বাংলা
পালিঅট্ঠকথাটীকাঅন্ন
1101 পারাজিক পালি
1102 পাচিত্তিয় পালি
1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়)
1104 চূলবগ্গ পালি
1105 পরিবার পালি
1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১
1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২
1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা
1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়)
1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা
1206 পরিবার অট্ঠকথা
1301 সারত্থদীপনী টীকা-১
1302 সারত্থদীপনী টীকা-২
1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩
1401 দ্বেমাতিকাপালি
1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা
1403 বজিরবুদ্ধি টীকা
1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১
1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২
1406 বিনয়ালংকার টীকা-১
1407 বিনয়ালংকার টীকা-২
1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা
1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয়
1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১
1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২
1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি
1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা

8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১
8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২
8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১
8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২
8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা

8406 দীঘনিকায় (পু-বি)
8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি)
8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি)
8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি)
8410 বিনয়পিটক (পু-বি)
8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি)
8412 অট্ঠকথা (পু-বি)
8413 নিরুত্তিদীপনী
8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ
8415 অনুদীপনীপাঠ
8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ
8417 নমক্কারটীকা
8418 মহাপণামপাঠ
8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা
8420 সুতবন্দনা
8421 কমলাঞ্জলি
8422 জিনালংকার
8423 পজ্জমধু
8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী
8425 চূলগন্থবংস
8426 মহাবংস
8427 সাসনবংস
8428 কচ্চায়নব্যাকরণং
8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং
8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা)
8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা)
8432 পদরূপসিদ্ধি
8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা
8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ
8435 বুত্তোদয়পাঠ
8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ
8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা
8438 সুবোধালংকারপাঠ
8439 সুবোধালংকারটীকা
8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার
8441 লোকনীতি
8442 সুত্তন্তনীতি
8443 সূরস্সতীনীতি
8444 মহারহনীতি
8445 ধম্মনীতি
8446 কবিদপ্পণনীতি
8447 নীতিমঞ্জরী
8448 নরদক্খদীপনী
8449 চতুরারক্খদীপনী
8450 চাণক্যনীতি
8451 রসবাহিনী
8452 সীমাবিসোধনীপাঠ
8453 বেস্সন্তরগীতি
8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা
8455 থূপবংস
8456 দাঠাবংস
8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া
8458 ধাতুবংস
8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস
8460 জিনচরিতয়
8461 জিনবংসদীপং
8462 তেলকটাহগাথা
8463 মিলিদটীকা
8464 পদমঞ্জরী
8465 পদসাধনং
8466 সদ্দবিন্দুপকরণং
8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা
8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি
2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ)
2103 পাথিকবগ্গ পালি
2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ)
2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা
2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা
2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ)
2303 পাথিকবগ্গ টীকা
2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১
2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি
3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি
3103 উপরিপণ্ণাস পালি
3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১
3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২
3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা
3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা
3301 মূলপণ্ণাস টীকা
3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা
3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি
4102 নিদানবগ্গ পালি
4103 খন্ধবগ্গ পালি
4104 সলায়তনবগ্গ পালি
4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)
4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা
4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা
4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা
4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)
4301 সগাথাবগ্গ টীকা
4302 নিদানবগ্গ টীকা
4303 খন্ধবগ্গ টীকা
4304 সলায়তনবগ্গ টীকা
4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি
5102 দুকনিপাত পালি
5103 তিকনিপাত পালি
5104 চতুক্কনিপাত পালি
5105 পঞ্চকনিপাত পালি
5106 ছক্কনিপাত পালি
5107 সত্তকনিপাত পালি
5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি
5109 নবকনিপাত পালি
5110 দশকনিপাত পালি
5111 একাদশকনিপাত পালি
5201 এককনিপাত অট্ঠকথা
5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা
5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা
5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা
5301 এককনিপাত টীকা
5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা
5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা
5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি
6102 ধম্মপদ পালি
6103 উদান পালি
6104 ইতিবুত্তক পালি
6105 সুত্তনিপাত পালি
6106 বিমানবত্থু পালি
6107 পেতবত্থু পালি
6108 থেরগাথা পালি
6109 থেরীগাথা পালি
6110 অপদান পালি-১
6111 অপদান পালি-২
6112 বুদ্ধবংস পালি
6113 চরিয়াপিটক পালি
6114 জাতক পালি-১
6115 জাতক পালি-২
6116 মহানিদ্দেস পালি
6117 চূলনিদ্দেস পালি
6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি
6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি
6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি
6121 পেটকোপদেস পালি
6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা
6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১
6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২
6204 উদান অট্ঠকথা
6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা
6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১
6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২
6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা
6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা
6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১
6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২
6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা
6213 অপদান অট্ঠকথা-১
6214 অপদান অট্ঠকথা-২
6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা
6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা
6217 জাতক অট্ঠকথা-১
6218 জাতক অট্ঠকথা-২
6219 জাতক অট্ঠকথা-৩
6220 জাতক অট্ঠকথা-৪
6221 জাতক অট্ঠকথা-৫
6222 জাতক অট্ঠকথা-৬
6223 জাতক অট্ঠকথা-৭
6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা
6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা
6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১
6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২
6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা
6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা
6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি
7102 বিভঙ্গ পালি
7103 ধাতুকথা পালি
7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি
7105 কথাবত্থু পালি
7106 যমক পালি-১
7107 যমক পালি-২
7108 যমক পালি-৩
7109 পট্ঠান পালি-১
7110 পট্ঠান পালি-২
7111 পট্ঠান পালি-৩
7112 পট্ঠান পালি-৪
7113 পট্ঠান পালি-৫
7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা
7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা
7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা
7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা
7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা
7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা
7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা
7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা
7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো
7307 অভিধম্মত্থসংগহো
7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা
7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利義註複註藏外典籍
1101 巴拉基咖(波羅夷)
1102 巴吉帝亞(波逸提)
1103 大品(律藏)
1104 小品
1105 附隨
1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1
1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2
1203 巴吉帝亞(波逸提)義註
1204 大品義註(律藏)
1205 小品義註
1206 附隨義註
1301 心義燈-1
1302 心義燈-2
1303 心義燈-3
1401 疑惑度脫
1402 律攝註釋
1403 金剛智疏
1404 疑難解除疏-1
1405 疑難解除疏-2
1406 律莊嚴疏-1
1407 律莊嚴疏-2
1408 古老解惑疏
1409 律抉擇-上抉擇
1410 律抉擇疏-1
1411 律抉擇疏-2
1412 巴吉帝亞等啟請經
1413 小戒學-根本戒學

8401 清淨道論-1
8402 清淨道論-2
8403 清淨道大複註-1
8404 清淨道大複註-2
8405 清淨道論導論

8406 長部問答
8407 中部問答
8408 相應部問答
8409 增支部問答
8410 律藏問答
8411 論藏問答
8412 義注問答
8413 語言學詮釋手冊
8414 勝義顯揚
8415 隨燈論誦
8416 發趣論燈論
8417 禮敬文
8418 大禮敬文
8419 依相讚佛偈
8420 經讚
8421 蓮花供
8422 勝者莊嚴
8423 語蜜
8424 佛德偈集
8425 小史
8427 佛教史
8426 大史
8429 目犍連文法
8428 迦旃延文法
8430 文法寶鑑(詞幹篇)
8431 文法寶鑑(詞根篇)
8432 詞形成論
8433 目犍連五章
8434 應用成就讀本
8435 音韻論讀本
8436 阿毗曇燈讀本
8437 阿毗曇燈疏
8438 妙莊嚴論讀本
8439 妙莊嚴論疏
8440 初學入門義抉擇精要
8446 詩王智論
8447 智論花鬘
8445 法智論
8444 大羅漢智論
8441 世間智論
8442 經典智論
8443 勇士百智論
8450 考底利耶智論
8448 人眼燈
8449 四護衛燈
8451 妙味之流
8452 界清淨
8453 韋桑達拉頌
8454 目犍連語釋五章
8455 塔史
8456 佛牙史
8457 詞根讀本注釋
8458 舍利史
8459 象頭山寺史
8460 勝者行傳
8461 勝者宗燈
8462 油鍋偈
8463 彌蘭王問疏
8464 詞花鬘
8465 詞成就論
8466 正理滴論
8467 迦旃延詞根注
8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品
2102 大品(長部)
2103 波梨品
2201 戒蘊品註義註
2202 大品義註(長部)
2203 波梨品義註
2301 戒蘊品疏
2302 大品複註(長部)
2303 波梨品複註
2304 戒蘊品新複註-1
2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經
3102 中五十經
3103 後五十經
3201 根本五十義註-1
3202 根本五十義註-2
3203 中五十義註
3204 後五十義註
3301 根本五十經複註
3302 中五十經複註
3303 後五十經複註
4101 有偈品
4102 因緣品
4103 蘊品
4104 六處品
4105 大品(相應部)
4201 有偈品義注
4202 因緣品義注
4203 蘊品義注
4204 六處品義注
4205 大品義注(相應部)
4301 有偈品複註
4302 因緣品註
4303 蘊品複註
4304 六處品複註
4305 大品複註(相應部)
5101 一集經
5102 二集經
5103 三集經
5104 四集經
5105 五集經
5106 六集經
5107 七集經
5108 八集等經
5109 九集經
5110 十集經
5111 十一集經
5201 一集義註
5202 二、三、四集義註
5203 五、六、七集義註
5204 八、九、十、十一集義註
5301 一集複註
5302 二、三、四集複註
5303 五、六、七集複註
5304 八集等複註
6101 小誦
6102 法句經
6103 自說
6104 如是語
6105 經集
6106 天宮事
6107 餓鬼事
6108 長老偈
6109 長老尼偈
6110 譬喻-1
6111 譬喻-2
6112 諸佛史
6113 所行藏
6114 本生-1
6115 本生-2
6116 大義釋
6117 小義釋
6118 無礙解道
6119 導論
6120 彌蘭王問
6121 藏釋
6201 小誦義注
6202 法句義注-1
6203 法句義注-2
6204 自說義注
6205 如是語義註
6206 經集義注-1
6207 經集義注-2
6208 天宮事義注
6209 餓鬼事義注
6210 長老偈義注-1
6211 長老偈義注-2
6212 長老尼義注
6213 譬喻義注-1
6214 譬喻義注-2
6215 諸佛史義注
6216 所行藏義注
6217 本生義注-1
6218 本生義注-2
6219 本生義注-3
6220 本生義注-4
6221 本生義注-5
6222 本生義注-6
6223 本生義注-7
6224 大義釋義注
6225 小義釋義注
6226 無礙解道義注-1
6227 無礙解道義注-2
6228 導論義注
6301 導論複註
6302 導論明解
7101 法集論
7102 分別論
7103 界論
7104 人施設論
7105 論事
7106 雙論-1
7107 雙論-2
7108 雙論-3
7109 發趣論-1
7110 發趣論-2
7111 發趣論-3
7112 發趣論-4
7113 發趣論-5
7201 法集論義註
7202 分別論義註(迷惑冰消)
7203 五部論義註
7301 法集論根本複註
7302 分別論根本複註
7303 五論根本複註
7304 法集論複註
7305 五論複註
7306 阿毘達摩入門
7307 攝阿毘達磨義論
7308 阿毘達摩入門古複註
7309 阿毘達摩論母

English
Pali CanonCommentariesSub-commentariesOther
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon PaliCommentairesSous-commentairesAutres
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-KanonKommentareSubkommentareSonstige
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैननकमेंट्रीउप-टिप्पणियाँअन्य
1101 पाराजिक पाळि
1102 पाचित्तिय पाळि
1103 महावग्ग पाळि (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळि
1105 परिवार पाळि
1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1
1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-1
1302 सारत्थदीपनी टीका-2
1303 सारत्थदीपनी टीका-3
1401 द्वेमातिकापाळि
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-1
1405 विमतिविनोदनी टीका-2
1406 विनयालंकार टीका-1
1407 विनयालंकार टीका-2
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-1
1411 विनयविनिच्छय टीका-2
1412 पाचित्यादियोजनापाळि
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-1
8402 विसुद्धिमग्ग-2
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवन्दना
8421 कमलाञ्जलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगन्थवंस
8427 सासनवंस
8426 महावंस
8429 मोग्गल्लानब्याकरणं
8428 कच्चायनब्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपञ्चिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमञ्जरी
8445 धम्मनीति
8444 महारहनीति
8441 लोकनीति
8442 सुत्तन्तनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8450 चाणक्यनीति
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8451 रसवाहिनी
8452 सीमविसोधनीपाठ
8453 वेस्सन्तरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमञ्जरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिन्दुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा
8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि
2102 महावग्ग पाळि (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळि
2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1
2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि
3102 मज्झिमपण्णास पाळि
3103 उपरिपण्णास पाळि
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि
4102 निदानवग्ग पाळि
4103 खन्धवग्ग पाळि
4104 सळायतनवग्ग पाळि
4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खन्धवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि
5102 दुकनिपात पाळि
5103 तिकनिपात पाळि
5104 चतुक्कनिपात पाळि
5105 पञ्चकनिपात पाळि
5106 छक्कनिपात पाळि
5107 सत्तकनिपात पाळि
5108 अट्ठकादिनिपात पाळि
5109 नवकनिपात पाळि
5110 दसकनिपात पाळि
5111 एकादसकनिपात पाळि
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि
6102 धम्मपद पाळि
6103 उदान पाळि
6104 इतिवुत्तक पाळि
6105 सुत्तनिपात पाळि
6106 विमानवत्थु पाळि
6107 पेतवत्थु पाळि
6108 थेरगाथा पाळि
6109 थेरीगाथा पाळि
6110 अपदान पाळि-1
6111 अपदान पाळि-2
6112 बुद्धवंस पाळि
6113 चरियापिटक पाळि
6114 जातक पाळि-1
6115 जातक पाळि-2
6116 महानिद्देस पाळि
6117 चूळनिद्देस पाळि
6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि
6119 नेत्तिप्पकरण पाळि
6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि
6121 पेटकोपदेस पाळि
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-1
6203 धम्मपद अट्ठकथा-2
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-1
6214 अपदान अट्ठकथा-2
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-1
6218 जातक अट्ठकथा-2
6219 जातक अट्ठकथा-3
6220 जातक अट्ठकथा-4
6221 जातक अट्ठकथा-5
6222 जातक अट्ठकथा-6
6223 जातक अट्ठकथा-7
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1
6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि
7102 विभङ्ग पाळि
7103 धातुकथा पाळि
7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि
7105 कथावत्थु पाळि
7106 यमक पाळि-1
7107 यमक पाळि-2
7108 यमक पाळि-3
7109 पट्ठान पाळि-1
7110 पट्ठान पाळि-2
7111 पट्ठान पाळि-3
7112 पट्ठान पाळि-4
7113 पट्ठान पाळि-5
7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका
7302 विभङ्ग-मूलटीका
7303 पञ्चपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका
7305 पञ्चपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon PaliKomentarSub-komentarLainnya
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典註釈書副註釈書その他
1101 パーラージカ・パーリ
1102 パーチッティヤ・パーリ
1103 マハーヴァッガ・パーリ(ヴィナヤ)
1104 チューラヴァッガ・パーリ
1105 パリヴァーラ・パーリ
1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1
1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2
1203 パーチッティヤ・アッタカター
1204 マハーヴァッガ・アッタカター(ヴィナヤ)
1205 チューラヴァッガ・アッタカター
1206 パリヴァーラ・アッタカター
1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1
1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2
1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3
1401 ドヴェマーティカー・パーリ
1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター
1403 ヴァジラブッディ・ティーカー
1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1
1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2
1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1
1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2
1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー
1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ
1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1
1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2
1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ
1413 クッダシッカー-ムーラシッカー

8401 ヴィスッディマッガ-1
8402 ヴィスッディマッガ-2
8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1
8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2
8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター

8406 ディーガニカーヤ(プ・ヴィ)
8407 マッジマニカーヤ(プ・ヴィ)
8408 サンユッタニカーヤ(プ・ヴィ)
8409 アングッタラニカーヤ(プ・ヴィ)
8410 ヴィナヤピタカ(プ・ヴィ)
8411 アビダンマピタカ(プ・ヴィ)
8412 アッタカター(プ・ヴィ)
8413 ニルッティディーパニー
8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ
8415 アヌディーパニーパータ
8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ
8417 ナマッカラ・ティーカー
8418 マハーパナーマ・パータ
8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター
8420 スタヴァンダナー
8421 カマラーニャジャリ
8422 ジナランカーラ
8423 パッジャマドゥ
8424 ブッダグナガーター・ヴァリー
8425 チューラガンタヴァンサ
8427 サーサナヴァンサ
8426 マハーヴァンサ
8429 モッガラーナ・ビャーカラナン
8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン
8430 サッダニーティッパカラナン(パダマーラー)
8431 サッダニーティッパカラナン(ダートゥマーラー)
8432 パダルーパシッディ
8433 モッガラーナ・パンチカー
8434 パヨーガシッディ・パータ
8435 ヴットーダヤ・パータ
8436 アビダーナッパディーピカー・パータ
8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー
8438 スボーダーランカーラ・パータ
8439 スボーダーランカーラ・ティーカー
8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ
8446 カヴィダッパナニーティ
8447 ニーティマンジャリー
8445 ダンマニーティ
8444 マハーラハニーティ
8441 ローカニーティ
8442 スタンタニーティ
8443 スーラッサティニーティ
8450 チャーナキャニーティ
8448 ナラダッカディーパニー
8449 チャトゥラーラッカディーパニー
8451 ラサヴァーヒニー
8452 シーマヴィソーダニー・パータ
8453 ヴェッサンタラ・ギーティ
8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー
8455 トゥーパヴァンサ
8456 ダーターヴァンサ
8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー
8458 ダートゥヴァンサ
8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ
8460 ジナチャリタヤ
8461 ジナヴァンサディーパン
8462 テーラカターガーター
8463 ミリダ・ティーカー
8464 パダマンジャリー
8465 パダサーダナン
8466 サッダビンドゥパカラナン
8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー
8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ
2102 マハーワッガ・パーリ(ディーガ)
2103 パーティカワッガ・パーリ
2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター
2202 マハーワッガ・アッタカター(ディーガ)
2203 パーティカワッガ・アッタカター
2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー
2302 マハーワッガ・ティーカー(ディーガ)
2303 パーティカワッガ・ティーカー
2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1
2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ
3102 マッジマパンナーサ・パーリ
3103 ウパリパンナーサ・パーリ
3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1
3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2
3203 マッジマパンナーサ・アッタカター
3204 ウパリパンナーサ・アッタカター
3301 ムーラパンナーサ・ティーカー
3302 マッジマパンナーサ・ティーカー
3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ
4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ
4103 カンダ・ワッガ・パーリ
4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ
4105 マハーワッガ・パーリ(サンユッタ)
4201 サガーター・ワッガ・アッタカター
4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター
4203 カンダ・ワッガ・アッタカター
4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター
4205 マハーワッガ・アッタカター(サンユッタ)
4301 サガーター・ワッガ・ティーカー
4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー
4303 カンダ・ワッガ・ティーカー
4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー
4305 マハーワッガ・ティーカー(サンユッタ)
5101 エーカカニパータ・パーリ
5102 ドゥカニパータ・パーリ
5103 ティカニパータ・パーリ
5104 チャトゥッカニパータ・パーリ
5105 パンチャカニパータ・パーリ
5106 チャッカニパータ・パーリ
5107 サッタカニパータ・パーリ
5108 アッタカーディニパータ・パーリ
5109 ナヴァカニパータ・パーリ
5110 ダサカニパータ・パーリ
5111 エーカーダサカニパータ・パーリ
5201 エーカカニパータ・アッタカター
5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター
5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター
5204 アッタカーディニパータ・アッタカター
5301 エーカカニパータ・ティーカー
5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー
5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー
5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ
6102 ダンマパダ・パーリ
6103 ウダーナ・パーリ
6104 イティヴッタカ・パーリ
6105 スッタニパータ・パーリ
6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ
6107 ペーヴァットゥ・パーリ
6108 テーラガーター・パーリ
6109 テーリーガーター・パーリ
6110 アパダーナ・パーリ-1
6111 アパダーナ・パーリ-2
6112 ブッダヴァンサ・パーリ
6113 チャリヤーピタカ・パーリ
6114 ジャータカ・パーリ-1
6115 ジャータカ・パーリ-2
6116 マハーニッデーサ・パーリ
6117 チューラニッデーサ・パーリ
6118 パティサンビダーマッガ・パーリ
6119 ネッティッパカラナ・パーリ
6120 ミリンダパンハ・パーリ
6121 ペータコーパデーサ・パーリ
6201 クッダカパータ・アッタカター
6202 ダンマパダ・アッタカター-1
6203 ダンマパダ・アッタカター-2
6204 ウダーナ・アッタカター
6205 イティヴッタカ・アッタカター
6206 スッタニパータ・アッタカター-1
6207 スッタニパータ・アッタカター-2
6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター
6209 ペータヴァットゥ・アッタカター
6210 テーラガーター・アッタカター-1
6211 テーラガーター・アッタカター-2
6212 テーリーガーター・アッタカター
6213 アパダーナ・アッタカター-1
6214 アパダーナ・アッタカター-2
6215 ブッダヴァンサ・アッタカター
6216 チャリヤーピタカ・アッタカター
6217 ジャータカ・アッタカター-1
6218 ジャータカ・アッタカター-2
6219 ジャータカ・アッタカター-3
6220 ジャータカ・アッタカター-4
6221 ジャータカ・アッタカター-5
6222 ジャータカ・アッタカター-6
6223 ジャータカ・アッタカター-7
6224 マハーニッデーサ・アッタカター
6225 チューラニッデーサ・アッタカター
6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1
6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2
6228 ネッティッパカラナ・アッタカター
6301 ネッティッパカラナ・ティーカー
6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ
7102 ヴィバンガ・パーリ
7103 ダートゥカター・パーリ
7104 プッガラパンニャッティ・パーリ
7105 カター・ヴァットゥ・パーリ
7106 ヤマカ・パーリ-1
7107 ヤマカ・パーリ-2
7108 ヤマカ・パーリ-3
7109 パッターナ・パーリ-1
7110 パッターナ・パーリ-2
7111 パッターナ・パーリ-3
7112 パッターナ・パーリ-4
7113 パッターナ・パーリ-5
7201 ダンマサンガニ・アッタカター
7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター
7203 パンチャパカラナ・アッタカター
7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー
7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー
7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー
7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー
7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー
7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード
7307 アビダンマッタ・サンガホ
7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー
7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលីអដ្ឋកថាដីកាផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ
1102 បាចិត្តិយបាឡិ
1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ)
1104 ចូឡវគ្គបាឡិ
1105 បរិវារបាឡិ
1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១
1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២
1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា
1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ)
1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា
1206 បរិវារអដ្ឋកថា
1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១
1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២
1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣
1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ
1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា
1403 វជិរពុទ្ធិដីកា
1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១
1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២
1406 វិនយាលង្ការដីកា-១
1407 វិនយាលង្ការដីកា-២
1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា
1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ
1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១
1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២
1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ
1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា

8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១
8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២
8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១
8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២
8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា

8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ)
8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ)
8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ)
8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ)
8410 វិនយបិដក (បុ-វិ)
8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ)
8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ)
8413 និរុត្តិទីបនី
8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ
8415 អនុទីបនីបាឋ
8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ
8417 នមក្ការដីកា
8418 មហាបណាមបាឋ
8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា
8420 សុតវន្ទនា
8421 កមលាញ្ជលិ
8422 ជិនាលង្ការ
8423 បជ្ជមធុ
8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី
8425 ចូឡគន្ថវង្ស
8427 សាសនវង្ស
8426 មហាវង្ស
8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ
8428 កច្ចាយនព្យាករណំ
8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា)
8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា)
8432 បទរូបសិទ្ធិ
8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា
8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ
8435 វុត្តោទយបាឋ
8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ
8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា
8438 សុពោធាលង្ការបាឋ
8439 សុពោធាលង្ការដីកា
8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ
8446 កវិទប្បណនីតិ
8447 នីតិមញ្ជរី
8445 ធម្មនីតិ
8444 មហារហនីតិ
8441 លោកនីតិ
8442 សុត្តន្តនីតិ
8443 សូរស្សតិនីតិ
8450 ចាណក្យនីតិ
8448 នរទក្ខទីបនី
8449 ចតុរារក្ខទីបនី
8451 រសវាហិនី
8452 សីមវិសោធនីបាឋ
8453 វេស្សន្តរគីតិ
8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា
8455 ថូបវង្ស
8456 ទាឋាវង្ស
8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា
8458 ធាតុវង្ស
8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស
8460 ជិនចរិតយ
8461 ជិនវង្សទីបំ
8462 តេលកដាហគាថា
8463 មិលិទដីកា
8464 បទមញ្ជរី
8465 បទសាធនំ
8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ
8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា
8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ
2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ)
2103 បាថិកវគ្គបាឡិ
2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ)
2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា
2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា
2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ)
2303 បាថិកវគ្គដីកា
2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១
2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ
3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ
3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ
3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១
3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២
3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3301 មូលបណ្ណាសដីកា
3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា
3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ
4102 និទានវគ្គបាឡិ
4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ
4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ
4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)
4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា
4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា
4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា
4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)
4301 សគាថាវគ្គដីកា
4302 និទានវគ្គដីកា
4303 ខន្ធវគ្គដីកា
4304 សឡាយតនវគ្គដីកា
4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ
5102 ទុកនិបាតបាឡិ
5103 តិកនិបាតបាឡិ
5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ
5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ
5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ
5107 សត្តកនិបាតបាឡិ
5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ
5109 នវកនិបាតបាឡិ
5110 ទសកនិបាតបាឡិ
5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ
5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា
5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា
5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា
5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា
5301 ឯកកនិបាតដីកា
5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា
5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា
5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ
6102 ធម្មបទបាឡិ
6103 ឧទានបាឡិ
6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ
6105 សុត្តនិបាតបាឡិ
6106 វិមានវត្ថុបាឡិ
6107 បេតវត្ថុបាឡិ
6108 ថេរគាថាបាឡិ
6109 ថេរីគាថាបាឡិ
6110 អបទានបាឡិ-១
6111 អបទានបាឡិ-២
6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ
6113 ចរិយាបិដកបាឡិ
6114 ជាតកបាឡិ-១
6115 ជាតកបាឡិ-២
6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ
6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ
6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ
6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ
6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ
6121 បេដកោបទេសបាឡិ
6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា
6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១
6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២
6204 ឧទានអដ្ឋកថា
6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា
6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១
6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២
6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា
6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា
6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១
6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២
6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា
6213 អបទានអដ្ឋកថា-១
6214 អបទានអដ្ឋកថា-២
6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា
6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា
6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១
6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២
6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣
6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤
6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥
6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦
6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧
6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១
6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២
6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា
6301 នេត្តិប្បករណដីកា
6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ
7102 វិភង្គបាឡិ
7103 ធាតុកថាបាឡិ
7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ
7105 កថាវត្ថុបាឡិ
7106 យមកបាឡិ-១
7107 យមកបាឡិ-២
7108 យមកបាឡិ-៣
7109 បដ្ឋានបាឡិ-១
7110 បដ្ឋានបាឡិ-២
7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣
7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤
7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥
7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា
7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា
7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា
7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា
7302 វិភង្គ-មូលដីកា
7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា
7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា
7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា
7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ
7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ
7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា
7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경주석서부주석서기타
1101 빠라지카 빨리
1102 빠찟띠야 빨리
1103 마하왁가 빨리 (비나야)
1104 출라왁가 빨리
1105 빠리와라 빨리
1201 빠라지까깐다 앗타카타-1
1202 빠라지까깐다 앗타카타-2
1203 빠찟띠야 앗타카타
1204 마하왁가 앗타카타 (비나야)
1205 출라왁가 앗타카타
1206 빠리와라 앗타카타
1301 사랏타디빠니 띠까-1
1302 사랏타디빠니 띠까-2
1303 사랏타디빠니 띠까-3
1401 드베마띠까빨리
1402 위나야상가하 앗타카타
1403 와지라붓디 띠까
1404 위마띠위노다니 띠까-1
1405 위마띠위노다니 띠까-2
1406 위나야랑까라 띠까-1
1407 위나야랑까라 띠까-2
1408 깡카위따라니뿌라나 띠까
1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야
1410 위나야위닛차야 띠까-1
1411 위나야위닛차야 띠까-2
1412 빠찟땨디요자나빨리
1413 쿳닷시카-물라시카

8401 위숟디막가-1
8402 위숟디막가-2
8403 위숟디막가-마하띠까-1
8404 위숟디막가-마하띠까-2
8405 위숟디막가 니다나까타

8406 디가니까야 (뿌-위)
8407 맛지마니까야 (뿌-위)
8408 삼윳따니까야 (뿌-위)
8409 앙굳따라니까야 (뿌-위)
8410 위나야삐따까 (뿌-위)
8411 아비담마삐따까 (뿌-위)
8412 앗타카타 (뿌-위)
8413 니룻띠디빠니
8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타
8415 아누디빠니빠타
8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타
8417 나막까라띠까
8418 마하빠나마빠타
8419 락카나또 붓다토마나가타
8420 수타완다나
8421 까말란자리
8422 지나랑까라
8423 빳자마두
8424 붓다구나가타왈리
8425 출라간타왕사
8427 사사나왕사
8426 마하왕사
8429 목갈라나뱌까라낭
8428 깟차야나뱌까라낭
8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라)
8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라)
8432 빠다루빠싣디
8433 목갈라나빤찌까
8434 빠요가싣디빠타
8435 붇또다야빠타
8436 아비다나빠디피까빠타
8437 아비다나빠디피까띠까
8438 수보다랑까라빠타
8439 수보다랑까라띠까
8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라
8446 까위닷빠나니띠
8447 니띠만자리
8445 담마니띠
8444 마하라하니띠
8441 로까니띠
8442 숫딴따니띠
8443 수랏사띠니띠
8450 짜낙야니띠
8448 나라닥카디빠니
8449 짜뚜라락카디빠니
8451 라사와히니
8452 시마위소다니빠타
8453 웨산따라기띠
8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까
8455 투빠왕사
8456 다타왕사
8457 다두빠타윌라시니야
8458 다두왕사
8459 핟타와나갈라위하라왕사
8460 지나짜리따야
8461 지나왕사디빵
8462 떼라까타하가타
8463 밀리다띠까
8464 빠다만자리
8465 빠다사다낭
8466 삿다빈두빠까라낭
8467 깟차야나다두만주사
8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리
2102 마하왁가 빨리 (디가)
2103 빠티까왁가 빨리
2201 실락칸다왁가 앗타카타
2202 마하왁가 앗타카타 (디가)
2203 빠티까왁가 앗타카타
2301 실락칸다왁가 띠까
2302 마하왁가 띠까 (디가)
2303 빠티까왁가 띠까
2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1
2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리
3102 맛지마빤나사 빨리
3103 우빠리빤나사 빨리
3201 물라빤나사 앗타카타-1
3202 물라빤나사 앗타카타-2
3203 맛지마빤나사 앗타카타
3204 우빠리빤나사 앗타카타
3301 물라빤나사 띠까
3302 맛지마빤나사 띠까
3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리
4102 니다나왁가 빨리
4103 칸다왁가 빨리
4104 살라야따나왁가 빨리
4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)
4201 사가타왁가 앗타카타
4202 니다나왁가 앗타카타
4203 칸다왁가 앗타카타
4204 살라야따나왁가 앗타카타
4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)
4301 사가타왁가 띠까
4302 니다나왁가 띠까
4303 칸다왁가 띠까
4304 살라야따나왁가 띠까
4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리
5102 두까니빠따 빨리
5103 띠까니빠따 빨리
5104 짜뚝까니빠따 빨리
5105 빤짜까니빠따 빨리
5106 착까니빠따 빨리
5107 삿따까니빠따 빨리
5108 앗타까디니빠따 빨리
5109 나와까니빠따 빨리
5110 다사까니빠따 빨리
5111 에까다사까니빠따 빨리
5201 에까까니빠따 앗타카타
5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타
5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타
5204 앗타까디니빠따 앗타카타
5301 에까까니빠따 띠까
5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까
5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까
5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리
6102 담마빠다 빨리
6103 우다나 빨리
6104 이띠웃따까 빨리
6105 숫따니빠따 빨리
6106 위마나왓투 빨리
6107 베따왓투 빨리
6108 테라가타 빨리
6109 테리가타 빨리
6110 아빠다나 빨리-1
6111 아빠다나 빨리-2
6112 붓다왕사 빨리
6113 짜리야삐따까 빨리
6114 자따까 빨리-1
6115 자따까 빨리-2
6116 마하닷데사 빨리
6117 출라닷데사 빨리
6118 빠티삼비다막가 빨리
6119 넷띠빠까라나 빨리
6120 밀린다빤하 빨리
6121 뻬따꼬빠데사 빨리
6201 쿳닥까빠타 앗타카타
6202 담마빠다 앗타카타-1
6203 담마빠다 앗타카타-2
6204 우다나 앗타카타
6205 이띠웃따까 앗타카타
6206 숫따니빠따 앗타카타-1
6207 숫따니빠따 앗타카타-2
6208 위마나왓투 앗타카타
6209 베따왓투 앗타카타
6210 테라가타 앗타카타-1
6211 테라가타 앗타카타-2
6212 테리가타 앗타카타
6213 아빠다나 앗타카타-1
6214 아빠다나 앗타카타-2
6215 붓다왕사 앗타카타
6216 짜리야삐따까 앗타카타
6217 자따까 앗타카타-1
6218 자따까 앗타카타-2
6219 자따까 앗타카타-3
6220 자따까 앗타카타-4
6221 자따까 앗타카타-5
6222 자따까 앗타카타-6
6223 자따까 앗타카타-7
6224 마하닷데사 앗타카타
6225 출라닷데사 앗타카타
6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1
6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2
6228 넷띠빠까라나 앗타카타
6301 넷띠빠까라나 띠까
6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리
7102 위방가 빨리
7103 다뚜까타 빨리
7104 뿍갈라빤냣띠 빨리
7105 까타왓투 빨리
7106 야마까 빨리-1
7107 야마까 빨리-2
7108 야마까 빨리-3
7109 빳타나 빨리-1
7110 빳타나 빨리-2
7111 빳타나 빨리-3
7112 빳타나 빨리-4
7113 빳타나 빨리-5
7201 담마상가니 앗타카타
7202 삼모하위노다니 앗타카타
7203 빤짜빠까라나 앗타카타
7301 담마상가니-물라띠까
7302 위방가-물라띠까
7303 빤짜빠까라나-물라띠까
7304 담마상가니-아누띠까
7305 빤짜빠까라나-아누띠까
7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도
7307 아비담맛타상가호
7308 아비담마와따라-뿌라나띠까
7309 아비담마마띠까빨리


Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

그분 복되신 분, 아라한, 완전히 깨달으신 분께 귀의합니다.

Sāsanavaṃsappadīpikā

사사나왐삽파디피카(교법의 역사에 대한 등불)

Buddhaṃ [Pg.1] sumālī dvipaduttamo tamo,Hantvāna bodhesidha paṅkajaṃ kajaṃ;

Maggaggaselamhi suñaṭṭhito ṭhito,So maṃ ciraṃ pātu sukhaṃ sadā sadā.

두 발 달린 존재 중 으뜸이시며 꽃처럼 아름다운 부처님께서 어둠을 물리치시고 이곳의 연꽃[중생]들을 깨어나게 하셨도다. 도(道)의 지극한 산 위에 잘 머무르시는 그분께서 저를 오래도록 항상 안락하게 보호해 주소서.

Sīhaḷaddīpatoyeva,Āgatehi disantare;

Bhikkhūhi yācito kassaṃ,Sāsnavaṃsappadīpikaṃ.

실론 섬(Sīhaḷadīpa)으로부터 다른 지역으로 오신 비구들의 요청을 받아, 나는 사사나왐삽파디피카를 지으리라.

Kāmañca porāṇehi yā,Sāsnavaṃsappadipikā;

Vitthāra vācanāmaggā,Viracitā vinicchayā.

예전 분들에 의해 상세한 설명의 방식과 판결을 통해 지어진 사사나왐삽파디피카가 있기는 하지만,

Sā [Pg.2] pana marammabhāsāya,Katattāyeva etesaṃ;

Dīpantaranivāsinaṃ,Vahāti suṭṭhunātthaṃ.

그것은 미얀마어(Marammabhāsa)로 만들어졌기 때문에, 다른 섬(지역)에 거주하는 이들에게 충분한 유익을 가져다주지 못한다.

Tasmā hi mūlabhāsāya,Karissāmi ahaṃ have;

Saṃsanditvāna ganthehi,Taṃ sallakkhentu sādhavoti.

그러므로 나는 실로 근본 언어(Pali)로 여러 문헌들과 대조하여 이를 지으리니, 선한 이들은 이를 명심하라.

Tatrāyaṃmātikā –

여기에 그 목차(mātikā)가 있다.

1. Navaṭṭhānāgatasāsanavaṃsakathāmaggo,

1. 아홉 지역에 전해진 교법의 역사에 대한 설명,

2. Sīhaḷadīpikasāsanavaṃsakathāmaggo,

2. 실론 섬의 교법의 역사에 대한 설명,

3. Suvaṇṇabhūmisāsanavaṃsakathāmaggo,

3. 수완나부미(황금의 땅)의 교법의 역사에 대한 설명,

4. Yonakaraṭṭhasāsanavaṃsakathāmaggo,

4. 요나카 국의 교법의 역사에 대한 설명,

5. Vanavāsīraṭṭhasāsanavaṃsakathāmaggo,

5. 와나와시 국의 교법의 역사에 대한 설명,

6. Aparantaraṭṭhasāsanavaṃsakathāmaggo,

6. 아파란타 국의 교법의 역사에 대한 설명,

7. Kasmīragandhāraraṭṭhasāsanavaṃsakathāmaggo,

7. 카슈미르와 간다라 국의 교법의 역사에 대한 설명,

8. Mahiṃsakaraṭṭhasāsanavaṃsakathāmaggo,

8. 마힘사카 국의 교법의 역사에 대한 설명,

9. Mahāraṭṭhasāsanavaṃsavathāmaggo,

9. 마하라타 국의 교법의 역사에 대한 설명,

10. Cinaraṭṭhasāsanavaṃsakathāmaggocāti.

10. 치나(중국) 국의 교법의 역사에 대한 설명.

1. Navaṭṭhānāgatasāsanavaṃsakathāmaggo

1. 아홉 지역에 전해진 교법의 역사에 대한 설명

1. Tattha ca navaṭṭhānāgatasāsanavaṃsakathāmaggo evaṃ veditabbo. Amhākañhi bhagavā sammāsambuddho veneyyānaṃ hitatthāya hatthagataṃ sukhaṃ anādiyitvā dīpaṅkarassa bhagavato pādamūle byākaraṇaṃ nāma mañjūsaka pupphaṃ pilandhitvā kappasatasahassādhikāni cattāri asakhye yāni anekāsu jātīsu attano khedaṃ anapekkhitvā samatiṃsapāramiyo [Pg.3] pūretvā vessantarattabhāvato cavitvā tusitapure devasukhaṃ anubhavi.

1. 거기서 아홉 지역에 전해진 교법의 역사는 이와 같이 알아야 한다. 우리 세존 정등각자께서는 제도해야 할 중생들의 이익을 위하여 이미 손에 넣은 안락을 돌보지 않으시고, 디빵까라 세존의 발치에서 수기(byākaraṇa)라는 이름의 꽃 상자를 쓰시고, 4아승기 10만 겁이 넘는 수많은 생 동안 자신의 고단함을 개의치 않고 30바라밀을 채우신 뒤, 웨싼따라의 생에서 죽어 도솔천의 천상의 즐거움을 누리셨다.

Tadā devehi uyyojiyamāno hutvā kapilavatthumhi hosamataraññā pabhuti asambhinnāttiyavaṃsikassa suddho dhanassanāma mahārañño aggamahesiyā asambhinnāttiyavaṃ sikāya māyāya kucchīsmiṃ āsāḷimāsassa puṇṇamiyaṃ guruvāre paṭisandhiṃ gahetvā asamāsaccayena vesākhamāsassa puṇṇamiyaṃ sukkavāre vijāyitvā soḷasavassikakāle rajjasampattiṃ patvā ekūnatiṃsavassāni atikkamitvā maṅgalauyyānaṃ nikkhamanakāle devehi dassitāni cattāri nimittāni passitvā saṃvegaṃ āpajjitvā mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā anomāyanāma nadiyā tīre bhamara vaṇṇasannibhāni kesāni chinditvā devadattiyakāsāvaṃ paṭicchādetvā ne rañjarāyanāma nadiyā tīre vesākhamāsassa puṇṇamiyaṃ paccūsakāle sujātāyanāma seṭṭhidhītāya dinnaṃ pāyāsaṃ ekūnapaṇṇāsavārena paribhuñjitvā purimikānaṃ sammāsambuddhānaṃ dhammatāya suvaṇṇapātiṃ nadiyaṃ otāretvā mahābodhimaṇḍaṃ upasaṅkamitvā aparājitapallaṅke nisīditvā anamataggasaṃ sārato paṭṭhāya attānaṃ chāyā viya anuyantānaṃ anekasatakilesaverīnaṃ sīsaṃ catūhi maggasatthehi chinditvā tilokaggamahādhammarājattaṃ patvā pañcatālīsavassānaṃ tesu tesu ṭhānesu tesaṃ tesaṃ sattānaṃ mahākaruṇāsamāpattijālaṃ patthāretvā desanāñāṇaṃ vijambhetvā dhammaṃ desetvā sāsanaṃ patiṭṭhāpesi. Patiṭṭhāpetvā ca pana asītivassāyukakāle vijjotayitvā nibbāyanappa dāpajālaṃ viya anupādisesanibbānadhātuyā parinibbāyi. Maccu dhammassa ca nāma tīsu lokesu atimamāyitabbo esa, atigarukātabbo esa, atibhāyitabbo esāti vijānanasabhāvo natthi. Bhagavantaṃyeva tāva tilokaggapuggalaṃ ādāya [Pg.4] gacchati, kiṃmaṅgaṃ pana amhe yevā tevā, ahovataacchariyā saṅkhāradhammoti. Honti cettha–

그때 천신들의 권유를 받아, 카필라밧투의 호사마따라 왕으로부터 시작된 순수한 혈통의 왕족인 숫도다나 대왕의 정비(正妃)이자 순수한 혈통의 마야 왕비의 모태에 아살하월 보름 목요일에 입태되셨고, 열 달이 차서 웨사카월 보름 금요일에 태어나셨다. 16세에 왕위에 올라 29세를 넘기고 길상한 동산으로 나갈 때 천신들이 보여준 네 가지 표상을 보고 전율을 느껴 위대한 출가(대비구마나)를 하셨다. 아노마 강가에서 벌의 색과 같은 머리카락을 자르고 천신이 바친 가사를 수하신 뒤, 네란자라 강가에서 웨사카월 보름 새벽에 수자타라는 장자의 딸이 올린 유미죽을 49번에 나누어 드시고, 과거 정등각자들의 법도에 따라 금 발우를 강물에 띄우셨다. 대보리도량에 나아가 금강좌(aparājitapallaṅka)에 앉아 끝없는 윤회로부터 자신을 그림자처럼 따라다닌 수백 가지 번뇌라는 원수의 머리를 네 가지 도(道)의 칼로 베어버리고 삼계의 지고하신 법왕의 자리에 오르셨다. 45년 동안 이르는 곳마다 중생들에게 대비정(大悲定)의 그물을 펼치시고 설법의 지혜를 발휘하여 법을 설함으로써 교법(sāsana)을 확립하셨다. 교법을 확립한 뒤 80세의 나이에, 마치 타오르던 등불이 꺼지듯 무여열반의 요소로 반열반하셨다. 죽음의 법이라는 것은 이 삼계에서 결코 아끼거나 귀중히 여기거나 두려워할 대상이 없다는 성질을 지니고 있다. 세존과 같은 삼계의 으뜸이신 분조차 데려가거늘, 하물며 우리 같은 자들이야 오죽하겠는가. 아, 참으로 경이롭도다, 형성된 것(행, saṅkhāra)들이여! 이에 대해 다음과 같은 게송이 있다.

Maccudhammo ca nāmesa,Nillajjo ca anottappī;

Tilokaggaṃva ādāya,Gacchī pageva aññesu.

죽음의 법이라는 이름의 이것은 부끄러움도 없고 두려움도 없어, 삼계의 으뜸이신 분조차 데려가거늘 하물며 다른 이들이야 말할 것도 없도다.

Yathā goghātako coro,Māretuṃyeva ārabhi;

Goṇaṃ laddhāna lokamhi,Payojanaṃva ettakaṃ.

마치 소 도살자인 도둑이 소를 잡으려 함에 있어, 세상에서 소를 얻는 것만이 유일한 목적이듯이,

Tatheva maccurājā ca,Hindagūnaṃ guṇaṃ idha;

Na vijānāti eso hi,Māretuṃyeva ārabhīti.

그와 같이 죽음의 왕도 여기 덕이 있는 이들의 공덕을 알지 못하고, 오로지 죽이려고만 시작하도다.

Sattāhaparinibbute ca bhagavati āyasmā mahākassapo tiyaḍḍhasatādhikehi sahassamattehi bhikkhūhi saddhi pāvāto kusīnārāyaṃ āgacchanto antarāmagge bhagavā sammāsambuddho parinibbutoti sutvā avītasoka bhikkhū rodante disvā vuddhapabbajito subhaddānāma bhikkhu evaṃ vadati– mā āvuso paridevittha, natthettha socitabbonāmakoci, pubbe mayaṃ bhavāma samaṇena ge,bhamena upaddutā– idaṃ karotha idaṃ tumhākaṃ kappati, mā idaṃ karittha na idaṃ tumhākaṃ kappatīti, seyyathāpi iṇasādhikena dāsoti, idāni pana mayaṃ yaṃ yaṃ icchāma, taṃ taṃ sakkā kātuṃ, yaṃ yaṃ pana na icchāma,taṃ taṃ sakkā akātunti. Taṃ sutvā īdisaṃ pana verīpuggalaṃ paṭicca sammāsambuddhassa bhagavato sāsanaṃ khippaṃ antaradhāreyya, idāni suvaṇṇakkhandhasadiso sarīro saṃvijjamāno [Pg.5]yeva dukkhena nipphādite sāsane mahābhayaṃ uppajji ca, īdiso puggalo aññaṃ īdisaṃ puggalaṃ sahāyaṃ labhitvā vuddhimāpajjanto hāpetuṃ sakkuṇeyya maññeti cittakkhedaṃ patvā dhammasaṃvegaṃ labhitvā imaṃ bhikkhuṃ idheva setavatthaṃ nivāsāpetvā sarīre bhasmena vikiritvā bahiddhā karissāmīti cintesi.

세존께서 반열반하신 지 7일째 되었을 때, 1,350여 명의 비구들과 함께 빠와에서 쿠시나라로 오던 마하깟사빠 존자가 도중에서 세존 정등각자께서 반열반하셨다는 소식을 들었다. 슬픔을 떨치지 못한 비구들이 우는 것을 보고 수밧다라는 늙어서 출가한 비구가 이와 같이 말했다. '도반들이여, 슬퍼하지 마시오. 여기에는 슬퍼할 것이 전혀 없소. 전에는 우리가 그 사문(부처님)에게 시달렸소. "이것을 하라, 이것은 그대들에게 허용된다. 이것은 하지 마라, 이것은 그대들에게 허용되지 않는다"라고 말이오. 마치 빚쟁이에게 붙들린 노예와 같았소. 그러나 이제는 우리가 원하는 것은 무엇이든 할 수 있고, 원하지 않는 것은 하지 않아도 되오.' 그 말을 듣고 [마하깟사빠 존자는] '이런 원수 같은 인간 때문에 정등각자 세존의 교법이 속히 사라지겠구나. 지금 황금 덩어리와 같은 법신이 아직 존재하는데도 고통스럽게 성취된 교법에 큰 위기가 닥쳤구나. 이런 자가 또 다른 비슷한 자를 동료로 삼아 세력을 키운다면 교법을 쇠퇴하게 할 수 있겠구나'라고 생각하며 마음의 고통과 법의 전율(saṃvega)을 느껴, '이 비구에게 여기서 흰옷을 입히고 몸에 재를 뿌려 쫓아내리라'고 생각하였다.

Tadā āyasmato mahākassapattherassa etadahosi,– idāni samaṇassa gotamassa sarīraṃ saṃvijjamānaṃyeva parisā vivādaṃ karontīti manussā upavadissantiti. Tato pacchā imaṃ vitakkaṃ vūpasametvā khamitvā sammāsambuddho bhagavā parinibbāyamānopi tena pana desito dhammo saṃvijjati, tena desitassa dhammassa thiraṃ patiṭṭhāpanatthāya saṅgāyiyamānaṃ īdisehi puggalehi sāsanaṃ na antaradhāyissati, ciraṃ ṭhassati yevāti manasikaritvā bhagavato dinnapaṃsu kūlacīvarādivasena dhammānuggahaṃ anussaritvā bhagavato parinibbānato tatiye māse āsāḷimāsassa puṇṇamito pañcame divase rājagahe sattapaṇṇiguhāyaṃ ājātasattuṃnāma rājānaṃ nissāya pañcahi arahanta satehi saddhiṃ sattamāsehi paṭhamaṃ saṅgāyanaṃ akāsi.

그때 마하깟사파 장로에게 이런 생각이 들었다. '지금 사문 고따마의 유해가 아직 남아 있는데도 제자들이 논쟁을 벌인다면, 사람들이 비난할 것이다.' 그 후 그는 이 생각을 가라앉히고 참으면서, '정등각자 세존께서 반열반에 드셨을지라도 그분께서 설하신 법은 남아 있다. 그분께서 설하신 법을 굳건히 세우기 위해 결집을 한다면, 이러한 분들에 의해 교단은 사라지지 않고 오랫동안 머물 것이다'라고 마음에 새겼다. 세존께서 주신 분소의 등을 통해 법의 은혜를 회상하며, 세존의 반열반 후 세 번째 달인 아살라 달 보름으로부터 5일째 되는 날, 라자가하의 삿따빤니 굴에서 아자따삿뚜 왕을 의지하여 오백 명의 아라한들과 함께 일곱 달 동안 제1차 결집을 행하였다.

Tadā aṭṭhacattālīsādhikasatakaliyugaṃ anavasesato apanetvā kaliyugena sāsanaṃ samaṃ katvā ṭhapesi. Yadā pana ajātasattu rañño rajjaṃ patvā aṭṭhavassāni ahesuṃ, tadā marammaraṭṭhe taṅkosaṅgatvapure jambudīpadhajassanāma rañño rajjaṃ patvā atirekapañcavassāni ahesunti.

그때 깔리 유가 148년을 남김없이 제거하고 깔리 유가와 교단의 연대를 일치시켜 세웠다. 아자따삿뚜 왕이 왕위에 오른 지 8년이 되었을 때, 마람마 국의 땅꼬상갓뜨와 성에서 잠부디빠다자라는 이름의 왕이 왕위에 오른 지 5년이 조금 넘었을 때였다.

Imissañca paṭhamasaṅgītiyaṃ āyasmā mahākassapo āyasmā upāli āyasmā ānando āyasmā anuruddho cāti evamādayo pañcasatappamāṇā mahātherā paṭhamaṃ saṅgāyitvā sāsanaṃ anuggahesuṃ. Evaṃ [Pg.6] subhaddassa duṭṭhapabbajitassa duṭṭhavacanaṃ sāsanassa anuggahe kāraṇaṃnāma ahosi. Subhaddo ca nāma duṭṭhapabbajito ātumānagaravāsī ahosi kappakakuliko. So yadā bhagavā ātumānagaraṃ gacchati, tadā atteno putte dve sāmaṇere kappakakammaṃ kārāpetvā laddhehi taṇḍulatelādīhi vatthūhi yāguṃ pacitvā sasaṅghassa buddhassa adāsi. Bhagavā pana tāni appaṭiggahetvā kāraṇaṃ pucchitvā vigarahitvā akappiyasamādānadukkaṭāpattiṃ kappakapubbassa bhikkhussa khuradhāraṇadukkaṭāpattiñca paññāpesi. Taṃ kāraṇaṃ paṭicca veraṃ bandhitvā sāsanaṃ viddhaṃsitukāmatāya tattakaayoguḷaṃ gilitvā uggīranto viya īdisaduṭṭhavacanaṃ vadīti.

이 제1차 결집에서 마하깟사파 장로, 우빨리 장로, 아난다 장로, 아누룻다 장로 등 오백 명의 대장로들이 처음으로 결집하여 교단을 수호하였다. 이와 같이 나쁘게 출가한 수밧다의 망언이 교단을 수호하게 된 원인이 되었다. 수밧다라는 이름의 나쁘게 출가한 자는 아뚜마 성에 살던 이발사 가문 출신이었다. 세존께서 아뚜마 성에 가셨을 때, 그는 자신의 두 아들인 사미들에게 이발 일을 시켜 얻은 쌀과 기름 등의 물품으로 죽을 끓여 승가와 함께 계신 부처님께 공양하였다. 그러나 세존께서는 그것들을 받지 않으시고 원인을 물으신 뒤 꾸짖으시며, 출가 전에 이발사였던 비구가 부적절하게 공양물을 마련한 것에 대해 악작죄를, 칼을 잡는 것에 대해 악작죄를 제정하셨다. 그는 그 일을 계기로 원한을 품고 교단을 파괴하고자 하는 마음으로, 마치 뜨거운 쇠구슬을 삼켰다 뱉는 것처럼 그와 같은 망언을 내뱉었던 것이다.

Ajātasatturājā ca tumhākaṃ dhammacakkaṃ hotu, mama āṇācakkaṃ pavattissāmi, vissaṭṭhā hutvā saṅgāyantūti anuggahesi. Tenesa paṭhamaṃ sāsanānuggaho rājāti veditabbo, mahākassapādīnañca arahantānaṃ pañcasatānaṃ sisāparamparā anekā honti, gaṇanapathaṃ vītivattā. Yamettha ito paraṃ vattabbaṃ, taṃ aṭṭhakathāyaṃ vuttanayena veditabbaṃ. Te pana mahātherā saṅgāyitvā parinibbāyiṃsūti. Honti cettha–

아자따삿뚜 왕은 '그대들에게는 법의 수레바퀴(法輪)가 있게 하시고, 나는 권력의 수레바퀴(王輪)를 굴리겠습니다. 안심하고 결집을 하십시오'라고 후원하였다. 그러므로 그는 교단을 처음으로 후원한 왕으로 알려져야 한다. 마하깟사파 등을 비롯한 오백 명 아라한들의 제자 전승은 수없이 많아 그 수를 다 셀 수 없을 정도이다. 여기서 더 말해야 할 것은 주석서에 설해진 방식대로 알아야 한다. 그 대장로들은 결집을 마친 후 반열반에 들었다. 이에 대해 다음과 같은 게송이 있다.

Iddhimanto ca ye therā,Paṭhamassaṅgītiṃ katvā;

Sāsanaṃ paggahitvāna,Maccūvasaṃva sampattā.

신통력을 지닌 장로들께서, 제1차 결집을 행하고, 교단을 드높인 뒤에, 죽음의 권세에 이르셨도다.

Kiñcāpi iddhiyo santi,Tathāpi tā jahitvāna;

Nibbāyiṃsu vasaṃ maccu,Patvā te chinnapakkhāva.

비록 신통력이 있었을지라도, 그것을 다 버리고, 마치 날개 꺾인 새처럼, 죽음의 권세에 굴복하여 반열반에 드셨도다.

Kā [Pg.7] kathāva ca amhākaṃ,Amhākaṃ gahaṇe pana;

Maccuno natthi sāro ca,Evaṃ dhāreyya paṇḍitoti.

하물며 우리와 같은 자들은 어떠하겠는가? 우리들이 죽음을 붙잡아 두려 해도, 거기에는 아무런 실체가 없으니, 지혜로운 자라면 이와 같이 새겨야 하리라.

Ayaṃ paṭhamasaṅgītikathā saṅkhepo.

이것이 제1차 결집 이야기의 요약이다.

Tato paraṃ vassasataṃ tesaṃ sissaparamparā sāsanaṃ dhāretvā āgamaṃsu. Athānukkamena gacchantesu rattidivesu vassasataparinibbute bhagavati vesālikā vajjiputtakā bhikkhū vesāliyaṃ kappati siṅgiloṇakappā, kappati dvaṅgulakappo, kappati gāmantarakappo, kappati āvāsakappo, kappati anumatikappo, kappati āciṇṇakappo, kappati āmathitakappo, kappati jaḷogiṃ pātuṃ, kappati adasakaṃ nisīdanaṃ, kappati jātarūparajatanti imāni dasavatthūni dīpesuṃ.

그 후 백 년 동안 그들의 제자 전승이 교단을 받들어 전해 내려왔다. 세존께서 반열반에 드신 지 백 년이 흐른 뒤, 웨살리의 왓지뿟따까 비구들이 웨살리에서 '소금을 간직하는 것이 마땅하다', '해가 두 손가락 너비만큼 기운 뒤에 식사하는 것이 마땅하다', '다른 마을에 가서 다시 식사하는 것이 마땅하다', '같은 경계 내의 다른 처소에서 각각 포살을 하는 것이 마땅하다', '대중의 동의를 나중에 받는 것이 마땅하다', '관습에 따르는 것이 마땅하다', '엉기지 않은 우유를 마시는 것이 마땅하다', '발효되지 않은 야자즙을 마시는 것이 마땅하다', '술 달지 않은 좌구를 사용하는 것이 마땅하다', '금과 은을 받는 것이 마땅하다'는 등 열 가지 조항을 내세웠다.

Tesaṃ susunāgaputto kāḷāsokonāma rājā pakkho ahosi. Tena kho pana samayena āyasmā yaso kākaṇḍakaputto vajjīsu cārikaṃ caramāno vesālikā kira vajjiputtakā bhikkhū vesāliyaṃ dasavatthūni dipentīti sutvā na kho panetaṃ ppatirūpaṃ, yvāhaṃ dasabalassa sāsanavipattiṃ sutvā appossukko bhaveyyaṃ, sandhāhaṃ adhammavādino niggahetvā dhammaṃ dīpessāmīti cintayanto yena vesālī, tadavasari. Tadā āyasmā mahāyaso revatasabbakāmiādīhi sattasatehi arahantehi saddhiṃ saṅgāyissāmīti vesāliyaṃ vālukārāmaṃ āgacchi. Vajjiputtakāca bhikkhū upārambhacittā kāḷāsokaṃnāma rājānaṃ upasaṅkamitvā mayaṃ kho mahārāja imasmiṃ mahāvanārāme gandhakuṭiṃ rakkhitvā vassāma, idāni mahārāja adhammavādino aññe bhikkhū vilumpitukāmā viddhaṃsitukāmā āgatāti ārocesuṃ. Kāḷāsoko [Pg.8] ca mahārājā āgantukānaṃ bhikkhūnaṃ appavisanatthāya nivārethāti amacce pesesi. Amaccāca nivāretuṃ gacchantā devatānaṃ ānubhāvena bhikkhū na passanti. Tadaheva ca rattibhāge kāḷāsokamahārājā lohakumbhīniraye patanākārena supinaṃ passi. Tassa rañño bhagini nandānāma therī ākāsena āgacchanti dhammavādino mahāthere niggaṇhitvā adhammavādīnaṃ bhikkhūnaṃ paggahaṇe dosabahulataṃ pakāsetvā sāsanassa paggahaṇatthāya ovādaṃ akāsi.

수수나가 왕의 아들인 깔라소까 왕이 그들의 편을 들었다. 그때 까깐다까의 아들 야사 장로가 왓지 국을 유행하다가, 웨살리의 왓지뿟따까 비구들이 웨살리에서 열 가지 조항을 내세운다는 말을 듣고, '십력자의 교단이 쇠퇴하는 것을 듣고도 가만히 있는 것은 적절치 않다. 내가 비법을 말하는 자들을 제압하고 법을 밝히리라'고 생각하며 웨살리로 향했다. 그때 야사 장로는 레와따, 삽바까미 등 칠백 명의 아라한들과 함께 결집을 하기 위해 웨살리의 와루까라마로 왔다. 왓지뿟따까 비구들은 비방하는 마음으로 깔라소까 왕에게 가서 '대왕이시여, 저희가 이 마하와나 사원에서 향실을 지키며 살고 있는데, 지금 비법을 말하는 다른 비구들이 저희 것을 빼앗고 파괴하려고 왔습니다'라고 아뢰었다. 깔라소까 왕은 신하들을 보내 새로 온 비구들이 들어오지 못하게 막으라고 명령했다. 그러나 신하들이 막으러 갔을 때 천신들의 신통력으로 비구들을 볼 수 없었다. 바로 그날 밤 깔라소까 왕은 무쇠 가마솥 지옥에 떨어지는 꿈을 꾸었다. 그때 왕의 누이인 난다 테리가 허공으로 날아와, 법을 말하는 대장로들을 핍박하고 비법을 말하는 비구들을 후원하는 것의 큰 잘못을 밝히고, 교단을 보호하기 위해 훈계하였다.

Kāḷāsokarājā ca saṃvegappatto hutvā āyasmantānaṃ mahāyasattherādīnaṃ khamāpetvā ajātasatturājā viya saṅgāyane paggahaṃ akāsi.

깔라소까 왕은 두려운 마음이 생겨 야사 장로 등에게 용서를 구하고, 아자따삿뚜 왕처럼 결집을 후원하였다.

Mahāyasattherādayo ca kāḷāsokaṃ rājānaṃ nissāya vālukārāme vajjiputtakānaṃ bhikkhūnaṃ pakāsitāni adhammavatthūni bhinditvā aṭṭhati māsehi dutiyasaṅgāyanaṃ akaṃsu.

야사 장로 등은 깔라소까 왕을 의지하여 와루까라마에서 왓지뿟따까 비구들이 내세운 비법의 조항들을 타파하고 여덟 달 동안 제2차 결집을 행하였다.

Tadā ca majjhimadese pātaliputtanagare susunāgarañño puttabhūtassa kāḷāsokarañño atisekaṃ patvā dasavassāni ahesuṃ. Parammaraṭṭhe pana sirikhettanagare dvattagoṅkassanāma rañño abhisittakālato pure ekavassaṃ ahosi. Jinasāsanaṃ pana vassasataṃ ahosi.

그 당시에 중부 지역(마지마데사)의 파탈리푸트라 성에서는 수수나가 왕의 아들인 칼라소카 왕이 즉위한 지 10년이 되었습니다. 한편 다른 나라인 시리케타 성에서는 드왓타고카 왕이 즉위하기 1년 전이었습니다. 정법(승자의 가르침)이 선포된 지는 100년이 되었습니다.

Imissañca dutiyasaṅgītiyaṃ mahāyasa revata sabbakāmippamukhā sattasatappamāṇā mahātherā dutiyaṃ saṅkhāyitvā dutiyaṃ sāsanaṃ paggahesuṃ.

이 제2차 결집에서 마하야사, 레바타, 삽바카미를 필두로 한 700여 명의 대장로들이 두 번째로 경과 율을 결집하여 교단을 드높였습니다.

Āyasmā mahāyasattherocanāma pañcahi etadaggaḷāne hi bhagavatā thomitassa ānandattherassa saddhivihāriko ahosi. Vajjiputtakānaṃ bhikkhūnaṃ adhammavatthudīpanaṃ dutiyasaṅgītiyaṃ kāraṇameva. Kāḷāsokarājāca pageva adhammavādībhikkhūnaṃ sahāyopi samāno puna dhammavādibhikkhūnaṃ sahāyo [Pg.9] hutvā anuggahaṃ akāsi. Tasmā dutiyasāsanapaggaho rājāti veditabbo.

마하야사 대장로는 세존께서 다섯 가지 부문에서 으뜸이라고 칭송하셨던 아난다 장로의 상좌(공동 거주자)였습니다. 왓지족 출신 비구들이 비법(非法)의 항목들을 드러낸 것이 제2차 결집의 원인이었습니다. 칼라소카 왕은 처음에는 비법을 따르는 비구들의 조력자였으나, 나중에는 법을 따르는 비구들의 조력자가 되어 후원하였습니다. 그러므로 제2차 결집을 통해 교단을 드높인 왕으로 알려져야 합니다.

Dutiyasaṅgītiyaṃ pana mahāyasatthera revata sabbakāmippamukhānaṃ sattasatānaṃ mahātherānaṃ sissaparamparā anekā honti, gaṇanapathaṃ vītivattā. Yamettha ito paraṃ vattabba, taṃ aṭṭhakathāyaṃ vuttanayena veditabbaṃ. Te pana mahātherā dutiyaṃ saṅgāyitvā parinibbāyiṃsūti. Honti cettha–

제2차 결집에 참여한 마하야사, 레바타, 삽바카미를 필두로 한 700명의 대장로들의 제자 계보는 매우 많아 숫자로 헤아릴 수 없을 정도입니다. 이 이후에 서술될 내용은 주석서(아따까타)에 전해지는 방식대로 알아야 합니다. 그 대장로들은 제2차 결집을 마치고 반열반에 들었습니다. 이에 대해 다음과 같은 게송이 있습니다.

Buddhimanto ca ye therā,Dutiyassaṅgitiṃ katvā;

Sāsanaṃ paggahitvāna,Maccūvasaṃva sampattā.

지혜로운 장로들이 제2차 결집을 행하고 교단을 드높였으나, 결국 죽음의 권세 아래로 들어갔도다.

Iddhimantopi ye therā,Maccuno tāva vasaṃ gamuṃ;

Kathaṃyeva mayaṃ muttā,Tato āraka muccanāti;

신통력을 가진 장로들조차 이처럼 죽음의 권세에 들어갔거늘, 하물며 우리 같은 자들이 어떻게 죽음에서 벗어나 멀리 도망칠 수 있겠는가?

Ayaṃ dutiyasaṅgītikathāsaṅkhepo.

이것이 제2차 결집 이야기의 요약입니다.

Tato paraṃ aṭṭhatiṃsādhikāni dvevassasatāni sammāsabbuddhassa bhagavato sāsanaṃ nirākulaṃ ahosi nirabbudaṃ. Aṭṭhatiṃsādhike pana dvivassasate sampatte pāṭaliputta nagare [Pg.10] siridhammāsokassanāma rañño kāle nigrodhasāmaṇeraṃ paṭicca buddhasāsane pasīditvā bhikkhusaṅghassa lābhasakkāraṃ bāhullaṃ ahosi. Tadā saṭṭhisahassamattā titthiyā lābhasakkāraṃ apekkhitvā apabbajitāpi pabbajitāviya hutvā upāsathapavāraṇādikammesu pavisanti, seyyathāpināma haṃsānaṃ majjhe bakā, yathā ca gunnaṃ majjhe gavajā, yathā ca sindhavānaṃ majjhe gadrabhāti.

그 후 238년 동안 정등각자 세존의 가르침은 혼란도 없고 분쟁도 없었습니다. 그러나 238년이 되었을 때, 파탈리푸트라 성의 시리담마소카 왕 시절에 니그로다 사미를 통하여 불법에 귀의하게 되었고, 비구 승가에 공양과 대우가 풍족해졌습니다. 그때 공양과 대우를 바라고 약 6만 명의 외도들이 출가하지 않았음에도 출가한 것처럼 꾸미고 포살과 자마 등의 의식에 끼어들었습니다. 이는 마치 거위 떼 속의 왜가리, 소 떼 속의 들소, 신드 지방의 명마 속의 나귀와 같았습니다.

Tadā bhikkhusaṅgho idāni aparisuddhā parisāti manasi karitvā uposathaṃ na akāsi. Sāsane abbudaṃ hutvā sattavassāni uposathapavāraṇāni chijjanti. Siridhammāso ko ca rājā taṃ sutvā taṃ adhikaraṇaṃ vūpasamehi uposathaṃ kārāpehīti ekaṃ amaccaṃ pesesi. Amacco ca bhikkhū uposathaṃ akattukāme kiṃ karissāmīti rājānaṃ paṭipucchituṃ avisahatāya sayaṃ mūḷo hutvā aññena mūḷena manthetvā sace bhikkhusaṅgho uposathaṃ na kareyya, bhikkhusaṅghaṃ ghātetukāmo mahārājāti sayaṃ mūḷo hutvā mūḷassa santikā mūḷavacanaṃ sutvā vihāraṃ gantvā uposathaṃ akattukāmaṃ bhikkhusaṅghaṃ ghātesi.

그때 비구 승가는 '이제 대중이 청정하지 못하다'고 생각하여 포살을 행하지 않았습니다. 교단에 분쟁이 생겨 7년 동안 포살과 자마가 중단되었습니다. 시리담마소카 왕은 그 소식을 듣고 '이 분쟁을 가라앉히고 포살을 행하게 하라'며 한 대신을 보냈습니다. 그 대신은 포살을 원치 않는 비구들에게 어떻게 해야 할지 왕에게 여쭤볼 용기가 없어 스스로 어리석음에 빠졌고, 다른 어리석은 자와 의논하여 '만약 비구 승가가 포살을 하지 않으면 대왕께서 죽이기를 원하신다'고 스스로 어리석게 판단하였습니다. 어리석은 자로부터 어리석은 말을 듣고 사찰로 가서 포살을 거부하는 비구들을 죽였습니다.

Rājā ca taṃ sutvā ayaṃ bālo mayā anāṇattova hutvā īdisaṃ luddakammaṃ akāsi, ahaṃ pāpakammato muccissāmivā māvāti dvaḷakajāto hutvā mahāmoggaliputta tissattheraṃ gaṅgāya patisotato ānetvā taṃ kāraṇaṃ theraṃ pucchi. Thero ca dīpakatittirajātakena acetanatāya pāpakammato mocessasiti vissajjesi, sattāhampi titthiyānaṃ vādaṃ siridhammāsokarañño sikkhāpesi, vādena vādaṃ tulayitvā saṭṭhisahassamatte titthiye sāsanabāhiraṃ akāsi. Tadā pana uposathaṃ akāsi. Bhagavatā vuttaniyāmeneva kathāvatthuñca bhikkhusaṅghamajjhe byākāsi[Pg.11]. Asokārāme ca sahassamattā mahātherā navahi māsehi saṅgāyiṃsuṃ.

왕은 이 소식을 듣고 '이 어리석은 자가 나의 명령도 없이 이런 잔인한 짓을 저질렀구나. 내가 이 악업에서 벗어날 수 있을까 없을까?' 하며 의구심에 빠져, 마하목갈리뿟따 띳사 장로를 강물을 거슬러 모셔와 그 연유를 여쭈었습니다. 장로는 '디파카 띳티라 자타카'를 인용하여 고의가 없었으므로 악업에서 벗어날 것이라고 답해주었습니다. 또한 7일 동안 시리담마소카 왕에게 외도들의 교설을 가르치게 하였고, 교설들을 비교 검토하여 6만 명가량의 외도들을 교단 밖으로 내쫓았습니다. 그때 비로소 포살을 행했습니다. 장로는 세존께서 말씀하신 방식대로 비구 승가 가운데서 '논사(가타왓투)'를 해설하였습니다. 아소카라마에서 천 명의 대장로들이 9개월 동안 결집을 진행했습니다.

Tadā majjhimadese pāṭaliputtanagare siridhammāsokarañño rajjaṃ patvā aṭṭhārasavassāni ahesuṃ. Marammaraṭṭhe pana sirikhettanagare ramboṅkassanāma rañño rajjaṃ patvā dvādasa vassāni ahesunti.

그때 중부 지역 파탈리푸트라 성에서는 시리담마소카 왕이 즉위한 지 18년이 되었습니다. 시리케타 성에서는 람보카 왕이 즉위한 지 12년이 되었습니다.

Imissañca tatiyasaṅgītiyaṃ mahāmoggaliputtatissattheronāma dutiyasaṅgāyakehi mahātherehi brahmalo kaṃ gantvā sāsanassa paggahaṇatthaṃ tissanāma mahābrahmānaṃ āyācita niyāmena tato cavitvā idha moggaliyānāma brāhmaṇiyā kucchimhi nibbattasatto.

이 제3차 결집의 주역인 마하목갈리뿟따 띳사 장로는, 제2차 결집의 대장로들이 범천계로 가서 교단을 수호하기 위해 띳사라는 이름의 대범천에게 요청한 대로, 그곳에서 수명이 다해 이곳 목갈리라는 브라만 여인의 태중에 태어난 분입니다.

Lābhasakkāraṃ apekkhitvā saṭṭhisahassamatānaṃ titthiyānaṃ samaṇālayaṃ katvā uposathapavāraṇādīsu kammesu pavesanaṃ parisāya asuddhattā sattavassāni uposathassa akaraṇañca sāsanassa paggahaṇe kāraṇameva. Mahāmoggaliputtatissa majjhantika mahārevappamukhā mahātherā tatiyaṃ saṅgāyitvā tatiyaṃ sāsanaṃ paggahesuṃ.

공양과 대우를 바라는 6만 명의 외도들이 사문의 모습을 하고 포살과 자마 등의 의식에 들어와 대중이 불청정해짐으로써 7년 동안 포살을 하지 못한 것이 교단을 정비하게 된 원인이었습니다. 마하목갈리뿟따 띳사, 맛씸띠카, 마하레바를 필두로 한 대장로들이 제3차 결집을 하여 세 번째로 교단을 드높였습니다.

Siridhammāsokarājā ca titthiyānaṃ vādaṃ sallakkhetvā titthiye bahisāsanakaraṇādīhi sāsanassa paggaho rājāti veditabbo. Mahāmoggaliputtatissa majjhintika mahārevappamukhānaṃ sahassamattānaṃ mahātherānaṃ sissaparamparā anekā honti, gaṇanapathaṃ vītivattā. Yamettha ito paraṃ vattabbaṃ, taṃ aṭṭhakathāyaṃ vuttanayena veditabbaṃ. Te pana mahātherā tatiyaṃ saṅgāyitvā parinibbāyiṃsūti. Honti cettha–

시리담마소카 왕이 외도들의 주장을 살피고 그들을 교단 밖으로 내쫓은 일 등으로 교단을 드높인 왕으로 알아야 합니다. 마하목갈리뿟따 띳사, 맛씸띠카, 마하레바를 필두로 한 천 명의 대장로들의 제자 계보는 매우 많아 숫자로 헤아릴 수 없습니다. 이 이후에 서술될 내용은 주석서에 전해지는 방식대로 알아야 합니다. 그 대장로들은 제3차 결집을 마치고 반열반에 들었습니다. 이에 대해 다음과 같은 게송이 있습니다.

Mahiddhikāpi ye therā,Saṅgāyitvāna sāsane;

Maccūvasaṃva gacchiṃsu,Abbhagabbhaṃva bhākaro.

큰 신통력을 지닌 장로들도 교단의 결집을 마친 뒤, 구름 속으로 사라지는 태양처럼 죽음의 권세로 들어갔도다.

Yathā [Pg.12] eteca gacchanti,Tathā mayampi gacchāma;

Konāma maccunā mucce,Maccūparāyanā sattā.

그들이 간 것처럼 우리도 그렇게 가리니, 누가 죽음에서 벗어날 수 있겠는가? 모든 중생은 결국 죽음으로 향하는도다.

Tasmā hi paṇḍito poso,Nibbānaṃ pana accutaṃ;

Tasseva sacchikatthāya,Puññaṃ kareyya sabbadāti.

그러므로 지혜로운 사람은 불변의 열반을 실현하기 위해 항상 공덕을 쌓아야 하리라.

Ayaṃ tatiyasaṅgītikathāsaṅkhepo.

이것이 제3차 결집 이야기의 요약입니다.

Tato paraṃ kattha sammāsambuddhassa bhagavato sāsanaṃ suṭṭhu patiṭṭhahissatīti vimaṃsitvā mahāmoggaliputtatissatthero paccantadese jinasāsanassa suppatiṭṭhiyamānabhāvaṃ passitvā navaṭṭhānāni jinasāsanassa patiṭṭhāpanatthāya visuṃ visuṃ mahāthere pesesi. Seyyathidaṃ. Mahāmahindattheraṃ sīhaḷadīpaṃ pesesi-tvaṃ etaṃ dīpaṃ gantvā tattha sāsanaṃ patiṭṭhapehīti, soṇattheraṃ uttarattherañcasuvaṇṇabhūmiṃ, mahārakkhitattheraṃ yonakalokaṃ, rakkhitattheraṃ vanavāsīraṭṭhaṃ, yonakadhammarakkhitattheraṃ aparantaraṭṭhaṃ, majjhanti kattheraṃ kasmīragandhā raraṭṭhaṃ, mahārevattheraṃ mahiṃsakamaṇḍalaṃ, mahādhammarakkhitattheraṃ mahāraṭṭhaṃ, majjhimattheraṃ cīnaraṭṭhanti. Tattha ca upasampadapahonakena saṅghena saddhiṃ pesesi. Te ca mahātherā visuṃ visuṃ gantvā sāsanaṃ tattha tattha patiṭṭhāpesuṃ. Patiṭṭhāpetvā ca tesu tesu ṭhānesu bhikkhūnaṃ kāsāvapajjotena vijjotamānā abbhahimadhūrajorāhusaṅkhātehi vimatto viya nisānātho jinasāsanaṃ anantarāyaṃ hutvā patiṭṭhāsi.

그 후 마하모갈리뿟따띳사(Mahāmoggaliputtatissa) 장로는 정등각자이신 세존의 교법이 어디에 잘 안착할 것인지 숙고하였다. 변방 지역에 승자의 교법이 잘 안착할 수 있음을 보고, 승자의 교법을 안착시키기 위해 아홉 곳에 각각 대장로들을 파견하였다. 즉, 마하마힌다(Mahāmahinda) 장로를 싱할라 섬(Sīhaḷadīpa)에 파견하며 "그 섬으로 가서 그곳에 교법을 안착시키라"고 하였고, 소나(Soṇa) 장로와 웃따라(Uttara) 장로를 수완나부미(Suvaṇṇabhūmi)에, 마하라낏따(Mahārakkhita) 장로를 요나까(Yonaka) 세계에, 라낏따(Rakkhita) 장로를 와나와시(Vanavāsī) 국에, 요나까담마라낏따(Yonakadhammarakkhita) 장로를 아빠란따(Aparanta) 국에, 맛잔띠까(Majjhantika) 장로를 까스미라-간다라(Kasmīragandhāra) 국에, 마하레와(Mahāreva) 장로를 마힘사까만달라(Mahiṃsakamaṇḍala)에, 마하담마라낏따(Mahādhammarakkhita) 장로를 마하라따(Mahāraṭṭha)에, 맛지마(Majjhima) 장로를 치나라따(Cīnaraṭṭha)에 파견하였다. 그곳에 구족계를 줄 수 있는 승가와 함께 파견하였다. 그 대장로들은 각각의 장소로 가서 그곳들에 교법을 안착시켰다. 각 처소에 교법을 안착시킨 후 비구들의 가사 빛으로 빛나며, 구름·안개·연기·먼지·라후(Rāhu)라는 장애에서 벗어난 달처럼, 승자의 교법은 장애 없이 안착하여 지속되었다.

Tesu pana navasu ṭhānesu suvaṇṇabhūmināma adhunā sudhammanagarameva. Kasmā panetaṃ viññāyatīti ce. Maggānumānato ṭhānānumānato [Pg.13] vā. Kathaṃ maggānumānato. Ito kira suvaṇṇabhūmi sattamattāni yojanasatāni honti, ekena vāte na gacchantī nāvā sattahi ahorattehi gacchati, athekasmiṃ samaye evaṃ gacchanti nāvā sattāhampi nadiyā vaṭṭamaccha piṭṭhe neva gatāti aṭṭhakathāyaṃ vuttena sīhaḷadīpato suvaṇṇabhūmiṃ gatamaggappamāṇena sukhammapurato sīhaḷadīpaṃ gatamaggappamāṇaṃ sameti. Sudhamme purato kira hi hiṃsaḷadīpaṃ sattamattāni yojanasatāni honti, ujuṃ vāyuāgamanakāle gacchanti vāyunāvā sattahi ahorattehi sampāpuṇāti. Evaṃmaggānumānato viññāyati.

그런데 그 아홉 곳 중에서 수완나부미라는 이름은 현재의 수도함마나가라(Sudhammanagara)이다. 그것을 어떻게 알 수 있는가? 길에 대한 추론이나 장소에 대한 추론으로 알 수 있다. 길에 대한 추론은 어떠한가? 여기서 수완나부미까지는 약 700요자나라고 한다. 순풍을 타고 가는 배는 7일 밤낮이면 도착한다. 그러나 한때 이와 같이 가던 배가 7일 동안 강에서 와따맛차(vaṭṭamaccha) 물고기 등 위를 지나느라 전혀 나아가지 못했다는 주석서의 기술에 따르면, 싱할라 섬에서 수완나부미로 가는 길의 거리와 수도함마뿌라(Sudhammapura)에서 싱할라 섬으로 가는 길의 거리가 일치한다. 실로 수도함마뿌라에서 싱할라 섬까지는 약 700요자나이며, 직풍이 불 때 배를 타고 가면 7일 밤낮이면 도착한다. 이처럼 길에 대한 추론으로 알 수 있다.

Kathaṃ ṭhānānumānato. Suvaṇṇabhūmi kira mahāsamuddasamīpe tiṭṭhati, nānāverajjakānampi vāṇijānaṃ upasaṅkamanaṭṭhānabhūtaṃ mahātitthaṃ hoti. Teneva mahājanakakumārādayo campānagarādito saṃvohāratthāya nāvāya suvaṇṇabhūmiṃ āgamaṃsūti. Sudhammapurampi adhunā mahāsamuddasamīpeyeva tiṭṭhati. Evaṃ ṭhānānumāsato viññāyatīti.

장소에 대한 추론은 어떠한가? 수완나부미는 대해(大海) 근처에 위치하며, 여러 나라 상인들이 모여드는 큰 항구가 있는 곳이라고 한다. 그러하기에 마하지나까(Mahājanaka) 왕자 등은 참빠(Campā) 성 등에서 무역을 위해 배를 타고 수완나부미로 왔다. 수도함마뿌라 또한 현재 대해 근처에 위치하고 있다. 이처럼 장소에 대한 추론으로 알 수 있다.

Apare pana suvaṇṇabhūmināma haribhuñjaraṭṭhaṃyeva, tattha su vaṇṇassa bāhullattāti vadanti. Aññe pana siyāmaraṭṭhaṃyevāti vadanti. Taṃ sabbaṃ vimaṃsitabbaṃ.

또 다른 이들은 수완나부미라는 이름이 하리분자(Haribhuñja) 국이라고도 하며, 그곳에 금이 풍부하기 때문이라고 말한다. 또 다른 이들은 시암(Siyāma) 국이라고도 말한다. 이 모든 것은 숙고해 보아야 한다.

Aparantaṃ nāma visuṃ ekaraṭṭhamevāti apare vadanti. Aññe pana aparantaṃnāma sunāparantaraṭṭhamevāti vadanti. Taṃ yuttameva. Kasmā aparantaṃ nāma sunāparantaraṭṭhamevāti viññāyatīti ce. Aṭṭhakathāsu dvīhi nāmehi vuttattā. Uparipaṇṇāsaaṭṭhakathāyañhi saḷāyatanasaṃyuttaṭṭhakathāyañca aṭṭhakathācariyehi sunāparantaraṭṭhe koṇḍadhānattherena salākādānādhikāre laddhetadaggaṭṭhānataṃ dassantehi aparantaraṭṭhaṃ suna saddena yojetvā vuttaṃ. Dhammapadaṭṭhakathāyaṃ pana aṅguttaraṭṭhakathāyañca tameva raṭṭhaṃ vinā sunasaddena vuttaṃ. Sunasaddo cettha puttapariyāyo. Mandhāturañño jeṭṭhaputto catuddīpavāsi no [Pg.14] pakkositvā tesaṃ visuṃ visuṃ nivāsaṭṭhānaṃ niyyādesi. Tattha uttaradīpavāsīnaṃ ṭhānaṃ kururaṭṭhaṃnāma, pubbadīpavāsīnaṃ pana vedeharaṭṭhaṃnāma, pacchimadīpavāsīnaṃ aparantaṃ nāma. Bhattapacchimadīpe jātattā te sunasaddena vuttā. Tatra jātāpi hi tesaṃ puttātivā sunātivā vuttā, yathā vajjiputtakā bhikkhūti. Vatticchāvasena vā vācāsiliṭṭhavasena ca idameva sunasaddena visesetvā voharantīti daṭṭhabbaṃ.

아빠란따(Aparanta)라는 명칭에 대해 어떤 이들은 별개의 한 나라이기만 하다고 말한다. 다른 이들은 아빠란따가 수나빠란따(Sunāparanta) 국이라고 말하는데, 그것이 타당하다. 왜 아빠란따가 수나빠란따 국으로 이해되는가? 주석서들에서 두 이름으로 언급되었기 때문이다. 우빠리빤나사(Uparipaṇṇāsa) 주석서와 살라야따나상윳따(Saḷāyatanasaṃyutta) 주석서에서 주석가들이 수나빠란따 국의 꼰다다나(Koṇḍadhāna) 장로가 산찌(salākā)를 받는 일에서 제일의 지위를 얻은 것을 설명하면서, 아빠란따 국을 '수나(suna)'라는 단어와 결합하여 언급하였다. 그러나 법구경 주석서와 증지부 주석서에서는 같은 나라를 '수나'라는 단어 없이 언급하였다. 여기서 '수나'라는 말은 자손이라는 의미를 가진다. 만다따(Mandhātu) 왕의 맏아들이 네 대륙의 거주자들을 불러 모아 그들에게 각각의 거처를 나누어 주었다. 그중 북대륙 사람들의 장소는 꾸루(Kuru) 국이라 하고, 동대륙 사람들의 장소는 웨데하(Vedeha) 국이라 하며, 서대륙 사람들의 장소는 아빠란따라 하였다. 서대륙에서 태어났기에 그들은 '수나'라는 이름으로 불렸다. 그곳에서 태어난 이들도 그들의 자손이므로 '수나'라고 불린 것은 마치 왓지뿟따까(Vajjiputtakā) 비구들과 같다. 말하고자 하는 의도나 문구의 매끄러움에 따라 이것을 '수나'라는 단어로 구별하여 부르는 것으로 보아야 한다.

Yonakaraṭṭhaṃnāma yavanamanussānaṃ nivāsaṭṭhānameva, yaṃjaṅgamaṅghaiti vuccati.

요나까(Yonaka) 국이란 야바나(Yavana) 사람들의 거주지이며, 장가망가(Jaṅgamaṅgha)라고 불리는 곳이다.

Vanavāsīraṭṭhaṃnāma sirikhettanagaraṭṭhānamo. Keci pana vanavāsīraṭṭhaṃnāma ekaṃ raṭṭhameva, na sirikhettanagaraṭṭhānanti vadanti. Taṃ na sundaraṃ. Sirikhettanagaraṭṭhānameva hi vanavāsīraṭṭhaṃ nāma. Kasmā panetaṃ viññāyatītice. Imassa amhākaṃ rañño bhātikarañño kāle sirikhettanagare gumbhehi paṭicchādite ekasmiṃ pathavipuñje anto nimmujjitvā ṭhitaṃ porāṇikaṃ ekaṃ lohamayabuddhapaṭipibbaṃ paṭilabhi, tassa ca pallaṅke idaṃ vanavāsīraṭṭhavāsīnaṃ pūjanatthāyātiādinā porāṇalekhanaṃ dissati, tasmā yevetaṃ viññāyatīti.

와나와시(Vanavāsī) 국이란 시리켓따(Sirikhetta) 성의 지역이다. 어떤 이들은 와나와시 국이 별개의 한 나라이며 시리켓따 성의 지역이 아니라고 말한다. 그것은 옳지 않다. 시리켓따 성의 지역이 바로 와나와시 국이다. 그것을 어떻게 알 수 있는가? 우리 왕의 형제인 왕의 시절에 시리켓따 성의 덤불에 덮인 흙더미 속에서 발견된 고대의 구리 불상 하나를 얻었는데, 그 불상의 좌대에 "이것은 와나와시 국 거주자들의 공양을 위한 것이다"라는 등의 고대 명문이 보인다. 그 때문에 이를 알 수 있다.

Kasmīragandhāraraṭṭhaṃnāma kasmīraraṭṭhaṃ gandhāraraṭṭhañca. Tāni pana raṭṭhāni ekābaddhāni hutvā tiṭṭhanti. Teneva majjhanti kattheraṃ ekaṃ dvīsu raṭṭhesu pesesi. Janapadattā pana napuṃsakekattaṃ bhavati. Tadā pana ekassa rañño āṇāya patiṭṭhānavisayattā ekattavacanena aṭṭhakathāyaṃ vuttantipi vadanti.

까스미라-간다라(Kasmīragandhāra) 국이란 까스미라 국과 간다라 국을 말한다. 이 나라들은 서로 연결되어 있다. 그러므로 맛잔띠까 장로 한 분을 두 나라에 파견한 것이다. 지방(janapada)을 뜻하기에 중성 단수형으로 쓰였다. 당시 한 왕의 통치 아래 있던 영역이었기에 주석서에서 단수형으로 언급되었다고 말하기도 한다.

Mahiṃsakamaṇḍalaṃnāma andhakaraṭṭhaṃ, yaṃ yakkhapuraraṭṭhanti vuccati.

마힘사까만달라(Mahiṃsakamaṇḍala)란 안다까(Andhaka) 국을 말하며, 야까뿌라(Yakkhapura) 국이라고도 불린다.

Mahāraṭṭhaṃnāma mahānagararaṭṭhaṃ. Ādhunā hi mahāraṭṭhameva na garasaddena yojetvā mahānagararaṭṭhanti voharantīti. Siyāmaraṭṭhantipi vadanti ācariyā.

마하라따(Mahāraṭṭha)란 마하나가라(Mahānagara) 국을 말한다. 현재는 마하라따를 '나가라'라는 단어와 결합하여 마하나가라 국이라고 부른다. 스승들은 시암(Siyāma) 국이라고도 말한다.

Cinaraṭṭhaṃnāma [Pg.15] himavantena ekābaddhaṃ hutvā ṭhitaṃ cīnaraṭṭhaṃ ye vāti.

치나라따(Cīnaraṭṭha)란 히말라야와 연결되어 있는 바로 그 중국(Cīna)을 말한다.

Idaṃ sāsanassa navasu ṭhānesu visuṃ visuṃ patiṭṭhānaṃ.

이것이 교법이 아홉 곳에 각각 안착하게 된 경위이다.

Idāni ādito paṭṭhāya theraparamparakathā vattabbā. Sammāsambuddhassa hi bhagavato saddhivihāriko upālitthe ro,tassa sisso dāsakatthero, tassa sisso soṇakatthero, tassa sisso siggavatthero candavajjitthe ro ca, tesaṃ sisso moggaliputtatissattheroti ime pañcamahātherā sāsanavaṃse ādibhūtā ācariyaparamparānāma. Tesañhi sissaparamparabhūtā theraparamparā yāvajjatanā na upacchindhanti. Ācariyaparamparāya ca lajjibhikkhū yeva pavesetvā kathetabbā no alajjibhikkhū. Alajjībhikkhū nāma hi bahussutāpi samānā lābhagarulokagaruādihi dhammatanti nāsetvā sāsanavare mahābhayaṃ uppādentīti. Sāsanarakkhanakammaṃnāma hi lajjīnaṃyeva visayo no alajjīnaṃ. Tenāhu porāṇā therā, anāgate sāsanaṃ ko nāma rakkhissatīti anupekkhitvā anāgate sāsanaṃ lajjino rakkhissanti, lajjino rakkhissanti, lajjino rakkhissantīti tikkhāttuṃ vācaṃ nicchāresuṃ. Evaṃ majjhimadesepi alajjīpuggalā bahu santīti veditabbā.

이제 처음부터 장로의 전승에 관한 이야기를 서술해야 한다. 정등각자이신 세존의 공주제자(saddhivihārika)는 우팔리 장로이고, 그의 제자는 다사카 장로이며, 그의 제자는 소나카 장로이고, 그의 제자는 식가바 장로와 찬다밧지 장로이며, 그들의 제자는 목갈리뿟따띳사 장로이다. 이 다섯 분의 대장로들이 교법의 역사(Sāsanavaṃsa)에서 시조가 되는 이른바 스승의 전승(ācariyaparamparā)이다. 그들의 제자 전승으로 이어진 장로의 전승은 오늘날까지 끊이지 않고 있다. 스승의 전승에는 수치심을 아는(lajjī) 비구들만을 포함시켜 이야기해야 하며, 수치심을 모르는(alajjī) 비구들은 포함시켜서는 안 된다. 수치심을 모르는 비구들은 비록 많이 배웠다 하더라도, 이득과 명성 등을 중시하여 법의 원칙(dhammatanti)을 파괴하고 수승한 교법에 큰 위협을 일으키기 때문이다. 교법을 수호하는 일은 수치심을 아는 이들의 영역이지, 수치심을 모르는 이들의 영역이 아니다. 그래서 옛 장로들은 '미래에 교법을 누가 수호할 것인가?'라고 살핀 뒤, '미래에는 수치심을 아는 이들이 수호할 것이요, 수치심을 아는 이들이 수호할 것이요, 수치심을 아는 이들이 수호할 것이다'라고 세 번이나 말씀을 내놓으셨다. 이와 같이 중앙 지역(Majjhimadesa)에도 수치심을 모르는 자들이 많이 있음을 알아야 한다.

Parinibbānato hi bhagavato vassasatānaṃ upari pubbe vuttanayeneva vajjiputtakā bhikkhū adhammavatthūni dīpetvā paṭhamasaṅgītikāle bahikatehi pāpabhikkhūhi saddhiṃ mantetvā sahāyaṃ gavesetvā mahāsaṅgītivohārena mahātherā viya saṅgītiṃ akaṃsu. Katvā ca visuṃ gaṇā ahesuṃ. Ahovata idaṃ hāsitabbakammaṃ, seyyathāpi nāma jarasiṅgālo catupadasāmaññena mānaṃ jappetvā attānaṃ sīhaṃ viya maññitvā sīho viya sīhanādaṃ nadīti. Te pāvacanaṃ yathā bhūtaṃ [Pg.16] ajānitvā saddacchāyāmattena yathābhūtaṃ atthaṃ nāma siṃsu. Kiñci pāvacanampī apanesuṃ. Tañca sakagaṇeyeva hoti, na dhammavādīgaṇe. Dhammavinayaṃ vikopetvā yathicchita vaseneva cariṃsu. Ayaṃ pana mahāsaṅgītināma eko adhammavādīgaṇo.

세존께서 반열반하신 지 백 년이 지난 후, 앞에서 말한 바와 같이 밧지뿟따카 비구들이 비법(非法)의 항목들을 밝히고, 제1결집 때 제외되었던 악한 비구들과 모의하여 우군을 구한 뒤, '대결집(Mahāsaṅgīti)'이라는 명칭으로 마치 대장로들처럼 결집을 행하였다. 결집을 행한 후 그들은 별도의 무리가 되었다. 아! 참으로 이것은 비웃음을 살 만한 일이다. 마치 늙은 여우가 네발짐승이라는 공통점 때문에 자만심을 품고 자신을 사자처럼 여기며 사자처럼 포효하는 것과 같다. 그들은 교설(pāvacana)을 있는 그대로 알지 못하고, 문자적인 유사함에만 의존하여 의미를 있는 그대로 왜곡하였다. 교설의 일부를 삭제하기도 하였다. 그것은 오직 그들 자신의 무리에서만 일어난 일이며, 법을 설하는 무리(dhammavādī)들 사이에서는 일어나지 않았다. 그들은 법과 율을 훼손하고 자신들의 욕구에 따라 행동하였다. 이 '대결집'이라 불리는 이들은 하나의 비법을 설하는 무리(adhammavādī)이다.

Tato pacchā kālaṃ atikkante tatoyeva aññamaññaṃ vādato bhijjitvā gokulikonāma eko gaṇo ekabyohāronāma ekoti dve gaṇā bhijjiṃsu. Tato pacchā gokulikagaṇagaṇatoyeva aññamaññaṃ bhijjitvā bahussutikonāma eko gaṇo paññattivādonāma ekoti dve gaṇā bhijjiṃsu. Punapi tehiyeva gaṇehi cetiyavādonāma eko gaṇo bhijji.

그 후 시간이 흘러 그들 사이에서 서로의 주장으로 인해 갈라졌으니, 고쿨리까(Gokulika)라는 한 파와 에까뵤하라(Ekabyohāra)라는 한 파의 두 파로 나뉘었다. 그 후 다시 고쿨리까 파로부터 서로 갈라져 바훗수띠까(Bahussutika)라는 한 파와 빤낫띠와다(Paññattivāda)라는 한 파의 두 파로 나뉘었다. 다시 그 무리들로부터 쩨띠야와다(Cetiyavāda)라는 한 파가 갈라져 나왔다.

Tato pacchā cirakālaṃ atikkante dhammavādīgaṇehi visabhāgagaṇaṃ pavisitvā mahiṃsāsakonāma ekogaṇo vajjiputtakonāma ekoti dve gaṇā bhijjiṃsu. Tato pacchāpi vajjiputtakagaṇatoyeva aññamaññaṃ bhijjitvā dhammuttarikonāma eko gaṇo, bhaddayānikonāma eko, channāgārikonāma eko, samutikonāma ekoti cattāro gaṇā bhijjiṃsu.

그 후 오랜 시간이 흘러 법을 설하는 무리(dhammavādī)들로부터 이질적인 무리로 들어가 마힝사사까(Mahiṃsāsaka)라는 한 파와 밧지뿟따까(Vajjiputtaka)라는 한 파의 두 파로 나뉘었다. 그 후 다시 밧지뿟따까 파로부터 서로 갈라져 담뭇따리까(Dhammuttarika)라는 한 파, 밧다야니까(Bhaddayānika)라는 한 파, 찬나가리까(Channāgārika)라는 한 파, 사무띠(Samuti)라는 한 파의 네 파로 나뉘었다.

Punapi mahiṃsāsakagaṇato aññamaññaṃ bhijjitvā sabbatthivādonāma eko gaṇo, dhammaguttikonāma eko, kassapiyonāma eko, saṅkantikonāma eko, suttavādo nāma ekoti pañca gaṇā bhijjiṃsu.

다시 마힝사사까 파로부터 서로 갈라져 삽밧띠와다(Sabbatthivāda), 담마굿띠까(Dhammaguttika), 깟사삐야(Kassapiya), 상깐띠까(Saṅkantika), 숫따와다(Suttavāda)라는 다섯 파로 나뉘었다.

Evaṃ majjhimadese dutiyasaṅgītiṃ saṅgāyantānaṃ mahātherānaṃ dhammavādītheravādagaṇato visuṃ visuṃ bhijjamānā adhammavādīgaṇā sattarasa ahesuṃ. Te ca adhammavādīgaṇā sāsane theraparamparāya ananto gadhā. Te hi sāsane upakārā na honti, theraparamparāya ca pavesetvā gaṇhituṃ na sakkā, yathā haṃsagaṇe bako, yathā ca go gaṇe [Pg.17] gavajo, yathā ca suvaṇṇagaṇe hārakuṭoti.

이와 같이 중앙 지역에서 제2결집을 합송하던 대장로들의 법을 설하는 장로부(Theravāda)로부터 각각 갈라져 나온 비법을 설하는 무리들이 열일곱 파가 되었다. 이들 비법을 설하는 무리들은 교법 내의 장로 전승에는 포함되지 않는다. 그들은 교법에 도움이 되지 않으며, 장로의 전승에 넣어 받아들일 수도 없다. 마치 백조 무리 속의 왜가리 같고, 소 떼 속의 가야오(gavajo) 같으며, 황금 무리 속의 놋쇠와 같기 때문이다.

Mahākassapattherādito pana āgatā theraparamparā upāli dāsako cevātiādinā parivārakhandhake samantapāsādikaṭṭhakathāyañca āgatanayeneva veditabbā.

마하깟사빠 장로부터 시작하여 전해 내려온 장로의 전승은 '우팔리, 다사카' 등으로 이어지며, 빠리와라 칸다까와 사만따빠사디까 주석서에 전해지는 방식대로 알아야 한다.

Upālittherādīnaṃ parisuddhācārādīni anumānetvā yāva moggaliputtatissattherā, tāva tesaṃ therānaṃ parisuddhā cārādīnīti sakkā ñātuṃ, seyyathāpi nadiyā uparisote meghavassāni anumānetvā adhosote nadiyā udakassa bāhullabhāvo viññātuṃ sakkāti ayaṃ kāraṇānumānanayo nāma.

우팔리 장로 등의 청정한 행실 등을 미루어 짐작하여 목갈리뿟따띳사 장로에 이르기까지 그 장로들의 청정한 행실 등을 알 수 있으니, 마치 강의 상류에 내린 빗물을 미루어 짐작하여 하류에 강물이 불어난 것을 알 수 있는 것과 같다. 이것이 이른바 원인으로 미루어 아는 방식(Kāraṇānumānanaya)이다.

Yāva pana moggaliputtatissattherā, tāva therānaṃ parisuddhācārādīni anumānetvā upālittherassa parisuddhācārādīnīti sakkā ñātuṃ, seyyathāpi nāma uparidhūmaṃ passitvā anumānetvā aggi atthīti sakkā ñātunti ayaṃ phalānumānana yo nāma.

또한 목갈리뿟따띳사 장로에 이르기까지 장로들의 청정한 행실 등을 미루어 짐작하여 우팔리 장로의 청정한 행실 등을 알 수 있으니, 마치 위로 솟는 연기를 보고 불이 있음을 미루어 아는 것과 같으니, 이것이 이른바 결과로 미루어 아는 방식(Phalānumānanaya)이다.

Adibhūtassa pana upālittherassa avasānabhūtassa ca moggaliputtatissattherassa parisuddhācārādīni anumānetvā majjhe dāsakasoṇasiggavādīnaṃ therānaṃ parisuddhācārādīniti sakkā ñātuṃ, seyyathāpi nāma silāpaṭṭassa orabhāge pārabhāge ca migapadavaḷañjanaṃ disvā anumānetvā majjhe apākaṭaṃ padavaḷañcanaṃ atthīti sakkā ñātunti ayaṃ migapadavaḷañjana nayo nāma.

시조인 우팔리 장로와 마지막인 목갈리뿟따띳사 장로의 청정한 행실 등을 미루어 짐작하여 그 중간에 있는 다사카, 소나카, 식가바 등의 장로들의 청정한 행실 등을 알 수 있으니, 마치 바윗덩어리의 이쪽과 저쪽에 짐승의 발자국이 있는 것을 보고 그 중간에 보이지 않는 발자국이 있음을 미루어 아는 것과 같으니, 이것이 이른바 짐승 발자국의 방식(Migapadavaḷañjananaya)이다.

Evaṃ tīhi nayehi ayaṃ theravādagaṇo dhammavādīlajjipesaloti veditabbo. Evamuparipi nayo netabbo. Theraparamparā ca yāva potthakāruḷā parivārakhandhake samanta pāsādikāyañca tato mahindo iṭṭiyotiādinā vutta nayena veditabbāti.

이와 같이 세 가지 방식에 의해 이 장로부 무리는 법을 설하고 수치심을 알며 계행을 애호하는 이들임을 알아야 한다. 이와 같이 그 이후에도 같은 방식을 적용해야 한다. 장로의 전승은 경전이 문자로 기록될 때까지 빠리와라 칸다까와 사만따빠사디까에서 '그 후 마힌다, 잇띠야' 등으로 서술된 방식대로 알아야 한다.

Iti sāsanavaṃse navaṭṭhānāgatasāsanavaṃsakathāmaggo

이것으로 교법의 역사(Sāsanavaṃsa) 중 아홉 지역에 전해진 교법의 역사에 대한 이야기가 끝났다.

Nāma paṭhamo paricchedo.

제1장이다.

2. Sīhaḷadīpikasāsanavaṃsakathāmaggo

2. 실론섬의 교법의 역사에 대한 이야기

2. Idāni [Pg.18] sīhaḷadīpasāsanakathāmaggaṃ vattuṃ okāso anuppatto, tasmā taṃ vakkhāmi.

2. 이제 실론섬의 교법의 역사를 서술할 기회가 되었으므로, 그것을 서술하겠다.

Sīhaḷadīpañhi sāsanassa patiṭṭhānabhūtattā cetiyagabbhasadisaṃ hoti. Sammāsambuddho kira sīhaḷadīpaṃ dharamānakālepi tikkhattuṃ agamāsi. Paṭhamaṃ yakkhānaṃ damanatthaṃ ekakova gantvā yakkhe dametvā mayi parinibbute sīhaḷadīpe sāsanaṃ patiṭṭhahissatīti tambapaṇṇidīpe ārakkhaṃ karonto tikkhattuṃ dīpaṃ āviñchi. Dutiyaṃ mātulabhāgineyyānaṃ nāgarā jūnaṃ damanatthāya ekakova gantvā te dametvā agamāsi. Tatiyaṃ pañcabhikkhusataparivāro gantvā mahācetiyaṭṭhāne ca thūpārāmacetiyaṭṭhāne ca mahābodhipatiṭṭhitaṭṭhāne ca mahiyaṅgaṇacetiyaṭṭhāne ca mudiṅgaṇacetiyaṭṭhāne ca dīghavāpi cetiyaṭṭhāne ca kalyāṇiyacetiyaṭṭhāne ca nirodhasamāpattiṃ samāpajjitvā nisīdi.

실론 섬(Sīhaḷadīpa)은 교법(sāsana)의 정착지이므로 불탑의 내부(cetiyagabbha)와 같습니다. 정등각자께서는 실론 섬에 살아계실 적에도 세 번 가셨다고 합니다. 첫 번째는 야차들을 조복시키기 위해 홀로 가셔서 야차들을 조복시키고, '내가 반열반한 후에 실론 섬에 교법이 정착될 것이다'라고 하시며 탐바빤니 섬(tambapaṇṇidīpa)을 보호하시며 세 번 그 섬을 두루 살피셨습니다. 두 번째는 외삼촌과 조카 사이인 나가(nāga)들을 조복시키기 위해 홀로 가셔서 그들을 조복시키고 돌아오셨습니다. 세 번째는 오백 명의 비구들을 거느리고 가셔서 마하체띠야(Mahācetiya) 터, 투빠라마 체띠야(Thūpārāmacetiya) 터, 대보리수(Mahābodhi)가 안치된 터, 마히양가나 체띠야(Mahiyaṅgaṇacetiya) 터, 무딩가나 체띠야(Mudiṅgaṇacetiya) 터, 디가와삐 체띠야(Dīghavāpi cetiya) 터, 깔리야니 체띠야(Kalyāṇiyacetiya) 터에서 멸진정(nirodhasamāpatti)에 들어 앉으셨습니다.

Tadā ca pana sāsanaṃ ogāhetvāna tāva tiṭṭhati. Pacchā pana yathāvuttattheraparamparāya samabhiniviṭṭhena mahāmoggaliputtatissattherena pesito mahindatthero jinacakke pañcatiṃsādhike dvisate sampatte dutiyakattikamāse iṭṭiyena uttiyena sambulena bhaddasālena cāti etehi therehi saddhiṃ sīhaḷadīpaṃ agamāsi. Soṇuttarattherādayo jinacakke pañcatiṃsādhike dvisate sampatte dutiyakattikamāseyeva sāsanassa patiṭṭhāpanatthāya attano attano sampattabhārabhūtaṃ taṃ taṃ ṭhānaṃ agamaṃsu.

그때는 교법이 깊이 뿌리내려 머물지는 않았습니다. 나중에 앞서 언급한 장로들의 계보를 이어받은 마하목갈리뿟따띳사(Mahāmoggaliputtatissa) 장로에 의해 파견된 마힌다(Mahinda) 장로가 불멸(Jinacakka) 235년이 되었을 때, 두 번째 까띠까(Kattika) 달에 이띠야(Iṭṭiya), 웃띠야(Uttiya), 삼발라(Sambala), 밧다살라(Bhaddasāla) 장로들과 함께 실론 섬으로 갔습니다. 소눗따라(Soṇuttara) 장로 등은 불멸 235년이 되었을 때, 바로 그 두 번째 까띠까 달에 교법을 정착시키기 위해 각자 자신에게 맡겨진 그곳들로 갔습니다.

Mahāmahindatthero pana sattamāsāni āgametvā jinacakke chattiṃsādhike dvisate sampatte jeṭṭhamāsassa puṇṇamiyaṃ sīhaḷadīpaṃ sāsanassa patiṭṭhāpanatthāya agamāsi. Teneva tesu navasu ṭhānesu sīhaḷadīpaṃ chattiṃsādhike dvisa te [Pg.19] agamāsi. Aññāni pana aṭṭha ṭhānāni pañcatiṃsādhikadvisateyeva agamāsīti visuṃva vatthapetabbo.

마하마힌다 장로는 7개월을 기다려 불멸 236년이 되었을 때, 젯타(Jeṭṭha) 달의 보름날에 교법을 정착시키기 위해 실론 섬으로 갔습니다. 그러므로 그 아홉 곳 중에서 실론 섬에는 236년에 갔고, 나머지 여덟 곳은 235년에 갔다고 따로 확정해야 합니다.

Kasmā pana mahāmahindatthero sattamāsāni āgametvā sabbapacchā sīhaḷadīpaṃ gacchatīti. Sīhaḷadīpe muṭabhivo nāma rājā jarādubbalo ahoti, sāsanaṃ paggahetuṃ asamattho, tassa pana putto devānaṃ piya tisso nāma rājakumāro daharo sāsanaṃ paggahetuṃ samattho bhavissati, so ca devānaṃ viyatisso rajjaṃ tāva labhatu vedissakagirinagare mātuyā saddhiṃ ñātake tāva passāmīti apekkhitvā sattamāsāni āgametvā chattiṃsādhikadvisateyeva jinacakke mahāmahindatthero sīhaḷadīpaṃ gacchatīti veditabbaṃ.

왜 마하마힌다 장로는 7개월을 기다려 가장 나중에 실론 섬에 갔습니까? 실론 섬에는 무타시바(Muṭasiva)라는 왕이 있었는데 노쇠하여 교법을 받들어 올릴 능력이 없었습니다. 그러나 그의 아들 데와남삐야 띳사(Devānaṃ piya tissa)라는 왕자는 젊어서 교법을 받들어 올릴 능력이 있을 것이니, 그 데와남삐야 띳사가 왕위를 얻을 때까지 기다리고, 또한 웨딧사기리(Vedissagiri) 성에서 어머니와 함께 친척들을 먼저 보겠다고 생각하여 7개월을 기다린 후, 불멸 236년에 마하마힌다 장로가 실론 섬으로 갔다고 알아야 합니다.

Mahāmahindatthero ca iṭṭiyādīhi therehi catūhi bhāgineyyena sumanasāmaṇerena bhaṇḍukena nāma upāsake na cāti etehi saddhiṃ chattiṃsādhike dvisate jinacakke jeṭṭhamāsapuṇṇamiyaṃ suvaṇṇahaṃsā viya jeṭṭhamāse nabhaṃ uggantvā ākāsamaggena anurādhapurassa puratthimadisābhāge missa kapabbatakūṭe patiṭṭhāsi.

마하마힌다 장로는 이띠야 등 네 명의 장로와 생질인 수마나 사미, 그리고 반두까라는 우바새와 함께 불멸 236년 젯타 달 보름날에 황금 거위들처럼 젯타 달의 허공으로 솟아올라, 공중 길을 통해 아누라다뿌라(Anurādhapura)의 동쪽 방향에 있는 미싸까(Missaka) 산 꼭대기에 내려앉았습니다.

Jeṭṭhamāsassa ca puṇṇamiyaṃ laṅkādīpe jeṭṭhamūlanakkhattasabhā hutvā manussā chaṇaṃ akaṃsu. Tenevāha sāratthadīpaniyaṃ nāma vinayaḍīkāyaṃ, jeṭṭhamāsassa puṇṇamiyaṃ jeṭṭhanakkhattaṃ mūlanakkhattaṃ vā hotīti. Tattha ca puṇṇaminakkhattaṃ rājamattante puṇṇaminakkhattavicāraṇanayena vuttanti daṭṭhabbaṃ.

젯타 달의 보름날에 랑까 섬(Laṅkādīpa)에서는 젯타물라(Jeṭṭhamūla) 성좌의 축제가 열려 사람들이 잔치를 벌였습니다. 그래서 비나야 띠까(Vinaya-ṭīkā)인 사랏타디빠니(Sāratthadīpanī)에서 '젯타 달의 보름에는 젯타 성좌나 물라 성좌가 된다'라고 하였습니다. 거기서 보름날의 성좌는 왕의 측근에서의 보름날 성좌 고찰의 방식(puṇṇaminakkhattavicāraṇanaya)에 따라 설해진 것이라고 보아야 합니다.

Devānaṃ piya tisso ca rājā nakkhattaṃ nāma ghosāpetvā chaṇaṃ kārethāti amacce āṇāpetvā cattālī sapurisasahassaparivāro nagaramhā nikkhamitvā yena missa kapabbato, tena pāyāsi migavaṃ kīḷitukāmo. Atha tasmiṃ pabbate adhivatthā ekā devatā migarūpena rājānaṃ phalobhetvā pakkositvā therassa abhimukhaṃ akāsi.

데와남삐야 띳사 왕은 축제를 선포하게 하고 신하들에게 '잔치를 벌이라'고 명한 뒤, 4만 명의 수행원을 거느리고 성을 나와 미싸까 산이 있는 곳으로 향했는데, 사냥을 하고 싶었기 때문이었습니다. 그때 그 산에 거주하던 한 천신이 사슴의 모습으로 왕을 유혹하여 불러내어 장로의 앞으로 인도했습니다.

Thero [Pg.20] rājānaṃ āgacchantaṃ disvā mamaṃyeva rājā passatu mā itareti adhiṭṭhahitvā tissa tissa ito ehīti āha. Rājā taṃ sutvā cintesi, imasmiṃ dīpe jāto sakalopi manusso maṃ tissoti nāmaṃ gahetvā ālapituṃ samattho nāma natthi, ayaṃ pana bhinnabhinnapaṭadharo bhaṇḍukāsāva vasano maṃ nāmena ālapati, ko nukho ayaṃ bhavissati, manusso vā amanusso vāti. Thero āha,–

장로는 왕이 오는 것을 보고 '왕이 나만을 보게 하고 다른 이들은 보지 못하게 하리라'고 결심한 뒤, '띳사여, 띳사여, 이리로 오시오'라고 말했습니다. 왕은 그 소리를 듣고 생각했습니다. '이 섬에 태어난 모든 사람 중에 내 이름을 띳사라고 부를 수 있는 사람은 아무도 없다. 그런데 이 조각조각 기운 옷을 입고 가사를 걸친 자가 내 이름을 부르니, 도대체 이 자가 누구일까? 사람일까, 사람이 아닐까?' 장로가 말했습니다.

Samaṇā mayaṃ mahārāja, dhammarājassa sāvakā;

Taveva anukampāya, jambudīpā idhāgatāti.

대왕이여, 우리는 사문들이요, 법왕의 제자들이라오. 당신을 가엾게 여기어 잠부디빠(인도)에서 이곳으로 왔다오.

Tadā ca devānaṃ piyatisso rājā asokaraññā pesitena abhisekena ekamāsābhisitto ahosi. Visākhapuṇṇamāyaṃ hissa abhisekamakaṃsu. So ca asokaraññā pesite dhammapaṇṇākāre ratanattayaguṇappaṭisaṃyuttaṃ sāsanappavattiṃ acirasutaṃ anussaramāno taṃ therassa samaṇā mayaṃ mahārāja, dhammarājassa sāvakāti vacanaṃ sutvā ayyā nukho āgatāti tāvadeva āvudhaṃ nikkhipitvā ekamantaṃ nisīdi sammodanīyaṃ kathaṃ kathayamāno. Yathāha,–

그때 데와남삐야 띳사 왕은 아소카 왕이 보낸 대관식 물품으로 대관식을 올린 지 한 달이 된 때였습니다. 웨사까(Visākha) 보름날에 그의 대관식을 거행했기 때문입니다. 그는 아소카 왕이 보낸 법의 선물을 통해 삼보의 덕과 관련된 교법의 소식을 들었던 것을 기억하며, 장로의 '대왕이여, 우리는 사문들이요, 법왕의 제자들이라오'라는 말을 듣자마자 '스승님들께서 오셨구나' 하고 즉시 무기를 내려놓고 한 곁에 앉아 즐겁게 대화를 나누었습니다. 이와 같이 말했습니다.

Āvudhaṃ nikkhipitvāna, ekamantaṃ upāvisi;

Nisajja rājā sammodi, bahuṃ atthūpasañhitanti.

무기를 내려놓고 한 곁에 앉았으니, 왕은 앉아서 유익함이 가득한 많은 대화를 나누었네.

Sammodanīyaṃ kathañca kurumāneyeva tasmiṃ tānipi cattālīsapurisasahassāni āgantvā samparivāresuṃ. Tadāthero itarepi cha jane dassesi. Rājā disvā ime kadā āgatāti āha. Mayā saddhiṃyeva mahārājāti. Idāni pana jambudīpe aññepi evarūpā samaṇā santīti. Santi [Pg.21] mahārāja etarahijambudīpo kālāvapajjoto isivātapaṭivāto, tasmiṃ–

즐겁게 대화를 나누고 있을 때 그 4만 명의 수행원들이 도착하여 둘러쌌습니다. 그때 장로는 나머지 여섯 사람도 보이게 했습니다. 왕은 그들을 보고 '이분들은 언제 오셨습니까?'라고 물었습니다. '대왕이여, 나와 함께 왔다오.' '지금 잠부디빠에 이와 같은 다른 사문들도 있습니까?' '대왕이여, 지금 잠부디빠는 성자들로 빛나고 성자들의 바람이 불어오고 있소. 그곳에는-'

Tevijjā iddhipattā ca, cetopariyakovidā;

Khīṇāsavā arahanto, bahū buddhassa sāvakāti.

삼명(Tevijjā)을 갖추고 신통을 얻었으며, 타심통에 능숙하고, 번뇌가 다한 아라한들인 부처님의 제자들이 많이 있다오.

Bhante kena āgatatthāti. Neva mahārāja udakena, na thalenāti. Rājā ākāsena āgatāti aññāsi. Thero atthi nukho rañño passāveyyattikanti vīmaṃsanatthāya āsannaṃ ambarukkhaṃ ārabbha pañhaṃ pucchi, –

존자시여, 무엇으로 오셨습니까? 대왕이여, 물로 온 것도 아니요, 육지로 온 것도 아니오. 왕은 공중으로 왔음을 알아차렸습니다. 장로는 왕에게 지혜가 있는지 시험해 보기 위해 근처에 있는 망고 나무를 두고 질문을 던졌습니다.

Kinnāmo mahārāja ayaṃ rukkhoti. Ambarukkho nāma bhanteti. Imaṃ pana mahārāja ambaṃ muñcitvā añño ambo atthi vā natthi vāti. Atthi bhante aññepi bahū ambarukkhāti. Imañca ambaṃ te ca ambe muñcitvā atthi nukho mahārāja aññe rukkhāti. Atthi bhante, te pana na ambarukkhāti. Aññe ca ambe anambe ca muñcitvā atthi pana añño rukkhoti. Ayameva bhante amba rukkhoti. Sādhu mahārāja paṇḍitosīti.

"대왕이여, 이 나무의 이름은 무엇입니까?" "존자시여, 망고나무입니다." "대왕이여, 이 망고나무를 제외하고 다른 망고나무가 있습니까, 없습니까?" "존자시여, 다른 많은 망고나무들이 있습니다." "대왕이여, 이 망고나무와 저 망고나무들을 제외하고 다른 나무들이 있습니까?" "존자시여, 있습니다. 그러나 그것들은 망고나무가 아닙니다." "대왕이여, 다른 망고나무들과 망고나무가 아닌 것들을 제외하고 또 다른 나무가 있습니까?" "존자시여, 바로 이 망고나무입니다." "장하십니다, 대왕이여. 당신은 현명하십니다."

Atthi pana mahārāja te ñātakāti. Atthi bhante bahūjanāti. Te muñcitvā keci aññātakāpi atthi mahārājāti. Aññātakā bhante ñātakehi bahutarāti. Tavañātake ca aññātake ca muñcitvā atthañño koci mahārājāti. Ahameva bhanteti. Sādhu mahārāja attā nāma attano neva ñātako na aññātakoti.

"대왕이여, 당신에게 친족들이 있습니까?" "존자시여, 많은 사람들이 있습니다." "대왕이여, 그들을 제외하고 친족이 아닌 사람들도 있습니까?" "존자시여, 친족이 아닌 사람들이 친족보다 더 많습니다." "대왕이여, 당신의 친족들과 친족이 아닌 사람들을 제외하고 또 다른 누군가가 있습니까?" "존자시여, 바로 저 자신입니다." "장하십니다, 대왕이여. 자기 자신이란 자기에게 친족도 아니고 친족이 아닌 자도 아닙니다."

Atha thero paṇḍito rājā sakkhissati dhammaṃ aññātunti cūḷahatthipadopamasuttaṃ kathesi. Kathāpariyosāne rājā tīsu saraṇesu patiṭṭhahi saddhiṃ cattālīsāya pāṇasahassehīti. Tato paraṃ yaṃ yaṃ vattabbaṃ, taṃ taṃ samantapāsādikādīsu vuttanayena veditabbaṃ.

그때 장로께서는 왕이 현명하여 법을 깨달을 수 있을 것이라 여기고 '코끼리 발자국 비유의 짧은 경(Cūḷahatthipadopamasutta)'을 설하셨다. 설법이 끝났을 때, 왕은 4만 명의 중생들과 함께 삼귀의에 머물렀다. 그 이후에 언급되어야 할 사항들은 '사만타파사디카(Samantapāsādikā)' 등에서 설명된 방식에 따라 알아야 한다.

Iccevaṃ sīhaḷadīpe sāsanānuggahaṇa mahindattherato āgatā [Pg.22] sissaparamparā bahū honti, gaṇanapathaṃ vīti vattā. Kathaṃ. Mahāmahindattherassa sisso ariṭṭho nāma thero, tassa sisso tissadatto, tassa sisso kāḷasumano, tassa sisso dīgho, tassa sisso dīgha sumano, tassa sisso kāḷasumano, tassa sisso nāgo, tassa sisso buddharakkhito, tassa sisso tisso, tassa sisso revo, tassa sisso sumano, tassa sisso cūḷanāgo, tassa sisso dhammapāli etā, tassa sisso khemo, tassa sisso upalisso, tassa sisso phussadevo, tassa sisso sumano, tassa sisso mahāpadumo, tassa sisso mahāsīvo, tassa sisso upāli, tassa sisso mahānāgo, tassa sisso abhayo, tassa sisso tisso, tassa sisso sumano, tassa sisso cūḷābhayo, tassa sisso tisso, tassa sisso cūḷadevo, tassa sisso sīvoti. Ayaṃ yāva potthakāruḷasaṅkhātā catutthasaṅgītikā, tāva theraparamparāti daṭṭhabbā.

이와 같이 실론 섬에서 가르침을 수호하기 위해 마힌다 장로로부터 전해 내려온 제자들의 계보는 매우 많아서 헤아릴 수 없을 정도이다. 어떻게 그러한가? 마하마힌다 장로의 제자는 아릿타(Ariṭṭha)라는 이름의 장로였고, 그의 제자는 띳사닷따(Tissadatta), 그의 제자는 깔라수마나(Kāḷasumana), 그의 제자는 디가(Dīgha), 그의 제자는 디가수마나(Dīghasumana), 그의 제자는 깔라수마나(Kāḷasumana), 그의 제자는 나가(Nāga), 그의 제자는 붓다락키따(Buddharakkhita), 그의 제자는 띳사(Tissa), 그의 제자는 레와(Reva), 그의 제자는 수마나(Sumana), 그의 제자는 쭐라나가(Cūḷanāga), 그의 제자는 담마빨리(Dhammapāli), 그의 제자는 케마(Khema), 그의 제자는 우빨릿사(Upalissa), 그의 제자는 풋사데와(Phussadeva), 그의 제자는 수마나(Sumana), 그의 제자는 마하빠두마(Mahāpaduma), 그의 제자는 마하시와(Mahāsīva), 그의 제자는 우빨리(Upāli), 그의 제자는 마하나가(Mahānāga), 그의 제자는 아바야(Abhaya), 그의 제자는 띳사(Tissa), 그의 제자는 수마나(Sumana), 그의 제자는 쭐라바야(Cūḷābhaya), 그의 제자는 띳사(Tissa), 그의 제자는 쭐라데와(Cūḷadeva), 그의 제자는 시와(Sīva)이다. 이것이 경전이 문자로 기록된 제4결집까지의 장로들의 계보라고 보아야 한다.

Vuttañhetaṃ aṭṭhakathāyaṃ,– yāvajjabhanā tesaṃyeva antevāsikaparamparabhūtāya ācariyaparamparāya ābhatantiti veditabbanti.

주석서에 이와 같이 설해져 있다. "오늘날에 이르기까지 그들의 제자 계보가 된 스승들의 계보에 의해 전해 내려온 것임을 알아야 한다"라고.

Evaṃ tesaṃ sissaparamparabhūtā ācariyaparamparā yāvajjatanā sāsane pākaṭā hutvā āgacchantīti veditabba.

이와 같이 그들의 제자 계보가 된 스승들의 계보가 오늘날까지 교단에 널리 알려지며 이어져 오고 있음을 알아야 한다.

Sāsane vinayadharehi nāma tilakkhaṇasampannehi bhavitabbaṃ. Tīṇi hi vinayadharassa lakkhaṇāni icchi tabbāni. Katamāni tīṇi. Suttañcassa svāgataṃ hoti suppavatti suvinicchitaṃ suttato anubyañjanatoti idamekaṃ lakkhaṇaṃ, vinaye kho pana ṭhito hoti asaṃhīroti idaṃ dutiyaṃ, ācariyaparamparā kho panassa suggahitā hoti sumanasikatā supadhāritāti idaṃ tatiyaṃ.

교단 내의 율장 수지자(Vinayadhara)는 세 가지 특징을 갖추어야 한다. 율장 수지자에게는 세 가지 특징이 요구된다. 세 가지란 무엇인가? 첫째는 경(Sutta)을 잘 전해 받았고, 잘 암송하며, 문구와 세부 내용에 따라 잘 결정된 것이다. 이것이 첫 번째 특징이다. 둘째는 율에 굳게 서서 흔들리지 않는 것이다. 이것이 두 번째 특징이다. 셋째는 스승들의 계보를 잘 수지하고, 잘 마음에 새기며, 잘 파악하고 있는 것이다. 이것이 세 번째 특징이다.

Tattha [Pg.23] ācariyaparamparā kho panassa suggahitā hotīti theraparamparā vaṃsaparamparā cassa suṭṭhugahitā hoti. Sumanasikatāti suṭṭhu manasikatā, āvajjitamatte ñajjali tappadīpo viya hoti.

거기에서 '스승들의 계보를 잘 수지한다'는 것은 장로들의 계보와 종성(宗姓)의 계보를 아주 잘 수지했음을 의미한다. '잘 마음에 새긴다'는 것은 아주 잘 마음에 새겨서, 생각하자마자 등불이 켜지듯 (지혜가) 밝게 빛나는 것이다.

Supadhāritāti suṭṭhu upadhāritā, pubbāparānusandhito atthato kāraṇato ca upa dhāritā. Attano matiṃ pahāya ācariyasuddhiyā vattā hoti, mayhaṃ ācariyo asukācariyassa santike uggaṇhi, so asukassāti evaṃ sabbaṃ ācariyaparamparaṃ thera vādaṅgaṃ āharitvā yāva upālitthero sammāsambuddhassa santike uggaṇhīti pāpetvā ṭhapeti. Tatopi āharitvā upālitthero sammāsambuddhassa santike uggaṇhi, dāsakatthero attano upajjhāyassa upālittherassa, soṇakatthero attano upajjhāyassa dosakattherassa, siggavatthero attano upajjhāyassa soṇakattherassa, moggaliputtatissatthero attano upajjhāyassa siggavattherassa caṇḍa vajjittherassa cāti evaṃ sabbaṃ ācariyaparamparaṃ theravādaṅgaṃ āharitvā attano ācariyaṃ pāpetvā ṭhapeti. Evaṃ uggahitā hi ācariyaparamparā suggahitā hoti.

'잘 파악한다'는 것은 선후의 연결과 의미와 원인에 따라 아주 잘 파악하는 것이다. 자신의 견해를 버리고 스승의 청정함에 따라 말하는 자가 되어, '나의 스승은 어느 스승님에게서 배우셨고, 그분은 또 어느 분에게서...' 이와 같이 모든 스승의 계보와 장로들의 전승을 끌어와서 우빨리 장로가 정등각자로부터 직접 전수받은 데까지 이르게 하여 정립한다. 또한 우빨리 장로는 정등각자로부터 전수받았고, 다사까 장로는 자신의 은사인 우빨리 장로로부터, 소나까 장로는 자신의 은사인 다사까 장로로부터, 식가와 장로는 자신의 은사인 소나까 장로로부터, 목갈리뿟따 띳사 장로는 자신의 은사인 식가와 장로와 찬다왓지 장로로부터 전수받았다고 이와 같이 모든 스승의 계보와 장로들의 전승을 끌어와서 자신의 스승에까지 이르게 하여 정립한다. 이와 같이 전수된 것이야말로 스승의 계보를 잘 수지한 것이다.

Evaṃ asakkontena pana dve tayo parivaṭṭā uggahetabbā. Sabbapacchimena hi nayena yathā ācariyo ca ācariyācariyo ca pāḷiñca paripuñchañca vadanti, tathā ñātuṃ vattatīti.

그렇게 할 수 없는 경우에는 두세 번의 전수 과정을 익혀야 한다. 최소한의 방식으로는 스승과 스승의 스승이 성전(Pāḷi)과 그 주해를 어떻게 말씀하시는지 아는 것이 마땅하다.

Yathā vuttattheraparamparā pana bhagavato dharamānakālato paṭṭhāya yāva potthakāruḷā mukhapāṭheneva piṭakattayaṃ dhāresuṃ, paripuṇṇaṃ pana katvā potthake likhitvā na ṭhapenti. Evaṃ mahātherā dukkarakammaṃ katvā sāsanaṃ paggaṇhiṃsu. Tatridaṃ vatthu,–

앞서 언급된 장로들의 계보는 세존께서 살아계실 때부터 경전이 문자로 기록될 때까지 암송만으로 삼장을 수지해 왔으며, 그것을 완성하여 책에 기록해 두지 않았다. 이와 같이 마하테라(대장로)들은 어려운 일을 해내며 가르침을 받들어 유지했다. 여기에 그에 관한 이야기가 있다.

Sīhaḷadīpe kira caṇḍālatissabhayena saṅkhubbhitvā devo [Pg.24] ca avassitvā dubbhikkhabhayaṃ uppajji. Tadā akko devānamindo āgantvā tumhe bhante piṭakaṃ dhāretuṃ na sakkhissatha, nāvaṃ pana ārūhitvā jambudīpaṃ gacchatha, sace nāvā appahonakā bhaveyya, kaṭṭhena vā veḷunā vā taratha, abhayatthāya pana mayaṃ rakkhissāmāti āha.

실론 섬에 짠달라 띳사의 난(찬달라 띳사 공포)으로 혼란이 생기고 비도 내리지 않아 기근의 공포가 발생했다고 한다. 그때 신들의 왕인 삭까(제석천)가 와서 "존자들이여, 당신들은 삼장을 수지하지 못할 것이니, 배를 타고 잠부디빠로 가십시오. 만약 배가 부족하다면 나무나 대나무를 타고서라도 건너가십시오. 안전을 위해 저희가 보호해 드리겠습니다"라고 말했다.

Tadā saṭṭhimattā bhikkhū samuddatīraṃ gantvā puna etadahosi,– mayaṃ jambudīpaṃ na gacchissāma, idheva vasitvā tepiṭakaṃ dhārissāmāti. Tato pacchā nāvā titthato nivattitvā sīhaḷadīpekadesaṃ malayajanapadaṃ gantvā mūlaphalādīhiyeva yāpetvā sajjhāyaṃ akaṃsu. Chātakabhayena atipīḷitā hutvā evampi kātuṃ asakkonto vāḷukatale uraṃ ṭhapetvā sīsena sīsaṃ abhimukhaṃ katvā vācaṃ anicchāretvā manasāyeva akaṃsu. Evaṃ dvādasavassāni saddhiṃ aṭṭhakathāya tepiṭakaṃ rakkhitvā sāsanaṃ anuggahesuṃ.

그때 60명 정도의 비구들이 바닷가로 갔으나 다시 이런 생각이 들었다. "우리는 잠부디빠로 가지 않겠다. 여기서 머물며 삼장을 수지하겠다." 그 후 그들은 항구에서 발길을 돌려 실론 섬의 한 지역인 말라야 지방으로 가서 뿌리나 열매 등으로 연명하며 독송을 했다. 굶주림의 고통에 너무나 시달려 그렇게조차 할 수 없게 되자, 모래 위에 가슴을 대고 머리를 서로 맞댄 채 목소리를 내지 않고 마음속으로만 독송했다. 이와 같이 12년 동안 주석서와 함께 삼장을 지켜내어 가르침을 수호했다.

Dvādasavassesu pana atikkantesu taṃ bhayaṃ vūpasamitvā pubbe jambudīpaṃ gacchantā sattabhikkhusatā āgantvā sīhaḷadīpekadesaṃ rāmajanapade maṇḍalārāmavihāraṃ āpajjiṃsu. Tepi saṭṭhimattā bhikkhū tameva vihāraṃ gantvā aññamaññaṃ sammantetvā sajjhāyiṃsu. Tadā aññamaññaṃ samenti, na virujjhanti, gaṅgādakena viya yamunodakaṃ saṃsandenti. Evaṃ piṭakattayaṃ mukhapāṭheneva dhāretvā mahātherā dukkarakammaṃ karontīti veditabbā.

12년이 지난 후 그 기근의 두려움이 가라앉자, 이전에 인도로 갔던 700명의 비구들이 돌아와 스리랑카 섬의 한 지역인 라마 지방의 만달라라마 사원에 머물렀습니다. 60명 정도의 비구들도 그 사원으로 가서 서로 의논하고 암송했습니다. 그때 그들은 서로 일치하여 어긋나지 않았으니, 마치 갠지스 강물에 야무나 강물이 섞이는 것과 같았습니다. 이와 같이 대장로들께서 삼장을 구전으로만 전승하며 고행과도 같은 어려운 일을 하셨음을 알아야 합니다.

Yampi pariyattiṃ ekapadamattampi avirajjhitvā dhārenti, taṃ dukkarakammameva.

교학을 단 한 구절이라도 어기지 않고 전승하는 것 또한 참으로 어려운 일입니다.

Sīhaḷadīpe kira punabbasukassa nāma kuṭumbikassa putto tissatthero buddhavacanaṃ uggaṇhitvā imaṃ jambudīpaṃ āgantvā yonakadhammarakkhitattherassa santike buddhavacanaṃ uggaṇhitvā gacchanto nāvaṃ abhirūhanatitthe ekasmiṃ pade uppannakaṅkho yojanasatamaggaṃ nivattitvā ācariyassa santikaṃ āgacchanto [Pg.25] antarāmagge ekassa kuṭumbikassa pañhaṃ kathesi. So pasīditvā satasahassagghanakaṃ kampalaṃ adāsi. Sopi taṃ āharitvā ācariyassa adāsi. Thero vā siyā koṭṭetvā nisīdanaṭṭhāne paribhaṇḍaṃ kāresi. Kimatthāyāti. Pacchimāya janatāya anuggahatthāya. Evaṃ kirassa ahosi,– amhākaṃ gatamaggaṃ āvajjitvā anāgate sabrahmacārino paṭipattiṃ pūretabbaṃ maññissantīti. Tissattheropi ācariyassa santike kaṅkhaṃ chinditvā sīhaḷadīpameva sakaṭṭhānaṃ āgamāsīti. Iccevaṃ pariyattiṃ ekapadamattampi avirajjhitvā dhāraṇampi dukkarakammamevāti daṭṭhabbaṃ.

스리랑카 섬의 푸납바수카라는 장자의 아들인 팃사 장로가 부처님의 말씀을 배우고 이곳 인도로 와서 요나카 담마락키타 장로의 문하에서 부처님의 말씀을 배우고 돌아가던 중, 배를 타는 선착장에서 한 구절에 의문이 생겨 100요자나 길을 되돌아 스승에게 왔습니다. 도중에 한 장자의 질문에 답해주었는데, 그가 감동하여 10만 냥의 가치가 있는 담요를 주었습니다. 장로는 그것을 가져와 스승에게 드렸습니다. 장로(스승)는 그것을 잘게 조각내어 앉는 자리에 깔개를 만들었습니다. 왜 그렇게 했는가? 후대의 사람들을 돕기 위해서입니다. '우리가 걸어온 길을 회상하며 미래의 동료 수행자들이 실천을 완성해야 함을 생각하게 하리라'는 마음이었던 것입니다. 팃사 장로도 스승의 곁에서 의문을 풀고 스리랑카 섬의 자기 거처로 돌아갔습니다. 이처럼 교학을 단 한 구절도 틀리지 않게 전승하는 것 또한 참으로 어려운 일임을 알아야 합니다.

Yampi yebhuyyena paguṇaṃ na karonti, tassa anantaradhānatthāya asammosatthāya uggahadhāraṇādivasena rakkhanampi karonti, taṃ dukkarakammameva.

또한 대개 숙달되지 않은 것을, 그것이 사라지지 않게 하고 잊히지 않게 하기 위해 학습과 전승 등을 통해 수호하는 것 또한 참으로 어려운 일입니다.

Sīhaḷadīpeyeva kira mahābhaye ekasseva bhikkhuno mahāniddeso paguṇo ahosi. Atha catunikāyikatissattherassa upajjhāyo mahātipiṭakatthero nāma mahārakkhitattheraṃāha,– āvuso mahārakkhita asukassa santike mahāniddesaṃ gaṇhāhīti. Pāpokirāyaṃ bhante na gaṇhāmīti. Gaṇhāvuso ahaṃ te santike nisīdissāmīti. Sādhu bhante tumhesu nisinnesu gaṇhissāmīti paṭṭhapatvā rattindivaṃ nirantaraṃ pariyāpuṇanto osānadivase heṭṭhāmañce itthiṃ disvā bhante sutaṃyeva me pubbe, sacāhaṃ evaṃ jāneyyaṃ, na īdisassa santike dhammaṃ pariyāpuṇeyyanti āha. Tassa pana santike bahū mahātherā uggaṇhitvā mahāniddesaṃ patiṭṭhāpesuṃ. Evaṃ yaṃ yebhuyyena paguṇaṃ na karonti, tassa anantaradhānatthāya asammosattāya uggahadhāraṇādivasena rakkhanampi dukkarakammaṃ yevāti daṭṭhabbaṃ.

스리랑카 섬의 대기근 시기에 오직 한 비구만이 마하니데사에 숙달되어 있었습니다. 그때 사분교(四部尼迦耶)에 정통한 팃사 장로의 은사인 마하티피타카 장로가 마하락키타 장로에게 '도반 마하락키타여, 저 비구에게서 마하니데사를 배우시오'라고 말했습니다. '존자시여, 그는 품행이 좋지 않으니 배우지 않겠습니다'라고 하자, '도반이여, 배우시오. 내가 그대 곁에 앉아 있겠소'라고 하였습니다. '좋습니다, 존자시여. 당신께서 앉아 계신다면 배우겠습니다'라고 하며 시작하여 밤낮으로 쉬지 않고 습득하였는데, 마지막 날에 침대 아래에서 여자를 보고는 '존자시여, 예전에 들은 바가 있습니다. 제가 만약 이럴 줄 알았다면 이런 자의 곁에서 법을 배우지 않았을 것입니다'라고 말했습니다. 그러나 그의 곁에서 많은 대장로들이 마하니데사를 배워서 이를 확립했습니다. 이와 같이 대개 숙달되지 않은 것을 사라지지 않고 잊히지 않게 하려고 학습과 전승 등을 통해 수호하는 것 또한 참으로 어려운 일임을 알아야 합니다.

Iccevaṃ bhagavato dharamānakālato pabhuti cirakālaṃ yathāvuttamahātheraparamparā pariyattiṃ mukhapāṭheneva dhāresuṃ[Pg.26]. Ahovata porāṇikānaṃ mahātherānaṃ satipaññāsamādhivepullatāya hi te mukhapāṭheneva dhāretu sakkāti. Mukhapāṭheneva porāṇakattherānaṃ pariyattidhāraṇaṃ pañcanavutādhikāni catusatāni ahosi.

이와 같이 세존께서 살아계실 때부터 오랜 세월 동안 앞서 말한 대장로들의 전승을 통해 교학을 구전으로만 전승했습니다. 아, 참으로 옛 대장로들의 사념, 지혜, 삼매가 풍부했기에 구전으로만 전승할 수 있었던 것입니다. 옛 장로들이 구전으로만 교학을 전승한 기간은 495년이었습니다.

Bhagavato parinibbānato mahāvaṃsasāratthasaṅgahesu āgatanayena jinacakke paṇṇāssādhike catusate sampatte tambapaṇṇidīpe rājūnaṃ aṭṭhārasamako’saddhātissassa nāma rañño putto vaṭṭagāmaṇi nāma rājā rajjaṃ patvā chavassakāle anāgate sattā hīnasatipaññāsamādhikā hutvā na sakkhissanti mukhapāṭhena dhāretunti upaparikkhitvā pubbe vuttehi mahātherehi anupubbena āgatā pañcamattā mahātherasatā vaṭṭagāmaṇirājānaṃ nissāya tambapaṇṇidīpekadese malayajanapade ālokaleṇe aṭṭhakathāya sahapiṭakattayaṃ potthake āropesuṃ.

세존의 반열반으로부터 마하왕사와 사랏타상가하에 전해지는 바에 따라 불교의 통치 기간이 450년에 이르렀을 때, 탐바판니 섬 왕들의 18번째인 삿다팃사 왕의 아들 왓타가마니 왕이 왕위에 오른 지 6년째 되던 해에, 미래의 사람들은 사념, 지혜, 삼매가 부족해져 구전으로 전승할 수 없으리라는 것을 살피고, 이전에 언급된 대장로들로부터 차례로 전승되어 온 500여 명의 대장로들이 왓타가마니 왕의 후원을 받아 탐바판니 섬 말라야 지방의 알로카레나에서 주석서와 함께 삼장을 책으로 기록했습니다.

Tañca yathāvuttasaṅgītiyo upanidhāya catutthasaṅgītiyeva nāmāti veditabbā. Vuttañhetaṃ sāratthadīpaniyaṃ nāma vinayaṭīkāyaṃ,– catutthasaṅgītisadisā hi potthakārohasaṅgītīti.

그리고 그것을 앞서 언급된 결집들에 비추어 제4차 결집이라고 불러야 함을 알아야 합니다. 율장의 주석서인 사랏타디파니에 '책으로 기록한 결집은 제4차 결집과 같다'고 설해져 있기 때문입니다.

Sīhaḷadīpe pana vaṭṭagāmaṇirājā marammaraṭṭhe sirikhettanagare eko nāma kukkuṭasīsarājā ca ekakālena rajjaṃ kāresi. Amarapuramāpakassa rañño kāle sīhaḷadīpabhikkhuhi idha pesitasandesakathāyaṃ pana tettiṃsādhikacatusate sampatte potthakāruḷaṃ akaṃsūti āgataṃ. Vuttañhetaṃ tattha,– tettiṃsādhikacatuvassasataparimāṇakālanti.

스리랑카 섬에서는 왓타가마니 왕이, 미얀마의 시리켓타 성에서는 쿡쿠타시사라는 왕이 같은 시기에 통치했습니다. 아마라푸라를 세운 왕의 시대에 스리랑카 비구들이 보낸 서신에는 (불멸 후) 433년에 이르러 책으로 기록했다고 전해집니다. 그곳에 '433년이 되는 기간이다'라고 설해져 있습니다.

Idaṃ sīhaḷadīpe yāva potthakāruḷhā

이것이 스리랑카 섬에서 책으로 기록될 때까지의

Sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

교법의 정립입니다.

Athāparaṃ [Pg.27] jambudīpe sīhaḷadīpe ca bhikkhū visuṃ visuṃ gaṇavasena bhijjiṃsu, yathā anotattadahato nikkhamananadiyā gaṅgāyamunādivasena bhijjantīti. Tattha jambudīpe gaṇānaṃ bhijjamānataṃ upariyeva vakkhāma.

그 후 인도의 잠부디파와 스리랑카 섬에서 비구들이 각기 분파에 따라 나뉘었는데, 이는 마치 아노탓타 호수에서 흘러나오는 강이 갠지스 강과 야무나 강 등으로 나뉘는 것과 같습니다. 그중 잠부디파에서 분파들이 나뉘는 과정은 나중에 설명하겠습니다.

Sīhaḷadīpe pana gaṇānaṃ bhijjamānatā evaṃ daṭṭhabbā. Kathaṃ. Sīhaḷadīpe hi sāsanassa patiṭṭhamānakālato aṭṭhārasādhi kadvivassasate sampatte vaṭṭagāmaṇiraññā kārāvite abhayagirivihāre parivārakhandhakaṃ pāṭhato ca atthato ca vipallāsaṃ katvā mahāvihāravāsigaṇato puthu hutvā eko gaṇo bhijji, so abhayagirivāsigaṇo nāma, dhammarucigaṇoti ca tasseva nāmaṃ.

스리랑카 섬에서 분파들이 나뉘는 것은 다음과 같이 보아야 합니다. 어떻게 나뉘었는가? 스리랑카 섬에 교법이 정립된 지 218년이 되었을 때, 왓타가마니 왕에 의해 건립된 아바야기리 사원에서 파리바라와 칸다카의 경문과 의미를 왜곡하여 마하위하라의 무리로부터 떨어져 나와 한 분파가 갈라졌으니, 그것이 아바야기리파이며 담마루치파라고도 불립니다.

Abhayagirivāsigaṇassa bhijjamānato dvecattālīsādhikativassasate sampatte mahāsenena nāma raññā kārāpite jetavanavihāre bhikkhū ubhatovisaṅgapāṭhe viparītavasena abhisaṅkharitvā abhayagirivāsigaṇato visuṃ eko gaṇo ahosi, so jetavanavāsigaṇo nāma, sāgaliyagaṇoti ca tasseva nāmaṃ.

아바야기리파가 갈라진 지 342년이 되었을 때, 마하세나 왕에 의해 건립된 제타와나 사원에서 비구들이 양측의 차이가 있는 경문들을 잘못된 방식으로 개작하여 아바야기리파로부터 별도의 한 분파가 생겼으니, 그것이 제타와나파이며 사갈리야파라고도 불립니다.

Jetavana vāsigaṇassa bhijjamānakālato ekapaññāsavassādhikānaṃ tiṇṇaṃ vassasatānaṃ upari kurundavāsino ca kolambavāsino ca bhikkhū bhāgineyyaṃ dāṭhāpatiṃ nāma rājānaṃ nissāya ubhatovibhaṅgaparivārakhandhakapāṭhe viparītavasena abhisaṅkharitvā vuttehi dvīhi gaṇehi visuṃ hutvā mahāvihāra vāsigaṇhattamaṃ tulayitvā upadhāretvā mahāvihāranāmaṃ gahetvā eko gaṇo bhijji. Evaṃ sīhaḷadīpe mahāmahindattherādīnaṃ vaṃsabhūtena mahāvihāravāsi gaṇena saddhiṃ cattāro gaṇā bhijjiṃsu.

제타바나(Jetavana) 종파가 갈라진 때로부터 351년이 지난 후, 쿠룬다(Kurunda)와 콜람바(Kolamba)에 거주하던 수행자들이 생질인 다타파티(Dāṭhāpati) 왕을 의지하여 양부비방가(Ubhatovibhaṅga), 파리바라(Parivāra), 칸다카(Khandhaka)의 성전을 왜곡하여 개조하였다. 그들은 두 무리로 나뉘어 따로 떨어져 나가 마하비하라(Mahāvihāra) 종파의 수승함을 헤아리고 고찰한 뒤, 마하비하라라는 이름을 취하여 한 종파가 갈라져 나갔다. 이와 같이 실론 섬에서 마하마힌다(Mahāmahinda) 장로 등의 계보를 잇는 마하비하라 거주 종파와 더불어 네 종파가 갈라지게 되었다.

Tattha mahāvihāravāsi gaṇoyeva eko dhammavādī ahosi, sesā pana adhammavādino. Te ca tayo adhammavādino gaṇā bhūtatthaṃ pahāya abhūtatthena dhammaṃ agaruṃ katvā cariṃsūti [Pg.28] vacanato sīhaḷadīpe adhammavādino tayopi alajjino gaṇā parimaṇḍalasuppaṭicchannādisikkhāpadāni anādiyitvā vicariṃsu. Tato paṭṭhāya sāsane ekaccānaṃ bhikkhūnaṃ nānappakāravasena nivāsanapārupanādīni dissantiti veditabbaṃ.

그중에서 마하비하라 거주 종파만이 유일하게 법을 설하는 자들(Dhammavādī)이었고, 나머지는 법이 아닌 것을 설하는 자들(Adhammavādino)이었다. 그 세 법 아닌 것을 설하는 종파들은 참된 의미를 버리고 거짓된 의미로 법을 가볍게 여겨 행했다는 말에 따라, 실론 섬의 법 아닌 것을 설하는 세 파렴치한 종파들은 파리만달라(Parimaṇḍala)와 수팟티찬나(Suppaṭicchanna) 등의 학습계율을 따르지 않고 행하였다. 그때부터 교단 내의 일부 수행자들 사이에서 여러 가지 방식으로 가사와 의복을 입는 모습 등이 나타나게 되었음을 알아야 한다.

Adhammavādigaṇānaṃ bhijjamānakālato sattavīsādhikānaṃ pañcasatānaṃ vassānañca upari sirisaṅghabodhi nāma rājā mahāvihāra gaṇassa pakkho hutvā adhammavādinā tayo gaṇe niggahitvā jinasāsanaṃ paggahesi. So ca sirisaṅgha bodhirājā amhākaṃ marammaraṭṭhe arimandananagare anuruddhena nāma raññā samakālavasena rajjasampattiṃ anubhavi.

법 아닌 것을 설하는 종파들이 갈라진 때로부터 527년이 지난 후, 시리상가보디(Sirisaṅghabodhi)라는 왕이 마하비하라 종파의 편이 되어 법 아닌 것을 설하는 세 종파를 제압하고 승자의 가르침(Jinasāsana)을 고양시켰다. 그 시리상가보디 왕은 우리 마람마(Maramma) 나라 아리만다나(Arimandana) 시의 아누룻다(Anuruddha) 왕과 동시대에 왕권의 번영을 누렸다.

Tato pacchā sīhaḷadīpe vohārakatissassa nāma rañño kāle kapilena nāma amaccena saddhiṃ mantetvā mahāvihāra vāsino bhikkhū nissāya adhammavādigaṇe niggaṇhitvā jinasāsanaṃ paggaṇhāti.

그 후 실론 섬의 보하라카티사(Vohārakatissa)라는 왕의 시대에 카필라(Kapila)라는 대신과 상의하여, 마하비하라 거주 수행자들을 의지하여 법 아닌 것을 설하는 종파들을 제압하고 승자의 가르침을 고양시켰다.

Tato pacchā ca goṭṭhābhayassa nāma rañño kāle abhayagiri vāsino bhikkhū parasamuddaṃ pabbājetvā mahāvihāra vāsino bhikkhū nissāya sāsanaṃ visodhayi.

그 후 고타바야(Goṭṭhābhaya)라는 왕의 시대에 아바야기리(Abhayagiri) 거주 수행자들을 바다 건너로 추방하고, 마하비하라 거주 수행자들을 의지하여 가르침을 정화하였다.

Tato pacchāpi goṭṭhābhayarañño puttabhūtassa mahāsenassa nāma rañño kāle abhayagirivāsīnaṃ bhikkhūnaṃ abbhantare saṅghamitto nāma eko bhikkhu rañño padhānācariyo hutvā mahāmahindattherādīnaṃ arahantānaṃ nivāsaṭṭhānabhūtaṃ mahāvihārārāmaṃ vinassituṃ mahāsenaraññā mantetvā ārabhi. Tadā navavassāni mahāvihāre bhikkhu sañño ahosi. Ahovata mahātherānaṃ mahiddhikānaṃ nivāsaṭṭhānaṃ alajjino bhikkhū vinassāpesuṃ, suvaṇṇahaṃssānaṃ nivāsaṭṭhānaṃ kākā viyāti.

그 후에도 고타바야 왕의 아들인 마하세나(Mahāsena)라는 왕의 시대에, 아바야기리 거주 수행자들 중 상가밋타(Saṅghamitto)라는 한 수행자가 왕의 스승이 되어 마하마힌다 장로 등 아라한들의 거처였던 마하비하라 사원을 파괴하려고 마하세나 왕과 상의하여 착수하였다. 그때 9년 동안 마하비하라에는 수행자라는 이름조차 없었다. 아, 신통력을 가진 대장로들의 거처를 파렴치한 수행자들이 파괴하였으니, 이는 마치 황금 거위들의 거처를 까마귀들이 파괴한 것과 같구나.

Jetavanavāsīnañca bhikkhūnaṃ abbhantare eko tisso nāma bhikkhu teneva raññā mantetvā mahāvihāre sīmaṃ samūhani[Pg.29]. Achekattā pana tesaṃ sīmasamūhanakammaṃ na sampajjīti. Ahovata dussīlānaṃ pāpakānaṃ kammaṃ acchariyaṃ, seyyathāpi nāma sākhamigo aggaggho kāsivatthaṃ mahagghaṃ bhinnati, evameva bhinditabbavatthunā bhedakapuggalo ativiya dūro ahosīti. Bhavanti cettha, –

또한 제타바나 거주 수행자들 중 티사(Tissa)라는 한 수행자가 바로 그 왕과 상의하여 마하비하라의 계단(sīma)을 폐지하였다. 그러나 그들이 미숙했기 때문에 계단을 폐지하는 갈마는 성취되지 않았다. 아, 지계가 없고 악한 자들의 업은 참으로 놀랍구나. 마치 원숭이가 매우 값진 카시(Kāsi)산 비단 옷을 찢는 것과 같으니, 이와 같이 파괴되어야 할 대상과 파괴하는 자 사이의 거리가 매우 멀었도다. 이에 대하여 다음과 같은 게송들이 있다.

Yathā sākhamigo pāpo, appagghoyeva kāsikaṃ;

Mahagghaṃ kacca bhinnaṃbhinnaṃ, mahussāhena chindati.

악한 원숭이가 값싼 존재이면서도, 값비싼 카시산 비단 옷을 큰 노력을 들여 찢어버리듯이,

Evaṃ adhammavādī pāpo, dhammavādigaṇaṃ subhaṃ;

Mahussāhena bhindayi, aho acchariyo ayaṃ.

그와 같이 법 아닌 것을 설하는 악한 자가, 청정한 법을 설하는 종파를 큰 노력을 들여 갈라놓았으니, 아, 이것은 참으로 놀라운 일이로다.

Ārakā dūrato āsuṃ, bhinditabbehi bhedakā;

Bhūmitova bhavagganto, aho kammaṃ ajānatanti.

파괴하는 자들은 파괴되어야 할 대상으로부터 멀리 떨어져 있었으니, 마치 땅에서 하늘 끝(Bhavagga)까지의 거리와 같도다. 아, 업을 알지 못하는 자들이여!

Iccevaṃ adhammavādigaṇānaṃ balavatāya dhammavādigaṇo parihāyati. Yathā hi gijjhasakuṇassa pakkhavātena suvaṇṇahaṃsā pakatiyā ṭhātuṃ na sakkonti, evameva adhammavādīnaṃ balavatāya dhammavādī parihāyati. Byagghavane viya suvaṇṇamigo nillayitvā gocaraṃ gaṇhāti, yathārucivasena dhammaṃ carituṃ okāsaṃ na labhi.

이와 같이 법 아닌 것을 설하는 종파의 세력이 강해짐에 따라 법을 설하는 종파는 쇠퇴하게 된다. 마치 독수리의 날갯짓 때문에 황금 거위들이 본래의 장소에 머물 수 없는 것과 같이, 법 아닌 것을 설하는 자들의 세력이 강하므로 법을 설하는 자들이 쇠퇴하는 것이다. 호랑이가 있는 숲의 황금 사슴이 숨어서 먹이를 구하듯이, 원하는 대로 법을 행할 기회를 얻지 못했다.

Sīhaḷadīpe sāsanassa patiṭṭhānato dvisattatādhikānaṃ catusatānaṃ vassasahassānañca upari sammāsambuddhassa parinibbānato aṭṭhasattasatādhikānaṃ vassasahassānaṃ upari mahārājā nāma bhūpālo rajjaṃ kāresi. So pana rājā ñadumbaragirivāsikassapattheraggamukhā mahāvihāravāsino bhikkhū tameva rājānaṃ nissāya sāsane malaṃ visodhesuṃ, yathā heraññiko hiraññe malanti.

실론 섬에 가르침이 세워진 지 1472년이 지나고, 정등각자께서 반열반하신 지 1878년이 지난 후, 마하라자(Mahārāja)라는 통치자가 나라를 다스렸다. 그 왕은 우둠바라기리(Udumbaragiri)에 거주하는 캇사파(Kassapa) 장로를 수장으로 하는 마하비하라 거주 수행자들과 그 왕 자신을 의지하여, 마치 금 세공사가 금의 불순물을 제거하듯이 가르침의 오염원을 정화하였다.

Mahāvihāravāsigaṇato aññe adhammavādinā uppabbā jetvā [Pg.30] visodhesuṃ. So ca mahārājā amhākaṃ marammaraṭṭhe arimaddananagare narapaticaññisūnā nāma raññā samakāla vasena rajjaṃ kāresīti veditabbo.

마하비하라 거주 종파 이외의 다른 법 아닌 것을 설하는 자들을 환속시켜 정화하였다. 그 마하라자 왕은 우리 마람마 나라 아리만다나 시의 나라파티시투(Narapaticaññisūna) 왕과 동시대에 나라를 다스렸음을 알아야 한다.

Tato pacchā vi vijayabāhurājānaṃ parakkamabāhurājānañca nissāya mahāvihāra vāsino bhikkhū sāsanaṃ parisuddhaṃ akaṃsu, adhammavādino sabbepi uppabbājetvā mahāvihāravāsigaṇoyeva eko patiṭṭhahi, yathā abbhādiupakkilesamalehi vimutto nisānāthoti.

그 후에도 비자야바후(Vijayabāhu) 왕과 파라카마바후(Parakkamabāhu) 왕을 의지하여 마하비하라 거주 수행자들이 가르침을 청정하게 하였다. 법 아닌 것을 설하는 자들을 모두 환속시키고 마하비하라 거주 종파만이 유일하게 세워졌으니, 이는 마치 구름 등의 장애물인 오염원에서 벗어난 달(Nisānātha)과 같았다.

Sirisaṅghabodhirājā vohārikatissarājā goṭṭhābhayarājāti ete rājāno sāsanaṃ visodhentopi sabbena sabbaṃ adhammavādigaṇānaṃ avinassanato sāsanaṃ parisuddhaṃ na tāva ahosi. Sirisaṅghabodhirañño mahārañño vijayabāhurañño parakkamabāhuraññoti etesaṃyeva rājūnaṃ kāle sabbena sabbaṃ adhammavādīnaṃ vinassanato sāsanaṃ parisuddhaṃ ahosi. Tadā pana adhammavādinā sīsampi uṭṭhahituṃ na sakkā, yathā aruṇugge kosiyāti.

시리상가보디 왕, 보하라카티사 왕, 고타바야 왕 등 이 왕들이 가르침을 정화하였음에도 불구하고 법 아닌 것을 설하는 종파들이 완전히 멸절되지 않았기에 가르침은 아직 완전히 청정해지지 않았었다. 시리상가보디 왕, 비자야바후 왕, 파라카마바후 왕의 시대에 이르러서야 법 아닌 것을 설하는 자들이 완전히 멸절되어 가르침이 청정해졌다. 그때는 법 아닌 것을 설하는 자들이 머리조차 들 수 없었으니, 마치 해가 뜰 때의 부엉이와 같았다.

Aparabhāge pana ciraṃ kālaṃ atikkante micchādiṭṭhikānaṃ vijātiyānaṃ bhayena laṅkādīpe sāsanaṃ osakkitvā gaṇapūraṇamattassapi bhikkhusaṅghassa avijjamānatāya mahāvijayabāhurañño kāle rāmaññadesato saṅghaṃ ānetvā sāsanaṃ patiṭṭhāpesi.

그러나 훗날 오랜 시간이 흐른 뒤에 사견을 가진 타민족들에 대한 두려움으로 인해 랑카 섬에서 가르침이 물러나고, 승가 공동체의 수를 채울 정도의 수행자들조차 존재하지 않게 되자, 마하비자야바후(Mahāvijayabāhu) 왕의 시대에 라만냐(Rāmañña) 국으로부터 승가를 모셔와 가르침을 다시 세웠다.

Tato pacchā ca vimaladhammasūriyassa nāma rañño kāle rakkhāpuraraṭṭhato saṅghaṃ ānetvā sāsanaṃ patiṭṭhāpesi. Tato pacchā ca vimalassa nāma rañño kāle tatoyeva saṅghaṃ ānetvā sāsanaṃ patiṭṭhāpesi. Tato pacchā ca kittissirirājasīhassa nāma rañño kāle syāmaraṭṭhato saṅghaṃ ānetvā tatheva akāsīti.

그 후 위말라담마수리야(Vimaladhammasūriya) 왕의 시대에 락카푸라(Rakkhāpura, 아라칸) 국에서 승가를 모셔와 교법을 확립했다. 그 후 위말라(Vimala) 왕의 시대에 바로 그곳에서 승가를 모셔와 교법을 확립했다. 그 후 끼띠시리라자시하(Kittissirirājasīha) 왕의 시대에 샤암(Syāma, 태국) 국에서 승가를 모셔와 이와 같이 행했다.

Ayaṃ sīhaḷadīpe sāsanassa osakkanakathā.

이것이 싱할라 섬에서 교법이 쇠퇴한 이야기이다.

Tato [Pg.31] pacchā jinasāsane navutādhike aṭṭhavassasate sampatte buddhadāsassa nāma rañño kāle eko dhamma kathikatthero ṭhapetvā vinayapiṭakaṃ abhidhammapiṭakañca avasesaṃ suttantapiṭakaṃ sīhaḷabhāsāya parivattitvā abhisaṅkharitvā ṭhapesi. Tañca kāraṇaṃ cūḷavaṃse vuttaṃ.

그 후 불기 890년에 이르러 붓다다사(Buddhadāsa) 왕의 시대에, 한 법사 장로가 율장과 논장을 제외한 나머지 경장을 싱할라어로 번역하고 정리하여 두었다. 그 일은 ‘쭐라왕사(Cūḷavaṃsa)’에 기록되어 있다.

Tassa kira buddhadāsassa rañño puttā asītimattā asītimahāsāvakānaṃ nāmeneva vohāritā ahesuṃ. Tesu puttesu sāriputtattherassa nāmena vohārito eko upatisso nāma rājakumāro pitari devaṅgate dvecattālīsavassāni rajjaṃ karesi.

전해지는 바에 따르면, 그 붓다다사 왕의 아들들은 80명 정도였는데 80대 제자들의 이름으로 불렸다. 그 아들들 중에서 사리뿟따 장로의 이름으로 불린 우빠띳사(Upatissa)라는 이름의 한 왕자가 부왕이 서거한 뒤 42년 동안 통치했다.

Tato pacchā kaniṭṭho mahānāmo nāma rājakumāro dvāvīsavassāni rajjaṃ kāresi. Tassa rañño kāle jina cakke tettiṃsādhikanavasatavasse sīhaḷadīpe chasaṭṭhimattānaṃ rājūnaṃ pūraṇakāle buddhaghoso nāma thero sīhaḷadīpaṃ gantvā sīhaḷabhāsāya likhite aṭṭhakathāganthe māgadhabhāsāya parivattitvā likhi.

그 후 동생인 마하나마(Mahānāma)라는 왕자가 22년 동안 통치했다. 그 왕의 시대, 불기 933년, 싱할라 섬의 66번째 왕들이 채워지는 시기에 붓다고사(Buddhaghosa)라는 장로가 싱할라 섬에 가서 싱할라어로 기록된 주석서들을 마가다어(팔리어)로 번역하여 기록했다.

So pana mahānāma rājā amhākaṃ marammaraṭṭhe siripaccayanagare savilaññikrovi nāmakena raññā samakālo hutvā rajjaṃ kāresi. Parittaniddāne pana brūmavi?Thī? Nāmakena raññā samakālo hutvā rajjaṃ kāresīti vuttaṃ. Taṃ na yujjatiyeva.

그런데 그 마하나마 왕은 우리 마람마(미얀마) 국의 시리빳짜야(Siripaccaya) 시에서 사빌란니크로위(Savilaññikrovi)라는 이름의 왕과 동시대에 통치했다. 그러나 ‘빠릿따닛다나(Parittaniddāna)’에서는 브루마위티(Brūmavithī)라는 이름의 왕과 동시대에 통치했다고 전한다. 그것은 타당하지 않다.

Sīhaḷadīpe pana kittissirimegho nāma rājā hutvā navame vasse tasmiṃyeva dīpe rājūnaṃ dvāsaṭṭhimattānaṃ pūraṇakāle jinacakke tiṃsādhike aṭṭhasatavasse jambudīpe kaliṅgapurato kuhasivassa nāma rañño jāmātā dantakumāro hemamālaṃ nāma rājadhītaṃ gahetvā dāṭhādhātuṃ thenetvā navāya taritvā sīhaḷadīpaṃ agamāsi. Jinacakke tiṃsādhikaaṭṭhavassasate jeṭṭhatissarājā navavassāni rajjaṃ kāresi.

그런데 싱할라 섬에 끼띠시리메가(Kittissirimegha)가 왕이 된 지 9년째 되던 해, 그 섬의 62번째 왕들이 채워지는 시기인 불기 830년에, 점부주(인도) 깔링가 성의 꾸하시와(Kuhasiva) 왕의 사위인 단따 꾸마라(Danta Kumāra)가 헤마말라(Hemamālā)라는 공주와 함께 치아 사리를 가지고 배를 타고 싱할라 섬으로 갔다. 불기 830년에 젯탸띳사(Jeṭṭhatissa) 왕이 9년 동안 통치했다.

Buddhadāsarājā [Pg.32] ekūnatiṃsati vassāni upalissarājā cadvicattālīsavassāni mahānāmarājā dvāvīsavassānīti sabbāni sampiṇḍitvā jinasāsanaṃ dvattiṃsādhikanavavassasatappamāṇaṃ hoti.

붓다다사 왕이 29년, 우빠띳사 왕이 42년, 마하나마 왕이 22년으로, 모두 합치면 불기 932년이 된다.

Tasmiñca kāle yadā dvīhi vassehi ūnaṃ ahosi, tadā mahānāmarañño kāle tiṃsādhikanavavassasatamatte sāsane buddhaghoso nāma thero laṅkādīpaṃ agamāsi.

그리고 그 시대에 2년이 부족했을 때, 즉 마하나마 왕의 시대 불기 930년경에 붓다고사라는 장로가 랑카 섬으로 갔다.

Amarapuramāpakassa rañño kāle sīhaḷadīpikehi bhikkhūhi pesitasannesapaṇṇe pana chapaṇṇāsādhikanavavassasatātikkante sūti vuttaṃ.

그러나 아마라뿌라를 건립한 왕의 시대에 싱할라 섬의 비구들이 보낸 서신에는 956년이 지났을 때라고 전해진다.

Ettha ṭhatvā buddhaghosattherassa aṭṭhuppattiṃsaṅkhepamattaṃ vakkhāma. Kathaṃ. Sīhaḷabhāsakkharehi parivattitaṃ pariyattisāsanaṃ māgadhasāsakkharena ko nāma puggalo parivattituṃ sakkhissatīti mahātherā nimantayitvā tāvatiṃsabhavanaṃ gantvā ghosaṃ devaputtaṃ disvā saddhiṃ sakkena devānamindena taṃ yācitvā bodhirukkhasamīpe ghosagāme kesassa nāma brāhmaṇassa kesiyā nāma brāhmaṇiyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhāpesuṃ. Khādatha bhonto pivatha bhontotiādinā brāhmaṇānaṃ aññamaññaṃ ghosakāle vijāyanattā ghosoti nāmaṃ akāsi. Sattavassikakāle so tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū ahosi.

여기서 붓다고사 장로의 전기를 요약하여 말하겠다. 어떻게 된 것인가? 싱할라 문자로 번역된 교학의 가르침을 마가다 문자로 누가 번역할 수 있을 것인가 하고 대장로들이 상의하여, 도리천에 가서 고사(Ghosa) 천자를 보고 신들의 왕 삭까와 함께 그에게 요청하여, 보리수 근처 고사 마을의 께사(Kesa)라는 이름의 브라만과 께시(Kesī)라는 이름의 브라만 여인의 태중에 수태하게 하였다. "드십시오, 여러분! 마십시오, 여러분!"이라며 브라만들이 서로 외치는 시간에 태어났기 때문에 고사(Ghosa, 외침)라는 이름을 붙였다. 그는 7세 때 세 가지 베다를 통달했다.

Atha kho ekena arahantena saddhiṃ vedakathaṃ sallapanto taṃ kathaṃ niṭṭhāpetvā kusalā dhammā akusalā dhammā abyākatā dhammātiādinā paramatthavedaṃ nāma buddhamantaṃ pucchi. Tadā so sutvā uggaṇhitukāmo hutvā tassa arahantassa santike pabbajitvā devasikaṃ devasikaṃ piṭakattayaṃ saṭṭhimattehi padasahassehi sajjhāyaṃ akāsi, vācuggataṃ akāsi. Ekamāseneva tiṇṇaṃ piṭakānaṃ pāragū ahosi.

그 후 어떤 아라한과 함께 베다에 대해 담론하다가 그 담론을 마치고, 아라한이 "유익한 법들, 해로운 법들, 결정되지 않은 법들"이라며 이른바 제일의제 베다인 부처님의 가르침을 물었다. 그때 그는 그것을 듣고 배우고 싶어 하여 그 아라한의 곁에서 출가하여 날마다 삼장을 6만 개의 구절로 독송하고 암기했다. 한 달 만에 그는 삼장을 통달했다.

Tato [Pg.33] paccā raho ekakova nisinnassa etadahosi,– buddhabhāsite piṭakattaye mama vā paññā adhikā, udāhu upajjhāyassa vāti. Taṃ kāraṇaṃ ñatvā upajjhācariyo niggahaṃ katvā ovadi. So saṃvegappatto hutvā khamāpetuṃ vandi. Upajjhācariyo tvaṃ āvuso sīhaḷadīpaṃ gantvā piṭakattayaṃ sīhaḷassāsakkharena likhitaṃ māgadhabhāsakkharena likhāhi, evaṃ sati ahaṃ khamissāmīti āha.

그 후 홀로 은밀히 앉아 있을 때 이런 생각이 들었다. '부처님께서 설하신 삼장에 대해 나의 지혜가 더 뛰어난가, 아니면 은사 스님의 지혜가 더 뛰어난가?' 그 생각을 알아차리고 은사 스님은 그를 꾸짖으며 훈계했다. 그는 참회를 느끼고 용서를 구하며 절을 올렸다. 은사 스님은 "벗이여, 그대는 싱할라 섬에 가서 싱할라 문자로 기록된 삼장을 마가다 문자로 기록하라. 그렇게 하면 내가 용서하겠다"라고 말했다.

Buddhaghoso ca pitaraṃ micchādiṭṭhibhāvato mocetvā ācariyassa vacanaṃ sirasā paṭiggahetvā piṭakattayaṃ likhituṃ sīhaḷadīpaṃ nāvāya agamāsi. Tadā samuddamajjhe tīhi divasehi tarante buddhadattatthero ca sīhaḷadīpato nāvāya āgacchanto antarāmagge devāna ānubhāvena aññamaññaṃ passitvā kāraṇaṃ pucchitvā jāni. Jānitvā ca buddhadattatthero evamāha,- mayā āvuso kato jinālaṅkāro appassāroti maññitvā piṭakattayaṃ parivattituṃ likhituṃ okāsaṃ nādāsuṃ, tvaṃ pana piṭakattayaṃ saṃvaṇṇehīti vatvā attano sakkena devānamindena dinnaṃ haritakiphalaṃ ayomayalekhana daṇḍaṃ nisitasilañca buddhaghosattherassa adāsi. Evaṃ tesaṃ dvinnaṃ therānaṃ aññamaññaṃ sallapantānaṃyeva nāvā sayameva apanetvā gacchiṃsu.

붓다고사는 아버지를 사견으로부터 벗어나게 하고 스승의 가르침을 머리 숙여 받들어, 삼장을 기록하기 위해 배를 타고 싱할라 섬으로 갔다. 그때 바다 한가운데를 3일 동안 항해하던 중, 싱할라 섬에서 배를 타고 오던 붓다닷따(Buddhadatta) 장로를 길 중간에서 신들의 위신력으로 서로 만나게 되어 사연을 묻고 알게 되었다. 그것을 알고 붓다닷따 장로는 이와 같이 말했다. "벗이여, 내가 만든 ‘지날랑까라(Jinālaṅkāra)’가 가치가 적다고 생각하여 (싱할라 장로들이 나에게는) 삼장을 번역하여 기록할 기회를 주지 않았습니다. 그대는 삼장을 주석하십시오"라고 말하며, 자신이 신들의 왕 삭까에게 받은 가자(haritaki) 열매와 철제 필기구와 숫돌을 붓다고사 장로에게 주었다. 이렇게 두 장로가 서로 담론하는 사이에 배들은 저절로 멀어져 갔다.

Buddhaghosatthero ca sīhaḷadīpaṃ patvā paṭhamaṃ saṅghapālattheraṃ passitvā piṭakattayaṃ māgadhabhāsakkharena parivattetuṃ āgatomhīti kāraṇaṃ ārocetvā sīhaḷabhikkhū ca sīle patiṭṭhāyātiādigāthaṃ niyyādetvā imissā gāthāya atthaṃ piṭakattayaṃ āloletvā saṃvaṇṇehīti uyyojesuṃ, tasmiṃyeva divase sāyanhakālato paṭṭhāya yathāvuttagāthaṃ pamukhaṃ katvā visuddhimaggaṃ akāsi. Katvā taṃ kammaṃ nipphādetvā tassa ñāṇappabhavaṃ vīmaṃsetukāmo devānamindo tañca ganthaṃ antaradhāpesi. Punāpi thero akāsi[Pg.34]. Tatheva devānamindo antaradhāpesi. Punāpi thero akāsi. Evaṃ tikkhattuṃ kārāpetvā pubbaganthepi dassesi. Tiṇṇampi ganthānaṃ aññamaññaṃ ekapadamattenapi visesatā natthi saṅghapālatthero ca taṃ ārādhayitvā piṭakattayaṃ niyyādesi. Evaṃ visuddhimagge saṅghapālattherassa yācanaṃ ārabbha visuddhimaggo katoti āgataṃ. Buddhaghosuppattikathāyaṃ pana saṅgharājattherassa āyācanaṃ ārabbhāti āgataṃ.

붓다고사 장로는 실론섬에 도착하여 먼저 상가빨라 장로를 뵙고 '삼장을 마가다어 문자로 번역하기 위해 왔습니다'라고 그 사유를 밝히고 실론의 비구들에게 '계에 굳게 서서' 등으로 시작하는 게송을 전해 주었다. 그러자 그들은 '이 게송의 의미에 따라 삼장을 조사하여 주석을 달아보시오'라고 권유했다. 그는 바로 그날 저녁때부터 앞서 말한 게송을 첫머리로 하여 ‘청정도론’을 저술했다. 그 일을 마치고 완성했을 때, 그의 지혜의 힘을 시험해 보고자 했던 천제석(데와나민다)이 그 책을 사라지게 했다. 장로는 다시 저술했다. 그러자 천제석은 또다시 사라지게 했다. 장로는 다시 한 번 더 저술했다. 이와 같이 세 번을 쓰게 한 뒤에 이전의 책들도 나타나게 했다. 세 권의 책 중 어느 것 하나 서로 단 한 글자도 차이가 없었다. 상가빨라 장로는 이에 만족하여 그에게 삼장을 넘겨주었다. 이처럼 ‘청정도론’은 상가빨라 장로의 요청에 의해 저술되었다고 전해진다. 그러나 ‘붓다고수빠띠(붓다고사 전기)’에는 상가라자 장로의 간청에 의해 시작되었다고 전해진다.

Ayaṃ buddhaghosuppattikathāyaṃ āgatanayena dassitabuddhaghosuppattikathāsaṅkhepo.

이것은 ‘붓다고수빠띠’에 전해지는 바에 따라 나타낸 붓다고사의 일대기 요약이다.

Cūḷavaṃse panevaṃ āgato. Buddhaghosatthero nāma mahābodhirukkhasamīpe ekasmiṃ brāhmaṇagāme vijāto tiṇṇampi vedānaṃ pāragū ahosi tesu tesu vādesu ca aticheko. So aññehi ca saddhiṃ pucchābyākaraṇakammaṃ kattukāmo jambunīpatale āhiṇḍanto ekaṃ vihāraṃ patvā tasmiṃ vā āgantukabhāvena nisīdi. Tasmiñca vihāre revato nāma thero vasi. Tena therena saddhiṃ bhallapanto so brāhmaṇamāṇavo tīsu vedesu aloletvā pañhaṃ pucchi. Pucchitaṃ pucchitaṃ thero byākāsi. Therassa pana pucchitaṃ pañhaṃ māṇavo na sakkā byākātuṃ. Atha māṇavo pucchi,–ko nāmāyaṃ bhante mantoti. Buddhamanto nāmāyanti vutte uggaṇhitukāmo hutvā therassa santike pabbajitvā piṭakattayaṃ uggaṇhi. Aciraneva tiṇṇampi piṭakānaṃ pāragū ahosi. Buddhasseva ghoso yassa atthīti buddhaghosoti nāmena pākaṭo ahosi.

‘쭐라왕사(소사)’에는 다음과 같이 전해진다. 붓다고사라는 이름의 장로는 마하보디 나무 근처의 한 브라만 마을에서 태어났으며, 세 가지 베다에 통달하였고 여러 학설에 매우 능통하였다. 그는 다른 이들과 문답을 나누고자 염부제 땅을 돌아다니다가 한 사원에 이르러 그곳에 나그네의 신분으로 머물렀다. 그 사원에는 레와따라는 이름의 장로가 살고 있었다. 그 장로와 대화를 나누던 중, 그 브라만 청년은 세 가지 베다에서 헷갈리지 않고 질문을 던졌다. 장로는 질문받는 것마다 모두 답변해 주었다. 그러나 장로가 던진 질문에 대해서는 그 청년이 답할 수 없었다. 이에 청년은 '대덕이시여, 이 진언(Manta)은 무엇입니까?'라고 물었다. '부처님의 진언(Buddhamanta)이다'라는 말을 듣고 그것을 배우고자 하는 마음이 생겨 장로의 처소에서 출가하여 삼장을 공부했다. 얼마 지나지 않아 그는 세 가지 삼장에 통달하게 되었다. 부처님과 같은 목소리를 가졌다고 하여 '붓다고사'라는 이름으로 널리 알려지게 되었다.

Buddhaghoso ca āyasmato revatassa santike nisīdanto ñāṇodayaṃ nāma ganthaṃ aṭṭhassāliniñca nāma ganthaṃ akāsi. Tato pacchā parittaṭṭhakathaṃ kattukāmo hutvā ārabhi. Tadā ācariyo evamāha,– jambudīpe pana āvuso pāḷimattaṃyeva atthi, aṭṭhakathā pana natthi, ācariyavādo ca [Pg.35] bhinno hutvā atthi, teneva mahāmahindhattherena ānitā aṭṭhakathā tīsu ca saṅgītīsu āruḷo pāḷiyo sāriputtattherādīhi desito kathāmaggo sīhaḷadīpe atthi, tvaṃ gantvā māgadhabhāsakkharena likhehīti uyyojiyamāno buddhaghosatthero sīhaḷadīpaṃ gantvā anurādhapure mahāvihāraṃ pavisitvā saṅghapālattherassa santike saddhiṃ sīhaḷaṭṭhakathāya theravāde sutvā aṭṭhakathaṃ karissamīti ārocesi. Sīhaḷabhikkhū ca pubbe vuttanayeneva sīle patiṭṭhāyātiādi gāthā niyyādesuṃ. Buddhaghoso ca saddhiṃ aṭṭhakathāya piṭakattayaṃ saṅkhipitvā visuddhimaggaṃ akāsi.

붓다고사는 존자 레와따의 처소에 머물면서 ‘냐노다야(지혜의 발생)’라는 책과 ‘앗따살리니’라는 책을 저술했다. 그 후 간략한 주석서를 만들고자 시작하려 했다. 그때 스승이 이렇게 말했다. '도반이여, 염부제에는 오직 성전(Pāḷi)만이 있고 주석서(Atthakathā)는 없으며, 스승들의 설이 나뉘어 존재한다. 그러므로 마하마힌다 장로가 가져간 주석서, 즉 세 차례의 결집에 올려진 성전들과 사리뿟따 장로 등에 의해 설해진 주석의 법맥이 실론섬에 있다. 그대가 가서 그것을 마가다어 문자로 기록하라.' 이 권유를 받고 붓다고사 장로는 실론섬으로 가서 아누라다뿌라의 마하위하라(대사)에 들어가 상가빨라 장로의 처소에서 실론어 주석서와 함께 장로들의 설(상좌부의 설)을 듣고 주석서를 만들겠다고 고했다. 실론의 비구들은 앞서 말한 방식대로 '계에 굳게 서서' 등으로 시작하는 게송을 전해 주었다. 붓다고사는 주석서와 함께 삼장을 요약하여 ‘청정도론’을 저술했다.

Pubbe vuttanayeneva sakko antaradhāpetvā tikkhattuṃ kārāpesi. Saṅghapālattheropi arādhayitvā piṭakattayaṃ niyyādesīti.

앞서 말한 방식대로 제석천이 그것을 사라지게 하여 세 번을 쓰게 했다. 상가빨라 장로 또한 만족하여 삼장을 넘겨주었다.

Kiñcāpi nānā ganthesu nānākārehi buddhaghosuppatti āgatā, tathāpi buddhaghosattherassa sīhaḷadīpaṃ gantvā piṭakattayassa likhanaṃ aṭṭhakathānañca karaṇameva pamāṇanti manokiliṭṭhaṃ na uppādetabbanti. Buddhaghosatthero vikaṭattayaṃ likhitvā jambudīpaṃ paccāgamāsi.

비록 여러 문헌에서 붓다고사의 전기가 다양한 방식으로 전해지지만, 붓다고사 장로가 실론섬에 가서 삼장을 기록하고 주석서들을 만든 사실만큼은 확실한 것이니 마음의 의심을 일으켜서는 안 된다. 붓다고사 장로는 세 가지 주석서 세트를 기록하고 염부제로 돌아왔다.

Iccevaṃ pāḷibhāsāya pariyattiṃ parivattitvā pacchā ācariyaparamparasissānusissavasena sīhaḷadīpe jinacakkaṃ majjhanti kaṃsumāsī viya atidibbati, anekakoṭippamāṇehi sotāpannasakadāgāmianāgāmiarahantehi laṅkādīpaṃ atisobhati, sabbapāliphullena tiyojanikapāricchattakarukkhena tāvatiṃsabhavanaṃ viya satapattapadumādīhi mahāpokkharaṇī viya tesu tesu ṭhānesu maggamahāmaggaāpakagharadvāratitthavanapabbataguhamandiravihārasālādīsu aladdhamaggaphalaṭṭhānaṃ nāma kiñci natthi, thokaṃ āgametvā piṇḍāya patiṭṭhamānapadesepi maggaphalāni labhiṃsuyeva.

이와 같이 빠알리어로 된 교학을 번역한 후, 스승에서 제자로 이어지는 전승을 통해 실론섬에서 승리자의 수레바퀴(불법)가 마치 한낮의 태양처럼 밝게 빛났다. 수천만 명에 달하는 예류자, 일래자, 불환자, 아라한들로 인해 랑카섬은 매우 찬란하게 빛났으며, 모든 성전이 만개한 3요자나 크기의 빠릿찻따카 나무(천상화)가 있는 삼십삼천의 거처처럼, 백엽 연꽃 등이 피어 있는 큰 연못처럼, 도처의 큰길, 작은 길, 물가, 집 대문, 나루터, 숲, 산, 동굴, 궁전, 사원, 강당 등에서 도(道)와 과(果)를 얻지 못한 장소라고는 전혀 없었다. 잠시 멈추어 서서 탁발을 기다리는 곳에서도 도(道)와 과(果)를 얻곤 했다.

Maggaphalāni sacchikarontānaṃ puggalānaṃ bāhullatāya ayaṃ [Pg.36] puthujjano ayaṃ puthujjanoti aṅguliṃ pasāretvā dassetabbo hoti. Ekasmiṃ kāle sīhaḷadīpe puthujjana bhikkhu nāma natthi. Tathā hi vuttaṃ vibhaṅgaṭṭhakathāyaṃ, ekavāraṃ puthujjanabhikkhu nāma natthīti.

도와 과를 체득한 사람들이 너무나 많았기에, '이 사람이 범부다, 저 사람이 범부다'라고 손가락을 가리켜 보여주어야 할 정도였다. 한때 실론섬에는 범부 비구라는 존재가 없었다. 그래서 ‘위방가(분별론) 주석서’에도 '한때는 범부 비구가 아예 없었다'라고 설해져 있다.

Abhiññālābhīnaṃ kira mahiddhikānaṃ gamanāgamanavasena sūriyossāsaṃ alabhitvā dhaññakoṭṭakā mātugāmā dhaññakoṭṭituṃ okāsaṃ na labhiṃsu.

신통을 얻은 대신통자들의 왕래로 인해 햇빛이 들지 않아, 곡식을 찧던 여인들이 곡식을 찧을 기회를 얻지 못할 정도였다고 한다.

Devalokato sumanasāmaṇero dakkhiṇakkhakaṃ sīhaḷadīpaṃ anetvā tassa pāṭihāriyaṃ dassanavasena uddhakabindhūhi tiyojanasataṃ sakalampi laṅkādīpaṃ byāpatvā bhagavatā paribhuttacetiyaṅgaṇaṃ viya hutvā navāya gacchantā mahāsamudde udakato nāḷikeramattampi disvā sakalaṅkādīpaṃ pūjenti, mahāmahindattherassa santike ariṭṭhattherena saddhiṃ pañcamattā bhikkhusatā paṭhamaṃ tāva vinayapiṭakaṃ uggaṇhiṃsūti imehi kāraṇehi laṅkādīpaṃ jinacakkassa patiṭṭhānaṃ hutvā varadīpanti nāmaṃ paṭilabhi.

수마나 사미가 천상에서 오른쪽 빗장뼈 사리를 실론섬으로 모셔와 기적을 보여줌으로써 300요자 크기의 랑카섬 전체를 덮었으니, 마치 세존께서 머무셨던 탑의 마당처럼 되었다. 배를 타고 가던 이들이 바다 위에서 물 밖으로 나온 야자수 열매만한 사리만 보고도 랑카섬 전체를 예배하였다. 마하마힌다 장로의 처소에서 아릿따 장로와 함께 500명의 비구들이 처음으로 율장을 배웠으니, 이러한 이유들로 랑카섬은 불법의 토대가 되어 '고귀한 섬(Varadīpa)'이라는 이름을 얻게 되었다.

Sīhaḷadīpeyeva piṭakattayaṃ potthakāruḷavasena patiṭṭhāpetvā tato pacchā coranāgassa nāma rañño kāle sakalalaṅkādīpaṃ dubbhikkhabhayena pīḷetvā piṭakattayaṃ dhārentā bhikkhū jambudīpaṃ āgamaṃsu. Anāgantvā tattheva ṭhitāpi bhikkhū chātakabhayena pīḷetvā udarapaṭalaṃ bandhitvā kucchiṃ vālukarāsimhi ṭhapetvā piṭakattayaṃ dhāresuṃ.

실론섬(Sīhaḷadīpa)에서 세 가지 성전(삼장, piṭakattaya)을 책으로 기록하여 확립한 후, 그 뒤에 조라나가(Coranāga)라는 이름의 왕 시절에 섬 전체가 기근의 공포로 고통받을 때, 삼장을 수지하던 비구들이 인도(Jambudīpa)로 갔다. 인도에 가지 않고 그곳에 남은 비구들도 굶주림의 공포에 시달리면서도 배에 띠를 두르고 모래 더미 위에 배를 대고 누워 삼장을 수지하였다.

Kuṭa kaṇṇatissassa rañño kāleyeva dubbhikkhabhayaṃ vūpasamitvā jambudīpato bhikkhū puna gantvā sīhaḷadīpe ṭhitehi bhikkhūhi saddhiṃ mahāvihāre piṭakattayaṃ avirodhāpetvā samasamaṃ katvā ṭhapesuṃ. Ṭhapetvā ca pana sīhaḷadīpeyeva suṭṭhu dhāresuṃ.

쿠타 칸나티사(Kuṭa kaṇṇatissa) 왕 시절에 기근의 공포가 가라앉자, 인도에서 비구들이 다시 돌아와 실론섬에 남아있던 비구들과 함께 대사(Mahāvihāra)에서 삼장을 서로 대조하여 모순 없이 평등하게 확립하였다. 확립한 후 다시 실론섬에서 잘 수지하였다.

Tattheva aṭṭhakathāyo buddhaghosatthero māgadhabhāsāya parivattetvā viraci. Pacchā ca yebhuyyena tattheva aṭṭhakathāṭīkāanumadhulakkhaṇagaṇṭhiganthantarāni [Pg.37] akaṃsu. Puna sāsanaṃ nabhe ravinduva pākaṭanti.

바로 그곳에서 붓다고사(Buddhaghosa) 장로가 주석서들을 마가다어(Māgadhabhāsā)로 번역하여 저술하였다. 그 뒤에 대부분 그곳에서 주석서의 복주(ṭīkā), 아누마두(anumadhu), 락카나(lakkhaṇa), 간티(gaṇṭhi), 간탄타라(ganthantarā) 등 여러 문헌들을 만들었다. 다시 교단(sāsana)은 하늘의 해와 달처럼 분명해졌다.

Tattha buddhavaṃsaṭṭhakathaṃ buddhadattatthere akāsi. Itivuttodānacariyāpiṭakatherātherīvimānavatthupetavatthunettiaṭṭhakathāyo ācariyadhammapālatthero akāsi. So ca ācariyadhammapālatthero sīhaḷadīpassa samīpe damilaraṭṭhe badaratitthamhi nivāsitattā sīhaḷadīpeyeva saṅgahetvā vattabbo.

그중에서 붓다완사(Buddhavaṃsa) 주석서는 붓다닷타(Buddhadatta) 장로가 지었다. 이티부타카(Itivuttaka), 우다나(Udāna), 짜리야피타카(Cariyāpiṭaka), 테라가타(Theragāthā), 테리가타(Therīgāthā), 위마나왓투(Vimānavatthu), 페타왓투(Petavatthu), 네티(Netti)의 주석서들은 아짜리야 담마팔라(Dhammapāla) 장로가 지었다. 그 아짜리야 담마팔라 장로는 실론섬 근처 다밀라(Damila) 국의 바다라팃타(Badaratittha)에 거주하였으므로 실론섬의 범주에 포함하여 말해야 한다.

Paṭisambhidāmaggaṭṭhakathaṃ mahānāmo nāma thero ākāsi. Mahāniddesaṭṭhakathaṃ upaseno nāma thero akāsi. Abhidhammaṭīkaṃ pana ānandatthero akāsi. Sā ca sabbāsaṃ ṭīkānaṃ ādibhūtattā mūlaṭīkāti pākaṭā.

빠티삼비다막가(Paṭisambhidāmagga) 주석서는 마하나마(Mahānāma)라는 이름의 장로가 지었다. 마하니뎃사(Mahāniddesa) 주석서는 우빠세나(Upasena)라는 이름의 장로가 지었다. 아비담마 복주(ṭīkā)는 아난다(Ānanda) 장로가 지었다. 그것은 모든 복주의 효시가 되었으므로 물라티카(Mūlaṭīkā, 근본복주)라고 알려져 있다.

Visuddhimaggassa mahāṭīkaṃ dīghanikāyaṭṭhakathāya ṭīkaṃ majjhimanikāyaṭṭhakathāya ṭīkaṃ saṃyuttanikāyaṭṭhakathāya ṭīkañhāti imāyo ācariyadhammapālatthero akāsi.

위숫디막가(Visuddhimagga)의 대복주(Mahāṭīkā), 디가 니까야 주석서의 복주, 맛지마 니까야 주석서의 복주, 상윳타 니까야 주석서의 복주 등은 아짜리야 담마팔라 장로가 지었다.

Sāratthadīpaniṃ nāma vinayaṭīkaṃ aṅguttaranikāyaṭīkañca parakkamabāhuraññā yācito sāriputtatthero akāsi. Vimativinodaniṃ nāma vinayaṭīkaṃ damilaraṭṭhavāsikassapatthero akāsi.

사라탓디빠니(Sāratthadīpanī)라는 율장의 복주와 앙굿타라 니까야의 복주는 빠락카마바후(Parakkamabāhu) 왕의 요청을 받은 사리뿟타(Sāriputta) 장로가 지었다. 위마티위노다니(Vimativinodanī)라는 율장의 복주는 다밀라 국에 거주하는 캇사빠(Kassapa) 장로가 지었다.

Anuṭīkaṃ pana ācariyadhammapālatthero. Sā ca mūlaṭīkāya anuttānatthāni uttānāni saṃvaṇṇitattā anuṭīkā tivuccati.

아누티카(Anuṭīkā, 수복주)는 아짜리야 담마팔라 장로가 지었다. 그것은 물라티카에서 분명하지 않은 의미들을 명확하게 설명하였기에 아누티카라고 불린다.

Visuddhimaggassa cūḷaṭīkaṃ makhudīpaniñca aññetarā therā akaṃsu. Sā ca mūlaṭīkāya atthāvasesāti ca anuttānatthāti ca katvā mūlaṭīkāya saddhiṃ saṃsanditvā katattā madhura sattā ca madhudīpaninti vuccati. Mohavicchedaniṃ pana lakkhaṇaganthaṃ kassapatthero akāsi.

위숫디막가의 소복주(Cūḷaṭīkā)와 마쿠디빠니(Makhudīpanī)는 다른 장로들이 지었다. 그것은 물라티카의 남은 의미들과 분명하지 않은 의미들을 물라티카와 대조하여 만들었으므로 감미로운 존재라 하여 마두디빠니(Madhudīpanī)라고 불린다. 모하윗체다니(Mohavicchedanī)라는 특징에 관한 문헌(lakkhaṇagantha)은 캇사빠 장로가 지었다.

Ābhidhammāvatāraṃ pana rupārūpavibhāgaṃ vinayavinicchayañca buddha dattatthero. Vinayasaṅgahaṃ sāriputtatthero. Khuddasikkhaṃ dhammasiritthero[Pg.38]. Paramatthavinicchayaṃ nāmarūpaparicchedaṃ abhidhammatthasaṅgañca anuruddhatthero. Saccasaṅkhepaṃ dhammapālatthero. Khemaṃ khematthero. Te ca saṅkhepato saṃvaṇṇitattā sukhena ca lakkhaṇiyattā lakkhaṇaganthāti vuccanti.

아비담마와타라(Ābhidhammāvatāra), 루빠루빠위바가(Rūpārūpavibhāga), 위나야위닛차야(Vinayavinicchaya)는 붓다닷타 장로가 지었다. 위나야상가하(Vinayasaṅgaha)는 사리뿟타 장로가 지었다. 쿠다식카(Khuddasikkhā)는 담마시리(Dhammasiri) 장로가 지었다. 빠라맛타위닛차야(Paramatthavinicchaya), 나마루빠빠릿체다(Nāmarūpapariccheda), 아비담맛타상가하(Abhidhammatthasaṅgaha)는 아누룻다(Anuruddha) 장로가 지었다. 삿짜상케빠(Saccasaṅkhepa)는 담마팔라 장로가 지었다. 케마(Khema)는 케마 장로가 지었다. 그것들은 요약하여 설명되었고 쉽게 이해될 수 있으므로 요강서(lakkhaṇagantha)라고 불린다.

Tesaṃ pana saṃvaṇṇanāsu abhidhammatthasaṅgahassa porāṇaṭīkaṃ navavimalabuddhitthero akāsi. Saccaṃsaṅkhepanāmarūpaparicchedakhemāabhidhammāvatārānaṃ porāṇaṭīkaṃ vācissaramahāsāmitthero. Paramatthavinicchayassa porāṇaṭīkaṃ mahābodhitthero.

그것들에 대한 설명들 중에서 아비담맛타상가하의 고복주(Porāṇaṭīkā)는 나와위말라붓디(Navavimalabuddhi) 장로가 지었다. 삿짜상케빠, 나마루빠빠릿체다, 케마, 아비담마와타라의 고복주는 와찟사라 마하사미(Vācissaramahāsāmi) 장로가 지었다. 빠라맛타위닛차야의 고복주는 마하보디(Mahābodhi) 장로가 지었다.

Abhidhamatthasaṅgahābhidhammāvatārābhinava ṭīkāyo sumaṅgalasāmitthero. Saccasaṅkhepābhinavaṭīkaṃ araññavāsitthero. Nāmarūpaparicchedābhinavaṭīkaṃ mahāsāmitthero. Paramatthavinicchayābhinavaṭīkaṃ aññataratthero. Vinayavinicchayaṭīkaṃ revatatthero. Khuddasikkhāya purāṇaṭīkaṃ mahāyasatthero. Tāyayeva abhinavaṭīkaṃ saṅgharakkhitattheroti.

아비담맛타상가하와 아비담마와타라의 신복주(Abhinavaṭīkā)들은 수망갈라사미(Sumaṅgalasāmi) 장로가 지었다. 삿짜상케빠의 신복주는 아란냐와시(Araññavāsi) 장로가 지었다. 나마루빠빠릿체다의 신복주는 마하사미 장로가, 빠라맛타위닛차야의 신복주는 어떤 다른 장로가 지었다. 위나야위닛차야 복주는 레와타(Revata) 장로가 지었다. 쿠다식카의 고복주는 마하야사(Mahāyasa) 장로가, 그것의 신복주는 상가락키타(Saṅgharakkhita) 장로가 지었다.

Vajirabuddhiṃ nāma vinayagaṇṭhipadatthaṃ vajirabuddhitthero. Cūḷagaṇṭhiṃ majjhimagaṇṭhiṃ mahāgaṇṭhiñca sīhaḷadīpavāsino therā. Te ca padakkamena asaṃvaṇṇetvā anuttānatthāyeva saṃvaṇṇitattā gaṇṭhipadatthāti vuccanti.

와지라붓디(Vajirabuddhi)라는 율장의 난어 해석(gaṇṭhipada)은 와지라붓디 장로가 지었다. 소간티(Cūḷagaṇṭhi), 중간티(Majjhimagaṇṭhi), 대간티(Mahāgaṇṭhi)는 실론섬에 거주하는 장로들이 지었다. 이것들은 단어의 순서대로 설명하지 않고 분명하지 않은 의미만을 설명하였기에 난어 해석(gaṇṭhipadattha)이라 불린다.

Abhidhānappadīpikaṃ pana mahāmoggalānatthero. Atthabyakkhānaṃ cūḷabuddhatthero. Vuttodayaṃ sambandhacintanaṃ subodhālaṅkārañca saṅgharakkhitatthero. Byākaraṇaṃ moggalānatthero.

아비다낫빠디삐까(Abhidhānappadīpikā)는 마하목갈라나(Mahāmoggalāna) 장로가 지었다. 앗타뱍카나(Atthabyakkhāna)는 쭐라붓다(Cūḷabuddha) 장로가 지었다. 웃토다야(Vuttodaya), 삼반다찐타나(Sambandhacintana), 수보다랑카라(Subodhālaṅkāra)는 상가락키타 장로가 지었다. 문법서(Byākaraṇa)는 목갈라나 장로가 지었다.

Mahāvaṃsaṃ cūḷavaṃsaṃ dīpavaṃsaṃ thūpavaṃsaṃ bodhivaṃsaṃ dhātuvaṃ sañca sīhaḷadīpavāsino therā. Dāṭhādhātuvaṃsaṃ pana dhammakittitthero akāsi. Ete ca pāḷimuttakavasena vuttattā ganthantarāti vuccanti.

마하완사(Mahāvaṃsa), 쭐라완사(Cūḷavaṃsa), 디빠완사(Dīpavaṃsa), 투빠완사(Thūpavaṃsa), 보디완사(Bodhivaṃsa), 다투완사(Dhātuvaṃsa)는 실론섬에 거주하는 장로들이 지었다. 다타다투완사(Dāṭhādhātuvaṃsa)는 담마낏티(Dhammakitti) 장로가 지었다. 이것들은 성전에서 벗어난 방식으로 서술되었으므로 기타 문헌(ganthantarā)이라 불린다.

Iccevaṃ buddhaghosādayo thera varā yathābalaṃ yathāsattiṃ pariyattiṃ sāsanaṃ upatthambhetvā bahūhi mūlehi bahuhisākhāhi bahūhi ca viṭapehi upatthambhiyamāno vepullamā pajjamāno [Pg.39] mahānigrodharukkho viya thiraṃ hutvā cirakālaṃ tiṭṭhatīti veditabbaṃ.

이와 같이 붓다고사 등의 훌륭한 장로들이 각자의 힘과 능력에 따라 배움의 교단(pariyatti sāsana)을 받들어 지탱하였으므로, 수많은 뿌리와 가지와 줄기들에 의해 지탱되어 번성하는 거대한 니그로다 나무처럼 견고해져서 오랜 세월 머물게 되었음을 알아야 한다.

Idaṃ sīhaḷadīpe potthakāruḷhato pacchā sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

이것이 실론섬에서 성전이 책으로 기록된 이후의 교단의 확립에 관한 내용이다.

Etepi ca mahāthero, yathāsattiṃ yathābalaṃ;

Aṭṭhakathādayo katvā, maccumukhaṃ upāgamuṃ.

이 위대한 장로들도 각자의 능력과 힘에 따라 주석서 등을 지은 뒤 죽음의 입에 이르렀다(입적하셨다).

Seyyathāpi ca lokasmiṃ, obhāsitvāna candimā;

Āvahitvāna sattānaṃ, hitaṃ atthaṃva gacchati.

세상에서 달이 빛을 비추어 중생들에게 이익과 복락을 가져다주고 사라지는 것과 같이,

Evameva mahātherā, ñāṇobhāsehi bhāsiya;

Āvahitvāna sattānaṃ, hitaṃ atthaṃva gacchati.

그와 마찬가지로 대장로들도 지혜의 빛으로 비추고 중생들에게 이익과 복락을 가져다주고 가셨다.

Iti sāsanavaṃse sīhaḷadīpikasāsanavaṃsakathāmaggo

이와 같이 교단사(Sāsanavaṃsa) 중 실론섬 교단사의 이야기가 끝났다.

Nāma dutiyo paricchedo.

제2장의 끝이다.

3. Suvaṇṇabhūmisāsanavaṃsakathāmaggo

3. 수완나부미(Suvaṇṇabhūmi) 교단사의 이야기.

3. Idāni yathāṭhapitamātikāvasena suvaṇṇabhūmi raṭṭhe sāsanavaṃsakathāmaggassa vatthuṃ okāso anuppattho, tasmā suvaṇṇabhūmiraṭṭhasāsanavaṃsakathāmaggaṃ ārabhissāmi.

3. 이제 정해진 목차에 따라 수완나부미국의 교단사 이야기의 소재를 다룰 기회가 되었으므로, 수완나부미국 교단사의 이야기를 시작하겠다.

Tattha suvaṇṇabhūmīti tīsu rāmaññaraṭṭhesu ekassa nāmaṃ. Tīṇihi rāmaññaraṭṭhāni honti haṃsāvatīmuttimasuvaṇṇabhūmivasena ekadesena sabbampi rāmaññaraṭṭhaṃ gahetabbaṃ. Tattha pana ukkalāpajanapade tapussabhallike ādiṃ katvā bhagavato abhisambujjhitvā sattasattāhesu atikkantesuyeva āsāḷhimāsassa juṇhapakkhapañcamadivasato paṭṭhāya rāmaññaraṭṭhe sāsanaṃ patiṭṭhati.

거기서 수완나부미(Suvaṇṇabhūmi)란 세 개의 라만냐(Rāmañña) 국들 중 하나의 이름이다. 함사바티(Haṃsāvatī), 무티마(Muttima), 수완나부미라는 세 개의 라만냐국들이 있으나, 일부분으로써 전체 라만냐국을 (수완나부미로) 간주해야 한다. 그런데 거기서 우칼라파(Ukkalāpa) 지방의 타풋사와 발리카를 시작으로 하여, 세존께서 성도하신 후 7주가 지난 바로 뒤 아살하(Āsāḷha) 달의 백월(白月) 5일부터 라만냐국에 교법(sāsana)이 확립되었다.

Idaṃ rāmaññaraṭṭhe paṭhamaṃ sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

이것이 라만냐국에서의 첫 번째 교법의 확립이다.

Bhagavato [Pg.40] abhisambuddhakālato pubbeyeva aparaṇṇakaraṭṭhe subhinnanagare tissarañño kāle ekassa amaccassa tisso jayo cāti dveputtā ahesuṃ. Te gihibhāve saṃvegaṃ labhitvā mahāsamuddassa samīpe gajjagirimhi nāma pabbate itthusipabbaṃ pabbajitvā nisīdisuṃ. Tadā nāgiyā vijjādharo santavaṃ katvā dve aṇḍāni vijāyitvā sā nāgī lajjāya tāni vijahitvā gacchi.

세존께서 성도하시기 이전에 아파란나카(Aparaṇṇaka)국의 수빈나(Subhinna) 성에서 팃사(Tissa) 왕의 시대에 한 대신에게 팃사와 자야라는 두 아들이 있었다. 그들은 재가자의 삶에서 혐오(saṃvega)를 느끼고 대해(大海) 근처의 가자기리(Gajjagiri)라 불리는 산에서 은자의 출가(itthusipabba)를 하여 머물렀다. 그때 비자다라(Vijjādhara)가 나기(Nāgī, 용녀)와 관계를 맺어 두 개의 알을 낳았는데, 그 나기는 부끄러움 때문에 그것들을 버리고 떠났다.

Tadā jeṭṭho tissakumāro tāni labhitvā kaniṭṭhena saddhiṃ vibhajitvā ekaṃ ekassa santike ṭhapesi. Kāle atikkante tehi aṇḍehi dve manussā vijāyiṃsu. Te dasa vassavaye sampatte kaniṭṭhassa aṇḍato vijāyanadaharo kālaṃ katvā majjhimadese mithilanagare gavaṃpati nāma kumāro upajji. So sattavassikakāle buddhassa bhagavato santike niyyādetvā pabbājetvā acireneva arahā ahosi.

그때 형인 팃사 왕자가 그것들을 얻어 동생과 함께 나누어 각자 곁에 두었다. 시간이 흐른 뒤 그 알들에서 두 명의 인간이 태어났다. 그들이 10세가 되었을 때, 동생의 알에서 태어난 소년은 죽어서 중토(Majjhimadesa) 미틸라(Mithilā) 성에서 가밤파티(Gavaṃpati)라는 이름의 왕자로 태어났다. 그는 7세 때 부처님 세존의 처소에 맡겨져 출가하였고, 머지않아 아라한이 되었다.

Jeṭṭhassa pana aṇḍato vijāyanadaharo dvādasavassikakāle sakko devānamindo āgantvā rāmaññaraṭṭhe sudhammapuraṃ nāma nagaraṃ māpetvā sīharājāti nāmena tattha rajjaṃ kārāpesi. Silālone pana sirimāsokoti nāmenāti vuttaṃ. Gavaṃpatitthero ca attanā mātaraṃ daṭṭhukāmo mithilanagarato āgantuṃ ārabhi. Tadā dibbacakkhunā mātuyā kālaṅkatabhāvaṃ ñatvā idāni me mātā kuhiṃ uppajjatīti āvajjanto bāhullena nesādakevaṭṭānaṃ nivāsanaṭṭhānabhūte dese uppajjatīti ñatvā sacāhaṃ gantvā na ovādeyyaṃ, mātā me apāyagamaniyaṃ apuññaṃ vicinitvā catūsu apāyesu uppajjeyyāti cintetvā bhagavantaṃ yācitvā rāmaññaraṭṭhaṃ vehāsamaggena āgacchi. Rāmaññaraṭṭhe sudhammaparaṃ patvā attano [Pg.41] bhātunā sīharājena saddhiṃ raṭṭhavāsīnaṃ dhammaṃ desetvā pañcasu sīlesu patiṭṭhāpesi.

한편 형의 알에서 태어난 소년이 12세가 되었을 때, 천주 삭카(Sakka)가 와서 라만냐국에 수담마푸라(Sudhammapura)라는 성을 건설하고 시하라자(Sīharāja)라는 이름으로 거기서 통치하게 하였다. 석론(Silālone)에서는 시리마소카(Sirimāsoka)라는 이름으로 불렸다고 한다. 가밤파티 장로는 친어머니를 뵙고자 미틸라 성에서 오기 시작했다. 그때 천안(天眼)으로 어머니가 돌아가신 것을 알고 '이제 내 어머니는 어디에 태어나셨는가'라고 숙고하다가, 대개 사냥꾼과 어부들이 거주하는 곳에 태어나신 것을 알았다. 그는 '만약 내가 가서 훈계하지 않는다면, 내 어머니는 악처에 떨어질 불선업을 쌓아 사악처에 태어날 것이다'라고 생각하고, 세존께 청하여 허공의 길로 라만냐국에 왔다. 라만냐국 수담마푸라에 도착하여 자신의 형제인 시하라자와 함께 나라 사람들에게 법을 설하고 오계에 안주하게 하였다.

Atha sīharājā āha, lokesu bhante tvamasi aggataro puggaloti. Na mahārāja ahaṃ aggataro, tīsu pana bhavesu sabbesaṃ sattānaṃ makuṭasaṅkāso gotamo nāma mayhaṃ satthā atthi, idāni majjhimadesaṃ rājagahaṃ paṭivasatīti. Evaṃ pana bhante sati tumhākaṃ ācariyaṃ mayaṃ daṭṭhuṃ arahāma vā no vāti pucchi. Gavaṃpatittheroca āma mahārāja arahatha bhagavantaṃ daṭṭhuṃ, ahaṃ yācitvā āgacchāmīti vatvā bhagavantaṃ yāci. Bhagavā ca abhisambujjhitvā aṭṭhame vasse saddhiṃ anekasatabhikkhūhi rāmaññaraṭṭhe sukhammapuraṃ ākāsena āgamāsi. Rājavaṃse pañcahi bhikkhusatehi āgamāsīti vuttaṃ. Silālekhane pana vīsatisahassamattehi bhikkhūhīti vuttaṃ. Ettha ca yasmā bhagavā saparisoyeva āgacchi, na ekakoti ettakameva icchitabbaṃ, tasmā nānā vādataṃ paṭicca cittassākulitā na uppādetabbāti.

그러자 시하라자가 말하였다. "존자시여, 당신은 세상에서 가장 수승한 분이십니다." "대왕이여, 저는 가장 수승한 자가 아닙니다. 삼계(三界)의 모든 중생에게 면류관과 같으신 고타마라는 이름의 저의 스승이 계시는데, 지금 중토의 라자가하에 머물고 계십니다." "존자시여, 그렇다면 저희가 당신의 스승을 뵐 수 있겠습니까?"라고 물었다. 가밤파티 장로는 "그렇습니다, 대왕이여. 세존을 뵐 수 있습니다. 제가 청하여 모셔오겠습니다"라고 말하고 세존께 청하였다. 세존께서는 성도하신 지 8년째 되는 해에 수백 명의 비구들과 함께 허공으로 라만냐국의 수캄마푸라(Sukhammapura)에 오셨다. 왕통사(Rājavaṃse)에서는 500명의 비구와 함께 오셨다고 전하며, 비문(Silālekhana)에서는 약 2만 명의 비구와 함께 오셨다고 한다. 여기서 세존께서 권속과 함께 오신 것이지 홀로 오신 것이 아니라는 점만을 받아들여야 하며, 따라서 여러 설에 따라 마음의 혼란을 일으키지 말아야 한다.

Atha āgantvā ratanamaṇḍape nisīditvā sarājikānaṃ raṭṭhavāsīnaṃ amatarasaṃ adāsi. Tīsu saraṇesu pañcasu ca sīlesu patiṭṭhāpesi. Atha bhagavā dassanatthāya āgatānaṃ channaṃ tāpasānaṃ cha kesadhātuyo pūjanatthāya adāsi. Tato pacchāsattatiṃsavassāni pūretvā parinibbānakālepi bhagavato adhiṭṭhānānurūpena citakaṭṭhānato tettiṃsa dante gahetvā gavaṃpatitthero sudhammapuraṃ ānetvā sīharañño datvā tettiṃsacetiyāni patiṭṭhāpesi. Evaṃ bhagavato parinibbānato aṭṭhameyeva vasse gavaṃpatitthero rāmañña raṭṭhe sudhammapure sāsanaṃ patiṭṭhāpesi.

그 후 오셔서 보석 정자(ratanamaṇḍape)에 앉아 왕을 포함한 나라 사람들에게 감로(amatarasa)를 주셨다. 삼귀의와 오계에 안주하게 하셨다. 또한 세존께서는 친견하기 위해 찾아온 여섯 명의 고행자들에게 공양하도록 여섯 개의 불사리(머리카락)를 주셨다. 그 후 37년이 지나 반열반하실 때에도 세존의 원력에 따라 화장터에서 33개의 치아 사리를 수습하여, 가밤파티 장로가 수담마푸라로 가져와 시하라자 왕에게 주고 33개의 제티야(탑)를 세우게 했다. 이와 같이 세존의 반열반으로부터 8년째 되는 해에 가밤파티 장로는 라만냐국 수담마푸라에 교법을 확립했다.

Idaṃ rāmaññaraṭṭhe dutiyaṃ sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

이것이 라만냐국에서의 두 번째 교법의 확립이다.

Bhagavato [Pg.42] parinibbutapañcatiṃsādhikānaṃ dvinnaṃ satānaṃ uparisuvaṇṇabhūmiṃ nāma rāmaññaraṭṭhaṃ āgantvā soṇatthero uttarattherocāti dve therā pañcavaggakammārahehi bhikkhūhi saddhiṃ sāsanaṃ patiṭṭhāpesuṃ. Te ca therā mahāmoggaliputtatissattherassa saddhivihārikāti aṭṭhakathāyaṃ āgatā.

세존께서 반열반하신 지 235년 후에, 소나 장로와 웃타라 장로라는 두 장로가 오계 수계(pañcavaggakamma)를 집행하기에 적합한 비구들과 함께 수완나부미라 불리는 라만냐국에 와서 교법을 확립했다. 그 장로들은 마하목갈리풋타팃사 장로의 공주(共住) 제자들이라고 주석서에 전해진다.

Tapussabhallike gavaṃpatittherañca paṭicca sāsanaṃ tāva patiṭṭhahi. Tañca na sabbena sabbaṃ ogāhetvā ye ye pana saddhā pasannā, te te attano icchāvaseneva sāsanaṃ pasīdiṃsu. Pacchā pana soṇuttarattherā mahussāhena ācariya āṇattiyā sāsanassa patiṭṭhāpanatthāya ussukkaṃ āpannā patiṭṭhāpesuṃ. Tena aṭṭhakathāyaṃ etaṃ raṭṭhaṃ gantvā ettha sāsanaṃ patiṭṭhāpehīti kāritapaccayavasena āṇattivibhattivasenaca vuttaṃ.

타풋사와 발리카, 그리고 가밤파티 장로에 의지하여 교법이 어느 정도 확립되어 있었다. 그러나 그것은 전체적으로 스며든 것은 아니었고, 신심이 있고 맑은 믿음을 가진 이들이 각자의 의지에 따라 교법에 귀의한 것이었다. 그러나 나중에 소나 장로와 웃타라 장로가 큰 열의와 스승의 명령에 따라 교법을 확립하기 위해 노력하여 확립시켰다. 그러므로 주석서에서는 "이 나라로 가서 교법을 확립하라"라고 사동의 의미와 명령의 표현으로써 언급된 것이다.

Tadā pana suvaṇṇabhūmiraṭṭhe sudhammapure sirimāsoko nāma rājā rajjaṃ kāresi. Tañca sudhammapuraṃ nāma kelāsapabbatamuddhani dakkhiṇāya anudisāya pubbaḍḍhabhāgena pabbatamuddhani aparaḍḍhabhāgena bhūmitale tiṭṭhati. Taṃyeva guḷapācakānaṃ massānaṃ gehasadisāni gehāni yebhuyyena, teneva goḷamittika nāmenāpi vohāriyati. Tassa pana nagarassa mahāsamuddasamīpe ṭhitattā dakayakkhinī sabbadā āgantvā rājagehe jāte jāte kumāre khādi.

그때 수완나부미국의 수담마푸라에서는 시리마소카(Sirimāsoka)라는 왕이 다스리고 있었다. 그 수담마푸라는 켈라사(Kelāsa) 산 정상의 남쪽 방향에 있는데, 앞쪽 절반은 산 정상에 있고 뒤쪽 절반은 평지에 자리 잡고 있다. 그곳의 집들은 대개 설탕을 달이는 사람들의 오두막과 비슷하여, 그 때문에 골라밋티카(Goḷamittika)라는 이름으로도 불린다. 그런데 그 성은 대해(大海) 근처에 위치했기 때문에, 물야차녀(dakayakkhinī)가 항상 나타나 왕궁에서 왕자가 태어날 때마다 잡아먹었다.

Soṇuttarattherānaṃ sampattadivasayeva rājagehe ekaṃ puttaṃ vijāyi. Dakayakkhinīca khādissāmīti saha pañcahi yakkhinisatehi āgatā. Taṃ disvā manussā bhāyitvā mahāviravaṃ ravanti. Tadā therā bhayānakaṃ sīhasīsavasena ekasīsasarīradvayasambandhasaṇṭhānaṃ manusīharūpaṃ māpetvā dassetvā taṃ yakkhiniṃ saparisaṃ palāpesuṃ.

소눗따라 장로 일행이 도착한 바로 그날, 왕궁에서 아들이 태어났다. 물의 야차녀(Dakayakkhinī)가 그 아이를 잡아먹으려고 오백 명의 야차녀들과 함께 나타났다. 이를 보고 사람들은 두려워하며 크게 비명을 질렀다. 그때 장로들은 무시무시한 사자 머리를 하고, 하나의 머리에 두 개의 몸이 연결된 형태인 인면사자상(Manussasīha)을 변화시켜 나타내 보임으로써, 그 야차녀와 그 무리를 쫓아버렸다.

Therā ca puna yakkhiniyā anāgamanatthāya parittaṃ akaṃsutasmiñca samāgame āgatānaṃ manussānaṃ brahmajālasuttaṃ adesayyuṃ[Pg.43]. Saṭṭhimattasahassā sotāpannādiparāyanā ahesuṃ. Kuladārakānaṃ aḍḍhuḍḍhāni sahassāni pabbajiṃsu. Kuladhītānaṃ pana dighaḍḍhasahassaṃ. Rājakumārānaṃ pañcasatādhikasahassamattaṃ pabbajiṃsu. Avasesāpi manussā saraṇe patiṭṭhahiṃsu. Evaṃ so tattha sāsanaṃ patiṭṭhāpesīti. Vuttañca aṭṭhakathāyaṃ,–

장로들은 다시는 야차녀가 오지 못하도록 보호주(paritta)를 암송하였고, 그 모임에 모인 사람들에게 범망경(Brahmajālasutta)을 설했다. 육만 명 정도가 예류과 등의 경지에 올랐다. 명문가의 자제 삼천오백 명이 출가했고, 명문가의 딸 일천오백 명이 출가했다. 왕자들은 일천오백 명 정도가 출가했다. 나머지 사람들도 삼귀의에 머물렀다. 이와 같이 그는 그곳에 교법을 확립했다. 주석서에는 다음과 같이 전한다.

Suvaṇṇabhūmiṃ gantvāna, soṇuttarā mahiddhikā;

Pisāce niddhamitvāna, brahmajāle madesisunti.

“신통력이 큰 소눗따라 장로 등은 수완나부미에 가서, 귀신들을 쫓아내고 범망경을 설했도다.”

Tato paṭṭhāya rājakumārānaṃ soṇuttaranāmehiyeva nāmaṃ akaṃsu. Avasesadvārakānampi rakkhasabhayato vimocanatthaṃ tālapattabhujapattesu therehi māpitaṃ manusīharūpaṃ dassetvā matthake ṭhapesuṃ. Manussāca silāmayaṃ manusīharūpaṃ katvā sudhammapurassa esanne padese ṭhapesuṃ. Taṃ yāvajjatanā atthīti. Iccevaṃ bhagavato parinibbānato pañcatiṃsādhike dvivassasate sampatte soṇuttarattherā āgantvā sāsanaṃ patiṭṭhāpetvā sāsanaṃ patiṭṭhāpetvā anuggahaṃ akaṃsūti.

그때부터 왕자들의 이름을 ‘소눗따라’라고 지었다. 다른 아이들도 라카사(나찰)의 두려움에서 벗어나게 하기 위해, 장로들이 만들어낸 인면사자상을 다라엽이나 자작나무 껍질에 그려 아이들의 머리 위에 올려두었다. 사람들은 또한 돌로 인면사자상을 만들어 수담마푸라의 북동쪽 지역에 세워두었다. 그것은 오늘날까지 남아 있다. 이와 같이 세존의 반열반으로부터 235년이 지났을 때 소눗따라 장로가 와서 교법을 확립하고 자애를 베풀었다.

Idaṃ rāmaññaraṭṭhe tatiyaṃ sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

이것이 라만냐(Rāmañña)국에서 세 번째로 교법이 확립된 것이다.

Tato pacchā chasatādhike sahasse sampatte pubbe vuttehi tīhi kāraṇehi sāsanassa uppattiṭṭhānabhūtaṃ rāmaññaraṭṭhaṃ dāmarikacorabhayena pajjararogabhayena sāsanapaccatthikabhayenacāti tīhi bhayehi ākulitaṃ ahosi. Tadā ca tattha sāsanaṃ dubbalaṃ ahosi, yathā udake mande tatrajātaṃ uppalaṃ uppalaṃ dubbalanti. Tattha bhikkhūpi sāsanaṃ yathā kāmaṃ pūretuṃ na sakkā.

그 후 1,600년이 지났을 때, 앞서 언급한 세 가지 원인으로 인해 교법의 발생지였던 라만냐국은 반란군과 도적의 두려움, 전염병의 두려움, 그리고 교법의 적대자들의 두려움이라는 세 가지 재난으로 혼란에 빠졌다. 그때 그곳의 교법은 마치 물이 부족한 곳에서 자라난 연꽃이 시들한 것처럼 쇠퇴하였다. 그곳의 비구들도 교법을 원만히 수행할 수 없었다.

Sūriyakumārassa nāma manoharirañño pana kāle sāsanaṃ ativiya dubbalaṃ ahosi. Jinacakke ekachasatādhike vassasahasse sampatte kaliyugeca ekūnavīsatādhike [Pg.44] catuvassasate sampatte arimaddananagare anuruddhā nāma rājā tato saha piṭakena bhikkhusaṅghaṃ ānesi.

수리야쿠마라라 불리는 마노하리 왕 시대에 교법은 매우 쇠약해졌다. 불기 1,601년, 칼리유가 419년에 아리맛다나 도시의 아누룻다라는 이름의 왕이 그곳에서 삼장과 함께 비구 승가를 데려왔다.

Tato pacchā jinacakke navādhike sattasate sahasse ca sampatte laṅkādīpe sirisaṅghabodhiparakkamabāhumahārājā sāsanaṃ sodhesi.

그 후 불기 1,709년이 되었을 때, 랑카 섬의 시리상가보디 빠락까마바후 대왕이 교법을 정화하였다.

Tato channaṃ vassānaṃ upari kaliyuge dvattiṃsādhike pañcasate sampatte uttarājīvo nāma thero sāsane pākaṭo ahosi.

그로부터 6년 뒤인 칼리유가 532년에 웃따라지와(Uttarājīva)라는 이름의 장로가 교단에 널리 알려졌다.

So pana rāmaññaraṭṭhavāsino ariyāvaṃsattherassa saddhivihāriko. Ariyāvaṃsatthero pana kappuṅganagaravāsino mahākāḷattherassa saddhivihāriko. Mahākāḷatthero pana sudhammapuravāsino prānadassittherassa saddhivihāriko. Ayaṃ pana uttarājīvachappadattherānaṃ vaṃsadīpanatthaṃ vuttā.

그는 라만냐국에 거주하던 아리야왕사(Ariyāvaṃsa) 장로의 제자였다. 아리야왕사 장로는 까뿡가(Kappuṅga) 도시에 살던 마하깔라(Mahākāḷa) 장로의 제자였다. 마하깔라 장로는 수담마푸라에 살던 쁘라나다씨(Prānadassi) 장로의 제자였다. 이것은 웃따라지와 장로와 차빠다(Chappada) 장로의 법맥을 밝히기 위해 언급된 것이다.

So pana prānadassitthero lokiyābhiññāyo labhitvā niccaṃ abhiṇhaṃ pātova magadharaṭṭhe uruvelanigame mahābodhiṃ gantvā mahābodhiyaṅgaṇaṃ sammajjitvā puna āgantvā sudhammapure piṇḍāya cari. Idaṃ therassa nibaddhavattuṃ. Ayañca attho sudhammapurato magadharaṭṭhaṃ gantvā uruvelanigame vāṇijakammaṃ karontā tadākāraṃ passitvā paccāgamanakāle sudhammapura vāsīnaṃ kathesuṃ, tasmā viññāyati.

쁘라나다씨 장로는 세속적인 신통력을 얻어, 매일 아침 일찍 마가다국의 우루벨라 마을에 있는 마하보디에 가서 그 뜰을 청소한 뒤 다시 돌아와 수담마푸라에서 탁발을 했다. 이것이 그 장로의 일과였다. 이 사실은 수담마푸라에서 마가다국으로 가서 우루벨라 마을에서 장사를 하던 상인들이 그의 모습을 보고 돌아와 수담마푸라 사람들에게 이야기함으로써 알려지게 되었다.

Tasmiñca kāle uttarājīvatthero paripuṇṇavīsativassena chappadena nāma sāmaṇerena saddhiṃ sīhaḷadīpaṃ gacchi. Sīhaḷadīpavāsino ca bhikkhū mayaṃ mahāmahindattherassa vaṃsikā bhavāma, tumhepi soṇuttarattherānaṃ vaṃsikā bhavatha, tasmā mayaṃ ekavaṃsikā bhavāma samāna vādikāti vatvā chappadasāmaṇerassa upasampadakammaṃ akaṃsu. Tato pacchā cetiya vandanādīni kammāni niṭṭhāpetvā uttarājīvatthero saddhiṃ bhikkhusaṅkhena arimaddananagaraṃ paccāgamāhi.

그때 웃따라지와 장로는 스무 살이 된 차빠다라는 이름의 사미와 함께 실론섬으로 갔다. 실론섬에 사는 비구들은 “우리는 마하마힌다 장로의 법맥이고, 그대들도 소눗따라 장로의 법맥이다. 그러므로 우리는 하나의 법맥이며 같은 가르침을 따르는 자들이다”라고 말하며 차빠다 사미의 구족계 의식을 거행했다. 그 후 탑을 참배하는 등의 일을 마치고 웃따라지와 장로는 비구 승가와 함께 아리맛다나 도시로 돌아왔다.

Chappadassa pana etadahosi,- sacāhaṃ ācariyena saha jambudīpaṃ [Pg.45] gaccheyyaṃ, bahūhi ñātibalibodhehi pariyattuggahaṇe antarāyo bhaveyya, tena hi sīhaḷadīpeyeva vasitvā pariyattimuggahetvā paccāgamissāmīti.

그러나 차빠다에게는 이런 생각이 들었다. ‘만약 내가 스승님과 함께 잠부디빠로 돌아간다면, 많은 친척과 장애물들로 인해 교학을 공부하는 데 방해가 될 것이다. 그러니 이곳 실론섬에 머물며 교학을 완전히 익힌 뒤에 돌아가야겠다.’

Tato ācariyassa okāsaṃ yācitvā sīhaḷadīpeyeva paṭivasi. Sīhaḷadīpe vasitvā yāva laddhattherasammutikā pariyattiṃ pariyāpuṇitvā puna jambudīpaṃ paccāgantukāmo ahosi. Atha tassa etadahosi,– ahaṃ ekakova gacchanto sace mama ācariyo natthi, sacepi jambudīpavāsinā bhikkhusaṅghena saddhiṃ vinayakammaṃ kātuṃ na iccheyyaṃ, evaṃ sati visuṃ kammaṃ kātuṃ na sakkūṇeyyaṃ, tasmā piṭakadharehi catūhi therehi saddhiṃ gacceyyaṃ, iccetaṃ kusalanti.

그래서 스승님께 허락을 구하고 실론섬에 그대로 머물렀다. 실론섬에 머물며 장로의 칭호를 얻을 때까지 교학을 닦았고, 다시 잠부디빠로 돌아가고자 했다. 그때 그는 이런 생각을 했다. ‘나 혼자 돌아갔을 때 만약 나의 스승님이 계시지 않고, 또 잠부디빠에 사는 비구 승가와 함께 율장 의식을 행하고 싶지 않다면, 나 혼자서는 의식을 거행할 수 없을 것이다. 그러니 삼장에 정통한 네 명의 장로와 함께 가는 것이 좋겠다.’

Evaṃ pana cintetvā tāmalittigāmavāsinā sivalittherena kambojarañño puttabhūtena tāmalindattherena kiñcipuravāsinā ānandattherena rāhulattherenacāti imehi catūhi therehi saddhiṃ nāvāya paccāgacchi. Te ca therā piṭakadharā ahesuṃ dakkhā thāmasampannā ca. Tesu visesato rāhulatthero thāmasampanno. Kusimanagaraṃ sampattakāle upakaṭṭhavassūpagamanakālo hutvā arimaddananagare ācariyassa santikaṃ asampāpuṇitvā kusimanagarayeva vassaṃ upagamiṃsu. Tesaṃ vassūpagamanavihāravatthu ārāmapākāro ca kusimanagarassa dakkhiṇadisāsāge yāvajjatanā atthi.

이렇게 생각하고 그는 따말릿띠 마을의 시왈리(Sivali) 장로, 캄보디아 왕의 아들인 따말린다(Tāmalinda) 장로, 낀찌뿌라의 아난다(Ānanda) 장로, 그리고 라훌라(Rāhula) 장로 등 네 명의 장로와 함께 배를 타고 돌아왔다. 이 장로들은 삼장에 정통했고 유능하며 기력이 넘쳤는데, 그중에서도 특히 라훌라 장로가 기력이 뛰어났다. 꾸시마(Kusima) 도시에 도착했을 때 안거 시기가 다가왔으나, 아리맛다나 도시에 계신 스승님에게까지는 도착하지 못하여 꾸시마 도시에서 안거를 났다. 그들이 안거를 보낸 사원 터와 담장은 꾸시마 도시의 남쪽 지역에 오늘날까지 남아 있다.

Vassaṃvuṭṭhakāle pana mahāpavāraṇāya pavāretvā te pañca therā arimaddananagaraṃ agamaṃsu. Uttarājīvattheroca arimaddananagara vāsīhi bhikkhūhi visuṃ hutvā saṅghakammāni akāsi. Kiñcāpi cettha uttarājīvattherādayo sīhaḷadīpato paccāgantvā arimaddananagare vasitvā sāsanaṃ anuggahesuṃ, rāmaññaraṭṭhe pana jātattā pubbe ca tattha nivāsattā idha dassitāti daṭṭhabbā.

한편, 안거가 끝난 때에 마하파와라나(대자수)를 행하고 나서 그 다섯 명의 장로들은 아리맛다나성으로 갔다. 웃타라지와 장로도 아리맛다나성에 거주하는 비구들과는 별도로 승가갈마를 행하였다. 비록 여기에서 웃타라지와 장로 등이 시할라 섬(스리랑카)에서 돌아와 아리맛다나성에 머물며 교단을 후원하였으나, 라만냐국에서 태어났고 예전에 그곳에서 거주했었기 때문에 여기서 언급된 것으로 보아야 한다.

Tasmiñca [Pg.46] kāle dalanagare padīpajeyyagāme jāto sāriputto nāma mahallakassamaṇero eko arimaddananagaraṃ gantvā ānandattherassa santike upasampajjitvā pariyatti pariyapuṇi. So bahussuto ahosi dakkho thāmasampanno ca. Tamatthaṃ sutvā narapaticaññisūrājā cintesi,- saceso aṅgapaccaṅgasampanno bhaveyya, ācariyaṃ katvā ṭhapessāmi anuggahessāmīti. Rājā evaṃ cintetvā rājapurise pesetvā vīmaṃsāpesi. Rājapurisā ca tassa chinnapādaṅguṭṭhaggataṃ passitvā tamatthaṃ rañño ārocesuṃ. Rājā taṃ sutvā evaṃ vikalaṅgapaccaṅgo bhaveyya, padhānācariyaṭṭhāne ṭhapetuṃ na yuttoti katvā padhānācariyabhāvaṃ na akāsi. Pūjāsakkā ramatteneva anuggahaṃ akāsi. Ekasmiñca kāle dhammavilāsoti lañchaṃ datvā rāmaññaraṭṭhe sāsanaṃ sodhetvā parisuddhaṃ karohīti rāmaññaraṭṭhaṃ pesesi.

그때 달라성 파디파제이야 마을에서 태어난 사리붓타라는 이름의 늙은 사미가 아리맛다나성으로 가서 아난다 장로 문하에서 구족계(비구계)를 받고 교학을 닦았다. 그는 박식하고 유능하며 굳건하였다. 이 소식을 듣고 나라파티찬니수 왕은 생각했다. "만약 이 분의 신체가 온전하다면, 스승으로 모시고 후원하리라." 왕은 이렇게 생각하고 관리를 보내 조사하게 했다. 관리들은 그의 엄지발가락 끝이 잘린 것을 보고 왕에게 그 사실을 보고했다. 왕은 그 말을 듣고 "이와 같이 신체에 흠이 있다면 주석 스님(최고 스승)의 자리에 모시는 것이 마땅하지 않다"라고 생각하여 주석 스님으로 삼지 않았다. 다만 공양과 예우로써만 후원하였다. 그러던 어느 때 '담마빌라사'라는 칭호를 내리고, "라만냐국의 교단을 정화하여 청정하게 하라"고 하며 라만냐국으로 보냈다.

Soca rāmaññaraṭṭhaṃ gantvā dalanagare bahunaṃ bhikkhūnaṃ dhamma vinayaṃ vācetvā sāsanaṃ paggahesi. Tattha ca rāmaññamanussā tassa dhammavilāsattherassa sissānusissā sīhaḷabhikkhu gaṇāti vohāranti. Iccevaṃ sīhaḷadīpikassa ānandattherassa sissaṃ dhammavilāsaṃ paṭicca rāmaññaraṭṭhe sīhaḷadīpato sāsanassa āgatamaggoti.

그는 라만냐국으로 가서 달라성의 많은 비구들에게 법과 율을 가르치며 교단을 진흥시켰다. 그곳 라만냐 사람들은 담마빌라사 장로의 제자와 법손들을 '시할라 비구파'라고 불렀다. 이와 같이 시할라 출신의 아난다 장로의 제자인 담마빌라사를 통하여 라만냐국에 시할라 섬으로부터 교법이 전래된 길이다.

Idaṃ rāmaññaraṭṭhe catutthaṃ sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

이것이 라만냐국에 세워진 네 번째 교단이다.

Tasmiñca kāle muttimanagare aggamahesiyā ācariyā buddhavaṃsattheramahānāgattherā sīhaḷadīpaṃ gantvā mahāhāravāsigaṇavaṃsabhūtānaṃ bhikkhūnaṃ santike puna sikkhaṃ gaṇhitvā muttimanagaraṃ paccāgantvā muttimanagaravāsīti bhikkhūhi visuṃ hutvā saṅghakammāni katvā sāsanaṃ paggahesuṃ. Teca there [Pg.47] paṭicca rāmaññaraṭṭhe puna sīhaḷadīpato sāsanaṃ āgatanti.

그때 뭇티마성 왕비의 스승들인 붓다완사 장로와 마하나가 장로가 시할라 섬으로 가서 마하비하라(대사)에 거주하는 계보의 비구들 문하에서 다시 계(학처)를 받고 뭇티마성으로 돌아와, 뭇티마성에 거주하던 비구들과는 별도로 승가갈마를 행하며 교단을 진흥시켰다. 이 장로들을 통하여 라만냐국에 시할라 섬으로부터 다시 교법이 전래되었다.

Idaṃ rāmaññaraṭṭhe pañcamaṃ sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

이것이 라만냐국에 세워진 다섯 번째 교단이다.

Tato pacchāca muttimanagare setibhindassa rañño mātuyā ācariyo medhaṅkaro nāma thero sīhaḷadīpaṃ gantvā sīhaḷadīpe araññavāsīnaṃ mahātherānaṃ santike puna sikkhaṃ gahetvā pariyattiṃ pariyāpuṇitvā suvaṇṇarajatamaye tipusīsacchanne setibhindassa rañño mātuyā kārāvite vihāre nisiditvā sāsanaṃ anuggahesi. Lokadīpakasārañca nāma ganthaṃ akāsi. Athāparimpi muttimanagareyeva suvaṇṇasobhaṇo nāma thero sīhaḷadīpaṃ gantvā mahāvihāravāsigaṇavaṃsabhūtānaṃ therānaṃ santike puna sikkhaṃ gahetvā muttimanagarameva paccāgacchi.

그 후 뭇티마성의 세티빈두 왕의 어머니의 스승인 메당카라라는 이름의 장로가 시할라 섬으로 가서, 시할라 섬의 아란냐와시(숲속 거주자) 대장로들 문하에서 다시 계를 받고 교학을 닦은 뒤, 금과 은으로 장식되고 주석과 납으로 지붕을 덮은, 세티빈두 왕의 어머니가 건립한 사원에 머물며 교단을 후원하였다. 또한 그는 '로카디파카사라'라는 이름의 저술을 남겼다. 그 후 또 뭇티마성의 수완나소바나라는 이름의 장로가 시할라 섬으로 가서 마하비하라(대사)에 거주하는 계보의 장로들 문하에서 다시 계를 받고 뭇티마성으로 돌아왔다.

So pana thero araññeyeva vasi. Dhutaṅgadharo ca ahosi appiccho santuṭṭho lajjī kukkuccako sikkhā kāmo dakkho thāmasampanno ca. Sīhaḷadīpe kalambumhi nāma jātassare udakukkhepasīmāyaṃ atirekapañcavaggena vanaratanaṃ nāma saṅgharājaṃ upajjhāyaṃ katvā rāhulabhaddaṃ nāma vijayabāhurañño ācariyabhūtaṃ theraṃ kammavācācariyaṃ katvā upasampajji. Soca thero punāgantvā muttimanagareyeva vasitvā gaṇaṃ vaḍḍhetvā sāsanaṃ anuggahesi. Ete ca dve there paṭicca rāmaññaraṭṭhe sīhaḷadīpato sāsanaṃ āgataṃ.

그 장로는 오직 숲속에서만 살았다. 그는 두타행을 닦는 자였으며, 욕심이 적고 만족할 줄 알며, 부끄러워할 줄 알고 신중하며, 배움을 구하고 유능하며 굳건하였다. 시할라 섬의 칼람부라는 이름의 천연 호수에 있는 수계산마(우다쿡케파 시마)에서 다섯 명 이상의 승가와 함께 와나라타나라는 이름의 승왕을 은사(우팟자야)로 모시고, 위자야바후 왕의 스승인 라훌라밧다라는 이름의 장로를 갈마사로 모시고 구족계를 받았다. 그 장로는 다시 돌아와 뭇티마성에 머물며 제자들을 늘리고 교단을 후원하였다. 이 두 장로를 통하여 라만냐국에 시할라 섬으로부터 교법이 전래되었다.

Idaṃ rāmaññaraṭṭhe chaṭṭhaṃ sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

이것이 라만냐국에 세워진 여섯 번째 교단이다.

Tato pacchā sāsanavasena dvivassādhike dvisahasse kaliyugato ekāsītike sampatte haṃsāvatīnagare siriparamamahādhammarājāti [Pg.48] laddhanāmo dhammacetiyarājā kusimamaṇḍale haṃsāvatīmaṇḍale muttimamaṇḍale ca raṭṭhavāsino sapajaṃviya dhammena samena rakkhitvā rajjaṃ kāresi. So ca rājā tīsu piṭakesu catūsu ca vedesu byākaraṇacchandālaṅkārādīsu ca cheko sikkhitanānāsippo nānābhāsāsu ca pasuto saddhāsīlādiguṇopeto kumudakundasaradacandikāsamānasitapajapatibhūto ca sāsane ca atippasanno ahosi.

그 후 불멸 2002년, 깔리유가(지방력) 831년에 이르러 함사와티성에서 '시리 파라마 마하 담마라자'라는 칭호를 얻은 담마제티 왕이 꾸시마 구역, 함사와티 구역, 뭇티마 구역의 백성들을 자신의 자식처럼 법과 정의로써 보호하며 다스렸다. 그 왕은 삼장과 사베다, 문법, 작시법, 수사학 등에 능통하였고, 여러 가지 기술을 익혔으며, 다양한 언어에 밝았고, 신심과 계율 등의 덕성을 갖추었으며, 마치 수련과 재스민과 가을 달빛처럼 결백한 명성을 지닌 자였으며, 교단에 매우 귀의하고 있었다.

Ekasmiṃ kāle so cintesi, bhagavato sāsanaṃ nāma pabbajjaupasampadatāvena sambandhaṃ, upasampadabhāvo ca sīmaparisavatthu ñattikammavācāsampattīhi sambandhoti. Evañca pana cintetvā sīmavinicchayaṃ tassaṃ vaṇṇanaṃ vinayasaṅgahaṃ tassaṃvaṇṇanaṃ sīmālaṅkāra sīmasaṅgahañca saddato atthato ca punappunaṃ upaparikkhitvā aññamaññaṃ saṃsanditvā pubbāparaṃ tulayitvā bhagavato adhippāyo īdiso ganthakārānaṃ adhippāyo īdisoti passitvā amhākaṃ rāmaññaraṭṭhe baddhanadīsamuddajātessarādayo sīmāyo bahukāpi samānā ayaṃ parisuddhāti vavatthapetuṃ dukkaraṃ, evaṃ sati sīmaparisāparisuddhā bhavituṃ dukkarāti paṭibhāti.

어느 때 그는 생각했다. "부처님의 가르침은 출가와 구족계에 달려 있고, 구족계의 성립은 계단(시마), 대중(파리사), 대상(왓투), 갈마문(냣티 감마와짜)의 성취에 달려 있다." 이렇게 생각하고 그는 ‘시마위닛차야’와 그 주석서, ‘위나야상가하’와 그 주석서, ‘시말랑까라’와 ‘시마상가하’를 문구와 의미에 따라 거듭 조사하고, 서로 대조하고 앞뒤를 달아보며 "부처님의 의도는 이러하고, 논사들의 의도는 이러하다"라는 것을 확인하였다. 그리고 "우리 라만냐국에 결계(밧다 시마), 강, 바다, 천연 호수 등 많은 계단(시마)이 있으나 '이것은 청정하다'라고 규정하기가 어렵고, 상황이 이러하니 계단과 대중의 청정함을 보장하기 어렵다"라는 생각이 들었다.

Tato pacchā rāmaññaraṭṭhe tipiṭakadharabyattappaṭibalattherehi mantetvā rañño paṭibhānānurūpaṃ sīmaparisā parisuddhā bhavituṃ dukkarāti therā vinicchaniṃsu.

그 후 라만냐국의 삼장에 정통하고 유능하며 역량 있는 장로들과 상의하니, 장로들도 왕의 통찰과 마찬가지로 "계단과 대중이 청정하기가 어렵다"라고 판정하였다.

Atha rājā evampi cintesi,– ahovata sammāsambuddhassa sāsanaṃ pañcavassasahassāni patiṭṭhatissatīti ganthesu vuttopi samāno abhisambuddhato catusaṭṭhādhikadvisahassamatteneva kālena sāsane malaṃ hutvā upasampadakamme kaṅkhāṭṭhānaṃ tāva uppajji, kathaṃ pana pañcavassasahassāni sāsanassa patiṭṭhānaṃ bhavissatīti. Evaṃ dhammasaṃvegaṃ uppādetvā punāpi evaṃ cintesi,- evaṃ ettakaṃ sāsane malaṃ dissamānopi [Pg.49] samāno upasampadakamme kaṅkhāṭṭhānaṃ dissamānopi samāno parisuddhatthāya anārabhitvā mādiso appossukko majjhatto nisīdituṃ ayutto, evañhi sati bhagavati saddho pasannomhīti vattabbataṃ anāpajjeyyaṃ, tasmā sāsanaṃ nimmalaṃ kātuṃ ārabhissāmīti.

그때 왕은 또한 이와 같이 생각했다. '아, 참으로 정등각자의 가르침이 오천 년 동안 머물 것이라고 경전들에 설해져 있음에도 불구하고, 성도하신 지 겨우 이천육십사 년 남짓한 시간에 가르침에 때가 묻어 구족계 의식에 의심스러운 점이 생겨났으니, 어떻게 가르침이 오천 년 동안 유지될 수 있겠는가?' 이와 같이 법에 대한 충격을 일으키고 다시 이렇게 생각했다. '비록 가르침에 이와 같은 때가 보이고 구족계 의식에 의심스러운 점이 보일지라도, 청정함을 위해 노력하지 않고 나 같은 사람이 무관심하고 중립적으로 앉아 있는 것은 옳지 않다. 만약 그렇게 한다면 세존께 신심이 있고 청정한 믿음이 있다는 말을 듣지 못할 것이다. 그러므로 가르침을 깨끗하게 하기 위해 노력하겠다.'

Kuto nukho dāni sāsanaṃ āharitvā thiraṃ patiṭṭhā peyyanti āvajjanto evaṃ cintesi,- bhagavato kira parinibbānato chattiṃsādhike dvisate sampatte mahāmoggali puttatissatthero mahāmahindattheraṃ pesetvā sīhaḷadīpe sāsanaṃ patiṭṭhāpesi, tadā devānaṃ piyatissarājā mahāvihāraṃ kārāpetvā adāsi, sāsanavarañca ekāsitādhikāni dvivassasatāni vimalaṃ hutvā patiṭṭhahi, bhikkhusaṅghopi mahāvihāra vāsigaṇavasena ekatova aṭṭhāsi, tato pacchā abhayagirivāsije tavanavāsivasena dvedhā hutvā bhijji, jinacakke aṭṭhasattasatādhike sahasse sampatte sirisaṅghabodhiparakkamabāhumahārājā udumbaragirivāsi mahākassapattherappamukhaṃ mahāvihāra vāsigaṇaṃ anuggahetvā yathāvutte dvegaṇe visodhesi, sāsanaṃ nimmalaṃ akāsi, tato pacchā vijayabāhuparakkamabāhurājūnaṃ dvinnaṃ kālepi sāsanaṃ nimmalaṃ hutvāyeva aṭṭhāsi, teneva byattappaṭibalabhikkhū āyācitvā sīhaḷadīpaṃ gantvā puna sikkhaṃ gaṇhā pessāmi, tesaṃ pana paramparavasena pavattānaṃ bhikkhūnaṃ vasena amhākaṃ rāmaññaraṭṭhe sāsanaṃ nimmalaṃ hutvā patiṭṭhahissatīti. Evaṃ pana cintetvā moggalānattheraṃ somattherañca sīhaḷadīpaṃ gamanatthāya yāci. Therāca sāsanappaṭiyattakammamidanti manasikaritvā paṭiññaṃ akaṃsu.

'이제 어디에서 가르침을 가져와서 견고하게 세울 것인가?'라고 숙고하며 이와 같이 생각했다. '세존의 반열반 후 이백삼십육 년이 지났을 때, 마하모갈리뿟따띳사 장로께서 마하마힌다 장로를 보내어 실론섬에 가르침을 세우셨다. 그때 데와남삐야띳사 왕이 마하위하라를 건립하여 보시했으며, 수승한 가르침은 이백팔십일 년 동안 청정하게 유지되었다. 비구 승가도 마하위하라 거주자들을 중심으로 하나로 머물렀다. 그 후 아바야기리 거주자와 제따와나 거주자로 인해 두 갈래로 나뉘었다. 부처님의 법륜(불멸) 후 천칠백칠십팔 년이 지났을 때, 시리상가보디 빠락까마바후 대왕이 우둠바라기리에 거주하는 마하깟사빠 장로를 우두머리로 하는 마하위하라 거주자 무리를 후원하여 앞서 언급한 두 부류를 정화하고 가르침을 깨끗하게 하셨다. 그 후 위자야바후와 빠락까마바후 두 왕의 시대에도 가르침은 청정하게 유지되었다. 그러므로 식견 있고 유능한 비구들을 청하여 실론섬으로 가서 다시 계를 받게 하리라. 그들의 전승을 이어받은 비구들을 통해 우리 라만냐 국에 가르침이 청정하게 세워질 것이다.' 이와 같이 생각하고 모갈라나 장로와 소마 장로에게 실론섬에 가줄 것을 요청했다. 장로들은 이것이 가르침을 정비하는 일임을 명심하고 수락했다.

Rājā ca dāṭhādhātupūjanatthāya bhikkhusaṅghassa pūjanatthāya bhūvanekabāhurañño paṇṇākāratthāya deyyadhammapaṇṇākāravatthūni paṭiyādetvā citradūtaṃ rāmadūtanti ime dve amacce dvīsu nāvāsu nāyakaṭṭhāne ṭhapetvā kaliyuge sattatiṃsādhike aṭṭhavassasate sampatte māghamāsassa puṇṇamito ekādasamiyaṃ sūravāre citradūtaṃ saddhiṃ moggalānattherappamukhehi bhikkhūhi ekāya nāvāya gamāpesi. Phagguṇamāsassa aṭṭhamiyaṃ sīhaḷadīpe kalambutitthaṃ pāyāsi.

왕은 치아 사리 공양과 비구 승가 공양, 그리고 부와네까바후 왕에게 보낼 예물을 위해 보시물과 선물을 준비했다. 찌뜨라두따와 라마두따라는 두 대신을 두 척의 배의 책임자로 임명했다. 깔리유가 팔백삼십칠 년 마가(Māgha)월 보름에서 열 하룻날인 일요일에, 찌뜨라두따를 모갈라나 장로를 비롯한 비구들과 함께 한 척의 배에 실어 보냈다. (그들은) 파구나(Phagguṇa)월 여드레에 실론섬의 깔람부 항구에 도착했다.

Rāmadūtaṃ pana tasmiṃyeva vasse māghamāsassa puṇṇamito dvādasamiyaṃ candavāre saddhiṃ somattherappamukhehi bhikkhūhi ekāya nāvāya gamāpesi. Ujukaṃ pana vātaṃ alabhitvā citramāsassa juṇhapakkhanavamiyaṃ sīhaḷadīpe valligāmaṃ pāyāsi.

라마두따는 같은 해 마가월 보름에서 열 이튿날인 월요일에 소마 장로를 비롯한 비구들과 함께 한 척의 배에 실어 보냈다. 그러나 순풍을 얻지 못해 찌뜨라(Citra)월 상현 구일에 실론섬의 왈리가마에 도착했다.

Tato pacchā tepi dve amaccā dvīsu nāvāsu ābhatāni dātabbapaṇṇākāravatthūni sandesapaṇṇāni ca bhūvanekabāhurañño bhikkhūsaṅghassa ca adāsi. Raññā pesitabhikkhūnañca sandesapaṇṇe kathitaniyāmeneva kalyāṇiyaṃ nāma nadiyaṃ udakukkhepasīmāyaṃ sāmaṇerabhūmiyaṃ patiṭṭhāpetvā puna upasampadakammaṃ akaṃsu.

그 후 그 두 대신은 두 척의 배에 실어 온 예물과 서신을 부와네까바후 왕과 비구 승가에게 전달했다. 왕이 보낸 비구들은 서신에 적힌 방식대로 깔리아니라고 불리는 강의 수중 계단(우다꾹케빠 시마)에서 사미의 지위에 머문 뒤 다시 구족계를 받았다.

Upasampajjitvā ca bhūvanekabāhurājā nānāppakāre bhikkhūnaṃ sāruppe parikkhāre datvā idaṃ pana āmisadānaṃ yāva jīvitapariyosānāyeva paribhuñjitabbaṃ bhavissati, nāmalañchaṃ pana na jīrissatīti katvā rāmadūtassa nāvāya pakhānabhūtassa somattherassa sirisaṅghabodhisāmīti nāmaṃ adāsi. Avasesānaṃ pana dasannaṃ therānaṃ kittisirimeghasāmi parakkamabāhusāmi buddhaghosasāmi sīhaḷadīpavisuddhasāmi guṇaratanadharasāmī jinālaṅkārasāmi ratanamālisāmi saddhammatejasāmi dhammarāmasāmi bhūvanekabāhusāmīti nāmāni adāsi.

구족계를 받은 뒤 부와네까바후 왕은 비구들에게 적절한 여러 가지 필수품을 보시하고 '이 물질적 보시는 생이 다할 때까지만 향유하겠지만, 이름의 인장은 닳아 없어지지 않을 것이다'라고 하며, 라마두따의 배에서 상좌였던 소마 장로에게 '시리상가보디사미'라는 이름을 주었다. 나머지 열 명의 장로들에게는 끼띠시리메가사미, 빠락까마바후사미, 붓다고사사미, 시할라디빠위숫다사미, 구나라따나다라사미, 지나랑까라사미, 라따나말리사미, 사담마떼자사미, 담마라마사미, 부와네까바후사미라는 이름을 주었다.

Citradūtassa [Pg.51] nāvāya pakhānabhūtassa moggalānattherassa dhammakittilokagarusāmīti nāmaṃ adāsi. Avasesānaṃ pana sirivanaratanasāmi maṅgalattherassāmi kalyāṇatissassāmi candagirisāmi siridantadhātusāmi vanavāsitissasāmi ratanalaṅkārasāmi mahādevasāmi udumbaragirisāmi cūḷābhayatissasāmīti nāmāni adāsi. Bāvīsatiyā pana pacchā samaṇānaṃ nāmaṃ na adāsi. Abhinavasikkhaṃ pana sabbesaṃyeva adāsi.

찌뜨라두따의 배에서 상좌였던 모갈라나 장로에게는 '담마낏띠로까가루사미'라는 이름을 주었다. 나머지 장로들에게는 시리와나라따나사미, 망갈라테랏사미, 깔리아니띳삿사미, 찬다기리사미, 시리단따다뚜사미, 와나와시띳사사미, 라따나라랑까라사미, 마하데와사미, 우둠바라기리사미, 쭐라바야띳사사미라는 이름을 주었다. 그 뒤의 스물두 명의 사문들에게는 이름을 주지 않았다. 그러나 모든 이들에게 새로운 학처(계율 교육)를 전수했다.

Tato pacchā cetiyapūjanādīni katvā taṃtaṃkiccaṃ nipphādetvā puna āgamaṃsu. Bhūvanekabāhurājā citradūtaṃ evamāha, rāmādhipatirañño paṇṇākāraṃ paṭidātuṃ icchāmi, paṭidūtañca pesetuṃ tāva tvaṃ āgamehīti. Evaṃ pana vatvā pacchā āgamanakāle caṇḍavātabhayena mahāsamuddamajjhe nāvā avagacchati. Tena sīhaḷaraññā pesitanāvāya sabbe sannipatitvā āruhitvā āgacchantā tīṇi divasāni atikkamitvā puna caṇḍavātabhayena agambhīraṭṭhāne silāya ghaṭṭetvā laggitvā gantuṃ asakkuṇitvā ekaṃ uḷumpaṃ bandhitvā jaṅgheneva agamaṃsu. Sīhaḷarañño ca dūto paṇṇākāraṃ datvā paccāgamāsi. Bhikkhūsu ca bhikkhū antarāmaggeyeva maccu ādāya gacchati. Aho aniccā vata saṅkhārāti. Honti cettha,–

그 후 탑 공양 등을 마치고 각자의 임무를 완수한 뒤 다시 돌아왔다. 부와네까바후 왕은 찌뜨라두따에게 '라마디빠띠 왕에게 답례품을 보내고 싶으니, 답례 사절을 보낼 때까지 잠시 기다려라'고 말했다. 이와 같이 말한 뒤 나중에 돌아오는 길에 거센 바람의 위험으로 인해 바다 한가운데서 배가 가라앉았다. 그래서 실론 왕이 보낸 배에 모두 모여 타고 오다가 사흘이 지난 뒤 다시 거센 바람의 위험으로 얕은 곳의 바위에 부딪혀 걸리게 되어 더 이상 갈 수 없게 되자, 뗏목 하나를 엮어 걸어서 갔다. 실론 왕의 사절은 예물을 전하고 돌아갔다. 비구들 중 일부는 길 중간에서 죽음을 맞이했다. '아, 참으로 제행은 무상하구나!' 이와 관련하여 다음과 같은 게송이 있다.

Imesaṃ pana āraddhaṃ, na kiccaṃ yāva niṭṭhitaṃ;

Na tāva ādiyissanti, maccu natthi āpekkhanā.

이들이 시작한 일은 아직 끝나지 않았으나, 죽음은 기다려주지 않고 그들을 데려가네.

Nikkāruṇiko hi esa, balakkārena ādiya;

Rodamānaṃva ñātīnaṃ anicchantaṃva gacchatīti.

무자비한 죽음은 강제로 앗아가나니, 친지들이 울부짖고 본인은 가고 싶지 않아 해도 떠나가야 하네.

Rāmādhipatirājāca tesaṃ bhikkhūnaṃ pattakāle haṃsāvatīnagarassa pacchimasmiṃ disābhāge narasūrena nāma amaccena paribhutte gāmakhette pāḷiaṭṭhakathāḷīkādayo punappunaṃ passitvā upaparikkhitvā sīmasamūhanasīmasammutikammāni kārapesi. Sīhaḷadīpe bhagavatā nhāyitapubbāya kalyāṇiyā nāma nadiyaṃ udakukkhepasīmaṃ katvā tattha mahāvihāravāsīnaṃ bhikkhūnaṃ santike upaladdhaupasampadabhāvehi bhikkhūhi katattā kalyāṇīsīmāti samaññaṃ akāsi. Iccevaṃ rāmādhipatirājā pattalaṅke bhikkhū nissāya sāsanaṃ suṭṭhu patiṭṭhitaṃ akāsi. Kaliyugassa aṭṭhatiṃsādhikaaṭṭhavassasatakālato yāva ekacattālīsādhikaaṭṭhavassasatā tesaṃ bhikkhūnaṃ vaṃse asītimattā gaṇapāmokkhattherā ahesuṃ. Tesaṃ sissajātāni pana chabbisādhikāni dvisatāni catusahassāni dasasahassāni ahesuṃ. Evaṃ bhagavato sāsanaṃ rāmaññaraṭṭhe vuḍḍhiṃ rāmaññaraṭṭhe vuḍḍhiṃ virūḷiṃ vepullamāpajjiti.

라마디빠띠(Rāmādhipati) 왕은 그 비구들에게 적절한 때에 함사와띠(Haṃsāvatī) 시의 서쪽 지역에 있는 나라수레(Narasūre)라는 이름의 신하가 소유한 마을 들판에서 빠알리(Pāḷi) 경전, 주석서, 복주석서 등을 거듭 살펴보고 조사한 후, 시마(sīma, 결계)의 해제와 시마의 지정 업무를 수행하게 하였다. 스리랑카 섬(Sīhaḷadīpa)에서 세존께서 목욕하셨던 깔랴니(Kalyāṇī)라는 이름의 강에서 수중계단(udakukkhepasīma)을 만들고, 거기서 마하위하라(Mahāvihāra) 거주 비구들로부터 전수받은 구족계의 상태를 갖춘 비구들에 의해 행해졌기 때문에 '깔랴니 시마'라는 명칭을 붙였다. 이와 같이 라마디빠띠 왕은 스리랑카에 도달한 비구들을 의지하여 교단(Sāsana)이 잘 확립되게 하였다. 깔리유가(Kaliyuga) 838년부터 841년까지 그 비구들의 계보에는 약 80명의 승단 지도자 장로들이 있었다. 그들의 제자들은 14,226명에 달했다. 이처럼 세존의 교단은 라만냐(Rāmañña) 국에서 번영하고 성장하며 광대함에 이르렀다.

Idaṃ rāmaññaraṭṭhe sattamaṃ sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

이것이 라만냐 국에서의 일곱 번째 교단의 확립이다.

Yadā pana arimaddananagare anuruddho nāma rājā sudhammapuraṃ sarājikaṃ abhibhavitvā viddhaṃsi, tadā rāmaññaraṭṭhaṃ rājasuññaṃ hutvā patiṭṭhahi. Rāmaññaraṭṭhe muttimanagare soṇuttaravaṃso eko gaṇo, sivalivaṃso eko, tāmalindavaṃso eko, ānandavaṃso eko, buddhavaṃso eko, mahānāgavaṃso ekoti chaggaṇā visuṃ visuṃ hutvā aṭṭhaṃsu nānāsaṃvāsakā nānānikāyā.

그러나 아리맛다나(Arimaddana) 시의 아누룻다(Anuruddha)라는 왕이 수담마뿌라(Sudhammapura)를 왕과 함께 정복하여 멸망시켰을 때, 그때 라만냐 국은 왕이 없는 상태가 되어 유지되었다. 라만냐 국의 무띠마(Muttima) 시에는 소눗따라 계보(Soṇuttaravaṃsa)의 한 파, 시왈리(Sīvalī) 계보의 한 파, 따말린다(Tāmalinda) 계보의 한 파, 아난다(Ānanda) 계보의 한 파, 붓다(Buddha) 계보의 한 파, 마하나가(Mahānāga) 계보의 한 파 등 여섯 파가 각각 나뉘어 별개의 공동 거주자(nānāsaṃvāsaka)와 별개의 부파(nānānikāya)로 머물렀다.

Dhammacetiyaraññā pana kārāpitasāsanampi abhijjamānaṃ hutvā aṭṭhāsi. Samānasaṃvāso ekanikāyoyeva ahosi. Haṃsāvatīmuttimasuvasena tīṇipi rāmaññaraṭṭhāni sunāparanta saṅkhātena ekābaddhāni hutvā tiṭṭhanti. Pubbeca marammaraṭṭhindarājūnaṃ āṇāpavattanaṭṭhānāni ahesuṃ[Pg.53]. Tasmā marammaraṭṭhato ekacce bhikkhū rāmaññaraṭṭhaṃ gantvā kalyāṇīsīmāyaṃ puna sikkhaṃ gaṇhiṃsu. Dhammacetiyaraññākārāvitasāsanaṃ sakalaṃ marammaraṭṭhampi byāpetvā ogāhetvā tiṭṭhati.

그러나 담마쩨띠(Dhammacetiya) 왕에 의해 건립된 교단은 분열되지 않고 유지되었다. 동일한 공동 거주(samānasaṃvāsa)이자 단일 부파였다. 함사와띠와 무띠마의 구분에 따른 세 라만냐 국은 수나빠란따(Sunāparanta)라고 불리는 곳과 하나로 합쳐져 존재한다. 이전에는 마람마(Maramma) 국 왕들의 명령이 행해지는 곳이었다. 그러므로 마람마 국의 일부 비구들은 라만냐 국으로 가서 깔랴니 시마에서 다시 계(sikkha)를 받았다. 담마쩨띠 왕에 의해 건립된 교단은 마람마 국 전체로 퍼지고 스며들어 유지되고 있다.

Rāmaññaraṭṭhe soṇuttarattherānaṃ sāsanaṃ patiṭṭhāpitakālato paṭṭhāya yāva sudhammapure manohariraññā arahantānaṃ saṃvijjamānatā veditabbā. Tato pacchā pana uttarā jīvāriyāvaṃsamahākāḷaprānadassittherānaṃ kāle lokiyajjhānābhiññālābhiyoyeva saṃvijjaṃsūti. Adhunā pana tīsupi rāmaññaraṭṭhesu dhammacetiyaraññā kārāvitasāsanaṃyeva tiṭṭhati. Etthaca hetuphalasambandhavasena ādiantavasene ca sāsanavaṃsaṃ paññāya tulayitvā āditova dassitehi tīhi nayehi yathāpaveṇī ghaṭṭiyati, tathā gaṇheyyāti. Ayañca sāsanavaṃso lajjipesalasikkhākāmānaṃyeva vasena vutto, nālajjīnaṃ vasenāti daṭṭhabbo.

라만냐 국에서 소눗따라 장로들에 의해 교단이 확립된 때부터 수담마뿌라의 마노하리(Manohari) 왕까지는 아라한들이 존재했음을 알아야 한다. 그러나 그 후 웃따라(Uttara)와 지와리야(Jīvāriya) 계보의 마하깔라 쁘라나다씨(Mahākāḷaprānadassi) 장로들의 시대에는 세간적인 선정(jhāna)과 신통(abhiññā)을 얻은 자들만이 존재했다. 현재 세 라만냐 국에는 담마쩨띠 왕에 의해 건립된 교단만이 유지되고 있다. 여기에서 인과관계와 시작과 끝에 따라 교단의 역사를 지혜로 가늠하여, 처음에 보여진 세 가지 방식대로 전승이 합치되도록 받아들여야 한다. 이 사사나왐사(Sāsanavaṃsa)는 수치심을 알고 단정하며 수행을 좋아하는 이들을 위해서만 설해진 것이지, 수치심 없는 자들을 위한 것이 아님을 알아야 한다.

Tāya ca theraparamparāya muttimanagaravāsimedhaṅkaratthero lokadīpakasāraṃ nāma ganthaṃ akāsi. Haṃsāvatīnagaravāsī pana ānandatthero madhusāratthadīpaniṃ nāma abhidhammaṭīkāya saṃvaṇṇanaṃ, haṃsāvatīnagaravāsīyeva dhammabuddhatthero kavissāraṃ nāma chandovaṇṇanaṃ, haṃsāvatīnagaravāsīyeva saddhammālaṅkāratthero paṭṭhānasāradīpaniṃ nāma pakaraṇaṃ, tatheva aññataro thero apheggusāraṃ nāma ganthaṃ akāsi. Evaṃ anekappakārānaṃ ganthakārānaṃ mahātherānaṃ vasanaṭṭhānaṃ hutvā sāsanaṃ ogāhetvā virūḷaṭṭhānaṃahosīti.

그 장로 전승을 통해 무띠마 시에 거주하는 메당까라(Medhaṅkara) 장로는 '로까디빠까사라(Lokadīpakasāra)'라는 저술을 남겼다. 함사와띠 시에 거주하는 아난다 장로는 아비담마 복주석서의 설명인 '마두사랏따디빠니(Madhusāratthadīpanī)'를, 함사와띠 시에 거주하는 담마붓다(Dhammabuddha) 장로는 운율에 관한 설명인 '까윗사라(Kavissāra)'를, 함사와띠 시에 거주하는 삽담말랑까라(Saddhammālaṅkāra) 장로는 '빳타나사라디빠니(Paṭṭhānasāradīpanī)'라는 논서를, 또한 어떤 다른 장로는 '아페구사라(Apheggusāra)'라는 저술을 남겼다. 이와 같이 다양한 종류의 저술가인 대장로들의 거처가 되어 교단이 뿌리내리고 번영하게 되었다.

Iti sāsanavaṃse suvaṇṇabhūmisāsanavaṃsakathāmaggā nāma

이와 같이 사사나왐사 중의 수완나부미(Suvaṇṇabhūmi) 교단의 역사 이야기가 끝났다.

Tatiyo paricchedo.

제3장.

4. Yonakaraṭṭhasāsanavaṃsakathāmaggo

4. 요나까 국(Yonakaraṭṭha) 교단의 역사 이야기

4. Idāni pana yonakaraṭṭhe sāsanassuppattiṃ kathessāmi[Pg.54]. Bhagavā hi veneyyahitāvaho yonakaraṭṭhe mamasāsanaṃ cirakālaṃ pabhiṭṭhahissatīti āpekkhitvā saddhiṃ bhikkhu saṅghena desacārikaṃ āhiṇḍanto labhuñjaṃ nāma nagaraṃ agamāsi. Tadā eko nesādo hariphalaṃ datvā taṃ paribhuñjitvā haribīje khipite pathaviyaṃ apatitvā ākāseyeva patiṭṭhāsi. Taṃ disvā sitaṃ patvākāsi. Tamatthaṃ disvā ānandatthero pucchi. Anāgate kho ānanda imasmiṃ ṭhāne mama dhātucetiyaṃ patiṭṭhahissati, sāsanaṃ virūḷamāpajjissatīti byākāsi. Bhagavatā pana hariphalassa bhuñjitaṭṭhānattāharibhuñjoti tassa raṭṭhassa nāmaṃ ahosi. Dvinnaṃ tāpasānaṃ ṭhapitaṃ jalasuttikaṃ paṭicca yonakānaṃ bhāsāya labhuñjoti nāmaṃ ahosi.

4. 이제 요나까 국에서의 교단의 발생을 말하겠다. 중생의 이익을 가져오시는 세존께서는 "요나까 국에서 나의 교단이 오랫동안 확립될 것이다"라고 내다보시고, 비구 승가와 함께 유행하시다가 라분자(Labhuñja)라는 도시에 이르셨다. 그때 한 사냥꾼이 하리(Hari) 열매를 올렸고, 세존께서 그것을 잡수시고 하리 씨앗을 던지시자 그것이 땅에 떨어지지 않고 허공에 머물렀다. 그것을 보시고 미소를 지으셨다. 아난다 장로가 그 까닭을 보고 여쭈었다. "아난다여, 미래에 이곳에 나의 사리 탑(dhātucetiya)이 확립될 것이며, 교단이 번영할 것이다"라고 예언하셨다. 세존께서 하리 열매를 잡수신 곳이기에 그 나라의 이름이 '하리분조(Haribhuñjo)'가 되었다. 두 수행자가 놓아둔 물조개(jalasuttika)와 관련하여 요나까 어로 '라분자'라는 이름이 되었다.

Tadā tattha mapinnāya nāma ekissā mātikāya samīpe nisinno eko lavakulikajeṭṭhako attano puttaṃ sattavassikaṃ bhagavato niyyādetvā pabbājesi. Kammaṭṭhānānuyogavasena acireneva arahattaṃ pāpuṇi. Sattavassi kassaca sāmaṇerassa arahattaṃ sacchikataṭṭhānataṃ paṭicca yonakabhāsāya etaṃ ṭhānaṃ caṅgamaṅgha iti vuccati. Cirakāla vasena jaṅgamaṅgha iti vuccati. Tato paṭṭhāyayeva yonakaraṭṭhe sāsanaṃ patiṭṭhātīti.

그때 거기 마삔나(Mapinnāya)라는 도랑 근처에 앉아 있던 한 라와꿀리까(Lavakulika) 족장이 자신의 일곱 살 난 아들을 세존께 바쳐 출가시켰다. 그는 수행(kammaṭṭhāna)에 전념하여 머지않아 아라한과를 얻었다. 일곱 살 난 사미가 아라한을 증득한 장소라는 것과 관련하여 요나까 어로 이 장소를 '짱가망가(Caṅgamaṅgha)'라고 부른다. 오랜 시간이 흘러 '장가망가(Jaṅgamaṅgha)'라고 불린다. 그때부터 요나까 국에 교단이 확립되었다.

Idaṃ yonakaraṭṭhe paṭhamaṃ sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

이것이 요나까 국에서의 첫 번째 교단의 확립이다.

Sāsane pana pañcatiṃsādhike dvivassasate sampatte mahārakkhitatthero yonakaraṭṭhaṃ gantvā kambojakhemāvara haribhuñjāyuddhayādīsu anekesu raṭṭhesu sāsanaṃ patiṭṭhāpeti. Tāni hi sabbāni raṭṭhāni saṅgahetvā dassentehi aṭṭhakathācariyehi yonakalokanti okāsakālokavācakena sāmaññasaddena vuttaṃ. Pakati hesā ganthakārānaṃ yena [Pg.55] kenacākārena atthantarassa viññāpanāti.

불멸 235년에 마하락끼따(Mahārakkhita) 장로가 요나까 국에 가서 깜보자(Kamboja), 케마와라(Khemāvara), 하리분자윳다(Haribhuñjāyuddha) 등 여러 나라에 교단을 확립하였다. 주석가들은 이 모든 나라를 포괄하여 보여주기 위해 '요나까 로까(Yonakaloka)'라고 장소적 세계를 나타내는 일반적인 명칭으로 불렀다. 이것은 어떤 방식으로든 다른 의미를 전달하려는 저술가들의 일반적인 관례이다.

Mahārakkhitatthero ca saddhiṃ pañcahi bhikkhūhi pāṭaliputtato anilapathamaggena yonakalokaṃ āgantvā kāḷakārāmasuttena yonake pasādesi. Sattatisahassādhikapāṇasatasahassaṃ maggaphalālaṅkāraṃ adāsi. Santike cassa dasasahassāni pabbajiṃsu. Evaṃ so tatthasāsanaṃ patiṭṭhāpesi. Tathā ca vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ,–

마하락키타 장로는 다섯 명의 비구들과 함께 파탈리푸트라에서 공중의 길(신통)로 요나카 세계에 도착하여 칼라카라마 경(Kāḷakārāma Sutta)으로 요나카 사람들을 신심에 귀의하게 하였다. 17만 명의 생명들이 도(道)와 과(果)의 장엄을 얻었다. 그분 곁에서 만 명이 출가하였다. 이와 같이 그는 그곳에 교법을 확립하였다. 주석서에도 다음과 같이 말하였다.

Yonakaraṭṭhaṃ tadā gantvā, so mahārakkhito isi;

Kāḷakārāmasuttena, te pasādesi yonaketi.

“그때 현자 마하락키타는 요나카국으로 가서 칼라카라마 경으로 그들 요나카 사람들을 신심에 귀의하게 하였네.”

Tato paṭṭhāya tesaṃ sissaparamparā bahū honti, gaṇanapathaṃ vītivattā.

그때부터 그들의 제자 전승은 수없이 많아져 계산할 수 있는 범위를 넘어섰다.

Idaṃ yonakaraṭṭhe mahārakkhitattherādayo paṭicca

이것이 요나카국에서 마하락키타 장로 등을 연유로 한

Dutiyaṃ sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

교법의 두 번째 확립이다.

Yonakaraṭṭhe lakunnanagare jinacakke pañcavassasate maṇimayaṃ buddhappaṭimaṃ māpetvā visukammadevaputto nāgasenattherassa adāsi. Nāgesenatthero ca tasmiṃ paṭimamhi dhātu āgantvā patiṭṭhātūti adhiṭṭhāsi. Adhiṭṭhānavaseneva sattadhātuyo āgantvā tattha patiṭṭhahitvā pāṭihāriyaṃ dassesunti rājavaṃse vuttaṃ.

요나카국 라쿤나 시에서 승리자의 법륜(불기) 500년에 위수깜마 천자가 보석으로 된 불상을 조성하여 나가세나 장로에게 바쳤다. 나가세나 장로는 그 불상에 사리가 와서 머물기를 서원하였다. 서원의 힘으로 일곱 알의 사리가 와서 그곳에 머물며 신통 변화를 보였다고 왕통사에 기록되어 있다.

Tañca vacanaṃ mama parinibbānato pañcavassasate atikkante ete uppajjissantīti milindapañhāyaṃ vuttavacanena kālaparimāṇavasena ca sameti. Yonakaraṭṭhe milindarañño kāle jinacakke pañcavassasateyeva nāgasenattheraṃ paṭissa jinacakkaṃ virūḷaṃ hutvā patiṭṭhāsi.

이 말은 “나의 반열반으로부터 500년이 지났을 때 이들이 나타날 것이다”라는 밀린다팡하에 기록된 말씀과 시간적 범위 면에서 일치한다. 요나카국 밀린다 왕 시대인 승리자의 법륜 500년에 나가세나 장로를 의지하여 승리자의 법륜이 번창하고 확립되었다.

Idaṃ yonakaraṭṭhe nāgasenattheraṃ paṭicca tatiyaṃ

이것이 요나카국에서 나가세나 장로를 연유로 한 세 번째

Sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

교법의 확립이다.

Kaliyuge [Pg.56] pañcasaṭṭhivasselabhuñjanagarato saṅkamitvā kyuṅgaranagare māpikassa baññācomaṅgara nāmakassa rañño kāle majjhimadesato kassapatthero pañcahi therehi saddhiṃ āgacchi.

칼리 유가 65년에 라분자 시에서 천도하여 큥가라 시를 건설한 반냐조망가라라 불리는 왕 시대에, 중부 지방에서 캇사파 장로가 다섯 명의 장로들과 함께 왔다.

Tadā so rājā vihāraṃ katvā tesaṃ adāsi. Sīhaḷadīpato ca dhātuyo ānetvā eko thero āgacchi. Dhātuto pāṭihāriyaṃ disvā pasīditvā labhuñjacetiya nidhānaṃ akāsi. Te ca there paṭicca yonakaraṭṭhe sāsana vaṃso āgato.

그때 그 왕은 사원을 지어 그들에게 기부하였다. 또한 한 장로가 실론 섬에서 사리를 가지고 왔다. 사리에서 나타난 신통 변화를 보고 신심이 생겨 라분자 제티야에 봉안하였다. 이들 장로들을 연유로 요나카국에 교법의 역사가 이어졌다.

Idaṃ yonakaraṭṭhe catutthaṃ sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

이것이 요나카국에서 네 번째 교법의 확립이다.

Kaliyuge dvāsaṭṭhādhike sattasate sampatthe cinaraṭṭhindo rājā abhibhavitvā sakalampi yonakaraṭṭhaṃ saṅkhubbhitaṃ hoti. Tadā mahādhammagambhīratthero mahāmedhaṅkaratthe rocāti dve thero yonakaraṭṭhato saddhiṃ bahūhi bhikkhūhi sīhaḷadīpaṃ agamaṃsu. Tadā ca sīhaḷadīpe dubbhikkhabhayena abhibhūto hutvā tato syāmaraṭṭhe sokkatayanagaraṃ puna agamaṃsu.

칼리 유가 762년에 이르렀을 때, 중국 왕이 정복하여 요나카국 전체가 혼란에 빠졌다. 그때 마하담마감비라 장로와 마하메당카라 장로라는 두 장로가 요나카국에서 많은 비구들과 함께 실론 섬으로 갔다. 그때 실론 섬이 기근의 공포에 휩싸이자, 그곳에서 다시 시암국 속카타야 시로 갔다.

Tato pacchā lakunnanagaraṃ gantvā sāsanaṃ paggaṇhantānaṃ lajjipesalānaṃ bhikkhūnaṃ santike puna sikkhaṃ gaṇhiṃsu. Te ca thero syāmaraṭṭhe yonakaraṭṭhe ca sabbattha sāsanaṃ patiṭṭhāpesunti.

그 후 라쿤나 시로 가서 교법을 수호하는 계율을 잘 지키고 덕망 있는 비구들 곁에서 다시 학습을 받았다. 그리고 이들 장로들은 시암국과 요나카국 곳곳에 교법을 확립하였다.

Idaṃ yonakaraṭṭhe pattalaṅke dve there paṭicca pañcamaṃ

이것이 요나카국 파탈랑카에서 두 장로를 연유로 한 다섯 번째

Sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

교법의 확립이다.

Kaliyuge pañcavīsādhike aṭṭhavassasate sampatte sirisaddhammalokapaticakkavattirājā labhuñjacetiyaṃ puna mahantaṃ katvā [Pg.57] tassa cetiyassa samīpe cattāro vihāre kārāpetvā mahāmedhaṅkarattherassa sāriputtattherassa ca adāsi. Tadāpi te dve therā sāsanaṃ parisuddhaṃ katvā patiṭṭhāpesunti.

칼리 유가 825년에 이르렀을 때, 시리삿담말로카파티 전륜성왕이 라분자 제티야를 다시 크게 중축하고, 그 제티야 근처에 네 개의 사원을 지어 마하메당카라 장로와 사리푸트라 장로에게 기부하였다. 그때도 그 두 장로는 교법을 청정하게 하여 확립하였다.

Idaṃ yonakaraṭṭhe mahāmedhaṅkarasāriputtatthere

이것이 요나카국에서 마하메당카라 장로와 사리푸트라 장로를

Paṭicca chaṭṭhaṃ sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

연유로 한 여섯 번째 교법의 확립이다.

Kaliyuge tecattālīsādhike navavassasate sampatte haṃsāvatīnagare anekasetibhindo nāma rājā yonakaraṭṭhaṃ abhibhavitvā attano hatthagataṃ katvā bali bhuñjanatthāya jeṭṭhaputtassa anuruddhassa nāma rājakumārassa datvā bahūhi amaccehi saddhiṃ tattha gantvā anurājatāvena rajjaṃ kārāpesi. Sāsanañca visodhāpetuṃ saddhammacakkasāmittheraṃ tena saddhiṃ pahiṇi.

칼리 유가 943년에 이르렀을 때, 함사바티 시의 아네카세티빈도라 불리는 왕이 요나카국을 정복하여 수중에 넣고, 조세를 거두기 위해 장남인 아누룻다라 불리는 왕자에게 주었으며, 많은 신하들과 함께 그곳에 가서 왕으로서 통치하게 하였다. 그리고 교법을 정화하기 위해 삿담마짝까사미 장로를 그와 함께 보냈다.

Anekasetibhinno kira rājā yonakaraṭṭhaṃ vijayakāle paṭhamaṃ sāsanassa patiṭṭhānabhūtamidanti katvā taṃraṭṭhavāsino karamarānītabhāvena na aggahesīti.

전하는 바에 따르면 아네카세티빈도 왕은 요나카국을 정복할 때 “이곳은 교법이 처음으로 확립된 곳이다”라고 하여, 그 나라 주민들을 전쟁 포로로 잡아가지 않았다고 한다.

Yathāvuttattheravaṃsesu ca eko lakunnanagare araññavāsī thero tattha nagare ajja asukasmiṃ ṭhāne eko matoti gihīnaṃ kathetvā yathākathitaṃ bhūtaṃ hutvā ayaṃ abhiññālābhīti pākaṭo ahosi.

앞서 언급한 장로들의 전승 중에서, 라쿤나 시의 한 아란냐와시 장로는 그 도시의 재가자들에게 “오늘 어느 장소에서 한 사람이 죽었다”라고 말하였는데, 말한 대로 사실이 되자 “이분은 신통을 얻은 분이다”라고 널리 알려졌다.

Tasmiṃyeva ca nagare mahāmaṅgalo nāma thero anekasetibhindassa rañño yujjhituṃ āgatakāle anekasetibhindo rājā maṃ pakkosissati, samānajātikaṃ dūtaṃ pessessatīti pakkositakālato paṭhamamevavadi. Yathāvuttaniyāmeneva pakkosanato ayaṃ abhiññā lābhīti kitti ghoso ahosi.

또한 그 도시의 마하망갈라 장로는 아네카세티빈도 왕이 전쟁하러 왔을 때, “아네카세티빈도 왕이 나를 부를 것이며, 동족인 사절을 보낼 것이다”라고 부르기 전부터 미리 말하였다. 말한 그대로 불려가게 되자 “이분은 신통을 얻은 분이다”라는 명성이 자자해졌다.

Tattha nagare ñāṇavilāsatthero saṅkhyāpakāsakaṃ nāma [Pg.58] pakaraṇaṃ akāsi. Taṃḷīkaṃ pana pattalaṅkattherassa vihāre vasanto sirimaṅgalonāma thero akāsi.

그 도시에서 냐나빌라사 장로는 상캬파카사카라는 논서를 지었다. 그 주석서는 파탈랑카 장로의 사원에 머물던 시리망갈라 장로가 지었다.

Visuddhimaggadīpaniṃ pana saṃññvattaaraññavāsī uttarārāmo nāma eko thero. Maṅgaladīpaniṃ sirimaṅgalatthero. Uppātasantiṃ aññataro thero. Taṃ kira uppātasantiṃ sajjhāyitvā cīnarañño senaṃ ajinīti. Iccevaṃ yonakaraṭṭhe abhiññālābhīnaṃ ganthakārānañca therānaṃ ānubhāvena jinasāsanaṃ parisuddhaṃ hutvā patiṭṭhāti. Evaṃ hetuphalasambandhavasena ādi anta sambandhavasena ca yathāvuttehi tīhi nayehi theraparamparā ghaṭṭetvā gahetabbā.

위숫디막가디파니는 상냐왓타 아란냐와시의 웃타라라마라 불리는 한 장로가 지었고, 망갈라디파니는 시리망갈라 장로가 지었으며, 웃파타산티는 어떤 다른 장로가 지었다. 그 웃파타산티를 암송하여 중국 왕의 군대를 물리쳤다고 한다. 이와 같이 요나카국에서 신통을 얻은 분들과 저술가인 장로들의 위신력으로 승리자의 교법은 청정하게 확립되었다. 이와 같이 원인과 결과의 연관성, 처음과 끝의 연관성에 따라 앞서 말한 세 가지 방식에 의해 장로들의 전승을 연결하여 이해해야 한다.

Iti sāsanavaṃse yonakaraṭṭhasāsanavaṃsakathā

이와 같이 사사나밤사에서 요나카국의 교법사에 관한 이야기는

Maggo nāma catuttho paricchedo.

마가(Magga)라는 이름의 제4장이다.

5. Navavāsīraṭṭhasāsanavaṃsakathāmaggo

5. 나와바시국의 교법사 이야기의 길.

5. Idāni vanavāsīraṭṭhe sirikhettanagarasāsanavaṃsaṃ vakkhāmi. Jinacakke hi ekādhike vassasate sampatte jaṭilo sakko nāgo garuḷo kumbhaṇḍo candī paramīsvarocāti ime satta sirikhettaṃ nāma nagaraṃ māpesuṃ. Tattha dvattapoṅko nāma rājā rajjaṃ kāresi. Tassa kira tīṇi akkhīni santīti. Tadā bhagavato sāvakā arahantā tisahassamattā tattha vasiṃsu. So rājā tesaṃ arahantānaṃ devasikaṃ catūhi paccayehi upatthambhi. Cha sarīradhātuyo ca ekekaṃ ekekasmiṃ nidahitvā cha cetiiyāni kārāpesi. Dakkhiṇabāhuṃ pana nidahitvā ekampi cetiyaṃ kārāpesi.

5. 이제 바나와시(Vanavāsī) 국의 시리케타(Sirikhetta) 시에 대한 불교사를 말하리라. 부처님의 법륜(Jinacakka)이 시작된 지 101년이 되었을 때, 자틸로(Jaṭilo), 사카(Sakko), 나고(Nāgo), 가룰로(Garuḷo), 쿰반도(Kumbhaṇḍo), 찬디(Candī), 파라미스와로(Paramīsvaro)라는 이 일곱 존재가 시리케타라고 불리는 도시를 조성했다. 그곳에서 드와타퐁코(Dvattapoṅko)라는 왕이 통치했다. 그에게는 눈이 세 개 있었다고 한다. 그때 세존의 제자들인 아라한 약 3천 명이 그곳에 거주했다. 그 왕은 매일 네 가지 필수품으로 그 아라한들을 공양했다. 여섯 개의 사리를 각각 하나씩 안치하여 여섯 개의 제티야(cetiya)를 건립하게 했다. 또한 오른쪽 팔뼈 사리를 안치하여 또 하나의 제티야를 건립하게 했다.

Uṇhīsadhātuṃ pana kaṅgarannagarato ānetvā ekampi cetiyaṃ kārāpesi. Taṃ pana tāva na niṭṭhitaṃ. Pacchā anuruddharājā gahetvā arimaddananagaraṃ ānetvā caññiṅkhu nāma cetiye nidhānaṃ [Pg.59] akāsi. Tasmā rakkhitattherassa āgamanato pubbepi sāsanaṃ patiṭṭhāsīti daṭṭhabbaṃ. Tato pacchā sāsanaṃ dubbalaṃ hutvā aṭṭhāsi.

또한 칸가란(Kaṅgaran) 시에서 이마 뼈 사리(Uṇhīsadhātu)를 가져와서 또 하나의 제티야를 건립하게 했다. 그러나 그것은 그때 완공되지 못했다. 나중에 아누룻다(Anuruddha) 왕이 그것을 가져와 아리맛다나(Arimaddana) 시로 옮겨 찬잉쿠(Caññiṅkhu)라는 제티야에 안치했다. 그러므로 라키타(Rakkhita) 장로가 오기 전에도 불교가 확립되어 있었다고 보아야 한다. 그 후 불교는 세력이 약해진 채로 유지되었다.

Idaṃ vanavāsīraṭṭhe paṭhamaṃ sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

이것이 바나와시 국에 불교가 처음으로 확립된 것이다.

Mahāmoggaliputtatissattherena pana pesito rakkhitatthero vanavāsīraṭṭhaṃ gantvā ākāse ṭhatvā anamataggapariyāyakathāya vanavāsike pasādesi. Kathāpariyosāne panassa saṭṭhisahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Sattatisahassamattā pabbajiṃsu. Pañcavihārasatāni patiṭṭhāpesuṃ. Evaṃ so tattha sāsanaṃ patiṭṭhāpesi. Teneva aṭṭha kathāyaṃ –

마하목갈리풋타 티사 장로에 의해 파견된 라키타 장로는 바나와시 국으로 가서 허공에 머물며 아나마타가 수련(Anamataggapariyāya) 법문으로 바나와시 사람들을 감화시켰다. 법문이 끝날 무렵 6만 명의 법의 깨달음(dhammābhisamayo)이 있었다. 약 3만 7천 명이 출가했다. 500개의 사원을 건립했다. 이와 같이 그는 그곳에 불교를 확립했다. 그래서 주석서(Aṭṭhakathā)에 다음과 같이 설해졌다.

Gantvāna rakkhitatthero,Vanavāsiṃ mahiddhiko;

Antalikkhe ṭhito tattha,Desesi anamataggiyanti vuttaṃ.

'신통력이 큰 라키타 장로가 바나와시에 가서, 그곳 허공에 머물며 아나마타기야(Anamataggiya)를 설하셨다'라고 전해진다.

Evaṃ vanavāsīraṭṭhe pubbeyeva sāsanaṃ ogāhetvā patiṭṭhahi. Na pana tāva sakalaṃ byāpetvā patiṭṭhahi.

이와 같이 바나와시 국에는 예전부터 불교가 스며들어 확립되어 있었다. 그러나 아직 전체에 널리 퍼져 확립되지는 않았었다.

Idaṃ tāva vanavāsīraṭṭhe sirikhettanagare dutiyaṃ

이것이 바나와시 국 시리케타 시에서 두 번째로

Sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

불교가 확립된 것이다.

Jinacakke pana tettiṃsādhike catuvassasate kukkuṭa sīso nāma eko rājā rajjaṃ kāresi. Tassa rañño kāle bhagavato sāvakā arahantā pañcasatamattā ahesuṃ. Tesampi so rājā devasikaṃ catūhi paccayehi upatthambhesi. Sotāpannasakadāgāmianāgāmino pana gaṇanapathaṃ [Pg.60] vītivattā ahesuṃ.

부처님의 법륜 433년에 쿠쿠타 시소(Kukkuṭa sīso)라는 왕이 통치했다. 그 왕의 시대에 세존의 제자들인 아라한이 약 500명 있었다. 왕은 그들에게도 매일 네 가지 필수품으로 공양했다. 수다원, 사다함, 아나함은 그 수를 헤아릴 수 없을 정도로 많았다.

Idaṃ vanavāsīraṭṭhe sirikhettanagare paramparābhatavasena

이것이 바나와시 국 시리케타 시에서 전승에 따라

Tatiyaṃ sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

세 번째로 불교가 확립된 것이다.

Iccevaṃ vanavāsīraṭṭhe anekasatehi arahantattherehi sāsanaṃ puṇṇindusaṅkāsaṃ hutvā ativiya vijjotesi. Sāsanika ganthakārā pana mahātherā tattha na sandissanti. Arahantattherā pana rājūnaṃ āyācanaṃ ārabbha dhammasatthaṃ ekaṃ viracayiṃsūti porāṇā vadantīti. Iccevaṃ–

이와 같이 바나와시 국에서는 수백 명의 아라한 장로들에 의해 불교가 보름달처럼 빛나며 매우 융성했다. 다만 그곳에서 불교 서적을 저술한 대장로들은 보이지 않는다. 그러나 고대인들은 아라한 장로들이 왕들의 간청에 따라 법전(dhammasattha) 하나를 편찬했다고 말한다. 이와 같이 -

Teca therā mahāpaññā,Paggahetvāna sāsanaṃ;

Sūriyo viya atthaṅgo,Upagā maccusantikaṃ.

큰 지혜를 가진 그 장로들은 불교를 받들어 세우고, 해가 지듯이 죽음의 곁으로 다가갔다.

Tasmā hi paṇḍito poso,Yāva maccu nacāgato;

Tāva puññaṃ kare niccaṃ,Mā pamajjeyya sabbadāti.

그러므로 지혜로운 사람은 죽음이 오기 전까지 항상 공덕을 쌓고, 결코 방일하지 말아야 한다.

Iti sāsanavaṃse vanavāsīraṭṭhasāsanavaṃsakathāmaggo

이상으로 불교사(Sāsanavaṃsa) 중 바나와시 국의 불교사 서술의 경로이며,

Nāma pañcamo paricchedo.

제5장이라 이름한다.

6. Aparantaraṭṭhasāsanavaṃsakathāmaggo

6. 아파란타(Aparanta) 국의 불교사 서술의 경로.

6. Idāni pana marammamaṇḍale aparantaraṭṭhe sāsanavaṃsaṃ vakkhāmi. Amhākañhi marammaraṭṭhe suppādakatitthe vāṇijagāme vasante cūḷapuṇṇa mahāpuṇṇedve bhātike paṭicca bhagavato dharamānasseva atirekavīsativassakālato pabhuti sāsanaṃ patiṭṭhāsi. Na pana tāva byāpetvā patiṭṭhāsi. Teneva puna sāsanassa patiṭṭhāpanatthāya mahāmoggaliputtatissatthero [Pg.61] yonakadhammarakkhitattheraṃ pesesīti.

6. 이제 마람마(Maramma) 지역의 아파란타 국의 불교사를 말하리라. 우리 마람마 국의 수파다카티타(Suppādakatittha)의 와니자가마(Vāṇijagāma)에 살던 쭐라푼나(Cūḷapuṇṇa)와 마하푼나(Mahāpuṇṇa) 두 형제로 인해, 세존께서 살아계실 때인 (깨달음을 얻으신 지) 20여 년이 지난 시기부터 불교가 확립되었다. 그러나 아직 널리 퍼져 확립되지는 않았었다. 그래서 다시 불교를 확립하기 위해 마하목갈리풋타 티사 장로가 요나카 담마라키타 장로를 파견한 것이다.

Bhagavā pana lohitacandanavihāraṃ paṭiggahetvā sattasattāhāni nisīditvā samāgatānaṃ devamanussānaṃ dhammarasaṃ adāsi. Sattāhesu ca ekasmiṃ ahu caturāsītipāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Pañcasatamattehi ca pāsādehi āgacchanto antarāmagge saccabandhapabbate nisinnassa saccabandhassa nāma isino dhammaṃ desetvā chahi abhiññāhi saddhiṃ arahattaṃ pāpesi. Vāṇijagāme ca isidinnaseṭṭhi ādīnampi dhammarasaṃ pāyesi. Iccevaṃ saccabandhaisidinnamahāpuṇṇādayo paṭicca amhākaṃ marammamaṇḍale sāsanaṃ patiṭṭhāsi.

세존께서는 적치단(Lohitacandana) 정사를 기증받아 7주 동안 머물며 모여든 천신과 인간들에게 법의 정수(dhammarasa)를 주셨다. 7주 중 어느 하루에는 8만 4천 명의 생명들이 법을 깨달았다. 또한 500개의 누각과 함께 오시는 길에 삿차반다(Saccabandha) 산에 머물던 삿차반다라는 이름의 수행자(isino)에게 법을 설하여 육신통과 함께 아라한과를 얻게 하셨다. 또한 와니자가마에서 이시딘나(Isidinna) 장자 등에게도 법의 정수를 마시게 하셨다. 이와 같이 삿차반다, 이시딘나, 마하푼나 등을 통해 우리 마람마 지역에 불교가 확립되었다.

Idaṃ marammamaṇḍale aparantaraṭṭhe paṭhamaṃ sāsanassa

이것이 마람마 지역 아파란타 국에서 불교가 처음으로

Patiṭṭhānaṃ.

확립된 것이다.

Bhagavato parinibbutato pañcatiṃsādhike dvivassasate sampatte tatiyasaṅgītiṃ saṅgāyitvā avasāne mahāmoggaliputtatissatthero attano saddhivihārikaṃ yonakadhammarakkhitattheraṃ saddhiṃ catūhi bhikkhūhi aparantaraṭṭhaṃ pesesi. Aparantaraṭṭhañca nāma amhākaṃ marammamaṇḍale sunāparantaraṭṭhameva. Tamatthaṃ pana heṭṭhā avocumhā.

세존께서 열반하신 지 235년이 되었을 때, 제3차 결집을 마친 뒤 마하목갈리풋타 티사 장로는 자신의 제자인 요나카 담마라키타 장로를 네 명의 비구와 함께 아파란타 국으로 보냈다. 아파란타 국이란 우리 마람마 지역의 수나파란타(Sunāparanta) 국을 말한다. 이 사실에 대해서는 앞에서 이미 서술했다.

Yonakadhammarakkhitattheropi aparantaraṭṭhaṃ āgantvā aggikkhandhopamasuttena raṭṭhavāsīnaṃ pasādesi. Sattatimattānaṃ pāṇasahassānaṃ dhammarasaṃ pāyesi. Raṭṭhavāsino ca bahavo sāsane pabbajiṃsu. Rājakulatopi sahassamattā pabbajiṃsu. Itthīnaṃ pana atirekasaṭṭhisahassamattā pabbajiṃsu. Tañca na aggikkhandhopamasuttantaṃ sutvā pabbajantīnaṃ itthīnaṃ vasena vuttaṃ, atha kho ādito paṭṭhāya yāvacirakālā sāsanaṃ pasīditvā pabbajantīnaṃ itthīnaṃ vasena vuttanti daṭṭhabbaṃ. Kasmāti ce, itthīnaṃ bhikkhunīnaṃ santikeyeva pabbajituṃ yuttattā yonakadhammarakkhitattherena [Pg.62] ca saddhiṃ bhikkhunīnaṃ anāgatattā. Evaṃ cirakālaṃ atikkamitvā pacchā bhikkhuniyo āgantvā tāsaṃ santike pabbajitānaṃ vasena vuttanti daṭṭhabbaṃ. Sīhaḷadīpe anuḷādeviyo pabbajitakāle mahāmahindattherassa saṅghamittātheriyā pakkosanatā idha ñāpakāti. Evaṃ yonakadhammarakkhitattheraṃ paṭicca aparantaraṭṭhe sattānaṃ bahupakāro ahosi. Tenevaṭṭhakathāyaṃ–

요나까 담마락키따 장로 또한 아빠란따라타에 도착하여 '불무더기 비유의 경(Aggikkhandhopamasutta)'으로써 그 나라 거주민들을 신심 있게 만들었다. 약 7만 명의 중생들에게 법의 맛을 마시게 하였다. 그 나라의 많은 주민들이 교단에 출가하였고, 왕가에서도 약 천 명이 출가하였다. 여인들 중에서는 6만 명이 넘는 이들이 출가하였다. 이것은 '불무더기 비유의 경'을 듣고 즉시 출가한 여인들만을 두고 한 말이 아니라, 초기부터 오랜 시간이 흐르기까지 교단에 신심을 내어 출가한 여인들을 통틀어 이르는 것임을 알아야 한다. 왜냐하면 여인들은 비구니들 곁에서 출가하는 것이 마땅한데, 요나까 담마락키따 장로와 함께 비구니들이 오지 않았기 때문이다. 이와 같이 오랜 시간이 흐른 뒤 나중에 비구니들이 도착하여 그들 곁에서 출가한 이들을 두고 한 말임을 알아야 한다. 시할라디빠(스리랑카)에서 아눌라 왕비 등이 출가할 때 마하마힌다 장로가 상가밋따 테리를 청해온 것이 여기서의 증거이다. 이와 같이 요나까 담마락키따 장로를 의지하여 아빠란따라타의 중생들에게 많은 이익이 있었다. 그리하여 주석서에서 다음과 같이 일컬어졌다.

Aparantaṃ vigāhitvā, yonako dhammarakkhito;

Aggikkhandhūpamenettha, pasādesi jane bahūti.

아빠란따에 들어가서, 요나까 담마락키따는 / '불무더기 비유의 경'으로써 이곳의 많은 사람을 신심 있게 하였다.

Tatthāyaṃ adhippāya viseso gahetabbo. Kathaṃ. Aggikkhandhopamasuttantaṃ nāma bhikkhūnaṃ paṭipattivasena vuttaṃ, taṃ bhikkhūnaṃyeva desetuṃ vaṭṭati, theropi tattha taṃ desesi, tasmā puṇṇasaccabandhādayo paṭicca bhagavato dharamānassa vīsativassakāleyeva sāsanaṃ aparantaraṭṭhe patiṭṭhahitvā kasmiñci kasmiñci ṭhāne bhikkhūnaṃ saṃvijjamānattā tesaṃ bhikkhūnaṃ saṅgahetvā desetuṃ pacchā āgatānañca bhikkhūnaṃ parisuddhācārataṃ viññāpetuṃ aggikkhandhopamasuttaṃ thero desesīti. Evañca sati arimaddananagare samaṇakuttakānaṃ saṃvijjamānabhāvaṃ vakkhamānena vacanena sameti.

여기서 이러한 특별한 의도를 파악해야 한다. 어떠한가? '불무더기 비유의 경'이란 비구들의 실천수행에 관해 설해진 것이므로, 오직 비구들에게 설하는 것이 마땅하며 장로 또한 거기서 그것을 설했다. 그러므로 뿐나와 사짜반다 등을 의지하여 부처님 재세 시 제20년경에 이미 아빠란따라타의 곳곳에 비구들이 존재하여 교단이 정착되어 있었으므로, 그 비구들을 섭수하여 설해주고 나중에 온 비구들에게 청정한 행실을 알려주기 위해 장로가 '불무더기 비유의 경'을 설한 것이다. 이와 같이 볼 때 아리맛다나 시에 사마나꿋따까(거짓 수행자)들이 존재했다는 기록과도 부합한다.

Idaṃ marammamaṇḍale aparantaraṭṭhe dutiyaṃ

이것이 마람마 구역 아빠란따라타에서의 두 번째

Sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

교단의 정착이다.

Yasmā pana buddhe, bhagavā puṇṇattherassa yācanamārabbha aparantaraṭṭhaṃ āgantvā vāṇije hi kārite candanavihāre vasitvā ekasmiṃ samaye ānandena pacchāsamaṇena tambadīparaṭṭhampi desacārikaṃ āhiṇḍi. Āhiṇḍitvā arimaddananagaraṭṭhānasamīpaṃ patvā pabbatamuddhani ṭhatvā anāgate kho ānanda imasmiṃ padese sammuti nāma rājā arimaddanaṃ nāma nagaraṃ māpessati[Pg.63], tasmiñca nagare mama sāsanaṃ virūḷaṃ hutvā patiṭṭhahissatīti byākāsi. Ayamattho porāṇavedapātthakesu vutto.

왜냐하면 세존께서 뿐나 장로의 요청을 받아들여 아빠란따라타에 오셔서 상인들이 지은 전단향 정사에 머무셨을 때, 한때 시자인 아난다와 함께 탐바디빠라타까지 유행하셨기 때문이다. 유행하시다가 아리맛다나 시의 터 근처에 이르러 산꼭대기에 서서 '아난다야, 미래에 이 지역에 삼무띠라는 이름의 왕이 아리맛다나라는 이름의 도시를 건설할 것이며, 그 도시에서 나의 가르침이 번창하여 정착할 것이다'라고 예언하셨다. 이 내용은 고대의 전승 문헌들에 기록되어 있다.

Yonakadhammarakkhitatthero ca aparantaraṭṭhaṃ āgantvā tambadīparaṭṭhampi āhiṇḍitvā tambadīparaṭṭhavāsīnampi dhammarasaṃ pāyesiyeva. Ayamattho khattiyakulato eva purisasahassāni pabbajiṃsūti aṭṭhakathāyaṃ vuttattā viññāyati. Tadā hi aparantaraṭṭhe khattiyo natthi, tambadīparaṭṭhindoyeva taṃ anusāsetvā ati vasati, khattiye ca āsante kuto khattiyakulāni bhavissanti, teneva tambadīparaṭṭhato purisasahassāni pabbajiṃsūti viññātabbaṃ. Tasmā tambadīpikasāsanavaṃsampi idha vattuṃ yujjati.

요나까 담마락키따 장로 또한 아빠란따라타에 와서 탐바디빠라타까지 유행하며 탐바디빠라타 주민들에게도 법의 맛을 마시게 하였다. 이 내용은 '크샤트리아 가문에서 수천 명의 남자가 출가했다'고 주석서에 언급된 것을 통해 알 수 있다. 당시 아빠란따라타에는 크샤트리아가 없었고 탐바디빠라타의 통치자가 그곳까지 다스리고 있었는데, 크샤트리아가 없는데 어디서 크샤트리아 가문이 있겠는가? 그러므로 탐바디빠라타에서 수천 명의 남자가 출가한 것이라고 이해해야 한다. 따라서 탐바디빠라타의 불교사(Sāsanavaṃsa)를 여기서 서술하는 것이 타당하다.

Tenidāni tambadīpikāsāsanavaṃsaṃ pavakkhāmi. Amhākañhi marammamaṇḍale tambadīparaṭṭhe arimaddananagare sammutirājā nāma bhūpālo rajjaṃ karesi. Tato paṭṭhāya yāva anuruddharaññā samathi nāmake dese nisinnānaṃ tiṃsamattānaṃ samaṇakuttakānaṃ saṭṭhisahassamattānaṃ sissānaṃ ovādaṃ datvā cariṃsu.

그러므로 이제 탐바디빠라타의 불교사를 설하겠다. 우리 마람마 구역 탐바디빠라타의 아리맛다나 시에서는 삼무띠 왕이라는 군주가 나라를 다스렸다. 그때부터 아누룻다 왕에 이르기까지, 사마티라는 지역에 거주하는 약 30명의 사마나꿋따까(거짓 수행자)들이 약 6만 명의 제자들에게 훈계하며 활동했다.

Tesaṃ pana samaṇakuttakānaṃ ayaṃ vādo,- sace yo pāṇātipātaṃ kareyya, so īdisaṃ parittaṃ bhaṇanto tamhā pāpakammā parimucceyya, sace pana yo mātāpitaraṃ hantvā anantariyakammato parimuccitukāmo bhaveyya, īdisaṃ parittaṃ bhaṇeyya, sacepi puttadhitānaṃ āvāhavivāhakammaṃ kattukāmo bhaveyya, ācariyānaṃ paṭhamaṃ niyyādetvā āvāhavivāhakammaṃ kātabbaṃ, yo idaṃ cārittaṃ atikkameyya, bahu apuññaṃ pasaveyyāti evamādīhi micchāvādehi attano attano upagatānaṃ ovādaṃ adaṃsu. Tamatthaṃ sutvā anuruddharājā paricitapuñño tesaṃ vādaṃ na ruci. Ayaṃ tesaṃ micchāvādoti.

그 사마나꿋따까들의 교설은 이러했다. '만일 누군가 살생을 저지른다면, 이와 같은 보호주(Paritta)를 암송함으로써 그 악업에서 벗어날 수 있다. 만일 부모를 죽여 무간업을 짓고 거기서 벗어나고자 한다면, 이와 같은 보호주를 암송하라. 또한 자녀들의 혼례를 치르고자 한다면, 먼저 스승들에게 바친 뒤에 혼례를 치러야 한다. 누구든 이 관습을 어기는 자는 많은 불공덕을 쌓게 될 것이다.' 이와 같은 사견들로 자신들에게 찾아온 이들에게 훈계를 베풀었다. 그 내용을 듣고 공덕을 익힌 아누룻다 왕은 그들의 주장을 좋아하지 않았으며, 이것이 그들의 사견임을 알았다.

Tadā [Pg.64] ca arimaddananagare arahanto nāma thero āgantvā sāsanaṃ patiṭṭhāpesi. Ayaṃ arahantattherassa aṭṭhuppatti,– rājavaṃsāgataparittanidānāgatasāsanappaveṇiyāgatavasena tividhā hoti.

그때 아리맛다나 시에 아라한따라는 이름의 장로가 와서 교단을 정착시켰다. 이 아라한따 장로의 내력은 왕실 계보, 보호주 인연담, 교단 전승의 세 가지 경로를 통해 전해진다.

Tatthāyaṃ rājavaṃsāgataṭṭhuppatti,– tadā hi sunāparantatambadīparaṭṭhesu sabbena sabbaṃ sabbadā thiraṃ sāsanaṃ na tāva patiṭṭhāsi. Teneva bhagavato byākataniyāmena sāsanaṃ patiṭṭhāpessāmāti cintetvā mahātherā sakkassa devānamindassa santikaṃ gantvā sāsanaṃ anuggahituṃ samatthaṃ puggalaṃ dehīti yāciṃsu. Sakkoca devānamindo tāvatiṃsabhavane ekaṃ devaputtaṃ yācitvā ekissā brāhmaṇiyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhāpesi. Dasamāsaccayena vijāyanakāle sīlabuddhi nāma thero anurakkhitvā vaye sampatte pabbājesi. Tīsu piṭakesu ativiya cheko hutvā arahattaṃ pāpuṇi. Arahantoti nāmena pākaṭo ahosi.

그중 왕실 계보에 따른 내력은 이러하다. 당시 수나빠란따와 탐바디빠라타에는 아직 불교가 도처에 영구히 정착되지 않은 상태였다. 그리하여 대장로들이 부처님의 예언대로 교단을 정착시키겠다고 생각하며 제석천에게 가서 교단을 후원하기에 적합한 인물을 보내달라고 요청했다. 제석천은 도리천의 한 천자에게 청하여 어느 브라만 여인의 태중에 수태하게 하였다. 열 달 뒤에 출산하자 실라붓디 장로가 보살펴주었고 성년이 되었을 때 출가시켰다. 그는 삼장에 매우 능통하게 되어 아라한과를 증득하였고, '아라한따'라는 이름으로 널리 알려지게 되었다.

Soca thero marammamaṇḍale jinasāsanaṃ vijjotāpetuṃ arimaddananagaraṃ āgantvā nagarato avidūre ekasmiṃ araññe nisīdi. Tadā sakko devānamindo ekaṃ nesādaṃ palobhetvā tassa theraṃ dassesi. Atha nesādassa etadahosi,– ayaṃ pana amanusso yakkho bhaveyya, sace pana manusso bhaveyya, evaṃ sati milakkhujātiko bhaveyyāti. Evaṃ pana cintetvā rañño dassanatthāya nagaraṃ ānesi. Thero ca aṭṭhaparikkhāre gahetvā anugacchi. Nesādā ca theraṃ ānetvā rañño dassesi.

소카(Soca) 장로는 마람마(Maramma) 지역에 승자의 가르침(jinasāsana, 불교)을 빛나게 하기 위해 아리맛다나(Arimaddana) 성에 도착하여 성에서 멀지 않은 한 숲에 앉아 있었다. 그때 천제석(Sakko devānamindo)이 한 사냥꾼을 유혹하여 그에게 장로를 보여주었다. 그러자 사냥꾼에게 이런 생각이 들었다. '이분은 인간이 아닌 야차(yakkha)일까, 아니면 인간이라면 야만인(milakkhujātiko)일까.' 이렇게 생각하고 왕에게 보여주기 위해 성으로 데려왔다. 장로는 여덟 가지 필수품(aṭṭhaparikkhāre)을 가지고 따라갔다. 사냥꾼은 장로를 데려와 왕에게 보여주었다.

Rājā disvā santindriyo ayaṃ, na milakkhujātiko, imassa abbhantare sāradhammo atthi maññeti laddhasūriyobhāsaṃviya padumaṃ phullacittaṃ hutvā vīmaṃsetukāmo theraṃ āha,– attano sāruppaṃ āsanaṃ ñatvā nisīdāhīti.

왕은 그를 보고 '이분은 감관이 고요하니 야만인이 아니다. 이분 안에는 정수와 같은 법(sāradhammo)이 있음이 분명하다'라고 생각하며, 햇빛을 받은 연꽃처럼 마음이 환하게 피어나 그를 시험해보고자 장로에게 말했다. "그대 자신에게 적합한 자리를 알아서 앉으십시오."

Thero ca rājapallaṅkaṃ āruhitvā nasīdi. Rājā ca ayaṃ aggāsane [Pg.65] nisīdi, avassaṃ aggapuggalo bhaveyyāti cintetvā tvaṃ kassa ñāti, kassa bhisso, kuto āgatosīti pucchi. Thero ca evamāha,– lokasmiṃ yo navaguṇasampanno bhagavā sammāsambuddho, tassāhaṃ ñāti, sobhagavāyeva mamācariyo, bhikkhusaṅghassa nisinnaṭṭhānato āgatomhīti.

장로는 왕의 보좌(rājapallaṅka)에 올라가 앉았다. 왕은 '이분이 가장 높은 자리에 앉았으니 반드시 훌륭한 분(aggapuggalo)일 것이다'라고 생각하며 "당신은 누구의 친척이며 누구의 제자입니까? 어디서 오셨습니까?"라고 물었다. 장로는 이렇게 말했다. "세상에서 아홉 가지 공덕(navaguṇa)을 갖추신 세존 정등각자, 그분이 나의 친척이십니다. 그 세존께서 바로 나의 스승이시며, 나는 비구 승가가 머무는 곳에서 왔습니다."

Rājā ca somanassappatto hutvā āha, tava ācariyena desitaṃ dhammaṃ ekadesato desehīti. Atha yathā siridhammāsokarañño nigrodhasāmaṇerena appamādadhammo desito, evaṃ appamādadhammaṃyeva thero desesi.

왕은 기쁨에 넘쳐 "그대의 스승께서 설하신 법을 한 부분만이라도 설해주십시오"라고 말했다. 그러자 마치 시리담마소카(Siridhammāsoka) 왕에게 니그로다(Nigrodha) 사미가 불방일의 법(appamādadhammo)을 설했던 것처럼, 장로도 불방일의 법을 설했다.

Rājā ca puna āha,– kuhiṃ dāni sammāsambuddho nisīdati, tena pana desito dhammo katippamāṇo, tassa sāvakā pana katippamāṇā, tumhādisā aññe atthi vā mā vāti. Idāni amhākaṃ ācariyo sammāsambuddho parinibbuto, dhātuyoyeva idāni atthi, tena pana desito dhammo caturāsītidhammakkhandhasahassappamāṇo, sudhammapure piṭakattayaṃ yugaḷavasena tiṃsavidhā atthi, mayā añño paramattha sammutivasena duvidhopi saṅgho atthīti.

왕이 다시 물었다. "지금 정등각자께서는 어디에 계십니까? 그분이 설하신 법은 그 양이 얼마나 되며, 그분의 제자들은 얼마나 됩니까? 당신과 같은 분들이 또 있습니까, 없습니까?" [장로가 대답했다.] "지금 우리의 스승이신 정등각자께서는 반열반에 드셨고, 지금은 사리(dhātu)만이 남아 있습니다. 그분께서 설하신 법은 8만 4천 법온(dhammakkhandha)의 분량이며, 수담마푸라(Sudhammapura) 성에는 삼장(piṭakattaya)이 쌍으로 서른 가지가 있습니다. 나 외에도 승의(paramattha)와 세속(sammuti)의 두 가지 구분에 따른 승가가 존재합니다."

Taṃ sutvā rājā bhiyyosomattāya pasanno hutvā puna ārocesi,– mama bhante imasmiṃ paccakkhe natthi tayā añño nātho, ajjabhagge pāṇupetaṃ maṃ upāsakoti dhārehi, tava ovādaṃ ahaṃ sirasā paṭiggaṇhissāmīti.

그 말을 듣고 왕은 더욱더 신심이 생겨 다시 아뢰었다. "존자시여, 제 눈앞에 당신 외에 다른 귀의처는 없습니다. 오늘부터 목숨이 다할 때까지 저를 재가신자(upāsaka)로 받아주소서. 당신의 훈계를 머리 숙여 받들겠습니다."

Tato pacchā araññakaṅgārahe ṭhāne vihāraṃ kārāpetvā adāsi. Samaṇakuttakānampi vādaṃ bhindi, yathā pana suvaṇṇapātiṃ labhitvā suvaṇṇabhājanaṃ labhitvā mattikābhājananti. Sakalepi ca raṭṭhe samaṇakuttakānaṃ vādaṃ jahāpesi. Tasmiñca kāle samaṇakuttakā hīnalābhā hutvā therassa upanāhaṃ bandhiṃsu. Te pana samaṇakuttakā araññe nissāmikāviya [Pg.66] koleyakā sunakhā anāthā hutvā kāyikacetasikadukkhaṃ labhiṃsu.

그 후에 왕은 숲속의 적당한 곳에 사원을 지어 봉헌했다. 또한 가짜 사문들(samaṇakuttakā)의 주장을 타파했는데, 이는 마치 금 그릇을 얻고 나서 진흙 그릇을 버리는 것과 같았다. 나라 전체에서 가짜 사문들의 주장을 버리게 했다. 그때 가짜 사문들은 이득이 줄어들자 장로에게 원한을 품었다. 그 가짜 사문들은 숲속에서 주인 없는 개들처럼 의지할 곳 없이 떠돌며 육체적, 정신적 고통을 겪었다.

Rājā ca tamatthaṃ ñatvā yathā samaṇakuttakā nābhibhavanti, tathā ārakkhaṃ ṭhapesi. Te ca samaṇakuttake setavatthaṃ nivāsāpetvā āvudhagāhayodhabhāvena rājakamme niyojāpesi. Thero ca sāsane pasanne jane pabbājetvā upasampādetvā sāsanaṃ visodhāpesi. Rājā ca imasmiṃ raṭṭhe porāṇikā rājāno samaṇakuttakānaṃ vādaṃ gahetvā rajjaṃ kāresuṃ, sace hi pana tesaṃ anatthakarajjaṃ puna gaṇhāpetuṃ sakkuṇeyyaṃ, evaṃ sati ahaṃ tesaṃ anatthakarajjaṃ apanetvā sātthakarajjaṃ gaṇhāpetumicchāmīti anusocīti.

왕은 그 사정을 알고 가짜 사문들이 해를 끼치지 못하도록 경비를 세웠다. 그리고 그 가짜 사문들에게 흰 옷을 입혀 무기를 든 병사로서 왕실의 업무에 종사하게 했다. 장로는 가르침에 신심을 가진 사람들을 출가시키고 구족계(upasampadā)를 주어 가르침을 정화했다. 왕은 '이 나라의 옛 왕들은 가짜 사문들의 주장을 받아들여 통치했으나, 만약 그들에게 해로운 통치를 다시 하게 할 수 있다면, 나는 그들의 해로운 통치를 없애고 유익한 통치를 하게 하고 싶다'라고 생각하며 회상했다.

Ayaṃ pana parittanidānāgataṭṭhuppatti, –

이것은 수호경(Paritta)의 서문에 전해지는 유래이다.

Sīhaḷadīpe kira vippavāsīnagare nisinno eko bhikkhuupadvārāvatīnagaraṃ gantvā pariyattiṃ uggaṇhi. Tato pacchā sudhamma puraṃ gantvā pariyattiṃ uggaṇhi. Tasmiñca kāle sirikhettanagare pāṭalirukkhe eko gantho atthīti sutvā sudhammapurato sirikhettanagaraṃ agamāsi. Antarāmagge luddhako theraṃ passitvā ayaṃ yakkhoti maññitvā gahetvā anuruddharañño dassesi.

전하는 바에 따르면, 실론 섬(Sīhaḷadīpe)의 위빠와시(Vippavāsī) 성에 살던 한 비구가 우빠드와라와티(Upadvārāvatī) 성으로 가서 교학(pariyatti)을 배웠다. 그 후 수담마푸라(Sudhammapura) 성으로 가서 교학을 익혔다. 그때 시리켓따(Sirikhetta) 성의 파탈리 나무(pāṭalirukkhe)에 한 문헌(gantho)이 있다는 말을 듣고 수담마푸라에서 시리켓따 성으로 갔다. 도중에 사냥꾼이 장로를 보고 야차라고 생각하여 그를 붙잡아 아누룻다(Anuruddha) 왕에게 보여주었다.

Tadā rājā theraṃ pucchi,– ko pana tvanti. Ahaṃ mahārāja gobhamassa sāvakoti. Puna rājā pucchi,–tiṇṇaṃ pana ratanānaṃ kīdisoti. Thero āha,– mahosadhapaṇḍitoviya mahārāja buddho daṭṭhabbo, umaṅgoviya dhammo, videhasenā viya saṅghoti. Evaṃ upamāhi pakāsito rājā puna pucchi,–kiṃ nukho ime gotamassa sāvakāti. Na kho mahārāja ime gotamassa sāvakā, ime pana amhehi visabhāgā samaṇakuttakāye vāti. Evaṃ vutte tato paṭṭhāya te samaṇakuttake vijahi, tiṇaṃ viya nātimaññi. Pāṭalirukkhasu siratopi [Pg.67] laddhaṃ tesaṃ ganthaṃ laddhaṭṭhāneyeva agginā jhāpesi. Tampi ṭhānaṃ yāvajjatanā aggijhāpanathalanti pākaṭanti.

그때 왕이 장로에게 물었다. "당신은 누구입니까?" "대왕이시여, 저는 고바마(Gobhama)의 제자입니다." 왕이 다시 물었다. "삼보(ratanānaṃ)에 대해 어떻게 생각하십니까?" 장로가 대답했다. "대왕이시여, 부처님은 마호사다(Mahosadha) 현자와 같고, 법(Dhamma)은 터널(umaṅgo)과 같으며, 승가(Saṅgha)는 위데하(Videha)의 군대와 같이 보아야 합니다." 이렇게 비유로 설명하자 왕이 다시 물었다. "그렇다면 이들은 고타마의 제자들입니까?" "대왕이시여, 이들은 고타마의 제자가 아닙니다. 이들은 우리와 다른 가짜 사문들일 뿐입니다." 이렇게 말하자 그때부터 그 가짜 사문들을 멀리하고 풀처럼 하찮게 여겼다. 파탈리 나무 꼭대기에서 얻은 그들의 문헌을 얻은 장소에서 바로 불태워 버렸다. 그 장소는 오늘날까지도 '불태운 언덕(aggijhāpanathala)'이라고 알려져 있다.

Thero ca vimāna vatthuṃ rañño desesi. Rājā ca pasīditvā sirikhettanagarato arimaddananagaraṃ paccāgamanakāle ānesi.

장로는 왕에게 비마나왓투(Vimānavatthu)를 설해주었다. 왕은 신심이 생겨 시리켓따 성에서 아리맛다나 성으로 돌아올 때 그를 모셔왔다.

Idaṃ pana pāṭalisusire laddhaganthassa kāraṇaṃ,- tesañhi samaṇakuttakānaṃ abbhantare eko upāyaccheko samaṇakuttako attano vādānurūpaṃ ganthaṃ katvā sirikhettanagare dvattiṃsaratanakkhandhassa pāṭalirukkhassa susire pavesetvā punappunaṃ udakena temetvā mattikāya limpetvā puna tacaṃ uppādetvā uṭṭhāpesi. Tadā mayaṃ supine pāṭalirukkhe sāragantho atthabyañjanasampanno eko atthītii passāmāti kolāhalaṃ uppādesuṃ. Taṃ sutvā rājā sirikhettanagaraṃ gantvā taṃ pāṭalirukkhaṃ bhinditvā gavesento taṃ ganthaṃ labhi. Ganthe pana sakavādavasena samaṇakuttakasāmaññatā īdisāyeva, ete gotamāsāvakā hontii, etesaṃyeva ācāro saggamaggapathabhūtoti evamādīhi kāraṇehi vuttaṃ. Rājā ca pasīditvā samaṇakuttakānaṃ bahūni dātabbāni adāsi. Tato pacchā therassa dhammakathaṃ sutvā taṃ agginā jhāpesīti evaṃ samaṇakuttakānaṃ vacanaṃ sutvā sirikhettanagaraṃ gantvā arimaddananagaraṃ paccāgacchanto theraṃ ānesīti daṭṭhabbaṃ. Arimaddananagaraṃ sampattakāle jetavanaṃ nāma vihāraṃ kārāpetvā adāsi. Thero ca tattha sāsānaṃ visodhetvā nisīdi. Rājā devasikaṃ udakaṃ ānetvā aggamahesī pana devasikaṃyeva piṇḍapātaṃ ānetvā bhojesi. Uppannakaṅkhā kālepi taṃtaṃkaṅkhāṭṭhānaṃ pucchīti.

이것은 파탈리 나무 구멍에서 경전을 얻게 된 이유이다. 그 가짜 사문들(samaṇakuttaka) 중에 방책에 능한 한 가짜 사문이 자신의 교설에 부합하는 경전을 만들어 시리켓타(Sirikhetta) 성의 서른두 팔 길이 둘레의 파탈리 나무 구멍 속에 집어넣고, 반복해서 물로 적시고 진흙으로 바른 뒤 다시 껍질을 틔워 자라게 했다. 그때 그들은 '꿈에 파탈리 나무에 뜻과 문채가 완비된 정수와 같은 경전이 하나 있는 것을 보았다'라고 소문을 퍼뜨렸다. 그 말을 듣고 왕은 시리켓타 성으로 가서 그 파탈리 나무를 쪼개어 찾다가 그 경전을 얻었다. 경전에는 자신의 교설에 따라 '가짜 사문의 도는 이와 같으니, 이들이야말로 고타마의 제자들이며, 이들의 행실만이 천상에 이르는 길이다'라는 등의 내용이 설해져 있었다. 왕은 감동하여 가짜 사문들에게 많은 보시물을 주었다. 그 후에 장로의 법문을 듣고 그것을 불태웠으니, 이와 같이 가짜 사문들의 말을 듣고 시리켓타 성에 갔다가 아리맛다나(Arimaddana) 성으로 돌아오면서 장로를 모셔왔다고 보아야 한다. 아리맛다나 성에 도착했을 때 제타바나(Jetavana)라는 사원을 지어 보시했다. 장로는 그곳에서 교단을 정화하며 머물렀다. 왕은 매일 물을 가져왔고 왕비는 매일 음식을 가져와 공양을 올렸다. 의문이 생길 때마다 그 의문스러운 점들을 물었다.

Ayaṃ pana sāsanappaveṇiyāgataṭṭhuppatti,–

이것은 교단의 전승(sāsanappaveṇī)에 전해 내려오는 유래이다.

Sudhammapure hi samāpattilābhī anomadassī nāma thero [Pg.68] soṇuttarattherānaṃ vaṃsānurukkhaṇavasena saddhiṃ pañcahi bhikkhu satehi nisīdi. Tassa pana padhānasisso adhisīlonāma, tassa padhānasisso prānadassī nāma, tassa padhānasisso kāḷo nāma, tassa padhānasisso arahanto nāma, tassa padhānasisso ariyavaṃso nāmāti.

수담마(Sudhamma) 성에 선정의 증득자(samāpattilābhī)인 아노마다씨(Anomadassī)라는 장로가 소눗타라(Soṇuttara) 장로의 계보를 잇기 위해 오백 명의 비구들과 함께 머물렀다. 그의 수제자는 아디실라(Adhisīla)이고, 그의 수제자는 프라나다씨(Prānadassī)이며, 그의 수제자는 깔라(Kāḷa)이고, 그의 수제자는 아라한따(Arahanta)이며, 그의 수제자는 아리야방사(Ariyavaṃsa)라는 이름이다.

Idañca vacanaṃ-ko panesa uttarājīvamahātheroti. Ayañhi thero rāmaññadesiyaputto ariyavaṃsattherassa sisso. Ariyavaṃsatthero pana kappuṅganagaravāsī mahākāḷattherassa sisso. So pana sudhammanagaravāsino prānadassī mahātherassa sissoti kalyāṇī silālekhane vuttavacanena na sameti. Evampi sati yathicchita adhippāyo na nassatīti daṭṭhabbaṃ.

그런데 '이 웃타라지와(Uttarājīva) 대장로는 누구인가?'라는 말이 있다. 이 장로는 라만냐(Rāmañña) 지방 출신의 아들로 아리야방사 장로의 제자이다. 아리야방사 장로는 까풍가(Kappuṅga) 성에 거주하며 마하깔라(Mahākāḷa) 장로의 제자였다. 그가 수담마 성에 거주하는 프라나다씨 대장로의 제자라는 깔라야니(Kalyāṇī) 비문의 기록과는 일치하지 않는다. 설령 그렇더라도 의도한 취지가 사라지는 것은 아니라고 보아야 한다.

Evaṃ nānācariyānaṃ vādo nānākārena dissamānopi arahantattherassa arimaddananagare sāsanaṃ anuggahetvā patiṭṭhānatāyevettha pamāṇanti katvā nāvamaññitabbo. Sabbesañhi ācariyānaṃ vādepi arahantatthero arimaddananagaraṃ āgantvā sāsanaṃ patiṭṭhāpesīti attho icchitabboyevāti.

이와 같이 여러 스승의 설이 다양한 방식으로 나타날지라도, 아라한따 장로가 아리맛다나 성에서 교단을 후원하여 확립했다는 사실 자체가 여기에서 표준이 되므로 경시해서는 안 된다. 모든 스승의 설에서도 아라한따 장로가 아리맛다나 성에 와서 교단을 세웠다는 의미는 공통으로 받아들여져야 하기 때문이다.

Arahantatthero pana mūlanāmena dhammadassīti pākaṭo sudhammapuravāsī sīlabuddhittherassa sissoti daṭṭhabbo. So ca thero pubbeva pabbajjakālato catūsu vedesu sikkhitasippo. Pabbajitvā pana sāḷakathaṃ piṭakattayaṃ uggaṇhitvā pāraṃ gantvā sabbattha pākaṭo. Sokkatayanagaraṃ anetvā manussā pūjenti. Tattha dasavassāni vasitvā puna sudhammapuraṃ āgantvā araññavāsaṃ samādiyi.

아라한따 장로는 본래 이름이 담마다씨(Dhammadassī)로 알려져 있으며, 수담마 성에 거주하는 실라붓디(Sīlabuddhi) 장로의 제자로 보아야 한다. 그 장로는 출가 전부터 네 가지 베다의 학문을 익혔다. 출가한 뒤에는 사랏까(Sāḷaka)와 삼장을 배워 통달하여 도처에 알려졌다. 소까타야(Sokkataya) 성으로 초청되어 사람들이 공양을 올렸다. 그곳에서 10년을 머문 뒤 다시 수담마 성으로 돌아와 숲속 수행(araññavāsa)에 전념했다.

Tato pacchā jinacakke ekasaṭṭhādhike pañcasate sahasseca sampatte kaliyuge ekūnāsītādhike tisate sampatte anuruddharājā rajjaṃ pāpuṇi. Tadā arimaddananagare samaṇakuttakā [Pg.69] mayaṃ gotamasāvakāti vatvā tiṃsatiṃsavaggā hutvā nisīdiṃsu. Vaggavasena kira sahassamattāti. Anuruddharājā ca tesaṃ samaṇakuttakānaṃ āgāriyābrahmacariyādīni sutvā na pasīdi. Evampi paveṇiyā āgabhattā na pajahi. Arahantaṃ pana theraṃ passitvā tato paṭṭhāya tesaṃ samaṇakuttakānaṃ nibaddhavattāni bhinditvā sāsane pasīdi.

그 후 불멸 후 1561년, 깔리유가(Kaliyuge) 379년에 아누룻다(Anuruddha) 왕이 왕위에 올랐다. 그때 아리맛다나 성의 가짜 사문들은 '우리는 고타마의 제자들이다'라고 말하며 서른 명씩 무리를 지어 머물렀다. 그 무리들을 합치면 대략 천 명 정도였다고 한다. 아누룻다 왕은 그 가짜 사문들이 재가자의 삶을 살고 청정범행이 없는 것 등을 듣고 신심을 내지 않았다. 그럼에도 불구하고 전승에 의해 전해져 왔기에 그들을 폐하지 못했다. 그러나 아라한따 장로를 뵙고 난 뒤부터 그 가짜 사문들의 정기적인 의무(nibaddhavatta)를 폐지하고 교단에 신심을 내었다.

Idaṃ marammamaṇḍale tambadīparaṭṭhe arimaddananagare arahantaṃ.

이것은 마람마(Maramma) 지역 탐바디파(Tambadīpa)국의 아리맛다나 성에서 아라한따

Nāma theraṃ paṭicca tatiyaṃ sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

라는 장로에 의한 세 번째 교단의 확립이다.

Tasmiñca kāle arahantatthero anuruddharājānaṃ āha,-tīsu sāsanesu pariyattisāsane tiṭṭhanteyeva paṭipatti sāsanaṃ tiṭṭhati, paṭipattisāsane tiṭṭhanteyeva paṭivedhasāsanaṃ tiṭṭhati, yathā hi gunnaṃ satepi sahassepi vijjamāne paveṇipa,likāya dhenuyā asati so vaṃso sāpaveṇī na ghaḷīyatii, evamevaṃ dhutaṅgadharānaṃ bhikkhūnaṃ satepi sahassepi vijjamāne pariyattiyā antarahitāya paṭivedho nāma na hoti, yathā pana nimikumbhiyo jānanatthāya pāsāṇa piṭṭhe akkharesu ṭhapitesu yāva akkharāni dharanti, tāva nidhikumbhiyo naṭṭhā nāma na honti, evamevaṃ pariyattiyā dharamānāya sāsanaṃ anantarahitaṃ nāma hoti, yathā ca mahato taḷākassa pāḷiyā thirāya udakaṃ na ṭhassatīti na vattabbaṃ, udake sati padumādīni pupphāni na pupphissantīti na vattabbaṃ, evamevaṃ mahātaḷākassa thirapāḷisadise tepiṭake buddhavacane sati udakasadisā paṭipattipūrakā kulaputtā natthīti na vattabbaṃ, tesu sati padumādipupphasadiso paṭivedho natthīti na vattabbaṃ, evaṃ ekantato pariyattimeva pamāṇaṃ, tasmā antamaso dvīsu pātimokkhasu vattamānesupi sāsanaṃ anantarahitameva, pariyattiyā antarahitāya suppaṭipannassāpi dhammābhisamayo natthi, anantarahitāya eva dhammābhisamayo atthi[Pg.70], idānipi amhākaṃ pariyattisāsanaṃ paripuṇṇaṃ natthi, sarīradhātuyo ca natthi, tasmā yattha pariyattisāsanaṃ sarīradhātuyo ca atthi, tattha paṇṇākārena saddhiṃ dūtaṃ pesetvā ānetabbā, evaṃ sati amhākaṃ raṭṭhe jinasāsanaṃ cirakālaṃ patiṭṭhahissatīti.

그때 아라한따 장로는 아누룻다 왕에게 이렇게 말했다. '세 가지 교단 중에서 교학(pariyatti)의 교단이 머물 때에만 수행(paṭipatti)의 교단이 머물고, 수행의 교단이 머물 때에만 통찰(paṭivedha)의 교단이 머뭅니다. 비유하자면 소가 수백 마리, 수천 마리가 있더라도 전승을 이어줄 암소가 없으면 그 가계와 혈통이 이어지지 않는 것과 같습니다. 이와 같이 두타행을 지니는 비구들이 수백 명, 수천 명이 있더라도 교학이 사라지면 통찰이라는 것은 있을 수 없습니다. 또한 비유하자면 보물 단지를 알기 위해 바위 위에 글자를 새겨 놓았을 때, 그 글자가 남아 있는 한 보물 단지는 사라진 것이 아닙니다. 이와 같이 교학이 남아 있는 한 교단은 사라지지 않은 것입니다. 또한 큰 저수지의 제방이 튼튼하면 물이 머물지 않을 것이라 말할 수 없고, 물이 있으면 연꽃 등의 꽃이 피지 않을 것이라 말할 수 없습니다. 이와 같이 큰 저수지의 튼튼한 제방과 같은 삼장의 부처님 말씀이 있을 때, 물과 같이 수행을 채우는 선남자들이 없다고 말할 수 없으며, 그들이 있을 때 연꽃과 같은 통찰이 없다고 말할 수 없습니다. 이처럼 전적으로 교학만이 표준입니다. 그러므로 작게는 두 종류의 파티목카(Pātimokkha)가 전해지고 있을 때라도 교단은 사라지지 않은 것입니다. 교학이 사라지면 바르게 수행하는 자에게도 법의 깨달음(dhammābhisamaya)은 없지만, 사라지지 않았을 때는 법의 깨달음이 있습니다. 지금 우리에게는 완벽한 교학의 교단도 없고 사리(sarīradhātu)도 없습니다. 그러므로 교학의 교단과 사리가 있는 곳에 예물과 함께 사절을 보내어 모셔와야 합니다. 그렇게 하면 우리 나라에 부처님의 가르침(jinasāsana)이 오랫동안 확립될 것입니다.'

Evaṃ pana bhante sati kattha yācissāmāti. Suvaṇṇabhūmiraṭṭhe mahārāja sudhammapure tīhi vārehi piṭakattayaṃ likhitvā ṭhapesi, sarīradhātuyo ca bahū tattha atthīti. Rājā evaṃ bhanteti paṭiggaṇhitvā bahū paṇṇākāre paṭiyādetvā rājalekhanaṃ likhitvā aṭṭhaṅgasamannāgataṃ ekaṃ amaccaṃ dūtaṃ katvā pesesi.

"대덕이시여, 그렇다면 어디서 청해야 하겠습니까?" "대왕이시여, 수완나부미국의 수담마푸라에 세 번에 걸쳐 삼장을 필사하여 모셔 두었으며, 그곳에는 부처님의 사리도 많이 있습니다." 왕은 "알겠습니다, 대덕이시여"라고 응낙하고, 많은 예물을 준비하고 국서를 써서 여덟 가지 덕목을 갖춘 한 대신을 사절로 삼아 파견했다.

Sudhammapurindo manohari nāma rājāpi maccheracitto hutvā tumhādisānaṃ micchādiṭṭhīnaṃ ṭhāne piṭakattayaṃ sarīradhātuyo ca pahiṇituṃ na yuttā, tilokaggassa hi sammāsambuddhassa sāsanaṃ sammādiṭṭhīnaṃ ṭhāneyeva patiṭṭhahissati, yathā nāma kesarasīharājassa vasā suvaṇṇapātiyaṃyeva, na mattikābhājaneti.

수담마푸라의 통치자인 마노하리 왕은 인색한 마음을 품고 "그대들과 같은 사견을 가진 이들이 있는 곳에 삼장과 사리를 보내는 것은 합당하지 않다. 삼계에서 가장 높으신 정등각자의 가르침은 마치 사자왕의 기름이 오직 금 그릇에만 담기고 흙 그릇에는 담기지 않는 것과 같이, 오직 정견을 가진 이들이 있는 곳에만 머무를 것이다"라고 말했다.

Dūtā paccāgantvā anuruddharañño tamatthaṃ ārocesuṃ. Taṃ sutvā anuruddharājā kujjhi, tattakakapāle pakkhittatilaṃviya taṭa taṭāyi.

사절들이 돌아와서 아누룻다 왕에게 그 사실을 보고했다. 그 말을 듣고 아누룻다 왕은 분노하였으니, 마치 뜨거운 가마솥에 던져진 깨가 '탁탁' 소리를 내며 튀는 것과 같았다.

Atha rājā nadīmaggena nāvānaṃ asītisatasahassehi nāvikānaṃ yodhānaṃ aṭṭhakoṭīhi senaṃ byūhitvā thalamaggena saddhiṃ catūhi mahāyodhanāyakehi hatthīnaṃ asīti sahassehi assānaṃ navutiisatasahassehi yodhānaṃ asītikoṭiyā senaṃ byūhitvā sayameva yujjhituṃ sudhammaparaṃ gacchi.

이에 왕은 수로를 통해 80만 척의 배와 8억 명의 수군 및 전사들로 군대를 편성하고, 육로를 통해서는 네 명의 대장군과 함께 8만 마리의 코끼리, 90만 마리의 말, 8억 명의 전사들로 군대를 편성하여 몸소 전투를 치르기 위해 수담마푸라로 진격했다.

Taṃ sutvā manoharirājā sītatasito hutvā attano [Pg.71] bahū yodhe saṃvidahitvā sudhammapurayeva paṭisenaṃ katvā nisīdi.

그 소식을 듣고 마노하리 왕은 두려움에 떨며 자신의 많은 전사들을 배치하고 수담마푸라에서 방어 태세를 갖추고 머물렀다.

Atha athabbaṇavede āgatappayogavasena punappunaṃ vāyamantāpi nagaramūlaṃ upasaṅkamituṃ na sakkā. Tadā rājā vedaññuno pucchi,–kasmā panettha nagaramūlaṃ upasaṅkamituṃ na sakkomāti. Vedaññuno āhaṃsu,-athabbaṇavedavidhānaṃ mahārāja atthi maññeti. Atha rājā pathaviyaṃ nidahitvā matakaḷevaraṃ uddharitvā mahāsamudde khipesi.

그러나 아타르바 베다에 전해지는 방책을 사용하여 반복해서 시도했음에도 성의 기지에 접근할 수 없었다. 그때 왕은 베다 전문가들에게 물었다. "어찌하여 이곳 성의 기지에 접근할 수 없는 것인가?" 베다 전문가들이 대답했다. "대왕이시여, 아타르바 베다의 비법이 걸려 있는 것으로 보입니다." 그러자 왕은 땅속에 묻혀 있던 시신을 파내어 대양에 던져 버렸다.

Ekaṃ kira manussaṃ hindukulaṃ jeṅgunāmakaṃ kīṭaṃ khādāpetvā taṃ māretvā hatthapādādīni aṅgapaccaṅgāni gahetvā chinnachinnāni katvā nagarassa sāmantā pathaviyaṃ nadahitvā ṭhapesi. Tadā pana nagaraṃ upasaṅkamituṃ sakkā. Nagarañca pavisitvā anuruddharājā manoharirājānaṃ jīvaggāhaṃ gaṇhi. Sudhammapure porāṇikānaṃ rājūnaṃ paveṇīāgatavasena ratanamayamañjūsāyaṃ ṭhapetvā pūjitaṃ sahadhātūhi piṭakattayaṃ gahetvā manoharirañño santakānaṃ dvattiṃsahatthīnaṃ piṭṭhiyaṃ āropetvā ānesi.

전해지는 바에 따르면, 젱구라는 이름의 힌두 계급 사람 한 명에게 벌레를 먹여 죽인 뒤, 그의 손과 발 등 사지를 취해 토막 내어 성 주변의 땅속에 묻어 두었던 것이다. 시신을 제거하자 비로소 성에 접근할 수 있었다. 성에 입성한 아누룻다 왕은 마노하리 왕을 산 채로 사로잡았다. 그리고 수담마푸라의 역대 왕들로부터 전해 내려온 방식에 따라 보석함에 모셔져 공양받던 삼장과 사리들을 취하여, 마노하리 왕 소유의 코끼리 서른두 마리의 등에 싣고 가져왔다.

Arimaddananagaraṃ pana patvā dhātuyo ratanamayamañjūsāyaṃ ṭhapetvā sirisayanagabbhe ratanamañce sīsopadesassa samīpe ṭhapesi. Piṭakattayampi ratanamaye pāsāde ṭhapetvā bhikkhusaṅghassa uggahadhāraṇādiatthāya niyyādesi. Tato kira ānītaṃ piṭakattayaṃ uggaṇhantānaṃ ariyānaṃ sahassamattaṃ ahosīti.

아리맛다나 도성에 도착하여 사리들을 보석함에 모셔 침실의 보석 평상 위 머리맡 근처에 두었다. 삼장 역시 보석으로 장식된 전각에 모시고 비구 승가에게 전수하여 배우고 수지하게 하였다. 그때 그곳에서 가져온 삼장을 공부하는 성자(비구)들이 천 명에 달했다고 한다.

Sudhammanagaraṃ vijayitvā piṭakena saddhiṃ bhikkhusaṅghaṃ ānetvā sāsanassa patiṭṭhāpanaṃ jinacakke ekādhike chasate vassasahasse kaliyuge ca soḷasādhike catusate sampatteti silālekhanesu vuttaṃ.

수담마 도성을 정복하고 삼장과 함께 비구 승가를 데려와서 불교를 확립한 것이 불기 1601년, 칼리 유가 416년에 이루어졌다고 비문들에 기록되어 있다.

Anuruddharañño kāle puññānubhāvena tiiṇṇaṃ ratanānaṃ paripuṇṇattā [Pg.72] puṇṇagāmoti samaññā ahosi. Cirakālaṃ atikkante ṇṇakāraṃ lopavasena makārassa ca niggahita vasena pugamīti marammabhāsāya vohārīyatīti anāgatavaṃsarājavaṃsesu vuttaṃ.

아누룻다 왕의 시대에 복덕의 위신력으로 삼보가 구족하였으므로 '뿐나가마'라고 불렸다. 오랜 시간이 흐르면서 글자의 생략과 변천을 거쳐 미얀마어로는 '푸감'이라고 불리게 되었다고 '아나가타왕사'와 '라자와왕사'에 기록되어 있다.

Anuruddharājāyeva cattāro mahāyodhe sīhaḷadīpaṃ pesetvā tatopi piṭakattayaṃ ānesi. Sīhaḷadīpato ānītapiṭakattayena sudhammapurato ānītapiṭakattayaṃ aññamaññaṃ yojetvā saṃsandetvā arahantatthero vīmaṃsesi. Tadā gaṅgādakenaviya yamunodakaṃ aññamaññaṃ anūnaṃ anadhikaṃ ahosi. Tehi piṭakehi aññānipi vaḍḍhetvā tipiṭakagabbhe ṭhapetvā pūjesi. Tesu tesu ṭhānesupi patiṭṭhāpesi.

아누룻다 왕은 또한 네 명의 대장군을 실론 섬에 보내 그곳에서도 삼장을 가져오게 했다. 아라한 장로가 실론 섬에서 가져온 삼장과 수담마푸라에서 가져온 삼장을 서로 대조하고 비교하여 검토했다. 그때 두 판본은 갠지스 강의 물과 야무나 강의 물처럼 서로 부족함도 넘침도 없이 일치했다. 그 삼장들로 다른 판본들을 더 증보하여 삼장각에 모시고 공양했으며, 여러 곳에 이를 안치하였다.

Manoharirājānampi mraṅkapā nāma dese upaṭṭhākehi saha ṭhapesi. Tassa ca kira rañño mukhaṃ viravitvā kathaṃ sallāpentassa mukhato obhāso pajjalitvā nikkhami. So kadāci kadāci anuruddharañño santikaṃ āgantvā gāravavasena vandanādīni akāsi. Tadā anuruddharañño lomahaṃso uppajji ubbiggo ca. Tasmā tassa rañño nitthejatthāya buddharūpassa cetiyassa bhattaṃ pūjetvā taṃ gahetvā manoharirañño bhājesi. Tadā tassa tadānubhāvo antaradhāyi. Manoharirājā saṃvegaṃ āpajjitvā saṃsāre saṃsaranto yāva nibbānaṃ na pāpuṇāmi, tāva paravase nānuvatteyyanti patthanaṃ akāsi. Sudhammapurato ābhataṃ attano santakaṃ manomaya maṇiṃ ekassa seṭṭhino santike vikkiṇitvā laddhamūlena pañcavāharajatena abhujitapallaṅkavasena ekaṃ mahantaṃ buddha bimbaṃ parinibbānākārena ekanti dve buddhappaṭibimbāni kārāpesi. Yāvajjatanā tāni santīti. Iccevaṃ anuruddharājā sudhammapurato [Pg.73] sīhaḷadīpato ca sāsanaṃ ānetvā arimaddananagare patiṭṭhāpesīti.

마노하리 왕 또한 시종들과 함께 므랑카파라는 곳에 머물게 했다. 전해지는 바에 따르면, 그 왕이 입을 열어 대화를 나눌 때면 입에서 광채가 뿜어져 나왔다고 한다. 그는 때때로 아누룻다 왕에게 나아가 경의를 표하며 참배하곤 했다. 그때마다 아누룻다 왕은 전율을 느끼고 두려움에 사로잡혔다. 그래서 그 왕의 기운을 꺾기 위해 불상과 탑에 공양된 음식을 가져다가 마노하리 왕에게 먹였다. 그러자 그의 그러한 위신력이 사라졌다. 마노하리 왕은 뼈저린 회한을 느끼며, "윤회하는 동안 열반에 이르기까지 다시는 타인의 지배를 받지 않기를" 발원했다. 그는 수담마푸라에서 가져온 자신의 보석을 한 장자에게 팔아 얻은 은 다섯 수레 분량으로, 가부좌를 튼 모습의 큰 불상 하나와 열반에 든 모습의 불상 하나, 이렇게 두 불상을 조성했다. 오늘날까지도 그 불상들은 남아 있다. 이와 같이 아누룻다 왕은 수담마푸라와 실론 섬에서 가르침을 가져와 아리맛다나 도성에 확립했다.

Idaṃ amhākaṃ marammamaṇḍale tambadīparaṭṭhe arimaddananagare

이것은 우리 미얀마 땅 탐바디파국의 아리맛다나 도성에서,

Anuruddharājānaṃ paṭicca catutthaṃ sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

아누룻다 왕으로 인해 이루어진 네 번째 불교의 확립이다.

Uttarājīvattheropi soṇuttarānaṃ vaṃsato sāsanaṃ gahetvā sudhammapurato arimaddananagaraṃ āgantvā sāsanaṃ patiṭṭhāpesi.

웃타라지와 장로 또한 소나와 웃타라의 전승으로부터 가르침을 받아 수담마푸라에서 아리맛다나 도성으로 와서 불교를 확립했다.

Idaṃ amhākaṃ marammamaṇḍale tambadīparaṭṭhe arimaddananagare uttarājīvattheraṃ paṭicca pañcamaṃ sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

이것은 우리 미얀마 땅 탐바디파국의 아리맛다나 도성에서 웃타라지와 장로로 인해 이루어진 다섯 번째 불교의 확립이다.

Uttarājīvattherassa sīhaḷadīpaṃ gatakāle tena saddhiṃ gataṃ chappadaṃ nāma sāmaṇeraṃ sīhaḷadīpeyeva sīhaḷadīpikā pabbajiṃsu. Pabbajitvā ca chappadasāmaṇero pariyattiṃ uggaṇhitvā dasavassaṃ tattha vasitvā arimaddananagaraṃ paccāgacchi. Sivalittherañca tāmalindattherañca ānandattherañca rāhulatthe rañca anesi. Te pana therā tipiṭakadharā honti byattā dakkhā ca. Ayañcattho vitthārena heṭṭhā vutto.

웃따라지와 장로가 실론 섬에 갔을 때, 그와 함께 갔던 찻빠다라는 이름의 사미가 실론 섬에서 구족계를 받았다. 찻빠다 사미는 거기서 교학(pariyatti)을 공부하고 10년 동안 머무른 뒤 아리맛다나 성으로 돌아왔다. 그는 시왈리 장로, 따말린다 장로, 아난다 장로, 라훌라 장로를 데려왔다. 그 장로들은 삼장을 호지하였고 지혜롭고 능숙했다. 이 내용은 앞에서 상세히 설해졌다.

Arimaddananagaraṃ patvā arimaddana vāsīhi bhikkhūhi saddhiṃ vinayakammāni akatvā puthu hutvā nisīdiṃsu. Narapatirājā ca tesu theresu ativiya pasīdi. Erāvatīnadiyaṃ uḷumpaṃ bandhitvā tattheva upasampadakammaṃ kārāpesi. Cirakālaṃ atikkamitvā so gaṇo vuḍḍhi hutvā uppajji.

아리맛다나 성에 도착하여 그들은 아리맛다나에 거주하는 비구들과 함께 율의 의식(vinayakamma)을 행하지 않고 따로 떨어져 앉았다. 나라빠띠 왕은 이 장로들에게 매우 신심을 내었다. 그는 에라와띠 강에 뗏목을 엮어 그 위에서 구족계 의식을 거행하게 했다. 오랜 시간이 흘러 그 종단은 번창하게 되었다.

Narapatirājā ca te there saddhiṃ saṅghena nimantetvā mahādānaṃ adāsi. Tadā chaṇe ākappasampannaṃ rūpasobhaggappakkaṃ ekaṃ nāṭakittiṃ disvā rāhulatthero paṭibaddhacitto lepe laggitavānaroviya kaddame laggitamātaṅgoviya ca kāma guṇalepakaddamesu laggito sāsane viramitvā hī nāyāvattītuṃ ārabhi. Maraṇanti karogena abhibhūto viya [Pg.74] atekiccho hutvā sesattheresu ovādaṃ dinnesu pinādiyi. Tadā sesattherā taṃ evamāhaṃsu,-mā tvaṃ ekaṃ taṃ paṭicca sabbepi amhe lajjāpetuṃ na arahasi, mā idha hīnāyā vattehi, mallārudīpaṃ gantvā yathāruciṃ karohīti pesesuṃ. Rāhulatthero ca kusimatitthato nāvaṃ āruyha mallārudīpaṃ agamāsi. Mallārudīpaṃ pattakāle mallārurājā vinayaṃ jānitukāmo saha ṭīkāya khuddasikkhāpakaraṇaṃ tassa santike uggaṇhitvā ekapattamattaṃ maṇiṃ adāsi. Soca taṃ labhitvā hīnāyāvattīti. Honti cettha,-

나라빠띠 왕은 장로들과 승가를 청하여 큰 공양을 올렸다. 그때 축제에서 위의가 구족하고 용모가 빼어난 한 무희를 보고 라훌라 장로는 끈끈이에 붙은 원숭이처럼, 진흙에 빠진 코끼리처럼 감각적 욕망의 끈끈이와 진흙에 빠져 마음이 묶여버렸다. 그는 교단에 머무는 것을 그만두고 환속하려 했다. 마치 불치병에 걸린 사람처럼 되어 다른 장로들이 훈계했음에도 듣지 않았다. 그러자 다른 장로들이 그에게 "그대 한 사람 때문에 우리 모두를 부끄럽게 해서는 안 된다. 여기서 환속하지 말고 말라루 섬으로 가서 뜻대로 하라"고 하며 그를 보냈다. 라훌라 장로는 꾸시마 항구에서 배를 타고 말라루 섬으로 갔다. 말라루 섬에 도착했을 때 율을 알고자 했던 말라루 왕은 그에게 주석서와 함께 ‘쿳다식카’를 배웠고, 발우 하나 크기의 보석을 주었다. 그는 그것을 받은 뒤 환속했다. 여기에 다음과 같은 게송이 있다.

Atidūreva hotabbaṃ, bhikkhunā nāma itthibhi;

Itthiyo nāma bhikkhūnaṃ, bhavanti idha verino.

비구는 여인들로부터 아주 멀리 떨어져 있어야 한다. 여인들이란 이 세상에서 비구들에게 원수와 같기 때문이다.

Tāva tiṭṭhantu duppaññā, mayaṃ porāṇikāpi ca;

Mahāpaññā vināsaṃ, pattā haritacādayo.

지혜 없는 이들은 고사하고, 우리 옛적의 큰 지혜를 가진 하리따짜 등도 파멸에 이르렀다.

Tasmā hi paṇḍito bhikkhu, antamasova itthibhi;

Vissāsaṃ na kare loke, rāgo ca duppavāritoti.

그러므로 지혜로운 비구는 세상에서 여인들과 결코 친밀함을 맺지 말아야 한다. 탐욕은 막아내기 어렵기 때문이다.

Sesesu ca theresu chappado nāma thero paṭhamaṃ kālaṅkato. Sivalitāmalindānandattherāyeva tayo pariyattiuggahaṇadhāraṇādivasena sāsanaṃ upatthambhetvā arimaddananagare nisīdiṃsu. Ekasmiñca kāle rājā tesaṃ tiṇṇaṃ therānaṃ ekekaṃ hatthiṃ adāsi. Sivalitāmalindattherā paṭiggahetvā vane vissajjāpesuṃ. Ānandatthero pana kiñcipuranagaraṃ pahiṇitvā ñātakānaṃ dehīti kusimatitthaṃ gantvā nāvaṃ āropesi. Taṃ kāraṇaṃ ñatvā sivalitāmalindattherātaṃ evamāhaṃsu,– mayaṃ pana āvuso hatthīnaṃ sukhatthāya vane vissajjema,tvaṃ pana adhammikaṃ karosīti. Kinnāma bhante ñābhakānaṃ saṅgaho na vaṭṭati, nanu ñātakānañca saṅgahoti bhagavatā vuttanti.

남은 장로들 중에서 찻빠다라는 이름의 장로가 먼저 세상을 떠났다. 시왈리, 따말린다, 아난다 장로 세 분만이 교학을 전수하고 호지하며 교단을 받들어 아리맛다나 성에 머물렀다. 어느 때 왕이 세 장로에게 각각 코끼리 한 마리씩을 보시했다. 시왈리 장로와 따말린다 장로는 그것을 받아 숲에 놓아주었다. 그러나 아난다 장로는 낀찌뿌라 성에 보내어 친척들에게 주라고 하며 꾸시마 항구로 가서 배에 태웠다. 그 사실을 알고 시왈리 장로와 따말린다 장로는 "도우반이여, 우리는 코끼리들의 행복을 위해 숲에 놓아주었는데, 그대는 법답지 못한 일을 하는구려"라고 말했다. "존자들이여, 친척들을 보살피는 것이 어찌 합당하지 않겠습니까? 부처님께서도 친척을 보살피라고 말씀하지 않으셨습니까?"

Therā [Pg.75] āhaṃsu,-sace tvaṃ amhākaṃ vacanaṃ nakareyyāsi,bhava icchānurūpaṃ karohi, mayaṃ pana tayā saddhiṃ saṃvāsaṃ na karissāmāti visuṃ nisīdiṃsu.

장로들이 말했다. "만일 그대가 우리의 말을 듣지 않겠다면 그대 뜻대로 하시오. 하지만 우리는 그대와 함께 살지 않겠소" 하고는 따로 떨어져 앉았다.

Tato paṭṭhāya dve gaṇā bhijjiṃsu. Tato pacchākāle atikkante tāmalindatthero bahussutānaṃ byattibalānaṃ sissānaṃ anuggahatthāya gahaṭṭhānaṃ santike ayaṃ bahussuto ayaṃ mahāpaññoti evamādinā vacīviññattiṃ samuṭṭhāpeti, evaṃ kate kulaputtā sulabhapaccayavasena sāsanassa hitaṃ āvahibhuṃsakkhissantīti katvā. Taṃ kāraṇaṃ sutvā sivalitthero evamāha,- kasmā tvaṃ vacīviññattiṃ samuṭṭhāpetvā buddhappaṭikucchitaṃ kammaṃ karosīti. Bhagavatā attano atthāyayeva vacīviññattiṃ paṭikkhittā, ahaṃ pana paresaṃyeva atthāya vacīviññattiṃsamuṭṭhāpemi, nāttano atthāya, sāsanassa hi vepullatthāya evaṃ vacīviññattiṃsamuṭṭhāpemi. Sivalittheropi na tvaṃ mama vacanaṃ karosi, yaṃ yaṃ tvaṃ icchasi, taṃ taṃ karohi, ahaṃ pana tayā saddhiṃ saṃvāsaṃ nakarissāmīti visuṃ hutvā saddhiṃ sakapakkhena nisīdi. Tato paṭṭhāya tayo gaṇā bhijjiṃsu.

그때부터 두 종단으로 나뉘었다. 그 뒤 시간이 흘러 따말린다 장로는 박학하고 유능한 제자들을 돕기 위해 재가자들 앞에서 "이 이는 박학하다", "이 이는 지혜가 뛰어나다"는 등의 말로 암시(vacīviññatti)를 주었다. 그렇게 함으로써 선남자들이 쉽게 필수품을 얻어 교단에 이익을 가져올 수 있게 하려 한 것이었다. 그 사실을 듣고 시왈리 장로가 이렇게 말했다. "어찌하여 그대는 암시를 주어 부처님께서 비난하신 행위를 하는가?" (따말린다 장로가 말했다.) "부처님께서는 자신을 위한 암시는 금하셨지만, 나는 다른 이들의 이익을 위해 암시를 주는 것이지 나를 위한 것이 아닙니다. 교단의 번창을 위해 이와 같이 암시를 주는 것입니다." 시왈리 장로도 "그대가 내 말을 듣지 않으니 원하는 대로 하시오. 나는 그대와 함께 살지 않겠소"라고 하며 자신의 무리와 함께 따로 앉았다. 그때부터 세 종단으로 나뉘었다.

Evaṃ arimaddananagare arahantattherassa eko vaṃso, sivalittherassa eko, tāmalindattherassa eko, ānandattherassa ekoti cattāro gaṇā ahesuṃ.

이와 같이 아리맛다나 성에는 아라한따 장로의 계보 하나, 시왈리 장로의 계보 하나, 따말린다 장로의 계보 하나, 아난다 장로의 계보 하나로 네 종단이 있게 되었다.

Tesu arahantattheragaṇo sudhammapurato paṭhamaṃ āgatattā purimagaṇoti vohāriyati, aññe pana pacchā āgatattā pacchāgaṇāti.

그중 아라한따 장로의 종단은 수담마뿌라에서 먼저 왔기 때문에 '이전 종단(Purimagaṇa)'이라 불리고, 다른 이들은 나중에 왔기 때문에 '나중 종단(Pacchāgaṇa)'이라 불린다.

Sivalitthero arimaddananagare yāvījīvaṃ sāsanaṃ paggaṇhitvā kaliyuge navutādhike pañcavassasate kāle kālamakāsi.

시왈리 장로는 아리맛다나 성에서 평생토록 교단을 받들다가 깔리 유게 590년에 입적하였다.

Ānandatthero pana arimaddananagareyeva catucattālīsa vassāni [Pg.76] sāsanaṃ paggaṇhitvā chanavutādhike pañcavassasate kāle kālamakāsi.

아난다 장로는 아리맛다나 성에서 44년 동안 교단을 받들다가 596년에 입적하였다.

Tāmalindattheropi yāvajīvaṃ sāsanaṃ paggaṇhitvā aṭṭhana vutādhike pañcavassasate kāle kālamakāsīti. Aho saṅkhārasabhāvoti.

따말린다 장로 또한 평생토록 교단을 받들다가 598년에 입적하였다. 아, 형성된 것(행, saṅkhāra)들의 본성이여!

Seyyathājagarasseva, nābhiyā cakkamaṇḍale;

Laggo saso samitvāpi, disaṃ gacchati taṃ mukhaṃ.

마치 비단뱀의 배꼽 주위에 걸린 토끼가 발버둥을 쳐도 결국 그 입을 향해 가는 것처럼,

Tatheva sabbasattāpi, maccucakkesu laggitā;

Yāvajīvampi dhāvitvā, maccumukhaṃ upāgamunti.

그와 같이 모든 중생도 죽음의 수레바퀴에 걸려 평생을 달려가도 결국 죽음의 입에 이르게 된다.

Iccevaṃ arimaddanapure arahantehi ca ganthakārehi ca puthujjanehi jinasāsanaṃ nabhe candoviya vijjotati.

이처럼 아리맛다나 성에서는 아라한들과 논사들과 범부들에 의해 부처님의 가르침이 하늘의 달처럼 빛나고 있다.

Tattha hi yadā anuruddharājā sudhammapurato sāsanaṃ ānesi, tadā arahantā chasatasahassamattā āgatā, sotāpannasakadāgāmianāgāmino pana gaṇanapathaṃ vīti vattāti.

그곳에 아누룻다 왕이 수담마뿌라에서 가르침을 가져왔을 때, 아라한 60만 명이 왔으며 예류자, 일래자, 불환자는 그 수를 헤아릴 수 없었다.

Chattaguhindassa nāma rañño kālepi himavante gandhamādanapabbatato aṭṭha arahantā piṇḍāya rājagehaṃ āgamaṃsu. Rājā ca pattaṃ gahetvā piṇḍapātena bhojetvā idāni kuto āgatatthābhi pucchi. Himavante mahārāja gandha mādanapabbatatoti. Atha rājā atippasanno hutvā idha temāsaṃ vassaṃ upagacchathāti yācitvā vihāraṃ kārāpetvā adāsi. Temāsampi antogehe nimantetvā piṇḍapātena bhojesi.

찻따구힌다(Chattaguhinda) 왕의 시절에도 히말라야의 간다마다나(Gandhamādana) 산으로부터 여덟 명의 아라한들이 탁발을 위해 왕궁으로 왔습니다. 왕은 바루를 받아 공양을 올린 뒤, "지금 어디에서 오셨습니까?"라고 물었습니다. "대왕이여, 히말라야의 간다마다나 산에서 왔습니다"라고 답했습니다. 이에 왕은 크게 기뻐하며 "여기서 세 달 동안 안거를 지내십시오"라고 청하고, 사원을 짓게 하여 기부했습니다. 세 달 동안이나 왕궁 안으로 초대하여 공양을 올렸습니다.

Ekaṃ samayaṃ arahantānaṃ gandhamādanapabbate nandamūlaguhaṃ viya ekaṃ guhaṃ māpetvā dassehīti yāci. Te ca arahantā nandamūlaguhaṃviya ekaṃ guhaṃ iddhiyā māpetvā dassesuṃ[Pg.77]. Rājā ca tāya guhāya sadisaṃ ekaṃ guhaṃ kārāpesi. Nandamūlaguhākārena pana katattā nandāti nāmampi akāsi. Iccevaṃ chattaguhindassa rañño kāle gandhamādanapabbate nandamūlaguhato āgantvā arahantā sāsanaṃ patiṭṭhāpesuṃ.

어느 때에 아라한들에게 간다마다나 산의 난다물라(Nandamūla) 굴과 같은 굴을 하나 만들어 보여달라고 요청했습니다. 그 아라한들은 신통력으로 난다물라 굴과 같은 굴을 하나 만들어 보여주었습니다. 왕은 그 굴과 비슷한 굴을 하나 건립하게 했습니다. 난다물라 굴의 형태대로 만들었기에 '난다(Nandā)'라는 이름도 붙였습니다. 이와 같이 찻따구힌다 왕 시절에 간다마다나 산의 난다물라 굴로부터 아라한들이 와서 교법(Sāsana)을 세웠습니다.

Arahantabhāvo ca nāmesa yathābhūtaṃ jānituṃ dukkaro, anupasampannānaṃ uttarimanussadhammadassanassa paṭikkhittattā, arahattaṃ vā patvāpi vāsanāya appajahitattā. Arahāpi hi samāno ahaṃ arahāti anupasampannānaṃ kathetuṃ na vaṭṭati, arahattaṃ patvāpi ekacco vāsanaṃ pajahituṃ na sakkā, pilindavacchattheravatthucettha ñāpakaṃ. Evaṃ loke arahanta bhāvo jānituṃ dukkaro. Teneva mahākassapattherassa upaṭṭhāko eko bhikkhu attano upajjhāyassa mahākassapattherassa santike vasitvāpi tassa arahanta bhāvaṃ na jāni.

아라한의 상태라는 것은 있는 그대로 알기가 어려우니, 구족계를 받지 않은 이들에게 초인간적인 법(uttarimanussadhamma)을 보여주는 것이 금지되었기 때문이며, 또한 아라한과를 얻었을지라도 습기(習氣, vāsanā)를 버리지 못했기 때문입니다. 아라한이라 할지라도 "나는 아라한이다"라고 구족계를 받지 않은 이들에게 말하는 것은 적절하지 않으며, 아라한과를 얻었을지라도 어떤 이는 습기를 버릴 수 없으니, 필린다왓차(Pilindavaccha) 장로의 이야기가 여기서 그 증거입니다. 이와 같이 세상에서 아라한의 상태는 알기가 어렵습니다. 그렇기 때문에 마하깟사빠(Mahākassapa) 장로의 시봉인 한 비구는 자신의 은사인 마하깟사빠 장로 곁에 머물면서도 그의 아라한 됨을 알지 못했습니다.

Mahākassapattherañhi ekena saddhivihārikena saddhiṃ araññavihārato gāmaṃ piṇḍāya carantaṃ antarāmagge pattā diparikkhāre gahetvā pacchā gacchantoyeva ekosaddhi vihāriko evamāha,–lokasmiṃ bhante arahā arahāti pākaṭo, sutamattovāhaṃ bhavāmi, na kadāci diṭṭhapubboti. Taṃ sutvā thero pacchā parivattatvā olokento parikkhāre āvuso gahetvā arahantassa pacchāgacchantoyeva arahantabhāvaṃ na jānātīti āhāti.

마하깟사빠 장로가 한 공주 수행자(saddhivihārika)와 함께 숲의 사원에서 마을로 탁발을 하러 가던 중, 길 중간에서 바루와 가사(parikkhāra)를 들고 뒤따라오던 그 공주 수행자가 이렇게 말했습니다. "존자시여, 세상에는 '아라한, 아라한' 하고 널리 알려져 있으나 저는 듣기만 했을 뿐, 전에는 결코 본 적이 없습니다." 그 말을 듣고 장로는 뒤로 돌아보며 "여보게, 가사들을 들고 아라한의 뒤를 따라오면서도 아라한임을 알지 못하는구나"라고 말했습니다.

Arimaddananagarepi sīlabuddhipolloṅkasumedhattherādayopi arahantāyeva ahesuṃ. Narapatirājā hi khaṇitti pādapabbataṃ gantvā paccāgamanakāle antarāmagge ekissā mātikāya maṇobhāsaṃ disvā idha puññaṃ kāretukāmo sakko dasseti maññeti manasikaritvā cetiyaṃ kārāpessāmīti [Pg.78] tattha raṭṭhavāsīti samaṃ bhūmibhāgaṃ kārāpesi.

아리맛다나(Arimaddana) 성에서도 실라붓디(Sīlabuddhi), 뽈롱까(Polloṅka), 수메다(Sumedha) 장로 등도 바로 아라한들이었습니다. 나라빠티(Narapati) 왕은 카닛띠(Khaṇitti) 산에 갔다가 돌아오는 길에, 길 중간의 어느 도랑에서 보석의 빛을 보고는 "여기서 공덕을 쌓고자 하니 삭까(Sakka)께서 보여주시는 것이리라"고 생각하고, "여기에 탑(Cetiya)을 건립하리라" 하며 나라 사람들로 하여금 그 지면을 평평하게 고르게 했습니다.

Atha eko sīlabuddhi nāma thero evamāha,– puññaṃ mahārāja karissamīti idaṃ bhūmiparikammaṃ kārāpesi, evaṃ kārāpentassa te apuññaṃyeva bhavati, nopuññanti vatvā bahū sattā mā kilamantūti manasikatvā rañño daṇḍakammena tajjanatthāya raññā dinnaṃ piṇḍapātaṃ nabhuñji. Rājā ca sace tvaṃ mayā dinnaṃ piṇḍapātaṃ abhuñjitukāmo bhaveyyāsi, mama vijite vasantoyeva tvaṃ mama piṇḍapātā na mucceyyāsi, raṭṭhavāsīhipi dinnapiṇḍapāto mayhameva santako, nanu nāma mama piṇḍapātaṃyeva tvaṃ bhuñjasīti āha.

그러자 실라붓디라는 이름의 한 장로가 이렇게 말했습니다. "대왕이여, 공덕을 쌓겠다며 이 지면 공사를 시켰으나, 이렇게 시키는 것은 당신에게 불선업이 될 뿐이지 공덕이 되지 않습니다." 그는 "많은 중생이 고통받지 않게 하라"고 마음속으로 생각하며, 왕의 처벌을 경고하기 위해 왕이 올린 공양을 들지 않았습니다. 그러자 왕은 "만일 당신이 내가 주는 공양을 먹지 않으려 한다면, 나의 영토에 머무는 한 나의 공양에서 벗어날 수 없을 것이오. 나라 사람들이 올리는 공양 또한 나의 것이니, 당신은 정녕 나의 공양만을 먹는 것이 아니오?"라고 말했습니다.

Sīlabuddhittheropi sace ahaṃ evaṃ bhaveyyāmi, sīhaḷadīpaṃ gantvā vasissāmīti cintetvā araññe vasi.

실라붓디 장로도 "만일 내가 그렇게 된다면 실론(Sīhaḷadīpa)으로 가서 살리라"고 생각하며 숲속에 머물렀습니다.

Atha tamatthaṃ jānitvā nagaradvāre ārakkho eko yakkho rañño āgatakāle abhimukhaṃ ṭhitova bhayānakarūpaṃ nisīdi. Atha nānāvijjākammehi apanentopi na sakkā apanetuṃ.

그때 그 사실을 알고 성문의 수호자인 한 야차가 왕이 올 때 마주 선 채 무서운 모습으로 앉아 있었습니다. 여러 가지 주술로 쫓아내려 해도 쫓아낼 수 없었습니다.

Atha rājā nimittapāṭhake pakkosāpetvā pucchi,-kena kāraṇena ayaṃ yakkho idha nisinnoti. Tvaṃ mahārāja sīlabuddhittheraṃ agāravavasena pubbe kathesi, yakkhāpi there ativiya pasannāti amhehi sutapubbā, taṃ paṭicca yakkho bhayānakarūpaṃ dassetvā nisinno bhavissatīti āha.

이에 왕은 점술가들을 불러 "무슨 까닭으로 이 야차가 여기 앉아 있는가?"라고 물었습니다. 그들은 "대왕이여, 당신이 전에 무례하게 실라붓디 장로에게 말했기 때문입니다. 야차들도 장로들에게 매우 신심이 깊다고 저희는 들은 바 있습니다. 그 때문에 야차가 무서운 모습을 보여주며 앉아 있는 것입니다"라고 말했습니다.

Rājāpi amacce āṇāpesi theraṃ pakkāsathāti. Thero nāgacchi. Sīhaḷadīpaṃyeva gamissāmīti ārabhi. Tamatthaṃ sutvā rājā ekaṃ caturaṅgapaccayaṃ nāma amaccaṃ pakkosāpetvā tvaṃ gantvā theraṃ pakkosāhīti pesesi. Caturaṅgapaccayo ca chekatāya ekaṃ suvaṇṇamayaṃ buddhappaṭibimbaṃ nāvāya ṭhapetvā mahāsamuddatitthaṃ agamāsi. Atha theraṃ sampāpuṇitvā [Pg.79] idāni idha bhagavā sammāsambuddho agamāsi, sīlabuddhitthero bhagavato sammāsambuddhassa dassanatthāya āgacchatūti dūtaṃ pesesi. Theropi bhagavato sammāsambuddhassa dassanatthāya āgacchatūti vacanaṃ paṭikkhipituṃ buddhagāravavasena avisahatāya āgacchīti.

왕은 대신들에게 "장로를 청해 오라"고 명령했습니다. 장로는 오지 않았습니다. 오직 실론으로 가려고 마음먹었습니다. 그 소식을 듣고 왕은 짜뚜랑가빳짜야(Caturaṅgapaccaya)라는 이름의 한 대신을 불러 "그대가 가서 장로를 청해 오라"고 보냈습니다. 짜뚜랑가빳짜야는 지혜로써 하나의 황금 불상을 배에 싣고 대양의 포구로 갔습니다. 그리고 장로에게 도착하여 "지금 여기 세존 정등각자께서 오셨습니다. 실라붓디 장로께서는 세존 정등각자를 뵙기 위해 오십시오"라고 전령을 보냈습니다. 장로 또한 "세존 정등각자를 뵙기 위해 오라"는 말을 거절하기에는 부처님께 대한 존경심 때문에 견딜 수 없어 오게 되었습니다.

Porāṇikānaṃva therānaṃ, buddhe sagāravaṃ idha;

Paṇḍito gāravaṃ buddhe, kare pasannacetasāti.

옛 장로들이 부처님께 공경을 다했던 것처럼, 여기 지혜로운 자는 청정한 마음으로 부처님께 공경을 다해야 하리라.

Nāvaṃ abhirūhitvā thero bhagavato sammāsambuddhassa vandanāmānapūjāsakkāradīni akāsi. Therassa evaṃ vandanāmānapūjāsakkārādīni karontasseva vegena nāvaṃ ānetvā gacchi. Atha caturaṅgapaccayo evamāha,– idāni bhante tumhākaṃ ācariyassa sammāsambuddhassa sāsanaṃ paggaṇhituṃ yuttoti. Rājā ca amaccehi parivārito paccuggacchi. Nāvāya therassa hatthe gahetvā rājagehaṃ ānesi. Dvāraṃ pattakāle yakkho pathaviyaṃ nisīditvā theraṃ vandi.

배에 올라탄 장로는 세존 정등각자께 예배와 경의와 공양과 존경 등을 올렸습니다. 장로가 이와 같이 예배와 경의와 공양과 존경 등을 올리는 동안에 배를 신속히 몰아 돌아갔습니다. 그때 짜뚜랑가빳짜야가 이렇게 말했습니다. "존자시여, 이제 당신의 스승이신 정등각자의 교법을 받드시는 것이 마땅합니다." 왕도 대신들에게 둘러싸여 마중을 나갔습니다. 배에서 장로의 손을 잡고 왕궁으로 모셨습니다. 문에 이르렀을 때 야차는 땅에 내려앉아 장로에게 절을 올렸습니다.

Rājā rājagehaṃ patvā theraṃ nānābhojanehi bhojesi. Evañca avoca,–ajjatagge bhante tvamasi mamācariyo, bhagavatova ovādaṃ sirasā paṭiggahetvā anuvattissāmāti attano pañcaputtepi therassa adāsi. Te ca pañcakumārā therena saddhiṃ anuvattiṃsu. Thero te pakkosetvā vihāraṃ agamāsi. Antarāmagge kappiyapathaviyaṃ pañca parimaṇḍalākārāni likhitvā tesaṃ rājakumārānaṃ dassetvā nivattāpesi. Rājakumārā paṭinivattitvā taṃ kāraṇaṃ rañño ārocesuṃ. Rājā ca tumhākaṃ puññaṃ kārāpanatthāya dassetīti vatvā tulāvasena tehi rājakumārehi suvaṇṇaṃ samaṃ katvā tena suvaṇṇena mūlaṃ katvā bhagavato dharamānakāle [Pg.80] passenadikosalaraññā kārāpitaṃ candanappaṭibimbaṃviya visuṃ visuṃ paṭibimbaṃ kārāpesi.

왕은 왕궁에 도착하여 장로에게 여러 가지 음식을 공양 올렸다. 그리고 이렇게 말했다. “존자시여, 오늘부터 당신은 저의 스승이십니다. 세존의 훈계를 머리 숙여 받들어 따르겠습니다.”라며 자신의 다섯 아들까지 장로에게 드렸다. 그 다섯 왕자는 장로를 따랐다. 장로는 그들을 데리고 사원으로 갔다. 가는 길에 적당한 땅 위에 다섯 개의 원형 모양을 그려 그 왕자들에게 보여준 뒤 돌려보냈다. 왕자들이 돌아와 그 사유를 왕에게 아뢰었다. 왕은 “장로께서 그대들의 공덕을 짓게 하기 위해 보여주신 것이다.”라고 말하고, 저울을 사용하여 그 왕자들과 같은 무게의 금을 달아, 그 금으로 비용을 충당하여, 부처님께서 살아계실 적에 빠세나디 꼬살라 왕이 만들었던 전단향 불상처럼 각각의 불상을 만들게 하였다.

Tesaṃ nidhānaṭṭhānabhūtāni pañca cetiyānipi sakko kamma vidhāyako hutvā patiṭṭhāpesi. Ettha ca pubbe raññā pasīditvā therassa rājakumārā dinnā, mūlaṃ ratanattayassa datvā puna rājakumāre bhūjisse kāretukāmatāya thero evaṃ saññaṃ adāsīti daṭṭhabbaṃ.

그것들을 안치하기 위한 장소인 다섯 개의 탑(제티야)도 제석천이 몸소 일꾼이 되어 건립하였다. 여기에서, 이전에 왕이 신심을 내어 장로에게 왕자들을 주었으나, 삼보에 대가를 바치고 다시 왕자들을 자유인으로 만들고자 하였기에 장로가 그와 같은 표식을 주었음을 알아야 한다.

So ca sīlabuddhitthero arahantagaṇavaṃsoti daṭṭhabbo.

그 실라붓디 장로는 아라한 승가의 계보를 잇는 분으로 보아야 한다.

Arimaddananagareyeva narapati rañño kāle kassapo nāma thero desacārikaṃ caramāno polloṅkanāmakaṃ desaṃ, tadavasari. Atha dve mahallakapolloṅkā manussā there atippasannatāya dve putte upaṭṭhākatthāya niyyādesuṃ.

아리맛다나 도시의 나라빠티 왕 시절에 까쌉빠라는 이름의 장로가 여러 지방을 유행하다가 뽈롱까라는 이름의 지역에 이르렀다. 그때 두 명의 뽈롱까 노인이 장로에게 깊은 신심을 내어, 두 아들을 시봉자로 바쳤다.

Polloṅkamanussānaṃ atippasannataṃ paṭicca theropi polloṅkattheroti vohāriyati. Yadā ca pana so thero sīhaḷadīpaṃ gantukāmo ahosi, tadā sakko devānamindo byaggharūpaṃ māpetvā piṭṭhiyā yāva mahāsamuddatīraṃ ānesi. Mahāsamuddatīraṃ pana patvā nāvaṃ abhirūhitvā vāṇijehi saddhiṃ tari.

뽈롱까 사람들의 깊은 신심으로 인해 장로 또한 ‘뽈롱까 장로’라고 불리게 되었다. 그 장로가 시할라 섬(스리랑카)에 가고자 했을 때, 천주 제석천이 호랑이 형상을 만들어 그를 등에 태워 대해의 해변까지 데려다주었다. 바닷가에 도착해서는 상인들과 함께 배를 타고 바다를 건넜다.

Mahāsamuddamajjhe pana patvā sā nāvā na gacchi, niccalāva aṭṭhāsi. Atha vāṇijā mantesuṃ,-amhākaṃ nāvāya alakkhī pāpajano atthi maññeti. Evaṃ pana mantetvā salākādānaṃ akaṃsu. Yāva tatiyampi therasseva hatthe salākā pubbe katakammavipākavasena nipati. Idaṃ pana therassa pubbe katakammaṃ,-thero hi tato attabhāvato sattame bhave ekasmiṃ gāme kuladārako hutvā kīḷanatthāya ekaṃ sunakhaṃ nadiyaṃ otāretvā udake kīḷamāpesi. Evaṃ kīḷamantaṃ sunakhaṃ sayameva urena uggahetvā tīraṃ ānesīti evaṃ [Pg.81] pubbe katakammavipākavasena therasseva hatthe salākā nipati.

바다 한가운데에 이르렀을 때 그 배가 나아가지 않고 멈춰 섰다. 그러자 상인들이 의논하기를, “우리 배에 불운한 죄인이 있는 것 같다.”라고 하였다. 그렇게 의논하고 제비뽑기를 하였다. 세 번이나 장로의 손에 제비가 떨어졌는데, 이는 과거에 지은 업의 과보 때문이었다. 장로의 이 과거 업이란, 장로가 이 생으로부터 일곱 번째 전생에 어느 마을의 가문 자제로 태어나 놀이 삼아 개 한 마리를 강에 빠뜨려 물속에서 놀게 한 적이 있었다. 그렇게 헤엄치던 개를 스스로 가슴으로 안아 올려 뭍으로 데려왔었는데, 이처럼 과거에 지은 업의 과보로 인해 장로의 손에 제비가 떨어진 것이었다.

Tadā vāṇijā udakapiṭṭhe khipiṃsu. Atha sakko devānamindo kumbhīlarūpaṃ māpetvā piṭṭhiyaṃ āropetvā ānesi. Thero yakkhadīpaṃ patvā andhacakkhukānaṃ yakkhānaṃ mettānubhāvena cakkhuṃ labhāpesi. Yakkhā ca therassa guṇaṃ ñatvā dve yakkhabhātike adaṃsu. Thero ca sīhaḷadīpaṃ gantvā mahācetiyarūpaṃ lohapāsādarūpaṃ sarīradhātuṃ mahābodhibijāni ca ānetvā paccāgamāsīti.

그때 상인들은 그를 물 위로 던져버렸다. 그러자 천주 제석천이 악어 형상을 만들어 그를 등에 태워 데려갔다. 장로는 야차들의 섬에 도착하여, 자애의 위신력으로 눈먼 야차들의 눈을 뜨게 해주었다. 야차들은 장로의 덕을 알고 두 명의 야차 형제를 바쳤다. 장로는 시할라 섬에 가서 대탑의 모형과 로하빠사다의 모형, 사리, 그리고 대보리수 씨앗들을 가지고 돌아왔다.

Sumedhatthero ca halaṅkassa nāma nagarassa dakkhiṇadisābhāge mhattipāme puratthimāya anudisāya dinnanāmike vihāre vasi. Ṭhānassa pana nāmavasena therassopi dinnavihāro tveva nāmaṃ ahosi. Sopi thero paṃsukūliko lajjīpesalo sikkhākāmo jhānalābhī arahāyeva. So hi devasikaṃ devasikaṃ aṭṭhanavayojanappamāṇe pādacetiyaṃ gantvā vandi. Cetiyaṅgaṇavattañca akāsi. Tato āgantvā mhattigāme piṇḍāya cari. Idaṃ therassa nibaddhavattaṃ.

수메다 장로는 할랑카라는 이름의 도시 남쪽 방향, 맛티 마을의 동쪽 곁에 있는 딘나라는 이름의 사원에 머물렀다. 장소의 이름에 따라 장로 또한 ‘딘나 위하라 장로’라고 불렸다. 그 장로 또한 분소의를 입고 부끄러움을 알며 단정하고 계율을 애호하며 선나를 얻은 아라한이었다. 그는 매일매일 8~9요자나 거리의 불족적 탑에 가서 예배드렸다. 탑의 뜰을 청소하는 의무도 행했다. 그곳에서 돌아와 맛티 마을에서 탁발을 다녔다. 이것이 장로의 일정한 일과였다.

Aparānipi vatthūni bahūni santi, sabbāni pana tāni vitthāretvā vattabbānipi ganthapāravabhayena na vakkhāma. Sabbānipi hi vuccamānāni ayaṃ sāsanavaṃsappadīpikā atippapañcā bhavissati.

이 외에도 다른 많은 이야기가 있지만, 그것들을 모두 상세히 말하면 책이 너무 방대해질까 두려워 말하지 않겠다. 말해지는 모든 내용이 포함된다면 이 ‘사사나왕사빠디삐까’(교단사 조명)는 너무 장황해질 것이기 때문이다.

Sammāsambuddhassa hi parinibbānato yāvajjatanā therānaṃ paramparavasena saṅghaṭṭetvā ānayanamevettha adhippetaṃ. Yathāvuttāni pana vatthūni adhunā abhiññālābhīnaṃ puggalānaṃ akhettabhāvena pasaṅgañāṇappaṭibāhaṇatthaṃ arimaddananagare ca bahūnaṃ abhiññālābhīnaṃ puggalānaṃ nivāsaṭṭhānatā dassanatthaṃ vuttāni. Vuttañcetaṃ bhikkhunīkhandhakaṭṭhakathāyaṃ,–

정등각자의 반열반으로부터 오늘날에 이르기까지 장로들의 전승 계보를 통해 연결하여 가져오는 것이 여기서의 의도이다. 앞에서 말한 이야기들은 오늘날 신통을 얻은 이들이 나올 수 있는 터전이 없다는 생각을 물리치기 위해, 그리고 아리맛다나 도시에 신통을 얻은 많은 이들이 거주했음을 보여주기 위해 설해진 것이다. 비구니 건도 주석서에 다음과 같이 설해져 있다.

Paṭisambhidāpattehi vassasahassaṃ sukkhavipassakehi vassasahassaṃ [Pg.82] anāgāmīhi vassasahassaṃ sakadāgāmīhi vassasahassaṃ sotāpannehi vassasahassanti evaṃ pañcavassasahassāni paṭivedhadhammo ṭhassatīti.

“무애해를 얻은 이들에 의해 천 년, 마른 위빳사나 수행자들에 의해 천 년, 아나함들에 의해 천 년, 사다함들에 의해 천 년, 수다원들에 의해 천 년, 이렇게 오천 년 동안 깨달음의 법이 머물 것이다.”

Dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ pana saṃyuttanikāyaṭṭhakathāyañca paṭisambhidāpattehi vassasahassaṃ chaḷābhiññehi vassasahassaṃ tevijjehi vassasahassaṃ sukkhavipassakehi vassasahassaṃ pātimokkhena vassasahassanti vuttaṃ.

그러나 디가 니까야 주석서와 쌍윳따 니까야 주석서에는 “무애해를 얻은 이들에 의해 천 년, 육신통을 얻은 이들에 의해 천 년, 삼명을 얻은 이들에 의해 천 년, 마른 위빳사나 수행자들에 의해 천 년, 빠띠목카(계목)에 의해 천 년”이라고 설해져 있다.

Aṅguttaranikāyaṭṭhakathāyaṃ pana vibhaṅgakathāyañca buddhānaṃ parinibbānato vassasahassameva paṭisambhidā nibbattetuṃ sakkonti, tato paraṃ cha abhiññā, tatopi asakkontā tisso vijjā nibbattiṃsu. Gacchante kāle tāpi nibbattetuṃ asakkontā sukkhavipassakā honti. Eteneva nayena anāgāmino sakadāgāmino sotāpannāti vuttaṃ.

또한 앙굿따라 니까야 주석서와 비방가 주석서에는 “부처님의 반열반으로부터 천 년 동안만 무애해를 성취할 수 있고, 그다음에는 육신통을, 그다음에도 성취하지 못하는 이들은 삼명을 성취한다. 시간이 흐르면서 그것마저 성취하지 못하게 되면 마른 위빳사나 수행자가 된다. 이와 같은 방식으로 아나함, 사다함, 수다원이 있다.”라고 설해져 있다.

Evaṃ nānānayehi aṭṭhakathāyapi āgatattā adhunā loke ariyapuggalā bhavituṃ na sakkāti na vattabbaṃ. Ariyānameva khettassa adhunāpi sambhavato, sace āraddhavipassako bhaveyya so arahā bhavituṃ sakkāyevāti niṭṭhametthāvagantabbaṃ. Aṭṭhakathāsu pana nānābhāṇakattherānaṃ nānāvādavasena vuttanti daṭṭhabbaṃ. Ettakeneva pana nānākārena vādo bhinnopi sāsanaṃ bhijjatiyeva. Sāsanassa abhinnaṃyeva hi ettha pamāṇanti.

이처럼 주석서에서도 여러 가지 방식으로 전해지므로, 오늘날 세상에 성자가 있을 수 없다고 말해서는 안 된다. 성자들의 터전은 지금도 존재하므로, 만약 위빳사나를 닦기 시작한다면 그는 아라한이 될 수 있음을 여기서 결론적으로 알아야 한다. 주석서들에 나타난 차이는 여러 송경사 장로들의 견해 차이에 따라 설해진 것으로 보아야 한다. 이처럼 여러 가지 방식으로 주장이 다르더라도 교단은 나뉘지 않는다. 교단의 화합이야말로 여기서의 척도이기 때문이다.

Evaṃ marammamaṇḍale arimaddananagare anekehi arahantasatehi sāsanaṃ vijjotati. Bhagavato pana parinibbānato tiṃsādhikānaṃ navavassasatānaṃ upari parammaraṭṭhe señilaññikrodhināmena raññā samakālavasena sīhaḷadīpe rajjaṃ pattassa mahānāmarañño kāle buddhaghosabuddhadattattherehi pabhuti tetemahātherā teteganthe akaṃsu.

이와 같이 마람마 권역의 아리맛다나 시에는 수많은 아라한들에 의해 교법이 빛나고 있습니다. 한편 세존의 반열반으로부터 930여 년이 지난 후, 파람마 국의 세닐란니끄로디라는 이름의 왕과 동시대에 사자섬(스리랑카)에서 왕위에 오른 마하나마 왕 시절에 붓다고사 장로와 붓다닷다 장로로부터 시작하여 그 장로들이 해당 문헌들을 지었습니다.

Tato pacchā satisamādhipaññāmandavasena sukhāvabodhanatthaṃ [Pg.83] ṭīkāyo akaṃsu. Arimaddananagare jinacakkesattanavutādhike chasate sahasse ca sampatte tiṇṇaṃ piṭakānaṃ mūlabhūtesu saddanayesu sotārānaṃ chekatthāya mahāsamuddeviya ānando nāma mahāmaccho tīsu piṭakesu sāṭṭhakathesu viloletvā aggavaṃso nāma thero saddanītippakaraṇaṃ akāsi. Arimaddananagare hi uttarājīvattherādīnaṃ sīhaḷadīpaṃ gamanato pubbeyeva tayo mahātherā pariyattivisāradā, mahāaggapaṇḍito, tassa saddhivihāriko dutiyaaggapaṇḍito, tassa bhāgineyyo tatiyaaggapaṇḍitoti. Tatiyaaggapaṇḍito pana aggavaṃsotipi vohāriyati.

그 후 기억과 집중과 지혜가 약해진 탓에 쉽게 이해할 수 있도록 복주서(띠까)들을 지었습니다. 승리자의 시대(불기)가 1697년에 이르렀을 때, 아리맛다나 시에서 세 가지 성전(삼장)의 근본이 되는 문법의 법식들에 대해 청문자들이 능숙해지도록 하기 위해, 마치 대양에 있는 아난다라는 거대한 물고기가 주석서와 함께 삼장을 휘젓듯이, 악가왕사라는 이름의 장로가 '삿다니띠'라는 문법서를 지었습니다. 아리맛다나 시에는 웃따라지와 장로 등이 사자섬으로 가기 전부터 이미 교학에 정통한 세 명의 대장로가 있었으니, 마하악가빤디따, 그의 동료인 제2악가빤디따, 그의 조카인 제3악가빤디따입니다. 제3악가빤디따는 또한 악가왕사라고도 불립니다.

Tasmiñca kāle arimaddananagaravāsino saddakovidā bahavo santīti yāva laṅkādīpā kittighoso patthari. Tasmā sīhaḷadīpikā saddakovidā vīmaṃsetukāmā hutvā arimaddananagaraṃ āgamaṃsu. Tadā arimaddananagaravāsino bhikkhū saddanītippakaraṇaṃ dassesu.

그 당시 아리맛다나 시에 거주하는 문법의 전문가들이 많이 있다는 명성이 저 멀리 랑카섬까지 퍼졌습니다. 그리하여 사자섬의 문법 전문가들은 그들을 시험해 보고자 아리맛다나 시로 왔습니다. 그때 아리맛다나 시의 비구들이 '삿다니띠'라는 문법서를 보여주었습니다.

Sīhaḷadīpikā ca taṃ disvā upadhārentā saddavisaye ayaṃ ganthoviya sīhaḷadīpe gantho itthi, imasmiṃ pakaraṇe āgatavinicchayampi sakalaṃ na jānimhāti nānāppakārehi thomesunti yāvajjabhanā kathāmaggo na upacchinnoti.

사자섬의 사람들은 그것을 보고 고찰하며 "문법의 영역에서 이 책과 같은 책은 사자섬에도 없다. 이 책에 나온 모든 결론(판정)들을 우리는 다 알지 못했노라"라고 여러 가지 방식으로 칭송하였으니, 오늘날에 이르기까지 그 이야기가 끊이지 않고 전해져 옵니다.

Arimaddananagare sīhaḷadīpaṃ gantvā paccāgato chappado nāma saddhammajotipālatthero saddanaye chekatāya suttaniddesaṃ akāsi. Paramatthadhamme ca chekatāya saṅkhepavaṇṇanaṃ nāmacāradīpakañca. Vinaye chekatāya vinayagūḷatthadīpaniṃ sīmālaṅkārañca akāsi. Attanā kathānaṃ ganthānaṃ nigame saddhamma jotipāloti mūlanāmena vuttaṃ. Kusimanagare pana chappada gāme jātattā ṭhānassa nāmena chappadoti pākaṭo.

아리맛다나 시에서 사자섬에 갔다가 돌아온 '찻빠다'라 불리는 삿담마조띠빨라 장로는 문법에 능숙하여 '숫따닛데사'를 지었고, 승의법(아비담마)에 능숙하여 '상케빠완나나'와 '나마짜라디빠까'를 지었습니다. 또한 율에 능숙하여 '위나야굴랏타디빠니'와 '씨말랑까라'를 지었습니다. 스스로 지은 책들의 결미에는 본명인 삿담마조띠빨라라고 불렀으나, 꾸시마 시의 찻빠다 마을에서 태어났기 때문에 지명을 따서 '찻빠다'로 널리 알려졌습니다.

Kukhananagare pana chappadoti vohāritopi eko thero atthi. So alajjī dussīlo. Ekacce pana nāmasāmaññalesamattena pattalaṅkaṃ sīlavantaṃ pesalaṃ sikkhākāmaṃ chappadattheraṃ alajjidussīlabhāvena upavadanti, yathā nāma sāmaññalesamattena mallaputtaṃ āyasmantaṃ dabbaṃ asamācārenāti.

꾸카나 시에도 찻빠다라고 불리는 한 장로가 있었는데, 그는 부끄러움을 모르고 계행이 나빴습니다. 어떤 이들은 단지 이름이 같다는 미세한 실마리 때문에, 랑카에 다녀온 계를 지키고 어진 성품에 배움을 즐기는 찻빠다 장로를 부끄러움을 모르고 계행이 나쁘다고 비방하기도 합니다. 이는 마치 이름이 같다는 미세한 실마리만으로 존자 답바 말라뿟따를 옳지 못한 행실이 있다고 비방하는 것과 같습니다.

Arimaddananagarayeva aloṅgacaññisūnāmakassa rañño kāle mahāvimalabuddhitthero cūḷavimalabuddhittheroti dve therā pariyattivisāradā ahesuṃ. Tesu mahāvimalabuddhitthero kaccāyanassa saṃvaṇṇanaṃ nyāsaganthamakāsi.

아리맛다나 시에서 알롱가짠니쑤라는 이름의 왕 시절에 마하위말라붓디 장로와 쭐라위말라붓디 장로라는 교학에 정통한 두 장로가 있었습니다. 그들 중 마하위말라붓디 장로는 깟짜야나 문법의 해설서인 '냐사'라는 문헌을 지었습니다.

Keci pana sīhaḷadīpavāsī vimalabuddhitthero tamakāsīti vadanti. Cūḷavimalabuddhitthero pana vuttodayassa porāṇaṭīkamakāsi. Chandosāratthavikāsiniṃ saddhammañāṇatthero akāsi. Vacanatthajotiṃ pana vepullatthero akāsi. Nyāsaganthassaporāṇaṭīkaṃ narapatirañño kāle eko amacco akāsi.

어떤 이들은 사자섬에 거주하는 위말라붓디 장로가 그것을 지었다고 말하기도 합니다. 한편 쭐라위말라붓디 장로는 '웃또다야'의 고복주(뽈라나띠까)를 지었습니다. '찬도사랏타위까시니'는 삿담마냐나 장로가 지었습니다. '와짠낫타조띠'는 웨뿔라 장로가 지었습니다. '냐사' 문헌의 고복주는 나라빠띠 왕 시절에 한 대신이 지었습니다.

So hi rañño ekaṃ orodhaṃ paṭicca jātaṃ ekaṃ dhītaraṃ disvā vānaroviya lepe laggito tissaṃ paṭibandhacitto hutvā laggi. Tamatthaṃ jānitvā rājā evamāha,– sace etaṃ iccheyyāsi, ekaṃ ganthaṃ paripuṇṇavinicchayaṃ gūḷatthaṃ karohi, sace tvaṃ tādisaṃ ganthaṃ kātuṃ sakkuṇeyyāsi, etaṃ labhissasīti. Atha so nyāsassa saṃvaṇṇanaṃ porāṇaṭīkaṃ akāsi.

그 대신은 왕의 후궁으로부터 태어난 한 공주를 보고 마치 끈끈이에 붙은 원숭이처럼 그녀에게 마음이 묶여 집착하게 되었습니다. 그 사실을 안 왕은 이와 같이 말했습니다. "만일 그대가 그녀를 원한다면, 깊은 뜻에 대해 온전한 판정을 내린 문헌 하나를 지어라. 만일 그대가 그러한 문헌을 지을 수 있다면 그녀를 얻으리라." 그리하여 그는 냐사의 해설서인 고복주를 지었습니다.

Tato pacchā hīnāyāvattitvā dhītaraṃ datvā rajjuggāhāmaccaṭṭhāne ṭhapesi, yaṃ marammavohārena saṃpyaṅgaiti vuccati. Tena pana katattā sopi gantho taṃ nāmena vuccati. Kārikaṃ tassā ca saṃvaṇṇanaṃ chattaguhindassa nāma rañño kāledhammasenāpatitthero akāsi. Tena kira kārapite nandaguhāya samīpe nandavihāre nisīditvā akāsi.

그 후 그는 환속하였고 왕은 공주를 주어 그를 나라를 다스리는 대신의 지위에 앉혔으니, 이를 마람마 말로는 '쌍뺭가'라고 부릅니다. 그에 의해 지어졌기 때문에 그 문헌 또한 그의 이름으로 불립니다. '까리까'와 그 해설서는 찻따구힌다 왕 시절에 담마세나빠띠 장로가 지었습니다. 듣건대 그는 왕이 건립한 난다굴라(난다 동굴) 근처의 난다 위하라(난다 사원)에 머물며 지었다고 합니다.

Tasmiñcakāle [Pg.85] ganthamādanapabbate nandamūlaguhato arahantā āgantvā tasmiṃ vihāre vassaṃ upagacchiṃsu. Tesaṃ sammukhe katattā te ca ganthā paṇḍitehi sārato paccetabbāti ācariyā vadanti.

그 당시에 간다마다나 산의 난다물라 동굴에서 아라한들이 와서 그 사원에서 우안거를 지냈습니다. 그분들의 면전에서 지어졌기 때문에 스승들은 현자들이 그 문헌들을 핵심적인 것으로 신뢰해야 한다고 말합니다.

Vāccavācakaṃ pana dhammadassī nāma sāmaṇero akāsi.

한편 '왓짜와짜까'는 담마다씨라는 이름의 사미가 지었습니다.

Saddatthabhedacintaṃ pana arimaddananagarasamīpe ṭhitassa khaṇittipādapabbatassa samīpe ekasmiṃ gāme vasanto saddhammasiri nāma thero akāsi. Soyeva thero brahajaṃ nāma vedasatthampi marammabhāsāya parivattesi.

한편 '삿닷타베다찐따'는 아리맛다나 시 근처에 있는 카닛띠빠다 산 근처의 한 마을에 거주하던 삿담마시리라는 이름의 장로가 지었습니다. 바로 그 장로가 '브라하자'라는 이름의 베다 문헌 또한 마람마 어로 번역하였습니다.

Ekakkharakosaṃ pana saddhammakittitthero akāsi. So hi kaliyuge sattāsītādhike aṭṭhasate sampatte micchā diṭṭhikānaṃ jalumasaññitānaṃ kulānaṃ bhayena sakalepi tambadīparaṭṭhe sāsanobhāso milāyati. Bahūnipi potthakāni aggibhayena nassesuṃ.

한편 '에깍카라꼬사'는 삿담마낏띠 장로가 지었습니다. 칼리 유가(서기) 887년에 이르렀을 때, 잘루마라고 불리는 사견을 가진 종족들에 대한 두려움 때문에 탐바디빠 전역에서 교법의 빛이 사그라졌습니다. 수많은 서적 또한 화재로 소실되었습니다.

Tadā taṃ pavattiṃ passitvā sace pariyattidhammovinasseyya, paṭipattidhammopi nassissati, paṭipattidhamme nassante kuto paṭivedhadhammo bhavissatīti saṃvegaṃ apajjitvā imaṃ ganthaṃ akāsīti taṭṭikāyaṃ vuttaṃ.

그때 그 상황을 보고 '만일 교학(파리얏띠)이 멸절된다면 실천(빠띠빳띠) 또한 멸절될 것이요, 실천이 멸절되는데 어디에서 체득(빠띠웨다)이 있겠는가'라며 경각심(쌍웨가)을 일으켜 이 문헌을 지었다고 그 주석(따띠까)에 적혀 있습니다.

Mukhamattasāraṃ sāgaratthero akāsi.

'무카맛따사라'는 싸가라 장로가 지었습니다.

Kaliyuge ekāsītādhike pañcasate sampatte ekaṃ daharaputtaṃ kālaṅkataṃ paṭicca saṃvegaṃ āpajjitvā paccekabuddhattaṃ patthayantassa jeyyasiṅkhanāmakassa rañño putto kyacvānāmako rājā rajjaṃ kāresi. Dhammarājātipi nāmalañchaṃ paṭiggaṇhi. Tīsu pana piṭakesu yathābhūtaṃ vijānakatāya marammavohārena kyacvāti vohāriyati.

칼리 유가 581년에 이르렀을 때, 한 어린 아들의 죽음을 계기로 경각심을 일으켜 벽지불의 깨달음을 염원하던 제이야싱카라는 이름의 왕의 아들인 갹자와라는 이름의 왕이 나라를 다스렸습니다. 그는 '담마라자'라는 칭호도 받았습니다. 그는 삼장을 있는 그대로 잘 알았기 때문에 마람마 말로 '갹자와'라고 불립니다.

So ca kira rājā pāḷiaṭṭhakathāṭīkāganthantaresu atichekatāya piṭakattaye sākacchamattampi kātuṃ samattho [Pg.86] nāma natthīti uggahitatipiṭako hutvā bhikkhusaṅghampi divase sattahi vārehi ganthaṃ vāceti.

그 왕은 빠알리(Pāli), 주석서(Aṭṭhakathā), 복주서(Ṭīkā) 및 다른 경론들에 매우 정통하여 삼장(Piṭakattaya)에 대해 그와 토론조차 할 수 있는 자가 없다고 알려졌으며, 스스로 삼장을 다 익힌 자가 되어 비구 승가에게도 하루에 일곱 번씩 경론을 가르쳤다고 한다.

Khaṇittipādapabbatassa samīpepi ekaṃ taḷākaṃ kārāpetvā tattha rājāgāraṃ kārāpetvā tattha nisīditvā ganthaṃ vāceti. Sabbāni pana rājūnaṃ kiccāni puttasseva uparājassa niyyādesi. Ganthaṃ uggaṇhantānaṃ orodhānamatthāya saṅkhepato saddabinduṃ nāma pakaraṇaṃ paramatthabinduñca nāma pakaraṇaṃ akāsi. Tassa hi cittaṃ pariyattiyaṃyeva ramati. Aññaṃ pana rājakiccaṃ suṇitumpi na icchi. Anuruddharājā anāgate ahaṃ rājā bhaveyyāmi, tadāyeva imāni tāḷibījāni uṭṭhahantūti adhiṭṭhahitvā ropesi. Tāni tassa rañño kāle uṭṭhahiṃsu. Teneva anuruddharājāyevāyanti raṭṭhavāsino sañjāniṃsu. Sammutirājā hi anuruddharājā kyacvārājāti ime tayo ekasantānāti vadanti.

카닛티빠다(Khaṇittipāda) 산 근처에 연못을 만들고 그곳에 왕실의 집을 지어 머물며 경론을 가르쳤다. 왕의 모든 업무는 부왕(uparāja)인 아들에게 맡겼다. 경론을 배우는 후궁들을 위해 요약본인 '삿다빈두(Saddabindu)'라는 논서와 '빠라맛타빈두(Paramatthabindu)'라는 논서를 지었다. 그의 마음은 오직 교학(pariyatti)에만 즐거워했다. 다른 왕무에 대해서는 듣는 것조차 원하지 않았다. 아누룻다(Anuruddha) 왕은 "미래에 내가 왕이 될 때, 바로 그때 이 야자나무 씨앗들이 싹터 오르게 하소서"라고 결심하고 심었다. 그것들이 그 왕의 시대에 싹이 텄다. 그 때문에 나라 사람들은 그가 바로 아누룻다 왕이라고 인식했다. 사람들은 삼무티(Sammuti) 왕, 아누룻다 왕, 쨔스와(Kyacvā) 왕, 이 세 분이 한 혈통이라고 말한다.

So rājā ekampi cetiyaṃ akāsi, na taṃ niṭṭhaṃ agamāsi, pariyattiyaṃyeva paricārakattāti rājavaṃse āgataṃ. Lokasammutivasena kakkhaḷadine iṭṭhakāni kārāpetvā tasmiṃyeva dine bhūmisamaṃ katvā tasmiṃyeva dine aññampi sabbaṃ kārāpesi. Tena marammavohārena prassadā cetiyanti yāvajjabhanā pākaṭaṃ.

그 왕은 제티야(불탑)를 하나 세웠으나, 교학에만 전념했기 때문에 완성하지 못했다고 왕통사(Rājavaṃsa)에 전해진다. 세속의 관습에 따라 상서로운 날에 벽돌을 만들고, 바로 그날 터를 닦고, 바로 그날 다른 모든 일을 하게 했다. 그 때문에 미얀마 말로 '쁘라싸다(Prassadā) 제티야'라고 오늘날까지 널리 알려져 있다.

Tassa rañño ekā dhibhā vibhatyatthaṃ nāma ganthaṃ akāsīti.

그 왕의 한 딸은 '위밧땻타(Vibhatyattha)'라는 경론을 지었다고 한다.

Pubbe kira arimaddananagare uggahadhāraṇādivasena sāsanaṃ ativiya virūḷamāpajji. Arimaddananagareyeva hi eko vuḍḍhapabbajito bhikkhu ganthaṃ likhituṃ silālekhanadaṇḍena icchanto rājagehaṃ pāvisi. Rājā kena āgatosīti pucchi. Ganthaṃ likhituṃ silālekhanadaṇḍena icchanto āgato mhīti. Evaṃ mahallako tvaṃ ganthaṃ mahussāhena pariyāpuṇantopi [Pg.87] ganthesu chekassa okāsaṃ na passāmi, sace himusalo aṅkuraṃ uṭṭhāpetvā rūheyya, evaṃ sati tvaṃ ganthesu chekataṃ āpajjeyyāsīti āha.

옛적에 아리맛다나(Arimaddana) 성에서 교학을 배우고 지니는 것 등으로 가르침(Sāsana)이 매우 번창했다. 아리맛다나 성에 늙어서 출가한 한 비구가 경론을 쓰기 위해 석판용 필기구를 얻고자 왕궁에 들어갔다. 왕이 "무슨 일로 왔는가?"라고 물었다. "경론을 쓰기 위해 석판용 필기구를 원해서 왔습니다."라고 답했다. "이처럼 늙은 그대가 큰 열정으로 경론을 배운다 한들, 그대가 경론에 정통하게 될 기회는 보이지 않소. 만약 이 절구통(musala)에서 싹이 나고 자란다면, 그때서야 그대는 경론에 정통하게 될 것이오."라고 왕이 말했다.

Tato pacchā vihāraṃ gantvā devasikaṃ devasikaṃ ekadantakaṭṭhappamāṇattaṃ lekhanaṃ uggahetvā kaccāyanaabhidhammetthasaṅgahappakaraṇaṃ ādiṃ katvā ācariyassa santike uggaṇhi. So acireneva ganthesu chekataṃ patvā musale jamburukkhaṅkuraṃ bandhitvā ussāpetvā rājagehaṃ pāvisi.

그 후 사원으로 돌아가 매일매일 이쑤시개 하나 분량만큼의 글을 익히며, 깟짜야나(Kaccāyana)와 아비담맛타상가하(Abhidhammatthasaṅgaha) 등의 논서들을 스승의 곁에서 배웠다. 그는 머지않아 경론에 정통하게 되었고, 절구통에 점부나무(jamburukkha) 싹을 묶어 세워 들고 왕궁으로 들어갔다.

Atha taṃ rājā pucchi,-kenaāgatosīti. Ayaṃ mahāraja musalo aṅkuraṃ uṭṭhāpetvā rūhatīti ācikkhituṃ āgatomhīti vutte rājā etassa ganthesu chekataṃ pattomhīti vuttaṃ hotīti jānāsi. Taṃ saccaṃ vā alikaṃ vāti vīmaṃsanatthāya mahātherānaṃ santikaṃ pahiṇi. Mahātherāpi gūḷaṭṭhānaṃ pucchiṃsu. Sopi pucchitaṃ pucchitaṃ byākāsi.

그러자 왕이 그에게 물었다. "무슨 일로 왔는가?" "대왕이여, 이 절구통에서 싹이 나고 자라고 있다는 것을 알리러 왔습니다."라고 말하자, 왕은 그가 경론에 정통하게 되었다는 뜻임을 알아차렸다. 그것이 사실인지 거짓인지 시험하기 위해 대장로들에게 보냈다. 대장로들은 심오한 교리들을 질문했다. 그는 질문받는 것마다 모두 답변했다.

Atha so bhikkhu mahāthere evamāha,-tumhe bhante maṃ bahū pucchatha, ahampi tumhe pucchituṃ icchāmi, okāsaṃ dethāti yācitvā aññasamānacetasikanti ettha aññasaddassa avadhyāpekkhattā avadhipadaṃ uddharitvā dassethāti pucchi. Mahātherāpi pubbe amanasikatattā sīghaṃ vissajjituṃ na sakkhiṃsu. Rājā tamatthaṃ sutvā tuṭṭhacitto hutvā disā pāmokkhanamena ācariyaṭṭhāne ṭhapesi. So pana bhikkhu aganthakārakopi ganthakārakoviya pacchimānaṃ janatānaṃ dinnopadesavasena upakāraṃ katvā sāsane uppajjīti. Honti cettha,–

그때 그 비구가 대장로들에게 이와 같이 말했다. "존자들이여, 당신들은 저에게 많이 물으셨습니다. 저도 당신들에게 묻고 싶으니 기회를 주십시오."라고 청하고, "'안냐사마나 제따시까(aññasamānacetasika)'에서 '안냐(añña)'라는 단어는 한정의 범위(avadhi)를 필요로 하므로, 그 한정하는 단어를 끄집어내어 보여주십시오"라고 물었다. 대장로들도 이전에 숙고하지 않았던 터라 즉시 답변할 수 없었다. 왕은 그 소식을 듣고 기뻐하며 그를 '디사빠모카(disāpāmokkha)'라는 이름으로 스승의 자리에 임명했다. 그 비구는 비록 직접 경론을 짓지는 않았으나, 경론을 지은 자처럼 후대 사람들에게 지침을 주어 큰 도움을 줌으로써 가르침 속에 우뚝 섰다. 이에 대하여 다음과 같은 게송들이 있다.

Ahaṃ mahallako homi, duppañño pariyattikaṃ;

Uggahaṃ mahussāhena, na sakkhissāmi jānituṃ.

"나는 늙고 지혜가 부족하니, 큰 열정으로 교학을 배운다 한들 다 알 수는 없을 것이다."

Evañca [Pg.88] nātimaññeyya,Nāppossukkatamāpajje;

Saddhamme chekakāmova,Ussāhaṃva kare poso.

이와 같이 스스로를 얕보지 말고, 의욕이 없는 상태에 빠지지 말아야 한다. 정법에 정통하고자 하는 사람은 정진해야 한다.

Vuḍḍhapabbajito bhikkhu,Mahallakopi duppañño;

Āpajji chekataṃ dhamme,Tamapekkhantu sotāroti.

늙어서 출가한 비구는 나이가 많고 지혜가 부족했음에도 법에 정통하게 되었으니, 듣는 이들은 이를 주목하라.

Pubbe kira arimaddananagare mātugāmāpi ganthaṃ uggaṇhiṃsu. Yebhuyyena uggahadhāraṇādivasena pariyattisāsanaṃ paggahesuṃ. Mātugāmā hi aññamaññaṃ passantā tumhe kittakaṃ ganthaṃ uggaṇhatha, kittakaṃ ganthaṃ vācuggataṃ karothāti pucchi sunti.

옛적에 아리맛다나 성에서는 여인들도 경론을 배웠다고 한다. 대개 암송하고 수지하는 것 등으로 교학의 가르침을 받들었다. 여인들은 서로 만나면 "당신은 경론을 얼마나 배웠습니까? 경론을 얼마나 암송하고 있습니까?"라고 묻곤 했다.

Eko kira mātugāmo ekaṃ mātugā,maṃ pucchi,-tvaṃ idāni kittakaṃ ganthaṃ vācuggataṃ karosīti. Ahaṃ pana idāni daharaputtehi balibodhattā byākulaṃ patvā bahuṃ ganthaṃ vācuggataṃ kātuṃ nasakkā,samantamahāpaṭṭhāne pana kusalattikamattaṃva vācuggataṃ karomīti āhāti.

한 여인이 다른 여인에게 물었다. "당신은 지금 경론을 얼마나 암송하고 있습니까?" "나는 지금 어린 아들들을 돌보는 장애 때문에 마음이 어지러워 경론을 많이 암송할 수는 없습니다만, '사만따마하빳타나(Samantamahāpaṭṭhāna)'의 '꾸살라띠까(Kusalattika)' 정도만 암송하고 있습니다."라고 답했다.

Idampi arimaddananagaravāsīnaṃ mātugāmānampi pariyattuggahaṇe ekaṃ vatthu,–

이것도 아리맛다나 성에 거주하던 여인들의 교학 공부에 관한 하나의 이야기이다.

Ekaṃ kira bhikkhuṃ piṇḍāya carantaṃ ekā dvādasavassikā daharitthī pucchi,-kinnāmosi tvaṃ bhanteti. Khemānāmāhanti. Kathañhi bhante pumāva samāno itthiliṅgena nāmaṃ akāsīti āha. Atha antogehe nisinnā mātā sutvā dhītaraṃ āha,-tvaṃ rājādigaṇassa lakkhaṇaṃ na jānāsīti. Āma jānāmi, ayaṃ pana khemasaddo na rājādigaṇapakkhaṃ bhajatīti. Atha [Pg.89] mātā evamāha,-ayaṃ pana khemasaddo ekadeseneva rājādigaṇapakkhaṃ bhajatīti.

탁발을 하던 한 비구에게 열두 살 된 어린 소녀가 물었다. "존자시여, 이름이 무엇입니까?" "내 이름은 케마(Khema)이다." "존자시여, 어찌하여 남자이신데 여성형(itthiliṅga)으로 이름을 지으셨습니까?"라고 물었다. 그러자 집 안에 앉아 있던 어머니가 그 말을 듣고 딸에게 말했다. "너는 '라자디가나(rājādigaṇa)'의 특징을 모르느냐?" "예, 압니다. 하지만 이 '케마(khema)'라는 단어는 '라자디가나'에 속하지 않습니다."라고 답했다. 그러자 어머니가 이와 같이 말했다. "이 '케마'라는 단어는 일부분에서 '라자디가나'에 속한단다."

Ayaṃ panettha dhītu adhippāyo,-na rājādisaddo kadāci rājoti paccattavacanavasena okāranto dissati vinā devarājotiādisamāsavisayaṃ, khemasaddo pana katthaci khemoti ca khemanti ca liṅgantaravasena rūpantaraṃ dissati, teneva khemasaddo na rājādigaṇoti veditabboti.

여기서 딸의 의도는 이러하다. "'라자(rājā)' 등의 단어는 '데와라자(devarājā)'와 같은 복합어의 경우를 제외하고는 주격에서 결코 '라조(rājo)'와 같이 '오(o)'로 끝나는 형태로 나타나지 않지만, '케마'라는 단어는 때때로 '케모(khemo)'나 '케망(khemaṃ)'처럼 성에 따라 형태가 변하므로, '케마'는 '라자디가나'가 아님을 알아야 한다"는 것이었다.

Ayaṃ pana mātu adhippāyo,-khemasaddo abhidheyyaliṅgattā tiliṅgako,yadā pana saññāsaddādhikāre paccattavacanavasena khemāti ākāranto dissati, tadā ekadesena khemasaddo rājādigaṇapakkhaṃ bhajatīti.

한편 어머니의 의도는 이러하다. "'케마'라는 단어는 수식 대상의 성에 따르는 삼성(tiliṅga) 단어인데, 고유명사로 쓰여 주격에서 '케마(khemā)'와 같이 '아(ā)'로 끝나는 형태로 나타날 때는 일부분에서 '라자디가나'에 속한다"는 것이었다.

Idampi ekaṃ vatthu,–

이것 또한 하나의 이야기이다.

Arimaddananagare kira ekassa kuṭumbikassa eko putto dve dhītaro ahesuṃ. Ekasmiñca kāle ghammābhibhūtattā gehassa uparitale nahāyitvā nisīdi. Atha ekā dāsī gehassa heṭṭhā ṭhatvā kiñci kammaṃ karontī tassa kuṭumbikassa guyhaṭṭhānaṃ olokesi. Tamatthaṃ jānitvā kuṭumbiko sākhaṃ olokesīti ekaṃ vākyaṃ bandhitvā puttassa dassesi,imassa atthayojanaṃ karohīti. Atha putto atthayojanaṃ akāsi,-sākhaṃ rukkhasākhaṃ olekesi udikkhatīti. Atha pacchā ekāya dhītuyā dassesi, imassa atthayojanaṃ karohīti. Sāpi atthayojanaṃ akāsi,- sā sunakho khaṃ ākāsaṃ olokesi udikkhatīti. Atha pacchā ekāya dhītuyā dassesi, imassa attha yojanaṃ karohīti. Sāpi atthayojanaṃ akāsi,-sā itthī khaṃ aṅgajātaṃ olokesi mukhaṃ uddhaṃ katvā olokesīti.

아리맛다나(Arimaddana) 성에 한 장자가 있었는데, 그에게는 아들 하나와 딸 둘이 있었다고 한다. 어느 날 그는 더위에 지쳐 집 위층에서 목욕을 하고 앉아 있었다. 그때 한 하녀가 집 아래에 서서 일을 하다가 그 장자의 은밀한 부위를 보게 되었다. 그 사실을 알게 된 장자는 '나뭇가지를 보았다(sākhaṃ olokesi)'라는 한 구절을 지어 아들에게 보여주며 '이것의 의미를 풀이해 보아라'고 했다. 그러자 아들은 '나뭇가지(sākha)는 나무의 가지를 의미하고, 보았다(olokesi)는 우러러보았다는 뜻입니다'라고 풀이했다. 그 후에 한 딸에게 보여주며 이 구절의 의미를 풀이해 보라고 했다. 그녀 역시 풀이하기를, '개(sā)가 하늘(khaṃ)을 쳐다보았다(olokesi)는 뜻입니다'라고 했다. 그 후에 다른 딸에게 보여주며 이 구절의 의미를 풀이해 보라고 했다. 그러자 그녀는 '그(sā) 여인이 성기(khaṃ)를 보았는데, 머리를 위로 들고 보았다(olokesi)는 뜻입니다'라고 풀이했다.

Idampi ekaṃ vatthu,–

이것도 하나의 이야기이다.

Eko kira sāmaṇero ratanapūravāsī arimaddananagare mātugāmāpi [Pg.90] saddanayesu atikovidāti sutvā ahaṃ tattha gantvā jānissāmīti arimaddananagaraṃ gato. Atha antarāmagge arimaddananagarassa samīpe ekaṃ daharitthiṃ kappāsavatthuṃ rakkhitvā nisinnaṃ passi. Atha sāmaṇero tassā santikaṃ maggapucchanatthāya gacchi. Atha daharitthī sāmaṇeraṃ pucchi,-kuto āgatosīti.

라타나푸라(Ratanapura)에 사는 한 사미가 아리맛다나 성의 여인들이 문법 체계(sadda-naya)에 매우 정통하다는 말을 듣고, '내가 그곳에 가서 확인해 보리라' 생각하고 아리맛다나 성으로 갔다. 가는 도중에 아리맛다나 성 근처에서 한 젊은 여인이 목화밭을 지키며 앉아 있는 것을 보았다. 사미는 길을 묻기 위해 그녀에게 다가갔다. 그러자 젊은 여인이 사미에게 '어디에서 오셨습니까?'라고 물었다.

Sāmaṇero āha,-ratanapūrato ahaṃ āgacchatīti. Kuhiṃ gatosīti vutte arimaddananagaraṃ gacchatīti āha. Atha daharitthī evamāha,-tvaṃ bhante saddayogavinicchayaṃ anupadhāretvā kathesi, amhayogaṭṭhāne hi tvaṃ nāma yogasaddena yojetvā kathesi, nanu paṇḍitānaṃ vacanena nāma paripuṇṇatthena aviruddhasaddanayena puṇṇindusaṅkāsena bhavitabbanti. Atha sāmaṇero khettavatthūni rakkhantī duggatā daharitthīpi tāva saddanayakovidā hoti, kimaṅgaṃ pana bhogasampannā mahallakitthiyoti lajjitvā tatoyeva paṭinivattitvā paccāgamāsīti.

사미가 대답하기를 '나는 라타나푸라로부터 오고 있다(āgacchati)'라고 했다. '어디로 가느냐'는 물음에 '아리맛다나 성으로 가고 있다(gacchati)'라고 말했다. 그러자 젊은 여인이 이렇게 말했다. '존자시여, 당신은 단어의 결합과 판별(saddayoga-vinicchaya)을 깊이 생각하지 않고 말씀하시는군요. 우리에게 적용되는 상황에서는 당신은 요가(yoga)라는 단어를 결합하여 말씀하셨습니다. 현자들의 말씀이란 마땅히 그 의미가 충만하고, 문법 체계에 어긋남이 없으며, 보름달처럼 완벽해야 하지 않겠습니까?' 이에 사미는 '밭을 지키는 가난한 젊은 여인조차 문법 체계에 이토록 정통한데, 하물며 부유하고 지체 높은 여인들은 어떠하겠는가'라고 생각하며 부끄러움을 느끼고, 그 자리에서 바로 발길을 돌려 돌아갔다고 한다.

Idaṃ marammamaṇḍale tambadīparaṭṭhe arimaddananagare theraparamparavasena sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

이것은 마람마(Maramma) 지방 탐바디파(Tambadīpa) 국 아리맛다나 성에서 장로들의 전승에 따라 교법(Sāsana)이 확립된 과정이다.

Idāni marammamaṇḍaleyeva jeyyavaḍḍhanaraṭṭhe ketumatīnagare sāsanavaṃsaṃ vakkhāmi.

이제 마람마 지방 제이야밧다나(Jeyyavaddhana) 국 케투마티(Ketumatī) 성의 교법사(Sāsanavaṃsa)를 말하겠다.

Kaliyuge hi dvisattatādhike aṭṭhavassasate sampatte jeyyavaḍḍhanaraṭṭhe ketumatīnagare mahāsirijeyyasūro nāma rājā rajjaṃ kāresi. Ekaṃ atichekaṃ devanāga nāmakaṃ ekaṃ hatthiṃ nissāya vijitaṃ vitthāramakāsi. Tassa pana rañño kāle kaliyuge dvinavutādhike aṭṭhavassasate sampatte mahāparakkamo nāma thero sīhaḷadīpato nāvāya āgantvā ketumatīnagaraṃ sampatto. Rājā ca dvārā vatīnagarassa [Pg.91] dakkhiṇadisābhāge mahāvihāraṃ kārāpetvā tassa adāsi niccabhattampi. Tasmiñca vihāre sīmaṃ sammannitvā tissaṃ sīmāyaṃ tulāvasena attanā samaṃ katvā lohamayabuddhappaṭibimbaṃ kārāpesi. Tañca buddhappaṭibimbiṃ sampattalaṅkādīpanti nāmena pākaṭaṃ ahosi.

칼리 유가(Kaliyuga) 872년에 제이야밧다나 국 케투마티 성에서 마하시리제이야수라(Mahāsirijeyyasūra)라는 왕이 통치했다. 그는 데바나가(Devanāga)라는 매우 영리한 코끼리 한 마리에 의지하여 영토를 확장했다. 그 왕의 통치기인 칼리 유가 892년에 마하파라카마(Mahāparakkamo)라는 이름의 장로가 스리랑카 섬에서 배를 타고 케투마티 성에 도착했다. 왕은 케투마티 성의 남쪽 방향에 마하비하라(Mahāvihāra)를 건립하여 그에게 기증하고 일상의 공양물을 제공했다. 그리고 그 사원에 계단(sīmā)을 정하고, 그 계단에 자신의 몸무게와 같은 양의 구리로 불상을 주조했다. 그 불상은 삼팟탈랑카디파(Sampattalaṅkādīpa)라는 이름으로 널리 알려졌다.

Tassa rañño kāle surāmerayasikkhāpadaṃ paṭicca vipādo ahosi. Kathaṃ. Bījato paṭṭhāyāti sambhāre paṭiyā detvā cāṭiyaṃ pakkhittakālato paṭṭhāya tālanālikerādīnaṃ puppharaso pupphato galitābhinavakālato paṭṭhāya ca na pātabboti kaṅkhāvitaraṇīṭīkādīsu vuttavacane adhippāyaṃ vipallāsato gahetvā tālanālikerādīnaṃ raso galitābhinavato paṭṭhāya pivituṃ na vaṭṭatīti ekacce vadanti. Ekacce pana evaṃ vadanti,–tālanālikerādīnaṃ raso galitābhinavakāle pivituṃ vaṭṭatīti.

그 왕의 시대에 술을 마시는 계율(surāmerayasikkhāpada)과 관련하여 논쟁이 있었다. 어떻게 된 것인가? '씨앗으로부터 시작하여(bījato paṭṭhāya)'라는 구절에 대해, 재료를 준비하여 항아리에 넣은 때부터 마시지 말아야 한다는 것과, 야자나 코코넛 등의 꽃즙이 꽃에서 갓 흘러나온 때부터 마시지 말아야 한다는 ‘캉카비타라니 티카(Kaṅkhāvitaraṇī-ṭīkā)’ 등의 설명을 잘못 이해하여, 어떤 이들은 야자나 코코넛 등의 즙은 갓 흘러나온 때부터 마시는 것이 합당하지 않다고 주장했다. 반면 다른 이들은 야자나 코코넛 등의 즙은 갓 흘러나온 때에는 마셔도 된다고 주장했다.

Tattha pubbapakkhe ācariyānaṃ ayamadhippāyo,–

그중 앞선 파(pubbapakkha) 스승들의 견해는 이러하다.

Bījato paṭṭhāyāti ettha sambhāre paṭiyādetvā cāṭiyaṃ pakkhittakālato paṭṭhāya na pātabbo. Tālanālikerādīnaṃ puppharaso ca galitābhinavakālatoyeva na pātabboti.

'씨앗으로부터 시작하여'라는 것은 재료를 준비하여 항아리에 넣은 때부터 마셔서는 안 된다는 뜻이다. 또한 야자나 코코넛 등의 꽃즙도 갓 흘러나온 때부터 바로 마셔서는 안 된다는 것이다.

Ayaṃ pana aparapakkhe ācariyānamadhippāyo,–

한편 뒤의 파(aparapakkha) 스승들의 견해는 이러하다.

Bījato paṭṭhāyāti ettha sambhāre paṭiyādetvā cāṭiyaṃ pakkhittakālato paṭṭhāya na pātabbo. Tālanālikerādīnaṃ sambhārehi paṭiyādito puppharaso pupphato galitābhinavakālato na pātabboti.

'씨앗으로부터 시작하여'라는 것은 재료를 준비하여 항아리에 넣은 때부터 마셔서는 안 된다는 뜻이다. 그러나 야자나 코코넛 등의 꽃즙은 (별도의) 재료로 조제되지 않은 채 꽃에서 갓 흘러나온 것이라면 마셔도 된다는 것이다.

Evaṃ tālanālikerādīnaṃ raso galitābhinavakālato paṭṭhāya pātuṃ vaṭṭati na vaṭṭatīti vivādaṃ karontānaṃ majjhe nisīditvā sampattalaṅko mahāparakkamatthero tādiso pivituṃ vaṭṭatīti vinicchindi, surāvinicchayañca nāma ganthaṃ akāsi[Pg.92]. Evaṃ ketumatīnagaraṃ māpentaṃ mahāsirijeyyasūraṃ nāma rājānaṃ nissāya ketumatiyaṃ sāsanaṃ patiṭṭhahi.

이와 같이 야자나 코코넛 등의 즙을 갓 흘러나온 때부터 마시는 것이 합당한지 아닌지에 대해 논쟁하는 이들 가운데 앉아, 삼팟탈랑카(Sampattalaṅka) 마하파라카마 장로는 그와 같은 것은 마셔도 된다고 판결하고, ‘수라비닛차야(Surāvinicchaya)’라는 논서를 지었다. 이처럼 케투마티 성을 건설한 마하시리제이야수라 왕을 의지하여 케투마티에 교법이 확립되었다.

Idaṃ marammamaṇḍaleyeva ketumatīnagare

이것은 마람마 지방 케투마티 성에서의

Sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

교법의 확립이다.

Idāni marammamaṇḍale tambadīparaṭṭheyeva khandhapurasāsanavaṃsaṃ vakkhāmi.

이제 마람마 지방 탐바디파 국 칸다푸라(Khandhapura)의 교법사를 말하겠다.

Kaliyuge hi catusaṭṭhādhike chavassasate tayo bhātikā kittitaranāmakaṃ rājānaṃ rajjato cāvetvā khandhapuranagare rajjaṃ kāresuṃ. Tadā kittitaranāmakassa rañño eko putto cīnaraṭṭhindarājānaṃ yācitvā bahūhi senaṅgehi khandhapuranagaraṃ samparivāretvā aṭṭhāsi. Atha tīsu piṭakesu chekaṃ ekaṃ mahātheraṃ pakkosetvā mantesuṃ. Thero evamāha,– janapadāyattamidaṃ kammaṃ samaṇānaṃ na kappati vicāretuṃ, ahampi samaṇo, nāṭakehi pana saddhiṃ mantethāti. Atha nāṭake pakkosetvā mantesuṃ. Nāṭakāpi sace kāraṇaṃ natthi, evaṃ sati phalaṃ na bhaveyya, sace pūti natthi, makkhikā na sannipateyyunti gītaṃ gāyitvā udake kīḷanti.

칼리 유가 664년에 세 형제가 키티타라(Kittitara)라는 이름의 왕을 왕위에서 몰아내고 칸다푸라 성에서 통치했다. 그때 키티타라 왕의 한 아들이 중국 국왕에게 도움을 요청하여 많은 군대를 거느리고 칸다푸라 성을 포위하고 머물렀다. 그러자 그들은 세 장경(Tipiṭaka)에 정통한 한 마하테라(큰스님)를 청하여 의논했다. 장로가 말하기를 '이 일은 국가의 일이니 사문들이 관여하는 것은 합당하지 않습니다. 나 역시 사문이니, 배우들(nāṭaka)과 함께 상의하십시오'라고 했다. 그래서 배우들을 불러 상의했다. 배우들은 '만약 원인이 없다면 결과도 없을 것입니다. 만약 썩은 것이 없다면 파리들도 모이지 않을 것입니다'라는 노래를 부르며 물놀이를 즐겼다.

Atha teca tayo bhātikā taṃ sutvā kittitaranāmakaṃ rājānaṃ bandhanāgārato gahetvā māretvā idāni yaṃ rajje ṭhapayissāmāti cintetvā tumhe gacchatha, ayaṃ tassa sīso, idāni esa paralokaṃ gatoti sīsaṃ dassesuṃ. Atha cīnaraṭṭhasenāyopi idāni rājavaṃsiko natthi, te nahi yujjhituṃ na icchāma, yaṃ rajje ṭhapayissāmāti katvā mayaṃ āgatā, idāni so natthīti vatvā nivattetvā agamaṃsu.

그때 그 세 형제는 그 말을 듣고 낏띠따라(Kittitara)라는 이름의 왕을 감옥에서 데려와 죽인 후, '이제 누구를 왕위에 세울 것인가'라고 생각하고는, '그대들은 가라, 이것이 그의 머리이다, 이제 그는 저세상으로 갔다'라고 말하며 머리를 보여주었다. 그러자 중국 군대도 '이제 왕통을 이을 자가 없으니, 우리는 싸우고 싶지 않다. 우리가 온 것은 왕위에 세울 자를 위해서였는데, 이제 그가 없다'라고 말하고는 회군하여 돌아갔다.

So ca thero nāṭakehi saddhiṃ mantethāti ettakameva vuttattā bhikkhubhāvato na mocetīti daṭṭhabbaṃ. Vuttañcetaṃ,–

그리고 그 장로가 배우들과 함께 상의하라고만 말했기 때문에 비구의 상태에서 벗어나지 않는다고 보아야 한다. 다음과 같이 설해졌다.

Pariyāyoca āṇatti, tatiye dutiye pana;

Āṇattiyeva sesesu, dvayametaṃ na labbhatīti.

방편에 의한 명령은 세 번째와 두 번째에 있고, 나머지는 오직 명령뿐이니, 이 두 가지는 얻어지지 않는다.

Tasmiṃ pana khandhapure arimaddananagare arahantagaṇavaṃsikā chappadagaṇavaṃsikā ānanda gaṇavaṃsikā ca therā bahavo vasanti. Tehi pana katagantho nāma koci natthīti.

그러나 그 칸다뿌라(Khandhapura)와 아리맛다나(Arimaddana) 성에는 아라한따(Arahanta) 가문의 계보를 잇는 이들, 삽빠다(Chappada) 가문의 계보를 잇는 이들, 아난다(Ānanda) 가문의 계보를 잇는 이들 등 많은 장로가 살고 있었다. 그러나 그들에 의해 지어진 논서는 아무것도 없다고 한다.

Idaṃ khandhapure sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

이것이 칸다뿌라에서의 교법(Sāsana)의 정립이다.

Idāni marammamaṇḍale tambadīpareṭṭheyeva vijayapure sāsanavaṃsaṃ vakkhāmi.

이제 마람마(Maramma) 지역의 땀바디빠(Tambadīpa) 지방에 있는 위자야뿌라(Vijayapura)에서의 교법의 역사를 설하겠다.

Kaliyuge hi catusattatādhike chavassasate sīhasūro nāma rājā vijayapuraṃ māpesi. Tato pacchā dvīsu saṃvaccharesu atikkantesu camuṃnadiyaṃ matasetibhaṃ ekaṃ labhitvā ekasetibhinnoti tassa nāmaṃ pākaṭaṃ ahosi. Tassa rañño kāle vijayapure sīlavantā lajjīpesalā bhikkhū bahavo natthi. Arimaddananagarato anuruddharājakāle rājabhayena nilīyitvā avasesā samaṇakuttakāyeva bahavo atthi. Pacchā cūḷaarahantattheradibbacakkhuttherānaṃ āgatakāleyeva lajjīpesalā bhikkhū balavantā hutvā gaṇaṃ vaḍḍhāpesuṃ. Rājā ca dibbacakkhuttheraṃ antepuraṃ pavesetvā devasikaṃ piṇḍapātena bhojesi. Anuruddharaññā tambulamañjūsāyaṃ ṭhapetvā pūjitā satta dhātuyo labhitvā tāsaṃ pañcadhātuyo caññiṅkhucetiye nidhānaṃ akāsi. Avasesā pana dve dhātuyo puññassa nāma amaccassa pūjanatthāya niyyādesi. Soca amacco jeyyapure puññacetiye nidhānaṃ akāsi.

깔리유가(Kaliyuga) 674년에 씨하쑤라(Sīhasūro)라는 이름의 왕이 위자야뿌라를 건설했다. 그 후 2년이 지났을 때, 짜무(Camu) 강에서 죽은 흰 코끼리 한 마리를 얻어 '한 마리 흰 코끼리의 주인(Ekasetibhinno)'이라는 그의 이름이 널리 알려졌다. 그 왕의 시대에 위자야뿌라에는 계행을 갖추고 부끄러움을 아는 덕 높은 비구들이 많지 않았다. 아리맛다나 성으로부터 아누룻다(Anuruddha) 왕 시절에 왕의 두려움 때문에 숨어 지냈던 나머지 가짜 사문(samaṇakuttakā)들이 많이 있었다. 나중에 쭐라아라한따(Cūḷaarahanta) 장로와 딧바짜쿠(Dibbacakkhu) 장로가 온 때에야 비로소 계행을 갖추고 부끄러움을 아는 비구들이 세력을 얻어 승가를 번창하게 했다. 왕은 딧바짜쿠 장로를 궁궐로 모셔 매일 공양을 올렸다. 아누룻다 왕이 함에 넣어 공양했던 일곱 점의 사리를 얻어, 그중 다섯 점의 사리를 짠잉쿠(Caññiṅkhu) 제티야에 안치했다. 나머지 두 점의 사리는 뿐냐(Puñña)라는 이름의 대신에게 공양하도록 내주었다. 그 대신은 제이야뿌라(Jeyyapura)의 뿐냐 제티야에 안치했다.

Tadā ca kira samaṇakuttakā gahaṭṭhāviya rājarājamahāmattānaṃ [Pg.94] santike upaṭṭhānaṃ akaṃsu. Kaliyuge catuasītādhike chavassasate sampatte sīsasūrarañño jeṭṭha putto ujano nāma rājā rajjaṃ kāresi. So pana avapaṅkyā nāmake dese campakakaṭṭhamaye sattavihāre kārāpesi. Dvi vassādhike sattavassasate kāle te vihārā niṭṭhaṃ agamaṃsu.

그때 가짜 사문들은 재가자처럼 왕과 대신들 곁에서 시중을 들었다고 한다. 깔리유가 684년에 이르러 씨하쑤라 왕의 장남인 우자나(Ujana)라는 이름의 왕이 통치했다. 그는 아와빵꺄(Avapaṅkyā)라는 지역에 참빠까(Campaka) 나무로 된 일곱 개의 사원을 건립했다. 702년에 그 사원들이 완공되었다.

Tesu vihāresu campakaṃ nāma padhānavihāraṃ amaccaputtassa sudhammamahāsāmittherassa adāsi. So pana thero arimaddananagare arahantattherassa vaṃsikoti daṭṭhabbo.

그 사원들 중 참빠까라는 이름의 주된 사원을 대신의 아들인 수담마 마하사미(Sudhammamahāsāmi) 장로에게 주었다. 그 장로는 아리맛다나 성의 아라한따 장로의 계보를 잇는 자라고 보아야 한다.

Veḷūvanaṃ nāma parivāravihāraṃ pana ābhidhammikassa ñāṇadhajassa nāma therassa adāsi. Sopi arahantattherassa vaṃsiko.

웰루와나(Veḷūvana)라는 이름의 부속 사원은 아비담마에 정통한 냐나다자(Ñāṇadhaja)라는 이름의 장로에게 주었다. 그 역시 아라한따 장로의 계보를 잇는 자이다.

Jetavanaṃ nāma parivāravihāraṃ pana sakalavinayapiṭakaṃ vācuggataṃ karontassa guṇārāmattherassa adāsi. So pana thero arimaddananagareyeva ānandattherassa vaṃsiko.

제따와나(Jetavana)라는 이름의 부속 사원은 율장(Vinayapiṭaka) 전체를 암송하는 구나라마(Guṇārāma) 장로에게 주었다. 그 장로는 아리맛다나 성의 아난다 장로의 계보를 잇는 자이다.

Kulavihāraṃ nāma parivāravihāraṃ ādiccaraṃsino nāma therassa adāsi. Sopi ānandattherassa vaṃsikoyeva.

꿀라(Kula) 사원이라는 이름의 부속 사원은 아딧짜랑씨(Ādiccaraṃsi)라는 이름의 장로에게 주었다. 그 역시 아난다 장로의 계보를 잇는 자이다.

Suvaṇṇavihāraṃ nāma parivāravihāraṃ sudhammālaṅkārassa nāma therassa adāsi. Sopi ānandattheravaṃsikoyeva.

수완나(Suvaṇṇavihāra) 사원이라는 이름의 부속 사원은 수담말랑까라(Sudhammālaṅkāra)라는 이름의 장로에게 주었다. 그 역시 아난다 장로의 계보를 잇는 자이다.

Nīcagehaṃ nāma parivāravihāraṃ varapattassa nāma therassa adāsi. So pana sudhammamahāsāmittherassa antevāsiko.

니까게하(Nīcageha)라는 이름의 부속 사원은 와라빳따(Varapatta)라는 이름의 장로에게 주었다. 그는 수담마 마하사미 장로의 제자이다.

Dakkhiṇakoṭiṃ nāma parivāravihāraṃ siripuññavāsino nāma therassa adāsi. Sopi sudhammamahāsāmittherassa antevāsikoti.

닥끼나꼬띠(Dakkhiṇakoṭi)라는 이름의 부속 사원은 씨리뿐냐와씨(Siripuññavāsi)라는 이름의 장로에게 주었다. 그 역시 수담마 마하사미 장로의 제자이다.

Tesaṃ vihārānaṃ esannaṭṭhāne rājā sayameva hatthena gahetvā mahābodhirukkhaṃ ropesi. Tesaṃ vihārānaṃ paṭi jagganatthāya bahūnipi khettavatthūni adāsi ārāmagopaka kulāni ca.

그 사원들이 세워진 자리에 왕이 직접 손으로 대보리수를 심었다. 그 사원들을 관리하기 위해 많은 논밭과 원림을 지키는 가구들을 기증했다.

Tesaṃ [Pg.95] pana therānaṃ sudhammapurārimaddanapurabhikkhuvaṃsikattālajjipesalatā viññātabbā. Teneva vijayapure sāsanaṃ ativiya parisuddhaṃ ahosīti daṭṭhabbaṃ.

그 장로들이 수담마뿌라와 아리맛다나뿌라의 비구 계보를 이었기 때문에 계행을 지키고 부끄러움을 아는 자들임을 알아야 한다. 그 때문에 위자야뿌라에서 교법이 매우 청정하게 유지되었다고 보아야 한다.

Tesampi sissaparamparā anekasahassappamāṇā ahesuṃ. Evaṃ lajjīpesalānaṃyo bhikkhūnaṃ santikā keci saddhivihārikā kīṭāgirimhi assajipunabbasukāviya alajjī dussīlā uppajjiṃsu, seyyathāpi nāma madhurambarukkhato ambilaphalanti. Te pana bahuanācāraṃ cariṃsuyeva. Idaṃ pana tesaṃ mūlauppatti dassanaṃ.

그들의 제자 전승 또한 수천 명에 달했다. 이처럼 계행을 지키고 부끄러움을 아는 비구들로부터 기따기리(Kīṭāgiri)에서의 앗싸지와 뿌납바쑤처럼 부끄러움을 모르고 계행을 어기는 일부 공주(saddhivihārika)들이 나타났으니, 이는 마치 달콤한 망고 나무에서 신 열매가 맺히는 것과 같았다. 그들은 실로 많은 잘못된 행동(anācāra)을 저질렀다. 이것은 그들의 기원에 대한 설명이다.

Rājā hi tadā tesaṃ vihārānaṃ paṭijagganatthāya bahūni khettavatthūni adāsi. Tesu khettavatthūsu balivicāraṇatthāya sudhammamahāsāmitthero ekacce bhikkhū ārakkhaṇaṭṭhāne ṭhapesi. Ārakkhaṇabhikkhū pana dhammānulomavasena kassakānaṃ ovādāpesi, khettavatthusāmibhāgampi paṭiggaṇhāpesi. Tasmiñca kāle khettavatthūni paṭicca bhikkhū vivādaṃ akaṃsu. Atha taṃ vivādaṃ sutvā sāsanadharatthero ca dve parakkamattherā ca tato nikkhamiṃsu. Nikkhamitvā sāsanadharatthero khaṇitti pādapabbate nisīdi. Dve parakkamattherā ca caṅgakiṅgapabbatakandare nisīdiṃsu. Tesañhi nivāsaṭṭhānattā yāvajjatanā taṃ ṭhānaṃ parakkamaṭṭhānanti pākaṭaṃ ahosi. Te pana therā ekacārāti vohāriṃsu. Avasesā pana bhikkhū gāmavāsībahucārāti vohāriṃsu. Tato paṭṭhāya araññavāsīgāmavāsīvasena visuṃ gaṇā honti. Vihārassa ninnānaṃ khettavatthūnaṃ balippaṭiggāhakabhikkhūnampi saṅghajātisamaññā ahosi.

왕이 당시 그 사원들을 관리하기 위해 많은 논밭을 주었다. 그 논밭에서 세금을 관리하기 위해 수담마 마하사미 장로는 일부 비구들을 관리직에 두었다. 관리 비구들은 법의 원칙에 따라 농부들을 훈계하게 하고, 논밭 소유주의 몫도 받게 했다. 그때 논밭을 둘러싸고 비구들이 논쟁을 벌였다. 그러자 그 논쟁을 듣고 싸사나다라(Sāsanadhara) 장로와 두 명의 빠락까마(Parakkama) 장로가 그곳을 떠났다. 떠난 후 싸사나다라 장로는 카닢띠 빠다(Khaṇitti pāda) 산에 머물렀다. 두 명의 빠락까마 장로는 짱기낑가(Caṅgakiṅga) 산의 동굴에 머물렀다. 그들이 머문 곳이었기에 오늘날까지 그곳은 빠락까마의 처소(Parakkamaṭṭhāna)라고 널리 알려졌다. 그 장로들은 '홀로 행하는 자(ekacārā)'라고 불렸다. 나머지 비구들은 '마을에 살며 무리 지어 행하는 자(gāmavāsībahucārā)'라고 불렸다. 그때부터 아란야와씨(숲속 거주자)와 가마와씨(마을 거주자)에 따라 별도의 무리가 생겨났다. 사원에 속한 논밭의 세금을 받는 비구들에게는 '승가 혈통(saṅghajāti)'이라는 명칭이 붙었다.

Kaliyuge catuvassādhike sattasate ujanassa rañño dharamānasseva kaniṭṭhabhātiko kyecvā nāma rājā kumāro rajjaṃ gaṇhi.

깔리유가 704년에 우자나 왕이 살아 있을 때 그의 남동생인 꼐스와(Kyecvā)라는 이름의 왕자가 왕위를 물려받았다.

Ayaṃ pana tassa aṭṭhuppatti,– ujano nāma rājā tvaṃ samuddamajjhaṃ [Pg.96] nāma gāmaṃ gantvā tattha nisīditvā tatruppādabaliṃ bhuñjāhīti niyyādesi. So pana rājakumāro luddakammesuyeva abhirammaṇasīlo. Ekasmiṃ samaye pigavaṃ gantvā paccāgatakāle rattiyaṃ supinaṃ passi,– sakko devānamindo āgantvā uposathasīlaṃ samādiyāhi, evaṃ sati acireneva setibhe labhissasatīti vatvā tāvatiṃsabhavanaṃ puna gatoti.

이것은 그 일의 발생한 배경이다. 우자나(Ujana)라 불리는 왕이 ‘너는 사무다맛자(Samuddamajjha)라는 마을에 가서 그곳에 머물며 거기서 생기는 공물을 먹어라’고 하며 그를 내보냈다. 그런데 그 왕자는 사냥(살생)을 즐기는 성품을 가졌다. 한때 피가와(Pigava)에 갔다가 돌아오는 길에 밤에 꿈을 꾸었는데, 신들의 왕인 삭카(Sakka)가 나타나서 ‘포살계(uposatha-sīla)를 수지하라. 그리하면 머지않아 백상을 얻게 될 것이다’라고 말하고 다시 도리천(Tāvatiṃsa)의 처소로 돌아갔다.

Soca rājakumāro tato paṭṭhāya uposathasīlaṃ samādiyi. Pacchā kālepi attano hatthe guthena kilinnaṃ bhavatīti puna supinaṃ passi. So acireneva pañca setibhe labhi. Atha eko amacco gantvā rañño tamatthaṃ ārocesi. Rājā tuṭṭhacitto hutvā mama kira bhonto kaniṭṭhabhātiko pañca setibhe labhīti rājapurisānaṃ majjhe saṃvaṇṇesi. Amacco puna rājakumārassa santikaṃ gantvā tamatthaṃ ārocesi. Rājakumāropi mama bhātiko rājā akathitapubbaṃ vācāpeyyaṃ vadatīti ārādhayitvā puna gantvā tamatthaṃ rañño ārocāpesi. Rājāpi tatheva vadatīti. Taṃ sutvā rājakumāro bhiyyoso pasīdi.

그래서 그 왕자는 그때부터 포살계를 수지했다. 나중에는 자신의 손이 똥(오물)으로 젖어 있는 꿈을 다시 꾸었다. 그는 머지않아 다섯 마리의 백상을 얻었다. 그러자 한 대신이 가서 왕에게 그 사실을 보고했다. 왕은 기쁜 마음이 되어 왕의 신하들 가운데서 ‘나의 사랑하는 동생이 다섯 마리의 백상을 얻었다고 하오’라고 칭송했다. 대신이 다시 왕자에게 가서 그 사실을 전했다. 왕자도 ‘나의 형님 왕께서 이전에 한 번도 말씀하지 않으셨던 다정한 말을 하시는구나’라며 만족해하며, 다시 가서 왕에게 그 사실을 알리게 했다. 왕도 그와 같이 말하니, 그 말을 듣고 왕자는 더욱 깊이 신뢰하게 되었다.

Kasmā pana ujano rājā kittitaraṃ nāma rājakumāraṃ kaniṭṭhavohārena na vadatīti. Ekasetibhindo hi rājā aparassa rañño deviṃ gabbhiniṃ ānetvā aggamahesiṭṭhāne ṭhapesi, ṭhapetvā acireneva ujanaṃ vijāyi, teneva na ujano ekasetibhindassa putto, kittitaro nāma rājakumāroyeva ekasetibhindassa putto, tasmā taṃ kāraṇaṃ paṭicca so taṃ kaniṭṭhavohārena na vadatīti.

그런데 왜 우자나 왕은 낏띠따라(Kittitara)라는 왕자를 동생이라는 호칭으로 부르지 않았는가? 에까세띠빈다(Ekasetibhinda) 왕이 다른 왕의 임신한 왕비를 데려와서 제일 왕비의 자리에 앉혔는데, 앉히고 나서 얼마 지나지 않아 우자나를 낳았기 때문에 우자나는 에까세띠빈다의 아들이 아니었다. 낏띠따라라는 왕자만이 에까세띠빈다의 아들이었으므로, 그러한 이유 때문에 그는 그를 동생이라는 호칭으로 부르지 않았던 것이다.

Kaniṭṭho pañcasetibhe labhatīti sutvā rājā bhāyitvā kaniṭṭhassa rajjaṃ upaniyyādesi. Rājā rājagehassa pacchimadvārena nikkhami. Kaniṭṭho purimadvārena pāvisi. Pañcannaṃ pana setibhānaṃ laddhattā pañcasetibhindoti pākaṭo. Mūlanāmaṃ panassa [Pg.97] sīhasūroti daṭṭhabbaṃ. Tassa rañño kāle bahū alajjino gāmasāmanta vihāre vasitvā anekavidhaṃ ānācāraṃ cariṃsu. Sudhammapuraarimaddanapurato paramparavasena āgatā bhikkhūpi bahū lajjino sikkhākāmā santi.

동생이 다섯 마리의 백상을 얻었다는 말을 듣고 왕은 두려워하며 동생에게 왕위를 넘겨주었다. 왕은 왕궁의 서문으로 나갔고, 동생은 동문으로 들어왔다. 다섯 마리의 백상을 얻었기 때문에 반짜세띠빈다(Pañcasetibhinda)라고 널리 알려졌다. 그의 본명은 씨하쑤라(Sīhasūra)라고 알아야 한다. 그 왕의 시절에 많은 부끄러움을 모르는 자들이 마을 근처의 사원에 살면서 여러 종류의 부도덕한 행위를 저질렀다. 그러나 수담마뿌라와 아리맛다나뿌라에서 전승을 따라온 많은 부끄러움을 아는(lajjino) 학구적인 수행자들도 있었다.

Atha tassa rañño bhattaṃ paribhuñjanakāle eko samaṇakuttako aṭṭha parikkhāre gahetvā āgantvā rañño sammukhe aṭṭhāsi. Kimatthāya āgatosīti pucchite piṇḍapātatthāya āgatomhīti āha. Atha rājā sayaṃ bhuñjissāmīti ārabhitvāpi atippasannatāya pana suvaṇṇapātiyā paṭiyāditaṃ sakalampi bhattaṃ adāsi. Atha rājā evaṃ cintesi,– ayaṃ bhikkhu piṇḍapātatthāya upamajjhanti kayeva āgantvā aṭṭhāsi, na so puthujjanabhikkhu, atha kho abhiññālābhī arahā bhaveyya, mama puññatthāya āgato bhaveyya maṃ anukampaṃ upādāyāti.

그 후 그 왕이 식사를 할 때, 한 가짜 수행자(samaṇakuttaka)가 여덟 가지 필수품을 들고 와서 왕의 앞에 섰다. 무슨 일로 왔느냐고 묻자, 공양물을 얻으러 왔다고 대답했다. 그러자 왕은 자신이 직접 먹으려 하다가도 매우 신심이 깊어 금그릇에 준비된 모든 식사를 다 주었다. 그리고 왕은 이렇게 생각했다. ‘이 수행자는 식사 시간에 딱 맞춰 공양을 위해 와서 섰으니, 그는 범부 수행자가 아니라 아마도 신통을 얻은 아라한일 것이다. 나를 불쌍히 여겨 나의 공덕을 위해 오신 것이리라’고.

Evaṃ pana cintetvā ekaṃ rājapurisaṃ āṇāpesi tassa pacchā anugantvā oloketuṃ. So pana samaṇakuttako sayaṃ alajjibhūtattāva attano bhariyā paccuggantvā pattaṃ gaṇhi. Taṃ disvā rājapuriso rañño santikaṃ gantvā paṭhamameva evaṃ cintesi,– sace yathābhūtaṃ āroceyyaṃ, rañño pasādo vinasseyya, evaṃ pana anārocetvā yathā rañño passādo bhiyyosomattāya bhaveyya, mayhampi lābho uppajjeyya, samaṇakuttakopi rājaparādhato vimucceyya, evaṃ ārocessāmīti. Evaṃ pana cintetvā ahaṃ mahārāja taṃ anugantvā olokesi, atha mama evaṃ olokentassava antaradhāyīti ārocesi. Rājā bhiyyosomattāya pasīditvā hatthaṃ pasāretvā yathāhaṃ maññami, tathā avirajjhanamevatanti tikkhattuṃ vācaṃ nicchāresi, rājapurisassa ca dātabbaṃ adāsi.

이렇게 생각하고서 한 왕의 신하에게 그를 뒤따라가서 지켜보라고 명령했다. 그러나 그 가짜 수행자는 자신이 부끄러움을 모르는 자였기에 자신의 아내가 마중 나와서 발우를 받았다. 그것을 보고 왕의 신하는 왕의 곁으로 돌아가면서 처음에는 이렇게 생각했다. ‘만약 사실대로 보고하면 왕의 신심이 파괴될 것이요, 그렇게 보고하지 않고 왕의 신심이 더욱 깊어지도록 하면 나에게도 이익이 생기고 가짜 수행자도 왕의 처벌에서 벗어날 수 있을 것이다. 그렇게 보고하리라’고. 이렇게 생각하고 ‘대왕이시여, 제가 그를 뒤따라가서 지켜보았으나, 제가 지켜보는 동안에 사라져버렸습니다’라고 보고했다. 왕은 더욱 깊이 신심이 생겨 손을 펴고 ‘내가 생각한 대로 틀림이 없구나’라고 세 번이나 말을 내뱉고, 왕의 신하에게 하사품을 주었다.

Tasmiṃyeva divase eko amacco rañño paṇṇākāratthāya [Pg.98] velāhakaṃ nāma ekaṃ turaṅgamaṃ adāsi. Atha rājā mama puññānubhāvena esa laddhoti sampahaṃsi. Taṃ pana turaṅgamaṃ ārohitvā ekaṃ hatthārohaṃ pājāpesi. Atha mahājanassa olokentassa hatthārohassa sīseveṭṭhanadussaṃyeva passitvā ākāse pakkhandho bakoviya paññāyati. So pana turaṅgamo pātova vijayapurato gacchanto pabbatabbhantaranagaraṃ sāyanhasamaye pāpuṇi. Abbha vijabbhanaassotipi nāmaṃ akāsi.

바로 그날 한 대신이 왕에게 선물을 주기 위해 웰라하까(Velāhaka)라는 말 한 마리를 바쳤다. 그러자 왕은 ‘나의 공덕의 위력으로 이것을 얻었구나’라며 기뻐했다. 그 말을 타고 한 마부를 몰게 했다. 그러자 구경하던 군중들의 눈에는 마부의 머리 수건만이 보이고 하늘로 솟아오르는 왜가리처럼 보였다. 그 말은 아침 일찍 위자야뿌라에서 출발하여 저녁 무렵에 빳바빳반따라 도시에 도착했다. 왕은 ‘압바위잣바나앗싸(Abbha-vijabbhana-assa, 구름처럼 퍼지는 말)’라는 이름도 붙여주었다.

Iccevaṃ samaṇakuttakā dārampi posesuṃ, pageva itaraṃ anācāraṃ. Teneva te samaṇakuttakā rañño mallaraṅgampi pavisitvā mallaṃ yujjhesuṃ. Tesu pana samaṇakuttakesu ovicaṅgākhuṃsaṅghajo nāma samaṇakuttako mallakamme ativiya cheko adhiko. So kira saṃvacchare saṃvacchare rañño mallaraṅge jayitvā pannarasa vā vīsati vā asse paṭilabhīti.

이와 같이 가짜 수행자들은 아내를 부양하기도 했으니, 다른 부도덕한 행위는 말할 것도 없었다. 그리하여 그 가짜 수행자들은 왕의 격투기장에도 들어가서 격투를 벌였다. 그 가짜 수행자들 중에서 오위짱가쿵상가조(Ovicaṅgākhuṃsaṅghajo)라는 이름의 가짜 수행자가 격투 기술에 매우 능숙하고 뛰어났다. 그는 해마다 왕의 격투기장에서 승리하여 15마리 혹은 20마리의 말을 얻었다고 한다.

Ratanapūranagare mallakamme aticheko adhiko eko kambojakulo atthi. So ratanapūranagare jeyyapuranagara ca attanā samathāmaṃ mallapurisaṃ asabhitvā vijaya puraṃ āgantvā campakavihārassa dvārasamīpe mallasabhāmaṇḍape pavisitvā mallakammaṃ kātuṃ icchāmīti rañño ārocesi. Atha rājā taṃ saṅghajaṃ āmantetvā evamāha,- idāni bho tvaṃ iminā saddhiṃ mallayuddhaṃ kātuṃ sakkhissasīti. Āmamahārāja pubbe ahaṃ dahare hutvā kīḷanatthāyayeva mallakammaṃ akāsiṃ, idāni pana ekūnasattativasso ahaṃ ito pacchā mallayuddhaṃ kātuṃ sakkhissāmi vā mā vāti na jānāmi, idāni parapakkhaṃ mallapurisaṃ mallakammena māressāmīti vadati.

라따나뿌라 시에 격투 기술에 매우 능숙하고 뛰어난 깜보자(Kamboja) 가문의 사람이 있었다. 그는 라따나뿌라 시와 제이야뿌라 시에서 자신과 힘이 대등한 격투사를 찾지 못하고 위자야뿌라 시로 와서, 짬빠까 사원 문 근처의 격투장 회관에 들어가 격투를 하고 싶다고 왕에게 알렸다. 그러자 왕은 그 상가조를 불러 이렇게 말했다. ‘여보게, 이제 자네가 이 사람과 더불어 격투를 할 수 있겠는가?’ 상가조가 대답했다. ‘예, 대왕이시여. 예전에 저는 젊었을 때 놀이 삼아 격투를 했습니다. 하지만 지금은 69세라 이 이후에 격투를 할 수 있을지 없을지 모르겠습니다만, 지금은 상대방 격투사를 격투 기술로 죽여버리겠습니다’라고 말했다.

Atha rājūnaṃ mallakammaṃ nāma kīḷanatthāyayeva bhavati, mā māretuṃ ussāhaṃ karohīti vatvā aññamaññaṃ mallayuddhaṃ kārāpesi[Pg.99]. Saparisassa rañño olokentasseva te mallākārena naccitvā aññamaññaṃ samīpaṃ upagacchiṃsu. Atha saṅghajo mallo kambojamallassa pādena paharaṇākāraṃ dassetvā dakkhiṇahatthamuṭṭhinā kapāle pahāraṃ adāsi. Atha kambojamallassa mukhaṃ pacchato ahosi. Tadā sapariso rājā īdisā pana vimukhato maraṇameva seyyo idāni pana imaṃ passituṃ na visahāmīti vadati. Puna saṅghajo vāmahattha muṭṭhinā pahāraṃ adāsi. Atha kambojamallassa mukhaṃ parivaṭṭetvā yathā pubbe, tathā patiṭṭhāsi.

그때 왕들에게는 "씨름이란 오직 오락을 위한 것이니, 죽이려 애쓰지 말라"고 말하고 서로 씨름을 하게 했다. 왕이 권속들과 함께 지켜보는 가운데 그들은 씨름꾼의 모습으로 춤을 추며 서로에게 다가갔다. 그때 상가조 씨름꾼이 캄보자 씨름꾼에게 발로 차는 시늉을 하더니 오른손 주먹으로 정수리를 쳤다. 그러자 캄보자 씨름꾼의 얼굴이 뒤로 돌아갔다. 그때 권속들과 함께 있던 왕이 "이런 모습으로 사느니 죽는 것이 낫겠다. 지금은 이것을 차마 볼 수가 없구나"라고 말했다. 다시 상가조가 왼손 주먹으로 치자, 캄보자 씨름꾼의 얼굴이 돌아가서 예전처럼 제자리에 놓였다.

Tasmiñca kāle sapariso khattiyo taṃ acchariyaṃ disvā dve asse tiṃsamattāni vattāni satakahāpaṇañca adāsīti. Idañca vacanaṃ porāṇapotthakesu āgatattā sādhujanānañca saṃvejaniyaṭṭhānattā vuttaṃ. Ṭhapetvā hi saṃvegalābhaṃ natthi aññaṃ kiñci payojananti.

그때 권속들과 함께 있던 왕은 그 기이한 일을 보고 말 두 마리와 서른 벌의 옷과 백 카하빠나를 주었다. 이 이야기는 옛 서적들에 전해 내려오는 것이며, 선한 사람들에게 경각심(saṃvega)을 일으키기 위해 기술되었다. 경각심을 얻는 것 외에는 다른 어떤 목적도 없기 때문이다.

Kaliyuge terasādhike sattavassasate vijayapureyeva tassa putto kittitaranāmako rājā rajjaṃ kāresi. Vitarā sadisanāmavaseneva sīhasūroti nāmaṃ paṭiggaṇhi. Pitu rañño kāle laddhesu pañcasu setihesu catunnaṃyeva avasesattā catusetibhindoti nāmaṃ pākaṭaṃ. Tene vāha abhidhānappadīpikāṭīkāyaṃ catusetibhindoti. Tassa rañño kāle caturaṅgabalo nāma mahāamacco ganthakovido abhidhānappadīpikāsaṃ vaṇṇanaṃ akāsi. So pana sakalabyākaraṇavanāsaṅgañāṇācārī ahosi.

깔리유가 713년에 비자야뿌라에서 그의 아들 끼띠따라라는 이름의 왕이 통치했다. 그는 비따라라는 이름의 세력에 따라 씨하쑤라(Sīhasūro)라는 이름을 얻었다. 부왕 시절에 얻은 다섯 마리의 흰 코끼리 중 네 마리만 남았기 때문에 '짜뚜세띠빈두(Catusetibhindu)'라는 이름으로 알려졌다. 그래서 ‘아비다납빠디삐까 주석서’(Abhidhānappadīpikā-ṭīkā)에서 '짜뚜세띠빈두'라고 하였다. 그 왕의 시대에 짠뚜랑가발라(Caturaṅgabalo)라는 이름의 대신이 성전에 능통하여 ‘아비다납빠디삐까 상세 주석’(Abhidhānappadīpikā-saṃvaṇṇana)을 저술했다. 그는 모든 문법의 지식에 통달하고 지혜와 행실을 갖춘 자였다.

Ekasmiñca samaye rājā ekaṃ mahantaṃ vihāraṃ kārāpetvā asukaraññā ayaṃ vihāro kārāpito, imasmiṃ vihāre sīlavantāyeva nisīdantūti kolāhalaṃ uppādesi. Atha sācaññināmagāmavāsī eko thero āgantvā nisīdi.

한때 왕이 큰 사원을 건립하고 "어느 어느 왕에 의해 이 사원이 건립되었으니, 이 사원에는 계행을 갖춘 자들만이 앉아라"라고 공표하였다. 그때 사짠니라는 마을에 사는 한 장로가 와서 앉았다.

Ayaṃ [Pg.100] pana tassa therassa aṭṭhuppatti,–

이것은 그 장로의 유래이다.

Sācaññigāme kira eko gahapati attano puttaṃ sippuggahaṇatthāya vihāre ekassa bhikkhussa santike niyyādesi. Puttassa pana vihāraṃ agantukāmassa tajjanatthāya sakaṇṭakagacchassa upari khipati. So ca daharo nikkhamitvā gehaṃ anāgatvā vihāreyeva nisīdi. Mātāpitūnaṃ santikaṃ anāgantvā thokaṃ thokaṃ dūraṃ gantvā sāmaṇera bhūmito upasampadabhūmiṃ patvā arimaddananagaraṃ gacchi. Atipaññavantatāya pana pattappattaṭṭhāne mahāthero saṅgaṇhiṃsu. Tenevesa sakalamarammaraṭṭhe pākaṭo ahosi. Atha mātāpitaro puttassa āgamanaṃ apekkhitvāyeva nisīdiṃsu. Tamatthaṃ pana sutvā esa amhākaṃ putto bhavissati vā no vāti vīmaṃsitukāmo pitā anugacchi. Arimaddananagare taṃ sampāpuṇitvā upaṭṭhapetvā nisīdi. Sopi bhikkhu yathāupaṭṭhāneneva santappetvā ganthaṃ uggaṇhi. Aparasmiṃ pana kāleso bhikkhu ajja sūpo appaloṇotiādinā punappunaṃ bhaṇati.

사짠니 마을의 한 거사가 자신의 아들을 기술을 배우게 하기 위해 사원의 한 비구에게 맡겼다고 한다. 아들이 사원에 가기 싫어하자 그를 위협하기 위해 가시 덤불 위로 던졌다. 그 아이는 집을 나가 돌아오지 않고 사원에 머물렀다. 부모에게 돌아오지 않고 조금씩 멀리 가서 사미가 되고 구족계를 받은 뒤 아리맛다나 도성으로 갔다. 지혜가 매우 뛰어났기에 가는 곳마다 대장로들이 그를 받아들였다. 그래서 그는 모든 마람마 국토에 널리 알려졌다. 그때 부모는 아들이 돌아오기를 기다리며 지냈다. 그 소식을 듣고 "이분이 우리 아들일까 아닐까" 확인하고 싶어 아버지가 찾아갔다. 아리맛다나 도성에서 그를 만나 시봉하며 지냈다. 그 비구 또한 시봉을 잘 받으며 성전을 공부했다. 훗날 그 비구가 "오늘 국에 소금이 적다"는 등의 말을 되풀이했다.

Atha pitā evamāha,- na pubbe piyaputtaka tayā īdisaṃ vacanaṃ kathitaṃ, idāni pana tvaṃ abhiṇhaṃ īdisaṃ vacanaṃ chaṇasi, kāraṇamettha kinti pucchi. Pubbe ganthesu chekattaṃ appatvā ganthesu chekatthaṃ byāpannacittatāya na vuttaṃ, idāni pana mayā icchito attho matthakaṃ patto, tasmā kāyabalapariggahaṇatthāya mayā īdisaṃ vacanaṃ vuttanti vadati. Taṃ vacanaṃ sutvā pitā mātuyā santikaṃ gamanatthāya okāsaṃ yācitvā pitarā saddhiṃ sakaṭṭhānaṃ āgacchanto vijayapuraṃ cetiyavandanatthāya pāvisi.

그러자 아버지가 이렇게 말했다. "사랑하는 아들아, 전에는 네가 이런 말을 하지 않았는데, 지금은 왜 이런 말을 자주 하느냐? 그 이유가 무엇이냐?" (비구가 대답했다.) "전에는 성전에 능숙하지 못해 성전에 마음을 쏟느라 말하지 않았습니다. 그러나 이제는 제가 원하던 목적이 정점에 도달했기에, 육체의 힘을 보충하기 위해 이런 말을 하는 것입니다." 그 말을 듣고 아버지가 어머니에게 가기 위해 허락을 구했고, 아버지와 함께 자기 고향으로 돌아오다가 비자야뿌라에 탑을 참배하기 위해 들어갔다.

Tadā raññā vuttavacanaṃ sutvā tasmiṃ vihāre aruhitvā nisīdi[Pg.101]. Ārakkhapurisā ca taṃ bhikkhuṃ vihāre nisinnaṃ disvā tamatthaṃ rañño ārocesuṃ. Rājā ca caturaṅgabalaṃ amaccaṃ āṇepesi,-gantvā tassa bhikkhussa ñāṇathāmaṃ upadhārehīti. Caturaṅgabalo ca gantvā taṃ bhikkhuṃ gūḷagūḷaṭṭhānaṃ pucchi. Sopi pucchitaṃ pucchitaṃ vissajjesi. Caturaṅgabalo ca tamatthaṃ rañño ārocesi. Rājā tuṭṭhacitto hutvā taṃ vihāraṃ tassa bhikkhussa adāsi. Tassa pana bhikkhussa daharakāle sakaṇṭakagacche pituno khipanaṃ paṭicca kaṇḍakakhipattheroti samaññā ahosi, mūlanāmaṃ panassa nāgitoti. Sotasmiṃ vihāre nisīditvā saddasāratthajaliniṃ nāma ganthaṃ akāsi. Tassa kira therassa kāle tasmiṃ nagare āraddha vipassanādhurā mahallakā bhikkhū sahassamattā ahesuṃ. Āraddhaganthadhurā pana daharabhikkhū gaṇanapathaṃ vītivattā.

그때 왕이 한 말을 듣고 그 사원에 올라가 앉았다. 파수꾼들이 그 비구가 사원에 앉아 있는 것을 보고 왕에게 그 사실을 보고했다. 왕은 짠뚜랑가발라 대신에게 명령했다. "가서 그 비구의 지혜의 힘을 조사해 보라." 짠뚜랑가발라가 가서 그 비구에게 아주 깊고 미묘한 대목들을 물었다. 그는 질문을 받는 대로 모두 답변했다. 짠뚜랑가발라는 그 사실을 왕에게 보고했다. 왕은 기뻐하며 그 사원을 그 비구에게 기증했다. 그 비구는 어릴 적에 아버지가 가시 덤불에 던진 일 때문에 '깐다까끼빠 장로'(Kaṇḍakakhipatthero)라는 칭호를 얻었으나, 본래 이름은 나기따(Nāgito)였다. 그는 그 사원에 머물며 ‘삿다사랏타잘리니’(Saddasāratthajalinī)라는 서적을 저술했다. 그 장로의 시대에 그 도성에는 위빳사나 수행에 전념하는 나이 든 비구들이 천 명가량 있었고, 경전 공부에 전념하는 젊은 비구들은 그 수를 헤아릴 수 없었다.

Tassa pana pitarampi seṭṭhiṭṭhāne ṭhapesi. Teneva taṃ gāmaṃ seṭṭhigāmoti nāmena vohariṃsu.

왕은 그의 아버지 또한 장자(Seṭṭhi)의 지위에 임명했다. 그 때문에 그 마을을 '셋띠가마'(Seṭṭhigāmo)라는 이름으로 불렀다.

Kaccāyanavaṇṇanaṃ pana vijayapureyeva abhayagiripabbate nisinno mahāvijitāpī nāma thero akāsi. Vācako padesampi soyeva akāsi. Saddavuttiṃ pana saddhammagurutthero akāsi.

‘까짜야나 상세 주석’(Kaccāyanavaṇṇanā)은 비자야뿌라의 아바야기리 산에 머물던 마하위지따삐(Mahāvijitāpī)라는 장로가 저술했다. ‘와짜꼬 빠데싸’(Vācakopadesa) 또한 그가 저술했다. ‘삿다웃띠’(Saddavutti)는 삿담마구루(Saddhammaguru) 장로가 저술했다.

Iccevaṃ vijayapure anekehi ganthakārehi sāsanaṃ vipulaṃ ahosi.

이와 같이 비자야뿌라에서 수많은 저술가에 의해 교법(Sāsana)이 광대해졌다.

Kaliyuge pana pañcāsītādhike chavassasate sampatte asaṅkhayācoyonnāmako rājā jeyyapuranagaraṃ māpetvā tattha rajjaṃ kāresi. Tattha pana rājūnaṃ kāle therehi katagantho nāma natthi.

깔리유가 685년에 아쌍카야쪼욘(Asaṅkhayācoyon)이라는 이름의 왕이 제이야뿌라 도성을 건설하고 그곳에서 통치했다. 그 왕들의 시대에는 장로들에 의해 저술된 서적은 없다.

Kaliyuge chabbisādhike sattavassasate vesākhamāse jeyyapuranagaraṃ vinassi. Tasmiṃyeva saṃvacchare jeṭṭhamāse vijayapuraṃ vinassi. Tasmiṃyeva saṃvacchare phaggunamāse satvivarājā [Pg.102] ratanapūraṃ nāma nagaraṃ māpetvā rajjaṃ kāresīti.

깔리유가 726년 웨싸까 달에 제이야뿌라 도성이 파괴되었다. 같은 해 제맛다 달에 비자야뿌라가 파괴되었다. 같은 해 파구나 달에 삿띠와(Satvivarājā) 왕이 라따나뿌라라는 이름의 도성을 건설하고 통치했다.

Idaṃ vijayapurajeyyapuresu sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

이것이 비자야뿌라와 제이야뿌라에서의 교법의 확립이다.

Idāni marammamaṇḍale tambanīparaṭṭheyeva ratanapūranagare sāsanavaṃsaṃ vakkhāmi.

이제 마람마 지역의 탐바니빠 지방에 있는 라따나뿌라 도성에서의 교법의 역사를 설하겠다.

Kaliyuge hi aṭṭhāsītādhike sattavassasate narapatirañño dhitāya saddhiṃ aloṅgacaññisūrañño putto ānandasūriyo nāma santhavaṃ katvā ekaṃ (siddhikaṃ nāma puttaṃ vijāyi. So vaye sampatte rajjasampattiṃ labhi. Tato pabhuti yāva mrenacodighā raññā arimaddananagare rajjaṃ akaṃsu). Tato pacchā sirisudhammarājādhipatīti laddhanāmo satvivarājā ratanapūranagare rajjaṃ kāresi. Tassa rañño kāle kaliyuge ekanavutādhike sattavassasate sampatte laṅkādīpato sirisaddhammālaṅkāratthero sīhaḷamahāsāmittherocāti ime dve therā pañca sarīradhātuyo ānetvā nāvāya kusimatitthaṃ pāpuṇitvā rāmaññaraṭṭhe baññārani nāmena raññā nivāritā anisīdisvā tato soyeva rājā there yāva sirikhettanagarā pahiṇi. Tamatthaṃ ñatvā ratanapūrindo rājā cattālīsāya nāvāhi yāva sirikhettanagaraṃ paccuggantvā ānesi. Ānetvā ca mahānavagāmaṃ pattakāle saha orodhehi amaccehi ca sayameva rājā paccuggacchi. Ratanapūraṃ ppana pattakāle mahāpathavī cali, paṭinādañca nadi. Tadā rājā sammāsambuddhassa tilokaggassa sāsanaṃ paggaṇhissāmīti cintetvā sarīradhātuṃ ānetvā idha pattakāle ayaṃ mahāpathavī calati, paṭinādañca nadati, idaṃ [Pg.103] amhākaṃ raṭṭhe jinasāsanassa cirakālaṃ patiṭṭhānabhāve pubbanimittanti sayameva nimittapāṭhaṃ akāsi.

칼리 시대 788년, 나라파티 왕의 딸과 알롱가짜니수라 왕의 아들인 아난다수리야가 연분을 맺어 싯디카라는 아들을 낳았다. 그가 장성하여 왕위를 얻었고, 므렌쪼디가 왕에 이르기까지 아리맛다나성에서 통치했다. 그 후 시리수담마라자디파티라는 칭호를 얻은 사트바 왕이 라타나푸라성에서 나라를 다스렸다. 그 왕의 시대인 칼리 시대 791년에 스리랑카 섬으로부터 시리삿담말랑카라 장로와 시할라마하사미 장로라는 두 장로가 다섯 분의 불사리를 모시고 배를 타고 쿠시마 항구에 도착했다. 라만냐국의 반냐라니라는 이름의 왕에 의해 제지당하여 머물지 못했으나, 그 후 그 왕은 장로들을 시리켓타성까지 보냈다. 그 소식을 알고 라타나푸라의 주인인 왕이 40척의 배를 보내 시리켓타성까지 마중 나가 모셔왔다. 마하나바가마에 이르렀을 때 왕은 후궁들과 신료들과 함께 직접 마중을 나갔다. 라타나푸라에 도착했을 때 대지가 진동하고 메아리가 울려 퍼졌다. 그때 왕은 '나는 삼계에서 가장 높으신 정등각자의 교법을 받들 것이다'라고 생각하며, '불사리를 모시고 이곳에 도착했을 때 이 대지가 진동하고 메아리가 울려 퍼지는 것은 우리 나라에 부처님의 가르침이 오랫동안 확립될 것이라는 전조이다'라고 스스로 징조를 풀이했다.

Tāva tiṭṭhatu jīvamānassa sammāsambuddhassa ānubhāvo, ahovata sarīradhātuyāyeva anubhāvoti bahuraṭṭha vāsino pasidiṃsu. Honti cettha, –

살아 계신 정등각자의 위신력은 말할 것도 없거니와, 오호라, 불사리만으로도 그 위신력이 이와 같구나 하며 많은 나라의 거주자들이 신심을 일으켰다. 여기에 다음과 같은 게송이 있다.

Sarīradhātuyā tāva, mahantocchariyo hoti;

Kā kathā pana buddhassa, jīvamānassa seṭṭhassa.

"사리만으로도 이토록 커다란 경이로움이 있는데, 살아 계신 수승한 부처님에 대해서는 더 말해 무엇하겠는가."

Evaṃ anussaritvāna, uppādeyya pasādakaṃ;

Buddhaguṇesu bāhullaṃ, gāravañcaṃ kare janoti.

"이와 같이 수념하여 청정한 믿음을 일으키고, 부처님의 덕성에 대해 사람들이 커다란 존경과 공경을 바쳐야 하리라."

Kaliyuge dvenavutādhike sattavassasate tā pañca dhātuyo nidahitvā jeyyapuranagarato pacchimadisābhāge samabhūmibhāge cetiyaṃ patiṭṭhāpesi. Tañca cetiyaṃ ratanacetiyanti paññāpesi, hatthirūpabāhullatāya pana anekibhindoti pākaṭaṃ hoti. Tīhi sirigabbhehi sattahi dvārehī ca alaṅkataṃ nāma mahāvihāraṃ kārāpetvā dvinnaṃ sīhaḷadīpikattherānaṃ adāsi. Tato pacchā tesu mahantatthero sakavihārasamīpe pabbatamuddhani attano sissepi appavesetvā lajjīpesalabahussutasikkhākāmehi sabbehi tīhi therehi saddhiṃ sīmaṃ sammannati. Iccevaṃ sīmasammutipariyattivācanādikammehi marammaraṭṭhe sāsanaṃ virūḷaṃ katvā patiṭṭhāpesi.

칼리 시대 792년에 그 다섯 사리를 안치하고 제이야푸라성 서쪽 평지에 탑을 세웠다. 그 탑을 라타나 제티야라고 공표했으나, 코끼리 형상이 많기 때문에 아네키빈두라고 널리 알려졌다. 세 개의 내실과 일곱 개의 문으로 장식된 마하위하라를 건립하여 두 스리랑카 장로에게 보시했다. 그 후 그중 큰 장로가 자신의 사원 근처 산꼭대기에서 제자들도 들어오지 못하게 한 뒤, 계율을 갖추고 덕망 높으며 다문하고 수행을 즐기는 세 명의 장로와 함께 계(sīma)를 확정했다. 이와 같이 계의 확정과 교학 전수 등의 일을 통해 마람마 나라에 교법이 번성하도록 확립했다.

Idaṃ marammamaṇḍale ratanapūranagare sīhaḷadīpike

이것은 마람마 구역 라타나푸라성에 스리랑카 섬의

Dve there paṭicca paṭhamaṃ sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

두 장로에 의지하여 처음으로 교법이 확립된 일이다.

Kaliyuge chabbīsādhike sattavassasate sampatte phaggunamāse satvavarājā ratanapūranagaraṃ māpesi. Tassa rañño [Pg.104] kāle jeyyapuranagare ekā pūpikā itthī alajjino ekassa bhikkhussa santike dhanaṃ upanidahi. Aparabhāgesā taṃ dhanaṃ yāci. Atha so bhikkhu tava dhanaṃ ahaṃ na paṭiggaṇhāmīti musā bhaṇati. Evaṃ vivādaṃ katvā taṃ kāraṇaṃ rañño ārocesi. Rājā pakkosāpetvā sayameva taṃ bhikkhuṃ pucchi,-tvaṃ bhante tassā itthiyā dhanaṃ paṭiggaṇhāsi vā mā vāti. Ahaṃ mahārāja samaṇo alikaṃ bhaṇituṃ na vaṭṭati, na paṭiggaṇhāmīti vadati. Taṃ kāraṇaṃ rājā ca punappunaṃ pucchitvā vīmaṃsanto bhikkhussa kerāṭikabhāvaṃ jānitvā taṃ samaṇo samāno bhagavato paññattaṃ sikkhāpadaṃ akkamitvā musā bhaṇatīti kujjhitvā sayameva aparādhānurūpaṃ sīyaṃ chinditvā rājagehato heṭṭhā khipi.

칼리 시대 726년 팍구나월에 사트바 왕이 라타나푸라성을 건설했다. 그 왕의 시대에 제이야푸라성의 한 떡 장수 여인이 계행 없는 한 비구의 처소에 돈을 맡겼다. 훗날 그녀가 그 돈을 요구하자, 그 비구는 '나는 그대의 돈을 받은 적이 없다'라고 거짓말을 했다. 이처럼 분쟁을 하여 그 일을 왕에게 보고했다. 왕은 사람을 보내 그 비구에게 직접 물었다. '존자여, 그대가 저 여인의 돈을 받았습니까, 안 받았습니까?' 비구는 '대왕이여, 수행자는 거짓을 말해서는 안 됩니다. 저는 받지 않았습니다'라고 답했다. 왕이 거듭 묻고 조사하여 그 비구의 기만적인 성품을 알게 되었고, 수행자이면서 세존께서 제정하신 학습계율을 짓밟고 거짓말을 하는 것에 분노하여, 그 죄에 상응하게 혀를 자르고 왕궁 아래로 던져버렸다.

Tañca kāraṇaṃ sakalamarammaraṭṭhe pākaṭaṃ. Alajjībhikkhūpi aññe pāpakammaṃ kātuṃ na visahiṃsu. Raññā bhāyitvāyeva sikkhāpadaṃ na akkamesuṃ.

그 사건은 마람마 온 땅에 널리 알려졌다. 다른 계행 없는 비구들도 감히 악행을 저지르지 못하게 되었다. 왕을 두려워하여 학습계율을 어기지 않게 되었다.

Kaliyuge tiṃsādhike sattavassasate sampatte maṅgakricvācoṅka nāma rājā rajjaṃ kāresi. So pana rājā raṭṭhavāsīnaṃ sukhatthāya nimittaṃ gahetvā tālavaṇṭaṃ gahetvā rājagehaṃ paṭiggaṇhi. So ca rājā sakkarāje pañcacattālīsādhike sattavassasate sampatte caññiṅkhuṃ nāma cetiyaṃ patiṭṭhāpesi. Yaṅgaranāmakassa silāpabbatassa samīpe porāṇikaṃ ekaṃ cetiyaṃ nadīudakaṃ bhindi. Tadā sakaraṇḍakā pañca dhātuyo udake nimmujjantiyo erāpatho nāma nāgo gahetvā pacchā caññiṅkhuṃ nāma cetiyaṃ patiṭṭhāpessāmīti raññā āraddhakāleyeva dāṭhānāgassa nāma therassa saha karaṇḍakena pañca dhātuyo niyyādesi. So ca thero rañño adāsi. Rājā dve dhātuyo muṭṭhocetiye nidhānaṃ akāsi. Tisso pana caññiṅkhuṃ cetiyeti porāṇapotthakesu vuttaṃ.

칼리 시대 730년에 망가끄릿와쫑까라는 왕이 통치했다. 그 왕은 나라 백성들의 행복을 위한 징조를 포착하여 부채를 들고 왕궁에 들었다. 그 왕은 미얀마력 745년에 짠닝쿤이라는 이름의 탑을 세웠다. 양가라라는 바위산 근처의 한 오래된 탑이 강물에 허물어졌다. 그때 사리함에 든 다섯 사리가 물에 잠겼는데 에라파타라는 나가가 이를 거두었다. 그 후 왕이 짠닝쿤 탑을 세우기 시작했을 때, 다타나가 장로에게 사리함과 함께 다섯 사리를 전해 주었다. 그 장로가 왕에게 바쳤다. 왕은 그중 두 사리를 뭇토 탑에 안치했다. 세 사리는 짠닝쿤 탑에 안치했다고 고대 문헌들에 전해진다.

So [Pg.105] rājā kumārakāle sikkhāpakassa ācariyassa setacchattaṃ datvā saṅghanāyakaṭṭhānaṃ niyyādesi. Khemācāro nāma eko thero rattibhāge majjhantikakāle cetiyaṅgaṇe olambetvā ṭhapitaṃ bheriṃ anekavāraṃ pahari. Atha rājā rājagehatoyeva sutvā yathāṭhapitantiyāmavasena vihāre koci bhikkhu kālaṃ kato bhaveyyāti maññitvā vihāraṃ gantvā pucchāhīti dūtaṃ pesesi. Dūto vihāraṃ gantvā kāraṇaṃ pucchi. Bhikkhū ca evamāhaṃsu,- na amhesu kālaṅkatabhikkhu nāma atthi, atha kho sakko devānamindo idāni kālaṅkatoti bahūnaṃ manussānaṃ ñāpanatthāya bheriṃ paharimhāti. Puna rājā bhikkhū pakkosāpetvā pucchi,-kasmā pana bhante tumhe sakkassa devānamindassa kālaṅkatabhāvaṃ jānāthāti. Atha bhikkhū evamāhaṃsu,-bhagalato parinibbānakāle sāsanaṃ rakkhissāmīti sakko devānamindo paṭiññaṃ katvāpi idāni sāsane vasantānaṃ amhākaṃ anupālanakammaṃ nāma kiñci na akāsi, sace pana sakko devānamindo jīvamāno bhaveyya, sammāsambuddhassa santike paṭiññaṃ daḷaṃ katvā idāni appossukko na bhaveyya. Idāni pana sakkassa devānamindassa ārakkhaṇakammaṃ nāma kiñci na dissati, tasmā idāni sakko devānamindo kālaṅkatoti jānimhāti.

그 왕은 세자 시절에 교육을 담당한 스승에게 백산(白傘)을 바치고 승단 수장의 지위를 위임했습니다. 케마자로(Khemācāro)라는 이름의 한 장로가 한밤중에 제티야 광장에 걸려 있는 북을 여러 번 쳤습니다. 그러자 왕은 왕궁에서 그 소리를 듣고, 정해진 관례에 따라 '정사에 어떤 비구가 입적한 것이 아닌가'라고 생각하여 정사에 가서 물어보라고 전령을 보냈습니다. 전령은 정사에 가서 그 이유를 물었습니다. 비구들은 이렇게 말했습니다. '우리 가운데 입적한 비구는 없소. 다만 천제석(Sakka)이 방금 입적했음을 많은 사람에게 알리기 위해 북을 쳤소.' 다시 왕은 비구들을 불러 모아 물었습니다. '존자들이여, 어떻게 천제석이 입적한 사실을 아십니까?' 그러자 비구들은 이렇게 말했습니다. '세존께서 반열반하실 때 천제석은 가르침(Sāsana)을 수호하겠다고 서약했음에도 불구하고, 지금 가르침 안에 머물고 있는 우리를 수호하는 일을 전혀 하지 않았소. 만약 천제석이 살아 있다면 정등각자 앞에서 한 서약을 굳게 지켜 지금처럼 방관하지 않았을 것이오. 지금 천제석이 수호하는 일은 전혀 보이지 않으므로, 우리는 지금 천제석이 죽은 줄로 알았소.'

Rājā taṃ sutvā khemācārattherassa pasīditvā vihāraṃ kārāpetvā adāsi. So ca thero sudhammapuravāsīnaṃ sīhaḷavaṃsikānaṃ mahātherānaṃ vaṃse bhavati lajjī pesalo hotīti.

왕은 그 말을 듣고 케마자로 장로에게 신뢰를 느껴 정사를 지어 바쳤습니다. 그 장로는 수담마푸라(Sudhammapura)에 거주하는 시할라(Sīhaḷa) 혈통의 마하테라(Mahāthera)들의 계보에 속하며, 계율을 준수하고 덕망이 높았습니다.

Ratanapūranagareyeva adhikarañño kāle ratanapūranagarassa dakkhiṇadisābhāge mahāsetuṃ kārāpesi. Tassa [Pg.106] pana ācariyo saṅgharājā lajjīpakkhaṃ na bhajati. Teneva theraparamparāya esa na saṅgahitabbo.

라타나푸라(Ratanapura) 시에서 아디카라(Adhikara) 왕의 치세에 라타나푸라 시의 남쪽 방향에 큰 다리를 건설했습니다. 그러나 그의 스승인 승왕(Saṅgharāja)은 계율을 지키는 편에 서지 않았습니다. 그러므로 그는 장로 전승의 계보에 포함되어서는 안 됩니다.

Tassa rañño kāle chasaṭṭhādhike sattavassasate kaliyuge rājādhirājā nāma rāmaññaraṭṭhindo bhūpāloti sahassappamāṇāsu nāvāsu saṭṭhisatasahassehi yodhehi saddhiṃ nadīmaggena yujjhanatthāya ratanapūrābhimukhaṃ āgato.

그 왕의 치세인 칼리유가 766년에 라마냐(Rāmañña) 국의 통치자인 라자디라자(Rājādhirājā)라는 왕이 수천 척의 배에 600만 명의 병사를 이끌고 전쟁을 하기 위해 강길을 따라 라타나푸라를 향해 왔습니다.

Atha adhikarājā bahavo amacceca bhikkhū ca sannipātāpetvā mantesi,-idāni rāmaññaraṭṭhino rājā yujjhanatthāya idha āgacchati, yuddhaṃ akatvā kenupāyena taṃ paṭinivattāpetuṃ sakkhissāmāti. Atha sabbe kiñci akathetvā tuṇhībhāveneva nisīdiṃsu.

그러자 아디카라 왕은 많은 대신과 비구들을 소집하여 의논했습니다. '지금 라마냐 국의 왕이 전쟁을 하러 이곳으로 오고 있습니다. 전쟁을 하지 않고 어떤 방책으로 그를 돌아가게 할 수 있겠습니까?' 그러자 모두가 아무 말도 하지 못한 채 침묵 속에 앉아 있었습니다.

Atha jātavassena ekattiṃsavassiko upasampadāvasena pana ekādasavassiko eko bhikkhu evamāha,-eko pana rāmaññaraṭṭhindo rājādhirājā tāva tiṭṭhatu, sace sakalepi jambudīpe sabbe rājāno āgaccheyyuṃ, evampi kathāsallāpeneva yuddhaṃ akatvā paṭinivattāpesuṃ sakkomīti.

그때 나이가 31세이고 법납이 11년인 한 비구가 이렇게 말했습니다. '라마냐 국의 라자디라자 왕 한 명은 고사하고, 만약 염부제(Jambudīpa) 전체의 모든 왕이 온다 해도 대화만으로 전쟁 없이 그들을 돌아가게 할 수 있습니다.'

Atha adhikarājā tuṭṭhacitto hutvā āha,- yathā bhante tvaṃ sakkosi rājādhirājaṃ yathāsallāpena paṭini vatthāpetuṃ, tathā karohīti.

그러자 아디카라 왕은 기쁜 마음으로 말했습니다. '존자께서 대화로 라자디라자 왕을 돌아가게 할 수 있다면 그렇게 하십시오.'

Atha so bhikkhu mettāsandesapaṇṇaṃ pesetvā okāsaṃ yāci tassa rājādhirājassa santikaṃ pavisitukāmo. Rājādhirājā ca tassa bhikkhussa mettāsandesapaṇṇaṃ passitvā taṃ bhikkhuṃ sīṅghaṃ ānethāti dūtaṃ pesesi. Dūto ānetvā rañño dassesi. Atha so bhikkhu rājādhirājaṃ dhammadesanāya ovādaṃ datvā sakaṭṭhānaṃ paṭinivattāpesi. Ayañca [Pg.107] bhikkhu arimaddananagare catūsu gaṇesu arahantagaṇavaṃso sikkhākāmo lajjī pesalo. Arimaddananagare cāgahe nāma dese pana jātattā cāgruhi bhikkhūti vohāriyati.

그 후 그 비구는 자애의 서신을 보내 라자디라자 왕을 알현하고자 허가를 구했습니다. 라자디라자 왕은 그 비구의 자애의 서신을 보고 '그 비구를 빨리 데려오라'고 전령을 보냈습니다. 전령이 그를 데려와 왕에게 보이니, 그 비구는 라자디라자 왕에게 법문을 통해 훈계하고 그를 본국으로 돌아가게 했습니다. 이 비구는 아리맛다나(Arimaddana) 시의 네 분파 중 아라한파(Arahanta-gaṇa)의 계보에 속하며 배움을 좋아하고 계율을 준수하며 덕망이 높았습니다. 아리맛다나 시의 차가헤(Cāgahe)라는 지역에서 태어났기 때문에 차그루히(Cāgruhi) 비구라고 불립니다.

Kaliyuge aṭṭhāsītādhike sattavassasate sampatte miññhaṅga dhammarājā ratanapūreyeva rajjaṃ sampatto. Tassa rañño kāle sīhaḷadīpato dve mahātherā ratanapūraṃ āgantvā sāsanaṃ anuggahetvā nisīdiṃsu.

칼리유가 788년에 이르렀을 때, 민항가 담마라자(Miññhaṅga Dhammarājā)가 라타나푸라에서 왕위에 올랐습니다. 그 왕의 치세에 시할라 섬(Sīhaḷadīpa)에서 두 분의 마하테라가 라타나푸라로 와서 교단을 돕고 머물렀습니다.

Tadā kaliyuge aṭṭhasate sampuṇṇe porāṇakaṃ kaliyugaṃ apanetvā abhinavaṃ ṭhapetuṃ okāso anuppatto. Atha cāgrihi thero ca rājavihāravāsitthero ca evamāhaṃsu,- apanītabbakāle mahārāja sampatte anapanetuṃ na vaṭṭatīti.

그때 칼리유가 800년이 가득 찼을 때, 옛 칼리유가를 폐지하고 새로운 기원을 세울 기회가 도래했습니다. 이에 차그리히(Cāgrihi) 장로와 라자위하라(Rājavihāra) 장로가 이렇게 말했습니다. '대왕이여, 폐지해야 할 시기가 도래했는데도 폐지하지 않는 것은 옳지 않습니다.'

Atha rājā puna evamāha,-apanītabbe sampatte anapanetvā ajjhupekkhitvā vasantassa ko dosoti. Sace apanītabbe sampatte anapanetvā ajjhupekkhitvā nisīdeyya, raṭṭhavāsīnaṃ dukkhaṃ bhavissatīti vedasatthesu āgataṃ, sakkarājaṃ apanentopi rājā tasmiṃyeva vasse divaṅgato bhaveyyāti āhaṃsu.

그러자 왕이 다시 이렇게 말했습니다. '폐지해야 할 시기가 도래했음에도 폐지하지 않고 방관하며 지내는 자에게 어떤 잘못이 있습니까?' 그들은 말하기를 '만약 폐지해야 할 시기가 도래했는데도 폐지하지 않고 방관하며 머문다면, 나라 사람들에게 고통이 있을 것이라고 베다 성전들에 전해집니다. 또한 사카라자(Sakkarāja)를 폐지하는 왕은 바로 그해에 서거할 수도 있습니다'라고 했습니다.

Atha rājā sattānaṃ sukhaṃ labhīyamānataṃ jānantoyeva mādiso attano bhayaṃ apekkhitvā apanītabbaṃ anapanetvā nisīdituṃ na vaṭṭati, kammaṃ khīyitvāpi mama aguṇaṃ loke pattharitvā patiṭṭhahissatīti manasikaritvā sakkarāje aṭṭhavassasate sampuṇṇe basyuchidramunisakhyaṃ apanetvā cammāvasesaṃ ṭhapesi. Atha mahāmaṇḍapaṃ kārāpetvā mahāchaṇaṃ katvā mahādānampi adāsi.

그러자 왕은 중생들이 행복을 얻게 된다는 것을 알기에, '나와 같은 자가 자신의 두려움만을 고려하여 폐지해야 할 것을 폐지하지 않고 머무는 것은 옳지 않다. 내 수명이 다하더라도 나의 덕은 세상에 퍼져 확립될 것이다'라고 마음속으로 생각했습니다. 사카라자 800년이 가득 찼을 때 기원을 폐지하고 나머지만을 남겨두었습니다. 그리고 큰 누각을 짓고 큰 축제를 열어 성대한 보시를 베풀었습니다.

Cāgrihithero rājavihāra vāsittherocāti arimaddana nagare [Pg.108] arahantagaṇāṃsiko lajjī pesalo sikkhākāmo.

차그리히 장로와 라자위하라 장로는 아리맛다나 시의 아라한파 계보에 속하며 계율을 준수하고 덕망이 높으며 배움을 좋아하는 이들이었습니다.

Īdisaṃ pana vacanaṃ sāsanappaṭiyattattā ca raṭṭhavāsikāyattattā ca dhammānulomavasena vuttaṃ.

이와 같은 말은 교단의 질서와 나라 사람들의 안녕을 위해 법의 순리에 따라 전해진 것입니다.

Kaliyuge catuvassādhike aṭṭhasate mahānarapati rājā ratanapūranagare rajjaṃ kāresi. So ca rājā thūpārāmacetiyaṃ kārāpesi. Tassa pana ācariyo mahāsāmitthero nāma. So pana thero sīhaḷadīpaṃ gantvā sīhaḷindassa rañño ācariyassa sāriputtattherassa santike sikkhaṃ gahetvā paccāgatattheravaṃsikoti daṭṭhabbo. Tassa rañño kāle ratanapūranagare mahāariyavaṃso nāma eko thero atthi. So pana pariyattivisārado arimaddananagare chappadagaṇato āgatavaṃsiko.

칼리유가 804년에 마하나라파티(Mahānarapati) 왕이 라타나푸라 시에서 통치했습니다. 그 왕은 투파라마(Thūpārāma) 제티야를 건립했습니다. 그의 스승은 마하사미(Mahāsāmi) 장로라는 이름을 가졌습니다. 그 장로는 시할라 섬에 가서 시할라 왕의 스승인 사리풋타(Sāriputta) 장로 밑에서 배움을 얻고 돌아온 장로 전승의 계보에 속하는 분으로 보아야 합니다. 그 왕의 치세에 라타나푸라 시에는 마하아리야밤사(Mahāariyavaṃsa)라는 한 장로가 있었습니다. 그는 교학에 통달했으며 아리맛다나 시의 찹파다(Chappada) 분파에서 온 계보에 속했습니다.

Ekasmiṃ samaye jeyyapuranagaraṃ gantvā reṅga iti pākaṭassa mahātherassa santike saddanayaṃ uggaṇhitvā nisīdi. So pana kira mahāthero aññehi saddhiṃ yaṃvā taṃvā kathaṃ asallapitukāmatāya mukhe udakaṃ ṭhapetvā yebhuyyena nisīdati. Tenevesa marammavohārena reṅgu iti pākaṭo ahosi.

한때 (아리야왕사 장로가) 제이야뿌라(Jeyyapura) 성으로 가서 렝가(Reṅga)라고 널리 알려진 대장로의 곁에서 문법의 체계(saddanaya)를 배우며 머물렀다. 그런데 그 대장로는 다른 사람들과 이런저런 잡담을 나누고 싶지 않아서 입에 물을 머금은 채 대부분의 시간을 앉아 있었다. 그 때문에 그는 미얀마 말로 '렝구(Reṅgu, 물을 머금은 자)'라고 널리 알려지게 되었다.

So kira ariyavaṃsatthero reṅguṃ therassa santikaṃ ganthaṃ vācāpetu okāsaṃ yācissāmīti upagacchantopi kathāsallāpaṃ akatvā dve ahāni vattaṃ paripūretvāyeva paccāgacchi. Tatiyadivase pana cammakhaṇḍaṃ ākoṭunattā saddaṃ sutvā mukhato udakaṃ uggiritvā kāraṇaṃ pucchi. Ganthaṃ uggahaṇatthāya āgatabhāvaṃ ārocesi.

아리야왕사 장로는 렝구 장로에게 성전(gantha)을 가르쳐 달라고 청하기 위해 찾아갔지만, 대화도 나누지 못한 채 이틀 동안 시봉의 의무(vatta)를 다하고 돌아왔다. 그러나 셋째 날에 (장로가) 가죽 깔개(cammakhaṇḍa)를 터는 소리를 듣고 입에서 물을 뱉어내며 그 연유를 물었다. 그러자 (아리야왕사 장로는) 성전을 배우기 위해 왔음을 알렸다.

Atha thero evamāha,-ahaṃ āvuso divase divavase tikkhattuṃ ganthaṃ vācemi, majjhanti kātikkamakālepi paññacetiyaṃ gantvā cetiyaṅgaṇe sammajjanakiccaṃ karomi, okāsaṃ [Pg.109] na labhāmi, evampi tvaṃ bahūganthe uggahetvāpi ācariyehi dinnopadesaṃ alabhitvā puna mama santikaṃ āgacchasi, tasmāyaṅgaṇe sammajjanavattaṃ tāvakālikaṃ vikopetvā ganthuggahaṇatthāya okāsaṃ dassāmīti vatvā abhidhammatthavisāviniṃ nāma lakkhaṇaṭīkaṃ uggaṇhāpesi. Nānānayehi upadesaṃ datvā vācesi. Vācetvā ca tatiyadivase ācariyassa santikaṃ nāgacchi. Mahātheropi kāraṇaṃ akallatāya anāgato bhaveyyāti maññitvā pucchanatthāya bhikkhū pesesi.

그때 장로가 이렇게 말했다. "벗이여, 나는 매일 세 번 성전을 가르치고, 한낮이 지난 후에도 빤냐 제띠야(Paññacetiya)에 가서 제띠야 마당을 쓰는 일을 하느라 시간이 없소. 그런데도 그대는 많은 성전을 공부하고도 스승들로부터 지침을 얻지 못해 다시 내게로 왔구려. 그러니 마당을 쓰는 의무를 잠시 멈추고 성전을 가르쳐 줄 시간을 내어주겠소." 이렇게 말하고 그는 '아비담맛타위바위니(Abhidhammatthavibhāvinī)'라는 주석서(lakkhaṇaṭīka)를 가르쳤다. 그는 다양한 방법으로 지침을 주며 가르쳤다. 가르침을 마친 뒤 사흘째 되는 날에 (아리야왕사 장로가) 스승에게 오지 않았다. 대장로는 그가 몸이 좋지 않아 오지 못하는 것일지 모른다고 생각하여, 이유를 묻기 위해 비구들을 보냈다.

Ariyavaṃsattheroca ācariyassa santikaṃ gamissāmīti āgato, antarāmaggeyeva dūtabhikkhū passitvā tehi saddhiṃ mahātherassa santikaṃ āgamaṃsu. Ācariyassa santikaṃ patvā ācariyā ariyavaṃsattheraṃ pucchi,-kasmā pana tvaṃ na uggahaṇatthāya āgatosīti. Ahaṃ bhante tumhehi dinnopadesaṃ nissāya idāni sabbaṃ nayaṃ jānāmīti. Atha ācariyo āha, yaṃ pana ganthaṃ nissāya tvaṃ chekataṃ pattosi, tassa saṃvaṇṇanaṃ katvā upakāraṃ karohīti. Atha ariyavaṃsatthero ācariyassa vacanaṃ sirasā paṭiggahetvā abhidhammatthavibhāviniyā maṇisāramañjūsaṃ nāma anusaṃvaṇṇanaṃ akāsi. Niṭṭhitaniṭṭhitapāḷaṃ uposathadivase uposathadivase puññacetiyassa cetiyaṅgaṇe bhikkhusaṅghaṃ sannipātāpetvā bhikkhusaṅghassa majjhe vācāpetvā suṇāpesi,- sace koci doso atthi, taṃ vadathāti.

아리야왕사 장로도 스승을 뵙기 위해 오던 중이었는데, 길에서 사절로 온 비구들을 만나 그들과 함께 대장로에게 왔다. 스승에게 도착하자 스승은 아리야왕사 장로에게 물었다. "어찌하여 공부하러 오지 않았느냐?" "존자시여, 저는 당신께서 주신 지침 덕분에 이제 모든 방법을 알게 되었습니다." 그러자 스승이 말했다. "그대가 이 성전에 의지하여 능숙함을 얻었으니, 그것에 대한 해설서를 써서 도움을 주도록 하라." 이에 아리야왕사 장로는 스승의 말씀을 머리 숙여 받들어 '아비담맛타위바위니'에 대한 '마니사라마뉴사(Maṇisāramañjūsā)'라는 보조 해설서를 저술했다. 그는 포살일마다 뿐냐 제띠야(Puññacetiya)의 마당에 비구 승가를 모이게 하여, 완성된 구절들을 비구 승가 가운데서 낭독하게 하며 들려주었다. 그리고 "만일 어떤 잘못이라도 있다면 그것을 말씀해 주십시오."라고 말했다.

Atha arimaddananagarato cetiyavandanatthāya eko bhikkhu āgantvā parisakoṭiyaṃ suṇitvā nisīdi. Atha so bhikkhu dve vāraṃ eeiti saddaṃ akāsi. Taṃ ṭhānaṃ sallakkhetvā ṭhapesi. Nivāsanaṭṭhānañca pucchi. Ariyavaṃsattheropi sakavihāraṃ patvā tasmiṃ ṭhāne upadhāronto ekasmiṃ ṭhāne ekassa atthassa dvikkhattuṃ vuttattā punaruttidoso dissati, ekasmiṃ [Pg.110] ṭhāne imaṃ ganthanti pulliṅgarūpena vattabbaṭṭhāne idaṃ ganthanti napuṃsakaliṅgena vuttattā liṅgavirodhidoso dissati.

그때 아리맛다나(Arimaddana) 성에서 제띠야를 참배하기 위해 온 한 비구가 대중의 끝에 앉아 그 내용을 들었다. 그때 그 비구는 두 번이나 '에엣(ee)' 하는 소리를 냈다. (아리야왕사 장로는) 그 지점을 유념해 두었다. 그리고 그가 머무는 곳을 물었다. 아리야왕사 장로도 자신의 사원으로 돌아와 그 지점을 숙고해 보니, 한 곳에서는 하나의 의미를 두 번 말했기에 반복의 오류(punaruttidosa)가 보였고, 또 다른 한 곳에서는 '이 성전을(imaṃ ganthaṃ)'이라고 남성형으로 써야 할 자리에 '이 성전을(idaṃ ganthaṃ)'이라고 중성형으로 썼기에 성의 불일치 오류(liṅgavirodhidosa)가 보였다.

Atha taṃ puggalaṃ pakkosāpetvā evamāha,-ahaṃ āvuso imaṃ ganthaṃ mahussāhena karomi, tañca vivekakāle rattibhāgeyeva potthakaṃ pattharitvā likhāmi, evaṃ mahussāhena karontampi tvaṃ aruccanākārena saddaṃ karosi, kīdisaṃ pana dosaṃ sutvā evaṃ karosīti pucchi. Atha so bhikkhu evamāha,- tayo bhante mahussāhena kate ganthe dosavasena bahuvattabbaṭṭhānaṃ natthi, saddatoceva atthato ca paripuṇṇoyevesa gantho, atha kho pana ekasmiṃ ṭhāne ekassa atthassa dvikkhattuṃ vuttattā puranuttidoso dissati, ekasmiṃ pana imaṃ ganthanti pulliṅgena vattabbaṭṭhāne idaṃ ganthanti napuṃsakaliṅgena vuttattā liṅgavirodhidoso dissati, evaṃ ettakaṃyeva dosaṃ disvā īdisaṃ aruccanākāraṃ dassemīti.

그리하여 그를 불러 이렇게 말했다. "벗이여, 나는 큰 정성을 들여 이 성전을 만들었소. 적막한 밤 시간에 책을 펴놓고 썼소. 이렇게 정성을 들여 만들고 있는데 그대는 어째서 못마땅하다는 듯한 소리를 냈소? 어떤 잘못을 들었기에 그렇게 한 것이오?" 그러자 그 비구가 이렇게 말했다. "존자시여, 큰 정성으로 지으신 이 성전에 허물로서 언급할 만한 곳은 많지 않습니다. 문구로나 의미로나 참으로 완벽한 성전입니다. 다만, 한 곳에서는 하나의 의미를 두 번 말씀하셔서 반복의 오류가 보이고, 다른 한 곳에서는 '이 성전을(imaṃ ganthaṃ)'이라고 남성형으로 써야 할 자리에 '이 성전을(idaṃ ganthaṃ)'이라고 중성형으로 쓰셔서 성의 불일치 오류가 보입니다. 단지 이 정도의 허물을 보고 그런 못마땅한 내색을 보였던 것입니다."

Atha ariyavaṃsatthero tuṭṭhacitto hutvā attano sarīrapārupitaṃ dupaṭṭacīvaraṃ imināhaṃ tava ñāṇaṃ pūjemīti vatvā adāsi. Pacchākāle adhikarājā tamatthaṃ sutvā nāma lañchaṃ adāsi.

그러자 아리야왕사 장로는 기쁜 마음이 되어 자신이 몸에 걸치고 있던 두 겹 가사(dupaṭṭacīvara)를 "이것으로 나는 그대의 지혜에 공양하오."라고 말하며 건네주었다. 훗날 아디까(Adhika) 왕이 이 이야기를 듣고 그에게 명예로운 칭호(nāma lañcha)를 내렸다.

So ca ariyavaṃsatthero maṇidīpaṃ nāma ganthaṃ ganthā bharaṇañceva jātakavisodhanañca pāḷibhāsāya akāsi. Anuṭīkāya pana atthayojanaṃ marammabhāsāya akāsi.

그리고 그 아리야왕사 장로는 '마니디빠(Maṇidīpa)'라는 성전과 '간타바라나(Ganthābharaṇa)', '자따까위소다나(Jātakavisodhana)'를 빠알리어로 저술했다. '아누띠까(Anuṭīkā)'에 대한 의미 해석(Atthayojana)은 미얀마어로 저술했다.

Ekaṃ samayaṃ adhikarājā vihāraṃ gantvā dhammaṃ suṇi. Thero dhammaṃ desetvā niṭṭhitakāle yānabaliṃ sukhatthāya yāci. Rājā adatvā nāvaṃ abhirūhitvā paccāgacchi. Antarāmagge nāvāya phiyaṃ eko saṃsumāro mukhena gaṇhitvā niccalaṃ katvā ṭhapesi. Therena yācitaṃ yānabaliṃ dadāmīti mahāsaddaṃ katvā rājapurise tikkhattuṃ nicchāresi. Atha saṃsumāro nāvaṃ muñcitvā gacchi. Ekasmiñca kāle rājā vihāraṃ nikkhami. Atha [Pg.111] eko hatthinī vihārasamīpe bandhitvā ṭhapesi. Sā bodhirukkhasākhaṃ chinditvā khādi. Sā tattheva bhūmiyaṃ pati. Atha thero saccakiriyaṃ katvā mettābhāvanaṃ bhāvetvā mettodakena bhiñci. Taṃ khaṇaññeva sā uṭṭhahi. Rājā ca taṃ acchariyaṃ disvā tassā agghanakamūlaṃ datvā vihārato nadī titthaṃ gamanamagge silāpaṭṭaṃ cinitvā setuṃ akāsīti.

한때 아디까 왕이 사원에 가서 법을 들었다. 장로는 법을 설하고 마친 뒤에, 안녕을 위해 탈것에 대한 공물(yānabali)을 청했다. 왕은 주지 않고 배를 타고 돌아갔다. 길을 가던 중 악어 한 마리가 배의 노를 입으로 물어 꼼짝 못 하게 멈춰 세웠다. 왕은 "장로께서 청하신 탈것에 대한 공물을 바치겠노라!"라고 큰 소리로 관리들에게 세 번 외치게 했다. 그러자 악어는 배를 놓아주고 떠났다. 또 다른 때에 왕이 사원에서 나섰다. 그때 암코끼리 한 마리가 사원 근처에 매여 있었는데, 그 코끼리가 보리수 가지를 꺾어 먹었다. 그러자 코끼리는 그 자리에서 땅에 쓰러졌다. 장로가 진실의 서약(saccakiriya)을 하고 자애의 수행(mettābhāvana)을 닦은 뒤 자애의 물(mettodaka)을 뿌렸다. 그러자 즉시 코끼리가 일어났다. 왕은 그 기적을 보고 코끼리의 가치에 해당하는 값을 치렀으며, 사원에서 강 나루터로 가는 길에 돌판을 쌓아 다리를 놓았다.

Saddhammakittitthero pana ariyavaṃsattherassa saddhivihāriko jetavanavihāravāsī. Te pana therā chappadagaṇavaṃsikāti daṭṭhabbā.

삽담마낏띠(Saddhammakitti) 장로는 아리야왕사 장로의 공주 제자(saddhivihārika)로서 제따와나(Jetavana) 사원에 거주했다. 이 장로들은 차빠다(Chappada) 파의 계보에 속하는 이들로 알려져야 한다.

Kaliyuge dvecattālīsādhike aṭṭhavassasate sampatte ratanapūranagareyeva sirisudhammarājādhipati nāma dutiyādhikarājā rajjaṃ kāresi. Tasmiñca kāle pabbatabbhantaranagarato mahāsīlavaṃso nāma thero pañcacattālīsādhike aṭṭhavassasate sampatte sumedhakathaṃ kabyālaṅkāravasena bandhitvā buddhālaṅkārañca nāma kabyālaṅkāraṃ pabbatabbhantarappaṭisaṃyuttañceva kabyālaṅkāraṃ bandhitvā te gahetvā ratanapūranagaraṃ āgacchi.

칼리유가(미얀마력) 842년(서기 1480년)에 이르러 라타나푸라 시에서 시리수담마라자디파티라 불리는 제2대 왕이 통치하였다. 그때 빳바빳반타라(따웅드윈) 성에서 마하시라완사라 불리는 장로가 845년(1483년)에 이르러 수메다카타를 시가(詩歌, kabyālaṅkāra)의 형식으로 짓고, 붓다랑카라라는 시가와 빳바빳반타라와 관련된 시가를 지어 그것들을 가지고 라타나푸라 시로 왔다.

Atha rājā thūpārāmacetiyassa esannaṭṭhāne ratanavimānavihāre nisīdāpesi. So ca thero tattha sotārānaṃ pariyattiṃ vācetvā nisīdi. So ca thero tattha nisinnānaṃ therānaṃ aṭṭhamako hoti. So ca mahāsīlavaṃsatthero kaliyugassa pannarasādhike aṭṭhavassasate jāto. Tiṃsavassakāle ratanapūranagaraṃ āgatoti porāṇapotthakesu vuttaṃ. So pana thero nettipāḷiyā attha yojanaṃ marammabhāsāya akāsi pārāyanavatthuñca.

그때 왕은 투파라마 탑이 있는 곳의 라타나위마나 사원에 장로를 머물게 하였다. 그 장로는 그곳에서 청중들에게 교학(pariyatti)을 가르치며 머물렀다. 그 장로는 그곳에 앉은 장로들 중 여덟 번째였다. 그 마하시라완사 장로는 칼리유가 815년에 태어났다. 그가 30세 때 라타나푸라 시에 왔다고 고대 문헌들에 기록되어 있다. 또한 그 장로는 네띠빨리(Nettipāḷi)의 주석서(요자나)를 미얀마어로 지었고 빠라야나왓투(Pārāyanavatthu)도 지었다.

Ratanapūranagareyeva raṭṭhasāro nāma eko thero atthi, mahāsīlavaṃsattherena samaññāṇathāmo. So pana ratanapūranagareyeva [Pg.112] kaliyugassa tiṃsādhike aṭṭhavassasate kāle jāto. Bhūridattajātakaṃ hatthipālajātakaṃ saṃvarajātakañca kabyālaṅkāravasena bandhi aññañca anekavidhaṃ kabyālaṅkāraṃ. Te pana dve therā kabyālaṅkārakā rakāti theraparamparāya pavesetvā na gaṇenti porāṇā.

라타나푸라 시에는 랏타사라라는 이름의 한 장로가 있었는데, 마하시라완사 장로와 지혜의 힘이 대등하였다. 그는 칼리유가 830년에 라타나푸라 시에서 태어났다. 그는 부리닷따 자타카, 핫티빨라 자타카, 상와라 자타카를 시가 형식으로 지었고 그 외에도 여러 종류의 시가를 지었다. 그러나 옛 스승들은 이 두 장로를 시인이라 하여 장로들의 전승에 포함시켜 세지 않는다.

Ettha ca kiñcāpi samaṇānaṃ uposathikānañca kabyālaṅkāraṃ bandhituṃ vācetuṃ vā kappākappavicāraṇaṃ vattuṃ okāso laddho, sāsanavaṃsaṃ pana vattuṃ okāsassa ativitthārovasesattā taṃ avatvā ajjhupekkhissāma. Uposathavinicchaye pana naccagītādisikkhāpadassa visaye vitthārena mayaṃ avocumhā.

여기에서 수행자들과 포살을 지키는 이들이 시가를 짓거나 가르치는 것이 적절한지 부적절한지에 대한 논의를 할 기회가 있겠으나, 교단의 역사(Sāsanavaṃsa)를 말함에 있어 그 내용이 너무 방대해질 것이므로 그것을 말하지 않고 넘어갈 것이다. 다만 포살 결정(Uposathavinicchaye)에서 춤과 노래 등의 계목의 영역에 대해 우리는 상세히 설명한 바 있다.

Kaliyugassa gate tesaṭṭhādhike aṭṭhavassasate ratanapūranagareyeva siritribhavanādityanarapatipavaramahādhamma rājādhipatirājā rajjaṃ kāresi. Tassa rañño kāletisāsanadhajo nāma bhikkhu saddhammakittittherassa santike ganthaṃ uggaṇhi. Atha arimaddananagarato eko mahātherosotunaṃ vācitvā ratanapūranagare nisīdissāmīti āgato. Atha saddhammakittittherassa ganthaṃ vācentasseva vihārassa heṭṭhā nisīditvā so mahāthero saddaṃ suṇitvā evaṃ cintesi,-etassa santike ahaṃ navakaṭṭhāne ṭhatvā thokaṃ ganthaṃ uggaṇhissāmīti. Atha so mahāthero saddhammakittittherassa santikaṃ pavisitvā ganthaṃ vācāpetuṃ okāsaṃ yāci. Atha saddhammakittitthero vassapamāṇaṃ pucchitvā tvaṃ bhante mayā vuḍḍhatarosīti āha. Ahaṃ tayā vuḍḍhataropi samāno navakaṭṭhāne ṭhatvā ganthaṃ uggaṇhissāmīti āha. Atha saddhammakittitthero tassa ganthaṃ vācesi. Atipasīditvā pana taṃ mahātheraṃ mahāsādhujjanoti nāmena vohārati.

칼리유가 863년이 지났을 때 라타나푸라 시에서 시리트리바와나디탸나라파티파와라마하담마 라자디파티 왕이 통치하였다. 그 왕의 시대에 티사사나다자라는 비구가 사담마낏티 장로 문하에서 성전을 공부하였다. 그때 아리맛다나(바간) 성에서 한 대장로가 성전을 가르치고 라타나푸라 시에 머물기 위해 왔다. 사담마낏티 장로가 성전을 가르치고 있을 때 사원 아래에 앉아 있던 그 대장로는 그 소리를 듣고 '이분 문하에서 내가 신참의 자리에 서서 약간의 성전을 배우리라'고 생각하였다. 그리고 그 대장로는 사담마낏티 장로를 찾아가 성전을 가르쳐 달라고 청하였다. 사담마낏티 장로가 법랍을 묻고는 '존자시여, 당신은 저보다 어른이십니다'라고 말하자, 그는 '내가 당신보다 어른일지라도 신참의 자리에 서서 성전을 배우겠습니다'라고 답하였다. 이에 사담마낏티 장로는 그에게 성전을 가르쳤다. 장로는 매우 감탄하여 그 대장로를 '마하사두자나(위대한 선인)'라는 이름으로 불렀다.

Atha [Pg.113] pacchā marammaraṭṭhaṃ kaliyugassa pañcāsītādhikaaṭṭhasatakālato paṭṭhāya yāva aṭṭhāsītādhikaaṭṭhasatavassakālaṃ nānābhayehi saṅkhubbhitaṃ ahosi. Tadā kambojaraṭṭhato sihanisvā nāma bhinnakuto āgantvā ratana pūranagare rajjaṃ gaṇhi. Atha so evaṃ cintesi,- bhikkhū adārā aputtikā hutvā puna sisse posetvā parivāraṃ gavesanti, sace bhikkhū parivāraṃ vicinitvā rājabhāvaṃ gaṇheyyuṃ, evaṃ sati rajjaṃ gahetuṃ sakkhissanti, idāneva bhikkhū gahetvā māretuṃ vaṭṭatīti. Evaṃ pana cintetvā tovisīlū nāmake khettavane bahū maṇḍape kārāpetvā gomahisakukkuṭasūkarādayo mārāpetvā bhikkhū bhojessāmīti vatvā jeyyapuravijayapuraratanapūranagaresu sabbe mahāthere bahūhi antevāsikehi saddhiṃ pakkosāpetvā tesu maṇḍapesu nisīdāpetvā hatthiassādisenaṅgehi parivāretvā māresi. Tadā kira tisahassappamāṇā bhikkhū mariṃsūti. Bhikkhū ca māretvā bahūpi potthake agginā jhāpesi, cetiyānipi bhedāpesi. Ahovata pāpajanassa pāpakammanti. Honti cettha,-

그 후 나중에 미얀마 국가는 칼리유가 885년부터 888년까지 여러 재난으로 혼란스러웠다. 그때 캄보자(샨) 국에서 시하니스와(토한브와)라 불리는 출신이 분명치 않은 자가 와서 라타나푸라의 왕권을 잡았다. 그는 '비구들은 아내도 자식도 없으면서 다시 제자들을 길러 추종자를 구한다. 만약 비구들이 추종자를 모아 왕이 되려 한다면 왕권을 뺏을 수 있을 것이다. 지금 당장 비구들을 잡아 죽여야 한다'라고 생각하였다. 이렇게 생각하고 토위시루라는 들판에 많은 천막을 짓게 하고 소, 버팔로, 닭, 돼지 등을 잡게 한 뒤 비구들에게 공양을 올리겠다고 속여 제이야푸라, 위자야푸라, 라타나푸라 성의 모든 대장로들을 많은 제자들과 함께 부른 뒤, 그 천막들에 앉게 하고 코끼리와 말 등 군대로 에워싸서 죽였다. 그때 약 3천 명의 비구들이 죽었다고 한다. 또한 비구들을 죽이고 많은 책들을 불태웠으며 탑들도 파괴하였다. 아, 참으로 악인의 악행이로다! 이에 대해 다음과 같은 게송이 있다.

Sāsanaṃ nāma rājānaṃ, nissāya tiṭṭhate idha;

Micchādiṭṭhikarājāno, sāsanaṃ dūsenti satthuno.

교단은 왕을 의지하여 이 땅에 머무나니, 사견을 가진 왕들은 스승의 교단을 더럽히네.

Sammādiṭṭhī ca rājāno, paggaṇhanteva sāsanaṃ;

Evañca sati ākāse, ulūrājāva dibbatīti.

정견을 가진 왕들은 교단을 받들어 올리나니, 그리하면 하늘에 별들의 왕(달)이 빛나는 것과 같으리라.

Atha kaliyuge ekavassādhike navavassasate sampatte ākāse bahūhi tārakāhi dhūmā nikkhamiṃsu. Caññiṅkhucetiyepi buddhappaṭibimbassa akkhikūpato udakadhārānettajalāniviya nikkhamiṃsūti rājavaṃse vuttaṃ.

그 후 칼리유가 901년에 이르러 하늘에 많은 별들로부터 연기가 뿜어져 나왔다. 찬닝쿠 탑의 불상 눈에서도 눈물처럼 물줄기가 흘러나왔다고 왕실 연대기에 기록되어 있다.

Atha [Pg.114] saddhammakittitthero saddhiṃ mahāsādhujjanatisāya nadhajattherehi ketumatīnagaraṃ agamāsi. Raṭṭhasārattheropi sirikhettanagaraṃ sayameva agamāsīti porāṇapotthakesu vuttaṃ. Taṃ pana rājavaṃse sirikhettanagarindo satva varājā taṃ ānesīti vuttavacanena na sameti.

그때 사담마낏티 장로는 마하사두자나, 티사사나다자 장로와 함께 케투마티(따웅우) 성으로 갔다. 랏타사라 장로도 시리켓타(삐) 성으로 스스로 갔다고 고대 문헌들에 기록되어 있다. 그러나 그것은 왕실 연대기에서 시리켓타의 왕인 사트와와라자가 그를 데려왔다는 말과는 일치하지 않는다.

Saddhammakittittheropi ketumatīnagare kālaṅkato. Tato pacchā thokaṃ kālaṃ atikkamitvā mahāsādhujjanatthero tattheva kālamakāsi.

사담마낏티 장로도 케투마티 성에서 입적하였다. 그 후 얼마 지나지 않아 마하사두자나 장로도 그곳에서 입적하였다.

Tisāsanadhajatthero pana kaliyuge dvādasādhike navavassasate sampatte haṃsāvatīnagare anekasetibhindassa rañño kāle ketumatīnagarato haṃsāvatīnagaraṃ agamāsi.

한편 티사사나다자 장로는 칼리유가 912년에 이르러 함사와티(바고) 성에서 아네까세띠빈다 왕 시절에 케투마티 성에서 함사와티 성으로 갔다.

Tato pacchā ticattālīsavassiko hutvā kaliyuge terasādhike navavassasate miṅgha brahmanarapatiraññokāle puna jeyyapuranagaraṃ sampatto hutvā jetavanavihārasamīpe ekissaṃ guhāyaṃ disīdi. Mahāariyavaṃsagaṇikassa jetavanattherassa santike upasaṅkami.

그 후 43세가 되어 칼리유가 913년에 밍가 브라만나라파티 왕 시절에 다시 제이야푸라 성에 도착하여 제타와나 사원 근처의 한 동굴에 머물렀다. 그는 마하아리야완사 계파의 제타와나 장로를 찾아갔다.

Tasmiñca kāle jetavanatthero gilāno hutvā mayi kālaṅkate mama ṭhānaṃ adhunā haṃsāvatīnagarato āgato tisāsanadhajo nāma thero pariggaṇhituṃ samattho bhavissati, tassa niyyādessāmīti cintesi. Tasmiṃ khaṇe tisāsanadhajatthero purimayāme supinaṃ massi,– matakaḷevaraṃ samīpaṃ āgacchatīti, majjhimayāme pana taṃ matakaḷevaraṃ guhāyaṃ pavisatīti, pacchimayāme matakaḷevarassa maṃsaṃ satthena chindatīti. Atha supinaṃ passitabhāvaṃ attano samīpe sayantassa ekassa sāmaṇerassa ārocesi. Ārocetvā ca parittaṃ bhaṇetvā nisīdantasseva jetavanatthero taṃ pakkositvā jetavanavihāraṃ tassa niyyādesi. Tisāsanadhajatthero ca jetavanavihāre nisīditvā [Pg.115] ganthaṃ vācetvā nisīdi. Miṅgha brahmanarapatirājā ca tassa anuggahitaṃ akāsi.

그 당시에 제따와나 장로가 병이 들어 '내가 죽었을 때, 지금 함사와띠 성에서 온 띠사사나다자라는 이름의 장로가 나의 자리를 이어받기에 적합할 것이니, 그에게 전수하리라'고 생각했다. 그 순간에 띠사사나다자 장로는 밤의 초경에 시체가 근처로 다가오는 꿈을 꾸었고, 중경에는 그 시체가 굴로 들어오는 꿈을 꾸었으며, 말경에는 그 시체의 살을 칼로 베는 꿈을 꾸었다. 그 후 그는 자신이 꾼 꿈을 자신의 곁에서 자고 있던 한 사미에게 알렸다. 꿈을 알린 뒤 보호주(Paritta)를 독송하고 앉아 있을 때, 제따와나 장로가 그를 불러 제따와나 사원을 그에게 전수했다. 띠사사나다자 장로는 제따와나 사원에 머물며 성전을 가르치며 지냈다. 밍가 브라마나라빠띠 왕이 그를 후원했다.

Pacchā kaliyuge soḷasādhike navavassasate sampatte haṃsāvatīnagarindo anekasetibhindo nāma rājā ratanapūranagaraṃ vijayitvā ekaṃ vihāraṃ kārāpetvā tassa adāsi.

그 후 칼리유가 916년에 함사와띠 성의 군주인 아네까세띠빈다라는 이름의 왕이 라따나뿌라 성을 정복하고 한 사원을 건립하여 그에게 기부했다.

So ca tisāsanadhajatthero arimaddananagare arahanta gaṇavaṃsikoti daṭṭhabbo.

그 띠사사나다자 장로는 아리맛다나 성에서 아라한따 가나왕사(Arahanta Gaṇavaṃsa) 계보에 속하는 것으로 여겨져야 한다.

Tassa pana sissā anekasatappamāṇā lajjino ahesuṃ. Tesu pana sissesu varabāhutthero bhūminikhānena garavāsitthero mahāraṭṭhagāmavāsino tayo mahātherāti ime pañca therā visesato pariyattikovidāti.

그의 제자들은 수백 명에 달했으며 모두 계율을 잘 지키는 이들이었다. 그 제자들 중에서 부미니카나에 사는 가라와시 장로와 마하라따가마에 사는 와라바후 장로 등 세 명의 큰 장로들, 이들 다섯 장로는 특히 빠리얏띠(교학)에 정통한 이들이었다.

Tisāsanadhajatthero ca mahallakakāle anāpāna satikammaṭṭhānaṃ gahetvā araññaṃ pavisitvā vivekaṭṭhānaṃ gaṇhi. Tadā jetavanagaṇādayo arahanta gaṇavaṃsāyeva. Aparabhāgeyeva tesaṃ sissānusissaparamparāsu keci bhikkhū siracchādanaṃ nānāvaṇṇappaṭimaṇḍitañca tālavaṇṭaṃ gahetvā ācāravikāraṃ āpajjiṃsu.

띠사사나다자 장로는 노년에 아나빠나사띠(들숨날숨에 대한 마음챙김) 수행법을 닦으며 숲으로 들어가 수행처를 잡았다. 당시에 제따와나 계통의 수행자들은 모두 아라한따 가나왕사였다. 하지만 훗날 그들의 제자와 법손들의 전승 과정에서 어떤 비구들은 머리 모양을 바꾸고 다양한 색깔로 장식된 부채를 들고 다니는 등 행실에 변화가 생기기도 했다.

Kaliyuge ekavassādhike sahasse sampatte ukkaṃsiko nāma rājā vihāraṃ kārāpetvā tisāsanadhajattherassa sissabhūtassa varabāhuttherassa sissabhūtassa mahāratanākarassa nāma therassa adāsi.

칼리유가 1001년에 욱깜시까라는 이름의 왕이 사원을 건립하여 띠사사나다자 장로의 제자인 와라바후 장로의 제자인 마하라따나까라라는 이름의 장로에게 기부했다.

So ca mahāratanākaratthero ukkaṃsikarañño sirisudhammarājāmahādhipatīti nāmalañchaṃ chandālaṅkārasaddanetti nayehi alaṅkaritvā dassitaṃ rajindarājanāmābhidheyyādīpaniṃ nāma ganthaṃ akāsi.

그 마하라따나까라 장로는 욱깜시까 왕을 위해 '시리스담마라자마하디빠띠'라는 칭호를 부여하고, 찬다랑까라와 삿다넷띠의 체계에 따라 수식하여 보여주는 '라진다라자나마비데이야디빠니'라는 책을 저술했다.

Tañca ganthaṃ parivisodhanatthāya tiropabbatābhidheyyassa mahātherassa niyyādesi. Tisāsanadhajattherassa sissabhūtesu [Pg.116] mahāraṭṭhagāmavāsīsu tīsu bhātikattheresu jeṭṭho tiṃsaguhāsuvasanto pariyattiṃ vācetvā nisīdi. Satvavarājā ca tasmiṃ there ativiya pasanno ahosi. Ññoṅkarami nāmakassa rañño kālepi cūḷapitā ekaṃ vihāraṃ kārāpetvā tasseva adāsi. Ukkaṃsikarañño kālepi maṅgavaṃnāmake pabbate vihāraṃ kārāpetvā tasseva adāsi.

그리고 그 책을 교정하기 위해 띠로빳바따라는 이름의 대장로에게 전해주었다. 띠사사나다자 장로의 제자들 중 마하라따가마에 사는 세 명의 형제 장로들 가운데 띰사구하에 거주하던 맏형은 빠리얏띠를 가르치며 지냈다. 사뜨와와라 왕은 그 장로에게 매우 큰 신심을 가졌다. 뇨까라미 왕 시절에도 숙부가 사원 하나를 지어 그에게 주었다. 욱깜시까 왕 시절에도 망가왕이라는 이름의 산에 사원을 지어 그에게 주었다.

Tesu mahāraṭṭhagāmavāsittheresu majjhimattheropi tisāsanadhajattherassa jeṭṭhabhātikattherassa ca nivāsaṭṭhānabhūte jetavanavihāreyeva ganthaṃ vācetvā nisīdi. Kaniṭṭhattheropi tesaṃ nivāsaṭṭhānabhūtesuyeva vihāresu ganthaṃ vācetvā nisīdi. Ettha ca tisāsanadhajatthero nāma lajjialajjivasena dubbidho. Yathāvuttatthero pana lajjīye vāti daṭṭhabbo. Alajjī pana imasmiṃ theraparamparādassane na icchi tabbo. Alajjībhūtassa pana tisāsanadhajattherassa vatthuṃ idha avatvā ajjhupekkhissāma, payojanābhāvā ganthassa ca papañcūpagamanattāti.

그 마하라따가마에 거주하는 장로들 중 둘째 장로도 띠사사나다자 장로와 맏형 장로의 거처였던 제따와나 사원에서 성전을 가르치며 머물렀다. 막내 장로도 그들의 거처였던 사원들에서 성전을 가르치며 머물렀다. 여기서 띠사사나다자 장로라는 이름은 계율을 잘 지키는 이(lajjī)와 그렇지 않은 이(alajjī)의 두 종류가 있는데, 위에서 언급한 장로는 계율을 잘 지키는 이로 보아야 한다. 계율을 지키지 않는 이는 이 장로 전승의 계보에 포함되어서는 안 된다. 계율을 지키지 않게 된 띠사사나다자 장로의 이야기는 여기서는 언급하지 않고 넘어가기로 한다. 그 이유는 실익이 없고 책의 분량만 길어지기 때문이다.

Yogiraṅga nāmakassa rañño kāle jeyyapure suvaṇṇaguhavāsī mahāthero dakkhiṇārāmavihāravāsī mahāthero catubhūmikavihāravāsī mahāthero toṅgabhīlū vihāravāsī mahāthero ca tisāsanadhajamahātherassa saddhivihārikāyeva. Tesaṃ pana vatthumpi ganthavitthārabhayena na vadāma. Lajjigaṇavaṃsikā eteti vijānanameva hettha pamāṇanti.

요기랑가라는 이름의 왕 시절에 제이야뿌라의 수완나구하에 거주하던 대장로, 닥끼나라마 사원에 거주하던 대장로, 짜뚜부미까 사원에 거주하던 대장로, 똥가빌루 사원에 거주하던 대장로는 띠사사나다자 대장로와 함께 수행하던 이들(saddhivihārika)이다. 그들의 이야기 또한 책이 너무 방대해질 것을 우려하여 말하지 않는다. 그들이 계율을 잘 지키는 가나왕사라는 것을 아는 것만으로도 여기서 충분하기 때문이다.

Kaliyuge ekasaṭṭhādhike navavassasate sampatte phaggunamāsassa juṇhapakkhadutiyadivase sukkavāre ratanapūranagaraṃ dutiyaṃ māpetvā ññogīraṅga nāma rājā rajjaṃ kāresi. Sīhasūradhammarājātipi nāmalañchaṃ paṭiggaṇhi. Tocabhīlū vihāravāsīmahātheraṃ [Pg.117] uddissa catubhūmikavihāraṃ kārāpesi. Cattāri mahāmunicetiyānipi kārāpesi. Vihāra cetiyesu aniṭṭhitesuyeva sinnīnagaraṃ nikkhamitvā tattha veraṃ vūpasamāpetvā paccāgatakāle saṅkhārasabhāvaṃ anatikkamanato divaṅgato ahosi. Ahovata saṅkhāradhammāti. Honti cettha,–

칼리유가 961년 빠구나 달의 밝은 보름이 지난 이튿날 금요일에 라따나뿌라 성을 두 번째로 건설하고 뇨기랑가라는 이름의 왕이 통치했다. 그는 '시하수라담마라자'라는 칭호도 받았다. 그는 또가빌루 사원에 거주하던 대장로를 위해 짜뚜부미까 사원을 건립했다. 또한 네 곳의 마하무니 제띠야(불탑)도 건립했다. 사원과 제띠야가 완공되기 전에 신니 성으로 떠나 그곳의 원한 관계를 가라앉히고 돌아오던 중에 형성된 것들의 본성을 벗어나지 못하고 서거하였다. 아, 참으로 형성된 법(사할라)들이란 이와 같구나! 이에 대하여 다음과 같은 게송이 있다.

Seyyathā vāṇijānaṃva, gharagoḷikarūpakaṃ;

Taṃtaṃdisaṃ bhamitvāva, sīsaṃ ṭhapeti uttaraṃ;

상인들이 북쪽으로 머리를 두고 쉬듯이, 마치 집도마뱀 형상처럼 이리저리 방황하다가 머리를 북쪽으로 두는 것과 같네.

Evaṃ lokamhi sattā ca, sandhicutīnamantare;

Yathā tathā bhamitvāva, ante ṭhapenti santanunti;

이처럼 세상의 중생들도 재생연결과 죽음 사이에서 이리저리 방황하다가 결국에는 그 상속(santanum)을 멈추게 되네.

Kaliyuge sattasaṭṭhādhike navavassasate phaggunamāsassa kāḷapakkhaterasamiyaṃ tassa jeṭṭhaputto pitu santakaṃ rajjaṃ gaṇhi. Mahādhammarājāti nāmalañchampi paṭiggaṇhi. Pitu kāle aniṭṭhitāni cetiyāni puna kārāpesi. Catubhūmikavihārañca niṭṭhaṃ gamāpetvā tovibhīlū mahātherassa paralokaṃ gantvā avijjamānatāya catubhūmikavihāravāsī mahātherassa dassāmīti antepuraṃ pakkosāpesi. Thero dve vārāni pakkosiyamānopi nāgacchi. Tatiya vāre pana bahū saddhivihārikā antepuraṃ gantvā pavisatha, na hi sakkā raññā pakkosite paṭikkhipitunti āhaṃsu.

칼리유가 967년 빠구나 달의 검은 보름 13일에 그의 맏아들이 부친의 왕위를 계승했다. 그는 '마하담마라자'라는 칭호를 받았다. 부친 시절에 완공되지 못했던 제띠야들을 다시 건립했다. 짜뚜부미까 사원을 완공한 뒤, 또비빌루 대장로가 세상을 떠나고 계시지 않았으므로 짜뚜부미까 사원에 거주하는 대장로에게 기부하겠다며 왕궁으로 불렀다. 장로는 두 번이나 불렀음에도 오지 않았다. 세 번째로 불렀을 때 많은 도반 비구들이 왕궁으로 가서 들어오라고 권하며, '왕이 부르는데 거절하는 것은 옳지 않다'고 말했다.

Atha thero evamāha,- ahaṃ āvuso raṭṭhapīḷanapiṇḍapātaṃ bhuñjituṃ na icchāmi, evampi sace tumhe icchatha rañño santikaṃ gantuṃ, evaṃ sati idāni rañño santikaṃ ahaṃ gamissāmīti antepuraṃ pāvisi. Pavisitvā raññā saddhiṃ sallāpaṃ katvā ayaṃ vihāro araññavāsīnaṃ bhikkhūnaṃ asappāyoti paṭikkhipi. Evaṃ pana bhante sati tasmiṃ vihāre nisīdiyamānaṃ theraṃ upadissathāti[Pg.118]. Khaṇittipādavihāravāsī mahārāja thero pariyattivissārado sikkhākāmo, tassa dātuṃ vaṭṭatīti. Atha rājā tassa vihāraṃ adāsi. Mahāsaṅghanāthoti nāmalañchampi adāsi. So tattha pariyattiṃ vācetvā nisīdi.

그때 장로가 이와 같이 말했다. "도반들이여, 나는 나라를 압박하여 얻은 탁발 음식을 먹고 싶지 않습니다. 그럼에도 불구하고 만약 그대들이 왕에게 가기를 원한다면, 그러한 상황에서 이제 나는 왕에게로 가겠습니다." 하고는 궁궐로 들어갔다. 들어가서 왕과 대화를 나눈 뒤, "이 사원은 숲속에 사는 비구들에게 적당하지 않습니다"라고 거절하였다. "그렇다면 존자시여, 그 사원에 머물 수 있는 장로를 추천해 주십시오." (왕이 말하자) "대왕이시여, 카닛티파다 사원에 사시는 장로는 교학(pariyatti)에 능통하고 수행을 열망하시니, 그분께 드리는 것이 마땅합니다"라고 하였다. 그러자 왕은 그에게 사원을 주었다. 또한 마하상가나타(Mahāsaṅghanātha)라는 칭호도 주었다. 그는 그곳에서 교학을 가르치며 머물렀다.

Tassa pana vihārassa parivārabhūtesu cattālīsāya vihāresu uttarāya anudisāya ekasmiṃ vihāre vasanto varābhisaṅghanātho nāma thero maṇikuṇḍalavatthuṃ marammabhāsāya akāsi. Pacchimāya anudisāya ekasmiṃ vihāre vasanto eko thero sattarājadhammavatthuṃ akāsi.

그 사원에 부속된 40개의 사원들 중 북쪽 방향의 한 사원에 살던 와라비상가나타(Varābhisaṅghanātha)라는 이름의 장로는 마니쿤달라왓투(Maṇikuṇḍalavatthu)를 미얀마어로 저술하였다. 서쪽 방향의 한 사원에 살던 한 장로는 삿타라자담마왓투(Sattarājadhammavatthu)를 저술하였다.

Tasmiñca kāle bhāmaaṅkyo ācāraaṅkyoti dvinnaṃ bhikkhūnañca lokadhammesu chekatāya dve vihāre katvā adāsi. Te pana dve therā vedasatthakovidā, pariyattipaṭipattīsu pana mandā, rāmaññaraṭṭhato āgatā. Te pana theraparamparāya na gaṇanti porāṇā.

그리고 그때 바마앙쿄(Bhāmaaṅkyo)와 아짜라앙쿄(Ācāraaṅkyo)라는 두 비구가 세상의 법에 능숙했기에 왕은 두 개의 사원을 지어 주었다. 그러나 그 두 장로는 베다 성전에는 능통했으나 교학과 실천에는 둔하였으며, 라만냐(Rāmañña) 국에서 온 자들이었다. 옛 어른들은 그들을 장로들의 전승 계보에 포함하지 않는다.

Kaliyuge tisattatādhike navavassasate sampatte mahāmunicetiyassa puratthimadisābhāge cattāro vihāre kārāpetvā catunnaṃ therānaṃ adāsi. Te ca therā tattha nisīditvā sāsanaṃ paggaṇhiṃsu.

깔리 유가(Kaliyuge) 973년에 이르러, 마하무니 제띠야(Mahāmunicetiya)의 동쪽 지역에 네 개의 사원을 건립하여 네 분의 장로에게 주었다. 그 장로들은 그곳에 머물며 교법(sāsana)을 받들어 수호하였다.

Tasmiṃyeva kāle badaravanavāsī nāma ekopi thero atthi. Sopi pariyattivisārado chappadavaṃsiko. So ca thero yāvajīvaṃ yathābalaṃ sāsanaṃ paggaṇhitvā dutiyabhave calaṅganagare ekissā itthiyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi. Dasamāsaccayena kaliyuge cattālīsādhike navavassasate sampatte budhavāre vijāyitvā terasavassikakāle sāsane pabbajitvā pariyattiṃ uggaṇhi. Sirikhettanagarindo rājā sirikhettanagaraṃ ānetvā sirikhettanagare sāmaṇeroti nāmena pākaṭo hutvā kaliyuge catupaṇṇāsādhike [Pg.119] navavassasate sampatte pannarasavassikakāle vessantarajābhakaṃ kabyālaṅkāravasena bandhi. Paripuṇṇavīsativassakāle sirikhettanagareyeva sirikhettanagarindo veravijayo nāma rājā anuggahetvā upasampadabhūmiyaṃ patiṭṭhāti. Pacchimapakkhādhiko nāma rājā sirikhettanagaraṃ attano hatthagataṃ akāsi. Tasmiñca kāle taṃ theraṃ ānetvā ratanapūranagare vasāpesi. Sūrakitti nāma rañño kaniṭṭhabhātiko erāvatīnadītīre catubhūmikavihāraṃ kārāpetvā tassa therassa adāsi. Rājā ca tipiṭakālaṅkāroti nāmalañchaṃ adāsi.

바로 그 무렵에 바다라와나와시(Badaravanavāsī)라는 이름의 장로도 있었다. 그 또한 교학에 능통하였고 찹파다왕사(Chappadavaṃsa) 계통이었다. 그 장로는 평생 동안 힘닿는 데까지 교법을 받들었으며, 다음 생에 짤랑가(Calaṅga) 시의 한 여인의 태중에 재생연결을 하였다. 열 달이 지나 깔리 유가 940년 수요일에 태어나, 13세 때 교단에 출가하여 교학을 배웠다. 시리켓따(Sirikhetta) 시의 왕이 그를 시리켓따 시로 데려왔고, 그는 시리켓따 시에서 '사마네라(Sāmaṇera)'라는 이름으로 널리 알려지게 되었다. 깔리 유가 954년에 이르러 15세의 나이에 웻산따라 자따까를 시적 수사(kabyālaṅkāra)의 형식으로 지었다. 만 20세가 되었을 때, 시리켓따 시에서 바로 그 시리켓따의 왕 웨라위자야(Veravijaya)가 후원하여 구족계의 지위에 서게 되었다. 빠찜마팍카디까(Pacchimapakkhādhika)라는 이름의 왕이 시리켓따 시를 자신의 수중에 넣었다. 그때 그는 그 장로를 데려와 라따나뿌라(Ratanapūra) 시에 거주하게 했다. 왕의 남동생인 수라낏띠(Sūrakitti)가 에라와띠(Erāvatī) 강변에 4층 사원을 건립하여 그 장로에게 주었다. 그리고 왕은 그에게 '띠삐따깔랑까라(Tipiṭakālaṅkāra)'라는 칭호를 주었다.

Kaliyuge vassasahasse sampatte phaggunamāsassa puṇṇamiyaṃ saṭṭhivassiko hutvā tiriyapabbataṃ gantvā araññavāsaṃ vasi. Dve vassādhike vassasahasse rājā tasmiṃ vihāraṃ kārāpetvā tasseva therassa adāsi. So pana tipiṭakālaṅkāratthero sirikhettanagare navaṅgakandare pattalaṅkassa atulavaṃsattherassa vaṃsiko. Sirikhettanagare navaṅgakandare suvaṇṇavihāre vasantassa therassa kittighoso sabbattha patthari. Jeyyapure erāvatīnadītīre catubhūmikavihāre vasanakāle aṭṭhasāliniyā ādito vīsati gāthānaṃ saṃvaṇṇanaṃ akāsi. Sūrakittināmakassa kaniṭṭhabhātikassa yācanamārabbha yasavaḍḍhanavatthuñca akāsi. Tiriyapabbate vasanakāle vinayālaṅkāraṭīkaṃ akāsi. Pacchimapakkhādhikarañño kāle mahāsaṅghanāthattheraṃ saṅgharājabhāve ṭhapesi. So ca saṅgharājā ativiya pariyatti visārado. Tasmiñca kāle ratanapūranagarepi ariyālaṅkārattharo nāma eko atthi. So pana tipiṭakālaṅkārattherena samaññāṇathāmo. Vayasāpi samānavassikā.

깔리 유가 1000년에 이르러 팍구나(Phagguna) 달의 보름날에, 그는 60세가 되어 띠리야(Tiriya) 산으로 가서 숲속 수행(araññavāsa)을 하며 지냈다. 1002년에 왕은 그곳에 사원을 건립하여 바로 그 장로에게 주었다. 한편 이 띠삐따깔랑까라 장로는 시리켓따 시 나왕가깐다라(Navaṅgakandara)에 있는 빳딸랑까(Pattalaṅka)의 아뚤라왕사(Atulavaṃsa) 장로의 문중 사람이다. 시리켓따 시 나왕가깐다라의 수완나(Suvaṇṇa) 사원에 머물던 그 장로의 명성은 도처에 퍼졌다. 제이야뿌라(Jeyyapure)의 에라와띠 강변 4층 사원에 머물 때, 그는 ‘앗타살리니(Aṭṭhasālinī)’의 앞부분 20게송에 대한 주해를 저술하였다. 또한 수라낏띠라는 이름의 남동생의 요청에 따라 야사왓다나왓투(Yasavaḍḍhanavatthu)도 저술하였다. 띠리야 산에 머물 때에는 위나얄랑까라 띠까(Vinayālaṅkāra-ṭīkā)를 저술하였다. 빠찜마팍카디까 왕의 치세에 그는 마하상가나타 장로를 승왕(saṅgharāja)의 지위에 임명했다. 그 승왕은 교학에 매우 정통하였다. 또한 그 시기에 라따나뿌라 시에는 아리얄랑까라(Ariyālaṅkāra)라는 이름의 장로도 한 분 있었다. 그는 지혜의 힘에 있어 띠삐따깔랑까라 장로와 대등하였다. 나이 또한 동갑이었다.

Tesu tipiṭakālaṅkāratthero ganthantarabahussutaṭṭhāne [Pg.120] adhiko, ariyālaṅkāratthero pana dhātupaccayavibhāgaṭṭhāne adhikoti daṭṭhabbo. Pacchā pana ukkaṃsikaraññokāle tepi dve therā rañño ācariyā hutvā sāsanaṃ paggaṇhiṃsu. Tesu ariyālaṅkāratthero aparabhāge kālaṅkaritvā tassa therassa saddhivihārikassa dutiyāriyālaṅkārattherassa rājamaṇicūḷacetiyassa samīpe dakkhiṇavanārāmaṃ nāma vihāraṃ kārāpetvā adāsi.

그들 중 띠삐따깔랑까라 장로는 여러 경론에 박식함에 있어 뛰어났고, 아리얄랑까라 장로는 어근과 접사의 분석에 있어 뛰어난 것으로 보아야 한다. 나중에 우깜시까(Ukkaṃsika) 왕의 치세에 그들 두 장로는 왕의 스승(ācariya)이 되어 교법을 받들어 수호하였다. 그중 아리얄랑까라 장로가 나중에 입적하자, 그 장로의 제자인 제2 아리얄랑까라 장로를 위해 라자마니쭐라 제띠야(Rājamaṇicūḷacetiya) 근처에 닥키나와나라마(Dakkhiṇavanārāma)라는 사원을 지어 주었다.

Ukkaṃsiko nāma rājā pana sāsane bahuppakāro. So ca kaliyuge chanavutādhike navavassasate rajjaṃ patto. Rajjaṃ pana patvā siridhammāsokarājāviya cattāri vassāni atikkamitvā muddhābhisekaṃ paṭiggahetvā sirisudhamma rājāmahādhipatīti nāmalañchampi paṭiggaṇhi. Ekasmiṃ pana samaye haṃsāvatīnagaraṃ gantvā tattha nisīdi. Atha rāmaññaraṭṭhavāsino evamāhaṃsu,- marammikabhikkhū nāma pariyattikovidā vedasatthaññuno natthīti. Taṃ sutvā rājā catubhūmikavihāravāsittherassa santikaṃ sāsanaṃ pesesi,-tiṃsavassikā cattālīsavassikā vā pariyattikovidā vedasatthaññuno bhikkhū rāmaññaraṭṭhaṃ mama santikaṃ pesethāti. Atha catubhūmi kavihāravāsitthero tipiṭakālaṅkāraṃ tilokālaṅkāraṃ tisāsanālaṅkārañca saddhiṃ tiṃsamatthehi bhikkhūhi pesesi. Haṃsāvatīnagaraṃ pana patvā modhocetiyassa puratthimabhāge vihāre kārāpetvā tesaṃ adāsi.

우깜시까라는 왕은 교법에 있어 다방면으로 공헌하였다. 그는 깔리 유가 996년에 왕위에 올랐다. 왕위에 오른 뒤 시리 담마소까 왕처럼 4년이 지나 관정(muddhābhiseka)을 받았고, '시리수담마 라자마하디빠띠(Sirisudhamma rājāmahādhipatī)'라는 칭호도 받았다. 한때 그는 함사와띠(Haṃsāvatī) 시로 가서 그곳에 머물렀다. 그때 라만냐 국의 사람들이 이와 같이 말했다. "미얀마 비구들 중에는 교학에 정통하거나 베다 성전을 아는 자가 없다." 왕은 이를 듣고 4층 사원에 거주하는 장로에게 전령을 보냈다. "법랍 30년 혹은 40년 된 비구들 중 교학에 정통하고 베다 성전을 아는 비구들을 라만냐 국에 있는 내게로 보내주시오." 그러자 4층 사원의 장로는 띠삐따깔랑까라, 띨로깔랑까라, 띠사사날랑까라를 서른 명 가량의 비구들과 함께 보냈다. 함사와띠 시에 도착하자 모도 제띠야(Modhocetiya)의 동쪽 부분에 사원을 지어 그들에게 주었다.

Uposathadivasesu sudhammasālāyaṃ rāmaññaraṭṭhavāsino pariyattikovide vedasatthaññuno sannipātāpetvā tehi tīhi therehi saddhiṃ kathāsallāpaṃ kārāpesi. Atha rāmaññaraṭṭhavāsino bhikkhū evamāhaṃsu,– pubbe pana mayaṃ marammaraṭṭhe pariyattikovidā vedasattaññuno natthīti maññāma, idāni marammaraṭṭhavāsino ativiya pariyatti kovidā [Pg.121] vedasatthaññunoti. Aparabhāge kaliyuge chanavutādhike navavassasate sampatte rājā ratanapūranagaraṃ paccāgacchi.

포살일들에 선법당(Sudhamma Hall)에서 라만냐국에 거주하며 교학에 능통하고 베다 성전에 정통한 이들을 집합시켜, 그 세 명의 장로들과 함께 대화를 나누게 하였다. 그러자 라만냐국의 비구들이 이와 같이 말했다. “이전에는 우리가 마람마국(미얀마)에 교학에 능통하고 베다 성전에 정통한 이가 없다고 생각했습니다. 그러나 이제 보니 마람마국의 거주자들이 교학에 매우 능통하고 베다 성전에 정통합니다.” 그 후 가리 시대 996년에 이르렀을 때, 왕은 라타나푸라 성으로 돌아왔다.

Tepi therā paccāgantukāmā rāmaññaraṭṭhe padhānabhūtassa tilokagarūti nāmadheyyassa mahātherassa santikaṃ vandanatthāya agamaṃsu.

그 장로들도 돌아가고자 하여, 라만냐국의 수장이신 틸로카가루라는 이름의 대장로를 뵙고 예배하기 위해 그에게로 갔다.

Tadā tilokagaruttheropi tehi saddhiṃ sallāpaṃ katvā evamāha,-tumhesu pana tipiṭakālaṅkāratthero paṭhamaṃ āvāsavihāraṃ labhissatīti. Kasmā pana bhante evama vocāti vutte ayaṃ pana piṇḍāya carantopi antarāmagge veḷuvettādīni labhitvā gahetvā vihāre paṭisaṅkharaṇaṃ akāsi, tasmāhaṃ evaṃ vadāmi, loke vihāre paṭisaṅkharaṇasīlā bhikkhū sīghameva āvāsavihāraṃ labhantīti hi porāṇattherā āhaṃsūti āha.

그때 틸로카가루 장로도 그들과 대화를 나눈 뒤 이와 같이 말했다. “그대들 중에서 티피타칼랑카라 장로가 가장 먼저 거주할 사원을 얻게 될 것이오.” “존자시여, 어찌하여 그렇게 말씀하십니까?”라고 묻자, “이분은 탁발을 다닐 때조차 길에서 대나무나 갈대 등을 발견하면 그것을 가져다가 사원을 수리하곤 했소. 그래서 내가 이렇게 말하는 것이오. 옛 장로들께서도 ‘세상에서 사원을 수리하기를 즐기는 비구들은 곧 거주할 사원을 얻게 된다’고 말씀하셨기 때문이오.”라고 답했다.

Tepi ratanapūranagaraṃ paccāgacchiṃsu. Tilokagaruttherassa vacanānurūpameva tipiṭakālaṅkāratthero sabbapaṭhamaṃ āvāsavihāraṃ labhīti.

그들도 라타나푸라 성으로 돌아갔다. 그리고 틸로카가루 장로의 말대로 티피타칼랑카라 장로가 가장 먼저 거주할 사원을 얻게 되었다.

Kaliyuge pana navavassādhike vassasahasse sampatte rañño kaniṭṭho kālamakāsi. Athaṃ rañño putto uccanagarabhojako bālajanehi santhavaṃ katvā tesaṃ vacanaṃ ādiyitvā paccūsakāle pitaraṃ ghātetukāmo antepuraṃ sahasā pāvisi.

가리 시대 1009년에 이르렀을 때 왕의 아우가 서거하였다. 그러자 웃차나카라를 다스리던 왕의 아들이 어리석은 자들과 어울리며 그들의 말을 듣고는, 새벽녘에 부왕을 살해하고자 급히 왕궁으로 침입하였다.

Rājāva anagghaṃ muddikaṃ gahetvā nandajeyyena nāma amaccena rājayodhena nāma amaccenaca saddhiṃ aññataravesena nagarato nikkhamitvā rajatavālukanadiṃ sampatto.

왕은 값진 인장 반지를 챙긴 뒤, 난다제이야와 라자요다라는 이름의 두 신하와 함께 변복을 하고 성을 빠져나와 라자타발루카 강에 이르렀다.

Tasmiñca kāle eko sāmaṇero mātāpitūnaṃ gehe piṇḍapātaṃ ānessāmīti khuddakanāvāya nadiyaṃ āgacchi. Atha [Pg.122] taṃ sāmaṇeraṃ disvā rājā evamāha,- amhe bhante paratīraṃ nāvāya ānehīti. Sāmaṇero ca āha,-sace upāsaka tumhe paratīraṃ āneyyaṃ, bhattakālaṃ atikkameyyanti. Atha rājā amheyeva sīghaṃ ānehi, imaṃ muddikaṃ dassāmīti assāsetvā ānetuṃ okāsaṃ yāci. Atha sāmaṇero kāruññappattaṃ vacanaṃ sutvā paratīraṃ ānesi.

마침 그때 한 사미가 부모님 댁에서 공양물을 가져오려고 작은 배를 타고 강에 나타났다. 왕은 그 사미를 보고 “존자시여, 저희를 배에 태워 건너편으로 건네주십시오”라고 청했다. 사미가 답하기를 “우바새여, 만약 당신들을 건네준다면 저의 공양 시간이 늦어질 것입니다”라고 했다. 그러자 왕은 “부디 저희를 서둘러 건네주십시오. 이 인장 반지를 드리겠습니다”라고 설득하며 간청하였다. 사미는 그 애처로운 간청을 듣고 그들을 건너편 기슭으로 실어 날랐다.

Atha catubhūmikavihāraṃ patvā tasmiṃ vihāre therassa sabbampi kāraṇaṃ ārocetvā evamāha,-sace bhante amhe gaṇhituṃ āgacchayya, te nivārethāti. Theroca mayaṃ mahārāja samaṇā na sakkā evaṃ nivāretuṃ, evampi eko upāyo atthi,-nisinnavihāravāsitthero pana gihikammesu ativiya cheko, taṃ pakkosetvā kāraṇaṃ cintetuṃ yuttanti. Atha taṃ pakkosetvā tamatthaṃ ārocetvā rājā idamavo ca,- sace bhante amhe gaṇhituṃ āgaccheyyuṃ, atha kenacideva upāyena te nivārethāti. Atha so thero evamāha,-tena hi mahārāja mā kiñci soci mābhāyi vihāramajjhe sirigabbhaṃ pavisitvā nisīdathāti vatvā piṇḍāya acarante bhikkhusāmaṇere sannipātāpetvā visuṃ visuṃ daṇḍahatthā hutvā ekassapi purisassa vihāraṃ pavisituṃ okāsaṃ mā dethāti vatvā senaṃviya byūhesi. Sāmantavihāresupi vasante bhikkhusāmaṇere pakkosi. Tadā kira āgantvā sannipātānaṃ bhikkhusāmaṇerānaṃ atirekasahassamattaṃ ahosi. Thero te vihāre dvārakoṭṭhakesu āgatamagge ca visuṃ visuṃ daṇḍahatthā hutvā ārakkhaṇatthāya ṭhapesi, yathā vaḍḍhakī sūkaro byagghassa nivāraṇatthāya visuṃ visuṃ sūkare saṃvidhāya ṭhapesīti. Atha puttassa yodhāpi rājānaṃ gahetuṃ na sakkā, bhikkhu sāmaṇerānaṃ [Pg.123] gāravavasena balakkārena māretvā pavisituṃ na visahanti, bhikkhu sāmaṇerānaṃ bāhullatāya ca.

사층 사원(Catubhūmika Vihāra)에 도착한 왕은 장로에게 모든 사정을 설명하고 “존자시여, 만일 누군가 저희를 잡으러 오면 그들을 막아주십시오”라고 요청했다. 장로가 답하기를 “대왕이여, 우리 사문들은 직접 그렇게 막을 수는 없습니다. 하지만 한 가지 방책이 있습니다. 니신나 사원(Nisinna Vihāra)에 계시는 장로님이 세속의 방책에 매우 능통하시니, 그분을 불러 의논하는 것이 좋겠습니다”라고 하였다. 이에 그를 불러 사정을 알리자 왕이 “존자시여, 만일 그들이 저희를 잡으러 오면 부디 어떤 방책으로든 그들을 막아주십시오”라고 부탁했다. 그러자 그 장로는 “대왕이여, 조금도 근심하거나 두려워하지 마십시오. 사원 안의 침실(sirigabbha)로 들어가 계십시오”라고 말한 뒤, 탁발을 나가지 않은 비구와 사미들을 모두 집합시켰다. 그는 그들에게 각자 몽둥이를 들게 하고 “단 한 명의 사내도 사원에 발을 들이지 못하게 하라”고 명하며 군대처럼 대열을 갖추게 했다. 또한 근처 사원의 비구와 사미들도 불러 모으니 그 수가 천 명 이상에 달했다. 장로는 마치 우두머리 돼지가 호랑이를 막기 위해 다른 돼지들을 배치하듯, 사원 대문들과 진입로에 비구들을 몽둥이를 들려 경계를 서게 배치했다. 결국 아들의 병사들은 비구와 사미들에 대한 존경심과 그들의 엄청난 수 때문에 감히 무력으로 살생하며 침입할 용기를 내지 못했고, 결국 왕을 잡을 수 없었다.

Tasmiṃyeva saṃvacchare assayujamāsassa kāḷapakkhapañcamito yāva kattikamāsassa kāḷapakkhapañcamī vihāreyeva rājā nilīyitvā nisīdi. Atha antepuravāsikā amaccā puttaṃ apanetvā rājānaṃ ānetvā rajje ṭhapesuṃ. Rājā ca puna rajjaṃ patvā vihāre nisinnakāle mā bhāyi mahārāja tvaṃ jinessatīti rañño ārocentassa vedasatthaññuno ekassa bhikkhussa caññiṅkhucetiyassa esannaṭṭhāne ekaṃ vihāraṃ kārāpetvā adāsi. Dhammanandarājagurūti nāmalañchampi adāsi. Tassa pana vijātaṭṭhānabhūtaṃ gāmaṃ nissāya marammavohārena ‘ye ne nā se yāṃ va’ iti samaññā ahosi.

그해 앗사유자월 흑월 5일부터 캇티카월 흑월 5일까지 왕은 사원 안에 은신해 있었다. 그 후 왕궁의 신하들이 아들을 축출하고 왕을 다시 모셔와 복위시켰다. 왕권을 회복한 왕은 사원에 머물 당시 “대왕이여, 두려워 마십시오. 당신이 승리할 것입니다”라고 예언해 준, 베다 성전에 정통한 한 비구를 위해 찬닝쿠 제티야 인근에 사원을 건립하여 기증했다. 또한 그에게 ‘담마난다 라자구루’라는 칭호를 내렸다. 그는 자신의 고향 마을 이름을 따서 마람마어로 ‘예네나세양와’라고 알려지게 되었다.

Rājā ca puna rajjaṃ patvā tasmiṃyeva saṃvacchare kattikamāsassa kāḷapakkhacuddasamiyaṃ sabbepi mahāthere nimantetvā rājagehaṃ pavesetvā piṇḍapātena bhojesi. Atha rājā evamāha,-catubhūmikavihāravāsitthero samparāyikatthāvaho ācariyo, nisinnavihāravāsitthero pana diṭṭhadhammikatthāvahoti evaṃ rājāvaṃse vuttaṃ. Porāṇapotthakesu pana catubhūmikavihāra vāsitthero ekantasamaṇo ācariyo, nisinnavihāravāsitthero pana yodhāraho yodhakamme chekoti rājā ahāti vuttaṃ. Rājā kira samparāyikatthaṃ anupekkhitvā dinnakāle nisinnavihārattherassa na adāsi, kadāci kadāci pana diṭṭhadhammikatthaṃ anuppekkhitvā tassa visuṃ adāsīti. Ettha ca yasmā nisinnavihāra vāsitthero rañño bhīyehi nivāraṇatthāya ārakkhaṃ akāsi, na paresaṃ viheṭhanatthāya, āṇattikappayogā ca na dissati, tasmā natthi āpattidoso. Saddhātissarañño bhayehi [Pg.124] nivāraṇatthaṃ arahantehi therehi katappayogoviya daṭṭhabbo.

왕은 복위한 그해 캇티카월 흑월 14일에 모든 대장로를 청하여 왕궁에서 공양을 대접하였다. 그때 왕이 “사층 사원의 장로님은 내세의 복락을 주시는 스승이시고, 니신나 사원의 장로님은 현세의 이익을 주시는 스승이십니다”라고 말했다고 ‘왕조사’에 전한다. 한편 고서들에는 왕이 이르기를 “사층 사원의 장로님은 오로지 수행에 전념하시는 사문이신 스승이시고, 니신나 사원의 장로님은 군사적 지략에 능하여 전사와 같다”고 했다고 기록되어 있다. 왕은 내세의 공덕을 바라고 보시할 때는 니신나 사원의 장로에게 주지 않았으나, 현세의 도움을 생각할 때는 때때로 그에게 따로 보시를 하기도 했다. 여기서 니신나 사원의 장로가 왕을 위험으로부터 보호하기 위해 경비를 서게 한 것은 타인을 해치려는 의도가 아니었으며, 살생을 명하거나 직접 해를 끼친 정황도 없으므로 계율상의 허물은 없다. 이는 과거 사다티사 왕을 위험에서 구하기 위해 아라한 장로들이 행했던 방책과 같은 것으로 보아야 한다.

Catubhūmikavihāra vāsitthero pana khaṇittipādagāme jāto, arimaddanapure arahantattheragaṇappabhavo, yattha katthaci gantvā aññesaṃ bhikkhūnaṃ ācāraṃ yathābhūtaṃ jānitvā tehi catupaccayasambhogo na kabhapubbo, antamaso udakampi na pivitapubbo, taṃtaṃṭṭhānampi cammakhaṇḍaṃ gahetvāyeva gamanasīlo. Ukkaṃsikarājā pana sirikhettanagare dvattapoṅkaraññā kārāvitacetiyasaṇṭhānaṃ gahetvā rājamaṇicūḷaṃ nāma cetiyaṃ akāsi. Taṃ pana cetiyaṃ parimaṇḍalato tihatthasatappamāṇaṃ, ubbedhatopi ettakameva. Tassa pana cetiyassa catūsu passesu cattāro vihārepi kārāpesi, puratthimapasse pubbavanārāmo nāma vihāro, dakkhiṇapasse pana dakkhiṇavanārāmo nāma, pacchimapasse pacchimavanārāmo nāma, uttarapasse uttaravanārāmo nāma. Tesu catūsu vihāresu uttaravanārāmo nāma vihāro asanipābhagginā ḍayhitvā vinassi. Avasese pana tayo vihāre pariyattikovidānaṃ tiṇṇaṃ mahātherānaṃ adāsi. Nāma lañchampi tesaṃ adāsi. Pacchimassa rañño kāleyeva uttarapasse vihāraṃ kārāpesi.

짜뚜부미까 위하라에 거주하던 장로는 카닛띠빠다 마을에서 태어났으며, 아리맛다나뿌라의 아라한타 장로 계보에서 배출된 분이었다. 그는 어디를 가든지 다른 비구들의 행실을 있는 그대로 알고 난 뒤에는 그들과 네 가지 필수품을 함께 나누어 사용한 적이 없었으며, 심지어 물 한 모금도 마신 적이 없었다. 그는 어느 장소에 가든 항상 가죽 깔개를 지니고 다니는 습관이 있었다. 한편, 욱깜시까 왕은 시리켓따 도시에서 드왓따뽕가 왕이 건립한 제띠야의 형상을 본떠 라자마니쭐라라는 이름의 제띠야를 세웠다. 그 제띠야는 둘레가 300 하스타였고, 높이 또한 그와 같았다. 그는 그 제띠야의 사방에 네 개의 위하라(사원)를 건립했는데, 동쪽에는 뿝바와나라마, 남쪽에는 닥키나와나라마, 서쪽에는 빳찌마와나라마, 북쪽에는 웃따라와나라마라는 이름의 사원을 세웠다. 이 네 사원 중 웃따라와나라마 사원은 벼락으로 인한 불에 타서 소실되었다. 왕은 남은 세 사원을 교학에 정통한 세 명의 대장로에게 기증했다. 또한 그들에게 칭호도 수여했다. 나중의 왕 시대에 북쪽에 다시 사원을 건립했다.

Tasmiṃ pana cetiye chattaṃ anāropetvāyeva so rājā divaṅgato. Tesu pana catūsu vihāresu nisinnānaṃ therānaṃ dakkhiṇavanārāmavihāravāsīmahāthero kaccāyanaganthassa atthaṃ chabbidhehi saṃvaṇṇanānayehi alaṅkaritvā marammabhāsāya saṃvaṇṇesi. Pacchimavanārāmavihāra vāsitthero pana nyāsassa saṃvaṇṇanaṃ chahi nayehi alaṅkaritvā akāsi.

그러나 그 왕은 그 제띠야에 산개를 올리지 못한 채 서거했다. 그 네 사원에 머물던 장로들 중에서 닥키나와나라마 사원에 거주하던 대장로는 깟짜야나 논서의 의미를 여섯 가지 주석의 법식으로 장엄하여 미얀마어로 주해하였다. 한편 빳찌마와나라마 사원에 거주하던 장로는 냐사(Nyāsa)에 대한 주석을 여섯 가지 법식으로 장엄하여 작성하였다.

Kaliyuge pana dasavassādhike sahasse sampatte tassa [Pg.125] rañño putto sirinandasudhammarājāpavarādhīpati rajjaṃ kāresi. Pituno rājagehaṃ bhinditvā vihāraṃ kārāpetvā tilokālaṅkārassa nāma mahātherassa adāsi. Tilokālaṅkāratthero ca nāma tipiṭakālaṅkārattherena samaññāṇathāmassa ariyālaṅkārattherassa sissoti daṭṭhabbo. Ayañcattho heṭṭhā dassito. Jeyyapure catubhūmikaatulavihāraṃ kārāpetvā dāṭṭhānāgarājaguruttherassa adāsi. So ca thero niruttisāramañjūsaṃ nāma nyāsasaṃvaṇṇanaṃ akāsī.

칼리 유가 1010년에 이르러 그 왕의 아들인 시리난다 수담마라자 빠와라디빠띠가 통치했다. 그는 부왕의 궁전을 헐어 사원을 짓고 띨로깔랑까라라는 이름의 대장로에게 기증했다. 띨로깔랑까라 장로는 띠삐따깔랑까라 장로와 지혜의 힘이 대등했던 아리얄랑까라 장의 제자로 보아야 한다. 이 사실은 앞에서 설명한 바 있다. 그는 제이야뿌라에 짜뚜부미까 아뚤라 사원을 건립하여 다타나가 라자가루 장로에게 기증했다. 그 장로는 '니룻띠사라만주사'라는 이름의 냐사 주석서를 저술했다.

Kaliyuge dvādasādhike vassasahasse sampatte phaggunamāse sotāpannā nāma ārakkhadevatā aññattha gamissāmāti āhaṃsūti nagarā supinaṃ passantā hutvā bahūsannipatitvā devapūjaṃ akaṃsu. Devatānaṃ pana saṅkamanaṃ nāma natthi, pubbanimittamevatanti daṭṭhabbaṃ.

칼리 유가 1012년 팍구나 월이 되었을 때, '소따빤나'라고 불리는 수호신들이 다른 곳으로 떠나겠다고 말했다는 꿈을 성안 사람들이 꾸고는, 많은 이들이 모여 신들에게 공양을 올렸다. 그러나 신들의 이동이란 실제로 있는 것이 아니라, 이는 장차 일어날 일의 전조일 뿐이라고 이해해야 한다.

Tasmiñca kāle cinarañño yodhā āgantvā marammaraṭṭhaṃ dūsesuṃ. Sāsanaṃ abbhappaṭicchanno viya cando dubbalaṃ ahosi.

그때 중국 왕의 군사들이 쳐들어와 미얀마 국토를 유린했다. 불교(Sāsana)는 구름에 가려진 달처럼 세력이 약해졌다.

Kaliyuge tevīsādhike vassasahasse sampatte tassa rañño kaniṭṭho mahāpavaradhammarājālokādhipati nāma rājā rajjaṃ kāresi. Tasmiñca kāle lokasaṅketavasena puññaṃ mandaṃ bhavissatīti vedasatthaññūhi ārocitattā lokasaṅketavaseneva abhinavapuññuppādanatthaṃ khandhavāragehaṃ kārāpetvā tāvakālikavasena saṅkamitvā nisīdi. Tato aparabhāge uttaragehaṃ bhinditvā tasmiṃyeva ṭhāne vihāraṃ kārāpetvā ekassa mahātherassa adāsi.

칼리 유가 1023년에 이르러 그 왕의 아우인 마하빠와라 담마라자 로까디빠띠라는 이름의 왕이 통치했다. 그때 세속의 점괘에 따라 공덕이 부족해질 것이라고 베다에 정통한 자들이 보고했기 때문에, 세속의 풍습을 따라 새로운 공덕을 쌓기 위해 임시 거처를 짓고 일시적으로 그곳으로 옮겨 거주했다. 그 후 북쪽 궁전을 헐고 그 자리에 사원을 건립하여 한 대장로에게 기증했다.

Dakkhiṇagehaṃ pana nagarassa puratthimadisābhāge vihāraṃ kārāpetvā aggaṇammālaṅkārattherassa adāsi. So ca thero kaccāyanaganthassaceva abhidhammatthasaṅgahassa ca mātikādhātukathāyamakapaṭṭhānānañca [Pg.126] atthaṃ marammabhāsāya yojesi.

남쪽 궁전을 헐어서는 도시의 동쪽 구역에 사원을 건립하여 악가담말랑까라 장로에게 기증했다. 그 장로는 깟짜야나 논서와 아비담맛타 상가하, 그리고 마띠까, 다뚜까따, 야마까, 빳타나의 의미를 미얀마어로 번역하였다.

Uparājā ca mahāsetuno pamukhe ṭhāne sovaṇṇamayavihāraṃ kārāpetvā uttaragehavihāra vāsittherassa antevāsikassa jinārāmattherassa adāsi. Tasmiṃyeva ṭhāne nānāratanavicitraṃ vihāraṃ kārāpetvā tasseva therassa antevāsikassa guṇagandhattherassa adāsi.

부왕(Uparājā)은 마하세뚜 다리 앞쪽에 황금 사원을 건립하여 북궁 사원에 거주하던 장로의 제자인 지나라마 장로에게 기증했다. 또한 같은 장소에 온갖 보석으로 장식된 사원을 건립하여 같은 장로의 제자인 구나가다 장로에게 기증했다.

So pana thero ‘china vḍina’ gāme vijāto. Vaye pana sampatte ratanapūranagaraṃ gantvā pariyattiṃ uggaṇhitvā tato puna nivattitvā badunanagare badaragāme nisīditvā pacchā ‘china vḍina’ gāme catūhi paccayehi kilamatho hutvā vasati. Tasmiñca kāle gāme mokkhassa nāma purisassa santike ekaṃ anagghaṃ maṇiṃ rājā labhitvā ativa mamāyi. ‘China vḍina’ mokkhamaṇīti pākaṭo ahosi.

그 장로는 '치나 위디나' 마을에서 태어났다. 성년이 되어 라따나뿌라 도시로 가서 교학을 배우고, 다시 돌아와 바두나 도시의 바다라 마을에 머물다가, 나중에는 '치나 위디나' 마을에서 네 가지 필수품이 부족하여 고생하며 지냈다. 그때 왕이 그 마을의 '목카'라는 사람으로부터 매우 값비싼 보석을 얻어 몹시 아꼈는데, 이것이 '치나 위디나 목카의 보석'으로 널리 알려지게 되었다.

Atha uttaragehavihāravāsitthero āha,- ‘china vḍina’ gāmake na maṇiyeva anagghaṃ, atha kho ekopi thero guṇagandho nāma pariyattikovido anagghoyevāti.

그러자 북궁 사원에 거주하던 장로가 말하기를, "'치나 위디나' 마을에는 보석만 값진 것이 아니라, 교학에 정통한 구나가다라는 장로 또한 참으로 값진 보배입니다."라고 하였다.

Atha taṃ sutvā rājā taṃ pakkosetvā catūhi paccayehi upatthambhetvā pūjaṃ akāsi.

왕은 그 말을 듣고 장로를 초빙하여 네 가지 필수품으로 보살피며 공양을 올렸다.

Sahassorodhagāme guṇasāro nāma thero paliṇagāme sujāto nāma thero ca guṇagandhattherassa sissāyeva ahesuṃ.

사핫소로다 마을의 구나사라라는 장로와 빨리나 마을의 수자따라는 장로가 바로 구나가다 장로의 제자들이었다.

Ekasmiñca kāle tiriyapabbatavihāravāsīmahāthero bhikkhusaṅghamajjhe aggadhammālaṅkārattheraṃ kīḷanavasena evamāha,- amhesu āvuso antaradhārayamānesu tvaṃ loke eko ganthakovidatthero bhavissasi maññeti. Atha aggadhammālaṅkāro ca evamāha,-tumhesu bhante antaradhārayamānesu mayaṃ ganthakovidāna bhaveyyāmako nāma [Pg.127] puggalo loke ganthakovido bhavissatīti. Porāṇapotthakesu pana ariyālaṅkāratthero nanu panidāni mayaṃ ganthakovidā na tāva bhavāmāti evamāhāti vuttaṃ. So aggadhammālaṅkārattheroyeva raññā yācito rājavaṃsa. Saṅkhepampi akāsi. So ppana thero amaccaputto.

한번은 띠리야빱바따 사원에 거주하던 대장로가 비구 승가 가운데서 악가담말랑까라 장로에게 농담 삼아 이렇게 말했다. "도반이여, 우리가 세상을 떠나고 나면 그대만이 세상에서 유일하게 논서에 정통한 장로가 되겠구려." 그러자 악가담말랑까라 장로가 대답했다. "스승님들이 세상을 떠나신다면 저희가 어찌 논서의 달인이 되겠습니까? 세상에 누가 논서의 달인이 될 수 있겠습니까?" 한편 고서에는 아리얄랑까라 장로가 "지금 우리는 아직 논서의 달인이 아닙니다"라고 말했다고 기록되어 있다. 바로 이 악가담말랑까라 장로가 왕의 요청을 받아 왕통사 요약을 저술했다. 그 장로는 대신의 아들이었다.

Ekasmiñca kāle hīnāyāvattako eko mahāamacco rañño santikā attanā upaladdhaparibhogaṃ sabbaṃ gahetvā vihāraṃ āgantvā aggadhammālaṅkārattherena saddhiṃ sallāpaṃ akāsi. Sallāpaṃ pana katvā sabbaṃ paribhogaṃ therassa dassetvā sace bhante tvaṃ gihi bhaveyyāsi, ettakaṃ paribhogaṃ labhissatīti āha. Theropi evamāha,-tumhākaṃ pana ettako paribhogo amhākaṃ samaṇānaṃ vaccakuṭiṃ asubhabhāvanaṃ bhāvetvā pavisantānaṃ puññaṃ kalaṃ nāgghati soḷasinti. Kiñcāpi idañca pana vacanaṃ sāsanavaṃse appadhānaṃ hoti, pubbācariyasīhehi pana vutta vacanaṃ yāva apāṇakoṭikā saritabbamevāti manasikarontena vuttanti.

어느 때, 환속하려는 마음을 품은 한 대신이 왕으로부터 자신이 받은 모든 향락품을 가지고 사원에 와서 악가담말랑카라 장로(Aggadhammālaṅkāra Thera)와 대화를 나누었다. 대화를 마친 후 그는 모든 향락품을 장로에게 보여주며 '존자시여, 만일 당신께서 재가자가 되신다면 이만큼의 향락을 얻게 될 것입니다'라고 말했다. 장로 또한 이렇게 말했다. '그대들의 이러한 향락은 우리 사문들이 부정관(asubha-bhāvanā)을 닦으며 변소에 들어갈 때 얻는 공덕의 16분의 1조차 되지 않소.' 비록 이 말이 ‘사사나왕사’(Sāsanavaṃse)에서 중요한 비중을 차지하는 것은 아닐지라도, 옛 스승들이 하신 말씀은 목숨이 다할 때까지 기억해야 한다는 점을 유념하며 설해진 것이다.

Kaliyuge pana catuttiṃsādhike vassasahasse sampatte tassa putto narāvaro nāma rājā rajjaṃ kāresi. Mahāsīhasūradhammarājāti nāmalañchaṃ paṭiggaṇhi. Tassa rañño kāle ‘sī khoṃ’ cetiyassa samīpe jetavanavihāre ganthaṃ uggaṇhanto eko daharabhikkhu ganthachekopi samāno bālakāle bālacittena ākulito hutvā vaccakūpe vātātapehi bahisukkhabhāvena paṭicchādite daṇḍena ālulitvā duggandhoviya cittasantāne pariyattivātātapehi bahisukkhabhāvena paṭicchādite kenacideva rūpārammaṇādinā ālulitvā kilesasattisaṅkhāto duggandho vāyitvā hīnāyāvattissāmīti cintetvā gihivatthāni gahetvā saddhiṃ sahāyabhikkhuhi nadītitthaṃ agamāsi. Antarāmagge [Pg.128] tāva bhikkhubhāveneva cetiyaṃ vandissāmīti gihivatthāni sahāyakānaṃ hatthe ṭhapetvā cetiyappamukhe leṇaṃ pavisitvā vanditvā nisīdi. Atha ekā daharitthī cetiyaṅgaṇaṃ āgantvā bahi leṇaṃ nisīdisvā udakaṃ siñcitvā patthanaṃ akāsi,-iminā puññakammena sabbehi apāyādinukkhehi moceyyāmi, bhave bhave ca hīnāyāvattakassa purisassa pādacārikā na bhaveyyāmīti.

칼리 유가(Kali-yuga) 1034년이 되었을 때, 그의 아들인 나라와라(Narāvara)라는 왕이 통치했다. 그는 마하시하수라 담마라자(Mahāsīhasūradhammarājā)라는 칭호를 받았다. 그 왕의 시절에 '시콩'(Sī khoṃ) 제티야 근처의 제타바나 사원에서 경전을 배우던 한 젊은 비구가 경전에 능통했음에도 불구하고, 젊은 시절의 어리석은 마음으로 혼란에 빠졌다. 마치 변소의 구덩이가 바람과 햇빛에 의해 겉으로는 말라 있어도 막대기로 저으면 악취가 나듯이, 그의 마음의 연속체 속에 교학(pariyatti)이라는 바람과 햇빛에 의해 겉으로는 번뇌가 가려져 있었으나 어떤 색경(rūpārammaṇa) 등에 의해 동요되자 번뇌의 힘이라 불리는 악취가 풍겨 나왔다. 그는 '환속하리라'고 생각하고 재가자의 옷을 챙겨 동료 비구들과 함께 강가로 갔다. 도중에 아직 비구의 신분일 때 제티야에 경배하겠다고 생각하여 재가자의 옷을 동료들의 손에 맡기고, 제티야 앞의 굴에 들어가 예배하고 앉았다. 그때 한 젊은 여인이 제티야 경내로 와서 굴 밖에 앉아 물을 뿌리며 서원했다. '이 공덕으로 제가 모든 악도 등의 고통에서 벗어나게 하시고, 태어나는 생마다 환속한 남자의 아내가 되지 않게 하소서.'

Atha taṃ sutvā daharabhikkhu evaṃ cintesi,-idāni ahaṃhīnāyāvattissāmīti cintetvā āgato, ayampi daharitthī hīnāyāvattakassa purisassa pādacārikā na bhaveyyā mīti patthanaṃ akāsi, idāni taṃ daharitthiṃ kāraṇaṃ pucchissāmīti. Evaṃ pana cintetvā bahi leṇaṃ nikkhamitvā taṃ daharitthiṃkāraṇaṃ pucchi,-kasmā pana tvaṃ hīnāyāvattakassa purisassa pādacārikā na bhaveyyāmīti patthanaṃ karosīti. Hīnāyāvattakassa bhante purisassa pādacārikā na bhaveyyāmīti vuttavacanaṃ bālapurisassa pādacārikā na bhaveyyāmīti vuttavacanena nānā na hoti, sadisatthakamevāti nanu hīnāyā vattako bāloyeva nāma, sace pana bhante hīnāyāvattako bālo nāma na bhaveyya, ko nāma loke bālo bhaveyya, bhikkhu nāma hi parehi dinnaṃ cīvarapiṇḍapātasenāsanaṃ paribhuñjitvā sukhaṃ vasati, sace ganthaṃ uggaṇhitu kāmo bhaveyya, yathākāmaṃyeva ganthaṃ uggaṇhituṃ okāsaṃ labhati, evaṃ pana ahutvā alasikoyeva bhuñjitvā sayitvā nisīdituṃ iccheyya, evampi yathākāmaṃ bhuñjituṃ sayituṃ okāsaṃ labhati, evampi samāno parassa dāso bhavissāmi, dārassa kiṃkaro bhavissāmīti akathentopi kathentoviya hutvā hīnāyāvatteyya, so loke aññehi bālehi adhiko bāloti ahaṃ maññāmi, sace pana bālatarassa bhariyā bhaveyya, ahaṃ bālatarī bhaveyyanti [Pg.129] vutte so daharabhikkhu saṃvegaṃ āpajjitvā bahinagaradvāraṃ nikkhamitvā vānaragaṇena vinā jhāyantoviya vānaro jhāyitvā nisīdi.

그 소리를 듣고 젊은 비구는 이렇게 생각했다. '나는 지금 환속하리라 생각하고 왔는데, 이 젊은 여인은 환속한 남자의 아내가 되지 않기를 서원하는구나. 이제 이 젊은 여인에게 그 이유를 물어보리라.' 이렇게 생각하고 굴 밖으로 나가 그 젊은 여인에게 이유를 물었다. '어찌하여 그대는 환속한 남자의 아내가 되지 않기를 서원하는가?' 그녀는 대답했다. '존자시여, 환속한 남자의 아내가 되지 않게 해달라는 말은 어리석은 남자의 아내가 되지 않게 해달라는 말과 다르지 않으며 같은 의미입니다. 환속한 자는 참으로 어리석은 자가 아닙니까? 존자시여, 만일 환속한 자가 어리석은 자가 아니라면, 세상에 누가 어리석은 자이겠습니까? 비구는 남들이 준 가사, 발바리, 처소를 수용하며 편안하게 지냅니다. 만일 경전을 공부하고자 한다면 뜻하는 대로 경전을 공부할 기회를 얻습니다. 설령 그렇지 않고 게으름을 피우며 먹고 자고 앉아 있기를 원하더라도, 뜻하는 대로 먹고 잘 기회를 얻습니다. 그럼에도 불구하고 '타인의 노예가 되리라, 아내의 하인이 되리라'고 말하지는 않더라도 말하는 것과 다름없이 행동하며 환속한다면, 그는 세상의 다른 어리석은 자들보다 더 어리석은 자라고 생각합니다. 만일 그런 더 어리석은 자의 아내가 된다면, 저 또한 더 어리석은 여자가 될 것입니다.' 이 말을 듣자 젊은 비구는 소외(saṃvega)를 느껴 성문 밖으로 나가 원숭이 무리를 떠나 생각에 잠긴 원숭이처럼 생각에 잠겨 앉아 있었다.

Atha sahāyakā āgantvā gihivatthāni gaṇhāhīti pakkosiṃsu. Tasmiṃ kāle so daharabhikkhu āgacchatha bhavantoti vatvā sabbaṃ kāraṇaṃ tesaṃ ācikkhitvā idāni pana bhavanto hīnāyāvattehīti sace yo koci āgantvā mama sīsaṃ muggarena pahāreyya, evaṃ santepi hīnāyāvattituṃ na icchāmi, ito paṭṭhāya yāva jīvitapariyantā hīnāyāvattituṃ manasāpi na cintayissāmīti vatvā erāvatīnaṃdiṃ taritvā jeyyapuraṃ agamāsi. Tadā kira daharitthī devalābhavayya, na manussitthīti vadanti paṇḍitāti.

그때 동료들이 와서 '재가자의 옷을 받으라'고 불렀다. 그때 그 젊은 비구는 '도반들이여, 오십시오'라고 말하며 그들에게 모든 사정을 설명하고 '도반들이여, 이제 누가 와서 내 머리를 철퇴로 내리친다 해도 환속하고 싶지 않습니다. 이제부터 목숨이 다할 때까지 환속할 생각조차 마음으로 품지 않겠습니다'라고 말하고 에라와티(Erāvatī) 강을 건너 제이야푸라(Jeyyapura)로 갔다. 그때 그 젊은 여인은 인간 여인이 아니라 천인이었을 것이라고 현자들은 말한다.

Jeyyapuraṃ pana patvā pariyattikovidānaṃ mahātherānaṃ santike nayaṃ gahetvā puññacetiyassa dakkhiṇadisābhāge ekasmiṃ vihāre nisīdi. Pariyattiṃ vācetvā atha kamena taṃtaṃdisāhi bhikkhusāmaṇerā āgantvā tassa santike pariyattiṃ uggaṇhiṃsu. Āvāsaṃ pana alabhitvā keci bhikkhusāmaṇerā chattānipi chāditvā nisīdiṃsu.

제이야푸라에 도착하여 교학에 정통한 대장로들 곁에서 지도를 받고, 뿐냐 제티야의 남쪽 구역에 있는 한 사원에 머물렀다. 그가 교학을 가르치자 점차 여러 지방에서 비구와 사미들이 와서 그에게 교학을 배웠다. 머물 곳을 얻지 못한 일부 비구와 사미들은 산을 가리고 앉아 있기도 했다.

Ekasmiṃ kāle rājā nikkhamitvā puññacetiyaṃ vandissāmīti cetiyaṅgaṇaṃ pāvisi. Atha chattāni chādetvā nisinne bhikkhū disvā guhāya saddhiṃ vihāraṃ kārāpetvā tassa bhikkhussa adāsi. Tilokagarūtipi nāmalañchaṃ adāsi. Sukhavohāratthaṃ pana kakāralopaṃ katvā tilogarūti vohariṃsu.

어느 때 왕이 성 밖으로 나와 뿐냐 제티야에 예배하기 위해 경내로 들어왔다. 그때 산을 가리고 앉아 있는 비구들을 보고는 굴과 함께 사원을 건립하여 그 비구에게 기증했다. 또한 '띨로까가루'(Tilokagarū, 삼계의 존경받는 분)라는 칭호를 수여했다. 발음의 편의를 위해 '가'(ka) 자를 생략하고 '띨로가루'(Tilogarū)라고 불렀다.

Tassa pana saddhivihāriko sattavassiko tejodīpo nāma bhikkhu parittaṭīkaṃ akāsi. Aparabhāge pana tilokālaṅkāroti nāmalañchaṃ adāsi. Evaṃ tejedīpo nāma bhikkhu narāvararañño kāle parittaṭīkaṃ akāsīti daṭṭhabbaṃ. Keci pana pacchimapakkhādhikarañño kāleti vadanti.

그의 제자로서 법랍이 7년 된 떼조디파(Tejodīpa)라는 이름의 비구가 ‘빠릿따 띠까’(호신주 주석)를 저술했다. 훗날 그는 '띨로깔랑까라'(Tilokālaṅkāra)라는 칭호를 받았다. 이와 같이 떼조디파라는 비구가 나라와라 왕의 시대에 ‘빠릿따 띠까’를 저술했음을 알 수 있다. 어떤 이들은 그가 빠찌마빡카디까(Pacchimapakkhādhika) 왕의 시대에 있었다고도 말한다.

Ekasmiṃ [Pg.130] pana kāle tiriyapabbatavihāravāsīmahāthero pādacetiyaṃ vandanatthāya gantvā paccāgatakāle kukhananagare suvaṇṇaguhāyaṃ jambudhajattherassa santikaṃ pavisitvā tena saddhiṃ sallāpaṃ akāsi. Te ca mahātherā aññamaññaṃ passitvā sallapitvā ativiya pamodiṃsu. Lokasmiñhi bālo bālena paṇḍito paṇḍitena saddhiṃ ativiya pamodatīti. Te ca dve therā samānavassikā. Tiriyapabbatavihāra vāsīmahāthero tena saddhiṃ sallāpaṃ katvā paccāgacchi. Jambudhajatthero ca maggaṃ acikkhituṃ anugacchi. Atha tiriyapabbatavihāravāsīmahāthero jambudhajattheraṃ āha,- ahaṃ bhante rājavallabho homi rājaguru,tvaṃyeva mama purato gacchāhīti. Atha jambudhajattheropi tiriyapabbatavihāravāsittheraṃ āha,-tvaṃ bhante rājavallabho bhavasirājaguru, loke rājaguru nāma padhānabhāve ṭhito, tasmā tvaṃyeva mama purato gacchāhīti. Ettha ca dvepi mahātherā aññamaññaṃ gāravavasena lokavattaṃ apekkhitvā evamāhaṃsūti daṭṭhabbaṃ. Tiriyapabbatavihāravāsīmahātheropi ratanapūranagaraṃ patvā rājavaṃsapabbataṃ gantvā araññavāsaṃ vasi.

어느 때 티리야빠바따 사원(Tiriyapabbatavihāra)에 거주하던 마하테라(Mahāthera)가 불족적(Pādacetiya)을 참배하러 갔다가 돌아오는 길에 꾸카나(Kukhana) 시의 황금 굴(Suvaṇṇaguhā)에 있는 잠부다자(Jambudhaja) 장로를 방문하여 그와 함께 대화를 나누었다. 이 대장로들은 서로 만나 대화를 나누며 매우 기뻐했다. 세상에서 어리석은 자는 어리석은 자와 함께, 지혜로운 자는 지혜로운 자와 함께 매우 기뻐하기 때문이다. 이 두 장로는 법랍이 같았다. 티리야빠바따 사원의 마하테라는 그와 대화를 마친 뒤 돌아가려 했다. 잠부다자 장로는 길을 안내하기 위해 뒤를 따라갔다. 그때 티리야빠바따 사원의 마하테라가 잠부다자 장로에게 '존자시여, 나는 왕의 총애를 받는 왕사(王師, rājaguru)이니, 당신께서 제 앞을 서서 가십시오'라고 말했다. 그러자 잠부다자 장로도 티리야빠바따 사원의 장로에게 '존자시여, 당신께서는 왕의 총애를 받는 왕사이십니다. 세상에서 왕사라는 명칭은 으뜸가는 지위에 있는 것이니, 그러므로 당신께서 제 앞을 서서 가셔야 합니다'라고 말했다. 여기서 두 대장로는 서로에 대한 존경으로 세속의 관습(lokavatta)을 고려하여 이와 같이 말했음을 알아야 한다. 티리야빠바따 사원의 마하테라는 라따나뿌라(Ratanapūra) 시에 도착하여 라자와사 산(Rājavaṃsapabbata)으로 가서 숲에서 은거하며 지냈다.

Atha ukkaṃsikarājā kaniṭṭhena sūrakittināmena saddhiṃ mantesi,-sace tvaṃ vane theraṃ paṭhamaṃ passasi, tvaṃyeva vihāraṃ kārāpetvā therassa dadāhi, sace panāhaṃ paṭhamaṃ passeyya, ahaṃ vihāraṃ kārāpetvā dadāmīti.

그 후 우깜시까(Ukkaṃsika) 왕이 동생 수라낏띠(Sūrakitti)와 상의하기를, '만약 그대가 숲에서 장로를 먼저 뵙게 된다면 그대가 사원을 건립하여 장로께 봉헌하고, 만약 내가 먼저 뵙게 된다면 내가 사원을 건립하여 봉헌하겠소'라고 했다.

Atha kaniṭṭhā paṭhamaṃ passitvā tiriyapabbatakandare jetavanaṃ nāma vihāraṃ kārāpetvā adāsi. Idañca vacanaṃ sādhujjanānaṃ guṇaṃ evakāraṃ pītisomanassaṃ uppajji, tena puññakammena tena pītisomanassena sattakkhattuṃ devarajjasampattiṃ sattakkhattuṃ manussarajjasampattiṃ paṭilabhīti vuttattā sādhujjanānaṃ guṇaṃ anussaritvā puññavisesalābhatthāya vuttaṃ.

그 후 동생이 먼저 뵙고 티리야빠바따의 산골짜기에 제따와나(Jetavana)라는 사원을 건립하여 봉헌했다. 이 소식은 선량한 사람들의 덕에 기쁨과 즐거움을 일으켰으며, 그 복업(福業)과 기쁨과 즐거움으로 인해 일곱 번 천상의 왕이 되는 성취와 일곱 번 인간 세상의 왕이 되는 성취를 얻었다고 설해졌으므로, 선량한 이들의 덕을 회상하며 특별한 공덕의 이익을 얻기 위해 설해진 것이다.

Tiriyapabbatavihāravāsīmahāthero ca jambudhajattherassa [Pg.131] guṇaṃ ukkaṃsikarañño ārocesi. Rājā ca ativiya pasīditvā jambudhajoti mūlanāme dīpasaddena yojetvā jambudīpadhajoti nāmalañchaṃ adāsi.

티리야빠바따 사원의 마하테라는 잠부다자 장로의 덕행을 우깜시까 왕에게 알렸다. 왕은 매우 신심을 내어 본래 이름인 잠부다자에 '디빠(dīpa)'라는 말을 더하여 잠부디빠다자(Jambudīpadhaja)라는 명칭을 하사했다.

Jambudhajatthero ca nāma dhammanandattherassa saddhivihārikā. Dhammanandatthero ca jotipuññattherassa saddhivihāriko. Te ca therā arahantagaṇavaṃsikā.

잠부다자 장로는 담마난다(Dhammananda) 장로의 사디위하리까(saddhivihārika, 공동 거주 제자)였고, 담마난다 장로는 조띠뿐냐(Jotipuñña) 장로의 사디위하리까였다. 이 장로들은 아라한들의 가문(arahantagaṇavaṃsa) 계보에 속한다.

Jambudhajatthero pana vinayapāḷiyā aṭṭhakathāya ca attha yojanaṃ marammabhāsāya akāsi. Maṇiratano nāma pana thero aṭṭhasālinīsammohavinodanīkaṅkhāvitaraṇīaṭṭhakathānaṃ abhidhammatthavibhāvanīsaṅkhapavaṇṇanāḷīkānañca atthaṃ maramma bhāsāya yojesi.

잠부다자 장로는 율장(Vinayapāḷi)과 그 주석서(Aṭṭhakathā)의 뜻풀이(yojanā)를 미얀마어로 저술했다. 마니라따나(Maṇiratana)라는 이름의 장로는 아따살리니(Aṭṭhasālinī), 삼모하비노다니(Sammohavinodanī), 깡카위따라니(Kaṅkhāvitaraṇī) 주석서들과 아비담맛타위바위니(Abhidhammatthavibhāvanī), 상카빠완나나(Saṅkhapavaṇṇanā) 등의 뜻을 미얀마어로 풀이했다.

Mūlāvāsagāme ca pubbārāmavihāravāsitthero gūḷattha dīpaniṃ nāma ganthaṃ visuddhimaggagaṇṭhipadatthañca mūlabhāsāya akāsi, nettipāḷiyā ca atthaṃ marammabhāsāya yojesi. So pana thero pubbe gāmavāsī hutvā sīsaveṭhanatālapattāni gahetvā ācariyappaveṇīvasena vinayavilomācāraṃ cari. Pacchā pana taṃ ācāraṃ vissajjitvā araññavāsaṃ vasi. Sopi thero gambhīrañāṇiko saddatthanayesu ativiya cheko.

물라와사(Mūlāvāsa) 마을의 뿝바라마(Pubbārāma) 사원에 거주하던 장로는 굴랏타 디빠니(Gūḷattha dīpanī)라는 서적과 위숫디막가(Visuddhimagga)의 어려운 대목 풀이(gaṇṭhipada)를 근본 언어(Pali)로 저술했고, 넷띠빠알리(Nettipāḷi)의 뜻을 미얀마어로 풀이했다. 그 장로는 예전에 마을에 거주할 때 머리띠와 종려나무 잎을 들고 스승의 전승에 따라 계율에 어긋나는 행동을 하기도 했다. 그러나 나중에 그러한 행실을 버리고 숲에서 은거하며 지냈다. 그 장로 역시 깊은 지혜를 가졌으며 언어와 의미의 체계에 매우 능통했다.

Kaliyuge pana pañcatiṃsādhike vassasahasse sampatte kaniṭṭho siripavaramahādhammarājā nāma bhūpālo rajjaṃ kāresi. Dabbimukhajātassare pana gehaṃ kārāpetvā nisīdanato dabbimukhajātassaroti nāmaṃ pākaṭaṃ ahosi. Tasmiṃ pana jātassare jeyyabhūmikittiṃ nāma vihāraṃ kārāpetvā sirisaddhammapālattherassa adāsi. Bahūnampi gāmavāsī araññavāsī bhikkhūnaṃ anuggahaṃ akāsi. Ratanapūranagarasmiñhi dasasu ‘ñyौṃ yāṃ’ rājāṃsesu ppacchimā pañca rājāno avicinitvāyeva alajjīlajjīmissakavasena sāsanaṃ paggaṇhiṃsu. Tadā [Pg.132] jinasāsanaṃ abbhantare candoviya atiparisuddhaṃ na ahosi. Evampi lajjino attano attano vaṃsānurakkhaṇavasena dhammaṃ pūretuṃ anivāritattā lajjīgaṇavaṃso na chijjati. Tathā alajjinopi attano attano ācariyappaveṇīvasena vicariṃsu, tena alajjīgaṇavaṃsopi na chijjatīti daṭṭhabbaṃ. Tassa rañño kāle devacakkobhāso nāma eko thero atthi, vedasatthaññū piṭakesu pana mandoti.

깔리유가(Kaliyuga) 1035년에 이르렀을 때, 시리빠와라마하담마라자(Siripavaramahādhammarājā)라는 이름의 왕이 나라를 다스렸다. 그는 답비무카자땃사라(Dabbimukhajātassara) 연못가에 거처를 짓고 머물렀으므로 답비무카자땃사라 왕이라는 이름으로 널리 알려졌다. 그는 그 연못에 제이야부미낏띠(Jeyyabhūmikitti)라는 사원을 건립하여 시리삿담마빨라(Sirisaddhammapāla) 장로에게 봉헌했다. 또한 많은 마을 거주 승려들과 숲 거주 승려들에게 후원을 베풀었다. 라따나뿌라 시의 열 명의 왕들 중 뒤의 다섯 왕들은 분별하지 않고 부끄러움을 아는 자와 모르는 자를 섞어서 교단을 후원했다. 그때 부처님의 가르침은 내적으로 달처럼 매우 청정하지는 않았다. 이와 같이 부끄러움을 아는 이들이 각자의 가문을 수호하며 법을 수행하는 것이 금지되지 않았기에 지계(lajjī)의 계보는 끊어지지 않았다. 마찬가지로 부끄러움을 모르는 자들도 각자의 스승 전승에 따라 행동했기에 파계(alajjī)의 계보도 끊어지지 않았음을 알아야 한다. 그 왕의 시대에 데와짝꼬바사(Devacakkobhāso)라는 장로가 있었는데, 그는 베다 경전에는 정통했으나 삼장(Piṭaka)에는 미흡했다.

Kaliyuge pana aṭṭhatiṃsādhike vassasahasse sampatte vesākhamāsassa kāḷapakkhaaṭṭhamito paṭṭhāya lokasaṅketavasena uppajjamānaṃ bhayaṃ nivāretuṃ navaguhāyaṃ tena devacakkobhāsattherena kathitaniyāmena paṭhamaṃ marammikabhikkhū paṭṭhānappakaraṇaṃ vācāpesi. Tato pacchā jeṭṭhamāsassa juṇhapakkhapāṭipadadivasato rāmaññaraṭṭhavāsike bhikkhū paṭṭhānappakaraṇaṃ vācāpesi. Mahāchaṇañca kārāpesi. Raṭṭhavāsinopi bahupūjāsakkāraṃ kārāpesi. Tassa kira rañño kāle potthakaṃ aṭṭhibhallikarukkhaniyyāsehi parimaṭṭhaṃ katvā manosilāya likhitvā suvaṇṇena limpetvā piṭakaṃ patiṭṭhāpesi. Tato paṭṭhāya yāvajjatanā idaṃ potthakakammaṃ marammaraṭṭhe akaṃsūti.

깔리유가 1038년이 되었을 때, 웨사까(Vesākha) 달의 흑월 8일부터 세속의 징조로 발생하는 재난을 막기 위해, 데와짝꼬바사 장로가 말한 방식에 따라 새 굴(navaguhā)에서 먼저 미얀마 승려들에게 빠따나(Paṭṭhāna)를 독송하게 했다. 그 후 제타(Jeṭṭha) 달의 백월 초하루부터 라만냐(Rāmañña) 국의 승려들에게 빠따나를 독송하게 했다. 그리고 큰 축제를 열었으며, 나라 사람들도 많은 공양과 경의를 표하게 했다. 전해지는 바에 따르면 그 왕의 시대에 경전의 재료를 뼈와 나무 진액 등으로 매끄럽게 만든 다음 매황(manosilā)으로 글을 쓰고 금을 입혀 삼장(Piṭaka)을 정립했다고 한다. 그때부터 오늘날에 이르기까지 미얀마 국에서는 이러한 경전 제작 작업을 해오고 있다.

Kaliyuge saṭṭhādhike vassasahasse sampatte (assayujamāsassa kāḷapakkhachaṭṭhamiyaṃ aṅgāravāre) tassa putto rajjaṃ kāresi. Sirihāsīhasūrasudhammarājāti nāmalañchampi paṭiggaṇhi. Pitu rañño gehaṭṭhāne cetiyaṃ kārāpesi. Tassa pana mārajeyyaratananti samaññā ahosi. Tassa pana rañño kāle sallāvatiyā nāma nadiyā pacchimabhāge tunnanāmake gāme guṇābhilaṅkāro nāma thero sāmaṇerānaṃ gāmaggavesanakāle ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ kārāpetvā [Pg.133] sīsaveṭhanatālapattāni pana na gaṇhāpetvā tālavaṇṭameva gaṇhāpesi. Eko gaṇo hutvā saparivārena saddhiṃ tunnagāme nisīdi. Tunnagaṇoti tassa samaññā ahosi. So pana thero pāḷiaṭṭhakathāṭīkāganthantaresu adhippāyaṃ yathābhūtaṃ na jānāti, abhidhammapiṭakaṃyeva sissānaṃ vācetvā nisīdi.

칼리 유가(Kali-yuga) 1060년이 되었을 때(앗사유자 달의 흑월 6일 화요일), 그의 아들이 왕국을 다스렸다. 그는 시리하시하수라수담마라자(Sirihāsīhasūrasudhammarājā)라는 칭호를 받았다. 그는 부왕의 집터에 탑(cetiya)을 세웠는데, 그것은 마라제이야라타나(Mārajeyyaratana)라고 불렸다. 그 왕의 시대에 살라와티(Sallāvati)라는 강 서쪽의 툰나(Tunna)라는 마을에 구나빌랑카라(Guṇābhilaṅkāra)라는 장로가 있었는데, 그는 사미들이 마을에 공양을 하러 갈 때 가사를 한쪽 어깨에만 걸치게(편단우협) 하고, 머리에 두르는 종려나무 잎(sīsaveṭhanatālapattāni)은 들지 않게 했으며 부채(tālavaṇṭa)만을 들게 했다. 그는 한 무리를 이루어 추종자들과 함께 툰나 마을에 머물렀다. 그 무리는 툰나가나(Tunnagaṇa)라고 불렸다. 그러나 그 장로는 빠알리 경전, 주석서, 복주서 및 다른 논서들의 참된 뜻을 여실히 알지 못했고, 제자들에게 아비담마 피타카만을 가르치며 머물렀다.

Tasmiñca kāle ketumatīnagare nisinnā baddhannā buddhaṅkuratthera cittattherā, dīpayaṅganagare uḷugāme nisinno sunandatthero, taluppanagare jeyyabahuandhagāme kalyāṇattheroti ime cattāro therā sāmaṇerānaṃ gāmappavesanakāle ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ akārāpetvā sīsaveṭhanatālapattāni aggaṇhāpetvā cīvaraṃ pārupāpetvā tālavaṇṭaṃ gaṇhāpetvā sakalakagaṇaṃ ovādaṃ katvā nisīdiṃsu. Te pana therā pāḷiaṭṭhakathāṭīkāganthantaresu adhippāyaṃ yathābhūbhaṃ jāniṃsu, tīsupi piṭakesu kovidā ahesuṃ. Iccevaṃ sirimahāsīhasūrasudhammarañño kāle pārupanabhikkhūhi nānā hutvā virūpaṃ āpajjitvā ekaṃsikagaṇo nāma visuṃ bhijji, yathā pana ayamalaṃ ayato uṭṭhahitvā visadisaṃ hutvā viruddhaṃ hotīti. Evaṃ bhijjamānāpi gaṇā rājā pamādo anussukko hutvā attano attano rucivaseneva caritvā nisīdiṃsu.

그때 케투마티(Ketumatī) 시에 머물던 밧단나 붓당쿠라(Buddhaṅkura) 장로와 찟타(Citta) 장로, 디빠양가(Dīpayaṅga) 시의 울루가마(Uḷugāma)에 머물던 수난다(Sunanda) 장로, 탈룹파(Taluppa) 시의 제이야바후안다가마(Jeyyabahuandhagāma)에 머물던 깔리아나(Kalyāṇa) 장로 등 이 네 장로는 사미들이 마을에 들어갈 때 한쪽 어깨에만 가사를 걸치게 하지 않고, 머리에 두르는 종려잎도 들지 않게 했으며, 가사를 양어깨에 두르게(통견) 하고 부채를 들게 하여 모든 무리에게 훈계하며 머물렀다. 그 장로들은 빠알리 경전, 주석서, 복주서 및 다른 논서들의 뜻을 있는 그대로 알았으며 삼장에도 정통하였다. 이와 같이 시리마하시하시하수라수담마 왕의 시절에 가사를 두르는(통견) 비구들과는 달라져서 모양이 변형된 에캄시카(Ekaṃsika, 편단우협) 무리라는 이름으로 따로 갈라졌으니, 마치 쇠에서 녹이 생겨나 쇠와 달라지고 그 쇠를 해치는 것과 같았다. 이처럼 무리들이 갈라졌음에도 왕은 방일하고 무관심하여, 그들은 각자 자신들이 좋아하는 바에 따라 행하며 머물렀다.

Tesu ca dvīsu gaṇesu pārupanagaṇe therā pāḷiaṭṭhakathāṭīkāganthantaresu nītatthavasena vuttaṃ vacanaṃ nissāya nikkaṅkhā niddosāva hutvā nisīdiṃsu. Ekaṃsikagaṇe pana therā attano attano vādo na pāḷiyaṃ na ca aṭṭhakathāsu neva ṭīkāsu nāpi ganthanteresu dissati, imamatthaṃ ajānantā idameva saccaṃ moghamaññanti vatvā keci pana sakasakasissānaṃ ovādaṃ adaṃsu. Evarūpāpi sissā ovādaṃ paṭiggaṇhiṃsu.

그 두 무리 중에서 파루파나(통견) 무리의 장로들은 빠알리 경전, 주석서, 복주서 및 다른 논서들에 확정된 의미로 설해진 말씀에 의지하여 의심도 없고 허물도 없이 머물렀다. 그러나 에캄시카 무리의 장로들은 자신들의 견해가 빠알리 경전이나 주석서, 복주서, 혹은 다른 어떤 논서에서도 보이지 않음에도 불구하고, 그 의미를 알지 못한 채 '이것만이 진리이고 다른 것은 헛되다'라고 말하며 일부는 각자의 제자들에게 훈계를 주었다. 그러한 제자들 또한 그 훈계를 받아들였다.

Keci pana pāḷiyādīsu sakavādassa anāgatabhāvaṃ ñatvāyeva [Pg.134] aparisuddhacittā hutvā sammāsambuddhassa bhagavato mukhaṃ anoloketvā sammāsambuddhasseva bhagavato guṇaṃ anussaritvā sakavāde ākāse pasārita hatthoviya appatiṭṭhānoti jānitvāyeva amhākaṃ vādo sampattalaṅkassa saddhammacārittherassa vaṃsappabhavoti anissāyabhūbhampi nissayaṃ akaṃsu. Abhūtena mahātheraṃ sīlavantaṃ abbhācikkhiṃsu. Phyasīnāmake gāme diṭṭhadhammikasamparāyi katthaṃ anapekkhantassa hīnāyāvattakassa dussīlassa upāsakassa lañjaṃ datvā amhākaṃ vādānurūpaṃ ekaṃ ganthaṃ karohīti uyyojetvā anāgate anubhaviyamānadukkhato abhāyitvā nissayaṃ gavesiṃsūti.

일부는 빠알리 경전 등에서 자신들의 견해가 근거가 없음을 알고서도 마음이 청정하지 못해 정등각 세존의 가르침을 살피지 않았고 정등각 세존의 덕을 새기지 않았다. 자신들의 견해가 허공에 펼친 손처럼 근거가 없음을 알면서도, '우리의 견해는 스리랑카에서 온 삿담마짜리(Saddhammacāri) 장로의 계보에서 유래했다'고 하며 사실이 아닌 것을 의지처로 삼았다. 그들은 계행이 청정한 대장로를 사실이 아닌 것으로 비방하였다. 피야시(Phyasī)라는 마을에서 현세와 내세의 이익을 돌보지 않고 하열한 길로 돌아간 파계한 우바새에게 뇌물을 주어 '우리의 견해에 부합하는 논서를 하나 지으라'고 사주하여, 미래에 겪게 될 고통을 두려워하지 않고 근거를 조작해냈다.

Tasmiṃñca kāle nigrodhapāḷisuvaṇṇavihāravāsitthero gāmavāsībhikkhu gaṇaṃ samitiṃ katvā tassa nāyako hutvā sīsaveṭhanaṃ adhārentā amaṅgalabhikkhū sāsane mātiṭṭhantūti araññavāsīnaṃ bhikkhūnaṃ ganthaṃ vikopetvā tato tato pabbajesuṃ. Atha hatthisālagāmassa puratthimāya anudisāya seṭṭhitaḷākassa dakkhiṇāya anudisāya vihāre nisinne atirekapaṇṇāsabhikkhūpi pabbājessāmāsi cintetvā gāmavāsībhikkhū sannahitvā agamāsi. Atha rājā tamatthaṃ sutvā gāmavāsīgaṇopi eko, araññavāsīgaṇopi eko, gāmavāsībhikkhū araññavāsībhikkhū viheṭhesuṃ na sakkā, sakasakavādavasena sakasakaṭṭhāne nisīdi tabbanti rājalekhanaṃ pesesi. Atha araññavāsībhikkhū sukhaṃ vasituṃ okāsaṃ labhiṃsu.

그 당시에 니그로다빨리 수완나(Nigrodhapāḷisuvaṇṇa) 사원에 거주하던 장로가 마을 거주 비구(가마와시) 무리를 모아 그들의 지도자가 되었고, '머리에 두르는 종려잎을 쓰지 않는 상서롭지 못한 비구들은 교단에 머물러서는 안 된다'고 하며 숲 거주 비구(아란냐와시)들의 논서를 어지럽히고 그들을 이곳저곳에서 추방했다. 그리고 하티살라(Hatthisāla) 마을 동쪽 방향, 셋티타라카(Seṭṭhitaḷāka) 남쪽 방향의 사원에 머물던 50명 이상의 비구들까지도 쫓아내겠다고 생각하며 마을 거주 비구들이 채비를 갖추어 갔다. 그때 왕이 그 소식을 듣고 '마을 거주 무리도 하나요, 숲 거주 무리도 하나이니, 마을 거주 비구들은 숲 거주 비구들을 괴롭혀서는 안 된다. 각자의 견해에 따라 각자의 처소에 머물러야 한다'는 왕의 칙령을 보냈다. 그리하여 숲 거주 비구들은 평온하게 머물 기회를 얻었다.

Kaliyuge chasattatādhike vassasahasse sampatte tassa rañño putto mahāsīhasūradhammarājādhirājā nāma rajjaṃ kāresi. Soyeva sūrajjarājāti ca setibhindoti ca vohāriyati.

칼리 유가 1076년이 되었을 때, 그 왕의 아들인 마하시하시후라담마라자디라자(Mahāsīhasūradhammarājādhirājā)가 왕국을 다스렸다. 그는 수랏자라자(Sūrajjarājā) 또는 세티빈도(Setibindo)라고도 불렸다.

Tassa [Pg.135] rañño kāle suvaṇṇayānolokanagāmavāsīukkaṃsamālaṃ nāma theraṃ antoyudhanāyako eko amacco ānetvā ratanapūranagaraṃ patvā suvaṇṇakukkuṭācale vihāraṃ kārāpetvā ṭhapesi.

그 왕의 시절에 수완나야놀로카나(Suvaṇṇayānolokana) 마을에 거주하던 웃깜사말라(Ukkaṃsamāla)라는 장로를 안토유다나야카(Antoyudhanāyaka)라는 한 대신이 모셔와 라타나푸라(Ratanapūra) 시에 도착하여 수완나쿡쿠타(Suvaṇṇakukkuṭa) 산에 사원을 세우고 그를 머물게 했다.

So pāḷiaṭṭhakathāṭīkāganthantaresu ativiya cheko. Vaṇṇabodhanaṃ nāma likhananayañca akāsi. Tassa gāmassa rājūhi dinnavasena cetiyajagganakamme yuttakulattā pana rañño ācariyaṭṭhāne aṭṭhapetvā antoyudhanāya kasseva pūjanatthāya niyyādesi. Tassāpi rañño kāle sāmaṇerehi gāmappavasanakāle pārupetvā pavisitabbanti ekacce vadiṃsu. Ekacce pana ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ katvā pavisitabbanti vadiṃsu. Evaṃ aññamaññaṃ kalahaṃ akaṃsu.

그는 빠알리 경전, 주석서, 복주서 및 다른 논서들에 매우 능통했다. 그는 '완나보다나(Vaṇṇabodhana)'라는 필사법에 관한 책을 저술했다. 그 마을이 역대 왕들로부터 하사받아 탑을 관리하는 일에 종사하던 가문이었기에, 왕은 그를 왕사(Ācariya)의 자리에 앉히지는 않고 안토유다나야카 대신만이 공양하도록 내주었다. 이 왕의 시절에도 '사미들이 마을에 들어갈 때는 가사를 두르고(통견) 들어가야 한다'고 주장하는 이들과, '한쪽 어깨에만 가사를 걸치고(편단우협) 들어가야 한다'고 주장하는 이들이 있었다. 이와 같이 서로 논쟁하였다.

Tattha ukkaṃsamālānāmako thero pārupanagaṇe padhāno hutvā nānāganthesu pārupanavattameva āgatanti pakāsiṃsu. Ekaṃsikagaṇe pana tiriyapabbatavihāravāsīmahātherā ācariyappaveṇīdassanavasena pārupanavādaṃ paṭikkhipiṃsu.

그중 웃깜사말라라는 장로는 파루파나(통견) 무리의 수장이 되어 여러 논서에 오직 가사를 두르는 법만이 전해진다고 선포했다. 그러나 에캄시카(편단우협) 무리에서는 티리야빤밧타(Tiriyapabbatta) 사원에 거주하는 대장로들이 스승들의 전통을 내세워 파루파나 견해를 거부했다.

Atha rājā ca phalikakhacitavihāravāsittheraṃ meghuccanavihāravāsittheraṃ suhatthattheraṃ buddhaṅkurattherañcāti ime cattāro there vinayavinicchakaṭṭhāne ṭhapetvā dve pakkhā attano attano vādaṃ dassentūti āha.

이에 왕은 팔리카카찌타(Phalikakhacita) 사원에 거주하는 장로, 메구짜나(Meghuccana) 사원에 거주하는 장로, 수핫타(Suhattha) 장로, 붓당쿠라(Buddhaṅkura) 장로 등 이 네 분의 장로를 율장의 판결자로 임명하고, 양측이 각자의 견해를 제시하도록 명했다.

Te ca cattāro therā pāḷiaṭṭhakathāṭīkāganthantaresu akovidā. Tesañhi ṭhapetvā rājavallabhamattaṃ añño koci guṇaviseso natthi rājagurubhāvatthāya, yathā byagghā rukkhagacchalatādippaṭicchanne duggaṭṭhāne nisinne mige khuddakattā dubbalepi gaṇhetuṃ na sakkonti, evameva te ekaṃsikatthere [Pg.136] rājānaṃ nissāya ṭhite ganthesu anāgatattā dubbalepi vādavasena abhibhavituṃ na sakkhiṃsu. Teneva parasenāya balavataṃ jānitvā nipaccakāraṃ dassetvā veraṃ sametvā nisinno paṇḍitayodhoviya vādaṃ niṭṭhaṃ appāpetvāyeva pārupanagaṇā nisīdiṃsūti.

그 네 명의 장로들은 팔리 삼장, 주석서, 복주석서 및 여러 경론에 능통하지 못했다. 그들에게는 왕의 총애를 받는 것 외에는 왕의 스승(Rājaguru)이 될 만한 다른 어떤 특별한 덕성도 없었다. 마치 호랑이가 나무와 덤불과 덩굴 등으로 가려진 험난한 곳에 앉아 있을 때, 사슴들이 작고 약할지라도 그들을 잡을 수 없는 것과 같았다. 그와 마찬가지로 그 에캉시카(한쪽 어깨를 드러내는) 장로들은 왕을 의지하여 서 있었기에, 파루파나 파는 그들이 비록 경론에 무지하여 약할지라도 논쟁으로 그들을 굴복시킬 수 없었다. 그렇기 때문에 적군 중에서 강한 자를 알아보고 예의를 표하여 원한을 가라앉히고 앉아 있는 지혜로운 전사처럼, 파루파나 파는 논쟁을 끝내지 못한 채 가사를 걸치고(두 어깨를 덮고) 앉아 있었다.

Kaliyuge pana pañcanavutādhike vassasahasse sampatte tassa putto mahārājādhipati nāma rajjaṃ kāresi. Pacchā pana kāle terasādhike sate vassasahasse ca sampatte rāmaññaraṭṭhino rājā taṃ abhibhavitvāva anītattā pattahaṃsāvatīti pākaṭaṃ ahosi.

깔리 유가 1095년에 이르렀을 때, 그의 아들 마하라자디빠띠(Mahārājādhipati)라는 이름의 왕이 통치했다. 그 후 1113년에 이르러 라만냐국의 왕이 그를 정복하여 끌고 갔으므로, 그곳은 빠따항사와띠(Pattahaṃsāvatī)라고 알려지게 되었다.

Tassa rañño kāle kukhananagare jālayutta gāmato ñāṇavaraṃ nāma theraṃ ānetvā ācariyaṭṭhāne ṭhapesi. So pana thero pāḷiaṭṭhakathāṭīkāganthantaresu ativiya cheko. Sudhammasabhāyaṃ pariyattivācakānaṃ sotārānaṃ atthāya abhidhammatthasaṅgahappakaraṇassa gaṇṭhipadatthaṃ paṭhamaṃ akāsi. Tato pacchā aṭṭhasāliniyaṃ gaṇṭhipadatthaṃ surāvinicchayañca akāsi. Tato pacchā tena raññā yācito abhidhānappaṭīpikāya atthaṃ marammabhāsāya yojesi. Rañño nāmalañchaṃ chandolaṅkārasaddanettividaggadaṇḍībyañjīnanayehi alaṅkaritvā rājādhirājanāmatthappakāsiniṃ nāma ganthampi akāsi.

그 왕의 시대에 꾸까나나까라(Kukhananagara)의 잘라윳따(Jālayutta) 마을에서 냐나와라(Ñāṇavara)라는 이름의 장로를 모셔와 스승(ācariya)의 자리에 앉혔다. 그 장로는 팔리 삼장, 주석서, 복주석서 등 여러 경론에 매우 능통했다. 그는 수담마 사바(Sudhammasabhā)에서 교학을 배우는 청중들을 위해 ‘아비담맛따상가하’의 요어 해석(Gaṇṭhipada)을 처음에 저술했다. 그 후 ‘앗따살리니(Atthasālinī)’의 요어 해석과 ‘수라위닛차야(Surāvinicchaya)’를 저술했다. 그 후 왕의 요청으로 ‘아비다납빠디삐까(Abhidhānappaṭīpikā)’의 뜻을 미얀마어로 번역했다. 또한 왕의 칭호를 찬수, 수사, 성전, 문체, 자음의 원리에 따라 장엄하여 ‘라자디라자나맛땁빠까시니(Rājādhirājanāmatthappakāsinī)’라는 책도 저술했다.

Rājā hatthisālanāmake dese kārāpitagehaṃ bhinditvā satappamāṇe vihāre kārāpetvā sabbesampi vihārānaṃ kittijeyyavāsaṭṭhāpananti nāmāni paññāpetvā tasseva therassa adāsi. Vihāranāmeneva ca therassāpi taṃsamaññā ahosi.

왕은 핫띠살라(Hatthisāla)라는 지역에 집을 헐고 수백 개의 사원을 지어, 모든 사원에 '낏띠제이야와삿따빠나(Kittijeyyavāsaṭṭhāpana)'라는 이름을 붙여 그 장로에게 보시했다. 장로 또한 사원의 이름에 따라 그와 같은 명칭으로 불리게 되었다.

Tasmiñca kāle akyakarañño piturañño ca kāle tesaṃ [Pg.137] dvinnaṃ gaṇānaṃ vivādavasena avippakatavacanaṃ puna vivādassa vūpasamanatthāya attano attano vādaṃ kathāpesi. Pārupanagaṇe so thero padhāno hutvā ekaṃsikagaṇe pana pāsaṃsatthero padhāno hutvā yathāyuddhaṃ akāsi. Atha rājā ativiya rājavallabhaṃ jeyyabhūmisuvaṇṇavihāravāsittheraṃ tesaṃ vādassa vinicchindanatthāya vinayacareṭṭhāne ṭhapesi.

악야까 왕과 그 부왕의 시절에, 그 두 파벌의 논쟁으로 인한 미해결된 말들이 다시 논쟁을 잠재우기 위해 각자의 주장을 펼치게 되었다. 파루파나 파에서는 그 장로가 중심이 되었고, 에캉시카 파에서는 빠상사(Pāsaṃsa) 장로가 중심이 되어 논전을 벌였다. 그때 왕은 왕의 총애를 듬뿍 받던 제이야부미수완나(Jeyyabhūmisuvaṇṇa) 사원에 거주하는 장로를 그들의 논쟁을 판결하기 위해 율사(Vinayacara)의 직위에 임명했다.

Kiñcāpi so pana thero pāḷiaṭṭhakathāṭīkāganthantaresu thokaṃyeva jānakattā pariyattikovidesu abbohārikoyeva ahosi, rājavallabhattā pana rājā yathābhūtaṃ ajānitvā vinayadharaṭṭhāne ṭhapesi. Yathā pana ayaṃ puratthimadisā, ayaṃ pana pacchimadisābhi evamādinā disāvavatthānamattaṃyeva kātuṃ samatthaṃ naṅgalakoṭiyā saṃvaḍḍhantaṃ parisuṃ rājāgāre dhammavinicchakāmapaccaṭṭhāne ṭhapeti, evameva rājā ayaṃ īdiso ayaṃ īdisoti ajānitvā vinayadharaṭṭhāne ṭhapitattā so jeyyabhūmisuvaṇṇavihāravāsitthero tesaṃ dvinnaṃ pakkhānaṃ dvīsu vādesu ayaṃ bhūto ayaṃ abhūtoti vattuṃ na sakkā, advāraghare paviṭṭhakāleviya tadā ahosi. Seyyathāpi nāma mahiso attano samīpe ṭhatvā devagītaṃ gāyitvā devavīṇaṃ vādentassa devagandhabbassa veḷusalākaṃ paharantassa ca gāmadārakassa saddesu kiñci visesaṃ na jānāti, evamidaṃ sampadaṃ daṭṭhabbaṃ. Atha rājā mama vijite yeyebhikkhū yaṃyaṃicchanti, tetebhikkhū taṃtaṃcaritvā yathākammaṃ nisīdantūti rājalekhanaṃ ṭhapesi. Tesaṃ vivādo tadā na vūpasami.

비록 그 장로는 팔리 삼장과 주석서, 복주석서 등을 아주 조금만 알았기에 교학에 능통한 자들 사이에서는 이름조차 낼 수 없는 처지였으나, 왕은 그를 총애했기에 실상을 알지 못한 채 율사(Vinayadhara)의 직위에 임명했다. 마치 방향 정도만 겨우 분간할 줄 알 뿐 쟁기질이나 하며 자라난 사람을 왕궁의 법률 판관의 자리에 앉힌 것과 같았다. 그와 마찬가지로 왕은 이 사람이 어떠한지 알지 못한 채 그를 율사의 직위에 임명했으므로, 제이야부미수완나 사원의 장로는 그 두 파벌의 두 가지 주장 중에서 어느 것이 진실이고 어느 것이 거짓인지 말할 수 없었으며, 마치 문 없는 집에 들어간 것과 같았다. 비유하자면, 물소가 자기 곁에서 천상의 노래를 부르고 천상의 비파를 연주하는 건달바의 소리와 대나무 막대기로 두드리는 시골 소년의 소리 사이에서 아무런 차이를 알지 못하는 것과 같으니, 이 상황도 그렇게 보아야 한다. 결국 왕은 "나의 영토 안에서 어떤 비구들이든 자신이 원하는 대로 행하고, 그 비구들은 그렇게 행하며 업에 따라 머물라"는 왕의 칙령을 내렸다. 그리하여 그들의 논쟁은 그때 가라앉지 않았다.

Aparabhāge terasādhike sate sahasse ca sampatte ratanapūranagaraṃ vinassi.

그 후 1113년에 이르러 라따나뿌라(Ratanapūra) 성이 멸망했다.

Tato pacchā dutiye saṃvacchare ratanasikhanagaramāpako rājā rāmaññaraṭṭhindassa rañño senaṃ yavakhettato cātakasakuṇaṃviya [Pg.138] attano puññanubhāvena marammaraṭṭhato nīharitvā sakalampi rāmaññaraṭṭhaṃ attano hatthagataṃ katvā rajjaṃ kāresi.

그로부터 2년 후, 라따나시까(Ratanasikha) 성을 세운 왕이 보리밭에서 배고픈 새를 쫓아내듯 자신의 복덕의 위신력으로 라만냐국의 군대를 미얀마 땅에서 몰아내고, 라만냐국 전체를 자신의 수중에 넣어 통치했다.

Tasmiñca kāle sakalamarammaraṭṭhavāsīnaṃ cittaṃ pasādesi, yathā nāma sūriyātapena milāyantānaṃ kumudānaṃ anotattodakena siñcitvā haritattaṃ pāpeti, evameva rāmaññaraṭṭhindassa senābalātapehi dukkhappattānaṃ marammaraṭṭhavāsīnaṃ gahaṭṭhānañceva bhikkhūnañca attano puññānotattodakena chiñcitvā kāyikacetasikavasena duvidhampi sukhaṃ uppādesi.

그때 그는 모든 미얀마 사람들의 마음을 기쁘게 했다. 마치 태양 빛에 시들어가는 연꽃에 아노땃따 호수의 물을 뿌려 생기를 되찾게 만드는 것과 같이, 라만냐국 군대의 힘이라는 열기에 고통받던 미얀마의 재가자와 비구들에게 자신의 복덕이라는 아노땃따 호수의 물을 뿌려 신체적, 정신적인 두 가지 행복을 일으켜 주었다.

Sakalamarammaraṭṭhavāsino ca ayaṃ amhākaṃ rājā bodhisattoti vohāriṃsu. Atha ekasmiṃ māse catūsu uposathadivasesu bhikkhusaṅghaṃ nimantetvā antepure pavesetvā piṇḍapātena bhojesi. Rājorodhāmaccehi saddhiṃ uposathaṃ upavasi. Sabbesampi rājorodhāmaccānaṃ guṇattayapāṭhaṃ saha atthayojanānayena vācaggataṃ kārāpesi.

모든 미얀마 사람들은 "우리 왕은 보살(Bodhisatta)이다"라고 칭송했다. 그는 한 달에 네 번의 포살일에 비구 승가를 초청하여 궁전에 들게 하고 공양을 올렸다. 왕은 후궁들과 신하들과 더불어 포살을 지켰다. 또한 모든 후궁과 신하들에게 세 가지 덕(Guṇattaya)의 구절을 그 해석 방법과 함께 암기하도록 시켰다.

Atha beluvagāmavāsīyasattheraṃ anetvā attano ācariyaṭṭhāne ṭhapesi. Mahāatulayasadhammarājagurūti nāmalañchampi adāsi. Tato paṭṭhāya pana atulattheroti nāmena pākaṭo ahosi. Tasmiñca kāle pārupanagaṇapakkhāpaliṇagāmavāsīsujātattherādayo sāmaṇerānaṃ gāmappavesanakāle cīvaraṃ pārupitvā pavisitabbanti akkharaṃ likhitvā rañño santikaṃ sandesapaṇṇaṃ paveseti.

그 후 벨루와(Beluva) 마을에 사는 야사(Yasa) 장로를 모셔와 자신의 스승으로 삼았다. 그리고 '마하아뚤라야사담마라자구루'라는 칭호를 내렸다. 그때부터 그는 아뚤라 장로라는 이름으로 널리 알려졌다. 그때 파루파나 파의 빨린(Paliṇ) 마을에 사는 수자따(Sujāta) 장로 등이 "사미들이 마을에 들어갈 때는 가사를 입고(두 어깨를 덮고) 들어가야 한다"는 내용을 담아 왕에게 상소문을 올렸다.

Atha ekaṃsikagaṇapakkhāpi atulattherādayo pubbesaṃ rājūnaṃ kāle adhikaraṇaṃ vūpasami, idāni vūpasamitakammaṃ puna na uppādetabbanti lekhanaṃ likhitvā rañño santikaṃ pesesi.

그러자 에캉시카 파의 아뚤라 장로 등도 "이전 왕들의 시대에 이 논쟁은 해결되었으니, 이제 해결된 일을 다시 일으켜서는 안 된다"는 글을 써서 왕에게 보냈다.

Atha rājā dvinnaṃ pakkhānaṃ sakasakavādaṃ kathetukāmopi [Pg.139] idāni rājappaṭisaṃyuttaṃ kammaṃ bahu atthi, tiṭṭhasu tāva sāsanappaṭisaṃyuttaṃ kammaṃ, rājappaṭisaṃyuttameva kammaṃ paṭhamaṃ ārabhissāmi, pacchā sāsanappaṭisaṃyuttaṃ kammaṃ karissāmīti rājalekhanaṃ ṭhapesi. Aparabhāge pana rājā evaṃ āṇaṃ ṭhapesi,-idāni mama vijite sabbepi bhikkhū mama ācariyassa matiṃ anuvattitvā carantūti.

그때 왕은 양측의 각자의 견해를 듣고 싶었지만, "지금은 국사와 관련된 일이 많으니, 우선 교단과 관련된 일은 미뤄두고 국사와 관련된 일부터 시작하고 나중에 교단과 관련된 일을 처리하겠다"라고 하며 왕의 친서를 보관해 두었다. 하지만 나중에 왕은 이렇게 영을 내렸다. "이제 나의 영토 내에 있는 모든 비구들은 나의 스승의 견해를 따라 행하라."

Atha pārupanagaṇabhikkhūpi ekaṃsikagaṇaṃ anuvattesuṃ rañño āṇāvasena. Sahassorodhagāme pana dve mahātherā attano parisaṃ pārupanavaseneva gāmappavesanavattaṃ paripūritabbanti ovaditvā nisīdiṃsu.

그때 양쪽 어깨를 덮는 무리의 비구들도 왕의 명령 때문에 한쪽 어깨를 드러내는 무리를 따랐다. 그러나 사핫소로다 마을에 있는 두 명의 장로들은 자신의 제자들에게 "양쪽 어깨를 덮는 방식대로 마을에 들어가는 의무를 다해야 한다"라고 훈계하며 머물렀다.

Tadā rañño ācariyo yasatthero tamatthaṃ sutvāte pakkosāpesi. Te ca āgantvā nagaraṃ sampattakāle eko upāsako pasanno hutvā tesaṃ therānaṃ piṇḍapātena upaṭṭhahi. Atha atulatthero te mahāthere dūraṭṭhānato vālukaṃ ānetvā tassa upāsakassa gehasamīpe okirāpesi. Idaṃ vinayadhammassa ananulomavasena carantānaṃ daṇḍakammanti kolāhalampi uppādesi. Atha tesaṃ vālukaṃ āharantānaṃyeva aññamaññaṃ sallapesuṃ,-idāni bhante vinayadhammānulomavasena ācarantānaṃ amhākaṃ īdisaṃ kammaṃ asāruppaṃ, aho acchariyadhammo lokoti eko thero āha. Atha pana eko thero evamāha,-idāni āvuso lokapālā devā īdisaṃ adhammakammaṃ disvāyeva ajjhupekkhitvā appossukā nisīdituṃ na sakkā, idāni lokapālā devā pamajjitvā nisīdanti maññeti.

그때 왕의 스승인 야사 장로가 그 소식을 듣고 그들을 불러오게 했다. 그들이 성에 도착했을 때, 한 재가 신자가 신심을 내어 그 장로들에게 공양을 올리며 시봉했다. 그러자 아뚤라 장로가 그 장로들에게 먼 곳에서 모래를 가져오게 하여 그 재가 신자의 집 근처에 뿌리게 했다. 그리고 "이것은 율법에 어긋나게 행동하는 자들에게 주는 벌이다"라며 소란을 피웠다. 그때 모래를 나르던 장로들은 서로 이야기했다. "존자들이여, 지금 율법에 따라 행하는 우리에게 이런 일은 합당하지 않습니다. 아, 세상의 법이 참으로 기이하군요."라고 한 장로가 말했다. 그러자 다른 장로가 이렇게 말했다. "도반이여, 이제 세상을 수호하는 천신들이 이와 같은 비법(非法)적인 일을 보고도 방관하며 무관심하게 앉아 있을 수는 없을 것입니다. 지금 세상을 수호하는 천신들이 방일하여 앉아 있는 모양입니다."

Tasmiṃyeva khaṇe vegena megho uṭṭhahitvā atulattherassa vihāre rājagehe ca ekakkhaṇe asaniyo nipatiṃsu. Evaṃ samānopi so thero atimānathaddhatāya satiṃ na labhi.

바로 그 순간, 갑자기 구름이 일어나 아뚤라 장로의 사원과 왕궁에 동시에 벼락이 떨어졌다. 이와 같은 일이 일어났음에도 그 장로는 자만심에 가득 차서 정신을 차리지 못했다.

Puna [Pg.140] rājā idāni mama vijite sabbepi bhikkhū mama ācariyassa matiṃ anuvattanti vā mā vāti amacce pucchi. Amaccāpi evaṃ rañño ārocesuṃ,-idāni mahārāja kukhananagare nīpagāme nisinno eko mahāthero munindaghoso nāma atthi, so pārupanavasena attano parisaṃ ovādetvā bahuguṇaṃ uppādetvā nisīdatīti.

다시 왕은 "지금 나의 영토 내에 있는 모든 비구들이 나의 스승의 견해를 따르고 있는가, 그렇지 않은가?"라고 대신들에게 물었다. 대신들은 왕에게 이렇게 보고했다. "대왕이시여, 지금 쿠카나 성의 니파 마을에 무닌다고사라는 이름의 한 장로가 머물고 있습니다. 그는 자신의 제자들에게 양쪽 어깨를 덮는 법을 훈계하여 많은 공덕을 쌓으며 지내고 있습니다."

Atha rājā evamāha,-taṃ pakkosetvā sudhammasasāyaṃ mahāthere sannipābhāpetvā tassa therassa vinaya paṇṇattiṃ yathābhūtaṃ ajānantassa yathābhūtaṃ sabhāvaṃ dassetvā ovādentūti.

그러자 왕은 이렇게 말했다. "그를 불러 수담마 강당에 장로들을 집결시키고, 계율의 제정을 사실대로 알지 못하는 그 장로에게 사실 그대로의 본성을 보여주며 훈계하게 하라."

Atha amaccā tathā akaṃsu. Mahātherā ca sudhammasassayaṃ sannipatitvā taṃ pakkosetvā ovadiṃsu. Tesu pana mahātheresu eko thero bhūpālassa saṅgharañño ca mukhaṃ oloketvā bhagavato pana sammāsambuddhassa mukhaṃ anoloketvā munindaghosattheraṃ evamāha,- idāni āvuso imasmiṃ marammaraṭṭhe sabbepi bhikkhū bhūpālassa saṅghassa rañño ca āṇaṃ anuvattitvā ekaṃsikāyeva ahesuṃ, tvaṃyeva eko saddhiṃ parisāya pārupanavatthaṃ caritvā nisīdasi, kasmā pana tvaṃ mānathaddho hutvā īdisaṃ anācāraṃ avijahitvā tiṭṭhasīti.

대신들은 그대로 시행했다. 장로들은 수담마 강당에 모여 그를 불러 훈계했다. 그 장로들 중 한 명은 왕과 승왕(僧王)의 안색을 살피고 부처님의 얼굴은 살피지 않은 채 무닌다고사 장로에게 이렇게 말했다. "도반이여, 지금 이 미얀마 땅의 모든 비구들이 왕과 승왕의 명령을 따라 한쪽 어깨만을 드러내고 있는데, 그대만이 제자들과 함께 양쪽 어깨를 덮는 옷차림으로 지내고 있으니, 어찌하여 그대는 자만심에 빠져 이러한 부적절한 행위를 버리지 않고 고집하는가?"

Atha munindaghosatthero tassa therassa mukhaṃ ujukaṃ oloketvā evamāha,- tvaṃ lajjīpesalo sikkhākāmoti pubbe mayā sutapubbo, īdiso pana puggalo īdisaṃ vacanaṃ vattunaṃ yutto,īdisassa hi puggalassa īdisaṃ vacanaṃ assāruppaṃ, sace tvaṃ ayaṃ appapuñño nittejo anāthoti maṃ maññitvā agāravavasena vattuṃ iccheyyāsi, evaṃ santepi mamācariyassa mukhaṃ oloketvā mamācariyassa guṇaṃ jānitvā tassa sissoyanti anussaritvā īdisaṃ vacanaṃ adhammikaṃ vattuṃ na sakkāti.

그러자 무닌다고사 장로는 그 장로의 얼굴을 똑바로 쳐다보며 이렇게 말했다. "그대가 부끄러움을 알고 계율을 좋아하며 배우기를 원한다는 말을 일찍이 들었소. 그러나 그런 사람이 이런 말을 하는 것은 합당하지 않소. 이런 사람에게 이런 말은 어울리지 않소. 만약 그대가 나를 공덕이 없고 위신력이 없으며 의지할 곳 없는 자라고 여겨 무시하며 말하고자 한다면, 그럴지라도 나의 스승의 얼굴을 뵙고 나의 스승의 공덕을 알아서 '그분의 제자'임을 기억한다면, 이와 같이 비법(非法)적인 말을 할 수는 없을 것이오."

Atha [Pg.141] so thero taṃ pucchi,-ko pana tavācariyoti. Atha sukhammasabhāyaṃ ṭhapitaṃ buddharūpaṃ vadditvā ayaṃ mamācariyoti āha. Mamāsariyoti vatvā pana bhikkhusaṅghamajjhe uṭṭhahitvā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ katvā ukkuṭikaṃ nisīditvā añjaliṃ paggahetvā ahaṃ bhante yāva jīvitapariyosānā mama jīvitaṃyeva pariccajissāmi, bhagavato panati lokaggassa sikkhāpadaṃ na vijahissāmīti ārocesi.

그러자 그 장로가 "그대의 스승이 누구인가?"라고 물었다. 그는 수담마 강당에 모셔진 불상에 경배하며 "이분이 나의 스승이오"라고 말했다. "이분이 나의 스승이오"라고 말한 뒤 비구 승가 가운데서 일어나 가사를 한쪽 어깨에 걸치고 꿇어앉아 합장하며 이렇게 고했다. "존자들이여, 나는 목숨이 다할 때까지 나의 생명을 바칠지언정, 세상에서 가장 높으신 분의 계율은 버리지 않겠습니다."

Atha rājā tamatthaṃ sutvā mānathaddho eso mama vijite nisīdāpetuṃ vaṭṭati, raṭṭhantaraṃ pabbājetabboti rājāṇāya raṭṭhantaraṃ pesesi.

왕은 그 소식을 듣고 "이 자만심 가득한 자를 나의 영토 내에 머물게 해서는 안 된다. 다른 나라로 추방해야 한다"라고 왕명을 내려 타국으로 보냈다.

Rājapurisā ca taṃ pakkosetvā raṭṭhantaraṃ ānesi. Bahaṅgaṃ nāma desaṃ patvā bahaṅganāyako puriso rājapurisānaṃ lañjaṃ datvā evamāha,- ayaṃ pana bhonto marammaraṭṭhassa pariyantappadeso, idheva ṭhapetvā tumhe nivattathāti.

왕의 관리들이 그를 불러 타국으로 데려갔다. 바항가라는 지역에 이르렀을 때, 바항가의 지도자가 왕의 관리들에게 뇌물을 주며 이렇게 말했다. "이곳은 미얀마 땅의 변방 지역이니, 그를 여기에 머물게 하고 당신들은 돌아가시오."

Rāja purisāpi lañjaṃ gahetvā tattheva ṭhapetvā nivattiṃsu. Theropi catūhi disāhi āgatānaṃ bhikkhusāmaṇerānaṃ pārupanavasena ovādaṃ datvā pariyattiṃ vācetvā tattha nisīdi. Abhidhammatthasaṅgahaganthassa atthayojanampi marammabhāsāya akāsi.

왕의 관리들도 뇌물을 받고 그를 그곳에 머물게 한 뒤 돌아갔다. 장로 역시 사방에서 온 비구와 사미들에게 양쪽 어깨를 덮는 법에 대해 훈계하고 교학을 가르치며 그곳에 머물렀다. 또한 '아비담맛타상가하'의 주석을 미얀마어로 번역했다.

Aparabhāge rājā tamatthaṃ sutvā idāni so thero mama vijitapariyanteyeva nisīditvā amhehi anicchitaṃ nivāritaṃ kammaṃ katvā nisīdi, taṃ pakkosathāti āha.

나중에 왕은 그 소식을 듣고 "지금 그 장로가 나의 영토 변방에 머물며 우리가 원치 않아 금지한 일을 행하고 있다. 그를 불러오라"라고 말했다.

Rājadūtā ca tattha gantvā pakkosiṃsu. Thero ca idāni maṃ rājā māretukāmoti maññitvā sikkhaṃ paccakkhitvā gihivatthaṃ nivāsetvā tehi saddhiṃ āgacchi. Nagaraṃ pana āgantvā pattakāle rañño santikaṃ ānesi.

왕의 사절들이 그곳에 가서 그를 불렀다. 장로는 '이제 왕이 나를 죽이려 하는구나'라고 생각하여 계율을 반납하고 세속의 옷을 입고 그들과 함께 왔다. 성에 도착했을 때 그를 왕의 처소로 데려갔다.

Atha rājā evamāha,-tvaṃ bhikkhu hutvā gaṇaṃ vaḍḍhāpetvā nisīdasīti mayā sutaṃ, kasmā panidāni gihi bhavasīti. Sace [Pg.142] tvaṃ mahārāja maṃ māretukāmo pakkoseyyāsi, evaṃ sati yadi sikkhaṃ appaccakkhāya ṭhitaṃ maṃ māreyyāsi, tava bhāriyaṃ kammaṃ bhavissatīti manasikaritvā tava kammassa abhāriyatthāya sikkhaṃ paccakkhitvā āgatomhi, sace maṃ māretukāmosi, mārehīhi. Rājā ca taṃ bandhanāgāre ṭhapetvā syāmaraṭṭhaṃ yujjhanatthāyagacchi. Yajjhanatthāya pana gantvā paccāgatakāle antarāmaggeva divaṅgato ahosīti.

그때 왕이 이와 같이 말했다. "당신이 비구가 되어 무리를 키우며 머물렀다고 내가 들었는데, 어찌하여 지금 재가자가 되었습니까?" [그가 대답했다.] "대왕이시여, 만일 당신이 나를 죽이려고 부르셨다면, 제가 계를 반납하지 않은 채 (비구로) 머물러 있다가 저를 죽였을 때 당신에게 무거운 업이 될 것임을 명심하여, 당신의 업이 무겁지 않게 하려고 계를 반납하고 왔습니다. 만일 저를 죽이려 하신다면 죽이십시오." 왕은 그를 감옥에 가둔 뒤 시암국과 전쟁하러 떠났다. 그러나 전쟁하러 갔다가 돌아오는 길에 도중에 세상을 떠났다.

Kaliyuge pana dvāvīsādhike vassasate sahasse ca sampatte tassa jeṭṭhaputto siripavaramahādhammarājā nāma rajjaṃ kāresi. Ratanasikhanagarato saṅkametvā jeyyapuraṃ dutiyaṃ māpitattā jeyyapuramāpeko rājātipi tassa samaññā ahosi. Tasmiñca kāle mahāpabbatabbhantaranagaravāsiṃ ñāṇattheraṃ ānetvā ācariyaṭṭhāne ṭhapesi. Sokira thero gambhīrapañño ekasmiṃ divase nava vā dasa vā bhāṇavāre vācuggataṃ kātuṃ samattho ahosi. Abhinavopasampannakāleyeva padavibhāgaganthaṃ nyāsasaṃ vaṇṇanaṃ yamakasaṃvaṇṇanaṃ mahāpaṭṭhānasaṃvaṇṇanañca marammabhāsāya akāsi. Rājā mahābhūmirammaṇiyavihāraṃ nāma kārāpetvā tasseva adāsi. Ñāṇālaṅkāramahādhammarājagurū tipi nāmalañchaṃ adāsi.

칼리 유가 1122년에 이르러, 그의 장남인 시리빠와라마하담마라자가 왕위에 올랐다. 라따나시카 성에서 옮겨와 제이야뿌라를 두 번째로 세웠기 때문에 그에게는 '제이야뿌라를 세운 왕'이라는 칭호도 있었다. 그때 그는 마하빳바따 산속 성에 거주하던 냐나 테라를 모셔와 스승의 자리에 앉혔다. 듣건대 그 장로는 지혜가 깊어 하루에 9개 혹은 10개의 바나와라(송경 단위)를 암송할 수 있었다. 구족계를 받은 지 얼마 되지 않았을 때 이미 단어 분석서인 냐사(Nyāsa)에 대한 설명서, 야마까(Yamaka) 설명서, 마하빳타나(Mahāpaṭṭhāna) 설명서를 버마어로 저술했다. 왕은 마하부미람마니야 사원을 지어 그에게 바쳤다. 또한 냐날랑까라마하담마라자구루라는 칭호를 내렸다.

Tasmiñca kāle pārupanagaṇe therā evaṃ cintesuṃ,- idāni pana amhākaṃ pakkhiko thero rañño ācariyo ahosi, idāni mayaṃ patiṭṭhānaṃ labhāmāti. Evaṃ pana cintetvā sāmaṇerānaṃ gāmappavesanakāle cīvaraṃ pārupetvā pavisitabbanti sandesapaṇṇaṃ rañño santikaṃ pavesesi. Atha atulatthero pubbe vuttanayena vūpasamitaṃ kammamidanti sandesapaṇṇaṃ rañño santikaṃ pavesesi. Teneva aññamaññaṃ paṭivacanavasena dassetuṃ okāsaṃ na labhiṃsūti.

그때 파루파나(양 어깨를 덮는) 무리의 장로들이 이렇게 생각했다. "이제 우리 편의 장로가 왕의 스승이 되었으니, 이제 우리는 의지처를 얻었다." 이렇게 생각하고는 "사미들이 마을에 들어갈 때 가사를 (두 어깨에) 두르고 들어가야 한다"라는 서신을 왕에게 올렸다. 그러자 아뚤라 테라는 이전에 언급된 방식대로 이미 해결된 일이라는 서신을 왕에게 올렸다. 그 때문에 서로 반박할 기회를 얻지 못했다.

Tato pacchā kaliyuge pañcavīsavassādhike sate sahasse [Pg.143] ca sampatte tassa rañño siripavarasudhammamahārājindādhipati nāma rajjaṃ kāresi. Ratanapūraṃ pana tatiyaṃ māpakattā ratanapūramāpakoti ekassa pana chaddantanāgarājassa sāmibhūtattā setibhindoti ca samaññā ahosi. Caracca gāmavāsīcandāvaraṃ nāma theraṃ ānetvā attano ācariyaṭṭhāne ṭhapesi. Sūmikittiatulaṃ nāma vihāraṃ kārāpetvā tassa adāsi. Jambudīpaanantadhajamahādhammarājagurūtipi nāmalañchaṃ adāsi. Tassa rañño kāle ekacce manussā diṭṭhivipallāsā ahesuṃ, tepi pakkosāpetvā sammādiṭṭhiṃ gaṇhāpesi. Tassa pana rañño kāle ekaṃsikagaṇaṃ abhibhavituṃ okāsaṃ na labhiṃsūti.

그 후 칼리 유가 1125년에 이르러, 그 왕의 [동생인] 시리빠와라스담마마하라진다디빠띠가 왕위에 올랐다. 라따나뿌라를 세 번째로 세웠으므로 '라따나뿌라 건립자'라 불렸고, 찬단따(여섯 상아) 코끼리 왕의 주인이었기에 '세띠빈두(백상의 주인)'라고도 불렸다. 그는 짜랏짜 마을에 사는 짠다와라 장로를 모셔와 자신의 스승으로 삼았다. 수미낏띠아뚤라 사원을 지어 그에게 주었다. 잠부디빠아난따다자마하담마라자구루라는 칭호를 내렸다. 그 왕의 시대에 어떤 사람들은 사견에 빠져 있었는데, 그들을 불러 정견을 갖게 했다. 그 왕의 시대에는 에깜시까(한쪽 어깨를 드러내는) 무리가 압도할 기회를 얻지 못했다.

Tato pacchā kaliyuge aṭṭhatiṃsādhike vassasate sahasse ca sampatte tassa rañño putto mahādhamme rājādhirājā nāma rajjaṃ kāresi. Nagarassa dakkhiṇadisābhāge pañcabhūmikavihāraṃ kārāpetvā jeyyabhūmivāsātulanāmena paññāpetvā mārāvaṭṭanassa nāma therassa adāsi. Guṇamunindābhisāsanadhajamahādhammarājādhirājagurūtipi nāmalañchaṃ adāsi.

그 후 칼리 유가 1138년에 이르러, 그 왕의 아들 마하담메 라자디라자가 왕위에 올랐다. 성의 남쪽에 5층 사원을 짓고 제이야부미에 거주하는 아뚤라의 이름을 따서 명명한 뒤 마라왓따나 장로에게 주었다. 구나무닌다비사사나다자마하담마라자디라자구루라는 칭호를 내렸다.

Tasmiñca kāle nandamālo nāma thero calaṅganagarassa puratthimadisābhāge vihāre nisīditvā bahūnaṃ bhikkhusāmaṇerānaṃ ganthaṃ vācesi. Sāmaṇerānaṃ gāmappavesanakāle pārupanavattameva paripūretvā pavisitabbaṃ, ekaṃsikavattaṃ pana neva pāḷiyaṃ na aṭṭhakathāyaṃ na ca ṭīkāsu nāpi ganthantaresu dissati, na dhammānulomanti ovādaṃ abhiṇhaṃ adāsi. Pāḷiaṭṭhakathādīsu āgatavinicchayaṃ dassetvā ekampiganthaṃ akāsi.

그때 난다말라라는 장로가 짤랑가 성 동쪽 사원에 머물며 많은 비구와 사미들에게 교학을 가르쳤다. 그는 "사미들이 마을에 들어갈 때 파루파나의 법식(두 어깨를 가리는 것)을 지키며 들어가야 하며, 에깜시까(한쪽 어깨를 드러내는 것)의 법식은 빠알리나 주석서, 복주석서, 그리고 다른 문헌 어디에도 보이지 않으며 법에 부합하지 않는다"라고 자주 훈계했다. 그는 빠알리와 주석서 등에 나타난 판결을 보여주는 책 한 권을 저술했다.

Atha ekaṃsikagaṇikā bhikkhū taṃ ganthaṃ rañño santikaṃ pavesiṃsu dosāvikaraṇatthāya. Tasmiñca kāle rājā evarūpaṃ supinaṃ passi, -sakko hi devarājā setavatthaṃ nivāsetvā [Pg.144] setālaṅkārehi alaṅkaritvā setakusumāni pilanditvā rañño santikaṃ āgantvā evamāha,- aparantaraṭṭhehi mahārāja nampadānadītīre pādacetiye bahūni tiṇāni uṭṭhahitvā aññamaññaṃ mūlena mūlaṃ khandhena khandhaṃ pattena pattaṃ sampandhitvā paṭicchādetvā ṭhitāni, tāni pana pubbarājūhi yathābhūtaṃ ajānantehi avisodhitāni, idāni pana tayā yathābhūtaṃ jānantena parisuddhaṃ kattukāmena visodhitabbāni, tatthaca eko bhikkhu āgantvā upadesanayaṃ dassatīti.

그러자 에깜시까 무리의 비구들이 그 책의 허물을 드러내기 위해 왕에게 바쳤다. 그때 왕은 이러한 꿈을 꾸었다. 천상의 왕인 삭까(제석천)가 흰 옷을 입고 흰 장신구로 치장하고 흰 꽃을 꽂은 채 왕에게 와서 이렇게 말했다. "대왕이시여, 다른 나라들 사이의 남빠다나 강가에 있는 발자국 탑 주변에 많은 풀이 돋아나 뿌리와 뿌리, 줄기와 줄기, 잎과 잎이 서로 엉켜 뒤덮여 있습니다. 이전의 왕들은 있는 그대로를 알지 못해 그것을 정비하지 못했습니다. 그러나 이제 있는 그대로를 알고 청정하게 만들고자 하는 당신이 그것을 정비해야 합니다. 그곳에 한 비구가 와서 지침과 방법을 보여줄 것입니다."

Evaṃ pana supinaṃ passitvā nandamālaṃ nāma theraṃ pakkosāpetvā ratanapūranagarassa esannaṭṭhāne udakakīḷanatthāya kārāpite rājagehe vasāpesi.

이러한 꿈을 꾸고 나서 [왕은] 난다말라 장로를 불러 라따나뿌라 성 근처 물놀이를 위해 지어진 왕궁에 머물게 했다.

Atha thero sāmaṇerānaṃ gāmappavesanakāle pārupanavasena pavisitabbanti pāḷiaṭṭhakathāṭīkāganthantarehi rājānaṃ jānāpesi, yathā mahāmoggaliputtatissatthero siridhammāsokarājānaṃ sammāvādanti. Atha rājā paricita pāramīpuññasambhāro mahāñāṇo jānāsi,-pārupanavādoyeva pāḷiaṭṭhakathāṭīkāganthantaresu āgato, ekaṃsikavādo pana tesu katthacipi na āgatoti. Evaṃ pana jānitvā rañño gehe dve pakkhe there sannipātāpetvā attano attano vādaṃ kathāpesi.

그때 장로는 마하모갈리뿟따띳사 장로가 시리담마소카 왕에게 바른 설을 알려준 것처럼, 사미들이 마을에 들어갈 때 가사를 두 어깨에 걸치고 들어가야 한다는 것을 빠알리, 주석서, 복주석서 및 다른 문헌들을 통해 왕에게 알게 했다. 그러자 바라밀과 공덕의 자산을 쌓고 큰 지혜를 갖춘 왕은 "파루파나의 설만이 빠알리, 주석서, 복주석서 등에 나타나며, 에깜시까의 설은 그 어디에도 나타나지 않는다"는 것을 알게 되었다. 이를 알고 나서 왕은 자신의 처소에 두 파의 장로들을 소집하여 각자의 주장을 말하게 했다.

Atha ekaṃsikatthero evamāhaṃsu,-tumhākaṃ pārupanavādo kattha āgatoti. Tadā pārupanattherā parimaṇḍalaṃ pārupissāmītiādinā nayena pāḷiaṭṭhakathāṭīkāganthantaresu pārupanavādo āgatoti āhaṃsu. Tato pacchā pārupanattherā evamāhaṃsu,-tumhākaṃ pana ekaṃsikavādo kattha āgatoti. Tadā te ekaṃsikattherā advāragharaṃ paviṭṭhakāloviya rattibhāge mahāvanamagge gamanakāloviya ca hutvā kiñci vattuṃ na sakkā. Mukhaṃ nāma kathanatthāya bhuñjanatthāya hotīti [Pg.145] vuttattā yaṃ vā taṃ vā vadantāpi rājānaṃ ārādhetuṃ na sakkhiṃsu.

그때 일견파(一肩派) 장로들이 이와 같이 말했다. '그대들의 파루파나(양 어깨를 덮는 방식) 설은 어디서 나왔는가?' 그때 파루파나 장로들은 '주위를 둥글게 감싸 입어야 한다(parimaṇḍalaṃ pārupissāmi)'는 등의 방식으로 팔리 성전, 주석서, 복주서 및 다른 문헌들에 파루파나 설이 전해진다고 말했다. 그 후에 파루파나 장로들이 이와 같이 말했다. '그러면 그대들의 일견파 설은 어디서 나왔는가?' 그때 그 일견파 장로들은 마치 문 없는 집에 들어간 것 같고 밤중에 큰 숲길을 가는 것처럼 되어 아무것도 말할 수 없었다. '입이란 것은 말하기 위함이고 먹기 위함이다'라고 말해지기에 이런저런 말을 해보았으나 왕을 기쁘게 할 수는 없었다.

Rājā ca theraṃ nissāya vinaye kosallatāya pāḷiyaṃ īdisoyeva āgato, aṭṭhakathādīsu īdisoyevāti vatvā tumhākaṃ ekaṃsikavādo pāḷiaṭṭhakathāṭīkāganthantaresu na dissati, evampi samānā kasmā īdisaṃ vattaṃ akaṃsūti pucchi. Atha te ekaṃsikattherā catuhatthagabbhe sahoḍḍena gahitacorāviya manussehi gatitakākāviya ca kiñci vattuṃ asakkuṇeyyatāya sabbadisāsu oloketvāyeva amhākaṃ cārittaṃ pāḷiādīsu na diṭṭhapubbaṃ, atha kho pana ācariyappaveṇīvaseneva carimhāti vatvā parājayaṃ patvā pārupanapakkheyeva pavisiṃsūti. Rājā ca ito paṭṭhāya bhikkhū pārupanavattameva kārāpetuṃ sāmaṇerānaṃ ovadantūti rājāṇaṃ ṭhapesi. Tato paṭṭhāya ekaṃsikapakkhātherā aruṇuggamanakāle kosiyāviya sīsaṃ uṭṭhahitumpi na sakkāti.

왕은 장로를 의지하여 율(律)에 능숙함으로 인해 '성전에는 이와 같이 전해지고, 주석서 등에도 이와 같이 전해진다. 그대들의 일견파 설은 팔리 성전, 주석서, 복주서 및 다른 문헌들에 보이지 않는데, 그러함에도 불구하고 어찌하여 이와 같은 규범을 행하였는가?'라고 물었다. 그러자 그 일견파 장로들은 마치 네 팔 너비의 방에서 장물과 함께 붙잡힌 도둑 같았고, 사람들에게 둘러싸인 까마귀 같아서 아무것도 말할 수 없었기에 사방을 둘러보기만 하다가 '우리의 관습은 성전 등에서 이전에 본 적이 없습니다. 다만 스승들의 전승에 따라 행해왔을 뿐입니다'라고 말하며 패배를 인정하고 파루파나 파로 들어갔다. 왕은 '이제부터 비구들은 파루파나의 규범만을 행하게 하고, 사미들에게도 훈계하라'고 왕명을 내렸다. 그로부터 일견파 장로들은 동이 틀 무렵의 부엉이처럼 머리를 들 수도 없게 되었다.

Sokasarabhūmahācetiyassa puratthimadisābhāge dvīhi pāsādehi alaṅkataṃ catubhūmikaṃ bhūmikittivirāmaṃ nāma vihāraṃ kārāpetvā nandamālattherassa adāsi, narindābhidhajamahādhammarājādhirājagurūti nāmalañchampi adāsi. So pana thero chappadavaṃsikoti daṭṭhabbo. Abhinavopasampannakāleyeva vinayavinicchayassa suttasaṅgahassa mahāvaggaṭṭhakathāya ca atthayojanaṃ marammabhāsāya akāsi, sāsanasuddhidīpikaṃ nāma ganthampi akāsīti.

소카사라부 대탑의 동쪽 방향에 두 채의 전각으로 장식된 4층 규모의 부미낃띠위라마(Bhūmikittivirāma)라는 사원을 건립하여 난다말라(Nandamāla) 장로에게 기증하고, 나린다비다자 마하담마라자디라자구루(Narindābhidhajamahādhammarājādhirājaguru)라는 칭호도 하사했다. 그 장로는 차파다(Chappada) 계보에 속하는 이로 간주되어야 한다. 그는 구족계를 받은 지 얼마 되지 않았을 때에 ‘비나야위닛차야(Vinayavinicchaya)’와 ‘숫타상가하(Suttasaṅgaha)’, 그리고 ‘마하왁가 주석서(Mahāvaggaṭṭhakathā)’에 대해 미얀마어로 뜻풀이(atthayojana)를 하였고, ‘사사나숫디디피카(Sāsanasuddhidīpika)’라는 문헌도 저술했다.

Tato pacchā kaliyuge tecattālīsādhike vassasate sahasse ca sampatte phaggunamāsassa kāḷapakkhapanna rasamiyaṃ ratanasikhamāpakassa rañño majjhimaputto rajjaṃ kāresi[Pg.146].

그 후 깔리 유가 1143년에 라타나시카(Ratanasikha)를 세운 왕의 둘째 아들이 왕위에 올랐다.

Tadā rājā evaṃ cintesi,-ekaṃsikapārupanavasena uppanno vivādo pubbesaṃ rājūnaṃ kāle vūpasamituṃ na sakkā, siripavarasudhammamahārājindādhipatino kālepi rājagehe sannipātāpetvā rañño sammukhe kathāpitattā vissaṭṭhena kathetuṃ okāsassa aladdhattā yathākāmaṃ vattuṃ avisahattā parājayo ahosīti lesaṃ oḍḍatuṃ okāso bhaveyyamayhaṃ pana kāle īdisaṃ akatvā tesaṃ tesaṃ therānaṃ vihāre dūtaṃ pesetvā sakasakavādaṃ kathā pessāmi, evañhi sati tetetherā vissaṭṭhā hutvā kathessantīti.

그때 왕은 이와 같이 생각했다. '일견파와 파루파나 파 사이에 일어난 논쟁은 이전 왕들의 시대에는 가라앉힐 수 없었다. 시리파와라 수담마 마하라진다디파티 왕의 시대에도 왕궁에 모이게 하여 왕 앞에서 말하게 했으나, 마음 놓고 말할 기회를 얻지 못해 뜻대로 말하지 못했기 때문에 패배했다는 구실을 만들 여지가 있었다. 그러나 나의 시대에는 이와 같이 하지 않고, 각 장로들의 사원에 사절을 보내어 각자의 주장을 말하게 하겠다. 그렇게 하면 장로들이 마음 놓고 말할 수 있을 것이다.'

Evaṃ pana cintetvā antoyudhanāyakaṃ amaccaṃ padhānaṃ katvā tesaṃ tesaṃ therānaṃ santikaṃ gantvā ārocāpesi,-sakasakavādaṃ vissaṭṭhā hutvā vadathāti. Atha ekaṃsikagaṇikā therā amhehi vuttavacanaṃ pāḷiādīsu na dissati, atha kho pana ācariyappaveṇīvaseneva mayaṃ carimhāti anujāniṃsu.

이와 같이 생각하고는 내무대신을 수장으로 삼아 각 장로들에게 가서 '각자의 주장을 마음 놓고 말하라'고 전하게 했다. 그러자 일견파 무리의 장로들은 '우리가 말한 내용은 성전 등에는 보이지 않습니다. 다만 우리는 스승들의 전승에 따라 행했을 뿐입니다'라고 인정했다.

Mahārājā ca evaṃ therānaṃ anujānane sati kiñci kattabbaṃ natthi, idāni parimaṇḍalasuppaṭicchannasikkhāpadāni avikopetvā sāmaṇerā gāmaṃ pavisantūti rājalekhanaṃ tattha tattha pesesi.

대왕은 장로들이 이와 같이 인정하자 '더 이상 할 일이 없다. 이제 사미들은 둥글게 잘 갈무리하여 입어야 한다는 학습계율을 어기지 말고 마을로 들어가라'는 왕의 친서를 도처에 보냈다.

Aparabhāge pana sahassorodhagāmato upasampadā vassena sattavassikaṃ ñāṇaṃ nāma bhikkhuṃ ānetvā antoyudhavihāraṃ nāma kārāpetvā tassa adāsi, ñāṇābhisāsanadhajamahādhammarājagurūti nāmalañchampi adāsi. Atha raññā yācito rājābhisekaganthaṃ parisodhetvā marammabhāsāya atthaṃ yojesi.

그 후 사하스로다(Sahassorodha) 마을에서 법랍 7년의 냐나(Ñāṇa)라는 비구를 모셔와 안토유다(Antoyudha)라는 사원을 지어 그에게 기증하고, 냐나비사나다자 마하담마라자구루라는 칭호도 하사했다. 그 장로는 왕의 요청을 받아 왕의 대관식 문헌을 교정하고 미얀마어로 뜻풀이를 하였다.

Aparabhāge bhagavā dharamānoyeva āgantvā catunnaṃ yakkhānaṃ dametvā tehi dinnaṃ maṃsodanaṃ paṭiggahetvā pabbatasāmantadesaṃ [Pg.147] gantvā paribhuñjitvā taṃ ṭhānaṃ oloketvā sitaṃ pātvākāsi. Atha ānandatthero kāraṇaṃ pucchi. Anāgate kho ānanda imasmiṃ dese mahānagaraṃ bhavissati, cattāro ca ime yakkhā tasmiṃ nagare rājāno bhavissantīti byākāsi.

그 후 세존께서 생존해 계실 때 이곳에 오셔서 네 야차를 항복시키고 그들이 바친 고기 섞인 밥을 받으신 뒤, 산 근처 지역으로 가서 그것을 드시고 그곳을 살피시며 미소를 지으셨다. 그때 아난다 장로가 그 이유를 여쭈었다. '아난다여, 미래에 이 지역에 대도시가 생길 것이며, 이 네 야차가 그 도시에서 왕들이 될 것이다'라고 예언하셨다.

Yathābyākataniyāmeneva kaliyuge catucattālīsādhike vassasate sahasse ca sampatte māghamāsassa kāḷapakkhadvādasamiyaṃ aṅgāravāre uttaraphaggunīnakkhattena yoge amarapuraṃ nāma mahārājaṭṭhānīnagaraṃ māpesi.

예언된 바에 따라 깔리 유가 1144년 마가 월(Māgha) 그믐 12일 화요일에 웃타라팍구니(Uttaraphalgunī) 별자리와 결합한 때에 아마라푸라(Amarapura)라는 대왕의 도성을 건설했다.

Siriparavijayānantayasatribhavanādityādhipatipaṇḍitamahādhammarājādhirājāti nāmalañchampi paṭiggaṇhi.

시리파라위자야난타야사트리바와나디탸디파티 판디타 마하담마라자디라자라는 칭호도 받았다.

Aggamahesiyā kārāpitaṃ jeyyabhūmivihārakittināmakaṃ vihāraṃ guṇābhilaṅkārasaddhammamahādhammarājādhirājaguruttherassa adāsi, yo ‘me o sayāḍo’ iti vuccati.

왕비가 건립한 제이야부미위하라낃티(Jeyyabhūmivihārakitti)라는 사원을 '메 오 사야도(Me o sayāḍo)'라 불리는 구나빌랑카라 사담마 마하담마라자디라자구루 장로에게 기증했다.

Kannīnagarabhojakāya rājakaññāya kārāpitaṃ vihāraramaṇīyavirāmaṃ nāma vihāraṃ guṇamunindādhipati mahādhammarājādhirājaguruttherassa adāsi, yo ‘māṃ le sayāḍo’ iti vuccati.

칸니(Kannī) 성의 영주인 왕녀가 건립한 위하라라마니야위라마(Vihāraramaṇīyavirāma)라는 사원을 '망 레 사야도(Māṃ le sayāḍo)'라 불리는 구나무닌다디파티 마하담마라자디라자구루 장로에게 기증했다.

Uparañño deviyā kārāpitaṃ maṅgalāvirāmaṃ nāma vihāraṃ tipiṭakasaddhammasāmimahādhammarājādhirājaguruttherassa adāsi, yo ‘soṃ ṭhā sayāḍo’ iti vuccati.

부왕의 비가 건립한 망갈라위라마(Maṅgalāvirāma)라는 사원을 '솜 타 사야도(Soṃ ṭhā sayāḍo)'라 불리는 티피타카 사담마사미 마하담마라자디라자구루 장로에게 기증했다.

Majjhimagehavāsideviyā kārāpitaṃ maṅgalāvāsātulaṃ nāma vihāraṃ ñāṇajambudīpaanantadhajamahādhammarājādhirājaguruttherassa adāsi, yo ‘meṃ jvā sayāḍo’ iti vuccati.

마지메게하와시(Majjhimagehavāsi) 왕비가 건립한 망갈라와사툴라(Maṅgalāvāsātula)라는 사원을 '멩 즈와 사야도(Meṃ jvā sayāḍo)'라 불리는 냐나잠부디파 아난타다자 마하담마라자디라자구루 장로에게 기증했다.

Ime ppana cattāro mahāthere saṅgharājaṭṭhāne ṭhapesi.

그리고 이 네 분의 대장로들을 상가라자(Saṅgharāja, 승왕)의 지위에 임명했다.

Uttaragehavāsideviyā kārāpitaṃ maṅgalabhūmikittiṃ nāma [Pg.148] vihāraṃ kavindābhisaddhammadharadhajamahādhammarājaguruttherassa adāsi, yo ‘ñyoṃ kāṃ sayāḍo’ iti vuccati.

웃타라게하와시(Uttaragehavāsi) 왕비가 건립한 망갈라부미낃티(Maṅgalabhūmikitti)라는 사원을 '뇨 카 사야도(Ñyoṃ kāṃ sayāḍo)'라 불리는 까윈다비사담마하라다자 마하담마라자구루 장로에게 기증했다.

Sirikhettanagarabhojakena rājakumārena kārāpitaṃ atulabhūmivāsaṃ nāma vihāraṃ kavindābhisaddhammapavaramahādhamma rājaguruttherassa adāsi, yo ‘sve ṭoṃ sayāḍo’ iti vuccati.

시리케타(Sirikhetta) 도시를 다스리는 왕자는 아툴라부미와사(Atulabhūmivāsa)라는 사원을 건립하여, '쉐 똥 사야도(Sve ṭoṃ sayāḍo)'라고 불리는 카윈다비삿담마파와라마하담마 라자가루 테라(Kavindābhisaddhammapavaramahādhamma rājagurutthera)에게 기부했다.

Antoamaccena ekena kārāpitaṃ vihāraṃ ñāṇālaṅkārasaddhammadhajamahādhammarājaguruttherassa adāsi, yo ‘seṃ ṭe sayāḍo’ iti vuccati.

한 내무 대신(Antoamacca)이 건립한 사원을 '셈 테 사야도(Seṃ ṭe sayāḍo)'라고 불리는 냐날랑카라삿담마다자마하담마라자가루 테라(Ñāṇālaṅkārasaddhammadhajamahādhammarājagurutthera)에게 기부했다.

Vāmabalanāyakenāmaccena kārāpitaṃ vihāraṃ paramasirivaṃsadhajamahādhammarājaguruttherassa adāsi, yo ‘me ṭhī sayāḍo’ iti vuccati.

와마발라나야카(Vāmabalanāyaka)라는 장관이 건립한 사원을 '메 티 사야도(Me ṭhī sayāḍo)'라고 불리는 파라마시리와무사다자마하담마라자가루 테라(Paramasirivaṃsadhajamahādhammarājagurutthera)에게 기부했다.

Dhammavinicchakena ekenāmaccena kārāpitaṃ vihāraṃ kavinda sāradhajamahādhammarājādhirājaguruttherassa adāsi, yo ‘lokā mhāṃ keṃ sayāḍo’ iti vuccati.

한 법무관(Dhammavinicchaka)이 건립한 사원을 '로까 망 껨 사야도(Lokā mhāṃ keṃ sayāḍo)'라고 불리는 카윈다 사라다자마하담마라자디라자가루 테라(Kavinda sāradhajamahādhammarājādhirājagurutthera)에게 기부했다.

Iccevaṃ pariyattikovidānaṃ anekānaṃ mahātherānaṃ saddhiṃ nāmalañchena vihāraṃ datvā anuggahaṃ akāsi. Yasmā pana sabbesaṃ therānaṃ nāmaṃ uddharitvā visuṃ visuṃ kathite ayaṃ sāsanavaṃsappadīpikakathā atippapañcā bhavissati, tasmā idha ajjhupekkhitvā vattabbameva vakkhāmāti.

이와 같이 성전에 정통한 여러 장로들에게 사원과 칭호를 부여하여 후원했다. 그러나 모든 장로들의 이름을 하나하나 들어서 이야기하면 이 성교사 등불의 이야기(Sāsanavaṃsappadīpikakathā)가 너무 길어질 것이므로, 여기서는 생략하고 말해야 할 것들만 말하겠다.

Pacchābhāge cattāro mahātherā rājādubbalatāya yathākāmaṃ sāsanaṃ visodhetuṃ sakkhissantīti maññitvā puna aṭṭha there etehi catūhi mahātherehi saddhiṃ sāsanaṃ visodhāpetuṃ saṅghanāyakaṭṭhāne ṭhapesi. Seyyathidaṃ, kavindābhisaddhammapavaramahādhammarājagurutthero, tipiṭakālaṅkāradhajamahādhammarājagurutthero, cakkindābhidhajamahādhammarājaguruttherā, paramasirivaṃsadhajamahādhammarājagurutthero, janindābhipavaramahādhammarājagurutthero, mahāñāṇābhidhajamahādhammarājagurutthero[Pg.149], ñāṇālaṅkārasaddhammadhajamahādhammarājaguruthero, ñāṇābhisāsanadhajamahādhammarājaguruttheroti.

나중에 국왕은 네 명의 장로들이 교법을 정화할 수 있을 것이라 생각하고, 다시 여덟 명의 장로들을 이 네 장로들과 함께 승정(僧正)의 직위에 임명하여 교법을 정화하게 했다. 그들은 다음과 같다: 카윈다비삿담마파와라마하담마라자가루 테라, 티피타깔랑카라다자마하담마라자가루 테라, 짝낀다비다자마하담마라자가루 테라, 파라마시리와무사다자마하담마라자가루 테라, 자닌다비파와라마하담마라자가루 테라, 마하냐나비다자마하담마라자가루 테라, 냐날랑카라삿담마다자마하담마라자가루 테라, 냐나비사사나다자마하담마라자가루 테라이다.

Atha arahāpi samāno nissayamuccakaṅgavikalo vinānissayācariyena vasituṃ na vaṭṭatīti jānitvā nissayā cariyappahonakānaṃ therānaṃ nissayaṅgāni nissayamuccakārahānaṃ nissayamuccakaṅgāni paripūrāpetvā nissitakānaṃ nissayaṃ gaṇhitvāva nisīdāpesi.

한편, 아라한이라 할지라도 의지처를 벗어날 수 있는 자격(nissayamuccakaṅga)이 부족하여 의지사(nissayācariya) 없이 머무는 것은 적절하지 않음을 알고, 의지사가 될 자격이 있는 장로들에게는 의지처의 요건(nissayaṅga)을, 의지처를 벗어나려는 이들에게는 그 요건을 갖추게 한 뒤, 제자들의 의지처를 받아 머물게 했다.

Tato pacchā kaliyuge paññāsādhike vassasate sahasseva sampatte ñāṇābhisāsanadhajamahādhammarājaguruttheraṃyeva ekaṃ saṅgharājaṭṭhāne ṭhapesi. Tato paṭṭhāya soyeva eko saṅghanāyako hutvā sāsanaṃ visodhayi.

그 후 깔리 유가(Kaliyuga) 1150년에 냐나비사사나다자 마하담마라자가루 테라 한 분만을 승왕(僧王)의 직위에 임명했다. 그때부터 그분만이 유일한 승정(僧正)이 되어 교법을 정화했다.

Tato pacchā ekapaṇṇāsādhike vassasate sahasse ca sampatte phaggunamāse mahāmunicetiyassa dakkhiṇadisābhāge dvīhi iṭṭhakamayehi pākārehi parikkhittaṃ pañcabhūmikaṃ asokārāme ratanabhūmikittiṃ nāma vihāraṃ atimahantaṃ kārāpetvā ñāṇābhisāsanadhajamahādhammarājaguruttherassa adāsi. Ñāṇābhivaṃsadhammasenāpatimahādhammarājādhirājagurūti nāmalañchampi puna adāsi. Tato aññāni jeyyabhūmivihārakittimaṅgalavirāmādayo anekepi vihāre tasseva adāsi.

그 후 깔리 유가 1151년 파구나(Phagguna) 달에 마하무니 제티야(Mahāmunicetiya)의 남쪽 방향에 두 겹의 벽돌 담장으로 둘러싸인 5층 규모의 거대한 라타나부미낏띠(Ratanabhūmikitti)라는 사원을 아소까라마(Asokārāma)에 건립하여 냐나비사사나다자 마하담마라자가루 테라에게 기부했다. 그리고 '냐나비왕사담마세나파티 마하담마라자디라자가루'라는 칭호를 다시 부여했다. 그 후 제이야부미위하라낏띠 망갈라위라마 등 다른 여러 사원들도 그분에게 기부했다.

So pana tesu vihāresu vārena nisīditvā pariyattiṃ vācesi. Ubhatovibhaṅgānipi vācuggataṃ akāsi. Niccaṃyeva ekāsanikadhujaṅgaṃ samādiyi.

그분은 그 사원들에 차례로 머물며 성전을 가르쳤다. 양부의 비방(Ubhatovibhaṅga)도 암송하여 숙달했다. 또한 항상 일좌식(一坐食)의 두타행을 닦았다.

So pana thero upasampadāvassena pañcavassiko hutvā pubbeva saṅgharājabhāvato peṭakālaṅkāra nāma nettisaṃvaṇṇanaṃ abhinavaṭīkaṃ akāsi. Aṭṭhavassiikakāle saṅgharājā ahosi. Saṅgharājā hutvā sādhujjanavilāsiniṃ nāma [Pg.150] dīghanikāyaṭīkaṃ akāsi. Ariyavaṃsālaṅkāraṃ nāma ganthañca akāsi. Mahādhammaraññā yācito jātakaṭṭhakathāya atthayojanaṃ catusāmaṇeravatthuṃ rājovādavatthuṃ tigumbhathomanaṃ chaddantanāgarājuppattikathaṃ rājādhirāja vilāsiniṃ nāma ganthañcāti evamādayopi akāsi.

그 장로는 법납 5년째에 이미 승왕이 되기 전부터 뻬따깔랑까라(Peṭakālaṅkāra)라는 네띠(Netti)의 새로운 주석서를 저술했다. 법납 8년째에 승왕이 되었다. 승왕이 되어 '사두자나윌라시니(Sādhujjanavilāsinī)'라는 디가 니까야 주석서를 저술했다. 또한 '아리야왕살랑까라(Ariyavaṃsālaṅkāra)'라는 문헌을 저술했다. 마하담마 왕의 요청으로 자따까 주석서의 해설서(atthayojana), 네 사미의 이야기, 왕에 대한 훈계 이야기, 띠굼바 찬양, 찻단따 코끼리 왕의 탄생 이야기, '라자디라자윌라시니(Rājādhirājavilāsinī)' 등의 문헌들을 저술했다.

Kaliyuge pana dvāsaṭṭhādhike vassasate sahasse ca sampatte sīhaḷadīpato ampagahapatisso, mahādampo, koccha godho, brāhmaṇavatto, bhogahavatto, vāturagammoti ime cha sāmaṇerā dasa dhātuyo dhammapaṇṇā kāratthāya ānetvā amarapuraṃ nāma mahārājaṭṭhānīnagaraṃ āgatā saddhiṃ ekena upāsakena.

깔리 유가 1162년에 스리랑카 섬에서 암파가하파띳소, 마하담포, 꼬차 고도, 브라마나왓또, 보가하왓또, 와뚜라감모라는 여섯 명의 사미가 열 개의 사리를 모시고 법의 기록을 위해 아마라뿌라(Amarapura)라는 왕도에 한 명의 재가 신도와 함께 도착했다.

Atha ñāṇābhivaṃsadhammasenāpatimahādhammarājādhirājagurunā saṅgharaññā upajjhāyena kavindābhisaddhammadharadhajamahādhammarājaguruttherena janindābhidhajamahādhammarājaguruttherena munindaghosamahādhammarājaguruttherenāti evamādīhi rājagurutthe rehi kammavācariyehi hatthirajjusuvaṇṇaguhasīmāyaṃ upasampadakammaṃ kārāpesi, upāsakañca sāmaṇerabhūmiyaṃ patiṭṭhāpesi, tato pacchā ca anekavāraṃ āgatānaṃ bhikkhūnaṃ puna sikkhaṃ gaṇhāpesi, sāmaṇerānañca upasampadakammaṃ kārāpesi, upāsakānañca pabbajjakammanti.

그때 냐나비왕사담마세나파티 마하담마라자디라자가루 승왕을 은사(Upajjhāya)로 하고, 카윈다비삿담마다라다자 마하담마라자가루 테라, 자닌다비다자 마하담마라자가루 테라, 무닌다고사 마하담마라자가루 테라 등의 라자가루 장로들을 갈마사(Kammavācācariya)로 하여, 핫티랏주수완나구하(Hatthirajjusuvaṇṇaguhā) 결계(Sīmā)에서 구족계 의식을 거행하게 했으며, 재가 신도는 사미의 지위에 머물게 했다. 그 후 여러 차례에 걸쳐 온 비구들에게 다시 학습하게 하고, 사미들에게는 구족계 의식을, 재가자들에게는 출가 의식을 거행하게 했다.

Aparabhāge pana kaliyuge chacattālīsādhike vassasate sahasse ca sampatte piturañño ācariyapubbo atulo nāma thero cīvarapaṭalaṃ uparisaṅghāṭiṃ katvā urabandhanavatthaṃ bandhitabbanti cūḷagaṇṭhipade vuttattā sāmaṇerānaṃ gāmappavasenakāle ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ katvā urabandhanavatthaṃ bandhitvāyeva pavisitabbanti daḷaṃ katvā rañño santikaṃ lekhanaṃ pavesesi.

훗날 깔리 유가 1146년에 부왕의 스승이었던 아뚤라(Atula)라는 장로가 가사의 겹을 위로 하여 승가리(saṅghāṭi)를 만들고 가슴 띠(urabandhana)를 묶어야 한다고 주장했다. 그는 ‘쭐라간띠빠다(Cūḷagaṇṭhipada)’에 설해진 바에 따라, 사미들이 마을에 들어갈 때 한쪽 어깨에 가사를 걸치고 가슴 띠를 묶고 들어가야 한다고 강력히 주장하며 왕에게 서신을 보냈다.

Atha rājā taṃ sutvā mahāthere sudhammasabhāyaṃ sannipātāpetvā [Pg.151] atulattherena saddhiṃ sākacchaṃ kārāpesi. Atha atulatthero cīvarapaṭalaṃ uparisaṅghāṭiṃ katvā urabandhanavatthaṃ bandhitabbanti cūḷagaṇṭhipade āgatapāṭhaṃ dassetvā sāmaṇerānaṃ gāmappavesanakāle ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ katvā urabandhanavatthaṃ bandhitvā pavisitabbanti āha.

국왕은 그것을 듣고 장로들을 수담마(Sudhamma) 법당에 모이게 하여 아뚤라 장로와 토론하게 했다. 그때 아뚤라 장로는 가사의 겹을 위로 하여 승가리를 만들고 가슴 띠를 묶어야 한다는 ‘쭐라간띠빠다(Cūḷagaṇṭhipada)’의 구절을 제시하며, 사미들이 마을에 들어갈 때 한쪽 어깨에 가사를 걸치고 가슴 띠를 묶고 들어가야 한다고 말했다.

Atha mahātherā taṃ pucchiṃsu,-īdiso adhippāyo aññattha dissati vā mā vāti. Atha atulatthero evamāha,-aññattha pana īdiso adhippāyo na dissatīti. Evaṃ hotu, ayaṃ gantho kena katoti. Sīhaḷadīpe anurādhapurassa dakkhiṇadisābhāge pokkanti gāme arahantena moggalānattherenāti. Ayamattho kathaṃ jānitabboti. Piṭakattayalakkhaṇaganthe āgatattāti. Ayañca piṭakattaya lakkhaṇagantho kuto laddhoti. Buddhaghosattherena kira sīhaḷadīpato ānītattā tato, ayañhi gantho sīhaḷadīpato attanā ānītesu ganthesu asuko gantho asukena therena katoti viññāpanatthāya buddhaghosattherena kato, idānāyaṃ gantho amhākaṃ hatthe saṃvijjatīti. Sace idānāyaṃ gantho tumhākaṃ hatthe saṃvijjati, amhākaṃ dassehīti. Passathāvuso ayamamhākaṃ hatthe ganthoti dassesi. Atha mahātherehi saṅgharājappamukhehi tasmiṃ ganthe passite vinayagaṇṭhipadaṃ sīhaḷadīpe parakkamabāhurañño kāle moggalānatthero akāsīti āgataṃ, na cūḷagaṇṭhipadaṃ sīhaḷadīpe anurādhapurassadakkhiṇadisābhāge pokkantigāme arahā moggalānatthero akāsīti.

그때 대장로들이 그에게 물었다. '이러한 견해가 다른 곳에서도 보입니까, 보이지 않습니까?' 그러자 아뚤라 테라가 이와 같이 말했다. '다른 곳에서는 이러한 견해가 보이지 않습니다.' '그렇다면 좋다. 이 책은 누가 지었는가?' '실론섬 아누라다푸라의 남쪽 지역인 뽁깐띠 마을에서 아라한 목갈라나 테라가 지었습니다.' '이 사실을 어떻게 알 수 있는가?' '삐따깟따야락카나간타(삼장특징경)에 나오기 때문입니다.' '그러면 이 삐따깟따야락카나간타는 어디서 얻었는가?' '듣건대 붓다고사 테라께서 실론섬에서 가져오셨기 때문이라고 합니다. 참으로 이 책은 실론섬에서 자신이 가져온 책들 중에서 어떤 책은 어떤 테라가 지었는지를 알리기 위해 붓다고사 테라가 지은 것인데, 지금 이 책이 우리 손에 있습니다.' '만약 지금 그 책이 당신의 손에 있다면 우리에게 보여주시오.' 그는 '도반들이여, 우리 손에 있는 이 책을 보십시오'라고 하며 보여주었다. 그때 상가라자를 비롯한 대장로들이 그 책을 보았을 때, 실론섬의 빠락까마바후 왕 시절에 목갈라나 테라가 위나야간띠빠다(율주석)를 지었다고 기록되어 있었지, 실론섬 아누라다푸라 남쪽 지역 뽁깐띠 마을의 아라한 목갈라나 테라가 쭐라간띠빠다를 지었다고 기록되어 있지 않았다.

Atha therā evamāhaṃsu,-kasmā pana piṭakattayalakkhaṇaganthe anāgatampi āgataṃviya katvā musā vadatha, na nu tumhākampi ekaṃsikabhikkhūnaṃ musāvādasikkhāpadaṃ atthīti. Atha atulatthero uttariṃ vattuṃ asakkuṇeyyattā luddakassa [Pg.152] vākure bandhamigoviya phandamāno hutvā aṭṭhāsi, sahoḍḍena gahitoviya coro sahamusāvādakammena so thero gahito ahosīti.

그때 장로들이 이와 같이 말했다. '어찌하여 삐따깟따야락카나간타에 나오지도 않는 것을 나오는 것처럼 꾸며서 거짓말을 하는가? 그대들 에깜시까 비구들에게도 망어(거짓말)에 관한 학습계율이 있지 않은가?' 그러자 아뚤라 테라는 더 이상 말을 할 수 없어서 사냥꾼의 그물에 걸린 사슴처럼 몸을 떨며 서 있었으니, 마치 장물을 들고 잡힌 도둑처럼 그 테라는 거짓말을 한 현장에서 잡히게 되었다.

Idaṃ imassa atthassa āvibhāvatthāya vatthu, –

이것은 이 의미를 밝히기 위한 이야기이다.

Imasmiṃ kira raṭṭhe eko janapadavāsīpuriso kenacideva karaṇīyena amarapuraṃ nāma mahārājaṭṭhānīnagaraṃ āgacchi. Āgantvā ca paccāgatakāle antarāmagge pātheyyaṃ khayaṃ ahosi. Athassa etadahosi,- idāni mama pātheyyaṃ khayaṃ ahosi, imasmiṃ kira raṭṭhe sahassorodhagāme laddhavaro nāma mahāseṭṭhi sabbattha bhūtale ativiya pākaṭo. Tassāhaṃ ñātīti vañcetvā kathessāmi, evaṃ sati tena mahāseṭṭhinā mittasanthavaṃ kātuṃ tetegāmikā manussā mama bahu lābhaṃ dassanti, tadā pātheyyena akiccho bhavissāmīti. Evaṃ pana cintetvā antarāmagge sampattasampattagāmesu mahābhogānaṃ gehaṃ vicinetvā mahābhogānaṃ santikaṃ pavisitvā kathāsallāpaṃ akāsi.

이 나라에 어떤 시골 사람이 어떤 일로 인하여 아마라뿌라라고 하는 왕도가 있는 도시에 왔다. 돌아오는 길에 노잣돈이 떨어졌다. 그때 그는 이렇게 생각했다. '이제 내 노잣돈이 다 떨어졌다. 이 나라의 사하쏘로다 마을에는 랏다와라라고 하는 큰 장자가 전 세계적으로 매우 널리 알려져 있다. 내가 그의 친척이라고 속여서 말하리라. 그렇게 하면 그 장자와 친분을 맺기 위해 마을 사람들이 나에게 많은 보시를 줄 것이고, 그러면 노잣돈 걱정이 없을 것이다.' 이와 같이 생각하고 길을 가다가 마주치는 마을마다 부잣집을 찾아가 그들에게 접근하여 대화를 나누었다.

Atha tetegāmikā tvaṃ kuto āgato, kuhiṃ gamissasi, kassa ñāti,ko vā tvanti pucchiṃsu. Amarapūramahārājaṭṭhānīnagarato āgato, sahassorodhagāmaṃ gamissāmi, sahassorodhagāme laddhavarassa nāma mahāseṭṭhino jāmātā dhanavaḍḍhako nāmāhanti āha.

그때 마을 사람들이 '당신은 어디서 왔으며, 어디로 가는가? 누구의 친척이며 이름은 무엇인가?'라고 물었다. 그는 '아마라뿌라 왕도에서 왔으며 사하쏘로다 마을로 가는 길입니다. 사하쏘로다 마을의 랏다와라 장자의 사위이며 이름은 다나왓다까입니다'라고 말했다.

Atha tetegāmikā laddhavarena mahāseṭṭhinā mittasanthavaṃ kātuṃ nānābhojanehi bhojesuṃ. Aññehipi bahūhi paṇṇākārehi saṅgahaṃ akaṃsu. Imināva nayena sampatta sampattagāmesu vañcetvā attano guṇaṃ kathetvā addhāna maggaṃ tari. Pacchā pana sahassorodhagāmaṃ sampatto. So sahassorodhagāmaṃ na sampattapubbo. Laddhavaro mahāseṭṭhi tena na diṭṭhapubbo. Sahassorodhagāmaṃ sampatteyeva ayaṃ kiṃ nāma gāmoti apucchitvāyeva tasmiṃ gāme mahābhogatarassa [Pg.153] mahāgehaṃ vicinanto tasseva laddhavarassa seṭṭhino mahantaṃ gehaṃ passitvā laddhavarassa seṭṭhino santikaṃ pavisitvā tena saddhiṃ kathāsallāpaṃ akāsi.

그러자 마을 사람들은 랏다와라 장자와 친분을 맺기 위해 여러 가지 음식으로 그를 대접했다. 다른 많은 선물들로도 후대를 했다. 이런 식으로 길에서 만나는 마을마다 사람들을 속이고 자신의 지위를 과시하며 길을 재촉했다. 나중에 사하쏘로다 마을에 도착했다. 그는 전에 사하쏘로다 마을에 와 본 적이 없었다. 랏다와라 장자도 본 적이 없었다. 사하쏘로다 마을에 도착하자마자 이 마을 이름이 무엇인지 묻지도 않고 그 마을에서 가장 큰 부잣집을 찾다가 바로 그 랏다와라 장자의 큰 집을 보게 되었고, 랏다와라 장자의 처소에 들어가 그와 대화를 나누었다.

Atha mahāseṭṭhi taṃ pucchi,-tvaṃ kuto āgato, kuhiṃ gamissasi, kassa ñāti,ko tvanti. Amarapuramahārājaṭṭhānīnagarato sāmi āgato, sahassorodhagāmaṃ gamissāmi, sahassorodhagāme laddhavarassa nāma mahāseṭṭhino jāmātā, dhanavaḍḍhako nāmāhanti āha.

그때 장자가 그에게 물었다. '당신은 어디서 왔으며, 어디로 가는가? 누구의 친척이며 누구인가?' 그는 '주인이시여, 아마라뿌라 왕도에서 왔으며 사하쏘로다 마을로 가는 길입니다. 사하쏘로다 마을의 랏다와라 장자의 사위이며 이름은 다나왓다까입니다'라고 말했다.

Atha mahāseṭṭhi tassa mukhaṃ ujuṃ oloketvā ayaṃ māṇava sahassorodhagāmoyeva, ahampi laddhavaro nāma mahāseṭṭhi, mama dhītaro santi, tāpi sassāmikāyeva honti, idāni tā sakasakassāmikānaṃyeva santike vasanti, na tvaṃ kadāci mayā diṭṭhapubbo, kena kāraṇena kuto āgantvā mama jāmātā bhavasīti pucchi.

그러자 장자가 그의 얼굴을 똑바로 쳐다보며 말했다. '이보게 젊은이, 여기가 바로 사하쏘로다 마을이고 내가 바로 랏다와라 장자라네. 나에게 딸들이 있지만 그들도 이미 남편이 있고 지금은 각자의 남편 곁에서 살고 있다네. 나는 자네를 한 번도 본 적이 없는데, 무슨 이유로 어디서 와서 내 사위라고 하는 것인가?'라고 물었다.

Atha so mmanussehi anubandhiyamānoviya migo sakalampi kāyaṃ phandāpetvā kiñci vattabbaṃ vacanaṃ ajānitvā aladdhappatiṭṭhānatāya evaṃ sati kuto āgato, kuhiṃ gamissāmi, kassa ñāti, ko vā ahanti idāni na jānāmi, sabbadisā sammuyhāmi, khamāhi mama aparādhaṃ, ito paṭṭhāya yāva jīvitapariyosānā na vañcessāmi, vañcetuṃ na visahāmi, idāni ativiya bhāyāmi, mā kiñci daṇḍakammaṃ karohīti vatvā vegena uṭṭhahitvā palāyīti.

그러자 그는 사람들에게 쫓기는 사슴처럼 온몸을 떨며 무슨 말을 해야 할지 몰라 발붙일 곳이 없게 되자 이렇게 말했다. '사실 제가 어디서 왔는지, 어디로 가는지, 누구의 친척인지, 제가 누구인지 지금은 모르겠습니다. 모든 방향이 헷갈립니다. 제 잘못을 용서해 주십시오. 이제부터 목숨이 다할 때까지 속이지 않겠습니다. 속일 엄두도 내지 않겠습니다. 지금 너무나 무섭습니다. 제발 벌을 주지 마십시오'라고 말하고는 급히 일어나 도망쳤다.

Iccevaṃ atulatthero dummukho hutvā yaṃvātaṃvā mukhārūḷaṃ vilapitvā saṅghamajjhe nisīdi.

이와 같이 아뚤라 테라는 면목이 없어져 입에 담기는 대로 횡설수설하며 승가 대중 가운데 앉아 있었다.

Ayaṃ atulattherassa paṭhamo parājayo.

이것이 아뚤라 테라의 첫 번째 패배이다.

Tato pacchā khalitvā kaddame patitaṃ purisaṃ puna upari akkamantāviya puna mahātherā evaṃ pucchiṃsu,-idaṃ bhante tava cūḷagaṇṭhipadaṃ nāma tīsu vinayamahāṭīkāsu sādhakavasena dassitaṃ [Pg.154] cūḷagaṇṭhipadaṃ udāhu aparanti. Tīsu vinayamahāṭīkāsu sādhakavasena dassitaṃ cūḷagaṇṭhipadaṃyeva idanti. Evaṃsati kasmā tava cūḷagaṇṭhipadeyeva vuttañhi vajirabuddhiṭīkāyaṃ, vuttañhi sāratthadīpanīṭīkāyaṃ, tathā hi vuttaṃ vimati vinodanīṭīkāyanti tāsaṃ vinayamahāṭīkānaṃ pacchā hutvā tisso vinayamahāṭīkāyo sādhakavasena dassitāti. Evaṃ pana pucchanto so mayā pubbe vuttaṃ tīsu vinayamahāṭīkāsu sādhakavasena dassitaṃ cūḷagaṇṭhipadaṃyeva idanti vacanaṃ saccamevāti mukhāsuññatthāya punappunaṃ vadi.

그 후, 마치 진흙에 빠진 사람을 다시 위에서 밟는 것처럼, 대장로들이 다시 이와 같이 물었다. '존자여, 이른바 당신의 “출라간티파다(Cūḷagaṇṭhipada)”는 세 종류의 율장 대복주석서(Vinaya-mahāṭīkā)에서 근거로서 제시된 그 “출라간티파다”입니까, 아니면 다른 것입니까?' '세 종류의 율장 대복주석서에서 근거로서 제시된 바로 그 “출라간티파다”입니다.' '그렇다면 어째서 당신의 “출라간티파다”에 “와지라붓디 복주석(Vajirabuddhi-ṭīkāyaṃ)”에서 설해졌고, “사랏타디파니 복주석(Sāratthadīpanī-ṭīkāyaṃ)”에서 설해졌으며, 그와 같이 “위마티위노다니 복주석(Vimativinodanī-ṭīkāyaṃ)”에서 설해졌다고 하여, 그 율장 대복주석서들보다 뒤에 나오면서 세 종류의 율장 대복주석서를 근거로서 제시하고 있습니까?' 이와 같이 질문을 받자, 그는 이전에 자신이 했던 '세 종류의 율장 대복주석서에서 근거로서 제시된 바로 그 “출라간티파다”이다'라는 말이 사실인 것처럼 보이기 위해 거듭해서 말했다.

Idañca imassa atthassa āvibhāvatthāya vatthu, –

이것은 이 의미를 밝히기 위한 이야기이다.

Eko kira puriso ekena sahāyena saddhiṃ puttadāraposanatthāya rañño bhatiṃ gahetvā yuddhakammaṃ kātuṃ saṅgāmaṃ gacchati. Atha parasenāya yujjhitvā parasenā abhibhavitvā sabbe manussā attano attano abhimukhaṭṭhānaṃ palāyiṃsu. Atha sopi puriso tena sahāyena saddhiṃ attano abhimukhaṭṭhānaṃ palāyi. Tokaṃ palāyitvā antarāmagge parasenāhi paharitadaṇḍena mucchito hutvā so puriso tena saddhiṃ gantuṃ na sakkā, antamaso nisīditumpi na sakkā.

전해오는 이야기에 따르면, 어떤 사람이 한 친구와 함께 처자식을 부양하기 위해 왕의 급료를 받고 전쟁을 하러 전쟁터에 나갔다. 그때 적군과 싸우다가 적군에게 패배하자, 모든 사람들이 저마다 자신들이 향한 곳으로 도망쳤다. 그러자 그 사람도 친구와 함께 자신이 향한 곳으로 도망쳤다. 조금 도망치다가 도중에 적군이 휘두른 몽둥이에 맞아 정신을 잃어버려, 그는 친구와 함께 갈 수도 없었고, 심지어 앉아 있을 수조차 없게 되었다.

Atha sahāyassa etadahosi,-idāni ayaṃ ativiya bāḷagilāno hoti maraṇāsanno, sacāhaṃ tassa upaṭṭhahitvā idheva nisīdeyyaṃ, verino āgantvā maṃ gaṇhissantīti. Evaṃ pana cintetvā gilānassa santakāni kahāpaṇavatthādīni gahetvā taṃ tattheva ṭhapetvā gacchati. Sakaṭṭhānasamīpaṃ pana pattassa tassa etadahosi,- sace taṃ antarāmagge ṭhapetvā āgacchāmīti vadeyyaṃ, tassa ñātakā mama upari dosaṃ ropessanti, idāni so maritvā ahaṃ ekakova āgacchāmīti vadissāmīti. Sakaṭṭhānaṃ pana patvā tassa bhariyā tassa santikaṃ āgantvā mayhaṃ pana sāmiko [Pg.155] kuhiṃ gato, kattha ṭhapetvā tvaṃ ekakova āgacchasīti pucchi. Tava ayye sāmiko paresaṃ āvudhena paharitvā kālaṅkato, imāni tava sāmikassa santakānīti vatvā kahāpaṇavatthādīni datvā mā soci mā paridevi, idāni matakabhattaṃ datvā puññabhāgaṃyeva bhājehīti samassāsesi. Atha sā tāni gahetvā roditvā matakabhattaṃ datvā puññabhāgaṃ bhājesi.

그때 친구에게 이런 생각이 들었다. '지금 이 사람은 매우 중병이 들어 죽음에 임박했다. 만약 내가 그를 간호하며 여기 앉아 있다면, 원수들이 와서 나를 붙잡을 것이다.' 이와 같이 생각하고는 병든 이의 소유물인 금전과 의복 등을 챙겨서 그를 그곳에 남겨두고 떠났다. 자신의 거처 근처에 도착했을 때 그에게 이런 생각이 들었다. '만약 그를 길 중간에 남겨두고 왔다고 말한다면, 그의 친척들이 나에게 잘못을 돌릴 것이다. 그러니 이제 그가 죽어서 나 혼자 돌아왔다고 말해야겠다.' 자신의 거처에 도착하자 그의 아내가 그에게 다가와 '제 남편은 어디에 갔습니까? 당신은 어디에 그를 두고 혼자 돌아오시는 겁니까?'라고 물었다. '부인이여, 당신의 남편은 적의 무기에 맞아 목숨을 잃었습니다. 이것들은 당신 남편의 유품입니다'라고 말하며 금전과 의복 등을 건네주고 '슬퍼하거나 울지 마십시오. 이제 죽은 이를 위한 공양을 올리고 공덕을 나누십시오'라고 위로했다. 그러자 그녀는 그것들을 받아 들고 울면서 죽은 이를 위한 공양을 올리고 공덕을 나누었다.

Aparabhāge pana thokaṃ kālaṃ atikkante gilānā vuṭṭhito sakagehaṃ āgacchati. Bhariyāpi taṃ na saddahi. Ahaṃ na kālaṅkato, gilānaṃyeva maṃ ṭhapetvā so mama santakāni gahetvā gato, sace maṃ tvaṃ na saddahasi, ahaṃ antogabbhe nilīyitvā nisīdissāmi, taṃ pakkosetvā pucchāhīti āha.

그 후 얼마간의 시간이 흐른 뒤, 병에서 회복된 남편이 자신의 집으로 돌아왔다. 아내 역시 그를 믿지 않았다. '나는 죽지 않았소. 내가 병들었을 때 그가 내 물건들을 챙겨서 가버린 것이오. 만약 당신이 내 말을 믿지 못하겠다면, 내가 방 안에 숨어 있을 테니 그를 불러서 물어보시오'라고 말했다.

Atha sā taṃ pakkosetvā bahi gabbhe nisīditvā pucchi,-mama sāmi sāmiko kālaṅkatoti taṃ saccaṃ vā alikaṃ vāti. Saccamevetaṃ, yaṃ tava sāmiko kālaṅkatoti.

그래서 그녀는 그를 불러서 방 밖에서 앉아 물었다. '제 남편이 죽었다는 것이 사실입니까, 거짓입니까?' '당신의 남편이 죽었다는 것은 정말 사실입니다.'

Atha so puriso bahi gabbhaṃ nikkhamitvā aṅguliṃ pasāretvā na idāni bhosamma ahaṃ kiñci mattopi marāmi, kasmā pana amarantaṃyeva maṃ mato esoti vadesīti. Atha kiñci vattabbassa kāraṇassa adissanato mukhāsuññatthāya aṅguliṃ pasāretvā ujuṃ oloketvā idāni tvaṃ idha āgantuṃ samatthopi matoyeva, matoti mayā vutta vacanaṃ saccaṃyeva, nāhaṃ kiñci alikaṃ vadāmīti āha. Evaṃ so punappunaṃ vadantopi jīvamānakassa saṃvijjamānattā paccakkheyeva ca tassa ṭhitattā kocipi tassa vacanaṃ na saddahi, parājayaṃyeva so pattoti.

그러자 그 남편이 방에서 나와 손가락을 펴 가리키며 말했다. '이보시오, 친구여, 나는 지금 조금도 죽지 않았소. 그런데 어째서 죽지도 않은 나를 죽었다고 말하는 것이오?' 그러자 그는 말할 변명거리가 보이지 않자 체면을 차리기 위해 손가락을 펴 가리키며 똑바로 쳐다보고는 '지금 당신이 여기에 올 수 있다 하더라도 그때는 죽은 것이나 다름없었소. 내가 죽었다고 말한 것은 사실이오. 나는 결코 거짓말을 하는 것이 아니오'라고 말했다. 이와 같이 그가 거듭해서 말하더라도, 살아있는 사람이 존재하고 있고 눈앞에 서 있기 때문에 아무도 그의 말을 믿지 않았고, 그는 패배를 당했을 뿐이다.

Iccevaṃ [Pg.156] atulatthero mukhāsuññatthāya vadantopi koci na saddahi, parājayaṃyeva so pattoti.

이와 같이 아툴라 장로(Atulatthero)도 체면을 차리기 위해 말했지만 아무도 믿지 않았고, 그는 패배를 당했을 뿐이다.

Ayaṃ atulattherassa dutiyo parājayo.

이것이 아툴라 장로의 두 번째 패배이다.

Punapi seyyathāpi luddako kuñjaraṃ disvā ekena vārena usunā vijjhitvā patantampi kuñjaraṃ puna anuṭṭhāhanatthāya katipayavārehi usūhi vijjhati, evameva ekavāreneva parājayaṃ pattaṃ pana vādassa anukkhipanatthāya katipayavārehi parājayaṃ pāpetuṃ pārupanavādino mahātherā evamāhaṃsu,- tava cūḷagaṇṭhipadeyeva sāmaṇerānaṃ parimaṇḍalasuppaṭicchannādīni vattāni abhinditvāyeva pavisitabboti pubbe vatvā cīvarapaṭalauparisaṅghāṭiṃ katvā urabandhanavatthaṃ bandhitabbanti pana vuttaṃ, kasmā pana pubbena aparaṃ asaṃsanditvā vuttaṃ, tumhākaṃ vāde paṭisaraṇabhūtānaṃ pāḷiaṭṭhakathāṭīkāganthantarānaṃ natthitāya amhākaṃ paṭisaraṇabhūtaṃ cūḷagaṇṭhipadanti vadatha, tumhākaṃ paṭisaraṇabhūtā cūḷagaṇṭhipadatoyeva bhayaṃ uppajjatīti vatvā saha nilīyanaṭṭhānena gahitaṃ coraṃ viya saha nissayena adhammavādino gaṇhiṃsu.

다시 비유하자면, 마치 사냥꾼이 코끼리를 보고 화살 한 방으로 쏘아 맞혀 쓰러뜨리고서도, 코끼리가 다시 일어나지 못하게 하려고 몇 번이나 더 화살을 쏘는 것과 같다. 이와 같이 단번에 패배를 당했음에도 불구하고, 그 주장을 다시 제기하지 못하도록 몇 번 더 패배시키기 위해 가사 착용에 대해 주장하는 대장로들이 이와 같이 말했다. '당신의 “출라간티파다”에서 먼저 사미들이 파리만달라(parimaṇḍala)와 숫빳빳찬나(suppaṭicchanna) 등의 규칙을 어기지 않고 들어가야 한다고 말하고서, 다시 가사 자락 위로 승가리를 걸치고 가슴 띠(urabandhanavattha)를 묶어야 한다고 말했는데, 어째서 앞뒤가 맞지 않게 말했습니까? 당신들의 주장에서 의지할 바가 되는 팔리 성전, 주석서, 복주석서 등 다른 문헌들이 없기 때문에 당신들은 “출라간티파다”가 우리의 의지처라고 말하지만, 당신들의 의지처인 바로 그 “출라간티파다”로부터 두려움이 생겨나고 있습니다.' 이와 같이 말하며, 은신처와 함께 붙잡힌 도둑처럼 의지처와 함께 비법을 설하는 자를 붙잡았다.

Idaṃ imassa atthassa avibhāvatthāya vatthu, –

이것은 이 의미를 밝히기 위한 이야기이다.

Atīte kira bārāṇasito avidūre nadītīre gāmake pāṭali nāma naṭamacco vasati. So ekasmiṃ ussava divase bhariyamādāya bārāṇasiṃ pavisitvā naccitvā vīṇaṃ vāditvā gāyitvā dhanaṃ labhitvā ussavapariyosāne bahu surābhattaṃ gāhāpetvā attano gāmaṃ gacchanto nadītīraṃ patvā navodakaṃ āgacchantaṃ disvā bhattaṃ bhuñjanto suraṃ vivanto nisīditvā matto hutvā attano balaṃ ajānanto mahāvīṇaṃ gīvāya bandhitvā nadiṃ otaritvā gamissāmīti bhariyaṃ hatthe gahetvā nadiṃ otari. Vīṇāchiddehi udakaṃ [Pg.157] pāvisi. Atha naṃ sā pīṇā udake osīdāpesi. Bhariyā panassa osīdanabhāvaṃ ñatvā taṃ vissajjitvā uttaritvā nadītīre aṭṭhāsi. Naṭapāṭali sakiṃ ummujjati, sakiṃ nimmujjati, udakaṃ pavisitvā uddhumātaudaro ahosi. Athassa bhariyā cintesi,-mayhaṃ sāmiko idāni marissati, ekaṃ gītaṃ yācitvā parisamajjhe taṃ gāyantī jīvitaṃ kappessāmīti cintetvā sāmi tvaṃ udake nimmujjasi, ekaṃ me gītaṃ dehi, tena jīvitaṃ kappessāmīti vatvā–

과거에 바라나시에서 그리 멀지 않은 강변 마을에 빠딸리(Pāṭali)라는 이름의 무용가 신하가 살고 있었습니다. 그는 어느 축제일에 아내를 데리고 바라나시에 들어가 춤을 추고 비나를 연주하며 노래를 불러 돈을 벌었습니다. 축제가 끝날 무렵 그는 많은 술과 밥을 챙겨 자기 마을로 돌아가다가 강변에 이르러 새로 불어난 물이 밀려오는 것을 보았습니다. 밥을 먹고 술을 마시며 앉아 있다가 취기가 오른 그는 자신의 힘을 가늠하지 못한 채 커다란 비나를 목에 묶고 '강을 건너가리라'고 생각하며 아내의 손을 잡고 강으로 들어갔습니다. 비나의 구멍으로 물이 들어왔고, 그러자 그 비나가 그를 물속으로 가라앉게 했습니다. 그의 아내는 가라앉는 것을 알고 그를 놓아버리고 헤엄쳐 나와 강가에 섰습니다. 무용가 빠딸리는 한 번 떠올랐다 한 번 가라앉았다 하며 물을 들이켜 배가 부풀어 올랐습니다. 그때 그의 아내는 '내 남편이 이제 죽겠구나. 노래 한 곡을 청하여 사람들 가운데서 그것을 부르며 생계를 꾸려야겠다'고 생각하고, '여보, 당신은 물속으로 가라앉고 있으니 저에게 노래 한 곡을 주세요. 그것으로 생계를 꾸리겠습니다'라고 말하며 다음과 같이 말했습니다.

Bahussutaṃ cittakathaṃ, gaṅgā vahati pāṭaliṃ;

Vuyhamānakaṃ bhaddante, ekaṃ me dehi gāthakanti.

‘박식하고 화술이 뛰어난 빠딸리를 갠지스 강이 휩쓸어가네. 존자(bhaddante)시여, 떠내려가는 중에 저에게 게송 한 구절만 주소서.’

Atha naṃ naṭapāṭali bhadde kathaṃ tava gītaṃ dassāmi, idāni mahājanassa patisaraṇabhūtaṃ udakaṃ maṃ māretīti vatvā–

그러자 무용가 빠딸리는 '여보, 내가 어떻게 그대에게 노래를 주겠소? 지금 대중의 의지처인 물이 나를 죽이려 하고 있소'라고 말하며 다음과 같이 말했습니다.

Yena siñcanti dukkhitaṃ, yena siñcanti āturaṃ;

Tassa majjhe marissāmi, jātaṃ saraṇato bhayanti.

‘괴로운 자를 씻어주고 아픈 자를 씻어주는 그 물의 한가운데서 나는 죽으리라. 의지처로부터 두려움이 생겨났구나.’

Atha atulatthero attano patisaraṇabhūtā cūḷagaṇṭhipadato bhayaṃ uppajjitvā kiñci vattabbaṃ ajānitvā adhomukho hutvā parājāyaṃ pattoti.

그러자 아뚤라(Atula) 장로는 자신의 의지처였던 ‘쭐라간티빠다(Cūḷagaṇṭhipada)’로부터 두려움이 일어나 할 말을 찾지 못한 채 고개를 숙이고 패배에 이르렀습니다.

Ayaṃ atulattherassa tatiyo parājayo.

이것이 아뚤라 장로의 세 번째 패배였습니다.

Atha rājā tesaṃ dvinnaṃ pakkhānaṃ vacanaṃ sutvā cūḷagaṇṭhipadassa pubbāparavirodhidosahi ākulattā suttasuttānulomādīsu appaviṭṭhattā āgamasuddhiyā ca abhāvato parovassasataṃ ciraṃ ṭhitassa gehassaviya atidubbalavasena athirataṃ jānitvā idāni sāsanaṃ parisuddhaṃ bhavissatīti somanassappatto hutvā mama vijite sabbepi bhikkhū pārupanavasena samānavādikā hontūti āṇaṃ ṭhapesi. Tato [Pg.158] paṭṭhāya yāvajjatanā sakalepi marammaraṭṭhe pārupanavasena samānavādikā bhavantīti.

그 후 왕은 두 파벌의 말을 듣고, ‘쭐라간티빠다’가 앞뒤가 맞지 않는 모순의 오류로 혼란스럽고 경전과 경전의 맥락 등에 부합하지 않으며 전승의 순수성도 결여되어 있기에, 백 년 넘게 오래된 집처럼 매우 약하여 불안정하다는 것을 알게 되었습니다. 이제 교단(Sāsana)이 청정해질 것이라 생각하며 기쁨에 가득 차서, '나의 영토 안에 있는 모든 비구는 가사를 입는 방식(pārupana)에 있어 동일한 설(vāda)을 따르라'고 명령을 내렸습니다. 그때부터 오늘날까지 미얀마 전역에서는 가사를 입는 방식에 있어 모두 동일한 설을 따르게 되었습니다.

Ayamettha saṅkhepo,-tesañhi dvinnaṃ pakkhānaṃ sannipatitvā vacanappaṭivacana vasena vivādakathā vitthārena vuccamānā chapañcasāṇavāramattampi patvā niṭṭhaṃ na pāpuṇeyya. Yasmā pana sabbaṃ anavasesetvā vuccamānaṃ ayaṃ sāsanavaṃsappaṭīpikā atippapañcā bhavissati, tasmā ettha icchitamattameva dassayitvā ajjhupekkhāmāti.

이것은 여기서 요약한 것입니다. 그들 두 파벌이 모여서 주고받은 논쟁의 이야기는 상세히 말하자면 대여섯 권 분량에 이르러도 끝이 나지 않을 것입니다. 그러나 모든 것을 빠짐없이 말한다면 이 ‘사사나왕사빠디삐까(Sāsanavaṃsappaṭīpikā)’가 너무 방대해질 것이므로, 여기서는 필요한 만큼만 보여주고 넘어갑니다.

Ñāṇābhivaṃsadhammasenāpatimahādhammarājādhirāja guru pana saṅgharājā mahāthero sīhaḷadīpe amarapuranikāyikānaṃ bhikkhūnaṃ ādibhūto ācariyo bahūpakāro. Amarapuranikāyoti tattherappabhavoti.

냐나비왕사 담마세나빠띠 마하담마라자디라자 구루(Ñāṇābhivaṃsadhammasenāpatimahādhammarājādhirāja guru) 상가라자 마하테라는 스리랑카 아마라뿌라 종파(Amarapuranikāya) 비구들의 시조이자 많은 도움을 준 스승입니다. 아마라뿌라 종파는 그 장로로부터 기원한 것입니다.

Kaliyuge pana ekāsītādhike vassasate sahasse ca sampatte tassa rañño nattā siritribhavanādityapavarapaṇḍitamahādhammarājādhirājā nāma rajjaṃ kāresi. So pana amarapurato saṅkamitvā ratanapūraṃ catutthaṃ māpesi. Tassa rañño kāle guṇamunindādhipatimahādhammarājādhirājaguruttherassa sīssaṃ sajīvagāmavāsiṃ sīlācāraṃ nāma theraṃ araññavāsīnaṃ bhikkhūnaṃ pāmokkhaṭṭhāne ṭhapesi. Rājāgāranāmake dese vihāraṃ kārāpetvā tasseva adāsi.

깔리유가(Kaliyuga) 1181년(서기 1819년)이 되었을 때, 그 왕의 손자인 시리띠리바와나디땨 빠와라빤디따 마하담마라자디라자(Siritribhavanādityapavarapaṇḍitamahādhammarājādhirāja)라는 이름의 왕이 통치했습니다. 그는 아마라뿌라에서 옮겨와 네 번째로 라따나뿌라(Ratanapūra)를 건설했습니다. 그 왕의 시절에 구나무닌다디빠띠 마하담마라자디라자 구루 장로의 제자인 사지와가마(Sajīvagāma) 마을에 사는 실라짜라(Sīlācāra)라는 이름의 장로를 숲속에 거주하는 비구들의 수장 자리에 임명했습니다. 라자가라(Rājāgāra)라는 지역에 사원을 짓고 그에게 기증했습니다.

Kaliyuge ekāsītādhike vassasate sahasse ca sampatte calaṅgapurato paññāsīhaṃ nāma theraṃ ānetvā asokārāme ratanabhūmikittivihāre patiṭṭhāpesi, munindābhisirisaddhammadhajamahādhammarājādhirājagurūti nāmalañchampi adāsi.

깔리유가 1181년에 짤랑가뿌라(Calaṅgapura)에서 빤냐시하(Paññāsīha)라는 이름의 장로를 모셔와 아소까라마(Asokārāma)의 라따나부미끼띠(Ratanabhūmikitti) 사원에 머물게 하고, 무닌다비시리 사담마다자 마하담마라자디라자 구루(Munindābhisirisaddhammadhajamahādhammarājādhirājaguru)라는 칭호를 주었습니다.

Kaliyuge catūsīsādhike vassasate sahasse ca sampatte munindābhivaṃsadhammasenāpatimahādhammarājādhirājagurūti nāmalañchaṃ datvā mahājeyyabhūmivihārarammaṇīyaṃ nāma vihāraṃ [Pg.159] datvā taṃyeva mahātheraṃ saṅgharājaṭṭhāne ṭhapesi.

깔리유가 1184년(서기 1822년)에 무닌다비왕사 담마세나빠띠 마하담마라자디라자 구루(Munindābhivaṃsadhammasenāpatimahādhammarājādhirājaguru)라는 칭호를 내리고 마하제이야부미 위하라 라마니야(Mahājeyyabhūmivihārarammaṇīya)라는 이름의 사원을 준 뒤, 바로 그 마하테라를 상가라자(Saṅgharāja, 승왕)의 지위에 임명했습니다.

Ekasmiñca samaye mahāthere rājā pucchi,-catasso dāṭhā nāma cattālīsāya dantesu antogadhā vā, udāhu cattālīsāya dantehi visuṃ bhūtāti pucchi.

한번은 왕이 마하테라에게 물었습니다. '네 개의 송곳니(dāṭhā)는 마흔 개의 치아(danta) 안에 포함되는 것입니까, 아니면 마흔 개의 치아와는 별개의 것입니까?'라고 물었습니다.

Atha ekacce therā evamāhaṃsu,-catasso dāṭhā nāma cattālīsāya dantesu antogadhāti. Ekacce pana catasso dāṭhā nāma cattālīsāya dantehi visuṃ bhūtāti āhaṃsu. Atha rājā ganthaṃ āharathāti āha. Atha antogadhavādikā therā ganthaṃ āhariṃsu,- aññesaṃ paripuṇṇadantānampi dvattiṃsadantā honti, imassa pana cattālīsaṃ bhavissantīti ca.

그러자 어떤 장로들은 '네 개의 송곳니는 마흔 개의 치아 안에 포함됩니다'라고 말했습니다. 그러나 어떤 이들은 '네 개의 송곳니는 마흔 개의 치아와 별개입니다'라고 말했습니다. 그러자 왕은 '문헌을 가져오라'고 했습니다. 이에 포함된다고 주장하는 장로들이 문헌을 가져왔습니다. '다른 치아가 온전한 자들도 서른두 개의 치아가 있는데, 이분(부처님)에게는 마흔 개가 있을 것이다'라는 내용이었습니다.

Dantāti paripuṇṇadantassa dvattiṃsadantaṭṭhikāni. Tepi vaṇṇato setā, saṇṭhānato anekasaṇṭhānā. Tesañhi heṭṭhimāya tāva dantapāḷiyā majjhe cattāro dantā mattikāpiṇḍe paṭipāṭiyā ṭhapitaālābubījasaṇṭhānā, tesaṃ ubhosu passesu ekeko ekamūlako ekakoṭiko mallikamakuḷasaṇṭhāno, tato ekeko dvimūlako dvikoṭiko yānakaupatthamphinisaṇṭhāno, tato dve dve timūlakā tikoṭikā, tato dve dve catumūlakā catukoṭikāti. Uparimāya dantapāḷiyāpi eseva nayoti ca.

치아(danta)란 치아가 온전한 사람의 서른두 개의 치아 뼈를 말합니다. 그것들도 색깔로는 흰색이며, 모양으로는 여러 모양입니다. 아래쪽 치열의 중앙에 있는 네 개의 치아는 찰흙 덩어리에 나란히 놓인 박 씨앗 모양입니다. 그것들의 양옆에는 뿌리가 하나이고 끝이 하나인 자스민 봉오리 모양이 하나씩 있습니다. 그다음에는 뿌리가 둘이고 끝이 둘인 수레의 받침목 모양이 하나씩 있고, 그다음에는 뿌리가 셋이고 끝이 셋인 것이 두 개씩 있으며, 그다음에는 뿌리가 넷이고 끝이 넷인 것이 두 개씩 있습니다. 위쪽 치열도 이와 같은 방식입니다.

Tassa kira uttaroṭṭhaappakatāya tiriyaṃ phāletvā apanītaddhaṃviya khāyati, cattāro dante dve ca dāṭhā na chādeti, tena naṃ oṭṭhaddhoti voharantīti ca.

그(부처님)는 윗입술이 얇아 가로로 찢어져서 잘려 나간 것처럼 보여서, 네 개의 치아와 두 개의 송곳니를 덮지 못했기에 그를 '입술이 갈라진 자(oṭṭhaddho)'라고 불렀다고 합니다.

Tattha tassāti licchavino nāma rājakumārassa, uttaroṭṭhaappakatāyāti upari oṭṭhassa appakatāya. Apanītaddhaṃ viyāti upari oṭṭhassa upaḍḍhabhāgaṃ apanītaṃ viya khāyatīti attho. Na chādetīti upari oṭṭhassa upaḍḍhabhāge pana na paṭicchādeti. Tenāhi yena cattāro dante dve ca dāṭhā na chādeti, tena naṃ licchavīrājakumāraṃ oṭṭhaddhoti voharantīti[Pg.160]. Evaṃ antogadhavādehi therehi ganthaṃ āharitvā dassite sabbepi tasmiṃ vāde patiṭṭhahiṃsūti.

거기서 '그의'라는 것은 릿차비라고 불리는 왕자의 말이며, '윗입술의 불완전함 때문에'라는 것은 윗입술이 덜 만들어졌기 때문이라는 뜻이다. '마치 절반이 제거된 것처럼'이라는 것은 윗입술의 윗부분 절반이 제거된 것처럼 보인다는 뜻이다. '덮지 못한다'는 것은 윗입술이 윗부분 절반을 가리지 못한다는 것이다. 그 때문에 네 개의 치아와 두 개의 송곳니를 덮지 못하며, 그로 인해 그 릿차비 왕자를 '옷탓다(Oṭṭhaddha, 입술이 굽은 자)'라고 부른다. 이와 같이 결론을 내포한 설을 장로들이 성전을 인용하여 보여주자, 모든 이들이 그 설에 확신을 가졌다.

Ekasmiñca kāle rājā mantiniṃ amaccaṃ pucchi,-pubbarājūhi vihārassa cetiyassa vā dinnāni khettavatthuādīni pacchimarājūnaṃ kāle yathādinnaṃ tāni patiṭṭhahanti vā mā vāti.

한때 왕이 고문관인 대신에게 물었다. '이전 왕들이 사원이나 탑에 보시한 논밭과 대지 등이 나중 왕들의 시대에도 보시된 그대로 유지됩니까, 그렇지 않습니까?'

Atha mantiniāmacco evaṃ kathesi,- saṅghikāya bhūmiyā puggalikāni bījāni ropayanti, bhāgaṃ datvā paribhuñjitabbānīti dasakoṭṭhāse katvā eko koṭṭhāso bhūmissāmikānaṃ dātabboti ca vinayapāḷiaṭṭhakathāsu vuttattā pubbe ekena raññā dinnāni khettavatthuādīni pacchā ekassa rañño kāle yathādinnaṃ ṭhitāni. Ettha hi saṅghikāya bhūmiyāti vuttattā lābhasīmāyaṃviya baliṃyeva adatvā saha bhūmiyā dinnattā paveṇīvasena saṅghikā bhūmi atthīti viññāyati. Etthaca paṭiggāhakesu matesu tadañño catuddisasaṅgho anāgatasaṅgho ca issaro, tassa santako, tena vicāretabboti.

이에 고문관인 대신이 이렇게 말했다. '승가 소유의 땅에 개인의 씨앗을 심으면 그 몫을 지불하고 사용해야 합니다. [수확물을] 열 부분으로 나누어 그중 한 부분은 지주(승가)에게 주어야 한다고 율장과 주석서들에 설해져 있으므로, 예전에 한 왕에 의해 보시된 논밭과 대지 등은 나중에 다른 왕의 시대에도 보시된 그대로 유지됩니다. 여기서 승가 소유의 땅이라고 말했으므로, 이익의 경계(lābhasīmā)에서처럼 세금을 내지 않고 땅과 함께 보시되었기에 전통에 따라 승가의 땅이 존재한다고 이해됩니다. 그리고 수여자들이 죽더라도 그 외의 사방 승가와 미래의 승가가 주인이 되며, 그것은 승가의 소유이므로 승가에 의해 관리되어야 합니다.'

Cetiya padīpatthāya paṭisaṅkhāraṇatthāya vā diinnaārāmopi jaggitabbo, vettanaṃ atvāpi jaggāpetabboti cetiye chattaṃ vā vedikaṃ vā jiṇṇaṃ vā paṭisaṅkharontena sudhākammādīni vā karontena cetiyassa upanikkhepato kāretabbanti ca aṭṭhakathāyaṃ vuttattā pubbarājūhi cetiyassa dinnāni khettavatthuādīni pacchimarājūnaṃ kālepi cetiyasantakasāveneva ṭhitānīti veditabbāni.

탑의 등불을 공양하거나 보수하기 위해 보시된 원림(garden) 또한 관리되어야 하며, 임금을 지불해서라도 관리하게 해야 한다. 탑의 산개(umbrella)나 난간이 낡은 것을 수리하거나 회칠 등을 하는 자는 탑에 예치된 기금으로 행해야 한다고 주석서에 설해져 있으므로, 이전 왕들이 탑에 보시한 논밭과 대지 등은 나중 왕들의 시대에도 탑의 소유로만 유지되는 것으로 알아야 한다.

Athāparampi pucchi,- kadā kassa rañño kāle ādiṃ katvā khettavatthuādīni vihārassa cetyassa vā dinnānīti.

그 후 다시 물었다. '언제 어느 왕의 시대부터 시작하여 논밭과 대지 등이 사원이나 탑에 보시되었습니까?'

Atha mantinamacco evamāha,-purimakappesu purimānaṃ rājūnaṃ kālepi vihārassa cetiyassa vā dinnānīti veditabbāni, teneva sujātassa nāma bhagavato amhākaṃ bodhisatto [Pg.161] cakkavattirājā saddhiṃ sattahi ratanehi dvisahasse khuddakadīpe cattāro mahādīpe ca adāsi, raṭṭhavāsino ca ārāmagopakakiccaṃ kārāpesīti ganthesu āgataṃ, tasmā cirakālatoyeva paṭṭhāya pubbarājūhi khettavatthuādini dinnānīti veditabbāni.

그러자 고문관 대신이 이렇게 말했다. '전생의 겁(劫)들에 이전 왕들의 시대에도 사원이나 탑에 보시된 것들이 있음을 알아야 합니다. 그 때문에 수자따(Sujāta)라는 이름의 세존께 우리 보살이신 전륜성왕이 일곱 가지 보석과 함께 2,000개의 작은 섬과 4대 대륙을 보시했고, 나라의 거주자들에게 원림을 지키는 일을 시켰다는 것이 성전들에 전해집니다. 그러므로 아주 오랜 옛날부터 이전 왕들에 의해 논밭과 대지 등이 보시되었음을 알아야 합니다.'

Rājavaṃsesupi bhagavato parinibbānato vassasatānaṃ upari sirikhettanagare ekāya āpūpikāya pañcakarīsa mattaṃ khettaṃ ekassa therassa dinnaṃ, taṃ dvattapoṅko nāma rājā vilumpitvā gaṇhi. Atha pahāraghaṇṭabheriyo paharitāpi saddaṃ na akaṃsu. Rañño kuntacakkampi yathā pubbe, tathā pesitaṭṭhānaṃ na gacchi. Atha taṃ kāraṇaṃ ñatvā āpūpikāya yathādinnameva therassa niyyādesīti.

왕통사(Rājavaṃsa)에서도 세존의 반열반 후 수백 년이 지나 시리켓따(Sirikhetta) 성에서 한 떡 파는 여인이 장로 한 분에게 5까리사(karīsa) 정도의 땅을 보시했는데, 드왓따뽕꼬(Dvattapoṅko)라는 왕이 그것을 빼앗아 가졌습니다. 그러자 종과 북을 쳐도 소리가 나지 않았습니다. 왕의 창검(scepter)도 예전처럼 보내는 곳으로 가지 않았습니다. 그 원인을 알고 나서 떡 파는 여인이 보시한 그대로 장로에게 다시 돌려주었습니다.

Kaliyuge pana navanavutādhike vassasate sahasse ca sampatte tassa kaniṭṭho siripavarādityalokāpeti vijayamahādhammarājādhirānā rajjaṃ kāresi, so pana rājā ratanapūrato saṅkamitvā amarapuraṃ dutiyaṃ māpesi. Tassa rañño rajjaṃ pattasaṃvacchareyeva jeṭṭhamāsassa juṇhapakkhapañcamiyaṃ ratanapūranagare māravijayaratanasudhammāya nāma piṭakasālāya sūriyavaṃsassa nāma therassa parisamajjhe rājalekhanaṃ vācāpetvā saṅgharajjaṃ niyyādesi. Sūriyavaṃsābhisiripavarālaṅkāradhammasenāpatimahādhammarājādhirājagurūti nā malañchampi adāsi.

깔리유가(미얀마력) 1199년에 그의 동생 시리빠와라디땨로까뻬띠 위자야마하담마라자디라자가 통치하였는데, 그 왕은 라따나뿌라(아바)에서 옮겨와 두 번째 아마라뿌라를 건설했습니다. 그 왕이 즉위한 해 제이타(Jeṭṭha)월 상현 5일에 라따나뿌라 성의 마라위자야라따나수담마라는 이름의 경전각(Piṭakasālā)에서 수리야왕사(Sūriyavaṃsa)라는 이름의 장로를 대중 가운데서 왕의 칙서를 낭독하게 하고 승왕(Saṅgharāja)의 지위를 수여했습니다. '수리야왕사-아비시리빠와랄랑까라-담마세나빠띠-마하담마라자디라자구루'라는 칭호도 내렸습니다.

So pana thero kaliyuge pañcavīsādhike vassasate sahasse ca sampatte migasiramāsassa juṇhapakkhasattamiyaṃ suttavāre vālukavāpigāme paṭisandhiyā vijātotisattativayaṃ sampatte saṅgharajjaṃ patto santindriyo khantī dhammo sikkhākāmo pariyattivihārado tipiṭakālaṅkāramahādhammarājaguruttherassa sisso. So pana kaliyuge pannarasādhike [Pg.162] dvivassasate sahasseca sampatte tassa rañño kāleyeva maccuvasaṃ patto.

그 장로는 깔리유가 1125년 미가시라(Migasira)월 상현 7일 토요일에 왈루까와삐 마을에서 태어나 73세에 승왕의 지위에 올랐으며, 감관이 고요하고 인내의 법을 갖추었으며 학습을 좋아한 분으로, '띠삐따깔랑까라 마하담마라자구루' 장로의 제자였습니다. 그는 깔리유가 1215년에 그 왕의 시대에 죽음의 권세에 이르렀습니다(입적하였습니다).

Atha rājā anekasahassehi pāsādehi abhūtapubbehi acchariyakammehi sarīrajhāpanakiccaṃ akāsi. Atha kaliyuge seḷasādhike vassasate sahasseca sampatte tassa mahātherassa sissaṃ ñeyyadhammaṃ nāma theraṃ puna saṅgharājaṭṭhāne ṭhapesi. Paṭhamaṃ ñeyyadhammālaṅkāradhamma senāpatimahādhammarājādhirājagurūti nāmalañchaṃ adāsi. Tato pacchā dutiyaṃ ñeyyadhammābhivaṃsasiripavarālaṅkāradhammasenāpatimahādhammarājādhirāja- gurūti nāmalañchaṃ adāsi.

그 후 왕은 이전에는 없었던 놀라운 공덕행으로 수천 개의 전각을 지어 다비식을 거행했습니다. 그리고 깔리유가 1216년에 그 마하테라(대장로)의 제자인 녜야담마(Ñeyyadhamma)라는 장로를 다시 승왕의 자리에 임명했습니다. 처음에 '녜야담말랑까라 담마세나빠띠 마하담마라자디라자구루'라는 칭호를 주었고, 그 후 두 번째로 '녜야담마비왕사 시리빠와랄랑까라 담마세나빠띠 마하담마라자디라자구루'라는 칭호를 내렸습니다.

So pana thero kaliyuge ekasaṭṭhādhike vassasate sahasseca devasūragāme paṭisandhiyā vijāto hutvā asītādhike vassasate sahasseca paṭhamaāsāḷimāsassa juṇhapakkhacuddasamiyaṃ upasampadabhūmiṃ patto.

그 장로는 깔리유가 1161년에 데와수라 마을에서 태어나, 1180년 첫 번째 아살하(Āsāḷha)월 상현 14일에 구족계의 지위에 올랐습니다.

Tassa rañño kāle kaliyuge navanavutādhike vassasate sahasseca sampatte sīhaḷadīpato paññātisso nāma thero saddhiṃ sunandena nāma bhikkhunā indasārena nāma sāmaṇerena ekena upāsakena ekena dārakenaca amarapuraṃ nāma nagaraṃ sampatto. Atha saṅgharājā tesaṃ paccayānuggahena dhammānuggaheca anuggahesi. Tesu aparabhāge kaliyuge dvivassādhike dvisate vassasahasseca sampatte paññātissatthero jararogena abhibhūtattā saṅkhāradhammānaṃ sabhāvaṃ anativattattā kālamakāsi. Tassa puna sikkhaṃ gaṇhissāmīti parivitakko matthakaṃ appatto hutvā vinassayi. Tenāhabhagavā, –

그 왕의 시절, 칼리유가(미얀마력) 1199년에 스리랑카 섬에서 빤냐띳사(Paññātissa)라는 장로가 수난다(Sunanda)라는 비구와 인다사라(Indasāra)라는 사미, 한 명의 우바새, 한 명의 소년과 함께 아마라뿌라(Amarapura)라 불리는 도시에 도착했다. 그때 승왕(Sangharāja)은 필수품의 지원과 법의 지원으로 그들을 보살폈다. 그들 가운데 훗날 칼리유가 1202년에 빤냐띳사 장로는 노환에 압도되어 형성된 법들(행법)의 본성을 벗어나지 못하고 서거하였다. 그가 다시 구족계를 받으리라는 생각은 정점에 도달하지 못하고 사라졌다. 그래서 세존께서 이렇게 말씀하셨다.

Acintitampi [Pg.163] bhavati, cinti tampi vinassati;

Na hi cintāmayā bhogā, itthiyā purisassa vāti.

“생각하지 않은 일도 일어나고, 생각한 일도 사라지니, 여인이나 남자의 즐거움은 결코 생각대로만 되는 것이 아니로다.”

Imasmiṃ pana loke paṇḍito puññaṃ kattukāmo abhitthareva kareyya. Ko nāma jaññā ajje vā suve vā parasuve vā maraṇaṃ bhavissabhīti. Tenāha bhagavā, –

이 세상에서 현자는 공덕을 짓고자 한다면 서둘러 행해야 한다. 오늘이나 내일, 혹은 모레에 죽음이 닥칠지 누가 알겠는가? 그래서 세존께서 이렇게 말씀하셨다.

Abhittharetha kalyāṇe, pāpā cittaṃ nivāraye;

Dandañhi karato puññaṃ, pāpasmiṃ ramatī manoti.

“선한 일을 하는 데 서두르고, 악으로부터 마음을 막아야 하리. 공덕을 쌓는 데 머뭇거리면 마음은 어느새 악에서 즐거움을 찾나니.”

Atha mahārājā tassa sarīrajhāpanakiccaṃ bahūhi sādhukīḷanasabhāyehi akāsi. Tato pacchā sunandassa nāma bhikkhussa puna sikkhaṃ adāsi. Sāmaṇeraṃ pana upasampadabhūmiyaṃ patiṭṭhāpesi. Dārakañca sāmaṇerabhūmiyanti.

그리하여 대왕은 많은 축제와 함께 그의 다비식을 거행하였다. 그 후에 수난다라는 비구에게 다시 구족계를 주었고, 사미는 구족계의 지위에 머물게 했으며, 소년은 사미의 지위에 머물게 하였다.

Te pana mahārājā kaliyuge tivassādhike dvisate sahasseca sampatte māghamāse bahūhi paccayehi upatthambhetvā tānitāni sabbāni kammāni tīretvā kusimanagarajeṭṭhassa ekassa amaccassa bhāraṃ katvā tasseva sabbāni kiccāni niyyādetvā sīhaḷadīpaṃ pahiṇīti.

대왕은 칼리유가 1203년 마가(Māgha)월에 많은 필수품으로 그들을 후원하여 그 모든 일들을 마무리하고, 꾸시마(Kusima) 시의 수장인 한 대신에게 책임을 맡겨 모든 업무를 위임한 뒤 그들을 스리랑카 섬으로 보냈다.

Saṅgharājāmahāthero pana sāsanassa ciraṭṭhitatthāya sotārānaṃ sukhappaṭibodhanatthāya nānāganthehi pāṭhaṃ visodhetvā saddhammappajjotikāya nāma mahāniddesaṭṭhakathāya atthayojanaṃ marammabhāsāya akāsi. Bahūnaṃ sissānaṃ pariyattivācanavasena jinasāsanassa anuggahaṃ akāsīti.

승왕 마하테라(대장로)는 교단이 오래 머물게 하고 듣는 이들이 쉽게 깨닫게 하기 위해 여러 문헌들을 대조하여 본문을 교정하고, ‘삿담맛빳조띠까(Saddhammappajjotikā)’라고 불리는 ‘마하니뗏사 주석서(Mahāniddesa-aṭṭhakathā)’의 해석(Atthayojanā)을 미얀마어로 지었다. 그는 많은 제자들에게 경전(Pariyatti)을 가르침으로써 승자의 교단에 도움을 주었다.

Aparabhāge kaliyuge aṭṭhavassādhike dvisake sahasseca sampatte migasiramāsassa juṇhapakkhaaṭṭhamiyaṃ tassa putto sīripavarādityavijayānantayasamahādhammarājādhirājā nāma rajjaṃ kāresi. Tadā sūriyavaṃsābhisiripavarālaṅkāradhammasenāpatimahādhammarājādhirājaguru- mahātherassa sissaṃ paññājotābhidhajamahādhammarājādhirājaguruttheraṃ [Pg.164] saṅgharājaṭṭhāne ṭhapesi.

훗날 칼리유가 1208년 미가시라(Migasira)월 상현 8일에 그의 아들인 시리빠와라디땨위자야난따야사마하담마라자디라자(Sīripavarādityavijayānantayasamahādhammarājādhirājā)라는 이름의 왕이 통치하였다. 그때 그는 수리야왕사비시리빠와랄랑까라담마세나빠띠마하담마라자디라자구루(Sūriyavaṃsābhisiripavarālaṅkāradhammasenāpatimahādhammarājādhirājaguru) 마하테라의 제자인 빤냐조따비다자마하담마라자디라자구루(Paññājotābhidhajamahādhammarājādhirājagurutthera) 장로를 승왕의 자리에 임명하였다.

Sopi sīlavā pariyattikovido sikkhākāmo lajjīpesalo. Aṅguttaranikāyapāḷiyā tadaṭṭhakathāyaca attha yojanaṃ marammabhāsāya akāsi.

그 또한 계율을 잘 지키고 경전에 정통하며 배우기를 좋아하고 부끄러움을 알며 온화하였다. 그는 ‘앙굿따라 니까야(Aṅguttaranikāya)’와 그 주석서의 해석을 미얀마어로 지었다.

Tassa rañño kāle ñeyyadhammābhivaṃsasiripavarālaṅkāradhammasenāpatimahādhammarājādhirāja- gurutthero saddhammavilāsiniyā nāma paṭisambhidāmaggaṭṭhakathāya atthayojanaṃ marammabhāsāya akāsi.

그 왕의 시절에 녜이야담마비왕사시리빠와랄랑까라담마세나빠띠마하담마라자디라자구루 장로는 ‘삿담마위라시니(Saddhammavilāsinī)’라고 불리는 ‘빠띠삼비다막가 주석서(Paṭisambhidāmagga-aṭṭhakathā)’의 해석을 미얀마어로 지었다.

Maṇijotasaddhammālaṅkāramahādhammarājādhirājaguruttherosaṃyutta- nikāyapāḷiyā tadaṭṭhakathāyaca atthayojanaṃ marammabhāsāya akāsi.

마니조따삿담말랑까라마하담마라자디라자구루 장로는 ‘상윳따 니까야(Saṃyuttanikāya)’와 그 주석서의 해석을 미얀마어로 지었다.

Medhābhivaṃsasaddhammadhajamahādhammarājādhirājagurutthero dīghanikāyapāḷiyā tadaṭṭhakathāyaca atthayojanaṃ marammabhāsāya akāsi.

메다비왕사삿담마다자마하담마라자디라자구루 장로는 ‘디가 니까야(Dīghanikāya)’와 그 주석서의 해석을 미얀마어로 지었다.

Ñeyyadhammābhivaṃsasiripavarālaṅkāradhammasenāpatimahā dhammarājādhirājaguruttherassa sisso upasampadāvasena pañcavassiko paññāsāmi nāmāhaṃ saddatthabhedacintānāmakassaganthassa gaṇṭhipadatthavaṇṇanaṃ marammabhāsāya akāsiṃ. Dasavassikakāle pana abhidhānappadīpikāsaṃvaṇṇanāya atthayojanaṃ marammabhāsāya akāsiṃ. Tassāca pāṭhaṃ bahūhi ganthehi saṃsadditvā visodhesinti.

녜이야담마비왕사시리빠와랄랑까라담마세나빠띠마하담마라자디라자구루 장로의 제자이자 구족계를 받은 지 5년이 된 나 빤냐사미(Paññāsāmi)는 ‘삿닷따베다찐따(Saddatthabhedacintā)’라는 문헌의 어려운 단어 풀이(ganthipada)를 미얀마어로 지었다. 또한 구족계를 받은 지 10년이 되었을 때, ‘아비다납빠디삐까 주석(Abhidhānappadīpikā-saṃvaṇṇanā)’의 해석을 미얀마어로 지었다. 그리고 여러 문헌들과 대조하여 그 본문을 교정하였다.

Aparabhāge sakkarāje cuddasādhike dvisate sahasseca sampatte ayaṃ amhākaṃ dhammiko rājā anekasatajātīsu upacitapuññānubhāvena jinasāsanassa paggaṇhanatthāya sammādevalokapālehi uyyojiyanoviyarajjasampattiṃ paṭilabhi. Dasabalassasāsanaṃ paggaṇhitukāmassa dhammarājassa manoratho matthakaṃ patto ahosi. Mariyādaṃ bhinditvā dinnakatamaggaṃviya udakaṃ laddhokāsatāya saddhā mahogho [Pg.165] avattharitvā tiṭṭhati. Cattārica vassāni atikkamitvā besākhamāse pañcakakudhabhaṇḍādīhi anekehi rājabhoggabhaṇḍehi parivāretvā udumbarabhaddapiṭṭhe saddhiṃ mahesiyā abhisekaṃ patto. Tenāvocumhā nāgarājuppattikathāyaṃ,-

훗날 미얀마력(Sakkarāja) 1214년에 우리의 법왕은 수백 생 동안 쌓아온 공덕의 위력으로 승자의 교단을 받들기 위해 마치 천신들에 의해 권유받은 듯이 왕권의 번영을 얻었다. 십력존의 교단을 받들고자 하는 법왕의 염원이 정점에 도달하였다. 제방을 무너뜨리고 쏟아져 나온 물처럼, 신심의 큰 물결이 넘쳐흘렀다. 4년이 흐른 뒤 베사카(Vesākha)월에 다섯 가지 왕권의 상징물 등 여러 왕실 기물들에 둘러싸여 우둠바라(Udumbara) 나무로 만든 상서로운 왕좌에서 왕비와 함께 즉위식을 거행하였다. 그래서 우리는 ‘도성 발생의 이야기(Nāgarājuppattikathā)’에서 이렇게 말하였다.

Mahāpuññova rājāyaṃ, kaṭṭhaṭagheva āgate;

Sakkarāje hi sampattiṃ, patvā dāne rato vate.

“이 왕은 참으로 큰 공덕을 지녔으니, 미얀마력 [1214년]에 번영에 이르러 참으로 보시를 즐기노라.”

Tadā cattāri vassāni, atikkamitvā visādhike;

Saddhiṃ mahesiyā sekaṃ, patto hutvā mahātale.

“그때 4년이 흐른 뒤 [미얀마력 1218년에], 왕비와 함께 이 땅 위에서 즉위식에 이르렀도다.”

Jinacakkañca jotesi, mahāsokādayo yathā;

Alajjinoca niggayha, paggahetvāna lajjino.

“아소카 대왕처럼 승자의 바퀴(교단)를 빛냈으니, 파계한 자들을 억제하고 지계한 자들을 받들어 세웠도다.”

Raṭṭheca dānasīlesu, bhāvanāyābhiyuñcaye;

Nimirājādayo yathāti.

“니미(Nimi) 왕처럼 왕국에서 보시와 지계와 수행에 힘썼도다.”

Tadā yasmā alajjino niggahitabbapuggale avīcinarake nikkhipantoviya niggahakammaṃ akāsi, tasmā te aladdhokāsā nilīyanti, yathā aruṇuggamanakāle kosiyāti. Tenāvocumhā nāgarājuppattikathāyaṃ,-

그때 왕은 파계하여 억제해야 할 자들을 마치 아비지옥에 던져 넣듯이 억제하였으므로, 그들은 기회를 얻지 못하고 마치 새벽녘의 부엉이처럼 숨어버렸다. 그래서 우리는 ‘도성 발생의 이야기’에서 이렇게 말하였다.

Tadā pana jinacakkaṃ, nabhe candova pākaṭaṃ;

Alajjino nilīyanti, aruṇuggeva kosiyāti.

“그때 승자의 바퀴는 하늘의 달처럼 선명하였고, 파계한 자들은 새벽의 부엉이처럼 숨어버렸도다.”

Yasmāca lajjino paggahitabbapuggale bhavaggeukkhipantoviya paggahakammaṃ karoti, tasmā te laddhokāsā uṭṭhitasīsā nirāsaṅkā hutvā tiṭṭhanti, yathā candimasūriyālokānaṃ paṭiladdhakāle ādikappikāti. Tenāvocumhā, –

또한 왕은 지계하여 받들어야 할 이들을 마치 존재의 정점(유정천)에 들어 올리듯이 받들었으므로, 그들은 기회를 얻어 고개를 들고 두려움 없이 머물렀으니, 마치 겁의 초기에 해와 달의 빛을 다시 얻은 사람들 같았다. 그래서 우리는 이렇게 말하였다.

Tadāpica [Pg.166] jinacakkaṃ, khe bhāṇumāva pākaṭaṃ;

Lajjinopi uṭṭhahanti, obhāladdheva kappikāti.

“그때 또한 승자의 바퀴는 하늘의 해처럼 선명하였고, 지계한 이들은 빛을 얻은 겁의 초기 사람들처럼 일어났도다.”

Tepiṭakampi navaṅgaṃ buddhavacanaṃ ciraṭṭhitikaṃ kattukāmo pariyattivissaradehi mahātherehi visodhāpetvā lekhakānaṃ bhatiṃ datvā kaṇṭhajamuddhajādividhānaṃ sithiladhanitādividhānañca punappunaṃ vicāretvā antamaso paricchedalekhamattampi avirādhetvā antepuraṃ pavisetvā suvaṇṇamayesu lohamayesuca potthakesu likhāpesi. Ñāṇathāmasampanneca bhikkhū vicinetvā yathābalaṃ vinayapiṭakaṃ visuṃ visuṃ dhāreti vācuggataṃ kārāpeti. Aggamahesiṃ ādiṃ katvā sakala orodhādayo bahū rājasevakā amaccādayo nāgarikeca yathābalaṃ suttantapiṭakaṃ abhidhammapiṭakañca visuṃ visuṃ ekekasuttamātikāpadabhājanīcittavārādivasena vibhājetvā dhāreti vācuggataṃ kārāpeti. Sayañca anattalakkhaṇādikaṃ anekavidhaṃ suttaṃ devasikaṃ sajjhāyaṃ karoti. Jinasāsanassa ciraṭṭhitatthāyasakalavijiteca araññavāsīnaṃ bhikkhūnaṃ assamassa samantato pañcadhanusatappamāṇe ṭhānethaladakacarānaṃ sabbesaṃ sattānaṃ abhayaṃ adāsi. Pariyatti visāradānañca therānutherānaṃ mātāpitādayo ñātake sabbarājakiccato balikammatoca mocāpetvā yathāsukhaṃ vasāpeti. Ekāhenevāpi sahassamatte kulaputte pabbajūpasampadabhūmīsu patiṭṭhāpetvā sāsanaṃ paggaṇhi. Aññānipi bahūni puññakammāni karoti. Katvāca vivaṭṭameva pattheti, no vaṭṭaṃ. Aññeca orodhādayo tumhe yāni kānici puññakammāni katvā vivaṭṭameva pattheta, mā vaṭṭanti abhiṇhaṃ ovadati. Aniccalakkhaṇādisaṃyuttāya dhammakathāya niccaṃ ovadati. Sayampi samathavipassanāsu niccāraddhaṃ akāsi. Rājūnaṃ pana raṭṭhasāmikānaṃ dhammatāya kiccabāhullatāya kadāci kadāci okāsaṃ na labhati kammaṭṭhānamanuyuñjituṃ, evampi samāno sarīramalaparijagganakālepi kammaṭṭhānamanuyuñjatiyeva, na moghavasena kālaṃ khepeti. Loke hi amaṅgalasammatānipi manussasīsakapālaṭṭhiādīni susāsanato ānetvā dantakaṭṭhādīni vā taṃsadisāni kārāpetvā attano samīpe ṭhapetvā aṭṭhikādibhāvanāmayapuññaṃ vicināti.

세존의 말씀인 삼장과 구분교가 오래 머물기를 원하여, 교학에 능달한 대장로들을 통해 정화하고, 서기들에게 보수를 지급하며, 인후음과 권설음 등의 규정과 연음과 경음 등의 규정을 거듭 검토하여, 단 한 구절의 기록도 틀리지 않게 한 뒤, 궁궐에 들어가 금판과 동판에 기록하게 하였다. 지혜의 힘을 갖춘 비구들을 선별하여 능력에 따라 율장을 각각 지니고 암송하게 하였다. 왕비를 비롯한 모든 궁인과 많은 왕실의 하인들, 신하들, 시민들에게도 능력에 따라 경장과 논장을 각각의 경과 마띠까, 구절, 분별, 심장 등 법의 갈래에 따라 나누어 지니고 암송하게 하였다. 스스로도 무아상경(Anattalakkhaṇa Sutta) 등 다양한 경전을 매일 독송하였다. 정법이 오래 머물게 하기 위해 전 영토의 숲에 거주하는 비구들의 수행처 주위 오백 활 너비의 땅에 있는 모든 육상과 수중 생명들에게 무애(無畏)를 베풀었다. 교학에 능통한 장로와 차상급 장로들의 부모 등 친족들을 모든 국가적 의무와 세금으로부터 면제해주어 편안하게 살게 하였다. 하루 만에 천여 명의 가문의 아들들을 출가시키고 구족계의 지위에 세워 교단을 받들었다. 그 밖에도 많은 복업을 지었다. 복업을 짓고서는 오직 윤회에서 벗어남(vivaṭṭa)만을 서원하고, 윤회(vaṭṭa)를 바라지 않았다. 다른 궁인들에게도 '그대들도 어떤 복업을 짓든지 오직 윤회에서 벗어남만을 서원하고 윤회를 바라지 말라'고 자주 훈계하였다. 무상(無常) 등의 특징에 관한 법문으로 항상 훈계하였다. 스스로도 늘 사마타와 위빳사나에 정진하였다. 비록 나라의 주인인 왕으로서 국무가 번거로워 때로는 수행 주제(kammaṭṭhāna)에 전념할 기회를 얻지 못할지라도, 몸의 청결을 돌보는 시간에도 수행 주제에 전념하였으며 헛되이 시간을 보내지 않았다. 세상에서 불길한 것으로 여겨지는 인간의 두개골이나 뼈 등을 묘지에서 가져오게 하거나, 그와 유사한 나뭇가지 칫솔 등을 만들어 곁에 두고 골쇄관(骨碎觀) 등의 수행으로 인한 복덕을 쌓았다.

Tadā pana amhākaṃ ācariyavaraṃ pariyattivisāradaṃ tikkha javanagacchirādiñāṇopetaṃ vicitradhammadesanākathaṃ sakala marammikabhikkhūnaṃ onamitaṭṭhānabhūtaṃ vuddhāpacāyiṃ rūpasobhaggapattaṃ yuttavādikaṃ ñeyyadhammābhimunivarañāṇakittisiridhajadhammasenāpati- mahādhammarājādhirājagurūti tatiyaṃ laddhalañchaṃ taṃ bhikkhusaṅghānaṃ sakalaraṭṭhavāsīnaṃ pāmokkhabhāve patiṭṭhāpesi asokamahārājāviya mahāmoggaliputtatissattheraṃ. Tenāvocumhā nāgarājuppattikathāyaṃ,–

그때 우리의 수승한 스승이시며 교학에 능통하고 날카롭고 빠른 지혜 등을 갖추었으며, 다채로운 법문과 대화로 모든 미얀마 비구들의 의지처가 되시고, 어른을 공경하며, 빼어난 용모를 갖추고, 이치에 맞는 말을 하시며, '녜야담마비무니바라냐나낏띠시리다자담마세나빠띠-마하담마라자디라자구루'라는 세 번째 칭호를 얻은 분을, 마치 아소카 대왕이 마하목갈리뿟따띳사 장로를 세운 것처럼 비구 승가와 온 나라 거주민의 수장으로 세우셨다. 그리하여 '도시의 발생에 관한 이야기'에서 다음과 같이 일컬었다.

Tadāca bhikkhusaṅghānaṃ, theraṃ pāmokkhabhāvake;

Ñeyyādiladdhalañchaṃ taṃ, patiṭṭhāpesi sādhukanti.

그때 비구 승가에서 장로를 수장의 지위에 세우셨으니, '녜야' 등으로 시작되는 칭호를 얻은 그분을 잘 세우셨다.

Tadāca amhākaṃ dhammikamahārājā sakkarāje ekūnavīsatādhike sahasse dvisateca sampatte mantalākhyātācalassa samīpe subhūmilakkhaṇopetaṃ ekanipātatitthamiva bahujananayanavihaṅgānaṃ sabbanagarālaṅkārehi parikkhittaṃ manussānaṃ cakkhulolatājanakaṃ nānāratanehi sampuṇṇaṃ nānā verajjavāṇijānaṃ puṭabhedanaṭṭhānabhūtaṃ ratanapuṇṇanāmakaṃ mahārājaṭṭhānikaṃ māpesi, mandhātuviya rājagahaṃ, sudassano viyaca kusāvatīnagaranti. Tenāvocumhā nāgarājuppattikathāyaṃ,–

그때 우리의 법왕께서는 미얀마력 1219년에 이르러, 만달라라 불리는 산 근처에 길상한 땅의 특징을 갖추고, 마치 많은 사람의 눈이라는 새들이 모여드는 나루터와 같으며, 모든 도시의 장식으로 둘러싸여 사람들에게 시각적 즐거움을 일으키고, 온갖 보석으로 가득 차며, 여러 나라 상인들이 물건을 푸는 장소인 '라따나뿐나'라는 이름의 대도성을 건설하셨으니, 이는 마치 만다따 왕의 라자가하나 수닷사나 왕의 꾸사바띠 도성과 같았다. 그리하여 '도시의 발생에 관한 이야기'에서 다음과 같이 일컬었다.

Tadā kaṭṭhaṭajhe sampatte, mantalākhyācalassaca;

Erāvatīti nāmāya, māpesi samīpe nagaraṃ.

그때 1219년에 이르러 만달라라 불리는 산과 에라바띠라 이름하는 강 근처에 도성을 건설하셨다.

Subhūmilakkhaṇopetaṃ[Pg.168], ratanapuṇṇanāmakaṃ;

Rājagahaṃva mandhātu, akirammaṇiyaṃ subhanti.

길상한 땅의 특징을 갖추고 라따나뿐나라 이름하는 그곳은, 만다따의 라자가하처럼 아름답고 수승하였다.

Seyyathāpi nāma loke ālokatthikānaṃ sattānaṃ pītisomanassaṃ uppādento upakaronto udayapabbatato sahassaraṃsī divākaro uṭṭhahati, evamevaṃ marammaraṭṭhikānaṃ lajjīpesalānaṃ sikkhākāmānaṃ bhikkhūnaṃ gihīnañca pītisomanassaṃ uppādento upakāronto ayaṃ dhammikorājā imasmiṃ marammaraṭṭhe uppajjati.

마치 세상에서 빛을 원하는 중생들에게 기쁨과 즐거움을 주며 도움을 주기 위해 태양이 해돋이 산에서 천 개의 광선을 뿜으며 떠오르듯이, 이와 같이 미얀마의 부끄러움을 알고 단정하며 수행을 열망하는 비구들과 재가자들에게 기쁨과 즐거움을 주며 도움을 주기 위해 이 법왕이 미얀마 나라에 출현하셨다.

Imañca dhammikarājānaṃ nissāya marammaraṭṭhe sammāsambuddhassa sāsanaṃ ativiya joteti. Vuḍḍhiṃ virūḷiṃ vepullaṃ āpajjati.

이 법왕을 의지하여 미얀마 나라에서 정등각자의 가르침이 매우 빛나게 되었으며, 성장하고 번창하고 풍요로워졌다.

Sāsanañca nāmetaṃ rājānaṃ nissāya tiṭṭhatīti. Ayaṃ dhammikarājāyeva na sāsanassūpakāro dhammacārī dhammamānī, apica kho dhammikarājānaṃ nissitāpi sabbaraṭṭhavāsikā sāsanassūpakārāyeva dhammacārino dhammamānino rājānugatā hutvā. Tenevāha mahābodhijātakādīsu, –

가르침은 왕을 의지하여 머문다. 이 법왕만이 가르침을 돕고 법답게 행하며 법을 존중하는 것이 아니라, 법왕을 의지하는 모든 나라 거주민들 또한 가르침을 돕고 법답게 행하며 법을 존중하고 왕을 따르게 된다. 그리하여 마하보디 자따까 등에서 다음과 같이 말씀하셨다.

Gavañce taramānānaṃ, ujuṃ gacchati puṅgavo;

Sabbā gāvī ujuṃ yanti, nette ujuṃ gate sati.

소가 강을 건널 때 우두머리 황소가 곧게 가면, 길잡이가 곧게 가기에 모든 암소도 곧게 간다.

Evameva manussesu, yo hoti seṭṭhasammato;

So cepi dhammaṃ carati, pageva itarā pajā;

Sabbaraṭṭhaṃ sukhaṃ seti, rājā ce hoti dhammikoti.

이와 같이 사람들 중에서도 으뜸으로 여겨지는 자가 만약 법을 행하면 다른 백성들은 말할 것도 없으니, 왕이 법다우면 온 나라가 평안하게 잠든다.

Visesato pana dutiyaṃ amarapuraṃ māpentassa mahādhammarañño aggamahesiyā ajjavamaddavasohajjādiguṇayuttāya dhitā amhākaṃ rañño aggamahesī sammācārinī patibbatā. Sabbanārīnaṃ aggabhāvaṃ pattāpi samānā kāmaguṇasaṅkhātena surāmadena appamajjitvā puññakammesu appamādavasena niccāraddhavīriyā hoti. Niccaṃ pariyattiyā uggahaṇaṃ akāsi. Vedapāragūca [Pg.169] ahosi. Sammāsambuddhasāsane ativiya pasannā aññāpi orodhādayo mahādhammarañño ovāde ṭhatvā dhammaṃ cariṃsu. Sāsanaṃ pasīdiṃsuyeva. Uparājāpi mahādhammarājassa ekamātāpītiko mahādhammarājicchāya avirodhetvāyeva sakalaraṭṭhavāsīnaṃ gihīnaṃ bhikkhūnañca atthahitamāvahati, seyyathāpi cakkavattirañño santike jeṭṭhaputto thāmajavasampanno atisūro uṭṭhānavīriyo. Aññepi amaccā anekasahassappamāṇā mahādhammaraññā laddhesu laddhesu ṭhānantaresu ṭhitā mahādhammarañño taṃ taṃ kiccamāvahanti puññakammesu abhiramanti. Sakalaraṭṭhavāsinoca manussā dānasīlabhāvanāsuyeva cittaṃ ṭhapenti. Bhikkhūca saṅgharājappamukhādayo theranavamajjhimā ganthadhuravipassanādhuresu abhiyuñjanti.

특히 두 번째 아마라뿌라(Amarapura)를 건설한 마하담마라자(대법왕)의 정비(正妃)는, 마하담마라자의 딸로서 정직과 온화함과 우애 등의 덕성을 갖추었으며, 우리 왕의 정비로서 바르게 행하고 남편을 지극히 섬기는 이이다. 그녀는 모든 여인 가운데 으뜸가는 지위에 올랐음에도 불구하고, 감각적 쾌락이라 불리는 취함의 즐거움에 방일하지 않고, 공덕을 쌓는 일에 방일하지 않아 항상 정진을 아끼지 않는다. 항상 성전을 배우고 익혔으며, 베다(Veda)에도 통달하였다. 정등각자의 가르침에 매우 깊은 신심을 가졌으며, 다른 후궁들도 마하담마라자의 훈계에 머물며 법을 닦았다. 그들은 교단에 신심을 내었다. 부왕(Uparāja) 또한 마하담마라자와 부모가 같은 형제로서, 마하담마라자의 뜻을 어기지 않고 온 나라에 거주하는 재가자들과 비구들의 이익과 행복을 가져다주니, 마치 전륜성왕 곁에 있는 장남이 힘과 속력을 갖추고 매우 용맹하며 근면 성실한 것과 같다. 수천 명에 달하는 다른 대신들도 마하담마라자로부터 각자의 직위를 부여받아 마하담마라자의 여러 업무를 수행하며 공덕을 쌓는 일을 즐거워한다. 온 나라의 백성들도 보시와 지계와 수행에만 마음을 둔다. 상가라자(승왕)를 비롯한 장로, 신참, 중견 비구들도 경장과 논장의 연구(Ganthadhura)와 위빳사나(Vipassanādhura)의 수행에 전념하고 있다.

Evamekassa sādhujjanassa guṇaṃ mahantena ussāhena kathentopi dukkaraṃtāva niṭṭhaṃ pāpetuṃ, bhagavato pana tilokaggassa anekasahassapāramitānubhāvena pavattaṃ guṇaṃ ko nāma puggalo sakkhissati niṭṭhaṃ pāpetvā kathetunti. Evaṃ mahādhammarājassaca aggamahesiyāceva uparājādīnañca guṇe vissaṭṭhena vitthārato kathiyamāne imissā sāsanavaṃsappadīpikāya anekasatabhāṇavāramattampi patvā pariyanto na paññāyeyya, yasmāca atippapañcā bhaveyya, tasmā saṅkhepenevāyaṃ kathitā sādhujjanānaṃ mahāpuññamayāya pītiyā anumodanatthāya. Idañhi suṇantehi sādhujjanehi anumoditabbaṃ,- asukasmiṃ kira kāle asukasmiṃ raṭṭhe asuko nāma rājā sāsanaṃ paggaṇhitvā vuḍḍhiṃ virūḷiṃ vepullamāpajji, seyyathāpi nāma rukkho bhūmodakānaṃ nissāya vuḍḍhiṃ virūḷiṃ vepullamāpajjīti.

이와 같이 한 선인(善人)의 공덕을 커다란 열의를 다해 말하더라도 그 끝을 맺기란 참으로 어려운 일인데, 하물며 세 가지 세상에서 가장 존귀하신 세존께서 수천 가지 파라밀(바라밀)의 위신력으로 성취하신 공덕을 그 누가 끝까지 다 말하여 마칠 수 있겠는가? 이와 같이 마하담마라자와 정비, 그리고 부왕 등의 공덕을 자세하고 광범위하게 말하고자 한다면, 이 사사나왕사빠디삐까(Sāsanavaṃsappadīpikā, 교법의 역사 등불)가 수백 장의 분량에 이르더라도 그 끝을 알 수 없을 것이다. 내용이 너무 번잡해질 수 있으므로, 선인들이 커다란 공덕의 기쁨으로 수희(隨喜)하게 하기 위해 이와 같이 간략하게 기술하였다. 참으로 이를 듣는 선인들은 다음과 같이 수희해야 한다. '어떤 시대, 어떤 나라에서 어떤 왕이 가르침을 받들어 세우니, 마치 나무가 땅과 물을 의지하여 번영하고 자라나 풍성해지는 것처럼, [교법이] 번영하고 자라나 풍성해졌구나'라고.

Imassa rañño kāle ñeyyadhammābhimunivaraññāṇakitti siridhajadhammasenāpatimahādhammarājādhirājaguru nāma saṅgharājā [Pg.170] mahāthero raññā abhiyācito surājamaggadīpaniṃ nāma ganthaṃ akāsi. Majjhimanikāyaṭṭhakathāya atthaṃ sissānaṃ vācetvā yathāvācitaniyāmena atthayojanānayaṃ potthake āropāpesi.

이 왕의 치세에 네이야담마비무니와라냐나낏띠 시리다자담마세나빠띠 마하담마라자디라자구루(Ñeyyadhammābhimunivaraññāṇakitti Siridhajadhammasenāpati Mahādhammarājādhirājaguru)라는 이름의 상가라자 대장로가 왕의 간청을 받아 수라자막가디빠니(Surājamaggadīpanī)라는 논서를 저술하였다. 그는 맛지마 니까야 주석서의 의미를 제자들에게 가르치고, 가르친 방식대로 그 의미와 체계를 책에 기록하게 하였다.

Medhābhivaṃsasaddhammadhajamahādhammarājādhirājaguru nāma mahāthero jātakapāḷiyā atthayojanānayaṃ marammabhāsāya akāsi.

메다비왕사 사담마다자 마하담마라자디라자구루(Medhābhivaṃsasaddhammadhajamahādhammarājādhirājaguru)라는 이름의 대장로는 자따까(Jātaka, 본생경)의 주석적 체계를 미얀마어로 저술하였다.

Saṅgharājassa sisso paññāsāmisirikavidhajamahādhammarājādhirājagurūti raññā laddhanāmalañcho soyevāhaṃ dhamma raññā aggamahesiyāca abhiyācito sīlakathaṃ nāma ganthaṃ upāyakathaṃ nāma ganthañca akāsiṃ. Rañño ācariyabhūtena disāpāmokkhena nāma upāsakena abhiyācito soyevātaṃ akkharavisodhaniṃ nāma ganthaṃ āpattivinicchayaṃ nāma ganthañca. Tathā saṅgharaññā codito soye vāhaṃ nāgarājuppatikathaṃ vohāratthabhedañca vivādavinicchayañca akāsiṃ. Tathā pañcajambugāmabhojakena lekhakāmaccena dvīhica ārocanalekhakāmaccehi abhiyācito so yevāhaṃ rājasevakadīpaniṃ nāma ganthaṃ akāsiṃ. Tathā dīghanāvānagarabhojakena mahāamaccena abhiyācito soyevāhaṃ nirayakathādīpakaṃ nāma ganthaṃ akāsiṃ. Tathā silāleḍḍukanāmakena upāsakena abhiyācito soyevāhaṃ uposathavinicchayaṃ nāma ganthaṃ akāsiṃ. Tathā bahūhi sotujanehi abhiyācito soyevāhaṃ saddanītiyā saṃvaṇṇanaṃ pāḷibhāsāya akāsinti.

상가라자의 제자로서 왕으로부터 빤냐사미시리카위다자 마하담마라자디라자구루(Paññāsāmisirikavidhajamahādhammarājādhirājaguru)라는 칭호를 받은 바로 나(저자)는, 법왕(왕)과 정비의 간청을 받아 실라까타(Sīlakathā)와 우빠야까타(Upāyakathā)라는 논서를 저술하였다. 또한 왕의 스승이자 디사빠목까(Disāpāmokkha)라는 이름의 우바새로부터 간청을 받아 바로 내가 악카라위소다니(Akkharavisodhanī)와 아빳띠위닛차야(Āpattivinicchaya)라는 논서를 저술하였다. 또한 상가라자의 권고에 따라 바로 내가 나가라줍빠띠까타(Nāgarājuppatikathā), 보하랏타베다(Vohāratthabheda), 위와다위닛차야(Vivādavinicchaya)를 저술하였다. 또한 빤짜잠부가마의 영주인 서기 대신과 두 명의 상소 대신의 간청을 받아 바로 내가 라자세와까디빠니(Rājasevakadīpanī)를 저술하였다. 또한 디가나와 도시의 영주인 대신의 간청을 받아 바로 내가 니라야까타디빠까(Nirayakathādīpaka)를 저술하였다. 또한 실랄렛두까라는 이름의 우바새의 간청을 받아 바로 내가 우뽀사타위닛차야(Uposathavinicchaya)를 저술하였다. 또한 많은 청중의 간청을 받아 바로 내가 삿다니띠(Saddanīti)에 대한 주석을 빨리어로 저술하였다.

Ekasmiñca samaye kaliyuge vīsādhike dvisate sahasseca sampatte rañño etadahosi,- idāni buddhassa bhagavato sāsane kesañci bhikkhūnaṃ sāmaṇerānañca kuladūsanādiasāruppakammehi uppāditā cattāro paccayā bahū dissanti[Pg.171], kecipi alajjī puggalā jātarūpādinissaggiyavatthumpisādiyanti, kecipi vinā paccayaṃ vikāle tambulaṃ khādanti, sannidhiñca katvā dhūmānica pivanti, agilānā hutvā saupāhanā gāmaṃ pavisanti, chattaṃ dhārenti, aññepi avinayānulomācāre caranti, idāni bhikkhūnaṃ sāmaṇerānañca buddhassa sammukhe buddhaṃ sakkhiṃ katvā ime anācāre na carissāmāti paṭiññaṃ kārāpetvā bhagavato sikkhāpadāni rakkhāpetuṃ vaṭṭati, evañca sati bhikkhū sāmaṇerāca mayaṃ buddhassa sammukhe evaṃ paṭiññaṃ karoma, paṭiññañca katvā vikāraṃ āpajjantānaṃ amhākaṃ imasmiṃyeva attabhāve imasmiṃyeva paccakkhe kiñci bhayaṃ uppajjeyyāti paccakkhabhayaṃ apekkhitvā te sikkhāpadaṃ rakkhissantīti. Evaṃ pana cintetvā bhikkhūnaṃ sāmaṇerānañca evaṃ paṭiññaṃ kārāpetuṃ yujjati vā mā vāti mayaṃ na jānāma, idāni saṅgharājādayo mahāthere sannipātāpetvā pucchissāmīti puna cintesi.

어느 시기, 깔리유가(Kaliyuga) 1220년에 이르렀을 때, 왕에게 이런 생각이 들었다. '지금 부처님 세존의 가르침 안에서 일부 비구들과 사미들이 가문을 더럽히는 등의 부적절한 행위로 얻은 네 가지 필수품이 많이 보인다. 어떤 파계자들은 금과 은 등의 물건을 받기도 하고, 어떤 이들은 이유 없이 때아닌 때에 씹는 약(담불라)을 먹으며, 음식을 저장해 두거나 담배를 피우기도 한다. 병이 없으면서도 신발을 신은 채 마을에 들어가고, 양산을 들고 다니며, 그 외에도 율장에 어긋나는 행동을 일삼는다. 이제 비구와 사미들로 하여금 부처님 앞에서 부처님을 증인으로 삼아 이러한 부적절한 행위를 하지 않겠다는 서약을 하게 하여 세존의 학습계율을 지키게 해야 마땅하다. 그렇게 하면 비구와 사미들이 '우리는 부처님 앞에서 이와 같이 서약하였다. 서약을 하고서도 어기면 우리에게 이번 생에, 바로 눈앞에서 어떤 두려운 일이 일어날 것이다'라고 생각하며 현세의 재앙을 두려워하여 학습계율을 지킬 것이다.' 그러나 이렇게 생각한 뒤, '비구와 사미들에게 이와 같은 서약을 시키는 것이 적절한지 아닌지 나는 알지 못하니, 이제 상가라자를 비롯한 대장로들을 소집하여 물어보리라'고 다시 생각하였다.

Atha sabbepi mahāthere saṅgharājassa vihāre sannipātāpetvā imaṃ kāraṇaṃ pucchathāti amacce āṇāpesi. Atha amaccā mahāthere sannipātāpetvā pucchiṃsu,-idāni bhante sāsane bhikkhūnaṃ sāmaṇerānañca avinayānulomācārāni disvā buddhassa sammukhe buddhaṃ sakkhiṃ katvā rājā yathā ime anācāre na carissāmāti paṭiññaṃ kārāpetvā bhagavato sikkhāpadāni rakkhāpetuṃ icchati, tathā kārāpetuṃ yujjati vā mā vāti.

그리하여 왕은 대신들에게 모든 대장로를 상가라자의 사원에 소집하여 이 사안을 묻도록 명하였다. 대신들은 대장로들을 소집하여 여쭈었다. '존자시여, 지금 교단 내에서 비구와 사미들이 율장에 어긋나는 행동을 하는 것을 보고, 왕께서는 그들이 부처님 앞에서 부처님을 증인으로 삼아 '이러한 부적절한 행위를 하지 않겠다'고 서약하게 함으로써 세존의 학습계율을 지키게 하고자 하십니다. 그렇게 서약을 시키는 것이 적절합니까, 아니면 적절하지 않습니까?'

Atha saṅgharājappamukhādayo mahātherā evamāhaṃsu,- yasmā sāsanassa parisuddhabhāvaṃ icchanto evaṃ karoti, tasmā tathā kārāpetuṃ yujjatīti.

그때 상가라자(교단의 수장)를 상수(上首)로 하는 대장로들이 이와 같이 말하였다. '교단의 청정함을 원하여 이와 같이 하는 것이므로, 그렇게 하게 하는 것이 타당합니다.'

Paṇḍitābhidhajamunindaghosamahādhammarājaguruttherādayo pana katipayattherā evamāhaṃsu, – idāni bhikkhū nāma saddhābalādīnaṃ [Pg.172] thokatāya bhagavato āṇāsaṅkhātaṃ sacittakācittakāpattiiṃ āpajjitvā bhagavatāyeva anuññātehi desanāvuṭṭhānakammehi paṭikaritvā sīlaṃ parisuddhaṃ katvā lajjīpesalabhāvaṃ karonti, na kadāci āpattiṃ anāpajjitvā, tasmā bhagavatā paṭikkhittaṃ kammaṃ sañciccana vītikkamissāmāti buddhassa sammukhe paṭiññākaraṇaṃ atibhāriyaṃ hoti, sacepi pubbe paṭiññaṃ katvā pacchā visaṃvādeyya, evaṃ sati paṭissavavisaṃvāde suddhacittassa dukkaṭaṃ paṭissavakkhaṇeeva pācitti itarassacāti vacanato taṃ taṃ āpattiṃ paṭissavavisaṃvādanadukkapettiyā saheva āpajjeyya, atha paṭiññākaraṇatoyeva āpattibahulatā bhaveyya, yathā pana rogaṃ vūpasamituṃ asappāyabhesajjaṃ paṭisevati, athassa rogo avūpasamitvā atikkameyya, evaṃ āpattiṃ anāpajjitukāmo buddhassa sammukhe paṭiññaṃ karoti, athassa āpattibahulāyeva bhaveyyāti, kiñca bhiyyo abhayadassāvino bhikkhū anekasatabuddhassa sammukhe anekasatavārānipi paṭiññaṃ katvā sikkhāpadaṃ vītikkamituṃ visahissantiyevāti.

그러나 판디타비다자무닌다고사 마하담마라자가루 장로 등 몇몇 장로들은 다음과 같이 말하였다. '오늘날 비구들이란 신심 등의 힘이 약하여 세존께서 제정하신 의도적이거나 비의도적인 범계(犯戒)를 저지르고도, 세존에 의해 허용된 고백과 출죄(出罪)의 절차를 통해 참회하여 계를 청정하게 함으로써 부끄러움을 아는 선량한 상태를 유지하며, 결코 범계를 저지르지 않는 것은 아닙니다. 그러므로 세존께서 금지하신 행위를 의도적으로 범하지 않겠습니다라고 부처님 앞에서 맹세하는 것은 너무나 중대한 일입니다. 만약 미리 맹세를 하고 나중에 어기게 된다면, 약속을 어김에 있어 청정한 마음을 가진 자에게는 악작죄(dukkaṭa)가 있고, 그렇지 않은 자(불청정한 마음으로 약속한 자)에게는 약속하는 순간에 바이지제(pācittiya)가 있다는 말씀에 따라, 그 범계는 약속을 어긴 악작죄와 함께 저질러지게 될 것입니다. 그렇게 되면 맹세를 함으로 인해 오히려 범계가 많아지게 될 것입니다. 마치 병을 치료하기 위해 부적절한 약을 복용했다가 병이 낫지 않고 악화되는 것과 같습니다. 이처럼 범계를 저지르지 않으려는 마음으로 부처님 앞에서 맹세를 하지만, 결과적으로는 범계가 더 많아지게 될 뿐입니다. 게다가 두려움을 모르는 비구들은 수백 분의 부처님 앞에서 수백 번 맹세를 하더라도 계율을 어기는 것을 감행할 것입니다.'

Atha saṅgharājā mahāthero attano sissaṃ paññāsāmisirikavidhajamahādhammarājādhirājaguruṃ nāma maṃ uyyojesi, tassa therassa vacane paṭivacanaṃ dātuṃ.

그때 상가라자 대장로께서는 그 장로의 말에 답변하도록 하기 위해 그의 제자인 나 빤냐사미 시리카비다자 마하담마라자디라자가루를 내세우셨다.

Athāhaṃ evaṃ vadāmi,- dve puggalā abhabbā sañcicca āpattiṃ āpajjituṃ bhikkhūca bhikkhuniyoca ariyā puggalā, dve puggalā sabbā sañcicca āpattiṃ āpajjituṃ bhikkhūca bhikkhuniyoca puthujjanāti parivārapāḷiyaṃ vuttattā ariyapuggalānaṃviya puthujjanānaṃ vissaṭṭhena paṭiññaṃ kātuṃ na vaṭṭatīti manasikaritvā puthujjanabhikkhūnaṃ paṭiññākaraṇaṃ atibhāriyanti vedeyyace, sabbehipi ariyaputhujjanehi bhikkhūhi upasampadāmāḷake āditova [Pg.173] cattāri akaraṇīyāni ācikkhitabbānīti vuttesu catūsu akaraṇīyesu antamaso tiṇasalākaṃ upādāya yo bhikkhu pādaṃ vā pādārahaṃ vā atirekapādaṃ vā adinnaṃ theyyasaṅkhātaṃ ādiyati, assamaṇo hoti asakyaputtiyoti, antamaso kuntakipillikaṃ upādāya yo bhikkhu sañcicca manussaviggahaṃ jīvitaṃ voropesi, antamaso gabbhapātanaṃ upādāya assamaṇo hoti asakyaputtiyoti, antamaso suññāgāre abhiramāmīti yo bhikkhupāpiccho icchāpakato asantaṃ abhūtaṃ uttarimanussadhammaṃ ullapati, assamaṇo hoti asakyaputtiyotica upajjhācariyena ovadiyamānehi abhinavopasampannehi āma bhanteti paṭiññākathāyeva. Sāmaṇerehipi pabbajjakkhaṇeyeva upajjhāyassa santike pāṇātipātāveramaṇisikkhāpadaṃ samādiyāmītiādinā paṭhamaṃ paṭiññā katāyeva. Tathā bhikkhūhi taṃtaṃāpattiṃ āpajjitvā desanāya paṭikaraṇakāle sādhu suṭṭhu bhante saṃvarissāmīti abhiṇhaṃ paṭiññā katāyeva. Sāmaṇerehipi upajjhācariyassa santike sikkhāggahaṇakālepi pāṇātipātāvera maṇisikkhāpadaṃ samādiyāmītiādinā abhiṇhaṃ paṭiññā katāyeva. Tāhi pana paṭiññāhi abhāyitvā itoyeva bhāyāmīti vuttavacanaṃ acchariyaṃviya hutvā khāyati. Imāya hi paṭiññāya tāsaṃ paṭiññānaṃ visesatā na dissatīti.

그때 나는 이와 같이 말하였다. '의도적으로 범계를 저지를 수 없는 두 종류의 사람(비구와 비구니)은 성자들(ariya)이고, 모든 범계를 의도적으로 저지를 수 있는 두 종류의 사람(비구와 비구니)은 범부(puthujjana)들이다라고 빠리와라 빨리에 설해져 있으므로, 성자들과 달리 범부들에게 확신을 가지고 맹세하게 하는 것은 적절치 않다고 생각하여 범부 비구들이 맹세를 하는 것이 매우 중대하다고 여기신다면 (이렇게 보아야 합니다). 즉, 모든 성자나 범부 비구들이 구족계단에서 처음부터 네 가지 해서는 안 될 일(四波羅夷)을 가르치게 되어 있는데, 그 네 가지 해서는 안 될 일 중에 비구가 최소한 풀잎 하나라도, 혹은 한 빠다(pāda)나 그 가치의 것, 혹은 그 이상의 주지 않은 것을 훔치는 마음으로 취한다면 사문이 아니요 석가자의 아들이 아니다, 비구가 최소한 개미라 할지라도 의도적으로 인간의 형상을 한 생명의 목숨을 끊는다면, 최소한 낙태를 포함하여, 사문이 아니요 석가자의 아들이 아니다, 비구가 악한 의도와 욕망에 사로잡혀 빈집에서 즐거워하며 존재하지도 않고 사실도 아닌 상인법(上人法)을 과시한다면 사문이 아니요 석가자의 아들이 아니다라고 은사(upajjhāya)나 아사리가 훈계할 때, 새로 구족계를 받은 자들은 예, 존자시여라고 맹세를 합니다. 사미들도 출가하는 순간에 은사 곁에서 살생을 멀리하는 계를 지키겠습니다 등과 같이 처음에 이미 맹세를 합니다. 이와 같이 비구들이 각각의 죄를 범하고 참회(desanā)를 통해 정화할 때 잘 알겠습니다, 존자시여, 잘 단속하겠습니다라고 거듭 맹세를 합니다. 사미들 또한 은사와 아사리 곁에서 계를 배울 때 살생을 멀리하는 계를 지키겠습니다 등과 같이 거듭 맹세를 합니다. 그런데 그러한 맹세들은 두려워하지 않으면서, 오직 이 맹세만을 두려워한다고 말씀하시는 것은 참으로 놀라운 일입니다. 왜냐하면 이 맹세가 기존의 그러한 맹세들과 특별히 다른 점이 보이지 않기 때문입니다.'

Ayaṃ panettha sanniṭṭhānattho,- paṭissavadukkaṭāpatti nāma sāvatthiyaṃ passenadikosalaraññā imasmiṃ vihāre vassaṃ upagacchāhīti āyācite sādhūti paṭijānitvā lābhabahulataṃ paṭicca antarāmagge aññasmiṃ vihāre vassaṃ upagantvā paṭissavavisaṃvādanapaccayā upanandaṃ nāma bhikkhuṃ ārabbha paññattā. Samantapāsādikañca nāma vinayaṭṭhakathāya vassūpanāyikakkhandhakavaṇṇanāyaṃ [Pg.174] paṭissaveca āpatti dukkaṭassāti ettha na kevalaṃ imaṃ temāsaṃ idha vassaṃ vasathāti etasseva paṭissave āpatti, imaṃ temāsaṃ bhikkhaṃ gaṇhatha, ubhopi mayaṃ vassaṃ vasissāma, ekato uddissāpessāmāti evamādināpi tassa tassa paṭissave dukkaṭaṃ, tañca kho paṭhamaṃ suddhacittassa pacchā visaṃvādanapaccayā, paṭhamampi asuddha cittassa pana paṭissave pācittiyanti vuttaṃ.

여기서 결론적인 의미는 다음과 같습니다. 이른바 약속을 어긴 악작죄(paṭissavadukkaṭā)는 사왓띠에서 빠세나디 꼬살라 왕이 이 사원에서 안거를 지내십시오라고 요청했을 때 알겠습니다라고 약속해 놓고서, 많은 공양물을 바라고 도중에 다른 사원에서 안거를 지낸 것에 대해 우빠난다(Upananda) 비구를 연유로 하여 제정되었습니다. 그리고 율장의 주석서인 사만따빠사디까(Samantapāsādikā)의 안거 규정 설명에서 약속에 대한 악작죄라는 대목은, 단지 이 삼 개월 동안 여기서 안거를 지내십시오라는 약속에만 죄가 성립하는 것이 아니라, 이 삼 개월 동안 공양을 받으십시오, 우리 둘 다 안거를 지냅시다, 함께 탁발을 합시다 등과 같은 각각의 약속에 대해서도 악작죄가 성립합니다. 그런데 그것은 처음에 청정한 마음으로 약속했다가 나중에 어겼을 경우이며, 처음부터 불청정한 마음으로 약속했을 때는 바이지제(pācittiya)라고 설해져 있습니다.

Iccevaṃ bhikkhūnaṃ aññamaññaṃ dāyakehica saddhiṃ paṭijānitvā visaṃvādanapaccayā aññesaṃ atthahitabhedeyeva dukkaṭāpatti vuttā, na attano icchāvasena sayameva ahaṃ bhuñjissāmi sayissāmīti evamādinā vatvā yathāvuttānurūpaṃ akatvā visaṃvādaneti. Sace pana bhikkhusāmaṇerānaṃ paṭhamameva āma bhantetiādinā paṭiññaṃ katvā pacchā kenacideva karaṇīyena taṃtaṃāpattiṃ āpajjanto saha paṭissavavisaṃvādena dukkaṭāpattiyā āpajjeyya, evaṃ sati tattha tattha sikkhāpadesu dve dve āpattiyo paññāpeyya, na ca evampi paññattā, teneva paṭissavadukkaṭāpatti nāma paresaṃ santike paresaṃ matiṃ gahetvā paṭijānitvā visaṃvādanaṭṭhāneyeva paññattāti daṭṭhabbā.

이와 같이 비구들이 서로 혹은 보시자들과 약속하고 이를 어김으로써 타인의 이익과 복지를 해친 경우에만 악작죄가 설해진 것이지, 자신의 의지에 따라 스스로 나는 먹겠다, 나는 자겠다 등과 같이 말하고 말한 대로 하지 않아 어긴 경우에는 해당되지 않습니다. 만약 비구들이나 사미들이 처음에 예, 존자시여라고 맹세하고 나중에 어떤 사정으로 인해 각각의 범계를 저지를 때 약속을 어긴 악작죄까지 함께 범하게 된다면, 각각의 학습계목마다 두 가지씩의 죄가 규정되어야 할 것입니다. 그러나 그렇게 규정되지 않았습니다. 그러므로 약속을 어긴 악작죄는 타인 앞에서 타인의 의사를 받아들여 약속하고 이를 어긴 경우에만 적용되는 것으로 보아야 합니다.

Idāni rājā sāsanassa suddhiṃ icchanto iminā upāyena bhikkhusāmaṇerānaṃ sīlaṃ saṃvarāpento paccakkhasamparāyikabhayaṃ anupekkhitvā saṃvaraṃ āpajjeyyunti cintetvā buddhassa sammukhe paṭiññaṃ kārāpitattā na koci doso dissati. Bhikkhusāmaṇerānampi bhiyyosomattāyasīlaṃ saṃvaritvā sīlaparisuddhi bhaveyyāti. Atha rājā sabbesaṃ bhikkhusāmaṇerānaṃ buddhassa sammukhe paṭiññaṃ kārāpetvā sīlaṃ rakkhāpesīti.

이제 왕은 교단의 청정함을 원하여, 이 방편으로 비구와 사미들의 계율을 수호하게 함에 있어, [비구와 사미들이] 현재와 미래의 두려움을 통찰하여 단속에 이르게 하겠다는 생각으로 부처님 면전에서 서약을 하게 하였으므로 아무런 허물이 보이지 않는다. 비구와 사미들에게도 더욱 계율을 지키게 함으로써 계의 청정함이 있게 하려는 것이다. 이에 왕은 모든 비구와 사미들에게 부처님 앞에서 서약을 하게 하고 계율을 지키게 하였다.

Iccevaṃ imassa rañño kāle pubbe alajjinopi samānā bhayaṃ anupekkhitvā yebhuyyena lajjinova bhavantīti.

이와 같이 이 왕의 시절에는 이전에는 파계자(부끄러움을 모르는 자)들이었을지라도 [법의] 두려움을 살피어 대부분 지계자(부끄러움을 아는 자)들이 되었다.

Buddhassa [Pg.175] bhagavato parinibbānato tisatādhikānaṃ dvivassasahassānaṃ upari navutime saṃvacchare bahinadītīre gāmasīmato paṭṭhāya yāva antoudakukkhepā, tāva kammaṃ karontānaṃ bhikkhūnaṃ sukhena gamanatthāya gahaṭṭhā gāmasīmāya udakukkhepasīmaṃ sambandhitvā setuṃ akaṃsu.

세존께서 반열반하신 지 2,390년(2,000 + 300 + 90)이 지난 해에, 강 밖의 기슭에 있는 마을 경계로부터 물 속의 수계(udakukkhepa)에 이르기까지, [승가] 업을 행하는 비구들이 편하게 다닐 수 있도록 재가자들이 마을 경계와 수계를 연결하여 다리를 놓았다.

Atha tattha ñāṇālaṅkārasumanamahādhammarājagurugaṇā cariyanāmako thero upasampadādivinayakammāni katipaya vassesu akāsi.

그때 그곳에서 냐날랑카라스마나 마하담마라자가루 가나짜리야라는 이름의 장로가 몇 년 동안 구족계 등의 율의 업(vinayakamma)을 집행하였다.

Dhīrānandatthero pana tattha saṅkaradoso hotīti kammaṃ kātuṃ na icchati. Tathā paṭṭhāya ye ye ñāṇālaṅkārasumanamahādhammarājagurugaṇācariyassa matiṃ ruccanti, te te tassa pakkhikā bhavanti. Ye ye pana dhīrānandattherassamatiṃ ruccanti, tete tassa pakkhikā bhavanti. Evaṃlaṅkādīpe amarapuranikāyikā bhikkhū. Dvedhā bhinditvā tiṭṭhanti.

그러나 디라난다 장로는 그곳에 혼란의 허물(saṅkaradosa)이 있다고 하여 [승가] 업을 행하기를 원하지 않았다. 그때부터 냐날랑카라스마나 마하담마라자가루 가나짜리야의 견해를 따르는 이들은 그의 파벌이 되었고, 디라난다 장로의 견해를 따르는 이들은 그의 파벌이 되었다. 이와 같이 실론 섬(Laṅkādīpa)에서 아마라뿌라 종파(Amarapuranikāya)의 비구들은 두 갈래로 나뉘어 머물게 되었다.

Atha dhīrānandapakkhe bhikkhu tappakkhikassa sīlakkhandhattherassa sisse dhammakkhandhavanaratanabhikkhū amhākaṃ jambudīpe ratanapuṇṇanagaraṃ pesesuṃ saṅgharājamahātherassa santike ovādassa paṭiggāhaṇatthāya. Te ca kaliyuge aṭṭhārasādhike dvivassasate sahasseca sampatte kattikamāsassa juṇhapakkhaaṭṭhamiyaṃ sīhaḷadīpato nikkhamitvā āgacchantā ekūnavīsādhike dvivassasate sahasseca sampatte phaggunamāsassa juṇhapakkhasattamiyaṃ ratanapuṇṇanagaraṃ sampattā.

그 후 디라난다 파벌의 비구들은 그 파벌의 실락칸다 장로의 제자인 담막칸다 와나라타나 비구를 우리 잠부디파의 라타나뿐나 성으로 보내 상가라자 마하테라(승왕 장로)로부터 훈계를 듣게 하였다. 그들은 깔리유가(Kaliyuga) 1,218년에 까띠까(Kattika) 월의 백월(白月) 8일에 실론 섬을 떠나 출발하여, 1,219년에 파구나(Phagguna) 월의 백월 7일에 라타나뿐나 성에 도착하였다.

Atha dhammarājā saṅgharājassa ārāme catubhūmikaṃ vihāraṃ kārāpetvā tattha te vasāpesi. Catūhi paccayehica saṅgahaṃ akāsi. Saṅgharājāca tesaṃ dvinnaṃ pakkhikānaṃ vacanaṃ sutvā bahūhi ganthehi saṃsanditvā vivādaṃ vinicchindi. Tādise ṭhāne saṅkaradosassa atthibhāvaṃ pakāsetvā sandesapaṇṇampi tesaṃ adāsi.

이에 법왕(Dhammarāja)은 상가라자의 사원에 4층으로 된 정사를 짓게 하여 그들을 머물게 하였다. 그리고 네 가지 필수품으로 공양하였다. 상가라자는 그들 두 파벌의 말을 듣고 많은 경전들과 대조하여 논쟁을 판결하였다. 그러한 장소에는 혼란의 허물이 있음을 밝히고 그들에게 서신(sandesapaṇṇa)을 주었다.

Mahādhammarājāca [Pg.176] tesaṃ puna sikkhaṃ saṅgharājassa santike gaṇhāpetvā piṭakattayapotthakādīni dātabbavatthūni datvā tasmiṃyeva saṃvacchare paṭhamaāsāḷimāsassa kāḷapakkhadasamiyaṃ nāvāya te pesesi.

마하담마라자 왕은 그들이 상가라자의 처소에서 다시 학처를 받게 하고 삼장 경전 등 보시할 물건들을 준 뒤, 그해 첫 번째 아살라(Āsāḷha) 월의 흑월(黑月) 10일에 배에 태워 그들을 보냈다.

Tato pacchāca ñāṇālaṅkārasumanamahādhammarājagurugaṇācariyapakkhe bhikkhūpi tappakkhikassa paññāmolittherassa sisse vimalajotidhammanandabhikkhū pesesuṃ saddhiṃ ariyālaṅkārena nāma sāmaṇerena catūhica upāsakehi. Teca kaliyuge vīsādhike dvisate sahasseca sampatte kattikamāsassa juṇhapakkhapañcamiyaṃ sampattā.

그 후 냐날랑카라스마나 마하담마라자가루 가나짜리야 파벌의 비구들도 그 파벌의 빤냐몰리 장로의 제자인 위말라조티 담마난다 비구를 아리얄랑카라라는 이름의 사미와 네 명의 우바새들과 함께 보냈다. 그들은 깔리유가 1,220년에 까띠까 월의 백월 5일에 도착하였다.

Tadāpi saṅgharājassa ārāmeyeva ekaṃ vihāraṃ kārāpetvā te vasāpesi. Catūhi paccayehica saṅgahaṃ akāsi. Saṅgharājāpi puna vinicchayaṃ adāsi yathāvuttanayena. Dhammarājā tesampi bhikkhūnaṃ saṅgharājassa santike puna sikkhaṃ gaṇhāpetvā sāmaṇerañca upasampādetvā catūhi paccayehi saṅgahaṃ katvā pahiṇi.

그때에도 상가라자의 사원에 정사 하나를 짓게 하여 그들을 머물게 하였다. 그리고 네 가지 필수품으로 공양하였다. 상가라자는 다시 앞에서 말한 방식대로 판결을 내려주었다. 법왕은 그 비구들도 상가라자의 처소에서 다시 학처를 받게 하고 사미에게는 구족계를 주었으며, 네 가지 필수품으로 공양한 뒤 돌려보냈다.

Tato pacchāca kaliyuge bāvīsādhike dvivassasate sahasseca sampatte māghamāsassa kāḷapakkhaekādasamiyaṃ sīhaḷadīpatoyeva dve bhikkhū tayo sāmaṇerā cattāro upāsakā sarajatasuvaṇṇakaraṇḍakaṃ sarajatasuvaṇṇacetiyadātuṃ hatthidantamayaṃ buddharūpaṃ mahābodhipattāni mahābodhitacaṃ mahābodhipatiṭṭhānasūmiṃ sīhaḷadakkhiṇasākhābodhipattāni dutiyasattāhaanimisaṭṭhānabhūmiñca dhammapaṇṇākāratthāya gahetvā ratanapuṇṇaṃ nāma mahārājaṭṭhānīnagaraṃ sampattā. Tesampi dhammarājā catūhi paccayehi saṅgahaṃ katvā saṅgharañño ārāme vasāpesi. Bhikkhunañca puna sikkhaṃ gaṇhāpesi. Sāmaṇerānañca upasampadakammaṃ gahaṭṭhānañca pabbajjakammaṃ gaṇhāpesi.

그 후 깔리유가 1,222년에 마가(Māgha) 월의 흑월 11일에 실론 섬으로부터 두 명의 비구, 세 명의 사미, 네 명의 우바새가 은과 금으로 된 사리함, 은과 금으로 된 탑의 사리, 상아로 만든 불상, 대보리수 잎들, 대보리수 껍질, 대보리수 안치처의 흙, 실론 남쪽 가지 보리수 잎들, 그리고 두 번째 7일 동안 머무셨던 아니미사 장소의 흙을 법의 선물로 가지고 대왕의 도성인 라타나뿐나에 도착하였다. 법왕은 그들에게도 네 가지 필수품으로 공양하고 상가라자의 사원에 머물게 하였다. 그리고 비구들에게는 다시 학처를 받게 하였고, 사미들에게는 구족계의 업을, 재가자들에게는 출가의 업을 행하게 하였다.

Iccevaṃ marammaraṭṭhe bhagavato parinibbānato paṭṭhāya yāvajjatanā [Pg.177] sāsanassa theraparamparavasena patiṭṭhānatā veditabbā.

이와 같이 마람마(미얀마) 국에서 세존의 반열반으로부터 시작하여 오늘날에 이르기까지 장로들의 전승(theraparampara)을 통해 교단이 안착되었음을 알아야 한다.

Iccevaṃ marammamaṇḍale arimaddanapure arahantattheragaṇo uttarājīvattherachappadattheragaṇo sivalittheragaṇo ānandattheragaṇo tāmalindattheragaṇoti pañca gaṇā ahesuṃ.

이와 같이 마람마 구역의 아리맛다나 성에는 아라한타 장로 파벌, 웃타라지바 장로와 찹빠다 장로 파벌, 시왈리 장로 파벌, 아난다 장로 파벌, 따말린다 장로 파벌의 다섯 파벌이 있었다.

Idāni arimaddananagare pañcagaṇato paṭṭhāya vijayapurajeyyapuraratanapūresu theraparamparavasena sāsanassa anukkamena āgatabhāvaṃ dassayissāmi. Sirikhettanagare hi ‘so yāṃ noṃ’ nāma rājā parakkamavaṃsikassa sāradassittherassa antevāsikaṃ saddhammaṭṭhitittheraṃ attano ācariyaṃ katvā pūjesi.

이제 아리맛다나 성의 다섯 파벌로부터 시작하여 위자야뿌라, 제이야뿌라, 라타나뿌라에서 장로 전승에 따라 교단이 점차로 전해진 모습을 보여주겠다. 시리켓타 성에서 '소 양 놈'이라는 이름의 왕은 빠락까마 가문의 사라다씨 장로의 제자인 사담맛티티 장로를 자신의 스승으로 삼아 공양하였다.

Kaliyugassa catuvassādhikaaṭṭhasatakāle sirikhettanagarato āgantvā so ratanapūre rajjaṃ kāresi. Atha attano puttaṃ anekibhaṃ nāma rājakumāraṃ mahārāja nāmena sirikhettanagaraṃ bhuñjāpesi. Dakkhiṇadisābhāge ‘kū vṭhe ṭa-yo mo’ nagaraṃ, pacchimadisābhāge ‘pho khoṃ’ nāma ṭhānaṃ, uttaradisābhāge ‘ma loṃ’ nagaraṃ, puratthimadisābhāge ‘koṃ khoṃ’ nāma ṭhānaṃ, etthantare nisinnānaṃ gihīnaṃ mama puttassa āṇā pavattatu, bhikkhūnaṃ mamācariyassa saddhammaṭṭhitittherassa āṇā pavattatūti niyyādesi.

깔리유가 804년에 그는 시리켓타 성으로부터 와서 라타나뿌레에서 왕위를 이었다. 그리고 자신의 아들인 아네끼바라는 이름의 왕자를 마하라자라는 이름으로 시리켓타 성을 다스리게 하였다. 그리고 '남쪽 방향으로는 쿠웨타요모 성, 서쪽으로는 포콩이라는 곳, 북쪽으로는 말롬 성, 동쪽으로는 콩콩이라는 곳, 이 사이에 거주하는 재가자들에게는 내 아들의 명령이 미치고, 비구들에게는 나의 스승이신 사담맛티티 장로의 명령이 미치게 하라'고 위임하였다.

Tassaca saddhammaṭṭhitittherassa ariyavaṃsatthero mahāsāmittheroti dve sissā ahesuṃ. Tesu mahāsāmitthero pubbe vuttanayena sāsanavaṃsaṃ ānessāmīti sīhaḷadīpaṃ gantvā sīhaḷadīpato saddhiṃ pañcahi bhikkhūhi saddhammacāriṃ nāma theraṃ ānetvā abhinavasikkhaṃ gaṇhitvā sirikhettanagare sīhaḷadīpavaṃsikaṃ sāsanaṃ vaḍḍhāpetvā nisīdi. Tassa mahāsārittherassa sisso atulavaṃso nāma thero catūsu disāsu ahiṇḍitvā pariyattiṃ uggaṇhitvā sirikhettanagareyeva [Pg.178] tambulabhuñjamātikāsamīpe sāsanaṃ paggaṇhitvā nisīdi. Tassa atulavaṃsattherassa sisso ratanaraṃsī nāma theroca pariyattivesārajjaṃ patvā sirikhettanagareyeva sāsanaṃ paggaṇhitvā nisīdi. Tassaca ratanaraṃ sittherassa sisso satvavadhammarājassa ācariyo abhisaṅketo nāma thero pariyattivesārajjaṃ patvā sirikhettanagarayeva sāsanaṃ paggaṇhitvā nisīdi. Tassa pana sisso munindaghoso nāma thero atthi. Kaliyuge sattatādhike navasate sampatte pacchimapakkhādhikarājā sirikhettanagaraṃ abhibhavitvā nandayodhena nāma amaccena saddhiṃ taṃ munindaghosattheraṃ ānetvā ratanapūre patiṭṭhāpesi.

그 삿담마티티(Saddhammaṭṭhiti) 장로에게는 아리야방사(Ariyavaṃsa) 장로와 마하사미(Mahāsāmi) 장로라는 두 제자가 있었다. 그들 중 마하사미 장로는 이전에 언급한 방식대로 교계의 역사를 가져오리라 생각하며 실론 섬(Sīhaḷadīpa)으로 가서, 실론 섬에서 다섯 명의 비구와 함께 삿담마짜리(Saddhammacārī)라는 이름의 장로를 데려와 새로운 구족계를 받고 시리켓타(Sirikhetta) 도시에서 실론 섬 계통의 교단을 번창하게 하며 머물렀다. 그 마하사미 장로의 제자인 아툴라방사(Atulavaṃsa)라는 장로는 사방을 유행하며 교학(pariyatti)을 배우고 시리켓타 도시의 탐불라부냐마티카(Tambulabhuñjamātikā) 근처에서 교단을 받들며 머물렀다. 그 아툴라방사 장로의 제자인 라타나라ंसी(Ratanaraṃsī)라는 장로도 교학의 숙달함에 이르러 시리켓타 도시에서 교단을 받들며 머물렀다. 그 라타나라ंसी 장로의 제자이자 사트바바다마(Satvavadhammarāja) 왕의 스승인 아비상케토(Abhisaṅketo)라는 장로도 교학의 숙달함에 이르러 시리켓타 도시에서 교단을 받들며 머물렀다. 한편 그의 제자로 무닌다고사(Munindaghoso)라는 장로가 있다. 깔리유가(Kaliyuga) 970년에 이르렀을 때, 서부의 왕(pacchimapakkhādhikarājā)이 시리켓타 도시를 정복하고 난다요다(Nandayodha)라는 이름의 신하와 함께 그 무닌다고사 장로를 데려와 라타나푸라(Ratanapūra)에 머물게 하였다.

So kira pacchimapakkhādhikarājā evaṃ kathesi,- ahaṃ sirikhettanagaraṃ labhitvā ekaṃyeva bhikkhuṃ ekaṃyeva gihiṃ labhāmīti.

전해지는 바에 따르면, 그 서부의 왕은 이렇게 말했다. “나는 시리켓타 도시를 얻어 단 한 명의 비구와 단 한 명의 재가자만을 얻었노라.”

So pana thero sāmaṇeranāmena munindaghoso nāma. Upasampannakāle pana mātulabhūtassa therassa nāmena upāli nāma. Dinnanāmena pana tipiṭakālaṅkāro nāma. Tiriyapabbatavihāre pana vāsattā ṭhānanāmena tiriyapabbatatthero nāma.

그 장로는 사미 때의 이름이 무닌다고사였다. 구족계를 받을 때에는 외삼촌이었던 장로의 이름을 따서 우빨리(Upāli)라고 불렸다. 하사받은 이름은 티피타깔랑까라(Tipiṭakālaṅkāra)였고, 티리야빳바타(Tiriyapabbata) 사원에 거주했기에 처소의 이름을 따서 티리야빳바타 장로라고 불렸다.

So kira erāvatīnadītīre catubhūmikavihāre paṭhamaṃ nisīditvā pacchā kaliyugassa vassasahasse kālesaṭṭhivassāyuko hutvā tiriyapabbatavihāre nisīdi. Sāmaṇerakāle so jalumasyāmabhayena ratanapūrato nikkhamitvā ketumatīnagaraṃ patvā tattha tisāsanadhajattherassa sissabhūtassa dhammarājaguruttherassa santike ganthaṃ uggaṇhiṃ. Pāḷiaṭṭhakathāṭīkāsu atichekatāya daharakāleyevaca vessantarajātakaṃ kabyālaṅkārena bandhitvā kathanato ativiya pākaṭo ahosi. Tassa pana [Pg.179] therassa sisso uccanagaravāsī mahātissattheroti saṅgirajanapade araññavāsaṃ vasitvā pariyattiṃ vācetvā sāsanaṃ paggaṇhi. Tassa pana sisso reminagāme gāmavāsī candatthero nāma. Tassa sisso taṃgāmavāsī guṇasiritthero nāma. Tassa sisso taṃgāmavāsī kalyāṇadhajattharo nāma. So pana thero padumanagare sahassorodhabodhodadhigāmesu pariyattiṃ vācetvā nisīdi. Tassa sisso bodhodadhigāmavāsino indobhāsakalyāṇacakkavimalācārattherā sahassorodhagāmavāsino guṇasāracandasārattherā vaṃtumagāmavāsī varaesitthero kanninagare jararājagāma vāsī guṇasirittherocāti ime therā kalyāṇadhajattherassa santike puna sikkhaṃ gahetvā pariyattiṃ uggaṇhitvā kovidā ahesuṃ.

그는 에라바티(Erāvatī) 강변의 짜투부미카(Catubhūmika) 사원에 처음 머물렀고, 나중에 깔리유가 1000년에 60세가 되어 티리야빳바타 사원에 머물렀다. 사미 시절에 그는 잘루마샤마(Jalumasyāma)의 위협 때문에 라타나푸라를 떠나 케투마티(Ketumatī) 도시에 이르러, 그곳에서 티사사나다자(Tisāsanadhaja) 장로의 제자인 담마라자가루(Dhammarājaguru) 장로의 문하에서 성전을 공부했다. 그는 빠알리 성전과 주석서, 복주석서에 매우 정통했기에 젊은 시절에 이미 웨산타라 자따까(Vessantarajātaka)를 까뱌알랑까라(Kabyālaṅkāra) 형식으로 지어 읊음으로써 매우 유명해졌다. 그 장로의 제자인 웃짜나가라(Uccanagara) 거주자 마하띳사(Mahātissa) 장로는 상기라(Saṅgira) 지방의 숲속에 거주하며 교학을 가르치고 교단을 받들었다. 그의 제자는 레미(Remi) 마을의 가람 거주자인 찬다(Canda) 장로이다. 그의 제자는 그 마을 거주자인 구나시리(Guṇasiri) 장로이다. 그의 제자는 그 마을 거주자인 깔리야나다자(Kalyāṇadhaja) 장로이다. 그 장로는 빠두마(Paduma) 도시의 사핫사오로다(Sahassorodha)와 보도다디(Bodhodadhi) 마을에서 교학을 가르치며 머물렀다. 그의 제자인 보도다디 마을 거주자 인도바사(Indobhāsa), 깔리야나짝까(Kalyāṇacakka), 위말라짜라(Vimalācāra) 장로들과 사핫사오로다 마을 거주자 구나사라(Guṇasāra), 찬다사라(Candasāra) 장로들, 완투마(Vaṃtuma) 마을 거주자 와라에시(Varaesi) 장로, 깐니(Kanni) 도시의 자라라자가마(Jararājagāma) 거주자 구나시리 장로 등 이들 장로들은 깔리야나다자 장로의 문하에서 다시 계(sikkha)를 받고 교학을 배워 숙련된 자들이 되었다.

Tasseva kalyāṇadhajattherassa sisso saṅgirajanapade samivanagāme nisinno dhammadharo nāma thero mahallakakāle padumanagare kusumamūlagāme nisīditvā ganthaṃ vācetvā sāsanaṃ paggaṇhi.

그 깔리야나다자 장로의 제자로서 상기라 지방의 사미바(Samiva) 마을에 머물던 담마다라(Dhammadhara)라는 장로는 노년에 빠두마 도시의 꾸수마물라(Kusumamūla) 마을에 머물며 성전을 가르치고 교단을 받들었다.

Tesu guṇasiritthero amarapuramāpakassa rañño kāle guṇābhilaṅkārasaddhammamahārājādhirājagurūti nāmalañchaṃ gaṇhitvā jeyyabhūmivāsakittivihāre paṭivasi.

그들 중 구나시리 장로는 아마라푸라(Amarapura)를 건설한 왕의 시대에 ‘구나빌랑까라 삿담마 마하라자디라자가루(Guṇābhilaṅkārasaddhammamahārājādhirājaguru)’라는 칭호를 받고 제이야부미(Jeyyabhūmi)에 있는 낏티(Kitti) 사원에 거주했다.

Tassa pana therassa sisso ñāṇābhivaṃsadhammasenāpatimahādhammarājāguru nāma mahāthero. Tasseva rañño kāle saṅgharājā ahosi. So pana thero sīhaḷadīpe amarapuranikāyikānaṃ pabhavo. Guṇābhilaṅkārasaddhammamahādhammarājādhirājaguruttherasseva sisso tipiṭakālaṅkāramahādhammarājaguru nāma thero. Tassa sisso sūriyavaṃsābhisiripavarālaṅkāradhammasenāpati mahādhammarājādhirājaguru nāma thero amarapuradutiyamāpakassa rañño kāle [Pg.180] saṅgharājā ahosi. Tassa pana sisso ñeyya dhammābhivaṃsamunivarañāṇakittisiripavarālaṅkāradhammasenāpati- mahādhammarājādhirājaguru mahāthero dutiyaṃ amarapuramāpakassa ratanapuṇṇamāpakassaca rañño kālesu saṅgha rājā ahosi. So pana ñāṇābhivaṃsadhammasenāpatimahādhammarājādhirājaguruttherassa saṅgharañño sissopi varaesittherassa sissoca ahosi.

그 장로의 제자는 냐나비방사 담마세나빠티 마하담마라자가루(Ñāṇābhivaṃsadhammasenāpatimahādhammarājāguru)라는 마하테라이다. 그는 그 왕의 시대에 승왕(Saṅgharājā)이 되었다. 그 장로는 실론 섬 아마라푸라 니카야(Amarapuranikāya)의 기원이 되었다. 구나빌랑까라 삿담마 마하라자디라자가루 장로의 제자는 티피타깔랑까라 마하담마라자가루(Tipiṭakālaṅkāramahādhammarājaguru)라는 장로이다. 그의 제자인 수리야방사비시리빠와랄랑까라 담마세나빠티 마하담마라자가루(Sūriyavaṃsābhisiripavarālaṅkāradhammasenāpati mahādhammarājādhirājaguru)라는 장로는 제2대 아마라푸라 왕의 시대에 승왕이 되었다. 그의 제자인 녜이야담마비방사 무니와라냐나낏티시리빠와랄랑까라 담마세나빠티 마하담마라자가루(Ñeyyadhammābhivaṃsamunivarañāṇakittisiripavarālaṅkāradhammasenāpatimahādhammarājādhirājaguru) 마하테라는 제2대 아마라푸라 왕과 라타나뿐나(Ratanapuṇṇa) 왕의 시대에 승왕이 되었다. 그는 승왕 냐나비방사 담마세나빠티 마하담마라자가루 장로의 제자이자 와라에시 장로의 제자이기도 했다.

Ayaṃ sīhaḷadīpato sabbapacchimāgatehi saddhammacārīmahāsāmittherehi yāva amhākaṃ ācariyā theraparamparā dassanakathā.

이것이 실론 섬으로부터 가장 나중에 온 삿담마짜리 마하사미 장로들로부터 우리 스승들까지 이어진 장로 계보에 대한 이야기이다.

Ayampi aparā theraparamparā veditabbā. Chappadattheravaṃsiko saddhammakitti nāma thero jeyyapuraṃ āgantvā catudīpabhūmiṭṭhāne nisīditvā mahāariyavaṃsattherassa santike pariyattiṃ uggaṇhitvā tato pacchā jetavanavihāraṃ saṅkamitvā tattha nisīditvā pariyattiṃ vācetvā sāsanaṃ paggaṇhi.

이 또한 다른 장로 계보로 알아두어야 한다. 잡빠다(Chappada) 장로 계통의 삿담마낏티(Saddhammakitti)라는 장로가 제이야푸라(Jeyyapura)에 와서 짜투디빠부미(Catudīpabhūmi) 처소에 머물며 마하아리야방사 장로의 문하에서 교학을 배우고, 그 후에 제타와나(Jetavana) 사원으로 옮겨가 그곳에서 머물며 교학을 가르치고 교단을 받들었다.

Tassa saddhammakittittherassa sisso tisāsanadhajo nāma. Tassa sisso dhammarājaguru nāma. Tassa sisso munindaghoso nāma. Tassa sisso mahātisso nāma. Tassa sisso candapañño nāma. Tassa sisso guṇasiri nāma. Tassa sisso ñāṇadhajo nāma. Tassa sisso dhammadharo nāma. Tassa sisso indobhāso nāma. Tato paṭṭhāya kalyāṇacakka vimalācāra guṇasāra candasāra varaesī guṇasiri ñāṇābhivaṃsa ñeyyadhammābhivaṃsattherānaṃ vasena sāsanavaṃso veditabboti.

그 삿담마낏티 장로의 제자는 티사사나다자(Tisāsanadhaja)이고, 그의 제자는 담마라자가루(Dhammarājaguru), 그의 제자는 무닌다고사(Munindaghoso), 그의 제자는 마하띳사(Mahātisso), 그의 제자는 찬다빤냐(Candapañño), 그의 제자는 구나시리(Guṇasiri), 그의 제자는 냐나다자(Ñāṇadhajo), 그의 제자는 담마다라(Dhammadhara), 그의 제자는 인도바사(Indobhāso)이다. 그로부터 깔리야나짝까(Kalyāṇacakka), 위말라짜라(Vimalācāra), 구나사라(Guṇasāra), 찬다사라(Candasāra), 와라에시(Varaesī), 구나시리(Guṇasiri), 냐나비방사(Ñāṇābhivaṃsa), 녜이야담마비방사(Ñeyyadhammābhivaṃsa) 장로들을 통해 이어진 교단의 계보를 알아야 한다.

Ayaṃ pattalaṅkassa chappadattherassa sissabhūtā saddhammakittittherato paṭṭhāya theraparamparadassanakathā.

이것은 빠딸랑까의 찹빠다 장로의 제자인 사담마낏띠 장로로부터 시작되는 장로들의 계보를 보여주는 이야기이다.

Idaṃ ratanapuṇṇanagare sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

이것은 라따나뿐나 시에서 교단(Sāsana)이 확립된 것이다.

Evaṃ aparantaraṭṭhasaṅkhātena ekadesena sakalampi marammaraṭṭhaṃ [Pg.181] gahetvā sāsanavaṃso dassetabbo. Bhagavāpi hi aparantaraṭṭhe candanavihāre vasitvā tambadīparaṭṭhe taṃtaṃdesampi iddhiyā caritvā sattānaṃ dhammaṃ desesiyevāti.

이와 같이 아빠란따라타라고 불리는 한 지역을 통해 마람마라타(미얀마) 전체를 포괄하여 교단사(Sāsanavaṃsa)를 보여주어야 한다. 세존께서도 아빠란따라타의 짠다나 사원에 머무시며 탐바디빠라타의 여러 지역을 신통력으로 다니시며 중생들에게 법을 설하셨기 때문이다.

Iti sāsanavaṃse aparantaraṭṭhasāsanavaṃsakathāmaggo

이것으로 교단사의 아빠란따라타 교단사 이야기가 끝났다.

Nāma chaṭṭho paricchedo.

제6장이라 한다.

7. Kasmiragandhāraraṭṭhasāsanavaṃsakathāmaggo

7. 까스미라-간다라라타 교단사 이야기

7. Idāni yathāvuttamātikāvasena kasmīravandhāraraṭṭhasāsanavaṃsakathāmaggaṃ vattuṃ okāso anuppatto, tasmā taṃ vakkhāmi.

7. 이제 앞서 말한 목차에 따라 까스미라-간다라라타 교단사 이야기를 할 기회가 왔으므로, 그것에 대해 말하겠다.

Tatiyasaṅgītāvasāne hi mahāmoggaliputtatissatthero majjhanti kattheraṃ kasmīragandhāraraṭṭhaṃ pesesi,-tvaṃ etaṃ raṭṭhaṃ gantvā ettha sāsanaṃ pabhiṭṭhāpehīti. Ettha ca kasmīragandhāraraṭṭhaṃ nāma cīnaraṭṭhasamīpe tiṭṭhati. Teneva hi adhunā kasmīragandhāraraṭṭhavāsino cinaraṭṭhavāsinoca manussā aravāḷassa nāma nāgarājassa uppajjanakālato paṭṭhāya yāvajjatanā nāgarūpaṃ katvā mānenti pūjenti sakkaronti, vatthabhājanādīsupi nāgarūpameva te yebhuyyena karontīti.

제3차 결집이 끝났을 때, 마하목갈리뿟따띳사 장로는 맛짠띠까 장로를 까스미라-간다라라타로 보내며 '그대는 그 지역으로 가서 거기서 교단을 확립하라'고 하였다. 여기서 까스미라-간다라라타는 중국 지역 가까이에 위치해 있다. 그래서 지금도 까스미라-간다라라타의 주민들과 중국 주민들은 아라발라라는 이름의 나가 왕이 나타난 때부터 오늘날까지 나가의 형상을 만들어 공경하고 예배하고 존중하며, 의복과 그릇 등에도 대부분 나가의 형상을 만든다.

Soca majjhantikattheropi catūhi bhikkhūhi saddhiṃ attha pañcamo hutvā pāṭaliputtato vehāsaṃ abbhuggantvā himavati aravāḷadahassa upari otari. Tena kho pana samayena kasmīragandhāraraṭṭhe sassapākasamaye aravāḷo nāma nāgarājā aravāḷadahe nisīditvā karakavassaṃ nāma vassāpetvā sassaṃ harāpetvā mahāsamuddaṃ pāpesi. Teroca aravāḷadahassa upari otaritvā aravāḷadahapiṭṭhikaṃ caṅkamatipi tiṭṭhatipi nisīdatipi seyyampi kappeti. Nāgamāṇavakā taṃ disvā aravāḷassa nāgarājassa ārocesuṃ, - mahārāja eko chinnabhinnapaṭadharo bhaṇḍukāsāvavasano amhākaṃ udakaṃ dūsetīti. Tadā pana thero attānaṃyeva [Pg.182] nāgānaṃ dasseti. Nagarājā tāvadeva kodhābhibhūto nikkhamitvā theraṃ disvā makkhaṃ assahamāno antalikkhe anekāni bhiṃsanakāni nimmini. Tato tato bhusāvātā vāyanti, rukkhā chijjanti, pabbatakūṭā patanti meghāgajjanti, vijjuṃlatā niccharanti, asaniyo phalanti, bhinnaṃ viya gaganaṃ udakaṃ paggharati, bhayānakarūpā nāgakumārā sannipatanti, sayampi dhūmāyati pajjalati, paharaṇavuṭṭhiyo vissajjeti, ko ayaṃmuṇḍako chinnabhinnapaṭadharotiādīhi pharusavacanehi theraṃ santajjeti, etha gaṇhatha hanatha niddhamatha imaṃ samaṇanti nāgabalaṃ āṇāpesi.

그 맛짠띠까 장로는 네 명의 비구와 함께 다섯 번째가 되어 빠딸리뿟따에서 허공으로 날아올라 히말라야의 아라발라 호수 위에 내려앉았다. 그때 까스미라-간다라라타에서는 곡식이 익을 무겁에 아라발라라는 이름의 나가 왕이 아라발라 호수에 앉아 '까라까밧사'라는 우박을 내리게 하여 곡식을 휩쓸어 대해로 떠내려보내고 있었다. 장로는 아라발라 호수 위에 내려와 아라발라 호수 표면을 거닐기도 하고 서기도 하고 앉기도 하고 눕기도 하였다. 나가 청년들이 이를 보고 나가 왕 아라발라에게 보고하였다. '대왕이시여, 누더기를 걸치고 머리를 깎고 가사를 입은 한 사람이 우리의 물을 더럽히고 있습니다.' 그러자 장로는 자신을 나가들에게 드러내 보였다. 나가 왕은 즉시 분노에 휩싸여 밖으로 나와 장로를 보고서 그 모욕을 참지 못하고 허공에 여러 가지 공포스러운 것들을 만들어냈다. 여기저기서 거센 바람이 불고, 나무들이 꺾이고, 산봉우리가 떨어지고, 구름이 천둥 치고, 번개가 치고, 벼락이 떨어지고, 마치 하늘이 깨진 듯 물이 쏟아져 내리고, 공포스러운 형상의 나가 청년들이 모여들었으며, 자신도 연기를 내뿜고 불타오르며 무기 비를 퍼부었고, '머리를 깎고 누더기를 걸친 이 자는 누구냐?'는 등 거친 말로 장로를 위협하며, '와서 이 사문을 붙잡아 죽이고 쫓아내라'고 나가 군대에게 명령하였다.

Thero sabbaṃ taṃ bhiṃsanakaṃ attano iddhibalena paṭibāhitvā nāgarājānaṃ āha,–

장로는 그 모든 공포스러운 것들을 자신의 신통력으로 막아내고 나가 왕에게 말하였다.

Sadevakopi ce loko, āgantvā tāsayeyya maṃ;

Na me paṭibalo assa, janetuṃ bhayabheravaṃ.

신들을 포함한 세상이 와서 나를 겁준다 해도, 나에게 공포와 두려움을 일으킬 힘은 그들에게 없으리라.

Sacepi tvaṃ mahiṃ sabba, sasamuddaṃ sapabbataṃ;

Ukkhipitvā mahānāga, khipeyyāsi mamūpari.

바다와 산을 포함한 온 땅을 들어 올려, 오 큰 나가여, 그대가 내 위에 던진다 해도.

Neva me sakkuṇeyyāsi, janetuṃ bhayabheravaṃ;

Aññadatthu tavevassa, vighāto uragādhipāti.

그대는 결코 나에게 공포와 두려움을 일으킬 수 없으리라. 뱀들의 왕이여, 오히려 그것은 그대에게 파멸이 될 뿐이리라.

Evaṃ vutte nāgarājā vihatānubhāvo nipphalavāyāmo dukkhī dummano ahosi.

이렇게 말하자 나가 왕은 위세가 꺾이고 노력이 수포로 돌아가 괴로워하며 낙담하였다.

Taṃ thero taṅkhaṇānurūpāya dhammiyā kathāya sandassetvā samādapetvā samuttejetvā sampahaṃsetvā tīsu saraṇesu pañcasuca sīlesu patiṭṭhāpesi saddhiṃ caturāsītiyā nāgasahassehi. Aññepi bahū himavantavāsino yakkhāca gandhabbāca kumbhaṇḍāca therassa dhammakathaṃ sutvā saraṇesuca sīlesuca patiṭṭhahiṃsu. Pañcakopi yakkho saddhiṃ bhariyāya yakkhiniyā pañcahica puttasatehi paṭhame [Pg.183] phale patiṭṭhito. Athāyasmā majjhanti katthero sabbenāgayakkharakkhase āmantetvā evamāha,-

장로는 그에게 그 순간에 적합한 법문으로 보여주고 권면하고 고무하고 기쁘게 하여, 8만 4천의 나가들과 함께 세 가지 귀의처와 다섯 가지 계율에 머물게 하였다. 히말라야에 사는 다른 많은 야차와 건달바와 쿰반다들도 장로의 법문을 듣고 귀의처와 계율에 머물렀다. 빤짜까라는 야차도 그의 아내인 야차녀와 500명의 아들과 함께 첫 번째 과실(예류과)에 머물렀다. 이에 존자 맛짠띠까 장로는 모든 나가와 야차와 라찰사들을 불러 이렇게 말하였다.

Mādāni kodhaṃ janayittha, ito uddhaṃ yathā pure;

Sassaghātañca mā kattha, sukhakāmā hi pāṇino;

Karotha mettaṃ sattesu, vasantu manujā sukhanti.

이제 이전처럼 분노를 일으키지 말라. 곡식을 해치지도 말라. 살아있는 중생들은 행복을 원하나니, 중생들에게 자애를 베풀고 인간들이 행복하게 살게 하라.

Te sabbepi sādhu bhanteti therassa vacanaṃ paṭissuṇitvā yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjiṃsu. Taṃ divasameva nāgarājassa pūjāsamayo hoti. Atha nāgarājā attano ratanamayaṃ pallaṅkaṃ āharāpetvā therassa paññapesi. Nisīdi thero pallaṅke. Nāgarājāpi theraṃ bījayamāno samīpe aṭṭhāsi. Tasmiṃ khaṇe kasmīragandhāraraṭṭhavāsino āgantvā theraṃ disvā amhākaṃ nāgarājatopi thero mahiddhikataroti therameva vanditvā nisinnā. Thero tesaṃ āsivisopamasuttaṃ kathesi. Suttapariyosāne asītiyāpāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Kulasatasahassañca pabbaji. Tato pabhuti ca kasmīragandhāro yāvajjetanā kāsāvapajjotā isivātapaṭivātāeva.

그들은 모두 '장로여, 알겠습니다'라고 장로의 말을 수용하여 가르침대로 행하였다. 바로 그날이 나가 왕의 축제일이었다. 이에 나가 왕은 자신의 보석으로 된 의자를 가져오게 하여 장로에게 바쳤다. 장로는 그 의자에 앉았다. 나가 왕도 장로 곁에 서서 부채질을 하였다. 그때 까스미라-간다라라타의 사람들이 와서 장로를 보고 '장로님은 우리 나가 왕보다 더 신통력이 크시다'라고 생각하며 장로에게 절하고 앉았다. 장로는 그들에게 '아시비소빠마 숫따(독사 비유 경)'를 설하였다. 경전의 끝에 8만 중생이 법을 깨달았다. 10만 가문이 출가하였다. 그때부터 까스미라-간다라라타는 오늘날까지 가사로 빛나고 성자들의 기운이 가득하게 되었다.

Gantvā kasmīragandhāraṃ, isi majjhantiko tadā;

Duṭṭhaṃ nāgaṃ pasādetvā, mocesi bandhanā bahūti.

그때 성자 맛짠띠까는 까스미라-간다라에 가서, 사악한 나가를 귀의하게 하고 많은 이들을 속박에서 풀어주었노라.

Adhunā pana kasmīragandhāraraṭṭhe sāsanassa atthaṅgatassaviya sūriyassa obhāso na paññāyati, tasmā tattha sāsanassa patiṭṭhāne vitthārena vattabbakiccaṃ natthīti.

그러나 지금 까스미라-간다라라타에서는 교단의 빛이 지는 해처럼 보이지 않는다. 그러므로 그곳의 교단 확립에 대해 상세히 말할 필요가 없다.

Iti sāsanavaṃse kasmīragandhāraraṭṭhasāsanavaṃsakathāmaggo

이것으로 교단사의 까스미라-간다라라타 교단사 이야기가 끝났다.

Nāma sattamo paricchedo.

제7장이라 한다.

8. Mahiṃsakaraṭṭhassāsanavaṃsakathāmaggo

8. 마힝사까라타 교단사 이야기

8. Idāni [Pg.184] yathāvuttamātikāvasena mahiṃsakaraṭṭhasāsanavaṃsakathāmaggaṃ vattuṃ okāso anuppatto, tasmā taṃ vakkhāmi.

8. 이제 앞서 말한 목차에 따라 마힝사까라타 교단사 이야기를 할 기회가 왔으므로, 그것에 대해 말하겠다.

Tatiyasaṅgītāvasāne hi mahāmoggaliputtatissatthero mahārevattheraṃ mahiṃsakamaṇḍalaṃ pesesi,- tvaṃ etaṃ raṭṭhaṃ gantvā ettha sāsanaṃ patiṭṭhāpehīti.

제3차 결집이 끝났을 때, 마하목갈리뿟따띳사 장로는 마하레바 장로를 마힝사까 지역으로 보내며 '그대는 그 지역으로 가서 거기서 교단을 확립하라'고 하였다.

Soca attapañcamo hutvā mahiṃsakamaṇḍalaṃ agamāsi paccantimesu janapadesu pañcavaggo gaṇo alaṃ upasampadakammāyāti maññamāno. Thero mahiṃsakamaṇḍalaṃ gantvā devadūtasuttaṃ kathesi. Suttapariyosāne cattālīsapāṇasahassāni dhammacakkhuṃ ppaṭilabhiṃsu. Cattālīsaṃyeva pāṇasahassāni pabbajiṃsu.

그(마하레와따 장로)는 자신을 포함하여 다섯 명이 되어 마힘사카 만달라(Mahiṃsakamaṇḍala)로 갔으니, 변방 지역에서는 다섯 명의 승가라면 구족계 갈마를 행하기에 충분하다고 생각했기 때문이다. 장로는 마힘사카 만달라에 가서 ‘천사경(Devadūtasutta)’을 설법하였다. 설법이 끝날 때 사만 명의 중생들이 법안(法眼)을 얻었고, 똑같이 사만 명의 중생들이 출가하였다.

Gantvāna raṭṭhaṃ mahiṃsaṃ, mahārevo mahiddhiko;

Codetvā devadūtehi, mocesi bandhanā bahūti.

신통력이 큰 마하레와따 장로는 마힘사카 국에 가서, 천사(devadūta)들에 대해 훈계하여 많은 이들을 속박에서 해방시켰다.

Adhunā pana tattha sāsanassa abbhehiviya paṭicchannassa sūriyassa okāso dubbalo hutvā paññāyati.

그러나 지금 그곳의 교법(sāsana)은 구름에 가려진 태양처럼 그 기운이 약해진 것으로 보인다.

Iti sāsanavaṃse mahiṃsakaraṭṭhasāsanavaṃsakathāmaggo

이것이 ‘교법사(Sāsanavaṃsa)’ 중의 ‘마힘사카 국 교법사 이야기의 경로’이다.

Nāma aṭṭhamo paricchedo.

이름하여 제8장이다.

9. Mahāraṭṭhasāsanavaṃsakathāmaggo

9. ‘마하라타(Mahāraṭṭha) 국 교법사 이야기의 경로’

9. Ito paraṃ mahāraṭṭhasāsanavaṃsakathāmaggaṃ kathayissāmi yathāvuttamātikāvasena.

9. 이제부터 마하라타 국의 교법사 이야기의 경로를 앞서 언급한 강령(mātikā)에 따라 설하겠다.

Tatiyasaṅgītāvasāne hi mahāmoggaliputtatissatthero mahādhammarakkhittheraṃ mahāraṭṭhaṃ pesesi,-tvaṃ etaṃ raṭṭhaṃ gantvā ettha sāsanaṃ patiṭṭhāpesīti.

제3차 결집이 끝났을 때, 마하목갈리뿟따띳사 장로는 마하담마락키따 장로를 마하라타로 보내며, “그대는 그 나라에 가서 그곳에 교법을 세우라”고 하였다.

Mahādhammarakkhitattheroca attapañcamo hutvā mahāraṭṭhaṃ gantvā mahānāradakassapajātakakathāya mahāraṭṭhake pasādetvā [Pg.185] caturāsītipāṇasahassāni maggaphalesu patiṭṭhāpesi. Terasasahassāni pabbajiṃsu. Evaṃ so tattha sāsanaṃ patiṭṭhāpesi.

마하담마락키따 장로는 자신을 포함하여 다섯 명이 되어 마하라타에 가서 ‘마하나마다카사파 자따카(Mahānāradakassapajātaka)’ 이야기로 마하라타 사람들을 감화시켰으며, 팔만 사천의 중생들을 도(道)와 과(果)에 안주하게 하였다. 만 삼천 명이 출가하였다. 이와 같이 그는 그곳에 교법을 확립하였다.

Mahāraṭṭhaṃ isi gantvā, so mahā dhammarakkhito;

Jātakaṃ kathayitvāna, pasādesi mahājananti.

그 성자 마하담마락키따는 마하라타에 가서 자따카를 설하여 대중들을 감화시켰다.

Tattha kira manussā pubbe aggihutādimicchākammaṃ yebhuyyena akaṃsu. Teneva thero mahānāradakassapajātakakathaṃ desesi. Tato paṭṭhāya tattha manussā jātaka kathaṃ yebhuyyena sotuṃ ativiya icchanti. Bhikkhūca yebhuyyena gahaṭṭhānaṃ jātakakathaṃyeva desenti. Visesato pana vassantarajātakakathaṃ te manussā bahūhi dātabbavatthūhi pūjetvā suṇanti.

전해오는 바에 따르면, 그곳 사람들은 이전에 주로 불의 제사(aggihuta) 등과 같은 사된 행위를 하였다. 그래서 장로는 ‘마하나마다카사파 자따카’ 이야기를 설법한 것이다. 그때부터 그곳 사람들은 대체로 자따카 이야기를 듣는 것을 매우 원하게 되었다. 비구들도 대체로 재가자들에게 자따카 이야기만을 설법한다. 특히 그 사람들은 ‘웨산따라 자따카(Vessantarajātaka)’ 이야기를 많은 공양물로 공양하고 듣는다.

Tañca mahāraṭṭhaṃ nāma syāmaraṭṭhasamīpe ṭhitaṃ, teneva syāmaraṭṭhavāsinopi bhikkhū gahaṭṭhāca yebhuyyena sotuṃ icchantīti. Mahādhammarakkhitattheropi mahāraṭṭhavāsīhi saddhiṃ sakalasyāmaraṭṭhavāsīnaṃ dhammaṃ desesi, amatarasaṃ pāyesi, yathā yonakadhammarakkhitatthero aparantaraṭṭhaṃ gantvā sakalamarammaraṭṭhavāsīnanti.

그 마하라타라는 곳은 시암 국(Syāmaraṭṭha, 태국) 근처에 위치해 있는데, 그 때문에 시암 국의 거주민들인 비구들과 재가자들도 대체로 (자따카를) 듣기를 원한다. 마하담마락키따 장로도 마하라타 거주민들과 더불어 모든 시암 국 거주민들에게 법을 설하여 감로의 맛을 마시게 하였으니, 마치 요나카담마락키따 장로가 아빠란따 국에 가서 모든 마람마 국(Marammaraṭṭha, 미얀마) 거주민들에게 한 것과 같다.

Yaṃ pana yonakaraṭṭhasāsanavaṃsakathāyaṃ vuttaṃ, tampi sabbaṃ etthāpi daṭṭhabbaṃyeva, tehi tassa ekasadisattena ṭhitattāti. Tathā hi nāgasenattheropi yonakaraṭṭhe vasitvā syāmaraṭṭhādīsupi sāsanaṃ patiṭṭhāpesi. Yonakaraṭṭhavāsino mahādhammagambhīrattheramahāmedhaṅkarattherāca saddhiṃ bahūhi bhikkhūhi sīhaḷadīpaṃ gantvā tato punāgantvā syāmaraṭṭhe sokkatayanagaraṃ patvā tattha nisīditvā sāsanaṃ paggaṇhitvā pacchā lakunnanagare nisīditvā sāsanaṃ paggaṇhi. Evaṃ yonakaraṭṭhe sāsanaṃ ṭhitaṃ syāmādīsupi ṭhitaṃyevāti daṭṭhabbaṃ.

요나카 국 교법사 이야기에서 설해진 것은 무엇이든 여기서도 모두 그렇게 보아야 하니, 그것들이 서로 비슷하기 때문이다. 이와 같이 나가세나 장로도 요나카 국에 머물면서 시암 국 등에도 교법을 확립하였다. 요나카 국 거주민인 마하담마감비라 장로와 마하메당카라 장로는 많은 비구들과 함께 시할라 섬(Sīhaḷadīpa, 스리랑카)에 갔다가 다시 돌아와 시암 국의 속까따야(Sokkataya) 도시에 이르러 그곳에 머물며 교법을 수호하였고, 나중에 라꾼나(Lakunna) 도시에 머물며 교법을 수호하였다. 이처럼 요나카 국에 교법이 세워진 것과 같이 시암 등에도 세워진 것으로 보아야 한다.

Buddhassa bhagavato parinibbānato dvisatādhikānaṃ dvinnaṃ vassasahassānaṃ [Pg.186] upari navutime vassa sīhaḷadīpe rajjaṃ pattassa kittissirirājasīhamahārājassa abhisekato tatiye vasse teneva kittissirirājasīhamahāraññā pahitapaṇṇākārasāsanaṃ āgamma sarāmādhipatidhammikamahārājādhirājenāṇattehi laṅkādīpaṃ āgatehi upālitthe rādīhi patiṭṭhāpito vaṃso upālivaṃsoti pākaṭo. Soca duvidho pubbārāmavihāravāsīabhayagirivihāravāsīvasenāti. Evaṃ mahānagarayonakalyāmaraṭṭhesu sāsanaṃ thiraṃ hutvā tiṭṭhatīti veditabbanti.

부처님 반열반 후 2290년이 지나, 시할라 섬에서 왕위에 오른 낏띠시리라자시하(Kittissirirājasīha) 대왕의 즉위 3년째에, 바로 그 낏띠시리라자시하 대왕이 보낸 예물과 서신에 따라 사라마(Sarāma, 시암)의 군주인 법왕의 명령을 받아 랑카 섬에 온 우빨리(Upāli) 장로 등에 의해 확립된 법맥이 ‘우빨리 밤사(Upālivaṃsa, 우빨리 계보)’라고 알려져 있다. 그것은 뿝바라마 사원 거주자와 아바야기리 사원 거주자의 두 부류로 나뉜다. 이와 같이 마하나가라(Mahānagara), 요나카(Yonaka), 시암(Syāma) 국들에 교법이 견고하게 세워져 있음을 알아야 한다.

Iti sāsanavaṃse mahāraṭṭhasāsanavaṃsakathāmaggo nāma

이것이 ‘교법사’ 중의 ‘마하라타 국 교법사 이야기의 경로’이다.

Navamo paricchedo.

제9장이다.

10. Cinaraṭṭhasāsanavaṃsakathāmaggo

10. ‘치나(Cīna, 중국) 국 교법사 이야기의 경로’

10. Tato paraṃ pavakkhāmi cīnaraṭṭhasāsanavaṃsakathāmaggaṃ yathāṭṭhavitamātikāvasena.

10. 그다음에 치나 국의 교법사 이야기의 경로를 정해진 강령에 따라 설하겠다.

Tatiyasaṅgītāvasāne hi mahāmoggaliputtatissatthero majjhimattheraṃ cinaraṭṭhaṃ pesesi,-tvaṃ etaṃ raṭṭhaṃ gantvā ettha sāsanaṃ patiṭṭhāpehīti.

제3차 결집이 끝났을 때, 마하목갈리뿟따띳사 장로는 맛지마(Majjhima) 장로를 치나 국으로 보내며, “그대는 그 나라에 가서 그곳에 교법을 세우라”고 하였다.

Majjhimattheroca kassapagottarena aḷakarevattherena dundabhiyattherena mahārevattherenaca saddhiṃ himavantappadese pañcacīnaraṭṭhaṃ gantvā dhammacakkappavattanasuttantakathāyataṃ desaṃ pasādetvā asītipāṇakoṭiyo maggaphalaratanāni paṭilābhesi. Pañcapica te therā pañcaraṭṭhāni pasādesuṃ. Ekamekassa santike sahassamattā pabbajiṃsu. Evaṃ te tattha sāsanaṃ patiṭṭhāpesuṃ.

맛지마 장로는 까사빠곳따 장로, 알라까레와따 장로, 둔다비야 장로, 마하레와따 장로와 함께 히말라야 지역의 다섯 치나 국(Pañcacīnaraṭṭha)에 가서 ‘초전법륜경(Dhammacakkappavattanasutta)’ 이야기로 그 지역을 감화시켜 팔억의 중생들이 도(道)와 과(果)의 보배를 얻게 하였다. 또한 그 다섯 장로들은 다섯 나라를 감화시켰다. 각 장로의 문하에서 천 명 정도가 출가하였다. 이와 같이 그들은 그곳에 교법을 확립하였다.

Gantvā majjhimatthero, himavantaṃ pasādayi;

Yakkhasenaṃ pakāsento, dhammacakkappavattananti.

맛지마 장로는 가서 히말라야를 감화시켰고, 야차(Yakkha)의 무리에게 초전법륜을 선포하였다.

Tattha kira manussā yebhuyyena candīparamīsvārānaṃ yakkhānaṃ pūjaṃ [Pg.187] karonti. Teneva te pañca therā tesaṃ yakkhasenaṃ pakāsayitvā dhammaṃ desesuṃ. Kasmīragandhāraraṭṭhaṃ pana kadāci kadāci cīnaraṭṭhindassa vijitaṃ hoti, kadāci kadāci pana visuṃ hoti. Tadā pana visuṃyeva ahosīti daṭṭhabbaṃ.

전해오는 바에 따르면, 그곳 사람들은 대체로 짠디(Candī)와 빠라미스와라(Paramīśvara) 같은 야차들에게 공양을 바쳤다. 그래서 그 다섯 장로들은 그들의 야차 무리에게 (불법을) 선포하며 법을 설하였다. 카스미라-간다라(Kasmīragandhāra) 국은 때로는 치나 국왕의 정복지가 되기도 하고, 때로는 분리되기도 하였다. 당시에는 분리되어 있었던 것으로 보아야 한다.

Cīranaṭṭhe pana bhagavato sāsanaṃ dubbalaṃyeva hutvā aṭṭhāsi, na thiraṃ hutvā. Teneva idāni tattha katthaciyeva sāsanaṃ chāyāmattaṃva paññāyati, vātavegena vikiṇṇaabbhaṃviya tiṭṭhatīti.

그러나 치나 국에서 세존의 교법은 견고하게 서지 못하고 약하게 머물렀다. 그 때문에 현재 그곳의 교법은 어디서나 그림자처럼 보일 뿐이며, 바람의 위력에 흩어진 구름처럼 머물러 있다.

Iti sāsanavaṃse cīnaraṭṭhasāsanavaṃsakathāmaggo nāma

이것이 ‘교법사’ 중의 ‘치나 국 교법사 이야기의 경로’이다.

Dasamo paricchedo.

제10장이다.

Evaṃ sabbena sabbaṃ sāsanavaṃsakathāmaggo niṭṭhito.

이로써 교법사 이야기의 경로가 완전히 마무리되었다.

Ettāvatāca –

그리고 이와 같이—

Laṅkāgatena santena, citrañāṇena bhikkhunā;

Saraṇaṅkaranāmena, saddhammaṭṭhitikāminā.

랑카에서 온 평온하고 뛰어난 지혜를 갖춘 비구이며, 정법(正法)의 안주를 바라는 사라낭카라(Saraṇaṅkara)라는 이름의 비구와,

Dūratoyeva dīpamhā, sumaṅgalena jotinā;

Visuddhasīlināceva, dīpantaraṭṭhabhikkhunā.

섬(랑카)에서 멀리 떨어진 다른 섬의 비구로서 청정한 계율을 지닌 수망갈라 조띠(Sumaṅgala Joti) 및,

Aññehicābhiyācito, paññāsāmīti nāmako;

Akāsiṃ suṭṭhukaṃ ganthaṃ, sāsanavaṃsappadīpikaṃ.

다른 이들의 요청을 받아, 빤냐사미(Paññāsāmī)라 불리는 이가 ‘사사나왐삽빠디삐까(Sāsanavaṃsappadīpikā, 교법사의 등불)’라는 이 훌륭한 저술을 지었다.

Dvisateca sahasseca, tevīsādhike gate;

Puṇṇāyaṃ migasīrassa, niṭṭhaṃ gatāva sabbaso.

1223년이 지났을 때, 미가시라(Migasīra) 달의 보름날에 모든 것이 완전히 마무리되었습니다.

Koci ettheva doso ce, paññāyati sucittakā;

Taṃ khamantu ca suddhiyā, gaṇhantu yuttikaṃ haveti.

현명한 이들이여, 만약 여기에 어떤 허물이 보인다면 그것을 용서하고, 청정함으로 참으로 이치에 맞는 것을 받아들이시기 바랍니다.


ອັກສອນລາວ
ປາລີອັດຖະກະຖາຏີກາອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ
1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ
1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ)
1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ
1105 ປະລິວາລະ ປາລີ
1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1
1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2
1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ
1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ)
1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ
1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1
1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2
1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3
1401 ທເວມາຕິກາປາລີ
1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ
1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ
1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1
1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2
1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1
1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2
1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ
1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ
1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1
1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2
1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ
1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ

8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1
8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2
8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1
8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2
8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ

8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ)
8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ
8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ
8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ
8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ
8417 ນະມັກກາລະຏີກາ
8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ
8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ
8420 ສຸຕະວັນທະນາ
8421 ກະມະລາຍຈະລິ
8422 ຊິນາລັງກາລະ
8423 ປັດຊະມະທຸ
8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ
8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ
8426 ມະຫາວັງສະ
8427 ສາສະນະວັງສະ
8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ
8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ
8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ)
8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ)
8432 ປະທະຣູປະສິດທິ
8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ
8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ
8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ
8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ
8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ
8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ
8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ
8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ
8441 ໂລກະນີຕິ
8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ
8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ
8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ
8445 ທັມມະນີຕິ
8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ
8447 ນີຕິມັນຊະລີ
8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ
8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ
8450 ຈານັກຍະນີຕິ
8451 ລະສະວາຫິນີ
8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ
8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ
8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ
8455 ຖູປະວັງສະ
8456 ທາຐາວັງສະ
8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ
8458 ຘາຕຸວັງສະ
8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ
8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ
8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ
8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ
8463 ມິລິທະຏີກາ
8464 ປະທະມັນຊະລີ
8465 ປະທະສາຘະນັງ
8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ
8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ
8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ)
2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ
2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ)
2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ)
2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ
2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1
2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ
3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ
3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ
3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1
3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2
3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ
3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ
3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ
4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ
4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ
4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)
4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)
4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ
4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ
4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ
4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ
5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ
5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ
5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ
5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ
5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ
5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ
5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ
5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ
5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ
5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ
6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ
6103 ອຸທານະ ປາລີ
6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ
6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ
6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ
6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ
6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ
6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ
6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1
6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2
6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ
6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ
6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1
6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2
6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ
6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ
6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ
6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ
6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ
6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ
6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ
6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1
6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2
6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ
6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1
6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2
6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1
6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2
6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ
6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1
6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2
6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ
6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1
6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2
6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3
6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4
6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5
6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6
6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7
6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1
6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2
6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ
6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ
7102 ວິພັງຄະ ປາລີ
7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ
7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ
7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ
7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1
7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2
7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3
7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1
7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2
7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3
7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4
7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5
7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ
7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ
7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ
7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ
7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ
7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ
7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ
7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ
7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ
7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ
7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळीअट्ठकथाटीकाअन्य
1101 पाराजिक पाळी
1102 पाचित्तिय पाळी
1103 महावग्ग पाळी (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळी
1105 परिवार पाळी
1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१
1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-१
1302 सारत्थदीपनी टीका-२
1303 सारत्थदीपनी टीका-३
1401 द्वेमातिकापाळी
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-१
1405 विमतिविनोदनी टीका-२
1406 विनयालंकार टीका-१
1407 विनयालंकार टीका-२
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-१
1411 विनयविनिच्छय टीका-२
1412 पाचित्यादियोजनापाळी
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-१
8402 विसुद्धिमग्ग-२
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवंदना
8421 कमलांजलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगंथवंस
8426 महावंस
8427 सासनवंस
8428 कच्चायनव्याकरणं
8429 मोग्गल्लानव्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपंचिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार
8441 लोकनीति
8442 सुत्तंतनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8444 महारहनीति
8445 धम्मनीति
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमंजरी
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8450 चाणक्यनीति
8451 रसवाहिनी
8452 सीमाविसोधनीपाठ
8453 वेस्संतरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमंजरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिंदुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमंजुसा
8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी
2102 महावग्ग पाळी (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळी
2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खंधवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१
2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी
3102 मज्झिमपण्णास पाळी
3103 उपरिपण्णास पाळी
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी
4102 निदानवग्ग पाळी
4103 खंधवग्ग पाळी
4104 सळायतनवग्ग पाळी
4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खंधवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खंधवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी
5102 दुकनिपात पाळी
5103 तिकनिपात पाळी
5104 चतुक्कनिपात पाळी
5105 पंचकनिपात पाळी
5106 छक्कनिपात पाळी
5107 सत्तकनिपात पाळी
5108 अट्ठकादिनिपात पाळी
5109 नवकनिपात पाळी
5110 दसकनिपात पाळी
5111 एकादसकनिपात पाळी
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी
6102 धम्मपद पाळी
6103 उदान पाळी
6104 इतिवुत्तक पाळी
6105 सुत्तनिपात पाळी
6106 विमानवत्थु पाळी
6107 पेतवत्थु पाळी
6108 थेरगाथा पाळी
6109 थेरीगाथा पाळी
6110 अपदान पाळी-१
6111 अपदान पाळी-२
6112 बुद्धवंस पाळी
6113 चरियापिटक पाळी
6114 जातक पाळी-१
6115 जातक पाळी-२
6116 महानिद्देस पाळी
6117 चूळनिद्देस पाळी
6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी
6119 नेत्तिप्पकरण पाळी
6120 मिलिंदपंह पाळी
6121 पेटकोपदेस पाळी
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-१
6203 धम्मपद अट्ठकथा-२
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-१
6214 अपदान अट्ठकथा-२
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-१
6218 जातक अट्ठकथा-२
6219 जातक अट्ठकथा-३
6220 जातक अट्ठकथा-४
6221 जातक अट्ठकथा-५
6222 जातक अट्ठकथा-६
6223 जातक अट्ठकथा-७
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१
6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी
7102 विभंग पाळी
7103 धातुकथा पाळी
7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी
7105 कथावत्थु पाळी
7106 यमक पाळी-१
7107 यमक पाळी-२
7108 यमक पाळी-३
7109 पट्ठान पाळी-१
7110 पट्ठान पाळी-२
7111 पट्ठान पाळी-३
7112 पट्ठान पाळी-४
7113 पट्ठान पाळी-५
7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पंचपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसंगणी-मूलटीका
7302 विभंग-मूलटीका
7303 पंचपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसंगणी-अनुटीका
7305 पंचपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसंगहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်အဋ္ဌကထာဋီကာအခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ
1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ
1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ)
1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ
1105 ပရိဝါရ ပါဠိ
1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁
1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂
1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ
1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ)
1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ
1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁
1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂
1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃
1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ
1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ
1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ
1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁
1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂
1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁
1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂
1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ
1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ
1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁
1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂
1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ
1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ

8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁
8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂
8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁
8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂
8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ

8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ)
8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ)
8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ)
8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ)
8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ)
8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ)
8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ)
8413 နိရုတ္တိဒီပနီ
8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ
8415 အနုဒီပနီပါဌ
8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ
8417 နမက္ကာရဋီကာ
8418 မဟာပဏာမပါဌ
8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ
8420 သုတဝန္ဒနာ
8421 ကမလာဉ္ဇလိ
8422 ဇိနာလင်္ကာရ
8423 ပဇ္ဇမဓု
8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ
8425 စူဠဂန္ထဝံသ
8427 သာသနဝံသ
8426 မဟာဝံသ
8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ
8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ
8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ)
8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ)
8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ
8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ
8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ
8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ
8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ
8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ
8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ
8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ
8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ
8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ
8447 နီတိမဉ္ဇရီ
8445 ဓမ္မနီတိ
8444 မဟာရဟနီတိ
8441 လောကနီတိ
8442 သုတ္တန္တနီတိ
8443 သူရဿတိနီတိ
8450 စာဏကျနီတိ
8448 နရဒက္ခဒီပနီ
8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ
8451 ရသဝါဟိနီ
8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ
8453 ဝေဿန္တရဂီတိ
8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ
8455 ထူပဝံသ
8456 ဒါဌာဝံသ
8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ
8458 ဓါတုဝံသ
8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ
8460 ဇိနစရိတယ
8461 ဇိနဝံသဒီပံ
8462 တေလကဋာဟဂါထာ
8463 မိလိဒဋီကာ
8464 ပဒမဉ္ဇရီ
8465 ပဒသာဓနံ
8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ
8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ
8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ)
2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ
2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ)
2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ)
2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ
2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁
2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁
3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂
3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ
4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)
4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)
4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ
4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ
5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ
5103 တိကနိပါတ ပါဠိ
5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ
5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ
5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ
5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ
5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ
5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ
5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ
5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ
5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ
5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ
5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ
5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ
6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ
6103 ဥဒါန ပါဠိ
6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ
6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ
6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ
6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ
6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ
6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ
6110 အပဒါန ပါဠိ-၁
6111 အပဒါန ပါဠိ-၂
6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ
6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ
6114 ဇာတက ပါဠိ-၁
6115 ဇာတက ပါဠိ-၂
6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ
6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ
6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ
6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ
6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ
6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁
6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂
6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ
6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ
6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁
6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂
6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁
6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂
6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ
6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁
6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂
6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ
6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ
6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁
6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂
6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃
6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄
6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅
6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆
6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇
6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁
6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂
6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ
6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ
6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ
7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ
7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ
7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ
7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ
7106 ယမက ပါဠိ-၁
7107 ယမက ပါဠိ-၂
7108 ယမက ပါဠိ-၃
7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁
7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂
7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃
7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄
7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅
7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ
7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ
7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ
7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ
7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ
7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ
7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ
7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ
7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ
7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော
7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ
7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
PáliAṭṭhakathāṬīkāOutro
1101 Ofensas Graves (Pārājika)
1102 Ofensas Leves (Pācittiya)
1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga)
1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga)
1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)
1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1
1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2
1203 Comentário das Ofensas Leves
1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya
1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya
1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya
1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1
1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2
1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3
1401 Texto das Duas Matrizes
1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya
1403 Subcomentário de Vajirabuddhi
1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1
1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2
1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1
1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2
1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas
1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior
1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1
1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2
1412 Texto da Aplicação das Regras
1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental

8401 Caminho da Purificação - Vol. 1
8402 Caminho da Purificação - Vol. 2
8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1
8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2
8405 História da Origem do Caminho da Purificação

8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita)
8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita)
8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita)
8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita)
8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita)
8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita)
8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita)
8413 Elucidação da Etimologia
8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo
8415 Texto do Subcomentário Elucidativo
8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições
8417 Subcomentário da Saudação
8418 Grande Texto de Saudação
8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais
8420 Saudação com Recitação
8421 Oferenda de Lótus
8422 Ornamento dos Vencedores
8423 Mel dos Versos
8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda
8425 Pequena Crônica dos Livros
8427 Crônica do Ensinamento
8426 Grande Crônica
8429 Gramática de Moggallāna
8428 Gramática de Kaccāyana
8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras
8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes
8432 Realização das Formas das Palavras
8433 Comentário de Moggallāna
8434 Texto sobre a Realização da Aplicação
8435 Texto sobre a Origem dos Versos
8436 Texto do Dicionário Iluminado
8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado
8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão
8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão
8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra
8446 Ética do Poeta
8447 Coleção de Ética
8445 Ética do Dhamma
8444 Grande Ética Secreta
8441 Ética do Mundo
8442 Ética dos Suttas
8443 Ética do Herói
8450 Ética de Cāṇakya
8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens
8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções
8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes
8452 Texto sobre a Purificação dos Limites
8453 Canto de Vessantara
8454 Explicação do Comentário de Moggallāna
8455 Crônica das Estupas
8456 Crônica da Relíquia do Dente
8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos
8458 Crônica das Relíquias
8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla
8460 História do Vencedor
8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores
8462 Versos da Panela de Óleo
8463 Subcomentário de Milinda
8464 Cacho de Flores de Palavras
8465 Realização das Palavras
8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática
8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana
8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha
2102 Grande Seção - Dīgha
2103 Seção de Pāthika - Dīgha
2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha
2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha
2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1
2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima
3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima
3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima
3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1
3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2
3203 Comentário dos Cinquenta Médios
3204 Comentário dos Cinquenta Superiores
3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais
3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios
3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta
4102 Seção das Causas - Saṃyutta
4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta
4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta
4105 Grande Seção - Saṃyutta
4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta
4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara
5102 Grupos de Dois - Aṅguttara
5103 Grupos de Três - Aṅguttara
5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara
5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara
5106 Grupos de Seis - Aṅguttara
5107 Grupos de Sete - Aṅguttara
5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara
5109 Grupos de Nove - Aṅguttara
5110 Grupos de Dez - Aṅguttara
5111 Grupos de Onze - Aṅguttara
5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.
5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha)
6102 Versos do Dhamma (Dhammapada)
6103 Exclamações Inspiradas (Udāna)
6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka)
6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta)
6106 Histórias das Mansões Celestiais
6107 Histórias dos Fantasmas
6108 Versos dos Monges Anciãos
6109 Versos das Monjas Anciãs
6110 Histórias Passadas - Vol. 1
6111 Histórias Passadas - Vol. 2
6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa)
6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka)
6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6116 Grande Exposição (Mahāniddesa)
6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa)
6118 Caminho da Discriminação Analítica
6119 O Guia (Nettippakaraṇa)
6120 As Perguntas de Milinda
6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)
6201 Comentário da Pequena Leitura
6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1
6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2
6204 Comentário do Udāna
6205 Comentário do Itivuttaka
6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1
6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2
6208 Comentário das Histórias das Mansões
6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas
6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1
6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2
6212 Comentário dos Versos das Monjas
6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1
6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2
6215 Comentário da História dos Budas
6216 Comentário do Cesto das Condutas
6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3
6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4
6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5
6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6
6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7
6224 Comentário da Grande Exposição
6225 Comentário da Pequena Exposição
6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1
6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2
6228 Comentário do Guia
6301 Subcomentário do Guia
6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī)
7102 Análise (Vibhaṅga)
7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā)
7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti)
7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu)
7106 O Livro dos Pares - Vol. 1
7107 O Livro dos Pares - Vol. 2
7108 O Livro dos Pares - Vol. 3
7109 Condições de Originação - Vol. 1
7110 Condições de Originação - Vol. 2
7111 Condições de Originação - Vol. 3
7112 Condições de Originação - Vol. 4
7113 Condições de Originação - Vol. 5
7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos
7202 Comentário que Dissipa a Confusão
7203 Comentário dos Cinco Tratados
7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos
7302 Subcomentário Principal da Análise
7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados
7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos
7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados
7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma
7307 Compêndio do Abhidhamma
7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma
7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канонКомментарииСубкомментарииДругое
1101 Параджика-пали
1102 Пачиттия-пали
1103 Махавагга-пали (Виная)
1104 Чулавагга-пали
1105 Паривара-пали
1201 Параджиканда-аттхакатха-1
1202 Параджиканда-аттхакатха-2
1203 Пачиттия-аттхакатха
1204 Махавагга-аттхакатха (Виная)
1205 Чулавагга-аттхакатха
1206 Паривара-аттхакатха
1301 Сараттхадипани-тика-1
1302 Сараттхадипани-тика-2
1303 Сараттхадипани-тика-3
1401 Двематика-пали
1402 Винаясангаха-аттхакатха
1403 Ваджирабуддхи-тика
1404 Вимативинодани-тика-1
1405 Вимативинодани-тика-2
1406 Винаяланкара-тика-1
1407 Винаяланкара-тика-2
1408 Канкхавитаранипурана-тика
1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая
1410 Винаявиниччая-тика-1
1411 Винаявиниччая-тика-2
1412 Пачиттиядийоджана-пали
1413 Кхуддасиккха-муласиккха

8401 Висуддхимагга-1
8402 Висуддхимагга-2
8403 Висуддхимагга-махатика-1
8404 Висуддхимагга-махатика-2
8405 Висуддхимагга-ниданакатха

8406 Дигханикая (пу-ви)
8407 Мадджхиманикая (пу-ви)
8408 Самъюттаникая (пу-ви)
8409 Ангуттараникая (пу-ви)
8410 Винаяпитака (пу-ви)
8411 Абхидхаммапитака (пу-ви)
8412 Аттхакатха (пу-ви)
8413 Нируттидипани
8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха
8415 Анудипанипатха
8416 Паттхануддеса дипанипатха
8417 Намаккаратика
8418 Махапанамапатха
8419 Лаккханато буддхатхоманагатха
8420 Сутавандана
8421 Камаланджали
8422 Джиналанкара
8423 Паджамадху
8424 Буддхагунагатхавали
8425 Чулагантхавамса
8427 Сасанавамса
8426 Махавамса
8429 Моггалланабьякарана
8428 Каччаянабьякарана
8430 Садданитиппакарана (падамала)
8431 Садданитиппакарана (дхатумала)
8432 Падарупасиддхи
8433 Могалланапанчика
8434 Пайогасиддхипатха
8435 Вуттодаяпатха
8436 Абхидханаппадипикапатха
8437 Абхидханаппадипикатика
8438 Субодхаланкарапатха
8439 Субодхаланкаратика
8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара
8446 Кавидаппананити
8447 Нитиманджари
8445 Дхамманити
8444 Махараханити
8441 Локанити
8442 Суттантанити
8443 Сурассатинити
8450 Чанакьянити
8448 Нарадаккхадипани
8449 Чатурараккхадипани
8451 Расавахини
8452 Симависодханипатха
8453 Вессантарагити
8454 Моггаллана вуттививаранапанчика
8455 Тхупавамса
8456 Датхавамса
8457 Дхатупатхавиласиния
8458 Дхатувамса
8459 Хаттхаванагаллавихаравамса
8460 Джиначаритая
8461 Джинавамсадипа
8462 Телакатахагатха
8463 Милидатика
8464 Падаманджари
8465 Падасадхана
8466 Саддабиндупакарана
8467 Каччаянадхатуманджуса
8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали
2102 Махавагга-пали (Дигха)
2103 Патхикавагга-пали
2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха
2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха)
2203 Патхикавагга-аттхакатха
2301 Силаккхандхавагга-тика
2302 Махавагга-тика (Дигха)
2303 Патхикавагга-тика
2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1
2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали
3102 Мадджхимапаннаса-пали
3103 Упарипаннаса-пали
3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1
3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2
3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха
3204 Упарипаннаса-аттхакатха
3301 Мулапаннаса-тика
3302 Мадджхимапаннаса-тика
3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали
4102 Ниданавагга-пали
4103 Кхандхавагга-пали
4104 Салаятанавагга-пали
4105 Махавагга-пали (Самъютта)
4201 Сагатхавагга-аттхакатха
4202 Ниданавагга-аттхакатха
4203 Кхандхавагга-аттхакатха
4204 Салаятанавагга-аттхакатха
4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)
4301 Сагатхавагга-тика
4302 Ниданавагга-тика
4303 Кхандхавагга-тика
4304 Салаятанавагга-тика
4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали
5102 Дуканипата-пали
5103 Тиканипата-пали
5104 Чатукканипата-пали
5105 Панчаканипата-пали
5106 Чхакканипата-пали
5107 Саттаканипата-пали
5108 Аттхакадинипата-пали
5109 Наваканипата-пали
5110 Дасаканипата-пали
5111 Экадасаканипата-пали
5201 Экаканипата-аттхакатха
5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха
5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха
5204 Аттхакадинипата-аттхакатха
5301 Экаканипата-тика
5302 Дука-тика-чатукканипата-тика
5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика
5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали
6102 Дхаммапада-пали
6103 Удана-пали
6104 Итивуттака-пали
6105 Суттанипата-пали
6106 Виманаваттху-пали
6107 Петаваттху-пали
6108 Тхерагатха-пали
6109 Тхеригатха-пали
6110 Ападана-пали-1
6111 Ападана-пали-2
6112 Буддхавамса-пали
6113 Чарияпитака-пали
6114 Джатака-пали-1
6115 Джатака-пали-2
6116 Маханиддеса-пали
6117 Чуланиддеса-пали
6118 Патисамбхидамагга-пали
6119 Неттиппакарана-пали
6120 Милиндапаньха-пали
6121 Петакопадеса-пали
6201 Кхуддакапатха-аттхакатха
6202 Дхаммапада-аттхакатха-1
6203 Дхаммапада-аттхакатха-2
6204 Удана-аттхакатха
6205 Итивуттака-аттхакатха
6206 Суттанипата-аттхакатха-1
6207 Суттанипата-аттхакатха-2
6208 Виманаваттху-аттхакатха
6209 Петаваттху-аттхакатха
6210 Тхерагатха-аттхакатха-1
6211 Тхерагатха-аттхакатха-2
6212 Тхеригатха-аттхакатха
6213 Ападана-аттхакатха-1
6214 Ападана-аттхакатха-2
6215 Буддхавамса-аттхакатха
6216 Чарияпитака-аттхакатха
6217 Джатака-аттхакатха-1
6218 Джатака-аттхакатха-2
6219 Джатака-аттхакатха-3
6220 Джатака-аттхакатха-4
6221 Джатака-аттхакатха-5
6222 Джатака-аттхакатха-6
6223 Джатака-аттхакатха-7
6224 Маханиддеса-аттхакатха
6225 Чуланиддеса-аттхакатха
6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1
6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2
6228 Неттиппакарана-аттхакатха
6301 Неттиппакарана-тика
6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали
7102 Вибханга-пали
7103 Дхатукатха-пали
7104 Пуггалапаннятти-пали
7105 Катхаваттху-пали
7106 Ямака-пали-1
7107 Ямака-пали-2
7108 Ямака-пали-3
7109 Паттхана-пали-1
7110 Паттхана-пали-2
7111 Паттхана-пали-3
7112 Паттхана-пали-4
7113 Паттхана-пали-5
7201 Дхаммасангани-аттхакатха
7202 Саммохивинодани-аттхакатха
7203 Панчапакарана-аттхакатха
7301 Дхаммасангани-мулатика
7302 Вибханга-мулатика
7303 Панчапакарана-мулатика
7304 Дхаммасангани-анутика
7305 Панчапакарана-анутика
7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо
7307 Абхидхамматтхасангахо
7308 Абхидхаммаватара-пуранатика
7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනයවිවරණඅටුවාවෙනත්
1101 පාරාජික පාළි
1102 පාචිත්තිය පාළි
1103 මහාවග්ග පාළි (විනය)
1104 චූළවග්ග පාළි
1105 පරිවාර පාළි
1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1
1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2
1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා
1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය)
1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා
1206 පරිවාර අට්ඨකථා
1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1
1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2
1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3
1401 ද්වෙමාතිකාපාළි
1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා
1403 වජිරබුද්ධි ටීකා
1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1
1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2
1406 විනයාලංකාර ටීකා-1
1407 විනයාලංකාර ටීකා-2
1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා
1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය
1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1
1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2
1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි
1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා

8401 විසුද්ධිමග්ග-1
8402 විසුද්ධිමග්ග-2
8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1
8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2
8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා

8406 දීඝනිකාය (පු-වි)
8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි)
8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි)
8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි)
8410 විනයපිටක (පු-වි)
8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි)
8412 අට්ඨකථා (පු-වි)
8413 නිරුත්තිදීපනී
8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ
8415 අනුදීපනීපාඨ
8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ
8417 නමක්කාරටීකා
8418 මහාපණාමපාඨ
8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා
8420 සුතවන්දනා
8421 කමලාඤ්ජලි
8422 ජිනාලඞ්කාර
8423 පජ්ජමධු
8424 බුද්ධගුණගාථාවලී
8425 චූළගන්ථවංස
8427 සාසනවංස
8426 මහාවංස
8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං
8428 කච්චායනබ්යාකරණං
8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා)
8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා)
8432 පදරූපසිද්ධි
8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා
8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ
8435 වුත්තෝදයපාඨ
8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ
8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා
8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ
8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා
8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර
8446 කවිදප්පණනීති
8447 නීතිමඤ්ජරී
8445 ධම්මනීති
8444 මහාරහනීති
8441 ලෝකනීති
8442 සුත්තන්තනීති
8443 සූරස්සතිනීති
8450 චාණක්යනීති
8448 නරදක්ඛදීපනී
8449 චතුරාරක්ඛදීපනී
8451 රසවාහිනී
8452 සීමවිසෝධනීපාඨ
8453 වෙස්සන්තරගීති
8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා
8455 ථූපවංස
8456 දාඨාවංස
8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා
8458 ධාතුවංස
8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස
8460 ජිනචරිතය
8461 ජිනවංසදීපං
8462 තේලකටාහගාථා
8463 මිලිදටීකා
8464 පදමඤ්ජරී
8465 පදසාධනං
8466 සද්දබින්දුපකරණං
8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා
8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි
2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ)
2103 පාථිකවග්ග පාළි
2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ)
2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා
2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා
2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ)
2303 පාථිකවග්ග ටීකා
2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1
2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි
3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි
3103 උපරිපණ්ණාස පාළි
3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1
3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2
3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා
3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා
3301 මූලපණ්ණාස ටීකා
3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා
3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි
4102 නිදානවග්ග පාළි
4103 ඛන්ධවග්ග පාළි
4104 සළායතනවග්ග පාළි
4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)
4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා
4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා
4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා
4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)
4301 සගාථාවග්ග ටීකා
4302 නිදානවග්ග ටීකා
4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා
4304 සළායතනවග්ග ටීකා
4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි
5102 දුකනිපාත පාළි
5103 තිකනිපාත පාළි
5104 චතුක්කනිපාත පාළි
5105 පඤ්චකනිපාත පාළි
5106 ඡක්කනිපාත පාළි
5107 සත්තකනිපාත පාළි
5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි
5109 නවකනිපාත පාළි
5110 දසකනිපාත පාළි
5111 එකාදසකනිපාත පාළි
5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා
5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා
5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා
5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා
5301 එකකනිපාත ටීකා
5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා
5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා
5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි
6102 ධම්මපද පාළි
6103 උදාන පාළි
6104 ඉතිවුත්තක පාළි
6105 සුත්තනිපාත පාළි
6106 විමානවත්ථු පාළි
6107 පේතවත්ථු පාළි
6108 ථේරගාථා පාළි
6109 ථේරීගාථා පාළි
6110 අපදාන පාළි-1
6111 අපදාන පාළි-2
6112 බුද්ධවංස පාළි
6113 චරියාපිටක පාළි
6114 ජාතක පාළි-1
6115 ජාතක පාළි-2
6116 මහානිද්දේස පාළි
6117 චූළනිද්දේස පාළි
6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි
6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි
6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි
6121 පේටකෝපදේස පාළි
6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා
6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1
6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2
6204 උදාන අට්ඨකථා
6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා
6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1
6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2
6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා
6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා
6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1
6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2
6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා
6213 අපදාන අට්ඨකථා-1
6214 අපදාන අට්ඨකථා-2
6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා
6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා
6217 ජාතක අට්ඨකථා-1
6218 ජාතක අට්ඨකථා-2
6219 ජාතක අට්ඨකථා-3
6220 ජාතක අට්ඨකථා-4
6221 ජාතක අට්ඨකථා-5
6222 ජාතක අට්ඨකථා-6
6223 ජාතක අට්ඨකථා-7
6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා
6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා
6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1
6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2
6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා
6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා
6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි
7102 විභඞ්ග පාළි
7103 ධාතුකථා පාළි
7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි
7105 කථාවත්ථු පාළි
7106 යමක පාළි-1
7107 යමක පාළි-2
7108 යමක පාළි-3
7109 පට්ඨාන පාළි-1
7110 පට්ඨාන පාළි-2
7111 පට්ඨාන පාළි-3
7112 පට්ඨාන පාළි-4
7113 පට්ඨාන පාළි-5
7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා
7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා
7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා
7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා
7302 විභඞ්ග-මූලටීකා
7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා
7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා
7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා
7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ
7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ
7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා
7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon PaliLos ComentariosLos SubcomentariosOtros
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคนข้อคิดเห็นคำอธิบายย่อยอื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ
1102 ปาจิตติยปาฬิ
1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย)
1104 จูฬวคฺคปาฬิ
1105 ปริวารปาฬิ
1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑
1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒
1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา
1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย)
1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา
1206 ปริวารอฏฺฐกถา
1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑
1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒
1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓
1401 ทเวมาติกาปาฬิ
1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา
1403 วชิรพุทฺธิฏีกา
1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑
1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒
1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑
1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒
1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา
1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย
1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑
1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒
1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ
1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา

8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑
8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒
8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑
8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒
8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา

8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ)
8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ)
8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ)
8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ)
8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ)
8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ)
8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ)
8413 นิรุตฺติทีปนี
8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ
8415 อนุทีปนีปาฐ
8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ
8417 นมกฺการฏีกา
8418 มหาปณามปาฐ
8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา
8420 สุตวทน
8421 กมลาญฺชลิ
8422 ชินาลงฺการ
8423 ปชฺชมธุ
8424 พุทฺธคุณคาถาวลี
8425 จูฬคนฺถวํส
8427 สาสนวํส
8426 มหาวํส
8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ
8428 กจฺจายนพฺยากรณํ
8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา)
8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา)
8432 ปทรูปสิทฺธิ
8433 โมคคฺลานปญฺจิกา
8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ
8435 วุตฺโตทยปาฐ
8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ
8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา
8438 สุโพธาลงฺการปาฐ
8439 สุโพธาลงฺการฏีกา
8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร
8446 กวิทปฺปณนีติ
8447 นีติมญฺชรี
8445 ธมฺมนีติ
8444 มหารหนีติ
8441 โลกนีติ
8442 สุตฺตนฺตนีติ
8443 สูรสฺสตินีติ
8450 จาณกฺยนีติ
8448 นรทกฺขทีปนี
8449 จตุราวรกฺขทีปนี
8451 รสวาหินี
8452 สีมวิโสธนีปาฐ
8453 เวสฺสนฺตรคีติ
8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา
8455 ถูปวํส
8456 ทาฐาวํส
8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา
8458 ธาตุวํส
8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส
8460 ชนจริตย
8461 ชนวํสทีปํ
8462 เตลกฏาหคาถา
8463 มิลิทฏีกา
8464 ปทมญฺชรี
8465 ปทสาธนํ
8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ
8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา
8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ
2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ)
2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ
2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ)
2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา
2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา
2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ)
2303 ปาถิกวคฺคฏีกา
2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑
2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ
3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ
3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ
3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑
3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒
3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา
3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา
3301 มูลปณฺณาสฏีกา
3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา
3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ
4102 นิทานวคฺคปาฬิ
4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ
4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ
4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)
4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา
4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา
4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา
4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)
4301 สคาถาวคฺคฏีกา
4302 นิทานวคฺคฏีกา
4303 ขนฺธวคฺคฏีกา
4304 สฬายตนวคฺคฏีกา
4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ
5102 ทุกนิปาตปาฬิ
5103 ติกนิปาตปาฬิ
5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ
5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ
5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ
5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ
5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ
5109 นวกนิปาตปาฬิ
5110 ทสกนิปาตปาฬิ
5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ
5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา
5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา
5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา
5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา
5301 เอกกนิปาตฏีกา
5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา
5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา
5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ
6102 ธมฺมปทปาฬิ
6103 อุทานปาฬิ
6104 อิติวุตฺตกปาฬิ
6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ
6106 วิมานวตฺถุปาฬิ
6107 เปตวตฺถุปาฬิ
6108 เถรคาถาปาฬิ
6109 เถรีคาถาปาฬิ
6110 อปทานปาฬิ-๑
6111 อปทานปาฬิ-๒
6112 พุทธวงฺสปาฬิ
6113 จริยาปิฏกปาฬิ
6114 ชาตกปาฬิ-๑
6115 ชาตกปาฬิ-๒
6116 มหานิทฺเทสปาฬิ
6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ
6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ
6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ
6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ
6121 เปฏโกปเทสปาฬิ
6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา
6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑
6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒
6204 อุทานอฏฺฐกถา
6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา
6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑
6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒
6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา
6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา
6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑
6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒
6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา
6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑
6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒
6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา
6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา
6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑
6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒
6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓
6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔
6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕
6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖
6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗
6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา
6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา
6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑
6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒
6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา
6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา
6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ
7102 วิภงฺคปาฬิ
7103 ธาตุกถาปาฬิ
7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ
7105 กถาวตฺถุปาฬิ
7106 ยมกปาฬิ-๑
7107 ยมกปาฬิ-๒
7108 ยมกปาฬิ-๓
7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑
7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒
7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓
7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔
7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕
7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา
7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา
7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา
7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา
7302 วิภงฺคมูลฏีกา
7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา
7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา
7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา
7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท
7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห
7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา
7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།འགྲེལ་བཤད།འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི།
1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི།
1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ)
1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།
1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ)
1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣
1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།
1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ།
1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡
1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢
1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ།
1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡
1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢
1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི།
1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ།

8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡
8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢
8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡
8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢
8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ།

8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི)
8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི།
8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ།
8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ།
8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ།
8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི།
8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར།
8423 པཛྫ་མ་དྷུ།
8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི།
8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས།
8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས།
8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས།
8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ)
8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ)
8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི།
8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ།
8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ།
8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ།
8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ།
8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ།
8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར།
8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི།
8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི།
8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི།
8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི།
8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི།
8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི།
8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི།
8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི།
8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི།
8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ།
8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི།
8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ།
8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས།
8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས།
8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ།
8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས།
8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས།
8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ།
8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ།
8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ།
8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ།
8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི།
8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ།
8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ།
8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ།
8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ)
2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ)
2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ)
2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡
2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)
4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི།
6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི།
6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི།
6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི།
6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡
6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢
6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི།
6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི།
6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡
6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢
6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི།
6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི།
6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི།
6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།
6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣
6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤
6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥
6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦
6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧
6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི།
7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི།
7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི།
7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི།
7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡
7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢
7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣
7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡
7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢
7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣
7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤
7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥
7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ།
7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ།
7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển PaliChú giảiPhụ chú giảiKhác
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1
1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2
1203 Chú Giải Pācittiya
1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật)
1205 Chú Giải Cūḷavagga
1206 Chú Giải Parivāra
1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1
1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2
1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha
1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi
1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1
1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2
1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1
1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2
1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1
1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Thanh Tịnh Đạo - 1
8402 Thanh Tịnh Đạo - 2
8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1
8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2
8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo

8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8410 Tạng Luật (Vấn Đáp)
8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp)
8412 Chú Giải (Vấn Đáp)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Phụ Chú Giải Namakkāra
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8444 Mahārahanīti
8445 Dhammanīti
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8450 Cāṇakyanīti
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Phụ Chú Giải Milinda
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2203 Chú Giải Pāthikavagga
2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga
2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1
2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1
3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2
3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa
3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa
3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)
4201 Chú Giải Sagāthāvagga
4202 Chú Giải Nidānavagga
4203 Chú Giải Khandhavagga
4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga
4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga
4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga
4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga
4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga
4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Chú Giải Ekakanipāta
5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta
5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi - 1
6111 Apadāna Pāḷi - 2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi - 1
6115 Jātaka Pāḷi - 2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Chú Giải Khuddakapāṭha
6202 Chú Giải Dhammapada - 1
6203 Chú Giải Dhammapada - 2
6204 Chú Giải Udāna
6205 Chú Giải Itivuttaka
6206 Chú Giải Suttanipāta - 1
6207 Chú Giải Suttanipāta - 2
6208 Chú Giải Vimānavatthu
6209 Chú Giải Petavatthu
6210 Chú Giải Theragāthā - 1
6211 Chú Giải Theragāthā - 2
6212 Chú Giải Therīgāthā
6213 Chú Giải Apadāna - 1
6214 Chú Giải Apadāna - 2
6215 Chú Giải Buddhavaṃsa
6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka
6217 Chú Giải Jātaka - 1
6218 Chú Giải Jātaka - 2
6219 Chú Giải Jātaka - 3
6220 Chú Giải Jātaka - 4
6221 Chú Giải Jātaka - 5
6222 Chú Giải Jātaka - 6
6223 Chú Giải Jātaka - 7
6224 Chú Giải Mahāniddesa
6225 Chú Giải Cūḷaniddesa
6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1
6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2
6228 Chú Giải Nettippakaraṇa
6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi - 1
7107 Yamaka Pāḷi - 2
7108 Yamaka Pāḷi - 3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5
7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi
7202 Chú Giải Sammohavinodanī
7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa
7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī
7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga
7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa
7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī
7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra
7309 Abhidhammamātikāpāḷi