussāhaṃ karohīti vatvā aññamaññaṃ mallayuddhaṃ kārāpesi[Pg.99]. Saparisassa rañño olokentasseva te mallākārena naccitvā aññamaññaṃ samīpaṃ upagacchiṃsu. Atha saṅghajo mallo kambojamallassa pādena paharaṇākāraṃ dassetvā dakkhiṇahatthamuṭṭhinā kapāle pahāraṃ adāsi. Atha kambojamallassa mukhaṃ pacchato ahosi. Tadā sapariso rājā īdisā pana vimukhato maraṇameva seyyo idāni pana imaṃ passituṃ na visahāmīti vadati. Puna saṅghajo vāmahattha muṭṭhinā pahāraṃ adāsi. Atha kambojamallassa mukhaṃ parivaṭṭetvā yathā pubbe, tathā patiṭṭhāsi.

එවිට රජුන්, ‘මල්ල පොරය යනු ක්‍රීඩාවක් සඳහාම පවතින්නකි, මරා දැමීමට උත්සාහ නොකරන්න’ යැයි පවසා, ඔවුන් ලවා එකිනෙකා අතර මල්ල යුද්ධයක් කරවූහ. පිරිවර සහිත රජු බලා සිටියදීම, ඔවුහු මල්ලවයන් මෙන් රඟ දක්වමින් එකිනෙකා වෙත සමීප වූහ. එකල්හි සංඝජ නම් මල්ලවයා, කම්බෝජ මල්ලවයාට පයින් පහර දෙන ආකාරයක් පෙන්වා, දකුණු අත මිටි මොලවා ඔහුගේ හිස්කබලට පහරක් දුන්නේය. එවිට කම්බෝජ මල්ලවයාගේ මුහුණ පසුපසට හැරුණි. එකල්හි පිරිවර සහිත රජු, ‘මෙසේ මුහුණ විකෘති වී සිටිනවාට වඩා මරණයම උතුම්ය, දැන් මට මෙවැන්නක් බලා සිටීමට නොහැකිය’ යි පැවසීය. නැවතත් සංඝජ වම් අත මිටි මොලවා පහරක් දුන්නේය. එවිට කම්බෝජ මල්ලවයාගේ මුහුණ ආපසු කැරකී පෙර පරිදිම පිහිටියේය.

Tasmiñca kāle sapariso khattiyo taṃ acchariyaṃ disvā dve asse tiṃsamattāni vattāni satakahāpaṇañca adāsīti. Idañca vacanaṃ porāṇapotthakesu āgatattā sādhujanānañca saṃvejaniyaṭṭhānattā vuttaṃ. Ṭhapetvā hi saṃvegalābhaṃ natthi aññaṃ kiñci payojananti.

එකල්හි පිරිවර සහිත රජු ඒ ආශ්චර්යය දැක අශ්වයන් දෙදෙනෙකු ද, වස්ත්‍ර තිහක් පමණ ද, කහවණු සියයක් ද දුන්නේය. මෙම පුවත පැරණි පොත්පත්වල සඳහන්ව ඇති හෙයින් ද, සත්පුරුෂයන්ට සංවේගය උපදවන කරුණක් වන බැවින් ද මෙසේ දක්වන ලදී. මන්ද යත්, සංවේගය ලැබීම හැර මෙයින් වෙනත් කිසිදු ප්‍රයෝජනයක් නැති බැවිනි.

Kaliyuge terasādhike sattavassasate vijayapureyeva tassa putto kittitaranāmako rājā rajjaṃ kāresi. Vitarā sadisanāmavaseneva sīhasūroti nāmaṃ paṭiggaṇhi. Pitu rañño kāle laddhesu pañcasu setihesu catunnaṃyeva avasesattā catusetibhindoti nāmaṃ pākaṭaṃ. Tene vāha abhidhānappadīpikāṭīkāyaṃ catusetibhindoti. Tassa rañño kāle caturaṅgabalo nāma mahāamacco ganthakovido abhidhānappadīpikāsaṃ vaṇṇanaṃ akāsi. So pana sakalabyākaraṇavanāsaṅgañāṇācārī ahosi.

කලි යුගයෙන් සත්සිය දහතුනක් (713) වූ කල්හි, විජයපුරයෙහිම ඔහුගේ පුත්‍ර වූ කිත්තිතර නම් රජු රාජ්‍යය කළේය. ඔහු ‘විතරා’ යන සමාන නාමයෙන් යුක්ත වූ බැවින් ‘සීහසූර’ යන නාමය ලැබීය. පිය රජුගේ කාලයේ ලැබුණු ශ්වේත හස්තීන් පස්දෙනාගෙන් සිව්දෙනෙකුම ඉතිරි වූ බැවින් ‘චතුසෙතිභින්ද’ යන නාමයෙන් ඔහු ප්‍රසිද්ධ විය. එහෙයින්ම අභිධානප්පදීපිකා ටීකාවෙහි ‘චතුසෙතිභින්ද’ යැයි කියන ලදී. ඒ රජුගේ කාලයෙහි ග්‍රන්ථකරණයෙහි කෙළ පැමිණි ‘චතුරංගබල’ නම් මහා අමාත්‍යවරයා අභිධානප්පදීපිකා සංවණ්ණනාව (ටීකාව) කළේය. හෙතෙම සකල ව්‍යාකරණ නැමති වනයෙහි නොබැඳුණු ඥානයෙන් හා යහපත් හැසිරීමෙන් යුක්ත වූයේය.

Ekasmiñca samaye rājā ekaṃ mahantaṃ vihāraṃ kārāpetvā asukaraññā ayaṃ vihāro kārāpito, imasmiṃ vihāre sīlavantāyeva nisīdantūti kolāhalaṃ uppādesi. Atha sācaññināmagāmavāsī eko thero āgantvā nisīdi.

එක් සමයක රජතුමා මහා විහාරයක් කරවා, ‘මීට පෙර කිසිදු රජෙකු විසින් මෙවැනි විහාරයක් කරවා නැත, මේ විහාරයෙහි සිල්වතුන්ම වැඩ වෙසෙත්වා’ යි ප්‍රකාශ කරමින් මහත් ප්‍රසිද්ධියක් කළේය. එකල්හි ‘සාචඤ්ඤි’ නම් ගමෙහි විසූ එක් තෙරනමක වැඩම කොට එහි වැඩ සිටි සේක.

Ayaṃ [Pg.100] pana tassa therassa aṭṭhuppatti,–

මේ වනාහි ඒ ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ උත්පත්ති කථාවයි –

Sācaññigāme kira eko gahapati attano puttaṃ sippuggahaṇatthāya vihāre ekassa bhikkhussa santike niyyādesi. Puttassa pana vihāraṃ agantukāmassa tajjanatthāya sakaṇṭakagacchassa upari khipati. So ca daharo nikkhamitvā gehaṃ anāgatvā vihāreyeva nisīdi. Mātāpitūnaṃ santikaṃ anāgantvā thokaṃ thokaṃ dūraṃ gantvā sāmaṇera bhūmito upasampadabhūmiṃ patvā arimaddananagaraṃ gacchi. Atipaññavantatāya pana pattappattaṭṭhāne mahāthero saṅgaṇhiṃsu. Tenevesa sakalamarammaraṭṭhe pākaṭo ahosi. Atha mātāpitaro puttassa āgamanaṃ apekkhitvāyeva nisīdiṃsu. Tamatthaṃ pana sutvā esa amhākaṃ putto bhavissati vā no vāti vīmaṃsitukāmo pitā anugacchi. Arimaddananagare taṃ sampāpuṇitvā upaṭṭhapetvā nisīdi. Sopi bhikkhu yathāupaṭṭhāneneva santappetvā ganthaṃ uggaṇhi. Aparasmiṃ pana kāleso bhikkhu ajja sūpo appaloṇotiādinā punappunaṃ bhaṇati.

සාචඤ්ඤි නම් ගමෙහි එක් ගෘහපතියෙක් තමාගේ පුත්‍රයා ශිල්ප හැදෑරීම පිණිස විහාරයෙහි එක් භික්ෂුවක් වෙත බාර දුන්නේය. විහාරයට යාමට අකමැති වූ පුත්‍රයාට බිය ගැන්වීම පිණිස පියා ඔහුව කටු පඳුරක් උඩට දැමීය. ඒ කුඩා දරුවා එතැනින් නික්ම ගෙදර නොගොස් විහාරයටම වී සිටියේය. මව්පියන් වෙත නොගොස්, ක්‍රමයෙන් ඈතට ගොස් සාමණේර භාවයෙන් උපසම්පදා භූමියට පැමිණ, අරිමද්දන නගරයට ගියේය. මහත් ප්‍රඥාවන්තයෙකු වූ බැවින්, උන්වහන්සේ පැමිණි පැමිණි තැන්වලදී මහා තෙරවරුන් විසින් උන්වහන්සේව පිළිගන්නා ලදී. එම නිසාම උන්වහන්සේ මුළු මරම්ම (බුරුම) රටෙහිම ප්‍රසිද්ධ විය. එකල්හි මව්පියෝ පුත්‍රයාගේ පැමිණීම අපේක්ෂාවෙන්ම පසු වූහ. ඒ පිළිබඳව අසා ‘මොහු අපේ පුත්‍රයා වේද නැද්ද’ යන්න විමසනු කැමති වූ පියා, ඔහු පසුපස ගියේය. අරිමද්දන නගරයේදී උන්වහන්සේ මුණගැසී, උපස්ථාන කරමින් එහි විසීය. ඒ භික්ෂුව ද තමන්ට ලැබුණු උපස්ථානයෙන් සතුටු වෙමින් ධර්ම ග්‍රන්ථ හැදෑරීය. පසු කාලෙක ඒ භික්ෂුව ‘අද හොද්දේ ලුණු අඩුයි’ යනාදී වශයෙන් නැවත නැවතත් පවසන්නට විය.

Atha pitā evamāha,- na pubbe piyaputtaka tayā īdisaṃ vacanaṃ kathitaṃ, idāni pana tvaṃ abhiṇhaṃ īdisaṃ vacanaṃ chaṇasi, kāraṇamettha kinti pucchi. Pubbe ganthesu chekattaṃ appatvā ganthesu chekatthaṃ byāpannacittatāya na vuttaṃ, idāni pana mayā icchito attho matthakaṃ patto, tasmā kāyabalapariggahaṇatthāya mayā īdisaṃ vacanaṃ vuttanti vadati. Taṃ vacanaṃ sutvā pitā mātuyā santikaṃ gamanatthāya okāsaṃ yācitvā pitarā saddhiṃ sakaṭṭhānaṃ āgacchanto vijayapuraṃ cetiyavandanatthāya pāvisi.

එවිට පියා මෙසේ කීවේය: ‘ප්‍රිය පුත්‍රය, මීට පෙර ඔබ විසින් මෙවැනි වචන නොපවසන ලදී. දැන් ඔබ නිතරම මෙවැනි වචන පවසන්නේ කුමන හේතුවක් නිසාදැයි’ ඇසීය. එවිට උන්වහන්සේ, ‘පෙර ධර්ම ග්‍රන්ථයන්හි නිපුණත්වයට නොපැමිණි බැවින්, ග්‍රන්ථයන් කෙරෙහිම සිත යෙදී තිබූ නිසා එසේ නොපැවසුවෙමි. දැන් මා අපේක්ෂා කළ අර්ථය මුදුන්පත් වී ඇත. එබැවින් ශරීර ශක්තිය රැකගැනීම සඳහා මා විසින් මෙවැනි වචන පවසන ලදී’ යැයි වදාළ සේක. ඒ වචනය අසා පියා මව වෙත යාමට අවසර ඉල්ලා, පියා සමඟ තමන්ගේ ගමට එන්නේ, චෛත්‍ය වන්දනා කිරීම පිණිස විජයපුරයට ඇතුළු විය.

Tadā raññā vuttavacanaṃ sutvā tasmiṃ vihāre aruhitvā nisīdi[Pg.101]. Ārakkhapurisā ca taṃ bhikkhuṃ vihāre nisinnaṃ disvā tamatthaṃ rañño ārocesuṃ. Rājā ca caturaṅgabalaṃ amaccaṃ āṇepesi,-gantvā tassa bhikkhussa ñāṇathāmaṃ upadhārehīti. Caturaṅgabalo ca gantvā taṃ bhikkhuṃ gūḷagūḷaṭṭhānaṃ pucchi. Sopi pucchitaṃ pucchitaṃ vissajjesi. Caturaṅgabalo ca tamatthaṃ rañño ārocesi. Rājā tuṭṭhacitto hutvā taṃ vihāraṃ tassa bhikkhussa adāsi. Tassa pana bhikkhussa daharakāle sakaṇṭakagacche pituno khipanaṃ paṭicca kaṇḍakakhipattheroti samaññā ahosi, mūlanāmaṃ panassa nāgitoti. Sotasmiṃ vihāre nisīditvā saddasāratthajaliniṃ nāma ganthaṃ akāsi. Tassa kira therassa kāle tasmiṃ nagare āraddha vipassanādhurā mahallakā bhikkhū sahassamattā ahesuṃ. Āraddhaganthadhurā pana daharabhikkhū gaṇanapathaṃ vītivattā.

එකල්හි රජු විසින් පවසන ලද වචනය අසා, උන්වහන්සේ ඒ විහාරයට නැගී එහි වැඩ සිටි සේක. මුරකරුවෝ ඒ භික්ෂුව විහාරයෙහි වැඩ සිටිනු දැක ඒ බව රජුට සැළ කළහ. රජතුමා ද ‘චතුරංගබල’ අමාත්‍යවරයාට, ‘ගොස් ඒ භික්ෂුවගේ ඥාන ශක්තිය විමසා බලන්න’ යැයි නියෝග කළේය. චතුරංගබල අමාත්‍යවරයා ද ගොස් ඒ භික්ෂුවගෙන් ඉතා ගැඹුරු කරුණු විමසීය. උන්වහන්සේ ද විමසූ විමසූ සියල්ලට පිළිතුරු දුන්හ. චතුරංගබල අමාත්‍යවරයා ඒ බව රජුට සැළ කළේය. රජතුමා සතුටු සිතින් යුක්තව ඒ විහාරය ඒ භික්ෂුවට පූජා කළේය. ඒ භික්ෂුව කුඩා කල පියා විසින් කටු පඳුරකට දැමීම හේතු කොට ගෙන ‘කණ්ඩකඛිපත්ථෙර’ (කටු පඳුරට දැමූ තෙරුන්) යන නමින් ප්‍රසිද්ධ වූ අතර, උන්වහන්සේගේ මුල් නාමය ‘නාගිත’ යන්නයි. උන්වහන්සේ ඒ විහාරයෙහි වැඩ වෙසෙමින් ‘සද්දසාරත්ථජාලිනී’ නම් ග්‍රන්ථය කළ සේක. ඒ තෙරුන්ගේ කාලයෙහි ඒ නගරයෙහි විදර්ශනා ධුරයෙහි යෙදුණු මහලු භික්ෂූන් වහන්සේලා දහසක් පමණ වූහ. ග්‍රන්ථ ධුරයෙහි යෙදුණු තරුණ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ සංඛ්‍යාව ගිණිය නොහැකි තරම් විය.

Tassa pana pitarampi seṭṭhiṭṭhāne ṭhapesi. Teneva taṃ gāmaṃ seṭṭhigāmoti nāmena vohariṃsu.

තවද උන්වහන්සේගේ පියාද රජතුමා විසින් සිටු තනතුරෙහි තැබීය. එම නිසාම ඒ ග්‍රාමය ‘සෙට්ඨිගාම’ (සිටුගම) යන නමින් හැඳින්වූහ.

Kaccāyanavaṇṇanaṃ pana vijayapureyeva abhayagiripabbate nisinno mahāvijitāpī nāma thero akāsi. Vācako padesampi soyeva akāsi. Saddavuttiṃ pana saddhammagurutthero akāsi.

කච්චායන වණ්ණනාව නම් ග්‍රන්ථය විජයපුරයෙහිම අභයගිරි පර්වතයෙහි වැඩ විසූ ‘මහාවිජිතාපී’ නම් තෙරනමක විසින් කරන ලදී. ‘වාචකෝපදේසය’ ද උන්වහන්සේ විසින්ම කරන ලදී. ‘සද්දවුත්ති’ ග්‍රන්ථය සද්ධම්මගුරු තෙරුන් විසින් කරන ලදී.

Iccevaṃ vijayapure anekehi ganthakārehi sāsanaṃ vipulaṃ ahosi.

මෙසේ විජයපුරයෙහි බොහෝ ග්‍රන්ථ කතුවරුන් විසින් ශාසනය අභිවර්ධනය කරන ලදී.

Kaliyuge pana pañcāsītādhike chavassasate sampatte asaṅkhayācoyonnāmako rājā jeyyapuranagaraṃ māpetvā tattha rajjaṃ kāresi. Tattha pana rājūnaṃ kāle therehi katagantho nāma natthi.

කලි යුගයෙන් හයසිය අසූපහක් (685) පැමිණි කල්හි, ‘අසංඛයාචෝයොන්’ නම් රජු ජෙය්‍යපුර නගරය කරවා එහි රාජ්‍යය කළේය. එහි විසූ රජවරුන්ගේ කාලයෙහි තෙරවරුන් විසින් කරන ලද ග්‍රන්ථයක් නැත.

Kaliyuge chabbisādhike sattavassasate vesākhamāse jeyyapuranagaraṃ vinassi. Tasmiṃyeva saṃvacchare jeṭṭhamāse vijayapuraṃ vinassi. Tasmiṃyeva saṃvacchare phaggunamāse satvivarājā [Pg.102] ratanapūraṃ nāma nagaraṃ māpetvā rajjaṃ kāresīti.

කලි යුගයෙන් සත්සිය විසිහයක් (726) වූ වසරෙහි වෙසක් මාසයෙහි ජෙය්‍යපුර නගරය විනාශ විය. එම වසරෙහිම පොසොන් (ජෙට්ඨ) මාසයෙහි විජයපුරය විනාශ විය. එම වසරෙහිම මැදින් (ඵග්ගුණ) මාසයෙහි ‘සත්විව’ රජු රතනපුර නම් නගරයක් කරවා රාජ්‍යය කළේය.

Idaṃ vijayapurajeyyapuresu sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

මෙය විජයපුරය සහ ජෙය්‍යපුරය යන නගරයන්හි ශාසනය පිහිටුවීම පිළිබඳ පුවතයි.

Idāni marammamaṇḍale tambanīparaṭṭheyeva ratanapūranagare sāsanavaṃsaṃ vakkhāmi.

දැන් මම මරම්ම මණ්ඩලයෙහි (බුරුම දේශයෙහි) තම්බදීප රටෙහිම පිහිටි රතනපුර නගරයෙහි ශාසන වංශය පවසමි.

Kaliyuge hi aṭṭhāsītādhike sattavassasate narapatirañño dhitāya saddhiṃ aloṅgacaññisūrañño putto ānandasūriyo nāma santhavaṃ katvā ekaṃ (siddhikaṃ nāma puttaṃ vijāyi. So vaye sampatte rajjasampattiṃ labhi. Tato pabhuti yāva mrenacodighā raññā arimaddananagare rajjaṃ akaṃsu). Tato pacchā sirisudhammarājādhipatīti laddhanāmo satvivarājā ratanapūranagare rajjaṃ kāresi. Tassa rañño kāle kaliyuge ekanavutādhike sattavassasate sampatte laṅkādīpato sirisaddhammālaṅkāratthero sīhaḷamahāsāmittherocāti ime dve therā pañca sarīradhātuyo ānetvā nāvāya kusimatitthaṃ pāpuṇitvā rāmaññaraṭṭhe baññārani nāmena raññā nivāritā anisīdisvā tato soyeva rājā there yāva sirikhettanagarā pahiṇi. Tamatthaṃ ñatvā ratanapūrindo rājā cattālīsāya nāvāhi yāva sirikhettanagaraṃ paccuggantvā ānesi. Ānetvā ca mahānavagāmaṃ pattakāle saha orodhehi amaccehi ca sayameva rājā paccuggacchi. Ratanapūraṃ ppana pattakāle mahāpathavī cali, paṭinādañca nadi. Tadā rājā sammāsambuddhassa tilokaggassa sāsanaṃ paggaṇhissāmīti cintetvā sarīradhātuṃ ānetvā idha pattakāle ayaṃ mahāpathavī calati, paṭinādañca nadati, idaṃ [Pg.103] amhākaṃ raṭṭhe jinasāsanassa cirakālaṃ patiṭṭhānabhāve pubbanimittanti sayameva nimittapāṭhaṃ akāsi.

කලියුග වර්ෂ 788දී, නරපති රජුගේ දියණිය සමඟ අලොංගචඤ්ඤිසූර රජුගේ පුත් ආනන්දසූරිය නම් කුමාරයා සබඳතාවක් පවත්වා, එක් පුත්‍රයෙකු (සිද්ධික නම් වූ) ප්‍රසූත කළේය. ඔහු වැඩිවියට පත් වූ කල රාජ්‍ය සම්පත්තිය ලැබීය. එතැන් පටන් ම්‍රේන්චොදිඝා රජු දක්වා රජවරු අරිමද්දන නගරයෙහි රජකම් කළහ. ඉන්පසු 'සිරිසුධම්මරාජාධිපති' යන නාමය ලැබූ සත්විව රජු රතනපුර නගරයෙහි රජකම් කළේය. ඒ රජුගේ කාලයෙහි, කලියුග වර්ෂ 791ක් සම්පූර්ණ වූ කල්හි, ලංකාද්වීපයෙන් සිරිසද්ධම්මාලංකාර තෙරුන් වහන්සේ සහ සීහළමහාසාමි තෙරුන් වහන්සේ යන මේ තෙරවරුන් දෙනම ශරීර ධාතූන් වහන්සේලා පස්නමක් වැඩමවාගෙන නැවෙන් කුසිම තොටුපළට පැමිණියහ. රාමඤ්ඤ රටෙහි බඤ්ඤාරණි නම් රජු විසින් වළක්වනු ලැබ එහි නොරැඳී, පසුව එම රජු විසින්ම තෙරවරුන් සිරිකෙත්ත නගරය දක්වා පිටත් කර හරින ලදහ. ඒ බව දැනගත් රතනපුරයේ අධිපති රජු නැව් හතළිහකින් සිරිකෙත්ත නගරය දක්වා පෙරගමන් කොට එම ධාතූන් වහන්සේලා වැඩමවාගෙන ආවේය. වැඩමවාගෙන මහානාවගාමයට පැමිණි කල්හි, රජු තෙමේම අන්තඃපුර ස්ත්‍රීන් හා ඇමතිවරුන් සමඟ පෙරගමන් කළේය. රතනපුරයට පැමිණි කල්හි මහා පොළොව කම්පා විය, ප්‍රතිරාවයක් ද නිකුත් විය. එකල්හි රජු, 'මම තිලෝගුරු සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනය පතුරා හරින්නෙමි' යි සිතා, 'ශරීර ධාතූන් වහන්සේලා වැඩමවාගෙන මෙහි පැමිණි කල්හි මේ මහා පොළොව කම්පා වෙයි, ප්‍රතිරාවයද නිකුත් වෙයි, මෙය අපගේ රටෙහි ජිනශාසනය දීර්ඝ කාලයක් පිහිටා පැවතීමට පූර්ව නිමිත්තකි' යි තෙමේම නිමිති ප්‍රකාශ කළේය.

Tāva tiṭṭhatu jīvamānassa sammāsambuddhassa ānubhāvo, ahovata sarīradhātuyāyeva anubhāvoti bahuraṭṭha vāsino pasidiṃsu. Honti cettha, –

ජීවමාන සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ආනුභාවය පසෙක තැබුවත්, අහෝ! ශරීර ධාතූන් වහන්සේලාගේම ආනුභාවය පුදුම සහගතය කියා රටවැසියෝ බොහෝ දෙනෙක් පැහැදුණහ. මේ සම්බන්ධයෙන් මෙසේ කියනු ලැබේ –

Sarīradhātuyā tāva, mahantocchariyo hoti;

Kā kathā pana buddhassa, jīvamānassa seṭṭhassa.

ශරීර ධාතූන් වහන්සේලාගේම ආනුභාවයෙන් මෙතරම් මහත් වූ ආශ්චර්යයක් සිදු වේ නම්, ජීවමාන වූ උතුම් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ආනුභාවය ගැන කුමන කථාද?

Evaṃ anussaritvāna, uppādeyya pasādakaṃ;

Buddhaguṇesu bāhullaṃ, gāravañcaṃ kare janoti.

මෙසේ අනුස්මරණය කොට, බුදුගුණ කෙරෙහි මහත් වූ ප්‍රසාදය ඇති කරගත යුතුය, ජනයා බුදුගුණ කෙරෙහි ඉමහත් ගෞරවයක් දැක්විය යුතුය.

Kaliyuge dvenavutādhike sattavassasate tā pañca dhātuyo nidahitvā jeyyapuranagarato pacchimadisābhāge samabhūmibhāge cetiyaṃ patiṭṭhāpesi. Tañca cetiyaṃ ratanacetiyanti paññāpesi, hatthirūpabāhullatāya pana anekibhindoti pākaṭaṃ hoti. Tīhi sirigabbhehi sattahi dvārehī ca alaṅkataṃ nāma mahāvihāraṃ kārāpetvā dvinnaṃ sīhaḷadīpikattherānaṃ adāsi. Tato pacchā tesu mahantatthero sakavihārasamīpe pabbatamuddhani attano sissepi appavesetvā lajjīpesalabahussutasikkhākāmehi sabbehi tīhi therehi saddhiṃ sīmaṃ sammannati. Iccevaṃ sīmasammutipariyattivācanādikammehi marammaraṭṭhe sāsanaṃ virūḷaṃ katvā patiṭṭhāpesi.

කලියුග වර්ෂ 792දී ඒ ධාතූන් වහන්සේලා පස්නම නිදන් කොට ජෙය්‍යපුර නගරයට බටහිර දිශාභාගයෙහි තැනිතලා බිමක චෛත්‍යයක් පිහිටුවීය. ඒ චෛත්‍යය 'රතනචේතිය' යනුවෙන් නම් කළේය. ඇත් රූප බහුල වූ බැවින් එය 'අනේකිභින්දෝ' නමින් ප්‍රකට විය. සිරිගැබ් තුනකින් සහ දොරටු හතකින් අලංකාර වූ මහා විහාරයක් කරවා ලංකාද්වීපයෙන් වැඩම කළ තෙරවරුන් දෙනමට පූජා කළේය. ඉන්පසු ඔවුන් අතරින් මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ තමන්ගේ විහාරය අසල පර්වත මුදුනෙහි තමන්ගේ ශිෂ්‍යයන් පවා ඇතුළු වීමට ඉඩ නොදී, ලජ්ජී වූ, පේසල වූ, බහුශ්‍රුත වූ, ශික්ෂාකාමී වූ සියලු තෙරවරුන් තිදෙනා සමඟ සීමාවක් සම්මත කළහ. මෙසේ සීමා සම්මුතිය, පරියත්ති දේශනා කිරීම ආදී කටයුතුවලින් මරම්ම (මියන්මාර්) රටෙහි ශාසනය දියුණු කර පිහිටුවූහ.

Idaṃ marammamaṇḍale ratanapūranagare sīhaḷadīpike

මෙය මරම්ම මණ්ඩලයේ රතනපුර නගරයෙහි ලංකාද්වීපයෙන් වැඩම කළ

Dve there paṭicca paṭhamaṃ sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

තෙරවරුන් දෙනම නිසා පළමු කොටම ශාසනය පිහිටුවීමයි.

Kaliyuge chabbīsādhike sattavassasate sampatte phaggunamāse satvavarājā ratanapūranagaraṃ māpesi. Tassa rañño [Pg.104] kāle jeyyapuranagare ekā pūpikā itthī alajjino ekassa bhikkhussa santike dhanaṃ upanidahi. Aparabhāgesā taṃ dhanaṃ yāci. Atha so bhikkhu tava dhanaṃ ahaṃ na paṭiggaṇhāmīti musā bhaṇati. Evaṃ vivādaṃ katvā taṃ kāraṇaṃ rañño ārocesi. Rājā pakkosāpetvā sayameva taṃ bhikkhuṃ pucchi,-tvaṃ bhante tassā itthiyā dhanaṃ paṭiggaṇhāsi vā mā vāti. Ahaṃ mahārāja samaṇo alikaṃ bhaṇituṃ na vaṭṭati, na paṭiggaṇhāmīti vadati. Taṃ kāraṇaṃ rājā ca punappunaṃ pucchitvā vīmaṃsanto bhikkhussa kerāṭikabhāvaṃ jānitvā taṃ samaṇo samāno bhagavato paññattaṃ sikkhāpadaṃ akkamitvā musā bhaṇatīti kujjhitvā sayameva aparādhānurūpaṃ sīyaṃ chinditvā rājagehato heṭṭhā khipi.

කලියුග වර්ෂ 726ක් සම්පූර්ණ වූ කල්හි, මැදින් මාසයෙහි සත්වව රජු රතනපුර නගරය නිර්මාණය කළේය. ඒ රජුගේ කාලයෙහි ජෙය්‍යපුර නගරයෙහි කැවුම් පිළියෙල කරන එක්තරා ස්ත්‍රියක් අලජ්ජී වූ එක්තරා භික්ෂුවක් වෙත ධනයක් තැන්පත් කළාය. පසු කාලයකදී ඇය ඒ ධනය ඉල්ලා සිටියාය. එකල්හි ඒ භික්ෂුව, 'මම ඔබගේ ධනයක් භාර නොගත්තෙමි' යි බොරු කීවේය. මෙසේ විවාද කොට ඇය ඒ කරුණ රජුට සැළ කළාය. රජු භික්ෂුව කැඳවා තෙමේම උන්වහන්සේගෙන්, 'ස්වාමීනී, ඔබ වහන්සේ ඒ ස්ත්‍රියගේ ධනය භාරගත්තේ ද නැද්ද?' යි ඇසීය. 'මහා රජතුමනි, මම මහණෙක් වෙමි, බොරු කීම මට නොසුදුසුය, මම භාර නොගත්තෙමි' යි භික්ෂුව පැවසීය. රජු ඒ කරුණ නැවත නැවතත් විමසමින් පරීක්ෂා කොට, භික්ෂුවගේ වංචනික ස්වභාවය දැනගෙන, 'මොහු මහණෙක්ව සිටිමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පැනවූ ශික්ෂාපදය උල්ලංඝනය කොට බොරු කියයි' යි කෝපයට පත්වී, තෙමේම වරදට සරිලන පරිදි භික්ෂුවගේ හිස කපා රාජ මාලිගාවෙන් පහළට දැමීය.

Tañca kāraṇaṃ sakalamarammaraṭṭhe pākaṭaṃ. Alajjībhikkhūpi aññe pāpakammaṃ kātuṃ na visahiṃsu. Raññā bhāyitvāyeva sikkhāpadaṃ na akkamesuṃ.

ඒ කරුණ මුළු මරම්ම රටෙහිම ප්‍රකට විය. සෙසු අලජ්ජී භික්ෂූහු ද පාපකර්ම කිරීමට එඩිතර නොවූහ. රජු කෙරෙහි බියෙන් ම ශික්ෂාපද උල්ලංඝනය නොකළහ.

Kaliyuge tiṃsādhike sattavassasate sampatte maṅgakricvācoṅka nāma rājā rajjaṃ kāresi. So pana rājā raṭṭhavāsīnaṃ sukhatthāya nimittaṃ gahetvā tālavaṇṭaṃ gahetvā rājagehaṃ paṭiggaṇhi. So ca rājā sakkarāje pañcacattālīsādhike sattavassasate sampatte caññiṅkhuṃ nāma cetiyaṃ patiṭṭhāpesi. Yaṅgaranāmakassa silāpabbatassa samīpe porāṇikaṃ ekaṃ cetiyaṃ nadīudakaṃ bhindi. Tadā sakaraṇḍakā pañca dhātuyo udake nimmujjantiyo erāpatho nāma nāgo gahetvā pacchā caññiṅkhuṃ nāma cetiyaṃ patiṭṭhāpessāmīti raññā āraddhakāleyeva dāṭhānāgassa nāma therassa saha karaṇḍakena pañca dhātuyo niyyādesi. So ca thero rañño adāsi. Rājā dve dhātuyo muṭṭhocetiye nidhānaṃ akāsi. Tisso pana caññiṅkhuṃ cetiyeti porāṇapotthakesu vuttaṃ.

කලියුග වර්ෂ 730 සම්පූර්ණ වූ කල්හි මංගක්‍රිච්වාචොංක නම් රජු රජකම් කළේය. ඒ රජු වනාහි රටවැසියන්ගේ යහපත උදෙසා නිමිති සලකා, තල්වැටක් ගෙන රාජ මාලිගාව භාරගත්තේය. ඒ රජු ශකරාජ වර්ෂ 745 සම්පූර්ණ වූ කල්හි චඤ්ඤිංඛු නම් චෛත්‍යයක් පිහිටුවීය. යංගර නම් වූ ශෛල පර්වතය අසල පැරණි එක්තරා චෛත්‍යයක් ගංගා ජලයෙන් බිඳී ගියේය. එකල්හි කරඬුව සමඟ වූ ධාතූන් වහන්සේලා පස්නම ජලයෙහි ගිලෙද්දී, ඒරාපථ නම් නාග රාජයා විසින් (ඒවා) ගනු ලැබීය. පසුව 'මම චඤ්ඤිංඛු නම් චෛත්‍යය පිහිටුවන්නෙමි' යි රජු විසින් කටයුතු ආරම්භ කළ කල්හිම, දාඨානාග නම් තෙරුන් වහන්සේ වෙත කරඬුව සමඟ ඒ ධාතූන් වහන්සේලා පස්නම (නාගයා විසින්) භාර දෙන ලදී. ඒ තෙරුන් වහන්සේ ද එය රජුට දුන්හ. රජු ධාතූන් වහන්සේලා දෙනමක් මුට්ඨෝ චෛත්‍යයෙහි නිදන් කළේය. ඉතිරි තුන්නම චඤ්ඤිංඛු චෛත්‍යයෙහි නිදන් කළ බව පැරණි පොත්වල සඳහන් වේ.

So [Pg.105] rājā kumārakāle sikkhāpakassa ācariyassa setacchattaṃ datvā saṅghanāyakaṭṭhānaṃ niyyādesi. Khemācāro nāma eko thero rattibhāge majjhantikakāle cetiyaṅgaṇe olambetvā ṭhapitaṃ bheriṃ anekavāraṃ pahari. Atha rājā rājagehatoyeva sutvā yathāṭhapitantiyāmavasena vihāre koci bhikkhu kālaṃ kato bhaveyyāti maññitvā vihāraṃ gantvā pucchāhīti dūtaṃ pesesi. Dūto vihāraṃ gantvā kāraṇaṃ pucchi. Bhikkhū ca evamāhaṃsu,- na amhesu kālaṅkatabhikkhu nāma atthi, atha kho sakko devānamindo idāni kālaṅkatoti bahūnaṃ manussānaṃ ñāpanatthāya bheriṃ paharimhāti. Puna rājā bhikkhū pakkosāpetvā pucchi,-kasmā pana bhante tumhe sakkassa devānamindassa kālaṅkatabhāvaṃ jānāthāti. Atha bhikkhū evamāhaṃsu,-bhagalato parinibbānakāle sāsanaṃ rakkhissāmīti sakko devānamindo paṭiññaṃ katvāpi idāni sāsane vasantānaṃ amhākaṃ anupālanakammaṃ nāma kiñci na akāsi, sace pana sakko devānamindo jīvamāno bhaveyya, sammāsambuddhassa santike paṭiññaṃ daḷaṃ katvā idāni appossukko na bhaveyya. Idāni pana sakkassa devānamindassa ārakkhaṇakammaṃ nāma kiñci na dissati, tasmā idāni sakko devānamindo kālaṅkatoti jānimhāti.

ඒ රජතුමා තමන්ගේ කුමාර කාලයේදී තමන්ට ශිල්ප ඉගැන්වූ ආචාර්යවරයාට ශ්වේතච්ඡත්‍රය පිරිනමා සංඝනායක තනතුර භාර කළේය. ඛේමාචාර නම් වූ එක්තරා ස්ථවිරයන් වහන්සේනමක් රාත්‍රී භාගයේ මධ්‍යම යාමයෙහි චෛත්‍ය මළුවේ එල්ලා තිබූ බෙරයට බොහෝ වාරයක් පහර දුන්හ. එකල්හි රජතුමා රජමාළිගයේ සිටම එය අසා, නියමිත කාල වේලාවන් දැක්වීමේ ක්‍රමයට අනුව විහාරයේ කිසියම් භික්ෂූන් වහන්සේනමක් අපවත් වී ඇතැයි සිතා, "විහාරයට ගොස් කරුණු විමසා බලන්න" යැයි දූතයෙකු පිටත් කර හැරියේය. දූතයා විහාරයට ගොස් කරුණ විමසුවේය. භික්ෂූන් වහන්සේලා මෙසේ පැවසූහ: "අප අතර අපවත් වූ භික්ෂූන් වහන්සේනමක් නැත. එහෙත්, ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා දැන් මියගොස් (කාලක්‍රියා කර) ඇති බව බොහෝ මිනිසුන්ට දැනුම් දීම සඳහා අපි බෙරය හැසීමු." නැවතත් රජතුමා භික්ෂූන් වහන්සේලා කැඳවා, "ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේලා ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයාගේ මරණය දැනගත්තේ කෙසේද?" යි විමසීය. එකල්හි භික්ෂූන් වහන්සේලා මෙසේ පැවසූහ: "භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පරිනිර්වාණ සමයේදී 'ශාසනය රකින්නෙමි' යි ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා පොරොන්දු වූ නමුත්, දැන් ශාසනයෙහි වෙසෙන අපව ආරක්ෂා කිරීම සඳහා උන්වහන්සේ කිසිදු උපකාරයක් නොකළේය. ඉදින් ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා ජීවතුන් අතර සිටින්නේ නම්, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි දැඩි ලෙස පොරොන්දු වී දැන් මෙසේ උදාසීන නොවනු ඇත. දැන් ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයාගේ කිසිදු ආරක්ෂක ක්‍රියාවක් නොපෙනේ, එබැවින් දැන් ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා මියගොස් ඇති බව අපි දැනගත්තෙමු."

Rājā taṃ sutvā khemācārattherassa pasīditvā vihāraṃ kārāpetvā adāsi. So ca thero sudhammapuravāsīnaṃ sīhaḷavaṃsikānaṃ mahātherānaṃ vaṃse bhavati lajjī pesalo hotīti.

රජතුමා එය අසා ඛේමාචාර තෙරුන් කෙරෙහි පැහැදී, විහාරයක් කරවා පූජා කළේය. ඒ තෙරුන් වහන්සේ සුධම්මපුරවාසී වූ, සිංහල වංශික මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලාගේ වංශයට අයත් වූ, ලජ්ජී (විනයගරුක) මෙන්ම ප්‍රියශීලී ගුණැති උතුමෙක් වූහ.

Ratanapūranagareyeva adhikarañño kāle ratanapūranagarassa dakkhiṇadisābhāge mahāsetuṃ kārāpesi. Tassa [Pg.106] pana ācariyo saṅgharājā lajjīpakkhaṃ na bhajati. Teneva theraparamparāya esa na saṅgahitabbo.

රත්නපුර නගරයෙහිම අධිරාජයාගේ කාලයෙහි රත්නපුර නගරයේ දකුණු දිශාභාගයෙහි මහා පාලමක් කරවන ලදී. උන්වහන්සේගේ ආචාර්ය වූ සංඝරාජයන් වහන්සේ ලජ්ජී (විනයගරුක) පාර්ශවයට පක්ෂපාතී නොවූහ. එබැවින් තෙර පරම්පරාවෙහි උන්වහන්සේ ඇතුළත් නොකට යුතුය.

Tassa rañño kāle chasaṭṭhādhike sattavassasate kaliyuge rājādhirājā nāma rāmaññaraṭṭhindo bhūpāloti sahassappamāṇāsu nāvāsu saṭṭhisatasahassehi yodhehi saddhiṃ nadīmaggena yujjhanatthāya ratanapūrābhimukhaṃ āgato.

ඒ රජුගේ කාලයෙහි, කලි යුගයෙන් සත්සිය හැට හය වන (766) වර්ෂයෙහි, රාමඤ්ඤ රටේ අධිපති වූ 'රාජාධිරාජ' නම් රජතුමා, දහසක් පමණ වූ නැව්වලින්, ලක්ෂ හැටක (මිලියන හයක) සේනාවක් සමඟ ගංගා මාර්ගයෙන් යුද්ධ කිරීම පිණිස රත්නපුරය දෙසට පැමිණියේය.

Atha adhikarājā bahavo amacceca bhikkhū ca sannipātāpetvā mantesi,-idāni rāmaññaraṭṭhino rājā yujjhanatthāya idha āgacchati, yuddhaṃ akatvā kenupāyena taṃ paṭinivattāpetuṃ sakkhissāmāti. Atha sabbe kiñci akathetvā tuṇhībhāveneva nisīdiṃsu.

එකල්හි අධිරාජයා බොහෝ ඇමතිවරුන් සහ භික්ෂූන් වහන්සේලා රැස් කරවා මෙසේ සාකච්ඡා කළේය: "දැන් රාමඤ්ඤ රටේ රජු යුද්ධ කිරීම සඳහා මෙහි පැමිණෙයි. යුද්ධ නොකර කුමන උපක්‍රමයකින් ඔහුව ආපසු හරවා යැවීමට අපට හැකිවේද?" එකල්හි සියල්ලෝම කිසිවක් නොකියා නිශ්ශබ්දවම සිටියහ.

Atha jātavassena ekattiṃsavassiko upasampadāvasena pana ekādasavassiko eko bhikkhu evamāha,-eko pana rāmaññaraṭṭhindo rājādhirājā tāva tiṭṭhatu, sace sakalepi jambudīpe sabbe rājāno āgaccheyyuṃ, evampi kathāsallāpeneva yuddhaṃ akatvā paṭinivattāpesuṃ sakkomīti.

එකල්හි උපතින් තිස්එක් හැවිරිදි වූ, උපසම්පදාවෙන් වනාහි එකොළොස් වස් ඇති එක්තරා භික්ෂූන් වහන්සේනමක් මෙසේ පැවසූහ: "රාමඤ්ඤ රටේ අධිපති වූ එක් රාජාධිරාජයෙකු තබා, ඉදින් මුළු ජම්බුද්වීපයේම සිටින සියලුම රජවරුන් පැමිණියත්, එසේ වුවද සාකච්ඡාවකින්ම පමණක් යුද්ධ නොකර ඔවුන් ආපසු හරවා යැවීමට මට හැකිය."

Atha adhikarājā tuṭṭhacitto hutvā āha,- yathā bhante tvaṃ sakkosi rājādhirājaṃ yathāsallāpena paṭini vatthāpetuṃ, tathā karohīti.

එකල්හි අධිරාජයා සතුටු සිතින් යුතුව මෙසේ කීවේය: "ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේට සාකච්ඡා කිරීමෙන් ඒ රාජාධිරාජයා ආපසු හරවා යැවීමට හැකිනම්, එසේම කළ මැනව."

Atha so bhikkhu mettāsandesapaṇṇaṃ pesetvā okāsaṃ yāci tassa rājādhirājassa santikaṃ pavisitukāmo. Rājādhirājā ca tassa bhikkhussa mettāsandesapaṇṇaṃ passitvā taṃ bhikkhuṃ sīṅghaṃ ānethāti dūtaṃ pesesi. Dūto ānetvā rañño dassesi. Atha so bhikkhu rājādhirājaṃ dhammadesanāya ovādaṃ datvā sakaṭṭhānaṃ paṭinivattāpesi. Ayañca [Pg.107] bhikkhu arimaddananagare catūsu gaṇesu arahantagaṇavaṃso sikkhākāmo lajjī pesalo. Arimaddananagare cāgahe nāma dese pana jātattā cāgruhi bhikkhūti vohāriyati.

ඉක්බිති ඒ භික්ෂූන් වහන්සේ මෛත්‍රී පණිවුඩයක් යවා, ඒ රාජාධිරාජයා හමුවට යාමට අවසර පැතූහ. රාජාධිරාජයා ද ඒ භික්ෂූන් වහන්සේගේ මෛත්‍රී හසුන දැක, "ඒ භික්ෂූන් වහන්සේව වහාම කැඳවාගෙන එන්න" යැයි දූතයෙකු යැවීය. දූතයා උන්වහන්සේව කැඳවාගෙන ගොස් රජුට ඉදිරිපත් කළේය. එකල්හි ඒ භික්ෂූන් වහන්සේ රාජාධිරාජයාට ධර්ම දේශනාවෙන් අවවාද කොට, ඔහුව තමන්ගේ රටට ආපසු හරවා යැවූහ. මේ භික්ෂූන් වහන්සේ අරිමද්දන නගරයෙහි ගණ සතර අතරින් අරහන්ත ගණ වංශයට අයත් වූ, ශික්ෂාකාමී වූ, ලජ්ජී වූ, ප්‍රියශීලී වූ උතුමෙකි. අරිමද්දන නගරයේ 'චාගහ' නම් දේශයෙහි උපන් බැවින් උන්වහන්සේ 'චාග්‍රුහී භික්ෂු' යන නමින් හඳුන්වනු ලැබූහ.

Kaliyuge aṭṭhāsītādhike sattavassasate sampatte miññhaṅga dhammarājā ratanapūreyeva rajjaṃ sampatto. Tassa rañño kāle sīhaḷadīpato dve mahātherā ratanapūraṃ āgantvā sāsanaṃ anuggahetvā nisīdiṃsu.

කලි යුගයෙන් සත්සිය අසූඅට වන (788) වර්ෂයට පැමිණි කල්හි, මිඤ්ඤංග ධර්මරාජයා රත්නපුරයෙහිම රාජ්‍යයට පැමිණියේය. ඒ රජුගේ කාලයෙහි සිංහල ද්වීපයෙන් (ශ්‍රී ලංකාවෙන්) මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා දෙනමක් රත්නපුරයට වැඩම කර, ශාසනයට අනුග්‍රහ දක්වමින් වැඩසිටියහ.

Tadā kaliyuge aṭṭhasate sampuṇṇe porāṇakaṃ kaliyugaṃ apanetvā abhinavaṃ ṭhapetuṃ okāso anuppatto. Atha cāgrihi thero ca rājavihāravāsitthero ca evamāhaṃsu,- apanītabbakāle mahārāja sampatte anapanetuṃ na vaṭṭatīti.

එකල්හි කලි යුගයෙන් වර්ෂ අටසියයක් (800) පිරුණු කල්හි, පැරණි කලි යුග වර්ෂය වෙනස් කර අලුත් එකක් පිහිටුවීමට අවස්ථාව එළඹුණි. එකල්හි චාග්‍රිහී තෙරුන් වහන්සේ සහ රාජවිහාරවාසී තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ පැවසූහ: "මහාරාජයාණෙනි, ඉවත් කළ යුතු කාලය පැමිණි කල්හි, එය ඉවත් නොකර සිටීම සුදුසු නොවේ."

Atha rājā puna evamāha,-apanītabbe sampatte anapanetvā ajjhupekkhitvā vasantassa ko dosoti. Sace apanītabbe sampatte anapanetvā ajjhupekkhitvā nisīdeyya, raṭṭhavāsīnaṃ dukkhaṃ bhavissatīti vedasatthesu āgataṃ, sakkarājaṃ apanentopi rājā tasmiṃyeva vasse divaṅgato bhaveyyāti āhaṃsu.

එකල්හි රජතුමා නැවතත් මෙසේ ඇසුවේය: "ඉවත් කළ යුතු කාලය පැමිණි විට, එය ඉවත් නොකර උපේක්ෂාවෙන් සිටින්නාට ඇති වන දෝෂය කුමක්ද?" (එවිට තෙරවරු මෙසේ) පැවසූහ: "ඉදින් ඉවත් කළ යුතු කාලය පැමිණි විට, එය ඉවත් නොකර උපේක්ෂාවෙන් සිටින්නේ නම්, රටවැසියන්ට දුක් කරදර ඇති වන බව වේද ශාස්ත්‍රයන්හි දක්වා ඇත. එසේම ශක වර්ෂය ඉවත් කරන රජු ද ඒ වර්ෂයේදීම දිවංගත විය හැකිය."

Atha rājā sattānaṃ sukhaṃ labhīyamānataṃ jānantoyeva mādiso attano bhayaṃ apekkhitvā apanītabbaṃ anapanetvā nisīdituṃ na vaṭṭati, kammaṃ khīyitvāpi mama aguṇaṃ loke pattharitvā patiṭṭhahissatīti manasikaritvā sakkarāje aṭṭhavassasate sampuṇṇe basyuchidramunisakhyaṃ apanetvā cammāvasesaṃ ṭhapesi. Atha mahāmaṇḍapaṃ kārāpetvā mahāchaṇaṃ katvā mahādānampi adāsi.

එකල්හි රජතුමා සත්වයන්ට සැප ලැබෙන බව දැන දැනම, "මා වැන්නෙකු තමන්ගේ බිය ගැන සලකා ඉවත් කළ යුතු දෙය ඉවත් නොකර සිටීම සුදුසු නැත. මාගේ ආයුෂ ක්ෂය වී ගියත්, මාගේ අගුණයක් ලොව පුරා පැතිරී නොපවතී" යැයි සිතා, ශක වර්ෂ අටසියයක් පිරුණු කල්හි 'බස්‍යුඡිද්‍රමුනිසඛ්‍ය' සංඛ්‍යාව ඉවත් කොට, අවශේෂය පමණක් තැබීය. ඉක්බිති මහා මණ්ඩපයක් කරවා, මහා උත්සවයක් පවත්වා, මහා දානයක් ද පිරිනැමීය.

Cāgrihithero rājavihāra vāsittherocāti arimaddana nagare [Pg.108] arahantagaṇāṃsiko lajjī pesalo sikkhākāmo.

චාග්‍රිහී තෙරුන් වහන්සේ සහ රාජවිහාරවාසී තෙරුන් වහන්සේ යනු අරිමද්දන නගරයේ අරහන්ත ගණ වංශයට අයත් වූ, ලජ්ජී වූ, ප්‍රියශීලී වූ, ශික්ෂාකාමී වූ උතුමන්ය.

Īdisaṃ pana vacanaṃ sāsanappaṭiyattattā ca raṭṭhavāsikāyattattā ca dhammānulomavasena vuttaṃ.

මෙවැනි වචන වනාහි ශාසනික පිළිවෙත්වලට අනුකූල බැවින් ද රටවැසියන්ට අයත් වන බැවින් ද ධර්මානුකූලව පවසන ලද්දකි.

Kaliyuge catuvassādhike aṭṭhasate mahānarapati rājā ratanapūranagare rajjaṃ kāresi. So ca rājā thūpārāmacetiyaṃ kārāpesi. Tassa pana ācariyo mahāsāmitthero nāma. So pana thero sīhaḷadīpaṃ gantvā sīhaḷindassa rañño ācariyassa sāriputtattherassa santike sikkhaṃ gahetvā paccāgatattheravaṃsikoti daṭṭhabbo. Tassa rañño kāle ratanapūranagare mahāariyavaṃso nāma eko thero atthi. So pana pariyattivisārado arimaddananagare chappadagaṇato āgatavaṃsiko.

කලි යුගයෙන් වර්ෂ අටසිය හතරක් (804) වූ කල්හි, මහානරපති රජතුමා රත්නපුර නගරයෙහි රාජ්‍යය කළේය. ඒ රජතුමා ථූපාරාම චෛත්‍යය කරවීය. උන්වහන්සේගේ ආචාර්යවරයා වූයේ 'මහාසාමි' නම් ස්ථවිරයන් වහන්සේය. ඒ තෙරුන් වහන්සේ වනාහි සිංහල ද්වීපයට වැඩම කර, සිංහල රජුගේ ආචාර්ය වූ සාරිපුත්ත ස්ථවිරයන් වහන්සේ වෙතින් ශික්ෂාව ලබා පෙරළා වැඩම කළ තෙර පරම්පරාවට අයත් කෙනෙකු ලෙස සැලකිය යුතුය. ඒ රජුගේ කාලයෙහි රත්නපුර නගරයෙහි 'මහාඅරියවංශ' නම් එක්තරා ස්ථවිරයන් වහන්සේනමක් වැඩසිටියහ. උන්වහන්සේ වනාහි පරියප්ති ධර්මයෙහි විශාරද වූ, අරිමද්දන නගරයේ ඡප්පද ගණයෙන් පැවත ආ වංශයකට අයත් වූහ.

Ekasmiṃ samaye jeyyapuranagaraṃ gantvā reṅga iti pākaṭassa mahātherassa santike saddanayaṃ uggaṇhitvā nisīdi. So pana kira mahāthero aññehi saddhiṃ yaṃvā taṃvā kathaṃ asallapitukāmatāya mukhe udakaṃ ṭhapetvā yebhuyyena nisīdati. Tenevesa marammavohārena reṅgu iti pākaṭo ahosi.

එක්තරා කලෙක (අරියවංශ තෙරුන් වහන්සේ) ජෙය්‍යපුර නගරයට ගොස්, 'රෙංග' යයි ප්‍රසිද්ධ වූ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ සමීපයෙහි ව්‍යාකරණ ක්‍රම (සද්දනය) උගෙන වාසය කළේය. ඒ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ වනාහි අන්‍යයන් සමඟ නිරර්ථක කතාබහ කිරීමට අකමැති බැවින් කටේ පැන් පුරවාගෙන බොහෝ සෙයින් වැඩසිටිති. ඒ හේතුවෙන්ම උන්වහන්සේ මියන්මාර් (මරම්ම) භාෂාවෙන් 'රෙංගු' යන නමින් ප්‍රසිද්ධ වූහ.

So kira ariyavaṃsatthero reṅguṃ therassa santikaṃ ganthaṃ vācāpetu okāsaṃ yācissāmīti upagacchantopi kathāsallāpaṃ akatvā dve ahāni vattaṃ paripūretvāyeva paccāgacchi. Tatiyadivase pana cammakhaṇḍaṃ ākoṭunattā saddaṃ sutvā mukhato udakaṃ uggiritvā kāraṇaṃ pucchi. Ganthaṃ uggahaṇatthāya āgatabhāvaṃ ārocesi.

ඒ අරියවංශ ස්ථවිරයන් වහන්සේ, රෙංගු ස්ථවිරයන් වහන්සේ සමීපයට ග්‍රන්ථ හදාරනු පිණිස අවසර ඉල්ලීමට ගියද, කිසිදු කතාබහක් නොකොට දින දෙකක් වත්පිළිවෙත් පුරාම ආපසු වැඩි සේක. තුන්වැනි දිනයේදී පදම් කළ සම් කඩක් ගසන හඬ ඇසී, (රෙංගු තෙරණුවෝ) කටින් පැන් පිටතට දමා කාරණය විමසූහ. (අරියවංශ තෙරණුවෝ) තමන් ග්‍රන්ථ හැදෑරීම සඳහා පැමිණි බව සැළකර සිටියහ.

Atha thero evamāha,-ahaṃ āvuso divase divavase tikkhattuṃ ganthaṃ vācemi, majjhanti kātikkamakālepi paññacetiyaṃ gantvā cetiyaṅgaṇe sammajjanakiccaṃ karomi, okāsaṃ [Pg.109] na labhāmi, evampi tvaṃ bahūganthe uggahetvāpi ācariyehi dinnopadesaṃ alabhitvā puna mama santikaṃ āgacchasi, tasmāyaṅgaṇe sammajjanavattaṃ tāvakālikaṃ vikopetvā ganthuggahaṇatthāya okāsaṃ dassāmīti vatvā abhidhammatthavisāviniṃ nāma lakkhaṇaṭīkaṃ uggaṇhāpesi. Nānānayehi upadesaṃ datvā vācesi. Vācetvā ca tatiyadivase ācariyassa santikaṃ nāgacchi. Mahātheropi kāraṇaṃ akallatāya anāgato bhaveyyāti maññitvā pucchanatthāya bhikkhū pesesi.

එකල්හි තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ: 'ඇවැත්නි, මම දිනපතා තුන් වරක් ග්‍රන්ථ උගන්වමි. මධ්‍යහ්න කාලය ඉක්ම ගිය පසුද ප්‍රඥා චෛත්‍යය වෙත ගොස් මළුව ඇමදීමේ වත්පිළිවෙත් කරමි. මට කිසිදු අවකාශයක් නැත. එසේ වුවද, ඔබ බොහෝ ග්‍රන්ථ හදාරා තිබුණද, ආචාර්යවරුන්ගෙන් ලැබිය යුතු උපදෙස් නොලබා නැවත මා වෙත පැමිණියෙහිය. එබැවින් මළුව ඇමදීමේ වත තාවකාලිකව නවත්වා, ඔබට ග්‍රන්ථ හැදෑරීමට අවකාශය සලසා දෙමි' යි වදාරා, 'අභිධම්මත්ථවිභාවිනී' නම් ලක්ඛණටීකාව උගන්වා වදාළහ. නොයෙක් ක්‍රමවලින් උපදෙස් දෙමින් උගන්වා වදාළහ. උගන්වා නිම වූ පසු, තුන්වැනි දිනයේදී (අරියවංශ තෙරණුවෝ) ආචාර්යයන් වහන්සේ වෙත නොපැමිණියහ. මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේද අසනීපයක් නිසා (නිරෝගී නොවන බැවින්) නොපැමිණියේ විය හැකියි සිතා, ඒ පිළිබඳ විමසනු පිණිස භික්ෂූන් වහන්සේලා පිටත් කර හැරියහ.

Ariyavaṃsattheroca ācariyassa santikaṃ gamissāmīti āgato, antarāmaggeyeva dūtabhikkhū passitvā tehi saddhiṃ mahātherassa santikaṃ āgamaṃsu. Ācariyassa santikaṃ patvā ācariyā ariyavaṃsattheraṃ pucchi,-kasmā pana tvaṃ na uggahaṇatthāya āgatosīti. Ahaṃ bhante tumhehi dinnopadesaṃ nissāya idāni sabbaṃ nayaṃ jānāmīti. Atha ācariyo āha, yaṃ pana ganthaṃ nissāya tvaṃ chekataṃ pattosi, tassa saṃvaṇṇanaṃ katvā upakāraṃ karohīti. Atha ariyavaṃsatthero ācariyassa vacanaṃ sirasā paṭiggahetvā abhidhammatthavibhāviniyā maṇisāramañjūsaṃ nāma anusaṃvaṇṇanaṃ akāsi. Niṭṭhitaniṭṭhitapāḷaṃ uposathadivase uposathadivase puññacetiyassa cetiyaṅgaṇe bhikkhusaṅghaṃ sannipātāpetvā bhikkhusaṅghassa majjhe vācāpetvā suṇāpesi,- sace koci doso atthi, taṃ vadathāti.

අරියවංශ තෙරණුවෝද ආචාර්යයන් වහන්සේ වෙත යෑමට පැමිණෙමින් සිටියදී, මඟදී දූත භික්ෂූන් දැක, ඔවුන් සමඟ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ වෙත වැඩම කළහ. ආචාර්යයන් වහන්සේ වෙත පැමිණි කල, ආචාර්යයන් වහන්සේ අරියවංශ තෙරුන්ගෙන්, 'ඔබ වහන්සේ ඉගෙනීම පිණිස කුමක් හෙයින් නොපැමිණියේද?' යි විමසූහ. 'ස්වාමීනී, ඔබ වහන්සේ දුන් උපදෙස් ඇසුරෙන් මම දැන් සියලු ක්‍රම මැනවින් දනිමි' යි පැවසූහ. එකල්හි ආචාර්යයන් වහන්සේ, 'යම් ග්‍රන්ථයක් ඇසුරෙන් ඔබ දක්ෂතාවයට පත්වූයේද, එයට ව්‍යාඛ්‍යානයක් (සංවණ්ණනාවක්) කොට උපකාරයක් කරන්න' යැයි පැවසූහ. එකල්හි අරියවංශ ස්ථවිරයන් වහන්සේ ආචාර්යයන් වහන්සේගේ වචනය හිස් මුදුනින් පිළිගෙන, අභිධම්මත්ථවිභාවිනියට 'මණිසාරමඤ්ජූසා' නම් වූ අනුසංවණ්ණනාව (අනුටීකාව) කළහ. ලියා නිම කරන ලද කොටස්, හැම පොහෝ දිනකම පුණ්‍ය චෛත්‍යයේ මළුවට භික්ෂු සංඝයා රැස්කරවා, භික්ෂු සංඝයා මධ්‍යයෙහි කියවන්නට සලස්වා, 'යම් වරදක් ඇත්නම් එය පවසන්න' යැයි කියා ශ්‍රවණය කරවූහ.

Atha arimaddananagarato cetiyavandanatthāya eko bhikkhu āgantvā parisakoṭiyaṃ suṇitvā nisīdi. Atha so bhikkhu dve vāraṃ eeiti saddaṃ akāsi. Taṃ ṭhānaṃ sallakkhetvā ṭhapesi. Nivāsanaṭṭhānañca pucchi. Ariyavaṃsattheropi sakavihāraṃ patvā tasmiṃ ṭhāne upadhāronto ekasmiṃ ṭhāne ekassa atthassa dvikkhattuṃ vuttattā punaruttidoso dissati, ekasmiṃ [Pg.110] ṭhāne imaṃ ganthanti pulliṅgarūpena vattabbaṭṭhāne idaṃ ganthanti napuṃsakaliṅgena vuttattā liṅgavirodhidoso dissati.

එකල්හි අරිමද්දන නගරයේ සිට චෛත්‍ය වන්දනාව පිණිස පැමිණි එක්තරා භික්ෂූන් වහන්සේ නමක්, පිරිස කෙළවරක වාඩි වී මෙයට සවන් දුන්හ. එවිට ඒ භික්ෂූන් වහන්සේ දෙවරක් 'ඒ-ඒ' යනුවෙන් (අකමැත්ත පළ කරන) ශබ්දයක් කළහ. (අරියවංශ තෙරණුවෝ) එම ස්ථාන සලකුණු කර තැබූහ. උන්වහන්සේ වැඩ වෙසෙන ස්ථානයද විමසා දැනගත්හ. අරියවංශ තෙරණුවෝද තමන්ගේ විහාරයට පැමිණ, ඒ ස්ථාන පිළිබඳව සලකා බලද්දී, එක් ස්ථානයක එකම අර්ථය දෙවරක් පවසා ඇති බැවින් 'පුනරුක්ති දෝෂය' ද, තවත් එක් ස්ථානයක 'ඉමං ගන්ථං' (imaṃ ganthaṃ) කියා පුල්ලිංග (පුරුෂ ලිංග) රූපයෙන් කිව යුතු තැන 'ඉදං ගන්ථං' (idaṃ ganthaṃ) කියා නපුංසක ලිංගයෙන් පවසා ඇති බැවින් 'ලිංගවිරෝධී දෝෂය' ද දුටහ.

Atha taṃ puggalaṃ pakkosāpetvā evamāha,-ahaṃ āvuso imaṃ ganthaṃ mahussāhena karomi, tañca vivekakāle rattibhāgeyeva potthakaṃ pattharitvā likhāmi, evaṃ mahussāhena karontampi tvaṃ aruccanākārena saddaṃ karosi, kīdisaṃ pana dosaṃ sutvā evaṃ karosīti pucchi. Atha so bhikkhu evamāha,- tayo bhante mahussāhena kate ganthe dosavasena bahuvattabbaṭṭhānaṃ natthi, saddatoceva atthato ca paripuṇṇoyevesa gantho, atha kho pana ekasmiṃ ṭhāne ekassa atthassa dvikkhattuṃ vuttattā puranuttidoso dissati, ekasmiṃ pana imaṃ ganthanti pulliṅgena vattabbaṭṭhāne idaṃ ganthanti napuṃsakaliṅgena vuttattā liṅgavirodhidoso dissati, evaṃ ettakaṃyeva dosaṃ disvā īdisaṃ aruccanākāraṃ dassemīti.

ඉක්බිති උන්වහන්සේ ඒ පුද්ගලයා කැඳවා මෙසේ වදාළහ: 'ඇවැත්නි, මම ඉතා මහත් උත්සාහයකින් මෙම ග්‍රන්ථය කරමි. නිහඬ රාත්‍රී කාලයෙහි පොත්පත් දිගහැර මෙය ලියමි. මෙසේ මහත් උත්සාහයෙන් කරද්දීත්, ඔබ අකමැත්ත පළ කරන ආකාරයේ ශබ්දයක් කළෙහිය. කුමන වරදක් අසා ඔබ එසේ කළේදැයි' විමසූහ. එකල්හි ඒ භික්ෂූන් වහන්සේ මෙසේ පැවසූහ: 'ස්වාමීනී, ඔබ වහන්සේ මහත් උත්සාහයෙන් කළ මෙම ග්‍රන්ථයෙහි දෝෂ වශයෙන් බොහෝ දේ කිව යුතු තැන් නැත. ශබ්ද අතින් මෙන්ම අර්ථ අතින්ද මෙම ග්‍රන්ථය පරිපූර්ණය. එතකුදු වුවත්, එක් ස්ථානයක එකම අර්ථය දෙවරක් පවසා ඇති බැවින් පුනරුක්ති දෝෂය පෙනේ. තවත් එක් ස්ථානයක 'ඉමං ගන්ථං' කියා පුල්ලිංගයෙන් කිව යුතු තැන 'ඉදං ගන්ථං' කියා නපුංසක ලිංගයෙන් පවසා ඇති බැවින් ලිංගවිරෝධී දෝෂය පෙනේ. මෙසේ මෙපමණක්ම වරද දැක මම එබඳු අකමැත්තක් පළ කළෙමි.'

Atha ariyavaṃsatthero tuṭṭhacitto hutvā attano sarīrapārupitaṃ dupaṭṭacīvaraṃ imināhaṃ tava ñāṇaṃ pūjemīti vatvā adāsi. Pacchākāle adhikarājā tamatthaṃ sutvā nāma lañchaṃ adāsi.

එකල්හි අරියවංශ ස්ථවිරයන් වහන්සේ බලවත් සතුටට පත්ව, 'මම මෙයින් ඔබගේ ප්‍රඥාව පුදමි' යි පවසා, තමන් පොරවා සිටි දෙපට සිවුර (දුපට්ට චීවරය) උන්වහන්සේට පූජා කළහ. පසු කාලයකදී අධිකරාජයා (රජතුමා) මේ පුවත අසා, උන්වහන්සේට ගෞරව නාමයක් (නාම ලාංඡනයක්) පිරිනැමීය.

So ca ariyavaṃsatthero maṇidīpaṃ nāma ganthaṃ ganthā bharaṇañceva jātakavisodhanañca pāḷibhāsāya akāsi. Anuṭīkāya pana atthayojanaṃ marammabhāsāya akāsi.

ඒ අරියවංශ ස්ථවිරයන් වහන්සේ 'මණිදීපය' නම් ග්‍රන්ථයද, 'ගන්ථාභරණය' සහ 'ජාතකවිසෝධනය' ද පාලි භාෂාවෙන් කළහ. අනුටීකාවට අදාළ අර්ථයෝජනාව (පදගත අර්ථය) වනාහි මියන්මාර් (මරම්ම) භාෂාවෙන් කළහ.

Ekaṃ samayaṃ adhikarājā vihāraṃ gantvā dhammaṃ suṇi. Thero dhammaṃ desetvā niṭṭhitakāle yānabaliṃ sukhatthāya yāci. Rājā adatvā nāvaṃ abhirūhitvā paccāgacchi. Antarāmagge nāvāya phiyaṃ eko saṃsumāro mukhena gaṇhitvā niccalaṃ katvā ṭhapesi. Therena yācitaṃ yānabaliṃ dadāmīti mahāsaddaṃ katvā rājapurise tikkhattuṃ nicchāresi. Atha saṃsumāro nāvaṃ muñcitvā gacchi. Ekasmiñca kāle rājā vihāraṃ nikkhami. Atha [Pg.111] eko hatthinī vihārasamīpe bandhitvā ṭhapesi. Sā bodhirukkhasākhaṃ chinditvā khādi. Sā tattheva bhūmiyaṃ pati. Atha thero saccakiriyaṃ katvā mettābhāvanaṃ bhāvetvā mettodakena bhiñci. Taṃ khaṇaññeva sā uṭṭhahi. Rājā ca taṃ acchariyaṃ disvā tassā agghanakamūlaṃ datvā vihārato nadī titthaṃ gamanamagge silāpaṭṭaṃ cinitvā setuṃ akāsīti.

එක් කලෙක අධිකරාජ තෙමේ විහාරයට ගොස් බණ ඇසුවේය. තෙරුන් වහන්සේ ධර්මය දේශනා කොට අවසන් කළ කල්හි, (සුවපහසුව සඳහා) වාහන බද්දක් (යානබලි) ඉල්ලා සිටියහ. රජතුමා එය නොදී, නැවකට නැගී ආපසු ගියේය. මඟදී එක් කිඹුලෙක් නැවේ හබල කටින් අල්ලාගෙන, එය නොසෙල්වී තිබෙන්නට හැරියේය. එවිට රජතුමා 'තෙරුන් වහන්සේ ඉල්ලූ වාහන බද්ද දෙමි' යි මහත් hඬින් පවසා, රාජපුරුෂයන් ලවා තුන් වරක් ප්‍රකාශ කරවීය. එකල්හි කිඹුලා නැව මුදා හැර පීනා ගියේය. තවත් එක් කලෙක රජතුමා විහාරයෙන් නික්ම ගියේය. එවිට එක් වෙළඹක් (ඇතින්නක්) විහාරය අසල බැඳ තබා තිබුණි. ඕ තොමෝ බෝධි ශාඛාවක් කඩා කෑවාය. ඕ තොමෝ එතැනම බිම ඇද වැටුණාය. එකල්හි තෙරුන් වහන්සේ සත්‍යක්‍රියාවක් කොට, මෙත් වැඩීමෙන් පසු මෙත් පැන් (මෙත්තෝදක) ඇයට ඉස්සහ. ඒ ඇසිල්ලෙහිම ඕ නැගී සිටියාය. රජතුමාද ඒ ආශ්චර්යය දැක, ඇගේ වටිනාකමට සරිලන මුදලක් ගෙවා, විහාරයේ සිට ගංතොට දක්වා යන මාර්ගයෙහි ගල් පුවරු අතුරා පාලමක් කරවීය.

Saddhammakittitthero pana ariyavaṃsattherassa saddhivihāriko jetavanavihāravāsī. Te pana therā chappadagaṇavaṃsikāti daṭṭhabbā.

සද්ධම්මකිත්ති තෙරුන් වහන්සේ වනාහි අරියවංශ තෙරුන් වහන්සේගේ සද්ධිවිහාරික වූ (ළඟ වෙසෙන ශිෂ්‍ය), ජේතවන විහාරයෙහි වාසය කළ කෙනෙකි. ඒ තෙරුන් වහන්සේලා 'ඡප්පදගණවංශික' (ඡප්පද ගෝත්‍රයට අයත්) අය ලෙස දත යුතුය.

Kaliyuge dvecattālīsādhike aṭṭhavassasate sampatte ratanapūranagareyeva sirisudhammarājādhipati nāma dutiyādhikarājā rajjaṃ kāresi. Tasmiñca kāle pabbatabbhantaranagarato mahāsīlavaṃso nāma thero pañcacattālīsādhike aṭṭhavassasate sampatte sumedhakathaṃ kabyālaṅkāravasena bandhitvā buddhālaṅkārañca nāma kabyālaṅkāraṃ pabbatabbhantarappaṭisaṃyuttañceva kabyālaṅkāraṃ bandhitvā te gahetvā ratanapūranagaraṃ āgacchi.

කලියුග වර්ෂ අටසිය හතළිස් දෙකක් (842) එළඹි කල්හි, රතනපුර නගරයෙහි ම සිරිසුධම්මරාජාධිපති නම් වූ දෙවන අධිකරාජයා රාජ්‍යය කෙළේය. එකල පබ්බතභන්තර නගරයෙන් වැඩම කළ මහාසීලවංශ නම් තෙරණුවෝ, කලියුග වර්ෂ අටසිය හතළිස් පහේදී (845) සුමේධ කතාව කාව්‍යාලංකාර වශයෙන් ද, ‘බුද්ධාලංකාර’ නම් කාව්‍යාලංකාරය ද, පබ්බතභන්තරයට සම්බන්ධ කාව්‍යයක් ද රචනා කොට, ඒවා රැගෙන රතනපුර නගරයට වැඩම කළහ.

Atha rājā thūpārāmacetiyassa esannaṭṭhāne ratanavimānavihāre nisīdāpesi. So ca thero tattha sotārānaṃ pariyattiṃ vācetvā nisīdi. So ca thero tattha nisinnānaṃ therānaṃ aṭṭhamako hoti. So ca mahāsīlavaṃsatthero kaliyugassa pannarasādhike aṭṭhavassasate jāto. Tiṃsavassakāle ratanapūranagaraṃ āgatoti porāṇapotthakesu vuttaṃ. So pana thero nettipāḷiyā attha yojanaṃ marammabhāsāya akāsi pārāyanavatthuñca.

ඉක්බිති රජතුමා, ථූපාරාම චෛත්‍යයට සමීප ස්ථානයක වූ රතනවිමාන විහාරයෙහි උන්වහන්සේව වැඩහිඳුවූයේය. ඒ තෙරණුවෝ ද එහි දී ශ්‍රාවකයන්ට පරියත්ති ධර්මය උගන්වමින් වැඩහුන්හ. උන්වහන්සේ එහි වැඩහුන් තෙරවරුන් අතර අටවැන්නා වූහ. එම මහාසීලවංශ තෙරණුවෝ කලියුග වර්ෂ අටසිය පහළොවෙහි (815) උපත ලබා, තිස් හැවිරිදි වියේ දී රතනපුර නගරයට වැඩම කළ බව පැරණි පොත්වල සඳහන් වේ. ඒ තෙරණුවෝ නෙත්තිපාලියෙහි අර්ථ යෝජනාව ද, පාරායන වස්තුව ද මරම්ම (බුරුම) භාෂාවෙන් සම්පාදනය කළහ.

Ratanapūranagareyeva raṭṭhasāro nāma eko thero atthi, mahāsīlavaṃsattherena samaññāṇathāmo. So pana ratanapūranagareyeva [Pg.112] kaliyugassa tiṃsādhike aṭṭhavassasate kāle jāto. Bhūridattajātakaṃ hatthipālajātakaṃ saṃvarajātakañca kabyālaṅkāravasena bandhi aññañca anekavidhaṃ kabyālaṅkāraṃ. Te pana dve therā kabyālaṅkārakā rakāti theraparamparāya pavesetvā na gaṇenti porāṇā.

රතනපුර නගරයෙහි ම රට්ඨසාර නම් වූ එක්තරා තෙරණුවෙක් වූහ. උන්වහන්සේ මහාසීලවංශ තෙරණුවන් හා සමාන ප්‍රඥා බලයකින් යුක්ත වූහ. උන්වහන්සේ ද රතනපුර නගරයෙහි ම කලියුග වර්ෂ අටසිය තිහේදී (830) ජන්මලාභය ලැබූහ. උන්වහන්සේ භූරිදත්ත ජාතකය, හත්ථිපාල ජාතකය සහ සංවර ජාතකය කාව්‍යාලංකාර වශයෙන් ද, වෙනත් නොයෙක් ආකාරයේ කාව්‍යාලංකාර ද රචනා කළහ. එහෙත් ඒ තෙරවරුන් දෙදෙනා කාව්‍ය නිර්මාණකරුවන් වන බැවින්, පැරණි ආචාර්යවරුන් ඔවුන් තෙර පරම්පරාවට ඇතුළත් කොට නොසලකති.

Ettha ca kiñcāpi samaṇānaṃ uposathikānañca kabyālaṅkāraṃ bandhituṃ vācetuṃ vā kappākappavicāraṇaṃ vattuṃ okāso laddho, sāsanavaṃsaṃ pana vattuṃ okāsassa ativitthārovasesattā taṃ avatvā ajjhupekkhissāma. Uposathavinicchaye pana naccagītādisikkhāpadassa visaye vitthārena mayaṃ avocumhā.

මෙහි දී ශ්‍රමණයන්ට සහ උපෝසථිකයන්ට කාව්‍යාලංකාර රචනා කිරීමේ හෝ ඉගැන්වීමේ කැප අකැප බව පිළිබඳ විනිශ්චය පැවසීමට අවස්ථාව තිබුණ ද, ශාසන වංශය විස්තර කිරීමේ අවස්ථාව ඉතා දීර්ඝ වන බැවින් එය මෙහි දී නොකියා පසෙක තබමු. එහෙත්, උපෝසථ විනිශ්චයෙහි දී නැටුම්, ගැයුම් ආදි ශික්ෂාපද පිළිබඳ විෂයයෙහි අපි විස්තරාත්මකව ප්‍රකාශ කළෙමු.

Kaliyugassa gate tesaṭṭhādhike aṭṭhavassasate ratanapūranagareyeva siritribhavanādityanarapatipavaramahādhamma rājādhipatirājā rajjaṃ kāresi. Tassa rañño kāletisāsanadhajo nāma bhikkhu saddhammakittittherassa santike ganthaṃ uggaṇhi. Atha arimaddananagarato eko mahātherosotunaṃ vācitvā ratanapūranagare nisīdissāmīti āgato. Atha saddhammakittittherassa ganthaṃ vācentasseva vihārassa heṭṭhā nisīditvā so mahāthero saddaṃ suṇitvā evaṃ cintesi,-etassa santike ahaṃ navakaṭṭhāne ṭhatvā thokaṃ ganthaṃ uggaṇhissāmīti. Atha so mahāthero saddhammakittittherassa santikaṃ pavisitvā ganthaṃ vācāpetuṃ okāsaṃ yāci. Atha saddhammakittitthero vassapamāṇaṃ pucchitvā tvaṃ bhante mayā vuḍḍhatarosīti āha. Ahaṃ tayā vuḍḍhataropi samāno navakaṭṭhāne ṭhatvā ganthaṃ uggaṇhissāmīti āha. Atha saddhammakittitthero tassa ganthaṃ vācesi. Atipasīditvā pana taṃ mahātheraṃ mahāsādhujjanoti nāmena vohārati.

කලියුග වර්ෂ අටසිය හැටතුනක් (863) ගත වූ කල්හි, රතනපුර නගරයෙහි ම සිරිත්‍රිභවනාදිත්‍ය නරපතිපවර මහාධම්මරාජාධිපති රජතුමා රාජ්‍යය කළේය. ඒ රජුගේ කාලයෙහි තිසාසනධජ නම් භික්ෂුනම සද්ධම්මක්කිත්ති තෙරණුවන් වෙතින් ධර්ම ග්‍රන්ථ උගත්තේය. ඉක්බිති අරිමද්දන නගරයෙන් පැමිණි එක්තරා මහා ස්ථවිරනමක්, ශ්‍රාවකයන්ට ධර්මය උගන්වමින් රතනපුර නගරයෙහි වැඩ වෙසෙන්නෙමියි සිතා එහි වැඩම කළහ. එකල්හි සද්ධම්මක්කිත්ති තෙරණුවන් ධර්ම ග්‍රන්ථ උගන්වනු අසා, විහාරයට පහළින් වැඩහිඳ ඒ හඬ ඇසූ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ මෙසේ සිතූහ: "මම මොහු වෙතින් නවකයෙකුගේ ස්ථානයෙහි හිඳ යම් ධර්ම ප්‍රමාණයක් ඉගෙන ගන්නෙමි" කියා ය. ඉක්බිති ඒ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ සද්ධම්මක්කිත්ති තෙරණුවන් වෙත එළඹ තමන්ට ධර්මය උගන්වන ලෙස අවසර ඉල්ලා සිටියහ. එකල්හි සද්ධම්මක්කිත්ති තෙරණුවෝ උන්වහන්සේගේ වස් ප්‍රමාණය විමසා, "ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ මට වඩා ව්‍යවස්ථාපිතව (වස් ප්‍රමාණයෙන්) වැඩිමහල් සේක" යි පැවසූහ. "මම ඔබට වඩා වැඩිමහල් වුව ද, නවකයෙකුගේ අසුනක හිඳ ධර්මය ඉගෙන ගන්නෙමි" යි උන්වහන්සේ පැවසූහ. එවිට සද්ධම්මක්කිත්ති තෙරණුවෝ උන්වහන්සේට ධර්ම ග්‍රන්ථ ඉගැන්වූහ. උන්වහන්සේ කෙරෙහි අතිශයින් පැහැදුණු සද්ධම්මක්කිත්ති තෙරණුවෝ ඒ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේට ‘මහාසාධුජන’ යන නාමයෙන් ඇමතූහ.

Atha [Pg.113] pacchā marammaraṭṭhaṃ kaliyugassa pañcāsītādhikaaṭṭhasatakālato paṭṭhāya yāva aṭṭhāsītādhikaaṭṭhasatavassakālaṃ nānābhayehi saṅkhubbhitaṃ ahosi. Tadā kambojaraṭṭhato sihanisvā nāma bhinnakuto āgantvā ratana pūranagare rajjaṃ gaṇhi. Atha so evaṃ cintesi,- bhikkhū adārā aputtikā hutvā puna sisse posetvā parivāraṃ gavesanti, sace bhikkhū parivāraṃ vicinitvā rājabhāvaṃ gaṇheyyuṃ, evaṃ sati rajjaṃ gahetuṃ sakkhissanti, idāneva bhikkhū gahetvā māretuṃ vaṭṭatīti. Evaṃ pana cintetvā tovisīlū nāmake khettavane bahū maṇḍape kārāpetvā gomahisakukkuṭasūkarādayo mārāpetvā bhikkhū bhojessāmīti vatvā jeyyapuravijayapuraratanapūranagaresu sabbe mahāthere bahūhi antevāsikehi saddhiṃ pakkosāpetvā tesu maṇḍapesu nisīdāpetvā hatthiassādisenaṅgehi parivāretvā māresi. Tadā kira tisahassappamāṇā bhikkhū mariṃsūti. Bhikkhū ca māretvā bahūpi potthake agginā jhāpesi, cetiyānipi bhedāpesi. Ahovata pāpajanassa pāpakammanti. Honti cettha,-

ඉක්බිති පසුව, මරම්ම දේශය කලියුග වර්ෂ අටසිය අසූපහේ (885) සිට අටසිය අසූඅට (888) දක්වා කාලය තුළ නොයෙකුත් භයන්ගෙන් කැළඹී ගියේය. එකල කම්බෝජ රටින් පැමිණි ‘සීහනිස්වා’ නම් මිථ්‍යාදෘෂ්ටික පාලකයෙක් පැමිණ රතනපුර නගරයේ රාජ්‍යය පැහැරගත්තේය. ඉක්බිති හෙතෙම මෙසේ සිතුවේය: "භික්ෂූහු අඹුදරුවන් නොමැතිව, තමන්ගේ ශිෂ්‍යයන් පෝෂණය කරමින් පිරිවර රැස් කරති. ඉදින් ඒ භික්ෂූහු පිරිවර රැස්කරගෙන රජකම පැහැරගත්තොත්, ඔවුන්ට රාජ්‍යය ගැනීමට හැකිවනු ඇත. එබැවින් දැන්ම ම භික්ෂූන් අල්ලා ඝාතනය කිරීම සුදුසුය." මෙසේ සිතූ හෙතෙම ‘තොවිසීලූ’ නම් කෙත්වත්තෙහි බොහෝ මණ්ඩප කරවා, ගවයන්, මීහරකුන්, කුකුළන්, ඌරන් ආදීන් මරවා "භික්ෂූන් වහන්සේලාට දානය පිරිනමන්නෙමි" යි පවසා, ජෙය්‍යපුර, විජයපුර සහ රතනපුර යන නගරවල වෙසෙන සියලු මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා සිය පිරිවර ශිෂ්‍යයන් ද සමඟ කැඳවා, ඒ මණ්ඩපවල වැඩහිඳුවා, ඇතන්, අසුන් ආදී සේනාවන්ගෙන් වටකොට ඝාතනය කරවීය. එකල තුන්දහසක් පමණ භික්ෂූන් වහන්සේලා අපවත් වූ බව කියැවේ. භික්ෂූන් වහන්සේලා ඝාතනය කොට බොහෝ ධර්ම ග්‍රන්ථ ද ගින්නෙන් දවා විනාශ කළේය. චෛත්‍යයන් ද බිඳ දැමීය. අහෝ! ඒ පව්කාරයාගේ පාපකර්මයක මහත! මේ පිළිබඳව මෙසේ ද සඳහන් වේ:

Sāsanaṃ nāma rājānaṃ, nissāya tiṭṭhate idha;

Micchādiṭṭhikarājāno, sāsanaṃ dūsenti satthuno.

"ශාසනය නම් මෙලොව රජවරුන් ඇසුරු කොට පවතී; මිථ්‍යාදෘෂ්ටික රජවරු ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශාසනය විනාශ කරති."

Sammādiṭṭhī ca rājāno, paggaṇhanteva sāsanaṃ;

Evañca sati ākāse, ulūrājāva dibbatīti.

"සම්‍යග්දෘෂ්ටික රජවරු වනාහි ශාසනය මැනවින් පෝෂණය කරති; එසේ වූ කල්හි, (ශාසනය) අහසෙහි තාරකාපති වූ චන්ද්‍රයා මෙන් බැබළෙන්නේය."

Atha kaliyuge ekavassādhike navavassasate sampatte ākāse bahūhi tārakāhi dhūmā nikkhamiṃsu. Caññiṅkhucetiyepi buddhappaṭibimbassa akkhikūpato udakadhārānettajalāniviya nikkhamiṃsūti rājavaṃse vuttaṃ.

ඉක්බිති කලියුග වර්ෂ නවසිය එකක් (901) සපිරුණු කල්හි, අහසේ බොහෝ තාරකාවලින් දුම් නික්මුණේය. ‘චඤ්ඤිංඛු’ චෛත්‍යයෙහි බුදු පිළිම වහන්සේගේ නේත්‍රා කුහරවලින් කඳුළු මෙන් ජල ධාරාවන් වැගිරුණු බව රාජවංශයෙහි සඳහන් වේ.

Atha [Pg.114] saddhammakittitthero saddhiṃ mahāsādhujjanatisāya nadhajattherehi ketumatīnagaraṃ agamāsi. Raṭṭhasārattheropi sirikhettanagaraṃ sayameva agamāsīti porāṇapotthakesu vuttaṃ. Taṃ pana rājavaṃse sirikhettanagarindo satva varājā taṃ ānesīti vuttavacanena na sameti.

ඉක්බිති සද්ධම්මක්කිත්ති තෙරණුවෝ, මහාසාධුජන තෙරුන් සහ තිසාසනධජ තෙරුන් සමඟ කේතුමතී නගරයට වැඩම කළහ. රට්ඨසාර තෙරණුවෝ ද සිරීඛෙත්ත නගරයට ස්වකීය කැමැත්තෙන්ම වැඩම කළ බව පැරණි පොත්වල සඳහන් වේ. එහෙත් එය රාජවංශයෙහි එන, සිරීඛෙත්ත නුවර අධිපති ‘සත්වවරාජ’ රජතුමා උන්වහන්සේව වැඩමවාගෙන ආවේය යන ප්‍රකාශය සමඟ නොගැළපේ.

Saddhammakittittheropi ketumatīnagare kālaṅkato. Tato pacchā thokaṃ kālaṃ atikkamitvā mahāsādhujjanatthero tattheva kālamakāsi.

සද්ධම්මක්කිත්ති තෙරණුවෝ ද කේතුමතී නගරයේ දී අපවත් වූහ. ඉන්පසු ස්වල්ප කාලයකට පසුව මහාසාධුජන තෙරණුවෝ ද එහි දී ම අපවත් වූහ.

Tisāsanadhajatthero pana kaliyuge dvādasādhike navavassasate sampatte haṃsāvatīnagare anekasetibhindassa rañño kāle ketumatīnagarato haṃsāvatīnagaraṃ agamāsi.

තිසාසanධජ තෙරණුවෝ වනාහි, කලියුග වර්ෂ නවසිය දොළහක් (912) සපිරුණු කල්හි, හංසාවතී නගරයෙහි ‘අනේකසෙතිභින්ද’ රජුගේ සමයෙහි කේතුමතී නගරයේ සිට හංසාවතී නගරයට වැඩම කළහ.

Tato pacchā ticattālīsavassiko hutvā kaliyuge terasādhike navavassasate miṅgha brahmanarapatiraññokāle puna jeyyapuranagaraṃ sampatto hutvā jetavanavihārasamīpe ekissaṃ guhāyaṃ disīdi. Mahāariyavaṃsagaṇikassa jetavanattherassa santike upasaṅkami.

ඉන්පසු වස් සතළිස් තුනක් සම්පූර්ණ වූ කල්හි, කලියුග වර්ෂ නවසිය දහතුනේදී (913) මින්ඝ බ්‍රහ්ම නරපති රජුගේ කාලයෙහි නැවත ජෙය්‍යපුර නගරයට වැඩම කොට, ජේතවන විහාරය අසල වූ එක්තරා ගුහාවක වැඩසිටියහ. තවද උන්වහන්සේ මහාඅරියවංශ පරපුරට අයත් ජේතවන තෙරණුවන් වෙත ද එළඹියහ.

Tasmiñca kāle jetavanatthero gilāno hutvā mayi kālaṅkate mama ṭhānaṃ adhunā haṃsāvatīnagarato āgato tisāsanadhajo nāma thero pariggaṇhituṃ samattho bhavissati, tassa niyyādessāmīti cintesi. Tasmiṃ khaṇe tisāsanadhajatthero purimayāme supinaṃ massi,– matakaḷevaraṃ samīpaṃ āgacchatīti, majjhimayāme pana taṃ matakaḷevaraṃ guhāyaṃ pavisatīti, pacchimayāme matakaḷevarassa maṃsaṃ satthena chindatīti. Atha supinaṃ passitabhāvaṃ attano samīpe sayantassa ekassa sāmaṇerassa ārocesi. Ārocetvā ca parittaṃ bhaṇetvā nisīdantasseva jetavanatthero taṃ pakkositvā jetavanavihāraṃ tassa niyyādesi. Tisāsanadhajatthero ca jetavanavihāre nisīditvā [Pg.115] ganthaṃ vācetvā nisīdi. Miṅgha brahmanarapatirājā ca tassa anuggahitaṃ akāsi.

එසමයෙහි ජේතවන තෙරුන් වහන්සේ ගිලන්ව, 'මා මියගිය පසු මාගේ තනතුර භාරගැනීමට, මෑතකදී හංසවතී නුවරින් පැමිණි තිසාසනධජ නම් තෙරුන් වහන්සේ සමර්ථ වන්නේය, එබැවින් උන්වහන්සේට මෙය පවරන්නෙමි' යි සිතූහ. එසෙණෙහි තිසාසනධජ තෙරුන් වහන්සේ පෙරයම්හි 'මළ සිරුරක් තමා වෙත පැමිණෙන්නේය' කියා ද, මැදියම්හි 'ඒ මළ සිරුර ගුහාවකට ඇතුළු වන්නේය' කියා ද, පැසිම්යම්හි 'මළ සිරුරේ මස් ආයුධයකින් කපන්නේය' කියා ද සිහින දුටහ. ඉක්බිති තමන් සිහින දුටු බව තමන් සමීපයෙහි සැතපී සිටි එක් සාමණේර නමකට පැවසූහ. එසේ පවසා, පිරිත් සජ්ඣායනා කොට වැඩසිටින කලම, ජේතවන තෙරුන් වහන්සේ උන්වහන්සේ කැඳවා ජේතවන විහාරය උන්වහන්සේට පැවරූහ. තිසාසනධජ තෙරුන් වහන්සේ ද ජේතවන විහාරයෙහි වැඩවසමින් ධර්ම ග්‍රන්ථ උගන්වමින් වාසය කළහ. මිංඝ බ්‍රහ්ම නරපති රජු ද උන්වහන්සේට අනුග්‍රහ කළේය.

Pacchā kaliyuge soḷasādhike navavassasate sampatte haṃsāvatīnagarindo anekasetibhindo nāma rājā ratanapūranagaraṃ vijayitvā ekaṃ vihāraṃ kārāpetvā tassa adāsi.

පසුව, කලියුග වර්ෂ නවසිය දහසය (916) සම්පූර්ණ වූ කල්හි, හංසවතී නුවර රජවූ 'අනෙකසෙතිභින්ද' නම් රජතුමා රතනපුර නගරය ජයගෙන, එක් විහාරයක් කරවා උන්වහන්සේට පූජා කළේය.

So ca tisāsanadhajatthero arimaddananagare arahanta gaṇavaṃsikoti daṭṭhabbo.

ඒ තිසාසනධජ තෙරුන් වහන්සේ අරිමද්දන නගරයෙහි අරහන්ත ගණවංශිකයෙකු (රහත් පරපුරෙහි භික්ෂුවක) ලෙස සැලකිය යුතුය.

Tassa pana sissā anekasatappamāṇā lajjino ahesuṃ. Tesu pana sissesu varabāhutthero bhūminikhānena garavāsitthero mahāraṭṭhagāmavāsino tayo mahātherāti ime pañca therā visesato pariyattikovidāti.

උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයෝ සිය ගණනක් වූ ලජ්ජී (විනයගරුක) භික්ෂූන් වූහ. ඒ ශිෂ්‍යයන් අතුරෙන් වරබාහු තෙරණුවෝ ද, භූමිනිඛාන සේනාවේ ගරවාසී තෙරණුවෝ ද, මහාරට්ඨ ගම්වාසී මහා තෙරුන් වහන්සේලා තෙනම ද යන මේ පස්නම විශේෂයෙන්ම පරියත්ති ධර්මයෙහි කෙළ පැමිණියෝ වූහ.

Tisāsanadhajatthero ca mahallakakāle anāpāna satikammaṭṭhānaṃ gahetvā araññaṃ pavisitvā vivekaṭṭhānaṃ gaṇhi. Tadā jetavanagaṇādayo arahanta gaṇavaṃsāyeva. Aparabhāgeyeva tesaṃ sissānusissaparamparāsu keci bhikkhū siracchādanaṃ nānāvaṇṇappaṭimaṇḍitañca tālavaṇṭaṃ gahetvā ācāravikāraṃ āpajjiṃsu.

තිසාසනධජ තෙරුන් වහන්සේ මහලු වියේදී ආනාපානසති කමටහන් ගෙන, අරණ්‍යයට වැද විවේකී ස්ථානයක් තෝරා ගත්හ. එකල ජේතවන ගණය ආදීහු අරහන්ත ගණවංශිකයෝම වූහ. පසු කාලයකදී ඔවුන්ගේ ශිෂ්‍ය අනුශිෂ්‍ය පරම්පරාවල ඇතැම් භික්ෂූහු හිස වැසෙන සේ සෙවනැලි සහ නොයෙක් වර්ණයෙන් සරසන ලද වටාපත් ගෙන විනය විරෝධී හැසිරීම්වලට පැමිණියහ.

Kaliyuge ekavassādhike sahasse sampatte ukkaṃsiko nāma rājā vihāraṃ kārāpetvā tisāsanadhajattherassa sissabhūtassa varabāhuttherassa sissabhūtassa mahāratanākarassa nāma therassa adāsi.

කලියුග වර්ෂ එක්දහස් එකක් (1001) සම්පූර්ණ වූ කල්හි, උක්කංසික නම් රජතුමා විහාරයක් කරවා, තිසාසනධජ තෙරුන් වහන්සේගේ ශිෂ්‍ය වූ වරබාහු තෙරුන් වහන්සේගේ ද ශිෂ්‍ය වූ මහාරතනාකර නම් තෙරුන් වහන්සේට පූජා කළේය.

So ca mahāratanākaratthero ukkaṃsikarañño sirisudhammarājāmahādhipatīti nāmalañchaṃ chandālaṅkārasaddanetti nayehi alaṅkaritvā dassitaṃ rajindarājanāmābhidheyyādīpaniṃ nāma ganthaṃ akāsi.

ඒ මහාරතනාකර තෙරුන් වහන්සේ උක්කංසික රජු හට 'සිරිසුධම්මරාජාමහාධිපති' යන නාම මුද්‍රාව ද, ඡන්දස්, අලංකාර සහ සද්දනීති ක්‍රමයන්ගෙන් අලංකාර කොට දක්වන ලද 'රජින්දරාජනාමාභිධෙය්‍යදීපනී' නම් ග්‍රන්ථය ද කළහ.

Tañca ganthaṃ parivisodhanatthāya tiropabbatābhidheyyassa mahātherassa niyyādesi. Tisāsanadhajattherassa sissabhūtesu [Pg.116] mahāraṭṭhagāmavāsīsu tīsu bhātikattheresu jeṭṭho tiṃsaguhāsuvasanto pariyattiṃ vācetvā nisīdi. Satvavarājā ca tasmiṃ there ativiya pasanno ahosi. Ññoṅkarami nāmakassa rañño kālepi cūḷapitā ekaṃ vihāraṃ kārāpetvā tasseva adāsi. Ukkaṃsikarañño kālepi maṅgavaṃnāmake pabbate vihāraṃ kārāpetvā tasseva adāsi.

එම ග්‍රන්ථය පිරිසිදු කරනු පිණිස තිරෝපබ්බත නම් මහා තෙරුන් වහන්සේට පැවරූහ. තිසාසනධජ තෙරුන් වහන්සේගේ ශිෂ්‍ය වූ, මහාරට්ඨ ගම්වාසී සහෝදර තෙරවරුන් තෙනම අතුරෙන් වැඩිමහලු තෙරුන් වහන්සේ තිංසගුහාවෙහි වෙසෙමින් පරියත්ති ධර්මය උගන්වමින් වැඩසිටියහ. සත්ව රජතුමා ද ඒ තෙරුන් වහන්සේ කෙරෙහි අතිශයින් පැහැදුණේය. ඤොන්කරමි නම් රජුගේ කාලයෙහි ද සුළුපියාණන් එක් විහාරයක් කරවා උන්වහන්සේටම පූජා කළේය. උක්කංසික රජුගේ කාලයෙහි ද මංගවම් නම් පර්වතයෙහි විහාරයක් කරවා උන්වහන්සේටම පූජා කළේය.

Tesu mahāraṭṭhagāmavāsittheresu majjhimattheropi tisāsanadhajattherassa jeṭṭhabhātikattherassa ca nivāsaṭṭhānabhūte jetavanavihāreyeva ganthaṃ vācetvā nisīdi. Kaniṭṭhattheropi tesaṃ nivāsaṭṭhānabhūtesuyeva vihāresu ganthaṃ vācetvā nisīdi. Ettha ca tisāsanadhajatthero nāma lajjialajjivasena dubbidho. Yathāvuttatthero pana lajjīye vāti daṭṭhabbo. Alajjī pana imasmiṃ theraparamparādassane na icchi tabbo. Alajjībhūtassa pana tisāsanadhajattherassa vatthuṃ idha avatvā ajjhupekkhissāma, payojanābhāvā ganthassa ca papañcūpagamanattāti.

ඒ මහාරට්ඨ ගම්වාසී තෙරවරුන් අතුරෙන් මැද තෙරුන් වහන්සේ ද තිසාසනධජ තෙරුන් වහන්සේගේ සහ වැඩිමහලු සහෝදර තෙරුන් වහන්සේගේ ද වාසස්ථානය වූ ජේතවන විහාරයෙහිම ධර්ම ග්‍රන්ථ උගන්වමින් වැඩසිටියහ. කණිටු තෙරුන් වහන්සේ ද ඔවුන්ගේ වාසස්ථාන වූ විහාරයන්හිම ධර්ම ග්‍රන්ථ උගන්වමින් වැඩසිටියහ. මෙහිලා තිසාසනධජ තෙරුන් වහන්සේ යනු ලජ්ජී සහ අලජ්ජී වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. ඉහත කී තෙරුන් වහන්සේ ලජ්ජී අයෙකු ලෙසම සැලකිය යුතුය. අලජ්ජී තැනැත්තා මේ තෙර පරම්පරා දැක්වීමෙහිලා අපේක්ෂා නොකළ යුතුය. අලජ්ජී වූ තිසාසනධජ තෙරුන් වහන්සේගේ පුවත ප්‍රයෝජනයක් නොමැති හෙයින් ද, ග්‍රන්ථය දීර්ඝ වන හෙයින් ද මෙහි නොකියා මඟහරින්නෙමු.

Yogiraṅga nāmakassa rañño kāle jeyyapure suvaṇṇaguhavāsī mahāthero dakkhiṇārāmavihāravāsī mahāthero catubhūmikavihāravāsī mahāthero toṅgabhīlū vihāravāsī mahāthero ca tisāsanadhajamahātherassa saddhivihārikāyeva. Tesaṃ pana vatthumpi ganthavitthārabhayena na vadāma. Lajjigaṇavaṃsikā eteti vijānanameva hettha pamāṇanti.

යෝගිරංග නම් රජුගේ කාලයෙහි ජෙය්‍යපුරයේ ස්වර්ණගුහා වාසී මහා තෙරුන් වහන්සේ ද, දක්ඛිණාරාම විහාර වාසී මහා තෙරුන් වහන්සේ ද, චතුභූමික විහාර වාසී මහා තෙරුන් වහන්සේ ද, තොංගභීලූ විහාර වාසී මහා තෙරුන් වහන්සේ ද තිසාසනධජ මහා තෙරුන් වහන්සේගේ සද්ධිවිහාරිකයෝම වූහ. ඔවුන්ගේ පුවත් ද ග්‍රන්ථය දීර්ඝ වේය යන බියෙන් නොකියමු. මොවුන් ලජ්ජී ගණවංශිකයන් බව දැනගැනීමම මෙහිලා ප්‍රමාණවත් වේ.

Kaliyuge ekasaṭṭhādhike navavassasate sampatte phaggunamāsassa juṇhapakkhadutiyadivase sukkavāre ratanapūranagaraṃ dutiyaṃ māpetvā ññogīraṅga nāma rājā rajjaṃ kāresi. Sīhasūradhammarājātipi nāmalañchaṃ paṭiggaṇhi. Tocabhīlū vihāravāsīmahātheraṃ [Pg.117] uddissa catubhūmikavihāraṃ kārāpesi. Cattāri mahāmunicetiyānipi kārāpesi. Vihāra cetiyesu aniṭṭhitesuyeva sinnīnagaraṃ nikkhamitvā tattha veraṃ vūpasamāpetvā paccāgatakāle saṅkhārasabhāvaṃ anatikkamanato divaṅgato ahosi. Ahovata saṅkhāradhammāti. Honti cettha,–

කලියුග වර්ෂ නවසිය හැට එකක් (961) සම්පූර්ණ වූ කල්හි, මැදින් මාසයේ පුර පෑලවියට පසු දෙවන දිනයෙහි සිකුරාදා දිනක, රතනපුර නගරය දෙවන වරටත් නිර්මාණය කොට ඤෝගීරංග නම් රජතුමා රාජ්‍යය කළේය. හෙතෙම 'සීහසූරධම්මරාජා' යන නාම මුද්‍රාව ද පිළිගත්තේය. උන්වහන්සේ තොචභීලූ විහාරවාසී මහා තෙරුන් වහන්සේ උදෙසා චතුභූමික විහාරයක් කරවූහ. මහාමුනි චෛත්‍යයන් සතරක් ද කරවූහ. විහාර සහ චෛත්‍යයන් නිමවීමට පෙරම සින්නී නගරයට නික්ම ගොස්, එහි වෛරය සංසිඳුවා පෙරළා පැමිණෙන කල්හි, සංස්කාර ස්වභාවය ඉක්මවා යා නොහැකි බැවින් කළුරිය කළේය (දිවංගත විය). අහෝ! සංස්කාර ධර්මයෝ ඒකාන්තයෙන්ම අනිත්‍යයෝය. මේ පිළිබඳව මෙසේ ද කියනු ලැබේ:–

Seyyathā vāṇijānaṃva, gharagoḷikarūpakaṃ;

Taṃtaṃdisaṃ bhamitvāva, sīsaṃ ṭhapeti uttaraṃ;

වෙළෙඳුන්ගේ නිවාසවල වෙසෙන හූනන් මෙන්, ඒ ඒ දිශාවන්හි සැරිසරා, අවසානයෙහි උතුරු දෙසට හිස තබන්නාක් මෙනි.

Evaṃ lokamhi sattā ca, sandhicutīnamantare;

Yathā tathā bhamitvāva, ante ṭhapenti santanunti;

එලෙසම මෙලොව සත්වයෝ ද ප්‍රතිසන්ධිය හා චුතිය අතරතුර, නොයෙක් අයුරින් සැරිසරා, අවසානයෙහි තම සන්තතිය නතර කරති.

Kaliyuge sattasaṭṭhādhike navavassasate phaggunamāsassa kāḷapakkhaterasamiyaṃ tassa jeṭṭhaputto pitu santakaṃ rajjaṃ gaṇhi. Mahādhammarājāti nāmalañchampi paṭiggaṇhi. Pitu kāle aniṭṭhitāni cetiyāni puna kārāpesi. Catubhūmikavihārañca niṭṭhaṃ gamāpetvā tovibhīlū mahātherassa paralokaṃ gantvā avijjamānatāya catubhūmikavihāravāsī mahātherassa dassāmīti antepuraṃ pakkosāpesi. Thero dve vārāni pakkosiyamānopi nāgacchi. Tatiya vāre pana bahū saddhivihārikā antepuraṃ gantvā pavisatha, na hi sakkā raññā pakkosite paṭikkhipitunti āhaṃsu.

කලියුග වර්ෂ නවසිය හැට හතක් (967) සම්පූර්ණ වූ කල්හි, මැදින් මාසයේ අව තෙළෙස්වක දින, ඔහුගේ වැඩිමහලු පුත්‍රයා පිය රජු සතු රාජ්‍යය භාරගත්තේය. 'මහාධම්මරාජා' යන නාම මුද්‍රාව ද පිළිගත්තේය. පිය රජුගේ කාලයෙහි නිම නොකළ චෛත්‍යයන් නැවත කරවීය. චතුභූමික විහාරය ද නිමවා, තොවිභීලූ මහා තෙරුන් වහන්සේ පරලොව වැඩම කොට දැනට ජීවතුන් අතර නොසිටින බැවින්, චතුභූමික විහාරවාසී මහා තෙරුන් වහන්සේට එය පූජා කරමි යි සිතා උන්වහන්සේව රජමාලිගයට කැඳවීය. තෙරුන් වහන්සේ දෙවරක්ම කැඳවූ මුත් නොවැඩියහ. තුන්වන වර කැඳවූ කල්හි බොහෝ සද්ධිවිහාරික භික්ෂූන් වහන්සේලා, 'රජතුමා කැඳවූ කල්හි එය ප්‍රතික්ෂේප කළ නොහැකි බැවින්, අන්තඃපුරයට වැඩම කරනු මැනවැ'යි පැවසූහ.

Atha thero evamāha,- ahaṃ āvuso raṭṭhapīḷanapiṇḍapātaṃ bhuñjituṃ na icchāmi, evampi sace tumhe icchatha rañño santikaṃ gantuṃ, evaṃ sati idāni rañño santikaṃ ahaṃ gamissāmīti antepuraṃ pāvisi. Pavisitvā raññā saddhiṃ sallāpaṃ katvā ayaṃ vihāro araññavāsīnaṃ bhikkhūnaṃ asappāyoti paṭikkhipi. Evaṃ pana bhante sati tasmiṃ vihāre nisīdiyamānaṃ theraṃ upadissathāti[Pg.118]. Khaṇittipādavihāravāsī mahārāja thero pariyattivissārado sikkhākāmo, tassa dātuṃ vaṭṭatīti. Atha rājā tassa vihāraṃ adāsi. Mahāsaṅghanāthoti nāmalañchampi adāsi. So tattha pariyattiṃ vācetvā nisīdi.

ඉක්බිති තෙරණුවෝ මෙසේ වදාළහ: "ඇවැත්නි, මම රටවැසියන් පෙළා ලබාදෙන පිණ්ඩපාතය වැළඳීමට අකමැත්තෙමි. එසේ වුවත්, ඉදින් ඔබලා රජු වෙත යන්නට කැමති නම්, එසේ ඇති කල්හි මම දැන් රජු වෙත යන්නෙමි" යි පවසා අන්තඃපුරයට වැදුණහ. එහි වැද රජු සමඟ පිළිසඳර කතා කොට, "මේ විහාරය ආරණ්‍යවාසී භික්ෂූන් වහන්සේලාට අසප්පාය යැයි" පවසා එය ප්‍රතික්ෂේප කළහ. "ස්වාමීනි, එසේ නම් එම විහාරයෙහි වැඩවාසය කිරීම සඳහා සුදුසු තෙරනමකගේ නමක් නිර්දේශ කරනු මැනවි" යි රජු කීවේය. "මහරජ, ඛණිත්තිපාද විහාරවාසී තෙරණුවෝ පරියත්ති ධර්මයෙහි විශාරද වූ, ශික්ෂාකාමී උතුමෙකි. එය උන්වහන්සේට පූජා කිරීම සුදුසු යැයි" පැවසූහ. ඉක්බිති රජතුමා උන්වහන්සේට එම විහාරය පූජා කළේය. "මහාසංඝනාථ" යන නම්බු නාමය ද පිරිනැමුවේය. උන්වහන්සේ එහි පරියත්ති ධර්මය උගන්වමින් වැඩ විසූහ.

Tassa pana vihārassa parivārabhūtesu cattālīsāya vihāresu uttarāya anudisāya ekasmiṃ vihāre vasanto varābhisaṅghanātho nāma thero maṇikuṇḍalavatthuṃ marammabhāsāya akāsi. Pacchimāya anudisāya ekasmiṃ vihāre vasanto eko thero sattarājadhammavatthuṃ akāsi.

එම විහාරයේ පරිවාර විහාර හතළිහ අතරින් උතුරු අනුදිශාවේ පිහිටි එක් විහාරයක වැඩවිසූ වරාභිසංඝනාථ නම් තෙරණුවෝ 'මණිකුණ්ඩලවත්ථු' කෘතිය බුරුම භාෂාවෙන් සම්පාදනය කළහ. බටහිර අනුදිශාවේ තවත් එක් විහාරයක වැඩවිසූ තෙරනමක් 'සත්තරාජධම්මවත්ථු' කෘතිය සම්පාදනය කළහ.

Tasmiñca kāle bhāmaaṅkyo ācāraaṅkyoti dvinnaṃ bhikkhūnañca lokadhammesu chekatāya dve vihāre katvā adāsi. Te pana dve therā vedasatthakovidā, pariyattipaṭipattīsu pana mandā, rāmaññaraṭṭhato āgatā. Te pana theraparamparāya na gaṇanti porāṇā.

එම කාලයෙහි 'භාමාඅංක්‍ය' සහ 'ආචාරඅංක්‍ය' යන භික්ෂූන් වහන්සේලා දෙනමගේ ලෞකික ශාස්ත්‍රයන්හි දක්ෂතාවය නිසා රජතුමා විහාර දෙකක් කරවා පූජා කළේය. ඒ තෙරවරුන් දෙපළ වේද ශාස්ත්‍රයෙහි කෙළ පැමිණියෝ වූහ, එහෙත් පරියත්ති සහ පටිපත්ති ධර්මයන්හි මඳ උනන්දුවක් දැක්වූහ. ඔවුහු රාමඤ්ඤ දේශයෙන් පැමිණි අය වෙති. එබැවින් පැරැන්නෝ ඔවුන්ව සාම්ප්‍රදායික තෙර පරම්පරාවට ඇතුළත් කොට නොගනිති.

Kaliyuge tisattatādhike navavassasate sampatte mahāmunicetiyassa puratthimadisābhāge cattāro vihāre kārāpetvā catunnaṃ therānaṃ adāsi. Te ca therā tattha nisīditvā sāsanaṃ paggaṇhiṃsu.

කලියුග වර්ෂ නවසිය හැත්තෑ තුනක් (973) සපිරුණු කල්හි, මහාමුනි චෛත්‍යයට නැගෙනහිර දිශාභාගයෙහි විහාර සතරක් කරවා තෙරවරුන් සතරනමකට පූජා කරන ලදී. ඒ තෙරවරුන් වහන්සේලා ද එහි වැඩවසමින් ශාසනය දියුණු කළහ.

Tasmiṃyeva kāle badaravanavāsī nāma ekopi thero atthi. Sopi pariyattivisārado chappadavaṃsiko. So ca thero yāvajīvaṃ yathābalaṃ sāsanaṃ paggaṇhitvā dutiyabhave calaṅganagare ekissā itthiyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi. Dasamāsaccayena kaliyuge cattālīsādhike navavassasate sampatte budhavāre vijāyitvā terasavassikakāle sāsane pabbajitvā pariyattiṃ uggaṇhi. Sirikhettanagarindo rājā sirikhettanagaraṃ ānetvā sirikhettanagare sāmaṇeroti nāmena pākaṭo hutvā kaliyuge catupaṇṇāsādhike [Pg.119] navavassasate sampatte pannarasavassikakāle vessantarajābhakaṃ kabyālaṅkāravasena bandhi. Paripuṇṇavīsativassakāle sirikhettanagareyeva sirikhettanagarindo veravijayo nāma rājā anuggahetvā upasampadabhūmiyaṃ patiṭṭhāti. Pacchimapakkhādhiko nāma rājā sirikhettanagaraṃ attano hatthagataṃ akāsi. Tasmiñca kāle taṃ theraṃ ānetvā ratanapūranagare vasāpesi. Sūrakitti nāma rañño kaniṭṭhabhātiko erāvatīnadītīre catubhūmikavihāraṃ kārāpetvā tassa therassa adāsi. Rājā ca tipiṭakālaṅkāroti nāmalañchaṃ adāsi.

එම කාලයේම 'බදරවනවාසී' නම් එක්තරා තෙරනමක් ද වැඩවිසූහ. උන්වහන්සේ ද පරියත්ති ධර්මයෙහි විශාරද වූ අතර 'ඡප්පදවංශික' වූහ. ඒ තෙරණුවෝ ජීවිතාන්තය දක්වා ශක්ති පමණින් ශාසනය දියුණු කොට, දෙවන ආත්මභාවයෙහි 'චලංග' නගරයෙහි එක්තරා ස්ත්‍රියකගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගත්හ. දස මසක් ඇවෑමෙන්, කලියුග වර්ෂ නවසිය සතළිහ (940) සපිරුණු කල්හි බදාදා දිනක උපත ලබා, දහතුන් වන වියෙහිදී ශාසනයෙහි පැවිදි වී පරියත්ති ධර්මය හැදෑරූහ. සිරීඛෙත්ත නගරාධිපති රජතුමා උන්වහන්සේව සිරීඛෙත්ත නගරයට වැඩම කරවූ අතර, උන්වහන්සේ එහිදී 'සිරීඛෙත්තනගර සාමණේර' නමින් ප්‍රසිද්ධ වූහ. කලියුග වර්ෂ නවසිය පනස් හතරක් (954) සපිරුණු කල්හි, පහළොස් වන වියෙහිදී උන්වහන්සේ වෙස්සන්තර කාව්‍යය කාව්‍යාලංකාරයන්ගෙන් යුක්තව රචනා කළහ. විසි වයස් සපිරුණු කල්හි, සිරීඛෙත්ත නගරයෙහිදීම සිරීඛෙත්ත නගරාධිපති වූ 'වේරවිජය' නම් රජතුමාගේ උපකාර ඇතිව උපසම්පදාව ලැබූහ. පසුව, පශ්චිමපක්ඛāධික නම් රජතුමා සිරීඛෙත්ත නගරය තම අතට ගත්තේය. ඒ කාලයෙහි එම තෙරණුවන් කැඳවාගෙන ගොස් රතනපුර නගරයෙහි වාසය කරවීය. රජුගේ බාල සොහොයුරා වූ 'සූරකීර්ති' විසින් ඉරාවතී නදී තීරයෙහි සිව්මහල් විහාරයක් කරවා එම තෙරණුවන්ට පූජා කරන ලදී. රජතුමා ද උන්වහන්සේට 'තිපිටකාලංකාර' යන නම්බු නාමය පිරිනැමුවේය.

Kaliyuge vassasahasse sampatte phaggunamāsassa puṇṇamiyaṃ saṭṭhivassiko hutvā tiriyapabbataṃ gantvā araññavāsaṃ vasi. Dve vassādhike vassasahasse rājā tasmiṃ vihāraṃ kārāpetvā tasseva therassa adāsi. So pana tipiṭakālaṅkāratthero sirikhettanagare navaṅgakandare pattalaṅkassa atulavaṃsattherassa vaṃsiko. Sirikhettanagare navaṅgakandare suvaṇṇavihāre vasantassa therassa kittighoso sabbattha patthari. Jeyyapure erāvatīnadītīre catubhūmikavihāre vasanakāle aṭṭhasāliniyā ādito vīsati gāthānaṃ saṃvaṇṇanaṃ akāsi. Sūrakittināmakassa kaniṭṭhabhātikassa yācanamārabbha yasavaḍḍhanavatthuñca akāsi. Tiriyapabbate vasanakāle vinayālaṅkāraṭīkaṃ akāsi. Pacchimapakkhādhikarañño kāle mahāsaṅghanāthattheraṃ saṅgharājabhāve ṭhapesi. So ca saṅgharājā ativiya pariyatti visārado. Tasmiñca kāle ratanapūranagarepi ariyālaṅkārattharo nāma eko atthi. So pana tipiṭakālaṅkārattherena samaññāṇathāmo. Vayasāpi samānavassikā.

කලියුග වර්ෂ දහසක් (1000) සපිරුණු කල්හි, මැදින් මාසයේ පුර පසළොස්වක පොහෝ දින හැට විය සපිරුණු උන්වහන්සේ තිරිය පර්වතයට වැඩම කොට ආරණ්‍යවාසීව වැඩවිසූහ. එක්දහස් දෙවන (1002) වර්ෂයෙහි රජතුමා එහි විහාරයක් කරවා එම තෙරණුවන්ටම පූජා කළේය. ඒ තිපිටකාලංකාර තෙරණුවෝ සිරීඛෙත්ත නගරයේ නවංග කන්දරයෙහි පත්තලංකයේ අතුලවංශ තෙරණුවන්ගේ පරම්පරාවට අයත් වූහ. සිරීඛෙත්ත නගරයේ නවංග කන්දරයෙහි ස්වර්ණ විහාරයෙහි වැඩවිසූ එම තෙරණුවන්ගේ කීර්ති රාවය සැමතැන්හි පැතිර ගියේය. ජෙය්‍යපුරයෙහි ඉරාවතී නදී තීරයෙහි වූ සිව්මහල් විහාරයෙහි වැඩවසන සමයෙහි උන්වහන්සේ අත්ථසාලිනී අටුවාවේ මුල් ගාථා විස්සෙහි අර්ථ වර්ණනාවක් කළහ. සූරකීර්ති නම් රජුගේ බාල සොහොයුරාගේ ඇරයුමෙන් 'යසවඩ්ඪනවත්ථු' කෘතිය ද කළහ. තිරිය පර්වතයෙහි වැඩවසන සමයෙහි 'විනයාලංකාර ටීකාව' කළහ. පශ්චිමපක්ඛාධික රජුගේ කාලයෙහි මහාසංඝනාථ තෙරණුවන්ව සංඝරාජ පදවියෙහි පිහිටුවන ලදී. ඒ සංඝරාජයන් වහන්සේ පරියත්ති ධර්මයෙහි අතිශයින් විශාරද වූහ. ඒ කාලයෙහි රතනපුර නගරයෙහි ද 'අරියාලංකාර' නමින් එක් තෙරනමක් වැඩවිසූහ. උන්වහන්සේ ද තිපිටකාලංකාර තෙරණුවන් හා සමාන ඥාන ශක්තියෙන් යුක්ත වූ අතර වයසින් ද එක හා සමාන වූහ.

Tesu tipiṭakālaṅkāratthero ganthantarabahussutaṭṭhāne [Pg.120] adhiko, ariyālaṅkāratthero pana dhātupaccayavibhāgaṭṭhāne adhikoti daṭṭhabbo. Pacchā pana ukkaṃsikaraññokāle tepi dve therā rañño ācariyā hutvā sāsanaṃ paggaṇhiṃsu. Tesu ariyālaṅkāratthero aparabhāge kālaṅkaritvā tassa therassa saddhivihārikassa dutiyāriyālaṅkārattherassa rājamaṇicūḷacetiyassa samīpe dakkhiṇavanārāmaṃ nāma vihāraṃ kārāpetvā adāsi.

ඔවුන් අතුරින් තිපිටකාලංකාර තෙරණුවෝ විවිධ ග්‍රන්ථයන් පිළිබඳ බහුශ්‍රැතභාවය අතින් දක්ෂ වූහ. අරියාලංකාර තෙරණුවෝ ධාතු-ප්‍රත්‍ය විභාගයන් (භාෂා ව්‍යාකරණ) කෙරෙහි වඩාත් දක්ෂ වූහයි දත යුතුය. පසුව, උක්කංසික රජුගේ රාජ්‍ය කාලයේදී ඒ තෙරවරුන් දෙනම රජුගේ රාජගුරු (ආචාර්ය) බවට පත්ව ශාසනය බැබළවූහ. ඔවුන් අතුරින් අරියාලංකාර තෙරණුවෝ පසු කාලයක අපවත් වූහ. ඉන්පසු රජතුමා උන්වහන්සේගේ සද්ධිවිහාරික ශිෂ්‍ය වූ දෙවන අරියාලංකාර තෙරණුවන්ට රාජමණිචූළ චෛත්‍යය අසල 'දක්ඛිණවනාරාමය' නම් විහාරය කරවා පූජා කළේය.

Ukkaṃsiko nāma rājā pana sāsane bahuppakāro. So ca kaliyuge chanavutādhike navavassasate rajjaṃ patto. Rajjaṃ pana patvā siridhammāsokarājāviya cattāri vassāni atikkamitvā muddhābhisekaṃ paṭiggahetvā sirisudhamma rājāmahādhipatīti nāmalañchampi paṭiggaṇhi. Ekasmiṃ pana samaye haṃsāvatīnagaraṃ gantvā tattha nisīdi. Atha rāmaññaraṭṭhavāsino evamāhaṃsu,- marammikabhikkhū nāma pariyattikovidā vedasatthaññuno natthīti. Taṃ sutvā rājā catubhūmikavihāravāsittherassa santikaṃ sāsanaṃ pesesi,-tiṃsavassikā cattālīsavassikā vā pariyattikovidā vedasatthaññuno bhikkhū rāmaññaraṭṭhaṃ mama santikaṃ pesethāti. Atha catubhūmi kavihāravāsitthero tipiṭakālaṅkāraṃ tilokālaṅkāraṃ tisāsanālaṅkārañca saddhiṃ tiṃsamatthehi bhikkhūhi pesesi. Haṃsāvatīnagaraṃ pana patvā modhocetiyassa puratthimabhāge vihāre kārāpetvā tesaṃ adāsi.

උක්කංසික නම් රජතුමා ශාසනයට බොහෝ උපකාර කළ කෙනෙකි. ඔහු කලියුග වර්ෂ නවසිය අනූපහක් (996) සපිරුණු කල්හි රාජ්‍යත්වයට පත් විය. රාජ්‍යත්වයට පත් වී ශ්‍රී ධර්මාශෝක රජු මෙන් වසර හතරක් ඉක්ම ගිය පසු අභිෂේකය ලබා, 'සිරිසුධම්ම රාජාමහාධිපති' යන නාම පදවිය ද ලබා ගත්තේය. එක්තරා සමයෙක ඔහු හංසවතී නගරයට ගොස් එහි වැඩසිටියේය. එකල්හි රාමඤ්ඤ දේශවාසීහු මෙසේ පැවසූහ: 'බුරුම භික්ෂූන් වහන්සේලා පරියත්ති ධර්මයෙහි දක්ෂයෝ හෝ ලෞකික ශාස්ත්‍ර දන්නෝ නොවෙති' යි. එය ඇසූ රජතුමා සිව්මහල් විහාරවාසී තෙරණුවන් වෙත මෙසේ පණිවිඩයක් යැවීය: 'තිස් වස් හෝ සතළිස් වස් සපිරුණු, පරියත්ති ධර්මයෙහි දක්ෂ, විවිධ ශාස්ත්‍ර දන්නා භික්ෂූන් වහන්සේලා රාමඤ්ඤ දේශයේ මා වෙත එවනු මැනවි' යි. ඉක්බිති සිව්මහල් විහාරවාසී තෙරණුවෝ, තිපිටකාලංකාර, තිලෝකාලංකාර සහ තිසාසනාලංකාර යන තෙරවරුන් තිස් නමක් පමණ වූ භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ එහි පිටත් කර හැරියහ. ඔවුහු හංසවතී නගරයට පැමිණි කල්හි, මෝධෝ චෛත්‍යයට නැගෙනහිර දිශාවෙන් විහාර කරවා ඔවුන් වහන්සේලාට පූජා කරන ලදී.

Uposathadivasesu sudhammasālāyaṃ rāmaññaraṭṭhavāsino pariyattikovide vedasatthaññuno sannipātāpetvā tehi tīhi therehi saddhiṃ kathāsallāpaṃ kārāpesi. Atha rāmaññaraṭṭhavāsino bhikkhū evamāhaṃsu,– pubbe pana mayaṃ marammaraṭṭhe pariyattikovidā vedasattaññuno natthīti maññāma, idāni marammaraṭṭhavāsino ativiya pariyatti kovidā [Pg.121] vedasatthaññunoti. Aparabhāge kaliyuge chanavutādhike navavassasate sampatte rājā ratanapūranagaraṃ paccāgacchi.

පොහෝ දිනවලදී සුධර්මා ශාලාවෙහි රාමඤ්ඤ දේශවාසී, පරියත්ති විශාරද වූ, වේද ශාස්ත්‍රඥයන් රැස් කරවා, ඒ තෙරවරුන් තිදෙනා සමඟ සාකච්ඡා පවත්වන්නට සැලැස්වීය. එකල්හි රාමඤ්ඤ දේශවාසී භික්ෂූන් වහන්සේලා මෙසේ පැවසූහ: 'පෙර අපි මරම්ම දේශයෙහි පරියත්ති විශාරදයන් හා වේද ශාස්ත්‍රඥයන් නැතැයි සිතුවෙමු. එහෙත් දැන් මරම්ම දේශවාසීහු අතිශයින්ම පරියත්ති විශාරද මෙන්ම වේද ශාස්ත්‍රඥයෝද වෙති.' පසු කලෙක, කලි යුගයෙන් නවසිය අනූහයක් වූ වර්ෂයට පැමිණි කල්හි, රජතුමා රතනපුර නගරයට පෙරළා පැමිණියේය.

Tepi therā paccāgantukāmā rāmaññaraṭṭhe padhānabhūtassa tilokagarūti nāmadheyyassa mahātherassa santikaṃ vandanatthāya agamaṃsu.

ඒ තෙරවරුන් වහන්සේලාද පෙරළා වැඩම කිරීමට කැමති වූවෝ, රාමඤ්ඤ දේශයෙහි ප්‍රධානියා වූ ‘තිලෝකගරු’ නම් වූ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ වෙත වැඳපුදා ගැනීම පිණිස වැඩම කළහ.

Tadā tilokagaruttheropi tehi saddhiṃ sallāpaṃ katvā evamāha,-tumhesu pana tipiṭakālaṅkāratthero paṭhamaṃ āvāsavihāraṃ labhissatīti. Kasmā pana bhante evama vocāti vutte ayaṃ pana piṇḍāya carantopi antarāmagge veḷuvettādīni labhitvā gahetvā vihāre paṭisaṅkharaṇaṃ akāsi, tasmāhaṃ evaṃ vadāmi, loke vihāre paṭisaṅkharaṇasīlā bhikkhū sīghameva āvāsavihāraṃ labhantīti hi porāṇattherā āhaṃsūti āha.

එකල්හි තිලෝකගරු තෙරණුවෝද ඔවුන් සමඟ පිළිසඳරෙහි යෙදී මෙසේ පැවසූහ: 'ඔබ වහන්සේලා අතරින් ත්‍රිපිටකාලංකාර තෙරණුවන් ප්‍රථමයෙන්ම ආවාස විහාරයක් ලබනු ඇත.' 'ස්වාමීනි, කුමන හේතුවක් නිසා එසේ වදාළේ දැයි' ඇසූ කල්හි, 'මේ තෙරණුවන් පිණ්ඩපාතයෙහි හැසිරෙන විට පවා, මඟදී හමුවන උණ, වේවැල් ආදිය ලබාගෙන, ඒවා රැගෙන විත් විහාරය ප්‍රතිසංස්කරණය කළේය. එබැවින් මම මෙසේ පවසමි. ලෝකයෙහි විහාරස්ථාන ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීමේ ස්වභාවය ඇති භික්ෂූන් වහන්සේලා ඉතා ඉක්මනින්ම ආවාස විහාර ලබති යි පුරාණ තෙරවරුන් වදාළාහ' යි පැවසූහ.

Tepi ratanapūranagaraṃ paccāgacchiṃsu. Tilokagaruttherassa vacanānurūpameva tipiṭakālaṅkāratthero sabbapaṭhamaṃ āvāsavihāraṃ labhīti.

උන්වහන්සේලාද රතනපුර නගරයට පෙරළා වැඩම කළහ. තිලෝකගරු තෙරණුවන්ගේ වචනයට අනුවම, ත්‍රිපිටකාලංකාර තෙරණුවෝ සියල්ලටම ප්‍රථමයෙන් ආවාස විහාරයක් ලැබූහ.

Kaliyuge pana navavassādhike vassasahasse sampatte rañño kaniṭṭho kālamakāsi. Athaṃ rañño putto uccanagarabhojako bālajanehi santhavaṃ katvā tesaṃ vacanaṃ ādiyitvā paccūsakāle pitaraṃ ghātetukāmo antepuraṃ sahasā pāvisi.

කලි යුගයෙන් එක්දහස් නව වන වර්ෂය උදාවූ කල්හි, රජුගේ බාල සහෝදරයා කළුරිය කළේය. ඉන්පසු උච්චනගරයේ භෝජක වූ රජුගේ පුත්‍රයා, අඥාන මිනිසුන් සමඟ ඇසුරු කොට ඔවුන්ගේ බස් පිළිගෙන, අලුයම් කාලයේදී පියා මරනු කැමැත්තෙන් හදිසියේම අන්තඃපුරයට ඇතුළු විය.

Rājāva anagghaṃ muddikaṃ gahetvā nandajeyyena nāma amaccena rājayodhena nāma amaccenaca saddhiṃ aññataravesena nagarato nikkhamitvā rajatavālukanadiṃ sampatto.

රජතුමාද අනර්ඝ මුද්‍රා මුදුවක් රැගෙන, ‘නන්දජෙය්‍ය’ නම් අමාත්‍යවරයා සහ ‘රාජයෝධ’ නම් අමාත්‍යවරයා සමඟ වෙස්වලාගෙන නගරයෙන් පිටත්ව, රජතවාලුකා නදිය වෙත පැමිණියේය.

Tasmiñca kāle eko sāmaṇero mātāpitūnaṃ gehe piṇḍapātaṃ ānessāmīti khuddakanāvāya nadiyaṃ āgacchi. Atha [Pg.122] taṃ sāmaṇeraṃ disvā rājā evamāha,- amhe bhante paratīraṃ nāvāya ānehīti. Sāmaṇero ca āha,-sace upāsaka tumhe paratīraṃ āneyyaṃ, bhattakālaṃ atikkameyyanti. Atha rājā amheyeva sīghaṃ ānehi, imaṃ muddikaṃ dassāmīti assāsetvā ānetuṃ okāsaṃ yāci. Atha sāmaṇero kāruññappattaṃ vacanaṃ sutvā paratīraṃ ānesi.

එකල්හි එක් සාමණේරයන් වහන්සේ නමක් 'මව්පියන්ගේ නිවසට පිණ්ඩපාතය රැගෙන යන්නෙමි' යි කුඩා ඔරුවකින් නදිය දිගේ වැඩම කළහ. එවිට ඒ සාමණේරයන් වහන්සේ දැක රජතුමා මෙසේ පැවසීය: 'ස්වාමීනි, අපව ඔරුවෙන් එතෙරට පමුණුවනු මැනව.' සාමණේරයන් වහන්සේද, 'උපාසකය, ඉදින් මම ඔබව එතෙරට පැමිණෙවුවහොත් මගේ දාන වේල ඉක්ම යන්නේය' යි පැවසූහ. එකල්හි රජතුමා, 'අපව වහාම එතෙර කරන්න, මම ඔබට මේ මුද්‍රා මුදුව දෙන්නෙමි' යි අස්වසමින් එතෙර කරන ලෙස අයැද සිටියේය. එවිට සාමණේරයන් වහන්සේ කරුණාබරිත වූ ඒ වදන් අසා ඔවුන් එතෙරට පැමිණෙවූහ.

Atha catubhūmikavihāraṃ patvā tasmiṃ vihāre therassa sabbampi kāraṇaṃ ārocetvā evamāha,-sace bhante amhe gaṇhituṃ āgacchayya, te nivārethāti. Theroca mayaṃ mahārāja samaṇā na sakkā evaṃ nivāretuṃ, evampi eko upāyo atthi,-nisinnavihāravāsitthero pana gihikammesu ativiya cheko, taṃ pakkosetvā kāraṇaṃ cintetuṃ yuttanti. Atha taṃ pakkosetvā tamatthaṃ ārocetvā rājā idamavo ca,- sace bhante amhe gaṇhituṃ āgaccheyyuṃ, atha kenacideva upāyena te nivārethāti. Atha so thero evamāha,-tena hi mahārāja mā kiñci soci mābhāyi vihāramajjhe sirigabbhaṃ pavisitvā nisīdathāti vatvā piṇḍāya acarante bhikkhusāmaṇere sannipātāpetvā visuṃ visuṃ daṇḍahatthā hutvā ekassapi purisassa vihāraṃ pavisituṃ okāsaṃ mā dethāti vatvā senaṃviya byūhesi. Sāmantavihāresupi vasante bhikkhusāmaṇere pakkosi. Tadā kira āgantvā sannipātānaṃ bhikkhusāmaṇerānaṃ atirekasahassamattaṃ ahosi. Thero te vihāre dvārakoṭṭhakesu āgatamagge ca visuṃ visuṃ daṇḍahatthā hutvā ārakkhaṇatthāya ṭhapesi, yathā vaḍḍhakī sūkaro byagghassa nivāraṇatthāya visuṃ visuṃ sūkare saṃvidhāya ṭhapesīti. Atha puttassa yodhāpi rājānaṃ gahetuṃ na sakkā, bhikkhu sāmaṇerānaṃ [Pg.123] gāravavasena balakkārena māretvā pavisituṃ na visahanti, bhikkhu sāmaṇerānaṃ bāhullatāya ca.

ඉක්බිති චතුර්භූමික විහාරයට පැමිණ, එම විහාරයෙහි තෙරණුවන් හට සියලු කරුණු පවසා මෙසේ කීය: 'ස්වාමීනි, ඉදින් අප අල්ලා ගැනීමට ඔවුන් පැමිණියහොත්, ඔවුන් වළක්වනු මැනව.' එවිට තෙරණුවෝ, 'මහා රජතුමනි, ශ්‍රමණයන් වන අපට එසේ වැළැක්විය නොහැකිය. එසේ වුවද එක් උපක්‍රමයක් තිබේ. නිසින්න විහාරයේ වෙසෙන තෙරණුවෝ ගිහි කටයුතුවල අතිශයින්ම දක්ෂයහ. උන්වහන්සේ කැඳවා මේ කරුණ ගැන උපදෙස් පැතීම සුදුසුය' යි වදාළහ. ඉක්බිති උන්වහන්සේ කැඳවා, එම කරුණ පවසා රජතුමා මෙසේ කීය: 'ස්වාමීනි, ඉදින් අප අල්ලා ගැනීමට ඔවුන් පැමිණියහොත්, කිසියම් උපක්‍රමයකින් ඔවුන් වළක්වනු මැනව.' එකල්හි ඒ තෙරණුවෝ මෙසේ වදාළහ: 'එසේ නම් මහා රජතුමනි, කිසිවකට ශෝක නොකරන්න, බිය නොවන්න. විහාරය මැද ඇති සිරිගැබට වැදී එහි රැඳී සිටින්න' යි පවසා, පිණ්ඩපාතයේ නොවැඩ සිටි භික්ෂූන් හා සාමණේරයන් වහන්සේලා රැස් කරවා, වෙන වෙනම අතින් මුගුරු ගන්වා, 'එක් මිනිසෙකුට හෝ විහාරයට ඇතුළු වීමට ඉඩ නොදෙන්න' යි පවසා සේනාවක් මෙන් ව්‍යූහගත කළහ. අවට විහාරවල වසන භික්ෂූන් හා සාමණේරයන් වහන්සේලාද කැඳවූහ. එකල්හි එසේ පැමිණ රැස් වූ භික්ෂූන් හා සාමණේරයන් වහන්සේලාගේ සංඛ්‍යාව දහසකට වඩා වැඩි වූ බව කියැවේ. වඩු ඌරෙකු කොටි වළක්වනු පිණිස ඌරන් වෙන වෙනම පිළියෙල කර තැබුවාක් මෙන්, තෙරණුවෝ ඒ සඟ පිරිස විහාරයේ දොරටු සහ පැමිණෙන මාර්ගවල වෙන වෙනම මුගුරු අතැතිව ආරක්ෂාව සඳහා රැඳවූහ. එවිට රජුගේ පුත්‍රයාගේ සෙබළුන්ටද රජතුමා අල්ලා ගැනීමට නොහැකි විය. භික්ෂු-සාමණේරයන් වහන්සේලා කෙරෙහි වූ ගෞරවය නිසාත්, උන්වහන්සේලාගේ බහුලත්වය නිසාත්, බලහත්කාරයෙන් හෝ මරණය සිදු කරමින් ඇතුළු වීමට ඔවුහු නොපෙළඹුණහ.

Tasmiṃyeva saṃvacchare assayujamāsassa kāḷapakkhapañcamito yāva kattikamāsassa kāḷapakkhapañcamī vihāreyeva rājā nilīyitvā nisīdi. Atha antepuravāsikā amaccā puttaṃ apanetvā rājānaṃ ānetvā rajje ṭhapesuṃ. Rājā ca puna rajjaṃ patvā vihāre nisinnakāle mā bhāyi mahārāja tvaṃ jinessatīti rañño ārocentassa vedasatthaññuno ekassa bhikkhussa caññiṅkhucetiyassa esannaṭṭhāne ekaṃ vihāraṃ kārāpetvā adāsi. Dhammanandarājagurūti nāmalañchampi adāsi. Tassa pana vijātaṭṭhānabhūtaṃ gāmaṃ nissāya marammavohārena ‘ye ne nā se yāṃ va’ iti samaññā ahosi.

එම වර්ෂයෙහිම වප් මාසයේ අව පක්ෂයේ පස්වන දින සිට ඉල් මාසයේ අව පක්ෂයේ පස්වන දින දක්වා රජතුමා විහාරයෙහිම සැඟවී සිටියේය. ඉන්පසු අන්තඃපුරවාසී අමාත්‍යවරු පුත්‍රයාව පලවා හැර, රජතුමාව කැඳවාගෙන විත් නැවත රාජ්‍යයෙහි පිහිටෙවූහ. රජතුමාද නැවත රාජ්‍යය ලබාගෙන, තමා විහාරයෙහි රැඳී සිටි කාලයේදී 'මහා රජතුමනි, බිය නොවන්න, ඔබ ජය ගනු ඇත' යි තමාට පැවසූ, වේද ශාස්ත්‍රයෙහි කෙළ පැමිණි එක්තරා භික්ෂූන් වහන්සේ නමකට, ‘චඤ්ඤිංඛු’ චෛත්‍යය සොයන ලද ස්ථානයෙහි එක් විහාරයක් කරවා පූජා කළේය. එමෙන්ම උන්වහන්සේට ‘ධම්මනන්ද රාජගුරු’ යන ගෞරව නාමය ද පිරිනැමීය. උන්වහන්සේ උපන් ගම ඇසුරු කරගෙන මරම්ම භාෂාවෙන් ‘යේ නේ නා සේ යාම් ව’ යන නාමය ව්‍යවහාර විය.

Rājā ca puna rajjaṃ patvā tasmiṃyeva saṃvacchare kattikamāsassa kāḷapakkhacuddasamiyaṃ sabbepi mahāthere nimantetvā rājagehaṃ pavesetvā piṇḍapātena bhojesi. Atha rājā evamāha,-catubhūmikavihāravāsitthero samparāyikatthāvaho ācariyo, nisinnavihāravāsitthero pana diṭṭhadhammikatthāvahoti evaṃ rājāvaṃse vuttaṃ. Porāṇapotthakesu pana catubhūmikavihāra vāsitthero ekantasamaṇo ācariyo, nisinnavihāravāsitthero pana yodhāraho yodhakamme chekoti rājā ahāti vuttaṃ. Rājā kira samparāyikatthaṃ anupekkhitvā dinnakāle nisinnavihārattherassa na adāsi, kadāci kadāci pana diṭṭhadhammikatthaṃ anuppekkhitvā tassa visuṃ adāsīti. Ettha ca yasmā nisinnavihāra vāsitthero rañño bhīyehi nivāraṇatthāya ārakkhaṃ akāsi, na paresaṃ viheṭhanatthāya, āṇattikappayogā ca na dissati, tasmā natthi āpattidoso. Saddhātissarañño bhayehi [Pg.124] nivāraṇatthaṃ arahantehi therehi katappayogoviya daṭṭhabbo.

රජතුමාද නැවත රාජ්‍යය ලබාගෙන, එම වර්ෂයෙහිම ඉල් මාසයේ අව පක්ෂයේ දහසතර වන දින සියලු මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලාට ආරාධනා කොට, රාජ මාලිගයට වඩාදන්වා පිණ්ඩපාතයෙන් පූජා කළේය. එකල්හි රජතුමා මෙසේ පැවසීය: 'චතුර්භූමික විහාරවාසී තෙරණුවෝ පරලොව වැඩ සලසන ආචාර්යවරයෙක් වෙති, නිසින්න විහාරවාසී තෙරණුවෝ මෙලොව වැඩ සලසන ආචාර්යවරයෙක් වෙති' යි මෙසේ රාජවංශයෙහි දක්වා ඇත. එහෙත් පුරාණ පොත්පත්වල සඳහන් වන්නේ, 'චතුර්භූමික විහාරවාසී තෙරණුවෝ ඒකාන්තයෙන්ම ශ්‍රමණ භාවයට පත් ආචාර්යවරයෙක් වන අතර, නිසින්න විහාරවාසී තෙරණුවෝ සටනට සුදුසු, යුධ කටයුතුවල දක්ෂයෙක්' යැයි රජතුමා පැවසූ බවයි. රජතුමා පරලොව වැඩ නොසලකා යමක් දෙන කල්හි නිසින්න විහාරවාසී තෙරණුවන්ට නොදුන් නමුත්, ඇතැම් විට මෙලොව වැඩ සලකා උන්වහන්සේට වෙනමම පූජා කළේය. මෙහිදී, නිසින්න විහාරවාසී තෙරණුවන් රජුගේ බිය වළක්වනු පිණිස ආරක්ෂාව සැලසූ නිසාත්, අන්‍යයන්ට හිංසා කිරීම පිණිස එසේ නොකළ නිසාත්, එහි කිසිදු අණ කිරීමක් හෝ ප්‍රයෝගයක් නොපෙනෙන නිසාත්, උන්වහන්සේට කිසිදු ඇවැත් දෝෂයක් සිදු නොවේ. මෙය සද්ධාතිස්ස රජතුමාගේ බිය වළක්වනු පිණිස රහතන් වහන්සේලා විසින් කරන ලද ක්‍රියාවක් බඳු යැයි දත යුතුය.

Catubhūmikavihāra vāsitthero pana khaṇittipādagāme jāto, arimaddanapure arahantattheragaṇappabhavo, yattha katthaci gantvā aññesaṃ bhikkhūnaṃ ācāraṃ yathābhūtaṃ jānitvā tehi catupaccayasambhogo na kabhapubbo, antamaso udakampi na pivitapubbo, taṃtaṃṭṭhānampi cammakhaṇḍaṃ gahetvāyeva gamanasīlo. Ukkaṃsikarājā pana sirikhettanagare dvattapoṅkaraññā kārāvitacetiyasaṇṭhānaṃ gahetvā rājamaṇicūḷaṃ nāma cetiyaṃ akāsi. Taṃ pana cetiyaṃ parimaṇḍalato tihatthasatappamāṇaṃ, ubbedhatopi ettakameva. Tassa pana cetiyassa catūsu passesu cattāro vihārepi kārāpesi, puratthimapasse pubbavanārāmo nāma vihāro, dakkhiṇapasse pana dakkhiṇavanārāmo nāma, pacchimapasse pacchimavanārāmo nāma, uttarapasse uttaravanārāmo nāma. Tesu catūsu vihāresu uttaravanārāmo nāma vihāro asanipābhagginā ḍayhitvā vinassi. Avasese pana tayo vihāre pariyattikovidānaṃ tiṇṇaṃ mahātherānaṃ adāsi. Nāma lañchampi tesaṃ adāsi. Pacchimassa rañño kāleyeva uttarapasse vihāraṃ kārāpesi.

චතුභූමික විහාරවාසී තෙරණුවෝ වනාහි ඛණිත්තිපාද ගමෙහි උපන්හ. උන්වහන්සේ අරිමද්දන පුරයෙහි අරහන්ත තෙරණුවන්ගේ ශිෂ්‍ය පරම්පරාවෙන් පැවත එන්නෙකි. උන්වහන්සේ යම් කිසි ස්ථානයකට වැඩම කොට, සෙසු භික්ෂූන්ගේ හැසිරීම් නිවැරදිව දැනගෙන මිස ඔවුන් සමඟ සිවුපසය පරිභෝග නොකළහ; අවසානයේ පැන් පොදක්වත් නොපීවූහ. හැම තැනකදීම සම් කඩක් අතැතිවම වැඩම කිරීම උන්වහන්සේගේ සිරිත විය. උක්කංසික රජතුමා වනාහි සිරිකෙත්තර නුවර ද්වත්තපොංක රජු විසින් කරවන ලද චෛත්‍යයක හැඩය ගෙන ‘රාජමණිචූළ’ නමින් චෛත්‍යයක් කරවීය. එම චෛත්‍යය වටප්‍රමාණයෙන් රියන් තුන්සියයක් වූ අතර, උසින් ද එපමණම විය. ඒ චෛත්‍යයේ සතර පැත්තෙහි විහාර හතරක් ද කරවීය. නැගෙනහිර පැත්තෙහි පුබ්බවනාරාමය නමින් ද, දකුණු පැත්තෙහි දක්ඛිණවනාරාමය නමින් ද, බටහිර පැත්තෙහි පශ්චිමවනාරාමය නමින් ද, උතුරු පැත්තෙහි උත්තරවනාරාමය නමින් ද විහාර වූහ. ඒ සිව් විහාර අතුරෙන් උත්තරවනාරාම නම් වූ විහාරය හෙණ පහරකින් හටගත් ගින්නෙන් දැවී විනාශ විය. ඉතිරි විහාර තුන පරියත්ති ධර්මයෙහි කෙළ පැමිණි මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා තුන් නමකට පූජා කළේය. උන්වහන්සේලාට නාම ලාංඡන ද පිරිනැමීය. පශ්චිම රජුගේ කාලයෙහිම උතුරු දෙසින් ද විහාරයක් කරවන ලදී.

Tasmiṃ pana cetiye chattaṃ anāropetvāyeva so rājā divaṅgato. Tesu pana catūsu vihāresu nisinnānaṃ therānaṃ dakkhiṇavanārāmavihāravāsīmahāthero kaccāyanaganthassa atthaṃ chabbidhehi saṃvaṇṇanānayehi alaṅkaritvā marammabhāsāya saṃvaṇṇesi. Pacchimavanārāmavihāra vāsitthero pana nyāsassa saṃvaṇṇanaṃ chahi nayehi alaṅkaritvā akāsi.

ඒ චෛත්‍යයෙහි කොත් නොපළඳවාම ඒ රජතුමා කළුරිය කළේය. ඒ විහාර හතරෙහි වැඩසිටි තෙරුන් වහන්සේලා අතරින්, දක්ඛිණවනාරාම විහාරවාසී මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ කච්චායන ග්‍රන්ථයේ අර්ථය ක්‍රම සයකින් යුත් විස්තර වර්ණනාවලින් අලංකාර කොට බුරුම භාෂාවෙන් විස්තර කළහ. පශ්චිමවනාරාම විහාරවාසී තෙරුන් වහන්සේ වනාහි ‘න්‍යාස’ ග්‍රන්ථයේ වර්ණනාව ක්‍රම සයකින් අලංකාර කොට සැකසූහ.

Kaliyuge pana dasavassādhike sahasse sampatte tassa [Pg.125] rañño putto sirinandasudhammarājāpavarādhīpati rajjaṃ kāresi. Pituno rājagehaṃ bhinditvā vihāraṃ kārāpetvā tilokālaṅkārassa nāma mahātherassa adāsi. Tilokālaṅkāratthero ca nāma tipiṭakālaṅkārattherena samaññāṇathāmassa ariyālaṅkārattherassa sissoti daṭṭhabbo. Ayañcattho heṭṭhā dassito. Jeyyapure catubhūmikaatulavihāraṃ kārāpetvā dāṭṭhānāgarājaguruttherassa adāsi. So ca thero niruttisāramañjūsaṃ nāma nyāsasaṃvaṇṇanaṃ akāsī.

කලියුග වර්ෂ එක්දහස් දහයකට පැමිණි කල්හි, ඒ රජුගේ පුත් සිරිනන්දසුධම්මරාජපවරාධිපති රජතුමා රජකම් කළේය. පිය රජුගේ රාජ මාළිගය කඩා එතැන විහාරයක් කරවා ‘තිලෝකාලංකාර’ නම් මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේට පූජා කළේය. තිලෝකාලංකාර තෙරුන් වහන්සේ වනාහි, තිපිටකාලංකාර තෙරුන් වහන්සේ හා සමාන ඥාන බලයක් ඇති අරියාලංකාර තෙරුන් වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයෙකු ලෙස දත යුතුය. මේ කරුණ කලින් ද දක්වන ලදී. ජෙය්‍යපුරයෙහි ‘චතුභූමික අතුල’ විහාරය කරවා දාඨානාග රාජගුරු තෙරුන් වහන්සේට පූජා කළේය. ඒ තෙරුන් වහන්සේ වනාහි ‘නිරුත්තිසාරමංජුසා’ නම් වූ න්‍යාස වර්ණනාව කළහ.

Kaliyuge dvādasādhike vassasahasse sampatte phaggunamāse sotāpannā nāma ārakkhadevatā aññattha gamissāmāti āhaṃsūti nagarā supinaṃ passantā hutvā bahūsannipatitvā devapūjaṃ akaṃsu. Devatānaṃ pana saṅkamanaṃ nāma natthi, pubbanimittamevatanti daṭṭhabbaṃ.

කලියුග වර්ෂ එක්දහස් දොළහකට පැමිණි කල්හි, මැදින් මාසයෙහි ‘සෝතාපන්න’ නම් ආරක්‍ෂක දේවතාවෝ වෙනත් ස්ථානයකට යන්නෙමු යි පැවසූහයි නගරවැසියෝ සිහින දැක, බොහෝ දෙනා රැස්ව දේව පූජාවන් පැවැත්වූහ. දේවතාවන්ගේ බැහැර යාමක් නම් සිදු නොවන අතර, එය පෙර නිමිත්තක් පමණක්ම යැයි දත යුතුය.

Tasmiñca kāle cinarañño yodhā āgantvā marammaraṭṭhaṃ dūsesuṃ. Sāsanaṃ abbhappaṭicchanno viya cando dubbalaṃ ahosi.

ඒ කාලයෙහි චීන රජුගේ සේනාවන් පැමිණ මරම්ම රට විනාශ කළහ. බුද්ධ ශාසනය වලාකුළෙන් වැසුණු සඳක් මෙන් දුබල විය.

Kaliyuge tevīsādhike vassasahasse sampatte tassa rañño kaniṭṭho mahāpavaradhammarājālokādhipati nāma rājā rajjaṃ kāresi. Tasmiñca kāle lokasaṅketavasena puññaṃ mandaṃ bhavissatīti vedasatthaññūhi ārocitattā lokasaṅketavaseneva abhinavapuññuppādanatthaṃ khandhavāragehaṃ kārāpetvā tāvakālikavasena saṅkamitvā nisīdi. Tato aparabhāge uttaragehaṃ bhinditvā tasmiṃyeva ṭhāne vihāraṃ kārāpetvā ekassa mahātherassa adāsi.

කලියුග වර්ෂ එක්දහස් විසිතුනට පැමිණි කල්හි, ඒ රජුගේ බාල සොහොයුරු වූ මහාපවරධම්මරාජාලෝකාධිපති නම් රජතුමා රජකම් කළේය. ඒ කාලයේ ලෝක සම්මුතීන්ට අනුව පින අඩු වන්නේ යැයි වේද ශාස්ත්‍රඥයන් විසින් සැළකර සිටි බැවින්, ලෝක සම්මුතීන්ට අනුවම අභිනව පින් උපදවා ගැනීම පිණිස කඳවුරු මන්දිරයක් කරවා, තාවකාලිකව එහි සංක්‍රමණය වී වාසය කළේය. ඉන් පසුව, උතුරු ගෘහය කඩා දමා ඒ ස්ථානයෙහිම විහාරයක් කරවා එක්තරා මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ නමකට පූජා කළේය.

Dakkhiṇagehaṃ pana nagarassa puratthimadisābhāge vihāraṃ kārāpetvā aggaṇammālaṅkārattherassa adāsi. So ca thero kaccāyanaganthassaceva abhidhammatthasaṅgahassa ca mātikādhātukathāyamakapaṭṭhānānañca [Pg.126] atthaṃ marammabhāsāya yojesi.

දකුණු ගෘහය පිහිටි ස්ථානයෙහි නොව නගරයේ නැගෙනහිර දෙසින් විහාරයක් කරවා අග්ගඤ්ඤමාලංකාර තෙරුන් වහන්සේට පූජා කළේය. ඒ තෙරුන් වහන්සේ වනාහි, කච්චායන ව්‍යාකරණයේත්, අභිධම්මත්ථසංග්‍රහයේත්, මාතිකා, ධාතුකථා, යමක සහ පට්ඨාන යන ග්‍රන්ථයන්ගේත් අර්ථය බුරුම භාෂාවෙන් විස්තර කළහ.

Uparājā ca mahāsetuno pamukhe ṭhāne sovaṇṇamayavihāraṃ kārāpetvā uttaragehavihāra vāsittherassa antevāsikassa jinārāmattherassa adāsi. Tasmiṃyeva ṭhāne nānāratanavicitraṃ vihāraṃ kārāpetvā tasseva therassa antevāsikassa guṇagandhattherassa adāsi.

යුවරාජයා ද මහා පාලම ඉදිරිපිට ස්ථානයෙහි ස්වර්ණමය විහාරයක් කරවා, උත්තරගේහ විහාරවාසී තෙරුන් වහන්සේගේ අතේවාසික වූ ජිනාරාම තෙරුන් වහන්සේට පූජා කළේය. ඒ ස්ථානයෙහිම නානාවිධ රත්නයන්ගෙන් විසිතුරු වූ විහාරයක් කරවා, ඒ තෙරුන් වහන්සේගේම අතේවාසික වූ ගුණගන්ධ තෙරුන් වහන්සේට පූජා කළේය.

So pana thero ‘china vḍina’ gāme vijāto. Vaye pana sampatte ratanapūranagaraṃ gantvā pariyattiṃ uggaṇhitvā tato puna nivattitvā badunanagare badaragāme nisīditvā pacchā ‘china vḍina’ gāme catūhi paccayehi kilamatho hutvā vasati. Tasmiñca kāle gāme mokkhassa nāma purisassa santike ekaṃ anagghaṃ maṇiṃ rājā labhitvā ativa mamāyi. ‘China vḍina’ mokkhamaṇīti pākaṭo ahosi.

ඒ තෙරුන් වහන්සේ වනාහි ‘චිනවඩින’ ගමෙහි උපන්හ. නිසි වයසට පැමිණි කල්හි රතනපුර නගරයට වැඩම කොට පරියත්ති ධර්මය හදාරා, එතැනින් නැවත හැරී අවුත් බදුන නගරයේ බදර ගමෙහි වැඩසිට, පසුව ‘චිනවඩින’ ගමෙහි සිවුපසයෙන් පීඩිතව වාසය කළහ. ඒ කාලයෙහි එම ගමෙහි ‘මොක්ඛ’ නම් පුරුෂයෙකු වෙතින් රජතුමා අනර්ඝ මැණිකක් ලබාගෙන, එයට අතිශයින්ම ඇලුම් කළේය. එය ‘චිනවඩින මොක්ඛ මැණික’ නමින් ප්‍රසිද්ධ විය.

Atha uttaragehavihāravāsitthero āha,- ‘china vḍina’ gāmake na maṇiyeva anagghaṃ, atha kho ekopi thero guṇagandho nāma pariyattikovido anagghoyevāti.

එකල්හි උත්තරගේහ විහාරවාසී තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ පැවසූහ: ‘චිනවඩින ගමෙහි අනර්ඝ වන්නේ මැණික පමණක්ම නොවේ; පරියත්ති ධර්මයෙහි කෙළ පැමිණි ගුණගන්ධ නම් වූ තෙරුන් වහන්සේ ද අනර්ඝමය’ යනුවෙනි.

Atha taṃ sutvā rājā taṃ pakkosetvā catūhi paccayehi upatthambhetvā pūjaṃ akāsi.

එකල්හි රජතුමා එය අසා, උන්වහන්සේව කැඳවාගෙන අවුත්, සිවුපසයෙන් උපස්ථාන කරමින් පූජා සත්කාර පැවැත්වීය.

Sahassorodhagāme guṇasāro nāma thero paliṇagāme sujāto nāma thero ca guṇagandhattherassa sissāyeva ahesuṃ.

සහස්සොරෝධ ගමෙහි ගුණසාර නම් තෙරුන් වහන්සේ ද, පලිණ ගමෙහි සුජාත නම් තෙරුන් වහන්සේ ද ගුණගන්ධ තෙරුන් වහන්සේගේම ශිෂ්‍යයෝ වූහ.

Ekasmiñca kāle tiriyapabbatavihāravāsīmahāthero bhikkhusaṅghamajjhe aggadhammālaṅkārattheraṃ kīḷanavasena evamāha,- amhesu āvuso antaradhārayamānesu tvaṃ loke eko ganthakovidatthero bhavissasi maññeti. Atha aggadhammālaṅkāro ca evamāha,-tumhesu bhante antaradhārayamānesu mayaṃ ganthakovidāna bhaveyyāmako nāma [Pg.127] puggalo loke ganthakovido bhavissatīti. Porāṇapotthakesu pana ariyālaṅkāratthero nanu panidāni mayaṃ ganthakovidā na tāva bhavāmāti evamāhāti vuttaṃ. So aggadhammālaṅkārattheroyeva raññā yācito rājavaṃsa. Saṅkhepampi akāsi. So ppana thero amaccaputto.

එක්තරා කාලයක තිරියපබ්බත විහාරවාසී මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ භික්ෂු සංඝයා මැදදී අග්ගධම්මාලංකාර තෙරුන් වහන්සේට සිනහවෙමින් මෙසේ පැවසූහ: ‘ඇවැත්නි, අප අපවත් වූ පසු ඔබ ලෝකයෙහි එකම ග්‍රන්ථ විශාරද තෙරණුවන් වනු ඇතැයි මම සිතමි.’ එකල්හි අග්ගධම්මාලංකාර තෙරුන් වහන්සේ ද මෙසේ පැවසූහ: ‘ස්වාමීනී, ඔබවහන්සේලා අපවත් වූ පසු අප ග්‍රන්ථ විශාරදයන් නොවේ නම්, ලෝකයෙහි ග්‍රන්ථ විශාරදයා වන වෙනත් පුද්ගලයා කවරෙක්ද?’ පැරණි පොත්පත්වල සඳහන් වන්නේ, අරියාලංකාර තෙරුන් වහන්සේ ‘නමුත් දැන් අප තවමත් ග්‍රන්ථ විශාරදයන් වී නැතැයි’ මෙසේ පැවසූ බවයි. ඒ අග්ගධම්මාලංකාර තෙරුන් වහන්සේම රජතුමාගේ ඉල්ලීම පරිදි සංක්ෂිප්ත රාජවංශයක් ද කළහ. ඒ තෙරුන් වහන්සේ වනාහි ඇමති පුත්‍රයෙක් වූහ.

Ekasmiñca kāle hīnāyāvattako eko mahāamacco rañño santikā attanā upaladdhaparibhogaṃ sabbaṃ gahetvā vihāraṃ āgantvā aggadhammālaṅkārattherena saddhiṃ sallāpaṃ akāsi. Sallāpaṃ pana katvā sabbaṃ paribhogaṃ therassa dassetvā sace bhante tvaṃ gihi bhaveyyāsi, ettakaṃ paribhogaṃ labhissatīti āha. Theropi evamāha,-tumhākaṃ pana ettako paribhogo amhākaṃ samaṇānaṃ vaccakuṭiṃ asubhabhāvanaṃ bhāvetvā pavisantānaṃ puññaṃ kalaṃ nāgghati soḷasinti. Kiñcāpi idañca pana vacanaṃ sāsanavaṃse appadhānaṃ hoti, pubbācariyasīhehi pana vutta vacanaṃ yāva apāṇakoṭikā saritabbamevāti manasikarontena vuttanti.

එක්තරා කලෙක, ගිහිගෙට හැරී ගිය එක්තරා මහා අමාත්‍යයෙක් රජුගෙන් තමාට ලැබුණු සියලු සැප සම්පත් රැගෙන විහාරයට පැමිණ, අග්ගධම්මාලංකාර තෙරණුවන් සමඟ පිළිසඳරෙහි යෙදුණේය. එසේ පිළිසඳරෙහි යෙදී, සියලු සැප සම්පත් තෙරණුවන්ට පෙන්වා, 'ස්වාමීනී, ඔබ වහන්සේ ගිහි වුවහොත් මෙතරම් සැප සම්පත් ලබන්නේය' යි කීවේය. එවිට තෙරණුවෝ ද මෙසේ වදාළහ: 'ඔබගේ ඔය සා විශාල සැප සම්පත, අසුභ භාවනාව වඩා වැසිකිළියට වදින අප වැනි ශ්‍රමණයන් ලබන පිනෙන් දහසයෙන් කොටසක් තරම්වත් නොවටින්නේය.' මේ වචනය ශාසනවංශයෙහි එතරම් ප්‍රධාන නොවුවද, පූර්වාචාර්ය සිංහයන් වදාළ වචන ජීවිතය පවතින තාක් සිහි තබාගත යුතුය යන අදහසින් යුතුව මෙනෙහි කරමින් පවසන ලද්දකි.

Kaliyuge pana catuttiṃsādhike vassasahasse sampatte tassa putto narāvaro nāma rājā rajjaṃ kāresi. Mahāsīhasūradhammarājāti nāmalañchaṃ paṭiggaṇhi. Tassa rañño kāle ‘sī khoṃ’ cetiyassa samīpe jetavanavihāre ganthaṃ uggaṇhanto eko daharabhikkhu ganthachekopi samāno bālakāle bālacittena ākulito hutvā vaccakūpe vātātapehi bahisukkhabhāvena paṭicchādite daṇḍena ālulitvā duggandhoviya cittasantāne pariyattivātātapehi bahisukkhabhāvena paṭicchādite kenacideva rūpārammaṇādinā ālulitvā kilesasattisaṅkhāto duggandho vāyitvā hīnāyāvattissāmīti cintetvā gihivatthāni gahetvā saddhiṃ sahāyabhikkhuhi nadītitthaṃ agamāsi. Antarāmagge [Pg.128] tāva bhikkhubhāveneva cetiyaṃ vandissāmīti gihivatthāni sahāyakānaṃ hatthe ṭhapetvā cetiyappamukhe leṇaṃ pavisitvā vanditvā nisīdi. Atha ekā daharitthī cetiyaṅgaṇaṃ āgantvā bahi leṇaṃ nisīdisvā udakaṃ siñcitvā patthanaṃ akāsi,-iminā puññakammena sabbehi apāyādinukkhehi moceyyāmi, bhave bhave ca hīnāyāvattakassa purisassa pādacārikā na bhaveyyāmīti.

කලියුගයෙන් වර්ෂ එක්දහස් තිස්හතරක් සපිරුණු කල්හි, ඔහුගේ පුත් වූ නරාවර නම් රජු රාජ්‍යය කළේය. ඔහු 'මහාසීහසූරධම්මරාජ' යන නාමය පිළිගත්තේය. ඒ රජුගේ සමයෙහි 'සී ඛොං' චෛත්‍යය සමීපයේ ජේතවන විහාරයෙහි ධර්ම ග්‍රන්ථ හදාරන එක්තරා තරුණ භික්ෂුවක්, ග්‍රන්ථධූරයෙහි දක්ෂයකු වුවද, තරුණ වයසෙහි බාල සිතින් ආකූල විය. සුළඟින් හා අව්වෙන් බාහිරව වියළී වැසුණු වැසිකිළි වළක් ලීයකින් ඇවිස්සූ විට දුර්ගන්ධය හමන්නාක් මෙන්, පරියත්ති නමැති සුළඟින් හා අව්වෙන් බාහිරව වැසුණු සිත, කිසියම් රූපාරම්මණාදියකින් ඇවිස්සී කෙලෙස් නමැති දුර්ගන්ධය හමා ගියේය. ඔහු 'මම සිවුරු හරින්නෙමි' යි සිතා, ගිහි ඇඳුම් ද රැගෙන ස්වකීය යහළු භික්ෂූන් සමඟ ගංතොට බලා ගියේය. මඟදී 'තවමත් භික්ෂුවකව සිටින බැවින් පළමුව චෛත්‍යය වඳින්නෙමි' යි සිතා, ගිහි ඇඳුම් යහළුවන් අත තබා, චෛත්‍යය ඉදිරිපිට ඇති ලෙනට වැද, වැඳගෙන හුන්නේය. එකල එක්තරා තරුණ ස්ත්‍රියක් චෛත්‍ය මළුවට පැමිණ, ලෙනෙන් පිටත වාඩි වී, පැන් ඉස මෙසේ ප්‍රාර්ථනා කළාය: 'මේ පින්කමේ බලයෙන් මම අපාය ආදී සියලු දුක්වලින් මිදෙම්වා! සසර වසන තාක් සිවුරු හරින පුරුෂයෙකුගේ බිරිඳක් නොවෙම්වා!'

Atha taṃ sutvā daharabhikkhu evaṃ cintesi,-idāni ahaṃhīnāyāvattissāmīti cintetvā āgato, ayampi daharitthī hīnāyāvattakassa purisassa pādacārikā na bhaveyyā mīti patthanaṃ akāsi, idāni taṃ daharitthiṃ kāraṇaṃ pucchissāmīti. Evaṃ pana cintetvā bahi leṇaṃ nikkhamitvā taṃ daharitthiṃkāraṇaṃ pucchi,-kasmā pana tvaṃ hīnāyāvattakassa purisassa pādacārikā na bhaveyyāmīti patthanaṃ karosīti. Hīnāyāvattakassa bhante purisassa pādacārikā na bhaveyyāmīti vuttavacanaṃ bālapurisassa pādacārikā na bhaveyyāmīti vuttavacanena nānā na hoti, sadisatthakamevāti nanu hīnāyā vattako bāloyeva nāma, sace pana bhante hīnāyāvattako bālo nāma na bhaveyya, ko nāma loke bālo bhaveyya, bhikkhu nāma hi parehi dinnaṃ cīvarapiṇḍapātasenāsanaṃ paribhuñjitvā sukhaṃ vasati, sace ganthaṃ uggaṇhitu kāmo bhaveyya, yathākāmaṃyeva ganthaṃ uggaṇhituṃ okāsaṃ labhati, evaṃ pana ahutvā alasikoyeva bhuñjitvā sayitvā nisīdituṃ iccheyya, evampi yathākāmaṃ bhuñjituṃ sayituṃ okāsaṃ labhati, evampi samāno parassa dāso bhavissāmi, dārassa kiṃkaro bhavissāmīti akathentopi kathentoviya hutvā hīnāyāvatteyya, so loke aññehi bālehi adhiko bāloti ahaṃ maññāmi, sace pana bālatarassa bhariyā bhaveyya, ahaṃ bālatarī bhaveyyanti [Pg.129] vutte so daharabhikkhu saṃvegaṃ āpajjitvā bahinagaradvāraṃ nikkhamitvā vānaragaṇena vinā jhāyantoviya vānaro jhāyitvā nisīdi.

එය ඇසූ තරුණ භික්ෂුව මෙසේ සිතුවේය: 'මම දැන් සිවුරු හැර යාමට සිතා මෙහි පැමිණියෙමි. මේ තරුණිය ද 'සිවුරු හරින පුරුෂයෙකුගේ බිරිඳක් නොවෙම්වා' යි ප්‍රාර්ථනා කළාය. දැන් මම ඇගෙන් ඊට හේතුව විමසන්නෙමි.' මෙසේ සිතා ලෙනෙන් පිටතට පැමිණි ඔහු, ඒ තරුණියගෙන් හේතුව විමසීය: 'නංගී, ඔබ 'සිවුරු හරින පුරුෂයෙකුගේ බිරිඳක් නොවෙම්වා' යි ප්‍රාර්ථනා කරන්නේ කුමන හේතුවක් නිසාද?' 'ස්වාමීනී, 'සිවුරු හරින පුරුෂයෙකුගේ බිරිඳක් නොවෙම්වා' යි කීමත්, 'මෝඩ පුරුෂයෙකුගේ බිරිඳක් නොවෙම්වා' යි කීමත් අතර වෙනසක් නැත. ඒ දෙකෙහිම අර්ථය එකමය. ස්වාමීනී, සිවුරු හරින්නා යනු මෝඩයෙක් නොවේද? ඉදින් සිවුරු හරින්නා මෝඩයෙකු නොවේ නම්, මෙලොව මෝඩයා කවුද? මන්ද යත්, භික්ෂුවක් යනු අනුන් දෙන සිවුරු, පිණ්ඩපාත, සේනාසන වළඳමින් සුවසේ වසන්නෙකි. ධර්මය හදාරන්නට කැමති නම්, කැමති පරිදි ධර්මය හැදෑරීමට අවස්ථාව ලැබේ. එසේ නැතහොත් අලස වී කෑම, බීම, නිදාගැනීම පමණක් කැමති වුවද, ඊටද කැමති පරිදි අවස්ථාව ලැබේ. මෙවැනි නිදහසක් තිබියදීත්, 'මම අනුන්ගේ දාසයෙක් වෙමි, බිරිඳකගේ මෙහෙකරුවෙක් වෙමි' යි මුවින් නොකීවත් ක්‍රියාවෙන් පෙන්වමින් සිවුරු හරින්නේ නම්, ඔහු ලොව අනෙක් සියලු මෝඩයන්ට වඩා මහා මෝඩයෙකැයි මම සිතමි. එවැනි පරම මෝඩයෙකුගේ බිරිඳ වුවහොත් මම ඊටත් වඩා මෝඩියක වන්නෙමි' යි පැවසුවාය. එය ඇසූ තරුණ භික්ෂුව බලවත් සංවේගයට පත්ව, නුවර දොරටුවෙන් නික්ම ගොස්, රංචුවෙන් වෙන්වී කල්පනා කරන වඳුරෙකු මෙන් හුදකලාව සිතමින් වැඩහුන්නේය.

Atha sahāyakā āgantvā gihivatthāni gaṇhāhīti pakkosiṃsu. Tasmiṃ kāle so daharabhikkhu āgacchatha bhavantoti vatvā sabbaṃ kāraṇaṃ tesaṃ ācikkhitvā idāni pana bhavanto hīnāyāvattehīti sace yo koci āgantvā mama sīsaṃ muggarena pahāreyya, evaṃ santepi hīnāyāvattituṃ na icchāmi, ito paṭṭhāya yāva jīvitapariyantā hīnāyāvattituṃ manasāpi na cintayissāmīti vatvā erāvatīnaṃdiṃ taritvā jeyyapuraṃ agamāsi. Tadā kira daharitthī devalābhavayya, na manussitthīti vadanti paṇḍitāti.

එකල ඔහුගේ යහළු භික්ෂූන් පැමිණ 'ගිහි ඇඳුම් ගන්න' යැයි ඇමතූහ. එකල්හි ඒ තරුණ භික්ෂුව 'ඇවැත්නි, මෙහි එන්න' යැයි පවසා, ඔවුන්ට මුළු සිදුවීමම විස්තර කර දී, 'ඇවැත්නි, දැන් යමෙකු පැමිණ මගේ හිසට මුගුරකින් ගැසුවද මම සිවුරු හැර යාමට අකමැත්තෙමි. මෙතැන් පටන් ජීවිතය කෙළවර වන තෙක් සිවුරු හැර යාමක් ගැන සිතින්වත් නොසිතමි' යි කියා, ඒරාවතී නදිය තරණය කොට ජෙය්‍යපුරයට වැඩම කළේය. එකල ඒ තරුණිය මිනිස් දුවක නොව, දේවතාවියක යැයි පණ්ඩිතයෝ පවසති.

Jeyyapuraṃ pana patvā pariyattikovidānaṃ mahātherānaṃ santike nayaṃ gahetvā puññacetiyassa dakkhiṇadisābhāge ekasmiṃ vihāre nisīdi. Pariyattiṃ vācetvā atha kamena taṃtaṃdisāhi bhikkhusāmaṇerā āgantvā tassa santike pariyattiṃ uggaṇhiṃsu. Āvāsaṃ pana alabhitvā keci bhikkhusāmaṇerā chattānipi chāditvā nisīdiṃsu.

ජෙය්‍යපුරයට පැමිණි උන්වහන්සේ, පරියත්ති ධර්මයෙහි කෙළ පැමිණි මහාථෙරවරුන් වෙතින් ක්‍රමෝපායන් උගෙන, පුණ්‍ය චෛත්‍යයට දකුණු දෙසින් පිහිටි එක්තරා විහාරයක වැඩහුන්හ. එහිදී පරියත්ති ධර්මය උගන්වද්දී, ක්‍රමයෙන් නොයෙක් දිශාවලින් පැමිණි භික්ෂු සාමණේරවරු උන්වහන්සේ වෙතින් ධර්මය හැදෑරූහ. නවාතැන් ගැනීමට සෙනසුන් නොලද ඇතැම් භික්ෂු සාමණේරවරු කුඩ ඉසලාගෙන එහි වැඩහුන්හ.

Ekasmiṃ kāle rājā nikkhamitvā puññacetiyaṃ vandissāmīti cetiyaṅgaṇaṃ pāvisi. Atha chattāni chādetvā nisinne bhikkhū disvā guhāya saddhiṃ vihāraṃ kārāpetvā tassa bhikkhussa adāsi. Tilokagarūtipi nāmalañchaṃ adāsi. Sukhavohāratthaṃ pana kakāralopaṃ katvā tilogarūti vohariṃsu.

එක්තරා කලෙක රජතුමා පුණ්‍ය චෛත්‍යය වැඳපුදා ගැනීම සඳහා මාලිගාවෙන් නික්ම චෛත්‍ය මළුවට පිවිසියේය. එහිදී කුඩ ඉසලාගෙන වැඩසිටි භික්ෂූන් දැක, ලෙනක් සහිත විහාරයක් කරවා ඒ භික්ෂුන් වහන්සේට පූජා කළේය. උන්වහන්සේට 'තිලෝකගරු' යන ගෞරව නාමයද පිරිනැමුවේය. ව්‍යවහාරයේ පහසුව පිණිස 'ක' යන්න ලෝප කොට 'තිලෝගරු' යැයි ව්‍යවහාර කළහ.

Tassa pana saddhivihāriko sattavassiko tejodīpo nāma bhikkhu parittaṭīkaṃ akāsi. Aparabhāge pana tilokālaṅkāroti nāmalañchaṃ adāsi. Evaṃ tejedīpo nāma bhikkhu narāvararañño kāle parittaṭīkaṃ akāsīti daṭṭhabbaṃ. Keci pana pacchimapakkhādhikarañño kāleti vadanti.

උන්වහන්සේගේ සද්ධිවිහාරික වූ, සත් වස් පිරුණු තේජෝදීප නම් භික්ෂුව 'පරිත්ත ටීකාව' සම්පාදනය කළේය. පසු කලෙක උන්වහන්සේට 'තිලෝකාලංකාර' යන ගෞරව නාමය පිරිනැමිණි. මෙසේ තේජෝදීප නම් භික්ෂුව නරාවර රජුගේ කාලයේදී පරිත්ත ටීකාව කළ බව දත යුතුය. ඇතැම්හු මෙය අපරභාගයෙහි රජකළ රජුගේ කාලයේදී සිදු වූවක් යැයි පවසති.

Ekasmiṃ [Pg.130] pana kāle tiriyapabbatavihāravāsīmahāthero pādacetiyaṃ vandanatthāya gantvā paccāgatakāle kukhananagare suvaṇṇaguhāyaṃ jambudhajattherassa santikaṃ pavisitvā tena saddhiṃ sallāpaṃ akāsi. Te ca mahātherā aññamaññaṃ passitvā sallapitvā ativiya pamodiṃsu. Lokasmiñhi bālo bālena paṇḍito paṇḍitena saddhiṃ ativiya pamodatīti. Te ca dve therā samānavassikā. Tiriyapabbatavihāra vāsīmahāthero tena saddhiṃ sallāpaṃ katvā paccāgacchi. Jambudhajatthero ca maggaṃ acikkhituṃ anugacchi. Atha tiriyapabbatavihāravāsīmahāthero jambudhajattheraṃ āha,- ahaṃ bhante rājavallabho homi rājaguru,tvaṃyeva mama purato gacchāhīti. Atha jambudhajattheropi tiriyapabbatavihāravāsittheraṃ āha,-tvaṃ bhante rājavallabho bhavasirājaguru, loke rājaguru nāma padhānabhāve ṭhito, tasmā tvaṃyeva mama purato gacchāhīti. Ettha ca dvepi mahātherā aññamaññaṃ gāravavasena lokavattaṃ apekkhitvā evamāhaṃsūti daṭṭhabbaṃ. Tiriyapabbatavihāravāsīmahātheropi ratanapūranagaraṃ patvā rājavaṃsapabbataṃ gantvā araññavāsaṃ vasi.

එක් කලෙක තිරියපබ්බත විහාරවාසී මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ ශ්‍රී පාද චෛත්‍යය වන්දනා කිරීම පිණිස වැඩම කොට, පෙරළා වඩිනා අතරතුර කුඛන නගරයේ ස්වර්ණ ගුහාවෙහි වෙසෙන ජම්බුධජ ස්ථවිරයන් වහන්සේ සමීපයට පැමිණ උන්වහන්සේ සමඟ පිළිසඳරෙහි යෙදුණහ. ඒ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා දෙනම එකිනෙකා දැක කතාබස් කොට අතිශයින්ම සතුටු වූහ. ලෝකයෙහි අඥානයා අඥානයා සමඟ ද, පණ්ඩිතයා පණ්ඩිතයා සමඟ ද අතිශයින් සතුටු වන්නේමය. ඒ ස්ථවිරයන් වහන්සේලා දෙනම සමාන වස් ඇති අය වූහ. තිරියපබ්බත විහාරවාසී මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ උන්වහන්සේ සමඟ පිළිසඳර කොට පෙරළා වැඩියහ. ජම්බුධජ ස්ථවිරයන් වහන්සේ ද මඟ පෙන්වීම පිණිස උන්වහන්සේ පසුපස වැඩම කළහ. එවිට තිරියපබ්බත විහාරවාසී මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ ජම්බුධජ ස්ථවිරයන් වහන්සේට මෙසේ පැවසූහ: 'ස්වාමීනී, මම රජුට ප්‍රිය වූ රාජගුරු වෙමි. එබැවින් ඔබවහන්සේම මා ඉදිරියෙන් වැඩම කළ මැනව.' එවිට ජම්බුධජ ස්ථවිරයන් වහන්සේ ද තිරියපබ්බත විහාරවාසී මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේට මෙසේ පැවසූහ: 'ස්වාමීනී, ඔබවහන්සේ රජුට ප්‍රිය වූ රාජගුරු වෙති. ලෝකයෙහි රාජගුරු යනු ප්‍රධාන ස්ථානයෙහි පිහිටි අයෙකි. එබැවින් ඔබවහන්සේම මා ඉදිරියෙන් වැඩම කළ මැනව.' මෙහිදී මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා දෙනමම එකිනෙකා කෙරෙහි ගෞරවයෙන් යුතුව ලෝක සම්මුතිය අපේක්ෂා කරමින් මෙසේ පැවසූ බව දත යුතුය. තිරියපබ්බත විහාරවාසී මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ ද රත්නපුර නගරයට පැමිණ, රාජවංශ පර්වතයට වැඩම කොට ආරණ්‍යවාසීව වැඩ විසූහ.

Atha ukkaṃsikarājā kaniṭṭhena sūrakittināmena saddhiṃ mantesi,-sace tvaṃ vane theraṃ paṭhamaṃ passasi, tvaṃyeva vihāraṃ kārāpetvā therassa dadāhi, sace panāhaṃ paṭhamaṃ passeyya, ahaṃ vihāraṃ kārāpetvā dadāmīti.

ඉන්පසු උක්කංසික රජු සිය බාල සොහොයුරු වූ සූරකීර්ති සමඟ මෙසේ සාකච්ඡා කළේය: 'ඉදින් ඔබ වනාන්තරයෙහි වෙසෙන ඒ ස්ථවිරයන් වහන්සේව පළමුව දුටුවහොත්, ඔබම විහාරයක් කරවා උන්වහන්සේට පූජා කරන්න. ඉදින් මම උන්වහන්සේව පළමුව දුටුවහොත් මම විහාරයක් කරවා පූජා කරමි.'

Atha kaniṭṭhā paṭhamaṃ passitvā tiriyapabbatakandare jetavanaṃ nāma vihāraṃ kārāpetvā adāsi. Idañca vacanaṃ sādhujjanānaṃ guṇaṃ evakāraṃ pītisomanassaṃ uppajji, tena puññakammena tena pītisomanassena sattakkhattuṃ devarajjasampattiṃ sattakkhattuṃ manussarajjasampattiṃ paṭilabhīti vuttattā sādhujjanānaṃ guṇaṃ anussaritvā puññavisesalābhatthāya vuttaṃ.

ඉන්පසු බාල සොහොයුරා පළමුව ස්ථවිරයන් වහන්සේව දැක තිරියපබ්බත කන්දරයෙහි 'ජේතවනය' නම් වූ විහාරයක් කරවා පූජා කළේය. මෙම වචනය සත්පුරුෂයන්ගේ ගුණ මහිමය ද, ප්‍රීති සෝමනස්සය ද උපදවයි. ඒ පින්කම නිසාත්, ඒ ප්‍රීති සෝමනස්සය නිසාත් සත් වරක් දේව රාජ්‍ය සම්පත්තිය ද, සත් වරක් මනුෂ්‍ය රාජ්‍ය සම්පත්තිය ද ලැබූ බව ප්‍රකාශ වී ඇති බැවින්, සත්පුරුෂයන්ගේ ගුණයන් සිහිපත් කරමින් විශේෂ පුණ්‍ය ප්‍රතිලාභ ලබාගැනීම පිණිස මෙය කියන ලදී.

Tiriyapabbatavihāravāsīmahāthero ca jambudhajattherassa [Pg.131] guṇaṃ ukkaṃsikarañño ārocesi. Rājā ca ativiya pasīditvā jambudhajoti mūlanāme dīpasaddena yojetvā jambudīpadhajoti nāmalañchaṃ adāsi.

තිරියපබ්බත විහාරවාසී මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ ද ජම්බුධජ ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ ගුණ මහිමය උක්කංසික රජුට ප්‍රකාශ කළහ. රජු ද අතිශයින් පැහැදී, උන්වහන්සේගේ මුල් නාමය වූ 'ජම්බුධජ' යන්නට 'දීප' යන වචනය එක් කොට 'ජම්බුදීපධජ' යන නාම මුද්‍රාව පිරිනැමුවේය.

Jambudhajatthero ca nāma dhammanandattherassa saddhivihārikā. Dhammanandatthero ca jotipuññattherassa saddhivihāriko. Te ca therā arahantagaṇavaṃsikā.

ජම්බුධජ ස්ථවිරයන් වහන්සේ ධම්මනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ සද්ධිවිහාරිකයෙක් වූහ. ධම්මනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ ජෝතිපුඤ්ඤ ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ සද්ධිවිහාරිකයෙක් වූහ. ඒ ස්ථවිරයන් වහන්සේලා රහතන් වහන්සේලාගේ පරම්පරාවට අයත් වූහ.

Jambudhajatthero pana vinayapāḷiyā aṭṭhakathāya ca attha yojanaṃ marammabhāsāya akāsi. Maṇiratano nāma pana thero aṭṭhasālinīsammohavinodanīkaṅkhāvitaraṇīaṭṭhakathānaṃ abhidhammatthavibhāvanīsaṅkhapavaṇṇanāḷīkānañca atthaṃ maramma bhāsāya yojesi.

ජම්බුධජ ස්ථවිරයන් වහන්සේ වනාහි විනය පාළියෙහි හා එහි අටුවාවෙහි අර්ථ යෝජනාව මියන්මාර් භාෂාවෙන් සිදු කළහ. මණිරතන නම් වූ ස්ථවිරයන් වහන්සේ වනාහි අට්ඨසාලිනී, සම්මෝහවිනෝදනී, කංඛාවිතරණී යන අටුවාවන්හි ද, අභිධම්මත්ථවිභාවිනී සහ සංඛපවණ්ණනා ධර්ම ග්‍රන්ථයන්හි ද අර්ථයන් මියන්මාර් භාෂාවෙන් යෝජනා කළහ.

Mūlāvāsagāme ca pubbārāmavihāravāsitthero gūḷattha dīpaniṃ nāma ganthaṃ visuddhimaggagaṇṭhipadatthañca mūlabhāsāya akāsi, nettipāḷiyā ca atthaṃ marammabhāsāya yojesi. So pana thero pubbe gāmavāsī hutvā sīsaveṭhanatālapattāni gahetvā ācariyappaveṇīvasena vinayavilomācāraṃ cari. Pacchā pana taṃ ācāraṃ vissajjitvā araññavāsaṃ vasi. Sopi thero gambhīrañāṇiko saddatthanayesu ativiya cheko.

මූලාවාස ග්‍රාමයෙහි පූර්වාරාම විහාරවාසී ස්ථවිරයන් වහන්සේ 'ගූළත්ථ දීපනී' නම් ග්‍රන්ථය ද, විසුද්ධිමාර්ග ගණ්ඨිපද අර්ථ විවරණය ද මව් භාෂාවෙන් කළහ. නෙත්ති පාළියෙහි අර්ථය මියන්මාර් භාෂාවෙන් ද විවරණය කළහ. ඒ ස්ථවිරයන් වහන්සේ පෙර ගාමවාසී භික්ෂුවකව සිටියදී හිස්වෙළුම් හා තල්පත් ගනිමින්, තම ආචාර්ය පරම්පරාවේ සිරිත අනුව විනයට පටහැනි පිළිවෙත්හි හැසුරුණහ. පසුව උන්වහන්සේ ඒ හැසිරීම් අතහැර ආරණ්‍යවාසීව වැඩ විසූහ. ඒ ස්ථවිරයන් වහන්සේ ද ගැඹුරු ඥානයක් ඇති, ශබ්ද ශාස්ත්‍ර හා අර්ථ ක්‍රමයන්හි අතිශයින්ම දක්ෂ කෙනෙක් වූහ.

Kaliyuge pana pañcatiṃsādhike vassasahasse sampatte kaniṭṭho siripavaramahādhammarājā nāma bhūpālo rajjaṃ kāresi. Dabbimukhajātassare pana gehaṃ kārāpetvā nisīdanato dabbimukhajātassaroti nāmaṃ pākaṭaṃ ahosi. Tasmiṃ pana jātassare jeyyabhūmikittiṃ nāma vihāraṃ kārāpetvā sirisaddhammapālattherassa adāsi. Bahūnampi gāmavāsī araññavāsī bhikkhūnaṃ anuggahaṃ akāsi. Ratanapūranagarasmiñhi dasasu ‘ñyौṃ yāṃ’ rājāṃsesu ppacchimā pañca rājāno avicinitvāyeva alajjīlajjīmissakavasena sāsanaṃ paggaṇhiṃsu. Tadā [Pg.132] jinasāsanaṃ abbhantare candoviya atiparisuddhaṃ na ahosi. Evampi lajjino attano attano vaṃsānurakkhaṇavasena dhammaṃ pūretuṃ anivāritattā lajjīgaṇavaṃso na chijjati. Tathā alajjinopi attano attano ācariyappaveṇīvasena vicariṃsu, tena alajjīgaṇavaṃsopi na chijjatīti daṭṭhabbaṃ. Tassa rañño kāle devacakkobhāso nāma eko thero atthi, vedasatthaññū piṭakesu pana mandoti.

කලියුග වර්ෂ එක්දහස් තිස් පහට පැමිණි කල්හි, 'සිරිපවරමහාධම්මරාජ' නම් වූ රජතුමා රාජ්‍යය කළේය. දබ්බිමුඛ ජාතස්සරයෙහි මාලිගාවක් කරවා එහි වාසය කළ බැවින් ඔහු 'දබ්බිමුඛජාතස්සර' යන නමින් ප්‍රකට විය. ඒ විල් තෙරෙහි 'ජෙය්‍යභූමිකිත්ති' නම් විහාරයක් කරවා සිරිසද්ධම්මපාල ස්ථවිරයන් වහන්සේට පූජා කළේය. බොහෝ වූ ගාමවාසී හා ආරණ්‍යවාසී භික්ෂූන් වහන්සේලාට ද උපකාර කළේය. රත්නපුර නගරයෙහි රජ කළ දස දෙනෙකුගෙන් යුත් 'ඤොන්‍යං' රජ පෙළපතෙහි අවසාන රජවරු පස්දෙනා සුදුසු නුසුදුසු බව නොසලකා, ලජ්ජී සහ අලජ්ජී භික්ෂූන් මිශ්‍රව ශාසනයට උපස්ථාන කළහ. එකල ජින ශාසනය අභ්‍යන්තරයෙහි වලාකුළෙන් තොර සඳක් මෙන් අතිශයින් පරිශුද්ධ නොවීය. එසේ වුවද, ලජ්ජී භික්ෂූන් වහන්සේලා තම තමන්ගේ වංශය ආරක්ෂා කරගැනීම පිණිස ධර්මය පිරීමෙන් නොවැළකුණු බැවින්, ලජ්ජී භික්ෂු පරම්පරාව සිඳී නොගියේය. එමෙන්ම අලජ්ජීහු ද තම තමන්ගේ ආචාර්ය පරම්පරාගත සිරිත අනුව හැසුරුණු බැවින්, අලජ්ජී භික්ෂු පරම්පරාව ද සිඳී නොගිය බව දත යුතුය. ඒ රජුගේ කාලයෙහි 'දේවචක්කොභාස' නම් එක්තරා ස්ථවිරයන් වහන්සේ නමක් වැඩ විසූහ. උන්වහන්සේ වේද ශාස්ත්‍රයන්හි කෙළ පැමිණියත්, ත්‍රිපිටකයෙහි දුර්වල වූහ.

Kaliyuge pana aṭṭhatiṃsādhike vassasahasse sampatte vesākhamāsassa kāḷapakkhaaṭṭhamito paṭṭhāya lokasaṅketavasena uppajjamānaṃ bhayaṃ nivāretuṃ navaguhāyaṃ tena devacakkobhāsattherena kathitaniyāmena paṭhamaṃ marammikabhikkhū paṭṭhānappakaraṇaṃ vācāpesi. Tato pacchā jeṭṭhamāsassa juṇhapakkhapāṭipadadivasato rāmaññaraṭṭhavāsike bhikkhū paṭṭhānappakaraṇaṃ vācāpesi. Mahāchaṇañca kārāpesi. Raṭṭhavāsinopi bahupūjāsakkāraṃ kārāpesi. Tassa kira rañño kāle potthakaṃ aṭṭhibhallikarukkhaniyyāsehi parimaṭṭhaṃ katvā manosilāya likhitvā suvaṇṇena limpetvā piṭakaṃ patiṭṭhāpesi. Tato paṭṭhāya yāvajjatanā idaṃ potthakakammaṃ marammaraṭṭhe akaṃsūti.

කලියුග වර්ෂ එක්දහස් තිස් අටක් සපිරුණු කල්හි, වෙසක් මස අව අටවක දින සිට ආරම්භ කොට, ලෝක සම්මුතිය අනුව හටගන්නා වූ භය දුරු කරනු පිණිස, ඒ දේවචක්කොභාස ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් උපදෙස් දුන් පරිදි, නව ගුහාවෙහිදී පළමුව මියන්මාර් භික්ෂූන් ලවා පට්ඨාන ප්‍රකරණය සජ්ඣායනා කරවන ලදී. ඉන්පසුව පොසොන් මස පුර පෑලවිය දින සිට රාමඤ්ඤ දේශවාසී භික්ෂූන් ලවා පට්ඨාන ප්‍රකරණය සජ්ඣායනා කරවන ලදී. මහා පූජෝත්සවයක් ද කරවන ලදී. රටවැසියන් ලවා ද බොහෝ පූජා සත්කාර කරවන ලදී. ඒ රජුගේ කාලයෙහි අට්ඨිභල්ලික වෘක්ෂයන්ගේ මැලියම්වලින් පිරිමැද පදම් කොට, මනෝසීලයෙන් ලියා, රනින් ආලේප කොට ත්‍රිපිටකය ප්‍රතිෂ්ඨාපනය කරන ලදී. එතැන් පටන් අද දක්වාම මියන්මාර් දේශයෙහි මෙම පොත් පත් පිළියෙල කිරීමේ කර්මාන්තය සිදු කරති.

Kaliyuge saṭṭhādhike vassasahasse sampatte (assayujamāsassa kāḷapakkhachaṭṭhamiyaṃ aṅgāravāre) tassa putto rajjaṃ kāresi. Sirihāsīhasūrasudhammarājāti nāmalañchampi paṭiggaṇhi. Pitu rañño gehaṭṭhāne cetiyaṃ kārāpesi. Tassa pana mārajeyyaratananti samaññā ahosi. Tassa pana rañño kāle sallāvatiyā nāma nadiyā pacchimabhāge tunnanāmake gāme guṇābhilaṅkāro nāma thero sāmaṇerānaṃ gāmaggavesanakāle ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ kārāpetvā [Pg.133] sīsaveṭhanatālapattāni pana na gaṇhāpetvā tālavaṇṭameva gaṇhāpesi. Eko gaṇo hutvā saparivārena saddhiṃ tunnagāme nisīdi. Tunnagaṇoti tassa samaññā ahosi. So pana thero pāḷiaṭṭhakathāṭīkāganthantaresu adhippāyaṃ yathābhūtaṃ na jānāti, abhidhammapiṭakaṃyeva sissānaṃ vācetvā nisīdi.

කලියුග වර්ෂ එක්දහස් හැටක් (1060ක්) සපිරුණු කල්හි (අස්සයුජ මාසයේ අව පක්ෂයේ සවැනි තිථිය වූ අඟහරුවාදා දිනෙක) ඔහුගේ පුත්‍රයා රජකමට පත් විය. හෙතෙම 'සිරි මහාසීහසූරසුධම්මරාජ' යන නාමධේයය ද පිළිගත්තේය. පිය රජතුමාගේ මාලිගය තිබූ භූමියෙහි චෛත්‍යයක් කරවූ අතර, එයට 'මාරජෙය්‍යරතන' යන නාමය ප්‍රසිද්ධ විය. එම රජුගේ කාලයෙහි සල්ලාවතී නම් ගඟේ බටහිර බෑවුමෙහි පිහිටි තුන්න නම් ගමෙහි වැඩ විසූ ගුණාභිලංකාර නම් තෙරනමක්, සාමණේරයන් වහන්සේලා පිණ්ඩපාතය පිණිස ගමට වඩිනා කල්හි සිවුර ඒකාංශව (එක් උරහිසක් වැසෙන සේ) පොරවා, හිස වටා බඳින තල්පත් නොදරවා, තල්වැටක් (වටාපතක්) පමණක් දරන්නට සැලැස්වීය. හෙතෙම වෙනම කණ්ඩායමක් වී තම පිරිවර සමඟ තුන්න ගමෙහි වාසය කළේය. එය 'තුන්න ගණය' යන නමින් ප්‍රසිද්ධ විය. එම තෙරුන් වහන්සේ පාලි, අටුවා, ටීකා සහ වෙනත් ග්‍රන්ථයන්හි සැබෑ අදහස නිවැරදිව නොදැන, අභිධර්ම පිටකය පමණක් ශිෂ්‍යයන්ට උගන්වමින් වාසය කළහ.

Tasmiñca kāle ketumatīnagare nisinnā baddhannā buddhaṅkuratthera cittattherā, dīpayaṅganagare uḷugāme nisinno sunandatthero, taluppanagare jeyyabahuandhagāme kalyāṇattheroti ime cattāro therā sāmaṇerānaṃ gāmappavesanakāle ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ akārāpetvā sīsaveṭhanatālapattāni aggaṇhāpetvā cīvaraṃ pārupāpetvā tālavaṇṭaṃ gaṇhāpetvā sakalakagaṇaṃ ovādaṃ katvā nisīdiṃsu. Te pana therā pāḷiaṭṭhakathāṭīkāganthantaresu adhippāyaṃ yathābhūbhaṃ jāniṃsu, tīsupi piṭakesu kovidā ahesuṃ. Iccevaṃ sirimahāsīhasūrasudhammarañño kāle pārupanabhikkhūhi nānā hutvā virūpaṃ āpajjitvā ekaṃsikagaṇo nāma visuṃ bhijji, yathā pana ayamalaṃ ayato uṭṭhahitvā visadisaṃ hutvā viruddhaṃ hotīti. Evaṃ bhijjamānāpi gaṇā rājā pamādo anussukko hutvā attano attano rucivaseneva caritvā nisīdiṃsu.

එම කාලයේදීම කේතුමතී නුවර බද්දන්නයෙහි වැඩවිසූ බුද්ධංකුර තෙරණුවෝ සහ චිත්ත තෙරණුවෝ ද, දීපයංග නුවර උළුගමෙහි වැඩවිසූ සුනන්ද තෙරණුවෝ ද, තලුප්ප නුවර ජෙය්‍යබාහුඅන්ධ ගමෙහි වැඩවිසූ කල්‍යාණ තෙරණුවෝ ද යන මේ තෙරුන් වහන්සේලා සිවුනම, සාමණේරයන් වහන්සේලා ගමට වඩිනා කල්හි සිවුර ඒකාංශ නොකරවා, හිස වටා බඳින තල්පත් ද නොදරවා, (දෙඋර වසා) සිවුර පෙරවීම හා තල්වැටක් දැරවීම කරවමින් මුළු සංඝ සමූහයාටම අවවාද දෙමින් වාසය කළහ. එම තෙරුන් වහන්සේලා පාලි, අටුවා, ටීකා හා අනෙකුත් ග්‍රන්ථයන්හි සැබෑ අර්ථය මැනවින් දැන සිටි අතර, ත්‍රිපිටකය පිළිබඳව ද අතිශයින් නිපුණ වූහ. මෙසේ සිරි මහාසීහසූරසුධම්ම රජුගේ කාලයෙහි, (නිවැරදිව) සිවුරු පොරවන භික්ෂූන්ගෙන් වෙන්ව ගොස්, යකඩයෙන් උපන් මලකඩ යකඩයටම හානිකර වන්නාක් මෙන්, විකෘති තත්ත්වයකට පත්ව 'ඒකාංශික ගණය' නමින් වෙනමම කොටසක් වෙන් විය. මෙලෙස භික්ෂූන් වෙන් වී යන කල්හි ද රජතුමා මේ පිළිබඳව උදාසීන හා උනන්දුවක් නොදැක්වූ බැවින් ඔවුහු තම තමන් කැමති පරිදි හැසිරෙමින් වාසය කළහ.

Tesu ca dvīsu gaṇesu pārupanagaṇe therā pāḷiaṭṭhakathāṭīkāganthantaresu nītatthavasena vuttaṃ vacanaṃ nissāya nikkaṅkhā niddosāva hutvā nisīdiṃsu. Ekaṃsikagaṇe pana therā attano attano vādo na pāḷiyaṃ na ca aṭṭhakathāsu neva ṭīkāsu nāpi ganthanteresu dissati, imamatthaṃ ajānantā idameva saccaṃ moghamaññanti vatvā keci pana sakasakasissānaṃ ovādaṃ adaṃsu. Evarūpāpi sissā ovādaṃ paṭiggaṇhiṃsu.

එම කණ්ඩායම් දෙක අතුරින්, නිවැරදිව සිවුරු පොරවන (පාරුපන) කණ්ඩායමේ තෙරුන් වහන්සේලා පාලි, අටුවා, ටීකා හා වෙනත් ග්‍රන්ථයන්හි ඍජු හා පැහැදිලි අර්ථයෙන් දක්වා ඇති කරුණු ඇසුරින් සැකයෙන් තොරව, නිවැරදිව වාසය කළහ. ඒකාංශික කණ්ඩායමේ තෙරුන් වහන්සේලාගේ මතය වනාහි පාලියෙහි, අටුවාවල, ටීකාවල හෝ වෙනත් කිසිදු ග්‍රන්ථයක දක්නට නොලැබෙන අතර, ඔවුහු මේ සත්‍යය නොදැන "මෙයම සත්‍යය, අන් සියල්ල අසත්‍යය" යි පවසමින් තම තමන්ගේ ශිෂ්‍යයන්ට අවවාද දුන්හ. එම ශිෂ්‍යයෝ ද එබඳු වැරදි අවවාදයන් එලෙසින්ම පිළිගත්හ.

Keci pana pāḷiyādīsu sakavādassa anāgatabhāvaṃ ñatvāyeva [Pg.134] aparisuddhacittā hutvā sammāsambuddhassa bhagavato mukhaṃ anoloketvā sammāsambuddhasseva bhagavato guṇaṃ anussaritvā sakavāde ākāse pasārita hatthoviya appatiṭṭhānoti jānitvāyeva amhākaṃ vādo sampattalaṅkassa saddhammacārittherassa vaṃsappabhavoti anissāyabhūbhampi nissayaṃ akaṃsu. Abhūtena mahātheraṃ sīlavantaṃ abbhācikkhiṃsu. Phyasīnāmake gāme diṭṭhadhammikasamparāyi katthaṃ anapekkhantassa hīnāyāvattakassa dussīlassa upāsakassa lañjaṃ datvā amhākaṃ vādānurūpaṃ ekaṃ ganthaṃ karohīti uyyojetvā anāgate anubhaviyamānadukkhato abhāyitvā nissayaṃ gavesiṃsūti.

සමහරෙක් වනාහි පාලි ආදි ග්‍රන්ථයන්හි තමන්ගේ මතය සඳහන් වී නොමැති බව මැනවින් දැනගෙනම, කිලිටි වූ සිත් ඇත්තෝ වී, භාග්‍යවත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දේශනාවන් නොසලකා හරිමින්, උන්වහන්සේගේ බුදුගුණ ද මෙනෙහි නොකොට, තමන්ගේ මතය අහසේ දිගු කළ අතක් මෙන් කිසිදු පදනමක් නොමැති එකක් බව දැන දැනම, "අපගේ මතය ලංකාද්වීපයට වැඩම කළ සද්ධම්මචාරී තෙරුන්ගේ පරම්පරාවෙන් පැවත එන්නක්" යැයි පවසමින්, සත්‍ය නොවන දෙයක් වුවද පදනම කරගත්හ. ඔවුහු අසත්‍යයෙන් සිල්වත් මහා තෙරනමකට අපහාස ද කළහ. තවද, ඵ්‍යසී නම් ගමෙහි වෙසෙන, මෙලොව පරලොව යහපත නොසලකන, පිරිහුණු සිල් ඇති දුස්සීල උපාසකයෙකුට අල්ලස් දී, "අපගේ මතයට ගැළපෙන පරිදි ග්‍රන්ථයක් සම්පාදනය කරන්න" යැයි පවසා, මතු අනාගතයෙහි විඳින්නට සිදුවන නිරකාදී දුක්වලට බිය නොවී (තම මතය ස්ථිර කරගැනීම සඳහා) මෙලෙස සාක්ෂි සෙවූහ.

Tasmiṃñca kāle nigrodhapāḷisuvaṇṇavihāravāsitthero gāmavāsībhikkhu gaṇaṃ samitiṃ katvā tassa nāyako hutvā sīsaveṭhanaṃ adhārentā amaṅgalabhikkhū sāsane mātiṭṭhantūti araññavāsīnaṃ bhikkhūnaṃ ganthaṃ vikopetvā tato tato pabbajesuṃ. Atha hatthisālagāmassa puratthimāya anudisāya seṭṭhitaḷākassa dakkhiṇāya anudisāya vihāre nisinne atirekapaṇṇāsabhikkhūpi pabbājessāmāsi cintetvā gāmavāsībhikkhū sannahitvā agamāsi. Atha rājā tamatthaṃ sutvā gāmavāsīgaṇopi eko, araññavāsīgaṇopi eko, gāmavāsībhikkhū araññavāsībhikkhū viheṭhesuṃ na sakkā, sakasakavādavasena sakasakaṭṭhāne nisīdi tabbanti rājalekhanaṃ pesesi. Atha araññavāsībhikkhū sukhaṃ vasituṃ okāsaṃ labhiṃsu.

එම කාලයෙහිදී නිග්‍රෝධපාලි ස්වර්ණ විහාරයෙහි වැඩවිසූ තෙරනමක්, ගාමවාසී භික්ෂූන් රැස් කරවා එහි නායකයා වී, "හිස වටා තල්පත් නොදරන්නා වූ අමංගල භික්ෂූන් ශාසනයෙහි නොසිටිය යුතුය" යි පවසමින්, ආරණ්‍යවාසී භික්ෂූන්ගේ කණ්ඩායම් අවුල් කරමින් එතැනින් එතැනින් පලවා හැරියහ. ඉන්පසු, හත්ථිසාල ගමට නැගෙනහිර දෙසින් හා සෙට්ඨි වැවට දකුණු දෙසින් පිහිටි විහාරයෙහි වැඩවිසූ පනහකට අධික භික්ෂූන් වහන්සේලා ද පලවා හරින්නෙමු යි සිතා ගාමවාසී භික්ෂූහු සන්නද්ධ වී එහි ගියහ. එකල්හි රජතුමා ඒ කරුණ අසා, "ගාමවාසී කණ්ඩායම ද එක් පාර්ශ්වයකි, ආරණ්‍යවාසී කණ්ඩායම ද තවත් පාර්ශ්වයකි. ගාමවාසී භික්ෂූන්ට ආරණ්‍යවාසී භික්ෂූන්ට පීඩා කිරීමට නොහැක. තම තමන්ගේ මතයන්ට අනුව තම තමන්ගේ ස්ථානයන්හි වාසය කළ යුතුය" යනුවෙන් රාජකීය ආඥාවක් (රාජ ලේඛනයක්) යැවීය. ඉන්පසු ආරණ්‍යවාසී භික්ෂූන් වහන්සේලාට සුවසේ වාසය කිරීමට අවස්ථාව ලැබුණි.

Kaliyuge chasattatādhike vassasahasse sampatte tassa rañño putto mahāsīhasūradhammarājādhirājā nāma rajjaṃ kāresi. Soyeva sūrajjarājāti ca setibhindoti ca vohāriyati.

කලියුග වර්ෂ එක්දහස් හැත්තෑ හයක් (1076ක්) සපිරුණු කල්හි, එම රජුගේ පුත්‍ර වූ 'මහාසීහසූරධම්මරාජාධිරාජ' නමින් රාජ්‍යත්වයට පත් විය. ඔහු 'සූරජ්ජරාජ' සහ 'සෙතිභින්ද' යන නම්වලින් ද හඳුන්වනු ලැබීය.

Tassa [Pg.135] rañño kāle suvaṇṇayānolokanagāmavāsīukkaṃsamālaṃ nāma theraṃ antoyudhanāyako eko amacco ānetvā ratanapūranagaraṃ patvā suvaṇṇakukkuṭācale vihāraṃ kārāpetvā ṭhapesi.

එම රජතුමාගේ කාලයෙහි, සුවණ්ණයනොලෝකන ගමෙහි වැඩවිසූ උක්කංසමාල නම් තෙරුන් වහන්සේව අභ්‍යන්තර සේනාපති වූ එක් ඇමතියෙකු විසින් කැඳවාගෙන එනු ලැබ, රත්නපුර නගරයට පැමිණ සුවර්ණකුක්කුටාචල (රන් කුකුළු) පර්වතයෙහි විහාරයක් කරවා එහි වඩා හිඳුවනු ලැබීය.

So pāḷiaṭṭhakathāṭīkāganthantaresu ativiya cheko. Vaṇṇabodhanaṃ nāma likhananayañca akāsi. Tassa gāmassa rājūhi dinnavasena cetiyajagganakamme yuttakulattā pana rañño ācariyaṭṭhāne aṭṭhapetvā antoyudhanāya kasseva pūjanatthāya niyyādesi. Tassāpi rañño kāle sāmaṇerehi gāmappavasanakāle pārupetvā pavisitabbanti ekacce vadiṃsu. Ekacce pana ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ katvā pavisitabbanti vadiṃsu. Evaṃ aññamaññaṃ kalahaṃ akaṃsu.

උන්වහන්සේ පාලි, අටුවා, ටීකා සහ වෙනත් ග්‍රන්ථයන්හි අතිශයින්ම දක්ෂ වූහ. උන්වහන්සේ 'වණ්ණබෝධනය' නමින් ලේඛන ශෛලියක් ද කළහ. රජවරුන් විසින් එම ගම පරිත්‍යාග කර තිබීම නිසා ද, චෛත්‍යය රැකබලා ගැනීමේ කටයුතුවල නිරත පරම්පරාවකට අයත් වූ නිසා ද, රජතුමා උන්වහන්සේව රාජගුරු තනතුරෙහි තබා, අභ්‍යන්තර සේනාපතිවරයාටම පූජා කිරීම පිණිස පවරා දුන්නේය. එම රජුගේ කාලයෙහි ද සාමණේරයන් වහන්සේලා ගමට වඩිනා විට දෙඋර වසා සිවුරු පෙරවා යා යුතුයැයි සමහරු පැවසූහ. තවත් සමහරු සිවුර ඒකාංශ කොට (එක් උරහිසක් වසා) යා යුතුයැයි පැවසූහ. මෙසේ ඔවුහු අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් විවාද (කලහ) කරගත්හ.

Tattha ukkaṃsamālānāmako thero pārupanagaṇe padhāno hutvā nānāganthesu pārupanavattameva āgatanti pakāsiṃsu. Ekaṃsikagaṇe pana tiriyapabbatavihāravāsīmahātherā ācariyappaveṇīdassanavasena pārupanavādaṃ paṭikkhipiṃsu.

එහිදී උක්කංසමාල නම් තෙරුන් වහන්සේ (දෙඋර වසා) සිවුරු පොරවන කණ්ඩායමේ ප්‍රධානියා වී, විවිධ ග්‍රන්ථයන්හි දෙඋර වසා සිවුරු පෙරවීමේ වතම දක්වා ඇතැයි ප්‍රකාශ කළහ. ඒකාංශික කණ්ඩායමේ වනාහි, තිරියපබ්බත විහාරයෙහි වැඩවිසූ මහා තෙරුන් වහන්සේලා ආචාර්ය පරම්පරාව පෙන්වා දෙමින්, දෙඋර වසා සිවුරු පෙරවීමේ මතය ප්‍රතික්ෂේප කළහ.

Atha rājā ca phalikakhacitavihāravāsittheraṃ meghuccanavihāravāsittheraṃ suhatthattheraṃ buddhaṅkurattherañcāti ime cattāro there vinayavinicchakaṭṭhāne ṭhapetvā dve pakkhā attano attano vādaṃ dassentūti āha.

ඉන්පසු රජතුමා, ඵලිකඛචිත විහාරයෙහි වැඩවිසූ තෙරුන් වහන්සේ ද, මේඝුච්චන විහාරයෙහි වැඩවිසූ තෙරුන් වහන්සේ ද, සුහත්ථ තෙරුන් වහන්සේ ද, බුද්ධංකුර තෙරුන් වහන්සේ ද යන මේ තෙරුන් වහන්සේලා සිවුනම විනය විනිශ්චය සඳහා පත් කොට, දෙපාර්ශ්වයටම තම තමන්ගේ මතයන් (වාදයන්) ඉදිරිපත් කරන ලෙස නියම කළේය.

Te ca cattāro therā pāḷiaṭṭhakathāṭīkāganthantaresu akovidā. Tesañhi ṭhapetvā rājavallabhamattaṃ añño koci guṇaviseso natthi rājagurubhāvatthāya, yathā byagghā rukkhagacchalatādippaṭicchanne duggaṭṭhāne nisinne mige khuddakattā dubbalepi gaṇhetuṃ na sakkonti, evameva te ekaṃsikatthere [Pg.136] rājānaṃ nissāya ṭhite ganthesu anāgatattā dubbalepi vādavasena abhibhavituṃ na sakkhiṃsu. Teneva parasenāya balavataṃ jānitvā nipaccakāraṃ dassetvā veraṃ sametvā nisinno paṇḍitayodhoviya vādaṃ niṭṭhaṃ appāpetvāyeva pārupanagaṇā nisīdiṃsūti.

ඒ ස්ථවිරවරුන් සිව්දෙනා පාලි, අට්ඨකථා, ටීකා ආදී වෙනත් ග්‍රන්ථයන්හි දක්ෂයෝ නොවූහ. රජුට ප්‍රියවන්තයින් වීම හැර, රාජගුරු තනතුරක් ලැබීමට සුදුසු වෙනත් කිසිදු විශේෂ ගුණයක් ඔවුන් තුළ නොවීය. ගස්, පඳුරු, වැල් ආදියෙන් වැසුණු දුර්ගම ස්ථානයක සිටින මුවන් ප්‍රමාණයෙන් කුඩා හා දුර්වල වුවත්, ව්‍යාඝ්‍රයන්ට උන්ව අල්ලා ගැනීමට නොහැකි වන්නාක් මෙන්, පොත්පත් පිළිබඳ නිපුණත්වයක් නොමැති වීම නිසා දුර්වල වුව ද, රජුගේ රැකවරණය ලබා සිටි ඒ ඒකාංශික (එක් උරයක් පොරවන) ස්ථවිරවරුන්ව වාදයෙන් පරාජය කිරීමට ඔවුන්ට නොහැකි විය. එහෙයින්, සතුරු සේනාවේ ශක්තිය දැන, යටහත් පහත් බව දක්වා, වෛරය සංසිඳුවා ගෙන සිටින ඥානවන්ත සෙබළෙකු මෙන්, පාරුපන (දෙවුර පොරවන) පිරිස වාදය අවසානයකට පත් නොකරම නිහඬව සිටියහ.

Kaliyuge pana pañcanavutādhike vassasahasse sampatte tassa putto mahārājādhipati nāma rajjaṃ kāresi. Pacchā pana kāle terasādhike sate vassasahasse ca sampatte rāmaññaraṭṭhino rājā taṃ abhibhavitvāva anītattā pattahaṃsāvatīti pākaṭaṃ ahosi.

කලියුගයෙන් වර්ෂ එක්දහස් අනූපහක් (1095) සම්පූර්ණ වූ කල්හි, ඔහුගේ පුත් වූ ‘මහාරාජාධිපති’ නම් රජු රාජ්‍යය කළේය. පසුව, එක්දහස් එකසිය දහතුනක් (1113) වූ වර්ෂය පැමිණි කල්හි, රාමඤ්ඤ දේශයේ රජු ඔහුව පරදවා (තම යටතට) පත්කර ගත් හෙයින් එය ‘පත්තහංසාවතී’ නමින් ප්‍රසිද්ධ විය.

Tassa rañño kāle kukhananagare jālayutta gāmato ñāṇavaraṃ nāma theraṃ ānetvā ācariyaṭṭhāne ṭhapesi. So pana thero pāḷiaṭṭhakathāṭīkāganthantaresu ativiya cheko. Sudhammasabhāyaṃ pariyattivācakānaṃ sotārānaṃ atthāya abhidhammatthasaṅgahappakaraṇassa gaṇṭhipadatthaṃ paṭhamaṃ akāsi. Tato pacchā aṭṭhasāliniyaṃ gaṇṭhipadatthaṃ surāvinicchayañca akāsi. Tato pacchā tena raññā yācito abhidhānappaṭīpikāya atthaṃ marammabhāsāya yojesi. Rañño nāmalañchaṃ chandolaṅkārasaddanettividaggadaṇḍībyañjīnanayehi alaṅkaritvā rājādhirājanāmatthappakāsiniṃ nāma ganthampi akāsi.

ඒ රජුගේ කාලයෙහි, කුඛන නුවර ජාලයුත්ත ග්‍රාමයෙන් ‘ඤාණවර’ නම් ස්ථවිරයන් වහන්සේව වැඩම කරවා තම ආචාර්ය තනතුරෙහි තබා ගත්තේය. ඒ ස්ථවිරයන් වහන්සේ පාලි, අට්ඨකථා, ටීකා ආදී ග්‍රන්ථයන්හි අතිශයින්ම දක්ෂ වූහ. උන්වහන්සේ සුධර්මා සභාවෙහි පරියත්ති ධර්මය හදාරන ශ්‍රාවකයන්ගේ ප්‍රයෝජනය සඳහා පළමුවෙන්ම ‘අභිධම්මත්ථසංගහ’ ප්‍රකරණයට ගැටපද විවරණයක් (ගණ්ඨිපදත්ථයක්) කළහ. ඉන්පසුව ‘අට්ඨසාලිනී’ ගැටපදය ද, ‘සුරා විනිශ්චය’ ද කළහ. ඉන්පසු ඒ රජුගේ ආරාධනයෙන් ‘අභිධානප්පදීපිකා’ හි අර්ථය මියන්මාර් (බුරුම) භාෂාවට පරිවර්තනය කළහ. රජුගේ නාම මුද්‍රාව (බිරුද නාමය) ඡන්දස්, අලංකාර, ශබ්දශාස්ත්‍ර හා කාව්‍යාලංකාර නීතිවලින් සරසා ‘රාජාධිරාජනාමත්ථප්පකාසිනී’ නම් ග්‍රන්ථය ද කළහ.

Rājā hatthisālanāmake dese kārāpitagehaṃ bhinditvā satappamāṇe vihāre kārāpetvā sabbesampi vihārānaṃ kittijeyyavāsaṭṭhāpananti nāmāni paññāpetvā tasseva therassa adāsi. Vihāranāmeneva ca therassāpi taṃsamaññā ahosi.

රජතුමා ‘හත්ථිසාල’ නම් ප්‍රදේශයෙහි තිබූ බන්ධනාගාරය කඩා බිඳ දමා, එහි සියයක් පමණ විහාරස්ථාන කරවා, ඒ සියලු විහාරයන්ට ‘කිත්තිජෙය්‍යවාසඨාපන’ ආදී වශයෙන් නම් තබා, ඒ ස්ථවිරයන් වහන්සේටම පූජා කළේය. ඒ විහාරයේ නමින්ම එම ස්ථවිරයන් වහන්සේ ද ප්‍රසිද්ධියට පත් වූහ.

Tasmiñca kāle akyakarañño piturañño ca kāle tesaṃ [Pg.137] dvinnaṃ gaṇānaṃ vivādavasena avippakatavacanaṃ puna vivādassa vūpasamanatthāya attano attano vādaṃ kathāpesi. Pārupanagaṇe so thero padhāno hutvā ekaṃsikagaṇe pana pāsaṃsatthero padhāno hutvā yathāyuddhaṃ akāsi. Atha rājā ativiya rājavallabhaṃ jeyyabhūmisuvaṇṇavihāravāsittheraṃ tesaṃ vādassa vinicchindanatthāya vinayacareṭṭhāne ṭhapesi.

එකල, අක්‍ය රජුගේ සහ ඔහුගේ පිය රජුගේ කාලයෙහි ඒ කණ්ඩායම් දෙක අතර පැවති විවාදය හේතුවෙන් විසඳාගත නොහැකි වූ කරුණු, නැවත සංසිඳුවනු පිණිස තම තමන්ගේ මතයන් ඉදිරිපත් කරවීය. එහිදී පාරුපන පාර්ශ්වයෙන් ඒ ස්ථවිරයන් වහන්සේ (ඤාණවර හිමි) ප්‍රධාන වූ අතර, ඒකාංශික පාර්ශ්වයෙන් ‘පාසංස’ ස්ථවිරයන් වහන්සේ ප්‍රධාන වී වාද කළහ. එකල්හි රජු, තමන්ට අතිශයින්ම හිතවත් වූ ‘ජෙය්‍යභූමිසුවණ්ණවිහාර’ වාසී ස්ථවිරයන් වහන්සේව ඔවුන්ගේ විවාදය විනිශ්චය කරනු පිණිස ‘විනයාචාර’ (විනය විනිශ්චයකරු) තනතුරෙහි තැබීය.

Kiñcāpi so pana thero pāḷiaṭṭhakathāṭīkāganthantaresu thokaṃyeva jānakattā pariyattikovidesu abbohārikoyeva ahosi, rājavallabhattā pana rājā yathābhūtaṃ ajānitvā vinayadharaṭṭhāne ṭhapesi. Yathā pana ayaṃ puratthimadisā, ayaṃ pana pacchimadisābhi evamādinā disāvavatthānamattaṃyeva kātuṃ samatthaṃ naṅgalakoṭiyā saṃvaḍḍhantaṃ parisuṃ rājāgāre dhammavinicchakāmapaccaṭṭhāne ṭhapeti, evameva rājā ayaṃ īdiso ayaṃ īdisoti ajānitvā vinayadharaṭṭhāne ṭhapitattā so jeyyabhūmisuvaṇṇavihāravāsitthero tesaṃ dvinnaṃ pakkhānaṃ dvīsu vādesu ayaṃ bhūto ayaṃ abhūtoti vattuṃ na sakkā, advāraghare paviṭṭhakāleviya tadā ahosi. Seyyathāpi nāma mahiso attano samīpe ṭhatvā devagītaṃ gāyitvā devavīṇaṃ vādentassa devagandhabbassa veḷusalākaṃ paharantassa ca gāmadārakassa saddesu kiñci visesaṃ na jānāti, evamidaṃ sampadaṃ daṭṭhabbaṃ. Atha rājā mama vijite yeyebhikkhū yaṃyaṃicchanti, tetebhikkhū taṃtaṃcaritvā yathākammaṃ nisīdantūti rājalekhanaṃ ṭhapesi. Tesaṃ vivādo tadā na vūpasami.

ඒ ස්ථවිරයන් වහන්සේ පාලි, අට්ඨකථා, ටීකා ආදී ග්‍රන්ථයන් පිළිබඳව ඉතා ස්වල්පයක් පමණක් දැන සිටි හෙයින් ධර්මධරයන් අතර ගණන් ගත නොහැකි කෙනෙක් වුවද, රජුට හිතවත් වූ නිසා රජතුමා සත්‍යය වටහා නොගෙන උන්වහන්සේව විනයධර තනතුරෙහි තැබීය. ‘මේ නැගෙනහිර දිශාවය, මේ බටහිර දිශාවය’ ආදී වශයෙන් දිශා නියම කිරීමට පමණක් සමත් නගුල් කෙළවරින් (ගොවිතැනින්) හැදී වැඩුණු ගැමියෙකු රජමාලිගාවේ ධර්ම විනිශ්චයකරු තනතුරෙහි තබන්නාක් මෙන්, රජු ද ‘මොහු මෙබඳු කෙනෙකි, මොහු මෙබඳු කෙනෙකි’ යි හඳුනා නොගෙන විනයධර තනතුරෙහි තැබූ නිසා, ඒ ජෙය්‍යභූමිසුවණ්ණවිහාරවාසී ස්ථවිරයන් වහන්සේට ඒ පාර්ශ්ව දෙකෙහි වාද දෙකෙන් ‘මේක සත්‍යය, මේක අසත්‍යය’ කියා පැවසීමට නොහැකි විය. එකල එය දොරක් නැති ගෙයකට වැදුණාක් මෙන් විය. මීහරකෙකු තමා අසල සිට දිව්‍ය ගීත ගයමින් දිව්‍ය වීණාව වයන දිව්‍ය ගාන්ධර්වයාගේ ශබ්දයත්, උණ පතුරකින් තලන ගමේ ළමයෙකුගේ ශබ්දයත් අතර කිසිදු වෙනසක් නොහඳුනන්නාක් මෙන්, මේ සිදුවීම ද එසේම දත යුතුය. ඉක්බිති රජතුමා "මාගේ රාජ්‍යයෙහි යම් මහණ කෙනෙක් යමක් කැමති වෙත්ද, ඒ ඒ භික්ෂූහු ඒ ඒ පිළිවෙත් පුරමින් කැමති පරිදි වෙසෙත්වා" යි රාජකීය ආඥාවක් පැනවීය. එකල ඔවුන්ගේ විවාදය සංසිඳුණේ නැත.

Aparabhāge terasādhike sate sahasse ca sampatte ratanapūranagaraṃ vinassi.

පසු කාලයකදී එක්දහස් එකසිය දහතුනක් (1113) වූ වර්ෂය පැමිණි කල්හි රතනපුර නගරය විනාශ විය.

Tato pacchā dutiye saṃvacchare ratanasikhanagaramāpako rājā rāmaññaraṭṭhindassa rañño senaṃ yavakhettato cātakasakuṇaṃviya [Pg.138] attano puññanubhāvena marammaraṭṭhato nīharitvā sakalampi rāmaññaraṭṭhaṃ attano hatthagataṃ katvā rajjaṃ kāresi.

ඉන්පසු දෙවන වර්ෂයෙහිදී, රතනසිඛ නගරය පිහිටුවූ රජතුමා තමාගේ පුණ්‍ය මහිමයෙන්, බාර්ලි කුඹුරකින් චාතක පක්ෂියෙකු පලවා හරින්නාක් මෙන්, රාමඤ්ඤ දේශයේ රජුගේ සේනාව මියන්මාර් (බුරුම) දේශයෙන් පලවා හැර මුළු රාමඤ්ඤ රාජ්‍යයම තම යටතට ගෙන රාජ්‍යය කළේය.

Tasmiñca kāle sakalamarammaraṭṭhavāsīnaṃ cittaṃ pasādesi, yathā nāma sūriyātapena milāyantānaṃ kumudānaṃ anotattodakena siñcitvā haritattaṃ pāpeti, evameva rāmaññaraṭṭhindassa senābalātapehi dukkhappattānaṃ marammaraṭṭhavāsīnaṃ gahaṭṭhānañceva bhikkhūnañca attano puññānotattodakena chiñcitvā kāyikacetasikavasena duvidhampi sukhaṃ uppādesi.

එකල ඒ රජතුමා මුළු මියන්මාර් දේශවාසීන්ගේම සිත් පැහැදවීය. සූර්ය රශ්මියෙන් මැලවී යන නෙළුම් මල් අනවතප්ත විලෙහි ජලයෙන් තෙත් කොට නැවුම් බවට පත් කරන්නාක් මෙන්, රාමඤ්ඤ රජුගේ සේනා බල නැමැති කාෂ්ටක අව්වෙන් පීඩාවට පත් වූ මියන්මාර් දේශවාසී ගිහි පැවිදි සැමට තමාගේ පුණ්‍ය නැමැති අනවතප්ත ජලයෙන් සෙත් සලසා, කායික හා මානසික වශයෙන් දෙවැදෑරුම් සුවයම උදා කළේය.

Sakalamarammaraṭṭhavāsino ca ayaṃ amhākaṃ rājā bodhisattoti vohāriṃsu. Atha ekasmiṃ māse catūsu uposathadivasesu bhikkhusaṅghaṃ nimantetvā antepure pavesetvā piṇḍapātena bhojesi. Rājorodhāmaccehi saddhiṃ uposathaṃ upavasi. Sabbesampi rājorodhāmaccānaṃ guṇattayapāṭhaṃ saha atthayojanānayena vācaggataṃ kārāpesi.

මුළු මියන්මාර් දේශවාසීහු ද "අපගේ මේ රජතුමා බෝධිසත්ත්වවරයෙකි" යි ව්‍යවහාර කළහ. ඉක්බිති රජතුමා මසකට යෙදෙන සිල් පොහෝ දින සතරෙහිම භික්ෂූන් වහන්සේලාට ආරාධනා කොට, අන්තඃපුරයට වැඩම කරවා පිණ්ඩපාතයෙන් පූජා කළේය. අන්තඃපුර ස්ත්‍රීන් හා ඇමතිවරුන් සමඟ එක්ව පෙහෙවස් (උපෝසථ ශීලය) රැක්කේය. සියලුම අන්තඃපුර ස්ත්‍රීන්ට හා ඇමතිවරුන්ට තෙරුවන් ගුණ පාඨය, අර්ථය සහිතව කටපාඩම් කරවීය.

Atha beluvagāmavāsīyasattheraṃ anetvā attano ācariyaṭṭhāne ṭhapesi. Mahāatulayasadhammarājagurūti nāmalañchampi adāsi. Tato paṭṭhāya pana atulattheroti nāmena pākaṭo ahosi. Tasmiñca kāle pārupanagaṇapakkhāpaliṇagāmavāsīsujātattherādayo sāmaṇerānaṃ gāmappavesanakāle cīvaraṃ pārupitvā pavisitabbanti akkharaṃ likhitvā rañño santikaṃ sandesapaṇṇaṃ paveseti.

ඉන්පසු බෙලුවගාමවාසී ‘යස’ ස්ථවිරයන් වහන්සේ වැඩම කරවා තමාගේ ආචාර්ය තනතුරෙහි තබා ගත්තේය. උන්වහන්සේට ‘මහාඅතුලයසධම්මරාජගුරු’ යන බිරුදු නාමය ද පිරිනැමීය. එතැන් පටන් උන්වහන්සේ ‘අතුල ස්ථවිර’ යන නමින් ප්‍රසිද්ධ වූහ. එකල පාරුපන පාර්ශ්වයට අයත්, පලිණගාමවාසී ‘සුජාත’ ස්ථවිරයන් වහන්සේ ඇතුළු පිරිස, සාමණේරයන් වහන්සේලා ගමට වඩිනා කල සිවුර (දෙවුර) පොරවා වැඩම කළ යුතු බවට ලියවිල්ලක් ලියා රජතුමා වෙත සන්දේශයක් ඉදිරිපත් කළහ.

Atha ekaṃsikagaṇapakkhāpi atulattherādayo pubbesaṃ rājūnaṃ kāle adhikaraṇaṃ vūpasami, idāni vūpasamitakammaṃ puna na uppādetabbanti lekhanaṃ likhitvā rañño santikaṃ pesesi.

එකල්හි ඒකාංශික පාර්ශ්වයට අයත් අතුල ස්ථවිරයන් වහන්සේ ඇතුළු පිරිස ද "පෙර රජවරුන්ගේ කාලයේදී මෙම අධිකරණය (විවාදය) සංසිඳුවන ලදී, එබැවින් සංසිඳුවන ලද එම කරුණ නැවත ඇති නොකළ යුතුය" කියා ලියවිල්ලක් ලියා රජතුමා වෙත යැවූහ.

Atha rājā dvinnaṃ pakkhānaṃ sakasakavādaṃ kathetukāmopi [Pg.139] idāni rājappaṭisaṃyuttaṃ kammaṃ bahu atthi, tiṭṭhasu tāva sāsanappaṭisaṃyuttaṃ kammaṃ, rājappaṭisaṃyuttameva kammaṃ paṭhamaṃ ārabhissāmi, pacchā sāsanappaṭisaṃyuttaṃ kammaṃ karissāmīti rājalekhanaṃ ṭhapesi. Aparabhāge pana rājā evaṃ āṇaṃ ṭhapesi,-idāni mama vijite sabbepi bhikkhū mama ācariyassa matiṃ anuvattitvā carantūti.

එකල රජතුමා දෙපාර්ශවයේම තම තමන්ගේ මතයන් සාකච්ඡා කිරීමට කැමැත්තෙන් සිටියද, "දැන් රාජ්‍ය පාලනයට සම්බන්ධ වැඩ කටයුතු බොහෝ ඇත, එබැවින් ශාසනික කටයුතු පසුවට තිබේවා, මම පළමුව රාජ්‍ය කටයුතු ආරම්භ කර, පසුව ශාසනික කටයුතු කරන්නෙමි" යි සිතා රාජකීය ලේඛනය පසෙක තැබුවේය. පසුව රජතුමා මෙසේ අණක් පැනවීය: "දැන් මාගේ රාජ්‍යයෙහි සිටින සියලුම භික්ෂූන් වහන්සේලා මාගේ ආචාර්යවරයාගේ මතයට අනුකූලව හැසිරෙත්වා" යන්නයි.

Atha pārupanagaṇabhikkhūpi ekaṃsikagaṇaṃ anuvattesuṃ rañño āṇāvasena. Sahassorodhagāme pana dve mahātherā attano parisaṃ pārupanavaseneva gāmappavesanavattaṃ paripūritabbanti ovaditvā nisīdiṃsu.

එකල පාරුපන (දෙඋර පොරවන) පාර්ශවයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාද රජුගේ අණ පරිදි ඒකංශික (තනි උර පොරවන) පාර්ශවය අනුගමනය කළහ. නමුත් සහස්සොරෝධ ග්‍රාමයේ වැඩසිටි මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා දෙනමක්, "දෙඋර පොරවාම ගමට පිවිසීමේ වත්පිළිවෙත් සම්පූර්ණ කළ යුතුය" යි තම පිරිසට අවවාද කරමින් එහිම වැඩසිටියහ.

Tadā rañño ācariyo yasatthero tamatthaṃ sutvāte pakkosāpesi. Te ca āgantvā nagaraṃ sampattakāle eko upāsako pasanno hutvā tesaṃ therānaṃ piṇḍapātena upaṭṭhahi. Atha atulatthero te mahāthere dūraṭṭhānato vālukaṃ ānetvā tassa upāsakassa gehasamīpe okirāpesi. Idaṃ vinayadhammassa ananulomavasena carantānaṃ daṇḍakammanti kolāhalampi uppādesi. Atha tesaṃ vālukaṃ āharantānaṃyeva aññamaññaṃ sallapesuṃ,-idāni bhante vinayadhammānulomavasena ācarantānaṃ amhākaṃ īdisaṃ kammaṃ asāruppaṃ, aho acchariyadhammo lokoti eko thero āha. Atha pana eko thero evamāha,-idāni āvuso lokapālā devā īdisaṃ adhammakammaṃ disvāyeva ajjhupekkhitvā appossukā nisīdituṃ na sakkā, idāni lokapālā devā pamajjitvā nisīdanti maññeti.

එකල රජුගේ ආචාර්ය වූ යස ස්ථවිරයන් වහන්සේ ඒ බව අසා, ඔවුන් කැඳවූහ. ඔවුන් පැමිණ නගරයට ළඟා වූ කල, එක්තරා උපාසකයෙක් පැහැදී ඒ තෙරණුවරුන්ට පිණ්ඩපාතයෙන් උපස්ථාන කළේය. එකල අතුල තෙරණුවෝ, "මෙය විනය ධර්මයට අනුකූල නොවන පරිදි හැසිරෙන්නන්ට දෙන දණ්ඩකර්මයකි" යි කියමින් ඝෝෂාවක්ද කොට, එම මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා ලවා දුර බැහැරින් වැලි ගෙන්වා එම උපාසකයාගේ නිවස අසල හැලවූහ. මෙසේ වැලි රැගෙන යන අතරතුර ඔවුහු ඔවුනොවුන් අතර මෙසේ කතා කරගත්හ: "ස්වාමීනී, විනය ධර්මයට අනුකූලව හැසිරෙන අපට මෙවැනි ක්‍රියාවක් නුසුදුසුය. අහෝ! ලෝකයෙහි කෙතරම් පුදුම සහගත දෙයක්ද!" කියා එක් ස්ථවිරනමක් පැවසූහ. එවිට අනෙක් ස්ථවිරනම මෙසේ පැවසූහ: "ඇවැත්නි, ලෝකපාලක දෙවිවරුන් මෙවැනි අධර්ම ක්‍රියාවක් දැක නොදැක්කා සේ උපේක්ෂාවෙන්, උදාසීනව සිටිය නොහැකිය. දැන් ලෝකපාලක දෙවිවරුන් ප්‍රමාද වී සිටිනවා විය යුතුයැයි සිතමි."

Tasmiṃyeva khaṇe vegena megho uṭṭhahitvā atulattherassa vihāre rājagehe ca ekakkhaṇe asaniyo nipatiṃsu. Evaṃ samānopi so thero atimānathaddhatāya satiṃ na labhi.

ඒ ක්ෂණයෙහිම වේගයෙන් වැසි වලාකුළු නැඟී අවුත්, අතුල තෙරුන්ගේ විහාරයටත්, රජමාලිගාවටත් එකම මොහොතක හෙණ වැදුණි. එසේ වුවද, ඒ තෙරණුවෝ දැඩි මානයෙන් හා මුරණ්ඩුකමින් යුක්ත වූ නිසා සිහියක් නොලදහ.

Puna [Pg.140] rājā idāni mama vijite sabbepi bhikkhū mama ācariyassa matiṃ anuvattanti vā mā vāti amacce pucchi. Amaccāpi evaṃ rañño ārocesuṃ,-idāni mahārāja kukhananagare nīpagāme nisinno eko mahāthero munindaghoso nāma atthi, so pārupanavasena attano parisaṃ ovādetvā bahuguṇaṃ uppādetvā nisīdatīti.

නැවතත් රජතුමා, "දැන් මාගේ රාජ්‍යයේ සියලුම භික්ෂූන් වහන්සේලා මාගේ ආචාර්යවරයාගේ මතය අනුගමනය කරන්නේද නැද්ද?" කියා ඇමතිවරුන්ගෙන් ඇසීය. ඇමතිවරුද රජුට මෙසේ සැළ කළහ: "මහරජතුමනි, දැන් කුඛන නගරයේ නීප ග්‍රාමයෙහි වැඩවසන 'මුනින්දඝෝෂ' නම් එක් මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේනමක් ඇත. උන්වහන්සේ දෙඋර පොරවන ශාසනික වතින් යුතුව තම පිරිසට අවවාද කරමින්, බොහෝ ගුණධර්ම ඇති කරවමින් එහි වැඩවසති."

Atha rājā evamāha,-taṃ pakkosetvā sudhammasasāyaṃ mahāthere sannipābhāpetvā tassa therassa vinaya paṇṇattiṃ yathābhūtaṃ ajānantassa yathābhūtaṃ sabhāvaṃ dassetvā ovādentūti.

එකල රජතුමා මෙසේ පැවසීය: "උන්වහන්සේ කැඳවා, සුධර්මා සභාවෙහි මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා රැස් කරවා, විනය පැනවීම් නිවැරදිව නොදන්නා ඒ තෙරුන්ට සැබෑ තත්ත්වය පෙන්වා දී අවවාද කරත්වා."

Atha amaccā tathā akaṃsu. Mahātherā ca sudhammasassayaṃ sannipatitvā taṃ pakkosetvā ovadiṃsu. Tesu pana mahātheresu eko thero bhūpālassa saṅgharañño ca mukhaṃ oloketvā bhagavato pana sammāsambuddhassa mukhaṃ anoloketvā munindaghosattheraṃ evamāha,- idāni āvuso imasmiṃ marammaraṭṭhe sabbepi bhikkhū bhūpālassa saṅghassa rañño ca āṇaṃ anuvattitvā ekaṃsikāyeva ahesuṃ, tvaṃyeva eko saddhiṃ parisāya pārupanavatthaṃ caritvā nisīdasi, kasmā pana tvaṃ mānathaddho hutvā īdisaṃ anācāraṃ avijahitvā tiṭṭhasīti.

එකල ඇමතිවරු එසේ කළහ. මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලාද සුධර්මා සභාවට රැස්වී, උන්වහන්සේ කැඳවා අවවාද කළහ. ඒ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා අතරින් එක් තෙරනමක්, රජුගේ සහ සංඝරාජයාගේ මුහුණ බලා, භාග්‍යවත් වූ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ මුහුණ නොබලා, මුනින්දඝෝෂ තෙරුන්ට මෙසේ පැවසූහ: "ඇවැත්නි, දැන් මේ මරම්ම දේශයෙහි (බුරුම රටෙහි) සියලුම භික්ෂූන් වහන්සේලා රජුගේ සහ සංඝරාජයාගේ අණට එකඟව ඒකංශික (තනි උර පොරවන අය) වී සිටිති. ඔබ පමණක් පිරිස සමඟ දෙඋර පොරවන වත්පිළිවෙත් රකිමින් වෙසෙන්නෙහිය. ඔබ කුමක් හෙයින් මානයෙන් දැඩිව මෙවැනි අනාචාරයක් (නොමනා හැසිරීමක්) අත් නොහැර සිටින්නෙහිද?"

Atha munindaghosatthero tassa therassa mukhaṃ ujukaṃ oloketvā evamāha,- tvaṃ lajjīpesalo sikkhākāmoti pubbe mayā sutapubbo, īdiso pana puggalo īdisaṃ vacanaṃ vattunaṃ yutto,īdisassa hi puggalassa īdisaṃ vacanaṃ assāruppaṃ, sace tvaṃ ayaṃ appapuñño nittejo anāthoti maṃ maññitvā agāravavasena vattuṃ iccheyyāsi, evaṃ santepi mamācariyassa mukhaṃ oloketvā mamācariyassa guṇaṃ jānitvā tassa sissoyanti anussaritvā īdisaṃ vacanaṃ adhammikaṃ vattuṃ na sakkāti.

එකල මුනින්දඝෝෂ තෙරණුවෝ ඒ තෙරුන්ගේ මුහුණ කෙලින්ම බලා මෙසේ පැවසූහ: "ඔබ ලජ්ජාශීලී, සිල්වත්, ශික්ෂාකාමී කෙනෙකු බව මා පෙර අසා තිබුණි. එවැනි පුද්ගලයෙකු මෙවැනි වචනයක් කීම සුදුසුද? මෙවැනි පුද්ගලයෙකුට මෙවැනි වචනයක් අතිශයින්ම නුසුදුසුය. ඉදින් ඔබ මා පින් මද, තේජස් නැති, අසරණ කෙනෙකු යැයි සිතා අගෞරවයෙන් මෙසේ පැවසීමට කැමති වුවද, මාගේ ආචාර්යවරයාගේ මුහුණ බලා, මාගේ ආචාර්යවරයාගේ ගුණ දැන, 'මම උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා වෙමි' යි සිහිපත් කරමින් මෙවැනි අධාර්මික වචනයක් පැවසීමට ඔබට නොහැකිය."

Atha [Pg.141] so thero taṃ pucchi,-ko pana tavācariyoti. Atha sukhammasabhāyaṃ ṭhapitaṃ buddharūpaṃ vadditvā ayaṃ mamācariyoti āha. Mamāsariyoti vatvā pana bhikkhusaṅghamajjhe uṭṭhahitvā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ katvā ukkuṭikaṃ nisīditvā añjaliṃ paggahetvā ahaṃ bhante yāva jīvitapariyosānā mama jīvitaṃyeva pariccajissāmi, bhagavato panati lokaggassa sikkhāpadaṃ na vijahissāmīti ārocesi.

එකල ඒ තෙරණුවෝ උන්වහන්සේගෙන්, "ඔබගේ ආචාර්යවරයා කවුද?" කියා ඇසූහ. එවිට සුධර්මා සභාවේ තැන්පත් කර තිබූ බුද්ධ ප්‍රතිමා වහන්සේ වැඳ, "මේ මාගේ ආචාර්යවරයාණෝය" යි පැවසූහ. "මාගේ ආචාර්යවරයාණෝය" යි පවසා, භික්ෂූන් වහන්සේලා මැද නැඟී සිට, සිවුර ඒකාංශ කර පොරවාගෙන, දණ නමා හිඳගෙන, දොහොත් මුදුන් දී වැඳ මෙසේ සැළ කළහ: "ස්වාමීනී, මම ජීවිතාන්තය දක්වා මාගේ ජීවිතය වුවද පරිත්‍යාග කරමි. එහෙත් ලෝකාග්‍ර වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශික්ෂාපදයක් නම් කිසිසේත් අත් නොහරිමි."

Atha rājā tamatthaṃ sutvā mānathaddho eso mama vijite nisīdāpetuṃ vaṭṭati, raṭṭhantaraṃ pabbājetabboti rājāṇāya raṭṭhantaraṃ pesesi.

එකල රජතුමා ඒ බව අසා, "මානයෙන් මුරණ්ඩු වූ මොහු මාගේ රාජ්‍යයෙහි රැඳවීමට සුදුසු නැත, වෙනත් රටකට (පළාතකට) පිටුවහල් කළ යුතුය" යි පවසා, රාජකීය අණින් උන්වහන්සේව වෙනත් රටකට පිටුවහල් කළේය.

Rājapurisā ca taṃ pakkosetvā raṭṭhantaraṃ ānesi. Bahaṅgaṃ nāma desaṃ patvā bahaṅganāyako puriso rājapurisānaṃ lañjaṃ datvā evamāha,- ayaṃ pana bhonto marammaraṭṭhassa pariyantappadeso, idheva ṭhapetvā tumhe nivattathāti.

රාජපුරුෂයෝද උන්වහන්සේ කැඳවාගෙන වෙනත් පළාතකට ගියහ. 'බහංග' නම් දේශයට පැමිණි කල, බහංග දේශයේ නායකයා රාජපුරුෂයන්ට අල්ලස් දී මෙසේ පැවසීය: "පින්වතුනි, මෙය බුරුම රටේ සීමාන්ත ප්‍රදේශයයි. උන්වහන්සේව මෙහිම නතර කර ඔබලා ආපසු හැරී යන්න."

Rāja purisāpi lañjaṃ gahetvā tattheva ṭhapetvā nivattiṃsu. Theropi catūhi disāhi āgatānaṃ bhikkhusāmaṇerānaṃ pārupanavasena ovādaṃ datvā pariyattiṃ vācetvā tattha nisīdi. Abhidhammatthasaṅgahaganthassa atthayojanampi marammabhāsāya akāsi.

රාජපුරුෂයෝද අල්ලස ගෙන උන්වහන්සේව එහිම නතර කර ආපසු හැරී ගියහ. තෙරුන් වහන්සේද සිව්දෙසින් පැමිණි භික්ෂූන් වහන්සේලාට සහ සාමණේරයන් වහන්සේලාට දෙඋර පොරවා හැසිරීම පිළිබඳව අවවාද දෙමින්, පර්යාප්ති ධර්මය උගන්වමින් එහි වැඩසිටියහ. තවද උන්වහන්සේ අභිධර්මාර්ථ සංග්‍රහ ග්‍රන්ථයට බුරුම භාෂාවෙන් අර්ථ සන්නයක්ද (අත්ථයෝජනාවක්) කළහ.

Aparabhāge rājā tamatthaṃ sutvā idāni so thero mama vijitapariyanteyeva nisīditvā amhehi anicchitaṃ nivāritaṃ kammaṃ katvā nisīdi, taṃ pakkosathāti āha.

පසුව රජතුමා ඒ බව අසා, "දැන් ඒ තෙරණුවෝ මාගේ රාජ්‍ය සීමාවෙහිම රැඳී සිටිමින්, අප අකමැති වූත් තහනම් කළාවූත් ක්‍රියාවන් කරමින් වෙසෙති. උන්වහන්සේව කැඳවාගෙන එන්න" යි පැවසීය.

Rājadūtā ca tattha gantvā pakkosiṃsu. Thero ca idāni maṃ rājā māretukāmoti maññitvā sikkhaṃ paccakkhitvā gihivatthaṃ nivāsetvā tehi saddhiṃ āgacchi. Nagaraṃ pana āgantvā pattakāle rañño santikaṃ ānesi.

රාජදූතයෝද එහි ගොස් උන්වහන්සේව කැඳවූහ. තෙරුන් වහන්සේද, "දැන් රජු මාව මැරීමට කැමතිව සිටී" යැයි සිතා, උපසම්පදාව (ශික්ෂාව) ප්‍රතික්ෂේප කර සිවුරු හැර ගිහි ඇඳුම් ඇඳගෙන ඔවුන් සමඟ පැමිණියහ. නගරයට පැමිණි පසු ඔවුන් උන්වහන්සේව රජු ඉදිරියට පමුණුවන ලදහ.

Atha rājā evamāha,-tvaṃ bhikkhu hutvā gaṇaṃ vaḍḍhāpetvā nisīdasīti mayā sutaṃ, kasmā panidāni gihi bhavasīti. Sace [Pg.142] tvaṃ mahārāja maṃ māretukāmo pakkoseyyāsi, evaṃ sati yadi sikkhaṃ appaccakkhāya ṭhitaṃ maṃ māreyyāsi, tava bhāriyaṃ kammaṃ bhavissatīti manasikaritvā tava kammassa abhāriyatthāya sikkhaṃ paccakkhitvā āgatomhi, sace maṃ māretukāmosi, mārehīhi. Rājā ca taṃ bandhanāgāre ṭhapetvā syāmaraṭṭhaṃ yujjhanatthāyagacchi. Yajjhanatthāya pana gantvā paccāgatakāle antarāmaggeva divaṅgato ahosīti.

එකල්හි රජු මෙසේ පැවසීය: "ඔබ භික්ෂුවක්ව සිටිමින්, පිරිවර වර්ධනය කරමින් වැඩසිටි බව මට අසන්නට ලැබුණි. එසේ නම්, දැන් කුමන කරුණක් නිසා ගිහියෙකු වූයෙහිද?" "මහාරාජයිනි, ඉදින් ඔබ මා මරනු කැමැත්තෙන් කැඳවූයේ නම්, එසේ තිබියදී මා සිල් නොහැර (භික්ෂු භාවයේ) සිටියදීම ඔබ මා මැරුවේ නම්, එය ඔබට බලවත් අකුසල් කර්මයක් වනු ඇතැයි සිතා, ඔබගේ එම කර්මය සැහැල්ලු කරනු පිණිස මම සිල් හැර (ගිහි වී) පැමිණියෙමි. ඉදින් ඔබ මා මරනු කැමති නම්, මරා දමන්න." එවිට රජු ඔහුව සිරගෙයි ලා, යුද්ධ කිරීම පිණිස සියම් දේශයට ගියේය. යුද්ධය පිණිස ගොස් ආපසු එන අතරමඟදී (ඒ රජතුමා) කළුරිය කළේය.

Kaliyuge pana dvāvīsādhike vassasate sahasse ca sampatte tassa jeṭṭhaputto siripavaramahādhammarājā nāma rajjaṃ kāresi. Ratanasikhanagarato saṅkametvā jeyyapuraṃ dutiyaṃ māpitattā jeyyapuramāpeko rājātipi tassa samaññā ahosi. Tasmiñca kāle mahāpabbatabbhantaranagaravāsiṃ ñāṇattheraṃ ānetvā ācariyaṭṭhāne ṭhapesi. Sokira thero gambhīrapañño ekasmiṃ divase nava vā dasa vā bhāṇavāre vācuggataṃ kātuṃ samattho ahosi. Abhinavopasampannakāleyeva padavibhāgaganthaṃ nyāsasaṃ vaṇṇanaṃ yamakasaṃvaṇṇanaṃ mahāpaṭṭhānasaṃvaṇṇanañca marammabhāsāya akāsi. Rājā mahābhūmirammaṇiyavihāraṃ nāma kārāpetvā tasseva adāsi. Ñāṇālaṅkāramahādhammarājagurū tipi nāmalañchaṃ adāsi.

කලියුග වර්ෂ එක්දහස් එකසිය විසිදෙකක් (1122) සපිරුණු කල්හි, ඔහුගේ වැඩිමහල් පුත්‍ර වූ සිරිපවරමහාධම්මරාජා නමැති රජතුමා රාජ්‍යය කළේය. රතනසිඛ නගරයෙන් සංක්‍රමණය වී ජෙය්‍යපුර නගරය දෙවන වරටත් නිර්මාණය කළ හෙයින්, ඔහුට "ජෙය්‍යපුර නිර්මාතෘ රජු" යන නාමයද ව්‍යවහාර විය. ඒ කාලයෙහි රජතුමා මහාපබ්බතබ්භන්තර නගරයෙහි වැසි ඤාණ තෙරණුවන් වැඩම කරවා තමාගේ ආචාර්ය තනතුරෙහි තැබීය. ඒ තෙරුන් වහන්සේ ගැඹුරු ප්‍රඥාවකින් යුක්ත වූ අතර, එක් දිනකදී භාණවාර නවයක් හෝ දහයක් කටපාඩම් කිරීමට සමත් වූහ. උන්වහන්සේ උපසම්පදා වූ අලුතෙහිම පදවිභාග ග්‍රන්ථය, න්‍යාසසංවර්ණනාව, යමකසංවර්ණනාව සහ මහාපට්ඨානසංවර්ණනාව යන ග්‍රන්ථ මියන්මාර් (බුරුම) භාෂාවෙන් සම්පාදනය කළහ. රජතුමා "මහාභූමිරමණීය" නමින් විහාරයක් කරවා උන්වහන්සේටම පූජා කළේය. තවද උන්වහන්සේට "ඤාණාලංකාරමහාධම්මරාජගුරු" යන නාමෝපාධියද පිරිනැමීය.

Tasmiñca kāle pārupanagaṇe therā evaṃ cintesuṃ,- idāni pana amhākaṃ pakkhiko thero rañño ācariyo ahosi, idāni mayaṃ patiṭṭhānaṃ labhāmāti. Evaṃ pana cintetvā sāmaṇerānaṃ gāmappavesanakāle cīvaraṃ pārupetvā pavisitabbanti sandesapaṇṇaṃ rañño santikaṃ pavesesi. Atha atulatthero pubbe vuttanayena vūpasamitaṃ kammamidanti sandesapaṇṇaṃ rañño santikaṃ pavesesi. Teneva aññamaññaṃ paṭivacanavasena dassetuṃ okāsaṃ na labhiṃsūti.

ඒ කාලයෙහි පාරුපන නිකායේ (දෙඋර පොරවන පාර්ශ්වයේ) තෙරුන් වහන්සේලා මෙසේ සිතූහ: "දැන් අපගේ පාර්ශ්වයේ තෙරුන් වහන්සේ රජුගේ ආචාර්යවරයා වී සිටිති. එබැවින් දැන් අපට පිළිසරණක් (අනුග්‍රහයක්) ලැබෙන්නේය." මෙසේ සිතා, "සාමණේරයන් වහන්සේලා ගමට වඩිනා කල්හි සිබුර (දෙඋර) පොරවා වැඩිය යුතුය" යනුවෙන් ලියූ සන්දේශ පත්‍රයක් රජු වෙත යැවූහ. එවිට අතුල තෙරුන් වහන්සේ "මෙම කරුණ පෙර කියන ලද ක්‍රමයට සංසිඳුවන ලද කාරණයක්" යැයි සන්දේශ පත්‍රයක් රජු වෙත යැවූහ. ඒ හේතුවෙන් දෙපාර්ශ්වයටම ඔවුනොවුන් අතර ප්‍රතිවචන දක්වන්නට අවස්ථාවක් නොලැබුණි.

Tato pacchā kaliyuge pañcavīsavassādhike sate sahasse [Pg.143] ca sampatte tassa rañño siripavarasudhammamahārājindādhipati nāma rajjaṃ kāresi. Ratanapūraṃ pana tatiyaṃ māpakattā ratanapūramāpakoti ekassa pana chaddantanāgarājassa sāmibhūtattā setibhindoti ca samaññā ahosi. Caracca gāmavāsīcandāvaraṃ nāma theraṃ ānetvā attano ācariyaṭṭhāne ṭhapesi. Sūmikittiatulaṃ nāma vihāraṃ kārāpetvā tassa adāsi. Jambudīpaanantadhajamahādhammarājagurūtipi nāmalañchaṃ adāsi. Tassa rañño kāle ekacce manussā diṭṭhivipallāsā ahesuṃ, tepi pakkosāpetvā sammādiṭṭhiṃ gaṇhāpesi. Tassa pana rañño kāle ekaṃsikagaṇaṃ abhibhavituṃ okāsaṃ na labhiṃsūti.

ඉන්පසු, කලියුග වර්ෂ එක්දහස් එකසිය විසිපහක් (1125) සපිරුණු කල්හි, එම රජුගේ පුත් වූ සිරිපවරසුධම්මමහාරාජින්දාධිපති නමැති රජතුමා රාජ්‍යය කළේය. රතනපුර නගරය තුන්වන වරට නිර්මාණය කළ හෙයින් ඔහු "රතනපුර නිර්මාතෘ" යනුවෙන්ද, එක්තරා ඡද්දන්ත ඇත්රාජයෙකුගේ හිමිකරු වූ බැවින් "සෙතිභින්දු" (සුදු ඇතාගේ හිමිකරු) යනුවෙන්ද ප්‍රසිද්ධ විය. ඔහු චරච්ච ගමෙහි විසූ චන්දාවර නමැති තෙරුන් වහන්සේ වැඩම කරවා තමාගේ ආචාර්ය තනතුරෙහි තැබීය. "සූමිකිත්තිඅතුල" නමින් විහාරයක් කරවා උන්වහන්සේට පූජා කළේය. තවද "ජම්බුදීපඅනන්තධජමහාධම්මරාජගුරු" යන නාමෝපාධියද පිරිනැමීය. එම රජුගේ කාලයෙහි සමහර මිනිස්සු මිථ්‍යා දෘෂ්ටියට පත්ව සිටියහ; ඔවුන්ද කැඳවා සම්මා දෘෂ්ටියෙහි පිහිටුවූයේය. එම රජුගේ කාලයෙහි ඒකංශික පාර්ශ්වය (තනි උරයක් පොරවන කණ්ඩායම) යටපත් කිරීමට අවස්ථාවක් නොලැබුණි.

Tato pacchā kaliyuge aṭṭhatiṃsādhike vassasate sahasse ca sampatte tassa rañño putto mahādhamme rājādhirājā nāma rajjaṃ kāresi. Nagarassa dakkhiṇadisābhāge pañcabhūmikavihāraṃ kārāpetvā jeyyabhūmivāsātulanāmena paññāpetvā mārāvaṭṭanassa nāma therassa adāsi. Guṇamunindābhisāsanadhajamahādhammarājādhirājagurūtipi nāmalañchaṃ adāsi.

ඉන්පසු, කලියුග වර්ෂ එක්දහස් එකසිය තිස්අටක් (1138) සපිරුණු කල්හි, එම රජුගේ පුත්‍ර වූ මහාධම්මරාජාධිරාජා නමැති රජතුමා රාජ්‍යය කළේය. ඔහු නගරයට දකුණු දෙසින් පස්මහල් විහාරයක් කරවා, එය "ජෙය්‍යභූමිවාසී අතුල" නමින් ප්‍රසිද්ධ කර, මාරාවට්ටන නමැති තෙරුන් වහන්සේට පූජා කළේය. උන්වහන්සේට "ගුණමුනින්දාභිසාසනධජමහාධම්මරාජාධිරාජගුරු" යන නාමෝපාධියද පිරිනැමීය.

Tasmiñca kāle nandamālo nāma thero calaṅganagarassa puratthimadisābhāge vihāre nisīditvā bahūnaṃ bhikkhusāmaṇerānaṃ ganthaṃ vācesi. Sāmaṇerānaṃ gāmappavesanakāle pārupanavattameva paripūretvā pavisitabbaṃ, ekaṃsikavattaṃ pana neva pāḷiyaṃ na aṭṭhakathāyaṃ na ca ṭīkāsu nāpi ganthantaresu dissati, na dhammānulomanti ovādaṃ abhiṇhaṃ adāsi. Pāḷiaṭṭhakathādīsu āgatavinicchayaṃ dassetvā ekampiganthaṃ akāsi.

ඒ කාලයෙහි නන්දමාල නමැති තෙරුන් වහන්සේ චලංග නගරයට නැගෙනහිර දෙසින් පිහිටි විහාරයෙහි වැඩවසමින් බොහෝ භික්ෂූන් වහන්සේලාට සහ සාමණේරයන් වහන්සේලාට ධර්ම ග්‍රන්ථ උගන්වා වදාළහ. උන්වහන්සේ, "සාමණේරයන් වහන්සේලා ගමට වඩිනා කල්හි සිබුර (දෙඋර) පොරවන වත්පිළිවෙත් සම්පූර්ණ කරමිනුයි වැඩිය යුත්තේ. ඒකංශික වත්පිළිවෙත (තනි උරක් පොරවා වැඩීම) පාලි පාඨයන්හිවත්, අටුවාවලවත්, ටීකාවලවත්, වෙනත් කිසිදු ග්‍රන්ථයකවත් දක්නට නැත, එය ධර්මයටද අනුකූල නොවේ" යැයි නිරතුරුවම අවවාද කළහ. තවද පාලි, අටුවා ආදියෙහි සඳහන් විනිශ්චයන් පෙන්වා දෙමින් එක් ග්‍රන්ථයක්ද සම්පාදනය කළහ.

Atha ekaṃsikagaṇikā bhikkhū taṃ ganthaṃ rañño santikaṃ pavesiṃsu dosāvikaraṇatthāya. Tasmiñca kāle rājā evarūpaṃ supinaṃ passi, -sakko hi devarājā setavatthaṃ nivāsetvā [Pg.144] setālaṅkārehi alaṅkaritvā setakusumāni pilanditvā rañño santikaṃ āgantvā evamāha,- aparantaraṭṭhehi mahārāja nampadānadītīre pādacetiye bahūni tiṇāni uṭṭhahitvā aññamaññaṃ mūlena mūlaṃ khandhena khandhaṃ pattena pattaṃ sampandhitvā paṭicchādetvā ṭhitāni, tāni pana pubbarājūhi yathābhūtaṃ ajānantehi avisodhitāni, idāni pana tayā yathābhūtaṃ jānantena parisuddhaṃ kattukāmena visodhitabbāni, tatthaca eko bhikkhu āgantvā upadesanayaṃ dassatīti.

එකල්හි ඒකංශික පාර්ශ්වයේ භික්ෂූන් වහන්සේලා එම ග්‍රන්ථයේ දෝෂ පෙන්වා දීම පිණිස එය රජු වෙත ඉදිරිපත් කළහ. ඒ අවස්ථාවෙහි රජතුමා මෙබඳු සිහිනයක් දුටුවේය: සක්දෙවි රජු සුදු වස්ත්‍ර හැඳ, සුදු ආභරණවලින් සැරසී, සුදු මල් පැළඳ රජු වෙත පැමිණ මෙසේ පැවසීය: "මහාරාජයිනි, අපරන්ත දේශයන්හි නම්පදාන නදී තෙර පිහිටි ශ්‍රී පාද චෛත්‍යය අසල බොහෝ තෘණ (වල් පැලෑටි) හටගෙන, මුලින් මුලට ද, කඳින් කඳට ද, කොළයෙන් කොළයට ද වෙළී එකිනෙක පටලැවෙමින් එය වසාගෙන පවතී. සත්‍යය නිවැරදිව තේරුම් නොගත් පෙර රජවරුන් විසින් ඒවා ශුද්ධ පවිත්‍ර නොකරන ලදී. එහෙත් දැන් සත්‍යය දන්නා වූ ද, පිරිසිදු කිරීමට කැමති වූ ද ඔබ විසින් ඒවා ශුද්ධ පවිත්‍ර කළ යුතුය. එහිදී එක්තරා භික්ෂූන් වහන්සේ නමක පැමිණ ඔබට උපදෙස් දෙනු ඇත."

Evaṃ pana supinaṃ passitvā nandamālaṃ nāma theraṃ pakkosāpetvā ratanapūranagarassa esannaṭṭhāne udakakīḷanatthāya kārāpite rājagehe vasāpesi.

මෙබඳු සිහිනයක් දැකීමෙන් පසු (රජතුමා) නන්දමාල නමැති තෙරුන් වහන්සේ කැඳවා, රතනපුර නගරයට ආසන්න ස්ථානයක ජල ක්‍රීඩා පිණිස කරවා තිබූ රාජකීය මණ්ඩපයෙහි (මන්දිරයෙහි) වැඩවාසය කරවීය.

Atha thero sāmaṇerānaṃ gāmappavesanakāle pārupanavasena pavisitabbanti pāḷiaṭṭhakathāṭīkāganthantarehi rājānaṃ jānāpesi, yathā mahāmoggaliputtatissatthero siridhammāsokarājānaṃ sammāvādanti. Atha rājā paricita pāramīpuññasambhāro mahāñāṇo jānāsi,-pārupanavādoyeva pāḷiaṭṭhakathāṭīkāganthantaresu āgato, ekaṃsikavādo pana tesu katthacipi na āgatoti. Evaṃ pana jānitvā rañño gehe dve pakkhe there sannipātāpetvā attano attano vādaṃ kathāpesi.

ඉන්පසු, මොග්ගලීපුත්ත තිස්ස මහා තෙරුන් වහන්සේ සිරිධර්මාශෝක මහ රජතුමාට සම්මා දෘෂ්ටිය වටහා දුන් පරිද්දෙන්ම, ඒ තෙරුන් වහන්සේද "සාමණේරයන් වහන්සේලා ගමට වඩිනා කල්හි සිබුර (දෙඋර) පොරවාම වැඩිය යුතු" බව පාලි, අටුවා, ටීකා සහ අනෙකුත් ග්‍රන්ථ ඇසුරෙන් රජතුමාට පැහැදිලි කර දුන්හ. එකල්හි පුරන ලද පාරමී ඇති, මහා ප්‍රඥාවන්ත වූ රජතුමා, "සිබුර (දෙඋර) පොරවා වැඩීම පිළිබඳ මතයම පාලි, අටුවා, ටීකා සහ අනෙකුත් ග්‍රන්ථයන්හි සඳහන් වන බවත්, ඒකංශික මතය (එක් උරක් පමණක් පොරවා වැඩීම) ඒවායේ කිසිම තැනක සඳහන් නොවන බවත්" වටහා ගත්තේය. මෙසේ වටහාගෙන රජතුමා රාජ මාලිගයට දෙපාර්ශ්වයේම තෙරවරුන් කැඳවා, ඔවුනොවුන්ගේ මතයන් ප්‍රකාශ කරවීය.

Atha ekaṃsikatthero evamāhaṃsu,-tumhākaṃ pārupanavādo kattha āgatoti. Tadā pārupanattherā parimaṇḍalaṃ pārupissāmītiādinā nayena pāḷiaṭṭhakathāṭīkāganthantaresu pārupanavādo āgatoti āhaṃsu. Tato pacchā pārupanattherā evamāhaṃsu,-tumhākaṃ pana ekaṃsikavādo kattha āgatoti. Tadā te ekaṃsikattherā advāragharaṃ paviṭṭhakāloviya rattibhāge mahāvanamagge gamanakāloviya ca hutvā kiñci vattuṃ na sakkā. Mukhaṃ nāma kathanatthāya bhuñjanatthāya hotīti [Pg.145] vuttattā yaṃ vā taṃ vā vadantāpi rājānaṃ ārādhetuṃ na sakkhiṃsu.

ඉක්බිති ඒකාංශික තෙරණුවරු මෙසේ ඇසූහ: "ඔබලාගේ පාරූපනවාදය (දෙවුර පොරවන මතය) කොතැනක සඳහන් වේද?" එකල පාරූපන තෙරණුවරු "පරිමණ්ඩලං පාරූපිස්සාමි" (වටකොට පොරවන්නෙමි) ආදී නයින් පාලි, අට්ඨකථා, ටීකා සහ වෙනත් ග්‍රන්ථයන්හි පාරූපනවාදය සඳහන් වන බව පැවසූහ. ඉන්පසු පාරූපන තෙරණුවරු මෙසේ ඇසූහ: "එසේ නම් ඔබලාගේ ඒකාංශිකවාදය (එක්සිවුරු පොරවන මතය) කොතැනක සඳහන් වේද?" එකල ඒ ඒකාංශික තෙරණුවරු දොරක් නැති ගෙයකට වැදුණවුන් මෙන් ද, රාත්‍රී කාලයේ මහ වනයක මඟ යනවුන් මෙන් ද වී, කිසිවක් කීමට නොහැකි වූහ. "කට යනු කතා කිරීමට හා කෑමට ඇති දෙයකි" යි කියමින් නොයෙක් දේ කීවත්, ඔවුහු රජු සතුටු කිරීමට (පැහැදවීමට) අපොහොසත් වූහ.

Rājā ca theraṃ nissāya vinaye kosallatāya pāḷiyaṃ īdisoyeva āgato, aṭṭhakathādīsu īdisoyevāti vatvā tumhākaṃ ekaṃsikavādo pāḷiaṭṭhakathāṭīkāganthantaresu na dissati, evampi samānā kasmā īdisaṃ vattaṃ akaṃsūti pucchi. Atha te ekaṃsikattherā catuhatthagabbhe sahoḍḍena gahitacorāviya manussehi gatitakākāviya ca kiñci vattuṃ asakkuṇeyyatāya sabbadisāsu oloketvāyeva amhākaṃ cārittaṃ pāḷiādīsu na diṭṭhapubbaṃ, atha kho pana ācariyappaveṇīvaseneva carimhāti vatvā parājayaṃ patvā pārupanapakkheyeva pavisiṃsūti. Rājā ca ito paṭṭhāya bhikkhū pārupanavattameva kārāpetuṃ sāmaṇerānaṃ ovadantūti rājāṇaṃ ṭhapesi. Tato paṭṭhāya ekaṃsikapakkhātherā aruṇuggamanakāle kosiyāviya sīsaṃ uṭṭhahitumpi na sakkāti.

රජතුමා ද තෙරුන් වහන්සේ ඇසුරු කොට විනයෙහි වූ දක්ෂතාවය නිසා, "පාලියෙහි මෙසේම දක්නට ලැබේ, අට්ඨකථාවන්හි ද මෙසේමය" යි පවසා, "ඔබලාගේ ඒකාංශිකවාදය පාලි, අට්ඨකථා, ටීකා හෝ වෙනත් ග්‍රන්ථයන්හි නොපෙනේ. එසේ තිබියදී කුමන කරුණක් නිසා මෙවැනි සිරිතක් අනුගමනය කළේ දැ"යි ඇසීය. එකල ඒකාංශික තෙරණුවරු, සිව් රියන් කාමරයක් තුළ සොරබඩු සමඟ අත්අඩංගුවට පත් සොරෙකු මෙන් ද, මිනිසුන්ගෙන් තැලුම් කෑ කපුටන් මෙන් ද, කිසිවක් කියාගත නොහැකිව හාත්පස බලමින්, "අපගේ මෙම චාරිත්‍රය පාලි ආදියේ මින් පෙර දැක නැත. එසේ වුවත් අප මෙය කළේ ආචාර්ය පරම්පරාගත ක්‍රමයට අනුව ය"යි පවසා, පරාජය පිළිගෙන පාරූපන පාර්ශවයටම එකතු වූහ. රජතුමා ද "මෙතැන් පටන් භික්ෂූන් වහන්සේලා පාරූපන වතම (දෙවුර පොරවන වතම) සමාදන් කරවිය යුතු අතර, සාමණේරයන් වහන්සේලාට ද එසේ අවවාද කළ යුතු ය"යි රාජ ආඥාවක් පැනවීය. එතැන් පටන් ඒකාංශික පාර්ශවයේ තෙරණුවරු, අරුණෝදයේදී බකමූණන් මෙන් හිස ඔසවන්නටවත් නොහැකි වූහ.

Sokasarabhūmahācetiyassa puratthimadisābhāge dvīhi pāsādehi alaṅkataṃ catubhūmikaṃ bhūmikittivirāmaṃ nāma vihāraṃ kārāpetvā nandamālattherassa adāsi, narindābhidhajamahādhammarājādhirājagurūti nāmalañchampi adāsi. So pana thero chappadavaṃsikoti daṭṭhabbo. Abhinavopasampannakāleyeva vinayavinicchayassa suttasaṅgahassa mahāvaggaṭṭhakathāya ca atthayojanaṃ marammabhāsāya akāsi, sāsanasuddhidīpikaṃ nāma ganthampi akāsīti.

සෝකසාරභූ මහා චෛත්‍යයට නැගෙනහිර දෙසින් ප්‍රාසාද දෙකකින් අලංකාරවත් වූ, සිවුමහල් "භූමිකිත්තිවිරාම" නම් විහාරය කරවා, නන්දමාල තෙරුන් වහන්සේට පූජා කළේය. තවද "නරින්දාභිධජමහාධම්මරාජාධිරාජගුරු" යන නාමපදවිය ද උන්වහන්සේට පිරිනැමීය. ඒ තෙරුන් වහන්සේ ඡප්පද වංශයට අයත් කෙනෙකු ලෙස දත යුතුය. උන්වහන්සේ අලුතින් උපසම්පදාව ලැබූ කාලයේදීම විනයවිනිශ්චයෙහි ද, සුත්තසංග්‍රහයෙහි ද, මහාවග්ග අට්ඨකථාවෙහි ද අර්ථයෝජනාවන් මරම්ම (බුරුම) භාෂාවෙන් සිදු කළහ. එමෙන්ම "ශාසනශුද්ධිදීපිකා" නම් ග්‍රන්ථය ද කළහ.

Tato pacchā kaliyuge tecattālīsādhike vassasate sahasse ca sampatte phaggunamāsassa kāḷapakkhapanna rasamiyaṃ ratanasikhamāpakassa rañño majjhimaputto rajjaṃ kāresi[Pg.146].

ඉන්පසු, කලියුග වර්ෂ එක්දහස් එකසිය සතළිස් තුනට (1143) පැමිණි කල්හි, මැදින් මාසයේ අව පසළොස්වක තිථියෙහි, රතනසිංහ නුවර නිර්මාණය කළ රජුගේ මධ්‍යම පුත්‍රයා රාජ්‍යත්වයට පත් විය.

Tadā rājā evaṃ cintesi,-ekaṃsikapārupanavasena uppanno vivādo pubbesaṃ rājūnaṃ kāle vūpasamituṃ na sakkā, siripavarasudhammamahārājindādhipatino kālepi rājagehe sannipātāpetvā rañño sammukhe kathāpitattā vissaṭṭhena kathetuṃ okāsassa aladdhattā yathākāmaṃ vattuṃ avisahattā parājayo ahosīti lesaṃ oḍḍatuṃ okāso bhaveyyamayhaṃ pana kāle īdisaṃ akatvā tesaṃ tesaṃ therānaṃ vihāre dūtaṃ pesetvā sakasakavādaṃ kathā pessāmi, evañhi sati tetetherā vissaṭṭhā hutvā kathessantīti.

එකල රජතුමා මෙසේ සිතුවේය: "ඒකාංශික හා පාරූපන වශයෙන් උපන් විවාදය පෙර රජවරුන්ගේ කාලයේදී සංසිඳුවීමට නොහැකි විය. සිරිපවරසුධම්මමහාරාජින්දාධිපති රජුගේ කාලයේදී ද, රජමාළිගයට රැස් කරවා රජු ඉදිරියෙහි කතා කරවූ බැවින්, නිදහසේ කතා කිරීමට අවස්ථාවක් නොලැබුණු නිසාත්, තමන් කැමති පරිදි ප්‍රකාශ කිරීමට අපොහොසත් වූ නිසාත් 'පරාජයට පත් වූයේය' යනුවෙන් නිදහසට කරුණු ඉදිරිපත් කිරීමට ඉඩ තිබේ. එහෙත් මාගේ කාලයේදී මෙවැනි දෙයක් නොකර, ඒ ඒ තෙරණුවරුන්ගේ විහාරස්ථාන වෙත දූතයන් යවා, ඔවුන්ගේ ස්වකීය මතයන් ප්‍රකාශ කරවන්නෙමි. එසේ වූ විට, ඒ ඒ තෙරණුවරු නිදහස්ව හා විවෘතව තම මතය ප්‍රකාශ කරනු ඇත."

Evaṃ pana cintetvā antoyudhanāyakaṃ amaccaṃ padhānaṃ katvā tesaṃ tesaṃ therānaṃ santikaṃ gantvā ārocāpesi,-sakasakavādaṃ vissaṭṭhā hutvā vadathāti. Atha ekaṃsikagaṇikā therā amhehi vuttavacanaṃ pāḷiādīsu na dissati, atha kho pana ācariyappaveṇīvaseneva mayaṃ carimhāti anujāniṃsu.

මෙසේ සිතා, අභ්‍යන්තර සේනානායක අමාත්‍යවරයා ප්‍රධාන කොට ඒ ඒ තෙරණුවරුන් වෙත යවා, "තමන්ගේ ස්වකීය මතය නිදහසේ ප්‍රකාශ කරන්න" යැයි දැන්වීය. එකල ඒකාංශික පාර්ශවයේ තෙරණුවරු, "අප විසින් කියන ලද කරුණු පාලි ආදී ග්‍රන්ථයන්හි දක්නට නැත. එසේ වුවත් අප හැසිරුණේ ආචාර්ය පරම්පරාගත ක්‍රමයට අනුවය" යි පිළිගත්හ.

Mahārājā ca evaṃ therānaṃ anujānane sati kiñci kattabbaṃ natthi, idāni parimaṇḍalasuppaṭicchannasikkhāpadāni avikopetvā sāmaṇerā gāmaṃ pavisantūti rājalekhanaṃ tattha tattha pesesi.

මහ රජතුමා ද, තෙරණුවරුන් මෙසේ පිළිගත් කල්හි, "තවදුරටත් කළ යුතු කිසිවක් නැත. දැන් සාමණේරයන් වහන්සේලා පරිමණ්ඩල හා සුප්පටිච්ඡන්න ශික්ෂාපදයන් නොබිඳ (සිවුරු මැනවින් පොරවා) ගම් වැදිය යුතු ය"යි පවසමින් ඒ ඒ තැන්වලට රාජකීය ආඥාපත්‍ර යැවීය.

Aparabhāge pana sahassorodhagāmato upasampadā vassena sattavassikaṃ ñāṇaṃ nāma bhikkhuṃ ānetvā antoyudhavihāraṃ nāma kārāpetvā tassa adāsi, ñāṇābhisāsanadhajamahādhammarājagurūti nāmalañchampi adāsi. Atha raññā yācito rājābhisekaganthaṃ parisodhetvā marammabhāsāya atthaṃ yojesi.

පසු කාලයකදී, සහස්සොරෝධ ග්‍රාමයෙන් උපසම්පදාවෙන් සත්වස් පිරුණු "ඤාණ" නම් භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් වඩමවාගෙන අවුත්, "අන්තෝයුධ විහාරය" නමින් විහාරයක් කරවා උන්වහන්සේට පූජා කළේය. තවද උන්වහන්සේට "ඤාණාභිසාසනධජමහාධම්මරාජගුරු" යන නාමපදවිය ද පිරිනැමීය. ඉන්පසු රජුගේ ආරාධනයෙන් උන්වහන්සේ රාජාභිෂේක ග්‍රන්ථය සංශෝධනය කොට, එහි අර්ථය මරම්ම (බුරුම) භාෂාවෙන් සකස් කළහ.

Aparabhāge bhagavā dharamānoyeva āgantvā catunnaṃ yakkhānaṃ dametvā tehi dinnaṃ maṃsodanaṃ paṭiggahetvā pabbatasāmantadesaṃ [Pg.147] gantvā paribhuñjitvā taṃ ṭhānaṃ oloketvā sitaṃ pātvākāsi. Atha ānandatthero kāraṇaṃ pucchi. Anāgate kho ānanda imasmiṃ dese mahānagaraṃ bhavissati, cattāro ca ime yakkhā tasmiṃ nagare rājāno bhavissantīti byākāsi.

තවත් කාලයකදී, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ජීවමාන කාලයේදීම මෙහි වැඩම කොට යක්ෂයන් සිව්දෙනෙකු දමනය කර, ඔවුන් විසින් දෙන ලද මාංසෞදන (මස් මිශ්‍ර ආහාරය) පිළිගෙන, පර්වතය අසල ප්‍රදේශයට වැඩම කොට එය වළඳා, එම ස්ථානය දෙස බලා මද සිනහවක් පහළ කළ සේක. ඉක්බිති ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ ඒ පිළිබඳව කරුණු විමසූහ. "ආනන්දය, අනාගතයෙහි මේ ප්‍රදේශයෙහි මහා නගරයක් වන්නේය. මේ යක්ෂයන් සිව්දෙනා ද ඒ නගරයෙහි රජවරුන් වන්නාහ" යි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

Yathābyākataniyāmeneva kaliyuge catucattālīsādhike vassasate sahasse ca sampatte māghamāsassa kāḷapakkhadvādasamiyaṃ aṅgāravāre uttaraphaggunīnakkhattena yoge amarapuraṃ nāma mahārājaṭṭhānīnagaraṃ māpesi.

එම අනාවැකිය පරිදීම, කලියුග වර්ෂ එක්දහස් එකසිය සතළිස් හතරට (1144) පැමිණි කල්හි, නවම් මාසයේ අව දොළොස්වක තිථිය ලත් අඟහරුවාදා දිනෙක, උත්තරපල්ගුනී නැකත යෝගයෙන් "අමරපුර" නම් වූ රාජකීය මහා නගරය නිර්මාණය කළේය.

Siriparavijayānantayasatribhavanādityādhipatipaṇḍitamahādhammarājādhirājāti nāmalañchampi paṭiggaṇhi.

තවද හෙතෙම "සිරිපරවිජයානන්තයසත්‍රිභවනාදිත්‍යාධිපතිපණ්ඩිතමහාධම්මරාජාධිරාජ" යන අභිධාන නාමය (රාජකීය නාමය) ද පිළිගත්තේය.

Aggamahesiyā kārāpitaṃ jeyyabhūmivihārakittināmakaṃ vihāraṃ guṇābhilaṅkārasaddhammamahādhammarājādhirājaguruttherassa adāsi, yo ‘me o sayāḍo’ iti vuccati.

අග්‍රමහේෂිකාව විසින් කරවන ලද "ජෙය්‍යභූමිවිහාරකිත්ති" නම් විහාරය, "මේ-ඕ සයාඩෝ" (Me-o Sayadaw) යනුවෙන් හඳුන්වනු ලබන ගුණාභිලංකාරසද්ධම්මමහාධම්මරාජාධිරාජගුරු තෙරුන් වහන්සේට පූජා කළේය.

Kannīnagarabhojakāya rājakaññāya kārāpitaṃ vihāraramaṇīyavirāmaṃ nāma vihāraṃ guṇamunindādhipati mahādhammarājādhirājaguruttherassa adāsi, yo ‘māṃ le sayāḍo’ iti vuccati.

කන්නි නුවර පාලනය කළ රාජකුමරිය විසින් කරවන ලද "විහාරරමණීයවිරාම" නම් විහාරය, "මාං ලේ සයාඩෝ" (Maung-le Sayadaw) යනුවෙන් හඳුන්වනු ලබන ගුණමුනින්දාධිපති මහාධම්මරාජාධිරාජගුරු තෙරුන් වහන්සේට පූජා කළේය.

Uparañño deviyā kārāpitaṃ maṅgalāvirāmaṃ nāma vihāraṃ tipiṭakasaddhammasāmimahādhammarājādhirājaguruttherassa adāsi, yo ‘soṃ ṭhā sayāḍo’ iti vuccati.

යුවරාජයාගේ දේවිය විසින් කරවන ලද "මංගලාවිරාම" නම් විහාරය, "සොං ඨා සයාඩෝ" (Son-hta Sayadaw) යනුවෙන් හඳුන්වනු ලබන තිපිටකසද්ධම්මසාමිමහාධම්මරාජාධිරාජගුරු තෙරුන් වහන්සේට පූජා කළේය.

Majjhimagehavāsideviyā kārāpitaṃ maṅgalāvāsātulaṃ nāma vihāraṃ ñāṇajambudīpaanantadhajamahādhammarājādhirājaguruttherassa adāsi, yo ‘meṃ jvā sayāḍo’ iti vuccati.

මධ්‍යම මන්දිරවාසී දේවිය (මැද මාළිගාවේ දේවිය) විසින් කරවන ලද "මංගලාවාසාතුල" නම් විහාරය, "මෙන් ජ්වා සයාඩෝ" (Min-kyaung Sayadaw) යනුවෙන් හඳුන්වනු ලබන ඤාණජම්බුදීපඅනන්තධජමහාධම්මරාජාධිරාජගුරු තෙරුන් වහන්සේට පූජා කළේය.

Ime ppana cattāro mahāthere saṅgharājaṭṭhāne ṭhapesi.

තවද මෙම මහා තෙරුන් වහන්සේලා සිව්නම සංඝරාජ පදවියෙහි පිහිටුවූයේය.

Uttaragehavāsideviyā kārāpitaṃ maṅgalabhūmikittiṃ nāma [Pg.148] vihāraṃ kavindābhisaddhammadharadhajamahādhammarājaguruttherassa adāsi, yo ‘ñyoṃ kāṃ sayāḍo’ iti vuccati.

උතුරු මන්දිරවාසී දේවිය (උතුරු මාළිගාවේ දේවිය) විසින් කරවන ලද "මංගලභූමිකිත්ති" නම් විහාරය, "න්‍යොං කාං සයාඩෝ" (Nyaung-gan Sayadaw) යනුවෙන් හඳුන්වනු ලබන කවීන්දාභිසද්ධම්මධරධජමහාධම්මරාජගුරු තෙරුන් වහන්සේට පූජා කළේය.

Sirikhettanagarabhojakena rājakumārena kārāpitaṃ atulabhūmivāsaṃ nāma vihāraṃ kavindābhisaddhammapavaramahādhamma rājaguruttherassa adāsi, yo ‘sve ṭoṃ sayāḍo’ iti vuccati.

සිරිකෙත්ත නගරය අනුභව කළ (පාලනය කළ) රාජකුමාරයා විසින් කරවන ලද ‘අතුලභූමිවාස’ නම් වූ විහාරය, ‘ෂ්වේ තොං සයාඩෝ’ යනුවෙන් හඳුන්වනු ලබන කවින්දාභිසද්ධම්මපවරමහාධම්මරාජගුරුත්ථෙරයන් වහන්සේට පූජා කළේය.

Antoamaccena ekena kārāpitaṃ vihāraṃ ñāṇālaṅkārasaddhammadhajamahādhammarājaguruttherassa adāsi, yo ‘seṃ ṭe sayāḍo’ iti vuccati.

එක්තරා අභ්‍යන්තර අමාත්‍යවරයෙකු විසින් කරවන ලද විහාරය, ‘සෙං ටේ සයාඩෝ’ යනුවෙන් හඳුන්වනු ලබන ඥාණාලංකාරසද්ධම්මධජමහාධම්මරාජගුරුත්ථෙරයන් වහන්සේට පූජා කළේය.

Vāmabalanāyakenāmaccena kārāpitaṃ vihāraṃ paramasirivaṃsadhajamahādhammarājaguruttherassa adāsi, yo ‘me ṭhī sayāḍo’ iti vuccati.

වාම බලසේනා නායක අමාත්‍යවරයා විසින් කරවන ලද විහාරය, ‘මේ ටී සයාඩෝ’ යනුවෙන් හඳුන්වනු ලබන පරමසිරිවංසධජමහාධම්මරාජගුරුත්ථෙරයන් වහන්සේට පූජා කළේය.

Dhammavinicchakena ekenāmaccena kārāpitaṃ vihāraṃ kavinda sāradhajamahādhammarājādhirājaguruttherassa adāsi, yo ‘lokā mhāṃ keṃ sayāḍo’ iti vuccati.

ධර්ම විනිශ්චයකාර එක්තරා අමාත්‍යවරයෙකු විසින් කරවන ලද විහාරය, ‘ලෝකා ම්හාං කේං සයාඩෝ’ යනුවෙන් හඳුන්වනු ලබන කවින්දසාරධජමහාධම්මරාජාධිරාජගුරුත්ථෙරයන් වහන්සේට පූජා කළේය.

Iccevaṃ pariyattikovidānaṃ anekānaṃ mahātherānaṃ saddhiṃ nāmalañchena vihāraṃ datvā anuggahaṃ akāsi. Yasmā pana sabbesaṃ therānaṃ nāmaṃ uddharitvā visuṃ visuṃ kathite ayaṃ sāsanavaṃsappadīpikakathā atippapañcā bhavissati, tasmā idha ajjhupekkhitvā vattabbameva vakkhāmāti.

මෙසේ පරියත්ති ධර්මයෙහි කෙළ පැමිණි බොහෝ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලාට පදවි නාමයන් ද සමඟින් විහාරස්ථාන පූජා කරමින් අනුග්‍රහය දැක්වූයේය. එහෙත්, සියලුම ස්ථවිරයන් වහන්සේලාගේ නාමයන් වෙන් වෙන් වශයෙන් ගෙන සඳහන් කළහොත්, මෙම ‘ශාසනවංශප්‍රදීපිකා’ කථාව අතිශයින් දීර්ඝ වන බැවින්, මෙහිදී ඒවා මඟහැර පැවසිය යුතුම කරුණු පමණක් පවසන්නෙමු.

Pacchābhāge cattāro mahātherā rājādubbalatāya yathākāmaṃ sāsanaṃ visodhetuṃ sakkhissantīti maññitvā puna aṭṭha there etehi catūhi mahātherehi saddhiṃ sāsanaṃ visodhāpetuṃ saṅghanāyakaṭṭhāne ṭhapesi. Seyyathidaṃ, kavindābhisaddhammapavaramahādhammarājagurutthero, tipiṭakālaṅkāradhajamahādhammarājagurutthero, cakkindābhidhajamahādhammarājaguruttherā, paramasirivaṃsadhajamahādhammarājagurutthero, janindābhipavaramahādhammarājagurutthero, mahāñāṇābhidhajamahādhammarājagurutthero[Pg.149], ñāṇālaṅkārasaddhammadhajamahādhammarājaguruthero, ñāṇābhisāsanadhajamahādhammarājaguruttheroti.

පසු කලෙක, රජුගේ දුර්වලකම නිසා (පෙර සිටි) මහා ස්ථවිරවරුන් සිව්නමට පමණක් තමන් කැමති පරිදි ශාසනය පිරිසිදු කිරීමට නොහැකි වෙතැයි සිතා, නැවතත් එම මහා ස්ථවිරවරුන් සිව්නම සමඟ ශාසනය පිරිසිදු කරවීම සඳහා තවත් ස්ථවිරවරුන් අටනමක් සංඝනායක පදවිවල පිහිටුවූයේය. එනම්, කවින්දාභිසද්ධම්මපවරමහාධම්මරාජගුරුත්ථෙර, තිපිටකාලංකාරධජමහාධම්මරාජගුරුත්ථෙර, චක්කින්දාභිධජමහාධම්මරාජගුරුත්ථෙර, පරමසිරිවංසධජමහාධම්මරාජගුරුත්ථෙර, ජනින්දාභිපවරමහාධම්මරාජගුරුත්ථෙර, මහාඥාණාභිධජමහාධම්මරාජගුරුත්ථෙර, ඥාණාලංකාරසද්ධම්මධජමහාධම්මරාජගුරුත්ථෙර සහ ඥාණාභිසාසනධජමහාධම්මරාජගුරුත්ථෙර යන ස්ථවිරයන් වහන්සේලාය.

Atha arahāpi samāno nissayamuccakaṅgavikalo vinānissayācariyena vasituṃ na vaṭṭatīti jānitvā nissayā cariyappahonakānaṃ therānaṃ nissayaṅgāni nissayamuccakārahānaṃ nissayamuccakaṅgāni paripūrāpetvā nissitakānaṃ nissayaṃ gaṇhitvāva nisīdāpesi.

ඉක්බිති, රහතන් වහන්සේ නමක වුවද, නිස්සයමුක්ත (ඇසුරෙන් මිදීමේ) අංගයන්ගෙන් තොරව, නිස්සයාචාර්යවරයෙකු නොමැතිව වාසය කිරීම සුදුසු නොවන බව දැනගෙන, නිස්සයාචාර්යවරුන් වීමට සුදුසු ස්ථවිරවරුන් ලවා නිස්සය අංගයන් ද, නිස්සයමුක්ත වීමට සුදුසු අය ලවා නිස්සයමුක්ත අංගයන් ද සම්පූර්ණ කරවා, ඇසුරු කරන්නන්ගේ නිස්සය ගෙනම වාසය කරවූයේය.

Tato pacchā kaliyuge paññāsādhike vassasate sahasseva sampatte ñāṇābhisāsanadhajamahādhammarājaguruttheraṃyeva ekaṃ saṅgharājaṭṭhāne ṭhapesi. Tato paṭṭhāya soyeva eko saṅghanāyako hutvā sāsanaṃ visodhayi.

ඉන්පසු, කලියුග වර්ෂ එක්දහස් එකසිය පනහ (1150) පැමිණි කල්හි, ඥාණාභිසාසනධජමහාධම්මරාජගුරුත්ථෙරයන් වහන්සේවම එකම සංඝරාජ පදවියෙහි පිහිටුවූයේය. එතැන් පටන් උන්වහන්සේම එකම සංඝනායකයන් වහන්සේ බවට පත්ව ශාසනය පිරිසිදු කළහ.

Tato pacchā ekapaṇṇāsādhike vassasate sahasse ca sampatte phaggunamāse mahāmunicetiyassa dakkhiṇadisābhāge dvīhi iṭṭhakamayehi pākārehi parikkhittaṃ pañcabhūmikaṃ asokārāme ratanabhūmikittiṃ nāma vihāraṃ atimahantaṃ kārāpetvā ñāṇābhisāsanadhajamahādhammarājaguruttherassa adāsi. Ñāṇābhivaṃsadhammasenāpatimahādhammarājādhirājagurūti nāmalañchampi puna adāsi. Tato aññāni jeyyabhūmivihārakittimaṅgalavirāmādayo anekepi vihāre tasseva adāsi.

ඉන්පසු, කලියුග වර්ෂ එක්දහස් එකසිය පනස් එකක් (1151) වූ මැදින් (ඵග්ගුන) මාසයෙහි, මහාමුනි චෛත්‍ය රාජයාණන් වහන්සේගේ දකුණු දෙසින්, ගඩොලින් කළ ප්‍රාකාර දෙකකින් වට වූ, පස් මහල් වූ, අසෝකාරාමයෙහි ‘රතනභූමිකිත්ති’ නම් වූ අතිවිශාල විහාරයක් කරවා ඥාණාභිසාසනධජමහාධම්මරාජගුරුත්ථෙරයන් වහන්සේට පූජා කළේය. තවද උන්වහන්සේට ‘ඥාණාභිවංශධම්මසේනාපතිමහාධම්මරාජාධිරාජගුරු’ යන පදවි නාමය ද නැවත පිරිනැමුවේය. ඉන්පසු ජෙය්‍යභූමි විහාරය, කිත්තිමංගලවිරාමය ආදී වෙනත් බොහෝ විහාරයන් ද උන්වහන්සේටම පූජා කළේය.

So pana tesu vihāresu vārena nisīditvā pariyattiṃ vācesi. Ubhatovibhaṅgānipi vācuggataṃ akāsi. Niccaṃyeva ekāsanikadhujaṅgaṃ samādiyi.

උන්වහන්සේ ඒ ඒ විහාරස්ථානවල වාරයෙන් වාරයට වැඩ වෙසෙමින් පරියත්ති ධර්මය උගන්වා වදාළහ. උභතෝ විභංගයන් ද කටපාඩම් කරගත්හ. නිරන්තරයෙන්ම ඒකාසනික ධුතාංගය සමාදන් වූහ.

So pana thero upasampadāvassena pañcavassiko hutvā pubbeva saṅgharājabhāvato peṭakālaṅkāra nāma nettisaṃvaṇṇanaṃ abhinavaṭīkaṃ akāsi. Aṭṭhavassiikakāle saṅgharājā ahosi. Saṅgharājā hutvā sādhujjanavilāsiniṃ nāma [Pg.150] dīghanikāyaṭīkaṃ akāsi. Ariyavaṃsālaṅkāraṃ nāma ganthañca akāsi. Mahādhammaraññā yācito jātakaṭṭhakathāya atthayojanaṃ catusāmaṇeravatthuṃ rājovādavatthuṃ tigumbhathomanaṃ chaddantanāgarājuppattikathaṃ rājādhirāja vilāsiniṃ nāma ganthañcāti evamādayopi akāsi.

ඒ ස්ථවිරයන් වහන්සේ උපසම්පදාවෙන් පස් වස් ඇති කාලයේදීම, සංඝරාජ පදවිය ලැබීමට පෙර, ‘පේටකාලංකාර’ නම් වූ නෙත්තිප්පකරණ අභිනව ටීකාව ලියා වදාළහ. අට වස් පිරුණු කල සංඝරාජ පදවියට පත් වූහ. සංඝරාජ ධුරයට පත්ව ‘සාධුජ්ජනවිලාසිනී’ නම් වූ දීඝනිකාය ටීකාව ද කළහ. ‘අරියවංසාලංකාර’ නම් ග්‍රන්ථය ද කළහ. මහාධම්ම රජුගේ ආරාධනයෙන් ජාතකට්ඨකතාවේ අත්ථයෝජනාව (අර්ථ විවරණය), චතුසාමණේරවත්ථු, රාජෝවාදවත්ථු, තිගුම්භථෝමන, ඡද්දන්තනාගරාජුප්පත්තිකථා සහ ‘රාජාධිරාජවිලාසිනී’ නම් ග්‍රන්ථය ද ආදී වශයෙන් තවත් බොහෝ දේ කළහ.

Kaliyuge pana dvāsaṭṭhādhike vassasate sahasse ca sampatte sīhaḷadīpato ampagahapatisso, mahādampo, koccha godho, brāhmaṇavatto, bhogahavatto, vāturagammoti ime cha sāmaṇerā dasa dhātuyo dhammapaṇṇā kāratthāya ānetvā amarapuraṃ nāma mahārājaṭṭhānīnagaraṃ āgatā saddhiṃ ekena upāsakena.

කලියුග වර්ෂ එක්දහස් එකසිය හැට දෙක (1162) එළඹි කල්හි, ලංකාද්වීපයෙන් අම්පගහපතිස්ස, මහාදම්ප, කොච්චගෝධ, බ්‍රාහ්මණවත්ත, භෝගහවත්ත සහ වාතුරගම්ම යන සාමණේරවරුන් සයනම, එක් උපාසකයෙකු ද සමඟින් ධාතූන් වහන්සේලා දස නමක් සහ ධර්ම ග්‍රන්ථයන් ලියවා ගැනීම පිණිස රැගෙන, අමරපුර නම් වූ මහා රාජධානිය වෙත පැමිණියහ.

Atha ñāṇābhivaṃsadhammasenāpatimahādhammarājādhirājagurunā saṅgharaññā upajjhāyena kavindābhisaddhammadharadhajamahādhammarājaguruttherena janindābhidhajamahādhammarājaguruttherena munindaghosamahādhammarājaguruttherenāti evamādīhi rājagurutthe rehi kammavācariyehi hatthirajjusuvaṇṇaguhasīmāyaṃ upasampadakammaṃ kārāpesi, upāsakañca sāmaṇerabhūmiyaṃ patiṭṭhāpesi, tato pacchā ca anekavāraṃ āgatānaṃ bhikkhūnaṃ puna sikkhaṃ gaṇhāpesi, sāmaṇerānañca upasampadakammaṃ kārāpesi, upāsakānañca pabbajjakammanti.

ඉක්බිති, සංඝරාජ වූ ඥාණාභිවංශධම්මසේනාපතිමහාධම්මරාජාධිරාජගුරු ස්ථවිරයන් වහන්සේ උපාධ්‍යාය කොට ද, කවින්දාභිසද්ධම්මධරධජමහාධම්මරාජගුරුත්ථෙර, ජනින්දාභිධජමහාධම්මරාජගුරුත්ථෙර, මුනින්දඝෝෂමහාධම්මරාජගුරුත්ථෙර ආදී රාජගුරු ස්ථවිරයන් වහන්සේලා කර්මාචාර්යයන් කොට ද, හත්ථිරජ්ජු සුවණ්ණගුහා සීමාවෙහිදී උපසම්පදා කර්මය සිදු කරවන ලදී; එම උපාසකයා ද සාමණේර භූමියෙහි පිහිටුවන ලදී. ඉන්පසුව ද නොයෙක් වර පැමිණි භික්ෂූන් වහන්සේලාට නැවත ශික්ෂාව ලබා දුන් අතර, සාමණේරවරුන්ට උපසම්පදා කර්මය ද, උපාසකවරුන්ට පැවිදි කර්මය ද සිදු කරවන ලදී.

Aparabhāge pana kaliyuge chacattālīsādhike vassasate sahasse ca sampatte piturañño ācariyapubbo atulo nāma thero cīvarapaṭalaṃ uparisaṅghāṭiṃ katvā urabandhanavatthaṃ bandhitabbanti cūḷagaṇṭhipade vuttattā sāmaṇerānaṃ gāmappavasenakāle ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ katvā urabandhanavatthaṃ bandhitvāyeva pavisitabbanti daḷaṃ katvā rañño santikaṃ lekhanaṃ pavesesi.

පසුව, කලියුග වර්ෂ එක්දහස් එකසිය හතළිස් හය (1146) එළඹි කල්හි, පිය රජුගේ පැරණි ආචාර්යවරයා වූ ‘අතුල’ නම් තෙරණුවෝ, "සිවුරු පට සඟළ සිවුර උඩින් කොට පපුව බඳින පටිය බැඳිය යුතුය" යනුවෙන් චූළගණ්ඨිපදයෙහි පවසා ඇති බැවින්, සාමණේරවරුන් ගමට වදින කල ඒකාංශ කොට උත්තරාසංගය පොරවා පපුව බඳින පටිය බැඳගෙනම ඇතුළු විය යුතුයැයි දැඩිව කියා සිටිමින් රජු වෙත හසුනක් යැවූහ.

Atha rājā taṃ sutvā mahāthere sudhammasabhāyaṃ sannipātāpetvā [Pg.151] atulattherena saddhiṃ sākacchaṃ kārāpesi. Atha atulatthero cīvarapaṭalaṃ uparisaṅghāṭiṃ katvā urabandhanavatthaṃ bandhitabbanti cūḷagaṇṭhipade āgatapāṭhaṃ dassetvā sāmaṇerānaṃ gāmappavesanakāle ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ katvā urabandhanavatthaṃ bandhitvā pavisitabbanti āha.

එකල්හි රජු එය අසා, මහා ස්ථවිරවරුන් සුධර්මා සභාවට රැස් කරවා, අතුල තෙරුන් සමඟ සාකච්ඡා කරවීය. එවිට අතුල තෙරණුවෝ "සිවුරු පට සඟළ සිවුර උඩින් කොට පපුව බඳින පටිය බැඳිය යුතුය" යනුවෙන් චූළගණ්ඨිපදයෙහි එන පාඨය පෙන්වා දෙමින්, සාමණේරවරුන් ගමට වදින කල ඒකාංශ කොට උත්තරාසංගය පොරවා පපුව බඳින පටිය බැඳගෙන ඇතුළු විය යුතු බව පැවසූහ.

Atha mahātherā taṃ pucchiṃsu,-īdiso adhippāyo aññattha dissati vā mā vāti. Atha atulatthero evamāha,-aññattha pana īdiso adhippāyo na dissatīti. Evaṃ hotu, ayaṃ gantho kena katoti. Sīhaḷadīpe anurādhapurassa dakkhiṇadisābhāge pokkanti gāme arahantena moggalānattherenāti. Ayamattho kathaṃ jānitabboti. Piṭakattayalakkhaṇaganthe āgatattāti. Ayañca piṭakattaya lakkhaṇagantho kuto laddhoti. Buddhaghosattherena kira sīhaḷadīpato ānītattā tato, ayañhi gantho sīhaḷadīpato attanā ānītesu ganthesu asuko gantho asukena therena katoti viññāpanatthāya buddhaghosattherena kato, idānāyaṃ gantho amhākaṃ hatthe saṃvijjatīti. Sace idānāyaṃ gantho tumhākaṃ hatthe saṃvijjati, amhākaṃ dassehīti. Passathāvuso ayamamhākaṃ hatthe ganthoti dassesi. Atha mahātherehi saṅgharājappamukhehi tasmiṃ ganthe passite vinayagaṇṭhipadaṃ sīhaḷadīpe parakkamabāhurañño kāle moggalānatthero akāsīti āgataṃ, na cūḷagaṇṭhipadaṃ sīhaḷadīpe anurādhapurassadakkhiṇadisābhāge pokkantigāme arahā moggalānatthero akāsīti.

එකල මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා ඔහුගෙන් මෙසේ ඇසූහ: 'මීට සමාන අදහසක් වෙනත් තැනක දක්නට ලැබේද නැද්ද?' එවිට අතුල තෙරණුවෝ මෙසේ පැවසූහ: 'වෙනත් තැනක නම් මෙවැනි අදහසක් දක්නට නොලැබේ.' 'එසේ නම්, මෙම ග්‍රන්ථය කවුරුන් විසින් කරන ලද්දක්ද?' 'සීහළද්වීපයේ (ලංකාද්වීපයේ) අනුරාධපුරයෙන් දකුණු දෙස පිහිටි පොක්කන්ති නම් ගමෙහි විසූ රහතන් වහන්සේ නමක් වූ මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් කරන ලද්දකි.' 'මෙම කරුණ කෙසේ දැනගත යුතුද?' 'පිටකත්තයලක්ඛණ ග්‍රන්ථයේ සඳහන් වී ඇති බැවිනි.' 'මෙම පිටකත්තයලක්ඛණ ග්‍රන්ථය කොහෙන් ලබන ලද්දක්ද?' 'බුද්ධඝෝෂ ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් සීහළද්වීපයෙන් (ලංකාද්වීපයෙන්) වැඩම කරවන ලද බැවින් එතැනිනි. මෙම ග්‍රන්ථය වනාහී සීහළද්වීපයෙන් තමන් වහන්සේ විසින් වැඩමවන ලද ග්‍රන්ථ අතරින්, අසවල් ග්‍රන්ථය අසවල් ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් කරන ලද්දක් යැයි දැනුම් දීම පිණිස බුද්ධඝෝෂ ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් කරන ලද්දකි. දැන් මෙම ග්‍රන්ථය අප සතුව පවතී.' 'ඉදින් දැන් එම ග්‍රන්ථය ඔබ සතුව පවතී නම්, අපට පෙන්වන්න.' එවිට, 'ඇවැත්නි, අප සතු මෙම ග්‍රන්ථය බලනු මැනව' යි පෙන්වා දුන්නේය. එකල සංඝරාජයන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා විසින් එම ග්‍රන්ථය පරීක්ෂා කර බලන ලදුව, විනය ගණ්ඨිපදය ලංකාද්වීපයේ පරාක්‍රමබාහු රජුගේ කාලයේදී මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් කරන ලද්දක් බව සඳහන්ව ඇති අතර, අනුරාධපුරයෙන් දකුණු දෙස පිහිටි පොක්කන්ති ගමෙහි වැඩසිටි මොග්ගල්ලාන රහතන් වහන්සේ විසින් චූළගණ්ඨිපදය කරන ලද්දක් බව සඳහන්ව නැත.

Atha therā evamāhaṃsu,-kasmā pana piṭakattayalakkhaṇaganthe anāgatampi āgataṃviya katvā musā vadatha, na nu tumhākampi ekaṃsikabhikkhūnaṃ musāvādasikkhāpadaṃ atthīti. Atha atulatthero uttariṃ vattuṃ asakkuṇeyyattā luddakassa [Pg.152] vākure bandhamigoviya phandamāno hutvā aṭṭhāsi, sahoḍḍena gahitoviya coro sahamusāvādakammena so thero gahito ahosīti.

එකල ස්ථවිරයන් වහන්සේලා මෙසේ පැවසූහ: 'පිටකත්තයලක්ඛණ ග්‍රන්ථයේ සඳහන් නොවූ දෙයක්ද සඳහන් වූවාක් මෙන් කොට කුමන කරුණක් නිසා බොරු පවසන්නෙහිද? ඒක පාර්ශ්වීය භික්ෂූන් (එකංශික භික්ෂූන්) වන ඔබටත් මුසාවාද ශික්ෂාපදය ඇත්තේ නොවේද?' එවිට අතුල තෙරණුවෝ මින් ඉදිරියට කිසිවක් පැවසීමට නොහැකි වූයෙන්, වැද්දෙකුගේ දැලකට හසු වූ මුවෙකු මෙන් දඟලමින් සිටියහ. නඩු බඩු (සොරාගත් බඩු) සමඟ කොටු වූ සොරෙකු මෙන්, ඒ තෙරණුවෝද තමන්ගේම බොරු කීමේ ක්‍රියාවත් සමඟ අසු වූහ.

Idaṃ imassa atthassa āvibhāvatthāya vatthu, –

මේ වනාහී මෙම කරුණ පැහැදිලි කරනු පිණිස වූ කථා පුවතයි:

Imasmiṃ kira raṭṭhe eko janapadavāsīpuriso kenacideva karaṇīyena amarapuraṃ nāma mahārājaṭṭhānīnagaraṃ āgacchi. Āgantvā ca paccāgatakāle antarāmagge pātheyyaṃ khayaṃ ahosi. Athassa etadahosi,- idāni mama pātheyyaṃ khayaṃ ahosi, imasmiṃ kira raṭṭhe sahassorodhagāme laddhavaro nāma mahāseṭṭhi sabbattha bhūtale ativiya pākaṭo. Tassāhaṃ ñātīti vañcetvā kathessāmi, evaṃ sati tena mahāseṭṭhinā mittasanthavaṃ kātuṃ tetegāmikā manussā mama bahu lābhaṃ dassanti, tadā pātheyyena akiccho bhavissāmīti. Evaṃ pana cintetvā antarāmagge sampattasampattagāmesu mahābhogānaṃ gehaṃ vicinetvā mahābhogānaṃ santikaṃ pavisitvā kathāsallāpaṃ akāsi.

මේ රටෙහි එක්තරා ජනපදයක වැසියෙක් කිසියම් කරුණක් සඳහා අමරපුර නම් වූ මහා රාජධානියට පැමිණියේය. පැමිණ නැවත හැරී යන ගමනේදී අතරමඟදී ඔහුගේ මඟ වියදම් (පාතෙය්‍ය) අවසන් විය. එවිට ඔහුට මෙසේ සිතුණි: 'දැන් මාගේ මඟ වියදම් අවසන් වී ඇත. මේ රටෙහි සහස්සොරෝධ ගමෙහි වසන ලද්ධවර නම් වූ මහා සිටුවරයා මුළු මහත් භූ තලයේම ඉතා ප්‍රසිද්ධය. මම ඔහුගේ නෑයෙකු යැයි රවටා පවසන්නෙමි. එසේ කී කල, එම මහා සිටුවරයා සමඟ මිත්‍රත්වයක් ඇති කර ගැනීමට කැමති තෙතේ නම් ගමෙහි වැසියන් මට බොහෝ ලාභ සත්කාර කරනු ඇත. එවිට මාගේ මඟ වියදම් සොයා ගැනීම අපහසු නොවනු ඇත.' මෙසේ sිතා ඔහු අතරමඟදී තමන් පසු කර යන ගම්මානවල ධනවත් අයගේ නිවාස සොයා බලා, එම ධනවතුන් වෙත ගොස් කථාබහ කරන්නට විය.

Atha tetegāmikā tvaṃ kuto āgato, kuhiṃ gamissasi, kassa ñāti,ko vā tvanti pucchiṃsu. Amarapūramahārājaṭṭhānīnagarato āgato, sahassorodhagāmaṃ gamissāmi, sahassorodhagāme laddhavarassa nāma mahāseṭṭhino jāmātā dhanavaḍḍhako nāmāhanti āha.

එකල තෙතේ ගමේ වැසියෝ, 'ඔබ කොහෙන් පැමිණියේද? කොහි යන්නෙහිද? කාගේ නෑයෙක්ද? ඔබ කවුද?' යි ඇසූහ. එවිට ඔහු, 'මම අමරපුර මහා රාජධානියේ සිට පැමිණියෙමි. සහස්සොරෝධ ගමට යන්නෙමි. සහස්සොරෝධ ගමෙහි වසන ලද්ධවර නම් මහා සිටුවරයාගේ බෑණනුවන් වන ධනවර්ධන නම් වූයේ මම වෙමි' යි පැවසීය.

Atha tetegāmikā laddhavarena mahāseṭṭhinā mittasanthavaṃ kātuṃ nānābhojanehi bhojesuṃ. Aññehipi bahūhi paṇṇākārehi saṅgahaṃ akaṃsu. Imināva nayena sampatta sampattagāmesu vañcetvā attano guṇaṃ kathetvā addhāna maggaṃ tari. Pacchā pana sahassorodhagāmaṃ sampatto. So sahassorodhagāmaṃ na sampattapubbo. Laddhavaro mahāseṭṭhi tena na diṭṭhapubbo. Sahassorodhagāmaṃ sampatteyeva ayaṃ kiṃ nāma gāmoti apucchitvāyeva tasmiṃ gāme mahābhogatarassa [Pg.153] mahāgehaṃ vicinanto tasseva laddhavarassa seṭṭhino mahantaṃ gehaṃ passitvā laddhavarassa seṭṭhino santikaṃ pavisitvā tena saddhiṃ kathāsallāpaṃ akāsi.

එකල තෙතේ ගමේ වැසියෝ ලද්ධවර මහා සිටුවරයා සමඟ මිත්‍රත්වයක් ඇති කර ගැනීමට කැමති වූ බැවින්, ඔහුට නොයෙක් ආහාර පානවලින් සංග්‍රහ කළහ. වෙනත් නොයෙකුත් බොහෝ තෑගි බෝගවලින්ද සංග්‍රහ කළහ. මේ ආකාරයෙන්ම ඔහු අතරමඟදී තමා හමු වූ ගම්මානවල මිනිසුන් රවටා, තමා පිළිබඳ බොරු ගුණ වයා පවසමින් දිගු මඟ ගෙවා ගියේය. පසුව ඔහු සහස්සොරෝධ නම් ගමට ළඟා විය. මීට පෙර ඔහු කිසි දිනක සහස්සොරෝධ ගමට පැමිණ නොතිබුණි. ලද්ධවර මහා සිටුවරයාද ඔහු මීට පෙර දැක නොතිබුණි. සහස්සොරෝධ ගමට ළඟා වූ විගසම, 'මේ කුමන ගමක්ද?' කියා කිසිවෙකුගෙන් නොඅසාම, එම ගමෙහි වඩාත්ම ධනවත් පුද්ගලයාගේ මහා නිවස සොයමින් ගොස්, එම ලද්ධවර සිටුවරයාගේම මහා මන්දිරය දැක, ලද්ධවර සිටුවරයා වෙත පැමිණ ඔහු සමඟ පිළිසඳර කථාවෙහි යෙදුණේය.

Atha mahāseṭṭhi taṃ pucchi,-tvaṃ kuto āgato, kuhiṃ gamissasi, kassa ñāti,ko tvanti. Amarapuramahārājaṭṭhānīnagarato sāmi āgato, sahassorodhagāmaṃ gamissāmi, sahassorodhagāme laddhavarassa nāma mahāseṭṭhino jāmātā, dhanavaḍḍhako nāmāhanti āha.

එකල මහා සිටුවරයා ඔහුගෙන් මෙසේ ඇසීය: 'ඔබ කොහෙන් පැමිණියේද? කොහි යන්නෙහිද? කාගේ නෑයෙක්ද? ඔබ කවුද?' එවිට ඔහු, 'ස්වාමීනි, මම අමරපුර මහා රාජධානියේ සිට පැමිණියෙමි. සහස්සොරෝධ ගමට යන්නෙමි. සහස්සොරෝධ ගමෙහි වසන ලද්ධවර නම් මහා සිටුවරයාගේ බෑණනුවන් වන ධනවර්ධන නම් වූයේ මම වෙමි' යි පැවසීය.

Atha mahāseṭṭhi tassa mukhaṃ ujuṃ oloketvā ayaṃ māṇava sahassorodhagāmoyeva, ahampi laddhavaro nāma mahāseṭṭhi, mama dhītaro santi, tāpi sassāmikāyeva honti, idāni tā sakasakassāmikānaṃyeva santike vasanti, na tvaṃ kadāci mayā diṭṭhapubbo, kena kāraṇena kuto āgantvā mama jāmātā bhavasīti pucchi.

එකල මහා සිටුවරයා ඔහුගේ මුහුණ දෙස කෙලින්ම බලා, 'එම්බා තරුණය, මේ සහස්සොරෝධ ගමමය. මමමයි ලද්ධවර නම් මහා සිටුවරයා. මට දියණියන් සිටිති, ඔවුන්ද විවාහ වී තම තමන්ගේ ස්වාමිපුරුෂයන් සමඟම වෙසෙති. මීට පෙර කිසි දිනක මා ඔබ දැක නැත. කුමන කරුණක් නිසා, කොහෙන් පැමිණ ඔබ මාගේ බෑණනුවන් වන්නේද?' යි ඇසීය.

Atha so mmanussehi anubandhiyamānoviya migo sakalampi kāyaṃ phandāpetvā kiñci vattabbaṃ vacanaṃ ajānitvā aladdhappatiṭṭhānatāya evaṃ sati kuto āgato, kuhiṃ gamissāmi, kassa ñāti, ko vā ahanti idāni na jānāmi, sabbadisā sammuyhāmi, khamāhi mama aparādhaṃ, ito paṭṭhāya yāva jīvitapariyosānā na vañcessāmi, vañcetuṃ na visahāmi, idāni ativiya bhāyāmi, mā kiñci daṇḍakammaṃ karohīti vatvā vegena uṭṭhahitvā palāyīti.

එකල ඔහු මිනිසුන් විසින් ලුහුබඳිනු ලබන මුවෙකු මෙන් මුළු ශරීරයම වෙව්ලවමින්, පැවසිය යුතු කිසිදු වචනයක් කරකියාගත නොහැකිව, පිහිටක් නොලද බැවින්, 'එසේ නම් මා කොහෙන් පැමිණියේද, කොහි යන්නේද, කාගේ නෑයෙක්ද, මම කවුද කියා දැන් මම නොදනිමි. මට සියලු දිශාවන් මංමුලා වී ඇත. මාගේ වරදට සමාව දෙනු මැනව. මෙතැන් සිට ජීවිතය කෙළවර වනතුරු කිසිවෙකු නොරවටන්නෙමි. රැවටීමට උත්සාහ නොකරන්නෙමි. දැන් මම බෙහෙවින් බියට පත්ව සිටිමි. මට කිසිදු දඬුවමක් නොකරනු මැනව' යි පවසා වහා නැගිට දිව ගියේය.

Iccevaṃ atulatthero dummukho hutvā yaṃvātaṃvā mukhārūḷaṃ vilapitvā saṅghamajjhe nisīdi.

මෙලෙස අතුල තෙරණුවෝද ලැජ්ජාවට පත්ව මුහුණ අඳුරු කරගෙන, කටට ආ ආ දේ දොඩවමින් සංඝයා මැද අසුන් ගත්හ.

Ayaṃ atulattherassa paṭhamo parājayo.

මෙය අතුල තෙරණුවන්ගේ පළමු පරාජයයි.

Tato pacchā khalitvā kaddame patitaṃ purisaṃ puna upari akkamantāviya puna mahātherā evaṃ pucchiṃsu,-idaṃ bhante tava cūḷagaṇṭhipadaṃ nāma tīsu vinayamahāṭīkāsu sādhakavasena dassitaṃ [Pg.154] cūḷagaṇṭhipadaṃ udāhu aparanti. Tīsu vinayamahāṭīkāsu sādhakavasena dassitaṃ cūḷagaṇṭhipadaṃyeva idanti. Evaṃsati kasmā tava cūḷagaṇṭhipadeyeva vuttañhi vajirabuddhiṭīkāyaṃ, vuttañhi sāratthadīpanīṭīkāyaṃ, tathā hi vuttaṃ vimati vinodanīṭīkāyanti tāsaṃ vinayamahāṭīkānaṃ pacchā hutvā tisso vinayamahāṭīkāyo sādhakavasena dassitāti. Evaṃ pana pucchanto so mayā pubbe vuttaṃ tīsu vinayamahāṭīkāsu sādhakavasena dassitaṃ cūḷagaṇṭhipadaṃyeva idanti vacanaṃ saccamevāti mukhāsuññatthāya punappunaṃ vadi.

ඉන්පසු, මඩෙහි ලිස්සා වැටුණු මිනිසෙකු පිට නැවතත් පා තබන්නාක් මෙන්, මහාස්ථවිරවරු නැවතත් මෙසේ ඇසූහ: 'ස්වාමීනි, ඔබවහන්සේගේ "චූළගණ්ඨිපදය" නම් වූ මෙය, විනය මහා ටීකා තුනෙහි සාධක වශයෙන් දක්වන ලද චූළගණ්ඨිපදයමද, නැතහොත් වෙනකක්ද?' එවිට ඔහු, 'විනය මහා ටීකා තුනෙහි සාධක වශයෙන් දක්වන ලද චූළගණ්ඨිපදයම මෙයයි' යැයි පැවසීය. 'එසේ නම්, ඔබවහන්සේගේ චූළගණ්ඨිපදයෙහිම "වජිරබුද්ධි ටීකාවෙහි කියන ලදී, සාරත්ථදීපනී ටීකාවෙහි කියන ලදී, එසේම විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි කියන ලදී" යනුවෙන් දක්වා ඇත්තේ මන්ද? එම විනය මහා ටීකා තුනට පසුව ලියැවුණු මෙහි, ඒ මහා ටීකා තුන සාධක වශයෙන් දක්වා ඇත්තේ මන්ද?' මෙසේ ප්‍රශ්න කරන කල්හි, ඔහු සිය මුව හිස් නොකරනු පිණිස (තමාගේ නිශ්ශබ්දතාව වසාගනු පිණිස), 'මා විසින් පෙර පවසන ලද, විනය මහා ටීකා තුනෙහි සාධක වශයෙන් දක්වන ලද චූළගණ්ඨිපදයම මෙය වෙයි යන වචනය සත්‍යයකි' යි නැවත නැවතත් පැවසීය.

Idañca imassa atthassa āvibhāvatthāya vatthu, –

මේ කාරණය පැහැදිලි කරනු පිණිස වන කථාව මෙයයි: –

Eko kira puriso ekena sahāyena saddhiṃ puttadāraposanatthāya rañño bhatiṃ gahetvā yuddhakammaṃ kātuṃ saṅgāmaṃ gacchati. Atha parasenāya yujjhitvā parasenā abhibhavitvā sabbe manussā attano attano abhimukhaṭṭhānaṃ palāyiṃsu. Atha sopi puriso tena sahāyena saddhiṃ attano abhimukhaṭṭhānaṃ palāyi. Tokaṃ palāyitvā antarāmagge parasenāhi paharitadaṇḍena mucchito hutvā so puriso tena saddhiṃ gantuṃ na sakkā, antamaso nisīditumpi na sakkā.

එක්තරා මිනිසෙක් තම අඹුදරුවන් පෝෂණය කරනු පිණිස රජුගෙන් වැටුප් ගෙන, එක් යහළුවෙකු සමඟ යුද්ධ කිරීමට සටන් බිමට ගියේය. එහිදී සතුරු සේනාව සමඟ සටන් වැදී, සතුරු සේනාව විසින් පරාජය කරනු ලැබූ කල්හි, සියලු මිනිස්සු තමන්ට ඉදිරියෙන් වූ දිශාවන්ට පලා ගියහ. එවිට ඒ මිනිසාද තම යහළුවා සමඟ තමන් ඉදිරියෙහි වූ දිශාවට පලා ගියේය. මඳක් පලා ගොස්, අතරමඟදී සතුරු සේනාවගෙන් ලත් මුගුරු පහරකින් සිහිමුර්ඡා වී, ඒ මිනිසාට තම යහළුවා සමඟ යාමට නොහැකි විය, අවසානයේ වාඩි වීමට පවා නොහැකි විය.

Atha sahāyassa etadahosi,-idāni ayaṃ ativiya bāḷagilāno hoti maraṇāsanno, sacāhaṃ tassa upaṭṭhahitvā idheva nisīdeyyaṃ, verino āgantvā maṃ gaṇhissantīti. Evaṃ pana cintetvā gilānassa santakāni kahāpaṇavatthādīni gahetvā taṃ tattheva ṭhapetvā gacchati. Sakaṭṭhānasamīpaṃ pana pattassa tassa etadahosi,- sace taṃ antarāmagge ṭhapetvā āgacchāmīti vadeyyaṃ, tassa ñātakā mama upari dosaṃ ropessanti, idāni so maritvā ahaṃ ekakova āgacchāmīti vadissāmīti. Sakaṭṭhānaṃ pana patvā tassa bhariyā tassa santikaṃ āgantvā mayhaṃ pana sāmiko [Pg.155] kuhiṃ gato, kattha ṭhapetvā tvaṃ ekakova āgacchasīti pucchi. Tava ayye sāmiko paresaṃ āvudhena paharitvā kālaṅkato, imāni tava sāmikassa santakānīti vatvā kahāpaṇavatthādīni datvā mā soci mā paridevi, idāni matakabhattaṃ datvā puññabhāgaṃyeva bhājehīti samassāsesi. Atha sā tāni gahetvā roditvā matakabhattaṃ datvā puññabhāgaṃ bhājesi.

එවිට යහළුවාට මෙසේ සිතුණි: 'දැන් මොහු ඉතා දැඩි ලෙස ගිලන්ව මරණාසන්නව සිටී. ඉදින් මම මොහුට උපස්ථාන කරමින් මෙහිම රැඳී සිටියහොත්, සතුරන් පැමිණ මා අල්ලා ගනු ඇත.' මෙසේ සිතා, ගිලන් වූ මිනිසා සතු කහවණු, වස්ත්‍ර ආදිය ගෙන, ඔහුව එතැනම දමා ගියේය. තමාගේ ගමට ආසන්න වන විට ඔහුට මෙසේ සිතුණි: 'ඉදින් මම ඔහුව අතරමඟ දමා ආවෙමියි පැවසුවහොත්, ඔහුගේ නෑදෑයෝ මට දෝෂාරෝපණය කරති. එබැවින් ඔහු මියගිය නිසා මා තනිවම පැමිණි බව පවසන්නෙමි.' තමන්ගේ ගමට පැමිණි කල්හි, ඔහුගේ (මිතුරාගේ) බිරිඳ ඔහු වෙත පැමිණ, 'මාගේ ස්වාමියා කොහි ගියේද? ඔහුව කොහේ තබාද ඔබ තනිවම පැමිණියේ?' යි ඇසුවාය. 'නෝනාවරුනි, ඔබගේ ස්වාමියා සතුරන්ගේ ආයුධ පහර වැදී කළුරිය කළේය. මේ ඔබගේ ස්වාමියා සතු දේවල්ය' යි පවසා කහවණු, වස්ත්‍ර ආදිය දී, 'ශෝක නොකරන්න, වැලපෙන්න එපා, දැන් මළගියවුන් වෙනුවෙන් දන් (මතකභක්තය) දී පින් පමුණුවන්න' යැයි ඇයව අස්වැසීය. එවිට ඇය ඒවා රැගෙන, හඬා වැලපී, මළගියවුන් උදෙසා දන් දී පින් පැමිණෙව්වාය.

Aparabhāge pana thokaṃ kālaṃ atikkante gilānā vuṭṭhito sakagehaṃ āgacchati. Bhariyāpi taṃ na saddahi. Ahaṃ na kālaṅkato, gilānaṃyeva maṃ ṭhapetvā so mama santakāni gahetvā gato, sace maṃ tvaṃ na saddahasi, ahaṃ antogabbhe nilīyitvā nisīdissāmi, taṃ pakkosetvā pucchāhīti āha.

පසුව මඳ කලක් ඇවෑමෙන්, ගිලන්ව සිටි මිනිසා සුවය ලබා තමාගේ නිවසට පැමිණියේය. බිරිඳද ඔහුව විශ්වාස නොකළාය. එවිට ඔහු, 'මම කළුරිය කළේ නැත. ඔහු මා ගිලන්ව සිටියදීම දමා, මාගේ බඩුබාහිරාදියද ගෙන පලා ගියේය. ඉදින් ඔබ මා විශ්වාස නොකරන්නේ නම්, මම ඇතුල් කාමරයේ සැඟවී සිටිමි, ඔහුව කැඳවා අසන්න' යැයි පැවසීය.

Atha sā taṃ pakkosetvā bahi gabbhe nisīditvā pucchi,-mama sāmi sāmiko kālaṅkatoti taṃ saccaṃ vā alikaṃ vāti. Saccamevetaṃ, yaṃ tava sāmiko kālaṅkatoti.

ඉක්බිති ඇය ඔහුව කැඳවා, කාමරයෙන් පිටත හිඳගෙන, 'මාගේ ස්වාමියා කළුරිය කළේය යන කාරණය සත්‍යයක්ද නැතහොත් බොරුවක්ද?' යි ඇසුවාය. එවිට ඔහු, 'ඔබගේ ස්වාමියා කළුරිය කළේය යන කාරණය සත්‍යයක්මය' යි පැවසීය.

Atha so puriso bahi gabbhaṃ nikkhamitvā aṅguliṃ pasāretvā na idāni bhosamma ahaṃ kiñci mattopi marāmi, kasmā pana amarantaṃyeva maṃ mato esoti vadesīti. Atha kiñci vattabbassa kāraṇassa adissanato mukhāsuññatthāya aṅguliṃ pasāretvā ujuṃ oloketvā idāni tvaṃ idha āgantuṃ samatthopi matoyeva, matoti mayā vutta vacanaṃ saccaṃyeva, nāhaṃ kiñci alikaṃ vadāmīti āha. Evaṃ so punappunaṃ vadantopi jīvamānakassa saṃvijjamānattā paccakkheyeva ca tassa ṭhitattā kocipi tassa vacanaṃ na saddahi, parājayaṃyeva so pattoti.

එවිට ඒ මිනිසා කාමරයෙන් පිටතට පැමිණ, ඇඟිල්ල දිගු කර, 'එම්බා යහළුව, මම කිසිසේත්ම මියගොස් නැත. නොමළ වූ මා මියගියේ යැයි ඔබ පවසන්නේ මන්ද?' යි ඇසීය. එවිට පැවසීමට වෙනත් කිසිදු කරුණක් නොපෙනුණු බැවින්, සිය මුව හිස් නොකරනු පිණිස (තම නිශ්ශබ්දතාව වසාගනු පිණිස), ඇඟිල්ල දිගු කර කෙළින්ම බලා, 'දැන් ඔබ මෙහි පැමිණීමට සමත් වුවද, ඔබ මියගොස්මය. "ඔහු මළේය" යි මා කී වචනය සත්‍යයකි, මම කිසිදු බොරුවක් නොකියමි' යි පැවසීය. ඔහු මෙසේ නැවත නැවතත් පැවසුවද, ජීවත්ව සිටින මිනිසා ඇස් පනාපිටම පෙනෙන්නට සිටි බැවින්, කිසිවෙක් ඔහුගේ වචනය විශ්වාස නොකළහ. ඔහු පරාජයටම පත් විය.

Iccevaṃ [Pg.156] atulatthero mukhāsuññatthāya vadantopi koci na saddahi, parājayaṃyeva so pattoti.

මෙසේම, අතුල තෙරණුවන්ද සිය මුව හිස් නොකරනු පිණිස (තම නිශ්ශබ්දතාව වසාගනු පිණිස) පැවසුවද, කිසිවෙක් එය විශ්වාස නොකළහ. උන්වහන්සේ පරාජයටම පත් වූහ.

Ayaṃ atulattherassa dutiyo parājayo.

මෙය අතුල තෙරුන්ගේ දෙවන පරාජයයි.

Punapi seyyathāpi luddako kuñjaraṃ disvā ekena vārena usunā vijjhitvā patantampi kuñjaraṃ puna anuṭṭhāhanatthāya katipayavārehi usūhi vijjhati, evameva ekavāreneva parājayaṃ pattaṃ pana vādassa anukkhipanatthāya katipayavārehi parājayaṃ pāpetuṃ pārupanavādino mahātherā evamāhaṃsu,- tava cūḷagaṇṭhipadeyeva sāmaṇerānaṃ parimaṇḍalasuppaṭicchannādīni vattāni abhinditvāyeva pavisitabboti pubbe vatvā cīvarapaṭalauparisaṅghāṭiṃ katvā urabandhanavatthaṃ bandhitabbanti pana vuttaṃ, kasmā pana pubbena aparaṃ asaṃsanditvā vuttaṃ, tumhākaṃ vāde paṭisaraṇabhūtānaṃ pāḷiaṭṭhakathāṭīkāganthantarānaṃ natthitāya amhākaṃ paṭisaraṇabhūtaṃ cūḷagaṇṭhipadanti vadatha, tumhākaṃ paṭisaraṇabhūtā cūḷagaṇṭhipadatoyeva bhayaṃ uppajjatīti vatvā saha nilīyanaṭṭhānena gahitaṃ coraṃ viya saha nissayena adhammavādino gaṇhiṃsu.

නැවතත්, වැද්දෙකු ඇතෙකු දැක, එක් වරක් ඊතලයකින් විද, වැටී සිටින ඇතා නැවත නොනැගිටිනු පිණිස තවත් කිහිප වරක් ඊතලවලින් විදින්නාක් මෙන්; එලෙසම, එක් වරකින්ම පරාජයට පත් වූවද ඔහුගේ වාදය නැවත මතු නොවීම පිණිස, කිහිප වරක්ම පරාජය කරනු වස් පාරුපනවාදී මහාස්ථවිරවරු මෙසේ පැවසූහ: 'ඔබගේම චූළගණ්ඨිපදයෙහි සාමණේරයන් විසින් පරිමණ්ඩල, සුපටිච්ඡන්න ආදී වත් නොබිඳම (ගමට) ඇතුල් විය යුතු යැයි පෙර පවසා, පසුව සිවුරු තට්ටුවට උඩින් සඟළ සිවුර දමා ළරැඳි පටිය (උරබන්ධනය) බැඳිය යුතු යැයි දක්වා ඇත්තේ මන්ද? පෙර කී දෙය පසු කී දෙය සමඟ නොගැලපෙන සේ පවසා ඇත්තේ මන්ද? ඔබගේ වාදයට පිළිසරණ වන පාලි, අට්ඨකථා, ටීකා හෝ වෙනත් ග්‍රන්ථ නැති කල්හි "චූළගණ්ඨිපදය අපගේ පිළිසරණයි" කියා පවසන්නෙහුය. එහෙත් ඔබගේ පිළිසරණ වූ ඒ චූළගණ්ඨිපදයෙන්ම ඔබට බිය උපදී' යැයි පවසා, සැඟවී සිටි ස්ථානය සමඟම අල්ලාගත් සොරෙකු මෙන්, ආධාරක (සාක්ෂි) සහිතවම ඒ අධර්මවාදීන්ව කොටු කර ගත්හ.

Idaṃ imassa atthassa avibhāvatthāya vatthu, –

මේ කාරණය පැහැදිලි කරනු පිණිස වන කථාව මෙයයි: –

Atīte kira bārāṇasito avidūre nadītīre gāmake pāṭali nāma naṭamacco vasati. So ekasmiṃ ussava divase bhariyamādāya bārāṇasiṃ pavisitvā naccitvā vīṇaṃ vāditvā gāyitvā dhanaṃ labhitvā ussavapariyosāne bahu surābhattaṃ gāhāpetvā attano gāmaṃ gacchanto nadītīraṃ patvā navodakaṃ āgacchantaṃ disvā bhattaṃ bhuñjanto suraṃ vivanto nisīditvā matto hutvā attano balaṃ ajānanto mahāvīṇaṃ gīvāya bandhitvā nadiṃ otaritvā gamissāmīti bhariyaṃ hatthe gahetvā nadiṃ otari. Vīṇāchiddehi udakaṃ [Pg.157] pāvisi. Atha naṃ sā pīṇā udake osīdāpesi. Bhariyā panassa osīdanabhāvaṃ ñatvā taṃ vissajjitvā uttaritvā nadītīre aṭṭhāsi. Naṭapāṭali sakiṃ ummujjati, sakiṃ nimmujjati, udakaṃ pavisitvā uddhumātaudaro ahosi. Athassa bhariyā cintesi,-mayhaṃ sāmiko idāni marissati, ekaṃ gītaṃ yācitvā parisamajjhe taṃ gāyantī jīvitaṃ kappessāmīti cintetvā sāmi tvaṃ udake nimmujjasi, ekaṃ me gītaṃ dehi, tena jīvitaṃ kappessāmīti vatvā–

අතීතයේ බරණැස් නුවරට නොදුරු ගඟක් අසල ගමක පාටලී නම් නළුවෙක් විසීය. ඔහු එක්තරා උත්සව දිනයක තම බිරිඳ කැඳවාගෙන බරණැස් නුවරට වැද, නටා, වීණා වාදනය කර, ගී ගයා ධනය ලබාගෙන, උත්සවය අවසානයේ බොහෝ මත්පැන් හා ආහාර ගෙන්වාගෙන, තමන්ගේ ගමට යන්නේ ගං ඉවුරට පැමිණ, අලුත් ජලය ගලා එනු දැක, බත් අනුභව කරමින්, සුරා පානය කරමින් හිඳ, බීමත් වී තමාගේ ශක්තිය නොදැන, මහත් වූ වීණාව බෙල්ලේ බැඳගෙන, ගඟට බැස යන්නෙමියි බිරිඳ අතින් අල්ලාගෙන ගඟට බැස්සේය. වීණාවේ සිදුරුවලින් ජලය ඇතුළු විය. එවිට ඒ වීණාව ඔහුව ජලයේ ගිල්වීය. ඔහුගේ බිරිඳ ඔහු ගිලෙන බව දැන, ඔහුව අතහැර, ගොඩට අවුත් ගං ඉවුරේ සිටියාය. නළු පාටලී එක් වරක් මතුවෙයි, එක් වරක් ගිලෙයි. ජලය ශරීරගත වී බඩ පිපී ගියේය. එකල ඔහුගේ බිරිඳ මෙසේ සිතුවාය: 'මගේ ස්වාමියා දැන් මියයනු ඇත. ඔහුගෙන් එක් ගීතයක් ඉල්ලා, සභා මධ්‍යයේ එය ගායනා කරමින් මම ජීවත් වන්නෙමි' යි සිතා, 'හිමියනි, ඔබ ජලයේ ගිලෙන්නෙහිය, මට එක් ගීතයක් දෙන්න, එයින් මම ජීවත් වන්නෙමි' යි පවසා -

Bahussutaṃ cittakathaṃ, gaṅgā vahati pāṭaliṃ;

Vuyhamānakaṃ bhaddante, ekaṃ me dehi gāthakanti.

බොහෝ ඇසූ පිරූ තැන් ඇති, විසිතුරු කතා පවසන පාටලීව ගංගාව ගසාගෙන යයි; ස්වාමීනි, ගසාගෙන යන ඔබ මට එක් ගාථාවක් ලබා දුන මැනවි.

Atha naṃ naṭapāṭali bhadde kathaṃ tava gītaṃ dassāmi, idāni mahājanassa patisaraṇabhūtaṃ udakaṃ maṃ māretīti vatvā–

එකල නළු පාටලී ඇයට මෙසේ කීවේය: 'සොඳුරිය, මම ඔබට කෙසේ නම් ගීතයක් දෙම්ද? දැන් මහජනයාට පිහිට වන මේ ජලය මා මරණයට පත් කරයි' යි පවසා -

Yena siñcanti dukkhitaṃ, yena siñcanti āturaṃ;

Tassa majjhe marissāmi, jātaṃ saraṇato bhayanti.

යම් ජලයකින් දුකට පත්වූවන් තෙමන්නේද, යම් ජලයකින් රෝගී වූවන් තෙමන්නේද, ඒ ජලය මැද මම මියයන්නෙමි. පිහිටෙන්ම භය උපන්නේය.

Atha atulatthero attano patisaraṇabhūtā cūḷagaṇṭhipadato bhayaṃ uppajjitvā kiñci vattabbaṃ ajānitvā adhomukho hutvā parājāyaṃ pattoti.

එවිට අතුල තෙරණුවෝ තමන්ට පිහිට වූ චූළගණ්ඨිපදයෙන් භයක් උපදවාගෙන, කිව යුතු කිසිවක් නොදැන, බිමට මුහුණ ලාගෙන පරාජයට පත් වූහ.

Ayaṃ atulattherassa tatiyo parājayo.

මෙය අතුල තෙරණුවන්ගේ තුන්වන පරාජයයි.

Atha rājā tesaṃ dvinnaṃ pakkhānaṃ vacanaṃ sutvā cūḷagaṇṭhipadassa pubbāparavirodhidosahi ākulattā suttasuttānulomādīsu appaviṭṭhattā āgamasuddhiyā ca abhāvato parovassasataṃ ciraṃ ṭhitassa gehassaviya atidubbalavasena athirataṃ jānitvā idāni sāsanaṃ parisuddhaṃ bhavissatīti somanassappatto hutvā mama vijite sabbepi bhikkhū pārupanavasena samānavādikā hontūti āṇaṃ ṭhapesi. Tato [Pg.158] paṭṭhāya yāvajjatanā sakalepi marammaraṭṭhe pārupanavasena samānavādikā bhavantīti.

එකල රජතුමා ඒ දෙපාර්ශ්වයේම වචන අසා, චූළගණ්ඨිපද ග්‍රන්ථයේ පූර්වාපර විරෝධී දෝෂයන්ගෙන් අවුල් සහගත බවත්, සූත්‍ර හා සූත්‍රානුලෝම ආදියට ඇතුළත් නොවන බවත්, ආගමික පිරිසිදු බවක් නොමැති බවත්, වසර සියයකට වඩා පැරණි නිවසක් මෙන් ඉතා දුර්වල බැවින් අස්ථිර බවත් දැනගෙන, 'දැන් ශාසනය පිරිසිදු වන්නේය' යි සොම්නසට පත්ව, 'මගේ රාජ්‍යයෙහි සියලුම භික්ෂූන් වහන්සේලා සිවුරු පෙරවීම සම්බන්ධයෙන් සමාන පිළිවෙත් ඇත්තෝ වෙත්වා' යි අණ පැනවීය. එතැන් පටන් අද දක්වා මුළු මියන්මාර් දේශයෙහිම සියලු භික්ෂූන් වහන්සේලා සිවුරු පෙරවීම අතින් සමාන පිළිවෙත් ඇත්තෝ වෙති.

Ayamettha saṅkhepo,-tesañhi dvinnaṃ pakkhānaṃ sannipatitvā vacanappaṭivacana vasena vivādakathā vitthārena vuccamānā chapañcasāṇavāramattampi patvā niṭṭhaṃ na pāpuṇeyya. Yasmā pana sabbaṃ anavasesetvā vuccamānaṃ ayaṃ sāsanavaṃsappaṭīpikā atippapañcā bhavissati, tasmā ettha icchitamattameva dassayitvā ajjhupekkhāmāti.

මෙහි සංක්ෂේපය මෙයයි: ඒ දෙපාර්ශ්වය එක්රැස් වී වචනයට ප්‍රතිවචන දක්වමින් කළ විවාද කතාව විස්තර වශයෙන් පවසතොත්, පස් හය වාරයක් පමණ පැමිණියත් කෙළවරක් නොදකින්නේය. යම් හෙයකින් සියල්ල ඉතිරි නොකර විස්තර කළහොත් මෙම සාසනවංශප්‍රදීපිකාව අතිශයින් දීර්ඝ වන බැවින්, මෙහි අපේක්ෂිත ප්‍රමාණය පමණක් දක්වා අනෙක් දේ ගැන උපේක්ෂා සහගත වන්නෙමු.

Ñāṇābhivaṃsadhammasenāpatimahādhammarājādhirāja guru pana saṅgharājā mahāthero sīhaḷadīpe amarapuranikāyikānaṃ bhikkhūnaṃ ādibhūto ācariyo bahūpakāro. Amarapuranikāyoti tattherappabhavoti.

ඥාණාභිවංශ ධම්මසේනාපති මහාධම්මරාජාධිරාජගුරු සංඝරාජ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ වනාහි, සිංහලද්වීපයෙහි අමරපුර නිකායික භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ආදිකර්තෘ වූ, බොහෝ උපකාර කළ ආචාර්යයන් වහන්සේය. අමරපුර නිකාය යනු ඒ තෙරුන් වහන්සේගෙන් උපත ලැබූවකි.

Kaliyuge pana ekāsītādhike vassasate sahasse ca sampatte tassa rañño nattā siritribhavanādityapavarapaṇḍitamahādhammarājādhirājā nāma rajjaṃ kāresi. So pana amarapurato saṅkamitvā ratanapūraṃ catutthaṃ māpesi. Tassa rañño kāle guṇamunindādhipatimahādhammarājādhirājaguruttherassa sīssaṃ sajīvagāmavāsiṃ sīlācāraṃ nāma theraṃ araññavāsīnaṃ bhikkhūnaṃ pāmokkhaṭṭhāne ṭhapesi. Rājāgāranāmake dese vihāraṃ kārāpetvā tasseva adāsi.

කලියුග වර්ෂ එක්දහස් එකසිය අසූ එකක් පැමිණි කල්හි, ඒ රජුගේ මුනුබුරු වූ සිරිත්‍රිභවනාදිත්‍ය පවරපණ්ඩිත මහාධම්මරාජාධිරාජ නමැති රජු රාජ්‍යය කළේය. ඔහු අමරපුරයෙන් සංක්‍රමණය වී සිව්වන රත්නපුරය නිර්මාණය කළේය. ඒ රජුගේ කාලයෙහි ගුණමුනින්දාධිපති මහාධම්මරාජාධිරාජගුරු තෙරුන් වහන්සේගේ ශිෂ්‍ය වූ, සජීවගාම වැසි ශීලාචාර නම් තෙරුන් වහන්සේව ආරණ්‍යවාසී භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ප්‍රධාන තනතුරෙහි තැබීය. රාජාගාර නම් ප්‍රදේශයෙහි විහාරයක් කරවා උන්වහන්සේටම පූජා කළේය.

Kaliyuge ekāsītādhike vassasate sahasse ca sampatte calaṅgapurato paññāsīhaṃ nāma theraṃ ānetvā asokārāme ratanabhūmikittivihāre patiṭṭhāpesi, munindābhisirisaddhammadhajamahādhammarājādhirājagurūti nāmalañchampi adāsi.

කලියුග වර්ෂ එක්දහස් එකසිය අසූ එකක් ලැබූ කල්හි සලංගපුරයෙන් පඤ්ඤාසීහ නම් තෙරුන් වහන්සේව වඩමවා, අශෝකාරාමයේ රත්නභූමිකිත්ති විහාරයෙහි වැඩහිඳුවා, උන්වහන්සේට 'මුනින්දාභිසිරිසද්ධම්මධජමහාධම්මරාජාධිරාජගුරු' යන නාම පදවියද පිරිනැමීය.

Kaliyuge catūsīsādhike vassasate sahasse ca sampatte munindābhivaṃsadhammasenāpatimahādhammarājādhirājagurūti nāmalañchaṃ datvā mahājeyyabhūmivihārarammaṇīyaṃ nāma vihāraṃ [Pg.159] datvā taṃyeva mahātheraṃ saṅgharājaṭṭhāne ṭhapesi.

කලියුග වර්ෂ එක්දහස් එකසිය අසූ හතරක් පැමිණි කල්හි, 'මුනින්දාභිවංශ ධම්මසේනාපති මහාධම්මරාජාධිරාජගුරු' යන නාම පදවිය පිරිනමා, රමණීය වූ මහාජෙය්‍යභූමි විහාරය පූජා කර, ඒ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේම සංඝරාජ ධුරයෙහි තැබීය.

Ekasmiñca samaye mahāthere rājā pucchi,-catasso dāṭhā nāma cattālīsāya dantesu antogadhā vā, udāhu cattālīsāya dantehi visuṃ bhūtāti pucchi.

එක් සමයක රජතුමා මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේගෙන් මෙසේ ඇසීය: 'දළ සතර වනාහි සතළිස් දත් අතරට ඇතුළත් වන්නේද, නැතහොත් සතළිස් දත්වලින් වෙන් වූවක්ද?' යි විමසීය.

Atha ekacce therā evamāhaṃsu,-catasso dāṭhā nāma cattālīsāya dantesu antogadhāti. Ekacce pana catasso dāṭhā nāma cattālīsāya dantehi visuṃ bhūtāti āhaṃsu. Atha rājā ganthaṃ āharathāti āha. Atha antogadhavādikā therā ganthaṃ āhariṃsu,- aññesaṃ paripuṇṇadantānampi dvattiṃsadantā honti, imassa pana cattālīsaṃ bhavissantīti ca.

එවිට ඇතැම් තෙරණුවරු මෙසේ පැවසූහ: 'දළ සතර වනාහි සතළිස් දත් අතරට ඇතුළත්ය.' ඇතැම් තෙරණුවරු වනාහි, 'දළ සතර සතළිස් දත්වලින් පරිබාහිරය' යි පැවසූහ. එකල රජතුමා, 'ග්‍රන්ථය ගෙනෙන්න' යි කීවේය. එවිට ඇතුළත්ය යන වාදය ගත් තෙරණුවරු මෙසේ ග්‍රන්ථය ඉදිරිපත් කළහ: 'අන්‍ය වූ පරිපූර්ණ දත් ඇති අයටද දත් තිස්දෙකක් වෙති, එහෙත් මෙතුමාට සතළිසක් වනු ඇත' යනුවෙන් සහ...

Dantāti paripuṇṇadantassa dvattiṃsadantaṭṭhikāni. Tepi vaṇṇato setā, saṇṭhānato anekasaṇṭhānā. Tesañhi heṭṭhimāya tāva dantapāḷiyā majjhe cattāro dantā mattikāpiṇḍe paṭipāṭiyā ṭhapitaālābubījasaṇṭhānā, tesaṃ ubhosu passesu ekeko ekamūlako ekakoṭiko mallikamakuḷasaṇṭhāno, tato ekeko dvimūlako dvikoṭiko yānakaupatthamphinisaṇṭhāno, tato dve dve timūlakā tikoṭikā, tato dve dve catumūlakā catukoṭikāti. Uparimāya dantapāḷiyāpi eseva nayoti ca.

'දත් යනු සම්පූර්ණ දත් ඇති අයෙකුගේ දත් තිස්දෙකේ ඇටවල්ය. ඒවාද වර්ණයෙන් සුදුය, හැඩයෙන් නොයෙක් හැඩයන්ගෙන් යුක්තය. ඔවුන්ගෙන් පහළ දත් පේළියේ මැද ඇති දත් සතර වනාහි මැටි පිඬක පිළිවෙළින් තැබූ ලබු ඇටවල හැඩය ගනී. ඒවායේ දෙපස ඇති එක එක දත තනි මුලක් හා තනි කෙළවරක් ඇති සමන් කැකුළු හැඩැතිය. ඉන්පසු ඇති එක එක දත මුල් දෙකක් හා කෙළවරවල් දෙකක් ඇති රථයක මුක්කු හැඩැතිය. ඉන්පසු දෙක බැගින් වූ දත් මුල් තුනක් හා කෙළවරවල් තුනක් ඇත්තාහ. ඉන්පසු දෙක බැගින් වූ දත් මුල් සතරක් හා කෙළවරවල් සතරක් ඇත්තාහ. උඩු දත් පේළියෙහිද මේ ක්‍රමයම වේ' යනුවෙන්ද,

Tassa kira uttaroṭṭhaappakatāya tiriyaṃ phāletvā apanītaddhaṃviya khāyati, cattāro dante dve ca dāṭhā na chādeti, tena naṃ oṭṭhaddhoti voharantīti ca.

'ඔහුගේ උඩු තොලෙහි ඇති අඩුවක් නිසා එය හරහට පැලී අඩක් ඉවත් කළාක් මෙන් පෙනේ, එය දත් සතරක් හා දළ දෙකක් නොවසා සිටියි, එබැවින් ඔහුට තොල් කැඩුණු එකා යැයි ව්‍යවහාර කරති' යනුවෙන්ද (සඳහන් වේ).

Tattha tassāti licchavino nāma rājakumārassa, uttaroṭṭhaappakatāyāti upari oṭṭhassa appakatāya. Apanītaddhaṃ viyāti upari oṭṭhassa upaḍḍhabhāgaṃ apanītaṃ viya khāyatīti attho. Na chādetīti upari oṭṭhassa upaḍḍhabhāge pana na paṭicchādeti. Tenāhi yena cattāro dante dve ca dāṭhā na chādeti, tena naṃ licchavīrājakumāraṃ oṭṭhaddhoti voharantīti[Pg.160]. Evaṃ antogadhavādehi therehi ganthaṃ āharitvā dassite sabbepi tasmiṃ vāde patiṭṭhahiṃsūti.

එහි 'තස්ස' යනු ලිච්ඡවී නම් රාජකුමාරයාගේය. 'උත්තරොට්ඨඅප්පකතාය' යනු උඩු තොලෙහි අඩුවක් ඇති බැවින් යන්නයි. 'අපනීතද්ධං විය' යනු උඩු තොලෙහි අර්ධයක් ඉවත් කරන ලද්දක් සේ පෙනේ යන අර්ථයයි. 'න ඡාදේති' යනු උඩු තොලෙහි අර්ධ භාගයෙන් වසා නොගන්නා බවයි. යමකින් දත් සතරක් සහ දළ දත් දෙකක් නොවැසෙන්නේද, එමඟින් ඒ ලිච්ඡවී රාජකුමාරයාට 'ඕට්ඨද්ධ' යැයි ව්‍යවහාර කරති. මෙසේ ඇතුළත් වූ මතයන් සහිතව තෙරුන් වහන්සේලා විසින් ග්‍රන්ථය ගෙන හැර දක්වන කල්හි, සියල්ලෝම ඒ මතයෙහි පිහිටියහ.

Ekasmiñca kāle rājā mantiniṃ amaccaṃ pucchi,-pubbarājūhi vihārassa cetiyassa vā dinnāni khettavatthuādīni pacchimarājūnaṃ kāle yathādinnaṃ tāni patiṭṭhahanti vā mā vāti.

එක් කලෙක රජතුමා උපදේශක අමාත්‍යවරයාගෙන් මෙසේ ඇසීය: 'පෙර රජවරුන් විසින් විහාරයට හෝ චෛත්‍යයට පූජා කරන ලද කුඹුරු, ඉඩම් ආදිය පසුකාලීන රජවරුන්ගේ කාලයේදීත් පූජා කරන ලද පරිද්දෙන්ම පවතින්නේද නැද්ද?' යන්නයි.

Atha mantiniāmacco evaṃ kathesi,- saṅghikāya bhūmiyā puggalikāni bījāni ropayanti, bhāgaṃ datvā paribhuñjitabbānīti dasakoṭṭhāse katvā eko koṭṭhāso bhūmissāmikānaṃ dātabboti ca vinayapāḷiaṭṭhakathāsu vuttattā pubbe ekena raññā dinnāni khettavatthuādīni pacchā ekassa rañño kāle yathādinnaṃ ṭhitāni. Ettha hi saṅghikāya bhūmiyāti vuttattā lābhasīmāyaṃviya baliṃyeva adatvā saha bhūmiyā dinnattā paveṇīvasena saṅghikā bhūmi atthīti viññāyati. Etthaca paṭiggāhakesu matesu tadañño catuddisasaṅgho anāgatasaṅgho ca issaro, tassa santako, tena vicāretabboti.

එවිට උපදේශක අමාත්‍යවරයා මෙසේ පැවසීය: 'සංඝ සන්තක භූමියෙහි පුද්ගලික බීජ වපුරන්නේ නම්, කොටසක් දී පරිභෝජනය කළ යුතුය, කොටස් දහයකට බෙදා ඉන් එක් කොටසක් භූමි හිමියන්ට (සංඝයාට) දිය යුතුය' යනුවෙන් විනය පාළි අටුවාවන්හි දක්වා ඇති බැවින්, පෙර එක් රජෙකු විසින් පූජා කරන ලද කුඹුරු, ඉඩම් ආදිය පසුව තවත් රජෙකුගේ කාලයේදීද පූජා කරන ලද පරිද්දෙන්ම පවතී. මෙහි 'සංඝ සන්තක භූමියෙහි' යනුවෙන් ප්‍රකාශිත බැවින්, බද්දක් පමණක් නොදී භූමියත් සමඟම පූජා කර ඇති නිසා, ප්‍රවේණි වශයෙන් සංඝ සන්තක භූමියක් පවතින බව දත යුතුය. මෙහිදී පිළිගත් භික්ෂූන් වහන්සේලා අපවත් වූ කල්හි, ඉන් බාහිර වූ සිව්දිග සංඝයා සහ අනාගත සංඝයා වහන්සේලා එහි හිමිකරුවෝ වෙති, එය උන්වහන්සේලා සතු වන අතර, උන්වහන්සේලා විසින්ම එය පාලනය කළ යුතුය.'

Cetiya padīpatthāya paṭisaṅkhāraṇatthāya vā diinnaārāmopi jaggitabbo, vettanaṃ atvāpi jaggāpetabboti cetiye chattaṃ vā vedikaṃ vā jiṇṇaṃ vā paṭisaṅkharontena sudhākammādīni vā karontena cetiyassa upanikkhepato kāretabbanti ca aṭṭhakathāyaṃ vuttattā pubbarājūhi cetiyassa dinnāni khettavatthuādīni pacchimarājūnaṃ kālepi cetiyasantakasāveneva ṭhitānīti veditabbāni.

චෛත්‍යයේ පහන් පූජාව පිණිස හෝ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු පිණිස පූජා කරන ලද ආරාමයන් රැකගත යුතුය, වැටුප් ගෙවා හෝ ඒවා රැකබලා ගත යුතුය, චෛත්‍යයේ ඡත්‍රයක් හෝ වේදිකාවක් හෝ දිරාපත් වූ තැනක් ප්‍රතිසංස්කරණය කරන්නන් විසින් හෝ හුණු පිරියම් කරන්නන් විසින් හෝ චෛත්‍යයට පූජා කරන ලද ධනයෙන් (ආදායමෙන්) එය කරවිය යුතුය යනුවෙන් අටුවාවෙහි දක්වා ඇති බැවින්, පෙර රජවරුන් විසින් චෛත්‍යයට පූජා කරන ලද කුඹුරු, ඉඩම් ආදිය පසුකාලීන රජවරුන්ගේ කාලයේදීද චෛත්‍ය සන්තක දේපළ ලෙසම පවතින බව දත යුතුය.

Athāparampi pucchi,- kadā kassa rañño kāle ādiṃ katvā khettavatthuādīni vihārassa cetyassa vā dinnānīti.

ඉන්පසු ඔහු තවත් ප්‍රශ්නයක් ඇසීය: 'කිනම් කලෙක, කිනම් රජෙකුගේ කාලයේ සිට ආරම්භ වීද විහාරයට හෝ චෛත්‍යයට කුඹුරු, ඉඩම් ආදිය පූජා කරනු ලැබුවේ?' යන්නයි.

Atha mantinamacco evamāha,-purimakappesu purimānaṃ rājūnaṃ kālepi vihārassa cetiyassa vā dinnānīti veditabbāni, teneva sujātassa nāma bhagavato amhākaṃ bodhisatto [Pg.161] cakkavattirājā saddhiṃ sattahi ratanehi dvisahasse khuddakadīpe cattāro mahādīpe ca adāsi, raṭṭhavāsino ca ārāmagopakakiccaṃ kārāpesīti ganthesu āgataṃ, tasmā cirakālatoyeva paṭṭhāya pubbarājūhi khettavatthuādini dinnānīti veditabbāni.

එවිට උපදේශක අමාත්‍යවරයා මෙසේ පැවසීය: 'පෙර කල්පයන්හි පෙර රජවරුන්ගේ කාලයේදී පවා විහාරයට හෝ චෛත්‍යයට (කුඹුරු, ඉඩම් ආදිය) පූජා කර ඇති බව දත යුතුය. එබැවින්ම සුජාත නම් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට අපගේ බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ සක්විති රජුව සිටියදී සප්ත රත්නයන් සමඟ කුඩා ද්වීප දෙදහසක් සහ මහා ද්වීප සතරක් පූජා කළ බවත්, රටවැසියන් ලවා ආරාම ආරක්ෂක කටයුතු කරවූ බවත් ග්‍රන්ථයන්හි සඳහන් වේ. එබැවින් ඉතා ඈත අතීතයේ සිටම පෙර රජවරුන් විසින් කුඹුරු, ඉඩම් ආදිය පූජා කර ඇති බව දත යුතුය.'

Rājavaṃsesupi bhagavato parinibbānato vassasatānaṃ upari sirikhettanagare ekāya āpūpikāya pañcakarīsa mattaṃ khettaṃ ekassa therassa dinnaṃ, taṃ dvattapoṅko nāma rājā vilumpitvā gaṇhi. Atha pahāraghaṇṭabheriyo paharitāpi saddaṃ na akaṃsu. Rañño kuntacakkampi yathā pubbe, tathā pesitaṭṭhānaṃ na gacchi. Atha taṃ kāraṇaṃ ñatvā āpūpikāya yathādinnameva therassa niyyādesīti.

රාජවංශයන්හිද භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පරිනිර්වාණයෙන් වසර සිය ගණනකට පසු සිරිකෙත්ත නගරයෙහි එක් කැවුම් වෙළෙන්දියක විසින් එක්තරා තෙරනමකට කරීස පහක් පමණ වූ කුඹුරක් පූජා කරන ලදී. එය ද්වත්තපොංක නම් රජු පැහැර ගත්තේය. ඉන්පසු බෙර වැයුවද ඉන් කිසිදු ශබ්දයක් නිකුත් නොවීය. රජුගේ කුන්ත චක්‍රයද (ආයුධයද) පෙර මෙන් යවන ලද ස්ථානයට නොගියේය. පසුව රජු ඒ හේතුව වටහාගෙන කැවුම් වෙළෙන්දිය විසින් පෙර පූජා කරන ලද පරිද්දෙන්ම එම කුඹුර තෙරුන් වහන්සේට නැවත භාර දුන්නේය.

Kaliyuge pana navanavutādhike vassasate sahasse ca sampatte tassa kaniṭṭho siripavarādityalokāpeti vijayamahādhammarājādhirānā rajjaṃ kāresi, so pana rājā ratanapūrato saṅkamitvā amarapuraṃ dutiyaṃ māpesi. Tassa rañño rajjaṃ pattasaṃvacchareyeva jeṭṭhamāsassa juṇhapakkhapañcamiyaṃ ratanapūranagare māravijayaratanasudhammāya nāma piṭakasālāya sūriyavaṃsassa nāma therassa parisamajjhe rājalekhanaṃ vācāpetvā saṅgharajjaṃ niyyādesi. Sūriyavaṃsābhisiripavarālaṅkāradhammasenāpatimahādhammarājādhirājagurūti nā malañchampi adāsi.

කලියුග වර්ෂ එක්දහස් නවසිය අනූනවයක් සපිරෙන කල්හි, ඔහුගේ බාල සොහොයුරු වූ 'සිරිපවරාදිත්‍යලෝකාපේති විජයමහාධම්මරාජාධිරාජ' යන නමින් රාජ්‍යය කරවීය. ඒ රජතුමා රතනපුරයෙන් සංක්‍රමණය වී අමරපුර නමින් දෙවන නගරයක් ඉදි කළේය. ඒ රජතුමා රාජ්‍යත්වයට පත් වර්ෂයෙහිම, පොසොන් මස පුර පක්ෂයේ පස්වන දින rතනපුර නගරයෙහි 'මාරවිජයrතනසුධම්මා' නම් වූ පිටක ශාලාවෙහිදී, සූරියවංශ නම් වූ තෙරුන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ මහා සංඝයා මැද රාජකීය ලේඛනයක් කියවා සංඝරාජ ධුරය පිරිනැමුවේය. තවද උන්වහන්සේට 'සූරියවංශාභිසිරිපවරා ලංකාරධම්මසේනාපතිමහාධම්මරාජාධිරාජගුරු' යන නාමෝපාධියද පිරිනැමුවේය.

So pana thero kaliyuge pañcavīsādhike vassasate sahasse ca sampatte migasiramāsassa juṇhapakkhasattamiyaṃ suttavāre vālukavāpigāme paṭisandhiyā vijātotisattativayaṃ sampatte saṅgharajjaṃ patto santindriyo khantī dhammo sikkhākāmo pariyattivihārado tipiṭakālaṅkāramahādhammarājaguruttherassa sisso. So pana kaliyuge pannarasādhike [Pg.162] dvivassasate sahasseca sampatte tassa rañño kāleyeva maccuvasaṃ patto.

ඒ තෙරුන් වහන්සේ වනාහි කලියුග වර්ෂ එක්දහස් එකසිය විසිපහේදී, උඳුවප් මස පුර පක්ෂයේ සත්වන දින සිකුරාදා දිනක වැලිගම් ග්‍රාමයේදී ජන්මලාභය ලබා, හැත්තෑ තුන් හැවිරිදි වියේදී සංඝරාජ පදවියට පත් වූහ. උන්වහන්සේ සන්සුන් ඉන්ද්‍රියයන් ඇති, ඉවසීමෙන් යුක්ත වූ, ශික්ෂාකාමී වූ, පරියත්ති ධර්මයෙහි විශාරද වූ, 'තිපිටකාලංකාරමහාධම්මරාජගුරු' තෙරුන් වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා වූහ. උන්වහන්සේ කලියුග වර්ෂ එක්දහස් දෙසිය පහළොවේදී ඒ රජුගේ කාලයේදීම අපවත් වී වදාළහ.

Atha rājā anekasahassehi pāsādehi abhūtapubbehi acchariyakammehi sarīrajhāpanakiccaṃ akāsi. Atha kaliyuge seḷasādhike vassasate sahasseca sampatte tassa mahātherassa sissaṃ ñeyyadhammaṃ nāma theraṃ puna saṅgharājaṭṭhāne ṭhapesi. Paṭhamaṃ ñeyyadhammālaṅkāradhamma senāpatimahādhammarājādhirājagurūti nāmalañchaṃ adāsi. Tato pacchā dutiyaṃ ñeyyadhammābhivaṃsasiripavarālaṅkāradhammasenāpatimahādhammarājādhirāja- gurūti nāmalañchaṃ adāsi.

ඉන්පසු රජතුමා පෙර නොවූ විරූ ආශ්චර්යවත් වූ දහස් ගණන් ප්‍රාසාදයන්ගෙන් (ආදාහන මණ්ඩපයන්ගෙන්) යුතුව උන්වහන්සේගේ ශ්‍රී දේහය ආදාහනය කිරීමේ පූජෝත්සවය පැවැත්වීය. ඉන්පසු කලියුග වර්ෂ එක්දහස් එකසිය දහසයක් සපිරෙන කල්හි, ඒ මහා තෙරුන් වහන්සේගේ ශිෂ්‍ය වූ 'ඥෙය්‍යධම්ම' නම් තෙරුන් වහන්සේ නැවත සංඝරාජ පදවියෙහි පිහිටුවීය. පළමුව උන්වහන්සේට 'ඥෙය්‍යධම්මාලංකාරධම්මසේනාපතිමහාධම්මරාජාධිරාජගුරු' යන නාමෝපාධිය පිරිනැමූ අතර, ඉන්පසු දෙවනුව 'ඥෙය්‍යධම්මාභිවංසසිරිපවරා ලංකාරධම්මසේනාපතිමහාධම්මරාජාධිරාජගුරු' යන නාමෝපාධිය පිරිනැමුවේය.

So pana thero kaliyuge ekasaṭṭhādhike vassasate sahasseca devasūragāme paṭisandhiyā vijāto hutvā asītādhike vassasate sahasseca paṭhamaāsāḷimāsassa juṇhapakkhacuddasamiyaṃ upasampadabhūmiṃ patto.

ඒ තෙරුන් වහන්සේ වනාහි කලියුග වර්ෂ එක්දහස් එකසිය හැට එකක් සපිරෙන කල්හි දේවසූර ග්‍රාමයේදී ජන්මලාභය ලබා, එක්දහස් එකසිය අසූවක් සපිරෙන කල්හි පළමු ඇසළ මස පුර පක්ෂයේ තුදුස්වන දින උපසම්පදා භූමියට (උපසම්පදාවට) පත් වූහ.

Tassa rañño kāle kaliyuge navanavutādhike vassasate sahasseca sampatte sīhaḷadīpato paññātisso nāma thero saddhiṃ sunandena nāma bhikkhunā indasārena nāma sāmaṇerena ekena upāsakena ekena dārakenaca amarapuraṃ nāma nagaraṃ sampatto. Atha saṅgharājā tesaṃ paccayānuggahena dhammānuggaheca anuggahesi. Tesu aparabhāge kaliyuge dvivassādhike dvisate vassasahasseca sampatte paññātissatthero jararogena abhibhūtattā saṅkhāradhammānaṃ sabhāvaṃ anativattattā kālamakāsi. Tassa puna sikkhaṃ gaṇhissāmīti parivitakko matthakaṃ appatto hutvā vinassayi. Tenāhabhagavā, –

ඒ රජුගේ කාලයෙහි, කලියුග වර්ෂ එක්දහස් එකසිය අනූනවයක් (1199) සපිරුණු කල්හි, ශ්‍රී ලංකාද්වීපයෙන් පඤ්ඤාතිස්ස නම් තෙරණුවෝ, සුනන්ද නම් භික්ෂුවක් ද, ඉන්දසාර නම් සාමණේරයන් වහන්සේ නමක් ද, එක් උපාසකයෙකු සහ එක් ළමයෙකු ද සමඟ අමරපුර නම් නගරයට පැමිණියහ. එකල සංඝරාජයන් වහන්සේ සිව්පසයෙන් ද ධර්මයෙන් ද උපකාර කරමින් ඔවුන්ට අනුග්‍රහ දැක්වූහ. ඔවුන් අතුරින්, පසු කාලයක, කලියුග වර්ෂ එක්දහස් දෙසිය දෙකක් (1202) සපිරුණු කල්හි, පඤ්ඤාතිස්ස තෙරුන් වහන්සේ ජරාවෙන් හා රෝගයෙන් පීඩිතව, සංස්කාර ධර්මයන්ගේ ස්වභාවය ඉක්මවා යා නොහැකි බැවින් කළුරිය කළහ. 'මම නැවත ශික්ෂාව (උපසම්පදාව) ලබන්නෙමි' යි උන්වහන්සේ තුළ තිබූ අදහස මුදුන්පත් කරගත නොහැකිව වැනසී ගියේය. ඒ පිළිබඳව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක:–

Acintitampi [Pg.163] bhavati, cinti tampi vinassati;

Na hi cintāmayā bhogā, itthiyā purisassa vāti.

නොසිතූ දෙය ද සිදු වේ, සිතූ දෙය ද වැනසී යයි. ස්ත්‍රියකගේ හෝ පුරුෂයෙකුගේ භෝග සම්පත් හුදෙක් සිතූ පමණින්ම සිදු නොවේ.

Imasmiṃ pana loke paṇḍito puññaṃ kattukāmo abhitthareva kareyya. Ko nāma jaññā ajje vā suve vā parasuve vā maraṇaṃ bhavissabhīti. Tenāha bhagavā, –

නමුත් මේ ලෝකයෙහි පින් කිරීමට කැමති නුවණැත්තා ඉතා ඉක්මනින්ම එය කළ යුතුය. මරණය අද වේද, හෙට වේද, අනිද්දා වේදැයි කවුරුන් නම් දන්නේද? ඒ පිළිබඳව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක:–

Abhittharetha kalyāṇe, pāpā cittaṃ nivāraye;

Dandañhi karato puññaṃ, pāpasmiṃ ramatī manoti.

කල්‍යාණ වූ කුසල් දහම්හි වහා නියැලිය යුතුය, පවෙන් සිත වැළැක්විය යුතුය. යමෙක් පින් කිරීමට ප්‍රමාද වේ ද, ඔහුගේ සිත පවෙහි ඇලෙයි.

Atha mahārājā tassa sarīrajhāpanakiccaṃ bahūhi sādhukīḷanasabhāyehi akāsi. Tato pacchā sunandassa nāma bhikkhussa puna sikkhaṃ adāsi. Sāmaṇeraṃ pana upasampadabhūmiyaṃ patiṭṭhāpesi. Dārakañca sāmaṇerabhūmiyanti.

ඉන්පසු මහරජතුමා උන්වහන්සේගේ ශරීරය ආදාහනය කිරීමේ කටයුතු බොහෝ සෙයින් පැවැත්වුණු උත්සව සහිතව සිදු කළේය. ඉන් අනතුරුව, සුනන්ද නම් භික්ෂුවට නැවත ශික්ෂාව ලබා දුන්නේය. සාමණේරයන් වහන්සේ උපසම්පදා භූමියෙහි පිහිටුවූ අතර, ළමයා සාමණේර භූමියෙහි (පැවිදි බවෙහි) පිහිටුවීය.

Te pana mahārājā kaliyuge tivassādhike dvisate sahasseca sampatte māghamāse bahūhi paccayehi upatthambhetvā tānitāni sabbāni kammāni tīretvā kusimanagarajeṭṭhassa ekassa amaccassa bhāraṃ katvā tasseva sabbāni kiccāni niyyādetvā sīhaḷadīpaṃ pahiṇīti.

මහරජතුමා කලියුග වර්ෂ එක්දහස් දෙසිය තුනක් (1203) වූ මාඝ මාසයේදී, ඔවුන්ව බොහෝ සිව්පසයෙන් උපස්ථාන කර, ඒ සියලු කටයුතු අවසන් කොට, කුසිම නගරයේ ප්‍රධාන ඇමතිවරයෙකුට එම වගකීම පවරා, ඔහු වෙතම සියලු කටයුතු භාර දී ඔවුන්ව නැවත ශ්‍රී ලංකාද්වීපයට පිටත් කර හැරියේය.

Saṅgharājāmahāthero pana sāsanassa ciraṭṭhitatthāya sotārānaṃ sukhappaṭibodhanatthāya nānāganthehi pāṭhaṃ visodhetvā saddhammappajjotikāya nāma mahāniddesaṭṭhakathāya atthayojanaṃ marammabhāsāya akāsi. Bahūnaṃ sissānaṃ pariyattivācanavasena jinasāsanassa anuggahaṃ akāsīti.

සංඝරාජ මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ ද ශාසනයේ චිරස්ථිතිය උදෙසාත්, ධර්මය ශ්‍රවණය කරන්නන්ගේ පහසු අවබෝධය උදෙසාත්, නොයෙක් ග්‍රන්ථයන්ගෙන් පෙළපොත් සසඳා පිරිසිදු කර, 'සද්ධම්මප්පජ්ජෝතිකා' නම් වූ මහානිද්දේස අටුවාවෙහි අර්ථයෝජනාව මියන්මාර් භාෂාවෙන් සම්පාදනය කළහ. උන්වහන්සේ බොහෝ ශිෂ්‍යයන්ට පරියත්ති ධර්මය දේශනා කිරීමෙන් ජිනශාසනයට මහත් අනුග්‍රහයක් සැලසූහ.

Aparabhāge kaliyuge aṭṭhavassādhike dvisake sahasseca sampatte migasiramāsassa juṇhapakkhaaṭṭhamiyaṃ tassa putto sīripavarādityavijayānantayasamahādhammarājādhirājā nāma rajjaṃ kāresi. Tadā sūriyavaṃsābhisiripavarālaṅkāradhammasenāpatimahādhammarājādhirājaguru- mahātherassa sissaṃ paññājotābhidhajamahādhammarājādhirājaguruttheraṃ [Pg.164] saṅgharājaṭṭhāne ṭhapesi.

පසු කාලයක, කලියුග වර්ෂ එක්දහස් දෙසිය අටක් (1208) වූ උඳුවප් මස පුර අටවක තිථියෙහි, ඔහුගේ පුත් වූ සිරිපවරාදිත්‍යවිජයානන්තයසමහාධම්මරාජාධිරාජ නම් රජතුමා රාජ්‍යත්වයට පත් විය. එකල ඒ රජතුමා සූරියවංසාභිසිරිපවරා ලංකාරධම්මසේනාපතිමහාධම්මරාජාධිරාජගුරු මහාස්ථවිරයන් වහන්සේගේ ශිෂ්‍ය වූ පඤ්ඤාජෝතාභිධජමහාධම්මරාජාධිරාජගුරු තෙරුන් වහන්සේ සංඝරාජ ධුරයෙහි පිහිටුවූයේය.

Sopi sīlavā pariyattikovido sikkhākāmo lajjīpesalo. Aṅguttaranikāyapāḷiyā tadaṭṭhakathāyaca attha yojanaṃ marammabhāsāya akāsi.

උන්වහන්සේ ද සිල්වත් වූ, පරියත්ති ධර්මයෙහි කෙළ පැමිණි, ශික්ෂාකාමී වූ, ලැජ්ජාශීලී වූ මෙන්ම ප්‍රියශීලී ගුණයෙන් යුක්ත වූහ. උන්වහන්සේ අංගුත්තර නිකාය පාලියෙහි සහ එහි අටුවාවෙහි අර්ථයෝජනාව මියන්මාර් භාෂාවෙන් සම්පාදනය කළහ.

Tassa rañño kāle ñeyyadhammābhivaṃsasiripavarālaṅkāradhammasenāpatimahādhammarājādhirāja- gurutthero saddhammavilāsiniyā nāma paṭisambhidāmaggaṭṭhakathāya atthayojanaṃ marammabhāsāya akāsi.

ඒ රජුගේ කාලයෙහි, ඤෙය්‍යධම්මාභිවංස සිරිපවරා ලංකාරධම්මසේනාපතිමහාධම්මරාජාධිරාජගුරු තෙරුන් වහන්සේ 'සද්ධම්මවිලාසිනී' නම් වූ පටිසම්භිදාමග්ග අටුවාවෙහි අර්ථයෝජනාව මියන්මාර් භාෂාවෙන් සම්පාදනය කළහ.

Maṇijotasaddhammālaṅkāramahādhammarājādhirājaguruttherosaṃyutta- nikāyapāḷiyā tadaṭṭhakathāyaca atthayojanaṃ marammabhāsāya akāsi.

මණිජෝතසද්ධම්මාලංකාර මහාධම්මරාජාධිරාජගුරු තෙරුන් වහන්සේ සංයුක්ත නිකාය පාලියෙහි සහ එහි අටුවාවෙහි අර්ථයෝජනාව මියන්මාර් භාෂාවෙන් සම්පාදනය කළහ.

Medhābhivaṃsasaddhammadhajamahādhammarājādhirājagurutthero dīghanikāyapāḷiyā tadaṭṭhakathāyaca atthayojanaṃ marammabhāsāya akāsi.

මේධාභිවංසසද්ධම්මධජ මහාධම්මරාජාධිරාජගුරු තෙරුන් වහන්සේ දීඝ නිකාය පාලියෙහි සහ එහි අටුවාවෙහි අර්ථයෝජනාව මියන්මාර් භාෂාවෙන් සම්පාදනය කළහ.

Ñeyyadhammābhivaṃsasiripavarālaṅkāradhammasenāpatimahā dhammarājādhirājaguruttherassa sisso upasampadāvasena pañcavassiko paññāsāmi nāmāhaṃ saddatthabhedacintānāmakassaganthassa gaṇṭhipadatthavaṇṇanaṃ marammabhāsāya akāsiṃ. Dasavassikakāle pana abhidhānappadīpikāsaṃvaṇṇanāya atthayojanaṃ marammabhāsāya akāsiṃ. Tassāca pāṭhaṃ bahūhi ganthehi saṃsadditvā visodhesinti.

ඤෙය්‍යධම්මාභිවංස සිරිපවරා ලංකාරධම්මසේනාපති මහාධම්මරාජාධිරාජගුරු තෙරුන් වහන්සේගේ ශිෂ්‍ය වූ, උපසම්පදාවෙන් පස් වස් ඇති, පඤ්ඤාසාමි නම් වූ මම 'සද්දත්ථභේදචින්තා' නම් ග්‍රන්ථයේ ගණ්ඨිපද අර්ථ වර්ණනාව මියන්මාර් භාෂාවෙන් සම්පාදනය කළෙමි. දස වස් පිරුණු කාලයේදී තවත් 'අභිධානප්පදීපිකා සංවර්ණනාව' නම් ග්‍රන්ථයේ අර්ථයෝජනාව මියන්මාර් භාෂාවෙන් සම්පාදනය කළෙමි. එමෙන්ම එහි පාඨයන් බොහෝ පොත්පත් සමඟ සසඳා පිරිසිදු කළෙමි.

Aparabhāge sakkarāje cuddasādhike dvisate sahasseca sampatte ayaṃ amhākaṃ dhammiko rājā anekasatajātīsu upacitapuññānubhāvena jinasāsanassa paggaṇhanatthāya sammādevalokapālehi uyyojiyanoviyarajjasampattiṃ paṭilabhi. Dasabalassasāsanaṃ paggaṇhitukāmassa dhammarājassa manoratho matthakaṃ patto ahosi. Mariyādaṃ bhinditvā dinnakatamaggaṃviya udakaṃ laddhokāsatāya saddhā mahogho [Pg.165] avattharitvā tiṭṭhati. Cattārica vassāni atikkamitvā besākhamāse pañcakakudhabhaṇḍādīhi anekehi rājabhoggabhaṇḍehi parivāretvā udumbarabhaddapiṭṭhe saddhiṃ mahesiyā abhisekaṃ patto. Tenāvocumhā nāgarājuppattikathāyaṃ,-

පසු කාලයක, සක්කරාජ වර්ෂ එක්දහස් දෙසිය දහහතරක් (1214) සපිරුණු කල්හි, අපගේ මේ ධර්මිෂ්ඨ රජතුමා සිය ගණන් ආත්මයන්හි රැස් කරන ලද පින් බලයෙන්, ජිනශාසනය ආරක්ෂා කිරීම පිණිස සම්මා දේවතාවන් විසින් පොලඹවන ලද්දෙකු මෙන් රාජ්‍ය සම්පත්තිය ලැබීය. දසබලයන් වහන්සේගේ ශාසනය රැක ගැනීමට කැමති වූ මේ ධර්මරාජයාණන්ගේ අභිප්‍රාය මුදුන්පත් විය. බැම්ම බිඳ දමා ගලායන ජල කඳක් මෙන්, අවස්ථාව ලත් කල්හි ඔහුගේ ශ්‍රද්ධා නමැති මහෞඝය පැතිරී පැවතුණි. සිව් වසරක් ඉක්ම ගිය තැන, වෙසක් මාසයෙහි පංච කකුධ භාණ්ඩ ආදී නොයෙක් රාජකීය උපකරණයන් පිරිවරාගෙන, දිඹුල් ලීයෙන් කළ භද්‍ර පීඨයෙහි සිය අගමෙහෙසිය සමඟ අභිෂේකය ලැබීය. ඒ නිසා අපි 'නාගරාජුප්පත්තිකථා' වෙහි මෙසේ කීවෙමු:–

Mahāpuññova rājāyaṃ, kaṭṭhaṭagheva āgate;

Sakkarāje hi sampattiṃ, patvā dāne rato vate.

මහත් පින් ඇති මේ රජතුමා සක්කරාජ වර්ෂය පැමිණි කල්හි, රාජ්‍ය සම්පත්තිය ලබා සැබවින්ම දානයෙහි ඇලුනේය.

Tadā cattāri vassāni, atikkamitvā visādhike;

Saddhiṃ mahesiyā sekaṃ, patto hutvā mahātale.

එකල්හි, වසර හතරක් ඉක්ම ගිය තැන, සිය අගමෙහෙසිය සමඟ මේ මහා පොළොවෙහි අභිෂේකයට පත් විය.

Jinacakkañca jotesi, mahāsokādayo yathā;

Alajjinoca niggayha, paggahetvāna lajjino.

මහා අසෝක ආදී රජවරුන් මෙන්, ලැජ්ජා නැති අලජ්ජී පුද්ගලයන් මැඩ පවත්වා, ලැජ්ජාශීලී සිල්වත් භික්ෂූන් වහන්සේලාට අනුග්‍රහ දක්වමින් ජිනචක්‍රය බැබළවීය.

Raṭṭheca dānasīlesu, bhāvanāyābhiyuñcaye;

Nimirājādayo yathāti.

නිමි රජතුමා ආදීන් මෙන්, රට වැසියන් දාන, ශීල, භාවනා කටයුතුවල නියුක්ත කරවීය.

Tadā yasmā alajjino niggahitabbapuggale avīcinarake nikkhipantoviya niggahakammaṃ akāsi, tasmā te aladdhokāsā nilīyanti, yathā aruṇuggamanakāle kosiyāti. Tenāvocumhā nāgarājuppattikathāyaṃ,-

එකල්හි යම් හෙයකින් නිග්‍රහ කළ යුතු වූ, ලැජ්ජා නැති අලජ්ජී පුද්ගලයන් අවීචි මහා නිරයට හෙළන්නාක් මෙන් රජතුමා නිග්‍රහ කළේ ද, එහෙයින් ඔවුහු කිසිදු අවස්ථාවක් නොලදින්, අරුණෝදය උදාවන කල්හි බකමූණන් සැඟවෙන්නාක් මෙන් සැඟවී ගියහ. ඒ නිසා අපි 'නාගරාජුප්පත්තිකථා' වෙහි මෙසේ කීවෙමු:–

Tadā pana jinacakkaṃ, nabhe candova pākaṭaṃ;

Alajjino nilīyanti, aruṇuggeva kosiyāti.

එකල ජිනචක්‍රය අහසෙහි සඳ මෙන් ප්‍රකට විය. අලජ්ජීහු අරුණෝදයේදී බකමූණන් මෙන් සැඟවී ගියහ.

Yasmāca lajjino paggahitabbapuggale bhavaggeukkhipantoviya paggahakammaṃ karoti, tasmā te laddhokāsā uṭṭhitasīsā nirāsaṅkā hutvā tiṭṭhanti, yathā candimasūriyālokānaṃ paṭiladdhakāle ādikappikāti. Tenāvocumhā, –

යම් හෙයකින් අනුග්‍රහ කළ යුතු වූ, ලැජ්ජාශීලී සිල්වත් උතුමන් භවාග්‍රය දක්වා ඔසවා තබන්නාක් මෙන් රජතුමා අනුග්‍රහ කළේ ද, එහෙයින් ඔවුහු අවස්ථාව ලද්දාහු, ඉර හඳ දෙකේ ආලෝකය ලත් කල්හි ප්‍රථම කල්පික මනුෂ්‍යයන් මෙන්, හිස් ඔසවා කිසිදු සැක බියක් නැතිව නිර්භයව සිටියහ. ඒ නිසා අපි මෙසේ කීවෙමු:–

Tadāpica [Pg.166] jinacakkaṃ, khe bhāṇumāva pākaṭaṃ;

Lajjinopi uṭṭhahanti, obhāladdheva kappikāti.

එකල ද ජිනචක්‍රය අහසෙහි බබළන සූර්යයා මෙන් ප්‍රකට විය. ලජ්ජාශීලී සිල්වත්හු ද ආලෝකය ලත් ප්‍රථම කල්පිකයන් මෙන් නැගී සිටියහ.

Tepiṭakampi navaṅgaṃ buddhavacanaṃ ciraṭṭhitikaṃ kattukāmo pariyattivissaradehi mahātherehi visodhāpetvā lekhakānaṃ bhatiṃ datvā kaṇṭhajamuddhajādividhānaṃ sithiladhanitādividhānañca punappunaṃ vicāretvā antamaso paricchedalekhamattampi avirādhetvā antepuraṃ pavisetvā suvaṇṇamayesu lohamayesuca potthakesu likhāpesi. Ñāṇathāmasampanneca bhikkhū vicinetvā yathābalaṃ vinayapiṭakaṃ visuṃ visuṃ dhāreti vācuggataṃ kārāpeti. Aggamahesiṃ ādiṃ katvā sakala orodhādayo bahū rājasevakā amaccādayo nāgarikeca yathābalaṃ suttantapiṭakaṃ abhidhammapiṭakañca visuṃ visuṃ ekekasuttamātikāpadabhājanīcittavārādivasena vibhājetvā dhāreti vācuggataṃ kārāpeti. Sayañca anattalakkhaṇādikaṃ anekavidhaṃ suttaṃ devasikaṃ sajjhāyaṃ karoti. Jinasāsanassa ciraṭṭhitatthāyasakalavijiteca araññavāsīnaṃ bhikkhūnaṃ assamassa samantato pañcadhanusatappamāṇe ṭhānethaladakacarānaṃ sabbesaṃ sattānaṃ abhayaṃ adāsi. Pariyatti visāradānañca therānutherānaṃ mātāpitādayo ñātake sabbarājakiccato balikammatoca mocāpetvā yathāsukhaṃ vasāpeti. Ekāhenevāpi sahassamatte kulaputte pabbajūpasampadabhūmīsu patiṭṭhāpetvā sāsanaṃ paggaṇhi. Aññānipi bahūni puññakammāni karoti. Katvāca vivaṭṭameva pattheti, no vaṭṭaṃ. Aññeca orodhādayo tumhe yāni kānici puññakammāni katvā vivaṭṭameva pattheta, mā vaṭṭanti abhiṇhaṃ ovadati. Aniccalakkhaṇādisaṃyuttāya dhammakathāya niccaṃ ovadati. Sayampi samathavipassanāsu niccāraddhaṃ akāsi. Rājūnaṃ pana raṭṭhasāmikānaṃ dhammatāya kiccabāhullatāya kadāci kadāci okāsaṃ na labhati kammaṭṭhānamanuyuñjituṃ, evampi samāno sarīramalaparijagganakālepi kammaṭṭhānamanuyuñjatiyeva, na moghavasena kālaṃ khepeti. Loke hi amaṅgalasammatānipi manussasīsakapālaṭṭhiādīni susāsanato ānetvā dantakaṭṭhādīni vā taṃsadisāni kārāpetvā attano samīpe ṭhapetvā aṭṭhikādibhāvanāmayapuññaṃ vicināti.

ත්‍රිපිටක සංඛ්‍යාත නවංග බුද්ධ වචනය දීර්ඝ කාලයක් පවතිනු කැමති වූ රජතුමා, පරියත්ති විශාරද මහා තෙරවරුන් ලවා එය පිරිසිදු කරවා, ලේඛකයන්ට වැටුප් දී, කණ්ඨජ, මුද්ධජ ආදි (අකුරු උපදින ස්ථාන පිළිබඳ) විධි ද ලිහිල් (ශිථිල) හා තද (ධනිත) ආදි ශබ්ද විධි ද නැවත නැවතත් විමසා බලා, අවසානයේ පරිච්ඡේද ලේඛන මාත්‍රයක් වත් වරද්දන්නේ නැතිව, අන්තඃපුරයට වැද රන් පත්වල හා ලෝකඩ පත්වල ලියවූයේය. ඥාන ශක්තියෙන් යුත් භික්ෂූන් වහන්සේලා තෝරාගෙන තමන්ගේ ශක්ති ප්‍රමාණයෙන් විනය පිටකය වෙන වෙනම ධාරණය කරවූයේය, කටපාඩම් කරවූයේය. අග්‍රමහේෂිකාව ප්‍රමුඛ කොට ඇති සියලු අන්තඃපුර වැසියන්, බොහෝ රාජ සේවකයන්, අමාත්‍යවරුන් හා නගර වැසියන් ද තම තමන්ගේ ශක්ති ප්‍රමාණයෙන් සූත්‍ර පිටකය හා අභිධර්ම පිටකය වෙන වෙනම, එක් එක් සූත්‍ර, මාතෘකා, පදභාජනීය, චිත්තවාර ආදී වශයෙන් බෙදා ධාරණය කරවූයේය, කටපාඩම් කරවූයේය. තමන් වහන්සේ ද අනත්තලක්ඛණ සූත්‍රය ආදී අනේකවිධ සූත්‍රයන් දිනපතා සජ්ඣායනා කරයි. ජින ශාසනයේ චිරස්ථිතිය උදෙසා මුළු රාජ්‍යයෙහිම ආරණ්‍යවාසී භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ආශ්‍රමයන් අවට දුනු පන්සියයක පමණ ප්‍රමාණයක භූමියෙහි වෙසෙන ගොඩබිම හා දියෙහි වෙසෙන සියලු සතුන්ට අභයදානය දුන්නේය. පරියත්ති විශාරද වූ ස්ථවිර මධ්‍යම නවක තෙරවරුන්ගේ මව්පියන් ආදී ඥාතීන් සියලු රාජකාරීවලින් ද බදු ගෙවීම්වලින් ද මුදවා සුවසේ ජීවත් කරවයි. එකම දිනකදී වුවද දහසක් පමණ කුලපුත්‍රයන් පැවිදි උපසම්පදා භූමියෙහි පිහිටුවා ශාසනය රැකගත්තේය. අනෙකුත් බොහෝ පින්කම් ද කරයි. ඒවා කරමින් ද සංසාර වෘත්තය නොව නිර්වාණයම ප්‍රාර්ථනා කරයි. අනෙකුත් අන්තඃපුර වැසියන්ට ද 'තොප යම් කිසි පින්කමක් කොට නිර්වාණයම ප්‍රාර්ථනා කරව්, සංසාරය ප්‍රාර්ථනා නොකරව්' යැයි නිතර අවවාද කරයි. අනිත්‍ය ලක්ෂණ ආදියෙන් යුත් ධර්ම කථාවෙන් නිරන්තරයෙන් අවවාද කරයි. තමන් වහන්සේ ද සමථ විදර්ශනා භාවනාවන්හි නිරතුරුවම යෙදුණේය. එහෙත්, රට කරවන රජවරුන්ගේ ස්වභාවය වන බොහෝ රාජකාරී බහුලත්වය නිසා කමටහන් වැඩීමට සමහර විට අවස්ථාවක් නොලැබේ. එසේ වුවද තමන්ගේ ශරීර කෘත්‍යයන් කරන කාලයෙහි පවා කමටහන් වඩන්නේමය, කාලය හිස්ව ගත නොකරයි. ලෝකයෙහි අමංගල සම්මත වූ මිනිස් හිස්කබල්, ඇටකටු ආදිය සොහොනෙන් ගෙන්වාගෙන, දත්කූරු ආදිය හෝ ඒවාට සමාන දෑ කරවා තමන් සමීපයෙහි තබාගෙන අස්ථි භාවනාමය පින් රැස් කරයි.

Tadā pana amhākaṃ ācariyavaraṃ pariyattivisāradaṃ tikkha javanagacchirādiñāṇopetaṃ vicitradhammadesanākathaṃ sakala marammikabhikkhūnaṃ onamitaṭṭhānabhūtaṃ vuddhāpacāyiṃ rūpasobhaggapattaṃ yuttavādikaṃ ñeyyadhammābhimunivarañāṇakittisiridhajadhammasenāpati- mahādhammarājādhirājagurūti tatiyaṃ laddhalañchaṃ taṃ bhikkhusaṅghānaṃ sakalaraṭṭhavāsīnaṃ pāmokkhabhāve patiṭṭhāpesi asokamahārājāviya mahāmoggaliputtatissattheraṃ. Tenāvocumhā nāgarājuppattikathāyaṃ,–

එකල්හි වනාහි, අපගේ උතුම් ආචාර්යවර වූ, පරියත්ති විශාරද වූ, තියුණු හා වේගවත් ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූ, විචිත්‍ර ධර්ම දේශනා ඇති, සකල මියන්මාර් භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ගෞරවාදරයට පාත්‍ර වූ, වැඩිහිටියන්ට ගරු කරන, රූප ශෝභාවෙන් යුක්ත වූ, යුක්ති සහගතව කථා කරන, 'ඥෙය්‍යධම්මාභිමුනිවරඤාණකිත්තිසිරිධජධම්මසේනාපති-මහාධම්මරාජාධිරාජගුරු' යන තෙවන ලාංඡනය (උපාධි නාමය) ලත් ඒ තෙරුන් වහන්සේව, අසෝක මහරජතුමා මහා මොග්ගලීපුත්ත තිස්ස තෙරුන් වහන්සේව පිහිටුවා වදාළාක් මෙන්, මුළු රටවැසියන්ගේ හා භික්ෂු සංඝයාගේ ප්‍රමුඛ තනතුරෙහි පිහිටුවූයේය. එබැවින් නගර උත්පත්ති කථාවෙහි මෙසේ කීවෙමු.

Tadāca bhikkhusaṅghānaṃ, theraṃ pāmokkhabhāvake;

Ñeyyādiladdhalañchaṃ taṃ, patiṭṭhāpesi sādhukanti.

එකල්හි, 'ඥෙය්‍ය' ආදි ලාංඡනය ලත් ඒ තෙරුන් වහන්සේ භික්ෂු සංඝයාගේ ප්‍රමුඛ තනතුරෙහි මැනවින් පිහිටුවූයේය.

Tadāca amhākaṃ dhammikamahārājā sakkarāje ekūnavīsatādhike sahasse dvisateca sampatte mantalākhyātācalassa samīpe subhūmilakkhaṇopetaṃ ekanipātatitthamiva bahujananayanavihaṅgānaṃ sabbanagarālaṅkārehi parikkhittaṃ manussānaṃ cakkhulolatājanakaṃ nānāratanehi sampuṇṇaṃ nānā verajjavāṇijānaṃ puṭabhedanaṭṭhānabhūtaṃ ratanapuṇṇanāmakaṃ mahārājaṭṭhānikaṃ māpesi, mandhātuviya rājagahaṃ, sudassano viyaca kusāvatīnagaranti. Tenāvocumhā nāgarājuppattikathāyaṃ,–

එකල්හි අපගේ ධාර්මික මහරජතුමා ශක වර්ෂ එක්දහස් දෙසිය දහනවයකට (1219) පැමිණි කල්හි, 'මන්දාලා' නමැති පර්වතය සමීපයෙහි, සුබ භූමි ලක්ෂණයෙන් යුක්ත වූ, බොහෝ ජනයාගේ නෙත් නමැති පක්ෂීන්ට එකසේ එක්වන තොටුපළක් බඳු වූ, සියලු නගර අලංකාරයන්ගෙන් වට වූ, මිනිසුන්ගේ නෙත් පිනවන, නොයෙක් රත්නයන්ගෙන් පිරුණු, නොයෙක් දේශවලින් පැමිණි වෙළෙන්දන්ගේ වෙළඳපොළක් බඳු වූ, 'රතනපුණ්ණ' නම් වූ මහා රාජධානියක් මැව්වේය. එය මන්ධාතු රජුගේ රජගහ නුවර මෙන් ද, සුදස්සන රජුගේ කුසාවතී නගරය මෙන් ද විය. එබැවින් නගර උත්පත්ති කථාවෙහි මෙසේ කීවෙමු.

Tadā kaṭṭhaṭajhe sampatte, mantalākhyācalassaca;

Erāvatīti nāmāya, māpesi samīpe nagaraṃ.

එකල්හි (ශක වර්ෂ 1219) පැමිණි කල්හි, මන්දාලා පර්වතයට හා ඒරාවතී නමැති ගඟ සමීපයෙහි නගරයක් මැවීය.

Subhūmilakkhaṇopetaṃ[Pg.168], ratanapuṇṇanāmakaṃ;

Rājagahaṃva mandhātu, akirammaṇiyaṃ subhanti.

සුබ භූමි ලක්ෂණයෙන් යුක්ත වූ ද රතනපුණ්ණ නම් වූ ද, මන්ධාතු රජුගේ රජගහ නුවර මෙන් අතිශයින් රමණීය වූ ද සුන්දර වූ ද නගරයකි.

Seyyathāpi nāma loke ālokatthikānaṃ sattānaṃ pītisomanassaṃ uppādento upakaronto udayapabbatato sahassaraṃsī divākaro uṭṭhahati, evamevaṃ marammaraṭṭhikānaṃ lajjīpesalānaṃ sikkhākāmānaṃ bhikkhūnaṃ gihīnañca pītisomanassaṃ uppādento upakāronto ayaṃ dhammikorājā imasmiṃ marammaraṭṭhe uppajjati.

යම් සේ ද, ලෝකයෙහි ආලෝකය කැමති සත්ත්වයන්ට ප්‍රීති සෝමනස්සය උපදවමින් හා උපකාර කරමින් දහස් කිරණින් යුත් සූර්යයා උදය පර්වතයෙන් උදාවන්නේ ද, එමෙන්ම මියන්මාර් දේශයෙහි වෙසෙන ලජ්ජී-පේසල වූ ද ශික්ෂාකාමී වූ ද භික්ෂූන් වහන්සේලාට හා ගිහියන්ට ප්‍රීති සෝමනස්සය උපදවමින් ද උපකාර කරමින් ද මේ ධාර්මික රජතුමා මේ මියන්මාර් දේශයෙහි උපන්නේය.

Imañca dhammikarājānaṃ nissāya marammaraṭṭhe sammāsambuddhassa sāsanaṃ ativiya joteti. Vuḍḍhiṃ virūḷiṃ vepullaṃ āpajjati.

මේ ධාර්මික රජතුමා නිසා මියන්මාර් දේශයෙහි සම්මා සම්බුදු සසුන අතිශයින් බැබළෙයි. වර්ධනයට, අභිවෘද්ධියට හා මහත් භාවයට පැමිණෙයි.

Sāsanañca nāmetaṃ rājānaṃ nissāya tiṭṭhatīti. Ayaṃ dhammikarājāyeva na sāsanassūpakāro dhammacārī dhammamānī, apica kho dhammikarājānaṃ nissitāpi sabbaraṭṭhavāsikā sāsanassūpakārāyeva dhammacārino dhammamānino rājānugatā hutvā. Tenevāha mahābodhijātakādīsu, –

ශාසනය නම් මෙසේ රජු ඇසුරු කොට පවතින්නේය. මේ ධාර්මික රජු පමණක්ම ශාසනයට උපකාරී වන, ධර්මයේ හැසිරෙන, ධර්මයට ගරු කරන කෙනෙකු නොවේ. එහෙත්, ධාර්මික රජු ඇසුරු කරන සියලු රටවැසියෝ ද රජු අනුගමනය කරන්නන් බවට පත්ව, ශාසනයට උපකාරී වන්නාහුම වෙති, ධර්මයෙහි හැසිරෙන්නාහුම වෙති, ධර්මයට ගරු කරන්නාහුම වෙති. එබැවින් මහාබෝධි ජාතකය ආදියෙහි මෙසේ වදාරන ලදී.

Gavañce taramānānaṃ, ujuṃ gacchati puṅgavo;

Sabbā gāvī ujuṃ yanti, nette ujuṃ gate sati.

ගංගාවකින් එතෙර වන ගවයන් අතුරින් නායක ගොනා කෙළින් යන්නේ නම්, නායකයා කෙළින් ගිය කල්හි මුළු ගව රැළම කෙළින් යති.

Evameva manussesu, yo hoti seṭṭhasammato;

So cepi dhammaṃ carati, pageva itarā pajā;

Sabbaraṭṭhaṃ sukhaṃ seti, rājā ce hoti dhammikoti.

එලෙසම මිනිසුන් අතර යමෙක් ශ්‍රේෂ්ඨ යැයි සම්මත වේ ද, හෙතෙම ධර්මයෙහි හැසිරෙන්නේ නම්, සෙසු ප්‍රජාව ද එසේම ධර්මයෙහි හැසිරෙති. රජු ධාර්මික වන්නේ නම් මුළු රටම සුවසේ වෙසෙයි.

Visesato pana dutiyaṃ amarapuraṃ māpentassa mahādhammarañño aggamahesiyā ajjavamaddavasohajjādiguṇayuttāya dhitā amhākaṃ rañño aggamahesī sammācārinī patibbatā. Sabbanārīnaṃ aggabhāvaṃ pattāpi samānā kāmaguṇasaṅkhātena surāmadena appamajjitvā puññakammesu appamādavasena niccāraddhavīriyā hoti. Niccaṃ pariyattiyā uggahaṇaṃ akāsi. Vedapāragūca [Pg.169] ahosi. Sammāsambuddhasāsane ativiya pasannā aññāpi orodhādayo mahādhammarañño ovāde ṭhatvā dhammaṃ cariṃsu. Sāsanaṃ pasīdiṃsuyeva. Uparājāpi mahādhammarājassa ekamātāpītiko mahādhammarājicchāya avirodhetvāyeva sakalaraṭṭhavāsīnaṃ gihīnaṃ bhikkhūnañca atthahitamāvahati, seyyathāpi cakkavattirañño santike jeṭṭhaputto thāmajavasampanno atisūro uṭṭhānavīriyo. Aññepi amaccā anekasahassappamāṇā mahādhammaraññā laddhesu laddhesu ṭhānantaresu ṭhitā mahādhammarañño taṃ taṃ kiccamāvahanti puññakammesu abhiramanti. Sakalaraṭṭhavāsinoca manussā dānasīlabhāvanāsuyeva cittaṃ ṭhapenti. Bhikkhūca saṅgharājappamukhādayo theranavamajjhimā ganthadhuravipassanādhuresu abhiyuñjanti.

විශේෂයෙන් ම, දෙවන අමරපුර නගරය කරවූ මහාධර්මරාජයාණන්ගේ දේවිය වූ ද, සෘජු බව, මෘදු බව, මිත්‍රශීලී බව ආදී ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වූ ද දියණිය අපගේ රජුගේ අග්‍රමහේෂිකාව වූවා ය. ඕ තොමෝ මනා හැසිරීම් ඇති පතිභක්තියෙන් යුතු තැනැත්තියකි. සියලු ස්ත්‍රීන් අතර අග්‍රභාවයට පත්ව සිටිය ද, කාමගුණයන්ගෙන් හා මත්පැන් මදයෙන් ප්‍රමාද නොවී, පින්කම්හි අප්‍රමාදීව නිරන්තරයෙන් ම වීරිය වඩන්නී ය. නිරන්තරයෙන් ම පරියත්ති ධර්මය ප්‍රගුණ කළ ඕ තොමෝ වේදයෙහි කෙළවරට ද පත් වූවා ය. සම්මා සම්බුද්ධ ශාසනය කෙරෙහි අතිශයින් ම පැහැදුණු ඕ තොමෝ ද, සෙසු අන්තඃපුර වැසියෝ ද මහාධර්මරාජයාණන්ගේ අවවාදයෙහි පිහිටා ධර්මයෙහි හැසුරුණාහ. ශාසනය කෙරෙහි ම පැහැදුණාහ. මහාධර්මරාජයාණන්ගේ එක ම මවුපියන් ඇති (සහෝදර වූ) උපරාජයා ද මහාධර්මරාජයාණන්ගේ කැමැත්තට විරුද්ධ නොවී ම, මුළු රටවැසි ගිහි පැවිදි සැමගේ යහපත හා සුබසිද්ධිය උදා කරයි. ඒ කෙසේද යත්, සක්විති රජකු සමීපයෙහි සිටින, බලයෙන් හා වේගයෙන් යුත්, අතිශයින් ශූර වූ, උත්සාහවන්ත වූ ජ්‍යෙෂ්ඨ පුත්‍රයා මෙනි. මහාධර්මරාජයාණන්ගෙන් ලත් තනතුරුවල පිහිටි දහස් ගණන් වූ සෙසු ඇමැතිවරු ද මහාධර්මරාජයාණන්ගේ ඒ ඒ කටයුතු ඉටු කරති, පින්කම්හි ඇලී වෙසෙති. මුළු රටවැසි මනුෂ්‍යයෝ ද දාන, ශීල, භාවනා යන පින්කම්හි ම සිත පිහිටුවති. සංඝරාජයන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ කොට ඇති තෙර, නව, මධ්‍යම භික්ෂූහු ද ග්‍රන්ථධුරයෙහි සහ විදර්ශනාධුරයෙහි නිරත වෙති.

Evamekassa sādhujjanassa guṇaṃ mahantena ussāhena kathentopi dukkaraṃtāva niṭṭhaṃ pāpetuṃ, bhagavato pana tilokaggassa anekasahassapāramitānubhāvena pavattaṃ guṇaṃ ko nāma puggalo sakkhissati niṭṭhaṃ pāpetvā kathetunti. Evaṃ mahādhammarājassaca aggamahesiyāceva uparājādīnañca guṇe vissaṭṭhena vitthārato kathiyamāne imissā sāsanavaṃsappadīpikāya anekasatabhāṇavāramattampi patvā pariyanto na paññāyeyya, yasmāca atippapañcā bhaveyya, tasmā saṅkhepenevāyaṃ kathitā sādhujjanānaṃ mahāpuññamayāya pītiyā anumodanatthāya. Idañhi suṇantehi sādhujjanehi anumoditabbaṃ,- asukasmiṃ kira kāle asukasmiṃ raṭṭhe asuko nāma rājā sāsanaṃ paggaṇhitvā vuḍḍhiṃ virūḷiṃ vepullamāpajji, seyyathāpi nāma rukkho bhūmodakānaṃ nissāya vuḍḍhiṃ virūḷiṃ vepullamāpajjīti.

මෙසේ එක් සාධු ජනයකුගේ ගුණය මහත් උත්සාහයකින් පැවසුව ද එහි කෙළවරක් දැකීම දුෂ්කර ය. එසේ නම්, අනේක සහස්‍ර පාරමිතා අනුභාවයෙන් පවත්නා වූ, තුන් ලොවට අග්‍ර වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ගුණයන් කෙළවරක් දක්වා දේශනා කරන්නට සමත් වන පුද්ගලයා කවරෙක් ද? මෙසේ මහා ධර්මරාජයාණන්ගේ ද, අග්‍රමහේෂිකාවගේ ද, උපරාජයාණන් ඇතුළු පිරිසගේ ද ගුණ විස්තරාත්මකව හා පැහැදිලිව පවසන්නේ නම්, මේ ශාසන වංශ ප්‍රදීපිකාව භාණවාර සිය ගණනක් වුව ද එහි කෙළවරක් නොපෙනෙන්නේ ය. එය අතිශය දීර්ඝ විස්තරයක් වන බැවින්, සාධු ජනයන්ගේ මහා පින්වන්ත වූ ප්‍රීතියෙන් අනුමෝදන් වීම සඳහා මෙය කෙටියෙන් පවසන ලදී. මෙය අසන සාධු ජනයන් විසින් මෙසේ අනුමෝදන් විය යුතු ය: ‘අසවල් කාලයෙහි, අසවල් රටෙහි, අසවල් නම් රජතුමා ශාසනය මැනවින් වැළඳගෙන (රැකගෙන), පොළොවෙහි හා ජලයේ පිහිටෙන් වැඩෙන, ලියලන, විපුලත්වයට පත්වන වෘක්ෂයක් මෙන්, ශාසනය ද දියුණුවට ද, වර්ධනයට ද, මහත් බවට ද පත් කළේ ය’ යනුවෙනි.

Imassa rañño kāle ñeyyadhammābhimunivaraññāṇakitti siridhajadhammasenāpatimahādhammarājādhirājaguru nāma saṅgharājā [Pg.170] mahāthero raññā abhiyācito surājamaggadīpaniṃ nāma ganthaṃ akāsi. Majjhimanikāyaṭṭhakathāya atthaṃ sissānaṃ vācetvā yathāvācitaniyāmena atthayojanānayaṃ potthake āropāpesi.

මේ රජතුමාගේ කාලයේ දී ‘ඥෙය්‍යධම්මාභිමුනිවරඥාණකිත්ති සිරිධජධම්මසේනාපතිමහාධර්මරාජාධිරාජගුරු’ නම් වූ සංඝරාජ මහා තෙරුන් වහන්සේ රජුගේ ආරාධනයෙන් ‘සුරාජමග්ගදීපනී’ නම් ග්‍රන්ථය කළ සේක. උන්වහන්සේ මජ්ඣිම නිකාය අටුවාවේ අර්ථය ශිෂ්‍යයන්ට උගන්වා, එම ඉගැන්වූ ආකාරයට ම අර්ථ යෝජනා ක්‍රමය පොත්වල ලේඛනගත කරවූහ.

Medhābhivaṃsasaddhammadhajamahādhammarājādhirājaguru nāma mahāthero jātakapāḷiyā atthayojanānayaṃ marammabhāsāya akāsi.

‘මේධාභිවංසසද්ධම්මධජමහාධර්මරාජාධිරාජගුරු’ නම් මහා තෙරුන් වහන්සේ ජාතක පාළියේ අර්ථ යෝජනා ක්‍රමය බුරුම භාෂාවෙන් (මරම්ම භාෂාවෙන්) කළ සේක.

Saṅgharājassa sisso paññāsāmisirikavidhajamahādhammarājādhirājagurūti raññā laddhanāmalañcho soyevāhaṃ dhamma raññā aggamahesiyāca abhiyācito sīlakathaṃ nāma ganthaṃ upāyakathaṃ nāma ganthañca akāsiṃ. Rañño ācariyabhūtena disāpāmokkhena nāma upāsakena abhiyācito soyevātaṃ akkharavisodhaniṃ nāma ganthaṃ āpattivinicchayaṃ nāma ganthañca. Tathā saṅgharaññā codito soye vāhaṃ nāgarājuppatikathaṃ vohāratthabhedañca vivādavinicchayañca akāsiṃ. Tathā pañcajambugāmabhojakena lekhakāmaccena dvīhica ārocanalekhakāmaccehi abhiyācito so yevāhaṃ rājasevakadīpaniṃ nāma ganthaṃ akāsiṃ. Tathā dīghanāvānagarabhojakena mahāamaccena abhiyācito soyevāhaṃ nirayakathādīpakaṃ nāma ganthaṃ akāsiṃ. Tathā silāleḍḍukanāmakena upāsakena abhiyācito soyevāhaṃ uposathavinicchayaṃ nāma ganthaṃ akāsiṃ. Tathā bahūhi sotujanehi abhiyācito soyevāhaṃ saddanītiyā saṃvaṇṇanaṃ pāḷibhāsāya akāsinti.

සංඝරාජයන් වහන්සේගේ ශිෂ්‍ය වූ ද, රජුගෙන් ‘පඤ්ඤාසාමිසිරි කවිධජ මහාධර්මරාජාධිරාජගුරු’ යන නාම මුද්‍රාව ලද්දා වූ ද මම ම, ධර්මරාජයාණන් සහ අග්‍රමහේෂිකාව විසින් ආරාධනා කරන ලද්දෙම් ‘සීලකථා’ නම් ග්‍රන්ථය ද ‘උපායකථා’ නම් ග්‍රන්ථය ද කළෙමි. රජුගේ ආචාර්යවරයා වූ දිසාපාමොක්ඛ නම් උපාසකයා විසින් ආරාධනා කරන ලද්දෙම් මම ම ‘අක්ඛරවිසෝධනී’ නම් ග්‍රන්ථය ද ‘ආපත්තිවිනිච්ඡය’ නම් ග්‍රන්ථය ද කළෙමි. එසේ ම සංඝරාජයන් වහන්සේ විසින් මෙහෙයවන ලද්දෙම් මම ම ‘නාගරාජuප්පත්තිකථා’ ද, ‘වෝහාරත්ථභේද’ සහ ‘විවාදවිනිච්ඡය’ ද කළෙමි. එසේ ම පංචජම්බුගාම භෝජක ලේඛක ඇමැතිවරයා සහ තවත් නිවේදක ලේඛක ඇමැතිවරුන් දෙදෙනෙකු විසින් ආරාධනා කරන ලද්දෙම් මම ම ‘රාජසේවකදීපනී’ නම් ග්‍රන්ථය කළෙමි. එසේ ම දීඝනාවා නගර භෝජක මහා අමාත්‍යවරයා විසින් ආරාධනා කරන ලද්දෙම් මම ම ‘නිරයකථාදීපක’ නම් ග්‍රන්ථය කළෙමි. එසේ ම සිලාලෙඩ්ඩුක නම් උපාසකයා විසින් ආරාධනා කරන ලද්දෙම් මම ම ‘උපෝසථවිනිච්ඡය’ නම් ග්‍රන්ථය කළෙමි. එසේ ම බොහෝ ශ්‍රාවකයන් විසින් ආරාධනා කරන ලද්දෙම් මම ම ශබ්දනීතිය පිළිබඳ විස්තරය (සද්දනීති සංවණ්ණනාව) පාලි භාෂාවෙන් කළෙමි.

Ekasmiñca samaye kaliyuge vīsādhike dvisate sahasseca sampatte rañño etadahosi,- idāni buddhassa bhagavato sāsane kesañci bhikkhūnaṃ sāmaṇerānañca kuladūsanādiasāruppakammehi uppāditā cattāro paccayā bahū dissanti[Pg.171], kecipi alajjī puggalā jātarūpādinissaggiyavatthumpisādiyanti, kecipi vinā paccayaṃ vikāle tambulaṃ khādanti, sannidhiñca katvā dhūmānica pivanti, agilānā hutvā saupāhanā gāmaṃ pavisanti, chattaṃ dhārenti, aññepi avinayānulomācāre caranti, idāni bhikkhūnaṃ sāmaṇerānañca buddhassa sammukhe buddhaṃ sakkhiṃ katvā ime anācāre na carissāmāti paṭiññaṃ kārāpetvā bhagavato sikkhāpadāni rakkhāpetuṃ vaṭṭati, evañca sati bhikkhū sāmaṇerāca mayaṃ buddhassa sammukhe evaṃ paṭiññaṃ karoma, paṭiññañca katvā vikāraṃ āpajjantānaṃ amhākaṃ imasmiṃyeva attabhāve imasmiṃyeva paccakkhe kiñci bhayaṃ uppajjeyyāti paccakkhabhayaṃ apekkhitvā te sikkhāpadaṃ rakkhissantīti. Evaṃ pana cintetvā bhikkhūnaṃ sāmaṇerānañca evaṃ paṭiññaṃ kārāpetuṃ yujjati vā mā vāti mayaṃ na jānāma, idāni saṅgharājādayo mahāthere sannipātāpetvā pucchissāmīti puna cintesi.

එක්තරා කලෙක, කලියුග වර්ෂ එක්දහස් දෙසිය විස්සක් (1220) පැමිණි කල්හි රජුට මෙබඳු සිතක් ඇති විය: ‘දැන් භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි ඇතැම් භික්ෂු සාමණේරවරුන් විසින් කුලදූෂණය ආදී නුසුදුසු ක්‍රියාවලින් උපදවා ගත් සතර පසය බොහෝ සෙයින් දක්නට ලැබේ. ඇතැම් අලජ්ජී පුද්ගලයෝ රන් රිදී ආදී නිස්සග්ගිය වස්තූන් ද පිළිගනිති. ඇතැම්හු සුදුසු කරුණක් නොමැතිව විකාලයේ බුලත් හපති. තැන්පත් කොට තබාගෙන (සන්නිධි කොට) දුම් බොති. ගිලන් නොවී ම පාවහන් පැළඳ ගමට පිවිසෙති. කුඩ දරති. සෙසු විනය විරෝධී ක්‍රියාවල ද හැසිරෙති. දැන් භික්ෂු සාමණේරවරුන් ලවා බුදුරජාණන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි බුදුරජාණන් වහන්සේ ම සාක්ෂි කොට ‘අපි මේ අනාචාරයන්හි නොහැසිරෙන්නෙමු’ යි ප්‍රතිඥා කරවා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශික්ෂාපද රක්වාලීම සුදුසු ය. මෙසේ කළ හොත්, භික්ෂූන් හා සාමණේරවරුන් ‘අපි බුදුරජාණන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි මෙසේ ප්‍රතිඥා දුන්නෙමු, ප්‍රතිඥා දී එය කඩ කරන්නා වූ අපට මේ ආත්මයේ දී ම, මේ ඇස් පනාපිට ම කිසියම් විපතක් (භයක්) ඇති වනු ඇතැයි’ ප්‍රත්‍යක්ෂ භය බලාපොරොත්තුවෙන් (සිතා) ඔවුහු ශික්ෂාපද රකින්නාහ.’ මෙසේ සිතා, භික්ෂූන් හා සාමණේරවරුන් ලවා මෙබඳු ප්‍රතිඥාවක් කරවීම සුදුසු ද නැද්ද යන්න මම නොදනිමි. ‘එබැවින් දැන් සංඝරාජයන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ මහා තෙරවරුන් රැස් කරවා විමසන්නෙමි’ යි නැවත සිතුවේ ය.

Atha sabbepi mahāthere saṅgharājassa vihāre sannipātāpetvā imaṃ kāraṇaṃ pucchathāti amacce āṇāpesi. Atha amaccā mahāthere sannipātāpetvā pucchiṃsu,-idāni bhante sāsane bhikkhūnaṃ sāmaṇerānañca avinayānulomācārāni disvā buddhassa sammukhe buddhaṃ sakkhiṃ katvā rājā yathā ime anācāre na carissāmāti paṭiññaṃ kārāpetvā bhagavato sikkhāpadāni rakkhāpetuṃ icchati, tathā kārāpetuṃ yujjati vā mā vāti.

ඉන්පසු, සියලු ම මහා තෙරවරුන් සංඝරාජයන් වහන්සේගේ විහාරයට රැස් කරවා මේ කරුණ විමසන ලෙස රජතුමා ඇමැතිවරුන්ට අණ කළේ ය. එකල්හි ඇමැතිවරු මහා තෙරවරුන් රැස් කරවා මෙසේ ඇසූහ: ‘ස්වාමීනී, දැන් ශාසනයෙහි භික්ෂු සාමණේරවරුන්ගේ විනය විරෝධී හැසිරීම් දැක, බුදුරජාණන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි බුදුරජාණන් වහන්සේ ම සාක්ෂි කොට ‘අපි මේ අනාචාරයන්හි නොහැසිරෙන්නෙමු’ යි ප්‍රතිඥා කරවා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශික්ෂාපද රක්වාලීමට රජතුමා කැමති වෙයි. එසේ ප්‍රතිඥා කරවීම සුදුසු ද නැද්ද?’ යනුවෙනි.

Atha saṅgharājappamukhādayo mahātherā evamāhaṃsu,- yasmā sāsanassa parisuddhabhāvaṃ icchanto evaṃ karoti, tasmā tathā kārāpetuṃ yujjatīti.

එකල්හි සංඝරාජයන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ මහා ස්ථවිරවරු මෙසේ වදාළහ: 'යම් හෙයකින් ශාසනයේ පාරිශුද්ධිය අපේක්ෂා කරමින් මෙසේ කරන්නේ ද, එබැවින් එසේ කරවීමට සුදුසු වන්නේය' යි.

Paṇḍitābhidhajamunindaghosamahādhammarājaguruttherādayo pana katipayattherā evamāhaṃsu, – idāni bhikkhū nāma saddhābalādīnaṃ [Pg.172] thokatāya bhagavato āṇāsaṅkhātaṃ sacittakācittakāpattiiṃ āpajjitvā bhagavatāyeva anuññātehi desanāvuṭṭhānakammehi paṭikaritvā sīlaṃ parisuddhaṃ katvā lajjīpesalabhāvaṃ karonti, na kadāci āpattiṃ anāpajjitvā, tasmā bhagavatā paṭikkhittaṃ kammaṃ sañciccana vītikkamissāmāti buddhassa sammukhe paṭiññākaraṇaṃ atibhāriyaṃ hoti, sacepi pubbe paṭiññaṃ katvā pacchā visaṃvādeyya, evaṃ sati paṭissavavisaṃvāde suddhacittassa dukkaṭaṃ paṭissavakkhaṇeeva pācitti itarassacāti vacanato taṃ taṃ āpattiṃ paṭissavavisaṃvādanadukkapettiyā saheva āpajjeyya, atha paṭiññākaraṇatoyeva āpattibahulatā bhaveyya, yathā pana rogaṃ vūpasamituṃ asappāyabhesajjaṃ paṭisevati, athassa rogo avūpasamitvā atikkameyya, evaṃ āpattiṃ anāpajjitukāmo buddhassa sammukhe paṭiññaṃ karoti, athassa āpattibahulāyeva bhaveyyāti, kiñca bhiyyo abhayadassāvino bhikkhū anekasatabuddhassa sammukhe anekasatavārānipi paṭiññaṃ katvā sikkhāpadaṃ vītikkamituṃ visahissantiyevāti.

එහෙත්, පණ්ඩිතාභිධජ මුනින්දඝෝෂ මහාධම්මරාජගුරු ස්ථවිරයන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ තවත් ස්ථවිරවරු කිහිපනමක් මෙසේ වදාළහ: 'දැන් කාලයේ භික්ෂූන් නම් ශ්‍රද්ධා බලය ආදියේ මඳ බව නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ආඥා සංඛ්‍යාත වූ සචිත්තක හා අචිත්තක ඇවැත්වලට පැමිණ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින්ම අනුදන්නා ලද දේශනා කිරීම් හා වුට්ඨාන කර්මයන්ගෙන් පිළියම් කොට, සීලය පිරිසිදු කරගෙන ලජ්ජී පේසල භාවය ඇති කරගනිති; කිසි කලෙකත් ඇවැත්වලට නොපැමිණ සිටිය නොහැකිය. එබැවින් 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් තහනම් කරන ලද කරුණක් දැන දැන ඉක්මවා නොයන්නෙමි' යි බුදුරජාණන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි පොරොන්දු වීම අතිශයින්ම බැරෑරුම් කරුණකි. ඉදින් පෙර පොරොන්දු වී පසුව එය කඩ කරන්නේ නම්, 'පොරොන්දුව කඩ කිරීමේදී, පිරිසිදු සිතක් ඇති තැනැත්තාට දුක්කට ඇවැත් ද, පොරොන්දු වන මොහොතේම අපිරිසිදු සිතක් ඇත්තාට පාචිත්තිය ඇවැත් ද වේ' යන වචනය නිසා, ඒ ඒ ඇවැත්වලට පත්වීමේදී පොරොන්දු කඩ කිරීමේ දුක්කට හෝ පාචිත්තිය ඇවැත ද සමඟින්ම පැමිණෙන්නේය. එකල්හි පොරොන්දු වීම නිසාම ඇවැත් බහුල වීම සිදු වන්නේය. යම් සේ රෝගය සංසිඳුවීමට අගුණ බෙහෙත් සේවනය කළ විට, රෝගය නොසංසිඳී උත්සන්න වන්නේද, එමෙන්ම ඇවැත්වලට නොපැමිණීමට කැමති ව බුදුරජාණන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි පොරොන්දු වූ කල, එවිට ඔහුගේ ඇවැත් බහුල වීමක්ම සිදු වන්නේය. තවද විශේෂයෙන්ම, බියක් නොදකින භික්ෂූහු සිය ගණන් බුදුවරයන් වහන්සේලා ඉදිරියෙහි සිය ගණන් වාරයක් පොරොන්දු වී වුවද ශික්ෂාපද ඉක්මවා යාමට පෙළඹෙන්නාහුමය.'

Atha saṅgharājā mahāthero attano sissaṃ paññāsāmisirikavidhajamahādhammarājādhirājaguruṃ nāma maṃ uyyojesi, tassa therassa vacane paṭivacanaṃ dātuṃ.

එකල්හි, මහා සංඝරාජ ස්ථවිරයන් වහන්සේ තමන් වහන්සේගේ ශිෂ්‍ය වූ පඤ්ඤාසාමිසිරිකවිධජ මහාධම්මරාජාධිරාජගුරු නම් වූ මා, ඒ ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ ප්‍රකාශයට පිළිතුරු දීම සඳහා යොමු කළහ.

Athāhaṃ evaṃ vadāmi,- dve puggalā abhabbā sañcicca āpattiṃ āpajjituṃ bhikkhūca bhikkhuniyoca ariyā puggalā, dve puggalā sabbā sañcicca āpattiṃ āpajjituṃ bhikkhūca bhikkhuniyoca puthujjanāti parivārapāḷiyaṃ vuttattā ariyapuggalānaṃviya puthujjanānaṃ vissaṭṭhena paṭiññaṃ kātuṃ na vaṭṭatīti manasikaritvā puthujjanabhikkhūnaṃ paṭiññākaraṇaṃ atibhāriyanti vedeyyace, sabbehipi ariyaputhujjanehi bhikkhūhi upasampadāmāḷake āditova [Pg.173] cattāri akaraṇīyāni ācikkhitabbānīti vuttesu catūsu akaraṇīyesu antamaso tiṇasalākaṃ upādāya yo bhikkhu pādaṃ vā pādārahaṃ vā atirekapādaṃ vā adinnaṃ theyyasaṅkhātaṃ ādiyati, assamaṇo hoti asakyaputtiyoti, antamaso kuntakipillikaṃ upādāya yo bhikkhu sañcicca manussaviggahaṃ jīvitaṃ voropesi, antamaso gabbhapātanaṃ upādāya assamaṇo hoti asakyaputtiyoti, antamaso suññāgāre abhiramāmīti yo bhikkhupāpiccho icchāpakato asantaṃ abhūtaṃ uttarimanussadhammaṃ ullapati, assamaṇo hoti asakyaputtiyotica upajjhācariyena ovadiyamānehi abhinavopasampannehi āma bhanteti paṭiññākathāyeva. Sāmaṇerehipi pabbajjakkhaṇeyeva upajjhāyassa santike pāṇātipātāveramaṇisikkhāpadaṃ samādiyāmītiādinā paṭhamaṃ paṭiññā katāyeva. Tathā bhikkhūhi taṃtaṃāpattiṃ āpajjitvā desanāya paṭikaraṇakāle sādhu suṭṭhu bhante saṃvarissāmīti abhiṇhaṃ paṭiññā katāyeva. Sāmaṇerehipi upajjhācariyassa santike sikkhāggahaṇakālepi pāṇātipātāvera maṇisikkhāpadaṃ samādiyāmītiādinā abhiṇhaṃ paṭiññā katāyeva. Tāhi pana paṭiññāhi abhāyitvā itoyeva bhāyāmīti vuttavacanaṃ acchariyaṃviya hutvā khāyati. Imāya hi paṭiññāya tāsaṃ paṭiññānaṃ visesatā na dissatīti.

එකල්හි මම මෙසේ පවසමි: ' "දැන දැන ඇවැත්වලට පැමිණීමට නොහැකි පුද්ගලයෝ දෙදෙනෙක් වෙති. එනම්, ආර්ය වූ භික්ෂූන් හා භික්ෂුණීන් ය. දැන දැන ඇවැත්වලට පැමිණිය හැකි පුද්ගලයෝ දෙදෙනෙක් වෙති. එනම්, පෘථග්ජන භික්ෂූන් හා භික්ෂුණීන් ය" යනුවෙන් පරිවාර පාලියෙහි දක්වා ඇති බැවින්, ආර්ය පුද්ගලයන් මෙන් පෘථග්ජනයන්ට නිසැකව පොරොන්දු විය නොහැකැයි සලකා පෘථග්ජන භික්ෂූන් පොරොන්දු වීම අතිශය බැරෑරුම් යැයි සිතන්නේ නම්; ආර්ය වූ හෝ පෘථග්ජන වූ හෝ සියලු භික්ෂූන් විසින් උපසම්පදා මාලකයේදීම මුල සිටම සතර අකරණීයයන් කියා දිය යුතුයැයි වදාරන ලද සතර අකරණීය ධර්මයන්හි—"අවසාන වශයෙන් තණ උලක් පවා උපමා කොට, යම් භික්ෂුවක් පාදයක් හෝ පාදයකට සමාන වටිනාකමක් ඇති දෙයක් හෝ ඊට වැඩි දෙයක් නුදුන් දෙය සොර සිතින් ගන්නේ ද, ඔහු ශ්‍රමණ නොවේ, ශාක්‍යපුත්‍රයෙක් නොවේ" යන්න ද, "අවසාන වශයෙන් කූඹියෙකු හෝ උපමා කොට, යම් භික්ෂුවක් දැන දැන මිනිසෙකුගේ ජීවිතය තොර කරන්නේ ද, අවසාන වශයෙන් ගබ්සා කරවීමෙන් ද එසේ කරන්නේ නම්, ඔහු ශ්‍රමණ නොවේ, ශාක්‍යපුත්‍රයෙක් නොවේ" යන්න ද, "අවසාන වශයෙන් හිස් ගෙයක වෙසෙමින් සතුටු වෙමි යි පවිටු අදහස් ඇති, ආශාවන්ගෙන් පෙළෙන, නැති නොවූ උත්තරීතර මනුෂ්‍ය ධර්මයන් බොරුවෙන් පවසන්නේ ද, ඔහු ශ්‍රමණ නොවේ, ශාක්‍යපුත්‍රයෙක් නොවේ" යැයි ද උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ විසින් අවවාද කරනු ලබන අභිනව උපසම්පන්නයන් විසින් "එසේය, ස්වාමීනි" යි දෙනු ලබන්නේ ද පොරොන්දුවක්මය. සාමණේරයන් වහන්සේලා ද පැවිදි වන මොහොතේදීම උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි "පණිවායෙන් වැළකීමේ ශික්ෂාපදය සමාදන් වෙමි" ආදී වශයෙන් මුලින්ම පොරොන්දුවක් දී තිබේ. එමෙන්ම භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් ඒ ඒ ඇවැත්වලට පැමිණ, දේශනා කරමින් පිළියම් කරන අවස්ථාවේදී "යහපති ස්වාමීනි, මනාව සංවර වන්නෙමි" යි නිරන්තරයෙන් පොරොන්දු වෙති. සාමණේරයන් වහන්සේලා ද උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි ශික්ෂාපද උගෙනීමේදී "පණිවායෙන් වැළකීමේ ශික්ෂාපදය සමාදන් වෙමි" ආදී වශයෙන් නිතර පොරොන්දු වෙති. එසේ තිබියදී, ඒ පොරොන්දුවලට බිය නොවී, මෙයට පමණක් බිය වෙමි යි පැවසීම පුදුමයක් මෙන් පෙනේ. මන්ද යත්, මේ පොරොන්දුව සහ එම පොරොන්දු අතර කිසිදු වෙනසක් නොපෙනෙන බැවිනි.'

Ayaṃ panettha sanniṭṭhānattho,- paṭissavadukkaṭāpatti nāma sāvatthiyaṃ passenadikosalaraññā imasmiṃ vihāre vassaṃ upagacchāhīti āyācite sādhūti paṭijānitvā lābhabahulataṃ paṭicca antarāmagge aññasmiṃ vihāre vassaṃ upagantvā paṭissavavisaṃvādanapaccayā upanandaṃ nāma bhikkhuṃ ārabbha paññattā. Samantapāsādikañca nāma vinayaṭṭhakathāya vassūpanāyikakkhandhakavaṇṇanāyaṃ [Pg.174] paṭissaveca āpatti dukkaṭassāti ettha na kevalaṃ imaṃ temāsaṃ idha vassaṃ vasathāti etasseva paṭissave āpatti, imaṃ temāsaṃ bhikkhaṃ gaṇhatha, ubhopi mayaṃ vassaṃ vasissāma, ekato uddissāpessāmāti evamādināpi tassa tassa paṭissave dukkaṭaṃ, tañca kho paṭhamaṃ suddhacittassa pacchā visaṃvādanapaccayā, paṭhamampi asuddha cittassa pana paṭissave pācittiyanti vuttaṃ.

මෙහි නිගමනාර්ථය මෙසේය: පොරොන්දු කඩකිරීමේ දුක්කට ඇවැත නම්, සැවැත් නුවරදී කොසොල් රජු විසින් "මේ විහාරයෙහි වස් වසනු මැනව" යි ආරාධනා කළ කල්හි "යහපති" යි පිළිගෙන, ලාභ බහුලත්වය නිසා අතරමඟ වෙනත් විහාරයක වස් වැසීම නිසා පොරොන්දුව කඩ කිරීමේ හේතුවෙන් උපනන්ද නම් භික්ෂුව අරභයා පනවන ලද්දකි. සමන්තපාසාදිකා නම් විනය අටුවාවේ වස්සූපනායිකක්ඛන්ධක වර්ණනාවෙහි "පොරොන්දුව ඉක්මවීමේදී දුක්කට ඇවැත් වේ" යන මෙහි, කේවළ වශයෙන් "මේ තුන් මස මෙහි වස් වසන්න" යන මෙයට පමණක් පොරොන්දු වී කඩ කිරීමෙන් ඇවැත් වේ කියා නොවේ. "මේ තුන් මස මෙහි දන් පිළිගන්න, අපි දෙදෙනාම වස් වසන්නෙමු, එක්ව විහාරය කරවන්නෙමු" යනාදී වශයෙන් මෙවැනි ඒ ඒ පොරොන්දු කඩ කිරීමේදී ද දුක්කට ඇවැත් වේ. එය ද මුලින් පිරිසිදු සිතින් යුතුව පසුව පොරොන්දුව කඩවීම හේතුවෙනි. මුල සිටම අපිරිසිදු සිතින් පොරොන්දු වීමේදී පාචිත්තිය ඇවැත් වන බව වදාරන ලදී.

Iccevaṃ bhikkhūnaṃ aññamaññaṃ dāyakehica saddhiṃ paṭijānitvā visaṃvādanapaccayā aññesaṃ atthahitabhedeyeva dukkaṭāpatti vuttā, na attano icchāvasena sayameva ahaṃ bhuñjissāmi sayissāmīti evamādinā vatvā yathāvuttānurūpaṃ akatvā visaṃvādaneti. Sace pana bhikkhusāmaṇerānaṃ paṭhamameva āma bhantetiādinā paṭiññaṃ katvā pacchā kenacideva karaṇīyena taṃtaṃāpattiṃ āpajjanto saha paṭissavavisaṃvādena dukkaṭāpattiyā āpajjeyya, evaṃ sati tattha tattha sikkhāpadesu dve dve āpattiyo paññāpeyya, na ca evampi paññattā, teneva paṭissavadukkaṭāpatti nāma paresaṃ santike paresaṃ matiṃ gahetvā paṭijānitvā visaṃvādanaṭṭhāneyeva paññattāti daṭṭhabbā.

මෙලෙස භික්ෂූන් වහන්සේලා අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් හෝ දායකයන් සමඟ හෝ පොරොන්දු වී, එය කඩ කිරීමේ හේතුවෙන් අන්‍යන්ගේ යහපතට හානියක් සිදුවීමේදීම දුක්කට ඇවැත් වන බව වදාරන ලදී. තමාගේ කැමැත්ත පරිදිම 'මම වළඳන්නෙමි, නිදන්නෙමි' යනාදී වශයෙන් පවසා, කී පරිදි නොකර පොරොන්දුව කඩවීමෙන් නොවේ. ඉදින් භික්ෂු-සාමණේරයන් වහන්සේලා මුලින්ම 'එසේය ස්වාමීනි' යනාදී වශයෙන් පොරොන්දු වී, පසුව කිසියම් කරුණක් නිසා ඒ ඒ ඇවැත්වලට පැමිණීමේදී, පොරොන්දුව කඩවීම පිළිබඳ දුක්කට ඇවැතට ද පැමිණෙන්නේ නම්, එසේ වුවහොත් ඒ ඒ ශික්ෂාපදයන්හි ඇවැත් දෙක බැගින් පැනවීමට සිදු වන්නේය. එහෙත් එලෙස පනවා නැත. එබැවින්, පොරොන්දු කඩ කිරීමේ දුක්කට ඇවැත යනු අන්‍යන් ඉදිරියේ ඔවුන්ගේ අදහස පිළිගෙන, පොරොන්දු වී, එය කඩ කරන අවස්ථාවලදීම පමණක් පනවන ලද්දක් බව දත යුතුය.

Idāni rājā sāsanassa suddhiṃ icchanto iminā upāyena bhikkhusāmaṇerānaṃ sīlaṃ saṃvarāpento paccakkhasamparāyikabhayaṃ anupekkhitvā saṃvaraṃ āpajjeyyunti cintetvā buddhassa sammukhe paṭiññaṃ kārāpitattā na koci doso dissati. Bhikkhusāmaṇerānampi bhiyyosomattāyasīlaṃ saṃvaritvā sīlaparisuddhi bhaveyyāti. Atha rājā sabbesaṃ bhikkhusāmaṇerānaṃ buddhassa sammukhe paṭiññaṃ kārāpetvā sīlaṃ rakkhāpesīti.

දැන් රජතුමා ශාසනයේ පිරිසිදුභාවය කැමති වන්නේ, මේ උපක්‍රමයෙන් භික්ෂු සාමණේරයන් වහන්සේලා මෙලොව හා පරලොව බිය සලකා සංවරයට පැමිණෙත්වායි සිතා, බුදුරජාණන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි ප්‍රතිඥා කරවූ බැවින් කිසිදු වරදක් නොපෙනේ. භික්ෂු සාමණේරයන් වහන්සේලාට ද වඩ වඩාත් සීලයෙහි සංවර වී සීල පාරිශුද්ධිය ඇති වේවායි සිතා, ඉක්බිති රජතුමා සියලු භික්ෂු සාමණේරයන් වහන්සේලා ලවා බුදුරජාණන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි ප්‍රතිඥා කරවා, සීලය රැක්කවූයේය.

Iccevaṃ imassa rañño kāle pubbe alajjinopi samānā bhayaṃ anupekkhitvā yebhuyyena lajjinova bhavantīti.

මෙසේ මේ රජතුමාගේ කාලයෙහි, පෙර අලජ්ජී වූවෝ පවා බිය සලකා, බොහෝ සෙයින් ලජ්ජී වූවෝම වූහ.

Buddhassa [Pg.175] bhagavato parinibbānato tisatādhikānaṃ dvivassasahassānaṃ upari navutime saṃvacchare bahinadītīre gāmasīmato paṭṭhāya yāva antoudakukkhepā, tāva kammaṃ karontānaṃ bhikkhūnaṃ sukhena gamanatthāya gahaṭṭhā gāmasīmāya udakukkhepasīmaṃ sambandhitvā setuṃ akaṃsu.

භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පිරිනිවීමෙන් දෙදහස් තුන්සිය අනූවන වර්ෂයෙහි, ගඟෙන් පිටත ඉවුරෙහි වූ ගාම සීමාවේ සිට දියෙහි උදකුක්ඛේප සීමාව දක්වා, විනය කර්ම සිදුකරන භික්ෂූන් වහන්සේලාට පහසුවෙන් ගමන් කිරීම සඳහා ගිහියන් විසින් ගාම සීමාව හා උදකුක්ඛේප සීමාව සම්බන්ධ කරමින් පාලමක් තනන ලදී.

Atha tattha ñāṇālaṅkārasumanamahādhammarājagurugaṇā cariyanāmako thero upasampadādivinayakammāni katipaya vassesu akāsi.

ඉක්බිති එහිදී ‘ඤාණාලංකාර සුමන මහාධම්මරාජගුරු ගණාචරිය’ නම් වූ තෙරණුවන් වහන්සේ කිහිප වසරක් මුළුල්ලෙහි උපසම්පදාව ආදී විනය කර්මයන් සිදු කළහ.

Dhīrānandatthero pana tattha saṅkaradoso hotīti kammaṃ kātuṃ na icchati. Tathā paṭṭhāya ye ye ñāṇālaṅkārasumanamahādhammarājagurugaṇācariyassa matiṃ ruccanti, te te tassa pakkhikā bhavanti. Ye ye pana dhīrānandattherassamatiṃ ruccanti, tete tassa pakkhikā bhavanti. Evaṃlaṅkādīpe amarapuranikāyikā bhikkhū. Dvedhā bhinditvā tiṭṭhanti.

එහෙත් ධීරානන්ද තෙරණුවෝ එහි සංකර දෝෂයක් ඇතැයි පවසමින් විනය කර්ම කිරීමට අකමැති වූහ. එතැන් පටන් ඤාණාලංකාර සුමන මහාධම්මරාජගුරු ගණාචරිය තෙරණුවන්ගේ මතයට එකඟ වූ අය උන්වහන්සේගේ පාර්ශවයෙහි වූහ. ධීරානන්ද තෙරණුවන්ගේ මතයට එකඟ වූ අය උන්වහන්සේගේ පාර්ශවයෙහි වූහ. මෙසේ ලංකාද්වීපයෙහි අමරපුර නිකායික භික්ෂූන් වහන්සේලා කොටස් දෙකකට බෙදී සිටියහ.

Atha dhīrānandapakkhe bhikkhu tappakkhikassa sīlakkhandhattherassa sisse dhammakkhandhavanaratanabhikkhū amhākaṃ jambudīpe ratanapuṇṇanagaraṃ pesesuṃ saṅgharājamahātherassa santike ovādassa paṭiggāhaṇatthāya. Te ca kaliyuge aṭṭhārasādhike dvivassasate sahasseca sampatte kattikamāsassa juṇhapakkhaaṭṭhamiyaṃ sīhaḷadīpato nikkhamitvā āgacchantā ekūnavīsādhike dvivassasate sahasseca sampatte phaggunamāsassa juṇhapakkhasattamiyaṃ ratanapuṇṇanagaraṃ sampattā.

ඉක්බිති ධීරානන්ද පාර්ශවයේ භික්ෂූන් වහන්සේලා, එම පාර්ශවයේම සීලක්ඛන්ධ තෙරණුවන්ගේ ශිෂ්‍යයන් වූ ධම්මක්ඛන්ධ සහ වනරතන යන භික්ෂූන් වහන්සේලා අපගේ ජම්බුද්වීපයෙහි රතනපුණ්ණ නගරයට සංඝරාජ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේගෙන් අවවාද ලබාගැනීම පිණිස පිටත් කර හැරියහ. ඔවුහු කලියුග වර්ෂ එක්දහස් දෙසිය දහඅටක් වූ ඉල් මස පුර අටවක දින ලංකාද්වීපයෙන් නික්ම අවුත්, කලියුග වර්ෂ එක්දහස් දෙසිය දහනවයක් වූ මැදින් මස පුර සතවක දින රතනපුණ්ණ නගරයට ළඟා වූහ.

Atha dhammarājā saṅgharājassa ārāme catubhūmikaṃ vihāraṃ kārāpetvā tattha te vasāpesi. Catūhi paccayehica saṅgahaṃ akāsi. Saṅgharājāca tesaṃ dvinnaṃ pakkhikānaṃ vacanaṃ sutvā bahūhi ganthehi saṃsanditvā vivādaṃ vinicchindi. Tādise ṭhāne saṅkaradosassa atthibhāvaṃ pakāsetvā sandesapaṇṇampi tesaṃ adāsi.

ඉක්බිති ධර්මරාජයාණන් සංඝරාජයන් වහන්සේගේ ආරාමයෙහි සිව්මහල් විහාරයක් කරවා ඔවුන් එහි වස්සවා, සිව්පසයෙන් සංග්‍රහ කළේය. සංඝරාජයන් වහන්සේ ද එම දෙපාර්ශවයේම ප්‍රකාශයන් අසා, බොහෝ ග්‍රන්ථයන් සමඟ සසඳා බලා එම විවාදය විසඳූහ. එවැනි ස්ථානයක සංකර දෝෂය පවතින බව ප්‍රකාශ කරමින් ඔවුන්ට සන්දේශ පත්‍රයක් ද ලබා දුන්හ.

Mahādhammarājāca [Pg.176] tesaṃ puna sikkhaṃ saṅgharājassa santike gaṇhāpetvā piṭakattayapotthakādīni dātabbavatthūni datvā tasmiṃyeva saṃvacchare paṭhamaāsāḷimāsassa kāḷapakkhadasamiyaṃ nāvāya te pesesi.

මහා ධර්මරාජයාණන් ද ඔවුන්ට සංඝරාජයන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි නැවත ශික්ෂාව ලබා දී, ත්‍රිපිටක පොත්පත් ඇතුළු දිය යුතු පූජා භාණ්ඩ ද පිරිනමා, එම වර්ෂයේම පළමු ඇසළ මස අව දසවක දින නැවකින් ඔවුන් පිටත් කර හැරියේය.

Tato pacchāca ñāṇālaṅkārasumanamahādhammarājagurugaṇācariyapakkhe bhikkhūpi tappakkhikassa paññāmolittherassa sisse vimalajotidhammanandabhikkhū pesesuṃ saddhiṃ ariyālaṅkārena nāma sāmaṇerena catūhica upāsakehi. Teca kaliyuge vīsādhike dvisate sahasseca sampatte kattikamāsassa juṇhapakkhapañcamiyaṃ sampattā.

ඉන්පසුව, ඤාණාලංකාර සුමන මහාධම්මරාජගුරු ගණාචරිය පාර්ශවයේ භික්ෂූන් වහන්සේලා ද එම පාර්ශවයේම පඤ්ඤාමෝලි තෙරණුවන්ගේ ශිෂ්‍යයන් වූ විමලජෝති සහ ධම්මානන්ද යන භික්ෂූන් වහන්සේලා, අරියාලංකාර නම් සාමණේරයන් වහන්සේ සහ උපාසකවරුන් සිව්දෙනෙකු ද සමඟ පිටත් කර හැරියහ. ඔවුහු කලියුග වර්ෂ එක්දහස් දෙසිය විස්සක් වූ ඉල් මස පුර පස්වක දින ළඟා වූහ.

Tadāpi saṅgharājassa ārāmeyeva ekaṃ vihāraṃ kārāpetvā te vasāpesi. Catūhi paccayehica saṅgahaṃ akāsi. Saṅgharājāpi puna vinicchayaṃ adāsi yathāvuttanayena. Dhammarājā tesampi bhikkhūnaṃ saṅgharājassa santike puna sikkhaṃ gaṇhāpetvā sāmaṇerañca upasampādetvā catūhi paccayehi saṅgahaṃ katvā pahiṇi.

එකල ද සංඝරාජයන් වහන්සේගේ ආරාමයෙහිම එක් විහාරයක් කරවා ඔවුන් එහි වස්සවා, සිව්පසයෙන් සංග්‍රහ කළේය. සංඝරාජයන් වහන්සේ ද පෙර කී පරිදිම නැවතත් තීරණයක් ලබා දුන්හ. ධර්මරාජයාණන් වහන්සේ ද එම භික්ෂූන් වහන්සේලාට ද සංඝරාජයන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි නැවත ශික්ෂාව ලබා දී, සාමණේරයන් වහන්සේ උපසම්පදා කරවා, සිව්පසයෙන් සංග්‍රහ කොට පිටත් කර හැරියේය.

Tato pacchāca kaliyuge bāvīsādhike dvivassasate sahasseca sampatte māghamāsassa kāḷapakkhaekādasamiyaṃ sīhaḷadīpatoyeva dve bhikkhū tayo sāmaṇerā cattāro upāsakā sarajatasuvaṇṇakaraṇḍakaṃ sarajatasuvaṇṇacetiyadātuṃ hatthidantamayaṃ buddharūpaṃ mahābodhipattāni mahābodhitacaṃ mahābodhipatiṭṭhānasūmiṃ sīhaḷadakkhiṇasākhābodhipattāni dutiyasattāhaanimisaṭṭhānabhūmiñca dhammapaṇṇākāratthāya gahetvā ratanapuṇṇaṃ nāma mahārājaṭṭhānīnagaraṃ sampattā. Tesampi dhammarājā catūhi paccayehi saṅgahaṃ katvā saṅgharañño ārāme vasāpesi. Bhikkhunañca puna sikkhaṃ gaṇhāpesi. Sāmaṇerānañca upasampadakammaṃ gahaṭṭhānañca pabbajjakammaṃ gaṇhāpesi.

ඉන්පසුව, කලියුග වර්ෂ එක්දහස් දෙසිය විසිදෙකක් වූ නවම් මස අව එකොළොස්වක දින ලංකාද්වීපයෙන්ම භික්ෂූන් වහන්සේලා දෙනමක්, සාමණේරයන් වහන්සේලා තුන්නමක් සහ උපාසකවරුන් සිව්දෙනෙකු රන් රිදී කරඬුවක්, රන් රිදී චෛත්‍යයක තැන්පත් කළ ධාතූන් වහන්සේලා, ඇත්දළින් කළ බුදුපිළිමයක්, මහා බෝධි පත්‍ර, මහා බෝධි පොතු, මහා බෝධීන් වහන්සේ පිහිටි ස්ථානයේ පස්, ලංකාවේ ශ්‍රී මහා බෝධීන් වහන්සේගේ දක්ෂිණ ශාඛාවේ බෝධි පත්‍ර සහ දෙවන සතියේ අනිමිසලෝචන පූජාව පැවැත්වූ ස්ථානයේ පස් ද ධර්ම පඬුරු ලෙස රැගෙන ‘රතනපුණ්ණ’ නම් වූ මහා රාජධානියට ළඟා වූහ. ඔවුන්ට ද ධර්මරාජයාණන් වහන්සේ සිව්පසයෙන් සංග්‍රහ කොට, සංඝරාජයන් වහන්සේගේ ආරාමයෙහි වස්සවා, භික්ෂූන් වහන්සේලාට නැවත ශික්ෂාව ලබා දුන්හ. සාමණේරයන් වහන්සේලාට උපසම්පදාව ද ගිහියන්ට පැවිදිභාවය ද ලබා දීමට කටයුතු කළහ.

Iccevaṃ marammaraṭṭhe bhagavato parinibbānato paṭṭhāya yāvajjatanā [Pg.177] sāsanassa theraparamparavasena patiṭṭhānatā veditabbā.

මෙසේ මියන්මාර් දේශයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පිරිනිවීමේ සිට අද දක්වා ශාසනය තෙර පරම්පරා වශයෙන් පිහිටා තිබුණු බව දත යුතුය.

Iccevaṃ marammamaṇḍale arimaddanapure arahantattheragaṇo uttarājīvattherachappadattheragaṇo sivalittheragaṇo ānandattheragaṇo tāmalindattheragaṇoti pañca gaṇā ahesuṃ.

මෙසේ මියන්මාර් මණ්ඩලයෙහි අරිමද්දන පුරයෙහි අරහන්ත තෙරණුවන්ගේ ගණය, උත්තරාජීව තෙරණුවන් හා ඡප්පද තෙරණුවන්ගේ ගණය, සීවලී තෙරණුවන්ගේ ගණය, ආනන්ද තෙරණුවන්ගේ ගණය සහ තාමලින්ද තෙරණුවන්ගේ ගණය යනුවෙන් පාර්ශව පහක් වූහ.

Idāni arimaddananagare pañcagaṇato paṭṭhāya vijayapurajeyyapuraratanapūresu theraparamparavasena sāsanassa anukkamena āgatabhāvaṃ dassayissāmi. Sirikhettanagare hi ‘so yāṃ noṃ’ nāma rājā parakkamavaṃsikassa sāradassittherassa antevāsikaṃ saddhammaṭṭhitittheraṃ attano ācariyaṃ katvā pūjesi.

දැන් මම අරිමද්දන නගරයෙහි පැවති ගණ පහේ සිට විජයපුර, ජෙය්‍යපුර සහ රතනපුර යන නගරයන්හි තෙර පරම්පරා අනුපිළිවෙලින් ශාසනය පැමිණි ආකාරය පෙන්වන්නෙමි. සිරීඛෙත්ත නගරයෙහි ‘සෝ යාම් නොම්’ නම් වූ රජතුමා, පරාක්‍රම වංශික සාරදස්සී තෙරණුවන්ගේ ශිෂ්‍යයෙකු වූ සද්ධම්මට්ඨිති තෙරණුවන් තමාගේ ආචාර්යවරයා කොටගෙන පූජා සත්කාර කළේය.

Kaliyugassa catuvassādhikaaṭṭhasatakāle sirikhettanagarato āgantvā so ratanapūre rajjaṃ kāresi. Atha attano puttaṃ anekibhaṃ nāma rājakumāraṃ mahārāja nāmena sirikhettanagaraṃ bhuñjāpesi. Dakkhiṇadisābhāge ‘kū vṭhe ṭa-yo mo’ nagaraṃ, pacchimadisābhāge ‘pho khoṃ’ nāma ṭhānaṃ, uttaradisābhāge ‘ma loṃ’ nagaraṃ, puratthimadisābhāge ‘koṃ khoṃ’ nāma ṭhānaṃ, etthantare nisinnānaṃ gihīnaṃ mama puttassa āṇā pavattatu, bhikkhūnaṃ mamācariyassa saddhammaṭṭhitittherassa āṇā pavattatūti niyyādesi.

කලියුග වර්ෂ අටසිය හතර වන කාලයෙහි සිරීඛෙත්ත නගරයෙන් පැමිණි හෙතෙම රතනපුරයෙහි රාජ්‍යය කළේය. ඉක්බිති තමාගේ පුත් වූ ‘අනෙකිභ’ නම් රාජකුමාරයාට ‘මහාරාජ’ යන නාමය දී සිරීඛෙත්ත නගරය පාලනය කිරීමට පැවරීය. දකුණු දෙසින් වූ ‘කූ ව්ඨේ ට-යෝ මෝ’ නගරය ද, බටහිර දෙසින් වූ ‘ඵෝ ඛොම්’ නම් ස්ථානය ද, උතුරු දෙසින් වූ ‘මා ලොම්’ නගරය ද, නැගෙනහිර දෙසින් වූ ‘කොම් ඛොම්’ නම් ස්ථානය ද යන මේ සීමාවන් ඇතුළත වෙසෙන ගිහියන් කෙරෙහි මගේ පුත්‍රයාගේ අණ ද, භික්ෂූන් වහන්සේලා කෙරෙහි මගේ ආචාර්ය සද්ධම්මට්ඨිති තෙරණුවන්ගේ අණ ද පැවැත්වේවායි නියම කළේය.

Tassaca saddhammaṭṭhitittherassa ariyavaṃsatthero mahāsāmittheroti dve sissā ahesuṃ. Tesu mahāsāmitthero pubbe vuttanayena sāsanavaṃsaṃ ānessāmīti sīhaḷadīpaṃ gantvā sīhaḷadīpato saddhiṃ pañcahi bhikkhūhi saddhammacāriṃ nāma theraṃ ānetvā abhinavasikkhaṃ gaṇhitvā sirikhettanagare sīhaḷadīpavaṃsikaṃ sāsanaṃ vaḍḍhāpetvā nisīdi. Tassa mahāsārittherassa sisso atulavaṃso nāma thero catūsu disāsu ahiṇḍitvā pariyattiṃ uggaṇhitvā sirikhettanagareyeva [Pg.178] tambulabhuñjamātikāsamīpe sāsanaṃ paggaṇhitvā nisīdi. Tassa atulavaṃsattherassa sisso ratanaraṃsī nāma theroca pariyattivesārajjaṃ patvā sirikhettanagareyeva sāsanaṃ paggaṇhitvā nisīdi. Tassaca ratanaraṃ sittherassa sisso satvavadhammarājassa ācariyo abhisaṅketo nāma thero pariyattivesārajjaṃ patvā sirikhettanagarayeva sāsanaṃ paggaṇhitvā nisīdi. Tassa pana sisso munindaghoso nāma thero atthi. Kaliyuge sattatādhike navasate sampatte pacchimapakkhādhikarājā sirikhettanagaraṃ abhibhavitvā nandayodhena nāma amaccena saddhiṃ taṃ munindaghosattheraṃ ānetvā ratanapūre patiṭṭhāpesi.

ඒ සද්ධම්මට්ඨිති තෙරුන් වහන්සේට අරියවංස තෙරණුවෝ සහ මහාසාමි තෙරණුවෝ යැයි ශිෂ්‍යයන් දෙදෙනෙක් වූහ. ඔවුන් අතුරෙන් මහාසාමි තෙරුන් වහන්සේ කලින් පවසන ලද ක්‍රමයට ශාසන වංශය පතුරවන්නෙමියි සිතා, සිංහලද්වීපයට වැඩම කොට, සිංහලද්වීපයෙන් භික්ෂූන් වහන්සේලා පස්නමක සමඟ සද්ධම්මචාරී නම් තෙරණුවන් කැඳවාගෙන අවුත්, නව උපසම්පදාව ලබාගෙන, සිරීඛෙත්ත නුවර සිංහලද්වීප වංශික ශාසනය දියුණු කරමින් වැඩ විසූහ. ඒ මහාසාමි තෙරුන් වහන්සේගේ ශිෂ්‍ය වූ අතුලවංස නම් තෙරුන් වහන්සේ සිව්දිග හැසිරෙමින් ධර්ම පරියප්තිය ඉගෙනගෙන, සිරීඛෙත්ත නුවර ම තැඹුල් බුදින ඇළ (තම්බුලභුඤ්ජ මාතිකා) අසල ශාසනය පවත්වමින් වැඩ විසූහ. ඒ අතුලවංස තෙරුන් වහන්සේගේ ශිෂ්‍ය වූ රතනරංසි නම් තෙරුන් වහන්සේ ද පරියත්ති විශාරදත්වයට පැමිණ සිරීඛෙත්ත නුවර ම ශාසනය පවත්වමින් වැඩ විසූහ. ඒ රතනරංසි තෙරුන් වහන්සේගේ ශිෂ්‍ය වූ, සත්ත්වවධර්මරාජයාගේ ආචාර්ය වූ අභිසංකේත නම් තෙරුන් වහන්සේ ද පරියත්ති විශාරදත්වයට පැමිණ සිරීඛෙත්ත නුවර ම ශාසනය පවත්වමින් වැඩ විසූහ. උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍ය වූ මුනින්දඝෝෂ නම් තෙරනමෙක් වූහ. කලියුග වර්ෂ නවසිය හැත්තෑවක් සම්පූර්ණ වූ කල්හි, බටහිර දිශාපති රජු සිරීඛෙත්ත නුවර යටත් කරගෙන, නන්දයෝධ නම් ඇමතියා සමඟ ඒ මුනින්දඝෝෂ තෙරුන් වහන්සේව කැඳවාගෙන අවුත් රතනපුරයෙහි පිහිටුවූහ.

So kira pacchimapakkhādhikarājā evaṃ kathesi,- ahaṃ sirikhettanagaraṃ labhitvā ekaṃyeva bhikkhuṃ ekaṃyeva gihiṃ labhāmīti.

ඒ බටහිර දිශාපති රජු මෙසේ පැවසූ බව කියනු ලැබේ: 'මම සිරීඛෙත්ත නුවර ලබාගෙන, එක ම භික්ෂූන් වහන්සේ නමකුත්, එක ම ගිහියෙකුත් ලබමි.'

So pana thero sāmaṇeranāmena munindaghoso nāma. Upasampannakāle pana mātulabhūtassa therassa nāmena upāli nāma. Dinnanāmena pana tipiṭakālaṅkāro nāma. Tiriyapabbatavihāre pana vāsattā ṭhānanāmena tiriyapabbatatthero nāma.

ඒ තෙරුන් වහන්සේ සාමණේර අවධියෙහි 'මුනින්දඝෝෂ' නම් වූහ. උපසම්පදා වන කාලයෙහි මාමා වූ තෙරුන් වහන්සේගේ නාමයෙන් 'උපාලි' නම් වූහ. ප්‍රදානය කරන ලද රාජ්‍ය ගෞරව නාමයෙන් 'තිපිටකාලංකාර' නම් වූහ. තිරියපබ්බත විහාරයෙහි වාසය කළ බැවින් ස්ථාන නාමයෙන් 'තිරියපබ්බත තෙරණුවෝ' නම් වූහ.

So kira erāvatīnadītīre catubhūmikavihāre paṭhamaṃ nisīditvā pacchā kaliyugassa vassasahasse kālesaṭṭhivassāyuko hutvā tiriyapabbatavihāre nisīdi. Sāmaṇerakāle so jalumasyāmabhayena ratanapūrato nikkhamitvā ketumatīnagaraṃ patvā tattha tisāsanadhajattherassa sissabhūtassa dhammarājaguruttherassa santike ganthaṃ uggaṇhiṃ. Pāḷiaṭṭhakathāṭīkāsu atichekatāya daharakāleyevaca vessantarajātakaṃ kabyālaṅkārena bandhitvā kathanato ativiya pākaṭo ahosi. Tassa pana [Pg.179] therassa sisso uccanagaravāsī mahātissattheroti saṅgirajanapade araññavāsaṃ vasitvā pariyattiṃ vācetvā sāsanaṃ paggaṇhi. Tassa pana sisso reminagāme gāmavāsī candatthero nāma. Tassa sisso taṃgāmavāsī guṇasiritthero nāma. Tassa sisso taṃgāmavāsī kalyāṇadhajattharo nāma. So pana thero padumanagare sahassorodhabodhodadhigāmesu pariyattiṃ vācetvā nisīdi. Tassa sisso bodhodadhigāmavāsino indobhāsakalyāṇacakkavimalācārattherā sahassorodhagāmavāsino guṇasāracandasārattherā vaṃtumagāmavāsī varaesitthero kanninagare jararājagāma vāsī guṇasirittherocāti ime therā kalyāṇadhajattherassa santike puna sikkhaṃ gahetvā pariyattiṃ uggaṇhitvā kovidā ahesuṃ.

ඒ තෙරුන් වහන්සේ ඉරාවතී නදී තීරයෙහි චතුර්භූමික විහාරයෙහි පළමුව වැඩ වසා, පසුව කලියුග වර්ෂ දහසක් වන කල්හි, හැට හැවිරිදි වයස් ඇතිව තිරියපබ්බත විහාරයෙහි වැඩ විසූහ. සාමණේර කාලයෙහි උන්වහන්සේ ජලුමස්‍යාම සතුරු බිය නිසා රතනපුරයෙන් නික්මී කේතුමතී නුවරට පැමිණ, එහි දී තිසාසනධජ තෙරුන් වහන්සේගේ ශිෂ්‍ය වූ ධම්මරාජගුරු තෙරුන් වහන්සේගේ සමීපයෙහි ග්‍රන්ථ ධර්මය ඉගෙන ගත්හ. පාලි, අටුවා, ටීකාවන්හි අතිශයින් දක්ෂ වූ බැවින් ද, තරුණ වියෙහි ම වෙස්සන්තර ජාතකය කාව්‍යාලංකාරයෙන් බැඳ දේශනා කිරීම නිසා ද උන්වහන්සේ අතිශයින් ප්‍රසිද්ධ වූහ. ඒ තෙරුන් වහන්සේගේ ශිෂ්‍ය වූ, උච්චනගරයෙහි වැසි මහාතිස්ස තෙරුන් වහන්සේ සංගි ජනපදයෙහි ආරණ්‍යවාසීව වෙසෙමින් පරියප්තිය උගන්වමින් ශාසනය දියුණු කළහ. උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා රෙමී ගමෙහි ගම්වැසි චන්ද තෙරණුවෝ නම් වූහ. උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා ඒ ගමෙහි ම වැසි ගුණසිරි තෙරණුවෝ නම් වූහ. උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා ඒ ගමෙහි ම වැසි කල්‍යාණධජ තෙරණුවෝ නම් වූහ. ඒ තෙරුන් වහන්සේ පදුමනගරයෙහි ද, සහස්සොරෝධ සහ බෝධෝදධි යන ගම්වල ද පරියප්තිය උගන්වමින් වැඩ විසූහ. උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍ය වූ බෝධෝදධි ගමෙහි වැසි ඉන්දෝභාස, කල්‍යාණචක්ක සහ විමලාචාර තෙරුන් වහන්සේලා ද, සහස්සොරෝධ ගමෙහි වැසි ගුණසාර සහ චන්දසාර තෙරුන් වහන්සේලා ද, වංතුම ගමෙහි වැසි වරඒසී තෙරුන් වහන්සේ ද, kanni නගරයෙහි ජරරාජ ගමෙහි වැසි ගුණසිරි තෙරුන් වහන්සේ ද යන මේ තෙරුන් වහන්සේලා කල්‍යාණධජ තෙරුන් වහන්සේ සමීපයෙහි නැවත උපසම්පදාව (ශික්ෂාව) ලබාගෙන පරියප්තිය ඉගෙන දක්ෂයෝ වූහ.

Tasseva kalyāṇadhajattherassa sisso saṅgirajanapade samivanagāme nisinno dhammadharo nāma thero mahallakakāle padumanagare kusumamūlagāme nisīditvā ganthaṃ vācetvā sāsanaṃ paggaṇhi.

එම කල්‍යාණධජ තෙරුන් වහන්සේගේ ම ශිෂ්‍ය වූ, සංගි ජනපදයෙහි සමීව ගමෙහි වැඩ විසූ ධම්මධර නම් තෙරුන් වහන්සේ මහලු කාලයෙහි පදුමනගරයෙහි කුසුමමූල ගමෙහි වැඩ වෙසෙමින් ධර්මය උගන්වා ශාසනය දියුණු කළහ.

Tesu guṇasiritthero amarapuramāpakassa rañño kāle guṇābhilaṅkārasaddhammamahārājādhirājagurūti nāmalañchaṃ gaṇhitvā jeyyabhūmivāsakittivihāre paṭivasi.

ඔවුන් අතුරෙන් ගුණසිරි තෙරුන් වහන්සේ අමරපුරය කරවූ රජුගේ කාලයෙහි 'ගුණාභිලංකාර සද්ධම්ම මහාරාජාධිරාජගුරු' යන රාජ්‍ය ගෞරව නාමය ලබාගෙන, ජෙය්‍යභූමියෙහි පිහිටි කිත්ති විහාරයෙහි වැඩ විසූහ.

Tassa pana therassa sisso ñāṇābhivaṃsadhammasenāpatimahādhammarājāguru nāma mahāthero. Tasseva rañño kāle saṅgharājā ahosi. So pana thero sīhaḷadīpe amarapuranikāyikānaṃ pabhavo. Guṇābhilaṅkārasaddhammamahādhammarājādhirājaguruttherasseva sisso tipiṭakālaṅkāramahādhammarājaguru nāma thero. Tassa sisso sūriyavaṃsābhisiripavarālaṅkāradhammasenāpati mahādhammarājādhirājaguru nāma thero amarapuradutiyamāpakassa rañño kāle [Pg.180] saṅgharājā ahosi. Tassa pana sisso ñeyya dhammābhivaṃsamunivarañāṇakittisiripavarālaṅkāradhammasenāpati- mahādhammarājādhirājaguru mahāthero dutiyaṃ amarapuramāpakassa ratanapuṇṇamāpakassaca rañño kālesu saṅgha rājā ahosi. So pana ñāṇābhivaṃsadhammasenāpatimahādhammarājādhirājaguruttherassa saṅgharañño sissopi varaesittherassa sissoca ahosi.

ඒ තෙරුන් වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා වනාහි 'ඤාණාභිවංස ධම්මසේනාපති මහාධම්මරාජගුරු' නම් වූ මහා තෙරුන් වහන්සේ ය. උන්වහන්සේ එම රජුගේ කාලයෙහි ම සංඝරාජ පදවියට පත් වූහ. ඒ තෙරුන් වහන්සේ වනාහි සිංහලද්වීපයෙහි අමරපුර නිකායිකයන්ගේ ශාසනික ප්‍රභවය වූහ. ගුණාභිලංකාර සද්ධම්ම මහාධම්මරාජාධිරාජගුරු තෙරුන් වහන්සේගේ ම ශිෂ්‍යයා වූ 'තිපිටකාලංකාර මහාධම්මරාජගුරු' නම් තෙරනමෙක් වූහ. උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍ය වූ 'සූරියවංසාභිසිරිපවරාලංකාර ධම්මසේනාපති මහාධම්මරාජාධිරාජගුරු' නම් තෙරුන් වහන්සේ දෙවන අමරපුරය කරවූ රජුගේ කාලයෙහි සංඝරාජ පදවියට පත් වූහ. උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍ය වූ 'ඤෙය්‍යධම්මාභිවංස මුනිවර ඤාණකිත්ති සිරිපවරාලංකාර ධම්මසේනාපති මහාධම්මරාජාධිරාජගුරු' මහා තෙරුන් වහන්සේ දෙවන අමරපුරය කරවූ රජුගේ සහ රතනපුණ්ණ පුරය කරවූ රජුගේ කාලයන්හි සංඝරාජ පදවිය දැරූහ. උන්වහන්සේ වනාහි සංඝරාජ වූ ඤාණාභිවංස ධම්මසේනාපති මහාධම්මරාජාධිරාජගුරු තෙරුන් වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයෙක් ද, වරඒසී තෙරුන් වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයෙක් ද වූහ.

Ayaṃ sīhaḷadīpato sabbapacchimāgatehi saddhammacārīmahāsāmittherehi yāva amhākaṃ ācariyā theraparamparā dassanakathā.

මෙය වනාහි සිංහලද්වීපයෙන් සියල්ලට ම පසුව පැමිණි සද්ධම්මචාරී මහාසාමි තෙරුන් වහන්සේගේ පටන් අපගේ ආචාර්යයන් වහන්සේලා දක්වා වූ තෙර පරම්පරාව දැක්වීමේ කථාව යි.

Ayampi aparā theraparamparā veditabbā. Chappadattheravaṃsiko saddhammakitti nāma thero jeyyapuraṃ āgantvā catudīpabhūmiṭṭhāne nisīditvā mahāariyavaṃsattherassa santike pariyattiṃ uggaṇhitvā tato pacchā jetavanavihāraṃ saṅkamitvā tattha nisīditvā pariyattiṃ vācetvā sāsanaṃ paggaṇhi.

මෙය ද තවත් තෙර පරම්පරාවක් ලෙස දත යුතු ය. ඡප්පද තෙර පරම්පරාවට අයත් සද්ධම්මකිත්ති නම් තෙරුන් වහන්සේ ජෙය්‍යපුරයට පැමිණ, චතුද්වීපභූමි නම් ස්ථානයෙහි වැඩ වෙසෙමින් මහා අරියවංස තෙරුන් වහන්සේ සමීපයෙහි පරියප්තිය ඉගෙන, ඉන්පසු ජේතවන විහාරයට වැඩම කර එහි වෙසෙමින් පරියප්තිය උගන්වා ශාසනය දියුණු කළහ.

Tassa saddhammakittittherassa sisso tisāsanadhajo nāma. Tassa sisso dhammarājaguru nāma. Tassa sisso munindaghoso nāma. Tassa sisso mahātisso nāma. Tassa sisso candapañño nāma. Tassa sisso guṇasiri nāma. Tassa sisso ñāṇadhajo nāma. Tassa sisso dhammadharo nāma. Tassa sisso indobhāso nāma. Tato paṭṭhāya kalyāṇacakka vimalācāra guṇasāra candasāra varaesī guṇasiri ñāṇābhivaṃsa ñeyyadhammābhivaṃsattherānaṃ vasena sāsanavaṃso veditabboti.

ඒ සද්ධම්මකිත්ති තෙරුන් වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා තිසාසනධජ නම් විය. උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා ධම්මරාජගුරු නම් විය. උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා මුනින්දඝෝෂ නම් විය. උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා මහාතිස්ස නම් විය. උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා චන්දපඤ්ඤ නම් විය. උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා ගුණසිරි නම් විය. උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා ඤාණධජ නම් විය. උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා ධම්මධර නම් විය. උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයා ඉන්දෝභාස නම් විය. එතැන් පටන් කල්‍යාණචක්ක, විමලාචාර, ගුණසාර, චන්දසාර, වරඒසී, ගුණසිරි, ඤාණාභිවංස සහ ඤෙය්‍යධම්මාභිවංස යන තෙරුන් වහන්සේලාගේ අනුපිළිවෙළින් ශාසන වංශය දත යුතු ය.

Ayaṃ pattalaṅkassa chappadattherassa sissabhūtā saddhammakittittherato paṭṭhāya theraparamparadassanakathā.

මෙය පත්තලංකා හි ඡප්පද ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයෙකු වූ සද්ධම්මකිත්ති ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ පටන් තෙර පරම්පරාව දැක්වීමේ කථාවයි.

Idaṃ ratanapuṇṇanagare sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

මෙය රතනපුණ්ණ නගරයෙහි ශාසනය පිහිටුවීම පිළිබඳ විස්තරයයි.

Evaṃ aparantaraṭṭhasaṅkhātena ekadesena sakalampi marammaraṭṭhaṃ [Pg.181] gahetvā sāsanavaṃso dassetabbo. Bhagavāpi hi aparantaraṭṭhe candanavihāre vasitvā tambadīparaṭṭhe taṃtaṃdesampi iddhiyā caritvā sattānaṃ dhammaṃ desesiyevāti.

මෙසේ අපරන්ත රට යැයි කියනු ලබන ඒකදේශයකින් මුළු මරම්ම රටම ගෙන ශාසන වංශය දැක්විය යුතුය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද අපරන්ත රටෙහි චන්දන විහාරයෙහි වැඩ වෙසෙමින්, තම්බදීප රටෙහි ඒ ඒ ප්‍රදේශයන්හි ද සෘද්ධියෙන් හැසිරී සත්ත්වයන්ට ධර්මය දේශනා කළ සේක්මය.

Iti sāsanavaṃse aparantaraṭṭhasāsanavaṃsakathāmaggo

මෙසේ ශාසන වංශයෙහි අපරන්ත දේශයේ ශාසන වංශ කථා මාර්ගය වූ,

Nāma chaṭṭho paricchedo.

හයවැනි පරිච්ඡේදයයි.

7. Kasmiragandhāraraṭṭhasāsanavaṃsakathāmaggo

7. කශ්මීර-ගන්ධාර දේශයේ ශාසන වංශ කථා මාර්ගය.

7. Idāni yathāvuttamātikāvasena kasmīravandhāraraṭṭhasāsanavaṃsakathāmaggaṃ vattuṃ okāso anuppatto, tasmā taṃ vakkhāmi.

7. දැන් කලින් සඳහන් කළ මාතෘකාව අනුව කශ්මීර-ගන්ධාර දේශයේ ශාසන වංශ කථා මාර්ගය පැවසීමට අවස්ථාව පැමිණ ඇත, එබැවින් මම එය පවසන්නෙමි.

Tatiyasaṅgītāvasāne hi mahāmoggaliputtatissatthero majjhanti kattheraṃ kasmīragandhāraraṭṭhaṃ pesesi,-tvaṃ etaṃ raṭṭhaṃ gantvā ettha sāsanaṃ pabhiṭṭhāpehīti. Ettha ca kasmīragandhāraraṭṭhaṃ nāma cīnaraṭṭhasamīpe tiṭṭhati. Teneva hi adhunā kasmīragandhāraraṭṭhavāsino cinaraṭṭhavāsinoca manussā aravāḷassa nāma nāgarājassa uppajjanakālato paṭṭhāya yāvajjatanā nāgarūpaṃ katvā mānenti pūjenti sakkaronti, vatthabhājanādīsupi nāgarūpameva te yebhuyyena karontīti.

තුන්වැනි සංගීතිය අවසානයෙහි මහා මොග්ගලීපුත්තතිස්ස ස්ථවිරයන් වහන්සේ, \"ඔබ වහන්සේ ඒ දේශයට වැඩම කොට එහි ශාසනය පිහිටුවනු මැනව\" යි මජ්ඣන්තික ස්ථවිරයන් වහන්සේව කශ්මීර-ගන්ධාර දේශයට පිටත් කර හැරිය සේක. මෙහි කශ්මීර-ගන්ධාර දේශය යනු චීන දේශය සමීපයෙහි පිහිටා ඇත. එහෙයින්ම දැනුදු කශ්මීර-ගන්ධාර වැසියෝ ද චීන දේශයේ වැසියෝ ද අරවාළ නම් නා රජුගේ උපන් කාලයේ පටන් අද දක්වාම නාග රූප සාදා ගෞරව කරති, පුදති, සත්කාර කරති. වස්ත්‍ර, භාජන ආදියේ ද ඔවුහු බොහෝ සෙයින් නාග රූපම සාදාගනිති.

Soca majjhantikattheropi catūhi bhikkhūhi saddhiṃ attha pañcamo hutvā pāṭaliputtato vehāsaṃ abbhuggantvā himavati aravāḷadahassa upari otari. Tena kho pana samayena kasmīragandhāraraṭṭhe sassapākasamaye aravāḷo nāma nāgarājā aravāḷadahe nisīditvā karakavassaṃ nāma vassāpetvā sassaṃ harāpetvā mahāsamuddaṃ pāpesi. Teroca aravāḷadahassa upari otaritvā aravāḷadahapiṭṭhikaṃ caṅkamatipi tiṭṭhatipi nisīdatipi seyyampi kappeti. Nāgamāṇavakā taṃ disvā aravāḷassa nāgarājassa ārocesuṃ, - mahārāja eko chinnabhinnapaṭadharo bhaṇḍukāsāvavasano amhākaṃ udakaṃ dūsetīti. Tadā pana thero attānaṃyeva [Pg.182] nāgānaṃ dasseti. Nagarājā tāvadeva kodhābhibhūto nikkhamitvā theraṃ disvā makkhaṃ assahamāno antalikkhe anekāni bhiṃsanakāni nimmini. Tato tato bhusāvātā vāyanti, rukkhā chijjanti, pabbatakūṭā patanti meghāgajjanti, vijjuṃlatā niccharanti, asaniyo phalanti, bhinnaṃ viya gaganaṃ udakaṃ paggharati, bhayānakarūpā nāgakumārā sannipatanti, sayampi dhūmāyati pajjalati, paharaṇavuṭṭhiyo vissajjeti, ko ayaṃmuṇḍako chinnabhinnapaṭadharotiādīhi pharusavacanehi theraṃ santajjeti, etha gaṇhatha hanatha niddhamatha imaṃ samaṇanti nāgabalaṃ āṇāpesi.

ඒ මජ්ඣන්තික ස්ථවිරයන් වහන්සේ ද තවත් භික්ෂූන් වහන්සේලා සිවුනමක සමඟ පස්නමක් වී, පාටලීපුත්‍ර නගරයෙන් අහසට පැනනැඟී හිමාලයෙහි අරවාළ විල මත්තෙහි බැස වදාළ සේක. එසමයෙහි කශ්මීර-ගන්ධාර දේශයෙහි ගොයම් පැසෙන කාලයෙහි, අරවාළ නම් නා රජෙක් අරවාළ විලෙහි වෙසෙමින්, ගල් වැසි වස්වා ගොවිතැන් විනාශ කරවා මහා සමුද්‍රයට ගලා යන්නට සැලැස්වීය. ස්ථවිරයන් වහන්සේ ද අරවාළ විල මත්තට බැස, අරවාළ විල් තලය මතුපිට සක්මන් කළ සේක, වැඩ සිටි සේක, වැඩ හුන් සේක, සැතපුණු සේක. නාග මානවකයෝ උන්වහන්සේ දැක අරවාළ නා රජුට මෙසේ සැළ කළහ: \"මහරජතුමනි, කපා කොටා මසන ලද වස්ත්‍ර ධරන ලද, හිස මුඩු කළ, කසාවත් හැඳි අයෙක් අපගේ ජලය අපවිත්‍ර කරයි\" කියාය. එකල්හි ස්ථවිරයන් වහන්සේ තමන් වහන්සේව නාගයන්ට පැහැදිලිව පෙනෙන්නට සැලැස්වූ සේක. නා රජු එකෙණෙහිම ක්‍රෝධයෙන් මඬනා ලද්දේ පිටතට පැමිණ ස්ථවිරයන් වහන්සේ දැක, ක්‍රෝධය ඉවසාගත නොහී අහසෙහි අනේකවිධ බියකරු දේ මැව්වේය. හැමතැනින්ම සැඩ සුළං හැමුවේය, ගස් බිඳී වැටුණේය, පර්වත කූටයන් ඇද වැටුණේය, මේඝයෝ ගර්ජනා කළහ, විදුලි ලතා නික්මුණහ, හෙණ පිපිරී ගියේය, අහස සිදුරු වූවාක් මෙන් වැසි වැටුණේය, බියකරු රූප ඇති නා කුමාරවරු රැස් වූහ, ඔහු ද දුම් දමමින් දිලිසෙන්නට විය, ආයුධ වැසි වැස්සවීය, \"මේ කවුද මුඩු මහණෙක් කපා කොටා මසන ලද වස්ත්‍ර දරාගෙන සිටින්නේ?\" යනාදී පරුෂ වචනවලින් තෙරුන් වහන්සේට තර්ජනය කළේය. \"එන්න, අල්ලාගනිල්ලා, මරාදමල්ලා, මේ මහණා පන්නා දමල්ලා\" යි නාග සේනාවට අණ කළේය.

Thero sabbaṃ taṃ bhiṃsanakaṃ attano iddhibalena paṭibāhitvā nāgarājānaṃ āha,–

ස්ථවිරයන් වහන්සේ ඒ සියලු බියකරු දේ තමන් වහන්සේගේ සෘද්ධි බලයෙන් වළක්වා, නා රජුට මෙසේ වදාළ සේක:

Sadevakopi ce loko, āgantvā tāsayeyya maṃ;

Na me paṭibalo assa, janetuṃ bhayabheravaṃ.

\"දෙවියන් සහිත මුළු ලෝකයම පැමිණ මා බියගන්වන්නට උත්සාහ කළත්, මා තුළ බියක් හෝ තැතිගැන්මක් ඇති කිරීමට ඔවුන් සමත් වන්නේ නැත.\"

Sacepi tvaṃ mahiṃ sabba, sasamuddaṃ sapabbataṃ;

Ukkhipitvā mahānāga, khipeyyāsi mamūpari.

\"මහ නා රජුනි, ඔබ සාගර හා පර්වත සහිත මුළු මහ පොළොවම ඔසවා මා පිටට හෙළුවත්,\"

Neva me sakkuṇeyyāsi, janetuṃ bhayabheravaṃ;

Aññadatthu tavevassa, vighāto uragādhipāti.

\"මා තුළ බියක් හෝ තැතිගැන්මක් ඇති කිරීමට ඔබට කිසිසේත්ම නොහැකිය. නා රජුනි, එයින් වනුයේ ස්ථිර වශයෙන්ම ඔබටම විනාශයක් සිදුවීම පමණි.\"

Evaṃ vutte nāgarājā vihatānubhāvo nipphalavāyāmo dukkhī dummano ahosi.

මෙසේ වදාළ කල්හි නා රජු තේජස නැසුණේ, වෑයම නිෂ්ඵල වූයේ, දුකට හා කනගාටුවට පත් විය.

Taṃ thero taṅkhaṇānurūpāya dhammiyā kathāya sandassetvā samādapetvā samuttejetvā sampahaṃsetvā tīsu saraṇesu pañcasuca sīlesu patiṭṭhāpesi saddhiṃ caturāsītiyā nāgasahassehi. Aññepi bahū himavantavāsino yakkhāca gandhabbāca kumbhaṇḍāca therassa dhammakathaṃ sutvā saraṇesuca sīlesuca patiṭṭhahiṃsu. Pañcakopi yakkho saddhiṃ bhariyāya yakkhiniyā pañcahica puttasatehi paṭhame [Pg.183] phale patiṭṭhito. Athāyasmā majjhanti katthero sabbenāgayakkharakkhase āmantetvā evamāha,-

ස්ථවිරයන් වහන්සේ ඒ මොහොතට සුදුසු ධර්ම දේශනාවෙන් ඔහුට කරුණු පැහැදිලි කර දී, සමාදන් කරවා, දිරිමත් කරවා, සතුටට පත් කරවා, අසූහතර දහසක් නාගයන් සමඟ ඔහුව තිසරණ සරණ යාමෙහි හා පංචශීලයෙහි පිහිටුවූ සේක. හිමාලයෙහි වෙසෙන වෙනත් බොහෝ යක්ෂයෝ ද ගාන්ධර්වයෝ ද කුම්භාණ්ඩයෝ ද ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව අසා තිසරණෙහි හා සීලයෙහි පිහිටියහ. පංචක නම් යක්ෂයා ද තම බිරිඳ වූ යක්ෂණිය සහ පුතුන් පන්සියය සමඟ සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේය. ඉක්බිති ආයුෂ්මත් මජ්ඣන්තික ස්ථවිරයන් වහන්සේ සියලු නාග, යක්ෂ හා රාක්ෂසයන් අමතා මෙසේ වදාළ සේක:

Mādāni kodhaṃ janayittha, ito uddhaṃ yathā pure;

Sassaghātañca mā kattha, sukhakāmā hi pāṇino;

Karotha mettaṃ sattesu, vasantu manujā sukhanti.

\"මින් පසු පෙර පරිදි ක්‍රෝධ නොකරව්, ගොයම් විනාශ නොකරව්, සත්ත්වයෝ වනාහි සැප කැමති වෙති; සියලු සත්ත්වයන් කෙරෙහි මෙත් වඩාව්, මනුෂ්‍යයෝ සුවසේ වෙසෙත්වා.\"

Te sabbepi sādhu bhanteti therassa vacanaṃ paṭissuṇitvā yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjiṃsu. Taṃ divasameva nāgarājassa pūjāsamayo hoti. Atha nāgarājā attano ratanamayaṃ pallaṅkaṃ āharāpetvā therassa paññapesi. Nisīdi thero pallaṅke. Nāgarājāpi theraṃ bījayamāno samīpe aṭṭhāsi. Tasmiṃ khaṇe kasmīragandhāraraṭṭhavāsino āgantvā theraṃ disvā amhākaṃ nāgarājatopi thero mahiddhikataroti therameva vanditvā nisinnā. Thero tesaṃ āsivisopamasuttaṃ kathesi. Suttapariyosāne asītiyāpāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Kulasatasahassañca pabbaji. Tato pabhuti ca kasmīragandhāro yāvajjetanā kāsāvapajjotā isivātapaṭivātāeva.

ඔවුහු සියල්ලෝම \"එසේය, ස්වාමීනි\" යි ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ වචනය පිළිගෙන අනුශාසනා පරිදි පිළිපැද්දහ. එදිනම නා රජුට පූජා පවත්වන දිනය විය. ඉක්බිති නා රජු තමාගේ රත්නමය පර්යංකය ගෙන්වා ස්ථවිරයන් වහන්සේ උදෙසා පැනවීය. ස්ථවිරයන් වහන්සේ එම පර්යංකයෙහි වැඩ හුන් සේක. නා රජු ද ස්ථවිරයන් වහන්සේට පවන් සලමින් සමීපයෙහි සිටගත්තේය. එකල්හි කශ්මීර-ගන්ධාර වැසියෝ පැමිණ, ස්ථවිරයන් වහන්සේ දැක \"අපගේ නා රජුට වඩා මේ ස්ථවිරයන් වහන්සේ මහා සෘද්ධිමත් සේකැ\" යි සිතා ස්ථවිරයන් වහන්සේටම වැඳ එකත්පස්ව හුන්හ. ස්ථවිරයන් වහන්සේ ඔවුන්ට 'ආසීවිසූපම සූත්‍රය' දේශනා කළ සේක. දේශනාව අවසානයෙහි අසූදහසක් සත්ත්වයන්ට ධර්මාවබෝධය විය. ලක්ෂයක් කුලපුත්‍රයෝ පැවිදි වූහ. එතැන් පටන් කශ්මීර-ගන්ධාර දේශය අද දක්වාම කසාවතින් බැබළෙන්නේ, සෘෂිවරුන්ගේ ඇසුරෙන් සුළඟ පවා සුවඳවත් වූ දේශයක්ම විය.

Gantvā kasmīragandhāraṃ, isi majjhantiko tadā;

Duṭṭhaṃ nāgaṃ pasādetvā, mocesi bandhanā bahūti.

\"එකල්හි මජ්ඣන්තික සෘෂිවරයා කශ්මීර-ගන්ධාර දේශයට වැඩම කොට, දරුණු නා රජු පැහැදවීමට පත් කර, බොහෝ දෙනා බන්ධනයෙන් මුදාගත් සේක.\"

Adhunā pana kasmīragandhāraraṭṭhe sāsanassa atthaṅgatassaviya sūriyassa obhāso na paññāyati, tasmā tattha sāsanassa patiṭṭhāne vitthārena vattabbakiccaṃ natthīti.

නමුත් දැන් කශ්මීර-ගන්ධාර දේශයෙහි, බැස යන සූර්යයාගේ ආලෝකය මෙන් ශාසනයේ ප්‍රභාවයක් දක්නට නැත, එබැවින් එහි ශාසනය පිහිටුවීම පිළිබඳව විස්තර වශයෙන් පැවසිය යුතු කරුණු නැත.

Iti sāsanavaṃse kasmīragandhāraraṭṭhasāsanavaṃsakathāmaggo

මෙසේ ශාසන වංශයෙහි කශ්මීර-ගන්ධාර දේශයේ ශාසන වංශ කථා මාර්ගය වූ,

Nāma sattamo paricchedo.

හත්වැනි පරිච්ඡේදයයි.

8. Mahiṃsakaraṭṭhassāsanavaṃsakathāmaggo

8. මහිංසක දේශයේ ශාසන වංශ කථා මාර්ගය.

8. Idāni [Pg.184] yathāvuttamātikāvasena mahiṃsakaraṭṭhasāsanavaṃsakathāmaggaṃ vattuṃ okāso anuppatto, tasmā taṃ vakkhāmi.

8. දැන් කලින් සඳහන් කළ මාතෘකාව අනුව මහිංසක දේශයේ ශාසන වංශ කථා මාර්ගය පැවසීමට අවස්ථාව පැමිණ ඇත, එබැවින් මම එය පවසන්නෙමි.

Tatiyasaṅgītāvasāne hi mahāmoggaliputtatissatthero mahārevattheraṃ mahiṃsakamaṇḍalaṃ pesesi,- tvaṃ etaṃ raṭṭhaṃ gantvā ettha sāsanaṃ patiṭṭhāpehīti.

තුන්වැනි සංගීතිය අවසානයෙහි මහා මොග්ගලීපුත්තතිස්ස ස්ථවිරයන් වහන්සේ, \"ඔබ වහන්සේ ඒ දේශයට වැඩම කොට එහි ශාසනය පිහිටුවනු මැනව\" යි මහාරේවත ස්ථවිරයන් වහන්සේව මහිංසක මණ්ඩලයට පිටත් කර හැරිය සේක.

Soca attapañcamo hutvā mahiṃsakamaṇḍalaṃ agamāsi paccantimesu janapadesu pañcavaggo gaṇo alaṃ upasampadakammāyāti maññamāno. Thero mahiṃsakamaṇḍalaṃ gantvā devadūtasuttaṃ kathesi. Suttapariyosāne cattālīsapāṇasahassāni dhammacakkhuṃ ppaṭilabhiṃsu. Cattālīsaṃyeva pāṇasahassāni pabbajiṃsu.

ඒ මහාදේව තෙරුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේ ඇතුළු පස්නමක් සමඟ, ප්‍රත්‍යන්ත ජනපදයන්හි උපසම්පදා කර්ම සිදු කිරීම සඳහා පස්නමකගෙන් යුත් භික්ෂු කණ්ඩායමක් ප්‍රමාණවත් යැයි සලකා, මහීෂක මණ්ඩලයට වැඩම කළහ. තෙරුන් වහන්සේ මහීෂක මණ්ඩලයට වැඩම කොට දේවදූත සූත්‍රය දේශනා කළහ. දේශනාව අවසානයේ සතළිස් දහසක් ප්‍රාණීහු ධර්ම චක්ෂුස ලබා ගත්හ. සතළිස් දහසක් දෙනාම පැවිදි වූහ.

Gantvāna raṭṭhaṃ mahiṃsaṃ, mahārevo mahiddhiko;

Codetvā devadūtehi, mocesi bandhanā bahūti.

මහා ඍද්ධි ඇති මහාදේව තෙරුන් වහන්සේ මහීෂක දේශයට වැඩම කොට, දේවදූත සූත්‍රය මඟින් අවවාද කොට බොහෝ දෙනා සංසාර බන්ධනයෙන් මුදවා ගත්හ.

Adhunā pana tattha sāsanassa abbhehiviya paṭicchannassa sūriyassa okāso dubbalo hutvā paññāyati.

නමුත් වර්තමානයේ එහි, වලාකුළුවලින් වැසුණු සූර්යයා මෙන් ශාසනයේ පැවැත්ම දුර්වල වී ඇති බව පෙනේ.

Iti sāsanavaṃse mahiṃsakaraṭṭhasāsanavaṃsakathāmaggo

මෙසේ ශාසන වංශයෙහි මහීෂක රටෙහි ශාසන වංශ කථා මාර්ගය

Nāma aṭṭhamo paricchedo.

නම් වූ අටවැනි පරිච්ඡේදයයි.

9. Mahāraṭṭhasāsanavaṃsakathāmaggo

9. මහාරාෂ්ට්‍ර ශාසන වංශ කථා මාර්ගය

9. Ito paraṃ mahāraṭṭhasāsanavaṃsakathāmaggaṃ kathayissāmi yathāvuttamātikāvasena.

9. මීට පසුව, කලින් පවසන ලද මාතෘකා අනුපිළිවෙළින් මහාරාෂ්ට්‍ර රටෙහි ශාසන වංශ කථා මාර්ගය දේශනා කරමි.

Tatiyasaṅgītāvasāne hi mahāmoggaliputtatissatthero mahādhammarakkhittheraṃ mahāraṭṭhaṃ pesesi,-tvaṃ etaṃ raṭṭhaṃ gantvā ettha sāsanaṃ patiṭṭhāpesīti.

තුන්වැනි සංගායනාව අවසානයේ මහා මොග්ගලීපුත්ත තිස්ස තෙරුන් වහන්සේ, 'ඔබ ඒ රටට ගොස් එහි ශාසනය පිහිටුවන්න' යැයි පවසමින් මහා ධර්මරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේව මහාරාෂ්ට්‍ර දේශයට පිටත් කර යැවූහ.

Mahādhammarakkhitattheroca attapañcamo hutvā mahāraṭṭhaṃ gantvā mahānāradakassapajātakakathāya mahāraṭṭhake pasādetvā [Pg.185] caturāsītipāṇasahassāni maggaphalesu patiṭṭhāpesi. Terasasahassāni pabbajiṃsu. Evaṃ so tattha sāsanaṃ patiṭṭhāpesi.

මහා ධර්මරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේද තමන් වහන්සේ ඇතුළු පස්නමක් සමඟ මහාරාෂ්ට්‍රයට වැඩම කොට, මහා නාරද කස්සප ජාතක කථාව දේශනා කරමින් මහාරාෂ්ට්‍ර වැසියන් පැහැදවා, අසූහතර දහසක් ප්‍රාණීන් මාර්ගඵලයන්හි පිහිටුවූහ. දහතුන් දහසක් දෙනා පැවිදි වූහ. මෙසේ උන්වහන්සේ එහි ශාසනය පිහිටුවූහ.

Mahāraṭṭhaṃ isi gantvā, so mahā dhammarakkhito;

Jātakaṃ kathayitvāna, pasādesi mahājananti.

ඍෂිවරයෙකු බඳු වූ ඒ මහා ධර්මරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේ මහාරාෂ්ට්‍රයට වැඩම කොට, ජාතක දේශනාවක් පවත්වා මහා ජනයා පැහැදවූහ.

Tattha kira manussā pubbe aggihutādimicchākammaṃ yebhuyyena akaṃsu. Teneva thero mahānāradakassapajātakakathaṃ desesi. Tato paṭṭhāya tattha manussā jātaka kathaṃ yebhuyyena sotuṃ ativiya icchanti. Bhikkhūca yebhuyyena gahaṭṭhānaṃ jātakakathaṃyeva desenti. Visesato pana vassantarajātakakathaṃ te manussā bahūhi dātabbavatthūhi pūjetvā suṇanti.

එහි වැසියෝ පෙර කාලයෙහි බොහෝ සෙයින් ගිනිබිලි පිදීම ආදී මිථ්‍යා කර්මයන්හි නිරත වූහ. එහෙයින්ම තෙරුන් වහන්සේ මහා නාරද කස්සප ජාතක කථාව දේශනා කළහ. එතැන් පටන් එහි මිනිස්සු ජාතක කතා ඇසීමට බෙහෙවින්ම කැමැත්තක් දැක්වූහ. භික්ෂූන් වහන්සේලාද ගිහියන්ට බොහෝ සෙයින් ජාතක කතාම දේශනා කරති. විශේෂයෙන්ම වෙස්සන්තර ජාතක කථාව, ඒ මිනිස්සු බොහෝ පූජා භාණ්ඩවලින් පුදා ශ්‍රවණය කරති.

Tañca mahāraṭṭhaṃ nāma syāmaraṭṭhasamīpe ṭhitaṃ, teneva syāmaraṭṭhavāsinopi bhikkhū gahaṭṭhāca yebhuyyena sotuṃ icchantīti. Mahādhammarakkhitattheropi mahāraṭṭhavāsīhi saddhiṃ sakalasyāmaraṭṭhavāsīnaṃ dhammaṃ desesi, amatarasaṃ pāyesi, yathā yonakadhammarakkhitatthero aparantaraṭṭhaṃ gantvā sakalamarammaraṭṭhavāsīnanti.

ඒ මහාරාෂ්ට්‍ර දේශය තායිලන්තයට (ස්‍යාම දේශයට) සමීපව පිහිටා ඇත. එහෙයින් ස්‍යාම දේශයේ වෙසෙන භික්ෂූන් හා ගිහියෝද බොහෝ සෙයින් එය ඇසීමට කැමති වෙති. යෝනක ධර්මරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේ අපරන්ත දේශයට වැඩම කර මුළු මියන්මාර් (මරම්ම) වැසියන්ට ධර්මය දේශනා කළාක් මෙන්, මහා ධර්මරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේද මහාරාෂ්ට්‍ර වැසියන් සමඟ මුළු ස්‍යාම දේශවාසීන්ට ධර්මය දේශනා කරමින් අමා රසය පෙවූහ.

Yaṃ pana yonakaraṭṭhasāsanavaṃsakathāyaṃ vuttaṃ, tampi sabbaṃ etthāpi daṭṭhabbaṃyeva, tehi tassa ekasadisattena ṭhitattāti. Tathā hi nāgasenattheropi yonakaraṭṭhe vasitvā syāmaraṭṭhādīsupi sāsanaṃ patiṭṭhāpesi. Yonakaraṭṭhavāsino mahādhammagambhīrattheramahāmedhaṅkarattherāca saddhiṃ bahūhi bhikkhūhi sīhaḷadīpaṃ gantvā tato punāgantvā syāmaraṭṭhe sokkatayanagaraṃ patvā tattha nisīditvā sāsanaṃ paggaṇhitvā pacchā lakunnanagare nisīditvā sāsanaṃ paggaṇhi. Evaṃ yonakaraṭṭhe sāsanaṃ ṭhitaṃ syāmādīsupi ṭhitaṃyevāti daṭṭhabbaṃ.

යෝනක රටෙහි ශාසන වංශ කථාවෙහි යමක් සඳහන් කරන ලද්දේද, ඒ සියල්ල මෙහිදීද එසේම දත යුතුය. මන්ද යත්, ඔවුන් සමඟ එහි සමානත්වයක් පවතින බැවිනි. එසේම නාගසේන තෙරුන් වහන්සේද යෝනක රටෙහි වාසය කරමින් ස්‍යාම දේශය ආදියේද ශාසනය පිහිටුවූහ. යෝනක රටෙහි විසූ මහා ධර්මගම්භීර තෙරුන් වහන්සේ සහ මහා මේධංකර තෙරුන් වහන්සේ බොහෝ භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ ලංකාද්වීපයට වැඩම කොට, නැවත එතැනින් පැමිණ ස්‍යාම දේශයේ සොක්කතය (සුඛෝතායි) නුවරට පැමිණ, එහි වැඩ වසමින් ශාසනය දියුණු කළහ. පසුව ලකුන්න (ලංකාන්) නුවර වැඩ වසමින් ශාසනය දියුණු කළහ. මෙසේ යෝනක රටෙහි ශාසනය පිහිටුවීමත් සමඟ ස්‍යාම ආදී රටවලද ශාසනය පිහිටි බව දත යුතුය.

Buddhassa bhagavato parinibbānato dvisatādhikānaṃ dvinnaṃ vassasahassānaṃ [Pg.186] upari navutime vassa sīhaḷadīpe rajjaṃ pattassa kittissirirājasīhamahārājassa abhisekato tatiye vasse teneva kittissirirājasīhamahāraññā pahitapaṇṇākārasāsanaṃ āgamma sarāmādhipatidhammikamahārājādhirājenāṇattehi laṅkādīpaṃ āgatehi upālitthe rādīhi patiṭṭhāpito vaṃso upālivaṃsoti pākaṭo. Soca duvidho pubbārāmavihāravāsīabhayagirivihāravāsīvasenāti. Evaṃ mahānagarayonakalyāmaraṭṭhesu sāsanaṃ thiraṃ hutvā tiṭṭhatīti veditabbanti.

භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පිරිනිවීමෙන් දෙදහස් අනූවැනි වර්ෂයෙන් මතු, ලංකාද්වීපයෙහි රාජ්‍යත්වයට පත් කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ මහාරාජයාගේ අභිෂේකයෙන් තුන්වැනි වර්ෂයෙහි, එම කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ මහාරාජයා විසින් යවන ලද පඬුරු හා හසුන්පත්වලට අනුව, ස්‍යාම දේශයේ අධිපති ධාර්මික මහාරාජාධිරාජයාගේ අණ පරිදි ලංකාද්වීපයට වැඩම කළ උපාලි තෙරුන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ මහා සංඝයා විසින් පිහිටුවන ලද වංශය 'උපාලි වංශය' නමින් ප්‍රසිද්ධ විය. එය පුබ්බාරාම විහාරවාසී සහ අභයගිරි විහාරවාසී වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. මෙසේ මහානගර, යෝනක සහ ස්‍යාම රටවල ශාසනය ස්ථාවරව පවතින බව දත යුතුය.

Iti sāsanavaṃse mahāraṭṭhasāsanavaṃsakathāmaggo nāma

මෙසේ ශාසන වංශයෙහි මහාරාෂ්ට්‍ර රටෙහි ශාසන වංශ කථා මාර්ගය නම් වූ

Navamo paricchedo.

නවවැනි පරිච්ඡේදයයි.

10. Cinaraṭṭhasāsanavaṃsakathāmaggo

10. චීන දේශයෙහි ශාසන වංශ කථා මාර්ගය

10. Tato paraṃ pavakkhāmi cīnaraṭṭhasāsanavaṃsakathāmaggaṃ yathāṭṭhavitamātikāvasena.

10. මීට පසුව, කලින් දක්වන ලද මාතෘකා අනුපිළිවෙළින් චීන දේශයෙහි ශාසන වංශ කථා මාර්ගය ප්‍රකාශ කරමි.

Tatiyasaṅgītāvasāne hi mahāmoggaliputtatissatthero majjhimattheraṃ cinaraṭṭhaṃ pesesi,-tvaṃ etaṃ raṭṭhaṃ gantvā ettha sāsanaṃ patiṭṭhāpehīti.

තුන්වැනි සංගායනාව අවසානයේ මහා මොග්ගලීපුත්ත තිස්ස තෙරුන් වහන්සේ, 'ඔබ මේ රටට ගොස් එහි ශාසනය පිහිටුවන්න' යැයි පවසමින් මජ්ඣිම තෙරුන් වහන්සේව චීන දේශයට පිටත් කර යැවූහ.

Majjhimattheroca kassapagottarena aḷakarevattherena dundabhiyattherena mahārevattherenaca saddhiṃ himavantappadese pañcacīnaraṭṭhaṃ gantvā dhammacakkappavattanasuttantakathāyataṃ desaṃ pasādetvā asītipāṇakoṭiyo maggaphalaratanāni paṭilābhesi. Pañcapica te therā pañcaraṭṭhāni pasādesuṃ. Ekamekassa santike sahassamattā pabbajiṃsu. Evaṃ te tattha sāsanaṃ patiṭṭhāpesuṃ.

මජ්ඣිම තෙරුන් වහන්සේද කස්සපගොත්ත තෙරණුවන්, අලකදේව තෙරණුවන්, දුන්දුභිස්සර තෙරණුවන් සහ මහාදේව තෙරණුවන් සමඟ හිමවන්ත ප්‍රදේශයට අයත් චීන දේශ පහට වැඩම කොට, ධම්මචක්කපවත්තන සූත්‍ර දේශනාවෙන් ඒ දේශය පැහැදවා ප්‍රාණීන් අසූ කෝටියකට මාර්ගඵල රත්නයන් ලබා දුන්හ. ඒ තෙරුන් වහන්සේලා පස්නම දේශ පහක් පැහැදවූහ. එක් එක් තෙරුන් වහන්සේ සමීපයෙහි දහස බැගින් පැවිදි වූහ. මෙසේ ඔවුහු එහි ශාසනය පිහිටුවූහ.

Gantvā majjhimatthero, himavantaṃ pasādayi;

Yakkhasenaṃ pakāsento, dhammacakkappavattananti.

මජ්ඣිම තෙරුන් වහන්සේ හිමාලයට වැඩම කොට, යක්ෂ සේනාවට ධම්මචක්කපවත්තන සූත්‍රය ප්‍රකාශ කරමින් දේශය පැහැදවූහ.

Tattha kira manussā yebhuyyena candīparamīsvārānaṃ yakkhānaṃ pūjaṃ [Pg.187] karonti. Teneva te pañca therā tesaṃ yakkhasenaṃ pakāsayitvā dhammaṃ desesuṃ. Kasmīragandhāraraṭṭhaṃ pana kadāci kadāci cīnaraṭṭhindassa vijitaṃ hoti, kadāci kadāci pana visuṃ hoti. Tadā pana visuṃyeva ahosīti daṭṭhabbaṃ.

එහි වැසියෝ බොහෝ සෙයින් චණ්ඩී, පරමේශ්වර ආදී යක්ෂයන් ඇදහීම කළහ. එහෙයින්ම ඒ පස්නම වූ තෙරුන් වහන්සේලා ඔවුන්ට යක්ෂ සේනාව ප්‍රකාශ කරමින් ධර්මය දේශනා කළහ. කාශ්මීර-ගන්ධාර දේශය ඇතැම් කාලවල චීන අධිරාජයාට අයත්ව තිබුණද, ඇතැම් කාලවල වෙනම පැවතියේය. එකල එය වෙනම පැවති බව දත යුතුය.

Cīranaṭṭhe pana bhagavato sāsanaṃ dubbalaṃyeva hutvā aṭṭhāsi, na thiraṃ hutvā. Teneva idāni tattha katthaciyeva sāsanaṃ chāyāmattaṃva paññāyati, vātavegena vikiṇṇaabbhaṃviya tiṭṭhatīti.

නමුත් චීන දේශයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශාසනය ස්ථාවර නොවී දුර්වලව පැවතියේය. එහෙයින්ම දැනට එහි ඇතැම් ස්ථානයක පමණක් ශාසනය සෙවනැල්ලක් මෙන් දක්නට ලැබෙන අතර, එය සුළඟට විසිරී ගිය වලාකුළක් මෙන් පවතී.

Iti sāsanavaṃse cīnaraṭṭhasāsanavaṃsakathāmaggo nāma

මෙසේ ශාසන වංශයෙහි චීන දේශයෙහි ශාසන වංශ කථා මාර්ගය නම් වූ

Dasamo paricchedo.

දහවැනි පරිච්ඡේදයයි.

Evaṃ sabbena sabbaṃ sāsanavaṃsakathāmaggo niṭṭhito.

මෙසේ මුළුමනින්ම ශාසන වංශ කථා මාර්ගය අවසන් විය.

Ettāvatāca –

මෙතෙකින් –

Laṅkāgatena santena, citrañāṇena bhikkhunā;

Saraṇaṅkaranāmena, saddhammaṭṭhitikāminā.

ලක්දිවට පැමිණියා වූ ද, ශාන්ත වූ ද, විවිධ ඥානයෙන් යුත්, සද්ධර්මයේ පැවැත්ම පතන්නා වූ සරණංකර නම් භික්ෂුව විසින් ද,

Dūratoyeva dīpamhā, sumaṅgalena jotinā;

Visuddhasīlināceva, dīpantaraṭṭhabhikkhunā.

ඈත දූපතක සිට පැමිණියා වූ, ශාසනාලෝකය පතුරුවන්නා වූ ද, පිරිසිදු සීලයෙන් යුක්ත වූ ද සුමංගල නම් වූ වෙනත් දේශයක භික්ෂුවක් විසින් ද,

Aññehicābhiyācito, paññāsāmīti nāmako;

Akāsiṃ suṭṭhukaṃ ganthaṃ, sāsanavaṃsappadīpikaṃ.

සහ අනෙකුත් අය විසින් ද කරන ලද ආරාධනයෙන්, 'පඤ්ඤාසාමි' නම් වූ මම මෙම 'ශාසන වංශ ප්‍රදීපිකා' නම් උතුම් ග්‍රන්ථය මනාව කළෙමි.

Dvisateca sahasseca, tevīsādhike gate;

Puṇṇāyaṃ migasīrassa, niṭṭhaṃ gatāva sabbaso.

දෙදහස් දෙසිය විසිතුන් වසරක් ඉක්ම ගිය කල්හි, උඳුවප් මස පුර පසළොස්වක පොහෝ දින මෙය සර්වාකාරයෙන්ම නිමාවට පත් විය.

Koci ettheva doso ce, paññāyati sucittakā;

Taṃ khamantu ca suddhiyā, gaṇhantu yuttikaṃ haveti.

පිරිසිදු සිත් ඇති සත්පුරුෂයෙනි, මෙහි කිසියම් වරදක් දක්නට ලැබෙන්නේ නම්, කරුණාවෙන් එයට සමාව දී, මෙහි ඇති නිවැරදි හා සුදුසු දේ පමණක් පිළිගන්නා සේක්වා.