বাংলা
পালিঅট্ঠকথাটীকাঅন্ন
1101 পারাজিক পালি
1102 পাচিত্তিয় পালি
1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়)
1104 চূলবগ্গ পালি
1105 পরিবার পালি
1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১
1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২
1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা
1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়)
1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা
1206 পরিবার অট্ঠকথা
1301 সারত্থদীপনী টীকা-১
1302 সারত্থদীপনী টীকা-২
1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩
1401 দ্বেমাতিকাপালি
1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা
1403 বজিরবুদ্ধি টীকা
1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১
1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২
1406 বিনয়ালংকার টীকা-১
1407 বিনয়ালংকার টীকা-২
1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা
1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয়
1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১
1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২
1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি
1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা

8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১
8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২
8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১
8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২
8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা

8406 দীঘনিকায় (পু-বি)
8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি)
8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি)
8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি)
8410 বিনয়পিটক (পু-বি)
8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি)
8412 অট্ঠকথা (পু-বি)
8413 নিরুত্তিদীপনী
8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ
8415 অনুদীপনীপাঠ
8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ
8417 নমক্কারটীকা
8418 মহাপণামপাঠ
8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা
8420 সুতবন্দনা
8421 কমলাঞ্জলি
8422 জিনালংকার
8423 পজ্জমধু
8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী
8425 চূলগন্থবংস
8426 মহাবংস
8427 সাসনবংস
8428 কচ্চায়নব্যাকরণং
8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং
8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা)
8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা)
8432 পদরূপসিদ্ধি
8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা
8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ
8435 বুত্তোদয়পাঠ
8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ
8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা
8438 সুবোধালংকারপাঠ
8439 সুবোধালংকারটীকা
8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার
8441 লোকনীতি
8442 সুত্তন্তনীতি
8443 সূরস্সতীনীতি
8444 মহারহনীতি
8445 ধম্মনীতি
8446 কবিদপ্পণনীতি
8447 নীতিমঞ্জরী
8448 নরদক্খদীপনী
8449 চতুরারক্খদীপনী
8450 চাণক্যনীতি
8451 রসবাহিনী
8452 সীমাবিসোধনীপাঠ
8453 বেস্সন্তরগীতি
8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা
8455 থূপবংস
8456 দাঠাবংস
8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া
8458 ধাতুবংস
8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস
8460 জিনচরিতয়
8461 জিনবংসদীপং
8462 তেলকটাহগাথা
8463 মিলিদটীকা
8464 পদমঞ্জরী
8465 পদসাধনং
8466 সদ্দবিন্দুপকরণং
8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা
8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি
2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ)
2103 পাথিকবগ্গ পালি
2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ)
2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা
2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা
2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ)
2303 পাথিকবগ্গ টীকা
2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১
2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি
3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি
3103 উপরিপণ্ণাস পালি
3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১
3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২
3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা
3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা
3301 মূলপণ্ণাস টীকা
3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা
3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি
4102 নিদানবগ্গ পালি
4103 খন্ধবগ্গ পালি
4104 সলায়তনবগ্গ পালি
4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)
4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা
4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা
4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা
4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)
4301 সগাথাবগ্গ টীকা
4302 নিদানবগ্গ টীকা
4303 খন্ধবগ্গ টীকা
4304 সলায়তনবগ্গ টীকা
4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি
5102 দুকনিপাত পালি
5103 তিকনিপাত পালি
5104 চতুক্কনিপাত পালি
5105 পঞ্চকনিপাত পালি
5106 ছক্কনিপাত পালি
5107 সত্তকনিপাত পালি
5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি
5109 নবকনিপাত পালি
5110 দশকনিপাত পালি
5111 একাদশকনিপাত পালি
5201 এককনিপাত অট্ঠকথা
5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা
5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা
5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা
5301 এককনিপাত টীকা
5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা
5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা
5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি
6102 ধম্মপদ পালি
6103 উদান পালি
6104 ইতিবুত্তক পালি
6105 সুত্তনিপাত পালি
6106 বিমানবত্থু পালি
6107 পেতবত্থু পালি
6108 থেরগাথা পালি
6109 থেরীগাথা পালি
6110 অপদান পালি-১
6111 অপদান পালি-২
6112 বুদ্ধবংস পালি
6113 চরিয়াপিটক পালি
6114 জাতক পালি-১
6115 জাতক পালি-২
6116 মহানিদ্দেস পালি
6117 চূলনিদ্দেস পালি
6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি
6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি
6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি
6121 পেটকোপদেস পালি
6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা
6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১
6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২
6204 উদান অট্ঠকথা
6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা
6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১
6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২
6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা
6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা
6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১
6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২
6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা
6213 অপদান অট্ঠকথা-১
6214 অপদান অট্ঠকথা-২
6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা
6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা
6217 জাতক অট্ঠকথা-১
6218 জাতক অট্ঠকথা-২
6219 জাতক অট্ঠকথা-৩
6220 জাতক অট্ঠকথা-৪
6221 জাতক অট্ঠকথা-৫
6222 জাতক অট্ঠকথা-৬
6223 জাতক অট্ঠকথা-৭
6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা
6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা
6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১
6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২
6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা
6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা
6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি
7102 বিভঙ্গ পালি
7103 ধাতুকথা পালি
7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি
7105 কথাবত্থু পালি
7106 যমক পালি-১
7107 যমক পালি-২
7108 যমক পালি-৩
7109 পট্ঠান পালি-১
7110 পট্ঠান পালি-২
7111 পট্ঠান পালি-৩
7112 পট্ঠান পালি-৪
7113 পট্ঠান পালি-৫
7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা
7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা
7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা
7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা
7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা
7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা
7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা
7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা
7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো
7307 অভিধম্মত্থসংগহো
7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা
7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利義註複註藏外典籍
1101 巴拉基咖(波羅夷)
1102 巴吉帝亞(波逸提)
1103 大品(律藏)
1104 小品
1105 附隨
1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1
1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2
1203 巴吉帝亞(波逸提)義註
1204 大品義註(律藏)
1205 小品義註
1206 附隨義註
1301 心義燈-1
1302 心義燈-2
1303 心義燈-3
1401 疑惑度脫
1402 律攝註釋
1403 金剛智疏
1404 疑難解除疏-1
1405 疑難解除疏-2
1406 律莊嚴疏-1
1407 律莊嚴疏-2
1408 古老解惑疏
1409 律抉擇-上抉擇
1410 律抉擇疏-1
1411 律抉擇疏-2
1412 巴吉帝亞等啟請經
1413 小戒學-根本戒學

8401 清淨道論-1
8402 清淨道論-2
8403 清淨道大複註-1
8404 清淨道大複註-2
8405 清淨道論導論

8406 長部問答
8407 中部問答
8408 相應部問答
8409 增支部問答
8410 律藏問答
8411 論藏問答
8412 義注問答
8413 語言學詮釋手冊
8414 勝義顯揚
8415 隨燈論誦
8416 發趣論燈論
8417 禮敬文
8418 大禮敬文
8419 依相讚佛偈
8420 經讚
8421 蓮花供
8422 勝者莊嚴
8423 語蜜
8424 佛德偈集
8425 小史
8427 佛教史
8426 大史
8429 目犍連文法
8428 迦旃延文法
8430 文法寶鑑(詞幹篇)
8431 文法寶鑑(詞根篇)
8432 詞形成論
8433 目犍連五章
8434 應用成就讀本
8435 音韻論讀本
8436 阿毗曇燈讀本
8437 阿毗曇燈疏
8438 妙莊嚴論讀本
8439 妙莊嚴論疏
8440 初學入門義抉擇精要
8446 詩王智論
8447 智論花鬘
8445 法智論
8444 大羅漢智論
8441 世間智論
8442 經典智論
8443 勇士百智論
8450 考底利耶智論
8448 人眼燈
8449 四護衛燈
8451 妙味之流
8452 界清淨
8453 韋桑達拉頌
8454 目犍連語釋五章
8455 塔史
8456 佛牙史
8457 詞根讀本注釋
8458 舍利史
8459 象頭山寺史
8460 勝者行傳
8461 勝者宗燈
8462 油鍋偈
8463 彌蘭王問疏
8464 詞花鬘
8465 詞成就論
8466 正理滴論
8467 迦旃延詞根注
8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品
2102 大品(長部)
2103 波梨品
2201 戒蘊品註義註
2202 大品義註(長部)
2203 波梨品義註
2301 戒蘊品疏
2302 大品複註(長部)
2303 波梨品複註
2304 戒蘊品新複註-1
2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經
3102 中五十經
3103 後五十經
3201 根本五十義註-1
3202 根本五十義註-2
3203 中五十義註
3204 後五十義註
3301 根本五十經複註
3302 中五十經複註
3303 後五十經複註
4101 有偈品
4102 因緣品
4103 蘊品
4104 六處品
4105 大品(相應部)
4201 有偈品義注
4202 因緣品義注
4203 蘊品義注
4204 六處品義注
4205 大品義注(相應部)
4301 有偈品複註
4302 因緣品註
4303 蘊品複註
4304 六處品複註
4305 大品複註(相應部)
5101 一集經
5102 二集經
5103 三集經
5104 四集經
5105 五集經
5106 六集經
5107 七集經
5108 八集等經
5109 九集經
5110 十集經
5111 十一集經
5201 一集義註
5202 二、三、四集義註
5203 五、六、七集義註
5204 八、九、十、十一集義註
5301 一集複註
5302 二、三、四集複註
5303 五、六、七集複註
5304 八集等複註
6101 小誦
6102 法句經
6103 自說
6104 如是語
6105 經集
6106 天宮事
6107 餓鬼事
6108 長老偈
6109 長老尼偈
6110 譬喻-1
6111 譬喻-2
6112 諸佛史
6113 所行藏
6114 本生-1
6115 本生-2
6116 大義釋
6117 小義釋
6118 無礙解道
6119 導論
6120 彌蘭王問
6121 藏釋
6201 小誦義注
6202 法句義注-1
6203 法句義注-2
6204 自說義注
6205 如是語義註
6206 經集義注-1
6207 經集義注-2
6208 天宮事義注
6209 餓鬼事義注
6210 長老偈義注-1
6211 長老偈義注-2
6212 長老尼義注
6213 譬喻義注-1
6214 譬喻義注-2
6215 諸佛史義注
6216 所行藏義注
6217 本生義注-1
6218 本生義注-2
6219 本生義注-3
6220 本生義注-4
6221 本生義注-5
6222 本生義注-6
6223 本生義注-7
6224 大義釋義注
6225 小義釋義注
6226 無礙解道義注-1
6227 無礙解道義注-2
6228 導論義注
6301 導論複註
6302 導論明解
7101 法集論
7102 分別論
7103 界論
7104 人施設論
7105 論事
7106 雙論-1
7107 雙論-2
7108 雙論-3
7109 發趣論-1
7110 發趣論-2
7111 發趣論-3
7112 發趣論-4
7113 發趣論-5
7201 法集論義註
7202 分別論義註(迷惑冰消)
7203 五部論義註
7301 法集論根本複註
7302 分別論根本複註
7303 五論根本複註
7304 法集論複註
7305 五論複註
7306 阿毘達摩入門
7307 攝阿毘達磨義論
7308 阿毘達摩入門古複註
7309 阿毘達摩論母

English
Pali CanonCommentariesSub-commentariesOther
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon PaliCommentairesSous-commentairesAutres
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi


Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

Hommage à lui, le Bienheureux, l'Arhat, le Parfaitement Éveillé.

Sāsanavaṃsappadīpikā

Le Flambeau de l'Histoire de la Religion (Sāsanavaṃsappadīpikā).

Buddhaṃ [Pg.1] sumālī dvipaduttamo tamo,Hantvāna bodhesidha paṅkajaṃ kajaṃ;

Maggaggaselamhi suñaṭṭhito ṭhito,So maṃ ciraṃ pātu sukhaṃ sadā sadā.

Rendant hommage au Bouddha, le plus noble des hommes, qui, telle une guirlande, ayant détruit les ténèbres, a éveillé en ce monde le lotus né de la boue ; lui qui se tient fermement sur le sommet de la montagne du Noble Chemin, puisse-t-il me protéger longtemps et m'accorder toujours le bonheur.

Sīhaḷaddīpatoyeva,Āgatehi disantare;

Bhikkhūhi yācito kassaṃ,Sāsnavaṃsappadīpikaṃ.

À la demande des moines venus d'autres contrées jusqu'à l'île de Ceylan, je vais composer le Flambeau de l'Histoire de la Religion.

Kāmañca porāṇehi yā,Sāsnavaṃsappadipikā;

Vitthāra vācanāmaggā,Viracitā vinicchayā.

Certes, il existe des histoires de la religion composées par les anciens, mais elles sont rédigées selon des méthodes de récitation étendues et des analyses détaillées.

Sā [Pg.2] pana marammabhāsāya,Katattāyeva etesaṃ;

Dīpantaranivāsinaṃ,Vahāti suṭṭhunātthaṃ.

Cependant, parce qu'elles sont rédigées en langue birmane (maramma), elles n'apportent pas un bénéfice suffisant à ceux qui résident dans d'autres contrées.

Tasmā hi mūlabhāsāya,Karissāmi ahaṃ have;

Saṃsanditvāna ganthehi,Taṃ sallakkhentu sādhavoti.

C'est pourquoi je le composerai en vérité dans la langue originelle (le pāli), en me basant sur les textes ; que les gens de bien y prêtent attention.

Tatrāyaṃmātikā –

Voici le sommaire :

1. Navaṭṭhānāgatasāsanavaṃsakathāmaggo,

1. L'histoire de la religion parvenue dans les neuf lieux,

2. Sīhaḷadīpikasāsanavaṃsakathāmaggo,

2. L'histoire de la religion dans l'île de Ceylan,

3. Suvaṇṇabhūmisāsanavaṃsakathāmaggo,

3. L'histoire de la religion dans la Terre d'Or (Suvaṇṇabhūmi),

4. Yonakaraṭṭhasāsanavaṃsakathāmaggo,

4. L'histoire de la religion dans le royaume des Yonakas,

5. Vanavāsīraṭṭhasāsanavaṃsakathāmaggo,

5. L'histoire de la religion dans le royaume de Vanavāsī,

6. Aparantaraṭṭhasāsanavaṃsakathāmaggo,

6. L'histoire de la religion dans le royaume d'Aparanta,

7. Kasmīragandhāraraṭṭhasāsanavaṃsakathāmaggo,

7. L'histoire de la religion dans le royaume de Cachemire et du Gandhāra,

8. Mahiṃsakaraṭṭhasāsanavaṃsakathāmaggo,

8. L'histoire de la religion dans le royaume de Mahiṃsaka,

9. Mahāraṭṭhasāsanavaṃsavathāmaggo,

9. L'histoire de la religion dans le royaume de Mahāraṭṭha,

10. Cinaraṭṭhasāsanavaṃsakathāmaggocāti.

10. L'histoire de la religion dans le royaume de Chine.

1. Navaṭṭhānāgatasāsanavaṃsakathāmaggo

1. L'histoire de la religion parvenue dans les neuf lieux.

1. Tattha ca navaṭṭhānāgatasāsanavaṃsakathāmaggo evaṃ veditabbo. Amhākañhi bhagavā sammāsambuddho veneyyānaṃ hitatthāya hatthagataṃ sukhaṃ anādiyitvā dīpaṅkarassa bhagavato pādamūle byākaraṇaṃ nāma mañjūsaka pupphaṃ pilandhitvā kappasatasahassādhikāni cattāri asakhye yāni anekāsu jātīsu attano khedaṃ anapekkhitvā samatiṃsapāramiyo [Pg.3] pūretvā vessantarattabhāvato cavitvā tusitapure devasukhaṃ anubhavi.

1. Ici, l'histoire de la religion parvenue dans les neuf lieux doit être comprise ainsi. Notre Bienheureux, le Parfaitement Éveillé, pour le bien des êtres à convertir, sans se soucier du bonheur immédiat qu'il avait en main, reçut la prédiction comme une guirlande de fleurs de l'arbre Mañjūsaka aux pieds du Bienheureux Dīpaṅkara. Durant quatre asankhyeyyas et cent mille éons, sans tenir compte de sa propre fatigue à travers de nombreuses naissances, il accomplit les trente perfections. Puis, quittant son existence en tant que Vessantara, il connut le bonheur divin dans la cité de Tusita.

Tadā devehi uyyojiyamāno hutvā kapilavatthumhi hosamataraññā pabhuti asambhinnāttiyavaṃsikassa suddho dhanassanāma mahārañño aggamahesiyā asambhinnāttiyavaṃ sikāya māyāya kucchīsmiṃ āsāḷimāsassa puṇṇamiyaṃ guruvāre paṭisandhiṃ gahetvā asamāsaccayena vesākhamāsassa puṇṇamiyaṃ sukkavāre vijāyitvā soḷasavassikakāle rajjasampattiṃ patvā ekūnatiṃsavassāni atikkamitvā maṅgalauyyānaṃ nikkhamanakāle devehi dassitāni cattāri nimittāni passitvā saṃvegaṃ āpajjitvā mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā anomāyanāma nadiyā tīre bhamara vaṇṇasannibhāni kesāni chinditvā devadattiyakāsāvaṃ paṭicchādetvā ne rañjarāyanāma nadiyā tīre vesākhamāsassa puṇṇamiyaṃ paccūsakāle sujātāyanāma seṭṭhidhītāya dinnaṃ pāyāsaṃ ekūnapaṇṇāsavārena paribhuñjitvā purimikānaṃ sammāsambuddhānaṃ dhammatāya suvaṇṇapātiṃ nadiyaṃ otāretvā mahābodhimaṇḍaṃ upasaṅkamitvā aparājitapallaṅke nisīditvā anamataggasaṃ sārato paṭṭhāya attānaṃ chāyā viya anuyantānaṃ anekasatakilesaverīnaṃ sīsaṃ catūhi maggasatthehi chinditvā tilokaggamahādhammarājattaṃ patvā pañcatālīsavassānaṃ tesu tesu ṭhānesu tesaṃ tesaṃ sattānaṃ mahākaruṇāsamāpattijālaṃ patthāretvā desanāñāṇaṃ vijambhetvā dhammaṃ desetvā sāsanaṃ patiṭṭhāpesi. Patiṭṭhāpetvā ca pana asītivassāyukakāle vijjotayitvā nibbāyanappa dāpajālaṃ viya anupādisesanibbānadhātuyā parinibbāyi. Maccu dhammassa ca nāma tīsu lokesu atimamāyitabbo esa, atigarukātabbo esa, atibhāyitabbo esāti vijānanasabhāvo natthi. Bhagavantaṃyeva tāva tilokaggapuggalaṃ ādāya [Pg.4] gacchati, kiṃmaṅgaṃ pana amhe yevā tevā, ahovataacchariyā saṅkhāradhammoti. Honti cettha–

Alors, sollicité par les dieux, il prit naissance à Kapilavatthu du grand roi nommé Suddhodana, de lignée royale ininterrompue, et de la reine Māyā. Il fut conçu le jour de la pleine lune du mois d'Āsāḷha, un jeudi. Après dix mois, il naquit le jour de la pleine lune du mois de Vesākha, un vendredi. À l'âge de seize ans, il accéda à la royauté. Passé l'âge de vingt-neuf ans, au moment de sortir vers le parc royal, il vit les quatre signes montrés par les dieux et, saisi d'un sentiment d'urgence spirituelle, il accomplit le Grand Renoncement. Sur la rive de la rivière Anomā, il coupa ses cheveux noirs comme des abeilles et revêtit les robes safran offertes par une divinité. Sur la rive de la rivière Nerañjarā, le jour de la pleine lune du mois de Vesākha à l'aube, il consomma en quarante-neuf bouchées le riz au lait offert par Sujātā, la fille du riche marchand. Conformément à la nature des précédents Bouddhas, il fit flotter le plat d'or sur la rivière, puis s'approcha du siège de l'éveil. Assis sur le trône invincible, il trancha avec les quatre glaives des Chemins la tête de centaines d'ennemis que sont les souillures, qui le suivaient comme son ombre depuis le cycle des naissances sans commencement. Devenant le Roi du Dhamma, le plus élevé des trois mondes, il déploya pendant quarante-cinq ans le filet de sa grande compassion pour les êtres en divers lieux. Par son omniscience, il enseigna le Dhamma et établit la Dispensation. Après l'avoir établie, à l'âge de quatre-vingts ans, il s'éteignit dans l'élément de Nibbāna sans reste, comme une flamme s'évanouissant après avoir brillé. Cette loi de la mort doit être grandement crainte et respectée dans les trois mondes. Puisqu'elle emporte même le Bienheureux, l'être suprême des trois mondes, que dire de nous ? Oh, combien les formations sont éphémères ! À ce sujet, il est dit :

Maccudhammo ca nāmesa,Nillajjo ca anottappī;

Tilokaggaṃva ādāya,Gacchī pageva aññesu.

Cette loi de la mort est sans honte et sans crainte morale ; après avoir emporté le plus élevé des trois mondes, elle s'en va d'autant plus vite vers les autres.

Yathā goghātako coro,Māretuṃyeva ārabhi;

Goṇaṃ laddhāna lokamhi,Payojanaṃva ettakaṃ.

Tout comme un boucher criminel ne cherche qu'à tuer le bœuf qu'il a capturé dans ce monde, telle est sa seule intention.

Tatheva maccurājā ca,Hindagūnaṃ guṇaṃ idha;

Na vijānāti eso hi,Māretuṃyeva ārabhīti.

De même, le roi de la Mort ne reconnaît pas ici-bas la vertu des êtres ; il ne cherche qu'à donner la mort.

Sattāhaparinibbute ca bhagavati āyasmā mahākassapo tiyaḍḍhasatādhikehi sahassamattehi bhikkhūhi saddhi pāvāto kusīnārāyaṃ āgacchanto antarāmagge bhagavā sammāsambuddho parinibbutoti sutvā avītasoka bhikkhū rodante disvā vuddhapabbajito subhaddānāma bhikkhu evaṃ vadati– mā āvuso paridevittha, natthettha socitabbonāmakoci, pubbe mayaṃ bhavāma samaṇena ge,bhamena upaddutā– idaṃ karotha idaṃ tumhākaṃ kappati, mā idaṃ karittha na idaṃ tumhākaṃ kappatīti, seyyathāpi iṇasādhikena dāsoti, idāni pana mayaṃ yaṃ yaṃ icchāma, taṃ taṃ sakkā kātuṃ, yaṃ yaṃ pana na icchāma,taṃ taṃ sakkā akātunti. Taṃ sutvā īdisaṃ pana verīpuggalaṃ paṭicca sammāsambuddhassa bhagavato sāsanaṃ khippaṃ antaradhāreyya, idāni suvaṇṇakkhandhasadiso sarīro saṃvijjamāno [Pg.5]yeva dukkhena nipphādite sāsane mahābhayaṃ uppajji ca, īdiso puggalo aññaṃ īdisaṃ puggalaṃ sahāyaṃ labhitvā vuddhimāpajjanto hāpetuṃ sakkuṇeyya maññeti cittakkhedaṃ patvā dhammasaṃvegaṃ labhitvā imaṃ bhikkhuṃ idheva setavatthaṃ nivāsāpetvā sarīre bhasmena vikiritvā bahiddhā karissāmīti cintesi.

Sept jours après le Parinibbāna du Bienheureux, le vénérable Mahākassapa, marchant de Pāvā vers Kusinārā avec environ mille cinq cents moines, apprit en chemin que le Bienheureux s'était éteint. Voyant les moines non encore libérés des passions pleurer, un moine ordonné tardivement nommé Subhadda dit ceci : « Ne vous lamentez pas, chers amis, il n'y a pas lieu de s'affliger. Auparavant, nous étions opprimés par le grand ascète qui nous disait : “Faites ceci, ceci vous est permis ; ne faites pas cela, cela ne vous est pas permis”, comme des esclaves envers un créancier. Maintenant, nous pouvons faire ce que nous voulons et ne pas faire ce que nous ne voulons pas. » En entendant cela, Mahākassapa pensa : « À cause d'un tel individu hostile, la religion du Bienheureux pourrait disparaître rapidement. Alors que son corps, semblable à un lingot d'or, est encore présent, un grand danger est apparu pour la religion établie avec tant de peine. Si un tel homme trouvait un compagnon semblable, il pourrait causer sa ruine. » Affligé et saisi d'urgence spirituelle, il pensa : « Je devrais lui faire porter des vêtements blancs, le couvrir de cendres et l'expulser. »

Tadā āyasmato mahākassapattherassa etadahosi,– idāni samaṇassa gotamassa sarīraṃ saṃvijjamānaṃyeva parisā vivādaṃ karontīti manussā upavadissantiti. Tato pacchā imaṃ vitakkaṃ vūpasametvā khamitvā sammāsambuddho bhagavā parinibbāyamānopi tena pana desito dhammo saṃvijjati, tena desitassa dhammassa thiraṃ patiṭṭhāpanatthāya saṅgāyiyamānaṃ īdisehi puggalehi sāsanaṃ na antaradhāyissati, ciraṃ ṭhassati yevāti manasikaritvā bhagavato dinnapaṃsu kūlacīvarādivasena dhammānuggahaṃ anussaritvā bhagavato parinibbānato tatiye māse āsāḷimāsassa puṇṇamito pañcame divase rājagahe sattapaṇṇiguhāyaṃ ājātasattuṃnāma rājānaṃ nissāya pañcahi arahanta satehi saddhiṃ sattamāsehi paṭhamaṃ saṅgāyanaṃ akāsi.

Alors, le vénérable Mahākassapa Thera pensa : 'À présent, alors que le corps du Śramaṇa Gotama est encore présent, les gens critiqueront en disant que l'assemblée se querelle.' Puis, ayant apaisé et supporté cette pensée, il se dit : 'Bien que le Bienheureux Sammāsambuddha soit entré en Parinibbāna, le Dhamma qu'il a enseigné subsiste. Pour établir fermement ce Dhamma qu'il a enseigné, si le Sāsana est récité par de telles personnes, il ne disparaîtra pas et durera longtemps.' Se remémorant la faveur du Dhamma reçue du Bienheureux, notamment par le don de son vêtement de poussière (paṃsukūlacīvara), il tint le Premier Concile pendant sept mois avec cinq cents Arahants, au cours du troisième mois après le Parinibbāna du Bienheureux, le cinquième jour après la pleine lune du mois d'Āsāḷha, à Rājagaha, dans la grotte Sattapaṇṇi, sous le patronage du roi nommé Ajātasattu.

Tadā aṭṭhacattālīsādhikasatakaliyugaṃ anavasesato apanetvā kaliyugena sāsanaṃ samaṃ katvā ṭhapesi. Yadā pana ajātasattu rañño rajjaṃ patvā aṭṭhavassāni ahesuṃ, tadā marammaraṭṭhe taṅkosaṅgatvapure jambudīpadhajassanāma rañño rajjaṃ patvā atirekapañcavassāni ahesunti.

À ce moment-là, ayant retranché sans reste cent quarante-huit ans de l'ère du Kaliyuga, il établit le Sāsana au début du Kaliyuga. Lorsque huit années s'étaient écoulées depuis l'accession au trône du roi Ajātasattu, dans le pays de Maramma, dans la cité de Taṅkosaṅgatva, le roi nommé Jambudīpadhaja accéda au trône et y resta un peu plus de cinq ans.

Imissañca paṭhamasaṅgītiyaṃ āyasmā mahākassapo āyasmā upāli āyasmā ānando āyasmā anuruddho cāti evamādayo pañcasatappamāṇā mahātherā paṭhamaṃ saṅgāyitvā sāsanaṃ anuggahesuṃ. Evaṃ [Pg.6] subhaddassa duṭṭhapabbajitassa duṭṭhavacanaṃ sāsanassa anuggahe kāraṇaṃnāma ahosi. Subhaddo ca nāma duṭṭhapabbajito ātumānagaravāsī ahosi kappakakuliko. So yadā bhagavā ātumānagaraṃ gacchati, tadā atteno putte dve sāmaṇere kappakakammaṃ kārāpetvā laddhehi taṇḍulatelādīhi vatthūhi yāguṃ pacitvā sasaṅghassa buddhassa adāsi. Bhagavā pana tāni appaṭiggahetvā kāraṇaṃ pucchitvā vigarahitvā akappiyasamādānadukkaṭāpattiṃ kappakapubbassa bhikkhussa khuradhāraṇadukkaṭāpattiñca paññāpesi. Taṃ kāraṇaṃ paṭicca veraṃ bandhitvā sāsanaṃ viddhaṃsitukāmatāya tattakaayoguḷaṃ gilitvā uggīranto viya īdisaduṭṭhavacanaṃ vadīti.

Lors de ce Premier Concile, le vénérable Mahākassapa, le vénérable Upāli, le vénérable Ānanda, le vénérable Anuruddha et d'autres grands anciens au nombre de cinq cents ont d'abord récité et soutenu le Sāsana. C'est ainsi que les paroles malveillantes de Subhadda, le moine mal intentionné, devinrent la cause du soutien au Sāsana. Ce Subhadda était un moine malveillant résidant dans la cité d'Ātumā, issu d'une famille de coiffeurs. Lorsque le Bienheureux se rendit à la cité d'Ātumā, il fit exercer le métier de coiffeur à ses deux fils novices et, avec le riz, l'huile et les autres biens obtenus, il cuisit de la bouillie qu'il offrit au Bouddha et à la communauté. Cependant, le Bienheureux, ne l'ayant pas acceptée, s'enquit de la raison et le réprimanda, instaurant une offense de mauvaise action (dukkaṭa) pour avoir accepté ce qui n'est pas permis, et une offense de mauvaise action pour l'utilisation d'un rasoir par un moine qui était autrefois coiffeur. À cause de cet incident, nourrissant une rancune et désirant détruire le Sāsana, il prononça de telles paroles malveillantes, comme s'il vomissait une boule de fer chauffée à blanc qu'il aurait avalée.

Ajātasatturājā ca tumhākaṃ dhammacakkaṃ hotu, mama āṇācakkaṃ pavattissāmi, vissaṭṭhā hutvā saṅgāyantūti anuggahesi. Tenesa paṭhamaṃ sāsanānuggaho rājāti veditabbo, mahākassapādīnañca arahantānaṃ pañcasatānaṃ sisāparamparā anekā honti, gaṇanapathaṃ vītivattā. Yamettha ito paraṃ vattabbaṃ, taṃ aṭṭhakathāyaṃ vuttanayena veditabbaṃ. Te pana mahātherā saṅgāyitvā parinibbāyiṃsūti. Honti cettha–

Le roi Ajātasattu apporta son soutien en disant : 'Que la roue du Dhamma soit la vôtre, j'exercerai la roue de l'autorité ; récitez en toute confiance.' C'est pourquoi il doit être reconnu comme le premier roi protecteur du Sāsana. Les lignées de disciples des cinq cents Arahants, Mahākassapa et les autres, sont innombrables et dépassent tout calcul. Ce qui doit être dit de plus à ce sujet doit être compris selon la méthode énoncée dans les commentaires (Aṭṭhakathā). Ces grands anciens, après avoir tenu le concile, entrèrent en Parinibbāna. À ce propos, il est dit :

Iddhimanto ca ye therā,Paṭhamassaṅgītiṃ katvā;

Sāsanaṃ paggahitvāna,Maccūvasaṃva sampattā.

Les Theras doués de pouvoirs psychiques, ayant tenu le Premier Concile et soutenu le Sāsana, sont tombés sous le pouvoir de la Mort.

Kiñcāpi iddhiyo santi,Tathāpi tā jahitvāna;

Nibbāyiṃsu vasaṃ maccu,Patvā te chinnapakkhāva.

Bien qu'ils possédassent des pouvoirs psychiques, ils les abandonnèrent néanmoins et s'éteignirent (Nibbāna), tombant sous le pouvoir de la Mort, tels des oiseaux aux ailes brisées.

Kā [Pg.7] kathāva ca amhākaṃ,Amhākaṃ gahaṇe pana;

Maccuno natthi sāro ca,Evaṃ dhāreyya paṇḍitoti.

Que dire alors de nous ? En ce qui nous concerne, la Mort n'a pas de substance. C'est ainsi que le sage devrait considérer les choses.

Ayaṃ paṭhamasaṅgītikathā saṅkhepo.

Ceci est le résumé du récit du Premier Concile.

Tato paraṃ vassasataṃ tesaṃ sissaparamparā sāsanaṃ dhāretvā āgamaṃsu. Athānukkamena gacchantesu rattidivesu vassasataparinibbute bhagavati vesālikā vajjiputtakā bhikkhū vesāliyaṃ kappati siṅgiloṇakappā, kappati dvaṅgulakappo, kappati gāmantarakappo, kappati āvāsakappo, kappati anumatikappo, kappati āciṇṇakappo, kappati āmathitakappo, kappati jaḷogiṃ pātuṃ, kappati adasakaṃ nisīdanaṃ, kappati jātarūparajatanti imāni dasavatthūni dīpesuṃ.

Par la suite, pendant cent ans, leurs lignées de disciples ont maintenu le Sāsana. Puis, au fil des jours et des nuits, cent ans après le Parinibbāna du Bienheureux, les moines Vajjiputtaka de Vesālī ont propagé à Vesālī ces dix points : l'usage du sel dans une corne est permis, l'usage des deux doigts après midi est permis, l'usage d'aller dans un autre village est permis, l'usage de la résidence est permis, l'usage du consentement est permis, l'usage coutumier est permis, l'usage du lait non baratté est permis, l'usage de boire du jus de palmier fermenté est permis, l'usage d'un siège sans bordure est permis, et l'usage de l'or et de l'argent est permis.

Tesaṃ susunāgaputto kāḷāsokonāma rājā pakkho ahosi. Tena kho pana samayena āyasmā yaso kākaṇḍakaputto vajjīsu cārikaṃ caramāno vesālikā kira vajjiputtakā bhikkhū vesāliyaṃ dasavatthūni dipentīti sutvā na kho panetaṃ ppatirūpaṃ, yvāhaṃ dasabalassa sāsanavipattiṃ sutvā appossukko bhaveyyaṃ, sandhāhaṃ adhammavādino niggahetvā dhammaṃ dīpessāmīti cintayanto yena vesālī, tadavasari. Tadā āyasmā mahāyaso revatasabbakāmiādīhi sattasatehi arahantehi saddhiṃ saṅgāyissāmīti vesāliyaṃ vālukārāmaṃ āgacchi. Vajjiputtakāca bhikkhū upārambhacittā kāḷāsokaṃnāma rājānaṃ upasaṅkamitvā mayaṃ kho mahārāja imasmiṃ mahāvanārāme gandhakuṭiṃ rakkhitvā vassāma, idāni mahārāja adhammavādino aññe bhikkhū vilumpitukāmā viddhaṃsitukāmā āgatāti ārocesuṃ. Kāḷāsoko [Pg.8] ca mahārājā āgantukānaṃ bhikkhūnaṃ appavisanatthāya nivārethāti amacce pesesi. Amaccāca nivāretuṃ gacchantā devatānaṃ ānubhāvena bhikkhū na passanti. Tadaheva ca rattibhāge kāḷāsokamahārājā lohakumbhīniraye patanākārena supinaṃ passi. Tassa rañño bhagini nandānāma therī ākāsena āgacchanti dhammavādino mahāthere niggaṇhitvā adhammavādīnaṃ bhikkhūnaṃ paggahaṇe dosabahulataṃ pakāsetvā sāsanassa paggahaṇatthāya ovādaṃ akāsi.

Le roi nommé Kālāsoka, fils de Susunāga, prit leur parti. À cette époque, le vénérable Yasa, fils de Kākaṇḍaka, voyageant chez les Vajjī, entendit que les moines Vajjiputtaka de Vesālī propageaient les dix points à Vesālī. Pensant : 'Il ne convient pas que, ayant entendu parler de la dégradation du Sāsana du Possesseur des Dix Forces, je reste indifférent ; je vais réprimer les partisans de ce qui n'est pas le Dhamma et manifester le Dhamma', il se rendit à Vesālī. Alors, le vénérable Mahāyasa vint au Vālukārāma à Vesālī avec sept cents Arahants, dont Revata et Sabbakāmī, pour tenir le concile. Les moines Vajjiputtaka, animés d'intentions malveillantes, s'approchèrent du roi nommé Kālāsoka et lui dirent : 'Grand roi, nous résidons dans ce monastère de Mahāvana en protégeant la cellule parfumée (Gandhakuṭi). À présent, ô grand roi, d'autres moines partisans de l'adhamma sont arrivés, désirant piller et détruire.' Le grand roi Kālāsoka envoya ses ministres en leur disant : 'Empêchez les moines étrangers d'entrer.' Mais les ministres, en allant les interdire, ne virent pas les moines par la puissance des divinités. Cette même nuit, le grand roi Kālāsoka fit un rêve où il semblait tomber dans l'enfer de la cuve de cuivre (Lohakumbhī). Sa sœur, la Theri nommée Nandā, venant par les airs, lui donna des instructions pour soutenir le Sāsana, exposant la multitude de fautes qu'il commettait en réprimant les grands anciens partisans du Dhamma et en soutenant les moines partisans de ce qui n'est pas le Dhamma.

Kāḷāsokarājā ca saṃvegappatto hutvā āyasmantānaṃ mahāyasattherādīnaṃ khamāpetvā ajātasatturājā viya saṅgāyane paggahaṃ akāsi.

Le roi Kālāsoka, saisi d'émotion, demanda pardon au vénérable Yasa Thera et aux autres, et apporta son soutien au concile à la manière du roi Ajātasattu.

Mahāyasattherādayo ca kāḷāsokaṃ rājānaṃ nissāya vālukārāme vajjiputtakānaṃ bhikkhūnaṃ pakāsitāni adhammavatthūni bhinditvā aṭṭhati māsehi dutiyasaṅgāyanaṃ akaṃsu.

Le vénérable Mahāyasa Thera et les autres, sous le patronage du roi Kālāsoka, réfutèrent au Vālukārāma les points contraires au Dhamma proclamés par les moines Vajjiputtaka et tinrent le Second Concile pendant huit mois.

Tadā ca majjhimadese pātaliputtanagare susunāgarañño puttabhūtassa kāḷāsokarañño atisekaṃ patvā dasavassāni ahesuṃ. Parammaraṭṭhe pana sirikhettanagare dvattagoṅkassanāma rañño abhisittakālato pure ekavassaṃ ahosi. Jinasāsanaṃ pana vassasataṃ ahosi.

À cette époque, dans la ville de Pāṭaliputta au Pays du Milieu, dix ans s'étaient écoulés depuis le couronnement du roi Kāḷāsoka, fils du roi Susunāga. Dans le royaume d'outre-mer, dans la ville de Sirikhetta, une année s'était écoulée avant le sacre du roi nommé Dvattagoṅka. Cent ans s'étaient écoulés depuis l'enseignement du Victorieux.

Imissañca dutiyasaṅgītiyaṃ mahāyasa revata sabbakāmippamukhā sattasatappamāṇā mahātherā dutiyaṃ saṅkhāyitvā dutiyaṃ sāsanaṃ paggahesuṃ.

Lors de ce Second Concile, sept cents grands anciens, avec à leur tête Mahāyasa, Revata et Sabbakāmī, récitèrent pour la seconde fois les écritures et soutinrent l'Enseignement pour la seconde fois.

Āyasmā mahāyasattherocanāma pañcahi etadaggaḷāne hi bhagavatā thomitassa ānandattherassa saddhivihāriko ahosi. Vajjiputtakānaṃ bhikkhūnaṃ adhammavatthudīpanaṃ dutiyasaṅgītiyaṃ kāraṇameva. Kāḷāsokarājāca pageva adhammavādībhikkhūnaṃ sahāyopi samāno puna dhammavādibhikkhūnaṃ sahāyo [Pg.9] hutvā anuggahaṃ akāsi. Tasmā dutiyasāsanapaggaho rājāti veditabbo.

Le vénérable grand ancien Mahāyasa était un disciple de l'Ancien Ānanda, qui fut loué par le Bienheureux par cinq prééminences. L'exposition des points contraires à la loi par les moines Vajjiputtaka fut la cause même du Second Concile. Le roi Kāḷāsoka, bien qu'il ait été auparavant l'allié des moines prônant ce qui est contraire au Dhamma, devint ensuite l'allié des moines prônant le Dhamma et leur apporta son soutien. C'est pourquoi on doit comprendre que le roi fut le protecteur de ce second renouveau de l'Enseignement.

Dutiyasaṅgītiyaṃ pana mahāyasatthera revata sabbakāmippamukhānaṃ sattasatānaṃ mahātherānaṃ sissaparamparā anekā honti, gaṇanapathaṃ vītivattā. Yamettha ito paraṃ vattabba, taṃ aṭṭhakathāyaṃ vuttanayena veditabbaṃ. Te pana mahātherā dutiyaṃ saṅgāyitvā parinibbāyiṃsūti. Honti cettha–

Lors du Second Concile, les lignées de disciples des sept cents grands anciens, dirigés par Mahāyasa, Revata et Sabbakāmī, furent nombreuses, dépassant tout calcul. Ce qui doit être dit à ce sujet par la suite doit être compris selon la méthode énoncée dans le Commentaire. Ces grands anciens, après avoir tenu le second concile, atteignirent le parinibbāna. À ce sujet, il est dit :

Buddhimanto ca ye therā,Dutiyassaṅgitiṃ katvā;

Sāsanaṃ paggahitvāna,Maccūvasaṃva sampattā.

« Les Anciens doués de sagesse, ayant tenu le Second Concile et soutenu l'Enseignement, sont tombés sous le pouvoir de la mort. »

Iddhimantopi ye therā,Maccuno tāva vasaṃ gamuṃ;

Kathaṃyeva mayaṃ muttā,Tato āraka muccanāti;

« Même les Anciens doués de pouvoirs psychiques sont allés sous le pouvoir de la mort ; comment pourrions-nous donc être libérés, être délivrés de cela ? »

Ayaṃ dutiyasaṅgītikathāsaṅkhepo.

Telle est la synthèse du récit du Second Concile.

Tato paraṃ aṭṭhatiṃsādhikāni dvevassasatāni sammāsabbuddhassa bhagavato sāsanaṃ nirākulaṃ ahosi nirabbudaṃ. Aṭṭhatiṃsādhike pana dvivassasate sampatte pāṭaliputta nagare [Pg.10] siridhammāsokassanāma rañño kāle nigrodhasāmaṇeraṃ paṭicca buddhasāsane pasīditvā bhikkhusaṅghassa lābhasakkāraṃ bāhullaṃ ahosi. Tadā saṭṭhisahassamattā titthiyā lābhasakkāraṃ apekkhitvā apabbajitāpi pabbajitāviya hutvā upāsathapavāraṇādikammesu pavisanti, seyyathāpināma haṃsānaṃ majjhe bakā, yathā ca gunnaṃ majjhe gavajā, yathā ca sindhavānaṃ majjhe gadrabhāti.

Par la suite, pendant deux cent trente-huit ans, l'Enseignement du Bienheureux, le Parfaitement Éveillé, fut sans trouble et sans obstacle. Cependant, au terme de ces deux cent trente-huit ans, à l'époque du roi nommé Siridhammāsoka dans la ville de Pāṭaliputta, celui-ci, ayant conçu de la foi envers l'enseignement du Bouddha grâce au novice Nigrodha, les gains et les honneurs pour la communauté des moines devinrent abondants. Alors, environ soixante mille hérétiques, convoitant les gains et les honneurs, bien que non ordonnés, agirent comme s'ils l'étaient et s'introduisirent dans les cérémonies d'Uposatha et de Pavāraṇā, tout comme des hérons parmi des cygnes, des gaura parmi des bœufs, ou des ânes parmi des chevaux du Sindh.

Tadā bhikkhusaṅgho idāni aparisuddhā parisāti manasi karitvā uposathaṃ na akāsi. Sāsane abbudaṃ hutvā sattavassāni uposathapavāraṇāni chijjanti. Siridhammāso ko ca rājā taṃ sutvā taṃ adhikaraṇaṃ vūpasamehi uposathaṃ kārāpehīti ekaṃ amaccaṃ pesesi. Amacco ca bhikkhū uposathaṃ akattukāme kiṃ karissāmīti rājānaṃ paṭipucchituṃ avisahatāya sayaṃ mūḷo hutvā aññena mūḷena manthetvā sace bhikkhusaṅgho uposathaṃ na kareyya, bhikkhusaṅghaṃ ghātetukāmo mahārājāti sayaṃ mūḷo hutvā mūḷassa santikā mūḷavacanaṃ sutvā vihāraṃ gantvā uposathaṃ akattukāmaṃ bhikkhusaṅghaṃ ghātesi.

Alors la communauté des moines, considérant que l'assemblée était désormais impure, ne célébra pas l'Uposatha. Un obstacle étant apparu dans l'Enseignement, les cérémonies d'Uposatha et de Pavāraṇā furent interrompues pendant sept ans. Le roi Siridhammāsoka, ayant appris cela, envoya un ministre en disant : « Apaise ce litige et fais célébrer l'Uposatha ». Le ministre, incapable d'interroger le roi sur ce qu'il devait faire si la communauté des moines refusait l'Uposatha, étant lui-même égaré et ayant consulté un autre ignorant, pensa : « Le Grand Roi veut faire tuer la communauté des moines si elle ne célèbre pas l'Uposatha ». Étant lui-même dans l'erreur et ayant suivi les conseils d'un autre égaré, il se rendit au monastère et tua les moines qui refusaient de célébrer l'Uposatha.

Rājā ca taṃ sutvā ayaṃ bālo mayā anāṇattova hutvā īdisaṃ luddakammaṃ akāsi, ahaṃ pāpakammato muccissāmivā māvāti dvaḷakajāto hutvā mahāmoggaliputta tissattheraṃ gaṅgāya patisotato ānetvā taṃ kāraṇaṃ theraṃ pucchi. Thero ca dīpakatittirajātakena acetanatāya pāpakammato mocessasiti vissajjesi, sattāhampi titthiyānaṃ vādaṃ siridhammāsokarañño sikkhāpesi, vādena vādaṃ tulayitvā saṭṭhisahassamatte titthiye sāsanabāhiraṃ akāsi. Tadā pana uposathaṃ akāsi. Bhagavatā vuttaniyāmeneva kathāvatthuñca bhikkhusaṅghamajjhe byākāsi[Pg.11]. Asokārāme ca sahassamattā mahātherā navahi māsehi saṅgāyiṃsuṃ.

Le roi, ayant appris cela, pensa : « Cet insensé a commis un tel acte cruel sans mon ordre ; serai-je libéré ou non de cette mauvaise action ? » Étant tourmenté par le doute, il fit venir le Grand Ancien Mahāmoggaliputta Tissa en remontant le courant du Gange et interrogea l'Ancien sur cette affaire. L'Ancien le libéra de la culpabilité de cet acte en citant le Dīpaka-Tittira Jātaka, car il n'y avait pas d'intention. Pendant sept jours, il instruisit le roi Siridhammāsoka sur les doctrines des hérétiques. Ayant comparé chaque doctrine, il exclit de l'Enseignement environ soixante mille hérétiques. Alors seulement, on célébra l'Uposatha. Il expliqua le Kathāvatthu au milieu de la communauté des moines, selon la méthode même énoncée par le Bienheureux. Dans l'Asokārāma, mille grands anciens tinrent le concile pendant neuf mois.

Tadā majjhimadese pāṭaliputtanagare siridhammāsokarañño rajjaṃ patvā aṭṭhārasavassāni ahesuṃ. Marammaraṭṭhe pana sirikhettanagare ramboṅkassanāma rañño rajjaṃ patvā dvādasa vassāni ahesunti.

À cette époque, au Pays du Milieu, dans la ville de Pāṭaliputta, dix-huit ans s'étaient écoulés depuis le début du règne du roi Siridhammāsoka. Dans le royaume de Maramma, dans la ville de Sirikhetta, douze ans s'étaient écoulés depuis le règne du roi nommé Ramboṅka.

Imissañca tatiyasaṅgītiyaṃ mahāmoggaliputtatissattheronāma dutiyasaṅgāyakehi mahātherehi brahmalo kaṃ gantvā sāsanassa paggahaṇatthaṃ tissanāma mahābrahmānaṃ āyācita niyāmena tato cavitvā idha moggaliyānāma brāhmaṇiyā kucchimhi nibbattasatto.

Lors de ce Troisième Concile, le Grand Ancien nommé Mahāmoggaliputta Tissa était l'être qui, à la demande des grands anciens du Second Concile qui s'étaient rendus dans le monde de Brahmā pour assurer le soutien de l'Enseignement, quitta le monde du Grand Brahmā nommé Tissa pour renaître ici dans le sein d'une brahmane nommée Moggali.

Lābhasakkāraṃ apekkhitvā saṭṭhisahassamatānaṃ titthiyānaṃ samaṇālayaṃ katvā uposathapavāraṇādīsu kammesu pavesanaṃ parisāya asuddhattā sattavassāni uposathassa akaraṇañca sāsanassa paggahaṇe kāraṇameva. Mahāmoggaliputtatissa majjhantika mahārevappamukhā mahātherā tatiyaṃ saṅgāyitvā tatiyaṃ sāsanaṃ paggahesuṃ.

La convoitise des gains et des honneurs par environ soixante mille hérétiques qui prirent l'apparence de moines et s'insinuèrent dans les actes de l'Uposatha et de la Pavāraṇā, l'impureté de l'assemblée qui en résulta et l'interruption de l'Uposatha pendant sept ans furent les causes mêmes du renouveau de l'Enseignement. Les grands anciens, avec à leur tête Mahāmoggaliputta Tissa, Majjhantika et Mahārevata, tinrent le Troisième Concile et soutinrent l'Enseignement pour la troisième fois.

Siridhammāsokarājā ca titthiyānaṃ vādaṃ sallakkhetvā titthiye bahisāsanakaraṇādīhi sāsanassa paggaho rājāti veditabbo. Mahāmoggaliputtatissa majjhintika mahārevappamukhānaṃ sahassamattānaṃ mahātherānaṃ sissaparamparā anekā honti, gaṇanapathaṃ vītivattā. Yamettha ito paraṃ vattabbaṃ, taṃ aṭṭhakathāyaṃ vuttanayena veditabbaṃ. Te pana mahātherā tatiyaṃ saṅgāyitvā parinibbāyiṃsūti. Honti cettha–

On doit reconnaître que le roi Siridhammāsoka fut le protecteur de l'Enseignement en identifiant les thèses des hérétiques et en les expulsant. Les lignées de disciples des mille grands anciens, dirigés par Mahāmoggaliputta Tissa, Majjhantika et Mahārevata, sont nombreuses et dépassent tout calcul. Ce qui reste à dire à ce propos doit être compris selon la méthode du Commentaire. Ces grands anciens, après avoir tenu le troisième concile, atteignirent le parinibbāna. À ce sujet, il est dit :

Mahiddhikāpi ye therā,Saṅgāyitvāna sāsane;

Maccūvasaṃva gacchiṃsu,Abbhagabbhaṃva bhākaro.

« Même les Anciens doués de grands pouvoirs, après avoir tenu le concile pour l'Enseignement, sont allés sous le pouvoir de la mort, comme le soleil s'efface derrière un nuage. »

Yathā [Pg.12] eteca gacchanti,Tathā mayampi gacchāma;

Konāma maccunā mucce,Maccūparāyanā sattā.

« De même qu'ils s'en sont allés, ainsi nous irons aussi ; qui donc pourrait échapper à la mort ? Les êtres ont la mort pour destination finale. »

Tasmā hi paṇḍito poso,Nibbānaṃ pana accutaṃ;

Tasseva sacchikatthāya,Puññaṃ kareyya sabbadāti.

« C'est pourquoi l'homme sage, en vue de réaliser le Nibbāna immuable, devrait toujours accomplir des actes méritoires. »

Ayaṃ tatiyasaṅgītikathāsaṅkhepo.

Telle est la synthèse du récit du Troisième Concile.

Tato paraṃ kattha sammāsambuddhassa bhagavato sāsanaṃ suṭṭhu patiṭṭhahissatīti vimaṃsitvā mahāmoggaliputtatissatthero paccantadese jinasāsanassa suppatiṭṭhiyamānabhāvaṃ passitvā navaṭṭhānāni jinasāsanassa patiṭṭhāpanatthāya visuṃ visuṃ mahāthere pesesi. Seyyathidaṃ. Mahāmahindattheraṃ sīhaḷadīpaṃ pesesi-tvaṃ etaṃ dīpaṃ gantvā tattha sāsanaṃ patiṭṭhapehīti, soṇattheraṃ uttarattherañcasuvaṇṇabhūmiṃ, mahārakkhitattheraṃ yonakalokaṃ, rakkhitattheraṃ vanavāsīraṭṭhaṃ, yonakadhammarakkhitattheraṃ aparantaraṭṭhaṃ, majjhanti kattheraṃ kasmīragandhā raraṭṭhaṃ, mahārevattheraṃ mahiṃsakamaṇḍalaṃ, mahādhammarakkhitattheraṃ mahāraṭṭhaṃ, majjhimattheraṃ cīnaraṭṭhanti. Tattha ca upasampadapahonakena saṅghena saddhiṃ pesesi. Te ca mahātherā visuṃ visuṃ gantvā sāsanaṃ tattha tattha patiṭṭhāpesuṃ. Patiṭṭhāpetvā ca tesu tesu ṭhānesu bhikkhūnaṃ kāsāvapajjotena vijjotamānā abbhahimadhūrajorāhusaṅkhātehi vimatto viya nisānātho jinasāsanaṃ anantarāyaṃ hutvā patiṭṭhāsi.

Ensuite, après avoir examiné où la religion du Parfaitement Éveillé, le Bienheureux, s'établirait solidement, le thera Mahāmoggaliputtatissa, voyant que l'enseignement du Victorieux pourrait s'établir avec succès dans les régions frontalières, envoya séparément de grands theras dans neuf endroits pour y établir l'enseignement du Victorieux. À savoir : il envoya le thera Mahāmahinda sur l'île de Sīhaḷa (Ceylan) en disant : « Va sur cette île et établis-y l'enseignement » ; les theras Soṇa et Uttara à Suvaṇṇabhūmi ; le thera Mahārakkhita dans le monde des Yonakas ; le thera Rakkhita dans le royaume de Vanavāsī ; le thera Yonakadhammarakkhita dans le royaume d'Aparanta ; le thera Majjhantika dans le royaume de Kasmīra et Gandhāra ; le thera Mahāreva dans le district de Mahiṃsaka ; le thera Mahādhammarakkhita dans le Mahāraṭṭha ; et le thera Majjhima dans le royaume de Cīna. Il les envoya accompagnés d'un Saṅgha suffisant pour conférer l'ordination. Ces grands theras s'y étant rendus séparément, ils y établirent l'enseignement. Une fois l'enseignement établi dans ces divers lieux, resplendissant de l'éclat des robes safran des moines, l'enseignement du Victorieux devint libre d'obstacles et s'établit fermement, tel le seigneur de la nuit (la lune) libéré des ténèbres que sont les nuages, le brouillard et Rāhu.

Tesu pana navasu ṭhānesu suvaṇṇabhūmināma adhunā sudhammanagarameva. Kasmā panetaṃ viññāyatīti ce. Maggānumānato ṭhānānumānato [Pg.13] vā. Kathaṃ maggānumānato. Ito kira suvaṇṇabhūmi sattamattāni yojanasatāni honti, ekena vāte na gacchantī nāvā sattahi ahorattehi gacchati, athekasmiṃ samaye evaṃ gacchanti nāvā sattāhampi nadiyā vaṭṭamaccha piṭṭhe neva gatāti aṭṭhakathāyaṃ vuttena sīhaḷadīpato suvaṇṇabhūmiṃ gatamaggappamāṇena sukhammapurato sīhaḷadīpaṃ gatamaggappamāṇaṃ sameti. Sudhamme purato kira hi hiṃsaḷadīpaṃ sattamattāni yojanasatāni honti, ujuṃ vāyuāgamanakāle gacchanti vāyunāvā sattahi ahorattehi sampāpuṇāti. Evaṃmaggānumānato viññāyati.

Parmi ces neuf endroits, ce qu'on appelle Suvaṇṇabhūmi est aujourd'hui précisément la ville de Sudhammanagara. Si l'on demande : « Comment cela est-il connu ? », on répond : par l'inférence du chemin ou par l'inférence du lieu. Comment par l'inférence du chemin ? On dit qu'à partir d'ici jusqu'à Suvaṇṇabhūmi, il y a environ sept cents lieues (yojanas) ; avec un vent favorable, un navire y parvient en sept jours et sept nuits. À une certaine époque, un navire voyageant ainsi ne parcourut même pas en sept jours la distance correspondant au dos d'un poisson 'vaṭṭamaccha' dans une rivière. Selon ce qui est dit dans le Commentaire sur la mesure du trajet parcouru de l'île de Sīhaḷa à Suvaṇṇabhūmi, cela concorde avec la mesure du trajet parcouru de la ville de Sudhamma à l'île de Sīhaḷa. En effet, de la ville de Sudhamma à l'île de Sīhaḷa, il y a environ sept cents lieues ; au moment où souffle un vent direct, un voilier y parvient en sept jours et sept nuits. C'est ainsi que cela est connu par l'inférence du chemin.

Kathaṃ ṭhānānumānato. Suvaṇṇabhūmi kira mahāsamuddasamīpe tiṭṭhati, nānāverajjakānampi vāṇijānaṃ upasaṅkamanaṭṭhānabhūtaṃ mahātitthaṃ hoti. Teneva mahājanakakumārādayo campānagarādito saṃvohāratthāya nāvāya suvaṇṇabhūmiṃ āgamaṃsūti. Sudhammapurampi adhunā mahāsamuddasamīpeyeva tiṭṭhati. Evaṃ ṭhānānumāsato viññāyatīti.

Comment par l'inférence du lieu ? On rapporte que Suvaṇṇabhūmi se situe près de la haute mer et qu'elle est un grand port servant de lieu de rencontre pour les marchands de divers pays. C'est pourquoi le prince Mahājanaka et d'autres vinrent par mer de la ville de Campā à Suvaṇṇabhūmi pour le commerce. La ville de Sudhamma elle-même se situe aujourd'hui précisément près de la haute mer. C'est ainsi que cela est connu par l'inférence du lieu.

Apare pana suvaṇṇabhūmināma haribhuñjaraṭṭhaṃyeva, tattha su vaṇṇassa bāhullattāti vadanti. Aññe pana siyāmaraṭṭhaṃyevāti vadanti. Taṃ sabbaṃ vimaṃsitabbaṃ.

D'autres disent cependant que ce qu'on appelle Suvaṇṇabhūmi est le royaume de Haribhuñja, en raison de l'abondance d'or qui s'y trouve. D'autres encore disent que c'est le royaume de Siam. Tout cela doit être examiné.

Aparantaṃ nāma visuṃ ekaraṭṭhamevāti apare vadanti. Aññe pana aparantaṃnāma sunāparantaraṭṭhamevāti vadanti. Taṃ yuttameva. Kasmā aparantaṃ nāma sunāparantaraṭṭhamevāti viññāyatīti ce. Aṭṭhakathāsu dvīhi nāmehi vuttattā. Uparipaṇṇāsaaṭṭhakathāyañhi saḷāyatanasaṃyuttaṭṭhakathāyañca aṭṭhakathācariyehi sunāparantaraṭṭhe koṇḍadhānattherena salākādānādhikāre laddhetadaggaṭṭhānataṃ dassantehi aparantaraṭṭhaṃ suna saddena yojetvā vuttaṃ. Dhammapadaṭṭhakathāyaṃ pana aṅguttaraṭṭhakathāyañca tameva raṭṭhaṃ vinā sunasaddena vuttaṃ. Sunasaddo cettha puttapariyāyo. Mandhāturañño jeṭṭhaputto catuddīpavāsi no [Pg.14] pakkositvā tesaṃ visuṃ visuṃ nivāsaṭṭhānaṃ niyyādesi. Tattha uttaradīpavāsīnaṃ ṭhānaṃ kururaṭṭhaṃnāma, pubbadīpavāsīnaṃ pana vedeharaṭṭhaṃnāma, pacchimadīpavāsīnaṃ aparantaṃ nāma. Bhattapacchimadīpe jātattā te sunasaddena vuttā. Tatra jātāpi hi tesaṃ puttātivā sunātivā vuttā, yathā vajjiputtakā bhikkhūti. Vatticchāvasena vā vācāsiliṭṭhavasena ca idameva sunasaddena visesetvā voharantīti daṭṭhabbaṃ.

D'autres disent que ce qu'on appelle Aparanta est un royaume unique et distinct. D'autres encore disent que l'Aparanta est précisément le royaume de Sunāparanta. Cela est tout à fait juste. Si l'on demande : « Comment sait-on que l'Aparanta est précisément le royaume de Sunāparanta ? », on répond : parce qu'il est mentionné sous deux noms dans les Commentaires. En effet, dans le Commentaire de l'Uparipaṇṇāsa et dans celui du Saḷāyatanasaṃyutta, les maîtres commentateurs, en montrant comment le thera Koṇḍadhāna obtint la première place dans la distribution des jetons dans le royaume de Sunāparanta, l'ont désigné en joignant le mot « suna » au royaume d'Aparanta. Cependant, dans le Commentaire du Dhammapada et celui de l'Aṅguttara, ce même royaume est mentionné sans le mot « suna ». Ici, le mot « suna » est synonyme de « fils ». On raconte que le fils aîné du roi Mandhātu, ayant convoqué les habitants des quatre continents, leur assigna séparément leurs lieux de résidence. Parmi eux, le lieu des habitants du continent du Nord fut nommé royaume de Kuru, celui des habitants du continent de l'Est fut nommé royaume de Videha, et celui des habitants du continent de l'Ouest fut nommé Aparanta. Parce qu'ils étaient nés dans le continent situé à l'occident, ils furent désignés par le mot « suna ». En effet, ceux qui y sont nés sont appelés leurs fils (putta) ou « suna », tout comme on dit les « moines fils des Vajjis » (vajjiputtakā). On doit comprendre qu'ils l'appellent ainsi en le distinguant par le mot « suna » par choix stylistique ou pour l'élégance du langage.

Yonakaraṭṭhaṃnāma yavanamanussānaṃ nivāsaṭṭhānameva, yaṃjaṅgamaṅghaiti vuccati.

Le royaume Yonaka est précisément le lieu de résidence des hommes Yavanas (Grecs), que l'on appelle Jaṅgamaṅgha.

Vanavāsīraṭṭhaṃnāma sirikhettanagaraṭṭhānamo. Keci pana vanavāsīraṭṭhaṃnāma ekaṃ raṭṭhameva, na sirikhettanagaraṭṭhānanti vadanti. Taṃ na sundaraṃ. Sirikhettanagaraṭṭhānameva hi vanavāsīraṭṭhaṃ nāma. Kasmā panetaṃ viññāyatītice. Imassa amhākaṃ rañño bhātikarañño kāle sirikhettanagare gumbhehi paṭicchādite ekasmiṃ pathavipuñje anto nimmujjitvā ṭhitaṃ porāṇikaṃ ekaṃ lohamayabuddhapaṭipibbaṃ paṭilabhi, tassa ca pallaṅke idaṃ vanavāsīraṭṭhavāsīnaṃ pūjanatthāyātiādinā porāṇalekhanaṃ dissati, tasmā yevetaṃ viññāyatīti.

Le royaume de Vanavāsī désigne le site de la ville de Sirikhetta. Certains disent cependant que le royaume de Vanavāsī est un royaume distinct et non le site de la ville de Sirikhetta. Cela n'est pas correct. Car le royaume de Vanavāsī est bien le site de la ville de Sirikhetta. Comment le sait-on ? À l'époque du frère de notre roi, on découvrit à Sirikhetta, au milieu d'un monticule de terre recouvert de buissons, une ancienne image du Bouddha en métal qui y était enfouie ; sur son socle, on voit une ancienne inscription disant : « Ceci est pour l'adoration des habitants du royaume de Vanavāsī », c'est ainsi que cela est connu.

Kasmīragandhāraraṭṭhaṃnāma kasmīraraṭṭhaṃ gandhāraraṭṭhañca. Tāni pana raṭṭhāni ekābaddhāni hutvā tiṭṭhanti. Teneva majjhanti kattheraṃ ekaṃ dvīsu raṭṭhesu pesesi. Janapadattā pana napuṃsakekattaṃ bhavati. Tadā pana ekassa rañño āṇāya patiṭṭhānavisayattā ekattavacanena aṭṭhakathāyaṃ vuttantipi vadanti.

Le royaume de Kasmīra-Gandhāra désigne le royaume de Kasmīra et le royaume de Gandhāra. Ces royaumes sont contigus. C'est pourquoi le thera Majjhantika fut envoyé comme un seul émissaire dans ces deux royaumes. En raison de sa qualité de district (janapada), le terme est employé au singulier neutre. On dit aussi qu'il est mentionné au singulier dans le Commentaire parce qu'il s'agissait d'un territoire placé sous l'autorité d'un seul roi.

Mahiṃsakamaṇḍalaṃnāma andhakaraṭṭhaṃ, yaṃ yakkhapuraraṭṭhanti vuccati.

Le district de Mahiṃsaka est le royaume des Andhakas, que l'on appelle le royaume de Yakkhapura.

Mahāraṭṭhaṃnāma mahānagararaṭṭhaṃ. Ādhunā hi mahāraṭṭhameva na garasaddena yojetvā mahānagararaṭṭhanti voharantīti. Siyāmaraṭṭhantipi vadanti ācariyā.

Le Mahāraṭṭha désigne le royaume de Mahānagara. Aujourd'hui, on l'appelle le royaume de Mahānagara en ajoutant le mot « nagara » (ville) au nom Mahāraṭṭha. Les maîtres disent aussi qu'il s'agit du royaume de Siam.

Cinaraṭṭhaṃnāma [Pg.15] himavantena ekābaddhaṃ hutvā ṭhitaṃ cīnaraṭṭhaṃ ye vāti.

Le royaume de Cīna est précisément le royaume de Cīna qui s'étend jusqu'à l'Himavanta (Himalaya).

Idaṃ sāsanassa navasu ṭhānesu visuṃ visuṃ patiṭṭhānaṃ.

Ceci concerne l'établissement séparé de la religion (Sāsana) dans les neuf lieux.

Idāni ādito paṭṭhāya theraparamparakathā vattabbā. Sammāsambuddhassa hi bhagavato saddhivihāriko upālitthe ro,tassa sisso dāsakatthero, tassa sisso soṇakatthero, tassa sisso siggavatthero candavajjitthe ro ca, tesaṃ sisso moggaliputtatissattheroti ime pañcamahātherā sāsanavaṃse ādibhūtā ācariyaparamparānāma. Tesañhi sissaparamparabhūtā theraparamparā yāvajjatanā na upacchindhanti. Ācariyaparamparāya ca lajjibhikkhū yeva pavesetvā kathetabbā no alajjibhikkhū. Alajjībhikkhū nāma hi bahussutāpi samānā lābhagarulokagaruādihi dhammatanti nāsetvā sāsanavare mahābhayaṃ uppādentīti. Sāsanarakkhanakammaṃnāma hi lajjīnaṃyeva visayo no alajjīnaṃ. Tenāhu porāṇā therā, anāgate sāsanaṃ ko nāma rakkhissatīti anupekkhitvā anāgate sāsanaṃ lajjino rakkhissanti, lajjino rakkhissanti, lajjino rakkhissantīti tikkhāttuṃ vācaṃ nicchāresuṃ. Evaṃ majjhimadesepi alajjīpuggalā bahu santīti veditabbā.

À présent, la narration de la lignée des Théras doit être relatée depuis le commencement. En effet, le disciple direct (saddhivihārika) du Bienheureux, le Parfaitement Éveillé, fut le Théra Upāli ; son disciple fut le Théra Dāsaka ; le disciple de celui-ci fut le Théra Soṇaka ; le disciple de celui-ci fut le Théra Siggava et le Théra Candavajji ; leur disciple fut le Théra Moggaliputtatissa. Ces cinq grands Théras sont les figures originelles de la lignée des instructeurs dans l'histoire de la religion. En effet, la lignée des Théras, constituée par la succession de leurs disciples, ne s'est pas interrompue jusqu'à ce jour. Dans la lignée des instructeurs, seuls les moines consciencieux (lajjī) doivent être inclus dans le récit, et non les moines sans vergogne (alajjī). Car les moines sans vergogne, bien qu'ils puissent être très érudits, détruisent le tissu du Dhamma par leur attachement aux gains, aux honneurs et à d'autres choses mondaines, causant ainsi un grand péril à la noble religion. En effet, l'œuvre de protection de la religion est le domaine des moines consciencieux et non des moines éhontés. C'est pourquoi les Théras d'autrefois, se demandant qui protégerait la religion à l'avenir, déclarèrent par trois fois : 'À l'avenir, les consciencieux protégeront la religion, les consciencieux protégeront la religion, les consciencieux protégeront la religion'. On doit savoir qu'ainsi, même dans le Pays du Milieu, il existe de nombreux individus sans vergogne.

Parinibbānato hi bhagavato vassasatānaṃ upari pubbe vuttanayeneva vajjiputtakā bhikkhū adhammavatthūni dīpetvā paṭhamasaṅgītikāle bahikatehi pāpabhikkhūhi saddhiṃ mantetvā sahāyaṃ gavesetvā mahāsaṅgītivohārena mahātherā viya saṅgītiṃ akaṃsu. Katvā ca visuṃ gaṇā ahesuṃ. Ahovata idaṃ hāsitabbakammaṃ, seyyathāpi nāma jarasiṅgālo catupadasāmaññena mānaṃ jappetvā attānaṃ sīhaṃ viya maññitvā sīho viya sīhanādaṃ nadīti. Te pāvacanaṃ yathā bhūtaṃ [Pg.16] ajānitvā saddacchāyāmattena yathābhūtaṃ atthaṃ nāma siṃsu. Kiñci pāvacanampī apanesuṃ. Tañca sakagaṇeyeva hoti, na dhammavādīgaṇe. Dhammavinayaṃ vikopetvā yathicchita vaseneva cariṃsu. Ayaṃ pana mahāsaṅgītināma eko adhammavādīgaṇo.

Plus de cent ans après le Parinibbāna du Bienheureux, selon la manière mentionnée précédemment, les moines Vajjiputtaka, ayant exposé des points contraires au Dhamma, complotèrent avec les mauvais moines qui avaient été exclus lors du Premier Concile. Cherchant des alliés, ils tinrent un concile sous le nom de 'Grand Concile' (Mahāsaṅgīti), agissant comme s'ils étaient de grands Théras. S'étant ainsi séparés, ils formèrent des groupes distincts. Hélas, ce fut un acte dérisoire, tel un vieux chacal qui, s'enorgueillissant de sa ressemblance avec les quadrupèdes, se prendrait pour un lion et pousserait le rugissement du lion. Ne connaissant pas la parole du Bouddha telle qu'elle est, ils n'en saisirent que l'ombre des mots et en dénaturèrent le sens réel. Ils supprimèrent même certaines parties de la parole du Bouddha. Cela se produisit uniquement au sein de leur propre groupe, et non au sein du groupe de ceux qui professent le Dhamma. Ayant altéré le Dhamma et le Vinaya, ils se conduisirent selon leur propre volonté. Ce groupe appelé Mahāsaṅgīti fut le premier groupe professant une doctrine contraire au Dhamma.

Tato pacchā kālaṃ atikkante tatoyeva aññamaññaṃ vādato bhijjitvā gokulikonāma eko gaṇo ekabyohāronāma ekoti dve gaṇā bhijjiṃsu. Tato pacchā gokulikagaṇagaṇatoyeva aññamaññaṃ bhijjitvā bahussutikonāma eko gaṇo paññattivādonāma ekoti dve gaṇā bhijjiṃsu. Punapi tehiyeva gaṇehi cetiyavādonāma eko gaṇo bhijji.

Par la suite, avec le temps, deux groupes se séparèrent de celui-là même en raison de désaccords doctrinaux : le groupe appelé Gokulika et celui appelé Ekabyohāra. Plus tard, du groupe Gokulika lui-même, deux autres groupes se formèrent par scission : le groupe appelé Bahussutika et celui appelé Paññattivāda. Une fois de plus, de ces mêmes groupes, se sépara le groupe appelé Cetiyavāda.

Tato pacchā cirakālaṃ atikkante dhammavādīgaṇehi visabhāgagaṇaṃ pavisitvā mahiṃsāsakonāma ekogaṇo vajjiputtakonāma ekoti dve gaṇā bhijjiṃsu. Tato pacchāpi vajjiputtakagaṇatoyeva aññamaññaṃ bhijjitvā dhammuttarikonāma eko gaṇo, bhaddayānikonāma eko, channāgārikonāma eko, samutikonāma ekoti cattāro gaṇā bhijjiṃsu.

Puis, un long temps s'étant écoulé, se séparant des groupes fidèles au Dhamma pour entrer dans un groupe dissident, se formèrent deux groupes : les Mahiṃsāsaka et les Vajjiputtaka. Après cela, du groupe Vajjiputtaka lui-même, quatre groupes se séparèrent par scissions mutuelles : le groupe appelé Dhammuttarika, le groupe Bhaddayānika, le groupe Channāgārika et le groupe Samuti.

Punapi mahiṃsāsakagaṇato aññamaññaṃ bhijjitvā sabbatthivādonāma eko gaṇo, dhammaguttikonāma eko, kassapiyonāma eko, saṅkantikonāma eko, suttavādo nāma ekoti pañca gaṇā bhijjiṃsu.

De nouveau, du groupe Mahiṃsāsaka, cinq groupes se séparèrent par scissions mutuelles : le groupe appelé Sabbatthivāda, le groupe Dhammaguttika, le groupe Kassapiya, le groupe Saṅkantika et le groupe appelé Suttavāda.

Evaṃ majjhimadese dutiyasaṅgītiṃ saṅgāyantānaṃ mahātherānaṃ dhammavādītheravādagaṇato visuṃ visuṃ bhijjamānā adhammavādīgaṇā sattarasa ahesuṃ. Te ca adhammavādīgaṇā sāsane theraparamparāya ananto gadhā. Te hi sāsane upakārā na honti, theraparamparāya ca pavesetvā gaṇhituṃ na sakkā, yathā haṃsagaṇe bako, yathā ca go gaṇe [Pg.17] gavajo, yathā ca suvaṇṇagaṇe hārakuṭoti.

Ainsi, alors que les grands Théras récitaient le Second Concile dans le Pays du Milieu, dix-sept groupes professant une doctrine contraire au Dhamma s'étaient séparés successivement du groupe des Théras fidèles au Dhamma (Theravāda). Ces groupes contraires au Dhamma sont sans fondement dans la lignée des Théras de la religion. Ils ne sont d'aucune utilité pour la religion et ne peuvent être inclus dans la lignée des Théras, tout comme un héron dans une troupe de cygnes, un gayal dans un troupeau de vaches, ou du laiton parmi des parures d'or.

Mahākassapattherādito pana āgatā theraparamparā upāli dāsako cevātiādinā parivārakhandhake samantapāsādikaṭṭhakathāyañca āgatanayeneva veditabbā.

Cependant, la lignée des Théras issue du Théra Mahākassapa, comprenant Upāli, Dāsaka et les autres, doit être comprise selon la manière exposée dans le chapitre du Parivāra et dans le commentaire Samantapāsādikā.

Upālittherādīnaṃ parisuddhācārādīni anumānetvā yāva moggaliputtatissattherā, tāva tesaṃ therānaṃ parisuddhā cārādīnīti sakkā ñātuṃ, seyyathāpi nadiyā uparisote meghavassāni anumānetvā adhosote nadiyā udakassa bāhullabhāvo viññātuṃ sakkāti ayaṃ kāraṇānumānanayo nāma.

En déduisant la conduite pure et les autres qualités du Théra Upāli et de ses successeurs jusqu'au Théra Moggaliputtatissa, on peut connaître la pureté de la conduite de ces Théras. C'est comme si, en déduisant les pluies d'orage en amont d'une rivière, on pouvait connaître l'abondance de l'eau en aval. C'est ce qu'on appelle la méthode d'inférence de la cause (kāraṇānumānanayo).

Yāva pana moggaliputtatissattherā, tāva therānaṃ parisuddhācārādīni anumānetvā upālittherassa parisuddhācārādīnīti sakkā ñātuṃ, seyyathāpi nāma uparidhūmaṃ passitvā anumānetvā aggi atthīti sakkā ñātunti ayaṃ phalānumānana yo nāma.

À l'inverse, en déduisant la conduite pure et les autres qualités des Théras jusqu'au Théra Moggaliputtatissa, on peut connaître la pureté de la conduite du Théra Upāli. C'est comme si, en voyant la fumée au-dessus, on déduisait et pouvait savoir qu'il y a un feu. C'est ce qu'on appelle la méthode d'inférence de l'effet (phalānumānanayo).

Adibhūtassa pana upālittherassa avasānabhūtassa ca moggaliputtatissattherassa parisuddhācārādīni anumānetvā majjhe dāsakasoṇasiggavādīnaṃ therānaṃ parisuddhācārādīniti sakkā ñātuṃ, seyyathāpi nāma silāpaṭṭassa orabhāge pārabhāge ca migapadavaḷañjanaṃ disvā anumānetvā majjhe apākaṭaṃ padavaḷañcanaṃ atthīti sakkā ñātunti ayaṃ migapadavaḷañjana nayo nāma.

En déduisant la conduite pure du Théra Upāli au commencement et celle du Théra Moggaliputtatissa à la fin, on peut connaître la pureté de conduite des Théras intermédiaires, tels que Dāsaka, Soṇaka et Siggava. C'est comme si, en voyant les traces de pas d'un cerf de part et d'autre d'une dalle de pierre, on déduisait et pouvait savoir qu'il y a des traces de pas non apparentes au milieu. C'est ce qu'on appelle la méthode des traces de pas de cerf (migapadavaḷañjananayo).

Evaṃ tīhi nayehi ayaṃ theravādagaṇo dhammavādīlajjipesaloti veditabbo. Evamuparipi nayo netabbo. Theraparamparā ca yāva potthakāruḷā parivārakhandhake samanta pāsādikāyañca tato mahindo iṭṭiyotiādinā vutta nayena veditabbāti.

Ainsi, par ces trois méthodes, on doit comprendre que ce groupe du Theravāda professe le Dhamma, est consciencieux et vertueux. Cette même méthode doit être appliquée pour la suite. La lignée des Théras jusqu'à la mise par écrit des textes doit être comprise selon la manière énoncée dans le Parivāra et la Samantapāsādikā, puis avec Mahinda, Iṭṭiya et les autres.

Iti sāsanavaṃse navaṭṭhānāgatasāsanavaṃsakathāmaggo

Ici se termine le récit de l'histoire de la religion telle qu'elle est parvenue dans les neuf lieux, dans l'Histoire de la Religion (Sāsanavaṃsa).

Nāma paṭhamo paricchedo.

Ceci est le premier chapitre.

2. Sīhaḷadīpikasāsanavaṃsakathāmaggo

2. Récit de l'histoire de la religion sur l'île de Ceylan (Sīhaḷadīpa).

2. Idāni [Pg.18] sīhaḷadīpasāsanakathāmaggaṃ vattuṃ okāso anuppatto, tasmā taṃ vakkhāmi.

2. L'occasion est maintenant venue de relater l'histoire de la religion sur l'île de Ceylan ; c'est pourquoi je vais la raconter.

Sīhaḷadīpañhi sāsanassa patiṭṭhānabhūtattā cetiyagabbhasadisaṃ hoti. Sammāsambuddho kira sīhaḷadīpaṃ dharamānakālepi tikkhattuṃ agamāsi. Paṭhamaṃ yakkhānaṃ damanatthaṃ ekakova gantvā yakkhe dametvā mayi parinibbute sīhaḷadīpe sāsanaṃ patiṭṭhahissatīti tambapaṇṇidīpe ārakkhaṃ karonto tikkhattuṃ dīpaṃ āviñchi. Dutiyaṃ mātulabhāgineyyānaṃ nāgarā jūnaṃ damanatthāya ekakova gantvā te dametvā agamāsi. Tatiyaṃ pañcabhikkhusataparivāro gantvā mahācetiyaṭṭhāne ca thūpārāmacetiyaṭṭhāne ca mahābodhipatiṭṭhitaṭṭhāne ca mahiyaṅgaṇacetiyaṭṭhāne ca mudiṅgaṇacetiyaṭṭhāne ca dīghavāpi cetiyaṭṭhāne ca kalyāṇiyacetiyaṭṭhāne ca nirodhasamāpattiṃ samāpajjitvā nisīdi.

L'île de Sīhaḷa est en effet comme l'intérieur d'un cetiya, car elle est le lieu de l'établissement du Message (Sāsana). On rapporte que le Bouddha parfaitement Éveillé se rendit trois fois dans l'île de Sīhaḷa, même de Son vivant. La première fois, Il s'y rendit seul pour dompter les yakkhas ; après les avoir domptés, pensant que « le Message s'établira dans l'île de Sīhaḷa après mon parinibbāna », Il plaça l'île de Tambapaṇṇi sous Sa protection et la parcourut trois fois. La deuxième fois, Il s'y rendit seul pour dompter les Nāgas, l'oncle et le neveu ; après les avoir domptés, Il s'en alla. La troisième fois, accompagné de cinq cents moines, Il s'y rendit et s'assit en entrant dans l'atteinte de la cessation (nirodhasamāpatti) à l'emplacement du Grand Cetiya, du Thūpārāmacetiya, du Grand Bodhi, du Mahiyaṅgaṇacetiya, du Mudiṅgaṇacetiya, du Dīghavāpicetiya et du Kalyāṇiyacetiya.

Tadā ca pana sāsanaṃ ogāhetvāna tāva tiṭṭhati. Pacchā pana yathāvuttattheraparamparāya samabhiniviṭṭhena mahāmoggaliputtatissattherena pesito mahindatthero jinacakke pañcatiṃsādhike dvisate sampatte dutiyakattikamāse iṭṭiyena uttiyena sambulena bhaddasālena cāti etehi therehi saddhiṃ sīhaḷadīpaṃ agamāsi. Soṇuttarattherādayo jinacakke pañcatiṃsādhike dvisate sampatte dutiyakattikamāseyeva sāsanassa patiṭṭhāpanatthāya attano attano sampattabhārabhūtaṃ taṃ taṃ ṭhānaṃ agamaṃsu.

Mais à cette époque, le Message ne s'y était pas encore établi durablement. Plus tard, envoyé par le Thera Mahāmoggaliputtatissa, qui appartenait à la lignée des Theras mentionnée précédemment, le Thera Mahinda se rendit sur l'île de Sīhaḷa avec les Theras Itṭhiya, Uttiya, Sambala et Bhaddasāla, lorsque deux cent trente-cinq ans se furent écoulés depuis l'ère du Victorieux (Jinacakke), durant le second mois de Kattika. Les Theras Soṇa, Uttara et les autres s'étaient également rendus dans leurs lieux respectifs, dont ils avaient reçu la charge, pour y établir le Message au cours de cette même année deux cent trente-cinq.

Mahāmahindatthero pana sattamāsāni āgametvā jinacakke chattiṃsādhike dvisate sampatte jeṭṭhamāsassa puṇṇamiyaṃ sīhaḷadīpaṃ sāsanassa patiṭṭhāpanatthāya agamāsi. Teneva tesu navasu ṭhānesu sīhaḷadīpaṃ chattiṃsādhike dvisa te [Pg.19] agamāsi. Aññāni pana aṭṭha ṭhānāni pañcatiṃsādhikadvisateyeva agamāsīti visuṃva vatthapetabbo.

Le Grand Thera Mahinda, quant à lui, attendit sept mois et se rendit sur l'île de Sīhaḷa pour y établir le Message lors de la pleine lune du mois de Jeṭṭha, en l'an deux cent trente-six de l'ère du Victorieux. C'est pourquoi, parmi ces neuf lieux, il arriva sur l'île de Sīhaḷa en deux cent trente-six. Pour les huit autres lieux, on doit considérer séparément qu'il y arriva en deux cent trente-cinq.

Kasmā pana mahāmahindatthero sattamāsāni āgametvā sabbapacchā sīhaḷadīpaṃ gacchatīti. Sīhaḷadīpe muṭabhivo nāma rājā jarādubbalo ahoti, sāsanaṃ paggahetuṃ asamattho, tassa pana putto devānaṃ piya tisso nāma rājakumāro daharo sāsanaṃ paggahetuṃ samattho bhavissati, so ca devānaṃ viyatisso rajjaṃ tāva labhatu vedissakagirinagare mātuyā saddhiṃ ñātake tāva passāmīti apekkhitvā sattamāsāni āgametvā chattiṃsādhikadvisateyeva jinacakke mahāmahindatthero sīhaḷadīpaṃ gacchatīti veditabbaṃ.

Pourquoi le Grand Thera Mahinda attendit-il sept mois pour se rendre sur l'île de Sīhaḷa en dernier ? On doit savoir ceci : sur l'île de Sīhaḷa, le roi nommé Muṭasiva était affaibli par la vieillesse et incapable de soutenir le Message ; mais son fils, le prince nommé Devānaṃpiya Tissa, jeune, serait capable de le soutenir. Le Thera attendit sept mois en pensant : « Que Devānaṃpiya Tissa obtienne d'abord la royauté, et pendant ce temps, je verrai mes parents dans la ville de Vedissagirī avec ma mère » ; c'est ainsi qu'il se rendit sur l'île de Sīhaḷa en l'an deux cent trente-six de l'ère du Victorieux.

Mahāmahindatthero ca iṭṭiyādīhi therehi catūhi bhāgineyyena sumanasāmaṇerena bhaṇḍukena nāma upāsake na cāti etehi saddhiṃ chattiṃsādhike dvisate jinacakke jeṭṭhamāsapuṇṇamiyaṃ suvaṇṇahaṃsā viya jeṭṭhamāse nabhaṃ uggantvā ākāsamaggena anurādhapurassa puratthimadisābhāge missa kapabbatakūṭe patiṭṭhāsi.

Le Grand Thera Mahinda, avec les quatre Theras commençant par Iṭṭhiya, le novice Sumana (fils de sa sœur) et le disciple laïc nommé Bhaṇḍuka, en l'an deux cent trente-six de l'ère du Victorieux, lors de la pleine lune du mois de Jeṭṭha, s'envolèrent dans le ciel comme des cygnes dorés et, par la voie des airs, se posèrent sur le sommet de la montagne Missaka, dans la direction orientale de la ville d'Anurādhapura.

Jeṭṭhamāsassa ca puṇṇamiyaṃ laṅkādīpe jeṭṭhamūlanakkhattasabhā hutvā manussā chaṇaṃ akaṃsu. Tenevāha sāratthadīpaniyaṃ nāma vinayaḍīkāyaṃ, jeṭṭhamāsassa puṇṇamiyaṃ jeṭṭhanakkhattaṃ mūlanakkhattaṃ vā hotīti. Tattha ca puṇṇaminakkhattaṃ rājamattante puṇṇaminakkhattavicāraṇanayena vuttanti daṭṭhabbaṃ.

Et lors de la pleine lune du mois de Jeṭṭha, dans l'île de Laṅkā, les hommes célébraient une fête sous la constellation de Jeṭṭhamūla. C'est pourquoi il est dit dans le Sāratthadīpanī, le commentaire du Vinaya : « Lors de la pleine lune du mois de Jeṭṭha, il y a la constellation Jeṭṭha ou la constellation Mūla. » On doit comprendre que l'examen de la constellation de la pleine lune y a été exposé selon la méthode d'analyse des constellations royales.

Devānaṃ piya tisso ca rājā nakkhattaṃ nāma ghosāpetvā chaṇaṃ kārethāti amacce āṇāpetvā cattālī sapurisasahassaparivāro nagaramhā nikkhamitvā yena missa kapabbato, tena pāyāsi migavaṃ kīḷitukāmo. Atha tasmiṃ pabbate adhivatthā ekā devatā migarūpena rājānaṃ phalobhetvā pakkositvā therassa abhimukhaṃ akāsi.

Le roi Devānaṃpiya Tissa, ayant fait annoncer la fête des constellations, ordonna à ses ministres de la célébrer. Accompagné de quarante mille hommes, il sortit de la ville et se dirigea vers la montagne Missaka avec le désir de s'adonner au plaisir de la chasse. Alors, une divinité résidant sur cette montagne, ayant attiré le roi sous la forme d'un cerf et l'ayant conduit, le fit paraître devant le Thera.

Thero [Pg.20] rājānaṃ āgacchantaṃ disvā mamaṃyeva rājā passatu mā itareti adhiṭṭhahitvā tissa tissa ito ehīti āha. Rājā taṃ sutvā cintesi, imasmiṃ dīpe jāto sakalopi manusso maṃ tissoti nāmaṃ gahetvā ālapituṃ samattho nāma natthi, ayaṃ pana bhinnabhinnapaṭadharo bhaṇḍukāsāva vasano maṃ nāmena ālapati, ko nukho ayaṃ bhavissati, manusso vā amanusso vāti. Thero āha,–

Le Thera, voyant venir le roi, fit le vœu que le roi ne voie que lui seul et non les autres, et dit : « Tissa, Tissa, viens par ici ! » Le roi, entendant cela, pensa : « Dans cette île, il n'y a absolument aucun homme capable de m'interpeller en m'appelant par mon nom de Tissa. Pourtant, cet homme portant des haillons rapiécés et vêtu de la robe safran d'un ascète m'appelle par mon nom. Qui donc cela peut-il être, un humain ou un non-humain ? » Le Thera dit :

Samaṇā mayaṃ mahārāja, dhammarājassa sāvakā;

Taveva anukampāya, jambudīpā idhāgatāti.

« Nous sommes des reclus, ô grand roi, disciples du Roi du Dhamma ; c'est par compassion pour toi seul que nous sommes venus ici depuis Jambudīpa. »

Tadā ca devānaṃ piyatisso rājā asokaraññā pesitena abhisekena ekamāsābhisitto ahosi. Visākhapuṇṇamāyaṃ hissa abhisekamakaṃsu. So ca asokaraññā pesite dhammapaṇṇākāre ratanattayaguṇappaṭisaṃyuttaṃ sāsanappavattiṃ acirasutaṃ anussaramāno taṃ therassa samaṇā mayaṃ mahārāja, dhammarājassa sāvakāti vacanaṃ sutvā ayyā nukho āgatāti tāvadeva āvudhaṃ nikkhipitvā ekamantaṃ nisīdi sammodanīyaṃ kathaṃ kathayamāno. Yathāha,–

À ce moment-là, le roi Devānaṃpiya Tissa était consacré depuis un mois par l'onction envoyée par le roi Asoka. On l'avait en effet consacré lors de la pleine lune de Visākha. Se rappelant les nouvelles du Message liées aux vertus du Triple Joyau, qu'il avait récemment entendues par les présents du Dhamma envoyés par le roi Asoka, il entendit la parole du Thera : « Nous sommes des reclus, ô grand roi, disciples du Roi du Dhamma. » Aussitôt, pensant : « Les maîtres sont donc arrivés », il déposa son arme, s'assit à l'écart et engagea une conversation amicale. Comme il a été dit :

Āvudhaṃ nikkhipitvāna, ekamantaṃ upāvisi;

Nisajja rājā sammodi, bahuṃ atthūpasañhitanti.

« Ayant déposé son arme, il s'assit à l'écart ; s'étant assis, le roi conversa amicalement sur de nombreux sujets utiles. »

Sammodanīyaṃ kathañca kurumāneyeva tasmiṃ tānipi cattālīsapurisasahassāni āgantvā samparivāresuṃ. Tadāthero itarepi cha jane dassesi. Rājā disvā ime kadā āgatāti āha. Mayā saddhiṃyeva mahārājāti. Idāni pana jambudīpe aññepi evarūpā samaṇā santīti. Santi [Pg.21] mahārāja etarahijambudīpo kālāvapajjoto isivātapaṭivāto, tasmiṃ–

Alors qu'il engageait cette conversation amicale, ces quarante mille hommes arrivèrent et l'entourèrent. Le Thera fit alors apparaître les six autres personnes. Le roi, les voyant, demanda : « Quand sont-ils arrivés ? » « Avec moi-même, ô grand roi. » « Mais y a-t-il actuellement à Jambudīpa d'autres reclus de ce genre ? » « Il y en a, ô grand roi. À présent, Jambudīpa brille par les robes safran et est balayé par le souffle des sages ; là-bas :

Tevijjā iddhipattā ca, cetopariyakovidā;

Khīṇāsavā arahanto, bahū buddhassa sāvakāti.

« Nombreux sont les disciples du Bouddha, possesseurs des trois connaissances et des pouvoirs supranormaux, experts dans la lecture des pensées d'autrui, Arahants dont les souillures sont épuisées. »

Bhante kena āgatatthāti. Neva mahārāja udakena, na thalenāti. Rājā ākāsena āgatāti aññāsi. Thero atthi nukho rañño passāveyyattikanti vīmaṃsanatthāya āsannaṃ ambarukkhaṃ ārabbha pañhaṃ pucchi, –

« Vénérable, par quel moyen êtes-vous venus ? » « Ni par l'eau, ô grand roi, ni par la terre. » Le roi comprit alors qu'ils étaient venus par les airs. Afin d'éprouver la sagacité du roi, le Thera lui posa une question à propos d'un manguier situé à proximité :

Kinnāmo mahārāja ayaṃ rukkhoti. Ambarukkho nāma bhanteti. Imaṃ pana mahārāja ambaṃ muñcitvā añño ambo atthi vā natthi vāti. Atthi bhante aññepi bahū ambarukkhāti. Imañca ambaṃ te ca ambe muñcitvā atthi nukho mahārāja aññe rukkhāti. Atthi bhante, te pana na ambarukkhāti. Aññe ca ambe anambe ca muñcitvā atthi pana añño rukkhoti. Ayameva bhante amba rukkhoti. Sādhu mahārāja paṇḍitosīti.

« Quel est le nom de cet arbre, grand roi ? » « Vénérable, c'est un manguier. » « Mais, grand roi, mis à part ce manguier, existe-t-il un autre manguier ou non ? » « Vénérable, il existe beaucoup d'autres manguiers. » « Et mis à part ce manguier et ces autres manguiers, existe-t-il, grand roi, d'autres arbres ? » « Il y en a, vénérable, mais ce ne sont pas des manguiers. » « Et mis à part les autres manguiers et les non-manguiers, existe-t-il un autre arbre ? » « C'est celui-ci même, vénérable, ce manguier. » « Très bien, grand roi, vous êtes sage. »

Atthi pana mahārāja te ñātakāti. Atthi bhante bahūjanāti. Te muñcitvā keci aññātakāpi atthi mahārājāti. Aññātakā bhante ñātakehi bahutarāti. Tavañātake ca aññātake ca muñcitvā atthañño koci mahārājāti. Ahameva bhanteti. Sādhu mahārāja attā nāma attano neva ñātako na aññātakoti.

« Grand roi, avez-vous des parents ? » « Vénérable, il y en a beaucoup. » « Mis à part ceux-là, y a-t-il aussi des gens qui ne sont pas vos parents, grand roi ? » « Vénérable, ceux qui ne sont pas mes parents sont plus nombreux que mes parents. » « Mis à part vos parents et ceux qui ne sont pas vos parents, y a-t-il quelqu'un d'autre, grand roi ? » « C'est moi-même, vénérable. » « Très bien, grand roi, ce qu'on appelle soi-même n'est pour soi ni un parent ni un non-parent. »

Atha thero paṇḍito rājā sakkhissati dhammaṃ aññātunti cūḷahatthipadopamasuttaṃ kathesi. Kathāpariyosāne rājā tīsu saraṇesu patiṭṭhahi saddhiṃ cattālīsāya pāṇasahassehīti. Tato paraṃ yaṃ yaṃ vattabbaṃ, taṃ taṃ samantapāsādikādīsu vuttanayena veditabbaṃ.

Ensuite, le Théra, pensant : « Le roi est sage, il sera capable de comprendre le Dhamma », exposa le Cūḷahatthipadopama Sutta. À la fin du sermon, le roi s'établit dans les trois refuges avec quarante mille êtres vivants. À partir de là, tout ce qui doit être dit doit être compris selon la méthode énoncée dans la Samantapāsādikā et les autres textes.

Iccevaṃ sīhaḷadīpe sāsanānuggahaṇa mahindattherato āgatā [Pg.22] sissaparamparā bahū honti, gaṇanapathaṃ vīti vattā. Kathaṃ. Mahāmahindattherassa sisso ariṭṭho nāma thero, tassa sisso tissadatto, tassa sisso kāḷasumano, tassa sisso dīgho, tassa sisso dīgha sumano, tassa sisso kāḷasumano, tassa sisso nāgo, tassa sisso buddharakkhito, tassa sisso tisso, tassa sisso revo, tassa sisso sumano, tassa sisso cūḷanāgo, tassa sisso dhammapāli etā, tassa sisso khemo, tassa sisso upalisso, tassa sisso phussadevo, tassa sisso sumano, tassa sisso mahāpadumo, tassa sisso mahāsīvo, tassa sisso upāli, tassa sisso mahānāgo, tassa sisso abhayo, tassa sisso tisso, tassa sisso sumano, tassa sisso cūḷābhayo, tassa sisso tisso, tassa sisso cūḷadevo, tassa sisso sīvoti. Ayaṃ yāva potthakāruḷasaṅkhātā catutthasaṅgītikā, tāva theraparamparāti daṭṭhabbā.

Ainsi, dans l'île de Ceylan (Sīhaḷadīpe), les lignées de disciples issues du Théra Mahinda pour le soutien de la religion sont nombreuses, dépassant tout calcul. Comment ? Le disciple du Grand Théra Mahinda était le Théra nommé Ariṭṭha ; son disciple était Tissadatta ; son disciple était Kāḷasumana ; son disciple était Dīgha ; son disciple était Dīghasumana ; son disciple était Kāḷasumana ; son disciple était Nāga ; son disciple était Buddharakkhita ; son disciple était Tissa ; son disciple était Reva ; son disciple était Sumana ; son disciple était Cūḷanāga ; son disciple était Dhammapālita ; son disciple était Khema ; son disciple était Upalissa ; son disciple était Phussadeva ; son disciple était Sumana ; son disciple était Mahāpaduma ; son disciple était Mahāsīva ; son disciple était Upāli ; son disciple était Mahānāgo ; son disciple était Abhaya ; son disciple était Tissa ; son disciple était Sumana ; son disciple était Cūḷābhaya ; son disciple était Tissa ; son disciple était Cūḷadeva ; son disciple était Sīva. Il doit être entendu que cette lignée de Théras s'étend jusqu'au quatrième concile, marqué par la mise par écrit des textes.

Vuttañhetaṃ aṭṭhakathāyaṃ,– yāvajjabhanā tesaṃyeva antevāsikaparamparabhūtāya ācariyaparamparāya ābhatantiti veditabbanti.

Car il a été dit dans le Commentaire : « On doit comprendre que les textes ont été apportés par la lignée des enseignants, qui est devenue la lignée des disciples de ceux-là mêmes, jusqu'à aujourd'hui. »

Evaṃ tesaṃ sissaparamparabhūtā ācariyaparamparā yāvajjatanā sāsane pākaṭā hutvā āgacchantīti veditabba.

Ainsi, on doit comprendre que la lignée des enseignants, constituée par la succession de leurs disciples, s'est transmise et est devenue célèbre dans la religion jusqu'à ce jour.

Sāsane vinayadharehi nāma tilakkhaṇasampannehi bhavitabbaṃ. Tīṇi hi vinayadharassa lakkhaṇāni icchi tabbāni. Katamāni tīṇi. Suttañcassa svāgataṃ hoti suppavatti suvinicchitaṃ suttato anubyañjanatoti idamekaṃ lakkhaṇaṃ, vinaye kho pana ṭhito hoti asaṃhīroti idaṃ dutiyaṃ, ācariyaparamparā kho panassa suggahitā hoti sumanasikatā supadhāritāti idaṃ tatiyaṃ.

Dans la religion, ceux que l'on appelle « experts du Vinaya » doivent être dotés de trois caractéristiques. En effet, trois caractéristiques sont requises pour un expert du Vinaya. Quelles sont ces trois caractéristiques ? Premièrement, le Sutta lui est bien parvenu, bien récité, bien analysé, tant du point de vue du texte que des nuances ; deuxièmement, il est établi dans le Vinaya et inébranlable ; troisièmement, la lignée des enseignants lui est bien transmise, bien gardée à l'esprit et bien appréhendée.

Tattha [Pg.23] ācariyaparamparā kho panassa suggahitā hotīti theraparamparā vaṃsaparamparā cassa suṭṭhugahitā hoti. Sumanasikatāti suṭṭhu manasikatā, āvajjitamatte ñajjali tappadīpo viya hoti.

Ici, « la lignée des enseignants lui est bien transmise » signifie que la lignée des Théras et la lignée de la tradition lui sont parfaitement transmises. « Bien gardée à l'esprit » signifie qu'elle est parfaitement présente à l'esprit, comme une lampe qui s'allume dès que l'on y pense.

Supadhāritāti suṭṭhu upadhāritā, pubbāparānusandhito atthato kāraṇato ca upa dhāritā. Attano matiṃ pahāya ācariyasuddhiyā vattā hoti, mayhaṃ ācariyo asukācariyassa santike uggaṇhi, so asukassāti evaṃ sabbaṃ ācariyaparamparaṃ thera vādaṅgaṃ āharitvā yāva upālitthero sammāsambuddhassa santike uggaṇhīti pāpetvā ṭhapeti. Tatopi āharitvā upālitthero sammāsambuddhassa santike uggaṇhi, dāsakatthero attano upajjhāyassa upālittherassa, soṇakatthero attano upajjhāyassa dosakattherassa, siggavatthero attano upajjhāyassa soṇakattherassa, moggaliputtatissatthero attano upajjhāyassa siggavattherassa caṇḍa vajjittherassa cāti evaṃ sabbaṃ ācariyaparamparaṃ theravādaṅgaṃ āharitvā attano ācariyaṃ pāpetvā ṭhapeti. Evaṃ uggahitā hi ācariyaparamparā suggahitā hoti.

« Bien appréhendée » signifie parfaitement saisie, tant par la connexion entre ce qui précède et ce qui suit que par le sens et la raison. Abandonnant sa propre opinion, il parle avec la pureté des enseignants : « Mon maître a appris auprès de tel maître, celui-ci auprès de tel autre » ; ainsi, rapportant toute la lignée des enseignants, branche de la tradition des Anciens (Theravāda), il la fait remonter jusqu'au Théra Upāli qui apprit auprès du Parfaitement Éveillé. Rapportant de là encore : le Théra Upāli apprit auprès du Parfaitement Éveillé, le Théra Dāsaka auprès de son précepteur le Théra Upāli, le Théra Soṇaka auprès de son précepteur le Théra Dāsaka, le Théra Siggava auprès de son précepteur le Théra Soṇaka, le Théra Moggaliputtatissa auprès de son précepteur le Théra Siggava et du Théra Caṇḍavajji ; ainsi, rapportant toute la lignée des enseignants, branche de la tradition des Anciens, il l'établit en la faisant aboutir à son propre maître. Car une lignée d'enseignants ainsi apprise est une lignée bien transmise.

Evaṃ asakkontena pana dve tayo parivaṭṭā uggahetabbā. Sabbapacchimena hi nayena yathā ācariyo ca ācariyācariyo ca pāḷiñca paripuñchañca vadanti, tathā ñātuṃ vattatīti.

Cependant, pour celui qui en est incapable, deux ou trois cycles de succession doivent être appris. Au minimum, il convient de savoir comment son maître et le maître de son maître exposent le texte (Pāḷi) et le commentaire.

Yathā vuttattheraparamparā pana bhagavato dharamānakālato paṭṭhāya yāva potthakāruḷā mukhapāṭheneva piṭakattayaṃ dhāresuṃ, paripuṇṇaṃ pana katvā potthake likhitvā na ṭhapenti. Evaṃ mahātherā dukkarakammaṃ katvā sāsanaṃ paggaṇhiṃsu. Tatridaṃ vatthu,–

Cependant, la lignée des Théras mentionnée ci-dessus a conservé les trois Corbeilles (Piṭakattaya) uniquement par récitation orale, depuis le temps où le Bienheureux était en vie jusqu'à la mise par écrit des livres ; ils ne les avaient pas déposées par écrit dans des livres complets. Ainsi, les Grands Théras ont soutenu la religion en accomplissant une tâche difficile. À ce sujet, voici l'histoire :

Sīhaḷadīpe kira caṇḍālatissabhayena saṅkhubbhitvā devo [Pg.24] ca avassitvā dubbhikkhabhayaṃ uppajji. Tadā akko devānamindo āgantvā tumhe bhante piṭakaṃ dhāretuṃ na sakkhissatha, nāvaṃ pana ārūhitvā jambudīpaṃ gacchatha, sace nāvā appahonakā bhaveyya, kaṭṭhena vā veḷunā vā taratha, abhayatthāya pana mayaṃ rakkhissāmāti āha.

On raconte que dans l'île de Ceylan, à cause de l'agitation provoquée par la peur de Caṇḍāla-Tissa et l'absence de pluie, une famine survint. Alors Sakka, le roi des dieux, s'approcha et dit : « Vénérables, vous ne pourrez pas préserver les Corbeilles (Piṭaka). Montez sur un navire et allez en Inde (Jambudīpa). Si le navire n'est pas suffisant, traversez avec du bois ou des bambous ; nous vous protégerons pour votre sécurité. »

Tadā saṭṭhimattā bhikkhū samuddatīraṃ gantvā puna etadahosi,– mayaṃ jambudīpaṃ na gacchissāma, idheva vasitvā tepiṭakaṃ dhārissāmāti. Tato pacchā nāvā titthato nivattitvā sīhaḷadīpekadesaṃ malayajanapadaṃ gantvā mūlaphalādīhiyeva yāpetvā sajjhāyaṃ akaṃsu. Chātakabhayena atipīḷitā hutvā evampi kātuṃ asakkonto vāḷukatale uraṃ ṭhapetvā sīsena sīsaṃ abhimukhaṃ katvā vācaṃ anicchāretvā manasāyeva akaṃsu. Evaṃ dvādasavassāni saddhiṃ aṭṭhakathāya tepiṭakaṃ rakkhitvā sāsanaṃ anuggahesuṃ.

Alors, environ soixante moines se rendirent au bord de la mer, puis se dirent : « Nous n'irons pas en Inde ; nous resterons ici même pour préserver le Triple Panier (Tepiṭaka). » Ensuite, s'étant éloignés du port, ils se rendirent dans la région de Malaya, une partie de l'île de Ceylan, et subsistant uniquement de racines et de fruits, ils pratiquèrent la récitation. Devenus extrêmement affaiblis par la faim et incapables même de se tenir debout, ils s'allongeaient sur le sable, poitrine contre terre, face à face, et sans émettre de son, ils récitaient mentalement. C'est ainsi qu'ils protégèrent le Triple Panier avec ses commentaires pendant douze ans et soutinrent la religion.

Dvādasavassesu pana atikkantesu taṃ bhayaṃ vūpasamitvā pubbe jambudīpaṃ gacchantā sattabhikkhusatā āgantvā sīhaḷadīpekadesaṃ rāmajanapade maṇḍalārāmavihāraṃ āpajjiṃsu. Tepi saṭṭhimattā bhikkhū tameva vihāraṃ gantvā aññamaññaṃ sammantetvā sajjhāyiṃsu. Tadā aññamaññaṃ samenti, na virujjhanti, gaṅgādakena viya yamunodakaṃ saṃsandenti. Evaṃ piṭakattayaṃ mukhapāṭheneva dhāretvā mahātherā dukkarakammaṃ karontīti veditabbā.

Cependant, après douze ans, ce danger s'étant apaisé, sept cents moines qui retournaient au Jambudīpa arrivèrent et s'installèrent au monastère de Maṇḍalārāma dans le district de Rāma, une région de l'île de Sīhaḷa. Une soixantaine de moines se rendirent également dans ce même monastère et, après s'être concertés, récitèrent ensemble. À ce moment-là, ils s'accordèrent les uns avec les autres, sans aucune divergence, se mêlant comme l'eau de la Yamunā avec celle du Gange. Ainsi, on doit savoir que les grands theras accomplirent une tâche difficile en préservant le Triple Piṭaka par la seule mémorisation orale.

Yampi pariyattiṃ ekapadamattampi avirajjhitvā dhārenti, taṃ dukkarakammameva.

Même le fait de préserver les Écritures sans se tromper sur un seul mot est assurément une tâche difficile.

Sīhaḷadīpe kira punabbasukassa nāma kuṭumbikassa putto tissatthero buddhavacanaṃ uggaṇhitvā imaṃ jambudīpaṃ āgantvā yonakadhammarakkhitattherassa santike buddhavacanaṃ uggaṇhitvā gacchanto nāvaṃ abhirūhanatitthe ekasmiṃ pade uppannakaṅkho yojanasatamaggaṃ nivattitvā ācariyassa santikaṃ āgacchanto [Pg.25] antarāmagge ekassa kuṭumbikassa pañhaṃ kathesi. So pasīditvā satasahassagghanakaṃ kampalaṃ adāsi. Sopi taṃ āharitvā ācariyassa adāsi. Thero vā siyā koṭṭetvā nisīdanaṭṭhāne paribhaṇḍaṃ kāresi. Kimatthāyāti. Pacchimāya janatāya anuggahatthāya. Evaṃ kirassa ahosi,– amhākaṃ gatamaggaṃ āvajjitvā anāgate sabrahmacārino paṭipattiṃ pūretabbaṃ maññissantīti. Tissattheropi ācariyassa santike kaṅkhaṃ chinditvā sīhaḷadīpameva sakaṭṭhānaṃ āgamāsīti. Iccevaṃ pariyattiṃ ekapadamattampi avirajjhitvā dhāraṇampi dukkarakammamevāti daṭṭhabbaṃ.

On raconte que dans l'île de Sīhaḷa, le thera Tissa, fils du chef de famille Punabbasu, ayant appris la parole du Bouddha, se rendit dans le Jambudīpa et l'étudia auprès du thera Yonakadhammarakkhita. Alors qu'il s'apprêtait à monter sur un navire au port, un doute surgit concernant un seul mot ; il rebroussa chemin sur cent yojanas pour retourner auprès de son maître. En chemin, il répondit à la question d'un chef de famille. Celui-ci, plein de foi, lui offrit une couverture de grande valeur. Le thera l'apporta et l'offrit à son maître. Le thera, l'ayant peut-être découpée, en fit un revêtement pour son siège. Pourquoi ? Pour le bien des générations futures. Car il pensa ainsi : « En réfléchissant au chemin que nous avons parcouru, les compagnons de vie sainte à venir estimeront qu'ils doivent accomplir leur pratique. » Le thera Tissa, ayant levé son doute auprès de son maître, retourna dans sa propre demeure dans l'île de Sīhaḷa. On doit donc considérer que même le fait de préserver les Écritures sans se tromper sur un seul mot est assurément une tâche difficile.

Yampi yebhuyyena paguṇaṃ na karonti, tassa anantaradhānatthāya asammosatthāya uggahadhāraṇādivasena rakkhanampi karonti, taṃ dukkarakammameva.

Même le fait de protéger, par l'étude et la mémorisation, ce qui n'est généralement pas maîtrisé, afin d'éviter sa disparition ou son oubli, est assurément une tâche difficile.

Sīhaḷadīpeyeva kira mahābhaye ekasseva bhikkhuno mahāniddeso paguṇo ahosi. Atha catunikāyikatissattherassa upajjhāyo mahātipiṭakatthero nāma mahārakkhitattheraṃāha,– āvuso mahārakkhita asukassa santike mahāniddesaṃ gaṇhāhīti. Pāpokirāyaṃ bhante na gaṇhāmīti. Gaṇhāvuso ahaṃ te santike nisīdissāmīti. Sādhu bhante tumhesu nisinnesu gaṇhissāmīti paṭṭhapatvā rattindivaṃ nirantaraṃ pariyāpuṇanto osānadivase heṭṭhāmañce itthiṃ disvā bhante sutaṃyeva me pubbe, sacāhaṃ evaṃ jāneyyaṃ, na īdisassa santike dhammaṃ pariyāpuṇeyyanti āha. Tassa pana santike bahū mahātherā uggaṇhitvā mahāniddesaṃ patiṭṭhāpesuṃ. Evaṃ yaṃ yebhuyyena paguṇaṃ na karonti, tassa anantaradhānatthāya asammosattāya uggahadhāraṇādivasena rakkhanampi dukkarakammaṃ yevāti daṭṭhabbaṃ.

On raconte que dans l'île de Sīhaḷa, lors d'un grand danger, seul un moine maîtrisait le Mahāniddesa. Alors le thera Mahātipiṭaka, le précepteur du thera Tissa des quatre Nikāyas, dit au thera Mahārakkhita : « Cher Mahārakkhita, apprends le Mahāniddesa auprès d'un tel. » Il répondit : « Vénérable, celui-là est de mauvaise conduite, je n'apprendrai pas de lui. » « Apprends, cher, je m'assiérai à tes côtés. » « Bien, Vénérable, si vous êtes présent, j'apprendrai. » S'étant ainsi engagé, il l'étudia sans interruption jour et nuit. Le dernier jour, ayant aperçu une femme sous le lit, il dit : « Vénérable, j'avais entendu dire cela auparavant ; si j'avais su, je n'aurais pas étudié le Dhamma auprès d'un tel homme. » Cependant, de nombreux grands theras apprirent auprès de lui et établirent le Mahāniddesa. Ainsi, on doit considérer que même la protection, par l'étude et la mémorisation, de ce qui n'est généralement pas maîtrisé, afin d'éviter sa disparition ou son oubli, est assurément une tâche difficile.

Iccevaṃ bhagavato dharamānakālato pabhuti cirakālaṃ yathāvuttamahātheraparamparā pariyattiṃ mukhapāṭheneva dhāresuṃ[Pg.26]. Ahovata porāṇikānaṃ mahātherānaṃ satipaññāsamādhivepullatāya hi te mukhapāṭheneva dhāretu sakkāti. Mukhapāṭheneva porāṇakattherānaṃ pariyattidhāraṇaṃ pañcanavutādhikāni catusatāni ahosi.

C'est ainsi que depuis l'époque où le Bienheureux vivait, la lignée des grands theras susmentionnés a préservé les Écritures par la seule mémorisation orale pendant une longue période. Oh, c'est grâce à l'abondance de la mémoire, de la sagesse et de la concentration des anciens grands theras qu'ils purent les préserver oralement ! La préservation des Écritures par la mémorisation orale par les anciens theras dura quatre cent quatre-vingt-quinze ans.

Bhagavato parinibbānato mahāvaṃsasāratthasaṅgahesu āgatanayena jinacakke paṇṇāssādhike catusate sampatte tambapaṇṇidīpe rājūnaṃ aṭṭhārasamako’saddhātissassa nāma rañño putto vaṭṭagāmaṇi nāma rājā rajjaṃ patvā chavassakāle anāgate sattā hīnasatipaññāsamādhikā hutvā na sakkhissanti mukhapāṭhena dhāretunti upaparikkhitvā pubbe vuttehi mahātherehi anupubbena āgatā pañcamattā mahātherasatā vaṭṭagāmaṇirājānaṃ nissāya tambapaṇṇidīpekadese malayajanapade ālokaleṇe aṭṭhakathāya sahapiṭakattayaṃ potthake āropesuṃ.

Selon ce qui est rapporté dans le Mahāvaṃsa et le Sāratthasaṅgaha, quatre cent cinquante ans après le parinibbāna du Bienheureux, sous le règne du roi Vaṭṭagāmaṇi dans l'île de Tambapaṇṇi — le dix-huitième roi et fils du roi Saddhātissa — celui-ci, ayant considéré que les êtres futurs auraient une mémoire, une sagesse et une concentration affaiblies et ne pourraient plus préserver les Écritures oralement, cinq cents grands theras issus de la lignée précédemment mentionnée s'appuyèrent sur le roi Vaṭṭagāmaṇi et mirent par écrit le Triple Piṭaka ainsi que les commentaires dans des livres, à Ālokaleṇa dans la région de Malaya de l'île de Tambapaṇṇi.

Tañca yathāvuttasaṅgītiyo upanidhāya catutthasaṅgītiyeva nāmāti veditabbā. Vuttañhetaṃ sāratthadīpaniyaṃ nāma vinayaṭīkāyaṃ,– catutthasaṅgītisadisā hi potthakārohasaṅgītīti.

Et cela, en comparaison avec les conciles susmentionnés, doit être connu sous le nom de quatrième concile. Car il est dit dans la Sāratthadīpanī, le sous-commentaire du Vinaya : « La mise par écrit est en effet semblable au quatrième concile. »

Sīhaḷadīpe pana vaṭṭagāmaṇirājā marammaraṭṭhe sirikhettanagare eko nāma kukkuṭasīsarājā ca ekakālena rajjaṃ kāresi. Amarapuramāpakassa rañño kāle sīhaḷadīpabhikkhuhi idha pesitasandesakathāyaṃ pana tettiṃsādhikacatusate sampatte potthakāruḷaṃ akaṃsūti āgataṃ. Vuttañhetaṃ tattha,– tettiṃsādhikacatuvassasataparimāṇakālanti.

Dans l'île de Sīhaḷa, le roi Vaṭṭagāmaṇi et, dans la ville de Sirikhetta au pays de Maramma, un roi nommé Kukkuṭasīsa régnaient à la même époque. Cependant, dans le message envoyé par les moines de l'île de Sīhaḷa à l'époque du roi fondateur d'Amarapura, il est mentionné que la mise par écrit eut lieu quatre cent trente-trois ans après le parinibbāna. Il y est dit : « Une période de quatre cent trente-trois ans. »

Idaṃ sīhaḷadīpe yāva potthakāruḷhā

Ceci [conclut le récit] dans l'île de Sīhaḷa jusqu'à la mise par écrit dans les livres,

Sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

L'établissement de la religion.

Athāparaṃ [Pg.27] jambudīpe sīhaḷadīpe ca bhikkhū visuṃ visuṃ gaṇavasena bhijjiṃsu, yathā anotattadahato nikkhamananadiyā gaṅgāyamunādivasena bhijjantīti. Tattha jambudīpe gaṇānaṃ bhijjamānataṃ upariyeva vakkhāma.

Par la suite, dans le Jambudīpa et dans l'île de Sīhaḷa, les moines se divisèrent en divers groupes, tout comme les fleuves tels que le Gange et la Yamunā se divisent en sortant du lac Anotatta. Nous parlerons plus loin de la division des groupes dans le Jambudīpa.

Sīhaḷadīpe pana gaṇānaṃ bhijjamānatā evaṃ daṭṭhabbā. Kathaṃ. Sīhaḷadīpe hi sāsanassa patiṭṭhamānakālato aṭṭhārasādhi kadvivassasate sampatte vaṭṭagāmaṇiraññā kārāvite abhayagirivihāre parivārakhandhakaṃ pāṭhato ca atthato ca vipallāsaṃ katvā mahāvihāravāsigaṇato puthu hutvā eko gaṇo bhijji, so abhayagirivāsigaṇo nāma, dhammarucigaṇoti ca tasseva nāmaṃ.

Dans l'île de Sīhaḷa, la division des groupes doit être comprise ainsi. Comment ? Deux cent dix-huit ans après l'établissement de la religion dans l'île de Sīhaḷa, au monastère d'Abhayagiri construit par le roi Vaṭṭagāmaṇi, un groupe se sépara de la communauté du Mahāvihāra en altérant le texte et le sens du Parivāra et du Khandhaka. Ce groupe fut nommé Abhayagirivāsi, et le nom de groupe Dhammaruci lui fut également donné.

Abhayagirivāsigaṇassa bhijjamānato dvecattālīsādhikativassasate sampatte mahāsenena nāma raññā kārāpite jetavanavihāre bhikkhū ubhatovisaṅgapāṭhe viparītavasena abhisaṅkharitvā abhayagirivāsigaṇato visuṃ eko gaṇo ahosi, so jetavanavāsigaṇo nāma, sāgaliyagaṇoti ca tasseva nāmaṃ.

Trois cent quarante-deux ans après la séparation du groupe des résidents d'Abhayagiri, au monastère de Jetavana construit par le roi Mahāsena, un groupe distinct se forma à partir du groupe des résidents d'Abhayagiri, après avoir altéré les textes des deux divisions du Vinaya. Ce groupe fut nommé Jetavanavāsi, et le nom de groupe Sāgaliya lui fut également donné.

Jetavana vāsigaṇassa bhijjamānakālato ekapaññāsavassādhikānaṃ tiṇṇaṃ vassasatānaṃ upari kurundavāsino ca kolambavāsino ca bhikkhū bhāgineyyaṃ dāṭhāpatiṃ nāma rājānaṃ nissāya ubhatovibhaṅgaparivārakhandhakapāṭhe viparītavasena abhisaṅkharitvā vuttehi dvīhi gaṇehi visuṃ hutvā mahāvihāra vāsigaṇhattamaṃ tulayitvā upadhāretvā mahāvihāranāmaṃ gahetvā eko gaṇo bhijji. Evaṃ sīhaḷadīpe mahāmahindattherādīnaṃ vaṃsabhūtena mahāvihāravāsi gaṇena saddhiṃ cattāro gaṇā bhijjiṃsu.

Après trois cent cinquante et un ans à partir du moment de la scission du groupe résidant au Jetavana, les moines résidant à Kurundavāsī et à Kolambavāsī, s'appuyant sur le roi nommé Dāṭhāpati, le neveu, après avoir altéré et recomposé le texte de l'Ubhatovibhaṅga, du Parivāra et du Khandhaka de manière erronée, se sont séparés des deux groupes susmentionnés. Ayant pesé et examiné l'excellence du groupe résidant au Mahāvihāra, ils prirent le nom de Mahāvihāra, et un groupe se scinda. Ainsi, avec le groupe résidant au Mahāvihāra, issu de la lignée du Mahā Thera Mahinda et des autres dans l'île de Ceylan, quatre groupes se sont scindés.

Tattha mahāvihāravāsi gaṇoyeva eko dhammavādī ahosi, sesā pana adhammavādino. Te ca tayo adhammavādino gaṇā bhūtatthaṃ pahāya abhūtatthena dhammaṃ agaruṃ katvā cariṃsūti [Pg.28] vacanato sīhaḷadīpe adhammavādino tayopi alajjino gaṇā parimaṇḍalasuppaṭicchannādisikkhāpadāni anādiyitvā vicariṃsu. Tato paṭṭhāya sāsane ekaccānaṃ bhikkhūnaṃ nānappakāravasena nivāsanapārupanādīni dissantiti veditabbaṃ.

Parmi eux, seul le groupe résidant au Mahāvihāra était partisan du Dhamma (dhammavādī), tandis que les autres étaient partisans du non-Dhamma (adharma-vādī). Et ces trois groupes partisans du non-Dhamma, ayant délaissé la vérité pour traiter le Dhamma avec mépris à travers ce qui est faux ; selon cette parole, dans l'île de Ceylan, ces trois groupes de partisans du non-Dhamma sans pudeur ont erré sans observer les règles de discipline telles que le port correct de la robe (parimaṇḍala). On doit savoir qu'à partir de ce moment, on observe parmi certains moines de la religion diverses manières de s'habiller et de se couvrir.

Adhammavādigaṇānaṃ bhijjamānakālato sattavīsādhikānaṃ pañcasatānaṃ vassānañca upari sirisaṅghabodhi nāma rājā mahāvihāra gaṇassa pakkho hutvā adhammavādinā tayo gaṇe niggahitvā jinasāsanaṃ paggahesi. So ca sirisaṅgha bodhirājā amhākaṃ marammaraṭṭhe arimandananagare anuruddhena nāma raññā samakālavasena rajjasampattiṃ anubhavi.

Plus de cinq cent vingt-sept ans après la scission des groupes partisans du non-Dhamma, le roi nommé Sirisaṅghabodhi, s'étant rangé du côté du groupe du Mahāvihāra, réprima les trois groupes partisans du non-Dhamma et exalta l'enseignement du Victorieux (Jinasāsana). Ce roi Sirisaṅghabodhi jouit de la royauté en même temps que le roi nommé Anuruddha dans la cité d'Arimaddana, dans notre pays de Maramma.

Tato pacchā sīhaḷadīpe vohārakatissassa nāma rañño kāle kapilena nāma amaccena saddhiṃ mantetvā mahāvihāra vāsino bhikkhū nissāya adhammavādigaṇe niggaṇhitvā jinasāsanaṃ paggaṇhāti.

Par la suite, dans l'île de Ceylan, à l'époque du roi nommé Vohārakatissa, celui-ci, après avoir délibéré avec un ministre nommé Kapila et s'appuyant sur les moines résidant au Mahāvihāra, réprima les groupes partisans du non-Dhamma et exalta l'enseignement du Victorieux.

Tato pacchā ca goṭṭhābhayassa nāma rañño kāle abhayagiri vāsino bhikkhū parasamuddaṃ pabbājetvā mahāvihāra vāsino bhikkhū nissāya sāsanaṃ visodhayi.

Ensuite, à l'époque du roi nommé Goṭṭhābhaya, celui-ci bannit les moines résidant à l'Abhayagiri au-delà des mers et, s'appuyant sur les moines résidant au Mahāvihāra, purifia la religion.

Tato pacchāpi goṭṭhābhayarañño puttabhūtassa mahāsenassa nāma rañño kāle abhayagirivāsīnaṃ bhikkhūnaṃ abbhantare saṅghamitto nāma eko bhikkhu rañño padhānācariyo hutvā mahāmahindattherādīnaṃ arahantānaṃ nivāsaṭṭhānabhūtaṃ mahāvihārārāmaṃ vinassituṃ mahāsenaraññā mantetvā ārabhi. Tadā navavassāni mahāvihāre bhikkhu sañño ahosi. Ahovata mahātherānaṃ mahiddhikānaṃ nivāsaṭṭhānaṃ alajjino bhikkhū vinassāpesuṃ, suvaṇṇahaṃssānaṃ nivāsaṭṭhānaṃ kākā viyāti.

Plus tard encore, à l'époque du roi nommé Mahāsena, fils du roi Goṭṭhābhaya, un moine nommé Saṅghamitto, au sein des moines résidant à l'Abhayagiri, devint le conseiller principal du roi et entreprit, après avoir délibéré avec le roi Mahāsena, de détruire le monastère du Mahāvihāra, lieu de résidence d'Arhats tels que le Mahā Thera Mahinda. À cette époque, pendant neuf ans, il n'y eut plus de perception de moines au Mahāvihāra. Hélas, des moines sans pudeur ont fait détruire le lieu de résidence de grands anciens dotés de grands pouvoirs psychiques, comme des corbeaux détruisant le lieu de séjour de cygnes dorés.

Jetavanavāsīnañca bhikkhūnaṃ abbhantare eko tisso nāma bhikkhu teneva raññā mantetvā mahāvihāre sīmaṃ samūhani[Pg.29]. Achekattā pana tesaṃ sīmasamūhanakammaṃ na sampajjīti. Ahovata dussīlānaṃ pāpakānaṃ kammaṃ acchariyaṃ, seyyathāpi nāma sākhamigo aggaggho kāsivatthaṃ mahagghaṃ bhinnati, evameva bhinditabbavatthunā bhedakapuggalo ativiya dūro ahosīti. Bhavanti cettha, –

Et parmi les moines résidant au Jetavana, un moine nommé Tissa, ayant délibéré avec ce même roi, abolit la limite (sīmā) au Mahāvihāra. Cependant, en raison de leur incompétence, l'acte d'abolition de la limite ne réussit pas. Hélas, l'acte de ces malfaisants immoraux est surprenant ; tout comme un singe, créature de peu de valeur, déchire un précieux vêtement de Kāsī de grande valeur, de la même manière, l'individu diviseur était extrêmement éloigné de l'objet à diviser. À ce sujet, on dit :

Yathā sākhamigo pāpo, appagghoyeva kāsikaṃ;

Mahagghaṃ kacca bhinnaṃbhinnaṃ, mahussāhena chindati.

« De même qu'un méchant singe, de peu de valeur, déchire avec un grand effort un précieux et coûteux tissu de Kāsī ; »

Evaṃ adhammavādī pāpo, dhammavādigaṇaṃ subhaṃ;

Mahussāhena bhindayi, aho acchariyo ayaṃ.

« De même, le méchant partisan du non-Dhamma a divisé le vertueux groupe des partisans du Dhamma ; oh, quelle chose surprenante ! »

Ārakā dūrato āsuṃ, bhinditabbehi bhedakā;

Bhūmitova bhavagganto, aho kammaṃ ajānatanti.

« Les diviseurs étaient bien loin de ceux qu'ils voulaient diviser, comme la terre l'est du sommet de l'existence ; oh, l'acte de celui qui ne sait pas ! »

Iccevaṃ adhammavādigaṇānaṃ balavatāya dhammavādigaṇo parihāyati. Yathā hi gijjhasakuṇassa pakkhavātena suvaṇṇahaṃsā pakatiyā ṭhātuṃ na sakkonti, evameva adhammavādīnaṃ balavatāya dhammavādī parihāyati. Byagghavane viya suvaṇṇamigo nillayitvā gocaraṃ gaṇhāti, yathārucivasena dhammaṃ carituṃ okāsaṃ na labhi.

Ainsi, par la puissance des groupes partisans du non-Dhamma, le groupe partisan du Dhamma décline. Car, de même que les cygnes dorés ne peuvent rester normalement à cause du vent des ailes d'un vautour, de même, par la puissance des partisans du non-Dhamma, le partisan du Dhamma décline. Comme un cerf d'or se cache dans une forêt de tigres pour chercher sa pâture, il ne trouva pas l'occasion de pratiquer le Dhamma selon son désir.

Sīhaḷadīpe sāsanassa patiṭṭhānato dvisattatādhikānaṃ catusatānaṃ vassasahassānañca upari sammāsambuddhassa parinibbānato aṭṭhasattasatādhikānaṃ vassasahassānaṃ upari mahārājā nāma bhūpālo rajjaṃ kāresi. So pana rājā ñadumbaragirivāsikassapattheraggamukhā mahāvihāravāsino bhikkhū tameva rājānaṃ nissāya sāsane malaṃ visodhesuṃ, yathā heraññiko hiraññe malanti.

Plus de mille quatre cent soixante-douze ans après l'établissement de la religion dans l'île de Ceylan, et plus de mille huit cent soixante-dix-huit ans après le Parinibbāna du Parfaitement Éveillé, le monarque nommé Mahārājā régna. Ce roi, ayant pour chefs le Thera Kassapa résidant à Udumbaragiri et les moines résidant au Mahāvihāra, s'appuyant sur eux, purifia les souillures de la religion, tout comme un orfèvre purifie les scories de l'or.

Mahāvihāravāsigaṇato aññe adhammavādinā uppabbā jetvā [Pg.30] visodhesuṃ. So ca mahārājā amhākaṃ marammaraṭṭhe arimaddananagare narapaticaññisūnā nāma raññā samakāla vasena rajjaṃ kāresīti veditabbo.

Il purifia la religion en faisant défroquer les partisans du non-Dhamma autres que le groupe résidant au Mahāvihāra. On doit savoir que ce Mahārājā régna en même temps que le fils de Narapaticaññisū dans la cité d'Arimaddana, dans notre pays de Maramma.

Tato pacchā vi vijayabāhurājānaṃ parakkamabāhurājānañca nissāya mahāvihāra vāsino bhikkhū sāsanaṃ parisuddhaṃ akaṃsu, adhammavādino sabbepi uppabbājetvā mahāvihāravāsigaṇoyeva eko patiṭṭhahi, yathā abbhādiupakkilesamalehi vimutto nisānāthoti.

Par la suite, s'appuyant sur les rois Vijayabāhu et Parakkamabāhu, les moines résidant au Mahāvihāra rendirent la religion pure ; après avoir fait défroquer tous les partisans du non-Dhamma, seul le groupe résidant au Mahāvihāra demeura établi, tel le seigneur de la nuit libéré des souillures comme les nuages.

Sirisaṅghabodhirājā vohārikatissarājā goṭṭhābhayarājāti ete rājāno sāsanaṃ visodhentopi sabbena sabbaṃ adhammavādigaṇānaṃ avinassanato sāsanaṃ parisuddhaṃ na tāva ahosi. Sirisaṅghabodhirañño mahārañño vijayabāhurañño parakkamabāhuraññoti etesaṃyeva rājūnaṃ kāle sabbena sabbaṃ adhammavādīnaṃ vinassanato sāsanaṃ parisuddhaṃ ahosi. Tadā pana adhammavādinā sīsampi uṭṭhahituṃ na sakkā, yathā aruṇugge kosiyāti.

Bien que des rois tels que Sirisaṅghabodhi, Vohārikatissa et Goṭṭhābhaya aient purifié la religion, celle-ci n'était pas encore devenue pure en tout point car les groupes partisans du non-Dhamma n'avaient pas été totalement détruits. C'est seulement à l'époque de rois comme Sirisaṅghabodhi, le grand roi Vijayabāhu et le roi Parakkamabāhu que la religion devint pure en tout point grâce à l'anéantissement total des partisans du non-Dhamma. Alors, les partisans du non-Dhamma ne purent même pas lever la tête, tels des hiboux au lever de l'aurore.

Aparabhāge pana ciraṃ kālaṃ atikkante micchādiṭṭhikānaṃ vijātiyānaṃ bhayena laṅkādīpe sāsanaṃ osakkitvā gaṇapūraṇamattassapi bhikkhusaṅghassa avijjamānatāya mahāvijayabāhurañño kāle rāmaññadesato saṅghaṃ ānetvā sāsanaṃ patiṭṭhāpesi.

Cependant, plus tard, après qu'un long temps s'est écoulé, par crainte des étrangers aux vues fausses, la religion ayant décliné dans l'île de Lanka et l'ordre des moines n'existant plus, même pour compléter le quorum d'un groupe, à l'époque du roi Mahāvijayabāhu, celui-ci fit venir la communauté des moines du pays de Rāmañña et rétablit la religion.

Tato pacchā ca vimaladhammasūriyassa nāma rañño kāle rakkhāpuraraṭṭhato saṅghaṃ ānetvā sāsanaṃ patiṭṭhāpesi. Tato pacchā ca vimalassa nāma rañño kāle tatoyeva saṅghaṃ ānetvā sāsanaṃ patiṭṭhāpesi. Tato pacchā ca kittissirirājasīhassa nāma rañño kāle syāmaraṭṭhato saṅghaṃ ānetvā tatheva akāsīti.

Par la suite, sous le règne du roi nommé Vimaladhammasūriya, il fit venir le Sangha du royaume de Rakkhapura et établit la Sāsana. Ensuite, sous le règne du roi nommé Vimala, il fit venir le Sangha de ce même lieu et établit la Sāsana. Plus tard, sous le règne du roi nommé Kittissirirājasīha, il fit venir le Sangha du royaume de Syāma et fit de même.

Ayaṃ sīhaḷadīpe sāsanassa osakkanakathā.

Tel est le récit du déclin de la Sāsana dans l’île de Sīhaḷa.

Tato [Pg.31] pacchā jinasāsane navutādhike aṭṭhavassasate sampatte buddhadāsassa nāma rañño kāle eko dhamma kathikatthero ṭhapetvā vinayapiṭakaṃ abhidhammapiṭakañca avasesaṃ suttantapiṭakaṃ sīhaḷabhāsāya parivattitvā abhisaṅkharitvā ṭhapesi. Tañca kāraṇaṃ cūḷavaṃse vuttaṃ.

Par la suite, lorsque huit cent quatre-vingt-dix ans de la Sāsana du Victorieux se furent écoulés, sous le règne du roi nommé Buddhadāsa, un Thera prédicateur du Dhamma traduisit et édita en langue sīhaḷa le Suttanta Piṭaka restant, à l’exception du Vinaya Piṭaka et de l’Abhidhamma Piṭaka, et l'établit. Cet événement est relaté dans la Cūḷavaṃsa.

Tassa kira buddhadāsassa rañño puttā asītimattā asītimahāsāvakānaṃ nāmeneva vohāritā ahesuṃ. Tesu puttesu sāriputtattherassa nāmena vohārito eko upatisso nāma rājakumāro pitari devaṅgate dvecattālīsavassāni rajjaṃ karesi.

On dit que les fils de ce roi Buddhadāsa, au nombre d’environ quatre-vingts, étaient désignés par les noms mêmes des quatre-vingts grands disciples. Parmi ces fils, un prince nommé Upatissa, désigné par le nom de Sāriputta Thera, régna pendant quarante-deux ans après que son père fut monté au ciel.

Tato pacchā kaniṭṭho mahānāmo nāma rājakumāro dvāvīsavassāni rajjaṃ kāresi. Tassa rañño kāle jina cakke tettiṃsādhikanavasatavasse sīhaḷadīpe chasaṭṭhimattānaṃ rājūnaṃ pūraṇakāle buddhaghoso nāma thero sīhaḷadīpaṃ gantvā sīhaḷabhāsāya likhite aṭṭhakathāganthe māgadhabhāsāya parivattitvā likhi.

Par la suite, son frère cadet, un prince nommé Mahānāma, régna pendant vingt-deux ans. Sous le règne de ce roi, en l’an 933 de l’ère du Victorieux, alors que s’achevait la lignée d’environ soixante-six rois dans l’île de Sīhaḷa, un Thera nommé Buddhaghosa se rendit dans l’île de Sīhaḷa et traduisit en langue māgadha les ouvrages de commentaires écrits en langue sīhaḷa.

So pana mahānāma rājā amhākaṃ marammaraṭṭhe siripaccayanagare savilaññikrovi nāmakena raññā samakālo hutvā rajjaṃ kāresi. Parittaniddāne pana brūmavi?Thī? Nāmakena raññā samakālo hutvā rajjaṃ kāresīti vuttaṃ. Taṃ na yujjatiyeva.

Or, ce roi Mahānāma régna en étant contemporain du roi nommé Savilaññikrovi dans la cité de Siripaccaya, dans notre royaume de Maramma. Toutefois, dans le Parittaniddāna, il est dit qu’il régna à la même époque qu’un roi nommé Brūmavithī. Cela n’est pas du tout exact.

Sīhaḷadīpe pana kittissirimegho nāma rājā hutvā navame vasse tasmiṃyeva dīpe rājūnaṃ dvāsaṭṭhimattānaṃ pūraṇakāle jinacakke tiṃsādhike aṭṭhasatavasse jambudīpe kaliṅgapurato kuhasivassa nāma rañño jāmātā dantakumāro hemamālaṃ nāma rājadhītaṃ gahetvā dāṭhādhātuṃ thenetvā navāya taritvā sīhaḷadīpaṃ agamāsi. Jinacakke tiṃsādhikaaṭṭhavassasate jeṭṭhatissarājā navavassāni rajjaṃ kāresi.

Dans l’île de Sīhaḷa, alors que Kittissirimegha était roi, en sa neuvième année, au moment où s’achevait la lignée d’environ soixante-deux rois dans cette même île, en l’an 830 de l’ère du Victorieux, le prince Danta, gendre du roi nommé Kuhasiva de la cité de Kaliṅga en Jambudīpa, emmena la princesse nommée Hemamālā et, emportant la Relique de la Dent, traversa la mer en bateau pour se rendre dans l’île de Sīhaḷa. En l’an 830 de l’ère du Victorieux, le roi Jeṭṭhatissa régna pendant neuf ans.

Buddhadāsarājā [Pg.32] ekūnatiṃsati vassāni upalissarājā cadvicattālīsavassāni mahānāmarājā dvāvīsavassānīti sabbāni sampiṇḍitvā jinasāsanaṃ dvattiṃsādhikanavavassasatappamāṇaṃ hoti.

Le roi Buddhadāsa régna vingt-neuf ans, le roi Upatissa quarante-deux ans et le roi Mahānāma vingt-deux ans ; en additionnant tout cela, la Sāsana du Victorieux atteint une durée de neuf cent trente-deux ans.

Tasmiñca kāle yadā dvīhi vassehi ūnaṃ ahosi, tadā mahānāmarañño kāle tiṃsādhikanavavassasatamatte sāsane buddhaghoso nāma thero laṅkādīpaṃ agamāsi.

À cette époque, alors qu'il manquait deux ans, c'est-à-dire sous le règne du roi Mahānāma, vers l'an neuf cent trente de la Sāsana, le Thera nommé Buddhaghosa se rendit dans l’île de Laṅkā.

Amarapuramāpakassa rañño kāle sīhaḷadīpikehi bhikkhūhi pesitasannesapaṇṇe pana chapaṇṇāsādhikanavavassasatātikkante sūti vuttaṃ.

Cependant, dans la lettre d'information envoyée par les moines de l’île de Sīhaḷa sous le règne du roi fondateur d’Amarapura, il est dit que cela se produisit après que neuf cent cinquante-six ans se furent écoulés.

Ettha ṭhatvā buddhaghosattherassa aṭṭhuppattiṃsaṅkhepamattaṃ vakkhāma. Kathaṃ. Sīhaḷabhāsakkharehi parivattitaṃ pariyattisāsanaṃ māgadhasāsakkharena ko nāma puggalo parivattituṃ sakkhissatīti mahātherā nimantayitvā tāvatiṃsabhavanaṃ gantvā ghosaṃ devaputtaṃ disvā saddhiṃ sakkena devānamindena taṃ yācitvā bodhirukkhasamīpe ghosagāme kesassa nāma brāhmaṇassa kesiyā nāma brāhmaṇiyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhāpesuṃ. Khādatha bhonto pivatha bhontotiādinā brāhmaṇānaṃ aññamaññaṃ ghosakāle vijāyanattā ghosoti nāmaṃ akāsi. Sattavassikakāle so tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū ahosi.

Faisant une pause ici, nous allons exposer brièvement la biographie du Thera Buddhaghosa. Comment ? Les Grands Theras, se demandant : « Quelle personne sera capable de traduire en caractères māgadha la Sāsana de l'étude (pariyatti), qui a été traduite en caractères sīhaḷa ? », lancèrent une invitation, se rendirent au séjour des Tāvatiṃsa et, y voyant le fils des devas nommé Ghosa, le sollicitèrent avec l’aide de Sakka, le roi des dieux. Ils firent en sorte qu'il prît conception dans le sein de la brahmane nommée Kesī, épouse du brahmane nommé Kesa, dans le village de Ghosa près de l'arbre de la Bodhi. Comme il était né au moment des clameurs des brahmanes disant : « Mangez, messieurs ! Buvez, messieurs ! », on lui donna le nom de Ghosa. À l'âge de sept ans, he possédait une connaissance parfaite des trois Védas.

Atha kho ekena arahantena saddhiṃ vedakathaṃ sallapanto taṃ kathaṃ niṭṭhāpetvā kusalā dhammā akusalā dhammā abyākatā dhammātiādinā paramatthavedaṃ nāma buddhamantaṃ pucchi. Tadā so sutvā uggaṇhitukāmo hutvā tassa arahantassa santike pabbajitvā devasikaṃ devasikaṃ piṭakattayaṃ saṭṭhimattehi padasahassehi sajjhāyaṃ akāsi, vācuggataṃ akāsi. Ekamāseneva tiṇṇaṃ piṭakānaṃ pāragū ahosi.

Alors qu'il conversait sur les Védas avec un Arahant, une fois cette discussion terminée, celui-ci l'interrogea sur le mantra du Bouddha appelé « Véda du sens ultime », commençant par : « Les phénomènes bénéfiques, les phénomènes maléfiques, les phénomènes neutres ». Ayant entendu cela et désirant l'apprendre, il entra en vie monastique auprès de cet Arahant. Jour après jour, il récitait et mémorisait le Tipiṭaka à raison d'environ soixante mille mots. En un mois seulement, il parvint à la maîtrise complète des trois Piṭakas.

Tato [Pg.33] paccā raho ekakova nisinnassa etadahosi,– buddhabhāsite piṭakattaye mama vā paññā adhikā, udāhu upajjhāyassa vāti. Taṃ kāraṇaṃ ñatvā upajjhācariyo niggahaṃ katvā ovadi. So saṃvegappatto hutvā khamāpetuṃ vandi. Upajjhācariyo tvaṃ āvuso sīhaḷadīpaṃ gantvā piṭakattayaṃ sīhaḷassāsakkharena likhitaṃ māgadhabhāsakkharena likhāhi, evaṃ sati ahaṃ khamissāmīti āha.

Par la suite, alors qu'il était assis seul à l'écart, cette pensée lui vint : « En ce qui concerne le Tipiṭaka enseigné par le Bouddha, ma sagesse est-elle supérieure, ou bien est-ce celle de mon précepteur ? » Ayant discerné cela, le maître précepteur le réprimanda et lui donna des instructions. Saisi d'un sentiment d'urgence spirituelle (saṃvega), il se prosterna pour demander pardon. Le maître précepteur lui dit : « Cher ami, rends-toi dans l’île de Sīhaḷa et transcris en caractères māgadha le Tipiṭaka écrit en caractères sīhaḷa ; alors seulement, je te pardonnerai. »

Buddhaghoso ca pitaraṃ micchādiṭṭhibhāvato mocetvā ācariyassa vacanaṃ sirasā paṭiggahetvā piṭakattayaṃ likhituṃ sīhaḷadīpaṃ nāvāya agamāsi. Tadā samuddamajjhe tīhi divasehi tarante buddhadattatthero ca sīhaḷadīpato nāvāya āgacchanto antarāmagge devāna ānubhāvena aññamaññaṃ passitvā kāraṇaṃ pucchitvā jāni. Jānitvā ca buddhadattatthero evamāha,- mayā āvuso kato jinālaṅkāro appassāroti maññitvā piṭakattayaṃ parivattituṃ likhituṃ okāsaṃ nādāsuṃ, tvaṃ pana piṭakattayaṃ saṃvaṇṇehīti vatvā attano sakkena devānamindena dinnaṃ haritakiphalaṃ ayomayalekhana daṇḍaṃ nisitasilañca buddhaghosattherassa adāsi. Evaṃ tesaṃ dvinnaṃ therānaṃ aññamaññaṃ sallapantānaṃyeva nāvā sayameva apanetvā gacchiṃsu.

Buddhaghosa, après avoir libéré son père de ses vues erronées et accueilli avec respect les paroles de son maître, se rendit par bateau dans l’île de Sīhaḷa pour transcrire le Tipiṭaka. Alors qu'il naviguait depuis trois jours au milieu de l'océan, le Thera Buddhadatta, qui venait de l’île de Sīhaḷa par bateau, le croisa en chemin par la puissance des dieux ; ils s'aperçurent l'un l'autre et, s'étant interrogés, comprirent la situation. L'ayant apprise, le Thera Buddhadatta dit : « Cher ami, estimant que le Jinālaṅkāra que j'ai composé était de peu de valeur, on ne m'a pas accordé l'occasion de traduire et de transcrire le Tipiṭaka ; toi, par contre, commente le Tipiṭaka. » Ayant dit cela, il remit au Thera Buddhaghosa un fruit de haritakī, un stylet de fer et une pierre à aiguiser qui lui avaient été donnés par Sakka, le roi des dieux. C’est ainsi que, pendant que ces deux Theras conversaient ensemble, les bateaux s'éloignèrent l'un de l'autre d'eux-mêmes.

Buddhaghosatthero ca sīhaḷadīpaṃ patvā paṭhamaṃ saṅghapālattheraṃ passitvā piṭakattayaṃ māgadhabhāsakkharena parivattetuṃ āgatomhīti kāraṇaṃ ārocetvā sīhaḷabhikkhū ca sīle patiṭṭhāyātiādigāthaṃ niyyādetvā imissā gāthāya atthaṃ piṭakattayaṃ āloletvā saṃvaṇṇehīti uyyojesuṃ, tasmiṃyeva divase sāyanhakālato paṭṭhāya yathāvuttagāthaṃ pamukhaṃ katvā visuddhimaggaṃ akāsi. Katvā taṃ kammaṃ nipphādetvā tassa ñāṇappabhavaṃ vīmaṃsetukāmo devānamindo tañca ganthaṃ antaradhāpesi. Punāpi thero akāsi[Pg.34]. Tatheva devānamindo antaradhāpesi. Punāpi thero akāsi. Evaṃ tikkhattuṃ kārāpetvā pubbaganthepi dassesi. Tiṇṇampi ganthānaṃ aññamaññaṃ ekapadamattenapi visesatā natthi saṅghapālatthero ca taṃ ārādhayitvā piṭakattayaṃ niyyādesi. Evaṃ visuddhimagge saṅghapālattherassa yācanaṃ ārabbha visuddhimaggo katoti āgataṃ. Buddhaghosuppattikathāyaṃ pana saṅgharājattherassa āyācanaṃ ārabbhāti āgataṃ.

Le Thera Buddhaghosa, étant arrivé sur l'île de Ceylan (Sīhaḷadīpa), rencontra d'abord le Thera Saṅghapāla et l'informa de la raison de sa venue, disant : « Je suis venu pour traduire le Triple Panier (Piṭakattaya) dans les caractères de la langue maghadie. » Les moines cinghalais lui remirent une stance commençant par « Sīle patiṭṭhāya » (S'étant établi dans la vertu) et l'exhortèrent : « En remuant l'essence du Triple Panier, explique le sens de cette stance. » Le jour même, à partir du soir, en prenant ladite stance comme sujet principal, il composa le Visuddhimagga (Le Chemin de la Pureté). Ayant achevé ce travail, le roi des dieux (Sakka), désirant éprouver la puissance de sa sagesse, fit disparaître ce texte. Le Thera le composa une seconde fois. De nouveau, le roi des dieux le fit disparaître. Le Thera le composa une troisième fois. Après l'avoir fait composer ainsi trois fois, Sakka fit apparaître les versions précédentes. Entre les trois textes, il n'y avait aucune différence, pas même d'un seul mot. Le Thera Saṅghapāla, satisfait, lui remit le Triple Panier. Ainsi, il est rapporté que le Visuddhimagga fut composé à la demande du Thera Saṅghapāla. Cependant, dans l'histoire de la naissance de Buddhaghosa (Buddhaghosuppatti), il est dit que cela fut fait à la requête du Thera Saṅgharāja.

Ayaṃ buddhaghosuppattikathāyaṃ āgatanayena dassitabuddhaghosuppattikathāsaṅkhepo.

Ceci est le résumé de l'histoire de la naissance de Buddhaghosa, tel qu'il est présenté selon la méthode rapportée dans la Buddhaghosuppattikathā.

Cūḷavaṃse panevaṃ āgato. Buddhaghosatthero nāma mahābodhirukkhasamīpe ekasmiṃ brāhmaṇagāme vijāto tiṇṇampi vedānaṃ pāragū ahosi tesu tesu vādesu ca aticheko. So aññehi ca saddhiṃ pucchābyākaraṇakammaṃ kattukāmo jambunīpatale āhiṇḍanto ekaṃ vihāraṃ patvā tasmiṃ vā āgantukabhāvena nisīdi. Tasmiñca vihāre revato nāma thero vasi. Tena therena saddhiṃ bhallapanto so brāhmaṇamāṇavo tīsu vedesu aloletvā pañhaṃ pucchi. Pucchitaṃ pucchitaṃ thero byākāsi. Therassa pana pucchitaṃ pañhaṃ māṇavo na sakkā byākātuṃ. Atha māṇavo pucchi,–ko nāmāyaṃ bhante mantoti. Buddhamanto nāmāyanti vutte uggaṇhitukāmo hutvā therassa santike pabbajitvā piṭakattayaṃ uggaṇhi. Aciraneva tiṇṇampi piṭakānaṃ pāragū ahosi. Buddhasseva ghoso yassa atthīti buddhaghosoti nāmena pākaṭo ahosi.

Dans la Cūḷavaṃsa, il est rapporté ainsi : Un Thera nommé Buddhaghosa naquit dans un village de brahmanes près de l'arbre de la Grande Bodhi. Il maîtrisait parfaitement les trois Védas et excellait dans divers débats. Désirant engager des discussions avec d'autres, il parcourait le Jambudīpa et, arrivant à un monastère, il s'y installa en tant qu'invité. Dans ce monastère vivait un Thera nommé Revata. S'entretenant avec lui, le jeune brahmane posa des questions sur les trois Védas sans aucune confusion. Le Thera répondit à chaque question posée. Cependant, le jeune homme ne put répondre à la question posée par le Thera. Alors le jeune homme demanda : « Vénérable, quel est ce mantra ? » Lorsqu'il fut dit : « C'est le mantra du Bouddha », il désira l'apprendre, entra dans l'ordre auprès du Thera et étudia le Triple Panier. En peu de temps, il maîtrisa parfaitement les trois paniers. Il devint célèbre sous le nom de Buddhaghosa, car il possédait une voix semblable à celle du Bouddha.

Buddhaghoso ca āyasmato revatassa santike nisīdanto ñāṇodayaṃ nāma ganthaṃ aṭṭhassāliniñca nāma ganthaṃ akāsi. Tato pacchā parittaṭṭhakathaṃ kattukāmo hutvā ārabhi. Tadā ācariyo evamāha,– jambudīpe pana āvuso pāḷimattaṃyeva atthi, aṭṭhakathā pana natthi, ācariyavādo ca [Pg.35] bhinno hutvā atthi, teneva mahāmahindhattherena ānitā aṭṭhakathā tīsu ca saṅgītīsu āruḷo pāḷiyo sāriputtattherādīhi desito kathāmaggo sīhaḷadīpe atthi, tvaṃ gantvā māgadhabhāsakkharena likhehīti uyyojiyamāno buddhaghosatthero sīhaḷadīpaṃ gantvā anurādhapure mahāvihāraṃ pavisitvā saṅghapālattherassa santike saddhiṃ sīhaḷaṭṭhakathāya theravāde sutvā aṭṭhakathaṃ karissamīti ārocesi. Sīhaḷabhikkhū ca pubbe vuttanayeneva sīle patiṭṭhāyātiādi gāthā niyyādesuṃ. Buddhaghoso ca saddhiṃ aṭṭhakathāya piṭakattayaṃ saṅkhipitvā visuddhimaggaṃ akāsi.

Buddhaghosa, résidant auprès du vénérable Revata, composa l'ouvrage nommé Ñāṇodaya et celui nommé Atthasālinī. Par la suite, il entreprit de rédiger un court commentaire (Parittaṭṭhakathā). Alors son maître lui dit : « Cher ami, en Jambudīpa, il n'y a que le texte canonique (Pāḷi), mais les commentaires n'y sont pas, et les enseignements des maîtres sont fragmentés. Les commentaires apportés par le Thera Mahā-Mahinda, confirmés lors des trois conciles et suivant la méthode d'explication enseignée par le Thera Sāriputta et d'autres, se trouvent sur l'île de Ceylan. Va là-bas et traduis-les en utilisant les caractères de la langue maghadie. » Encouragé, le Thera Buddhaghosa se rendit sur l'île de Ceylan, entra au Mahāvihāra d'Anurādhapura et, après avoir écouté les commentaires cinghalais et les traditions des anciens (theravāda) auprès du Thera Saṅghapāla, il déclara : « Je vais rédiger le commentaire. » Les moines cinghalais lui remirent la stance commençant par « Sīle patiṭṭhāya », selon la méthode précédemment mentionnée. Buddhaghosa composa alors le Visuddhimagga, synthétisant le Triple Panier avec le commentaire.

Pubbe vuttanayeneva sakko antaradhāpetvā tikkhattuṃ kārāpesi. Saṅghapālattheropi arādhayitvā piṭakattayaṃ niyyādesīti.

Selon la méthode déjà mentionnée, Sakka fit disparaître le texte et le lui fit composer trois fois. Le Thera Saṅghapāla, étant également satisfait, lui remit le Triple Panier.

Kiñcāpi nānā ganthesu nānākārehi buddhaghosuppatti āgatā, tathāpi buddhaghosattherassa sīhaḷadīpaṃ gantvā piṭakattayassa likhanaṃ aṭṭhakathānañca karaṇameva pamāṇanti manokiliṭṭhaṃ na uppādetabbanti. Buddhaghosatthero vikaṭattayaṃ likhitvā jambudīpaṃ paccāgamāsi.

Bien que la naissance de Buddhaghosa soit rapportée de diverses manières dans différents ouvrages, le fait que le Thera Buddhaghosa soit allé sur l'île de Ceylan pour transcrire le Triple Panier et composer les commentaires est la seule autorité ; il ne faut pas concevoir de doute à ce sujet. Le Thera Buddhaghosa, ayant rédigé les trois textes (vikaṭattaya), retourna au Jambudīpa.

Iccevaṃ pāḷibhāsāya pariyattiṃ parivattitvā pacchā ācariyaparamparasissānusissavasena sīhaḷadīpe jinacakkaṃ majjhanti kaṃsumāsī viya atidibbati, anekakoṭippamāṇehi sotāpannasakadāgāmianāgāmiarahantehi laṅkādīpaṃ atisobhati, sabbapāliphullena tiyojanikapāricchattakarukkhena tāvatiṃsabhavanaṃ viya satapattapadumādīhi mahāpokkharaṇī viya tesu tesu ṭhānesu maggamahāmaggaāpakagharadvāratitthavanapabbataguhamandiravihārasālādīsu aladdhamaggaphalaṭṭhānaṃ nāma kiñci natthi, thokaṃ āgametvā piṇḍāya patiṭṭhamānapadesepi maggaphalāni labhiṃsuyeva.

Ainsi, après avoir traduit l'enseignement scripturaire (pariyatti) dans la langue pāḷie, la Roue du Vainqueur (Jinacakka) resplendit sur l'île de Ceylan par l'intermédiaire de la lignée des maîtres et de leurs disciples, telle la lune à son apogée à midi. L'île de Laṅkā brillait de l'éclat de millions d'êtres ayant atteint les stades de Sotāpanna, Sakadāgāmi, Anāgāmi et Arahant. Telle la demeure des Trente-Trois Dieux avec son arbre Pāricchattaka de trois lieues en pleine floraison, ou comme un grand étang de lotus orné de cent pétales, il n'y avait aucun lieu — que ce soit sur les routes, les grands chemins, les rivières, les maisons, les portes, les gués, les forêts, les montagnes, les grottes, les palais, les monastères ou les salles de réunion — où l'on n'ait atteint les fruits du Chemin. Même dans les endroits où l'on s'arrêtait un court instant pour l'aumône, on obtenait assurément les fruits du Chemin.

Maggaphalāni sacchikarontānaṃ puggalānaṃ bāhullatāya ayaṃ [Pg.36] puthujjano ayaṃ puthujjanoti aṅguliṃ pasāretvā dassetabbo hoti. Ekasmiṃ kāle sīhaḷadīpe puthujjana bhikkhu nāma natthi. Tathā hi vuttaṃ vibhaṅgaṭṭhakathāyaṃ, ekavāraṃ puthujjanabhikkhu nāma natthīti.

En raison de la multitude de personnes réalisant les fruits du Chemin, il fallait montrer du doigt celui qui était un homme du commun (puthujjana) en disant : « Voici un homme du commun. » À une certaine époque, sur l'île de Ceylan, il n'y avait aucun moine qui fût un homme du commun. Il est dit ainsi dans le commentaire du Vibhaṅga : « À un moment donné, il n'y avait plus de moine parmi les hommes du commun. »

Abhiññālābhīnaṃ kira mahiddhikānaṃ gamanāgamanavasena sūriyossāsaṃ alabhitvā dhaññakoṭṭakā mātugāmā dhaññakoṭṭituṃ okāsaṃ na labhiṃsu.

On raconte qu'en raison des allées et venues de ceux qui possédaient les connaissances directes (abhiññā) et de grands pouvoirs psychiques, les femmes ne trouvant plus de soleil pour faire sécher leur grain à cause de l'encombrement du ciel n'avaient plus l'occasion de piler le grain.

Devalokato sumanasāmaṇero dakkhiṇakkhakaṃ sīhaḷadīpaṃ anetvā tassa pāṭihāriyaṃ dassanavasena uddhakabindhūhi tiyojanasataṃ sakalampi laṅkādīpaṃ byāpatvā bhagavatā paribhuttacetiyaṅgaṇaṃ viya hutvā navāya gacchantā mahāsamudde udakato nāḷikeramattampi disvā sakalaṅkādīpaṃ pūjenti, mahāmahindattherassa santike ariṭṭhattherena saddhiṃ pañcamattā bhikkhusatā paṭhamaṃ tāva vinayapiṭakaṃ uggaṇhiṃsūti imehi kāraṇehi laṅkādīpaṃ jinacakkassa patiṭṭhānaṃ hutvā varadīpanti nāmaṃ paṭilabhi.

Le novice Sumana ayant apporté la relique de la clavicule droite du monde des dieux vers l'île de Ceylan, et par la manifestation de ses miracles, les gouttes d'eau se répandirent sur l'ensemble de l'île de Laṅkā sur trois cents lieues, la rendant semblable à la cour d'un sanctuaire (cetiya) fréquenté par le Bienheureux. Ceux qui voyageaient en bateau sur le grand océan, voyant ne serait-ce qu'un objet de la taille d'une noix de coco au-dessus de l'eau, rendaient hommage à toute l'île de Laṅkā. Sous la direction du Thera Mahā-Mahinda, cinq cents moines, avec le Thera Ariṭṭha à leur tête, apprirent d'abord le Vinaya Piṭaka. Pour ces raisons, l'île de Laṅkā devint le fondement de la Roue du Vainqueur et reçut le nom de « Varadīpa » (l'Île Excellente).

Sīhaḷadīpeyeva piṭakattayaṃ potthakāruḷavasena patiṭṭhāpetvā tato pacchā coranāgassa nāma rañño kāle sakalalaṅkādīpaṃ dubbhikkhabhayena pīḷetvā piṭakattayaṃ dhārentā bhikkhū jambudīpaṃ āgamaṃsu. Anāgantvā tattheva ṭhitāpi bhikkhū chātakabhayena pīḷetvā udarapaṭalaṃ bandhitvā kucchiṃ vālukarāsimhi ṭhapetvā piṭakattayaṃ dhāresuṃ.

À Ceylan même, après avoir établi le Tipitaka par écrit, par la suite, à l’époque du roi nommé Coranāga, l'île entière de Lanka fut affligée par la crainte de la famine, et les moines préservant le Tipitaka partirent pour l'Inde. Même ceux qui ne partirent pas et restèrent sur place, affligés par la peur de la faim, s'attachèrent une ceinture autour de l'abdomen et, posant leur ventre sur un tas de sable, continuèrent à préserver le Tipitaka.

Kuṭa kaṇṇatissassa rañño kāleyeva dubbhikkhabhayaṃ vūpasamitvā jambudīpato bhikkhū puna gantvā sīhaḷadīpe ṭhitehi bhikkhūhi saddhiṃ mahāvihāre piṭakattayaṃ avirodhāpetvā samasamaṃ katvā ṭhapesuṃ. Ṭhapetvā ca pana sīhaḷadīpeyeva suṭṭhu dhāresuṃ.

Sous le règne du roi Kuṭakaṇṇatissa, une fois la crainte de la famine apaisée, les moines revenant de l'Inde s'associèrent aux moines restés à Ceylan et, au Mahāvihāra, ils firent concorder le Tipitaka sans divergence, l'établissant de manière identique. L'ayant ainsi établi, ils le préservèrent parfaitement à Ceylan même.

Tattheva aṭṭhakathāyo buddhaghosatthero māgadhabhāsāya parivattetvā viraci. Pacchā ca yebhuyyena tattheva aṭṭhakathāṭīkāanumadhulakkhaṇagaṇṭhiganthantarāni [Pg.37] akaṃsu. Puna sāsanaṃ nabhe ravinduva pākaṭanti.

C'est là que le vénérable Buddhaghosa composa les commentaires (Aṭṭhakathā) en les traduisant en langue māgadha. Par la suite, la plupart des sous-commentaires (Ṭīkā), des traités sur les caractéristiques (Anumadhulakkhaṇa), des glossaires (Gaṇṭhi) et d'autres ouvrages furent composés au même endroit. Ainsi, la Religion brille à nouveau dans le ciel comme le soleil.

Tattha buddhavaṃsaṭṭhakathaṃ buddhadattatthere akāsi. Itivuttodānacariyāpiṭakatherātherīvimānavatthupetavatthunettiaṭṭhakathāyo ācariyadhammapālatthero akāsi. So ca ācariyadhammapālatthero sīhaḷadīpassa samīpe damilaraṭṭhe badaratitthamhi nivāsitattā sīhaḷadīpeyeva saṅgahetvā vattabbo.

Parmi eux, le vénérable Buddhadatta composa le commentaire du Buddhavaṃsa. Le maître Dhammapāla composa les commentaires de l'Itivuttaka, de l'Udāna, du Cariyāpiṭaka, des Theragāthā, des Therīgāthā, du Vimānavatthu, du Petavatthu et du Netti. Ce maître Dhammapāla, bien qu'ayant résidé à Badaratittha dans le pays tamoul près de l'île de Ceylan, doit être considéré comme rattaché à la tradition de Ceylan.

Paṭisambhidāmaggaṭṭhakathaṃ mahānāmo nāma thero ākāsi. Mahāniddesaṭṭhakathaṃ upaseno nāma thero akāsi. Abhidhammaṭīkaṃ pana ānandatthero akāsi. Sā ca sabbāsaṃ ṭīkānaṃ ādibhūtattā mūlaṭīkāti pākaṭā.

Un vénérable nommé Mahānāma composa le commentaire du Paṭisambhidāmagga. Un vénérable nommé Upasena composa le commentaire du Mahāniddesa. Quant au sous-commentaire de l'Abhidhamma, c'est le vénérable Ānanda qui le composa ; étant à l'origine de tous les sous-commentaires, il est célèbre sous le nom de Mūlaṭīkā (sous-commentaire original).

Visuddhimaggassa mahāṭīkaṃ dīghanikāyaṭṭhakathāya ṭīkaṃ majjhimanikāyaṭṭhakathāya ṭīkaṃ saṃyuttanikāyaṭṭhakathāya ṭīkañhāti imāyo ācariyadhammapālatthero akāsi.

Le maître Dhammapāla composa le grand sous-commentaire (Mahāṭīkā) du Visuddhimagga, ainsi que les sous-commentaires des commentaires du Dīghanikāya, du Majjhimanikāya et du Saṃyuttanikāya.

Sāratthadīpaniṃ nāma vinayaṭīkaṃ aṅguttaranikāyaṭīkañca parakkamabāhuraññā yācito sāriputtatthero akāsi. Vimativinodaniṃ nāma vinayaṭīkaṃ damilaraṭṭhavāsikassapatthero akāsi.

Le vénérable Sāriputta, sollicité par le roi Parakkamabāhu, composa le sous-commentaire du Vinaya nommé Sāratthadīpanī ainsi que le sous-commentaire de l'Aṅguttaranikāya. Le vénérable Kassapa, résidant dans le pays tamoul, composa le sous-commentaire du Vinaya nommé Vimativinodanī.

Anuṭīkaṃ pana ācariyadhammapālatthero. Sā ca mūlaṭīkāya anuttānatthāni uttānāni saṃvaṇṇitattā anuṭīkā tivuccati.

Le maître Dhammapāla composa également l'Anuṭīkā (sous-commentaire complémentaire). Elle est appelée Anuṭīkā car elle commente et rend explicites les points qui n'étaient pas clairs dans la Mūlaṭīkā.

Visuddhimaggassa cūḷaṭīkaṃ makhudīpaniñca aññetarā therā akaṃsu. Sā ca mūlaṭīkāya atthāvasesāti ca anuttānatthāti ca katvā mūlaṭīkāya saddhiṃ saṃsanditvā katattā madhura sattā ca madhudīpaninti vuccati. Mohavicchedaniṃ pana lakkhaṇaganthaṃ kassapatthero akāsi.

D'autres doyens composèrent le petit sous-commentaire (Cūḷaṭīka) du Visuddhimagga ainsi que le Madhudīpanī. Ce dernier est appelé Madhudīpanī (l'Illumination du Miel) car il a été fait en harmonie avec la Mūlaṭīkā pour traiter des sens restants et des points obscurs, et en raison de sa douceur sonore. Le vénérable Kassapa, quant à lui, composa le Mohavicchedanī, un traité sur les caractéristiques.

Ābhidhammāvatāraṃ pana rupārūpavibhāgaṃ vinayavinicchayañca buddha dattatthero. Vinayasaṅgahaṃ sāriputtatthero. Khuddasikkhaṃ dhammasiritthero[Pg.38]. Paramatthavinicchayaṃ nāmarūpaparicchedaṃ abhidhammatthasaṅgañca anuruddhatthero. Saccasaṅkhepaṃ dhammapālatthero. Khemaṃ khematthero. Te ca saṅkhepato saṃvaṇṇitattā sukhena ca lakkhaṇiyattā lakkhaṇaganthāti vuccanti.

Le vénérable Buddhadatta composa l'Abhidhammāvatāra, le Rūpārūpavibhāga et le Vinayavinicchaya. Le vénérable Sāriputta composa le Vinayasaṅgaha. Le vénérable Dhammasiri composa la Khuddasikkhā. Le vénérable Anuruddha composa le Paramatthavinicchaya, le Nāmarūpapariccheda et l'Abhidhammatthasaṅgaha. Le vénérable Dhammapāla composa le Saccasaṅkhepa. Le vénérable Khema composa le Khema. Comme ils exposent les enseignements de manière concise et qu'ils permettent de définir aisément les caractéristiques, on les appelle Lakkhaṇagantha (traités sur les caractéristiques).

Tesaṃ pana saṃvaṇṇanāsu abhidhammatthasaṅgahassa porāṇaṭīkaṃ navavimalabuddhitthero akāsi. Saccaṃsaṅkhepanāmarūpaparicchedakhemāabhidhammāvatārānaṃ porāṇaṭīkaṃ vācissaramahāsāmitthero. Paramatthavinicchayassa porāṇaṭīkaṃ mahābodhitthero.

Parmi leurs commentaires, le vénérable Navavimalabuddhi composa l'ancien sous-commentaire (Porāṇaṭīka) de l'Abhidhammatthasaṅgaha. Le vénérable Vācissaramahāsāmi composa l'ancien sous-commentaire du Saccasaṅkhepa, du Nāmarūpapariccheda, du Khema et de l'Abhidhammāvatāra. Le vénérable Mahābodhi composa l'ancien sous-commentaire du Paramatthavinicchaya.

Abhidhamatthasaṅgahābhidhammāvatārābhinava ṭīkāyo sumaṅgalasāmitthero. Saccasaṅkhepābhinavaṭīkaṃ araññavāsitthero. Nāmarūpaparicchedābhinavaṭīkaṃ mahāsāmitthero. Paramatthavinicchayābhinavaṭīkaṃ aññataratthero. Vinayavinicchayaṭīkaṃ revatatthero. Khuddasikkhāya purāṇaṭīkaṃ mahāyasatthero. Tāyayeva abhinavaṭīkaṃ saṅgharakkhitattheroti.

Le vénérable Sumaṅgalasāmi composa les nouveaux sous-commentaires (Abhinavaṭīkā) de l'Abhidhammatthasaṅgaha et de l'Abhidhammāvatāra. Un vénérable résidant dans la forêt composa le nouveau sous-commentaire du Saccasaṅkhepa. Le vénérable Mahāsāmi composa le nouveau sous-commentaire du Nāmarūpapariccheda. Un autre vénérable composa le nouveau sous-commentaire du Paramatthavinicchaya. Le vénérable Revata composa le sous-commentaire du Vinayavinicchaya. Le vénérable Mahāyasa composa l'ancien sous-commentaire de la Khuddasikkhā, et le vénérable Saṅgharakkhita composa le nouveau sous-commentaire de cette même œuvre.

Vajirabuddhiṃ nāma vinayagaṇṭhipadatthaṃ vajirabuddhitthero. Cūḷagaṇṭhiṃ majjhimagaṇṭhiṃ mahāgaṇṭhiñca sīhaḷadīpavāsino therā. Te ca padakkamena asaṃvaṇṇetvā anuttānatthāyeva saṃvaṇṇitattā gaṇṭhipadatthāti vuccanti.

Le vénérable Vajirabuddhi composa le Vajirabuddhi, un glossaire du Vinaya. Des doyens résidant à Ceylan composèrent le Cūḷagaṇṭhi, le Majjhimagaṇṭhi et le Mahāgaṇṭhi. Comme ils ne commentent pas les mots dans l'ordre du texte mais expliquent seulement les sens obscurs, on les appelle Gaṇṭhipadattha (significations des termes difficiles).

Abhidhānappadīpikaṃ pana mahāmoggalānatthero. Atthabyakkhānaṃ cūḷabuddhatthero. Vuttodayaṃ sambandhacintanaṃ subodhālaṅkārañca saṅgharakkhitatthero. Byākaraṇaṃ moggalānatthero.

Le vénérable Mahāmoggalāna composa l'Abhidhānappadīpikā. Le vénérable Cūḷabuddha composa l'Atthabyakkhāna. Le vénérable Saṅgharakkhita composa le Vuttodaya, le Sambandhacintana et le Subodhālaṅkāra. Le vénérable Moggalāna composa la grammaire (Byākaraṇa).

Mahāvaṃsaṃ cūḷavaṃsaṃ dīpavaṃsaṃ thūpavaṃsaṃ bodhivaṃsaṃ dhātuvaṃ sañca sīhaḷadīpavāsino therā. Dāṭhādhātuvaṃsaṃ pana dhammakittitthero akāsi. Ete ca pāḷimuttakavasena vuttattā ganthantarāti vuccanti.

Des doyens résidant à Ceylan composèrent le Mahāvaṃsa, le Cūḷavaṃsa, le Dīpavaṃsa, le Thūpavaṃsa, le Bodhivaṃsa et le Dhātuvaṃsa. Le vénérable Dhammakitti, quant à lui, composa le Dāṭhādhātuvaṃsa. Comme ces ouvrages sont rédigés en dehors du texte canonique (pāḷimuttaka), on les appelle Ganthantara (autres traités).

Iccevaṃ buddhaghosādayo thera varā yathābalaṃ yathāsattiṃ pariyattiṃ sāsanaṃ upatthambhetvā bahūhi mūlehi bahuhisākhāhi bahūhi ca viṭapehi upatthambhiyamāno vepullamā pajjamāno [Pg.39] mahānigrodharukkho viya thiraṃ hutvā cirakālaṃ tiṭṭhatīti veditabbaṃ.

C'est ainsi que d'éminents doyens, tels que Buddhaghosa et d'autres, ont soutenu la Religion des textes selon leurs forces et leurs capacités. On doit comprendre que, soutenue par de nombreuses racines, de nombreuses branches et de nombreux rameaux, la Religion, progressant vers la plénitude, demeure stable pour longtemps, tel un grand banyan.

Idaṃ sīhaḷadīpe potthakāruḷhato pacchā sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

Ceci est le récit de l'établissement de la Religion à Ceylan après qu'elle fut consignée par écrit.

Etepi ca mahāthero, yathāsattiṃ yathābalaṃ;

Aṭṭhakathādayo katvā, maccumukhaṃ upāgamuṃ.

Ces grands doyens également, ayant composé les commentaires et autres textes selon leurs capacités et leurs forces, sont parvenus à la bouche de la Mort.

Seyyathāpi ca lokasmiṃ, obhāsitvāna candimā;

Āvahitvāna sattānaṃ, hitaṃ atthaṃva gacchati.

De même que dans le monde, la lune, après avoir brillé et apporté aux êtres ce qui est bénéfique et utile, finit par disparaître,

Evameva mahātherā, ñāṇobhāsehi bhāsiya;

Āvahitvāna sattānaṃ, hitaṃ atthaṃva gacchati.

De même, les grands doyens, après avoir rayonné des lueurs de la connaissance et apporté aux êtres ce qui est bénéfique et utile, finissent par s'en aller.

Iti sāsanavaṃse sīhaḷadīpikasāsanavaṃsakathāmaggo

Ici s'achève, dans la Chronique de la Religion, le récit de la Chronique de la Religion à Ceylan,

Nāma dutiyo paricchedo.

intitulé le deuxième chapitre.

3. Suvaṇṇabhūmisāsanavaṃsakathāmaggo

3. Récit de la Chronique de la Religion à Suvaṇṇabhūmi.

3. Idāni yathāṭhapitamātikāvasena suvaṇṇabhūmi raṭṭhe sāsanavaṃsakathāmaggassa vatthuṃ okāso anuppattho, tasmā suvaṇṇabhūmiraṭṭhasāsanavaṃsakathāmaggaṃ ārabhissāmi.

3. Maintenant que l'occasion se présente d'exposer le récit de l'histoire de la Religion au pays de Suvaṇṇabhūmi selon le sommaire établi, je vais commencer le récit de l'histoire de la Religion au pays de Suvaṇṇabhūmi.

Tattha suvaṇṇabhūmīti tīsu rāmaññaraṭṭhesu ekassa nāmaṃ. Tīṇihi rāmaññaraṭṭhāni honti haṃsāvatīmuttimasuvaṇṇabhūmivasena ekadesena sabbampi rāmaññaraṭṭhaṃ gahetabbaṃ. Tattha pana ukkalāpajanapade tapussabhallike ādiṃ katvā bhagavato abhisambujjhitvā sattasattāhesu atikkantesuyeva āsāḷhimāsassa juṇhapakkhapañcamadivasato paṭṭhāya rāmaññaraṭṭhe sāsanaṃ patiṭṭhati.

Là, Suvaṇṇabhūmi est le nom de l'un des trois pays rāmañña. Les trois pays rāmañña sont Haṃsāvatī, Muttima et Suvaṇṇabhūmi ; par extension, l'ensemble du pays rāmañña doit être considéré. Là, dans le district d'Ukkalāpa, en commençant par Tapussa et Bhallika, après l'Éveil du Bienheureux, alors que sept semaines s'étaient écoulées, à partir du cinquième jour de la quinzaine claire du mois d'Āsāḷha, la Dispensation s'est établie dans le pays rāmañña.

Idaṃ rāmaññaraṭṭhe paṭhamaṃ sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

C'est le premier établissement de la Dispensation dans le pays rāmañña.

Bhagavato [Pg.40] abhisambuddhakālato pubbeyeva aparaṇṇakaraṭṭhe subhinnanagare tissarañño kāle ekassa amaccassa tisso jayo cāti dveputtā ahesuṃ. Te gihibhāve saṃvegaṃ labhitvā mahāsamuddassa samīpe gajjagirimhi nāma pabbate itthusipabbaṃ pabbajitvā nisīdisuṃ. Tadā nāgiyā vijjādharo santavaṃ katvā dve aṇḍāni vijāyitvā sā nāgī lajjāya tāni vijahitvā gacchi.

Bien avant l'époque de l'Éveil du Bienheureux, dans la cité de Subhinna au pays d'Aparaṇṇaka, sous le règne du roi Tissa, un ministre eut deux fils nommés Tissa et Jaya. Ayant ressenti une urgence spirituelle envers la vie laïque, ils se retirèrent sur la montagne nommée Gajjagiri, près du grand océan, et y demeurèrent après avoir été ordonnés comme ermites. À cette époque, un Vijjādhara s'unit à une Nāgī, et celle-ci pondit deux œufs, puis, par honte, les abandonna et s'en alla.

Tadā jeṭṭho tissakumāro tāni labhitvā kaniṭṭhena saddhiṃ vibhajitvā ekaṃ ekassa santike ṭhapesi. Kāle atikkante tehi aṇḍehi dve manussā vijāyiṃsu. Te dasa vassavaye sampatte kaniṭṭhassa aṇḍato vijāyanadaharo kālaṃ katvā majjhimadese mithilanagare gavaṃpati nāma kumāro upajji. So sattavassikakāle buddhassa bhagavato santike niyyādetvā pabbājetvā acireneva arahā ahosi.

Alors, l'aîné, le prince Tissa, les trouva, les partagea avec son cadet et en plaça un auprès de chacun. Le temps passant, deux êtres humains naquirent de ces œufs. Lorsqu'ils atteignirent l'âge de dix ans, le jeune garçon né de l'œuf du cadet mourut et naquit dans la cité de Mithilā, dans la région centrale, sous le nom de prince Gavaṃpati. À l'âge de sept ans, ayant été confié au Bouddha Bienheureux, il fut ordonné et devint peu après un Arahant.

Jeṭṭhassa pana aṇḍato vijāyanadaharo dvādasavassikakāle sakko devānamindo āgantvā rāmaññaraṭṭhe sudhammapuraṃ nāma nagaraṃ māpetvā sīharājāti nāmena tattha rajjaṃ kārāpesi. Silālone pana sirimāsokoti nāmenāti vuttaṃ. Gavaṃpatitthero ca attanā mātaraṃ daṭṭhukāmo mithilanagarato āgantuṃ ārabhi. Tadā dibbacakkhunā mātuyā kālaṅkatabhāvaṃ ñatvā idāni me mātā kuhiṃ uppajjatīti āvajjanto bāhullena nesādakevaṭṭānaṃ nivāsanaṭṭhānabhūte dese uppajjatīti ñatvā sacāhaṃ gantvā na ovādeyyaṃ, mātā me apāyagamaniyaṃ apuññaṃ vicinitvā catūsu apāyesu uppajjeyyāti cintetvā bhagavantaṃ yācitvā rāmaññaraṭṭhaṃ vehāsamaggena āgacchi. Rāmaññaraṭṭhe sudhammaparaṃ patvā attano [Pg.41] bhātunā sīharājena saddhiṃ raṭṭhavāsīnaṃ dhammaṃ desetvā pañcasu sīlesu patiṭṭhāpesi.

Quant au garçon né de l'œuf de l'aîné, à l'âge de douze ans, Sakka, le roi des dieux, vint et fit construire la cité de Sudhammapura dans le pays rāmañña, et l'y fit régner sous le nom de Sīharājā. Sur les inscriptions de pierre, il est cependant mentionné sous le nom de Sirimāsoka. Le thera Gavaṃpati, désirant voir sa propre mère, entreprit de venir de la cité de Mithilā. Ayant alors appris par l'œil divin qu'elle était décédée, il réfléchit : « Où ma mère est-elle née maintenant ? » Apprenant qu'elle était née dans une contrée servant de lieu d'habitation à une multitude de chasseurs et de pêcheurs, il pensa : « Si je n'y vais pas pour l'instruire, ma mère, ayant accumulé des démérites menant à la perdition, naîtra dans les quatre mondes de souffrance. » Ayant sollicité le Bienheureux, il vint au pays rāmañña par la voie des airs. Arrivé à Sudhammapura, au pays rāmañña, il prêcha le Dhamma aux habitants du pays avec son frère Sīharājā, et les établit dans les cinq préceptes.

Atha sīharājā āha, lokesu bhante tvamasi aggataro puggaloti. Na mahārāja ahaṃ aggataro, tīsu pana bhavesu sabbesaṃ sattānaṃ makuṭasaṅkāso gotamo nāma mayhaṃ satthā atthi, idāni majjhimadesaṃ rājagahaṃ paṭivasatīti. Evaṃ pana bhante sati tumhākaṃ ācariyaṃ mayaṃ daṭṭhuṃ arahāma vā no vāti pucchi. Gavaṃpatittheroca āma mahārāja arahatha bhagavantaṃ daṭṭhuṃ, ahaṃ yācitvā āgacchāmīti vatvā bhagavantaṃ yāci. Bhagavā ca abhisambujjhitvā aṭṭhame vasse saddhiṃ anekasatabhikkhūhi rāmaññaraṭṭhe sukhammapuraṃ ākāsena āgamāsi. Rājavaṃse pañcahi bhikkhusatehi āgamāsīti vuttaṃ. Silālekhane pana vīsatisahassamattehi bhikkhūhīti vuttaṃ. Ettha ca yasmā bhagavā saparisoyeva āgacchi, na ekakoti ettakameva icchitabbaṃ, tasmā nānā vādataṃ paṭicca cittassākulitā na uppādetabbāti.

Alors Sīharājā dit : « Vénérable, vous êtes l'être le plus éminent au monde. » — « Non, grand roi, je ne suis pas le plus éminent ; mais dans les trois mondes, il existe mon Maître nommé Gotama, qui est comme une couronne pour tous les êtres, et il réside actuellement à Rājagaha dans la région centrale. » — « S'il en est ainsi, vénérable, sommes-nous dignes de voir votre maître ou non ? » demanda-t-il. Le thera Gavaṃpati répondit : « Oui, grand roi, vous êtes digne de voir le Bienheureux ; je vais solliciter sa venue. » Ayant ainsi parlé, il sollicita le Bienheureux. Et le Bienheureux, la huitième année après son Éveil, vint par les airs à Sudhammapura, dans le pays rāmañña, accompagné de plusieurs centaines de moines. Dans la Chronique Royale (Rājavaṃsa), il est dit qu'il vint avec cinq cents moines. Mais dans les inscriptions sur pierre (Silālekhana), il est dit qu'il vint avec environ vingt mille moines. À ce sujet, puisque le Bienheureux est venu accompagné d'une assemblée et non seul, c'est cela seul qu'il faut retenir ; par conséquent, il ne faut pas laisser de confusion s'élever dans l'esprit à cause des différentes versions.

Atha āgantvā ratanamaṇḍape nisīditvā sarājikānaṃ raṭṭhavāsīnaṃ amatarasaṃ adāsi. Tīsu saraṇesu pañcasu ca sīlesu patiṭṭhāpesi. Atha bhagavā dassanatthāya āgatānaṃ channaṃ tāpasānaṃ cha kesadhātuyo pūjanatthāya adāsi. Tato pacchāsattatiṃsavassāni pūretvā parinibbānakālepi bhagavato adhiṭṭhānānurūpena citakaṭṭhānato tettiṃsa dante gahetvā gavaṃpatitthero sudhammapuraṃ ānetvā sīharañño datvā tettiṃsacetiyāni patiṭṭhāpesi. Evaṃ bhagavato parinibbānato aṭṭhameyeva vasse gavaṃpatitthero rāmañña raṭṭhe sudhammapure sāsanaṃ patiṭṭhāpesi.

Puis, étant arrivé, s'étant assis dans un pavillon de joyaux, il offrit le nectar de l'immortalité aux habitants du pays, y compris au roi. Il les établit dans les trois refuges et les cinq préceptes. Ensuite, le Bienheureux donna six reliques capillaires à six ascètes venus pour le voir, afin qu'ils les honorent. Plus tard, même au moment du Parinibbāna, conformément à la résolution du Bienheureux, le thera Gavaṃpati, ayant pris trente-trois dents sur le lieu du bûcher, les apporta à Sudhammapura, les donna au roi Sīha et fit ériger trente-trois stupas. Ainsi, la huitième année seulement après le Parinibbāna du Bienheureux, le thera Gavaṃpati établit la Dispensation à Sudhammapura, dans le pays rāmañña.

Idaṃ rāmaññaraṭṭhe dutiyaṃ sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

C'est le deuxième établissement de la Dispensation dans le pays rāmañña.

Bhagavato [Pg.42] parinibbutapañcatiṃsādhikānaṃ dvinnaṃ satānaṃ uparisuvaṇṇabhūmiṃ nāma rāmaññaraṭṭhaṃ āgantvā soṇatthero uttarattherocāti dve therā pañcavaggakammārahehi bhikkhūhi saddhiṃ sāsanaṃ patiṭṭhāpesuṃ. Te ca therā mahāmoggaliputtatissattherassa saddhivihārikāti aṭṭhakathāyaṃ āgatā.

Deux cent trente-cinq ans après le Parinibbāna du Bienheureux, les deux theras Soṇa et Uttara vinrent dans le pays rāmañña nommé Suvaṇṇabhūmi, et y établirent la Dispensation avec un groupe de cinq moines aptes aux actes formels de la communauté. Ces theras sont mentionnés dans les commentaires comme étant les disciples du thera Mahāmoggaliputtatissa.

Tapussabhallike gavaṃpatittherañca paṭicca sāsanaṃ tāva patiṭṭhahi. Tañca na sabbena sabbaṃ ogāhetvā ye ye pana saddhā pasannā, te te attano icchāvaseneva sāsanaṃ pasīdiṃsu. Pacchā pana soṇuttarattherā mahussāhena ācariya āṇattiyā sāsanassa patiṭṭhāpanatthāya ussukkaṃ āpannā patiṭṭhāpesuṃ. Tena aṭṭhakathāyaṃ etaṃ raṭṭhaṃ gantvā ettha sāsanaṃ patiṭṭhāpehīti kāritapaccayavasena āṇattivibhattivasenaca vuttaṃ.

La Dispensation s'était certes établie grâce à Tapussa, Bhallika et au thera Gavaṃpati. Cependant, elle ne s'était pas propagée universellement ; seuls ceux qui étaient pleins de foi et de confiance l'acceptèrent selon leur propre volonté. Plus tard, les theras Soṇa et Uttara, avec de grands efforts et sur l'ordre de leur maître, s'appliquèrent à l'établissement de la Dispensation et l'établirent. C'est pourquoi, dans le Commentaire, il est dit : « Va dans ce pays et établis-y la Dispensation », en raison de la cause incitative et de la forme impérative.

Tadā pana suvaṇṇabhūmiraṭṭhe sudhammapure sirimāsoko nāma rājā rajjaṃ kāresi. Tañca sudhammapuraṃ nāma kelāsapabbatamuddhani dakkhiṇāya anudisāya pubbaḍḍhabhāgena pabbatamuddhani aparaḍḍhabhāgena bhūmitale tiṭṭhati. Taṃyeva guḷapācakānaṃ massānaṃ gehasadisāni gehāni yebhuyyena, teneva goḷamittika nāmenāpi vohāriyati. Tassa pana nagarassa mahāsamuddasamīpe ṭhitattā dakayakkhinī sabbadā āgantvā rājagehe jāte jāte kumāre khādi.

À cette époque, dans la cité de Sudhammapura au pays de Suvaṇṇabhūmi, le roi nommé Sirimāsoka régnait. Cette cité de Sudhammapura se situe sur le sommet du mont Kelāsa, s'étendant pour moitié sur le sommet de la montagne du côté sud et pour l'autre moitié sur la plaine au pied. La plupart des maisons ressemblent à celles des cuiseurs de sucre mélassé, c'est pourquoi elle est aussi connue sous le nom de Goḷamittika. En raison de la proximité de cette cité avec le grand océan, une démone des eaux venait constamment dévorer les princes dès qu'ils naissaient dans le palais royal.

Soṇuttarattherānaṃ sampattadivasayeva rājagehe ekaṃ puttaṃ vijāyi. Dakayakkhinīca khādissāmīti saha pañcahi yakkhinisatehi āgatā. Taṃ disvā manussā bhāyitvā mahāviravaṃ ravanti. Tadā therā bhayānakaṃ sīhasīsavasena ekasīsasarīradvayasambandhasaṇṭhānaṃ manusīharūpaṃ māpetvā dassetvā taṃ yakkhiniṃ saparisaṃ palāpesuṃ.

Le jour même de l'arrivée des théras Soṇuttara, un fils naquit dans la demeure royale. Une ogresse d'eau (Dakayakkhinī) arriva avec cinq cents ogresses pour le dévorer. En les voyant, les gens eurent peur et poussèrent de grands cris. Alors les théras, créant par pouvoir psychique une forme terrifiante de « l'homme-lion » (manussīha), ayant deux corps reliés à une seule tête de lion, la montrèrent et mirent en fuite l'ogresse et sa suite.

Therā ca puna yakkhiniyā anāgamanatthāya parittaṃ akaṃsutasmiñca samāgame āgatānaṃ manussānaṃ brahmajālasuttaṃ adesayyuṃ[Pg.43]. Saṭṭhimattasahassā sotāpannādiparāyanā ahesuṃ. Kuladārakānaṃ aḍḍhuḍḍhāni sahassāni pabbajiṃsu. Kuladhītānaṃ pana dighaḍḍhasahassaṃ. Rājakumārānaṃ pañcasatādhikasahassamattaṃ pabbajiṃsu. Avasesāpi manussā saraṇe patiṭṭhahiṃsu. Evaṃ so tattha sāsanaṃ patiṭṭhāpesīti. Vuttañca aṭṭhakathāyaṃ,–

Les théras récitèrent ensuite le paritta pour que l'ogresse ne revienne plus et, lors de cette assemblée, ils prêchèrent le Brahmajāla Sutta aux personnes présentes. Soixante mille d'entre elles devinrent des auditeurs engagés, commençant par le stade de sotāpanna. Trois mille cinq cents fils de familles nobles entrèrent dans les ordres, ainsi que mille cinq cents filles de familles nobles. Environ mille cinq cents princes royaux furent également ordonnés. Les autres gens s'établirent dans les refuges. C'est ainsi que la religion fut établie là-bas. Il est dit dans le commentaire :

Suvaṇṇabhūmiṃ gantvāna, soṇuttarā mahiddhikā;

Pisāce niddhamitvāna, brahmajāle madesisunti.

« Étant allés à Suvaṇṇabhūmi, Soṇuttara aux grands pouvoirs, après avoir chassé les démons, prêchèrent le Brahmajāla. »

Tato paṭṭhāya rājakumārānaṃ soṇuttaranāmehiyeva nāmaṃ akaṃsu. Avasesadvārakānampi rakkhasabhayato vimocanatthaṃ tālapattabhujapattesu therehi māpitaṃ manusīharūpaṃ dassetvā matthake ṭhapesuṃ. Manussāca silāmayaṃ manusīharūpaṃ katvā sudhammapurassa esanne padese ṭhapesuṃ. Taṃ yāvajjatanā atthīti. Iccevaṃ bhagavato parinibbānato pañcatiṃsādhike dvivassasate sampatte soṇuttarattherā āgantvā sāsanaṃ patiṭṭhāpetvā sāsanaṃ patiṭṭhāpetvā anuggahaṃ akaṃsūti.

Depuis lors, on donna aux princes royaux le nom de Soṇuttara. Pour protéger également les autres enfants de la peur des démons, on plaça sur leur tête des représentations de la forme d'homme-lion dessinées par les théras sur des feuilles de palmier ou d'écorce de bouleau. Les gens firent aussi une forme d'homme-lion en pierre et la placèrent au sud-est de la ville de Sudhamma. Elle s'y trouve encore aujourd'hui. C'est ainsi qu'en l'an deux cent trente-cinq après le parinibbāna du Bienheureux, les théras Soṇuttara arrivèrent, établirent la religion et apportèrent leur soutien.

Idaṃ rāmaññaraṭṭhe tatiyaṃ sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

C'est la troisième fondation de la religion dans le royaume de Rāmañña.

Tato pacchā chasatādhike sahasse sampatte pubbe vuttehi tīhi kāraṇehi sāsanassa uppattiṭṭhānabhūtaṃ rāmaññaraṭṭhaṃ dāmarikacorabhayena pajjararogabhayena sāsanapaccatthikabhayenacāti tīhi bhayehi ākulitaṃ ahosi. Tadā ca tattha sāsanaṃ dubbalaṃ ahosi, yathā udake mande tatrajātaṃ uppalaṃ uppalaṃ dubbalanti. Tattha bhikkhūpi sāsanaṃ yathā kāmaṃ pūretuṃ na sakkā.

Plus tard, en l'an mille six cents, le royaume de Rāmañña, lieu de naissance de la religion, fut troublé par trois dangers précédemment mentionnés : la peur des brigands, la peur de la maladie et la peur des ennemis de la religion. À cette époque, la religion y devint faible, tout comme un lotus né dans peu d'eau est faible. Les moines eux-mêmes ne pouvaient plus y accomplir les devoirs de la religion à leur gré.

Sūriyakumārassa nāma manoharirañño pana kāle sāsanaṃ ativiya dubbalaṃ ahosi. Jinacakke ekachasatādhike vassasahasse sampatte kaliyugeca ekūnavīsatādhike [Pg.44] catuvassasate sampatte arimaddananagare anuruddhā nāma rājā tato saha piṭakena bhikkhusaṅghaṃ ānesi.

Au temps du roi Manohari, nommé Sūriyakumāra, la religion était extrêmement affaiblie. En l'an mille six cents de l'ère du Victorieux et en l'an quatre cent dix-neuf de l'ère Kaliyuga, le roi nommé Anuruddha amena de cet endroit l'ordre des moines avec le Tipitaka à la cité d'Arimaddana.

Tato pacchā jinacakke navādhike sattasate sahasse ca sampatte laṅkādīpe sirisaṅghabodhiparakkamabāhumahārājā sāsanaṃ sodhesi.

Par la suite, en l'an mille sept cent neuf de l'ère du Victorieux, dans l'île de Laṅkā, le grand roi Sirisaṅghabodhi Parakkamabāhu purifia la religion.

Tato channaṃ vassānaṃ upari kaliyuge dvattiṃsādhike pañcasate sampatte uttarājīvo nāma thero sāsane pākaṭo ahosi.

Six ans plus tard, en l'an cinq cent trente-deux de l'ère Kaliyuga, un théra nommé Uttarājīva devint célèbre dans la religion.

So pana rāmaññaraṭṭhavāsino ariyāvaṃsattherassa saddhivihāriko. Ariyāvaṃsatthero pana kappuṅganagaravāsino mahākāḷattherassa saddhivihāriko. Mahākāḷatthero pana sudhammapuravāsino prānadassittherassa saddhivihāriko. Ayaṃ pana uttarājīvachappadattherānaṃ vaṃsadīpanatthaṃ vuttā.

Il était le disciple du théra Ariyāvaṃsa, habitant du royaume de Rāmañña. Le théra Ariyāvaṃsa était le disciple du théra Mahākāḷa de la ville de Kappuṅga. Le théra Mahākāḷa était le disciple du théra Prānadassī de la ville de Sudhamma. Ceci est dit pour éclairer la lignée des théras Uttarājīva et Chappada.

So pana prānadassitthero lokiyābhiññāyo labhitvā niccaṃ abhiṇhaṃ pātova magadharaṭṭhe uruvelanigame mahābodhiṃ gantvā mahābodhiyaṅgaṇaṃ sammajjitvā puna āgantvā sudhammapure piṇḍāya cari. Idaṃ therassa nibaddhavattuṃ. Ayañca attho sudhammapurato magadharaṭṭhaṃ gantvā uruvelanigame vāṇijakammaṃ karontā tadākāraṃ passitvā paccāgamanakāle sudhammapura vāsīnaṃ kathesuṃ, tasmā viññāyati.

Ce théra Prānadassī, ayant obtenu les connaissances supranormales mondaines, se rendait chaque matin à la Mahābodhi, dans le village d'Uruvela du royaume de Magadha, balayait l'enceinte de la Mahābodhi et, revenant à Sudhamma, allait faire sa quête d'aumônes. C'était la pratique régulière du théra. Ce fait est connu parce que des marchands de la ville de Sudhamma, faisant des affaires dans le village d'Uruvela au Magadha, virent ses actes et, à leur retour, en parlèrent aux habitants de Sudhamma.

Tasmiñca kāle uttarājīvatthero paripuṇṇavīsativassena chappadena nāma sāmaṇerena saddhiṃ sīhaḷadīpaṃ gacchi. Sīhaḷadīpavāsino ca bhikkhū mayaṃ mahāmahindattherassa vaṃsikā bhavāma, tumhepi soṇuttarattherānaṃ vaṃsikā bhavatha, tasmā mayaṃ ekavaṃsikā bhavāma samāna vādikāti vatvā chappadasāmaṇerassa upasampadakammaṃ akaṃsu. Tato pacchā cetiya vandanādīni kammāni niṭṭhāpetvā uttarājīvatthero saddhiṃ bhikkhusaṅkhena arimaddananagaraṃ paccāgamāhi.

À cette époque, le théra Uttarājīva se rendit dans l'île de Sīhaḷa avec un novice nommé Chappada, âgé de vingt ans accomplis. Les moines de l'île de Sīhaḷa dirent : « Nous sommes de la lignée du théra Mahāmahinda ; vous aussi, vous êtes de la lignée du théra Soṇuttara ; par conséquent, nous sommes d'une seule et même lignée, ayant la même doctrine. » Ils procédèrent à l'ordination complète du novice Chappada. Ensuite, après avoir achevé les actes tels que la vénération des stupas, le théra Uttarājīva retourna à la cité d'Arimaddana avec l'assemblée des moines.

Chappadassa pana etadahosi,- sacāhaṃ ācariyena saha jambudīpaṃ [Pg.45] gaccheyyaṃ, bahūhi ñātibalibodhehi pariyattuggahaṇe antarāyo bhaveyya, tena hi sīhaḷadīpeyeva vasitvā pariyattimuggahetvā paccāgamissāmīti.

Chappada pensa ceci : « Si je retourne en Jambudīpa avec mon maître, il y aura de nombreux obstacles dus à la parenté pour l'étude des textes. Je resterai donc dans l'île de Sīhaḷa même pour apprendre les textes avant de revenir. »

Tato ācariyassa okāsaṃ yācitvā sīhaḷadīpeyeva paṭivasi. Sīhaḷadīpe vasitvā yāva laddhattherasammutikā pariyattiṃ pariyāpuṇitvā puna jambudīpaṃ paccāgantukāmo ahosi. Atha tassa etadahosi,– ahaṃ ekakova gacchanto sace mama ācariyo natthi, sacepi jambudīpavāsinā bhikkhusaṅghena saddhiṃ vinayakammaṃ kātuṃ na iccheyyaṃ, evaṃ sati visuṃ kammaṃ kātuṃ na sakkūṇeyyaṃ, tasmā piṭakadharehi catūhi therehi saddhiṃ gacceyyaṃ, iccetaṃ kusalanti.

Ayant demandé l'autorisation à son maître, il resta dans l'île de Sīhaḷa. Après y avoir séjourné et appris les textes jusqu'à obtenir la reconnaissance de théra, il désira retourner en Jambudīpa. Il pensa alors : « Si j'y vais seul et que mon maître n'est plus là, et si l'assemblée des moines de Jambudīpa ne souhaite pas accomplir les actes du Vinaya avec moi, je ne pourrais pas accomplir ces actes séparément. Il serait donc bon que je parte avec quatre théras connaissant le Tipitaka. »

Evaṃ pana cintetvā tāmalittigāmavāsinā sivalittherena kambojarañño puttabhūtena tāmalindattherena kiñcipuravāsinā ānandattherena rāhulattherenacāti imehi catūhi therehi saddhiṃ nāvāya paccāgacchi. Te ca therā piṭakadharā ahesuṃ dakkhā thāmasampannā ca. Tesu visesato rāhulatthero thāmasampanno. Kusimanagaraṃ sampattakāle upakaṭṭhavassūpagamanakālo hutvā arimaddananagare ācariyassa santikaṃ asampāpuṇitvā kusimanagarayeva vassaṃ upagamiṃsu. Tesaṃ vassūpagamanavihāravatthu ārāmapākāro ca kusimanagarassa dakkhiṇadisāsāge yāvajjatanā atthi.

Ayant ainsi réfléchi, il revint par bateau avec ces quatre théras : le théra Sivali de Tāmalitti, le théra Tāmalinda, fils du roi du Cambodge, le théra Ānanda de Kiñcipura et le théra Rāhula. Ces théras connaissaient le Tipitaka, étaient compétents et vigoureux. Parmi eux, le théra Rāhula était particulièrement vigoureux. Lorsqu'ils arrivèrent à la cité de Kusima, la retraite de pluie était proche ; n'ayant pu rejoindre leur maître à Arimaddana, ils passèrent la retraite à Kusima même. Le site du monastère où ils résidèrent et le mur d'enceinte existent encore aujourd'hui au sud de la cité de Kusima.

Vassaṃvuṭṭhakāle pana mahāpavāraṇāya pavāretvā te pañca therā arimaddananagaraṃ agamaṃsu. Uttarājīvattheroca arimaddananagara vāsīhi bhikkhūhi visuṃ hutvā saṅghakammāni akāsi. Kiñcāpi cettha uttarājīvattherādayo sīhaḷadīpato paccāgantvā arimaddananagare vasitvā sāsanaṃ anuggahesuṃ, rāmaññaraṭṭhe pana jātattā pubbe ca tattha nivāsattā idha dassitāti daṭṭhabbā.

Après avoir passé la saison des pluies et accompli la grande cérémonie de Pavāraṇā, ces cinq anciens se rendirent à la cité d'Arimaddana. L'ancien Uttarājīva, se tenant à l'écart des moines résidant à Arimaddana, accomplit les actes du Sangha (saṅghakamma). Bien que l'ancien Uttarājīva et les autres, après être revenus de l'île de Ceylan et avoir résidé à Arimaddana, aient soutenu la religion (Sāsana), il convient de considérer qu'ils sont présentés ici parce qu'ils sont nés au pays de Rāmañña et y résidaient auparavant.

Tasmiñca [Pg.46] kāle dalanagare padīpajeyyagāme jāto sāriputto nāma mahallakassamaṇero eko arimaddananagaraṃ gantvā ānandattherassa santike upasampajjitvā pariyatti pariyapuṇi. So bahussuto ahosi dakkho thāmasampanno ca. Tamatthaṃ sutvā narapaticaññisūrājā cintesi,- saceso aṅgapaccaṅgasampanno bhaveyya, ācariyaṃ katvā ṭhapessāmi anuggahessāmīti. Rājā evaṃ cintetvā rājapurise pesetvā vīmaṃsāpesi. Rājapurisā ca tassa chinnapādaṅguṭṭhaggataṃ passitvā tamatthaṃ rañño ārocesuṃ. Rājā taṃ sutvā evaṃ vikalaṅgapaccaṅgo bhaveyya, padhānācariyaṭṭhāne ṭhapetuṃ na yuttoti katvā padhānācariyabhāvaṃ na akāsi. Pūjāsakkā ramatteneva anuggahaṃ akāsi. Ekasmiñca kāle dhammavilāsoti lañchaṃ datvā rāmaññaraṭṭhe sāsanaṃ sodhetvā parisuddhaṃ karohīti rāmaññaraṭṭhaṃ pesesi.

À cette époque, dans le village de Padīpajeyya de la cité de Dala, un certain vieux novice nommé Sāriputta se rendit à la cité d'Arimaddana et, ayant reçu l'ordination complète auprès de l'ancien Ānanda, étudia les textes (pariyatti). Il était fort instruit, habile et plein de vigueur. Ayant entendu parler de cela, le roi Narapaticaññisūrā pensa : « S'il est sans infirmité physique, je ferai de lui mon maître et je le soutiendrai. » Le roi, ayant ainsi pensé, envoya des fonctionnaires royaux pour l'examiner. Les fonctionnaires royaux, voyant que l'extrémité du gros orteil de son pied était coupée, en informèrent le roi. Le roi, entendant cela, se dit qu'un homme ayant ainsi une infirmité physique n'était pas digne d'être placé au rang de maître principal, et il ne le nomma pas maître principal. Il lui apporta son soutien uniquement par des offrandes et des marques de respect. À un moment donné, lui conférant le titre de Dhammavilāsa, il l'envoya au pays de Rāmañña en lui disant : « Purifie la religion au pays de Rāmañña et rends-la pure. »

Soca rāmaññaraṭṭhaṃ gantvā dalanagare bahunaṃ bhikkhūnaṃ dhamma vinayaṃ vācetvā sāsanaṃ paggahesi. Tattha ca rāmaññamanussā tassa dhammavilāsattherassa sissānusissā sīhaḷabhikkhu gaṇāti vohāranti. Iccevaṃ sīhaḷadīpikassa ānandattherassa sissaṃ dhammavilāsaṃ paṭicca rāmaññaraṭṭhe sīhaḷadīpato sāsanassa āgatamaggoti.

Celui-ci, s'étant rendu au pays de Rāmañña, enseigna le Dhamma et le Vinaya à de nombreux moines dans la cité de Dala et exalta la religion. Là, les habitants de Rāmañña appelèrent les disciples et les sous-disciples de cet ancien Dhammavilāsa « l'ordre des moines de Ceylan » (Sīhaḷabhikkhu). C'est ainsi que, par l'intermédiaire de Dhammavilāsa, disciple de l'ancien Ānanda originaire de l'île de Ceylan, la lignée de la religion est venue de l'île de Ceylan au pays de Rāmañña.

Idaṃ rāmaññaraṭṭhe catutthaṃ sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

C'est là le quatrième établissement de la religion au pays de Rāmañña.

Tasmiñca kāle muttimanagare aggamahesiyā ācariyā buddhavaṃsattheramahānāgattherā sīhaḷadīpaṃ gantvā mahāhāravāsigaṇavaṃsabhūtānaṃ bhikkhūnaṃ santike puna sikkhaṃ gaṇhitvā muttimanagaraṃ paccāgantvā muttimanagaravāsīti bhikkhūhi visuṃ hutvā saṅghakammāni katvā sāsanaṃ paggahesuṃ. Teca there [Pg.47] paṭicca rāmaññaraṭṭhe puna sīhaḷadīpato sāsanaṃ āgatanti.

À cette époque, dans la cité de Muttima, les anciens Buddhavaṃsa et Mahānāga, maîtres de la reine principale, se rendirent à l'île de Ceylan et, ayant reçu à nouveau l'entraînement auprès des moines issus de la lignée de la Mahāvihāra, revinrent à la cité de Muttima ; se tenant à l'écart des moines résidant à Muttima, ils accomplirent les actes du Sangha et exaltèrent la religion. C'est grâce à ces anciens que la religion vint à nouveau de l'île de Ceylan au pays de Rāmañña.

Idaṃ rāmaññaraṭṭhe pañcamaṃ sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

C'est là le cinquième établissement de la religion au pays de Rāmañña.

Tato pacchāca muttimanagare setibhindassa rañño mātuyā ācariyo medhaṅkaro nāma thero sīhaḷadīpaṃ gantvā sīhaḷadīpe araññavāsīnaṃ mahātherānaṃ santike puna sikkhaṃ gahetvā pariyattiṃ pariyāpuṇitvā suvaṇṇarajatamaye tipusīsacchanne setibhindassa rañño mātuyā kārāvite vihāre nisiditvā sāsanaṃ anuggahesi. Lokadīpakasārañca nāma ganthaṃ akāsi. Athāparimpi muttimanagareyeva suvaṇṇasobhaṇo nāma thero sīhaḷadīpaṃ gantvā mahāvihāravāsigaṇavaṃsabhūtānaṃ therānaṃ santike puna sikkhaṃ gahetvā muttimanagarameva paccāgacchi.

Par la suite, dans la cité de Muttima, l'ancien nommé Medhaṅkara, maître de la mère du roi Setibhinda, se rendit à l'île de Ceylan et, ayant reçu à nouveau l'entraînement auprès des grands anciens résidant dans la forêt, et ayant étudié les textes, il résida dans le monastère construit par la mère du roi Setibhinda, couvert d'or, d'argent et de plomb, et soutint la religion. Il composa l'ouvrage intitulé Lokadīpakasāra. Par ailleurs, un autre ancien nommé Suvaṇṇasobhaṇa se rendit également à l'île de Ceylan et, ayant reçu à nouveau l'entraînement auprès des anciens issus de la lignée de la Mahāvihāra, revint à la cité de Muttima.

So pana thero araññeyeva vasi. Dhutaṅgadharo ca ahosi appiccho santuṭṭho lajjī kukkuccako sikkhā kāmo dakkho thāmasampanno ca. Sīhaḷadīpe kalambumhi nāma jātassare udakukkhepasīmāyaṃ atirekapañcavaggena vanaratanaṃ nāma saṅgharājaṃ upajjhāyaṃ katvā rāhulabhaddaṃ nāma vijayabāhurañño ācariyabhūtaṃ theraṃ kammavācācariyaṃ katvā upasampajji. Soca thero punāgantvā muttimanagareyeva vasitvā gaṇaṃ vaḍḍhetvā sāsanaṃ anuggahesi. Ete ca dve there paṭicca rāmaññaraṭṭhe sīhaḷadīpato sāsanaṃ āgataṃ.

Cet ancien vécut exclusivement dans la forêt. Il pratiquait les austérités (dhutaṅga), avait peu de désirs, était satisfait de peu, modeste, scrupuleux, désireux de s'entraîner, habile et plein de vigueur. À l'île de Ceylan, dans le lac nommé Kalambu, sur une limite d'eau (udakukkhepasīmā), avec un groupe de plus de cinq moines, il reçut l'ordination complète avec le Sangharāja nommé Vanaratana comme précepteur (upajjhāya) et l'ancien nommé Rāhulabhadda, maître du roi Vijayabāhu, comme maître de la cérémonie (kammavācācariya). Cet ancien, étant revenu, résida dans la cité de Muttima, accrut la communauté et soutint la religion. C'est grâce à ces deux anciens que la religion vint de l'île de Ceylan au pays de Rāmañña.

Idaṃ rāmaññaraṭṭhe chaṭṭhaṃ sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

C'est là le sixième établissement de la religion au pays de Rāmañña.

Tato pacchā sāsanavasena dvivassādhike dvisahasse kaliyugato ekāsītike sampatte haṃsāvatīnagare siriparamamahādhammarājāti [Pg.48] laddhanāmo dhammacetiyarājā kusimamaṇḍale haṃsāvatīmaṇḍale muttimamaṇḍale ca raṭṭhavāsino sapajaṃviya dhammena samena rakkhitvā rajjaṃ kāresi. So ca rājā tīsu piṭakesu catūsu ca vedesu byākaraṇacchandālaṅkārādīsu ca cheko sikkhitanānāsippo nānābhāsāsu ca pasuto saddhāsīlādiguṇopeto kumudakundasaradacandikāsamānasitapajapatibhūto ca sāsane ca atippasanno ahosi.

Par la suite, lorsque l'ère de la religion atteignit deux mille deux ans et l'ère Kaliyuga huit cent quatre-vingt-un, le roi Dhammaceti, ayant reçu le nom de Siriparamamahādhammarāja, protégea les habitants des provinces de Kusima, Haṃsāvatī et Muttima comme ses propres enfants, régnant avec justice et équité. Ce roi était expert dans les trois Corbeilles (Tipiṭaka), les quatre Védas, la grammaire, la métrique, la rhétorique et autres disciplines ; il était instruit dans divers arts, versé dans plusieurs langues, doté de qualités telles que la foi et la vertu, pur comme le clair de lune d'automne, et il était très dévoué à la religion.

Ekasmiṃ kāle so cintesi, bhagavato sāsanaṃ nāma pabbajjaupasampadatāvena sambandhaṃ, upasampadabhāvo ca sīmaparisavatthu ñattikammavācāsampattīhi sambandhoti. Evañca pana cintetvā sīmavinicchayaṃ tassaṃ vaṇṇanaṃ vinayasaṅgahaṃ tassaṃvaṇṇanaṃ sīmālaṅkāra sīmasaṅgahañca saddato atthato ca punappunaṃ upaparikkhitvā aññamaññaṃ saṃsanditvā pubbāparaṃ tulayitvā bhagavato adhippāyo īdiso ganthakārānaṃ adhippāyo īdisoti passitvā amhākaṃ rāmaññaraṭṭhe baddhanadīsamuddajātessarādayo sīmāyo bahukāpi samānā ayaṃ parisuddhāti vavatthapetuṃ dukkaraṃ, evaṃ sati sīmaparisāparisuddhā bhavituṃ dukkarāti paṭibhāti.

Une fois, il pensa : « La religion du Bienheureux repose sur l'état de renonciation (pabbajjā) et d'ordination complète (upasampadā), et l'ordination complète dépend de la validité de la limite (sīmā), de l'assemblée, de l'objet et de la récitation de l'acte (kammavācā). » Ayant ainsi réfléchi, il examina à plusieurs reprises, tant pour le texte que pour le sens, le Sīmāvinicchaya et son commentaire, le Vinayasaṅgaha et son commentaire, le Sīmālaṅkāra et le Sīmasaṅgaha, les comparant entre eux, pesant le début et la fin, et voyant que l'intention du Bienheureux était telle, et celle des auteurs de traités telle autre. Il se dit : « Dans notre pays de Rāmañña, bien qu'il y ait de nombreuses limites — fluviales, maritimes, lacustres et autres — il est difficile de déterminer laquelle est pure ; s'il en est ainsi, il paraît difficile que l'assemblée dans la limite soit pure. »

Tato pacchā rāmaññaraṭṭhe tipiṭakadharabyattappaṭibalattherehi mantetvā rañño paṭibhānānurūpaṃ sīmaparisā parisuddhā bhavituṃ dukkarāti therā vinicchaniṃsu.

Par la suite, ayant délibéré avec les anciens du pays de Rāmañña qui étaient détenteurs du Tipiṭaka, savants et capables, les anciens conclurent, conformément à l'intuition du roi, qu'il était difficile que l'assemblée dans la limite soit pure.

Atha rājā evampi cintesi,– ahovata sammāsambuddhassa sāsanaṃ pañcavassasahassāni patiṭṭhatissatīti ganthesu vuttopi samāno abhisambuddhato catusaṭṭhādhikadvisahassamatteneva kālena sāsane malaṃ hutvā upasampadakamme kaṅkhāṭṭhānaṃ tāva uppajji, kathaṃ pana pañcavassasahassāni sāsanassa patiṭṭhānaṃ bhavissatīti. Evaṃ dhammasaṃvegaṃ uppādetvā punāpi evaṃ cintesi,- evaṃ ettakaṃ sāsane malaṃ dissamānopi [Pg.49] samāno upasampadakamme kaṅkhāṭṭhānaṃ dissamānopi samāno parisuddhatthāya anārabhitvā mādiso appossukko majjhatto nisīdituṃ ayutto, evañhi sati bhagavati saddho pasannomhīti vattabbataṃ anāpajjeyyaṃ, tasmā sāsanaṃ nimmalaṃ kātuṃ ārabhissāmīti.

Alors le roi pensa ainsi : « Hélas ! Bien qu’il soit dit dans les textes que l’enseignement du Parfaitement Éveillé subsistera pendant cinq mille ans, une souillure est apparue dans l’enseignement et un sujet de doute dans l’acte d’ordination seulement deux mille soixante-quatre ans environ après l’Éveil. Comment alors la durée de l’enseignement pourra-t-elle atteindre cinq mille ans ? » Ayant ainsi ressenti une urgence spirituelle (dhammasaṃvega), il pensa encore : « Bien qu’une telle souillure soit visible dans l’enseignement et qu’un sujet de doute apparaisse dans l’acte d’ordination, il n’est pas convenable qu’un homme tel que moi reste oisif et indifférent sans s’efforcer d’obtenir la pureté. S’il en était ainsi, je ne saurais prétendre être un fidèle dévoué au Bienheureux. Par conséquent, je m’efforcerai de rendre l’enseignement sans souillure. »

Kuto nukho dāni sāsanaṃ āharitvā thiraṃ patiṭṭhā peyyanti āvajjanto evaṃ cintesi,- bhagavato kira parinibbānato chattiṃsādhike dvisate sampatte mahāmoggali puttatissatthero mahāmahindattheraṃ pesetvā sīhaḷadīpe sāsanaṃ patiṭṭhāpesi, tadā devānaṃ piyatissarājā mahāvihāraṃ kārāpetvā adāsi, sāsanavarañca ekāsitādhikāni dvivassasatāni vimalaṃ hutvā patiṭṭhahi, bhikkhusaṅghopi mahāvihāra vāsigaṇavasena ekatova aṭṭhāsi, tato pacchā abhayagirivāsije tavanavāsivasena dvedhā hutvā bhijji, jinacakke aṭṭhasattasatādhike sahasse sampatte sirisaṅghabodhiparakkamabāhumahārājā udumbaragirivāsi mahākassapattherappamukhaṃ mahāvihāra vāsigaṇaṃ anuggahetvā yathāvutte dvegaṇe visodhesi, sāsanaṃ nimmalaṃ akāsi, tato pacchā vijayabāhuparakkamabāhurājūnaṃ dvinnaṃ kālepi sāsanaṃ nimmalaṃ hutvāyeva aṭṭhāsi, teneva byattappaṭibalabhikkhū āyācitvā sīhaḷadīpaṃ gantvā puna sikkhaṃ gaṇhā pessāmi, tesaṃ pana paramparavasena pavattānaṃ bhikkhūnaṃ vasena amhākaṃ rāmaññaraṭṭhe sāsanaṃ nimmalaṃ hutvā patiṭṭhahissatīti. Evaṃ pana cintetvā moggalānattheraṃ somattherañca sīhaḷadīpaṃ gamanatthāya yāci. Therāca sāsanappaṭiyattakammamidanti manasikaritvā paṭiññaṃ akaṃsu.

Réfléchissant à l’endroit où il pourrait maintenant faire venir l’enseignement pour l’établir fermement, il pensa ceci : « On dit que deux cent trente-six ans après le Parinibbāna du Bienheureux, le thera Mahāmoggalipputta envoya le thera Mahāmainda pour établir l’enseignement dans l’île de Ceylan. À cette époque, le roi Devānampiyatissa fit construire le Mahāvihāra et le lui offrit. L’excellent enseignement y demeura sans tache pendant deux cent quatre-vingt-un ans, et la communauté des moines resta unie sous la lignée des résidents du Mahāvihāra. Plus tard, elle se scinda en deux groupes, les résidents de l’Abhayagiri et ceux du Jetavana. Lorsque mille sept cent soixante-dix-huit ans furent révolus depuis le cycle victorieux (jinacakke), le grand roi Sirisaṅghabodhi Parakkamabāhu, ayant soutenu la lignée des résidents du Mahāvihāra dirigée par le thera Mahākassapa de la forêt d’Udumbaragiri, purifia les deux groupes susmentionnés et rendit l’enseignement sans souillure. Par la suite, sous le règne des deux rois Vijayabāhu et Parakkamabāhu, l’enseignement demeura pur. C’est pourquoi, ayant sollicité des moines savants et capables, je les enverrai à l’île de Ceylan pour qu’ils y reçoivent à nouveau la formation. C’est grâce à ces moines, successeurs de cette lignée, que l’enseignement s’établira sans souillure dans notre pays de Rāmañña. » Ayant ainsi réfléchi, il pria les theras Moggalāna et Soma de se rendre sur l’île de Ceylan. Les theras, considérant que c’était une œuvre pour l’organisation de l’enseignement, donnèrent leur accord.

Rājā ca dāṭhādhātupūjanatthāya bhikkhusaṅghassa pūjanatthāya bhūvanekabāhurañño paṇṇākāratthāya deyyadhammapaṇṇākāravatthūni paṭiyādetvā citradūtaṃ rāmadūtanti ime dve amacce dvīsu nāvāsu nāyakaṭṭhāne ṭhapetvā kaliyuge sattatiṃsādhike aṭṭhavassasate sampatte māghamāsassa puṇṇamito ekādasamiyaṃ sūravāre citradūtaṃ saddhiṃ moggalānattherappamukhehi bhikkhūhi ekāya nāvāya gamāpesi. Phagguṇamāsassa aṭṭhamiyaṃ sīhaḷadīpe kalambutitthaṃ pāyāsi.

Le roi, pour honorer la Relique de la Dent et la communauté des moines, et pour offrir des présents au roi Bhūvanekabāhu, fit préparer des objets de don et des présents. Il plaça deux ministres nommés Citradūta et Rāmadūta à la tête de deux navires. En l’an huit cent trente-sept de l’ère Kali (Culla Sakkarat), le onzième jour après la pleine lune du mois de Māgha, un dimanche, il fit partir Citradūta avec le thera Moggalāna à la tête d’un groupe de moines sur un premier navire. Ils prirent la mer le huitième jour du mois de Phagguṇa vers le port de Kalambu (Colombo) dans l’île de Ceylan.

Rāmadūtaṃ pana tasmiṃyeva vasse māghamāsassa puṇṇamito dvādasamiyaṃ candavāre saddhiṃ somattherappamukhehi bhikkhūhi ekāya nāvāya gamāpesi. Ujukaṃ pana vātaṃ alabhitvā citramāsassa juṇhapakkhanavamiyaṃ sīhaḷadīpe valligāmaṃ pāyāsi.

Quant à Rāmadūta, il le fit partir cette même année, le douzième jour après la pleine lune du mois de Māgha, un lundi, sur un autre navire avec le thera Soma à la tête d’un groupe de moines. N’ayant pas bénéficié d’un vent direct, il fit voile vers Valligāma dans l’île de Ceylan le neuvième jour de la quinzaine claire du mois de Citta.

Tato pacchā tepi dve amaccā dvīsu nāvāsu ābhatāni dātabbapaṇṇākāravatthūni sandesapaṇṇāni ca bhūvanekabāhurañño bhikkhūsaṅghassa ca adāsi. Raññā pesitabhikkhūnañca sandesapaṇṇe kathitaniyāmeneva kalyāṇiyaṃ nāma nadiyaṃ udakukkhepasīmāyaṃ sāmaṇerabhūmiyaṃ patiṭṭhāpetvā puna upasampadakammaṃ akaṃsu.

Par la suite, ces deux ministres remirent au roi Bhūvanekabāhu et à la communauté des moines les présents apportés sur les deux navires ainsi que les messages écrits. Les moines envoyés par le roi, conformément aux instructions des messages, accomplirent à nouveau l’acte d’ordination complète sur la rivière Kalyāṇī, dans une limite établie sur l’eau (udakukkhepasīmā), après avoir été établis dans le statut de novice (sāmaṇera).

Upasampajjitvā ca bhūvanekabāhurājā nānāppakāre bhikkhūnaṃ sāruppe parikkhāre datvā idaṃ pana āmisadānaṃ yāva jīvitapariyosānāyeva paribhuñjitabbaṃ bhavissati, nāmalañchaṃ pana na jīrissatīti katvā rāmadūtassa nāvāya pakhānabhūtassa somattherassa sirisaṅghabodhisāmīti nāmaṃ adāsi. Avasesānaṃ pana dasannaṃ therānaṃ kittisirimeghasāmi parakkamabāhusāmi buddhaghosasāmi sīhaḷadīpavisuddhasāmi guṇaratanadharasāmī jinālaṅkārasāmi ratanamālisāmi saddhammatejasāmi dhammarāmasāmi bhūvanekabāhusāmīti nāmāni adāsi.

Après leur ordination, le roi Bhūvanekabāhu leur offrit divers types de requisites appropriés aux moines et déclara : « Ce don de biens matériels ne sera utilisé que jusqu’à la fin de cette vie, mais un nom illustre ne s’usera jamais. » Sur ce, il donna le nom de Sirisaṅghabodhisāmī au thera Soma, qui était le chef sur le navire de Rāmadūta. Aux dix autres theras restants, il donna les noms de : Kittisirimeghasāmi, Parakkamabāhusāmi, Buddhaghosasāmi, Sīhaḷadīpavisuddhasāmi, Guṇaratanadharasāmi, Jinālaṅkārasāmi, Ratanamālisāmi, Saddhammatejasāmi, Dhammarāmasāmi et Bhūvanekabāhusāmī.

Citradūtassa [Pg.51] nāvāya pakhānabhūtassa moggalānattherassa dhammakittilokagarusāmīti nāmaṃ adāsi. Avasesānaṃ pana sirivanaratanasāmi maṅgalattherassāmi kalyāṇatissassāmi candagirisāmi siridantadhātusāmi vanavāsitissasāmi ratanalaṅkārasāmi mahādevasāmi udumbaragirisāmi cūḷābhayatissasāmīti nāmāni adāsi. Bāvīsatiyā pana pacchā samaṇānaṃ nāmaṃ na adāsi. Abhinavasikkhaṃ pana sabbesaṃyeva adāsi.

Au thera Moggalāna, qui était le chef sur le navire de Citradūta, il donna le nom de Dhammakittilokagarusāmī. Aux dix autres, il donna les noms de : Sirivanaratanasāmi, Maṅgalattherassāmi, Kalyāṇatissassāmi, Candagirisāmi, Siridantadhātusāmi, Vanavāsitissasāmi, Ratanalaṅkārasāmi, Mahādevasāmi, Udumbaragirisāmi et Cūḷābhayatissasāmī. Après ces vingt-deux, il ne donna pas de noms aux autres moines, mais il donna à tous la nouvelle formation (sikkha).

Tato pacchā cetiyapūjanādīni katvā taṃtaṃkiccaṃ nipphādetvā puna āgamaṃsu. Bhūvanekabāhurājā citradūtaṃ evamāha, rāmādhipatirañño paṇṇākāraṃ paṭidātuṃ icchāmi, paṭidūtañca pesetuṃ tāva tvaṃ āgamehīti. Evaṃ pana vatvā pacchā āgamanakāle caṇḍavātabhayena mahāsamuddamajjhe nāvā avagacchati. Tena sīhaḷaraññā pesitanāvāya sabbe sannipatitvā āruhitvā āgacchantā tīṇi divasāni atikkamitvā puna caṇḍavātabhayena agambhīraṭṭhāne silāya ghaṭṭetvā laggitvā gantuṃ asakkuṇitvā ekaṃ uḷumpaṃ bandhitvā jaṅgheneva agamaṃsu. Sīhaḷarañño ca dūto paṇṇākāraṃ datvā paccāgamāsi. Bhikkhūsu ca bhikkhū antarāmaggeyeva maccu ādāya gacchati. Aho aniccā vata saṅkhārāti. Honti cettha,–

Ensuite, après avoir honoré les stupas et accompli leurs diverses tâches, ils repartirent. Le roi Bhūvanekabāhu dit à Citradūta : « Je souhaite rendre des présents au roi Rāmādhipati ; attends donc que j’envoie également un ambassadeur en retour. » Ayant ainsi parlé, il les congédia. Lors du voyage de retour, le navire fut en détresse au milieu du grand océan à cause de la peur de vents violents. Tous s’étant rassemblés pour monter sur le navire envoyé par le roi de Ceylan, ils naviguèrent pendant trois jours, mais à cause de vents violents, le navire heurta un rocher dans un endroit peu profond et resta bloqué. Ne pouvant plus avancer, ils attachèrent un radeau et continuèrent à pied. L’ambassadeur du roi de Ceylan remit les présents et s’en retourna. Parmi les moines, la mort en emporta certains en chemin. Hélas, les formations sont vraiment impermanentes ! À ce sujet, on dit :

Imesaṃ pana āraddhaṃ, na kiccaṃ yāva niṭṭhitaṃ;

Na tāva ādiyissanti, maccu natthi āpekkhanā.

« Bien que leur tâche soit commencée, elle n’est pas encore terminée ; ils ne l’achèveront point, car la mort n’attend pas. »

Nikkāruṇiko hi esa, balakkārena ādiya;

Rodamānaṃva ñātīnaṃ anicchantaṃva gacchatīti.

« Car elle est impitoyable, elle saisit par la force ; même si les parents pleurent, on s’en va malgré soi. »

Rāmādhipatirājāca tesaṃ bhikkhūnaṃ pattakāle haṃsāvatīnagarassa pacchimasmiṃ disābhāge narasūrena nāma amaccena paribhutte gāmakhette pāḷiaṭṭhakathāḷīkādayo punappunaṃ passitvā upaparikkhitvā sīmasamūhanasīmasammutikammāni kārapesi. Sīhaḷadīpe bhagavatā nhāyitapubbāya kalyāṇiyā nāma nadiyaṃ udakukkhepasīmaṃ katvā tattha mahāvihāravāsīnaṃ bhikkhūnaṃ santike upaladdhaupasampadabhāvehi bhikkhūhi katattā kalyāṇīsīmāti samaññaṃ akāsi. Iccevaṃ rāmādhipatirājā pattalaṅke bhikkhū nissāya sāsanaṃ suṭṭhu patiṭṭhitaṃ akāsi. Kaliyugassa aṭṭhatiṃsādhikaaṭṭhavassasatakālato yāva ekacattālīsādhikaaṭṭhavassasatā tesaṃ bhikkhūnaṃ vaṃse asītimattā gaṇapāmokkhattherā ahesuṃ. Tesaṃ sissajātāni pana chabbisādhikāni dvisatāni catusahassāni dasasahassāni ahesuṃ. Evaṃ bhagavato sāsanaṃ rāmaññaraṭṭhe vuḍḍhiṃ rāmaññaraṭṭhe vuḍḍhiṃ virūḷiṃ vepullamāpajjiti.

Le roi Rāmādhipati, au moment opportun pour ces moines, dans la partie occidentale de la ville de Haṃsāvatī, sur un terrain de village utilisé par le ministre nommé Narasūra, après avoir examiné et vérifié à maintes reprises le Canon, les commentaires et les sous-commentaires, fit accomplir les actes de suppression et de délimitation de la frontière (sīmā). Puisqu'elle fut établie par des moines ayant reçu l'ordination auprès des moines résidant au Mahāvihāra, après avoir établi une limite sur l'eau (udakukkhepasīmā) dans la rivière nommée Kalyāṇī — où le Bienheureux s'était autrefois baigné sur l'île de Sīhaḷa — il lui donna le nom de Kalyāṇīsīmā. C'est ainsi que le roi Rāmādhipati, s'appuyant sur les moines revenus de Laṅkā, établit fermement la religion. Depuis l'an 838 de l'ère Kaliyuga jusqu'en 841, il y eut environ quatre-vingts theras chefs de groupe dans la lignée de ces moines. Leurs disciples furent au nombre de quatorze mille deux cent vingt-six. Ainsi, la religion du Bienheureux parvint à la croissance, au développement et à l'expansion dans le royaume de Rāmañña.

Idaṃ rāmaññaraṭṭhe sattamaṃ sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

C'est le septième établissement de la religion dans le royaume de Rāmañña.

Yadā pana arimaddananagare anuruddho nāma rājā sudhammapuraṃ sarājikaṃ abhibhavitvā viddhaṃsi, tadā rāmaññaraṭṭhaṃ rājasuññaṃ hutvā patiṭṭhahi. Rāmaññaraṭṭhe muttimanagare soṇuttaravaṃso eko gaṇo, sivalivaṃso eko, tāmalindavaṃso eko, ānandavaṃso eko, buddhavaṃso eko, mahānāgavaṃso ekoti chaggaṇā visuṃ visuṃ hutvā aṭṭhaṃsu nānāsaṃvāsakā nānānikāyā.

Or, lorsque dans la ville d'Arimaddana, le roi nommé Anuruddha eut vaincu et détruit Sudhammapura ainsi que son roi, le royaume de Rāmañña resta sans souverain. Dans la ville de Muttima au royaume de Rāmañña, six groupes se tinrent séparément : la lignée de Soṇuttara, la lignée de Sivali, la lignée de Tāmalinda, la lignée d'Ānanda, la lignée de Buddha et la lignée de Mahānāga ; ils constituaient diverses communautés et divers ordres.

Dhammacetiyaraññā pana kārāpitasāsanampi abhijjamānaṃ hutvā aṭṭhāsi. Samānasaṃvāso ekanikāyoyeva ahosi. Haṃsāvatīmuttimasuvasena tīṇipi rāmaññaraṭṭhāni sunāparanta saṅkhātena ekābaddhāni hutvā tiṭṭhanti. Pubbeca marammaraṭṭhindarājūnaṃ āṇāpavattanaṭṭhānāni ahesuṃ[Pg.53]. Tasmā marammaraṭṭhato ekacce bhikkhū rāmaññaraṭṭhaṃ gantvā kalyāṇīsīmāyaṃ puna sikkhaṃ gaṇhiṃsu. Dhammacetiyaraññākārāvitasāsanaṃ sakalaṃ marammaraṭṭhampi byāpetvā ogāhetvā tiṭṭhati.

La religion établie par le roi Dhammaceti demeura indivisible. Il n'y eut qu'un seul ordre de communion identique. Les trois régions de Rāmañña — Haṃsāvatī et Muttima incluses — restèrent unies sous la désignation de Sunāparanta. Autrefois, elles étaient des lieux où s'exerçait l'autorité des rois du royaume de Maramma. C'est pourquoi certains moines du royaume de Maramma, s'étant rendus au royaume de Rāmañña, reçurent à nouveau l'ordination dans la Kalyāṇīsīmā. La religion établie par le roi Dhammaceti s'étendit et pénétra tout le royaume de Maramma.

Rāmaññaraṭṭhe soṇuttarattherānaṃ sāsanaṃ patiṭṭhāpitakālato paṭṭhāya yāva sudhammapure manohariraññā arahantānaṃ saṃvijjamānatā veditabbā. Tato pacchā pana uttarā jīvāriyāvaṃsamahākāḷaprānadassittherānaṃ kāle lokiyajjhānābhiññālābhiyoyeva saṃvijjaṃsūti. Adhunā pana tīsupi rāmaññaraṭṭhesu dhammacetiyaraññā kārāvitasāsanaṃyeva tiṭṭhati. Etthaca hetuphalasambandhavasena ādiantavasene ca sāsanavaṃsaṃ paññāya tulayitvā āditova dassitehi tīhi nayehi yathāpaveṇī ghaṭṭiyati, tathā gaṇheyyāti. Ayañca sāsanavaṃso lajjipesalasikkhākāmānaṃyeva vasena vutto, nālajjīnaṃ vasenāti daṭṭhabbo.

On doit savoir que dans le royaume de Rāmañña, depuis l'époque où la religion fut établie par les theras Soṇa et Uttara jusqu'au roi Manohari à Sudhammapura, les Arahants étaient présents. Par la suite, à l'époque des theras Uttarajīva, Āriyavaṃsa et Mahākāḷa-Prānadassī, seuls ceux qui avaient obtenu les absorptions mondaines et les connaissances directes étaient présents. Mais à présent, dans les trois régions du royaume de Rāmañña, seule subsiste la religion établie par le roi Dhammaceti. Ici, ayant pesé avec sagesse l'histoire de la religion selon la relation de cause à effet et selon le début et la fin, on doit l'accepter de telle sorte qu'elle concorde avec la tradition selon les trois méthodes exposées depuis le début. Et cet historique de la religion doit être considéré comme ayant été raconté en fonction de ceux qui sont consciencieux, aimables et désireux d'apprendre, et non en fonction de ceux qui sont sans pudeur.

Tāya ca theraparamparāya muttimanagaravāsimedhaṅkaratthero lokadīpakasāraṃ nāma ganthaṃ akāsi. Haṃsāvatīnagaravāsī pana ānandatthero madhusāratthadīpaniṃ nāma abhidhammaṭīkāya saṃvaṇṇanaṃ, haṃsāvatīnagaravāsīyeva dhammabuddhatthero kavissāraṃ nāma chandovaṇṇanaṃ, haṃsāvatīnagaravāsīyeva saddhammālaṅkāratthero paṭṭhānasāradīpaniṃ nāma pakaraṇaṃ, tatheva aññataro thero apheggusāraṃ nāma ganthaṃ akāsi. Evaṃ anekappakārānaṃ ganthakārānaṃ mahātherānaṃ vasanaṭṭhānaṃ hutvā sāsanaṃ ogāhetvā virūḷaṭṭhānaṃahosīti.

Au sein de cette lignée de theras, le thera Medhaṅkara, résidant dans la ville de Muttima, composa l'ouvrage nommé Lokadīpakasāra. Le thera Ānanda, résidant dans la ville de Haṃsāvatī, composa le Madhusāratthadīpanī, un commentaire sur le sous-commentaire de l'Abhidhamma. Le thera Dhammabuddha, résidant également à Haṃsāvatī, composa le Kavissāra, un traité sur la métrique. Le thera Saddhammālaṅkāra, résidant aussi à Haṃsāvatī, composa le traité nommé Paṭṭhānasāradīpanī. De même, un autre thera composa l'ouvrage nommé Apheggusāra. Ainsi, étant devenu le lieu de résidence de grands theras, auteurs de nombreux types d'ouvrages, ce lieu fut celui où la religion s'enracina et prospéra.

Iti sāsanavaṃse suvaṇṇabhūmisāsanavaṃsakathāmaggā nāma

Ainsi s'achève, dans l'Histoire de la Religion, le récit de l'histoire de la religion à Suvaṇṇabhūmi.

Tatiyo paricchedo.

Troisième chapitre.

4. Yonakaraṭṭhasāsanavaṃsakathāmaggo

4. Récit de l'histoire de la religion dans le royaume de Yonaka.

4. Idāni pana yonakaraṭṭhe sāsanassuppattiṃ kathessāmi[Pg.54]. Bhagavā hi veneyyahitāvaho yonakaraṭṭhe mamasāsanaṃ cirakālaṃ pabhiṭṭhahissatīti āpekkhitvā saddhiṃ bhikkhu saṅghena desacārikaṃ āhiṇḍanto labhuñjaṃ nāma nagaraṃ agamāsi. Tadā eko nesādo hariphalaṃ datvā taṃ paribhuñjitvā haribīje khipite pathaviyaṃ apatitvā ākāseyeva patiṭṭhāsi. Taṃ disvā sitaṃ patvākāsi. Tamatthaṃ disvā ānandatthero pucchi. Anāgate kho ānanda imasmiṃ ṭhāne mama dhātucetiyaṃ patiṭṭhahissati, sāsanaṃ virūḷamāpajjissatīti byākāsi. Bhagavatā pana hariphalassa bhuñjitaṭṭhānattāharibhuñjoti tassa raṭṭhassa nāmaṃ ahosi. Dvinnaṃ tāpasānaṃ ṭhapitaṃ jalasuttikaṃ paṭicca yonakānaṃ bhāsāya labhuñjoti nāmaṃ ahosi.

4. Maintenant, je vais raconter l'origine de la religion dans le royaume de Yonaka. En effet, le Bienheureux, apportant le bien à ceux qui peuvent être guidés, prévoyant que « ma religion s'établira pour longtemps dans le royaume de Yonaka », parcourant le pays avec la communauté des moines, se rendit à la ville nommée Labhuñja. Alors, un chasseur lui offrit un fruit de myrobolan. Après l'avoir mangé, lorsqu'il jeta le noyau du myrobolan, celui-ci ne tomba pas sur le sol mais resta suspendu dans les airs. Voyant cela, il sourit. Voyant cela, le thera Ānanda l'interrogea. « Ānanda, à l'avenir, en ce lieu, mon monument pour les reliques sera établi, et la religion se développera », déclara-t-il. En raison du fait que le fruit de myrobolan fut mangé par le Bienheureux, le nom de ce royaume fut Haribhuñja. En raison de l'huître d'eau déposée par deux ascètes, le nom fut Labhuñja dans la langue des Yonakas.

Tadā tattha mapinnāya nāma ekissā mātikāya samīpe nisinno eko lavakulikajeṭṭhako attano puttaṃ sattavassikaṃ bhagavato niyyādetvā pabbājesi. Kammaṭṭhānānuyogavasena acireneva arahattaṃ pāpuṇi. Sattavassi kassaca sāmaṇerassa arahattaṃ sacchikataṭṭhānataṃ paṭicca yonakabhāsāya etaṃ ṭhānaṃ caṅgamaṅgha iti vuccati. Cirakāla vasena jaṅgamaṅgha iti vuccati. Tato paṭṭhāyayeva yonakaraṭṭhe sāsanaṃ patiṭṭhātīti.

Alors, un chef de la tribu des Lavaku, assis près d'un canal nommé Mapinnā, offrit son fils de sept ans au Bienheureux et le fit ordonner. Grâce à la pratique des sujets de méditation, il atteignit bientôt l'état d'Arahant. En raison du fait que c'était le lieu où un novice de sept ans avait réalisé l'état d'Arahant, ce lieu est appelé Caṅgamaṅgha dans la langue des Yonakas. Avec le temps, on l'appelle Jaṅgamaṅgha. C'est à partir de ce moment-là que la religion s'établit dans le royaume de Yonaka.

Idaṃ yonakaraṭṭhe paṭhamaṃ sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

C'est le premier établissement de la religion dans le royaume de Yonaka.

Sāsane pana pañcatiṃsādhike dvivassasate sampatte mahārakkhitatthero yonakaraṭṭhaṃ gantvā kambojakhemāvara haribhuñjāyuddhayādīsu anekesu raṭṭhesu sāsanaṃ patiṭṭhāpeti. Tāni hi sabbāni raṭṭhāni saṅgahetvā dassentehi aṭṭhakathācariyehi yonakalokanti okāsakālokavācakena sāmaññasaddena vuttaṃ. Pakati hesā ganthakārānaṃ yena [Pg.55] kenacākārena atthantarassa viññāpanāti.

Or, l'an 235 de la religion étant arrivé, le thera Mahārakkhita, s'étant rendu dans le royaume de Yonaka, établit la religion dans de nombreux royaumes tels que Kamboja, Khemāvara, Haribhuñja, Ayuddhayā et d'autres. En effet, les commentateurs, présentant tous ces royaumes ensemble, les ont désignés par le terme général de « monde Yonaka », terme désignant l'espace et le monde. C'est en effet l'habitude des auteurs de faire comprendre une autre signification de quelque manière que ce soit.

Mahārakkhitatthero ca saddhiṃ pañcahi bhikkhūhi pāṭaliputtato anilapathamaggena yonakalokaṃ āgantvā kāḷakārāmasuttena yonake pasādesi. Sattatisahassādhikapāṇasatasahassaṃ maggaphalālaṅkāraṃ adāsi. Santike cassa dasasahassāni pabbajiṃsu. Evaṃ so tatthasāsanaṃ patiṭṭhāpesi. Tathā ca vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ,–

Le doyen Mahārakkhita, accompagné de cinq moines, vint de Pāṭaliputta par la voie des airs jusqu'au monde des Yonakas et convertit les Yonakas avec le Kāḷakārāma Sutta. Il conféra à cent soixante-dix mille êtres l'ornement des sentiers et de leurs fruits. Dix mille personnes furent ordonnées en sa présence. C'est ainsi qu'il y établit la Religion. Et c'est ainsi que cela est dit dans le commentaire :

Yonakaraṭṭhaṃ tadā gantvā, so mahārakkhito isi;

Kāḷakārāmasuttena, te pasādesi yonaketi.

« Étant allé alors au pays des Yonakas, le sage Mahārakkhita convertit les Yonakas par le Kāḷakārāma Sutta. »

Tato paṭṭhāya tesaṃ sissaparamparā bahū honti, gaṇanapathaṃ vītivattā.

À partir de là, leurs lignées de disciples devinrent nombreuses, au-delà de tout calcul.

Idaṃ yonakaraṭṭhe mahārakkhitattherādayo paṭicca

C’est là, concernant le doyen Mahārakkhita et d'autres dans le pays des Yonakas,

Dutiyaṃ sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

la seconde implantation de la Religion.

Yonakaraṭṭhe lakunnanagare jinacakke pañcavassasate maṇimayaṃ buddhappaṭimaṃ māpetvā visukammadevaputto nāgasenattherassa adāsi. Nāgesenatthero ca tasmiṃ paṭimamhi dhātu āgantvā patiṭṭhātūti adhiṭṭhāsi. Adhiṭṭhānavaseneva sattadhātuyo āgantvā tattha patiṭṭhahitvā pāṭihāriyaṃ dassesunti rājavaṃse vuttaṃ.

Dans la ville de Lakuṇṇa au pays des Yonakas, cinq cents ans après l'ère du Bouddha, le fils des dieux Visukamma créa une image du Bouddha faite de pierres précieuses et la remit au doyen Nāgasena. Le doyen Nāgasena fit le vœu que des reliques viennent s'y établir. Par la force de cette résolution, sept reliques arrivèrent, s'y fixèrent et manifestèrent un miracle ; ainsi est-il dit dans la Chronique des Rois (Rājavaṃsa).

Tañca vacanaṃ mama parinibbānato pañcavassasate atikkante ete uppajjissantīti milindapañhāyaṃ vuttavacanena kālaparimāṇavasena ca sameti. Yonakaraṭṭhe milindarañño kāle jinacakke pañcavassasateyeva nāgasenattheraṃ paṭissa jinacakkaṃ virūḷaṃ hutvā patiṭṭhāsi.

Et cette déclaration concorde avec les paroles citées dans le Milindapañha : « Cinq cents ans après mon Parinibbāna, ceux-ci apparaîtront », ainsi qu'avec la mesure du temps. Dans le pays des Yonakas, à l'époque du roi Milinda, au cours de la cinq centième année de l'ère du Bouddha, grâce au doyen Nāgasena, l'ère du Bouddha s'est développée et s'est établie.

Idaṃ yonakaraṭṭhe nāgasenattheraṃ paṭicca tatiyaṃ

C'est là, grâce au doyen Nāgasena dans le pays des Yonakas, la troisième

Sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

implantation de la Religion.

Kaliyuge [Pg.56] pañcasaṭṭhivasselabhuñjanagarato saṅkamitvā kyuṅgaranagare māpikassa baññācomaṅgara nāmakassa rañño kāle majjhimadesato kassapatthero pañcahi therehi saddhiṃ āgacchi.

En l'an soixante-cinq de l'ère Kali (Kaliyuga), après s'être déplacé de la ville de Labhuñja, à l'époque du roi nommé Baññācomaṅgara qui fonda la ville de Kyuṅgara, le doyen Kassapa arriva du Pays du Milieu (Majjhimadesa) avec cinq autres doyens.

Tadā so rājā vihāraṃ katvā tesaṃ adāsi. Sīhaḷadīpato ca dhātuyo ānetvā eko thero āgacchi. Dhātuto pāṭihāriyaṃ disvā pasīditvā labhuñjacetiya nidhānaṃ akāsi. Te ca there paṭicca yonakaraṭṭhe sāsana vaṃso āgato.

Alors ce roi fit construire un monastère et le leur offrit. Un doyen arriva en apportant des reliques de l'île de Ceylan (Sīhaḷadīpa). Ayant vu un miracle émanant des reliques, le roi fut rempli de foi et les fit déposer dans le Cetiya de Labhuñja. Grâce à ces doyens, la lignée de la Religion parvint au pays des Yonakas.

Idaṃ yonakaraṭṭhe catutthaṃ sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

C’est là la quatrième implantation de la Religion dans le pays des Yonakas.

Kaliyuge dvāsaṭṭhādhike sattasate sampatthe cinaraṭṭhindo rājā abhibhavitvā sakalampi yonakaraṭṭhaṃ saṅkhubbhitaṃ hoti. Tadā mahādhammagambhīratthero mahāmedhaṅkaratthe rocāti dve thero yonakaraṭṭhato saddhiṃ bahūhi bhikkhūhi sīhaḷadīpaṃ agamaṃsu. Tadā ca sīhaḷadīpe dubbhikkhabhayena abhibhūto hutvā tato syāmaraṭṭhe sokkatayanagaraṃ puna agamaṃsu.

Lorsque l'an sept cent soixante-deux de l'ère Kali fut atteint, le roi de Chine l'ayant envahi, tout le pays des Yonakas fut plongé dans le trouble. À cette époque, deux doyens, Mahādhammagambhīra et Mahāmedhaṅkara, partirent du pays des Yonakas avec de nombreux moines pour l'île de Ceylan. Puis, accablés par la crainte de la famine à Ceylan, ils se rendirent ensuite à la ville de Sokkataya au pays de Siam.

Tato pacchā lakunnanagaraṃ gantvā sāsanaṃ paggaṇhantānaṃ lajjipesalānaṃ bhikkhūnaṃ santike puna sikkhaṃ gaṇhiṃsu. Te ca thero syāmaraṭṭhe yonakaraṭṭhe ca sabbattha sāsanaṃ patiṭṭhāpesunti.

Après cela, s'étant rendus dans la ville de Lakuṇṇa, ils reprirent l'entraînement (sikkha) auprès de moines consciencieux et vertueux qui soutenaient la Religion. Ces doyens établirent la Religion partout au Siam et dans le pays des Yonakas.

Idaṃ yonakaraṭṭhe pattalaṅke dve there paṭicca pañcamaṃ

C’est là, grâce aux deux doyens de Pattalaṅka dans le pays des Yonakas, la cinquième

Sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

implantation de la Religion.

Kaliyuge pañcavīsādhike aṭṭhavassasate sampatte sirisaddhammalokapaticakkavattirājā labhuñjacetiyaṃ puna mahantaṃ katvā [Pg.57] tassa cetiyassa samīpe cattāro vihāre kārāpetvā mahāmedhaṅkarattherassa sāriputtattherassa ca adāsi. Tadāpi te dve therā sāsanaṃ parisuddhaṃ katvā patiṭṭhāpesunti.

Lorsque l'an huit cent vingt-cinq de l'ère Kali fut atteint, le roi Sirisaddhammalokapati-Cakkavatti agrandit à nouveau le Cetiya de Labhuñja, fit construire quatre monastères à proximité de ce monument et les offrit aux doyens Mahāmedhaṅkara et Sāriputta. À cette époque également, ces deux doyens purifièrent et établirent la Religion.

Idaṃ yonakaraṭṭhe mahāmedhaṅkarasāriputtatthere

C’est là, concernant les doyens Mahāmedhaṅkara et Sāriputta dans le pays des Yonakas,

Paṭicca chaṭṭhaṃ sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

la sixième implantation de la Religion.

Kaliyuge tecattālīsādhike navavassasate sampatte haṃsāvatīnagare anekasetibhindo nāma rājā yonakaraṭṭhaṃ abhibhavitvā attano hatthagataṃ katvā bali bhuñjanatthāya jeṭṭhaputtassa anuruddhassa nāma rājakumārassa datvā bahūhi amaccehi saddhiṃ tattha gantvā anurājatāvena rajjaṃ kārāpesi. Sāsanañca visodhāpetuṃ saddhammacakkasāmittheraṃ tena saddhiṃ pahiṇi.

Lorsque l'an neuf cent quarante-trois de l'ère Kali fut atteint, le roi nommé Anekasetibhinda de la ville de Haṃsāvatī, ayant conquis le pays des Yonakas et l'ayant placé sous son autorité, le remit à son fils aîné, le prince nommé Anuruddha, pour qu'il en jouisse. Il s'y rendit avec de nombreux ministres et le fit régner en tant que roi subordonné. Et pour purifier la Religion, il envoya avec lui le doyen Saddhammacakkasāmi.

Anekasetibhinno kira rājā yonakaraṭṭhaṃ vijayakāle paṭhamaṃ sāsanassa patiṭṭhānabhūtamidanti katvā taṃraṭṭhavāsino karamarānītabhāvena na aggahesīti.

On dit qu'au moment de sa victoire sur le pays des Yonakas, le roi Anekasetibhinda, considérant que « c'est ici que fut établie la Religion pour la première fois », ne fit pas prisonniers de guerre les habitants de ce pays.

Yathāvuttattheravaṃsesu ca eko lakunnanagare araññavāsī thero tattha nagare ajja asukasmiṃ ṭhāne eko matoti gihīnaṃ kathetvā yathākathitaṃ bhūtaṃ hutvā ayaṃ abhiññālābhīti pākaṭo ahosi.

Parmi les lignées de doyens mentionnées, un doyen habitant la forêt dans la ville de Lakuṇṇa devint célèbre comme ayant obtenu les connaissances directes (abhiññā) ; car, après avoir dit aux laïcs de la ville : « Aujourd'hui, quelqu'un est mort à tel endroit », cela s'avéra être exactement comme il l'avait dit.

Tasmiṃyeva ca nagare mahāmaṅgalo nāma thero anekasetibhindassa rañño yujjhituṃ āgatakāle anekasetibhindo rājā maṃ pakkosissati, samānajātikaṃ dūtaṃ pessessatīti pakkositakālato paṭhamamevavadi. Yathāvuttaniyāmeneva pakkosanato ayaṃ abhiññā lābhīti kitti ghoso ahosi.

Dans cette même ville, un doyen nommé Mahāmaṅgalo, au moment où le roi Anekasetibhinda arrivait pour combattre, déclara avant même d'être convoqué : « Le roi Anekasetibhinda va me mander ; il enverra un messager de même rang. » Comme il fut convoqué exactement de la manière prédite, sa renommée se répandit comme étant détenteur des connaissances directes.

Tattha nagare ñāṇavilāsatthero saṅkhyāpakāsakaṃ nāma [Pg.58] pakaraṇaṃ akāsi. Taṃḷīkaṃ pana pattalaṅkattherassa vihāre vasanto sirimaṅgalonāma thero akāsi.

Dans cette ville, le doyen Ñāṇavilāsa composa le traité nommé Saṅkhyāpakāsaka. Quant à son commentaire (ṭīkā), il fut rédigé par le doyen nommé Sirimaṅgala alors qu'il résidait dans le monastère du doyen de Pattalaṅka.

Visuddhimaggadīpaniṃ pana saṃññvattaaraññavāsī uttarārāmo nāma eko thero. Maṅgaladīpaniṃ sirimaṅgalatthero. Uppātasantiṃ aññataro thero. Taṃ kira uppātasantiṃ sajjhāyitvā cīnarañño senaṃ ajinīti. Iccevaṃ yonakaraṭṭhe abhiññālābhīnaṃ ganthakārānañca therānaṃ ānubhāvena jinasāsanaṃ parisuddhaṃ hutvā patiṭṭhāti. Evaṃ hetuphalasambandhavasena ādi anta sambandhavasena ca yathāvuttehi tīhi nayehi theraparamparā ghaṭṭetvā gahetabbā.

Quant à la Visuddhimaggadīpanī, elle fut l'œuvre d'un doyen habitant la forêt nommé Uttarārāma. La Maṅgaladīpanī fut écrite par le doyen Sirimaṅgala. L'Uppātasanti fut composée par un autre doyen. On raconte qu'en récitant cet Uppātasanti, on vainquit l'armée du roi de Chine. C'est ainsi que, par l'influence des doyens détenteurs de connaissances directes et auteurs de textes, la Religion du Vainqueur (Jinasāsana) se purifia et s'établit dans le pays des Yonakas. Ainsi, par la relation de cause à effet et par le lien entre le début et la fin, la lignée des doyens doit être comprise selon les trois méthodes susmentionnées.

Iti sāsanavaṃse yonakaraṭṭhasāsanavaṃsakathā

Ainsi se termine, dans l'Histoire de la Religion (Sāsanavaṃsa), le récit de l'histoire de la Religion au pays des Yonakas.

Maggo nāma catuttho paricchedo.

Quatrième chapitre intitulé « Le Chemin ».

5. Navavāsīraṭṭhasāsanavaṃsakathāmaggo

5. Le chemin du récit de l'histoire de la Religion au pays de Navavāsī.

5. Idāni vanavāsīraṭṭhe sirikhettanagarasāsanavaṃsaṃ vakkhāmi. Jinacakke hi ekādhike vassasate sampatte jaṭilo sakko nāgo garuḷo kumbhaṇḍo candī paramīsvarocāti ime satta sirikhettaṃ nāma nagaraṃ māpesuṃ. Tattha dvattapoṅko nāma rājā rajjaṃ kāresi. Tassa kira tīṇi akkhīni santīti. Tadā bhagavato sāvakā arahantā tisahassamattā tattha vasiṃsu. So rājā tesaṃ arahantānaṃ devasikaṃ catūhi paccayehi upatthambhi. Cha sarīradhātuyo ca ekekaṃ ekekasmiṃ nidahitvā cha cetiiyāni kārāpesi. Dakkhiṇabāhuṃ pana nidahitvā ekampi cetiyaṃ kārāpesi.

5. Je vais maintenant relater l'histoire de la religion dans la ville de Sirikhetta, dans le royaume de Vanavāsī. Lorsque cent un ans se furent écoulés dans l'ère du Jina, sept êtres — un ascète, Sakka, un Nāga, un Garuḷa, un Kumbhaṇḍa, Candī et Paramesvara — bâtirent la ville nommée Sirikhetta. Là, un roi nommé Dvattapoṅko exerça le pouvoir. On raconte qu'il possédait trois yeux. À cette époque, trois mille disciples du Bienheureux, des Arahants, y résidaient. Ce roi soutenait quotidiennement ces Arahants par les quatre nécessités. Il fit construire six sanctuaires (cetiyas) après avoir enchâssé dans chacun d'eux une des six reliques corporelles. Puis, ayant enchâssé l'os du bras droit, il fit construire un sanctuaire supplémentaire.

Uṇhīsadhātuṃ pana kaṅgarannagarato ānetvā ekampi cetiyaṃ kārāpesi. Taṃ pana tāva na niṭṭhitaṃ. Pacchā anuruddharājā gahetvā arimaddananagaraṃ ānetvā caññiṅkhu nāma cetiye nidhānaṃ [Pg.59] akāsi. Tasmā rakkhitattherassa āgamanato pubbepi sāsanaṃ patiṭṭhāsīti daṭṭhabbaṃ. Tato pacchā sāsanaṃ dubbalaṃ hutvā aṭṭhāsi.

Ayant apporté la relique de la coiffe (uṇhīsadhātu) depuis la ville de Kaṅgaranna, il fit également construire un sanctuaire. Cependant, celui-ci ne fut pas achevé à l'époque. Plus tard, le roi Anuruddha s'en saisit, l'emporta dans la ville d'Arimaddana et fit le dépôt sacré dans le sanctuaire nommé Caññiṅkhu. Par conséquent, on doit considérer que la religion était établie là même avant l'arrivée du thera Rakkhita. Par la suite, la religion s'y maintint mais s'affaiblit.

Idaṃ vanavāsīraṭṭhe paṭhamaṃ sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

Ceci est la première implantation de la religion dans le royaume de Vanavāsī.

Mahāmoggaliputtatissattherena pana pesito rakkhitatthero vanavāsīraṭṭhaṃ gantvā ākāse ṭhatvā anamataggapariyāyakathāya vanavāsike pasādesi. Kathāpariyosāne panassa saṭṭhisahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Sattatisahassamattā pabbajiṃsu. Pañcavihārasatāni patiṭṭhāpesuṃ. Evaṃ so tattha sāsanaṃ patiṭṭhāpesi. Teneva aṭṭha kathāyaṃ –

Cependant, le thera Rakkhita, envoyé par le thera Mahāmoggaliputtatissa, se rendit dans le royaume de Vanavāsī et, se tenant dans les airs, convertit les habitants de Vanavāsī par le sermon sur l'Anamatagga (le cycle sans fin des renaissances). À la fin du sermon, soixante mille personnes obtinrent la compréhension du Dhamma. Environ trente-sept mille personnes entrèrent dans la vie monastique. Ils établirent cinq cents monastères. C'est ainsi qu'il implanta la religion en ce lieu. C’est pourquoi il est dit dans le Commentaire :

Gantvāna rakkhitatthero,Vanavāsiṃ mahiddhiko;

Antalikkhe ṭhito tattha,Desesi anamataggiyanti vuttaṃ.

« Le thera Rakkhita, doué de grands pouvoirs psychiques, s'étant rendu à Vanavāsī, se tint là dans le firmament et enseigna l'Anamataggiya. »

Evaṃ vanavāsīraṭṭhe pubbeyeva sāsanaṃ ogāhetvā patiṭṭhahi. Na pana tāva sakalaṃ byāpetvā patiṭṭhahi.

Ainsi, la religion s'était déjà introduite et établie dans le royaume de Vanavāsī auparavant. Cependant, elle ne s'était pas encore propagée à l'ensemble de la région.

Idaṃ tāva vanavāsīraṭṭhe sirikhettanagare dutiyaṃ

Ceci est la deuxième

Sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

Implantation de la religion dans la ville de Sirikhetta, dans le royaume de Vanavāsī.

Jinacakke pana tettiṃsādhike catuvassasate kukkuṭa sīso nāma eko rājā rajjaṃ kāresi. Tassa rañño kāle bhagavato sāvakā arahantā pañcasatamattā ahesuṃ. Tesampi so rājā devasikaṃ catūhi paccayehi upatthambhesi. Sotāpannasakadāgāmianāgāmino pana gaṇanapathaṃ [Pg.60] vītivattā ahesuṃ.

Puis, en l'an quatre cent trente-trois de l'ère du Jina, un roi nommé Kukkuṭasīso régna. À l'époque de ce roi, il y avait environ cinq cents disciples du Bienheureux qui étaient des Arahants. Ce roi les soutenait également chaque jour par les quatre nécessités. Quant à ceux qui avaient atteint les stades de Sotāpanna, Sakadāgāmī et Anāgāmī, leur nombre dépassait tout calcul.

Idaṃ vanavāsīraṭṭhe sirikhettanagare paramparābhatavasena

Ceci, par voie de succession ininterrompue dans la ville de Sirikhetta du royaume de Vanavāsī,

Tatiyaṃ sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

est la troisième implantation de la religion.

Iccevaṃ vanavāsīraṭṭhe anekasatehi arahantattherehi sāsanaṃ puṇṇindusaṅkāsaṃ hutvā ativiya vijjotesi. Sāsanika ganthakārā pana mahātherā tattha na sandissanti. Arahantattherā pana rājūnaṃ āyācanaṃ ārabbha dhammasatthaṃ ekaṃ viracayiṃsūti porāṇā vadantīti. Iccevaṃ–

C'est ainsi que dans le royaume de Vanavāsī, grâce à plusieurs centaines de theras Arahants, la religion brilla intensément, semblable à la pleine lune. Cependant, on n'y trouve pas de grands theras auteurs de traités religieux. Les anciens disent toutefois que des theras Arahants, répondant à la requête des rois, composèrent un recueil de lois (Dhammasattha). Ainsi :

Teca therā mahāpaññā,Paggahetvāna sāsanaṃ;

Sūriyo viya atthaṅgo,Upagā maccusantikaṃ.

« Ces theras d'une grande sagesse, ayant soutenu la religion, s'en sont allés à la rencontre de la mort, tel le soleil qui se couche. »

Tasmā hi paṇḍito poso,Yāva maccu nacāgato;

Tāva puññaṃ kare niccaṃ,Mā pamajjeyya sabbadāti.

« C'est pourquoi l'homme sage, tant que la mort n'est pas venue, doit accomplir sans cesse le mérite et ne jamais être négligent. »

Iti sāsanavaṃse vanavāsīraṭṭhasāsanavaṃsakathāmaggo

Ici s'achève, dans la Sāsanavaṃsa, le récit de l'histoire de la religion dans le royaume de Vanavāsī,

Nāma pañcamo paricchedo.

nommé cinquième chapitre.

6. Aparantaraṭṭhasāsanavaṃsakathāmaggo

6. Histoire de la religion dans le royaume d'Aparanta.

6. Idāni pana marammamaṇḍale aparantaraṭṭhe sāsanavaṃsaṃ vakkhāmi. Amhākañhi marammaraṭṭhe suppādakatitthe vāṇijagāme vasante cūḷapuṇṇa mahāpuṇṇedve bhātike paṭicca bhagavato dharamānasseva atirekavīsativassakālato pabhuti sāsanaṃ patiṭṭhāsi. Na pana tāva byāpetvā patiṭṭhāsi. Teneva puna sāsanassa patiṭṭhāpanatthāya mahāmoggaliputtatissatthero [Pg.61] yonakadhammarakkhitattheraṃ pesesīti.

6. À présent, je vais relater l'histoire de la religion dans le royaume d'Aparanta, dans la région de Maramma. Dans notre pays de Maramma, grâce aux deux frères Cūḷapuṇṇa et Mahāpuṇṇa qui vivaient au village de commerçants sur le site de Suppādakatittha, la religion s'établit dès l'époque où le Bienheureux était encore en vie, à partir de la vingtième année après son Éveil. Elle ne s'était cependant pas encore généralisée. C'est pour cette raison que, pour établir à nouveau la religion, le thera Mahāmoggaliputtatissa envoya le thera Yonakadhammarakkhita.

Bhagavā pana lohitacandanavihāraṃ paṭiggahetvā sattasattāhāni nisīditvā samāgatānaṃ devamanussānaṃ dhammarasaṃ adāsi. Sattāhesu ca ekasmiṃ ahu caturāsītipāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Pañcasatamattehi ca pāsādehi āgacchanto antarāmagge saccabandhapabbate nisinnassa saccabandhassa nāma isino dhammaṃ desetvā chahi abhiññāhi saddhiṃ arahattaṃ pāpesi. Vāṇijagāme ca isidinnaseṭṭhi ādīnampi dhammarasaṃ pāyesi. Iccevaṃ saccabandhaisidinnamahāpuṇṇādayo paṭicca amhākaṃ marammamaṇḍale sāsanaṃ patiṭṭhāsi.

Le Bienheureux, ayant accepté le monastère de santal rouge (Lohitacandana), y demeura sept semaines et offrit le goût du Dhamma aux devas et aux hommes assemblés. Durant ces sept semaines, il y eut un jour où quatre-vingt-quatre mille êtres obtinrent la compréhension du Dhamma. En chemin, alors qu'il venait avec cinq cents pavillons, il enseigna le Dhamma à l'ermite nommé Saccabandha, qui résidait sur la montagne Saccabandha, et le fit parvenir à l'état d'Arahant doté des six connaissances supérieures. Dans le village des commerçants, il fit aussi goûter la saveur du Dhamma au banquier Isidatta et à d'autres. C'est ainsi que, grâce à l'ermite Saccabandha, à Isidatta, à Mahāpuṇṇa et aux autres, la religion s'établit dans notre région de Maramma.

Idaṃ marammamaṇḍale aparantaraṭṭhe paṭhamaṃ sāsanassa

Ceci est la première implantation de la religion

Patiṭṭhānaṃ.

dans le royaume d'Aparanta de la région de Maramma.

Bhagavato parinibbutato pañcatiṃsādhike dvivassasate sampatte tatiyasaṅgītiṃ saṅgāyitvā avasāne mahāmoggaliputtatissatthero attano saddhivihārikaṃ yonakadhammarakkhitattheraṃ saddhiṃ catūhi bhikkhūhi aparantaraṭṭhaṃ pesesi. Aparantaraṭṭhañca nāma amhākaṃ marammamaṇḍale sunāparantaraṭṭhameva. Tamatthaṃ pana heṭṭhā avocumhā.

Deux cent trente-cinq ans après le Parinibbāna du Bienheureux, après avoir tenu le troisième concile, le thera Mahāmoggaliputtatissa envoya son disciple Yonakadhammarakkhita avec quatre autres moines dans le royaume d'Aparanta. Ce royaume d'Aparanta est précisément, dans notre région de Maramma, le royaume de Sunāparanta. Nous avons déjà expliqué ce point précédemment.

Yonakadhammarakkhitattheropi aparantaraṭṭhaṃ āgantvā aggikkhandhopamasuttena raṭṭhavāsīnaṃ pasādesi. Sattatimattānaṃ pāṇasahassānaṃ dhammarasaṃ pāyesi. Raṭṭhavāsino ca bahavo sāsane pabbajiṃsu. Rājakulatopi sahassamattā pabbajiṃsu. Itthīnaṃ pana atirekasaṭṭhisahassamattā pabbajiṃsu. Tañca na aggikkhandhopamasuttantaṃ sutvā pabbajantīnaṃ itthīnaṃ vasena vuttaṃ, atha kho ādito paṭṭhāya yāvacirakālā sāsanaṃ pasīditvā pabbajantīnaṃ itthīnaṃ vasena vuttanti daṭṭhabbaṃ. Kasmāti ce, itthīnaṃ bhikkhunīnaṃ santikeyeva pabbajituṃ yuttattā yonakadhammarakkhitattherena [Pg.62] ca saddhiṃ bhikkhunīnaṃ anāgatattā. Evaṃ cirakālaṃ atikkamitvā pacchā bhikkhuniyo āgantvā tāsaṃ santike pabbajitānaṃ vasena vuttanti daṭṭhabbaṃ. Sīhaḷadīpe anuḷādeviyo pabbajitakāle mahāmahindattherassa saṅghamittātheriyā pakkosanatā idha ñāpakāti. Evaṃ yonakadhammarakkhitattheraṃ paṭicca aparantaraṭṭhe sattānaṃ bahupakāro ahosi. Tenevaṭṭhakathāyaṃ–

L'aîné Yonaka Dhammarakkhita, s'étant lui aussi rendu dans le pays d'Aparanta, inspira la foi aux habitants de la région grâce au Aggikkhandhopama Sutta. Il fit boire l'essence du Dhamma à environ soixante-dix mille êtres vivants. De nombreux habitants du pays entrèrent dans la vie monastique au sein de la Dispensation. De la famille royale, environ mille personnes furent ordonnées. Quant aux femmes, elles furent plus de soixante mille à être ordonnées. On doit comprendre que ce nombre ne concerne pas seulement les femmes ordonnées après avoir entendu le Aggikkhandhopama Suttanta, mais plutôt les femmes qui, s'étant clarifiées dans la foi pour la Dispensation depuis le début et sur une longue période, furent ordonnées. Pourquoi cela ? Parce qu'il convient que les femmes soient ordonnées uniquement auprès de religieuses (bhikkhunī), et qu'aucune religieuse n'était venue avec l'aîné Yonaka Dhammarakkhita. On doit donc comprendre que ce nombre est mentionné en référence à celles qui furent ordonnées après que les religieuses furent arrivées plus tard, une longue période s'étant écoulée. Dans l'île de Sīhaḷa, au moment de l'ordination de la reine Anuḷā, la demande de faire venir la théra Sanghamittā par le grand théra Mahinda est ici une preuve. Ainsi, grâce à l'aîné Yonaka Dhammarakkhita, il y eut un grand bienfait pour les êtres dans le pays d'Aparanta. C'est pourquoi il est dit dans le Commentaire :

Aparantaṃ vigāhitvā, yonako dhammarakkhito;

Aggikkhandhūpamenettha, pasādesi jane bahūti.

« Ayant pénétré dans l'Aparanta, le Yonaka Dhammarakkhita inspira ici de nombreuses personnes par le [sermon sur] la masse de feu. »

Tatthāyaṃ adhippāya viseso gahetabbo. Kathaṃ. Aggikkhandhopamasuttantaṃ nāma bhikkhūnaṃ paṭipattivasena vuttaṃ, taṃ bhikkhūnaṃyeva desetuṃ vaṭṭati, theropi tattha taṃ desesi, tasmā puṇṇasaccabandhādayo paṭicca bhagavato dharamānassa vīsativassakāleyeva sāsanaṃ aparantaraṭṭhe patiṭṭhahitvā kasmiñci kasmiñci ṭhāne bhikkhūnaṃ saṃvijjamānattā tesaṃ bhikkhūnaṃ saṅgahetvā desetuṃ pacchā āgatānañca bhikkhūnaṃ parisuddhācārataṃ viññāpetuṃ aggikkhandhopamasuttaṃ thero desesīti. Evañca sati arimaddananagare samaṇakuttakānaṃ saṃvijjamānabhāvaṃ vakkhamānena vacanena sameti.

À ce sujet, cette nuance d'intention doit être saisie. Comment ? Le Aggikkhandhopama Suttanta a été exposé en fonction de la pratique des moines ; il convient de l'enseigner aux moines seuls. L'aîné l'y enseigna donc. Par conséquent, en raison de l'établissement de la Dispensation dans certains endroits du pays d'Aparanta dès la vingtième année de l'existence du Bienheureux, grâce à Puṇṇa, Saccabandha et d'autres, l'aîné enseigna le Aggikkhandhopama Sutta pour rassembler ces moines qui s'y trouvaient et pour faire connaître la pureté de conduite aux moines arrivés ultérieurement. Et s'il en est ainsi, cela concorde avec les paroles qui seront dites sur l'existence des faux moines (samaṇakuttaka) dans la cité d'Arimaddana.

Idaṃ marammamaṇḍale aparantaraṭṭhe dutiyaṃ

Ceci est le second récit concernant le pays d'Aparanta, dans la région de Maramma,

Sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

sur l'établissement de la Dispensation.

Yasmā pana buddhe, bhagavā puṇṇattherassa yācanamārabbha aparantaraṭṭhaṃ āgantvā vāṇije hi kārite candanavihāre vasitvā ekasmiṃ samaye ānandena pacchāsamaṇena tambadīparaṭṭhampi desacārikaṃ āhiṇḍi. Āhiṇḍitvā arimaddananagaraṭṭhānasamīpaṃ patvā pabbatamuddhani ṭhatvā anāgate kho ānanda imasmiṃ padese sammuti nāma rājā arimaddanaṃ nāma nagaraṃ māpessati[Pg.63], tasmiñca nagare mama sāsanaṃ virūḷaṃ hutvā patiṭṭhahissatīti byākāsi. Ayamattho porāṇavedapātthakesu vutto.

Toutefois, puisque le Bienheureux Bouddha, à la demande de l'aîné Puṇṇa, s'était rendu dans le pays d'Aparanta et avait séjourné dans le monastère de bois de santal construit par des marchands, il parcourut aussi à une occasion, avec Ānanda comme assistant, le pays de Tambadīpa. Après avoir voyagé et être arrivé près de l'emplacement de la cité d'Arimaddana, se tenant au sommet d'une montagne, il prophétisa : « Ānanda, à l'avenir, en ce lieu, un roi nommé Sammuti fera construire une cité nommée Arimaddana, et dans cette cité, ma Dispensation se développera et s'établira. » Ce fait est rapporté dans les anciens livres de connaissances.

Yonakadhammarakkhitatthero ca aparantaraṭṭhaṃ āgantvā tambadīparaṭṭhampi āhiṇḍitvā tambadīparaṭṭhavāsīnampi dhammarasaṃ pāyesiyeva. Ayamattho khattiyakulato eva purisasahassāni pabbajiṃsūti aṭṭhakathāyaṃ vuttattā viññāyati. Tadā hi aparantaraṭṭhe khattiyo natthi, tambadīparaṭṭhindoyeva taṃ anusāsetvā ati vasati, khattiye ca āsante kuto khattiyakulāni bhavissanti, teneva tambadīparaṭṭhato purisasahassāni pabbajiṃsūti viññātabbaṃ. Tasmā tambadīpikasāsanavaṃsampi idha vattuṃ yujjati.

L'aîné Yonaka Dhammarakkhita, après être venu dans le pays d'Aparanta, parcourut également le pays de Tambadīpa et fit boire l'essence du Dhamma aux habitants de Tambadīpa. Ce fait est connu par ce qui est dit dans le Commentaire : « Des milliers d'hommes de la caste des guerriers (khattiya) furent ordonnés. » À cette époque, il n'y avait pas de Khattiyas en Aparanta ; seul le souverain de Tambadīpa régnait sur ce pays et y résidait. S'il n'y avait pas de Khattiyas, d'où proviendraient les familles de guerriers ? C'est pourquoi on doit comprendre que ces milliers d'hommes venaient du pays de Tambadīpa. Par conséquent, il convient de relater ici l'histoire de la Dispensation de Tambadīpa.

Tenidāni tambadīpikāsāsanavaṃsaṃ pavakkhāmi. Amhākañhi marammamaṇḍale tambadīparaṭṭhe arimaddananagare sammutirājā nāma bhūpālo rajjaṃ karesi. Tato paṭṭhāya yāva anuruddharaññā samathi nāmake dese nisinnānaṃ tiṃsamattānaṃ samaṇakuttakānaṃ saṭṭhisahassamattānaṃ sissānaṃ ovādaṃ datvā cariṃsu.

C'est pourquoi je vais maintenant exposer l'histoire de la Dispensation de Tambadīpa. Dans notre région de Maramma, dans le pays de Tambadīpa, dans la cité d'Arimaddana, un souverain nommé le roi Sammuti régna. À partir de là, jusqu'au roi Anuruddha, environ trente faux moines (samaṇakuttaka) résidant dans un lieu nommé Samathi donnèrent leurs instructions à environ soixante mille disciples.

Tesaṃ pana samaṇakuttakānaṃ ayaṃ vādo,- sace yo pāṇātipātaṃ kareyya, so īdisaṃ parittaṃ bhaṇanto tamhā pāpakammā parimucceyya, sace pana yo mātāpitaraṃ hantvā anantariyakammato parimuccitukāmo bhaveyya, īdisaṃ parittaṃ bhaṇeyya, sacepi puttadhitānaṃ āvāhavivāhakammaṃ kattukāmo bhaveyya, ācariyānaṃ paṭhamaṃ niyyādetvā āvāhavivāhakammaṃ kātabbaṃ, yo idaṃ cārittaṃ atikkameyya, bahu apuññaṃ pasaveyyāti evamādīhi micchāvādehi attano attano upagatānaṃ ovādaṃ adaṃsu. Tamatthaṃ sutvā anuruddharājā paricitapuñño tesaṃ vādaṃ na ruci. Ayaṃ tesaṃ micchāvādoti.

La doctrine de ces faux moines était la suivante : « Si quelqu'un commet un meurtre, en récitant une telle protection (paritta), il sera délivré de cette mauvaise action ; si quelqu'un a tué ses parents et souhaite être délivré d'un crime immédiat (anantariya), il doit réciter une telle protection ; de même, si l'on souhaite célébrer le mariage de ses fils ou filles, il faut d'abord les remettre aux maîtres avant que le mariage ne soit accompli ; quiconque transgresse cette coutume produira beaucoup de démérite. » Par de tels discours erronés, ils instruisaient ceux qui venaient à eux. Ayant entendu cela, le roi Anuruddha, dont les mérites étaient mûrs, n'apprécia pas leur doctrine, [se disant] : « Ceci est leur doctrine erronée. »

Tadā [Pg.64] ca arimaddananagare arahanto nāma thero āgantvā sāsanaṃ patiṭṭhāpesi. Ayaṃ arahantattherassa aṭṭhuppatti,– rājavaṃsāgataparittanidānāgatasāsanappaveṇiyāgatavasena tividhā hoti.

C'est alors qu'un aîné nommé Arahanta vint dans la cité d'Arimaddana et y établit la Dispensation. L'origine de l'aîné Arahanta est triple : selon les chroniques royales, selon l'introduction des Paritta, et selon la lignée de la Dispensation.

Tatthāyaṃ rājavaṃsāgataṭṭhuppatti,– tadā hi sunāparantatambadīparaṭṭhesu sabbena sabbaṃ sabbadā thiraṃ sāsanaṃ na tāva patiṭṭhāsi. Teneva bhagavato byākataniyāmena sāsanaṃ patiṭṭhāpessāmāti cintetvā mahātherā sakkassa devānamindassa santikaṃ gantvā sāsanaṃ anuggahituṃ samatthaṃ puggalaṃ dehīti yāciṃsu. Sakkoca devānamindo tāvatiṃsabhavane ekaṃ devaputtaṃ yācitvā ekissā brāhmaṇiyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhāpesi. Dasamāsaccayena vijāyanakāle sīlabuddhi nāma thero anurakkhitvā vaye sampatte pabbājesi. Tīsu piṭakesu ativiya cheko hutvā arahattaṃ pāpuṇi. Arahantoti nāmena pākaṭo ahosi.

À ce propos, voici l'origine selon les chroniques royales : à cette époque, dans les pays de Sunāparanta et de Tambadīpa, la Dispensation n'était pas encore établie de manière tout à fait stable et permanente. C'est pourquoi, pensant : « Nous établirons la Dispensation conformément à la prophétie du Bienheureux », les grands aînés se rendirent auprès de Sakka, le roi des dieux, et demandèrent : « Donne-nous une personne capable de soutenir la Dispensation. » Sakka, le roi des dieux, sollicita un fils de deva dans le séjour des Trente-Trois et le fit renaître dans le sein d'une femme brahmane. À la fin des dix mois, au moment de la naissance, l'aîné nommé Sīlabuddhi le prit sous sa protection et, l'âge venu, le fit ordonner. Il devint extrêmement expert dans les trois Corbeilles (Piṭaka) et atteignit l'état d'Arhat. Il devint célèbre sous le nom d'Arahanta.

Soca thero marammamaṇḍale jinasāsanaṃ vijjotāpetuṃ arimaddananagaraṃ āgantvā nagarato avidūre ekasmiṃ araññe nisīdi. Tadā sakko devānamindo ekaṃ nesādaṃ palobhetvā tassa theraṃ dassesi. Atha nesādassa etadahosi,– ayaṃ pana amanusso yakkho bhaveyya, sace pana manusso bhaveyya, evaṃ sati milakkhujātiko bhaveyyāti. Evaṃ pana cintetvā rañño dassanatthāya nagaraṃ ānesi. Thero ca aṭṭhaparikkhāre gahetvā anugacchi. Nesādā ca theraṃ ānetvā rañño dassesi.

Le thera Soca vint à la cité d'Arimaddana afin de faire resplendir l'enseignement du Victorieux dans la région de Maramma, et s'assit dans une forêt non loin de la ville. Alors Sakka, le roi des dieux, après avoir séduit un chasseur, lui montra le thera. Puis le chasseur se dit : « Celui-ci pourrait être un yakkha non-humain ; mais s'il est humain, il pourrait alors être de naissance barbare. » Ayant ainsi pensé, il l'amena à la ville pour le montrer au roi. Le thera le suivit en emportant ses huit accessoires requis. Et les chasseurs, ayant amené le thera, le présentèrent au roi.

Rājā disvā santindriyo ayaṃ, na milakkhujātiko, imassa abbhantare sāradhammo atthi maññeti laddhasūriyobhāsaṃviya padumaṃ phullacittaṃ hutvā vīmaṃsetukāmo theraṃ āha,– attano sāruppaṃ āsanaṃ ñatvā nisīdāhīti.

Le roi, le voyant, pensa : « Celui-ci a les sens paisibles, il n'est pas de naissance barbare ; je pense qu'il possède en lui la doctrine essentielle. » Son esprit s'épanouit comme un lotus recevant l'éclat du soleil et, désirant l'éprouver, il dit au thera : « Sieds-toi après avoir reconnu le siège qui te convient. »

Thero ca rājapallaṅkaṃ āruhitvā nasīdi. Rājā ca ayaṃ aggāsane [Pg.65] nisīdi, avassaṃ aggapuggalo bhaveyyāti cintetvā tvaṃ kassa ñāti, kassa bhisso, kuto āgatosīti pucchi. Thero ca evamāha,– lokasmiṃ yo navaguṇasampanno bhagavā sammāsambuddho, tassāhaṃ ñāti, sobhagavāyeva mamācariyo, bhikkhusaṅghassa nisinnaṭṭhānato āgatomhīti.

Le thera monta sur le trône royal et s'y assit. Le roi pensa : « Il s'est assis sur le siège suprême, il doit certainement être une personne éminente », et il demanda : « De qui es-tu le parent ? De qui es-tu le disciple ? D'où viens-tu ? » Le thera répondit ainsi : « Je suis le parent du Bienheureux, le Parfaitement Éveillé, qui possède les neuf qualités dans le monde ; ce Bienheureux lui-même est mon maître, et je viens du lieu où réside la communauté des moines. »

Rājā ca somanassappatto hutvā āha, tava ācariyena desitaṃ dhammaṃ ekadesato desehīti. Atha yathā siridhammāsokarañño nigrodhasāmaṇerena appamādadhammo desito, evaṃ appamādadhammaṃyeva thero desesi.

Le roi, rempli de joie, dit : « Enseigne-moi une partie de la doctrine enseignée par ton maître. » Alors, de même que le novice Nigrodha avait enseigné la doctrine de la vigilance au roi Siridhammāsoka, le thera enseigna précisément cette même doctrine de la vigilance.

Rājā ca puna āha,– kuhiṃ dāni sammāsambuddho nisīdati, tena pana desito dhammo katippamāṇo, tassa sāvakā pana katippamāṇā, tumhādisā aññe atthi vā mā vāti. Idāni amhākaṃ ācariyo sammāsambuddho parinibbuto, dhātuyoyeva idāni atthi, tena pana desito dhammo caturāsītidhammakkhandhasahassappamāṇo, sudhammapure piṭakattayaṃ yugaḷavasena tiṃsavidhā atthi, mayā añño paramattha sammutivasena duvidhopi saṅgho atthīti.

Le roi demanda encore : « Où siège à présent le Parfaitement Éveillé ? Quelle est l'étendue de la doctrine qu'il a enseignée ? Quel est le nombre de ses disciples ? En existe-t-il d'autres comme vous ou non ? » [Le thera répondit :] « À présent, notre maître le Parfaitement Éveillé est entré au Parinibbāna ; seules ses reliques subsistent maintenant. La doctrine qu'il a enseignée s'élève à quatre-vingt-quatre mille sections du Dhamma. Dans la cité de Sudhamma, le Triple Panier existe sous trente formes par paires. En plus de moi, il existe deux sortes de Communauté, selon le sens ultime et le sens conventionnel. »

Taṃ sutvā rājā bhiyyosomattāya pasanno hutvā puna ārocesi,– mama bhante imasmiṃ paccakkhe natthi tayā añño nātho, ajjabhagge pāṇupetaṃ maṃ upāsakoti dhārehi, tava ovādaṃ ahaṃ sirasā paṭiggaṇhissāmīti.

Entendant cela, le roi fut d'autant plus sereinement confiant et déclara : « Vénérable, dans cette région, je n'ai pas d'autre protecteur que vous. À partir d'aujourd'hui, considérez-moi comme un disciple laïc ayant pris refuge pour la vie ; je recevrai votre exhortation avec le plus grand respect. »

Tato pacchā araññakaṅgārahe ṭhāne vihāraṃ kārāpetvā adāsi. Samaṇakuttakānampi vādaṃ bhindi, yathā pana suvaṇṇapātiṃ labhitvā suvaṇṇabhājanaṃ labhitvā mattikābhājananti. Sakalepi ca raṭṭhe samaṇakuttakānaṃ vādaṃ jahāpesi. Tasmiñca kāle samaṇakuttakā hīnalābhā hutvā therassa upanāhaṃ bandhiṃsu. Te pana samaṇakuttakā araññe nissāmikāviya [Pg.66] koleyakā sunakhā anāthā hutvā kāyikacetasikadukkhaṃ labhiṃsu.

Ensuite, il fit construire un monastère dans un lieu de la forêt et le lui offrit. Il brisa aussi la doctrine des faux ascètes, comme on délaisse un récipient d'argile après avoir obtenu un plat d'or ou un vase d'or. Dans tout le royaume, il fit abandonner la doctrine des faux ascètes. À cette époque, les faux ascètes, privés de gains, conçurent de la rancœur envers le thera. Ces faux ascètes, devenus sans protection comme des chiens errants sans maître dans la forêt, subirent des souffrances physiques et mentales.

Rājā ca tamatthaṃ ñatvā yathā samaṇakuttakā nābhibhavanti, tathā ārakkhaṃ ṭhapesi. Te ca samaṇakuttake setavatthaṃ nivāsāpetvā āvudhagāhayodhabhāvena rājakamme niyojāpesi. Thero ca sāsane pasanne jane pabbājetvā upasampādetvā sāsanaṃ visodhāpesi. Rājā ca imasmiṃ raṭṭhe porāṇikā rājāno samaṇakuttakānaṃ vādaṃ gahetvā rajjaṃ kāresuṃ, sace hi pana tesaṃ anatthakarajjaṃ puna gaṇhāpetuṃ sakkuṇeyyaṃ, evaṃ sati ahaṃ tesaṃ anatthakarajjaṃ apanetvā sātthakarajjaṃ gaṇhāpetumicchāmīti anusocīti.

Le roi, ayant appris cela, établit une garde afin que les faux ascètes ne puissent l'emporter. Il fit vêtir ces faux ascètes de vêtements blancs et les employa au service du roi en tant que guerriers porteurs d'armes. Le thera, ayant fait entrer en religion et ordonné les personnes confiantes dans l'enseignement, purifia la religion. Le roi déplora ceci : « Dans ce pays, les anciens rois ont régné en adoptant la doctrine des faux ascètes ; si je pouvais faire en sorte qu'un tel règne préjudiciable ne se reproduise plus, alors je voudrais écarter leur règne funeste et instaurer un règne bénéfique. »

Ayaṃ pana parittanidānāgataṭṭhuppatti, –

Ceci est l'origine des circonstances rapportée dans le Paritta-nidāna :

Sīhaḷadīpe kira vippavāsīnagare nisinno eko bhikkhuupadvārāvatīnagaraṃ gantvā pariyattiṃ uggaṇhi. Tato pacchā sudhamma puraṃ gantvā pariyattiṃ uggaṇhi. Tasmiñca kāle sirikhettanagare pāṭalirukkhe eko gantho atthīti sutvā sudhammapurato sirikhettanagaraṃ agamāsi. Antarāmagge luddhako theraṃ passitvā ayaṃ yakkhoti maññitvā gahetvā anuruddharañño dassesi.

On raconte que dans l'île de Sīhaḷa, un moine résidant dans la ville de Vippavāsī se rendit à la ville d'Upadvārāvatī pour étudier les écritures. Par la suite, il alla à la ville de Sudhamma pour y étudier les écritures. À cette époque, ayant appris qu'il existait un ouvrage dans un arbre Pāṭali dans la ville de Sirikhetta, il partit de la ville de Sudhamma pour la ville de Sirikhetta. En chemin, un chasseur vit le thera et, pensant qu'il s'agissait d'un yakkha, le captura et le présenta au roi Anuruddha.

Tadā rājā theraṃ pucchi,– ko pana tvanti. Ahaṃ mahārāja gobhamassa sāvakoti. Puna rājā pucchi,–tiṇṇaṃ pana ratanānaṃ kīdisoti. Thero āha,– mahosadhapaṇḍitoviya mahārāja buddho daṭṭhabbo, umaṅgoviya dhammo, videhasenā viya saṅghoti. Evaṃ upamāhi pakāsito rājā puna pucchi,–kiṃ nukho ime gotamassa sāvakāti. Na kho mahārāja ime gotamassa sāvakā, ime pana amhehi visabhāgā samaṇakuttakāye vāti. Evaṃ vutte tato paṭṭhāya te samaṇakuttake vijahi, tiṇaṃ viya nātimaññi. Pāṭalirukkhasu siratopi [Pg.67] laddhaṃ tesaṃ ganthaṃ laddhaṭṭhāneyeva agginā jhāpesi. Tampi ṭhānaṃ yāvajjatanā aggijhāpanathalanti pākaṭanti.

Alors le roi demanda au thera : « Qui es-tu donc ? » « Je suis, ô grand roi, un disciple de Gotama. » Le roi demanda de nouveau : « Comment sont les Trois Joyaux ? » Le thera répondit : « Le Bouddha, ô grand roi, doit être considéré comme le sage Mahosadha, le Dhamma comme le tunnel, et le Sangha comme l'armée de Videha. » Éclairé par ces comparaisons, le roi demanda encore : « Ceux-là sont-ils des disciples de Gotama ? » « Non, ô grand roi, ceux-là ne sont pas des disciples de Gotama ; ce sont des faux ascètes qui nous sont opposés. » Cela ayant été dit, à partir de ce moment, il délaissa ces faux ascètes et ne les considéra pas plus que de l'herbe. Il fit brûler par le feu, à l'endroit même où il fut trouvé, leur ouvrage récupéré dans les arbres Pāṭali. Ce lieu est encore connu aujourd'hui sous le nom de « Plateau de l'incendie ».

Thero ca vimāna vatthuṃ rañño desesi. Rājā ca pasīditvā sirikhettanagarato arimaddananagaraṃ paccāgamanakāle ānesi.

Le thera enseigna le Vimānavatthu au roi. Et le roi, ayant été conquis par la foi, l'emmena avec lui lors de son retour de la ville de Sirikhetta vers la ville d'Arimaddana.

Idaṃ pana pāṭalisusire laddhaganthassa kāraṇaṃ,- tesañhi samaṇakuttakānaṃ abbhantare eko upāyaccheko samaṇakuttako attano vādānurūpaṃ ganthaṃ katvā sirikhettanagare dvattiṃsaratanakkhandhassa pāṭalirukkhassa susire pavesetvā punappunaṃ udakena temetvā mattikāya limpetvā puna tacaṃ uppādetvā uṭṭhāpesi. Tadā mayaṃ supine pāṭalirukkhe sāragantho atthabyañjanasampanno eko atthītii passāmāti kolāhalaṃ uppādesuṃ. Taṃ sutvā rājā sirikhettanagaraṃ gantvā taṃ pāṭalirukkhaṃ bhinditvā gavesento taṃ ganthaṃ labhi. Ganthe pana sakavādavasena samaṇakuttakasāmaññatā īdisāyeva, ete gotamāsāvakā hontii, etesaṃyeva ācāro saggamaggapathabhūtoti evamādīhi kāraṇehi vuttaṃ. Rājā ca pasīditvā samaṇakuttakānaṃ bahūni dātabbāni adāsi. Tato pacchā therassa dhammakathaṃ sutvā taṃ agginā jhāpesīti evaṃ samaṇakuttakānaṃ vacanaṃ sutvā sirikhettanagaraṃ gantvā arimaddananagaraṃ paccāgacchanto theraṃ ānesīti daṭṭhabbaṃ. Arimaddananagaraṃ sampattakāle jetavanaṃ nāma vihāraṃ kārāpetvā adāsi. Thero ca tattha sāsānaṃ visodhetvā nisīdi. Rājā devasikaṃ udakaṃ ānetvā aggamahesī pana devasikaṃyeva piṇḍapātaṃ ānetvā bhojesi. Uppannakaṅkhā kālepi taṃtaṃkaṅkhāṭṭhānaṃ pucchīti.

Voici la raison pour laquelle le texte fut trouvé dans le creux de l'arbre Pāṭali : parmi ces faux moines (samaṇakuttaka), il y en avait un qui était habile en ruses. Il composa un texte conforme à ses propres doctrines, le plaça dans le creux d'un arbre Pāṭali de trente-deux coudées de circonférence dans la ville de Sirikhetta, l'arrosa à plusieurs reprises avec de l'eau, l'enduisit d'argile, et fit en sorte que l'écorce repousse par-dessus. Ensuite, ils firent courir le bruit : 'Nous avons vu en rêve qu'il y a, dans l'arbre Pāṭali, un texte essentiel, parfait dans son sens et sa lettre.' Ayant entendu cela, le roi se rendit à Sirikhetta, fit fendre l'arbre Pāṭali et, en cherchant, trouva le texte. Dans ce texte, conformément à leurs propres vues et à la nature même de ces faux moines, il était dit : 'Ceux-ci sont les disciples de Gotama, leur conduite est le chemin menant au ciel', et d'autres arguments de ce genre. Le roi, ayant eu foi en eux, fit de nombreux dons aux faux moines. Plus tard, après avoir entendu le discours sur le Dhamma du Thera (Arahanta), il fit brûler ce texte. C'est ainsi qu'il faut comprendre que, après avoir entendu les paroles des faux moines, il se rendit à Sirikhetta, puis, revenant à la ville d'Arimaddana, il amena le Thera avec lui. Lorsqu'il atteignit Arimaddana, il fit construire et offrit un monastère nommé Jetavana. Le Thera s'y installa après avoir purifié la religion. Le roi lui apportait quotidiennement de l'eau, et la reine principale lui apportait chaque jour de la nourriture. En cas de doute, ils l'interrogeaient sur les points obscurs.

Ayaṃ pana sāsanappaveṇiyāgataṭṭhuppatti,–

Voici l'origine telle qu'elle est transmise par la lignée de la religion (sāsanappaveṇī) :

Sudhammapure hi samāpattilābhī anomadassī nāma thero [Pg.68] soṇuttarattherānaṃ vaṃsānurukkhaṇavasena saddhiṃ pañcahi bhikkhu satehi nisīdi. Tassa pana padhānasisso adhisīlonāma, tassa padhānasisso prānadassī nāma, tassa padhānasisso kāḷo nāma, tassa padhānasisso arahanto nāma, tassa padhānasisso ariyavaṃso nāmāti.

À Sudhammapura, un Thera nommé Anomadassī, ayant atteint les accomplissements méditatifs (samāpatti), siégeait avec cinq cents moines pour préserver la lignée des Theras Soṇa et Uttara. Son principal disciple se nommait Adhisīlo ; le disciple principal de celui-ci était Prānadassī ; le sien était Kāḷo ; le sien était Arahanto ; et le disciple principal de ce dernier était Ariyavaṃso.

Idañca vacanaṃ-ko panesa uttarājīvamahātheroti. Ayañhi thero rāmaññadesiyaputto ariyavaṃsattherassa sisso. Ariyavaṃsatthero pana kappuṅganagaravāsī mahākāḷattherassa sisso. So pana sudhammanagaravāsino prānadassī mahātherassa sissoti kalyāṇī silālekhane vuttavacanena na sameti. Evampi sati yathicchita adhippāyo na nassatīti daṭṭhabbaṃ.

Quant à la question : 'Qui est ce Mahāthera Uttarājīva ?', ce Thera était le fils spirituel de la région de Rāmañña et le disciple du Thera Ariyavaṃso. Cependant, le Thera Ariyavaṃso était un habitant de la ville de Kappuṅga et le disciple du Mahāthera Kāḷa. Celui-ci était le disciple du Mahāthera Prānadassī, habitant de Sudhammanagara. Cette version ne concorde pas avec les paroles rapportées dans les inscriptions lapidaires de Kalyāṇī. Même s'il en est ainsi, il faut considérer que l'intention souhaitée n'est pas perdue.

Evaṃ nānācariyānaṃ vādo nānākārena dissamānopi arahantattherassa arimaddananagare sāsanaṃ anuggahetvā patiṭṭhānatāyevettha pamāṇanti katvā nāvamaññitabbo. Sabbesañhi ācariyānaṃ vādepi arahantatthero arimaddananagaraṃ āgantvā sāsanaṃ patiṭṭhāpesīti attho icchitabboyevāti.

Ainsi, bien que les opinions des divers maîtres apparaissent sous différentes formes, le fait que le Thera Arahanta ait soutenu et établi la religion dans la ville d'Arimaddana est ici la seule autorité, et cela ne doit pas être méprisé. Car dans toutes les opinions des maîtres, le sens voulu demeure : le Thera Arahanta est venu à Arimaddana et y a établi la religion.

Arahantatthero pana mūlanāmena dhammadassīti pākaṭo sudhammapuravāsī sīlabuddhittherassa sissoti daṭṭhabbo. So ca thero pubbeva pabbajjakālato catūsu vedesu sikkhitasippo. Pabbajitvā pana sāḷakathaṃ piṭakattayaṃ uggaṇhitvā pāraṃ gantvā sabbattha pākaṭo. Sokkatayanagaraṃ anetvā manussā pūjenti. Tattha dasavassāni vasitvā puna sudhammapuraṃ āgantvā araññavāsaṃ samādiyi.

Le Thera Arahanta, connu sous son nom d'origine Dhammadassī, doit être considéré comme le disciple du Thera Sīlabuddhi, habitant de Sudhammapura. Avant même son ordination, dès sa jeunesse, il avait appris les quatre Védas. Après s'être ordonné, il apprit les trois Corbeilles (Piṭakattaya) sans exception et, en ayant atteint la maîtrise, devint célèbre partout. Les gens l'amenèrent à la ville de Sokkataya pour l'honorer. Après y avoir résidé dix ans, il retourna à Sudhammapura et s'engagea dans la vie de la forêt (araññavāsa).

Tato pacchā jinacakke ekasaṭṭhādhike pañcasate sahasseca sampatte kaliyuge ekūnāsītādhike tisate sampatte anuruddharājā rajjaṃ pāpuṇi. Tadā arimaddananagare samaṇakuttakā [Pg.69] mayaṃ gotamasāvakāti vatvā tiṃsatiṃsavaggā hutvā nisīdiṃsu. Vaggavasena kira sahassamattāti. Anuruddharājā ca tesaṃ samaṇakuttakānaṃ āgāriyābrahmacariyādīni sutvā na pasīdi. Evampi paveṇiyā āgabhattā na pajahi. Arahantaṃ pana theraṃ passitvā tato paṭṭhāya tesaṃ samaṇakuttakānaṃ nibaddhavattāni bhinditvā sāsane pasīdi.

Plus tard, lorsque mille cinq cent soixante et un ans furent révolus dans l'ère du Victorieux, et que l'an trois cent soixante-dix-neuf de l'ère Kaliyuga fut atteint, le roi Anuruddha accéda au trône. À cette époque, dans la ville d'Arimaddana, des faux moines prétendaient être des disciples de Gotama et vivaient en groupes de trente. On dit qu'ils étaient environ mille répartis en ces groupes. Le roi Anuruddha, ayant entendu parler de leur vie domestique et de leur manque de chasteté, n'eut pas de foi en eux. Cependant, il ne les délaissa pas car ils étaient issus de la tradition ancienne. Mais après avoir vu le Thera Arahanta, il rompit les liens d'obligations constantes envers ces faux moines et eut foi en la religion.

Idaṃ marammamaṇḍale tambadīparaṭṭhe arimaddananagare arahantaṃ.

C'est ainsi qu'à propos du Thera nommé Arahanta, dans la ville d'Arimaddana, au pays de Tambadīpa dans la région du Myanmar,

Nāma theraṃ paṭicca tatiyaṃ sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

eut lieu le troisième établissement de la religion.

Tasmiñca kāle arahantatthero anuruddharājānaṃ āha,-tīsu sāsanesu pariyattisāsane tiṭṭhanteyeva paṭipatti sāsanaṃ tiṭṭhati, paṭipattisāsane tiṭṭhanteyeva paṭivedhasāsanaṃ tiṭṭhati, yathā hi gunnaṃ satepi sahassepi vijjamāne paveṇipa,likāya dhenuyā asati so vaṃso sāpaveṇī na ghaḷīyatii, evamevaṃ dhutaṅgadharānaṃ bhikkhūnaṃ satepi sahassepi vijjamāne pariyattiyā antarahitāya paṭivedho nāma na hoti, yathā pana nimikumbhiyo jānanatthāya pāsāṇa piṭṭhe akkharesu ṭhapitesu yāva akkharāni dharanti, tāva nidhikumbhiyo naṭṭhā nāma na honti, evamevaṃ pariyattiyā dharamānāya sāsanaṃ anantarahitaṃ nāma hoti, yathā ca mahato taḷākassa pāḷiyā thirāya udakaṃ na ṭhassatīti na vattabbaṃ, udake sati padumādīni pupphāni na pupphissantīti na vattabbaṃ, evamevaṃ mahātaḷākassa thirapāḷisadise tepiṭake buddhavacane sati udakasadisā paṭipattipūrakā kulaputtā natthīti na vattabbaṃ, tesu sati padumādipupphasadiso paṭivedho natthīti na vattabbaṃ, evaṃ ekantato pariyattimeva pamāṇaṃ, tasmā antamaso dvīsu pātimokkhasu vattamānesupi sāsanaṃ anantarahitameva, pariyattiyā antarahitāya suppaṭipannassāpi dhammābhisamayo natthi, anantarahitāya eva dhammābhisamayo atthi[Pg.70], idānipi amhākaṃ pariyattisāsanaṃ paripuṇṇaṃ natthi, sarīradhātuyo ca natthi, tasmā yattha pariyattisāsanaṃ sarīradhātuyo ca atthi, tattha paṇṇākārena saddhiṃ dūtaṃ pesetvā ānetabbā, evaṃ sati amhākaṃ raṭṭhe jinasāsanaṃ cirakālaṃ patiṭṭhahissatīti.

En ce temps-là, le Thera Arahanta dit au roi Anuruddha : 'Parmi les trois aspects de la religion, c'est seulement tant que subsiste la religion de l'étude (pariyatti) que subsiste la religion de la pratique (paṭipatti) ; et c'est seulement tant que subsiste la religion de la pratique que subsiste la religion de la réalisation (paṭivedha). Tout comme lorsqu'il existe des centaines ou des milliers de vaches, si la vache qui maintient la lignée manque, cette lignée s'interrompt ; de même, même s'il existe des centaines ou des milliers de moines observant les pratiques austères (dhutaṅga), si l'étude disparaît, il n'y a plus de réalisation. Comme pour les jarres aux trésors, tant que les inscriptions sur la pierre faites pour les identifier subsistent, ces jarres ne sont pas considérées comme perdues ; de même, tant que l'étude subsiste, la religion n'est pas considérée comme disparue. Et de même qu'on ne peut pas dire que l'eau ne se maintiendra pas si la digue d'un grand réservoir est solide, ni que les fleurs de lotus ne fleuriront pas s'il y a de l'eau ; de même, tant que la parole du Bouddha, le Tipitaka, qui est semblable à la digue solide d'un grand réservoir, subsiste, on ne peut pas dire qu'il n'y aura pas de fils de bonne famille pour accomplir la pratique semblable à l'eau, ni qu'en leur présence, il n'y aura pas de réalisation semblable aux fleurs de lotus. Ainsi, l'étude seule est l'autorité absolue. C'est pourquoi, tant que les deux Pātimokkha sont maintenus, la religion n'a pas disparu. Si l'étude disparaît, même pour celui qui pratique bien, il n'y a pas de compréhension du Dhamma ; mais tant qu'elle n'a pas disparu, la compréhension du Dhamma est possible. Actuellement, notre religion de l'étude n'est pas complète, et nous n'avons pas de reliques corporelles. C'est pourquoi, là où la religion de l'étude et les reliques corporelles existent, il faut envoyer des messagers avec des présents pour les obtenir. S'il en est ainsi, la religion du Victorieux s'établira pour longtemps dans notre royaume.'

Evaṃ pana bhante sati kattha yācissāmāti. Suvaṇṇabhūmiraṭṭhe mahārāja sudhammapure tīhi vārehi piṭakattayaṃ likhitvā ṭhapesi, sarīradhātuyo ca bahū tattha atthīti. Rājā evaṃ bhanteti paṭiggaṇhitvā bahū paṇṇākāre paṭiyādetvā rājalekhanaṃ likhitvā aṭṭhaṅgasamannāgataṃ ekaṃ amaccaṃ dūtaṃ katvā pesesi.

« S'il en est ainsi, Vénérable, où devrions-nous les demander ? » « Grand Roi, dans la ville de Sudhammapura, au royaume de Suvaṇṇabhūmi, le Triple Piṭaka a été transcrit et déposé par trois fois, et de nombreuses reliques corporelles s'y trouvent. » Le roi accepta en disant : « Qu'il en soit ainsi, Vénérable », prépara de nombreux présents, rédigea une lettre royale et envoya un ministre agissant comme ambassadeur, doté de huit qualités.

Sudhammapurindo manohari nāma rājāpi maccheracitto hutvā tumhādisānaṃ micchādiṭṭhīnaṃ ṭhāne piṭakattayaṃ sarīradhātuyo ca pahiṇituṃ na yuttā, tilokaggassa hi sammāsambuddhassa sāsanaṃ sammādiṭṭhīnaṃ ṭhāneyeva patiṭṭhahissati, yathā nāma kesarasīharājassa vasā suvaṇṇapātiyaṃyeva, na mattikābhājaneti.

Le roi de Sudhammapura, nommé Manohari, ayant l'esprit mesquin, dit : « Il ne convient pas d'envoyer le Triple Piṭaka et les reliques corporelles dans un lieu habité par des gens aux vues fausses comme vous ; car l'enseignement du Parfaitement Éveillé, le sommet des trois mondes, ne s'établira que dans un lieu de vues justes, tout comme la graisse du roi des lions à crinière ne se conserve que dans un plat d'or, et non dans un récipient d'argile. »

Dūtā paccāgantvā anuruddharañño tamatthaṃ ārocesuṃ. Taṃ sutvā anuruddharājā kujjhi, tattakakapāle pakkhittatilaṃviya taṭa taṭāyi.

Les messagers revinrent et rapportèrent l'affaire au roi Anuruddha. En entendant cela, le roi Anuruddha se mit en colère ; il crépita comme des graines de sésame jetées dans une poêle chauffée à blanc.

Atha rājā nadīmaggena nāvānaṃ asītisatasahassehi nāvikānaṃ yodhānaṃ aṭṭhakoṭīhi senaṃ byūhitvā thalamaggena saddhiṃ catūhi mahāyodhanāyakehi hatthīnaṃ asīti sahassehi assānaṃ navutiisatasahassehi yodhānaṃ asītikoṭiyā senaṃ byūhitvā sayameva yujjhituṃ sudhammaparaṃ gacchi.

Alors le roi, ayant déployé par voie fluviale une armée de cent quatre-vingt mille navires avec huit cent millions de marins et de guerriers, et par voie terrestre, avec quatre grands chefs de guerre, une armée de quatre-vingt mille éléphants, neuf cent mille chevaux et huit cents millions de guerriers, se rendit lui-même à Sudhammapura pour combattre.

Taṃ sutvā manoharirājā sītatasito hutvā attano [Pg.71] bahū yodhe saṃvidahitvā sudhammapurayeva paṭisenaṃ katvā nisīdi.

Entendant cela, le roi Manohari, tremblant de peur, mobilisa ses nombreux guerriers et attendit à Sudhammapura même, ayant organisé une contre-offensive.

Atha athabbaṇavede āgatappayogavasena punappunaṃ vāyamantāpi nagaramūlaṃ upasaṅkamituṃ na sakkā. Tadā rājā vedaññuno pucchi,–kasmā panettha nagaramūlaṃ upasaṅkamituṃ na sakkomāti. Vedaññuno āhaṃsu,-athabbaṇavedavidhānaṃ mahārāja atthi maññeti. Atha rājā pathaviyaṃ nidahitvā matakaḷevaraṃ uddharitvā mahāsamudde khipesi.

Alors, bien qu'ils aient tenté à maintes reprises d'utiliser les méthodes issues de l'Atharvaveda, ils ne purent s'approcher des fondations de la ville. Le roi demanda alors aux experts des Védas : « Pourquoi ne pouvons-nous pas nous approcher des fondations de la ville ici ? » Les experts des Védas dirent : « Grand Roi, je pense qu'il s'y trouve un dispositif rituel de l'Atharvaveda. » Alors le roi déterra un cadavre enfoui dans la terre et le jeta dans le grand océan.

Ekaṃ kira manussaṃ hindukulaṃ jeṅgunāmakaṃ kīṭaṃ khādāpetvā taṃ māretvā hatthapādādīni aṅgapaccaṅgāni gahetvā chinnachinnāni katvā nagarassa sāmantā pathaviyaṃ nadahitvā ṭhapesi. Tadā pana nagaraṃ upasaṅkamituṃ sakkā. Nagarañca pavisitvā anuruddharājā manoharirājānaṃ jīvaggāhaṃ gaṇhi. Sudhammapure porāṇikānaṃ rājūnaṃ paveṇīāgatavasena ratanamayamañjūsāyaṃ ṭhapetvā pūjitaṃ sahadhātūhi piṭakattayaṃ gahetvā manoharirañño santakānaṃ dvattiṃsahatthīnaṃ piṭṭhiyaṃ āropetvā ānesi.

On raconte qu'un homme de lignée hindoue nommé Jeṅgu avait été dévoré par des insectes, puis tué, et que ses mains, ses pieds et ses membres, coupés en morceaux, avaient été enfouis dans le sol autour de la ville. C'est alors qu'il fut possible de s'approcher de la ville. Pénétrant dans la cité, le roi Anuruddha captura le roi Manohari vivant. Il s'empara du Triple Piṭaka avec les reliques, qui étaient conservés et vénérés dans un coffret de pierres précieuses selon la tradition des anciens rois de Sudhammapura, les plaça sur le dos de trente-deux éléphants appartenant au roi Manohari, et les emporta.

Arimaddananagaraṃ pana patvā dhātuyo ratanamayamañjūsāyaṃ ṭhapetvā sirisayanagabbhe ratanamañce sīsopadesassa samīpe ṭhapesi. Piṭakattayampi ratanamaye pāsāde ṭhapetvā bhikkhusaṅghassa uggahadhāraṇādiatthāya niyyādesi. Tato kira ānītaṃ piṭakattayaṃ uggaṇhantānaṃ ariyānaṃ sahassamattaṃ ahosīti.

Arrivé à la ville d'Arimaddana, il plaça les reliques dans un coffret de pierres précieuses et les déposa sur un lit de pierres précieuses dans la chambre royale, près du chevet. Il déposa également le Triple Piṭaka dans un palais de pierres précieuses et le remit à la communauté des moines pour l'étude, la mémorisation et d'autres fins. On dit qu'il y eut environ un millier de nobles qui apprirent le Triple Piṭaka ainsi apporté.

Sudhammanagaraṃ vijayitvā piṭakena saddhiṃ bhikkhusaṅghaṃ ānetvā sāsanassa patiṭṭhāpanaṃ jinacakke ekādhike chasate vassasahasse kaliyuge ca soḷasādhike catusate sampatteti silālekhanesu vuttaṃ.

Il est dit dans les inscriptions lapidaires que l'établissement de la religion, après la conquête de la ville de Sudhamma et l'arrivée de la communauté des moines avec le Piṭaka, eut lieu en l'an mille six cent un de l'ère du Victorieux et en l'an quatre cent seize du Kali Yuga.

Anuruddharañño kāle puññānubhāvena tiiṇṇaṃ ratanānaṃ paripuṇṇattā [Pg.72] puṇṇagāmoti samaññā ahosi. Cirakālaṃ atikkante ṇṇakāraṃ lopavasena makārassa ca niggahita vasena pugamīti marammabhāsāya vohārīyatīti anāgatavaṃsarājavaṃsesu vuttaṃ.

À l'époque du roi Anuruddha, en raison de la puissance de ses mérites et de la plénitude des Trois Joyaux, elle fut connue sous le nom de Puṇṇagāma. Il est dit dans l'Anāgatavaṃsa et le Rājavaṃsa qu'avec le temps, par la suppression de la syllabe 'ṇṇa' et la nasalisation du 'ma', elle est appelée Pugami en langue birmane.

Anuruddharājāyeva cattāro mahāyodhe sīhaḷadīpaṃ pesetvā tatopi piṭakattayaṃ ānesi. Sīhaḷadīpato ānītapiṭakattayena sudhammapurato ānītapiṭakattayaṃ aññamaññaṃ yojetvā saṃsandetvā arahantatthero vīmaṃsesi. Tadā gaṅgādakenaviya yamunodakaṃ aññamaññaṃ anūnaṃ anadhikaṃ ahosi. Tehi piṭakehi aññānipi vaḍḍhetvā tipiṭakagabbhe ṭhapetvā pūjesi. Tesu tesu ṭhānesupi patiṭṭhāpesi.

Le roi Anuruddha lui-même envoya quatre grands guerriers sur l'île de Sīhaḷa et en rapporta également le Triple Piṭaka. Le thera Arahanta compara et confronta le Triple Piṭaka apporté de l'île de Sīhaḷa avec celui apporté de Sudhammapura. Alors, comme les eaux du Gange et de la Yamunā, ils étaient identiques entre eux, ni plus ni moins. Il fit multiplier d'autres exemplaires à partir de ces Piṭaka, les plaça dans une chambre du Tipiṭaka et leur rendit hommage. Il les établit également en divers lieux.

Manoharirājānampi mraṅkapā nāma dese upaṭṭhākehi saha ṭhapesi. Tassa ca kira rañño mukhaṃ viravitvā kathaṃ sallāpentassa mukhato obhāso pajjalitvā nikkhami. So kadāci kadāci anuruddharañño santikaṃ āgantvā gāravavasena vandanādīni akāsi. Tadā anuruddharañño lomahaṃso uppajji ubbiggo ca. Tasmā tassa rañño nitthejatthāya buddharūpassa cetiyassa bhattaṃ pūjetvā taṃ gahetvā manoharirañño bhājesi. Tadā tassa tadānubhāvo antaradhāyi. Manoharirājā saṃvegaṃ āpajjitvā saṃsāre saṃsaranto yāva nibbānaṃ na pāpuṇāmi, tāva paravase nānuvatteyyanti patthanaṃ akāsi. Sudhammapurato ābhataṃ attano santakaṃ manomaya maṇiṃ ekassa seṭṭhino santike vikkiṇitvā laddhamūlena pañcavāharajatena abhujitapallaṅkavasena ekaṃ mahantaṃ buddha bimbaṃ parinibbānākārena ekanti dve buddhappaṭibimbāni kārāpesi. Yāvajjatanā tāni santīti. Iccevaṃ anuruddharājā sudhammapurato [Pg.73] sīhaḷadīpato ca sāsanaṃ ānetvā arimaddananagare patiṭṭhāpesīti.

Il installa également le roi Manohari avec ses serviteurs dans une région nommée Mraṅkapā. On raconte que lorsque ce roi ouvrait la bouche pour parler, un éclat flamboyant sortait de sa bouche. De temps en temps, il venait auprès du roi Anuruddha et lui rendait hommage par respect. Alors, les poils du roi Anuruddha se hérissaient et il était troublé. C'est pourquoi, pour affaiblir le prestige de ce roi, il offrit de la nourriture à une statue du Bouddha dans un cetiya, puis la prit et la partagea avec le roi Manohari. Alors son pouvoir surnaturel disparut. Le roi Manohari, saisi d'émotion, fit ce vœu : « Tant que j'errerai dans le saṃsāra et que je n'atteindrai pas le Nibbāna, que je ne sois pas soumis au pouvoir d'autrui. » Il vendit un joyau précieux rapporté de Sudhammapura à un banquier, et avec le prix obtenu — cinq charretées d'argent — il fit réaliser deux images du Bouddha : l'une grande représentant le Bouddha assis en tailleur, et l'autre dans la posture du Parinibbāna. Elles existent encore aujourd'hui. C'est ainsi que le roi Anuruddha, ayant apporté la religion de Sudhammapura et de l'île de Sīhaḷa, l'établit dans la ville d'Arimaddana.

Idaṃ amhākaṃ marammamaṇḍale tambadīparaṭṭhe arimaddananagare

Ceci est, dans notre territoire birman, au royaume de Tambadīpa, dans la ville d'Arimaddana...

Anuruddharājānaṃ paṭicca catutthaṃ sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

...le quatrième établissement de la religion grâce au roi Anuruddha.

Uttarājīvattheropi soṇuttarānaṃ vaṃsato sāsanaṃ gahetvā sudhammapurato arimaddananagaraṃ āgantvā sāsanaṃ patiṭṭhāpesi.

Le thera Uttarājīva également, ayant reçu la religion de la lignée de Soṇa et Uttara, vint de Sudhammapura à la ville d'Arimaddana et y établit la religion.

Idaṃ amhākaṃ marammamaṇḍale tambadīparaṭṭhe arimaddananagare uttarājīvattheraṃ paṭicca pañcamaṃ sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

Ceci est, dans notre territoire birman, au royaume de Tambadīpa, dans la ville d'Arimaddana, le cinquième établissement de la religion grâce au thera Uttarājīva.

Uttarājīvattherassa sīhaḷadīpaṃ gatakāle tena saddhiṃ gataṃ chappadaṃ nāma sāmaṇeraṃ sīhaḷadīpeyeva sīhaḷadīpikā pabbajiṃsu. Pabbajitvā ca chappadasāmaṇero pariyattiṃ uggaṇhitvā dasavassaṃ tattha vasitvā arimaddananagaraṃ paccāgacchi. Sivalittherañca tāmalindattherañca ānandattherañca rāhulatthe rañca anesi. Te pana therā tipiṭakadharā honti byattā dakkhā ca. Ayañcattho vitthārena heṭṭhā vutto.

Lorsque le Théra Uttarājīva se rendit sur l'île de Sīhaḷa, un novice nommé Chappada, qui était parti avec lui, fut ordonné sur l'île de Sīhaḷa même par les habitants de l'île. Après avoir été ordonné et avoir étudié les écritures (pariyatti), le novice Chappada y résida dix ans avant de retourner à la cité d'Arimaddana. Il amena avec lui le Théra Sīvalī, le Théra Tāmalinda, le Théra Ānanda et le Théra Rāhula. Or, ces Théras étaient des détenteurs du Tipiṭaka, compétents et habiles. Ce sujet a été exposé en détail précédemment.

Arimaddananagaraṃ patvā arimaddana vāsīhi bhikkhūhi saddhiṃ vinayakammāni akatvā puthu hutvā nisīdiṃsu. Narapatirājā ca tesu theresu ativiya pasīdi. Erāvatīnadiyaṃ uḷumpaṃ bandhitvā tattheva upasampadakammaṃ kārāpesi. Cirakālaṃ atikkamitvā so gaṇo vuḍḍhi hutvā uppajji.

Arrivés à la cité d'Arimaddana, ils ne pratiquèrent pas les actes du Vinaya (vinayakamma) avec les moines résidant à Arimaddana, mais demeurèrent séparés. Le roi Narapati eut une immense foi en ces Théras. Il fit construire un radeau sur la rivière Erāvatī et y fit célébrer la cérémonie d'ordination (upasampadā). Avec le temps, ce groupe se développa et s'accrut.

Narapatirājā ca te there saddhiṃ saṅghena nimantetvā mahādānaṃ adāsi. Tadā chaṇe ākappasampannaṃ rūpasobhaggappakkaṃ ekaṃ nāṭakittiṃ disvā rāhulatthero paṭibaddhacitto lepe laggitavānaroviya kaddame laggitamātaṅgoviya ca kāma guṇalepakaddamesu laggito sāsane viramitvā hī nāyāvattītuṃ ārabhi. Maraṇanti karogena abhibhūto viya [Pg.74] atekiccho hutvā sesattheresu ovādaṃ dinnesu pinādiyi. Tadā sesattherā taṃ evamāhaṃsu,-mā tvaṃ ekaṃ taṃ paṭicca sabbepi amhe lajjāpetuṃ na arahasi, mā idha hīnāyā vattehi, mallārudīpaṃ gantvā yathāruciṃ karohīti pesesuṃ. Rāhulatthero ca kusimatitthato nāvaṃ āruyha mallārudīpaṃ agamāsi. Mallārudīpaṃ pattakāle mallārurājā vinayaṃ jānitukāmo saha ṭīkāya khuddasikkhāpakaraṇaṃ tassa santike uggaṇhitvā ekapattamattaṃ maṇiṃ adāsi. Soca taṃ labhitvā hīnāyāvattīti. Honti cettha,-

Le roi Narapati, ayant invité ces Théras ainsi que la communauté (Saṅgha), offrit une grande aumône. À cette occasion, ayant vu une actrice dotée d'une conduite parfaite et d'une beauté splendide, le Théra Rāhula eut l'esprit attaché à elle ; tel un singe pris dans la glu ou un éléphant embourbé dans la vase, il fut pris dans la vase et la glu des plaisirs des sens. Se détournant de l'enseignement (Sāsana), il commença à vouloir retourner à la vie laïque. Devenu incurable, comme quelqu'un accablé par une maladie mortelle, il ne prêta aucune attention aux conseils donnés par les autres Théras. Alors, les autres Théras lui dirent : « Tu ne devrais pas nous faire honte à tous à cause d'une seule femme ; ne retourne pas ici à la vie laïque. Va sur l'île de Mallāru et fais-y selon ton désir. » Ils l'y envoyèrent. Le Théra Rāhula s'embarqua sur un navire au port de Kusima et se rendit sur l'île de Mallāru. À son arrivée sur l'île de Mallāru, le roi de Mallāru, désirant connaître le Vinaya, apprit auprès de lui le traité Khuddasikkhā avec son commentaire (ṭīkā), et lui offrit un joyau de la taille d'un bol. Ayant reçu cela, il retourna à la vie laïque. À ce sujet, voici des vers :

Atidūreva hotabbaṃ, bhikkhunā nāma itthibhi;

Itthiyo nāma bhikkhūnaṃ, bhavanti idha verino.

Un moine doit se tenir très à l'écart des femmes ; les femmes sont, en ce monde, les ennemies des moines.

Tāva tiṭṭhantu duppaññā, mayaṃ porāṇikāpi ca;

Mahāpaññā vināsaṃ, pattā haritacādayo.

Laissons de côté ceux qui sont peu sages ; même les anciens d'une grande sagesse, comme Haritaca et d'autres, ont connu la destruction.

Tasmā hi paṇḍito bhikkhu, antamasova itthibhi;

Vissāsaṃ na kare loke, rāgo ca duppavāritoti.

C'est pourquoi le moine sage ne doit jamais, en ce monde, accorder sa confiance aux femmes ; car la passion est difficile à réprimer.

Sesesu ca theresu chappado nāma thero paṭhamaṃ kālaṅkato. Sivalitāmalindānandattherāyeva tayo pariyattiuggahaṇadhāraṇādivasena sāsanaṃ upatthambhetvā arimaddananagare nisīdiṃsu. Ekasmiñca kāle rājā tesaṃ tiṇṇaṃ therānaṃ ekekaṃ hatthiṃ adāsi. Sivalitāmalindattherā paṭiggahetvā vane vissajjāpesuṃ. Ānandatthero pana kiñcipuranagaraṃ pahiṇitvā ñātakānaṃ dehīti kusimatitthaṃ gantvā nāvaṃ āropesi. Taṃ kāraṇaṃ ñatvā sivalitāmalindattherātaṃ evamāhaṃsu,– mayaṃ pana āvuso hatthīnaṃ sukhatthāya vane vissajjema,tvaṃ pana adhammikaṃ karosīti. Kinnāma bhante ñābhakānaṃ saṅgaho na vaṭṭati, nanu ñātakānañca saṅgahoti bhagavatā vuttanti.

Parmi les autres Théras, celui nommé Chappada décéda le premier. Les Théras Sīvalī, Tāmalinda et Ānanda demeurèrent seuls dans la cité d'Arimaddana, soutenant l'enseignement par l'étude et la mémorisation des écritures. Un jour, le roi offrit un éléphant à chacun de ces trois Théras. Les Théras Sīvalī et Tāmalinda, les ayant acceptés, les firent relâcher dans la forêt. Mais le Théra Ānanda l'envoya à la cité de Kiñcipura, disant : « Donnez-le à mes parents », et se rendit au port de Kusima pour l'embarquer sur un navire. Apprenant cela, les Théras Sīvalī et Tāmalinda lui dirent : « Cher ami, nous avons relâché les éléphants dans la forêt pour leur bien-être, mais toi, tu agis de manière non conforme au Dhamma. » Il répondit : « Vénérables, le soutien aux parents n'est-il pas approprié ? Le Bienheureux n'a-t-il pas dit : "Le soutien aux parents est un bienfait" ? »

Therā [Pg.75] āhaṃsu,-sace tvaṃ amhākaṃ vacanaṃ nakareyyāsi,bhava icchānurūpaṃ karohi, mayaṃ pana tayā saddhiṃ saṃvāsaṃ na karissāmāti visuṃ nisīdiṃsu.

Les Théras dirent : « Si tu ne suis pas nos paroles, fais donc selon ton désir, mais nous ne pratiquerons plus la vie communautaire (saṃvāsa) avec toi. » Ils s'établirent ainsi séparément.

Tato paṭṭhāya dve gaṇā bhijjiṃsu. Tato pacchākāle atikkante tāmalindatthero bahussutānaṃ byattibalānaṃ sissānaṃ anuggahatthāya gahaṭṭhānaṃ santike ayaṃ bahussuto ayaṃ mahāpaññoti evamādinā vacīviññattiṃ samuṭṭhāpeti, evaṃ kate kulaputtā sulabhapaccayavasena sāsanassa hitaṃ āvahibhuṃsakkhissantīti katvā. Taṃ kāraṇaṃ sutvā sivalitthero evamāha,- kasmā tvaṃ vacīviññattiṃ samuṭṭhāpetvā buddhappaṭikucchitaṃ kammaṃ karosīti. Bhagavatā attano atthāyayeva vacīviññattiṃ paṭikkhittā, ahaṃ pana paresaṃyeva atthāya vacīviññattiṃsamuṭṭhāpemi, nāttano atthāya, sāsanassa hi vepullatthāya evaṃ vacīviññattiṃsamuṭṭhāpemi. Sivalittheropi na tvaṃ mama vacanaṃ karosi, yaṃ yaṃ tvaṃ icchasi, taṃ taṃ karohi, ahaṃ pana tayā saddhiṃ saṃvāsaṃ nakarissāmīti visuṃ hutvā saddhiṃ sakapakkhena nisīdi. Tato paṭṭhāya tayo gaṇā bhijjiṃsu.

À partir de là, deux groupes se formèrent. Plus tard, le Théra Tāmalinda, afin de soutenir des disciples érudits et capables, fit des allusions verbales (vacīviññatti) auprès des laïcs en disant : « Celui-ci est érudit, celui-là est d'une grande sagesse », pensant qu'ainsi les fils de bonne famille pourraient œuvrer au bien de l'enseignement grâce à l'obtention facile des nécessités. En apprenant cela, le Théra Sīvalī dit : « Pourquoi fais-tu des allusions verbales, commettant ainsi un acte blâmé par le Bouddha ? » Tāmalinda répondit : « Le Bienheureux a interdit les allusions verbales pour son propre intérêt, mais moi, je les fais pour l'intérêt d'autrui et non pour le mien ; je les fais pour l'expansion de l'enseignement. » Le Théra Sīvalī dit alors : « Tu ne suis pas mes paroles. Fais ce que tu veux, mais je ne pratiquerai plus la vie communautaire avec toi. » Il se sépara et s'établit avec ses propres partisans. À partir de là, trois groupes se formèrent.

Evaṃ arimaddananagare arahantattherassa eko vaṃso, sivalittherassa eko, tāmalindattherassa eko, ānandattherassa ekoti cattāro gaṇā ahesuṃ.

Ainsi, dans la cité d'Arimaddana, il y eut quatre groupes : une lignée du Théra Arahanta, une du Théra Sīvalī, une du Théra Tāmalinda et une du Théra Ānanda.

Tesu arahantattheragaṇo sudhammapurato paṭhamaṃ āgatattā purimagaṇoti vohāriyati, aññe pana pacchā āgatattā pacchāgaṇāti.

Parmi eux, le groupe du Théra Arahanta, étant arrivé le premier de la cité de Sudhamma, est appelé le « Groupe Ancien » (purimagaṇa), tandis que les autres, étant arrivés plus tard, sont appelés les « Groupes Postérieurs » (pacchāgaṇa).

Sivalitthero arimaddananagare yāvījīvaṃ sāsanaṃ paggaṇhitvā kaliyuge navutādhike pañcavassasate kāle kālamakāsi.

Le Théra Sīvalī, ayant soutenu l'enseignement dans la cité d'Arimaddana tout au long de sa vie, décéda à l'époque de l'ère Kali, en l'an cinq cent quatre-vingt-quinze.

Ānandatthero pana arimaddananagareyeva catucattālīsa vassāni [Pg.76] sāsanaṃ paggaṇhitvā chanavutādhike pañcavassasate kāle kālamakāsi.

Quant au Théra Ānanda, après avoir soutenu l'enseignement dans la cité d'Arimaddana pendant quarante-quatre ans, il décéda en l'an cinq cent quatre-vingt-seize.

Tāmalindattheropi yāvajīvaṃ sāsanaṃ paggaṇhitvā aṭṭhana vutādhike pañcavassasate kāle kālamakāsīti. Aho saṅkhārasabhāvoti.

Le Théra Tāmalinda aussi, après avoir soutenu l'enseignement tout au long de sa vie, décéda en l'an cinq cent quatre-vingt-dix-huit. Hélas ! Telle est la nature des formations (saṅkhāra) !

Seyyathājagarasseva, nābhiyā cakkamaṇḍale;

Laggo saso samitvāpi, disaṃ gacchati taṃ mukhaṃ.

De même qu'un lièvre pris dans les replis du ventre d'un python, bien qu'il semble en repos, s'achemine vers sa gueule,

Tatheva sabbasattāpi, maccucakkesu laggitā;

Yāvajīvampi dhāvitvā, maccumukhaṃ upāgamunti.

De même, tous les êtres, pris dans les cycles de la mort, bien qu'ils courent tout au long de leur vie, parviennent à la gueule de la mort.

Iccevaṃ arimaddanapure arahantehi ca ganthakārehi ca puthujjanehi jinasāsanaṃ nabhe candoviya vijjotati.

C'est ainsi que dans la cité d'Arimaddana, grâce aux Arahants, aux auteurs et aux gens ordinaires, l'enseignement du Victorieux (Jina) resplendit comme la lune dans le ciel.

Tattha hi yadā anuruddharājā sudhammapurato sāsanaṃ ānesi, tadā arahantā chasatasahassamattā āgatā, sotāpannasakadāgāmianāgāmino pana gaṇanapathaṃ vīti vattāti.

Car lorsque le roi Anuruddha y apporta l'enseignement depuis la cité de Sudhamma, environ six cent mille Arahants arrivèrent, tandis que le nombre des Sotāpanna, Sakadāgāmī et Anāgāmī dépasse tout calcul.

Chattaguhindassa nāma rañño kālepi himavante gandhamādanapabbatato aṭṭha arahantā piṇḍāya rājagehaṃ āgamaṃsu. Rājā ca pattaṃ gahetvā piṇḍapātena bhojetvā idāni kuto āgatatthābhi pucchi. Himavante mahārāja gandha mādanapabbatatoti. Atha rājā atippasanno hutvā idha temāsaṃ vassaṃ upagacchathāti yācitvā vihāraṃ kārāpetvā adāsi. Temāsampi antogehe nimantetvā piṇḍapātena bhojesi.

Au temps du roi nommé Chattaguhinda, huit arahants vinrent de la montagne Gandhamādana dans l'Himavanta à la demeure royale pour l'aumône. Le roi, ayant pris leur bol et les ayant nourris d'offrandes de nourriture, leur demanda : « D'où venez-vous maintenant ? » Ils répondirent : « De la montagne Gandhamādana dans l'Himavanta, ô grand roi. » Alors le roi, transporté de foi, les pria : « Veuillez passer ici les trois mois de la saison des pluies », fit construire un monastère et le leur offrit. Pendant les trois mois, il les invita à l'intérieur du palais et les nourrit d'offrandes de nourriture.

Ekaṃ samayaṃ arahantānaṃ gandhamādanapabbate nandamūlaguhaṃ viya ekaṃ guhaṃ māpetvā dassehīti yāci. Te ca arahantā nandamūlaguhaṃviya ekaṃ guhaṃ iddhiyā māpetvā dassesuṃ[Pg.77]. Rājā ca tāya guhāya sadisaṃ ekaṃ guhaṃ kārāpesi. Nandamūlaguhākārena pana katattā nandāti nāmampi akāsi. Iccevaṃ chattaguhindassa rañño kāle gandhamādanapabbate nandamūlaguhato āgantvā arahantā sāsanaṃ patiṭṭhāpesuṃ.

Une fois, il pria les arahants : « Montrez-moi une grotte créée par vous, semblable à la grotte Nandamūla sur la montagne Gandhamādana. » Ces arahants, par leur pouvoir psychique, créèrent et lui montrèrent une grotte semblable à la grotte Nandamūla. Le roi fit construire une grotte identique à celle-ci. Comme elle avait été faite selon la forme de la grotte Nandamūla, il la nomma également « Nandā ». C’est ainsi qu’au temps du roi Chattaguhinda, des arahants venus de la grotte Nandamūla sur la montagne Gandhamādana établirent l'enseignement (Sāsana).

Arahantabhāvo ca nāmesa yathābhūtaṃ jānituṃ dukkaro, anupasampannānaṃ uttarimanussadhammadassanassa paṭikkhittattā, arahattaṃ vā patvāpi vāsanāya appajahitattā. Arahāpi hi samāno ahaṃ arahāti anupasampannānaṃ kathetuṃ na vaṭṭati, arahattaṃ patvāpi ekacco vāsanaṃ pajahituṃ na sakkā, pilindavacchattheravatthucettha ñāpakaṃ. Evaṃ loke arahanta bhāvo jānituṃ dukkaro. Teneva mahākassapattherassa upaṭṭhāko eko bhikkhu attano upajjhāyassa mahākassapattherassa santike vasitvāpi tassa arahanta bhāvaṃ na jāni.

L'état d'arahant est difficile à connaître tel qu'il est réellement, car il est interdit de montrer aux non-ordonnés les accomplissements spirituels supérieurs, et parce que même après avoir atteint l'état d'arahant, les prédispositions (vāsana) ne sont pas totalement abandonnées. En effet, même étant un arahant, il ne convient pas de dire aux non-ordonnés « je suis un arahant » ; même ayant atteint l'état d'arahant, certains ne peuvent abandonner leurs prédispositions. L'histoire du thera Pilindavaccha en est ici la preuve. Ainsi, l'état d'arahant est difficile à connaître dans le monde. C’est pourquoi un moine, assistant du thera Mahākassapa, bien qu'ayant vécu auprès de son précepteur Mahākassapa, ne reconnut pas son état d'arahant.

Mahākassapattherañhi ekena saddhivihārikena saddhiṃ araññavihārato gāmaṃ piṇḍāya carantaṃ antarāmagge pattā diparikkhāre gahetvā pacchā gacchantoyeva ekosaddhi vihāriko evamāha,–lokasmiṃ bhante arahā arahāti pākaṭo, sutamattovāhaṃ bhavāmi, na kadāci diṭṭhapubboti. Taṃ sutvā thero pacchā parivattatvā olokento parikkhāre āvuso gahetvā arahantassa pacchāgacchantoyeva arahantabhāvaṃ na jānātīti āhāti.

Alors que le thera Mahākassapa marchait avec un disciple du monastère de la forêt vers le village pour l'aumône, ce disciple, marchant derrière lui en portant le bol et les accessoires, dit ceci : « Vénérable, le mot "arahant, arahant" est célèbre dans le monde, mais je ne l'ai qu'entendu dire, je n'en ai jamais vu auparavant. » Entendant cela, le thera se retourna, le regarda et dit : « Ô ami, bien que tu marches derrière un arahant en portant ses accessoires, tu ne reconnais pas l'état d'arahant. »

Arimaddananagarepi sīlabuddhipolloṅkasumedhattherādayopi arahantāyeva ahesuṃ. Narapatirājā hi khaṇitti pādapabbataṃ gantvā paccāgamanakāle antarāmagge ekissā mātikāya maṇobhāsaṃ disvā idha puññaṃ kāretukāmo sakko dasseti maññeti manasikaritvā cetiyaṃ kārāpessāmīti [Pg.78] tattha raṭṭhavāsīti samaṃ bhūmibhāgaṃ kārāpesi.

Dans la ville d'Arimaddana également, les theras Sīlabuddhi, Polloṅkasumedha et d'autres étaient des arahants. En effet, alors que le roi Narapati se rendait à la montagne Pādapabbata et en revenait, il vit en chemin l'éclat d'un joyau dans un canal. Pensant : « C'est sûrement Sakka qui me montre cela car il souhaite que je fasse un acte méritoire ici, je vais faire construire un stupa », il fit niveler le terrain par les habitants du pays.

Atha eko sīlabuddhi nāma thero evamāha,– puññaṃ mahārāja karissamīti idaṃ bhūmiparikammaṃ kārāpesi, evaṃ kārāpentassa te apuññaṃyeva bhavati, nopuññanti vatvā bahū sattā mā kilamantūti manasikatvā rañño daṇḍakammena tajjanatthāya raññā dinnaṃ piṇḍapātaṃ nabhuñji. Rājā ca sace tvaṃ mayā dinnaṃ piṇḍapātaṃ abhuñjitukāmo bhaveyyāsi, mama vijite vasantoyeva tvaṃ mama piṇḍapātā na mucceyyāsi, raṭṭhavāsīhipi dinnapiṇḍapāto mayhameva santako, nanu nāma mama piṇḍapātaṃyeva tvaṃ bhuñjasīti āha.

Alors, un thera nommé Sīlabuddhi dit ceci : « Ô grand roi, tu as fait faire ces travaux de terrassement en pensant "je ferai un acte méritoire", mais en agissant ainsi, tu n'obtiens que du démérite et non du mérite. » Ayant à l'esprit que « beaucoup d'êtres ne doivent pas souffrir », il ne mangea pas la nourriture donnée par le roi pour l'avertir de la souffrance causée par les ordres du roi. Le roi dit : « Si tu ne veux pas manger la nourriture donnée par moi, tant que tu vivras dans mon royaume, tu n'échapperas pas à ma nourriture ; même la nourriture donnée par les habitants du pays m'appartient. Ne manges-tu pas précisément ma nourriture ? »

Sīlabuddhittheropi sace ahaṃ evaṃ bhaveyyāmi, sīhaḷadīpaṃ gantvā vasissāmīti cintetvā araññe vasi.

Le thera Sīlabuddhi pensa : « S'il en est ainsi, j'irai vivre dans l'île de Ceylan (Sīhaḷadīpa) », et il vécut dans la forêt.

Atha tamatthaṃ jānitvā nagaradvāre ārakkho eko yakkho rañño āgatakāle abhimukhaṃ ṭhitova bhayānakarūpaṃ nisīdi. Atha nānāvijjākammehi apanentopi na sakkā apanetuṃ.

Alors, ayant appris cette affaire, un yakkha qui gardait la porte de la ville s'assit sous une forme terrifiante juste en face du roi au moment de son arrivée. Bien qu'on tentât de l'éloigner par divers rituels magiques, on ne put l'écarter.

Atha rājā nimittapāṭhake pakkosāpetvā pucchi,-kena kāraṇena ayaṃ yakkho idha nisinnoti. Tvaṃ mahārāja sīlabuddhittheraṃ agāravavasena pubbe kathesi, yakkhāpi there ativiya pasannāti amhehi sutapubbā, taṃ paṭicca yakkho bhayānakarūpaṃ dassetvā nisinno bhavissatīti āha.

Alors le roi fit appeler les devins et demanda : « Pour quelle raison ce yakkha est-il assis ici ? » Ils répondirent : « Ô grand roi, tu as parlé autrefois au thera Sīlabuddhi avec un manque de respect ; nous avons appris autrefois que les yakkhas sont extrêmement dévoués envers les theras. C’est à cause de cela que le yakkha s'est assis en montrant une forme terrifiante. »

Rājāpi amacce āṇāpesi theraṃ pakkāsathāti. Thero nāgacchi. Sīhaḷadīpaṃyeva gamissāmīti ārabhi. Tamatthaṃ sutvā rājā ekaṃ caturaṅgapaccayaṃ nāma amaccaṃ pakkosāpetvā tvaṃ gantvā theraṃ pakkosāhīti pesesi. Caturaṅgapaccayo ca chekatāya ekaṃ suvaṇṇamayaṃ buddhappaṭibimbaṃ nāvāya ṭhapetvā mahāsamuddatitthaṃ agamāsi. Atha theraṃ sampāpuṇitvā [Pg.79] idāni idha bhagavā sammāsambuddho agamāsi, sīlabuddhitthero bhagavato sammāsambuddhassa dassanatthāya āgacchatūti dūtaṃ pesesi. Theropi bhagavato sammāsambuddhassa dassanatthāya āgacchatūti vacanaṃ paṭikkhipituṃ buddhagāravavasena avisahatāya āgacchīti.

Le roi ordonna aux ministres : « Appelez le thera. » Le thera ne vint pas. Il entreprit de partir pour l'île de Ceylan. Ayant appris cela, le roi fit appeler un ministre nommé Caturaṅgapaccaya et l'envoya en disant : « Va et appelle le thera. » Caturaṅgapaccaya, par son habileté, plaça une image de Bouddha en or sur un bateau et se rendit au port de la mer. Puis, ayant rejoint le thera, il envoya un messager dire : « Le Bienheureux, le Parfaitement Éveillé, est arrivé ici maintenant. Que le thera Sīlabuddhi vienne pour voir le Bienheureux, le Parfaitement Éveillé. » Le thera, par respect pour le Bouddha, ne pouvant supporter de refuser l'invitation de venir voir le Bouddha, vint.

Porāṇikānaṃva therānaṃ, buddhe sagāravaṃ idha;

Paṇḍito gāravaṃ buddhe, kare pasannacetasāti.

Tout comme les theras d'autrefois possédaient ici le respect pour le Bouddha, que le sage fasse preuve de respect envers le Bouddha avec un esprit confiant.

Nāvaṃ abhirūhitvā thero bhagavato sammāsambuddhassa vandanāmānapūjāsakkāradīni akāsi. Therassa evaṃ vandanāmānapūjāsakkārādīni karontasseva vegena nāvaṃ ānetvā gacchi. Atha caturaṅgapaccayo evamāha,– idāni bhante tumhākaṃ ācariyassa sammāsambuddhassa sāsanaṃ paggaṇhituṃ yuttoti. Rājā ca amaccehi parivārito paccuggacchi. Nāvāya therassa hatthe gahetvā rājagehaṃ ānesi. Dvāraṃ pattakāle yakkho pathaviyaṃ nisīditvā theraṃ vandi.

Étant monté sur le bateau, le thera rendit hommage, honora et fit des offrandes au Bienheureux, le Parfaitement Éveillé. Tandis que le thera accomplissait ainsi ses hommages et ses offrandes, le ministre ramena rapidement le bateau. Alors Caturaṅgapaccaya dit : « Maintenant, vénérable, il est juste de soutenir l'enseignement de votre maître, le Parfaitement Éveillé. » Le roi, entouré de ses ministres, vint à sa rencontre. Ayant pris la main du thera sur le bateau, il l'amena à la demeure royale. Au moment d'atteindre la porte, le yakkha s'assit au sol et salua le thera.

Rājā rājagehaṃ patvā theraṃ nānābhojanehi bhojesi. Evañca avoca,–ajjatagge bhante tvamasi mamācariyo, bhagavatova ovādaṃ sirasā paṭiggahetvā anuvattissāmāti attano pañcaputtepi therassa adāsi. Te ca pañcakumārā therena saddhiṃ anuvattiṃsu. Thero te pakkosetvā vihāraṃ agamāsi. Antarāmagge kappiyapathaviyaṃ pañca parimaṇḍalākārāni likhitvā tesaṃ rājakumārānaṃ dassetvā nivattāpesi. Rājakumārā paṭinivattitvā taṃ kāraṇaṃ rañño ārocesuṃ. Rājā ca tumhākaṃ puññaṃ kārāpanatthāya dassetīti vatvā tulāvasena tehi rājakumārehi suvaṇṇaṃ samaṃ katvā tena suvaṇṇena mūlaṃ katvā bhagavato dharamānakāle [Pg.80] passenadikosalaraññā kārāpitaṃ candanappaṭibimbaṃviya visuṃ visuṃ paṭibimbaṃ kārāpesi.

Le roi, étant arrivé au palais, offrit au Thera divers types de nourriture. Il dit ceci : « À partir d'aujourd'hui, Vénérable, vous êtes mon maître. Ayant reçu avec déférence les instructions du Bienheureux, je les suivrai », et il confia ses propres cinq fils au Thera. Ces cinq princes suivirent le Thera. Le Thera, après les avoir appelés, se rendit au monastère. En chemin, il traça cinq formes circulaires sur un sol convenable, les montra à ces princes, puis les fit repartir. Les princes, étant retournés, rapportèrent l'incident au roi. Le roi dit : « Il montre cela afin de vous faire accomplir du mérite », et ayant pesé une quantité d'or égale au poids de ces princes à l'aide d'une balance, il utilisa cet or comme fonds pour faire fabriquer des images séparées, semblables à l'image en bois de santal que le roi Pasenadi de Kosala avait fait fabriquer du vivant du Bienheureux.

Tesaṃ nidhānaṭṭhānabhūtāni pañca cetiyānipi sakko kamma vidhāyako hutvā patiṭṭhāpesi. Ettha ca pubbe raññā pasīditvā therassa rājakumārā dinnā, mūlaṃ ratanattayassa datvā puna rājakumāre bhūjisse kāretukāmatāya thero evaṃ saññaṃ adāsīti daṭṭhabbaṃ.

Sakka, agissant comme l'ordonnateur des actes, établit également cinq stupas (cetiyas) servant de lieux de dépôt pour ces images. Ici, on doit comprendre que le roi, ayant été inspiré par la foi, avait auparavant offert les princes au Thera ; mais le Thera donna un tel signe parce qu'il souhaitait que les princes redeviennent libres après avoir offert une somme d'argent aux Trois Joyaux.

So ca sīlabuddhitthero arahantagaṇavaṃsoti daṭṭhabbo.

On doit considérer ce Thera Sīlabuddhi comme appartenant à la lignée de la communauté des Arahants.

Arimaddananagareyeva narapati rañño kāle kassapo nāma thero desacārikaṃ caramāno polloṅkanāmakaṃ desaṃ, tadavasari. Atha dve mahallakapolloṅkā manussā there atippasannatāya dve putte upaṭṭhākatthāya niyyādesuṃ.

Dans la ville même d'Arimaddana, sous le règne du roi Narapati, un Thera nommé Kassapa, voyageant à travers le pays, arriva dans une région nommée Polloṅka. Alors, deux hommes âgés de Polloṅka, en raison de leur grande dévotion envers le Thera, lui remirent leurs deux fils pour qu'ils soient ses serviteurs.

Polloṅkamanussānaṃ atippasannataṃ paṭicca theropi polloṅkattheroti vohāriyati. Yadā ca pana so thero sīhaḷadīpaṃ gantukāmo ahosi, tadā sakko devānamindo byaggharūpaṃ māpetvā piṭṭhiyā yāva mahāsamuddatīraṃ ānesi. Mahāsamuddatīraṃ pana patvā nāvaṃ abhirūhitvā vāṇijehi saddhiṃ tari.

En raison de la grande dévotion des habitants de Polloṅka, le Thera lui-même fut appelé Polloṅka Thera. Lorsque ce Thera souhaita se rendre à l'île de Sīhaḷa, Sakka, le roi des dieux, créa la forme d'un tigre et le transporta sur son dos jusqu'au rivage de la grande mer. Étant arrivé au rivage de la grande mer, il monta sur un navire et fit la traversée avec des marchands.

Mahāsamuddamajjhe pana patvā sā nāvā na gacchi, niccalāva aṭṭhāsi. Atha vāṇijā mantesuṃ,-amhākaṃ nāvāya alakkhī pāpajano atthi maññeti. Evaṃ pana mantetvā salākādānaṃ akaṃsu. Yāva tatiyampi therasseva hatthe salākā pubbe katakammavipākavasena nipati. Idaṃ pana therassa pubbe katakammaṃ,-thero hi tato attabhāvato sattame bhave ekasmiṃ gāme kuladārako hutvā kīḷanatthāya ekaṃ sunakhaṃ nadiyaṃ otāretvā udake kīḷamāpesi. Evaṃ kīḷamantaṃ sunakhaṃ sayameva urena uggahetvā tīraṃ ānesīti evaṃ [Pg.81] pubbe katakammavipākavasena therasseva hatthe salākā nipati.

Arrivé au milieu de la grande mer, le navire n'avançait plus, il restait immobile. Alors les marchands délibérèrent : « Je pense qu'il y a une personne malchanceuse et pécheresse sur notre navire. » Ayant ainsi délibéré, ils procédèrent à un tirage au sort par bâtonnets. Par trois fois, le bâtonnet tomba dans la main du Thera, en raison de la maturation d'un acte accompli antérieurement. Voici l'acte passé du Thera : dans sa septième existence avant celle-ci, étant un jeune homme de bonne famille dans un village, il avait fait descendre un chien dans une rivière pour s'amuser et l'avait fait jouer dans l'eau. Alors que le chien jouait ainsi, il le saisit lui-même par la poitrine pour le ramener sur la rive ; c'est ainsi qu'en raison de la maturation de cet acte passé, le bâtonnet tomba dans la main du Thera.

Tadā vāṇijā udakapiṭṭhe khipiṃsu. Atha sakko devānamindo kumbhīlarūpaṃ māpetvā piṭṭhiyaṃ āropetvā ānesi. Thero yakkhadīpaṃ patvā andhacakkhukānaṃ yakkhānaṃ mettānubhāvena cakkhuṃ labhāpesi. Yakkhā ca therassa guṇaṃ ñatvā dve yakkhabhātike adaṃsu. Thero ca sīhaḷadīpaṃ gantvā mahācetiyarūpaṃ lohapāsādarūpaṃ sarīradhātuṃ mahābodhibijāni ca ānetvā paccāgamāsīti.

Alors les marchands le jetèrent à la surface de l'eau. Aussitôt, Sakka, le roi des dieux, créa la forme d'un crocodile, le prit sur son dos et l'emmena. Le Thera, étant arrivé à l'île des Yakkhas, fit recouvrer la vue aux Yakkhas aveugles grâce au pouvoir de sa bienveillance. Les Yakkhas, reconnaissant les vertus du Thera, lui donnèrent deux frères yakkhas. Le Thera se rendit ensuite à l'île de Sīhaḷa et revint en apportant une réplique du Mahācetiya, une réplique du Lohapāsāda, des reliques corporelles et des graines du Grand Arbre de la Bodhi.

Sumedhatthero ca halaṅkassa nāma nagarassa dakkhiṇadisābhāge mhattipāme puratthimāya anudisāya dinnanāmike vihāre vasi. Ṭhānassa pana nāmavasena therassopi dinnavihāro tveva nāmaṃ ahosi. Sopi thero paṃsukūliko lajjīpesalo sikkhākāmo jhānalābhī arahāyeva. So hi devasikaṃ devasikaṃ aṭṭhanavayojanappamāṇe pādacetiyaṃ gantvā vandi. Cetiyaṅgaṇavattañca akāsi. Tato āgantvā mhattigāme piṇḍāya cari. Idaṃ therassa nibaddhavattaṃ.

Le Thera Sumedha résidait dans un monastère nommé Dinna, situé dans la direction sud-est du village de Mhatti, au sud de la ville nommée Halaṅka. En raison du nom du lieu, le Thera était également appelé Dinnavihāra. Ce Thera portait des vêtements de rebut, était modeste, vertueux, désireux d'apprendre, doué des absorptions et était véritablement un Arahant. Chaque jour, il se rendait au Pādacetiya, situé à une distance de huit ou neuf yojanas, pour lui rendre hommage. Il accomplissait également les devoirs sur l'esplanade du stupa. Revenant de là, il quêtait sa nourriture dans le village de Mhatti. C'était là la pratique régulière du Thera.

Aparānipi vatthūni bahūni santi, sabbāni pana tāni vitthāretvā vattabbānipi ganthapāravabhayena na vakkhāma. Sabbānipi hi vuccamānāni ayaṃ sāsanavaṃsappadīpikā atippapañcā bhavissati.

Il existe encore beaucoup d'autres histoires, mais bien qu'elles méritent d'être racontées en détail, nous ne les dirons pas par crainte d'une trop grande longueur de l'ouvrage. Car si toutes étaient racontées, cette Sāsanavaṃsappadīpikā deviendrait excessivement prolixe.

Sammāsambuddhassa hi parinibbānato yāvajjatanā therānaṃ paramparavasena saṅghaṭṭetvā ānayanamevettha adhippetaṃ. Yathāvuttāni pana vatthūni adhunā abhiññālābhīnaṃ puggalānaṃ akhettabhāvena pasaṅgañāṇappaṭibāhaṇatthaṃ arimaddananagare ca bahūnaṃ abhiññālābhīnaṃ puggalānaṃ nivāsaṭṭhānatā dassanatthaṃ vuttāni. Vuttañcetaṃ bhikkhunīkhandhakaṭṭhakathāyaṃ,–

En effet, l'intention ici est de présenter la lignée des Theras par succession ininterrompue depuis le Parinibbāna du Parfaitement et Complètement Éveillé jusqu'à ce jour. Les histoires mentionnées ont été rapportées pour écarter l'opinion erronée selon laquelle il n'y a plus de nos jours de personnes ayant atteint les connaissances supérieures, et pour montrer que la ville d'Arimaddana était le lieu de résidence de nombreuses personnes ayant atteint ces connaissances. Et cela a été dit dans le commentaire du Bhikkhunīkhandhaka :

Paṭisambhidāpattehi vassasahassaṃ sukkhavipassakehi vassasahassaṃ [Pg.82] anāgāmīhi vassasahassaṃ sakadāgāmīhi vassasahassaṃ sotāpannehi vassasahassanti evaṃ pañcavassasahassāni paṭivedhadhammo ṭhassatīti.

« Pendant mille ans par ceux ayant atteint les connaissances analytiques, pendant mille ans par les pratiquants de la vision profonde sèche, pendant mille ans par les non-retournants, pendant mille ans par ceux qui ne reviennent qu'une fois, et pendant mille ans par ceux qui sont entrés dans le courant ; ainsi, le Dhamma de la réalisation subsistera pendant cinq mille ans. »

Dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ pana saṃyuttanikāyaṭṭhakathāyañca paṭisambhidāpattehi vassasahassaṃ chaḷābhiññehi vassasahassaṃ tevijjehi vassasahassaṃ sukkhavipassakehi vassasahassaṃ pātimokkhena vassasahassanti vuttaṃ.

Cependant, dans le commentaire du Dīgha Nikāya et dans celui du Saṃyutta Nikāya, il est dit : « Pendant mille ans par ceux ayant atteint les connaissances analytiques, pendant mille ans par ceux dotés des six connaissances supérieures, pendant mille ans par ceux dotés des trois sciences, pendant mille ans par les pratiquants de la vision profonde sèche, et pendant mille ans par le Pātimokkha. »

Aṅguttaranikāyaṭṭhakathāyaṃ pana vibhaṅgakathāyañca buddhānaṃ parinibbānato vassasahassameva paṭisambhidā nibbattetuṃ sakkonti, tato paraṃ cha abhiññā, tatopi asakkontā tisso vijjā nibbattiṃsu. Gacchante kāle tāpi nibbattetuṃ asakkontā sukkhavipassakā honti. Eteneva nayena anāgāmino sakadāgāmino sotāpannāti vuttaṃ.

Mais dans le commentaire de l'Aṅguttara Nikāya et dans le commentaire du Vibhaṅga, il est dit que pendant mille ans seulement après le Parinibbāna des Bouddhas, on peut réaliser les connaissances analytiques ; après cela, les six connaissances supérieures ; après cela, ne pouvant plus réaliser celles-ci, les trois sciences sont réalisées. Avec le temps, ne pouvant plus réaliser celles-là non plus, on devient pratiquant de la vision profonde sèche. C'est selon cette même méthode qu'il est parlé des non-retournants, de ceux qui ne reviennent qu'une fois et de ceux qui sont entrés dans le courant.

Evaṃ nānānayehi aṭṭhakathāyapi āgatattā adhunā loke ariyapuggalā bhavituṃ na sakkāti na vattabbaṃ. Ariyānameva khettassa adhunāpi sambhavato, sace āraddhavipassako bhaveyya so arahā bhavituṃ sakkāyevāti niṭṭhametthāvagantabbaṃ. Aṭṭhakathāsu pana nānābhāṇakattherānaṃ nānāvādavasena vuttanti daṭṭhabbaṃ. Ettakeneva pana nānākārena vādo bhinnopi sāsanaṃ bhijjatiyeva. Sāsanassa abhinnaṃyeva hi ettha pamāṇanti.

Comme cela apparaît ainsi dans les commentaires selon diverses méthodes, il ne faut pas dire qu'il est impossible qu'il y ait des êtres nobles dans le monde de nos jours. Puisque le domaine des êtres nobles existe encore aujourd'hui, on doit conclure ici que si quelqu'un s'engageait avec ferveur dans la vision profonde, il pourrait bel et bien devenir un Arahant. On doit comprendre que dans les commentaires, cela a été dit selon les diverses opinions des Theras récitants. Bien que la doctrine soit divisée par tant de manières différentes, l'Enseignement reste un. Car ici, c'est l'indivisibilité même de l'Enseignement qui fait autorité.

Evaṃ marammamaṇḍale arimaddananagare anekehi arahantasatehi sāsanaṃ vijjotati. Bhagavato pana parinibbānato tiṃsādhikānaṃ navavassasatānaṃ upari parammaraṭṭhe señilaññikrodhināmena raññā samakālavasena sīhaḷadīpe rajjaṃ pattassa mahānāmarañño kāle buddhaghosabuddhadattattherehi pabhuti tetemahātherā teteganthe akaṃsu.

Ainsi, dans le royaume de Maramma, au sein de la ville d'Arimaddana, la religion brille grâce à des centaines d'Arahants. Cependant, plus de neuf cents ans après le Parinibbāna du Bienheureux, sous le règne du roi Mahānāma au Sri Lanka, contemporain du roi nommé Señilaññikrodhi dans le royaume de Parammara, de grands theras tels que Buddhaghosa et Buddhadatta composèrent divers ouvrages.

Tato pacchā satisamādhipaññāmandavasena sukhāvabodhanatthaṃ [Pg.83] ṭīkāyo akaṃsu. Arimaddananagare jinacakkesattanavutādhike chasate sahasse ca sampatte tiṇṇaṃ piṭakānaṃ mūlabhūtesu saddanayesu sotārānaṃ chekatthāya mahāsamuddeviya ānando nāma mahāmaccho tīsu piṭakesu sāṭṭhakathesu viloletvā aggavaṃso nāma thero saddanītippakaraṇaṃ akāsi. Arimaddananagare hi uttarājīvattherādīnaṃ sīhaḷadīpaṃ gamanato pubbeyeva tayo mahātherā pariyattivisāradā, mahāaggapaṇḍito, tassa saddhivihāriko dutiyaaggapaṇḍito, tassa bhāgineyyo tatiyaaggapaṇḍitoti. Tatiyaaggapaṇḍito pana aggavaṃsotipi vohāriyati.

Par la suite, en raison de l'affaiblissement de l'attention, de la concentration et de la sagesse, des ṭīkā furent rédigées pour faciliter la compréhension. Lorsque l'ère du Victorieux atteignit mille six cent soixante-dix-sept ans à Arimaddana, le thera nommé Aggavaṃsa composa le traité Saddanīti pour l'expertise des auditeurs dans les méthodes grammaticales qui sont le fondement des trois corbeilles ; tel le grand poisson Ānando dans le grand océan, il explora les trois Pitakas et leurs commentaires. À Arimaddana, avant même le départ du thera Uttarājīva et d'autres pour le Sri Lanka, il y avait trois grands theras experts en textes scripturaires : le premier Aggapaṇḍito, son disciple le deuxième Aggapaṇḍito, et le neveu de ce dernier, le troisième Aggapaṇḍito. Le troisième Aggapaṇḍito est également appelé Aggavaṃsa.

Tasmiñca kāle arimaddananagaravāsino saddakovidā bahavo santīti yāva laṅkādīpā kittighoso patthari. Tasmā sīhaḷadīpikā saddakovidā vīmaṃsetukāmā hutvā arimaddananagaraṃ āgamaṃsu. Tadā arimaddananagaravāsino bhikkhū saddanītippakaraṇaṃ dassesu.

À cette époque, la renommée se propagea jusqu'à l'île de Laṅkā, affirmant qu'il y avait de nombreux experts en grammaire à Arimaddana. C'est pourquoi des experts en grammaire du Sri Lanka, souhaitant les mettre à l'épreuve, se rendirent à Arimaddana. Les moines résidant à Arimaddana leur montrèrent alors le traité Saddanīti.

Sīhaḷadīpikā ca taṃ disvā upadhārentā saddavisaye ayaṃ ganthoviya sīhaḷadīpe gantho itthi, imasmiṃ pakaraṇe āgatavinicchayampi sakalaṃ na jānimhāti nānāppakārehi thomesunti yāvajjabhanā kathāmaggo na upacchinnoti.

Les habitants du Sri Lanka, l'ayant vu et examiné, firent diverses éloges en disant : 'Dans le domaine de la grammaire, un tel ouvrage n'existe pas au Sri Lanka ; nous ne connaissions pas non plus l'intégralité des jugements présentés dans ce traité.' Ainsi, ce récit perdure jusqu'à ce jour.

Arimaddananagare sīhaḷadīpaṃ gantvā paccāgato chappado nāma saddhammajotipālatthero saddanaye chekatāya suttaniddesaṃ akāsi. Paramatthadhamme ca chekatāya saṅkhepavaṇṇanaṃ nāmacāradīpakañca. Vinaye chekatāya vinayagūḷatthadīpaniṃ sīmālaṅkārañca akāsi. Attanā kathānaṃ ganthānaṃ nigame saddhamma jotipāloti mūlanāmena vuttaṃ. Kusimanagare pana chappada gāme jātattā ṭhānassa nāmena chappadoti pākaṭo.

Le thera Saddhammajotipāla, également connu sous le nom de Chappada, qui était allé au Sri Lanka et en était revenu à Arimaddana, composa le Suttaniddesa en raison de son expertise en grammaire. Étant expert en philosophie suprême, il composa la Saṅkhepavaṇṇanā et le Nāmacāradīpaka. Étant expert en Discipline, il composa la Vinayagūḷatthadīpanī et le Sīmālaṅkāra. Dans la conclusion de ses ouvrages, il utilise son nom d'origine, Saddhammajotipāla. Cependant, étant né dans le village de Chappada dans la ville de Kusima, il est célèbre sous le nom de Chappada, d'après le nom de ce lieu.

Kukhananagare pana chappadoti vohāritopi eko thero atthi. So alajjī dussīlo. Ekacce pana nāmasāmaññalesamattena pattalaṅkaṃ sīlavantaṃ pesalaṃ sikkhākāmaṃ chappadattheraṃ alajjidussīlabhāvena upavadanti, yathā nāma sāmaññalesamattena mallaputtaṃ āyasmantaṃ dabbaṃ asamācārenāti.

Dans la ville de Kukhanana, il existe aussi un thera appelé Chappada, mais il était impudent et de mauvaise conduite. Certains, par une simple confusion de nom, calomnient le thera Chappada qui était allé au Sri Lanka — lequel était vertueux, aimable et désireux de s'instruire — en lui attribuant l'impudence et la mauvaise conduite, tout comme on a pu attaquer le vénérable Dabba Mallaputta par une simple ressemblance de nom avec une conduite inappropriée.

Arimaddananagarayeva aloṅgacaññisūnāmakassa rañño kāle mahāvimalabuddhitthero cūḷavimalabuddhittheroti dve therā pariyattivisāradā ahesuṃ. Tesu mahāvimalabuddhitthero kaccāyanassa saṃvaṇṇanaṃ nyāsaganthamakāsi.

C'est également à Arimaddana, sous le règne du roi nommé Aloṅgacaññisū, qu'il y eut deux theras experts en textes scripturaires : Mahāvimalabuddhi et Cūḷavimalabuddhi. Parmi eux, le thera Mahāvimalabuddhi composa le traité Nyāsa, un commentaire du Kaccāyana.

Keci pana sīhaḷadīpavāsī vimalabuddhitthero tamakāsīti vadanti. Cūḷavimalabuddhitthero pana vuttodayassa porāṇaṭīkamakāsi. Chandosāratthavikāsiniṃ saddhammañāṇatthero akāsi. Vacanatthajotiṃ pana vepullatthero akāsi. Nyāsaganthassaporāṇaṭīkaṃ narapatirañño kāle eko amacco akāsi.

Certains disent toutefois que c'est le thera Vimalabuddhi, résidant au Sri Lanka, qui l'a composé. Le thera Cūḷavimalabuddhi composa l'ancien sous-commentaire du Vuttodaya. Le thera Saddhammañāṇa composa la Chandosāratthavikāsinī. Le thera Vepulla composa la Vacanatthajoti. L'ancien sous-commentaire du traité Nyāsa fut composé par un ministre sous le règne du roi Narapati.

So hi rañño ekaṃ orodhaṃ paṭicca jātaṃ ekaṃ dhītaraṃ disvā vānaroviya lepe laggito tissaṃ paṭibandhacitto hutvā laggi. Tamatthaṃ jānitvā rājā evamāha,– sace etaṃ iccheyyāsi, ekaṃ ganthaṃ paripuṇṇavinicchayaṃ gūḷatthaṃ karohi, sace tvaṃ tādisaṃ ganthaṃ kātuṃ sakkuṇeyyāsi, etaṃ labhissasīti. Atha so nyāsassa saṃvaṇṇanaṃ porāṇaṭīkaṃ akāsi.

Celui-ci, ayant vu une fille née d'une concubine du roi, fut attaché à elle et son esprit resta captif, comme un singe pris dans de la glu. Ayant appris cela, le roi dit : 'Si tu la désires, rédige un ouvrage aux conclusions complètes et au sens profond ; si tu es capable de produire un tel ouvrage, tu l'obtiendras.' Il composa alors l'ancien sous-commentaire, une explication du Nyāsa.

Tato pacchā hīnāyāvattitvā dhītaraṃ datvā rajjuggāhāmaccaṭṭhāne ṭhapesi, yaṃ marammavohārena saṃpyaṅgaiti vuccati. Tena pana katattā sopi gantho taṃ nāmena vuccati. Kārikaṃ tassā ca saṃvaṇṇanaṃ chattaguhindassa nāma rañño kāledhammasenāpatitthero akāsi. Tena kira kārapite nandaguhāya samīpe nandavihāre nisīditvā akāsi.

Ensuite, il retourna à la vie laïque, reçut la jeune fille et fut établi au poste de ministre du royaume, ce qui est appelé 'Saṃpyaṅg' en langue maramma. Parce qu'il a été composé par lui, cet ouvrage est également désigné par ce nom. Le thera Dhammasenāpati composa la Kārikā et son commentaire sous le règne du roi nommé Chattaguhinda. On dit qu'il le composa en résidant au monastère de Nanda, près de la grotte de Nanda qu'il avait fait construire.

Tasmiñcakāle [Pg.85] ganthamādanapabbate nandamūlaguhato arahantā āgantvā tasmiṃ vihāre vassaṃ upagacchiṃsu. Tesaṃ sammukhe katattā te ca ganthā paṇḍitehi sārato paccetabbāti ācariyā vadanti.

À cette époque, des Arahants venant de la grotte de Nandamūla sur la montagne Ganthamādana arrivèrent et passèrent la retraite de saison des pluies dans ce monastère. Les enseignants disent que, parce qu'ils ont été composés en leur présence, ces ouvrages doivent être acceptés comme essentiels par les érudits.

Vāccavācakaṃ pana dhammadassī nāma sāmaṇero akāsi.

Le novice nommé Dhammadassī composa le Vāccavācaka.

Saddatthabhedacintaṃ pana arimaddananagarasamīpe ṭhitassa khaṇittipādapabbatassa samīpe ekasmiṃ gāme vasanto saddhammasiri nāma thero akāsi. Soyeva thero brahajaṃ nāma vedasatthampi marammabhāsāya parivattesi.

Le thera nommé Saddhammasiri, résidant dans un village près de la montagne Khaṇittipāda située près d'Arimaddana, composa la Saddatthabhedacintā. Ce même thera traduisit également le traité védique nommé Brahaja en langue maramma.

Ekakkharakosaṃ pana saddhammakittitthero akāsi. So hi kaliyuge sattāsītādhike aṭṭhasate sampatte micchā diṭṭhikānaṃ jalumasaññitānaṃ kulānaṃ bhayena sakalepi tambadīparaṭṭhe sāsanobhāso milāyati. Bahūnipi potthakāni aggibhayena nassesuṃ.

Le thera Saddhammakitti composa l'Ekakkharakosa. En l'an huit cent quatre-vingt-sept de l'ère Kaliyuga, par crainte de familles d'opinions fausses appelées Jalumasa, l'éclat de la religion se ternit dans tout le pays de Tambadīpa. De nombreux manuscrits furent également détruits par des incendies.

Tadā taṃ pavattiṃ passitvā sace pariyattidhammovinasseyya, paṭipattidhammopi nassissati, paṭipattidhamme nassante kuto paṭivedhadhammo bhavissatīti saṃvegaṃ apajjitvā imaṃ ganthaṃ akāsīti taṭṭikāyaṃ vuttaṃ.

Il est dit dans le commentaire de cet ouvrage que, voyant cette situation, il fut saisi d'un sentiment d'urgence spirituelle en pensant : 'Si le Dharma de l'étude venait à disparaître, le Dharma de la pratique disparaîtrait également ; et si le Dharma de la pratique disparaît, comment pourrait-il y avoir le Dharma de la réalisation ?' C'est ainsi qu'il composa cet ouvrage.

Mukhamattasāraṃ sāgaratthero akāsi.

Le thera Sāgara composa le Mukhamattasāra.

Kaliyuge ekāsītādhike pañcasate sampatte ekaṃ daharaputtaṃ kālaṅkataṃ paṭicca saṃvegaṃ āpajjitvā paccekabuddhattaṃ patthayantassa jeyyasiṅkhanāmakassa rañño putto kyacvānāmako rājā rajjaṃ kāresi. Dhammarājātipi nāmalañchaṃ paṭiggaṇhi. Tīsu pana piṭakesu yathābhūtaṃ vijānakatāya marammavohārena kyacvāti vohāriyati.

En l'an cinq cent quatre-vingt-un de l'ère Kaliyuga, le fils du roi Jeyyasiṅgha, nommé Kyacvā, qui aspirait à l'état de Bouddha par soi-même après avoir éprouvé un sentiment d'urgence spirituelle à la suite de la mort de son jeune fils, exerça la royauté. Il reçut également le titre de Dhammarājā. En raison de sa connaissance exacte des trois Pitakas, il est appelé Kyacvā en langue maramma.

So ca kira rājā pāḷiaṭṭhakathāṭīkāganthantaresu atichekatāya piṭakattaye sākacchamattampi kātuṃ samattho [Pg.86] nāma natthīti uggahitatipiṭako hutvā bhikkhusaṅghampi divase sattahi vārehi ganthaṃ vāceti.

On dit que ce roi, en raison de sa grande expertise dans le Canon, les commentaires et les sous-commentaires, était tel qu'on ne trouvait personne capable de rivaliser avec lui dans une discussion sur les trois corbeilles. Ayant appris le Tipitaka, il enseignait les textes au Sangha des moines sept fois par jour.

Khaṇittipādapabbatassa samīpepi ekaṃ taḷākaṃ kārāpetvā tattha rājāgāraṃ kārāpetvā tattha nisīditvā ganthaṃ vāceti. Sabbāni pana rājūnaṃ kiccāni puttasseva uparājassa niyyādesi. Ganthaṃ uggaṇhantānaṃ orodhānamatthāya saṅkhepato saddabinduṃ nāma pakaraṇaṃ paramatthabinduñca nāma pakaraṇaṃ akāsi. Tassa hi cittaṃ pariyattiyaṃyeva ramati. Aññaṃ pana rājakiccaṃ suṇitumpi na icchi. Anuruddharājā anāgate ahaṃ rājā bhaveyyāmi, tadāyeva imāni tāḷibījāni uṭṭhahantūti adhiṭṭhahitvā ropesi. Tāni tassa rañño kāle uṭṭhahiṃsu. Teneva anuruddharājāyevāyanti raṭṭhavāsino sañjāniṃsu. Sammutirājā hi anuruddharājā kyacvārājāti ime tayo ekasantānāti vadanti.

Près de la montagne Khaṇittipāda, il fit construire un étang ainsi qu'un pavillon royal où il s'asseyait pour enseigner les textes. Il confia toutes les tâches royales à son fils, le vice-roi. Pour les femmes de sa cour qui apprenaient les écritures, il composa en résumé les traités nommés Saddabindu et Paramatthabindu. En effet, son esprit se plaisait uniquement dans l'étude des écritures (pariyatti). Il ne souhaitait même pas entendre parler des autres devoirs royaux. Le roi Anuruddha avait jadis planté des graines de palmier avec cette résolution : « Puissent ces graines germer au moment où je deviendrai roi à l'avenir. » Elles germèrent durant le règne de ce roi. C'est pourquoi les habitants du pays reconnurent qu'il était bien le roi Anuruddha. On dit que ces trois — le roi Sammuti, le roi Anuruddha et le roi Kyacvā — appartiennent à la même lignée.

So rājā ekampi cetiyaṃ akāsi, na taṃ niṭṭhaṃ agamāsi, pariyattiyaṃyeva paricārakattāti rājavaṃse āgataṃ. Lokasammutivasena kakkhaḷadine iṭṭhakāni kārāpetvā tasmiṃyeva dine bhūmisamaṃ katvā tasmiṃyeva dine aññampi sabbaṃ kārāpesi. Tena marammavohārena prassadā cetiyanti yāvajjabhanā pākaṭaṃ.

Ce roi fit construire un seul cetiya, mais il ne fut pas achevé, car il se consacrait entièrement à l'étude des écritures, comme le rapporte la Chronique des Rois. Suivant la coutume mondaine, il fit fabriquer des briques lors d'un jour faste, nivela le sol le même jour, et fit également exécuter tout le reste ce jour-là. C'est pourquoi, dans la langue birmane, ce monument est connu jusqu'à ce jour sous le nom de Cetiya Prassadā.

Tassa rañño ekā dhibhā vibhatyatthaṃ nāma ganthaṃ akāsīti.

Une des filles de ce roi composa un ouvrage intitulé Vibhatyattha.

Pubbe kira arimaddananagare uggahadhāraṇādivasena sāsanaṃ ativiya virūḷamāpajji. Arimaddananagareyeva hi eko vuḍḍhapabbajito bhikkhu ganthaṃ likhituṃ silālekhanadaṇḍena icchanto rājagehaṃ pāvisi. Rājā kena āgatosīti pucchi. Ganthaṃ likhituṃ silālekhanadaṇḍena icchanto āgato mhīti. Evaṃ mahallako tvaṃ ganthaṃ mahussāhena pariyāpuṇantopi [Pg.87] ganthesu chekassa okāsaṃ na passāmi, sace himusalo aṅkuraṃ uṭṭhāpetvā rūheyya, evaṃ sati tvaṃ ganthesu chekataṃ āpajjeyyāsīti āha.

On raconte qu'autrefois, dans la cité d'Arimaddana, l'Enseignement s'épanouit grandement par l'étude et la mémorisation. Dans cette même cité, un moine ordonné à un âge avancé, désirant un stylet pour écrire les textes, se rendit au palais royal. Le roi demanda : « Pourquoi es-tu venu ? » Il répondit : « Je suis venu car je désire un stylet pour écrire les textes. » Le roi lui dit : « Bien que tu sois âgé et que tu étudies les textes avec un grand zèle, je ne vois aucune chance que tu deviennes expert en la matière. Si un pilon de fer pouvait produire un bourgeon et croître, alors seulement tu pourrais devenir expert dans les textes. »

Tato pacchā vihāraṃ gantvā devasikaṃ devasikaṃ ekadantakaṭṭhappamāṇattaṃ lekhanaṃ uggahetvā kaccāyanaabhidhammetthasaṅgahappakaraṇaṃ ādiṃ katvā ācariyassa santike uggaṇhi. So acireneva ganthesu chekataṃ patvā musale jamburukkhaṅkuraṃ bandhitvā ussāpetvā rājagehaṃ pāvisi.

Par la suite, étant retourné au monastère, il apprit chaque jour une portion d'écriture de la taille d'un cure-dent. Commençant par les traités comme le Kaccāyana et l'Abhidhammatthasaṅgaha, il étudia auprès d'un maître. Ayant acquis en peu de temps une expertise dans les textes, il attacha un bourgeon de jambosier à un pilon, le souleva et se rendit au palais royal.

Atha taṃ rājā pucchi,-kenaāgatosīti. Ayaṃ mahāraja musalo aṅkuraṃ uṭṭhāpetvā rūhatīti ācikkhituṃ āgatomhīti vutte rājā etassa ganthesu chekataṃ pattomhīti vuttaṃ hotīti jānāsi. Taṃ saccaṃ vā alikaṃ vāti vīmaṃsanatthāya mahātherānaṃ santikaṃ pahiṇi. Mahātherāpi gūḷaṭṭhānaṃ pucchiṃsu. Sopi pucchitaṃ pucchitaṃ byākāsi.

Alors le roi lui demanda : « Pourquoi es-tu venu ? » Lorsqu'il répondit : « Ô grand roi, je suis venu t'informer que ce pilon a produit un bourgeon et qu'il croît », le roi comprit qu'il voulait dire : « J'ai atteint l'expertise dans les textes. » Afin de vérifier si cela était vrai ou faux, le roi l'envoya auprès des grands théras. Les grands théras l'interrogèrent sur des points obscurs, et il répondit à chacune de leurs questions.

Atha so bhikkhu mahāthere evamāha,-tumhe bhante maṃ bahū pucchatha, ahampi tumhe pucchituṃ icchāmi, okāsaṃ dethāti yācitvā aññasamānacetasikanti ettha aññasaddassa avadhyāpekkhattā avadhipadaṃ uddharitvā dassethāti pucchi. Mahātherāpi pubbe amanasikatattā sīghaṃ vissajjituṃ na sakkhiṃsu. Rājā tamatthaṃ sutvā tuṭṭhacitto hutvā disā pāmokkhanamena ācariyaṭṭhāne ṭhapesi. So pana bhikkhu aganthakārakopi ganthakārakoviya pacchimānaṃ janatānaṃ dinnopadesavasena upakāraṃ katvā sāsane uppajjīti. Honti cettha,–

Alors le moine dit aux grands théras : « Vénérables, vous m'avez beaucoup interrogé. Je souhaite aussi vous interroger, veuillez m'en donner l'occasion. » Ayant sollicité leur permission, il demanda : « Dans l'expression "aññasamāna-cetasika" (facteurs mentaux communs aux autres), puisque le mot "añña" (autre) implique une référence, veuillez identifier et montrer le terme qui sert de référence. » Les grands théras, n'y ayant pas réflchi auparavant, ne purent répondre rapidement. Le roi, ayant appris cela, fut ravi et l'établit au rang de maître sous le nom de Disāpāmokkha. Bien que ce moine n'ait pas été un auteur de traités, il apparut dans la religion en rendant service aux générations futures par les instructions qu'il donna, tel un auteur lui-même. À ce sujet, on dit :

Ahaṃ mahallako homi, duppañño pariyattikaṃ;

Uggahaṃ mahussāhena, na sakkhissāmi jānituṃ.

« Je suis vieux et de peu d'intelligence ; même avec un grand zèle, je ne pourrai comprendre l'étude des écritures. »

Evañca [Pg.88] nātimaññeyya,Nāppossukkatamāpajje;

Saddhamme chekakāmova,Ussāhaṃva kare poso.

« On ne devrait pas se mépriser ainsi, ni tomber dans l'indolence. Celui qui désire l'expertise dans le Vrai Dhamma doit faire preuve d'effort. »

Vuḍḍhapabbajito bhikkhu,Mahallakopi duppañño;

Āpajji chekataṃ dhamme,Tamapekkhantu sotāroti.

« Un moine ordonné tardivement, bien qu'âgé et de peu d'intelligence, atteignit l'expertise dans le Dhamma. Que les auditeurs considèrent cet exemple. »

Pubbe kira arimaddananagare mātugāmāpi ganthaṃ uggaṇhiṃsu. Yebhuyyena uggahadhāraṇādivasena pariyattisāsanaṃ paggahesuṃ. Mātugāmā hi aññamaññaṃ passantā tumhe kittakaṃ ganthaṃ uggaṇhatha, kittakaṃ ganthaṃ vācuggataṃ karothāti pucchi sunti.

On raconte qu'autrefois, dans la cité d'Arimaddana, même les femmes étudiaient les textes. Pour la plupart, elles soutenaient l'enseignement des écritures par l'étude et la mémorisation. En effet, lorsqu'elles se rencontraient, les femmes se demandaient : « Quelle quantité de textes étudiez-vous ? Quelle quantité de textes avez-vous apprise par cœur ? »

Eko kira mātugāmo ekaṃ mātugā,maṃ pucchi,-tvaṃ idāni kittakaṃ ganthaṃ vācuggataṃ karosīti. Ahaṃ pana idāni daharaputtehi balibodhattā byākulaṃ patvā bahuṃ ganthaṃ vācuggataṃ kātuṃ nasakkā,samantamahāpaṭṭhāne pana kusalattikamattaṃva vācuggataṃ karomīti āhāti.

Une femme demanda à une autre : « Quelle quantité de textes apprends-tu par cœur en ce moment ? » Elle répondit : « Pour ma part, étant actuellement occupée et distraite par mes jeunes enfants, il m'est impossible d'apprendre beaucoup de textes par cœur. Néanmoins, dans le Grand Patthāna, je ne mémorise que la section du Kusalattika. »

Idampi arimaddananagaravāsīnaṃ mātugāmānampi pariyattuggahaṇe ekaṃ vatthu,–

Voici encore une histoire concernant l'étude des écritures par les femmes résidant dans la cité d'Arimaddana :

Ekaṃ kira bhikkhuṃ piṇḍāya carantaṃ ekā dvādasavassikā daharitthī pucchi,-kinnāmosi tvaṃ bhanteti. Khemānāmāhanti. Kathañhi bhante pumāva samāno itthiliṅgena nāmaṃ akāsīti āha. Atha antogehe nisinnā mātā sutvā dhītaraṃ āha,-tvaṃ rājādigaṇassa lakkhaṇaṃ na jānāsīti. Āma jānāmi, ayaṃ pana khemasaddo na rājādigaṇapakkhaṃ bhajatīti. Atha [Pg.89] mātā evamāha,-ayaṃ pana khemasaddo ekadeseneva rājādigaṇapakkhaṃ bhajatīti.

On raconte qu'une jeune fille de douze ans demanda à un moine qui quêtait son aumône : « Quel est votre nom, vénérable ? » Il répondit : « Je m'appelle Khema. » Elle demanda : « Comment se fait-il, vénérable, qu'étant un homme, vous portiez un nom au genre féminin ? » Sa mère, assise à l'intérieur de la maison, entendit cela et dit à sa fille : « Ne connais-tu pas les caractéristiques du groupe de mots commençant par "rājā" ? » Elle répondit : « Si, je les connais, mais ce mot "khema" n'appartient pas au groupe "rājā". » La mère dit alors : « Pourtant, ce mot "khema" appartient en partie au groupe "rājā". »

Ayaṃ panettha dhītu adhippāyo,-na rājādisaddo kadāci rājoti paccattavacanavasena okāranto dissati vinā devarājotiādisamāsavisayaṃ, khemasaddo pana katthaci khemoti ca khemanti ca liṅgantaravasena rūpantaraṃ dissati, teneva khemasaddo na rājādigaṇoti veditabboti.

Voici l'intention de la fille : le mot "rājā" et les termes similaires n'apparaissent jamais avec la terminaison en "-o" au nominatif (comme "rājo"), sauf dans les composés comme "devarājā". Or, le mot "khema" apparaît ailleurs sous d'autres formes selon les genres, comme "khemo" (masculin) ou "khemam" (neutre). C'est pour cette raison qu'il faut comprendre que le mot "khema" n'appartient pas au groupe "rājā".

Ayaṃ pana mātu adhippāyo,-khemasaddo abhidheyyaliṅgattā tiliṅgako,yadā pana saññāsaddādhikāre paccattavacanavasena khemāti ākāranto dissati, tadā ekadesena khemasaddo rājādigaṇapakkhaṃ bhajatīti.

Voici l'intention de la mère : le mot "khema", en tant qu'adjectif, possède les trois genres. Cependant, lorsqu'il est utilisé comme nom propre et qu'il apparaît au nominatif avec la terminaison en "-ā" (Khemā), il rejoint alors en partie le groupe "rājā".

Idampi ekaṃ vatthu,–

En voici encore une autre histoire :

Arimaddananagare kira ekassa kuṭumbikassa eko putto dve dhītaro ahesuṃ. Ekasmiñca kāle ghammābhibhūtattā gehassa uparitale nahāyitvā nisīdi. Atha ekā dāsī gehassa heṭṭhā ṭhatvā kiñci kammaṃ karontī tassa kuṭumbikassa guyhaṭṭhānaṃ olokesi. Tamatthaṃ jānitvā kuṭumbiko sākhaṃ olokesīti ekaṃ vākyaṃ bandhitvā puttassa dassesi,imassa atthayojanaṃ karohīti. Atha putto atthayojanaṃ akāsi,-sākhaṃ rukkhasākhaṃ olekesi udikkhatīti. Atha pacchā ekāya dhītuyā dassesi, imassa atthayojanaṃ karohīti. Sāpi atthayojanaṃ akāsi,- sā sunakho khaṃ ākāsaṃ olokesi udikkhatīti. Atha pacchā ekāya dhītuyā dassesi, imassa attha yojanaṃ karohīti. Sāpi atthayojanaṃ akāsi,-sā itthī khaṃ aṅgajātaṃ olokesi mukhaṃ uddhaṃ katvā olokesīti.

Dans la ville d’Arimaddana, dit-on, un chef de famille avait un fils et deux filles. À un moment donné, accablé par la chaleur, il se baigna à l’étage supérieur de sa maison et s’assit. Alors, une servante se tenant en bas de la maison, occupée à quelque tâche, regarda les parties privées de ce chef de famille. Comprenant la situation, le chef de famille composa une phrase : « sākhaṃ olokesi », et la montra à son fils en disant : « Fais l'interprétation de ceci. » Alors le fils fit l’interprétation : « Sākhaṃ signifie une branche d’arbre (rukkhasākhaṃ) ; il regarde (udikkhati). » Puis il la montra à l’une de ses filles : « Fais l’interprétation de ceci. » Elle fit aussi l’interprétation : « Sā signifie le chien (sunakho), khaṃ signifie le ciel (ākāsaṃ) ; il regarde. » Puis il la montra à l’autre fille : « Fais l’interprétation de ceci. » Elle fit aussi l’interprétation : « Sā signifie cette femme (itthī), khaṃ signifie l’organe (aṅgajātā) ; elle a regardé en levant le visage vers le haut. »

Idampi ekaṃ vatthu,–

Voici encore une autre histoire :

Eko kira sāmaṇero ratanapūravāsī arimaddananagare mātugāmāpi [Pg.90] saddanayesu atikovidāti sutvā ahaṃ tattha gantvā jānissāmīti arimaddananagaraṃ gato. Atha antarāmagge arimaddananagarassa samīpe ekaṃ daharitthiṃ kappāsavatthuṃ rakkhitvā nisinnaṃ passi. Atha sāmaṇero tassā santikaṃ maggapucchanatthāya gacchi. Atha daharitthī sāmaṇeraṃ pucchi,-kuto āgatosīti.

Un novice, habitant de Ratanapūra, ayant entendu dire que dans la ville d’Arimaddana même les femmes étaient très expertes dans les méthodes de grammaire, se rendit à Arimaddana en se disant : « J’irai là-bas pour m’en assurer. » En chemin, près de la ville d’Arimaddana, il vit une jeune femme assise, gardant un champ de coton. Le novice s’approcha d’elle pour lui demander son chemin. La jeune femme demanda au novice : « D’où venez-vous ? »

Sāmaṇero āha,-ratanapūrato ahaṃ āgacchatīti. Kuhiṃ gatosīti vutte arimaddananagaraṃ gacchatīti āha. Atha daharitthī evamāha,-tvaṃ bhante saddayogavinicchayaṃ anupadhāretvā kathesi, amhayogaṭṭhāne hi tvaṃ nāma yogasaddena yojetvā kathesi, nanu paṇḍitānaṃ vacanena nāma paripuṇṇatthena aviruddhasaddanayena puṇṇindusaṅkāsena bhavitabbanti. Atha sāmaṇero khettavatthūni rakkhantī duggatā daharitthīpi tāva saddanayakovidā hoti, kimaṅgaṃ pana bhogasampannā mahallakitthiyoti lajjitvā tatoyeva paṭinivattitvā paccāgamāsīti.

Le novice répondit : « Je viens de Ratanapūra » (āgacchati). Lorsqu'elle lui demanda : « Où allez-vous ? », il répondit : « Je vais à Arimaddana » (gacchati). Alors la jeune femme dit ceci : « Vénérable, vous parlez sans avoir examiné la détermination de l'usage grammatical (saddayoga) ; car là où s'applique l'usage de la première personne (amhayoga), vous parlez en employant la forme de la troisième personne. Les paroles des savants ne doivent-elles pas avoir un sens complet, être conformes aux règles de la grammaire et être semblables à la pleine lune ? » Alors le novice, ayant honte en pensant : « Si même cette pauvre jeune femme gardant les champs est experte dans les méthodes de grammaire, qu’en sera-t-il des femmes riches et âgées ? », fit demi-tour et s'en retourna par là même.

Idaṃ marammamaṇḍale tambadīparaṭṭhe arimaddananagare theraparamparavasena sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

Telle est l’établissement de la Religion dans la ville d’Arimaddana, dans le pays de Tambadīpa, au sein de la région de Maramma, suivant la lignée des Theras.

Idāni marammamaṇḍaleyeva jeyyavaḍḍhanaraṭṭhe ketumatīnagare sāsanavaṃsaṃ vakkhāmi.

Je vais maintenant exposer la lignée de la Religion dans la ville de Ketumatī, dans le pays de Jeyyavaḍḍhana, également dans la région de Maramma.

Kaliyuge hi dvisattatādhike aṭṭhavassasate sampatte jeyyavaḍḍhanaraṭṭhe ketumatīnagare mahāsirijeyyasūro nāma rājā rajjaṃ kāresi. Ekaṃ atichekaṃ devanāga nāmakaṃ ekaṃ hatthiṃ nissāya vijitaṃ vitthāramakāsi. Tassa pana rañño kāle kaliyuge dvinavutādhike aṭṭhavassasate sampatte mahāparakkamo nāma thero sīhaḷadīpato nāvāya āgantvā ketumatīnagaraṃ sampatto. Rājā ca dvārā vatīnagarassa [Pg.91] dakkhiṇadisābhāge mahāvihāraṃ kārāpetvā tassa adāsi niccabhattampi. Tasmiñca vihāre sīmaṃ sammannitvā tissaṃ sīmāyaṃ tulāvasena attanā samaṃ katvā lohamayabuddhappaṭibimbaṃ kārāpesi. Tañca buddhappaṭibimbiṃ sampattalaṅkādīpanti nāmena pākaṭaṃ ahosi.

En effet, à l’époque du Kaliyuga, lorsque l’année huit cent soixante-douze fut atteinte, un roi nommé Mahāsirijeyyasūra régna dans la ville de Ketumatī, dans le pays de Jeyyavaḍḍhana. Grâce à un éléphant très habile nommé Devanāga, il étendit son domaine. Sous le règne de ce roi, en l’an huit cent quatre-vingt-douze du Kaliyuga, un Thera nommé Mahāparakkama arriva à la ville de Ketumatī par bateau depuis l’île de Ceylan. Le roi fit construire un grand monastère au sud de la ville de Dvāravatī et le lui offrit, ainsi qu'une subsistance régulière. Après avoir consacré une limite rituelle (sīmā) dans ce monastère, il fit fabriquer, selon son propre poids sur une balance, une image du Bouddha en bronze dans cette limite. Cette image du Bouddha devint célèbre sous le nom de Sampattalaṅkādīpa.

Tassa rañño kāle surāmerayasikkhāpadaṃ paṭicca vipādo ahosi. Kathaṃ. Bījato paṭṭhāyāti sambhāre paṭiyā detvā cāṭiyaṃ pakkhittakālato paṭṭhāya tālanālikerādīnaṃ puppharaso pupphato galitābhinavakālato paṭṭhāya ca na pātabboti kaṅkhāvitaraṇīṭīkādīsu vuttavacane adhippāyaṃ vipallāsato gahetvā tālanālikerādīnaṃ raso galitābhinavato paṭṭhāya pivituṃ na vaṭṭatīti ekacce vadanti. Ekacce pana evaṃ vadanti,–tālanālikerādīnaṃ raso galitābhinavakāle pivituṃ vaṭṭatīti.

Sous le règne de ce roi, il y eut un litige concernant le précepte sur les boissons enivrantes. Comment ? À propos de l'expression « à partir du grain », certains, ayant mal interprété le sens des paroles citées dans les traités comme le Kaṅkhāvitaraṇī-ṭīkā, disaient que dès le moment où les ingrédients sont préparés et mis dans la jarre, et dès le moment où le suc des fleurs de palmier, de cocotier, etc., s'écoule fraîchement de la fleur, il ne doit pas être bu. D'autres, au contraire, affirmaient qu'il est permis de boire le suc de palmier, de cocotier, etc., au moment même où il vient de s'écouler de la fleur.

Tattha pubbapakkhe ācariyānaṃ ayamadhippāyo,–

À ce sujet, voici l’opinion des maîtres de la première thèse :

Bījato paṭṭhāyāti ettha sambhāre paṭiyādetvā cāṭiyaṃ pakkhittakālato paṭṭhāya na pātabbo. Tālanālikerādīnaṃ puppharaso ca galitābhinavakālatoyeva na pātabboti.

« À partir du grain » signifie qu’il ne doit pas être bu dès le moment où les ingrédients sont préparés et mis dans la jarre. Et le suc des fleurs de palmier, de cocotier, etc., ne doit pas être bu dès l'instant où il s'écoule fraîchement.

Ayaṃ pana aparapakkhe ācariyānamadhippāyo,–

Voici maintenant l’opinion des maîtres de la seconde thèse :

Bījato paṭṭhāyāti ettha sambhāre paṭiyādetvā cāṭiyaṃ pakkhittakālato paṭṭhāya na pātabbo. Tālanālikerādīnaṃ sambhārehi paṭiyādito puppharaso pupphato galitābhinavakālato na pātabboti.

« À partir du grain » signifie qu’il ne doit pas être bu dès le moment où les ingrédients sont préparés et mis dans la jarre. Mais le suc des fleurs de palmier, de cocotier, etc., s'écoulant de la fleur sans avoir été préparé avec d'autres ingrédients, peut être bu.

Evaṃ tālanālikerādīnaṃ raso galitābhinavakālato paṭṭhāya pātuṃ vaṭṭati na vaṭṭatīti vivādaṃ karontānaṃ majjhe nisīditvā sampattalaṅko mahāparakkamatthero tādiso pivituṃ vaṭṭatīti vinicchindi, surāvinicchayañca nāma ganthaṃ akāsi[Pg.92]. Evaṃ ketumatīnagaraṃ māpentaṃ mahāsirijeyyasūraṃ nāma rājānaṃ nissāya ketumatiyaṃ sāsanaṃ patiṭṭhahi.

Alors que l'on débattait ainsi pour savoir s'il était permis ou non de boire le suc de palmier, de cocotier, etc., dès son écoulement, le Thera Mahāparakkama, dit Sampattalaṅka, siégeant au milieu d'eux, trancha qu'il était permis d'en boire, et il rédigea le traité intitulé Surāvinicchaya. C’est ainsi que la Religion s’établit à Ketumatī, grâce au roi Mahāsirijeyyasūra qui fonda la ville.

Idaṃ marammamaṇḍaleyeva ketumatīnagare

Telle est, dans la ville de Ketumatī même, au sein de la région de Maramma,

Sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

l’établissement de la Religion.

Idāni marammamaṇḍale tambadīparaṭṭheyeva khandhapurasāsanavaṃsaṃ vakkhāmi.

Je vais maintenant exposer la lignée de la Religion à Khandhapura, dans le pays de Tambadīpa, au sein de la région de Maramma.

Kaliyuge hi catusaṭṭhādhike chavassasate tayo bhātikā kittitaranāmakaṃ rājānaṃ rajjato cāvetvā khandhapuranagare rajjaṃ kāresuṃ. Tadā kittitaranāmakassa rañño eko putto cīnaraṭṭhindarājānaṃ yācitvā bahūhi senaṅgehi khandhapuranagaraṃ samparivāretvā aṭṭhāsi. Atha tīsu piṭakesu chekaṃ ekaṃ mahātheraṃ pakkosetvā mantesuṃ. Thero evamāha,– janapadāyattamidaṃ kammaṃ samaṇānaṃ na kappati vicāretuṃ, ahampi samaṇo, nāṭakehi pana saddhiṃ mantethāti. Atha nāṭake pakkosetvā mantesuṃ. Nāṭakāpi sace kāraṇaṃ natthi, evaṃ sati phalaṃ na bhaveyya, sace pūti natthi, makkhikā na sannipateyyunti gītaṃ gāyitvā udake kīḷanti.

En l'an six cent soixante-quatre du Kaliyuga, trois frères détrônèrent le roi nommé Kittitara et régnèrent dans la ville de Khandhapura. Alors, un fils du roi Kittitara sollicita l'aide du souverain de Chine et encercla la ville de Khandhapura avec une vaste armée. Les frères firent alors appel à un grand Thera, expert dans les trois Corbeilles, pour tenir conseil. Le Thera dit : « Cette affaire concerne les laïcs ; il ne convient pas aux moines d'en délibérer. Je suis un moine ; délibérez plutôt avec les acteurs. » On fit alors venir les acteurs pour délibérer. Les acteurs dirent : « S'il n'y a pas de cause, il n'y aura pas de résultat ; s'il n'y a pas de pourriture, les mouches ne s'assembleront pas », et après avoir entonné ce chant, ils allèrent s'ébattre dans l'eau.

Atha teca tayo bhātikā taṃ sutvā kittitaranāmakaṃ rājānaṃ bandhanāgārato gahetvā māretvā idāni yaṃ rajje ṭhapayissāmāti cintetvā tumhe gacchatha, ayaṃ tassa sīso, idāni esa paralokaṃ gatoti sīsaṃ dassesuṃ. Atha cīnaraṭṭhasenāyopi idāni rājavaṃsiko natthi, te nahi yujjhituṃ na icchāma, yaṃ rajje ṭhapayissāmāti katvā mayaṃ āgatā, idāni so natthīti vatvā nivattetvā agamaṃsu.

Alors, ces trois frères, ayant entendu cela, s'emparèrent du roi nommé Kittitara qui se trouvait en prison, le tuèrent et, pensant « Qui allons-nous maintenant établir sur le trône ? », ils dirent : « Allez-y, voici sa tête, il est maintenant parti dans l'autre monde », et ils montrèrent la tête. Alors l'armée du royaume de Chine se dit : « À présent, il n'y a plus de membre de la lignée royale ; nous ne voulons plus combattre ; nous étions venus pour établir quelqu'un sur le trône, mais puisqu'il n'est plus là... », et ayant ainsi parlé, ils s'en retournèrent.

So ca thero nāṭakehi saddhiṃ mantethāti ettakameva vuttattā bhikkhubhāvato na mocetīti daṭṭhabbaṃ. Vuttañcetaṃ,–

Et comme il a été dit seulement : « Ce théra a délibéré avec les acteurs », il faut considérer qu'il n'est pas déchu de son état de moine. Et cela a été dit :

Pariyāyoca āṇatti, tatiye dutiye pana;

Āṇattiyeva sesesu, dvayametaṃ na labbhatīti.

« L'ordre indirect et l'ordre direct se trouvent dans le troisième et le deuxième cas ; mais dans les autres, seul l'ordre direct subsiste, ces deux ne se rencontrant pas ensemble. »

Tasmiṃ pana khandhapure arimaddananagare arahantagaṇavaṃsikā chappadagaṇavaṃsikā ānanda gaṇavaṃsikā ca therā bahavo vasanti. Tehi pana katagantho nāma koci natthīti.

Dans cette cité de Khandhapura ainsi que dans la cité d'Arimaddana, résidaient de nombreux théras appartenant aux lignées des écoles d'Arahanta, de Chappada et d'Ananda. Cependant, aucun ouvrage n'a été composé par eux.

Idaṃ khandhapure sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

Telle fut l'établissement de la Religion à Khandhapura.

Idāni marammamaṇḍale tambadīpareṭṭheyeva vijayapure sāsanavaṃsaṃ vakkhāmi.

Je vais maintenant exposer l'histoire de la Religion à Vijayapura, située dans la province de Tambadīpa au sein du pays des Marammas.

Kaliyuge hi catusattatādhike chavassasate sīhasūro nāma rājā vijayapuraṃ māpesi. Tato pacchā dvīsu saṃvaccharesu atikkantesu camuṃnadiyaṃ matasetibhaṃ ekaṃ labhitvā ekasetibhinnoti tassa nāmaṃ pākaṭaṃ ahosi. Tassa rañño kāle vijayapure sīlavantā lajjīpesalā bhikkhū bahavo natthi. Arimaddananagarato anuruddharājakāle rājabhayena nilīyitvā avasesā samaṇakuttakāyeva bahavo atthi. Pacchā cūḷaarahantattheradibbacakkhuttherānaṃ āgatakāleyeva lajjīpesalā bhikkhū balavantā hutvā gaṇaṃ vaḍḍhāpesuṃ. Rājā ca dibbacakkhuttheraṃ antepuraṃ pavesetvā devasikaṃ piṇḍapātena bhojesi. Anuruddharaññā tambulamañjūsāyaṃ ṭhapetvā pūjitā satta dhātuyo labhitvā tāsaṃ pañcadhātuyo caññiṅkhucetiye nidhānaṃ akāsi. Avasesā pana dve dhātuyo puññassa nāma amaccassa pūjanatthāya niyyādesi. Soca amacco jeyyapure puññacetiye nidhānaṃ akāsi.

En l'an 674 de l'ère Kaliyuga, le roi nommé Sīhasūro fonda la cité de Vijayapura. Après que deux années se furent écoulées, ayant trouvé un éléphant blanc mort dans la rivière Camū, il fut universellement connu sous le nom de « propriétaire d'un éléphant blanc ». À l'époque de ce roi, il n'y avait pas beaucoup de moines vertueux, consciencieux et aimables à Vijayapura. Depuis la cité d'Arimaddana, à l'époque du roi Anuruddha, subsistaient de nombreux faux moines qui s'étaient cachés par peur du roi. Plus tard, à l'arrivée des théras Cūḷaarahanta et Dibbacakkhu, les moines consciencieux et aimables devinrent puissants et firent croître la communauté. Le roi fit entrer le théra Dibbacakkhu dans le palais intérieur et lui offrit quotidiennement de la nourriture. Ayant obtenu sept reliques que le roi Anuruddha avait honorées en les plaçant dans un coffret de bétel, il en consacra cinq dans le stūpa de Caññiṅkhu. Quant aux deux reliques restantes, il les remit au ministre nommé Puñña pour qu'il les honore. Ce ministre les consacra dans le stūpa Puññacetiya à Jeyyapura.

Tadā ca kira samaṇakuttakā gahaṭṭhāviya rājarājamahāmattānaṃ [Pg.94] santike upaṭṭhānaṃ akaṃsu. Kaliyuge catuasītādhike chavassasate sampatte sīsasūrarañño jeṭṭha putto ujano nāma rājā rajjaṃ kāresi. So pana avapaṅkyā nāmake dese campakakaṭṭhamaye sattavihāre kārāpesi. Dvi vassādhike sattavassasate kāle te vihārā niṭṭhaṃ agamaṃsu.

À cette époque, dit-on, les faux moines servaient les rois et les grands ministres à la manière des laïcs. En l'an 684 de l'ère Kaliyuga, le roi nommé Ujana, fils aîné du roi Sīhasūro, régna. Il fit construire sept monastères en bois de campaka dans une région nommée Avapaṅkyā. Ces monastères furent achevés en l'an 702.

Tesu vihāresu campakaṃ nāma padhānavihāraṃ amaccaputtassa sudhammamahāsāmittherassa adāsi. So pana thero arimaddananagare arahantattherassa vaṃsikoti daṭṭhabbo.

Parmi ces monastères, il donna le monastère principal nommé Campaka au théra Sudhammamahāsāmi, fils d'un ministre. Ce théra doit être considéré comme appartenant à la lignée du théra Arahanta de la cité d'Arimaddana.

Veḷūvanaṃ nāma parivāravihāraṃ pana ābhidhammikassa ñāṇadhajassa nāma therassa adāsi. Sopi arahantattherassa vaṃsiko.

Il donna le monastère secondaire nommé Veḷūvana au théra nommé Ñāṇadhaja, expert en Abhidhamma. Lui aussi appartenait à la lignée du théra Arahanta.

Jetavanaṃ nāma parivāravihāraṃ pana sakalavinayapiṭakaṃ vācuggataṃ karontassa guṇārāmattherassa adāsi. So pana thero arimaddananagareyeva ānandattherassa vaṃsiko.

Il donna le monastère secondaire nommé Jetavana au théra Guṇārāma, qui connaissait par cœur l'intégralité du Vinaya Piṭaka. Ce théra appartenait à la lignée du théra Ānanda, également de la cité d'Arimaddana.

Kulavihāraṃ nāma parivāravihāraṃ ādiccaraṃsino nāma therassa adāsi. Sopi ānandattherassa vaṃsikoyeva.

Il donna le monastère secondaire nommé Kulavihāra au théra nommé Ādiccaraṃsi. Lui aussi appartenait à la lignée du théra Ānanda.

Suvaṇṇavihāraṃ nāma parivāravihāraṃ sudhammālaṅkārassa nāma therassa adāsi. Sopi ānandattheravaṃsikoyeva.

Il donna le monastère secondaire nommé Suvaṇṇavihāra au théra nommé Sudhammālaṅkāra. Lui aussi appartenait à la lignée du théra Ānanda.

Nīcagehaṃ nāma parivāravihāraṃ varapattassa nāma therassa adāsi. So pana sudhammamahāsāmittherassa antevāsiko.

Il donna le monastère secondaire nommé Nīcageha au théra nommé Varapatta. Celui-ci était un disciple du théra Sudhammamahāsāmi.

Dakkhiṇakoṭiṃ nāma parivāravihāraṃ siripuññavāsino nāma therassa adāsi. Sopi sudhammamahāsāmittherassa antevāsikoti.

Il donna le monastère secondaire nommé Dakkhiṇakoṭi au théra nommé Siripuññavāsī. Lui aussi était un disciple du théra Sudhammamahāsāmi.

Tesaṃ vihārānaṃ esannaṭṭhāne rājā sayameva hatthena gahetvā mahābodhirukkhaṃ ropesi. Tesaṃ vihārānaṃ paṭi jagganatthāya bahūnipi khettavatthūni adāsi ārāmagopaka kulāni ca.

À l'emplacement de ces monastères, le roi planta lui-même de sa main un arbre de la Grande Bodhi. Pour l'entretien de ces monastères, il fit don de nombreuses terres et champs, ainsi que des familles de gardiens de jardin.

Tesaṃ [Pg.95] pana therānaṃ sudhammapurārimaddanapurabhikkhuvaṃsikattālajjipesalatā viññātabbā. Teneva vijayapure sāsanaṃ ativiya parisuddhaṃ ahosīti daṭṭhabbaṃ.

On doit reconnaître la vertu et l'amabilité de ces théras en raison de leur appartenance à la lignée des moines de Sudhammapura et d'Arimaddanapura. C'est pourquoi on doit considérer qu'à Vijayapura, la Religion devint extrêmement pure.

Tesampi sissaparamparā anekasahassappamāṇā ahesuṃ. Evaṃ lajjīpesalānaṃyo bhikkhūnaṃ santikā keci saddhivihārikā kīṭāgirimhi assajipunabbasukāviya alajjī dussīlā uppajjiṃsu, seyyathāpi nāma madhurambarukkhato ambilaphalanti. Te pana bahuanācāraṃ cariṃsuyeva. Idaṃ pana tesaṃ mūlauppatti dassanaṃ.

Leurs lignées de disciples furent également au nombre de plusieurs milliers. Ainsi, parmi les disciples de ces moines consciencieux et aimables, certains devinrent sans vergogne et de mauvaise conduite, tels Assaji et Punabbasu à Kīṭāgiri, tout comme un fruit acide provient d'un manguier doux. Ils pratiquaient en effet de nombreux actes inappropriés. Voici l'explication de l'origine de leur racine.

Rājā hi tadā tesaṃ vihārānaṃ paṭijagganatthāya bahūni khettavatthūni adāsi. Tesu khettavatthūsu balivicāraṇatthāya sudhammamahāsāmitthero ekacce bhikkhū ārakkhaṇaṭṭhāne ṭhapesi. Ārakkhaṇabhikkhū pana dhammānulomavasena kassakānaṃ ovādāpesi, khettavatthusāmibhāgampi paṭiggaṇhāpesi. Tasmiñca kāle khettavatthūni paṭicca bhikkhū vivādaṃ akaṃsu. Atha taṃ vivādaṃ sutvā sāsanadharatthero ca dve parakkamattherā ca tato nikkhamiṃsu. Nikkhamitvā sāsanadharatthero khaṇitti pādapabbate nisīdi. Dve parakkamattherā ca caṅgakiṅgapabbatakandare nisīdiṃsu. Tesañhi nivāsaṭṭhānattā yāvajjatanā taṃ ṭhānaṃ parakkamaṭṭhānanti pākaṭaṃ ahosi. Te pana therā ekacārāti vohāriṃsu. Avasesā pana bhikkhū gāmavāsībahucārāti vohāriṃsu. Tato paṭṭhāya araññavāsīgāmavāsīvasena visuṃ gaṇā honti. Vihārassa ninnānaṃ khettavatthūnaṃ balippaṭiggāhakabhikkhūnampi saṅghajātisamaññā ahosi.

En effet, le roi donna alors de nombreuses terres et champs pour l'entretien de ces monastères. Pour la gestion des impôts sur ces terres, le théra Sudhammamahāsāmi plaça certains moines à des postes de garde. Ces moines gardiens donnaient des conseils aux cultivateurs selon la loi et faisaient collecter la part revenant aux propriétaires des terres. À cette époque, des moines entrèrent en conflit au sujet de ces terres. Ayant entendu parler de ce conflit, le théra Sāsanadhara et deux théras nommés Parakkama quittèrent les lieux. En partant, le théra Sāsanadhara s'installa au pied de la montagne Khaṇitti. Les deux théras Parakkama s'installèrent dans une grotte de la montagne Caṅgakiṅga. Comme c'était leur lieu de résidence, cet endroit fut connu jusqu'à ce jour sous le nom de Parakkamaṭṭhāna. Ces théras furent appelés « solitaires » (ekacārī). Les autres moines furent appelés « résidents des villages » (gāmavāsī) ou « vivant en groupe » (bahucārī). À partir de là, il y eut des groupes distincts entre les habitants de la forêt et les habitants des villages. Les moines collecteurs d'impôts des terres situées dans les vallées du monastère reçurent également une désignation de clan au sein de la communauté.

Kaliyuge catuvassādhike sattasate ujanassa rañño dharamānasseva kaniṭṭhabhātiko kyecvā nāma rājā kumāro rajjaṃ gaṇhi.

En l'an 704 de l'ère Kaliyuga, alors que le roi Ujana était encore en vie, son frère cadet, le prince nommé Kyecvā, prit possession du royaume.

Ayaṃ pana tassa aṭṭhuppatti,– ujano nāma rājā tvaṃ samuddamajjhaṃ [Pg.96] nāma gāmaṃ gantvā tattha nisīditvā tatruppādabaliṃ bhuñjāhīti niyyādesi. So pana rājakumāro luddakammesuyeva abhirammaṇasīlo. Ekasmiṃ samaye pigavaṃ gantvā paccāgatakāle rattiyaṃ supinaṃ passi,– sakko devānamindo āgantvā uposathasīlaṃ samādiyāhi, evaṃ sati acireneva setibhe labhissasatīti vatvā tāvatiṃsabhavanaṃ puna gatoti.

Voici l'origine de cette histoire : un roi nommé Ujana t'envoya dans un village au milieu de l'océan en disant : « Va là-bas, installe-toi et mange l'offrande qui y est produite ». Ce prince, cependant, avait pour habitude de se divertir dans des activités de chasse. Une fois, après être revenu de la chasse aux porcs, il fit un rêve pendant la nuit : Sakka, le roi des dieux, vint à lui et lui dit : « Prends les préceptes de l'Uposatha ; s'il en est ainsi, tu obtiendras bientôt des éléphants blancs », puis il retourna au séjour des Tāvatiṃsa.

Soca rājakumāro tato paṭṭhāya uposathasīlaṃ samādiyi. Pacchā kālepi attano hatthe guthena kilinnaṃ bhavatīti puna supinaṃ passi. So acireneva pañca setibhe labhi. Atha eko amacco gantvā rañño tamatthaṃ ārocesi. Rājā tuṭṭhacitto hutvā mama kira bhonto kaniṭṭhabhātiko pañca setibhe labhīti rājapurisānaṃ majjhe saṃvaṇṇesi. Amacco puna rājakumārassa santikaṃ gantvā tamatthaṃ ārocesi. Rājakumāropi mama bhātiko rājā akathitapubbaṃ vācāpeyyaṃ vadatīti ārādhayitvā puna gantvā tamatthaṃ rañño ārocāpesi. Rājāpi tatheva vadatīti. Taṃ sutvā rājakumāro bhiyyoso pasīdi.

Dès lors, ce prince prit les préceptes de l'Uposatha. Plus tard, il fit à nouveau un rêve où ses mains étaient souillées par des excréments. Peu après, il obtint cinq éléphants blancs. Un ministre s'en alla alors informer le roi de cette affaire. Le roi, le cœur joyeux, fit l'éloge du prince devant ses courtisans en disant : « Mon cher frère cadet a, paraît-il, obtenu cinq éléphants blancs ». Le ministre retourna auprès du prince pour lui rapporter ces paroles. Le prince, se réjouissant que son frère le roi prononçât des paroles affectueuses jamais dites auparavant, fit confirmer la chose par le ministre auprès du roi. Le roi répéta ses paroles. En entendant cela, le prince fut encore plus transporté de foi.

Kasmā pana ujano rājā kittitaraṃ nāma rājakumāraṃ kaniṭṭhavohārena na vadatīti. Ekasetibhindo hi rājā aparassa rañño deviṃ gabbhiniṃ ānetvā aggamahesiṭṭhāne ṭhapesi, ṭhapetvā acireneva ujanaṃ vijāyi, teneva na ujano ekasetibhindassa putto, kittitaro nāma rājakumāroyeva ekasetibhindassa putto, tasmā taṃ kāraṇaṃ paṭicca so taṃ kaniṭṭhavohārena na vadatīti.

Pourquoi donc le roi Ujana n'appelait-il pas le prince nommé Kittitara par le terme de « frère cadet » ? Car le roi Ekasetibhindu, ayant ramené la reine enceinte d'un autre roi, l'avait installée au rang de reine principale. Peu après, elle enfanta Ujana. Pour cette raison, Ujana n'était pas le fils d'Ekasetibhindu, alors que le prince nommé Kittitara était véritablement le fils d'Ekasetibhindu ; c'est à cause de ce fait qu'il ne l'appelait pas par le terme de « frère cadet ».

Kaniṭṭho pañcasetibhe labhatīti sutvā rājā bhāyitvā kaniṭṭhassa rajjaṃ upaniyyādesi. Rājā rājagehassa pacchimadvārena nikkhami. Kaniṭṭho purimadvārena pāvisi. Pañcannaṃ pana setibhānaṃ laddhattā pañcasetibhindoti pākaṭo. Mūlanāmaṃ panassa [Pg.97] sīhasūroti daṭṭhabbaṃ. Tassa rañño kāle bahū alajjino gāmasāmanta vihāre vasitvā anekavidhaṃ ānācāraṃ cariṃsu. Sudhammapuraarimaddanapurato paramparavasena āgatā bhikkhūpi bahū lajjino sikkhākāmā santi.

En apprenant que son cadet obtenait cinq éléphants blancs, le roi prit peur et lui céda le royaume. Le roi sortit par la porte arrière du palais, et le cadet y entra par la porte principale. Ayant obtenu cinq éléphants blancs, il fut connu sous le nom de Pañcasetibhindu. Son nom d'origine, cependant, doit être connu comme étant Sīhasūra. Sous le règne de ce roi, de nombreux moines sans vergogne, vivant dans des monastères proches des villages, se livraient à diverses formes d'inconduite. Mais il y avait aussi, venus par lignée de Sudhammapura et d'Arimaddanapura, de nombreux moines pleins de scrupules et désireux de s'instruire dans l'entraînement.

Atha tassa rañño bhattaṃ paribhuñjanakāle eko samaṇakuttako aṭṭha parikkhāre gahetvā āgantvā rañño sammukhe aṭṭhāsi. Kimatthāya āgatosīti pucchite piṇḍapātatthāya āgatomhīti āha. Atha rājā sayaṃ bhuñjissāmīti ārabhitvāpi atippasannatāya pana suvaṇṇapātiyā paṭiyāditaṃ sakalampi bhattaṃ adāsi. Atha rājā evaṃ cintesi,– ayaṃ bhikkhu piṇḍapātatthāya upamajjhanti kayeva āgantvā aṭṭhāsi, na so puthujjanabhikkhu, atha kho abhiññālābhī arahā bhaveyya, mama puññatthāya āgato bhaveyya maṃ anukampaṃ upādāyāti.

Ensuite, au moment où ce roi prenait son repas, un pseudo-moine, muni des huit accessoires, vint se tenir devant lui. Lorsqu'on lui demanda : « Pourquoi es-tu venu ? », il répondit : « Je suis venu pour l'aumône ». Alors le roi, bien qu'il s'apprêtât à manger lui-même, lui donna par excès de dévotion toute la nourriture préparée dans son plat d'or. Le roi pensa alors : « Ce moine est venu et s'est tenu là précisément pour l'aumône ; ce n'est pas un moine ordinaire, il doit être un Arahant doté de pouvoirs supranormaux, venu vers moi par compassion pour que je puisse acquérir du mérite ».

Evaṃ pana cintetvā ekaṃ rājapurisaṃ āṇāpesi tassa pacchā anugantvā oloketuṃ. So pana samaṇakuttako sayaṃ alajjibhūtattāva attano bhariyā paccuggantvā pattaṃ gaṇhi. Taṃ disvā rājapuriso rañño santikaṃ gantvā paṭhamameva evaṃ cintesi,– sace yathābhūtaṃ āroceyyaṃ, rañño pasādo vinasseyya, evaṃ pana anārocetvā yathā rañño passādo bhiyyosomattāya bhaveyya, mayhampi lābho uppajjeyya, samaṇakuttakopi rājaparādhato vimucceyya, evaṃ ārocessāmīti. Evaṃ pana cintetvā ahaṃ mahārāja taṃ anugantvā olokesi, atha mama evaṃ olokentassava antaradhāyīti ārocesi. Rājā bhiyyosomattāya pasīditvā hatthaṃ pasāretvā yathāhaṃ maññami, tathā avirajjhanamevatanti tikkhattuṃ vācaṃ nicchāresi, rājapurisassa ca dātabbaṃ adāsi.

Ayant ainsi pensé, il ordonna à un courtisan de le suivre pour l'observer. Or, ce pseudo-moine étant lui-même un débauché, sa propre femme vint à sa rencontre et prit son bol. Voyant cela, le courtisan, avant de retourner auprès du roi, réfléchit ainsi : « Si je disais la vérité, la foi du roi serait détruite. Mais si je ne la dis pas, afin que la foi du roi s'accroisse davantage, j'en tirerai un profit et ce pseudo-moine échappera au châtiment royal. Voilà ce que je vais rapporter ». Ayant ainsi réfléchi, il annonça : « Majesté, je l'ai suivi et observé, et alors que je le regardais, il a disparu ». Le roi, encore plus transporté de foi, tendit la main et s'exclama par trois fois : « C'est exactement comme je le pensais, sans aucune erreur ! », et il remit une récompense au courtisan.

Tasmiṃyeva divase eko amacco rañño paṇṇākāratthāya [Pg.98] velāhakaṃ nāma ekaṃ turaṅgamaṃ adāsi. Atha rājā mama puññānubhāvena esa laddhoti sampahaṃsi. Taṃ pana turaṅgamaṃ ārohitvā ekaṃ hatthārohaṃ pājāpesi. Atha mahājanassa olokentassa hatthārohassa sīseveṭṭhanadussaṃyeva passitvā ākāse pakkhandho bakoviya paññāyati. So pana turaṅgamo pātova vijayapurato gacchanto pabbatabbhantaranagaraṃ sāyanhasamaye pāpuṇi. Abbha vijabbhanaassotipi nāmaṃ akāsi.

Le même jour, un ministre offrit au roi, en guise de présent, un coursier nommé Velāhaka. Le roi se réjouit, pensant : « C'est grâce à la puissance de mes mérites que je l'ai obtenu ». Il fit monter un cavalier sur ce cheval pour le faire courir. Pour la foule qui regardait, seul le turban sur la tête du cavalier apparaissait, tel un héron s'élançant dans les airs. Ce coursier, partant de Vijayapura le matin, atteignit la cité de Pabbatabbhantaranagara le soir. On le nomma aussi Abbhavijabbhanaassa, le cheval qui s'étire dans les nuages.

Iccevaṃ samaṇakuttakā dārampi posesuṃ, pageva itaraṃ anācāraṃ. Teneva te samaṇakuttakā rañño mallaraṅgampi pavisitvā mallaṃ yujjhesuṃ. Tesu pana samaṇakuttakesu ovicaṅgākhuṃsaṅghajo nāma samaṇakuttako mallakamme ativiya cheko adhiko. So kira saṃvacchare saṃvacchare rañño mallaraṅge jayitvā pannarasa vā vīsati vā asse paṭilabhīti.

C'est ainsi que des pseudo-moines entretenaient des épouses, sans parler d'autres inconduites. Pour cette raison, ces pseudo-moines entraient même dans l'arène de lutte du roi pour combattre. Parmi ces pseudo-moines, l'un nommé Ovicaṅgākhuṃsaṅghaja était extrêmement habile et supérieur dans l'art de la lutte. On raconte que, chaque année, il triomphait dans l'arène du roi et recevait quinze ou vingt chevaux.

Ratanapūranagare mallakamme aticheko adhiko eko kambojakulo atthi. So ratanapūranagare jeyyapuranagara ca attanā samathāmaṃ mallapurisaṃ asabhitvā vijaya puraṃ āgantvā campakavihārassa dvārasamīpe mallasabhāmaṇḍape pavisitvā mallakammaṃ kātuṃ icchāmīti rañño ārocesi. Atha rājā taṃ saṅghajaṃ āmantetvā evamāha,- idāni bho tvaṃ iminā saddhiṃ mallayuddhaṃ kātuṃ sakkhissasīti. Āmamahārāja pubbe ahaṃ dahare hutvā kīḷanatthāyayeva mallakammaṃ akāsiṃ, idāni pana ekūnasattativasso ahaṃ ito pacchā mallayuddhaṃ kātuṃ sakkhissāmi vā mā vāti na jānāmi, idāni parapakkhaṃ mallapurisaṃ mallakammena māressāmīti vadati.

Dans la cité de Ratanapura, il y avait un homme d'une famille Kamboja, extrêmement habile et supérieur dans l'art de la lutte. N'ayant trouvé aucun lutteur à sa mesure dans les cités de Ratanapura et de Jeyyapura, il vint à Vijayapura, se rendit au pavillon de lutte près de la porte du monastère de Campaka et informa le roi qu'il souhaitait combattre. Le roi s'adressa alors à Saṅghaja et lui dit : « Cher ami, pourras-tu lutter avec cet homme ? » — « Oui, Majesté. Autrefois, étant jeune, je luttais pour le plaisir ; à présent, âgé de soixante-neuf ans, j'ignore si je pourrai encore lutter ou non, mais je tuerai ce lutteur adverse par mes prises de lutte ».

Atha rājūnaṃ mallakammaṃ nāma kīḷanatthāyayeva bhavati, mā māretuṃ ussāhaṃ karohīti vatvā aññamaññaṃ mallayuddhaṃ kārāpesi[Pg.99]. Saparisassa rañño olokentasseva te mallākārena naccitvā aññamaññaṃ samīpaṃ upagacchiṃsu. Atha saṅghajo mallo kambojamallassa pādena paharaṇākāraṃ dassetvā dakkhiṇahatthamuṭṭhinā kapāle pahāraṃ adāsi. Atha kambojamallassa mukhaṃ pacchato ahosi. Tadā sapariso rājā īdisā pana vimukhato maraṇameva seyyo idāni pana imaṃ passituṃ na visahāmīti vadati. Puna saṅghajo vāmahattha muṭṭhinā pahāraṃ adāsi. Atha kambojamallassa mukhaṃ parivaṭṭetvā yathā pubbe, tathā patiṭṭhāsi.

Alors, disant que le combat de lutte n’était pour les rois qu’un simple divertissement, et ordonnant de ne pas chercher à tuer, il fit s'affronter les deux lutteurs. Sous le regard du roi et de sa suite, ils s'approchèrent l'un de l'autre en dansant à la manière des lutteurs. Alors le lutteur Saṅghaja, simulant un coup de pied contre le lutteur Kamboja, lui asséna un coup sur le crâne avec le poing de sa main droite. Alors le visage du lutteur Kamboja se retrouva tourné vers l'arrière. À ce moment, le roi et sa suite dirent : « Pour un tel homme, une mort détournée de la face est préférable ; désormais nous ne supportons plus de le voir. » De nouveau, Saṅghaja donna un coup avec le poing de sa main gauche. Alors, faisant pivoter le visage du lutteur Kamboja, il le remit en place comme auparavant.

Tasmiñca kāle sapariso khattiyo taṃ acchariyaṃ disvā dve asse tiṃsamattāni vattāni satakahāpaṇañca adāsīti. Idañca vacanaṃ porāṇapotthakesu āgatattā sādhujanānañca saṃvejaniyaṭṭhānattā vuttaṃ. Ṭhapetvā hi saṃvegalābhaṃ natthi aññaṃ kiñci payojananti.

À cette occasion, le guerrier et sa suite, ayant vu ce prodige, donnèrent deux chevaux, environ trente vêtements et cent kahāpaṇas. Ces paroles ont été rapportées car elles figurent dans les livres anciens et constituent un motif d'émotion religieuse pour les gens de bien. En effet, mis à part l'obtention de l'émotion religieuse, il n'y a aucune autre utilité.

Kaliyuge terasādhike sattavassasate vijayapureyeva tassa putto kittitaranāmako rājā rajjaṃ kāresi. Vitarā sadisanāmavaseneva sīhasūroti nāmaṃ paṭiggaṇhi. Pitu rañño kāle laddhesu pañcasu setihesu catunnaṃyeva avasesattā catusetibhindoti nāmaṃ pākaṭaṃ. Tene vāha abhidhānappadīpikāṭīkāyaṃ catusetibhindoti. Tassa rañño kāle caturaṅgabalo nāma mahāamacco ganthakovido abhidhānappadīpikāsaṃ vaṇṇanaṃ akāsi. So pana sakalabyākaraṇavanāsaṅgañāṇācārī ahosi.

En l'an 713 de l'ère Kali, dans la ville même de Vijayapura, son fils, le roi nommé Kittitara, régna. En raison de sa ressemblance avec Vitarā, il reçut le nom de Sīhasūra. Puisqu'il ne restait que quatre des cinq éléphants blancs acquis au temps du roi son père, il fut connu sous le nom de Catusetib hindo. C'est pourquoi il est dit dans le commentaire de l'Abhidhānappadīpikā : « Catusetib hindo ». Sous le règne de ce roi, un grand ministre nommé Caturaṅgabala, expert en textes, composa le commentaire de l'Abhidhānappadīpikā. Il possédait une connaissance et une conduite s'étendant à toute la forêt de la grammaire.

Ekasmiñca samaye rājā ekaṃ mahantaṃ vihāraṃ kārāpetvā asukaraññā ayaṃ vihāro kārāpito, imasmiṃ vihāre sīlavantāyeva nisīdantūti kolāhalaṃ uppādesi. Atha sācaññināmagāmavāsī eko thero āgantvā nisīdi.

À une certaine occasion, le roi fit construire un grand monastère et fit proclamer à grand bruit : « Ce monastère a été érigé par tel roi ; que seuls les hommes vertueux s'asseyent dans ce monastère. » Alors, un thera résidant dans le village nommé Sācaññi vint s'y asseoir.

Ayaṃ [Pg.100] pana tassa therassa aṭṭhuppatti,–

Voici l'origine des circonstances concernant ce thera :

Sācaññigāme kira eko gahapati attano puttaṃ sippuggahaṇatthāya vihāre ekassa bhikkhussa santike niyyādesi. Puttassa pana vihāraṃ agantukāmassa tajjanatthāya sakaṇṭakagacchassa upari khipati. So ca daharo nikkhamitvā gehaṃ anāgatvā vihāreyeva nisīdi. Mātāpitūnaṃ santikaṃ anāgantvā thokaṃ thokaṃ dūraṃ gantvā sāmaṇera bhūmito upasampadabhūmiṃ patvā arimaddananagaraṃ gacchi. Atipaññavantatāya pana pattappattaṭṭhāne mahāthero saṅgaṇhiṃsu. Tenevesa sakalamarammaraṭṭhe pākaṭo ahosi. Atha mātāpitaro puttassa āgamanaṃ apekkhitvāyeva nisīdiṃsu. Tamatthaṃ pana sutvā esa amhākaṃ putto bhavissati vā no vāti vīmaṃsitukāmo pitā anugacchi. Arimaddananagare taṃ sampāpuṇitvā upaṭṭhapetvā nisīdi. Sopi bhikkhu yathāupaṭṭhāneneva santappetvā ganthaṃ uggaṇhi. Aparasmiṃ pana kāleso bhikkhu ajja sūpo appaloṇotiādinā punappunaṃ bhaṇati.

On raconte que dans le village de Sācaññi, un père de famille confia son fils à un moine dans un monastère pour qu'il apprenne les arts. Comme son fils ne voulait pas aller au monastère, il le jeta par-dessus un buisson d'épines pour l'effrayer. Le jeune garçon, en sortant de là, ne revint pas à la maison mais s'installa au monastère. Sans retourner auprès de ses parents, s'éloignant peu à peu, il passa de l'état de novice à celui de moine pleinement ordonné et se rendit à la ville d'Arimaddana. En raison de sa grande intelligence, les grands theras l'accueillirent partout où il allait. C'est ainsi qu'il devint célèbre dans tout le pays de Maramma. Ses parents l'attendirent, espérant son retour. Ayant entendu parler de lui, son père, voulant vérifier s'il s'agissait ou non de son fils, le suivit. L'ayant trouvé à Arimaddana, il s'installa pour le servir. Ce moine étudia les textes en étant satisfait de ses services. Plus tard, ce moine dit à plusieurs reprises : « Aujourd'hui, le bouillon manque de sel », et ainsi de suite.

Atha pitā evamāha,- na pubbe piyaputtaka tayā īdisaṃ vacanaṃ kathitaṃ, idāni pana tvaṃ abhiṇhaṃ īdisaṃ vacanaṃ chaṇasi, kāraṇamettha kinti pucchi. Pubbe ganthesu chekattaṃ appatvā ganthesu chekatthaṃ byāpannacittatāya na vuttaṃ, idāni pana mayā icchito attho matthakaṃ patto, tasmā kāyabalapariggahaṇatthāya mayā īdisaṃ vacanaṃ vuttanti vadati. Taṃ vacanaṃ sutvā pitā mātuyā santikaṃ gamanatthāya okāsaṃ yācitvā pitarā saddhiṃ sakaṭṭhānaṃ āgacchanto vijayapuraṃ cetiyavandanatthāya pāvisi.

Alors le père lui dit : « Cher fils, tu ne parlais pas ainsi autrefois. À présent, tu prononces souvent de telles paroles ; quelle en est la raison ? » Le moine répondit : « Auparavant, n'ayant pas atteint la maîtrise des textes, mon esprit était troublé par l'étude et je ne parlais pas ainsi. Mais maintenant que j'ai atteint le but souhaité, je dis de telles paroles pour préserver ma force physique. » Ayant entendu ces mots, le père demanda la permission de retourner auprès de sa mère et, s'en retournant vers son lieu d'origine avec son père, il entra à Vijayapura pour vénérer un stupa.

Tadā raññā vuttavacanaṃ sutvā tasmiṃ vihāre aruhitvā nisīdi[Pg.101]. Ārakkhapurisā ca taṃ bhikkhuṃ vihāre nisinnaṃ disvā tamatthaṃ rañño ārocesuṃ. Rājā ca caturaṅgabalaṃ amaccaṃ āṇepesi,-gantvā tassa bhikkhussa ñāṇathāmaṃ upadhārehīti. Caturaṅgabalo ca gantvā taṃ bhikkhuṃ gūḷagūḷaṭṭhānaṃ pucchi. Sopi pucchitaṃ pucchitaṃ vissajjesi. Caturaṅgabalo ca tamatthaṃ rañño ārocesi. Rājā tuṭṭhacitto hutvā taṃ vihāraṃ tassa bhikkhussa adāsi. Tassa pana bhikkhussa daharakāle sakaṇṭakagacche pituno khipanaṃ paṭicca kaṇḍakakhipattheroti samaññā ahosi, mūlanāmaṃ panassa nāgitoti. Sotasmiṃ vihāre nisīditvā saddasāratthajaliniṃ nāma ganthaṃ akāsi. Tassa kira therassa kāle tasmiṃ nagare āraddha vipassanādhurā mahallakā bhikkhū sahassamattā ahesuṃ. Āraddhaganthadhurā pana daharabhikkhū gaṇanapathaṃ vītivattā.

Alors, ayant entendu les paroles dites par le roi, il monta dans ce monastère et s'y assit. Les gardes, voyant ce moine assis dans le monastère, en informèrent le roi. Le roi ordonna au ministre Caturaṅgabala : « Va évaluer la force de la connaissance de ce moine. » Caturaṅgabala s'y rendit et interrogea le moine sur des points très obscurs. Celui-ci répondit à chaque question posée. Caturaṅgabala en informa le roi. Le roi, le cœur joyeux, offrit ce monastère à ce moine. Parce que son père l'avait jeté dans un buisson d'épines durant sa jeunesse, il fut connu sous le nom de Kaṇḍakakhipatthera, mais son nom d'origine était Nāgita. Résidant dans ce monastère, il composa l'ouvrage nommé Saddasāratthajalinī. On dit qu'à l'époque de ce thera, il y avait dans cette ville environ mille moines âgés adonnés à la pratique de la vision profonde. Quant aux jeunes moines adonnés à l'étude des textes, ils étaient innombrables.

Tassa pana pitarampi seṭṭhiṭṭhāne ṭhapesi. Teneva taṃ gāmaṃ seṭṭhigāmoti nāmena vohariṃsu.

Le roi établit également son père à la fonction de trésorier. C'est pourquoi on appela ce village du nom de Seṭṭhigāma.

Kaccāyanavaṇṇanaṃ pana vijayapureyeva abhayagiripabbate nisinno mahāvijitāpī nāma thero akāsi. Vācako padesampi soyeva akāsi. Saddavuttiṃ pana saddhammagurutthero akāsi.

Le thera nommé Mahāvijitāpī, résidant sur la montagne d'Abhayagiri à Vijayapura même, composa le Kaccāyanavaṇṇanā. C'est lui aussi qui composa le Vācakopadesa. Quant au Saddavutti, c'est le thera Saddhammaguru qui le composa.

Iccevaṃ vijayapure anekehi ganthakārehi sāsanaṃ vipulaṃ ahosi.

C'est ainsi qu'à Vijayapura, grâce à de nombreux auteurs de textes, l'Enseignement devint florissant.

Kaliyuge pana pañcāsītādhike chavassasate sampatte asaṅkhayācoyonnāmako rājā jeyyapuranagaraṃ māpetvā tattha rajjaṃ kāresi. Tattha pana rājūnaṃ kāle therehi katagantho nāma natthi.

En l'an 685 de l'ère Kali, un roi nommé Asaṅkhayācoyon fonda la ville de Jeyyapura et y régna. On ne trouve aucun texte composé par des theras sous le règne des rois en ce lieu.

Kaliyuge chabbisādhike sattavassasate vesākhamāse jeyyapuranagaraṃ vinassi. Tasmiṃyeva saṃvacchare jeṭṭhamāse vijayapuraṃ vinassi. Tasmiṃyeva saṃvacchare phaggunamāse satvivarājā [Pg.102] ratanapūraṃ nāma nagaraṃ māpetvā rajjaṃ kāresīti.

En l'an 726 de l'ère Kali, au mois de Vesākha, la ville de Jeyyapura fut détruite. La même année, au mois de Jeṭṭha, Vijayapura fut détruite. La même année, au mois de Phagguna, le roi Satviva fonda une ville nommée Ratanapūra et y régna.

Idaṃ vijayapurajeyyapuresu sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

Ceci concerne l'établissement de l'Enseignement à Vijayapura et Jeyyapura.

Idāni marammamaṇḍale tambanīparaṭṭheyeva ratanapūranagare sāsanavaṃsaṃ vakkhāmi.

Maintenant, je vais exposer l'histoire de la lignée de l'Enseignement dans la ville de Ratanapūra, située dans le territoire de Tambanīpa, au sein de la région de Maramma.

Kaliyuge hi aṭṭhāsītādhike sattavassasate narapatirañño dhitāya saddhiṃ aloṅgacaññisūrañño putto ānandasūriyo nāma santhavaṃ katvā ekaṃ (siddhikaṃ nāma puttaṃ vijāyi. So vaye sampatte rajjasampattiṃ labhi. Tato pabhuti yāva mrenacodighā raññā arimaddananagare rajjaṃ akaṃsu). Tato pacchā sirisudhammarājādhipatīti laddhanāmo satvivarājā ratanapūranagare rajjaṃ kāresi. Tassa rañño kāle kaliyuge ekanavutādhike sattavassasate sampatte laṅkādīpato sirisaddhammālaṅkāratthero sīhaḷamahāsāmittherocāti ime dve therā pañca sarīradhātuyo ānetvā nāvāya kusimatitthaṃ pāpuṇitvā rāmaññaraṭṭhe baññārani nāmena raññā nivāritā anisīdisvā tato soyeva rājā there yāva sirikhettanagarā pahiṇi. Tamatthaṃ ñatvā ratanapūrindo rājā cattālīsāya nāvāhi yāva sirikhettanagaraṃ paccuggantvā ānesi. Ānetvā ca mahānavagāmaṃ pattakāle saha orodhehi amaccehi ca sayameva rājā paccuggacchi. Ratanapūraṃ ppana pattakāle mahāpathavī cali, paṭinādañca nadi. Tadā rājā sammāsambuddhassa tilokaggassa sāsanaṃ paggaṇhissāmīti cintetvā sarīradhātuṃ ānetvā idha pattakāle ayaṃ mahāpathavī calati, paṭinādañca nadati, idaṃ [Pg.103] amhākaṃ raṭṭhe jinasāsanassa cirakālaṃ patiṭṭhānabhāve pubbanimittanti sayameva nimittapāṭhaṃ akāsi.

En l'an 788 de l'ère Kaliyuga, le fils du roi Aloṅgacaññisūra, nommé Ānandasūriyo, ayant noué une relation avec la fille du roi Narapati, engendra un fils nommé Siddhika. Une fois parvenu à l'âge adulte, celui-ci accéda à la royauté. Depuis lors jusqu'au roi Mrenacodighā, ils régnèrent sur la cité d'Arimaddana. Par la suite, le roi Satvivarājā, ayant reçu le titre de Sirisudhammarājādhipatī, régna dans la cité de Ratanapūra. Sous le règne de ce roi, en l'an 791 de l'ère Kaliyuga, deux théras venus de l'île de Laṅkā, Sirisaddhammālaṅkāra et Sīhaḷamahāsāmi, apportèrent cinq reliques corporelles par navire et atteignirent le port de Kusima. Bien qu'ils eussent été empêchés de s'installer par un roi nommé Baññārani dans le pays de Rāmañña, ce même roi finit par envoyer les théras jusqu'à la cité de Sirikhetta. Ayant appris cela, le roi, seigneur de Ratanapūra, vint à leur rencontre avec quarante navires jusqu'à la cité de Sirikhetta et les ramena. Lorsqu'ils atteignirent Mahānavagāma, le roi lui-même, accompagné de ses reines et de ses ministres, vint à leur rencontre. Au moment de l'arrivée à Ratanapūra, la grande terre trembla et un écho retentit. Alors le roi pensa : « Je soutiendrai le message du Parfaitement et Complètement Éveillé, le plus élevé des trois mondes. Le fait que cette grande terre tremble et qu'un écho retentisse au moment où l'on apporte ici les reliques corporelles est un signe précurseur de l'établissement durable de la religion du Victorieux dans notre pays. » Ainsi, il interpréta lui-même ce signe.

Tāva tiṭṭhatu jīvamānassa sammāsambuddhassa ānubhāvo, ahovata sarīradhātuyāyeva anubhāvoti bahuraṭṭha vāsino pasidiṃsu. Honti cettha, –

« Sans même parler du pouvoir du Parfaitement et Complètement Éveillé vivant, ah ! quel pouvoir possède la relique corporelle elle-même ! » C’est ainsi que les habitants de nombreux pays furent remplis de foi. À ce sujet, on dit :

Sarīradhātuyā tāva, mahantocchariyo hoti;

Kā kathā pana buddhassa, jīvamānassa seṭṭhassa.

« Si la relique corporelle manifeste un tel prodige, que dire alors du Bouddha lui-même, l’Être Suprême, de son vivant ? »

Evaṃ anussaritvāna, uppādeyya pasādakaṃ;

Buddhaguṇesu bāhullaṃ, gāravañcaṃ kare janoti.

« En se remémorant ainsi [ses vertus], on doit faire naître une foi sereine ; que les gens pratiquent avec abondance le respect envers les qualités du Bouddha. »

Kaliyuge dvenavutādhike sattavassasate tā pañca dhātuyo nidahitvā jeyyapuranagarato pacchimadisābhāge samabhūmibhāge cetiyaṃ patiṭṭhāpesi. Tañca cetiyaṃ ratanacetiyanti paññāpesi, hatthirūpabāhullatāya pana anekibhindoti pākaṭaṃ hoti. Tīhi sirigabbhehi sattahi dvārehī ca alaṅkataṃ nāma mahāvihāraṃ kārāpetvā dvinnaṃ sīhaḷadīpikattherānaṃ adāsi. Tato pacchā tesu mahantatthero sakavihārasamīpe pabbatamuddhani attano sissepi appavesetvā lajjīpesalabahussutasikkhākāmehi sabbehi tīhi therehi saddhiṃ sīmaṃ sammannati. Iccevaṃ sīmasammutipariyattivācanādikammehi marammaraṭṭhe sāsanaṃ virūḷaṃ katvā patiṭṭhāpesi.

En l'an 792 de l'ère Kaliyuga, il déposa ces cinq reliques et fit ériger un stupa sur un terrain plat à l'ouest de la cité de Jeyyapura. Il nomma ce stupa Ratanacetiya, mais il devint célèbre sous le nom d'Anekibhindu en raison de la profusion de statues d'éléphants. Après avoir fait construire un grand monastère orné de trois chambres sacrées et de sept portes, il l'offrit aux deux théras venus de l'île de Ceylan. Par la suite, parmi eux, le grand théra, après avoir interdit l'entrée même à ses propres disciples au sommet d'une montagne près de son monastère, consacra une limite sacrée avec tous les trois théras qui étaient des modèles de vertu, de modestie, de grande érudition et désireux d'apprendre. C'est ainsi que, par des actes tels que la consécration des limites et l'enseignement des textes sacrés, la religion se développa et s'établit dans le pays de Maramma.

Idaṃ marammamaṇḍale ratanapūranagare sīhaḷadīpike

Voici le récit de l'établissement de la religion dans la cité de Ratanapūra, dans la région de Maramma, grâce aux deux théras de l'île de Ceylan.

Dve there paṭicca paṭhamaṃ sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

Le premier établissement de la religion grâce aux deux théras.

Kaliyuge chabbīsādhike sattavassasate sampatte phaggunamāse satvavarājā ratanapūranagaraṃ māpesi. Tassa rañño [Pg.104] kāle jeyyapuranagare ekā pūpikā itthī alajjino ekassa bhikkhussa santike dhanaṃ upanidahi. Aparabhāgesā taṃ dhanaṃ yāci. Atha so bhikkhu tava dhanaṃ ahaṃ na paṭiggaṇhāmīti musā bhaṇati. Evaṃ vivādaṃ katvā taṃ kāraṇaṃ rañño ārocesi. Rājā pakkosāpetvā sayameva taṃ bhikkhuṃ pucchi,-tvaṃ bhante tassā itthiyā dhanaṃ paṭiggaṇhāsi vā mā vāti. Ahaṃ mahārāja samaṇo alikaṃ bhaṇituṃ na vaṭṭati, na paṭiggaṇhāmīti vadati. Taṃ kāraṇaṃ rājā ca punappunaṃ pucchitvā vīmaṃsanto bhikkhussa kerāṭikabhāvaṃ jānitvā taṃ samaṇo samāno bhagavato paññattaṃ sikkhāpadaṃ akkamitvā musā bhaṇatīti kujjhitvā sayameva aparādhānurūpaṃ sīyaṃ chinditvā rājagehato heṭṭhā khipi.

En l'an 726 de l'ère Kaliyuga, au mois de Phagguna, le roi Satvavarājā fonda la cité de Ratanapūra. Sous le règne de ce roi, dans la cité de Jeyyapura, une femme marchande de gâteaux confia son argent à un moine sans scrupules. Plus tard, elle lui réclama cet argent. Alors ce moine mentit en disant : « Je n'ai pas reçu ton argent. » Après s'être disputée ainsi, elle rapporta l'affaire au roi. Le roi fit convoquer le moine et l'interrogea lui-même : « Vénérable, avez-vous reçu l'argent de cette femme ou non ? » Le moine répondit : « Grand roi, il ne sied pas à un ascète de mentir ; je ne l'ai pas reçu. » Le roi l'interrogea à plusieurs reprises pour l'éprouver et, ayant reconnu la fourberie du moine, il se mit en colère, pensant : « Bien qu'il soit un ascète, il transgresse la règle d'entraînement prescrite par le Bienheureux et profère des mensonges. » Il lui fit alors trancher la tête conformément à son crime et le fit jeter en bas du palais royal.

Tañca kāraṇaṃ sakalamarammaraṭṭhe pākaṭaṃ. Alajjībhikkhūpi aññe pāpakammaṃ kātuṃ na visahiṃsu. Raññā bhāyitvāyeva sikkhāpadaṃ na akkamesuṃ.

Cet événement devint célèbre dans tout le pays de Maramma. Même d'autres moines sans scrupules n'osèrent plus commettre de mauvaises actions. Par peur du roi, ils ne transgressèrent plus les règles d'entraînement.

Kaliyuge tiṃsādhike sattavassasate sampatte maṅgakricvācoṅka nāma rājā rajjaṃ kāresi. So pana rājā raṭṭhavāsīnaṃ sukhatthāya nimittaṃ gahetvā tālavaṇṭaṃ gahetvā rājagehaṃ paṭiggaṇhi. So ca rājā sakkarāje pañcacattālīsādhike sattavassasate sampatte caññiṅkhuṃ nāma cetiyaṃ patiṭṭhāpesi. Yaṅgaranāmakassa silāpabbatassa samīpe porāṇikaṃ ekaṃ cetiyaṃ nadīudakaṃ bhindi. Tadā sakaraṇḍakā pañca dhātuyo udake nimmujjantiyo erāpatho nāma nāgo gahetvā pacchā caññiṅkhuṃ nāma cetiyaṃ patiṭṭhāpessāmīti raññā āraddhakāleyeva dāṭhānāgassa nāma therassa saha karaṇḍakena pañca dhātuyo niyyādesi. So ca thero rañño adāsi. Rājā dve dhātuyo muṭṭhocetiye nidhānaṃ akāsi. Tisso pana caññiṅkhuṃ cetiyeti porāṇapotthakesu vuttaṃ.

En l'an 730 de l'ère Kaliyuga, un roi nommé Maṅgakricvācoṅka régna. Ce roi, ayant pris un présage pour le bonheur des habitants du pays, prit un éventail et accepta le palais royal. En l'an 745 de l'ère Sakkarāja, ce roi fit ériger le stupa nommé Caññiṅkhu. Près d'une montagne rocheuse nommée Yaṅgara, les eaux d'une rivière détruisirent un ancien stupa. Alors que les cinq reliques enfermées dans un coffret étaient immergées dans l'eau, un naga nommé Erāpatha s'en empara. Plus tard, au moment où le roi commençait les travaux pour ériger le stupa nommé Caññiṅkhu, il remit les cinq reliques avec le coffret au théra nommé Dāṭhānāga. Ce théra les remit au roi. Le roi déposa deux reliques dans le stupa Muṭṭho. Quant aux trois autres, il est dit dans les anciens manuscrits qu'elles furent déposées dans le stupa Caññiṅkhu.

So [Pg.105] rājā kumārakāle sikkhāpakassa ācariyassa setacchattaṃ datvā saṅghanāyakaṭṭhānaṃ niyyādesi. Khemācāro nāma eko thero rattibhāge majjhantikakāle cetiyaṅgaṇe olambetvā ṭhapitaṃ bheriṃ anekavāraṃ pahari. Atha rājā rājagehatoyeva sutvā yathāṭhapitantiyāmavasena vihāre koci bhikkhu kālaṃ kato bhaveyyāti maññitvā vihāraṃ gantvā pucchāhīti dūtaṃ pesesi. Dūto vihāraṃ gantvā kāraṇaṃ pucchi. Bhikkhū ca evamāhaṃsu,- na amhesu kālaṅkatabhikkhu nāma atthi, atha kho sakko devānamindo idāni kālaṅkatoti bahūnaṃ manussānaṃ ñāpanatthāya bheriṃ paharimhāti. Puna rājā bhikkhū pakkosāpetvā pucchi,-kasmā pana bhante tumhe sakkassa devānamindassa kālaṅkatabhāvaṃ jānāthāti. Atha bhikkhū evamāhaṃsu,-bhagalato parinibbānakāle sāsanaṃ rakkhissāmīti sakko devānamindo paṭiññaṃ katvāpi idāni sāsane vasantānaṃ amhākaṃ anupālanakammaṃ nāma kiñci na akāsi, sace pana sakko devānamindo jīvamāno bhaveyya, sammāsambuddhassa santike paṭiññaṃ daḷaṃ katvā idāni appossukko na bhaveyya. Idāni pana sakkassa devānamindassa ārakkhaṇakammaṃ nāma kiñci na dissati, tasmā idāni sakko devānamindo kālaṅkatoti jānimhāti.

Ce roi, durant sa jeunesse, donna le parasol blanc à son maître instructeur et lui confia la fonction de chef du Sangha (Saṅghanāyaka). Un ancien (thera) nommé Khemācāro, au milieu de la nuit, frappa à de nombreuses reprises le tambour qui avait été suspendu dans l'enceinte du sanctuaire (cetiya). Alors le roi, l'ayant entendu depuis le palais royal même, pensa selon la règle établie : « Quelqu'un parmi les moines du monastère est peut-être décédé » ; il envoya un messager en disant : « Va au monastère et demande ». Le messager se rendit au monastère et s'enquit de la raison. Les moines dirent ainsi : « Il n'y a parmi nous aucun moine décédé ; au contraire, nous avons frappé le tambour pour informer la foule des hommes que Sakka, le seigneur des dieux, est maintenant décédé. » Le roi convoqua à nouveau les moines et demanda : « Mais, vénérables, comment savez-vous que Sakka, le seigneur des dieux, est décédé ? » Alors les moines répondirent ainsi : « Bien que Sakka, le seigneur des dieux, ait fait la promesse au moment du Parinibbāna du Bienheureux de protéger la religion (sāsana), il n'a fait maintenant aucun acte de protection pour nous qui vivons dans cette religion. Si Sakka, le seigneur des dieux, était vivant, ayant fait une ferme promesse auprès du Parfaitement Éveillé, il ne serait pas maintenant indifférent. Mais à présent, on ne voit aucun acte de garde de la part de Sakka, le seigneur des dieux ; c'est pourquoi nous savons que Sakka, le seigneur des dieux, est maintenant décédé. »

Rājā taṃ sutvā khemācārattherassa pasīditvā vihāraṃ kārāpetvā adāsi. So ca thero sudhammapuravāsīnaṃ sīhaḷavaṃsikānaṃ mahātherānaṃ vaṃse bhavati lajjī pesalo hotīti.

Le roi, ayant entendu cela, fut plein de foi envers le Thera Khemācāra, fit construire un monastère et le lui offrit. Et ce Thera appartenait à la lignée des grands theras de lignage cinghalais résidant dans la ville de Sudhamma ; il était modeste et aimable.

Ratanapūranagareyeva adhikarañño kāle ratanapūranagarassa dakkhiṇadisābhāge mahāsetuṃ kārāpesi. Tassa [Pg.106] pana ācariyo saṅgharājā lajjīpakkhaṃ na bhajati. Teneva theraparamparāya esa na saṅgahitabbo.

Dans la ville même de Ratanapura, au temps du roi Adhika, celui-ci fit construire un grand pont dans la partie sud de la ville de Ratanapura. Mais son maître, le Sangharāja, ne s'associait pas au parti des moines modestes (lajji). Pour cette raison même, il ne doit pas être inclus dans la lignée de succession des Theras.

Tassa rañño kāle chasaṭṭhādhike sattavassasate kaliyuge rājādhirājā nāma rāmaññaraṭṭhindo bhūpāloti sahassappamāṇāsu nāvāsu saṭṭhisatasahassehi yodhehi saddhiṃ nadīmaggena yujjhanatthāya ratanapūrābhimukhaṃ āgato.

Sous le règne de ce roi, en l'an sept cent soixante-six de l'ère Kali, le souverain du pays de Rāmañña nommé le Roi des Rois vint vers Ratanapura pour combattre par la voie fluviale, avec six millions de guerriers dans un millier de navires.

Atha adhikarājā bahavo amacceca bhikkhū ca sannipātāpetvā mantesi,-idāni rāmaññaraṭṭhino rājā yujjhanatthāya idha āgacchati, yuddhaṃ akatvā kenupāyena taṃ paṭinivattāpetuṃ sakkhissāmāti. Atha sabbe kiñci akathetvā tuṇhībhāveneva nisīdiṃsu.

Alors le roi Adhika, ayant convoqué de nombreux ministres et moines, tint conseil : « Maintenant, le roi du pays de Rāmañña vient ici pour combattre ; par quel moyen pourrons-nous le faire rebrousser chemin sans faire la guerre ? » Alors, tous restèrent assis en silence sans rien dire.

Atha jātavassena ekattiṃsavassiko upasampadāvasena pana ekādasavassiko eko bhikkhu evamāha,-eko pana rāmaññaraṭṭhindo rājādhirājā tāva tiṭṭhatu, sace sakalepi jambudīpe sabbe rājāno āgaccheyyuṃ, evampi kathāsallāpeneva yuddhaṃ akatvā paṭinivattāpesuṃ sakkomīti.

Alors un moine, âgé de trente et un ans depuis sa naissance et de onze ans depuis son ordination complète (upasampadā), dit ceci : « Qu'il s'agisse seulement de ce roi des rois du pays de Rāmañña, même si tous les rois de tout le Jambudīpa venaient, je pourrais les faire rebrousser chemin par la seule conversation, sans faire la guerre. »

Atha adhikarājā tuṭṭhacitto hutvā āha,- yathā bhante tvaṃ sakkosi rājādhirājaṃ yathāsallāpena paṭini vatthāpetuṃ, tathā karohīti.

Alors le roi Adhika, le cœur joyeux, dit : « Vénérable, de la manière dont tu es capable de faire rebrousser chemin au roi des rois par la conversation, agis ainsi. »

Atha so bhikkhu mettāsandesapaṇṇaṃ pesetvā okāsaṃ yāci tassa rājādhirājassa santikaṃ pavisitukāmo. Rājādhirājā ca tassa bhikkhussa mettāsandesapaṇṇaṃ passitvā taṃ bhikkhuṃ sīṅghaṃ ānethāti dūtaṃ pesesi. Dūto ānetvā rañño dassesi. Atha so bhikkhu rājādhirājaṃ dhammadesanāya ovādaṃ datvā sakaṭṭhānaṃ paṭinivattāpesi. Ayañca [Pg.107] bhikkhu arimaddananagare catūsu gaṇesu arahantagaṇavaṃso sikkhākāmo lajjī pesalo. Arimaddananagare cāgahe nāma dese pana jātattā cāgruhi bhikkhūti vohāriyati.

Ensuite, ce moine envoya une lettre de message de bienveillance (mettā) et demanda l'autorisation, souhaitant entrer auprès de ce roi des rois. Et le roi des rois, ayant vu la lettre de message de bienveillance du moine, envoya un messager en disant : « Amenez vite ce moine ». Le messager l'amena et le présenta au roi. Alors ce moine, ayant donné des conseils au roi des rois par un enseignement du Dhamma, le fit retourner à son propre lieu. Et ce moine appartenait à la lignée du groupe des Arahants parmi les quatre groupes de la ville d'Arimaddana, désireux d'apprendre, modeste et aimable. Mais parce qu'il était né dans la région nommée Cāgahe dans la ville d'Arimaddana, il était appelé le moine Cāgruhi.

Kaliyuge aṭṭhāsītādhike sattavassasate sampatte miññhaṅga dhammarājā ratanapūreyeva rajjaṃ sampatto. Tassa rañño kāle sīhaḷadīpato dve mahātherā ratanapūraṃ āgantvā sāsanaṃ anuggahetvā nisīdiṃsu.

En l'an sept cent quatre-vingt-huit de l'ère Kali, le roi de la loi Miññhaṅga accéda à la royauté à Ratanapura même. Sous le règne de ce roi, deux grands theras venant de l'île de Ceylan (Sīhaḷadīpa) arrivèrent à Ratanapura et s'y installèrent après avoir soutenu la religion.

Tadā kaliyuge aṭṭhasate sampuṇṇe porāṇakaṃ kaliyugaṃ apanetvā abhinavaṃ ṭhapetuṃ okāso anuppatto. Atha cāgrihi thero ca rājavihāravāsitthero ca evamāhaṃsu,- apanītabbakāle mahārāja sampatte anapanetuṃ na vaṭṭatīti.

Alors, l'an huit cents de l'ère Kali étant révolu, l'occasion arriva de supprimer l'ancienne ère Kali pour en établir une nouvelle. Alors le Thera Cāgrihi et le Thera résidant au monastère royal (Rājavihāra) dirent ainsi : « Ô grand roi, le moment de la suppression étant arrivé, il ne convient pas de ne pas la supprimer. »

Atha rājā puna evamāha,-apanītabbe sampatte anapanetvā ajjhupekkhitvā vasantassa ko dosoti. Sace apanītabbe sampatte anapanetvā ajjhupekkhitvā nisīdeyya, raṭṭhavāsīnaṃ dukkhaṃ bhavissatīti vedasatthesu āgataṃ, sakkarājaṃ apanentopi rājā tasmiṃyeva vasse divaṅgato bhaveyyāti āhaṃsu.

Alors le roi dit encore ceci : « Quel est le défaut pour celui qui vit en ignorant et en ne supprimant pas [l'ère] alors que le moment de la supprimer est venu ? » [Ils répondirent :] « S'il restait assis en ignorant et en ne supprimant pas l'ère alors que le moment est venu, il est dit dans les traités des Védas que la souffrance adviendra pour les habitants du pays ; mais le roi qui supprime l'ère Sakka pourrait aussi mourir cette année-là même. »

Atha rājā sattānaṃ sukhaṃ labhīyamānataṃ jānantoyeva mādiso attano bhayaṃ apekkhitvā apanītabbaṃ anapanetvā nisīdituṃ na vaṭṭati, kammaṃ khīyitvāpi mama aguṇaṃ loke pattharitvā patiṭṭhahissatīti manasikaritvā sakkarāje aṭṭhavassasate sampuṇṇe basyuchidramunisakhyaṃ apanetvā cammāvasesaṃ ṭhapesi. Atha mahāmaṇḍapaṃ kārāpetvā mahāchaṇaṃ katvā mahādānampi adāsi.

Alors le roi, bien que sachant que le bonheur des êtres serait obtenu, pensa : « Quelqu'un comme moi, par égard pour sa propre peur, ne doit pas rester assis sans supprimer ce qui doit l'être ; même si mon action s'épuise, ma vertu se répandra et s'établira dans le monde » ; ayant pris cela à cœur, l'an huit cents de l'ère Sakka étant révolu, il supprima [l'ère selon le calcul de] basyuchidramunisakhya et laissa un reste de deux. Alors, il fit construire un grand pavillon, organisa une grande fête et fit également de grands dons.

Cāgrihithero rājavihāra vāsittherocāti arimaddana nagare [Pg.108] arahantagaṇāṃsiko lajjī pesalo sikkhākāmo.

Le Thera Cāgrihi et le Thera résidant au monastère royal appartenaient à la lignée du groupe des Arahants de la ville d'Arimaddana, ils étaient modestes, aimables et désireux d'apprendre.

Īdisaṃ pana vacanaṃ sāsanappaṭiyattattā ca raṭṭhavāsikāyattattā ca dhammānulomavasena vuttaṃ.

Une telle parole a été prononcée conformément au Dhamma, en raison de l'organisation de la religion et de ce qui incombe aux habitants du pays.

Kaliyuge catuvassādhike aṭṭhasate mahānarapati rājā ratanapūranagare rajjaṃ kāresi. So ca rājā thūpārāmacetiyaṃ kārāpesi. Tassa pana ācariyo mahāsāmitthero nāma. So pana thero sīhaḷadīpaṃ gantvā sīhaḷindassa rañño ācariyassa sāriputtattherassa santike sikkhaṃ gahetvā paccāgatattheravaṃsikoti daṭṭhabbo. Tassa rañño kāle ratanapūranagare mahāariyavaṃso nāma eko thero atthi. So pana pariyattivisārado arimaddananagare chappadagaṇato āgatavaṃsiko.

En l'an huit cent quatre de l'ère Kali, le grand roi Narapati régna dans la ville de Ratanapura. Ce roi fit construire le sanctuaire (cetiya) de Thūpārāma. Son maître était nommé le grand Thera Mahāsāmi. Ce Thera doit être considéré comme appartenant à la lignée des Theras qui, étant allés sur l'île de Ceylan, revinrent après avoir reçu l'instruction auprès du Thera Sāriputta, le maître du roi cinghalais. Sous le règne de ce roi, il y avait dans la ville de Ratanapura un certain Thera nommé Mahāariyavaṃsa. Il était expert dans les textes scripturaires (pariyatti) et appartenait à la lignée venue du groupe de Chappada dans la ville d'Arimaddana.

Ekasmiṃ samaye jeyyapuranagaraṃ gantvā reṅga iti pākaṭassa mahātherassa santike saddanayaṃ uggaṇhitvā nisīdi. So pana kira mahāthero aññehi saddhiṃ yaṃvā taṃvā kathaṃ asallapitukāmatāya mukhe udakaṃ ṭhapetvā yebhuyyena nisīdati. Tenevesa marammavohārena reṅgu iti pākaṭo ahosi.

En un temps, s'étant rendu à la cité de Jeyyapura, il demeura auprès du Mahāthera connu sous le nom de Reṅga pour apprendre la grammaire (saddanaya). On dit que ce Mahāthera, ne souhaitant pas engager de vaines conversations avec les autres, demeurait la plupart du temps avec de l'eau dans la bouche. C'est pour cette raison qu'il devint célèbre sous le nom de Reṅgu dans la langue birmane.

So kira ariyavaṃsatthero reṅguṃ therassa santikaṃ ganthaṃ vācāpetu okāsaṃ yācissāmīti upagacchantopi kathāsallāpaṃ akatvā dve ahāni vattaṃ paripūretvāyeva paccāgacchi. Tatiyadivase pana cammakhaṇḍaṃ ākoṭunattā saddaṃ sutvā mukhato udakaṃ uggiritvā kāraṇaṃ pucchi. Ganthaṃ uggahaṇatthāya āgatabhāvaṃ ārocesi.

On raconte que cet Elder Ariyavaṃsa, bien qu'approchant l'Elder Reṅgu pour solliciter l'occasion de se faire réciter un texte, revint sans engager de conversation après avoir simplement accompli ses devoirs pendant deux jours. Le troisième jour, cependant, ayant entendu le bruit du battement de la natte de peau (cammakhaṇḍa), l'Elder recracha l'eau de sa bouche et en demanda la raison. Il déclara qu'il était venu dans le but d'étudier le texte.

Atha thero evamāha,-ahaṃ āvuso divase divavase tikkhattuṃ ganthaṃ vācemi, majjhanti kātikkamakālepi paññacetiyaṃ gantvā cetiyaṅgaṇe sammajjanakiccaṃ karomi, okāsaṃ [Pg.109] na labhāmi, evampi tvaṃ bahūganthe uggahetvāpi ācariyehi dinnopadesaṃ alabhitvā puna mama santikaṃ āgacchasi, tasmāyaṅgaṇe sammajjanavattaṃ tāvakālikaṃ vikopetvā ganthuggahaṇatthāya okāsaṃ dassāmīti vatvā abhidhammatthavisāviniṃ nāma lakkhaṇaṭīkaṃ uggaṇhāpesi. Nānānayehi upadesaṃ datvā vācesi. Vācetvā ca tatiyadivase ācariyassa santikaṃ nāgacchi. Mahātheropi kāraṇaṃ akallatāya anāgato bhaveyyāti maññitvā pucchanatthāya bhikkhū pesesi.

Alors l'Elder dit ceci : « Cher ami, j'enseigne les textes trois fois par jour ; même au moment du passage de midi, je me rends au Paññacetiya pour accomplir la tâche de balayer la cour du sanctuaire, je ne trouve pas de temps libre. Malgré cela, bien que tu aies étudié de nombreux textes et que tu n'aies pas reçu les instructions données par tes professeurs, tu reviens vers moi. Par conséquent, je suspendrai temporairement mon devoir de balayage de la cour et te donnerai l'occasion d'étudier le texte. » Ayant dit cela, il lui fit étudier le sous-commentaire intitulé Abhidhammatthavibhāvinī. Il l'enseigna en fournissant des instructions selon diverses méthodes. Après avoir reçu l'enseignement, le troisième jour, il ne vint pas auprès du maître. Le Mahāthera, pensant qu'il était peut-être absent par indisposition, envoya des moines pour s'en enquérir.

Ariyavaṃsattheroca ācariyassa santikaṃ gamissāmīti āgato, antarāmaggeyeva dūtabhikkhū passitvā tehi saddhiṃ mahātherassa santikaṃ āgamaṃsu. Ācariyassa santikaṃ patvā ācariyā ariyavaṃsattheraṃ pucchi,-kasmā pana tvaṃ na uggahaṇatthāya āgatosīti. Ahaṃ bhante tumhehi dinnopadesaṃ nissāya idāni sabbaṃ nayaṃ jānāmīti. Atha ācariyo āha, yaṃ pana ganthaṃ nissāya tvaṃ chekataṃ pattosi, tassa saṃvaṇṇanaṃ katvā upakāraṃ karohīti. Atha ariyavaṃsatthero ācariyassa vacanaṃ sirasā paṭiggahetvā abhidhammatthavibhāviniyā maṇisāramañjūsaṃ nāma anusaṃvaṇṇanaṃ akāsi. Niṭṭhitaniṭṭhitapāḷaṃ uposathadivase uposathadivase puññacetiyassa cetiyaṅgaṇe bhikkhusaṅghaṃ sannipātāpetvā bhikkhusaṅghassa majjhe vācāpetvā suṇāpesi,- sace koci doso atthi, taṃ vadathāti.

L'Elder Ariyavaṃsa, qui s'était mis en route pour aller chez son maître, rencontra les moines messagers en chemin et revint avec eux vers le Mahāthera. Arrivé auprès de son maître, celui-ci demanda à l'Elder Ariyavaṃsa : « Pourquoi n'es-tu pas venu pour étudier ? » — « Vénérable, grâce aux instructions que vous m'avez données, je connais à présent toutes les méthodes. » Alors le maître dit : « Puisque c'est grâce à ce texte que tu es parvenu à l'expertise, fais-en un commentaire pour être utile aux autres. » Alors l'Elder Ariyavaṃsa, recevant l'instruction de son maître avec respect, composa un sous-commentaire intitulé Maṇisāramañjūsa sur l'Abhidhammatthavibhāvinī. Chaque section achevée, le jour de l'Uposatha, il rassemblait la communauté des moines dans la cour du sanctuaire Puññacetiya et, le faisant réciter au milieu de la communauté, il leur demandait : « S'il y a une erreur, veuillez la signaler. »

Atha arimaddananagarato cetiyavandanatthāya eko bhikkhu āgantvā parisakoṭiyaṃ suṇitvā nisīdi. Atha so bhikkhu dve vāraṃ eeiti saddaṃ akāsi. Taṃ ṭhānaṃ sallakkhetvā ṭhapesi. Nivāsanaṭṭhānañca pucchi. Ariyavaṃsattheropi sakavihāraṃ patvā tasmiṃ ṭhāne upadhāronto ekasmiṃ ṭhāne ekassa atthassa dvikkhattuṃ vuttattā punaruttidoso dissati, ekasmiṃ [Pg.110] ṭhāne imaṃ ganthanti pulliṅgarūpena vattabbaṭṭhāne idaṃ ganthanti napuṃsakaliṅgena vuttattā liṅgavirodhidoso dissati.

Alors, un moine venu de la ville d'Arimaddana pour vénérer le sanctuaire s'assit à la lisière de l'assemblée pour écouter. Ce moine fit deux fois le son « é-é ». Ariyavaṃsa marqua cet endroit et s'enquit du lieu où résidait le moine. L'Elder Ariyavaṃsa, une fois de retour à son propre monastère, en examinant cet endroit, vit qu'un défaut de répétition apparaissait car un même sens avait été exprimé deux fois, et qu'un défaut de discordance de genre apparaissait car là où l'on aurait dû dire « imaṃ ganthaṃ » au masculin, on avait dit « idaṃ ganthaṃ » au neutre.

Atha taṃ puggalaṃ pakkosāpetvā evamāha,-ahaṃ āvuso imaṃ ganthaṃ mahussāhena karomi, tañca vivekakāle rattibhāgeyeva potthakaṃ pattharitvā likhāmi, evaṃ mahussāhena karontampi tvaṃ aruccanākārena saddaṃ karosi, kīdisaṃ pana dosaṃ sutvā evaṃ karosīti pucchi. Atha so bhikkhu evamāha,- tayo bhante mahussāhena kate ganthe dosavasena bahuvattabbaṭṭhānaṃ natthi, saddatoceva atthato ca paripuṇṇoyevesa gantho, atha kho pana ekasmiṃ ṭhāne ekassa atthassa dvikkhattuṃ vuttattā puranuttidoso dissati, ekasmiṃ pana imaṃ ganthanti pulliṅgena vattabbaṭṭhāne idaṃ ganthanti napuṃsakaliṅgena vuttattā liṅgavirodhidoso dissati, evaṃ ettakaṃyeva dosaṃ disvā īdisaṃ aruccanākāraṃ dassemīti.

Alors, ayant fait appeler cette personne, il lui dit : « Cher ami, je réalise ce texte avec un grand effort, et je l'écris en étalant les manuscrits pendant la nuit, au moment du calme ; malgré un tel effort, tu as fait un bruit de désapprobation. Quelle erreur as-tu donc entendue pour agir ainsi ? » Alors ce moine répondit : « Vénérable, dans ce texte réalisé avec grand effort, il n'y a pas beaucoup à critiquer en termes d'erreurs ; ce texte est parfait tant dans la forme sonore que dans le sens. Cependant, en un endroit, un défaut de répétition apparaît car un même sens est exprimé deux fois ; et en un autre endroit, un défaut de discordance de genre apparaît car là où l'on aurait dû dire « imaṃ ganthaṃ » au masculin, on a dit « idaṃ ganthaṃ » au neutre. C'est en voyant seulement ces erreurs que j'ai manifesté une telle désapprobation. »

Atha ariyavaṃsatthero tuṭṭhacitto hutvā attano sarīrapārupitaṃ dupaṭṭacīvaraṃ imināhaṃ tava ñāṇaṃ pūjemīti vatvā adāsi. Pacchākāle adhikarājā tamatthaṃ sutvā nāma lañchaṃ adāsi.

Alors l'Elder Ariyavaṃsa, l'esprit satisfait, lui donna son manteau de dessus (dupaṭṭacīvara) en disant : « Par ceci, je rends hommage à ta sagesse. » Plus tard, le roi Adhika, ayant entendu parler de cette affaire, lui conféra un titre honorifique.

So ca ariyavaṃsatthero maṇidīpaṃ nāma ganthaṃ ganthā bharaṇañceva jātakavisodhanañca pāḷibhāsāya akāsi. Anuṭīkāya pana atthayojanaṃ marammabhāsāya akāsi.

Cet Elder Ariyavaṃsa composa également en langue pālie le texte nommé Maṇidīpa, ainsi que le Ganthābharaṇa et le Jātakavisodhana. Quant à l'Anuṭīka, il en fit une interprétation (atthayojana) en langue birmane.

Ekaṃ samayaṃ adhikarājā vihāraṃ gantvā dhammaṃ suṇi. Thero dhammaṃ desetvā niṭṭhitakāle yānabaliṃ sukhatthāya yāci. Rājā adatvā nāvaṃ abhirūhitvā paccāgacchi. Antarāmagge nāvāya phiyaṃ eko saṃsumāro mukhena gaṇhitvā niccalaṃ katvā ṭhapesi. Therena yācitaṃ yānabaliṃ dadāmīti mahāsaddaṃ katvā rājapurise tikkhattuṃ nicchāresi. Atha saṃsumāro nāvaṃ muñcitvā gacchi. Ekasmiñca kāle rājā vihāraṃ nikkhami. Atha [Pg.111] eko hatthinī vihārasamīpe bandhitvā ṭhapesi. Sā bodhirukkhasākhaṃ chinditvā khādi. Sā tattheva bhūmiyaṃ pati. Atha thero saccakiriyaṃ katvā mettābhāvanaṃ bhāvetvā mettodakena bhiñci. Taṃ khaṇaññeva sā uṭṭhahi. Rājā ca taṃ acchariyaṃ disvā tassā agghanakamūlaṃ datvā vihārato nadī titthaṃ gamanamagge silāpaṭṭaṃ cinitvā setuṃ akāsīti.

Une fois, le roi Adhika se rendit au monastère pour écouter le Dhamma. L'Elder, ayant fini de prêcher le Dhamma, demanda une taxe de transport (yānabali) pour le confort. Le roi ne la donna pas et repartit en montant sur un bateau. En chemin, un crocodile saisit la rame du bateau avec sa gueule et l'immobilisa. Le roi s'écria : « Je donnerai la taxe de transport demandée par l'Elder ! » et le fit proclamer trois fois par ses officiers. Alors le crocodile lâcha le bateau et s'en alla. Une autre fois, le roi sortit du monastère. On avait attaché une éléphante près du monastère. Elle rompit une branche de l'arbre de la Bodhi et la mangea. Elle tomba au sol à cet endroit même. Alors l'Elder, faisant un acte de vérité et développant la méditation sur la bienveillance (mettā), l'aspergea d'eau imprégnée de bienveillance. À l'instant même, elle se redressa. Le roi, voyant ce prodige, donna le prix de sa valeur et fit construire un pont en dalles de pierre sur le chemin allant du monastère au gué de la rivière.

Saddhammakittitthero pana ariyavaṃsattherassa saddhivihāriko jetavanavihāravāsī. Te pana therā chappadagaṇavaṃsikāti daṭṭhabbā.

L'Elder Saddhammakitti était un compagnon de résidence (saddhivihārika) de l'Elder Ariyavaṃsa et résidait au monastère de Jetavana. Ces Elders doivent être considérés comme appartenant à la lignée de Chappada (Chappadagaṇavaṃsa).

Kaliyuge dvecattālīsādhike aṭṭhavassasate sampatte ratanapūranagareyeva sirisudhammarājādhipati nāma dutiyādhikarājā rajjaṃ kāresi. Tasmiñca kāle pabbatabbhantaranagarato mahāsīlavaṃso nāma thero pañcacattālīsādhike aṭṭhavassasate sampatte sumedhakathaṃ kabyālaṅkāravasena bandhitvā buddhālaṅkārañca nāma kabyālaṅkāraṃ pabbatabbhantarappaṭisaṃyuttañceva kabyālaṅkāraṃ bandhitvā te gahetvā ratanapūranagaraṃ āgacchi.

En l'an 842 de l'ère Kaliyuga, dans la ville de Ratanapura même, le second roi nommé Sirisudhammarājādhipati régna. À cette époque, un thera nommé Mahāsīlavaṃsa, venant de la ville située à l'intérieur des montagnes, en l'an 845, composa le Sumedhakathā sous forme de poème, ainsi que le Buddhālaṅkāra et un poème relatif à l'intérieur des montagnes, puis il se rendit à Ratanapura en les emportant.

Atha rājā thūpārāmacetiyassa esannaṭṭhāne ratanavimānavihāre nisīdāpesi. So ca thero tattha sotārānaṃ pariyattiṃ vācetvā nisīdi. So ca thero tattha nisinnānaṃ therānaṃ aṭṭhamako hoti. So ca mahāsīlavaṃsatthero kaliyugassa pannarasādhike aṭṭhavassasate jāto. Tiṃsavassakāle ratanapūranagaraṃ āgatoti porāṇapotthakesu vuttaṃ. So pana thero nettipāḷiyā attha yojanaṃ marammabhāsāya akāsi pārāyanavatthuñca.

Ensuite, le roi le fit résider au monastère Ratanavimāna, sur le site prévu pour le cetiya de Thūpārāma. Ce thera y résida en enseignant les textes scripturaires aux auditeurs. Il était le huitième parmi les theras qui y siégeaient. Ce thera Mahāsīlavaṃsa était né en l'an 815 du Kaliyuga. Il arriva à la ville de Ratanapura à l'âge de trente ans, selon ce qui est dit dans les anciens livres. Ce thera composa également un commentaire de dix yojanas sur la Nettipāḷi en langue birmane, ainsi que le Pārāyanavatthu.

Ratanapūranagareyeva raṭṭhasāro nāma eko thero atthi, mahāsīlavaṃsattherena samaññāṇathāmo. So pana ratanapūranagareyeva [Pg.112] kaliyugassa tiṃsādhike aṭṭhavassasate kāle jāto. Bhūridattajātakaṃ hatthipālajātakaṃ saṃvarajātakañca kabyālaṅkāravasena bandhi aññañca anekavidhaṃ kabyālaṅkāraṃ. Te pana dve therā kabyālaṅkārakā rakāti theraparamparāya pavesetvā na gaṇenti porāṇā.

Dans la ville même de Ratanapura, se trouvait un thera nommé Raṭṭhasāra, d'une force de sagesse égale à celle du thera Mahāsīlavaṃsa. Il était né à Ratanapura même, en l'an 830 du Kaliyuga. Il composa le Bhūridattajātaka, le Hatthipālajātaka et le Saṃvarajātaka sous forme de poèmes, ainsi que de nombreux autres ouvrages poétiques. Cependant, les anciens ne comptent pas ces deux theras comme des compositeurs de poésie dans la lignée des theras (theraparamparā).

Ettha ca kiñcāpi samaṇānaṃ uposathikānañca kabyālaṅkāraṃ bandhituṃ vācetuṃ vā kappākappavicāraṇaṃ vattuṃ okāso laddho, sāsanavaṃsaṃ pana vattuṃ okāsassa ativitthārovasesattā taṃ avatvā ajjhupekkhissāma. Uposathavinicchaye pana naccagītādisikkhāpadassa visaye vitthārena mayaṃ avocumhā.

Ici, bien que l'occasion se soit présentée de discuter de ce qui est permis ou non aux moines et à ceux qui observent l'Uposatha concernant la composition ou l'enseignement de la poésie, nous ne le dirons pas et passerons outre, car l'exposé de l'histoire de la religion (Sāsanavaṃsa) deviendrait trop long. Nous avons cependant parlé en détail du précepte concernant la danse, le chant, etc., dans l'Uposathavinicchaya.

Kaliyugassa gate tesaṭṭhādhike aṭṭhavassasate ratanapūranagareyeva siritribhavanādityanarapatipavaramahādhamma rājādhipatirājā rajjaṃ kāresi. Tassa rañño kāletisāsanadhajo nāma bhikkhu saddhammakittittherassa santike ganthaṃ uggaṇhi. Atha arimaddananagarato eko mahātherosotunaṃ vācitvā ratanapūranagare nisīdissāmīti āgato. Atha saddhammakittittherassa ganthaṃ vācentasseva vihārassa heṭṭhā nisīditvā so mahāthero saddaṃ suṇitvā evaṃ cintesi,-etassa santike ahaṃ navakaṭṭhāne ṭhatvā thokaṃ ganthaṃ uggaṇhissāmīti. Atha so mahāthero saddhammakittittherassa santikaṃ pavisitvā ganthaṃ vācāpetuṃ okāsaṃ yāci. Atha saddhammakittitthero vassapamāṇaṃ pucchitvā tvaṃ bhante mayā vuḍḍhatarosīti āha. Ahaṃ tayā vuḍḍhataropi samāno navakaṭṭhāne ṭhatvā ganthaṃ uggaṇhissāmīti āha. Atha saddhammakittitthero tassa ganthaṃ vācesi. Atipasīditvā pana taṃ mahātheraṃ mahāsādhujjanoti nāmena vohārati.

En l'an 863 du Kaliyuga, le roi Siritribhavanādityanarapatipavaramahādhamma régna à Ratanapura. À l'époque de ce roi, un moine nommé Tisāsanadhaja étudia les textes auprès du thera Saddhammakitti. Alors, un grand thera vint de la ville d'Arimaddana avec l'intention d'enseigner aux auditeurs et de résider à Ratanapura. S'étant assis en dessous du monastère pendant que le thera Saddhammakitti enseignait les textes, ce grand thera entendit sa voix et pensa : « Je me tiendrai dans une position de novice auprès de lui et j'étudierai un peu les textes. » Ensuite, ce grand thera s'approcha du thera Saddhammakitti et demanda l'autorisation d'apprendre les textes. Le thera Saddhammakitti l'interrogea sur son nombre d'années de monachisme (vassa) et dit : « Vénérable, vous êtes plus ancien que moi. » Il répondit : « Bien que je sois plus ancien que toi, je resterai dans une position de novice pour étudier les textes. » Alors le thera Saddhammakitti lui enseigna les textes. Étant très satisfait, il l'appela par le nom de Mahāsādhujjana (le Grand Homme de Bien).

Atha [Pg.113] pacchā marammaraṭṭhaṃ kaliyugassa pañcāsītādhikaaṭṭhasatakālato paṭṭhāya yāva aṭṭhāsītādhikaaṭṭhasatavassakālaṃ nānābhayehi saṅkhubbhitaṃ ahosi. Tadā kambojaraṭṭhato sihanisvā nāma bhinnakuto āgantvā ratana pūranagare rajjaṃ gaṇhi. Atha so evaṃ cintesi,- bhikkhū adārā aputtikā hutvā puna sisse posetvā parivāraṃ gavesanti, sace bhikkhū parivāraṃ vicinitvā rājabhāvaṃ gaṇheyyuṃ, evaṃ sati rajjaṃ gahetuṃ sakkhissanti, idāneva bhikkhū gahetvā māretuṃ vaṭṭatīti. Evaṃ pana cintetvā tovisīlū nāmake khettavane bahū maṇḍape kārāpetvā gomahisakukkuṭasūkarādayo mārāpetvā bhikkhū bhojessāmīti vatvā jeyyapuravijayapuraratanapūranagaresu sabbe mahāthere bahūhi antevāsikehi saddhiṃ pakkosāpetvā tesu maṇḍapesu nisīdāpetvā hatthiassādisenaṅgehi parivāretvā māresi. Tadā kira tisahassappamāṇā bhikkhū mariṃsūti. Bhikkhū ca māretvā bahūpi potthake agginā jhāpesi, cetiyānipi bhedāpesi. Ahovata pāpajanassa pāpakammanti. Honti cettha,-

Plus tard, à partir de l'an 885 du Kaliyuga jusqu'en 888, le pays birman fut troublé par divers périls. À cette époque, un rebelle nommé Sihanisvā, venant du pays de Kamboja, s'empara de la ville de Ratanapura. Il pensa : « Les moines, n'ayant ni femmes ni fils, élèvent des disciples et cherchent à s'entourer d'une suite ; si les moines rassemblaient une suite et s'emparaient de la royauté, ils pourraient prendre le pouvoir ; il convient donc de capturer et de tuer les moines dès maintenant. » Ayant ainsi pensé, il fit construire de nombreux pavillons dans le bois appelé Tovisīlū, fit tuer des bœufs, des buffles, des poulets, des porcs, etc., et disant qu'il allait nourrir les moines, il fit convoquer tous les grands theras des villes de Jeyyapura, Vijayapura et Ratanapura avec leurs nombreux disciples. Il les fit asseoir dans ces pavillons, les fit entourer par les corps d'armée (éléphants, chevaux, etc.) et les fit tuer. On dit qu'à cette époque, environ trois mille moines périrent. Après avoir tué les moines, il fit également brûler de nombreux livres et détruire des cetiyas. Hélas, quel acte maléfique de la part d'un homme mauvais ! À ce sujet, on dit :

Sāsanaṃ nāma rājānaṃ, nissāya tiṭṭhate idha;

Micchādiṭṭhikarājāno, sāsanaṃ dūsenti satthuno.

« La religion dépend du roi ici-bas ; les rois aux vues fausses corrompent la religion du Maître. »

Sammādiṭṭhī ca rājāno, paggaṇhanteva sāsanaṃ;

Evañca sati ākāse, ulūrājāva dibbatīti.

« Les rois aux vues justes soutiennent la religion ; ainsi, elle brille dans le ciel comme la lune, le roi des astres. »

Atha kaliyuge ekavassādhike navavassasate sampatte ākāse bahūhi tārakāhi dhūmā nikkhamiṃsu. Caññiṅkhucetiyepi buddhappaṭibimbassa akkhikūpato udakadhārānettajalāniviya nikkhamiṃsūti rājavaṃse vuttaṃ.

Puis, en l'an 901 du Kaliyuga, de nombreuses étoiles dans le ciel émirent de la fumée. On dit dans la Chronique des Rois (Rājāvaṃsa) qu'au cetiya de Caññiṅkhu, des flots d'eau s'écoulèrent des orbites des yeux d'une image du Bouddha, comme des larmes.

Atha [Pg.114] saddhammakittitthero saddhiṃ mahāsādhujjanatisāya nadhajattherehi ketumatīnagaraṃ agamāsi. Raṭṭhasārattheropi sirikhettanagaraṃ sayameva agamāsīti porāṇapotthakesu vuttaṃ. Taṃ pana rājavaṃse sirikhettanagarindo satva varājā taṃ ānesīti vuttavacanena na sameti.

Ensuite, le thera Saddhammakitti se rendit à la ville de Ketumati avec les theras Mahāsādhujjana et Tisāsanadhaja. Le thera Raṭṭhasāra se rendit de lui-même à la ville de Sirikhettanagara, selon ce qui est dit dans les anciens livres. Cela ne concorde pas avec les paroles de la Chronique des Rois disant que le roi Satvavarājā, souverain de Sirikhettanagara, l'y amena.

Saddhammakittittheropi ketumatīnagare kālaṅkato. Tato pacchā thokaṃ kālaṃ atikkamitvā mahāsādhujjanatthero tattheva kālamakāsi.

Le thera Saddhammakitti mourut à la ville de Ketumati. Peu de temps après, le thera Mahāsādhujjana y mourut également.

Tisāsanadhajatthero pana kaliyuge dvādasādhike navavassasate sampatte haṃsāvatīnagare anekasetibhindassa rañño kāle ketumatīnagarato haṃsāvatīnagaraṃ agamāsi.

Le thera Tisāsanadhaja, en l'an 912 du Kaliyuga, à l'époque du roi Aneka-setibinda, se rendit de la ville de Ketumati à la ville de Haṃsāvatī.

Tato pacchā ticattālīsavassiko hutvā kaliyuge terasādhike navavassasate miṅgha brahmanarapatiraññokāle puna jeyyapuranagaraṃ sampatto hutvā jetavanavihārasamīpe ekissaṃ guhāyaṃ disīdi. Mahāariyavaṃsagaṇikassa jetavanattherassa santike upasaṅkami.

Ensuite, âgé de quarante-trois ans, en l'an 913 du Kaliyuga, sous le règne du roi Miṅgha Brahmanarapati, il revint à la ville de Jeyyapura et s'établit dans une grotte près du monastère de Jetavana. Il rendit visite au thera Jetavana de la lignée de Mahāariyavaṃsa.

Tasmiñca kāle jetavanatthero gilāno hutvā mayi kālaṅkate mama ṭhānaṃ adhunā haṃsāvatīnagarato āgato tisāsanadhajo nāma thero pariggaṇhituṃ samattho bhavissati, tassa niyyādessāmīti cintesi. Tasmiṃ khaṇe tisāsanadhajatthero purimayāme supinaṃ massi,– matakaḷevaraṃ samīpaṃ āgacchatīti, majjhimayāme pana taṃ matakaḷevaraṃ guhāyaṃ pavisatīti, pacchimayāme matakaḷevarassa maṃsaṃ satthena chindatīti. Atha supinaṃ passitabhāvaṃ attano samīpe sayantassa ekassa sāmaṇerassa ārocesi. Ārocetvā ca parittaṃ bhaṇetvā nisīdantasseva jetavanatthero taṃ pakkositvā jetavanavihāraṃ tassa niyyādesi. Tisāsanadhajatthero ca jetavanavihāre nisīditvā [Pg.115] ganthaṃ vācetvā nisīdi. Miṅgha brahmanarapatirājā ca tassa anuggahitaṃ akāsi.

À cette époque, le Thera de Jetavana, étant tombé malade, pensa : « Quand je serai décédé, le Thera nommé Tisāsanadhaja, qui vient d'arriver de la cité de Haṃsāvatī, sera capable de prendre ma place ; je la lui remettrai. » À ce moment-là, le Thera Tisāsanadhaja eut un songe durant la première veille : un cadavre s'approchait de lui ; durant la veille médiane : ce cadavre entrait dans une grotte ; durant la dernière veille : il coupait la chair du cadavre avec une arme. Puis, il informa un novice qui dormait près de lui du songe qu'il avait vu. Après l'avoir informé et avoir récité le Paritta, alors qu'il s'asseyait, le Thera de Jetavana le fit appeler et lui remit le monastère de Jetavana. Le Thera Tisāsanadhaja s'établit au monastère de Jetavana, y enseignant les textes sacrés. Le roi Miṅgha Brahmanarapati lui apporta son soutien.

Pacchā kaliyuge soḷasādhike navavassasate sampatte haṃsāvatīnagarindo anekasetibhindo nāma rājā ratanapūranagaraṃ vijayitvā ekaṃ vihāraṃ kārāpetvā tassa adāsi.

Plus tard, en l'an 916 de l'ère Kali, le seigneur de la cité de Haṃsāvatī, le roi nommé Anekasetibhindo, après avoir conquis la cité de Ratanapūra, fit construire un monastère et le lui offrit.

So ca tisāsanadhajatthero arimaddananagare arahanta gaṇavaṃsikoti daṭṭhabbo.

Ce Thera Tisāsanadhaja doit être considéré comme appartenant à la lignée des Arahants (Arahanta Gaṇavaṃsa) de la cité d'Arimaddana.

Tassa pana sissā anekasatappamāṇā lajjino ahesuṃ. Tesu pana sissesu varabāhutthero bhūminikhānena garavāsitthero mahāraṭṭhagāmavāsino tayo mahātherāti ime pañca therā visesato pariyattikovidāti.

Ses disciples, au nombre de plusieurs centaines, étaient des moines scrupuleux. Parmi ces disciples, le Thera Varabāhu, le Thera Garavāsi de Bhūminikhāna, et les trois Grands Theras résidant à Mahāraṭṭhagāma — ces cinq Theras étaient particulièrement experts dans l'étude des écritures (Pariyatti).

Tisāsanadhajatthero ca mahallakakāle anāpāna satikammaṭṭhānaṃ gahetvā araññaṃ pavisitvā vivekaṭṭhānaṃ gaṇhi. Tadā jetavanagaṇādayo arahanta gaṇavaṃsāyeva. Aparabhāgeyeva tesaṃ sissānusissaparamparāsu keci bhikkhū siracchādanaṃ nānāvaṇṇappaṭimaṇḍitañca tālavaṇṭaṃ gahetvā ācāravikāraṃ āpajjiṃsu.

Dans sa vieillesse, le Thera Tisāsanadhaja, ayant adopté la pratique de la méditation sur la respiration (ānāpānasati), entra dans la forêt et choisit un lieu de solitude. À cette époque, le groupe de Jetavana et les autres appartenaient encore à la lignée des Arahants. Ce n'est que plus tard, au sein de la succession de leurs disciples et sous-disciples, que certains moines se mirent à porter des couvre-chefs et des éventails en feuilles de palmier ornés de diverses couleurs, tombant ainsi dans des déviances de conduite.

Kaliyuge ekavassādhike sahasse sampatte ukkaṃsiko nāma rājā vihāraṃ kārāpetvā tisāsanadhajattherassa sissabhūtassa varabāhuttherassa sissabhūtassa mahāratanākarassa nāma therassa adāsi.

En l'an 1001 de l'ère Kali, le roi nommé Ukkaṃsika fit construire un monastère et l'offrit au Thera nommé Mahāratanākara, disciple du Thera Varabāhu, lui-même disciple du Thera Tisāsanadhaja.

So ca mahāratanākaratthero ukkaṃsikarañño sirisudhammarājāmahādhipatīti nāmalañchaṃ chandālaṅkārasaddanetti nayehi alaṅkaritvā dassitaṃ rajindarājanāmābhidheyyādīpaniṃ nāma ganthaṃ akāsi.

Ce Thera Mahāratanākara composa pour le roi Ukkaṃsika, dont le titre était Sirisudhammarājāmahādhipati, l'ouvrage intitulé Rajindarājanāmābhidheyyādīpanī, orné et structuré selon les méthodes de la métrique (Chanda), de la rhétorique (Alaṅkāra) et de la grammaire (Saddanetti).

Tañca ganthaṃ parivisodhanatthāya tiropabbatābhidheyyassa mahātherassa niyyādesi. Tisāsanadhajattherassa sissabhūtesu [Pg.116] mahāraṭṭhagāmavāsīsu tīsu bhātikattheresu jeṭṭho tiṃsaguhāsuvasanto pariyattiṃ vācetvā nisīdi. Satvavarājā ca tasmiṃ there ativiya pasanno ahosi. Ññoṅkarami nāmakassa rañño kālepi cūḷapitā ekaṃ vihāraṃ kārāpetvā tasseva adāsi. Ukkaṃsikarañño kālepi maṅgavaṃnāmake pabbate vihāraṃ kārāpetvā tasseva adāsi.

Il remit cet ouvrage au Grand Thera nommé Tiropabbata pour révision. Parmi les trois frères Theras résidant à Mahāraṭṭhagāma qui étaient disciples du Thera Tisāsanadhaja, l'aîné, vivant dans la grotte de Tiṃsaguhā, enseignait les écritures. Le roi Satvavarājā fut extrêmement impressionné par ce Thera. Sous le règne du roi nommé Ññoṅkarami, l'oncle cadet fit également construire un monastère et le lui offrit. Sous le règne du roi Ukkaṃsika, il fit aussi construire un monastère sur la montagne nommée Maṅgavaṃ et le lui remit.

Tesu mahāraṭṭhagāmavāsittheresu majjhimattheropi tisāsanadhajattherassa jeṭṭhabhātikattherassa ca nivāsaṭṭhānabhūte jetavanavihāreyeva ganthaṃ vācetvā nisīdi. Kaniṭṭhattheropi tesaṃ nivāsaṭṭhānabhūtesuyeva vihāresu ganthaṃ vācetvā nisīdi. Ettha ca tisāsanadhajatthero nāma lajjialajjivasena dubbidho. Yathāvuttatthero pana lajjīye vāti daṭṭhabbo. Alajjī pana imasmiṃ theraparamparādassane na icchi tabbo. Alajjībhūtassa pana tisāsanadhajattherassa vatthuṃ idha avatvā ajjhupekkhissāma, payojanābhāvā ganthassa ca papañcūpagamanattāti.

Parmi ces Theras résidant à Mahāraṭṭhagāma, le Thera cadet enseignait également les textes dans le monastère de Jetavana, qui était la résidence du Thera Tisāsanadhaja et du frère aîné. Le Thera benjamin enseignait aussi les textes dans ces mêmes monastères. Ici, il faut noter qu'il existe deux types de Thera nommés Tisāsanadhaja : l'un scrupuleux (lajji) et l'autre sans scrupules (alajji). Le Thera mentionné précédemment doit être considéré comme le scrupuleux. Celui qui est sans scrupules ne doit pas être inclus dans cette présentation de la lignée des Theras. Nous passerons sous silence l'histoire du Thera Tisāsanadhaja devenu sans scrupules par manque d'utilité et pour éviter d'allonger inutilement cet ouvrage.

Yogiraṅga nāmakassa rañño kāle jeyyapure suvaṇṇaguhavāsī mahāthero dakkhiṇārāmavihāravāsī mahāthero catubhūmikavihāravāsī mahāthero toṅgabhīlū vihāravāsī mahāthero ca tisāsanadhajamahātherassa saddhivihārikāyeva. Tesaṃ pana vatthumpi ganthavitthārabhayena na vadāma. Lajjigaṇavaṃsikā eteti vijānanameva hettha pamāṇanti.

Sous le règne du roi nommé Yogiraṅga à Jeyyapura, le Grand Thera résidant à Suvaṇṇaguhā, le Grand Thera résidant au monastère de Dakkhiṇārāma, le Grand Thera résidant au monastère de Catubhūmika et le Grand Thera résidant au monastère de Toṅgabhīlū étaient des compagnons de cellule (saddhivihārika) du Grand Thera Tisāsanadhaja. Par crainte de trop étendre l'ouvrage, nous ne rapportons pas non plus leur histoire. Il suffit ici de savoir qu'ils appartiennent à la lignée des moines scrupuleux (lajjigaṇavaṃsa).

Kaliyuge ekasaṭṭhādhike navavassasate sampatte phaggunamāsassa juṇhapakkhadutiyadivase sukkavāre ratanapūranagaraṃ dutiyaṃ māpetvā ññogīraṅga nāma rājā rajjaṃ kāresi. Sīhasūradhammarājātipi nāmalañchaṃ paṭiggaṇhi. Tocabhīlū vihāravāsīmahātheraṃ [Pg.117] uddissa catubhūmikavihāraṃ kārāpesi. Cattāri mahāmunicetiyānipi kārāpesi. Vihāra cetiyesu aniṭṭhitesuyeva sinnīnagaraṃ nikkhamitvā tattha veraṃ vūpasamāpetvā paccāgatakāle saṅkhārasabhāvaṃ anatikkamanato divaṅgato ahosi. Ahovata saṅkhāradhammāti. Honti cettha,–

En l'an 961 de l'ère Kali, le deuxième jour de la quinzaine claire du mois de Phagguna, un vendredi, le roi nommé Ññogīraṅga régna après avoir fondé pour la seconde fois la cité de Ratanapūra. Il reçut également le titre de Sīhasūradhammarājā. Il fit construire le monastère de Catubhūmika pour le Grand Thera résidant au monastère de Toṅgabhīlū. Il fit aussi ériger quatre grands monuments (cetiyas) au Bouddha. Alors que le monastère et les monuments n'étaient pas encore achevés, il partit pour la cité de Sinnī, y apaisa les hostilités, et à son retour, il trépassa, ne pouvant échapper à la nature éphémère des formations conditionnées. Hélas ! Telle est la nature des choses composées. À ce sujet, il est dit :

Seyyathā vāṇijānaṃva, gharagoḷikarūpakaṃ;

Taṃtaṃdisaṃ bhamitvāva, sīsaṃ ṭhapeti uttaraṃ;

Tout comme l'image d'un lézard de maison appartenant à des marchands, après avoir erré dans diverses directions, finit par poser sa tête vers le nord ;

Evaṃ lokamhi sattā ca, sandhicutīnamantare;

Yathā tathā bhamitvāva, ante ṭhapenti santanunti;

De même, les êtres dans ce monde, errant ainsi entre la renaissance et la mort, finissent par établir le repos de leur continuité.

Kaliyuge sattasaṭṭhādhike navavassasate phaggunamāsassa kāḷapakkhaterasamiyaṃ tassa jeṭṭhaputto pitu santakaṃ rajjaṃ gaṇhi. Mahādhammarājāti nāmalañchampi paṭiggaṇhi. Pitu kāle aniṭṭhitāni cetiyāni puna kārāpesi. Catubhūmikavihārañca niṭṭhaṃ gamāpetvā tovibhīlū mahātherassa paralokaṃ gantvā avijjamānatāya catubhūmikavihāravāsī mahātherassa dassāmīti antepuraṃ pakkosāpesi. Thero dve vārāni pakkosiyamānopi nāgacchi. Tatiya vāre pana bahū saddhivihārikā antepuraṃ gantvā pavisatha, na hi sakkā raññā pakkosite paṭikkhipitunti āhaṃsu.

En l'an 967 de l'ère Kali, le treizième jour de la quinzaine sombre du mois de Phagguna, son fils aîné prit possession du royaume de son père. Il reçut également le titre de Mahādhammarājā. Il acheva la construction des monuments (cetiyas) commencée à l'époque de son père. Ayant terminé le monastère de Catubhūmika, et puisque le Grand Thera de Toṅgabhīlū était décédé et n'était plus présent, il fit appeler le Grand Thera résidant au monastère de Catubhūmika au palais intérieur, voulant le lui offrir. Bien qu'appelé à deux reprises, le Thera ne vint pas. Cependant, à la troisième invitation, de nombreux compagnons de cellule lui dirent : « Entrez au palais intérieur, car il n'est pas convenable de rejeter l'invitation du roi. »

Atha thero evamāha,- ahaṃ āvuso raṭṭhapīḷanapiṇḍapātaṃ bhuñjituṃ na icchāmi, evampi sace tumhe icchatha rañño santikaṃ gantuṃ, evaṃ sati idāni rañño santikaṃ ahaṃ gamissāmīti antepuraṃ pāvisi. Pavisitvā raññā saddhiṃ sallāpaṃ katvā ayaṃ vihāro araññavāsīnaṃ bhikkhūnaṃ asappāyoti paṭikkhipi. Evaṃ pana bhante sati tasmiṃ vihāre nisīdiyamānaṃ theraṃ upadissathāti[Pg.118]. Khaṇittipādavihāravāsī mahārāja thero pariyattivissārado sikkhākāmo, tassa dātuṃ vaṭṭatīti. Atha rājā tassa vihāraṃ adāsi. Mahāsaṅghanāthoti nāmalañchampi adāsi. So tattha pariyattiṃ vācetvā nisīdi.

Alors le Thera dit ainsi : « Chers amis, je ne souhaite pas manger de nourriture d’aumône qui opprime le royaume. Cependant, si vous souhaitez aller auprès du roi, alors j'irai maintenant auprès du roi », et il entra dans le palais intérieur. Étant entré et ayant conversé avec le roi, il déclina, disant que ce monastère était inapproprié pour les moines résidant dans la forêt. « S'il en est ainsi, Vénérable, veuillez désigner un Thera pour résider dans ce monastère. » « Grand roi, le Thera résidant au monastère de Khaṇittipāda est expert dans les Écritures et aime l'entraînement ; il convient de le lui donner. » Alors le roi lui donna le monastère. Il lui donna aussi le titre honorifique de Mahāsaṅghanātha. Il s'y établit en enseignant les Écritures.

Tassa pana vihārassa parivārabhūtesu cattālīsāya vihāresu uttarāya anudisāya ekasmiṃ vihāre vasanto varābhisaṅghanātho nāma thero maṇikuṇḍalavatthuṃ marammabhāsāya akāsi. Pacchimāya anudisāya ekasmiṃ vihāre vasanto eko thero sattarājadhammavatthuṃ akāsi.

Parmi les quarante monastères environnants de ce monastère, dans un monastère situé dans la direction intermédiaire du nord, un Thera nommé Varābhisaṅghanātha composa le Maṇikuṇḍalavatthu en langue birmane. Dans un monastère situé dans la direction intermédiaire de l'ouest, un Thera composa le Sattarājadhammavatthu.

Tasmiñca kāle bhāmaaṅkyo ācāraaṅkyoti dvinnaṃ bhikkhūnañca lokadhammesu chekatāya dve vihāre katvā adāsi. Te pana dve therā vedasatthakovidā, pariyattipaṭipattīsu pana mandā, rāmaññaraṭṭhato āgatā. Te pana theraparamparāya na gaṇanti porāṇā.

À cette époque, en raison de l'habileté de deux moines nommés Bhāmaaṅkyo et Ācāraaṅkyo dans les choses du monde, le roi fit construire et leur donna deux monastères. Ces deux Theras étaient experts dans les traités védiques, mais lents dans l'étude des Écritures et la pratique, étant venus du pays de Ramañña. Les anciens ne les comptent pas dans la lignée des Theras.

Kaliyuge tisattatādhike navavassasate sampatte mahāmunicetiyassa puratthimadisābhāge cattāro vihāre kārāpetvā catunnaṃ therānaṃ adāsi. Te ca therā tattha nisīditvā sāsanaṃ paggaṇhiṃsu.

Lorsque l'an 973 de l'ère Kaliyuga fut atteint, après avoir fait construire quatre monastères du côté oriental du Mahāmuni Cetiya, il les donna à quatre Theras. Ces Theras s'y établirent et soutinrent la religion.

Tasmiṃyeva kāle badaravanavāsī nāma ekopi thero atthi. Sopi pariyattivisārado chappadavaṃsiko. So ca thero yāvajīvaṃ yathābalaṃ sāsanaṃ paggaṇhitvā dutiyabhave calaṅganagare ekissā itthiyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi. Dasamāsaccayena kaliyuge cattālīsādhike navavassasate sampatte budhavāre vijāyitvā terasavassikakāle sāsane pabbajitvā pariyattiṃ uggaṇhi. Sirikhettanagarindo rājā sirikhettanagaraṃ ānetvā sirikhettanagare sāmaṇeroti nāmena pākaṭo hutvā kaliyuge catupaṇṇāsādhike [Pg.119] navavassasate sampatte pannarasavassikakāle vessantarajābhakaṃ kabyālaṅkāravasena bandhi. Paripuṇṇavīsativassakāle sirikhettanagareyeva sirikhettanagarindo veravijayo nāma rājā anuggahetvā upasampadabhūmiyaṃ patiṭṭhāti. Pacchimapakkhādhiko nāma rājā sirikhettanagaraṃ attano hatthagataṃ akāsi. Tasmiñca kāle taṃ theraṃ ānetvā ratanapūranagare vasāpesi. Sūrakitti nāma rañño kaniṭṭhabhātiko erāvatīnadītīre catubhūmikavihāraṃ kārāpetvā tassa therassa adāsi. Rājā ca tipiṭakālaṅkāroti nāmalañchaṃ adāsi.

À cette même époque, il y avait aussi un Thera nommé Badaravanavāsī. Il était expert dans les Écritures et appartenait à la lignée de Chappada. Après avoir soutenu la religion selon ses forces toute sa vie, il prit naissance dans sa seconde vie dans le ventre d'une femme de la ville de Calaṅga. Au bout de dix mois, en l'an 940 de l'ère Kaliyuga, un mercredi, il naquit ; à l'âge de treize ans, il entra dans les ordres et apprit les Écritures. Le roi de Sirikhettanagara le fit venir et il devint célèbre sous le nom de Sāmaṇero. En l'an 954 de l'ère Kaliyuga, à l'âge de quinze ans, il composa le Vessantarajābhaka sous forme d'ornement poétique. À l'âge accompli de vingt ans, dans la ville même de Sirikhettanagara, le roi Veravijayo lui apporta son soutien et il fut établi sur le sol de l'ordination complète. Le roi nommé Pacchimapakkhādhiko s'empara de la ville de Sirikhettanagara. À ce moment, il fit venir ce Thera et le fit résider dans la ville de Ratanapūra. Sūrakitti, le frère cadet du roi, fit construire un monastère à quatre étages sur la rive du fleuve Irrawaddy et le donna au Thera. Le roi lui donna également le titre honorifique de Tipiṭakālaṅkāra.

Kaliyuge vassasahasse sampatte phaggunamāsassa puṇṇamiyaṃ saṭṭhivassiko hutvā tiriyapabbataṃ gantvā araññavāsaṃ vasi. Dve vassādhike vassasahasse rājā tasmiṃ vihāraṃ kārāpetvā tasseva therassa adāsi. So pana tipiṭakālaṅkāratthero sirikhettanagare navaṅgakandare pattalaṅkassa atulavaṃsattherassa vaṃsiko. Sirikhettanagare navaṅgakandare suvaṇṇavihāre vasantassa therassa kittighoso sabbattha patthari. Jeyyapure erāvatīnadītīre catubhūmikavihāre vasanakāle aṭṭhasāliniyā ādito vīsati gāthānaṃ saṃvaṇṇanaṃ akāsi. Sūrakittināmakassa kaniṭṭhabhātikassa yācanamārabbha yasavaḍḍhanavatthuñca akāsi. Tiriyapabbate vasanakāle vinayālaṅkāraṭīkaṃ akāsi. Pacchimapakkhādhikarañño kāle mahāsaṅghanāthattheraṃ saṅgharājabhāve ṭhapesi. So ca saṅgharājā ativiya pariyatti visārado. Tasmiñca kāle ratanapūranagarepi ariyālaṅkārattharo nāma eko atthi. So pana tipiṭakālaṅkārattherena samaññāṇathāmo. Vayasāpi samānavassikā.

En l'an 1000 de l'ère Kaliyuga, à la pleine lune du mois de Phagguna, étant âgé de soixante ans, il se rendit à la montagne Tiriya et vécut dans la forêt. En l'an 1002, le roi fit construire un monastère à cet endroit et le donna à ce même Thera. Ce Thera Tipiṭakālaṅkāra était de la lignée du Thera Atulavaṃsa de Pattalaṅka dans le Navaṅgakandara de Sirikhettanagara. La renommée du Thera résidant au Monastère d'Or dans le Navaṅgakandara de Sirikhettanagara se répandit partout. Alors qu'il résidait dans le monastère à quatre étages sur la rive du fleuve Irrawaddy à Jeyyapūra, il composa un commentaire sur les vingt premiers versets de l'Atthasālinī. À la demande du frère cadet nommé Sūrakitti, il composa également le Yasavaḍḍhanavatthu. Pendant qu'il résidait à la montagne Tiriya, il composa la Vinayālaṅkāra-ṭīkā. À l'époque du roi Pacchimapakkhādhiko, celui-ci établit le Thera Mahāsaṅghanātha dans la fonction de Sangharaja. Ce Sangharaja était extrêmement expert dans les Écritures. À cette époque, il y avait aussi dans la ville de Ratanapūra un Thera nommé Ariyālaṅkāra. Il possédait une connaissance et une force égales à celles du Thera Tipiṭakālaṅkāra. Ils étaient également du même âge.

Tesu tipiṭakālaṅkāratthero ganthantarabahussutaṭṭhāne [Pg.120] adhiko, ariyālaṅkāratthero pana dhātupaccayavibhāgaṭṭhāne adhikoti daṭṭhabbo. Pacchā pana ukkaṃsikaraññokāle tepi dve therā rañño ācariyā hutvā sāsanaṃ paggaṇhiṃsu. Tesu ariyālaṅkāratthero aparabhāge kālaṅkaritvā tassa therassa saddhivihārikassa dutiyāriyālaṅkārattherassa rājamaṇicūḷacetiyassa samīpe dakkhiṇavanārāmaṃ nāma vihāraṃ kārāpetvā adāsi.

Parmi eux, on doit considérer que le Thera Tipiṭakālaṅkāra était supérieur en matière de vaste érudition dans divers traités, tandis que le Thera Ariyālaṅkāra était supérieur dans l'analyse des racines et des suffixes. Plus tard, à l'époque du roi Ukkaṃsika, ces deux Theras devinrent les instructeurs du roi et soutinrent la religion. Parmi eux, le Thera Ariyālaṅkāra mourut plus tard ; pour le second Thera Ariyālaṅkāra, qui était le disciple du premier, le roi fit construire le monastère nommé Dakkhiṇavanārāma près du Rājamaṇicūḷa Cetiya et le lui donna.

Ukkaṃsiko nāma rājā pana sāsane bahuppakāro. So ca kaliyuge chanavutādhike navavassasate rajjaṃ patto. Rajjaṃ pana patvā siridhammāsokarājāviya cattāri vassāni atikkamitvā muddhābhisekaṃ paṭiggahetvā sirisudhamma rājāmahādhipatīti nāmalañchampi paṭiggaṇhi. Ekasmiṃ pana samaye haṃsāvatīnagaraṃ gantvā tattha nisīdi. Atha rāmaññaraṭṭhavāsino evamāhaṃsu,- marammikabhikkhū nāma pariyattikovidā vedasatthaññuno natthīti. Taṃ sutvā rājā catubhūmikavihāravāsittherassa santikaṃ sāsanaṃ pesesi,-tiṃsavassikā cattālīsavassikā vā pariyattikovidā vedasatthaññuno bhikkhū rāmaññaraṭṭhaṃ mama santikaṃ pesethāti. Atha catubhūmi kavihāravāsitthero tipiṭakālaṅkāraṃ tilokālaṅkāraṃ tisāsanālaṅkārañca saddhiṃ tiṃsamatthehi bhikkhūhi pesesi. Haṃsāvatīnagaraṃ pana patvā modhocetiyassa puratthimabhāge vihāre kārāpetvā tesaṃ adāsi.

Le roi nommé Ukkaṃsika fut d'une grande aide pour la religion. Il accéda au trône en l'an 996 de l'ère Kaliyuga. Après avoir accédé au trône, comme le roi Siridhammāsoka, quatre années s'étant écoulées, il reçut l'onction royale et accepta le titre de Sirisudhammarājāmahādhipatī. À une certaine époque, il se rendit dans la ville de Haṃsāvatī et s'y établit. Alors les habitants du pays de Ramañña dirent ceci : « Il n'y a pas de moines birmans qui soient experts dans les Écritures ou connaisseurs des traités védiques. » En entendant cela, le roi envoya un message au Thera résidant dans le monastère à quatre étages : « Envoyez auprès de moi au pays de Ramañña des moines de trente ou quarante ans d'ancienneté, experts dans les Écritures et connaisseurs des traités védiques. » Alors le Thera résidant dans le monastère à quatre étages envoya Tipiṭakālaṅkāra, Tilokālaṅkāra et Tisāsanālaṅkāra accompagnés de trente moines. Arrivés dans la ville de Haṃsāvatī, le roi fit construire des monastères du côté oriental du Modho Cetiya et les leur donna.

Uposathadivasesu sudhammasālāyaṃ rāmaññaraṭṭhavāsino pariyattikovide vedasatthaññuno sannipātāpetvā tehi tīhi therehi saddhiṃ kathāsallāpaṃ kārāpesi. Atha rāmaññaraṭṭhavāsino bhikkhū evamāhaṃsu,– pubbe pana mayaṃ marammaraṭṭhe pariyattikovidā vedasattaññuno natthīti maññāma, idāni marammaraṭṭhavāsino ativiya pariyatti kovidā [Pg.121] vedasatthaññunoti. Aparabhāge kaliyuge chanavutādhike navavassasate sampatte rājā ratanapūranagaraṃ paccāgacchi.

Les jours d'Uposatha, dans la salle Sudhamma, il fit rassembler les habitants du royaume de Rāmañña experts en les Écritures et connaisseurs des traités védiques, et organisa une conversation avec ces trois theras. Alors, les moines du royaume de Rāmañña dirent : « Auparavant, nous pensions qu'il n'y avait pas d'experts en les Écritures ni de connaisseurs des traités védiques dans le royaume de Maramma, mais à présent, nous voyons que les habitants du royaume de Maramma sont extrêmement experts en les Écritures et connaisseurs des traités védiques. » Par la suite, lorsque l'année neuf cent quatre-vingt-seize de l'ère Kali fut atteinte, le roi retourna à la cité de Ratanapura.

Tepi therā paccāgantukāmā rāmaññaraṭṭhe padhānabhūtassa tilokagarūti nāmadheyyassa mahātherassa santikaṃ vandanatthāya agamaṃsu.

Ces theras aussi, désirant s'en retourner, se rendirent auprès du grand thera nommé Tilokagaru, la figure principale du royaume de Rāmañña, afin de lui rendre hommage.

Tadā tilokagaruttheropi tehi saddhiṃ sallāpaṃ katvā evamāha,-tumhesu pana tipiṭakālaṅkāratthero paṭhamaṃ āvāsavihāraṃ labhissatīti. Kasmā pana bhante evama vocāti vutte ayaṃ pana piṇḍāya carantopi antarāmagge veḷuvettādīni labhitvā gahetvā vihāre paṭisaṅkharaṇaṃ akāsi, tasmāhaṃ evaṃ vadāmi, loke vihāre paṭisaṅkharaṇasīlā bhikkhū sīghameva āvāsavihāraṃ labhantīti hi porāṇattherā āhaṃsūti āha.

Alors, le thera Tilokagaru s'entretint également avec eux et dit : « Parmi vous, le thera Tipiṭakālaṅkāra obtiendra le premier une résidence monastique. » Lorsqu'on lui demanda : « Pourquoi, Vénérable, avez-vous dit cela ? », il répondit : « Celui-ci, même en allant pour l'aumône, ramassait en chemin du bambou, du rotin et d'autres matériaux pour réparer les monastères ; c'est pourquoi je parle ainsi. Les theras d'autrefois ont dit en effet que les moines ayant l'habitude de réparer les monastères obtiennent rapidement une résidence monastique. »

Tepi ratanapūranagaraṃ paccāgacchiṃsu. Tilokagaruttherassa vacanānurūpameva tipiṭakālaṅkāratthero sabbapaṭhamaṃ āvāsavihāraṃ labhīti.

Eux aussi retournèrent à la cité de Ratanapura. Conformément aux paroles du thera Tilokagaru, le thera Tipiṭakālaṅkāra fut le tout premier à obtenir une résidence monastique.

Kaliyuge pana navavassādhike vassasahasse sampatte rañño kaniṭṭho kālamakāsi. Athaṃ rañño putto uccanagarabhojako bālajanehi santhavaṃ katvā tesaṃ vacanaṃ ādiyitvā paccūsakāle pitaraṃ ghātetukāmo antepuraṃ sahasā pāvisi.

Lorsque l'année mille neuf de l'ère Kali fut atteinte, le frère cadet du roi mourut. Alors le fils du roi, gouverneur de la cité d'Ucca, s'étant lié d'amitié avec des gens insensés et suivant leurs paroles, entra soudainement dans le palais intérieur à l'aube, avec l'intention de tuer son père.

Rājāva anagghaṃ muddikaṃ gahetvā nandajeyyena nāma amaccena rājayodhena nāma amaccenaca saddhiṃ aññataravesena nagarato nikkhamitvā rajatavālukanadiṃ sampatto.

Le roi, prenant un anneau inestimable, sortit de la ville sous un déguisement avec un ministre nommé Nandajeyya et un ministre nommé Rājayodha, et atteignit la rivière Rajatavāluka.

Tasmiñca kāle eko sāmaṇero mātāpitūnaṃ gehe piṇḍapātaṃ ānessāmīti khuddakanāvāya nadiyaṃ āgacchi. Atha [Pg.122] taṃ sāmaṇeraṃ disvā rājā evamāha,- amhe bhante paratīraṃ nāvāya ānehīti. Sāmaṇero ca āha,-sace upāsaka tumhe paratīraṃ āneyyaṃ, bhattakālaṃ atikkameyyanti. Atha rājā amheyeva sīghaṃ ānehi, imaṃ muddikaṃ dassāmīti assāsetvā ānetuṃ okāsaṃ yāci. Atha sāmaṇero kāruññappattaṃ vacanaṃ sutvā paratīraṃ ānesi.

À ce moment-là, un novice venait sur la rivière dans une petite barque pour apporter de la nourriture d'aumône à la maison de ses parents. En voyant ce novice, le roi lui dit : « Vénérable, amenez-nous sur l'autre rive avec votre barque. » Le novice répondit : « Ô dévot, si je vous emmenais sur l'autre rive, l'heure du repas serait passée. » Alors le roi, le rassurant en disant : « Amène-nous seulement rapidement, je te donnerai cet anneau », le pria de les emmener. Le novice, ayant entendu ces paroles empreintes de détresse, les transporta sur l'autre rive.

Atha catubhūmikavihāraṃ patvā tasmiṃ vihāre therassa sabbampi kāraṇaṃ ārocetvā evamāha,-sace bhante amhe gaṇhituṃ āgacchayya, te nivārethāti. Theroca mayaṃ mahārāja samaṇā na sakkā evaṃ nivāretuṃ, evampi eko upāyo atthi,-nisinnavihāravāsitthero pana gihikammesu ativiya cheko, taṃ pakkosetvā kāraṇaṃ cintetuṃ yuttanti. Atha taṃ pakkosetvā tamatthaṃ ārocetvā rājā idamavo ca,- sace bhante amhe gaṇhituṃ āgaccheyyuṃ, atha kenacideva upāyena te nivārethāti. Atha so thero evamāha,-tena hi mahārāja mā kiñci soci mābhāyi vihāramajjhe sirigabbhaṃ pavisitvā nisīdathāti vatvā piṇḍāya acarante bhikkhusāmaṇere sannipātāpetvā visuṃ visuṃ daṇḍahatthā hutvā ekassapi purisassa vihāraṃ pavisituṃ okāsaṃ mā dethāti vatvā senaṃviya byūhesi. Sāmantavihāresupi vasante bhikkhusāmaṇere pakkosi. Tadā kira āgantvā sannipātānaṃ bhikkhusāmaṇerānaṃ atirekasahassamattaṃ ahosi. Thero te vihāre dvārakoṭṭhakesu āgatamagge ca visuṃ visuṃ daṇḍahatthā hutvā ārakkhaṇatthāya ṭhapesi, yathā vaḍḍhakī sūkaro byagghassa nivāraṇatthāya visuṃ visuṃ sūkare saṃvidhāya ṭhapesīti. Atha puttassa yodhāpi rājānaṃ gahetuṃ na sakkā, bhikkhu sāmaṇerānaṃ [Pg.123] gāravavasena balakkārena māretvā pavisituṃ na visahanti, bhikkhu sāmaṇerānaṃ bāhullatāya ca.

Ayant atteint le monastère de Catubhūmika, il rapporta toute l'affaire au thera de ce monastère et dit : « Vénérable, si l'on vient pour nous capturer, empêchez-les. » Le thera répondit : « Grand roi, nous sommes des ascètes, il n'est pas possible d'empêcher ainsi ; cependant, il existe un moyen : le thera résidant au monastère de Nisinna est très habile dans les affaires laïques ; il convient de l'appeler pour réfléchir à la situation. » Après l'avoir appelé et lui avoir exposé l'affaire, le roi dit : « Vénérable, si l'on vient pour nous capturer, empêchez-les par n'importe quel moyen. » Ce thera dit alors : « Dans ce cas, grand roi, ne vous affligez point et n'ayez crainte ; entrez et restez dans la chambre royale au milieu du monastère. » Ayant dit cela, il rassembla les moines et les novices qui ne faisaient pas leur tournée d'aumône, et leur dit de se tenir chacun un bâton à la main : « Ne donnez à aucun homme l'occasion d'entrer dans le monastère », et il les disposa comme une armée. Il appela aussi les moines et les novices vivant dans les monastères voisins. On dit qu'à ce moment-là, le rassemblement des moines et des novices venus sur place s'élevait à plus de mille. Le thera les plaça pour monter la garde aux portes du monastère et sur le chemin d'accès, chacun un bâton à la main, tout comme le porc charpentier avait disposé les porcs séparément pour repousser le tigre. Alors, les soldats du fils ne purent capturer le roi ; par respect pour les moines et les novices, ils n'osèrent pas entrer en les tuant par la force, et aussi à cause de la multitude de moines et de novices.

Tasmiṃyeva saṃvacchare assayujamāsassa kāḷapakkhapañcamito yāva kattikamāsassa kāḷapakkhapañcamī vihāreyeva rājā nilīyitvā nisīdi. Atha antepuravāsikā amaccā puttaṃ apanetvā rājānaṃ ānetvā rajje ṭhapesuṃ. Rājā ca puna rajjaṃ patvā vihāre nisinnakāle mā bhāyi mahārāja tvaṃ jinessatīti rañño ārocentassa vedasatthaññuno ekassa bhikkhussa caññiṅkhucetiyassa esannaṭṭhāne ekaṃ vihāraṃ kārāpetvā adāsi. Dhammanandarājagurūti nāmalañchampi adāsi. Tassa pana vijātaṭṭhānabhūtaṃ gāmaṃ nissāya marammavohārena ‘ye ne nā se yāṃ va’ iti samaññā ahosi.

Cette même année, depuis le cinquième jour de la quinzaine sombre du mois d'Assayuja jusqu'au cinquième jour de la quinzaine sombre du mois de Kattika, le roi resta caché dans le monastère. Alors les ministres résidant au palais intérieur, ayant écarté le fils, amenèrent le roi et le rétablirent sur le trône. Le roi, ayant recouvré la royauté, fit construire un monastère à l'endroit où le cetiya Caññiṅkhu était recherché, pour le moine connaisseur des traités védiques qui, au moment où le roi résidait au monastère, lui avait annoncé : « N'ayez crainte, grand roi, vous vaincrez. » Il lui donna également le titre de Dhammanandarājaguru. Près du village qui fut son lieu de naissance, on lui donna le nom de « Ye ne nā se yāṃ va » en langue maramma.

Rājā ca puna rajjaṃ patvā tasmiṃyeva saṃvacchare kattikamāsassa kāḷapakkhacuddasamiyaṃ sabbepi mahāthere nimantetvā rājagehaṃ pavesetvā piṇḍapātena bhojesi. Atha rājā evamāha,-catubhūmikavihāravāsitthero samparāyikatthāvaho ācariyo, nisinnavihāravāsitthero pana diṭṭhadhammikatthāvahoti evaṃ rājāvaṃse vuttaṃ. Porāṇapotthakesu pana catubhūmikavihāra vāsitthero ekantasamaṇo ācariyo, nisinnavihāravāsitthero pana yodhāraho yodhakamme chekoti rājā ahāti vuttaṃ. Rājā kira samparāyikatthaṃ anupekkhitvā dinnakāle nisinnavihārattherassa na adāsi, kadāci kadāci pana diṭṭhadhammikatthaṃ anuppekkhitvā tassa visuṃ adāsīti. Ettha ca yasmā nisinnavihāra vāsitthero rañño bhīyehi nivāraṇatthāya ārakkhaṃ akāsi, na paresaṃ viheṭhanatthāya, āṇattikappayogā ca na dissati, tasmā natthi āpattidoso. Saddhātissarañño bhayehi [Pg.124] nivāraṇatthaṃ arahantehi therehi katappayogoviya daṭṭhabbo.

Le roi, ayant recouvré son trône, invita tous les grands theras le quatorzième jour de la quinzaine sombre du mois de Kattika de cette même année, les fit entrer au palais royal et les servit en nourriture d'aumône. Le roi dit alors : « Le thera résidant au monastère de Catubhūmika est un maître apportant le bien pour la vie future, tandis que le thera résidant au monastère de Nisinna apporte le bien pour la vie présente » ; ainsi est-il dit dans la Chronique des Rois. Mais dans les livres anciens, il est dit que le roi déclara : « Le thera résidant au monastère de Catubhūmika est un maître exclusivement ascétique, tandis que le thera résidant au monastère de Nisinna est digne d'être un guerrier et habile dans l'art de la guerre. » On raconte que le roi, ne considérant pas le bien pour la vie future au moment de faire des dons, ne donna rien au thera de Nisinnavihāra, mais qu'à d'autres moments, considérant le bien pour la vie présente, il lui fit des dons séparés. Et ici, puisque le thera résidant au monastère de Nisinna assura la garde pour protéger le roi des dangers et non pour nuire à autrui, et qu'aucun acte de violence commandé n'apparaît, il n'y a pas de faute disciplinaire (āpatti). Cela doit être considéré comme l'action entreprise par les theras arahants pour protéger le roi Saddhātissa de ses craintes.

Catubhūmikavihāra vāsitthero pana khaṇittipādagāme jāto, arimaddanapure arahantattheragaṇappabhavo, yattha katthaci gantvā aññesaṃ bhikkhūnaṃ ācāraṃ yathābhūtaṃ jānitvā tehi catupaccayasambhogo na kabhapubbo, antamaso udakampi na pivitapubbo, taṃtaṃṭṭhānampi cammakhaṇḍaṃ gahetvāyeva gamanasīlo. Ukkaṃsikarājā pana sirikhettanagare dvattapoṅkaraññā kārāvitacetiyasaṇṭhānaṃ gahetvā rājamaṇicūḷaṃ nāma cetiyaṃ akāsi. Taṃ pana cetiyaṃ parimaṇḍalato tihatthasatappamāṇaṃ, ubbedhatopi ettakameva. Tassa pana cetiyassa catūsu passesu cattāro vihārepi kārāpesi, puratthimapasse pubbavanārāmo nāma vihāro, dakkhiṇapasse pana dakkhiṇavanārāmo nāma, pacchimapasse pacchimavanārāmo nāma, uttarapasse uttaravanārāmo nāma. Tesu catūsu vihāresu uttaravanārāmo nāma vihāro asanipābhagginā ḍayhitvā vinassi. Avasese pana tayo vihāre pariyattikovidānaṃ tiṇṇaṃ mahātherānaṃ adāsi. Nāma lañchampi tesaṃ adāsi. Pacchimassa rañño kāleyeva uttarapasse vihāraṃ kārāpesi.

Le Théra résidant au Catubhūmikavihāra était né dans le village de Khaṇittipāda, issu de la lignée du Grand Théra Arahanta d'Arimaddanapura ; partout où il allait, après avoir discerné la conduite des autres moines selon la réalité, il n’avait jamais auparavant partagé l’usage des quatre nécessités avec eux, ni même bu ne serait-ce que de l’eau ; il avait l’habitude de se déplacer en emportant toujours son tapis de cuir d’un endroit à l’autre. Quant au roi Ukkaṃsika, dans la cité de Sirikhetta, il fit construire un cétiya nommé Rājamaṇicūḷa, en adoptant la forme du cétiya fait construire par le roi Dvattapoṅka. Ce cétiya mesurait trois cents coudées de circonférence et autant en hauteur. Il fit également construire quatre monastères sur les quatre côtés de ce cétiya : sur le côté est, le monastère nommé Pubbavanārāma ; sur le côté sud, celui nommé Dakkhiṇavanārāma ; sur le côté ouest, celui nommé Pacchimavanārāma ; et sur le côté nord, celui nommé Uttaravanārāma. Parmi ces quatre monastères, celui nommé Uttaravanārāma fut détruit par un incendie causé par la foudre. Il donna les trois monastères restants à trois Grands Théras experts dans les textes scripturaires. Il leur attribua également des titres honorifiques. C'est à l'époque du roi de l'Ouest qu'il fit construire le monastère sur le côté nord.

Tasmiṃ pana cetiye chattaṃ anāropetvāyeva so rājā divaṅgato. Tesu pana catūsu vihāresu nisinnānaṃ therānaṃ dakkhiṇavanārāmavihāravāsīmahāthero kaccāyanaganthassa atthaṃ chabbidhehi saṃvaṇṇanānayehi alaṅkaritvā marammabhāsāya saṃvaṇṇesi. Pacchimavanārāmavihāra vāsitthero pana nyāsassa saṃvaṇṇanaṃ chahi nayehi alaṅkaritvā akāsi.

Le roi mourut avant d’avoir pu poser le parasol sur ce cétiya. Parmi les Théras résidant dans ces quatre monastères, le Grand Théra résidant au Dakkhiṇavanārāmavihāra commenta le sens de l’ouvrage de Kaccāyana en langue birmane, en l’ornant de six méthodes d’exégèse. Le Théra résidant au Pacchimavanārāmavihāra, quant à lui, fit un commentaire du Nyāsa en l’ornant de six méthodes.

Kaliyuge pana dasavassādhike sahasse sampatte tassa [Pg.125] rañño putto sirinandasudhammarājāpavarādhīpati rajjaṃ kāresi. Pituno rājagehaṃ bhinditvā vihāraṃ kārāpetvā tilokālaṅkārassa nāma mahātherassa adāsi. Tilokālaṅkāratthero ca nāma tipiṭakālaṅkārattherena samaññāṇathāmassa ariyālaṅkārattherassa sissoti daṭṭhabbo. Ayañcattho heṭṭhā dassito. Jeyyapure catubhūmikaatulavihāraṃ kārāpetvā dāṭṭhānāgarājaguruttherassa adāsi. So ca thero niruttisāramañjūsaṃ nāma nyāsasaṃvaṇṇanaṃ akāsī.

En l'an mille dix de l'ère Kali, le fils de ce roi, Sirinandasudhammarājāpavarādhīpati, exerça la royauté. Ayant démantelé le palais royal de son père, il fit construire un monastère qu’il offrit au Grand Théra nommé Tilokālaṅkāra. On doit considérer ce Théra Tilokālaṅkāra comme le disciple du Théra Ariyālaṅkāra, lequel possédait la même force de savoir que le Théra Tipiṭakālaṅkāra. Ce fait a été exposé précédemment. À Jeyyapura, il fit construire le monastère Atula à quatre étages (Catubhūmika) et le donna au Théra Dāṭṭhānāgarājaguru. Ce Théra composa le commentaire du Nyāsa intitulé Niruttisāramañjūsā.

Kaliyuge dvādasādhike vassasahasse sampatte phaggunamāse sotāpannā nāma ārakkhadevatā aññattha gamissāmāti āhaṃsūti nagarā supinaṃ passantā hutvā bahūsannipatitvā devapūjaṃ akaṃsu. Devatānaṃ pana saṅkamanaṃ nāma natthi, pubbanimittamevatanti daṭṭhabbaṃ.

En l'an mille douze de l'ère Kali, au mois de Phagguna, les divinités protectrices nommées Sotāpannā dirent : « Nous irons ailleurs ». Les habitants de la ville, faisant des rêves, se rassemblèrent en grand nombre et firent des offrandes aux divinités. Cependant, il faut comprendre qu'il n'y a pas de déplacement réel des divinités, mais qu'il s'agissait simplement d'un signe précurseur.

Tasmiñca kāle cinarañño yodhā āgantvā marammaraṭṭhaṃ dūsesuṃ. Sāsanaṃ abbhappaṭicchanno viya cando dubbalaṃ ahosi.

À cette époque, les soldats du roi de Chine vinrent et dévastèrent le royaume de Maramma. La religion devint faible, tel le disque de la lune occulté par les nuages.

Kaliyuge tevīsādhike vassasahasse sampatte tassa rañño kaniṭṭho mahāpavaradhammarājālokādhipati nāma rājā rajjaṃ kāresi. Tasmiñca kāle lokasaṅketavasena puññaṃ mandaṃ bhavissatīti vedasatthaññūhi ārocitattā lokasaṅketavaseneva abhinavapuññuppādanatthaṃ khandhavāragehaṃ kārāpetvā tāvakālikavasena saṅkamitvā nisīdi. Tato aparabhāge uttaragehaṃ bhinditvā tasmiṃyeva ṭhāne vihāraṃ kārāpetvā ekassa mahātherassa adāsi.

En l'an mille vingt-trois de l'ère Kali, le frère cadet de ce roi, nommé Mahāpavaradhammarājālokādhipati, exerça la royauté. À cette époque, parce que les experts des textes védiques lui avaient annoncé que, selon les signes mondains, les mérites seraient faibles, il fit construire une résidence provisoire (khandhavāra) pour produire de nouveaux mérites selon les signes mondains, et s’y installa temporairement. Par la suite, il fit démanteler le palais du nord et fit construire un monastère à cet emplacement même pour l'offrir à un Grand Théra.

Dakkhiṇagehaṃ pana nagarassa puratthimadisābhāge vihāraṃ kārāpetvā aggaṇammālaṅkārattherassa adāsi. So ca thero kaccāyanaganthassaceva abhidhammatthasaṅgahassa ca mātikādhātukathāyamakapaṭṭhānānañca [Pg.126] atthaṃ marammabhāsāya yojesi.

Quant au palais du sud, il fit construire un monastère dans la direction de l'est de la cité et le donna au Théra Aggadhammālaṅkāra. Ce Théra traduisit en langue birmane le sens de l’ouvrage de Kaccāyana, ainsi que celui de l’Abhidhammatthasaṅgaha, de la Mātikā, du Dhātukathā, du Yamaka et du Paṭṭhāna.

Uparājā ca mahāsetuno pamukhe ṭhāne sovaṇṇamayavihāraṃ kārāpetvā uttaragehavihāra vāsittherassa antevāsikassa jinārāmattherassa adāsi. Tasmiṃyeva ṭhāne nānāratanavicitraṃ vihāraṃ kārāpetvā tasseva therassa antevāsikassa guṇagandhattherassa adāsi.

L'Uparājā (le sous-roi), dans un lieu situé en face du grand pont, fit construire un monastère doré et le donna au Théra Jinārāma, disciple du Théra résidant au monastère du palais du nord. Au même endroit, il fit construire un monastère orné de divers joyaux et le donna au Théra Guṇagandha, également disciple de ce même Théra.

So pana thero ‘china vḍina’ gāme vijāto. Vaye pana sampatte ratanapūranagaraṃ gantvā pariyattiṃ uggaṇhitvā tato puna nivattitvā badunanagare badaragāme nisīditvā pacchā ‘china vḍina’ gāme catūhi paccayehi kilamatho hutvā vasati. Tasmiñca kāle gāme mokkhassa nāma purisassa santike ekaṃ anagghaṃ maṇiṃ rājā labhitvā ativa mamāyi. ‘China vḍina’ mokkhamaṇīti pākaṭo ahosi.

Ce Théra était né dans le village de « China Vḍina ». À l'âge adulte, il se rendit dans la cité de Ratanapura pour y apprendre les textes scripturaires, puis revint et résida dans le village de Badara, dans la cité de Baduna ; plus tard, il vécut dans le village de « China Vḍina », sans être troublé par le manque des quatre nécessités. À cette époque, le roi obtint un joyau d’une valeur inestimable auprès d’un homme nommé Mokkha dans ce village, et il y attacha une grande importance. Ce joyau devint célèbre sous le nom de « joyau Mokkha de China Vḍina ».

Atha uttaragehavihāravāsitthero āha,- ‘china vḍina’ gāmake na maṇiyeva anagghaṃ, atha kho ekopi thero guṇagandho nāma pariyattikovido anagghoyevāti.

Alors le Théra résidant au monastère du palais du nord dit : « Dans le village de China Vḍina, ce n’est pas seulement le joyau qui est inestimable, mais il y a aussi un Théra nommé Guṇagandha, expert des textes scripturaires, qui est véritablement inestimable ».

Atha taṃ sutvā rājā taṃ pakkosetvā catūhi paccayehi upatthambhetvā pūjaṃ akāsi.

Ayant entendu cela, le roi le fit mander, le soutint par les quatre nécessités et lui rendit hommage.

Sahassorodhagāme guṇasāro nāma thero paliṇagāme sujāto nāma thero ca guṇagandhattherassa sissāyeva ahesuṃ.

Le Théra nommé Guṇasāra du village de Sahassorodha et le Théra nommé Sujāta du village de Paliṇa étaient les disciples mêmes du Théra Guṇagandha.

Ekasmiñca kāle tiriyapabbatavihāravāsīmahāthero bhikkhusaṅghamajjhe aggadhammālaṅkārattheraṃ kīḷanavasena evamāha,- amhesu āvuso antaradhārayamānesu tvaṃ loke eko ganthakovidatthero bhavissasi maññeti. Atha aggadhammālaṅkāro ca evamāha,-tumhesu bhante antaradhārayamānesu mayaṃ ganthakovidāna bhaveyyāmako nāma [Pg.127] puggalo loke ganthakovido bhavissatīti. Porāṇapotthakesu pana ariyālaṅkāratthero nanu panidāni mayaṃ ganthakovidā na tāva bhavāmāti evamāhāti vuttaṃ. So aggadhammālaṅkārattheroyeva raññā yācito rājavaṃsa. Saṅkhepampi akāsi. So ppana thero amaccaputto.

Une fois, le Grand Théra résidant au monastère de Tiriyapabbata dit au Théra Aggadhammālaṅkāra au milieu de l'assemblée des moines, par plaisanterie : « Cher ami, quand nous aurons disparu, je pense que tu seras le seul Théra expert en traités dans le monde ». Aggadhammālaṅkāra répondit alors : « Vénérable, si vous disparaissez et que nous ne sommes pas des experts en traités, quelle sorte de personne au monde sera donc experte en traités ? ». Dans les anciens manuscrits, il est dit que le Théra Ariyālaṅkāra aurait dit : « Ne sommes-nous pas encore des experts en traités à présent ? ». Ce Théra Aggadhammālaṅkāra, à la demande du roi, composa également l'abrégé de la Chronique des Rois (Rājavaṃsa Saṅkhepa). Ce Théra était le fils d'un ministre.

Ekasmiñca kāle hīnāyāvattako eko mahāamacco rañño santikā attanā upaladdhaparibhogaṃ sabbaṃ gahetvā vihāraṃ āgantvā aggadhammālaṅkārattherena saddhiṃ sallāpaṃ akāsi. Sallāpaṃ pana katvā sabbaṃ paribhogaṃ therassa dassetvā sace bhante tvaṃ gihi bhaveyyāsi, ettakaṃ paribhogaṃ labhissatīti āha. Theropi evamāha,-tumhākaṃ pana ettako paribhogo amhākaṃ samaṇānaṃ vaccakuṭiṃ asubhabhāvanaṃ bhāvetvā pavisantānaṃ puññaṃ kalaṃ nāgghati soḷasinti. Kiñcāpi idañca pana vacanaṃ sāsanavaṃse appadhānaṃ hoti, pubbācariyasīhehi pana vutta vacanaṃ yāva apāṇakoṭikā saritabbamevāti manasikarontena vuttanti.

Une fois, un grand ministre qui était retourné à la vie laïque, emportant toutes les jouissances qu’il avait obtenues du roi, se rendit au monastère et s'entretint avec le Thera Aggadhammālaṅkāra. Ayant conversé et montré toutes ses possessions au Thera, il dit : « Vénérable, si vous étiez laïc, vous obtiendriez une telle jouissance. » Le Thera répondit ainsi : « Votre jouissance ne vaut pas une seizième partie du mérite de nous autres moines qui entrons dans les latrines en pratiquant la méditation sur le caractère impur (asubhabhāvanā). » Bien que ces propos soient d’une importance secondaire dans le Sāsanavaṃsa, ils ont été dits par celui qui considérait que les paroles prononcées par les lions parmi les anciens maîtres doivent être gardées en mémoire jusqu'à la fin de la vie.

Kaliyuge pana catuttiṃsādhike vassasahasse sampatte tassa putto narāvaro nāma rājā rajjaṃ kāresi. Mahāsīhasūradhammarājāti nāmalañchaṃ paṭiggaṇhi. Tassa rañño kāle ‘sī khoṃ’ cetiyassa samīpe jetavanavihāre ganthaṃ uggaṇhanto eko daharabhikkhu ganthachekopi samāno bālakāle bālacittena ākulito hutvā vaccakūpe vātātapehi bahisukkhabhāvena paṭicchādite daṇḍena ālulitvā duggandhoviya cittasantāne pariyattivātātapehi bahisukkhabhāvena paṭicchādite kenacideva rūpārammaṇādinā ālulitvā kilesasattisaṅkhāto duggandho vāyitvā hīnāyāvattissāmīti cintetvā gihivatthāni gahetvā saddhiṃ sahāyabhikkhuhi nadītitthaṃ agamāsi. Antarāmagge [Pg.128] tāva bhikkhubhāveneva cetiyaṃ vandissāmīti gihivatthāni sahāyakānaṃ hatthe ṭhapetvā cetiyappamukhe leṇaṃ pavisitvā vanditvā nisīdi. Atha ekā daharitthī cetiyaṅgaṇaṃ āgantvā bahi leṇaṃ nisīdisvā udakaṃ siñcitvā patthanaṃ akāsi,-iminā puññakammena sabbehi apāyādinukkhehi moceyyāmi, bhave bhave ca hīnāyāvattakassa purisassa pādacārikā na bhaveyyāmīti.

Dans l'âge de Kali, une fois mille trente-quatre ans écoulés, son fils, le roi nommé Narāvara, régna. Il reçut le titre de Mahāsīhasūradhammarājā. À l'époque de ce roi, un jeune moine étudiant les textes au monastère de Jetavana, près du cetiya « Sī Khoṃ », bien que compétent dans les écritures, fut troublé dans sa jeunesse par un esprit puéril. Tel un puits d'aisance dont la puanteur est dissimulée par la sécheresse extérieure due au vent et au soleil, mais qui, une fois remué par un bâton, exhale son odeur nauséabonde, ainsi, lorsque ses impuretés (kilesa) furent agitées par quelque objet visuel, il pensa : « Je vais retourner à la vie laïque ». Prenant des vêtements de laïc, il se rendit à la rive du fleuve avec des compagnons moines. En chemin, pensant : « Je vais d'abord vénérer le cetiya tant que je suis encore moine », il confia ses vêtements de laïc à ses compagnons, entra dans une grotte face au cetiya, s'inclina et s'assit. Alors, une jeune femme vint sur le parvis du cetiya, s'assit à l'extérieur de la grotte, versa de l'eau et fit un vœu : « Par cette action méritoire, puissé-je être libérée de toutes les souffrances des mondes de malheur, et de vie en vie, puissé-je ne jamais être la compagne d'un homme qui retourne à la vie laïque (hīnāyāvattaka). »

Atha taṃ sutvā daharabhikkhu evaṃ cintesi,-idāni ahaṃhīnāyāvattissāmīti cintetvā āgato, ayampi daharitthī hīnāyāvattakassa purisassa pādacārikā na bhaveyyā mīti patthanaṃ akāsi, idāni taṃ daharitthiṃ kāraṇaṃ pucchissāmīti. Evaṃ pana cintetvā bahi leṇaṃ nikkhamitvā taṃ daharitthiṃkāraṇaṃ pucchi,-kasmā pana tvaṃ hīnāyāvattakassa purisassa pādacārikā na bhaveyyāmīti patthanaṃ karosīti. Hīnāyāvattakassa bhante purisassa pādacārikā na bhaveyyāmīti vuttavacanaṃ bālapurisassa pādacārikā na bhaveyyāmīti vuttavacanena nānā na hoti, sadisatthakamevāti nanu hīnāyā vattako bāloyeva nāma, sace pana bhante hīnāyāvattako bālo nāma na bhaveyya, ko nāma loke bālo bhaveyya, bhikkhu nāma hi parehi dinnaṃ cīvarapiṇḍapātasenāsanaṃ paribhuñjitvā sukhaṃ vasati, sace ganthaṃ uggaṇhitu kāmo bhaveyya, yathākāmaṃyeva ganthaṃ uggaṇhituṃ okāsaṃ labhati, evaṃ pana ahutvā alasikoyeva bhuñjitvā sayitvā nisīdituṃ iccheyya, evampi yathākāmaṃ bhuñjituṃ sayituṃ okāsaṃ labhati, evampi samāno parassa dāso bhavissāmi, dārassa kiṃkaro bhavissāmīti akathentopi kathentoviya hutvā hīnāyāvatteyya, so loke aññehi bālehi adhiko bāloti ahaṃ maññāmi, sace pana bālatarassa bhariyā bhaveyya, ahaṃ bālatarī bhaveyyanti [Pg.129] vutte so daharabhikkhu saṃvegaṃ āpajjitvā bahinagaradvāraṃ nikkhamitvā vānaragaṇena vinā jhāyantoviya vānaro jhāyitvā nisīdi.

Ayant entendu cela, le jeune moine pensa : « Je suis venu ici avec l'intention de retourner à la vie laïque, et voilà que cette jeune femme fait le vœu de ne jamais être la compagne d'un homme qui retourne à la vie laïque. Je vais maintenant interroger cette jeune femme sur la raison de cela. » Ayant ainsi réfléchi, il sortit de la grotte et interrogea la jeune femme sur la raison : « Pourquoi fais-tu le vœu de ne jamais être la compagne d'un homme qui retourne à la vie laïque ? » Elle répondit : « Vénérable, dire "ne pas être la compagne d'un homme qui retourne à la vie laïque" n'est pas différent de dire "ne pas être la compagne d'un homme sot" ; cela a le même sens. En effet, celui qui retourne à la vie laïque n'est-il pas précisément un sot ? S'il n'est pas un sot, qui donc dans le monde serait un sot ? Un moine, en effet, vit confortablement en utilisant les robes, la nourriture, le logement et les remèdes donnés par autrui. S'il désire étudier les textes, il a l'opportunité de le faire à sa guise ; s'il préfère être oisif, manger, dormir et rester assis, il a aussi l'opportunité de le faire. Malgré cela, il pense : "Je serai l'esclave d'un autre, je serai le serviteur d'une épouse". Même s'il ne le dit pas, il agit comme s'il le disait en retournant à la vie laïque. Je considère qu'il est plus sot que les autres sots du monde. Si j'étais l'épouse d'un homme encore plus sot, je serais moi-même encore plus sotte. » À ces mots, le jeune moine fut saisi d'un profond sentiment d'urgence (saṃvega), sortit par la porte de la ville et s'assit pour méditer, tel un singe méditant loin de sa troupe.

Atha sahāyakā āgantvā gihivatthāni gaṇhāhīti pakkosiṃsu. Tasmiṃ kāle so daharabhikkhu āgacchatha bhavantoti vatvā sabbaṃ kāraṇaṃ tesaṃ ācikkhitvā idāni pana bhavanto hīnāyāvattehīti sace yo koci āgantvā mama sīsaṃ muggarena pahāreyya, evaṃ santepi hīnāyāvattituṃ na icchāmi, ito paṭṭhāya yāva jīvitapariyantā hīnāyāvattituṃ manasāpi na cintayissāmīti vatvā erāvatīnaṃdiṃ taritvā jeyyapuraṃ agamāsi. Tadā kira daharitthī devalābhavayya, na manussitthīti vadanti paṇḍitāti.

Alors ses compagnons vinrent et l'appelèrent : « Prends tes vêtements de laïc ». À ce moment-là, le jeune moine dit : « Approchez, messieurs », et après leur avoir expliqué toute la situation, il ajouta : « Maintenant, messieurs, même si quelqu'un venait me frapper la tête avec une masse, je ne souhaiterais pas retourner à la vie laïque. À partir de maintenant et jusqu'à la fin de ma vie, je ne songerai même plus en pensée à retourner à la vie laïque. » Ayant ainsi parlé, il traversa le fleuve Irrawaddy et se rendit à Jeyyapura. On raconte que les sages disent que cette jeune femme était une divinité et non une femme humaine.

Jeyyapuraṃ pana patvā pariyattikovidānaṃ mahātherānaṃ santike nayaṃ gahetvā puññacetiyassa dakkhiṇadisābhāge ekasmiṃ vihāre nisīdi. Pariyattiṃ vācetvā atha kamena taṃtaṃdisāhi bhikkhusāmaṇerā āgantvā tassa santike pariyattiṃ uggaṇhiṃsu. Āvāsaṃ pana alabhitvā keci bhikkhusāmaṇerā chattānipi chāditvā nisīdiṃsu.

Arrivé à Jeyyapura, il reçut la méthode d'enseignement auprès de grands Theras experts dans les écritures et s'installa dans un monastère situé au sud du Punyacetiya. Tandis qu'il enseignait les écritures, des moines et des novices vinrent progressivement des diverses contrées pour étudier auprès de lui. Ne trouvant pas de logement, certains moines et novices s'installaient en se protégeant sous des parasols.

Ekasmiṃ kāle rājā nikkhamitvā puññacetiyaṃ vandissāmīti cetiyaṅgaṇaṃ pāvisi. Atha chattāni chādetvā nisinne bhikkhū disvā guhāya saddhiṃ vihāraṃ kārāpetvā tassa bhikkhussa adāsi. Tilokagarūtipi nāmalañchaṃ adāsi. Sukhavohāratthaṃ pana kakāralopaṃ katvā tilogarūti vohariṃsu.

Une fois, le roi sortit avec l'intention de vénérer le Punyacetiya et entra sur le parvis du monument. Voyant les moines assis sous des parasols, il fit construire un monastère pourvu d'une grotte et le donna à ce moine. Il lui conféra également le titre de Tilokagaru. Pour la commodité du langage, en omettant la lettre « ka », on l'appela Tilogarū.

Tassa pana saddhivihāriko sattavassiko tejodīpo nāma bhikkhu parittaṭīkaṃ akāsi. Aparabhāge pana tilokālaṅkāroti nāmalañchaṃ adāsi. Evaṃ tejedīpo nāma bhikkhu narāvararañño kāle parittaṭīkaṃ akāsīti daṭṭhabbaṃ. Keci pana pacchimapakkhādhikarañño kāleti vadanti.

Son compagnon de cellule, un moine de sept ans de vœux nommé Tejodīpo, composa le sous-commentaire du Paritta (Paritta-ṭīkā). Plus tard, il reçut le titre de Tilokālaṅkāra. Ainsi, il faut comprendre que le moine nommé Tejodīpo composa le sous-commentaire du Paritta à l'époque du roi Narāvara. Certains disent cependant que ce fut à l'époque du roi de la faction ultérieure.

Ekasmiṃ [Pg.130] pana kāle tiriyapabbatavihāravāsīmahāthero pādacetiyaṃ vandanatthāya gantvā paccāgatakāle kukhananagare suvaṇṇaguhāyaṃ jambudhajattherassa santikaṃ pavisitvā tena saddhiṃ sallāpaṃ akāsi. Te ca mahātherā aññamaññaṃ passitvā sallapitvā ativiya pamodiṃsu. Lokasmiñhi bālo bālena paṇḍito paṇḍitena saddhiṃ ativiya pamodatīti. Te ca dve therā samānavassikā. Tiriyapabbatavihāra vāsīmahāthero tena saddhiṃ sallāpaṃ katvā paccāgacchi. Jambudhajatthero ca maggaṃ acikkhituṃ anugacchi. Atha tiriyapabbatavihāravāsīmahāthero jambudhajattheraṃ āha,- ahaṃ bhante rājavallabho homi rājaguru,tvaṃyeva mama purato gacchāhīti. Atha jambudhajattheropi tiriyapabbatavihāravāsittheraṃ āha,-tvaṃ bhante rājavallabho bhavasirājaguru, loke rājaguru nāma padhānabhāve ṭhito, tasmā tvaṃyeva mama purato gacchāhīti. Ettha ca dvepi mahātherā aññamaññaṃ gāravavasena lokavattaṃ apekkhitvā evamāhaṃsūti daṭṭhabbaṃ. Tiriyapabbatavihāravāsīmahātheropi ratanapūranagaraṃ patvā rājavaṃsapabbataṃ gantvā araññavāsaṃ vasi.

À une certaine époque, le Mahāthero résidant au monastère de Tiriyapabbata, après s'être rendu pour vénérer le Pādacetiya, entra à son retour dans la Grotte d'Or (Suvaṇṇaguhā) de la ville de Kukhana auprès du Thera Jambudhaja et s'entretint avec lui. Ces deux Mahātheros, s'étant vus et ayant conversé, se réjouirent grandement. Car dans ce monde, le sot se réjouit avec le sot et le sage avec le sage. Ces deux Theras avaient le même nombre d'années d'ordination. Le Mahāthero résidant au monastère de Tiriyapabbata, après avoir conversé avec lui, s'en retourna. Le Thera Jambudhaja l'accompagna pour lui indiquer le chemin. Alors le Mahāthero de Tiriyapabbata dit au Thera Jambudhaja : « Vénérable, je suis le favori du roi et le précepteur royal (rājaguru), allez donc devant moi. » Le Thera Jambudhaja dit à son tour au Thera de Tiriyapabbata : « Vénérable, vous êtes le favori du roi et le précepteur royal ; dans le monde, celui que l'on nomme précepteur royal occupe une position de premier plan, c'est pourquoi c'est vous qui devez marcher devant moi. » On doit comprendre qu'ici, les deux Mahātheros parlèrent ainsi par respect mutuel, conformément aux usages du monde. Le Mahāthero de Tiriyapabbata, ayant atteint la ville de Ratanapūra, se rendit à la montagne de Rājavaṃsa et y vécut en ermite dans la forêt.

Atha ukkaṃsikarājā kaniṭṭhena sūrakittināmena saddhiṃ mantesi,-sace tvaṃ vane theraṃ paṭhamaṃ passasi, tvaṃyeva vihāraṃ kārāpetvā therassa dadāhi, sace panāhaṃ paṭhamaṃ passeyya, ahaṃ vihāraṃ kārāpetvā dadāmīti.

Ensuite, le roi Ukkaṃsika tint conseil avec son frère cadet nommé Sūrakitti : « Si tu vois le Thera en premier dans la forêt, fais construire toi-même un monastère pour le lui offrir ; mais si c'est moi qui le vois en premier, c'est moi qui ferai construire le monastère pour le lui offrir. »

Atha kaniṭṭhā paṭhamaṃ passitvā tiriyapabbatakandare jetavanaṃ nāma vihāraṃ kārāpetvā adāsi. Idañca vacanaṃ sādhujjanānaṃ guṇaṃ evakāraṃ pītisomanassaṃ uppajji, tena puññakammena tena pītisomanassena sattakkhattuṃ devarajjasampattiṃ sattakkhattuṃ manussarajjasampattiṃ paṭilabhīti vuttattā sādhujjanānaṃ guṇaṃ anussaritvā puññavisesalābhatthāya vuttaṃ.

Alors le cadet, l'ayant vu en premier, fit construire le monastère nommé Jetavana dans la gorge de Tiriyapabbata et le lui offrit. Cette parole fit naître une joie et un ravissement analogues à la vertu des gens de bien ; par cette action méritoire et par cette joie, il est dit qu'il obtint sept fois la prospérité de la royauté divine et sept fois la prospérité de la royauté humaine. C'est pourquoi ce récit est fait pour se souvenir de la vertu des gens de bien et pour l'acquisition d'un mérite particulier.

Tiriyapabbatavihāravāsīmahāthero ca jambudhajattherassa [Pg.131] guṇaṃ ukkaṃsikarañño ārocesi. Rājā ca ativiya pasīditvā jambudhajoti mūlanāme dīpasaddena yojetvā jambudīpadhajoti nāmalañchaṃ adāsi.

Le Mahāthero résidant à Tiriyapabbata fit connaître les vertus du Thera Jambudhaja au roi Ukkaṃsika. Le roi, ayant conçu une grande foi, joignit le mot « dīpa » (île/lampe) à son nom d'origine, Jambudhaja, et lui décerna le titre de « Jambudīpadhaja » (L'Étendard du Continent de la Rose-Pomme).

Jambudhajatthero ca nāma dhammanandattherassa saddhivihārikā. Dhammanandatthero ca jotipuññattherassa saddhivihāriko. Te ca therā arahantagaṇavaṃsikā.

Le Thera Jambudhaja était le disciple (saddhivihārika) du Thera Dhammananda. Le Thera Dhammananda était le disciple du Thera Jotipuñña. Ces Theras appartenaient à la lignée de la communauté des Arahants.

Jambudhajatthero pana vinayapāḷiyā aṭṭhakathāya ca attha yojanaṃ marammabhāsāya akāsi. Maṇiratano nāma pana thero aṭṭhasālinīsammohavinodanīkaṅkhāvitaraṇīaṭṭhakathānaṃ abhidhammatthavibhāvanīsaṅkhapavaṇṇanāḷīkānañca atthaṃ maramma bhāsāya yojesi.

Le Thera Jambudhaja réalisa une explication (yojanā) du sens du Vinaya-Pāḷi et de son commentaire en langue birmane. Un Thera nommé Maṇiratano composa quant à lui en langue birmane l'explication du sens des commentaires Aṭṭhasālinī, Sammohavinodanī et Kaṅkhāvitaraṇī, ainsi que de l'Abhidhammatthavibhāvanī et du Saṅkhapavaṇṇanā.

Mūlāvāsagāme ca pubbārāmavihāravāsitthero gūḷattha dīpaniṃ nāma ganthaṃ visuddhimaggagaṇṭhipadatthañca mūlabhāsāya akāsi, nettipāḷiyā ca atthaṃ marammabhāsāya yojesi. So pana thero pubbe gāmavāsī hutvā sīsaveṭhanatālapattāni gahetvā ācariyappaveṇīvasena vinayavilomācāraṃ cari. Pacchā pana taṃ ācāraṃ vissajjitvā araññavāsaṃ vasi. Sopi thero gambhīrañāṇiko saddatthanayesu ativiya cheko.

Dans le village de Mūlāvāsa, le Thera résidant au monastère de Pubbārāma composa dans la langue originelle l'ouvrage nommé Gūḷatthadīpanī ainsi qu'un glossaire (gaṇṭhipada) sur le Visuddhimagga, et il traduisit le sens du Netti-Pāḷi en langue birmane. Ce Thera était autrefois un habitant de village qui, portant des turbans et des parures de feuilles de palmier, se conduisait d'une manière contraire au Vinaya selon une tradition de ses maîtres. Plus tard, ayant abandonné cette conduite, il vécut en ermite dans la forêt. Ce Thera possédait une connaissance profonde et était extrêmement habile dans les méthodes de la sémantique.

Kaliyuge pana pañcatiṃsādhike vassasahasse sampatte kaniṭṭho siripavaramahādhammarājā nāma bhūpālo rajjaṃ kāresi. Dabbimukhajātassare pana gehaṃ kārāpetvā nisīdanato dabbimukhajātassaroti nāmaṃ pākaṭaṃ ahosi. Tasmiṃ pana jātassare jeyyabhūmikittiṃ nāma vihāraṃ kārāpetvā sirisaddhammapālattherassa adāsi. Bahūnampi gāmavāsī araññavāsī bhikkhūnaṃ anuggahaṃ akāsi. Ratanapūranagarasmiñhi dasasu ‘ñyौṃ yāṃ’ rājāṃsesu ppacchimā pañca rājāno avicinitvāyeva alajjīlajjīmissakavasena sāsanaṃ paggaṇhiṃsu. Tadā [Pg.132] jinasāsanaṃ abbhantare candoviya atiparisuddhaṃ na ahosi. Evampi lajjino attano attano vaṃsānurakkhaṇavasena dhammaṃ pūretuṃ anivāritattā lajjīgaṇavaṃso na chijjati. Tathā alajjinopi attano attano ācariyappaveṇīvasena vicariṃsu, tena alajjīgaṇavaṃsopi na chijjatīti daṭṭhabbaṃ. Tassa rañño kāle devacakkobhāso nāma eko thero atthi, vedasatthaññū piṭakesu pana mandoti.

À l'ère Kaliyuga, en l'an mille trente-cinq (1035), le souverain nommé Siripavaramahādhammarāja régna. Ayant fait construire une demeure sur le lac Dabbimukha, il devint célèbre sous le nom de roi du lac Dabbimukha à cause de sa résidence. Sur ce lac, il fit construire le monastère Jeyyabhūmikitti et l'offrit au Thera Sirisaddhammapāla. Il apporta son soutien à de nombreux moines, qu'ils soient résidents de village ou de forêt. Dans la ville de Ratanapūra, parmi les dix lignées royales « Ñyoṃ Yāṃ », les cinq derniers rois favorisèrent la Religion (Sāsana) sans distinction, de manière mêlée entre moines sans scrupules (alajjī) et moines consciencieux (lajjī). À cette époque, la Religion du Vainqueur n'était pas parfaitement pure de l'intérieur comme la lune. Cependant, comme les moines consciencieux n'étaient pas empêchés de pratiquer le Dhamma pour protéger leur propre lignée, la lignée des moines consciencieux ne fut pas rompue. De même, les moines sans scrupules allaient selon la tradition de leurs propres maîtres, ainsi on doit comprendre que la lignée des sans-scrupules ne fut pas non plus rompue. À l'époque de ce roi, il y avait un Thera nommé Devacakkobhāso, expert dans les traités des Védas mais médiocre dans les Pitakas.

Kaliyuge pana aṭṭhatiṃsādhike vassasahasse sampatte vesākhamāsassa kāḷapakkhaaṭṭhamito paṭṭhāya lokasaṅketavasena uppajjamānaṃ bhayaṃ nivāretuṃ navaguhāyaṃ tena devacakkobhāsattherena kathitaniyāmena paṭhamaṃ marammikabhikkhū paṭṭhānappakaraṇaṃ vācāpesi. Tato pacchā jeṭṭhamāsassa juṇhapakkhapāṭipadadivasato rāmaññaraṭṭhavāsike bhikkhū paṭṭhānappakaraṇaṃ vācāpesi. Mahāchaṇañca kārāpesi. Raṭṭhavāsinopi bahupūjāsakkāraṃ kārāpesi. Tassa kira rañño kāle potthakaṃ aṭṭhibhallikarukkhaniyyāsehi parimaṭṭhaṃ katvā manosilāya likhitvā suvaṇṇena limpetvā piṭakaṃ patiṭṭhāpesi. Tato paṭṭhāya yāvajjatanā idaṃ potthakakammaṃ marammaraṭṭhe akaṃsūti.

À l'ère Kaliyuga, en l'an mille trente-huit (1038), à partir du huitième jour de la quinzaine sombre du mois de Vesākha, afin d'écarter le péril qui surgissait selon les présages du monde, il fit d'abord réciter le traité du Paṭṭhāna par des moines birmans dans une nouvelle grotte, selon les instructions données par ce Thera Devacakkobhāso. Ensuite, à partir du premier jour de la quinzaine claire du mois de Jeṭṭha, il fit réciter le traité du Paṭṭhāna par des moines résidant au pays de Rāmañña (pays Môn). Il fit organiser une grande cérémonie. Il fit également faire de nombreuses offrandes et marques de respect par les habitants du pays. On raconte qu'à l'époque de ce roi, il fit préparer des manuscrits frottés avec des extraits d'os et de résine d'arbre Bhallika, écrivit avec du réalgar (manosilā) et les recouvrit d'or pour établir le Pitaka. À partir de ce moment et jusqu'à aujourd'hui, on confectionne ainsi les manuscrits au pays birman.

Kaliyuge saṭṭhādhike vassasahasse sampatte (assayujamāsassa kāḷapakkhachaṭṭhamiyaṃ aṅgāravāre) tassa putto rajjaṃ kāresi. Sirihāsīhasūrasudhammarājāti nāmalañchampi paṭiggaṇhi. Pitu rañño gehaṭṭhāne cetiyaṃ kārāpesi. Tassa pana mārajeyyaratananti samaññā ahosi. Tassa pana rañño kāle sallāvatiyā nāma nadiyā pacchimabhāge tunnanāmake gāme guṇābhilaṅkāro nāma thero sāmaṇerānaṃ gāmaggavesanakāle ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ kārāpetvā [Pg.133] sīsaveṭhanatālapattāni pana na gaṇhāpetvā tālavaṇṭameva gaṇhāpesi. Eko gaṇo hutvā saparivārena saddhiṃ tunnagāme nisīdi. Tunnagaṇoti tassa samaññā ahosi. So pana thero pāḷiaṭṭhakathāṭīkāganthantaresu adhippāyaṃ yathābhūtaṃ na jānāti, abhidhammapiṭakaṃyeva sissānaṃ vācetvā nisīdi.

Lorsque mille soixante ans de l'ère Kali furent accomplis (le mardi, sixième jour de la quinzaine sombre du mois d'Assayuja), son fils régna. Il reçut également le titre de Sirihāsīhasūrasudhammarājā. Il fit construire un cetiya à l'emplacement de la demeure du roi son père ; celui-ci fut connu sous le nom de Mārajeyyarata. À l'époque de ce roi, dans le village nommé Tunna, situé sur la rive occidentale de la rivière appelée Sallāvatī, un Thera nommé Guṇābhilaṅkāra, au moment où les novices entraient dans le village, leur faisait porter la robe supérieure sur une seule épaule, mais il ne leur faisait pas prendre de coiffes en feuilles de palmier, leur faisant seulement tenir un éventail en feuille de palmier. Formant un groupe avec sa suite, il résidait dans le village de Tunna ; il fut connu sous le nom de groupe de Tunna. Ce Thera ne connaissait pas le sens réel des textes Pāli, des commentaires et des sous-commentaires ; il demeurait là en enseignant uniquement l'Abhidhamma Piṭaka à ses élèves.

Tasmiñca kāle ketumatīnagare nisinnā baddhannā buddhaṅkuratthera cittattherā, dīpayaṅganagare uḷugāme nisinno sunandatthero, taluppanagare jeyyabahuandhagāme kalyāṇattheroti ime cattāro therā sāmaṇerānaṃ gāmappavesanakāle ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ akārāpetvā sīsaveṭhanatālapattāni aggaṇhāpetvā cīvaraṃ pārupāpetvā tālavaṇṭaṃ gaṇhāpetvā sakalakagaṇaṃ ovādaṃ katvā nisīdiṃsu. Te pana therā pāḷiaṭṭhakathāṭīkāganthantaresu adhippāyaṃ yathābhūbhaṃ jāniṃsu, tīsupi piṭakesu kovidā ahesuṃ. Iccevaṃ sirimahāsīhasūrasudhammarañño kāle pārupanabhikkhūhi nānā hutvā virūpaṃ āpajjitvā ekaṃsikagaṇo nāma visuṃ bhijji, yathā pana ayamalaṃ ayato uṭṭhahitvā visadisaṃ hutvā viruddhaṃ hotīti. Evaṃ bhijjamānāpi gaṇā rājā pamādo anussukko hutvā attano attano rucivaseneva caritvā nisīdiṃsu.

À cette époque, les Theras Buddhaṅkura et Citta, résidant à Baddhanna dans la cité de Ketumatī, le Thera Sunanda, résidant au village d'Ulu dans la cité de Dīpayaṅga, et le Thera Kalyāṇa, résidant au village de Jeyyabahu-andha dans la cité de Taluppa — ces quatre Theras, au moment où les novices entraient dans le village, ne leur faisaient pas porter la robe sur une seule épaule, ne leur faisaient pas prendre de coiffes en feuilles de palmier, mais leur faisaient porter la robe couvrant les deux épaules et tenir un éventail en feuille de palmier, et ils demeuraient là en donnant des instructions à tout le groupe. Ces Theras connaissaient le sens réel des textes Pāli, des commentaires et des sous-commentaires, et ils étaient experts dans les trois Corbeilles. C'est ainsi qu'à l'époque du roi Sirimahāsīhasūrasudhammarājā, le groupe dit « à l'épaule découverte » se sépara en devenant différent des moines qui se couvrent les deux épaules et en prenant une forme altérée, tout comme la rouille, naissant du fer, devient dissemblable et lui est contraire. Bien que les groupes fussent ainsi divisés, le roi, étant négligent et indifférent, demeurait là en agissant selon son propre bon plaisir.

Tesu ca dvīsu gaṇesu pārupanagaṇe therā pāḷiaṭṭhakathāṭīkāganthantaresu nītatthavasena vuttaṃ vacanaṃ nissāya nikkaṅkhā niddosāva hutvā nisīdiṃsu. Ekaṃsikagaṇe pana therā attano attano vādo na pāḷiyaṃ na ca aṭṭhakathāsu neva ṭīkāsu nāpi ganthanteresu dissati, imamatthaṃ ajānantā idameva saccaṃ moghamaññanti vatvā keci pana sakasakasissānaṃ ovādaṃ adaṃsu. Evarūpāpi sissā ovādaṃ paṭiggaṇhiṃsu.

Parmi ces deux groupes, les Theras du groupe de ceux qui se couvrent les deux épaules demeuraient exempts de doute et de faute, s'appuyant sur les paroles énoncées selon le sens explicite dans les textes Pāli, les commentaires et les sous-commentaires. Mais dans le groupe à l'épaule découverte, la propre doctrine des Theras ne se trouvait ni dans les textes Pāli, ni dans les commentaires, ni dans les sous-commentaires, ni dans d'autres traités ; ignorant ce sens et disant : « Ceci seul est la vérité, tout le reste est vain », certains donnaient des instructions à leurs propres élèves. Et de tels élèves acceptaient ces instructions.

Keci pana pāḷiyādīsu sakavādassa anāgatabhāvaṃ ñatvāyeva [Pg.134] aparisuddhacittā hutvā sammāsambuddhassa bhagavato mukhaṃ anoloketvā sammāsambuddhasseva bhagavato guṇaṃ anussaritvā sakavāde ākāse pasārita hatthoviya appatiṭṭhānoti jānitvāyeva amhākaṃ vādo sampattalaṅkassa saddhammacārittherassa vaṃsappabhavoti anissāyabhūbhampi nissayaṃ akaṃsu. Abhūtena mahātheraṃ sīlavantaṃ abbhācikkhiṃsu. Phyasīnāmake gāme diṭṭhadhammikasamparāyi katthaṃ anapekkhantassa hīnāyāvattakassa dussīlassa upāsakassa lañjaṃ datvā amhākaṃ vādānurūpaṃ ekaṃ ganthaṃ karohīti uyyojetvā anāgate anubhaviyamānadukkhato abhāyitvā nissayaṃ gavesiṃsūti.

Certains, ayant reconnu que leur propre doctrine ne figurait pas dans les textes Pāli et autres, et ayant ainsi l'esprit impur, sans égard pour le Bienheureux Parfaitement Éveillé, tout en se souvenant de ses qualités, comprirent que leur propre doctrine était sans fondement, comme une main tendue dans les airs. Ils se cherchèrent un appui, bien qu'imaginaire, en disant : « Notre doctrine est issue de la lignée du Thera Saddhammacārin de l'île de Lankā ». Ils calomnièrent faussement un grand Thera vertueux. Dans le village nommé Phyasī, sans égard pour le bien dans cette vie ou dans la suivante, ils donnèrent un présent à un disciple laïc de mauvaise conduite qui était retourné à la vie séculière, l'incitant ainsi : « Rédige un traité conforme à notre doctrine » ; et sans craindre la souffrance qu'ils auraient à subir dans le futur, ils cherchèrent ainsi un appui.

Tasmiṃñca kāle nigrodhapāḷisuvaṇṇavihāravāsitthero gāmavāsībhikkhu gaṇaṃ samitiṃ katvā tassa nāyako hutvā sīsaveṭhanaṃ adhārentā amaṅgalabhikkhū sāsane mātiṭṭhantūti araññavāsīnaṃ bhikkhūnaṃ ganthaṃ vikopetvā tato tato pabbajesuṃ. Atha hatthisālagāmassa puratthimāya anudisāya seṭṭhitaḷākassa dakkhiṇāya anudisāya vihāre nisinne atirekapaṇṇāsabhikkhūpi pabbājessāmāsi cintetvā gāmavāsībhikkhū sannahitvā agamāsi. Atha rājā tamatthaṃ sutvā gāmavāsīgaṇopi eko, araññavāsīgaṇopi eko, gāmavāsībhikkhū araññavāsībhikkhū viheṭhesuṃ na sakkā, sakasakavādavasena sakasakaṭṭhāne nisīdi tabbanti rājalekhanaṃ pesesi. Atha araññavāsībhikkhū sukhaṃ vasituṃ okāsaṃ labhiṃsu.

À cette époque, le Thera résidant au Suvaṇṇavihāra de Nigrodhapāḷi, ayant réuni le groupe des moines résidant dans les villages et en étant devenu le chef, dit : « Que ces moines de mauvais augure qui ne portent pas la coiffe ne restent pas dans la Dispensation ». Ayant troublé le groupe des moines résidant dans la forêt, ils les expulsèrent de divers endroits. Puis, pensant : « Nous expulserons aussi plus de cinquante moines résidant dans le monastère situé au sud du réservoir Seṭṭhi, dans la direction intermédiaire à l'est du village de Hatthisāla », les moines des villages se préparèrent et s'y rendirent. Alors le roi, ayant entendu l'affaire, envoya un décret royal disant : « Le groupe des villages est un, le groupe des forêts est un ; les moines des villages ne peuvent point tourmenter les moines des forêts. Que chacun demeure dans son propre lieu selon sa propre doctrine ». Alors les moines résidant dans la forêt obtinrent l'occasion de vivre en paix.

Kaliyuge chasattatādhike vassasahasse sampatte tassa rañño putto mahāsīhasūradhammarājādhirājā nāma rajjaṃ kāresi. Soyeva sūrajjarājāti ca setibhindoti ca vohāriyati.

Lorsque mille soixante-seize ans de l'ère Kali furent accomplis, le fils de ce roi, nommé Mahāsīhasūradhammarājādhirājā, régna. Il est aussi appelé Sūrajjarājā ou Setibhindoti.

Tassa [Pg.135] rañño kāle suvaṇṇayānolokanagāmavāsīukkaṃsamālaṃ nāma theraṃ antoyudhanāyako eko amacco ānetvā ratanapūranagaraṃ patvā suvaṇṇakukkuṭācale vihāraṃ kārāpetvā ṭhapesi.

À l'époque de ce roi, un ministre, chef de la garde intérieure, fit venir le Thera nommé Ukkaṃsamāla, résidant au village de Suvaṇṇayānoloka. Arrivé à la cité de Ratanapūra, il fit construire un monastère sur le mont Suvaṇṇakukkuṭa et l'y établit.

So pāḷiaṭṭhakathāṭīkāganthantaresu ativiya cheko. Vaṇṇabodhanaṃ nāma likhananayañca akāsi. Tassa gāmassa rājūhi dinnavasena cetiyajagganakamme yuttakulattā pana rañño ācariyaṭṭhāne aṭṭhapetvā antoyudhanāya kasseva pūjanatthāya niyyādesi. Tassāpi rañño kāle sāmaṇerehi gāmappavasanakāle pārupetvā pavisitabbanti ekacce vadiṃsu. Ekacce pana ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ katvā pavisitabbanti vadiṃsu. Evaṃ aññamaññaṃ kalahaṃ akaṃsu.

Celui-ci était extrêmement habile dans les textes Pāli, les commentaires et les sous-commentaires. Il rédigea aussi une méthode d'écriture nommée Vaṇṇabodhana. Parce que sa famille était engagée dans la tâche de prendre soin du cetiya par la donation des rois de ce village, le roi ne l'établit pas au rang de précepteur royal, mais le confia au chef de la garde intérieure pour qu'il le vénère. À l'époque de ce roi également, certains disaient que les novices devaient entrer dans le village en se couvrant les deux épaules. D'autres, cependant, disaient qu'ils devaient entrer en mettant la robe supérieure sur une seule épaule. Ils se querellèrent ainsi les uns avec les autres.

Tattha ukkaṃsamālānāmako thero pārupanagaṇe padhāno hutvā nānāganthesu pārupanavattameva āgatanti pakāsiṃsu. Ekaṃsikagaṇe pana tiriyapabbatavihāravāsīmahātherā ācariyappaveṇīdassanavasena pārupanavādaṃ paṭikkhipiṃsu.

Là, le Thera nommé Ukkaṃsamāla devint le chef du groupe de ceux qui se couvrent les deux épaules et déclara que, dans divers traités, seule la pratique de se couvrir les deux épaules était mentionnée. Cependant, dans le groupe à l'épaule découverte, les grands Theras résidant au monastère de Tiriyapabbata rejetèrent la doctrine de se couvrir les deux épaules en invoquant la tradition de leurs maîtres.

Atha rājā ca phalikakhacitavihāravāsittheraṃ meghuccanavihāravāsittheraṃ suhatthattheraṃ buddhaṅkurattherañcāti ime cattāro there vinayavinicchakaṭṭhāne ṭhapetvā dve pakkhā attano attano vādaṃ dassentūti āha.

Alors le roi désigna ces quatre Theras : le Thera résidant au monastère de Phalikakhacita, le Thera résidant au monastère de Meghuccana, le Thera Suhattha et le Thera Buddhaṅkura, pour siéger en tant que juges du Vinaya, et il dit : « Que les deux parties présentent chacune leur propre doctrine ».

Te ca cattāro therā pāḷiaṭṭhakathāṭīkāganthantaresu akovidā. Tesañhi ṭhapetvā rājavallabhamattaṃ añño koci guṇaviseso natthi rājagurubhāvatthāya, yathā byagghā rukkhagacchalatādippaṭicchanne duggaṭṭhāne nisinne mige khuddakattā dubbalepi gaṇhetuṃ na sakkonti, evameva te ekaṃsikatthere [Pg.136] rājānaṃ nissāya ṭhite ganthesu anāgatattā dubbalepi vādavasena abhibhavituṃ na sakkhiṃsu. Teneva parasenāya balavataṃ jānitvā nipaccakāraṃ dassetvā veraṃ sametvā nisinno paṇḍitayodhoviya vādaṃ niṭṭhaṃ appāpetvāyeva pārupanagaṇā nisīdiṃsūti.

Ces quatre theras n'étaient pas experts dans les textes originaux du Pāli, des commentaires et des sous-commentaires. En effet, mis à part le fait d'être de simples favoris du roi, ils ne possédaient aucune autre qualité particulière justifiant le titre de précepteur royal. Tout comme des tigres postés dans un endroit difficile d'accès, cachés par des arbres, des buissons et des lianes, ne peuvent capturer un cerf même s'il est chétif et faible, de même, ces anciens de la faction ekaṃsika, s'appuyant sur le roi, ne purent être vaincus par la controverse car ils étaient ignorants des textes, bien qu'ils fussent faibles. C'est pourquoi, agissant comme un guerrier savant qui, reconnaissant la force de l'armée adverse, montre des signes de soumission et apaise l'hostilité, ils s'assirent sans avoir mené le débat à son terme, rejoints par le groupe de la faction pārupana.

Kaliyuge pana pañcanavutādhike vassasahasse sampatte tassa putto mahārājādhipati nāma rajjaṃ kāresi. Pacchā pana kāle terasādhike sate vassasahasse ca sampatte rāmaññaraṭṭhino rājā taṃ abhibhavitvāva anītattā pattahaṃsāvatīti pākaṭaṃ ahosi.

Pendant le Kaliyuga, à l'arrivée de l'an mille quatre-vingt-quinze, son fils nommé Mahārājādhipati régna. Plus tard, en l'an mille cent treize, le roi du royaume de Ramañña, après l'avoir vaincu, l'emmena avec lui, et l'événement fut connu sous le nom de Pattahaṃsāvatī.

Tassa rañño kāle kukhananagare jālayutta gāmato ñāṇavaraṃ nāma theraṃ ānetvā ācariyaṭṭhāne ṭhapesi. So pana thero pāḷiaṭṭhakathāṭīkāganthantaresu ativiya cheko. Sudhammasabhāyaṃ pariyattivācakānaṃ sotārānaṃ atthāya abhidhammatthasaṅgahappakaraṇassa gaṇṭhipadatthaṃ paṭhamaṃ akāsi. Tato pacchā aṭṭhasāliniyaṃ gaṇṭhipadatthaṃ surāvinicchayañca akāsi. Tato pacchā tena raññā yācito abhidhānappaṭīpikāya atthaṃ marammabhāsāya yojesi. Rañño nāmalañchaṃ chandolaṅkārasaddanettividaggadaṇḍībyañjīnanayehi alaṅkaritvā rājādhirājanāmatthappakāsiniṃ nāma ganthampi akāsi.

Sous le règne de ce roi, celui-ci fit venir du village de Jālayutta, dans la cité de Kukhananagara, un thera nommé Ñāṇavara et l'établit à la fonction de précepteur. Ce thera était extrêmement versé dans les textes du Pāli, des commentaires et des sous-commentaires. Pour le bénéfice des auditeurs de l'enseignement de la Loi dans la salle Sudhamma, il composa d'abord un glossaire sur l'Abhidhammatthasaṅgaha. Par la suite, il rédigea un glossaire sur l'Aṭṭhasālinī ainsi qu'un traité intitulé Surāvinicchaya. Ensuite, à la demande du roi, il traduisit le sens de l'Abhidhānappaṭīpikā en langue birmane. Il composa également un ouvrage intitulé Rājādhirājanāmatthappakāsinī, ornant le titre du roi selon les méthodes de la prosodie, des figures de style, de la grammaire et de la poétique.

Rājā hatthisālanāmake dese kārāpitagehaṃ bhinditvā satappamāṇe vihāre kārāpetvā sabbesampi vihārānaṃ kittijeyyavāsaṭṭhāpananti nāmāni paññāpetvā tasseva therassa adāsi. Vihāranāmeneva ca therassāpi taṃsamaññā ahosi.

Le roi, après avoir fait démolir une prison située dans le lieu nommé Hatthisāla, fit construire une centaine de monastères et, leur ayant donné le nom de Kittijeyyavāsaṭṭhāpana, il les offrit à ce thera. Le thera devint lui-même connu sous le nom de ce monastère.

Tasmiñca kāle akyakarañño piturañño ca kāle tesaṃ [Pg.137] dvinnaṃ gaṇānaṃ vivādavasena avippakatavacanaṃ puna vivādassa vūpasamanatthāya attano attano vādaṃ kathāpesi. Pārupanagaṇe so thero padhāno hutvā ekaṃsikagaṇe pana pāsaṃsatthero padhāno hutvā yathāyuddhaṃ akāsi. Atha rājā ativiya rājavallabhaṃ jeyyabhūmisuvaṇṇavihāravāsittheraṃ tesaṃ vādassa vinicchindanatthāya vinayacareṭṭhāne ṭhapesi.

À cette époque, à cause de la dispute entre ces deux groupes qui avait éclaté sous les règnes du grand-père et du père du roi, celui-ci, afin d'apaiser à nouveau la controverse, fit exposer à chaque camp sa propre doctrine. Le thera Ñāṇavara fut le chef de la faction pārupana, tandis que le thera Pāsaṃsa fut le chef de la faction ekaṃsika, et ils engagèrent le combat. Alors le roi, pour trancher leur différend, nomma le thera résidant au monastère Jeyyabhūmisuvaṇṇavihāra, qui était un grand favori royal, au poste de juge de la discipline.

Kiñcāpi so pana thero pāḷiaṭṭhakathāṭīkāganthantaresu thokaṃyeva jānakattā pariyattikovidesu abbohārikoyeva ahosi, rājavallabhattā pana rājā yathābhūtaṃ ajānitvā vinayadharaṭṭhāne ṭhapesi. Yathā pana ayaṃ puratthimadisā, ayaṃ pana pacchimadisābhi evamādinā disāvavatthānamattaṃyeva kātuṃ samatthaṃ naṅgalakoṭiyā saṃvaḍḍhantaṃ parisuṃ rājāgāre dhammavinicchakāmapaccaṭṭhāne ṭhapeti, evameva rājā ayaṃ īdiso ayaṃ īdisoti ajānitvā vinayadharaṭṭhāne ṭhapitattā so jeyyabhūmisuvaṇṇavihāravāsitthero tesaṃ dvinnaṃ pakkhānaṃ dvīsu vādesu ayaṃ bhūto ayaṃ abhūtoti vattuṃ na sakkā, advāraghare paviṭṭhakāleviya tadā ahosi. Seyyathāpi nāma mahiso attano samīpe ṭhatvā devagītaṃ gāyitvā devavīṇaṃ vādentassa devagandhabbassa veḷusalākaṃ paharantassa ca gāmadārakassa saddesu kiñci visesaṃ na jānāti, evamidaṃ sampadaṃ daṭṭhabbaṃ. Atha rājā mama vijite yeyebhikkhū yaṃyaṃicchanti, tetebhikkhū taṃtaṃcaritvā yathākammaṃ nisīdantūti rājalekhanaṃ ṭhapesi. Tesaṃ vivādo tadā na vūpasami.

Bien que ce thera ne connût que peu les textes du Pāli, des commentaires et des sous-commentaires, et qu'il fût insignifiant parmi les experts des Écritures, le roi, ignorant la réalité en raison de son affection pour lui, l'établit à la fonction de juge du Vinaya. Tout comme un roi établirait, à la place de juge de la Loi au palais royal, un paysan ayant grandi avec la charrue, capable seulement de distinguer les points cardinaux, de même, le roi l'établit juge sans discernement. C'est pourquoi ce thera fut incapable de dire ce qui était vrai ou faux dans les positions des deux parties ; il se trouva comme dans une maison sans porte. C'est comme un buffle qui, se tenant à côté d'un musicien céleste jouant de la luth divine, ne perçoit aucune différence entre ces sons et ceux d'un enfant du village frappant une tige de bambou. Alors le roi émit un décret royal disant : « Que les moines de mon royaume fassent ce qu'ils désirent et qu'ils demeurent selon leurs propres actes. » Ainsi, leur dispute ne fut pas apaisée à ce moment-là.

Aparabhāge terasādhike sate sahasse ca sampatte ratanapūranagaraṃ vinassi.

Par la suite, en l'an mille cent treize, la cité de Ratanapūra fut détruite.

Tato pacchā dutiye saṃvacchare ratanasikhanagaramāpako rājā rāmaññaraṭṭhindassa rañño senaṃ yavakhettato cātakasakuṇaṃviya [Pg.138] attano puññanubhāvena marammaraṭṭhato nīharitvā sakalampi rāmaññaraṭṭhaṃ attano hatthagataṃ katvā rajjaṃ kāresi.

Ensuite, la deuxième année, le roi fondateur de la cité de Ratanasikha chassa l'armée du souverain du royaume de Ramañña hors du pays birman par la puissance de ses mérites, tel un rapace chassant les oiseaux d'un champ d'orge, et ayant pris le contrôle de tout le royaume de Ramañña, il régna.

Tasmiñca kāle sakalamarammaraṭṭhavāsīnaṃ cittaṃ pasādesi, yathā nāma sūriyātapena milāyantānaṃ kumudānaṃ anotattodakena siñcitvā haritattaṃ pāpeti, evameva rāmaññaraṭṭhindassa senābalātapehi dukkhappattānaṃ marammaraṭṭhavāsīnaṃ gahaṭṭhānañceva bhikkhūnañca attano puññānotattodakena chiñcitvā kāyikacetasikavasena duvidhampi sukhaṃ uppādesi.

À cette époque, il gagna le cœur de tous les habitants du pays birman. De même que l'eau du lac Anotatta redonne de la verdure aux lotus flétris par la chaleur du soleil, de même, par l'eau rafraîchissante de ses mérites, il apaisa les souffrances des laïcs et des moines du pays birman causées par les armées de Ramañña, produisant ainsi un double bonheur physique et mental.

Sakalamarammaraṭṭhavāsino ca ayaṃ amhākaṃ rājā bodhisattoti vohāriṃsu. Atha ekasmiṃ māse catūsu uposathadivasesu bhikkhusaṅghaṃ nimantetvā antepure pavesetvā piṇḍapātena bhojesi. Rājorodhāmaccehi saddhiṃ uposathaṃ upavasi. Sabbesampi rājorodhāmaccānaṃ guṇattayapāṭhaṃ saha atthayojanānayena vācaggataṃ kārāpesi.

Tous les habitants du pays birman l'appelaient : « Notre roi est un Bodhisattva ». Chaque mois, lors des quatre jours d'Uposatha, il invitait la communauté des moines au palais et leur offrait de la nourriture. Il observait l'Uposatha avec ses épouses et ses ministres, et leur faisait apprendre par cœur le texte des qualités des Trois Joyaux avec leur interprétation.

Atha beluvagāmavāsīyasattheraṃ anetvā attano ācariyaṭṭhāne ṭhapesi. Mahāatulayasadhammarājagurūti nāmalañchampi adāsi. Tato paṭṭhāya pana atulattheroti nāmena pākaṭo ahosi. Tasmiñca kāle pārupanagaṇapakkhāpaliṇagāmavāsīsujātattherādayo sāmaṇerānaṃ gāmappavesanakāle cīvaraṃ pārupitvā pavisitabbanti akkharaṃ likhitvā rañño santikaṃ sandesapaṇṇaṃ paveseti.

Ensuite, il fit venir le thera Yasa du village de Beluva et l'établit comme son précepteur, lui donnant le titre de Mahāatulayasadhammarājaguru. Dès lors, il fut célèbre sous le nom de Thera Atula. À cette époque, les theras de la faction pārupana, tels que le thera Sujāta du village de Paliṇa, envoyèrent une lettre au roi stipulant que les novices, en entrant dans un village, doivent se couvrir les deux épaules avec leur robe.

Atha ekaṃsikagaṇapakkhāpi atulattherādayo pubbesaṃ rājūnaṃ kāle adhikaraṇaṃ vūpasami, idāni vūpasamitakammaṃ puna na uppādetabbanti lekhanaṃ likhitvā rañño santikaṃ pesesi.

Alors, le thera Atula et les membres de la faction ekaṃsika envoyèrent également une lettre au roi, disant : « Ce litige a été apaisé sous le règne des rois précédents ; une affaire déjà réglée ne doit pas être rouverte. »

Atha rājā dvinnaṃ pakkhānaṃ sakasakavādaṃ kathetukāmopi [Pg.139] idāni rājappaṭisaṃyuttaṃ kammaṃ bahu atthi, tiṭṭhasu tāva sāsanappaṭisaṃyuttaṃ kammaṃ, rājappaṭisaṃyuttameva kammaṃ paṭhamaṃ ārabhissāmi, pacchā sāsanappaṭisaṃyuttaṃ kammaṃ karissāmīti rājalekhanaṃ ṭhapesi. Aparabhāge pana rājā evaṃ āṇaṃ ṭhapesi,-idāni mama vijite sabbepi bhikkhū mama ācariyassa matiṃ anuvattitvā carantūti.

Alors le roi, bien qu'il souhaitât entendre les arguments respectifs des deux factions, remit à plus tard le décret royal en se disant : « Pour l'instant, il y a de nombreuses affaires liées au royaume ; que les affaires liées à la religion attendent, je m'occuperai d'abord des affaires du royaume, puis je traiterai les affaires de la religion. » Plus tard, cependant, le roi émit cet ordre : « Désormais, dans mon royaume, que tous les moines se conforment à l'opinion de mon maître. »

Atha pārupanagaṇabhikkhūpi ekaṃsikagaṇaṃ anuvattesuṃ rañño āṇāvasena. Sahassorodhagāme pana dve mahātherā attano parisaṃ pārupanavaseneva gāmappavesanavattaṃ paripūritabbanti ovaditvā nisīdiṃsu.

Alors, les moines de la faction du double drapé suivirent également la faction du drapé sur une seule épaule par l'autorité de l'ordre du roi. Cependant, dans le village de Sahassorodha, deux grands theras demeurèrent en exhortant leur suite en disant que le devoir d'entrée au village devait être accompli précisément selon la coutume du double drapé.

Tadā rañño ācariyo yasatthero tamatthaṃ sutvāte pakkosāpesi. Te ca āgantvā nagaraṃ sampattakāle eko upāsako pasanno hutvā tesaṃ therānaṃ piṇḍapātena upaṭṭhahi. Atha atulatthero te mahāthere dūraṭṭhānato vālukaṃ ānetvā tassa upāsakassa gehasamīpe okirāpesi. Idaṃ vinayadhammassa ananulomavasena carantānaṃ daṇḍakammanti kolāhalampi uppādesi. Atha tesaṃ vālukaṃ āharantānaṃyeva aññamaññaṃ sallapesuṃ,-idāni bhante vinayadhammānulomavasena ācarantānaṃ amhākaṃ īdisaṃ kammaṃ asāruppaṃ, aho acchariyadhammo lokoti eko thero āha. Atha pana eko thero evamāha,-idāni āvuso lokapālā devā īdisaṃ adhammakammaṃ disvāyeva ajjhupekkhitvā appossukā nisīdituṃ na sakkā, idāni lokapālā devā pamajjitvā nisīdanti maññeti.

Alors le maître du roi, le thera Yasa, ayant entendu cette affaire, les fit convoquer. Lorsqu'ils arrivèrent à la ville, un fidèle laïc, inspiré par la foi, servit ces theras avec de la nourriture d'aumône. Ensuite, le thera Atula fit apporter du sable d'un endroit éloigné et le fit répandre près de la maison de ce laïc. Il provoqua une agitation en disant : « Ceci est le châtiment pour ceux qui agissent sans se conformer au Vinaya. » Tandis qu'on apportait le sable, ils se dirent entre eux : « Vénérable, une telle action est indigne envers nous qui agissons conformément au Vinaya ; ô, quelle chose étonnante que ce monde ! », dit l'un des theras. Un autre thera dit alors : « Amis, maintenant que les devas protecteurs du monde ont vu un tel acte injuste, ils ne peuvent rester indifférents et inactifs ; je pense que les devas protecteurs du monde sont maintenant négligents. »

Tasmiṃyeva khaṇe vegena megho uṭṭhahitvā atulattherassa vihāre rājagehe ca ekakkhaṇe asaniyo nipatiṃsu. Evaṃ samānopi so thero atimānathaddhatāya satiṃ na labhi.

À cet instant même, un nuage s'éleva rapidement et la foudre tomba simultanément sur le monastère du thera Atula et sur le palais royal. Malgré cela, ce thera, à cause de son orgueil excessif et de son obstination, ne retrouva pas la raison.

Puna [Pg.140] rājā idāni mama vijite sabbepi bhikkhū mama ācariyassa matiṃ anuvattanti vā mā vāti amacce pucchi. Amaccāpi evaṃ rañño ārocesuṃ,-idāni mahārāja kukhananagare nīpagāme nisinno eko mahāthero munindaghoso nāma atthi, so pārupanavasena attano parisaṃ ovādetvā bahuguṇaṃ uppādetvā nisīdatīti.

Le roi demanda de nouveau aux ministres : « Maintenant, dans mon royaume, tous les moines suivent-ils ou non l'opinion de mon maître ? » Les ministres rapportèrent ainsi au roi : « Ô grand roi, il y a maintenant dans le village de Nīpa, près de la ville de Kukhana, un grand thera nommé Munindaghosa ; il demeure là, exhortant sa suite selon la coutume du double drapé et produisant de grandes vertus. »

Atha rājā evamāha,-taṃ pakkosetvā sudhammasasāyaṃ mahāthere sannipābhāpetvā tassa therassa vinaya paṇṇattiṃ yathābhūtaṃ ajānantassa yathābhūtaṃ sabhāvaṃ dassetvā ovādentūti.

Alors le roi dit : « Qu'on le convoque, qu'on rassemble les grands theras dans la salle de la Sudhamma, et qu'ils l'exhortent en montrant la véritable nature de la règle du Vinaya qu'il ignore. »

Atha amaccā tathā akaṃsu. Mahātherā ca sudhammasassayaṃ sannipatitvā taṃ pakkosetvā ovadiṃsu. Tesu pana mahātheresu eko thero bhūpālassa saṅgharañño ca mukhaṃ oloketvā bhagavato pana sammāsambuddhassa mukhaṃ anoloketvā munindaghosattheraṃ evamāha,- idāni āvuso imasmiṃ marammaraṭṭhe sabbepi bhikkhū bhūpālassa saṅghassa rañño ca āṇaṃ anuvattitvā ekaṃsikāyeva ahesuṃ, tvaṃyeva eko saddhiṃ parisāya pārupanavatthaṃ caritvā nisīdasi, kasmā pana tvaṃ mānathaddho hutvā īdisaṃ anācāraṃ avijahitvā tiṭṭhasīti.

Alors les ministres firent ainsi. Les grands theras se réunirent dans la salle de la Sudhamma, le convoquèrent et l'exhortèrent. Parmi ces grands theras, l'un d'eux, regardant le visage du souverain et du roi du Sangha, mais ne regardant pas le visage du Bienheureux, le Parfaitement Éveillé, dit au thera Munindaghosa : « Ami, à présent, dans ce royaume du Myanmar, tous les moines, en suivant l'ordre du souverain et du roi du Sangha, portent le drapé sur une seule épaule ; toi seul, avec ta suite, tu persistes dans la coutume du double drapé. Pourquoi restes-tu ainsi obstiné par orgueil, sans abandonner une telle conduite incorrecte ? »

Atha munindaghosatthero tassa therassa mukhaṃ ujukaṃ oloketvā evamāha,- tvaṃ lajjīpesalo sikkhākāmoti pubbe mayā sutapubbo, īdiso pana puggalo īdisaṃ vacanaṃ vattunaṃ yutto,īdisassa hi puggalassa īdisaṃ vacanaṃ assāruppaṃ, sace tvaṃ ayaṃ appapuñño nittejo anāthoti maṃ maññitvā agāravavasena vattuṃ iccheyyāsi, evaṃ santepi mamācariyassa mukhaṃ oloketvā mamācariyassa guṇaṃ jānitvā tassa sissoyanti anussaritvā īdisaṃ vacanaṃ adhammikaṃ vattuṃ na sakkāti.

Alors le thera Munindaghosa, regardant le visage de ce thera bien en face, dit : « J'avais entendu autrefois que tu étais consciencieux, vertueux et désireux de t'entraîner. Une telle personne est-elle apte à tenir de tels propos ? Pour une telle personne, une telle parole est indécente. Si tu souhaites parler par manque de respect, en pensant que je suis sans mérite, sans éclat et sans protection, même s'il en est ainsi, en regardant le visage de mon maître, en connaissant les vertus de mon maître et en te souvenant que je suis son disciple, tu ne pourrais tenir une parole aussi injuste. »

Atha [Pg.141] so thero taṃ pucchi,-ko pana tavācariyoti. Atha sukhammasabhāyaṃ ṭhapitaṃ buddharūpaṃ vadditvā ayaṃ mamācariyoti āha. Mamāsariyoti vatvā pana bhikkhusaṅghamajjhe uṭṭhahitvā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ katvā ukkuṭikaṃ nisīditvā añjaliṃ paggahetvā ahaṃ bhante yāva jīvitapariyosānā mama jīvitaṃyeva pariccajissāmi, bhagavato panati lokaggassa sikkhāpadaṃ na vijahissāmīti ārocesi.

Alors ce thera lui demanda : « Qui est donc ton maître ? » Puis, ayant salué l'image du Bouddha placée dans la salle de la Sudhamma, il dit : « Voici mon maître. » Après avoir dit : « C'est mon maître », il se leva au milieu de l'assemblée des moines, disposa sa robe sur une épaule, s'accroupit, joignit les mains et déclara : « Vénérables, jusqu'au terme de ma vie, je sacrifierais ma vie même, mais je n'abandonnerai pas la règle d'entraînement du Bienheureux, le plus éminent du monde. »

Atha rājā tamatthaṃ sutvā mānathaddho eso mama vijite nisīdāpetuṃ vaṭṭati, raṭṭhantaraṃ pabbājetabboti rājāṇāya raṭṭhantaraṃ pesesi.

Alors le roi, ayant entendu cette affaire, dit : « Il n'est pas convenable que cet homme obstiné par orgueil demeure dans mon royaume ; il doit être banni vers un autre pays », et il l'envoya dans un autre pays par décret royal.

Rājapurisā ca taṃ pakkosetvā raṭṭhantaraṃ ānesi. Bahaṅgaṃ nāma desaṃ patvā bahaṅganāyako puriso rājapurisānaṃ lañjaṃ datvā evamāha,- ayaṃ pana bhonto marammaraṭṭhassa pariyantappadeso, idheva ṭhapetvā tumhe nivattathāti.

Les hommes du roi le convoquèrent et l'emmenèrent vers un autre pays. Arrivés dans la région nommée Bahaṅga, le chef de Bahaṅga donna un présent aux hommes du roi et dit : « Messieurs, ceci est la région frontalière du royaume du Myanmar ; laissez-le ici et retournez chez vous. »

Rāja purisāpi lañjaṃ gahetvā tattheva ṭhapetvā nivattiṃsu. Theropi catūhi disāhi āgatānaṃ bhikkhusāmaṇerānaṃ pārupanavasena ovādaṃ datvā pariyattiṃ vācetvā tattha nisīdi. Abhidhammatthasaṅgahaganthassa atthayojanampi marammabhāsāya akāsi.

Les hommes du roi acceptèrent le présent, le laissèrent là et s'en retournèrent. Le thera resta là, exhortant les moines et les novices venus des quatre directions à observer le double drapé, et leur enseignant les écritures. Il rédigea également une explication du sens de l'ouvrage Abhidhammatthasaṅgaha en langue birmane.

Aparabhāge rājā tamatthaṃ sutvā idāni so thero mama vijitapariyanteyeva nisīditvā amhehi anicchitaṃ nivāritaṃ kammaṃ katvā nisīdi, taṃ pakkosathāti āha.

Plus tard, le roi, ayant appris cela, dit : « Maintenant, ce thera demeure à la frontière même de mon royaume et accomplit des actes que nous ne souhaitons pas et que nous avons interdits ; convoquez-le ! »

Rājadūtā ca tattha gantvā pakkosiṃsu. Thero ca idāni maṃ rājā māretukāmoti maññitvā sikkhaṃ paccakkhitvā gihivatthaṃ nivāsetvā tehi saddhiṃ āgacchi. Nagaraṃ pana āgantvā pattakāle rañño santikaṃ ānesi.

Les messagers du roi s'y rendirent et le convoquèrent. Le thera, pensant que le roi voulait maintenant le faire mettre à mort, renonça à sa formation monastique, revêtit des vêtements de laïc et revint avec eux. Lorsqu'ils arrivèrent à la ville, on l'amena devant le roi.

Atha rājā evamāha,-tvaṃ bhikkhu hutvā gaṇaṃ vaḍḍhāpetvā nisīdasīti mayā sutaṃ, kasmā panidāni gihi bhavasīti. Sace [Pg.142] tvaṃ mahārāja maṃ māretukāmo pakkoseyyāsi, evaṃ sati yadi sikkhaṃ appaccakkhāya ṭhitaṃ maṃ māreyyāsi, tava bhāriyaṃ kammaṃ bhavissatīti manasikaritvā tava kammassa abhāriyatthāya sikkhaṃ paccakkhitvā āgatomhi, sace maṃ māretukāmosi, mārehīhi. Rājā ca taṃ bandhanāgāre ṭhapetvā syāmaraṭṭhaṃ yujjhanatthāyagacchi. Yajjhanatthāya pana gantvā paccāgatakāle antarāmaggeva divaṅgato ahosīti.

Alors le roi dit ceci : « J’ai entendu dire qu’étant devenu moine et ayant fait croître la communauté, tu y siégeais ; pourquoi donc es-tu redevenu un laïc maintenant ? » [Il répondit :] « Ô grand roi, si tu m’avais convoqué avec l’intention de me mettre à mort, et que dans un tel cas tu m’avais tué alors que je n’avais pas renoncé aux préceptes, cela aurait été pour toi un acte grave ; c’est en ayant cela à l’esprit, et afin que ton acte ne soit pas grave, que je suis venu après avoir renoncé aux préceptes. Si tu souhaites me tuer, tue-moi. » Le roi le fit placer dans une prison et partit combattre le royaume de Siam. Mais étant parti pour combattre, il mourut en chemin au moment du retour.

Kaliyuge pana dvāvīsādhike vassasate sahasse ca sampatte tassa jeṭṭhaputto siripavaramahādhammarājā nāma rajjaṃ kāresi. Ratanasikhanagarato saṅkametvā jeyyapuraṃ dutiyaṃ māpitattā jeyyapuramāpeko rājātipi tassa samaññā ahosi. Tasmiñca kāle mahāpabbatabbhantaranagaravāsiṃ ñāṇattheraṃ ānetvā ācariyaṭṭhāne ṭhapesi. Sokira thero gambhīrapañño ekasmiṃ divase nava vā dasa vā bhāṇavāre vācuggataṃ kātuṃ samattho ahosi. Abhinavopasampannakāleyeva padavibhāgaganthaṃ nyāsasaṃ vaṇṇanaṃ yamakasaṃvaṇṇanaṃ mahāpaṭṭhānasaṃvaṇṇanañca marammabhāsāya akāsi. Rājā mahābhūmirammaṇiyavihāraṃ nāma kārāpetvā tasseva adāsi. Ñāṇālaṅkāramahādhammarājagurū tipi nāmalañchaṃ adāsi.

En l’an 1122 de l’ère Kali, son fils aîné nommé Siripavaramahādhammarājā régna. Parce qu’il avait fait construire Jeyyapura pour la seconde fois après avoir déménagé de la cité de Ratanasikha, il fut également connu sous le nom de roi Jeyyapuramāpeka. À cette époque, il fit venir le thera Ñāṇa, qui résidait dans la cité à l’intérieur de la grande montagne, et l’établit au rang d’enseignant. Ce thera, dit-on, était d’une sagesse profonde et était capable, en un seul jour, de réciter de mémoire neuf ou dix bhāṇavāra. Alors qu’il n’était que nouvellement ordonné, il rédigea en langue birmane un traité sur la division des mots, un commentaire du Nyāsa, un commentaire du Yamaka et un commentaire du Mahāpaṭṭhāna. Le roi fit construire le monastère nommé Mahābhūmirammaṇiya et le lui offrit. Il lui conféra également le titre honorifique de Ñāṇālaṅkāramahādhammarājaguru.

Tasmiñca kāle pārupanagaṇe therā evaṃ cintesuṃ,- idāni pana amhākaṃ pakkhiko thero rañño ācariyo ahosi, idāni mayaṃ patiṭṭhānaṃ labhāmāti. Evaṃ pana cintetvā sāmaṇerānaṃ gāmappavesanakāle cīvaraṃ pārupetvā pavisitabbanti sandesapaṇṇaṃ rañño santikaṃ pavesesi. Atha atulatthero pubbe vuttanayena vūpasamitaṃ kammamidanti sandesapaṇṇaṃ rañño santikaṃ pavesesi. Teneva aññamaññaṃ paṭivacanavasena dassetuṃ okāsaṃ na labhiṃsūti.

À cette époque, les theras du groupe Pārupana pensèrent ainsi : « À présent, le thera de notre camp est devenu l’enseignant du roi ; nous obtenons maintenant un soutien. » Ayant pensé ainsi, ils firent parvenir un message au roi stipulant que les novices, au moment d’entrer dans un village, devaient entrer en se couvrant [des deux épaules]. Alors le thera Atula fit parvenir un message au roi disant que cette affaire avait déjà été réglée de la manière précédemment mentionnée. À cause de cela, ils n’eurent pas l’occasion de présenter leurs arguments respectifs.

Tato pacchā kaliyuge pañcavīsavassādhike sate sahasse [Pg.143] ca sampatte tassa rañño siripavarasudhammamahārājindādhipati nāma rajjaṃ kāresi. Ratanapūraṃ pana tatiyaṃ māpakattā ratanapūramāpakoti ekassa pana chaddantanāgarājassa sāmibhūtattā setibhindoti ca samaññā ahosi. Caracca gāmavāsīcandāvaraṃ nāma theraṃ ānetvā attano ācariyaṭṭhāne ṭhapesi. Sūmikittiatulaṃ nāma vihāraṃ kārāpetvā tassa adāsi. Jambudīpaanantadhajamahādhammarājagurūtipi nāmalañchaṃ adāsi. Tassa rañño kāle ekacce manussā diṭṭhivipallāsā ahesuṃ, tepi pakkosāpetvā sammādiṭṭhiṃ gaṇhāpesi. Tassa pana rañño kāle ekaṃsikagaṇaṃ abhibhavituṃ okāsaṃ na labhiṃsūti.

Par la suite, en l’an 1125 de l’ère Kali, le fils de ce roi, nommé Siripavarasudhammamahārājindādhipati, régna. Parce qu’il avait fait construire Ratanapūra pour la troisième fois, il fut appelé Ratanapūramāpaka, et parce qu’il possédait un éléphant royal de la lignée Chaddanta, il fut aussi connu sous le nom de Setibhindi. Il fit venir le thera nommé Candāvara, habitant du village de Caracca, et l’établit au rang de son propre enseignant. Il fit construire le monastère nommé Sūmikittiatula et le lui offrit. Il lui conféra également le titre de Jambudīpaanantadhajamahādhammarājaguru. Sous le règne de ce roi, certains hommes avaient des vues erronées ; il les fit convoquer et leur fit adopter la vue juste. Sous le règne de ce roi, [les partisans de Nandamāla] n’eurent pas l’occasion de l’emporter sur le groupe Ekaṃsika.

Tato pacchā kaliyuge aṭṭhatiṃsādhike vassasate sahasse ca sampatte tassa rañño putto mahādhamme rājādhirājā nāma rajjaṃ kāresi. Nagarassa dakkhiṇadisābhāge pañcabhūmikavihāraṃ kārāpetvā jeyyabhūmivāsātulanāmena paññāpetvā mārāvaṭṭanassa nāma therassa adāsi. Guṇamunindābhisāsanadhajamahādhammarājādhirājagurūtipi nāmalañchaṃ adāsi.

Par la suite, en l’an 1138 de l’ère Kali, le fils de ce roi, nommé Mahādhamme Rājādhirājā, régna. Il fit construire un monastère à cinq étages dans la partie sud de la ville, le désigna sous le nom de Jeyyabhūmivāsatula, et l’offrit au thera Mārāvaṭṭana. Il lui conféra également le titre de Guṇamunindābhisāsanadhajamahādhammarājādhirājaguru.

Tasmiñca kāle nandamālo nāma thero calaṅganagarassa puratthimadisābhāge vihāre nisīditvā bahūnaṃ bhikkhusāmaṇerānaṃ ganthaṃ vācesi. Sāmaṇerānaṃ gāmappavesanakāle pārupanavattameva paripūretvā pavisitabbaṃ, ekaṃsikavattaṃ pana neva pāḷiyaṃ na aṭṭhakathāyaṃ na ca ṭīkāsu nāpi ganthantaresu dissati, na dhammānulomanti ovādaṃ abhiṇhaṃ adāsi. Pāḷiaṭṭhakathādīsu āgatavinicchayaṃ dassetvā ekampiganthaṃ akāsi.

À cette époque, un thera nommé Nandamāla, résidant dans un monastère situé à l’est de la ville de Calaṅga, enseignait les textes à de nombreux moines et novices. Il donnait fréquemment cette exhortation : « Au moment d’entrer dans un village, les novices doivent entrer en observant strictement la règle du recouvrement [des deux épaules] ; quant à la pratique du port d’un seul côté (ekaṃsikavatta), elle n’apparaît ni dans le Canon (Pāḷi), ni dans les commentaires (Aṭṭhakathā), ni dans les sous-commentaires (Ṭīkā), ni dans d’autres traités, et elle n’est pas conforme au Dhamma. » Il rédigea même un ouvrage exposant le jugement formel issu du Canon et des commentaires.

Atha ekaṃsikagaṇikā bhikkhū taṃ ganthaṃ rañño santikaṃ pavesiṃsu dosāvikaraṇatthāya. Tasmiñca kāle rājā evarūpaṃ supinaṃ passi, -sakko hi devarājā setavatthaṃ nivāsetvā [Pg.144] setālaṅkārehi alaṅkaritvā setakusumāni pilanditvā rañño santikaṃ āgantvā evamāha,- aparantaraṭṭhehi mahārāja nampadānadītīre pādacetiye bahūni tiṇāni uṭṭhahitvā aññamaññaṃ mūlena mūlaṃ khandhena khandhaṃ pattena pattaṃ sampandhitvā paṭicchādetvā ṭhitāni, tāni pana pubbarājūhi yathābhūtaṃ ajānantehi avisodhitāni, idāni pana tayā yathābhūtaṃ jānantena parisuddhaṃ kattukāmena visodhitabbāni, tatthaca eko bhikkhu āgantvā upadesanayaṃ dassatīti.

Alors les moines du groupe Ekaṃsika présentèrent cet ouvrage au roi afin d’en exposer les prétendues fautes. À cette époque, le roi eut un tel songe : Sakka, le roi des dieux, vêtu de blanc, paré d’ornements blancs et portant des fleurs blanches, s’approcha du roi et lui dit : « Ô grand roi, sur les rives de la rivière Nampadā, dans d’autres provinces, de nombreuses herbes ont poussé sur le monument de l’empreinte du pied (pādacetiya) ; elles se sont entrelacées de racine à racine, de tronc à tronc, de feuille à feuille, et se tiennent là en le recouvrant. Or, elles n’ont pas été nettoyées par les rois précédents qui ignoraient la réalité des faits. Maintenant, elles doivent être nettoyées par toi qui souhaites purifier ce lieu en connaissant la réalité ; et là-bas, un moine viendra te montrer la voie à suivre. »

Evaṃ pana supinaṃ passitvā nandamālaṃ nāma theraṃ pakkosāpetvā ratanapūranagarassa esannaṭṭhāne udakakīḷanatthāya kārāpite rājagehe vasāpesi.

Ayant eu un tel songe, il fit appeler le thera nommé Nandamāla et le fit loger dans un pavillon royal construit pour les divertissements aquatiques, situé dans la direction est de la cité de Ratanapūra.

Atha thero sāmaṇerānaṃ gāmappavesanakāle pārupanavasena pavisitabbanti pāḷiaṭṭhakathāṭīkāganthantarehi rājānaṃ jānāpesi, yathā mahāmoggaliputtatissatthero siridhammāsokarājānaṃ sammāvādanti. Atha rājā paricita pāramīpuññasambhāro mahāñāṇo jānāsi,-pārupanavādoyeva pāḷiaṭṭhakathāṭīkāganthantaresu āgato, ekaṃsikavādo pana tesu katthacipi na āgatoti. Evaṃ pana jānitvā rañño gehe dve pakkhe there sannipātāpetvā attano attano vādaṃ kathāpesi.

Ensuite, le thera fit savoir au roi, en s’appuyant sur le Canon, les commentaires, les sous-commentaires et d’autres ouvrages, qu’au moment d’entrer dans un village, les novices doivent entrer en se couvrant [des deux épaules], tout comme le thera Mahāmoggaliputtatissa avait enseigné la parole juste au roi Siridhammāsoka. Alors le roi, doué d’une grande sagesse et ayant accumulé les mérites des perfections, comprit : « Seule la doctrine du double recouvrement est mentionnée dans le Canon, les commentaires, les sous-commentaires et les autres ouvrages ; la doctrine du port d’un seul côté, en revanche, n’y apparaît nulle part. » Ayant ainsi compris, il fit réunir les theras des deux camps dans son palais et leur fit exposer leurs doctrines respectives.

Atha ekaṃsikatthero evamāhaṃsu,-tumhākaṃ pārupanavādo kattha āgatoti. Tadā pārupanattherā parimaṇḍalaṃ pārupissāmītiādinā nayena pāḷiaṭṭhakathāṭīkāganthantaresu pārupanavādo āgatoti āhaṃsu. Tato pacchā pārupanattherā evamāhaṃsu,-tumhākaṃ pana ekaṃsikavādo kattha āgatoti. Tadā te ekaṃsikattherā advāragharaṃ paviṭṭhakāloviya rattibhāge mahāvanamagge gamanakāloviya ca hutvā kiñci vattuṃ na sakkā. Mukhaṃ nāma kathanatthāya bhuñjanatthāya hotīti [Pg.145] vuttattā yaṃ vā taṃ vā vadantāpi rājānaṃ ārādhetuṃ na sakkhiṃsu.

Alors, les thēras ekaṃsikas parlèrent ainsi : « D'où provient votre doctrine du port de la robe (pārupana) ? » Alors, les thēras pārupanas répondirent : « La doctrine du port de la robe — selon laquelle on doit se couvrir de façon égale (parimaṇḍala) — provient du Pāli, des commentaires (Aṭṭhakathā), des sous-commentaires (Ṭīkā) et d'autres ouvrages. » Ensuite, les thēras pārupanas demandèrent : « Et d'où provient votre doctrine du port de la robe sur une seule épaule (ekaṃsika) ? » Alors, ces thēras ekaṃsikas, semblables à des personnes entrant dans une maison sans porte ou à des voyageurs sur un chemin de grande forêt pendant la nuit, furent incapables de dire quoi que ce soit. Bien qu'il soit dit que la bouche sert à parler et à manger, et qu'ils dirent ceci ou cela, ils ne purent satisfaire le roi.

Rājā ca theraṃ nissāya vinaye kosallatāya pāḷiyaṃ īdisoyeva āgato, aṭṭhakathādīsu īdisoyevāti vatvā tumhākaṃ ekaṃsikavādo pāḷiaṭṭhakathāṭīkāganthantaresu na dissati, evampi samānā kasmā īdisaṃ vattaṃ akaṃsūti pucchi. Atha te ekaṃsikattherā catuhatthagabbhe sahoḍḍena gahitacorāviya manussehi gatitakākāviya ca kiñci vattuṃ asakkuṇeyyatāya sabbadisāsu oloketvāyeva amhākaṃ cārittaṃ pāḷiādīsu na diṭṭhapubbaṃ, atha kho pana ācariyappaveṇīvaseneva carimhāti vatvā parājayaṃ patvā pārupanapakkheyeva pavisiṃsūti. Rājā ca ito paṭṭhāya bhikkhū pārupanavattameva kārāpetuṃ sāmaṇerānaṃ ovadantūti rājāṇaṃ ṭhapesi. Tato paṭṭhāya ekaṃsikapakkhātherā aruṇuggamanakāle kosiyāviya sīsaṃ uṭṭhahitumpi na sakkāti.

Le roi, s'appuyant sur l'expertise de l'Ancien (thēra) dans le Vinaya, déclara : « Dans le Pāli, c'est ainsi ; dans les commentaires et autres, c'est ainsi. Votre doctrine ekaṃsika ne se trouve ni dans le Pāli, ni dans les commentaires, ni dans les sous-commentaires. Puisqu'il en est ainsi, pourquoi avez-vous agi de la sorte ? » Alors, ces thēras ekaṃsikas, semblables à des voleurs pris avec leur butin dans une cellule de quatre coudées ou à des corbeaux harcelés par les hommes, furent incapables de dire quoi que ce soit ; ils regardèrent dans toutes les directions et dirent : « Notre pratique n'a jamais été vue auparavant dans le Pāli ou ailleurs ; cependant, nous avons pratiqué selon la tradition des maîtres. » Ayant admis leur défaite, ils rejoignirent le camp des pārupanas. Le roi ordonna que, désormais, les moines fassent observer la pratique du port de la robe (pārupana) et qu'ils instruisent les novices en ce sens. Dès lors, les thēras du camp ekaṃsika furent incapables de lever la tête, tels des hiboux au lever du soleil.

Sokasarabhūmahācetiyassa puratthimadisābhāge dvīhi pāsādehi alaṅkataṃ catubhūmikaṃ bhūmikittivirāmaṃ nāma vihāraṃ kārāpetvā nandamālattherassa adāsi, narindābhidhajamahādhammarājādhirājagurūti nāmalañchampi adāsi. So pana thero chappadavaṃsikoti daṭṭhabbo. Abhinavopasampannakāleyeva vinayavinicchayassa suttasaṅgahassa mahāvaggaṭṭhakathāya ca atthayojanaṃ marammabhāsāya akāsi, sāsanasuddhidīpikaṃ nāma ganthampi akāsīti.

À l'est du grand cetiya de Sokasarabhū, il fit construire un monastère à quatre étages orné de deux pavillons, nommé Bhūmikittivirāma, et le fit don au thēra Nandamāla. Il lui conféra également le titre de Narindābhidhajamahādhammarājādhirājaguru. Ce thēra doit être considéré comme appartenant à la lignée de Chappada. Alors qu'il était fraîchement ordonné, il rédigea en langue birmane l'explication du sens (atthayojana) du Vinayavinicchaya, du Suttasaṅgaha et du commentaire du Mahāvagga ; il composa également l'ouvrage intitulé Sāsanasuddhidīpikā.

Tato pacchā kaliyuge tecattālīsādhike vassasate sahasse ca sampatte phaggunamāsassa kāḷapakkhapanna rasamiyaṃ ratanasikhamāpakassa rañño majjhimaputto rajjaṃ kāresi[Pg.146].

Par la suite, en l'an 1143 de l'ère birmane (Kaliyuga), le quinzième jour de la quinzaine obscure du mois de Phagguna, le fils cadet du roi fondateur de Ratanasikha monta sur le trône.

Tadā rājā evaṃ cintesi,-ekaṃsikapārupanavasena uppanno vivādo pubbesaṃ rājūnaṃ kāle vūpasamituṃ na sakkā, siripavarasudhammamahārājindādhipatino kālepi rājagehe sannipātāpetvā rañño sammukhe kathāpitattā vissaṭṭhena kathetuṃ okāsassa aladdhattā yathākāmaṃ vattuṃ avisahattā parājayo ahosīti lesaṃ oḍḍatuṃ okāso bhaveyyamayhaṃ pana kāle īdisaṃ akatvā tesaṃ tesaṃ therānaṃ vihāre dūtaṃ pesetvā sakasakavādaṃ kathā pessāmi, evañhi sati tetetherā vissaṭṭhā hutvā kathessantīti.

Alors, le roi réfléchit ainsi : « Le conflit né de la controverse entre ekaṃsika et pārupana n'a pu être apaisé sous le règne des rois précédents. Même sous le règne du souverain Siripavarasudhammamahārājinda, bien qu'ils aient été réunis au palais royal pour débattre devant le roi, ils n'eurent pas l'occasion de s'exprimer librement ; n'ayant pu parler à leur guise et étant incapables de s'affirmer, ils purent invoquer le prétexte de leur défaite. Sous mon règne, j'éviterai d'agir ainsi ; j'enverrai des messagers dans les monastères respectifs de ces thēras pour qu'ils exposent leur propre doctrine. De cette façon, ces thēras pourront s'exprimer en toute confiance. »

Evaṃ pana cintetvā antoyudhanāyakaṃ amaccaṃ padhānaṃ katvā tesaṃ tesaṃ therānaṃ santikaṃ gantvā ārocāpesi,-sakasakavādaṃ vissaṭṭhā hutvā vadathāti. Atha ekaṃsikagaṇikā therā amhehi vuttavacanaṃ pāḷiādīsu na dissati, atha kho pana ācariyappaveṇīvaseneva mayaṃ carimhāti anujāniṃsu.

Ayant ainsi réfléchi, il plaça à sa tête le ministre chef de la garde intérieure et l'envoya auprès des divers thēras pour leur annoncer : « Exposez vos propres doctrines en toute liberté. » Alors, les thēras du groupe ekaṃsika admirent : « Ce que nous disons n'apparaît pas dans le Pāli et les autres textes ; cependant, nous avons pratiqué selon la tradition des maîtres. »

Mahārājā ca evaṃ therānaṃ anujānane sati kiñci kattabbaṃ natthi, idāni parimaṇḍalasuppaṭicchannasikkhāpadāni avikopetvā sāmaṇerā gāmaṃ pavisantūti rājalekhanaṃ tattha tattha pesesi.

Le Grand Roi, constatant cet aveu des thēras, déclara : « Il n'y a plus rien à faire. Désormais, sans enfreindre les règles d'entraînement concernant le port correct de la robe (parimaṇḍala), que les novices entrent dans les villages. » Il envoya des décrets royaux en divers lieux.

Aparabhāge pana sahassorodhagāmato upasampadā vassena sattavassikaṃ ñāṇaṃ nāma bhikkhuṃ ānetvā antoyudhavihāraṃ nāma kārāpetvā tassa adāsi, ñāṇābhisāsanadhajamahādhammarājagurūti nāmalañchampi adāsi. Atha raññā yācito rājābhisekaganthaṃ parisodhetvā marammabhāsāya atthaṃ yojesi.

Plus tard, il fit venir du village de Sahassorodha un moine nommé Ñāṇa, ayant sept ans d'ordination, fit construire pour lui le monastère nommé Antoyudhavihāra et le lui offrit. Il lui conféra également le titre de Ñāṇābhisāsanadhajamahādhammarājaguru. Ensuite, à la demande du roi, il révisa le texte du sacre royal et en rédigea l'explication du sens en langue birmane.

Aparabhāge bhagavā dharamānoyeva āgantvā catunnaṃ yakkhānaṃ dametvā tehi dinnaṃ maṃsodanaṃ paṭiggahetvā pabbatasāmantadesaṃ [Pg.147] gantvā paribhuñjitvā taṃ ṭhānaṃ oloketvā sitaṃ pātvākāsi. Atha ānandatthero kāraṇaṃ pucchi. Anāgate kho ānanda imasmiṃ dese mahānagaraṃ bhavissati, cattāro ca ime yakkhā tasmiṃ nagare rājāno bhavissantīti byākāsi.

Par la suite, le Bienheureux, de son vivant même, vint en ces lieux, dompta quatre yakshas, accepta d'eux une offrande de riz à la viande, se rendit dans la région voisine de la montagne pour la consommer, et, regardant l'endroit, laissa paraître un sourire. Alors, le thēra Ānanda en demanda la raison. Le Bouddha prophétisa : « Ānanda, dans le futur, il y aura une grande cité en ce lieu, et ces quatre yakshas deviendront des rois dans cette cité. »

Yathābyākataniyāmeneva kaliyuge catucattālīsādhike vassasate sahasse ca sampatte māghamāsassa kāḷapakkhadvādasamiyaṃ aṅgāravāre uttaraphaggunīnakkhattena yoge amarapuraṃ nāma mahārājaṭṭhānīnagaraṃ māpesi.

Conformément à cette prophétie, en l'an 1144 de l'ère birmane (Kaliyuga), le douzième jour de la quinzaine obscure du mois de Māgha, un mardi, sous la constellation d'Uttaraphaggunī, il fonda la cité royale d'Amarapura.

Siriparavijayānantayasatribhavanādityādhipatipaṇḍitamahādhammarājādhirājāti nāmalañchampi paṭiggaṇhi.

Il reçut également le titre de Siriparavijayānantayasatribhavanādityādhipatipaṇ...]mahādhammarājādhirāja.

Aggamahesiyā kārāpitaṃ jeyyabhūmivihārakittināmakaṃ vihāraṃ guṇābhilaṅkārasaddhammamahādhammarājādhirājaguruttherassa adāsi, yo ‘me o sayāḍo’ iti vuccati.

Il offrit le monastère nommé Jeyyabhūmivihārakitti, construit par la reine principale, au thēra Guṇābhilaṅkārasaddhammamahādhammarājādhirājaguru, que l'on appelle « Me o Sayāḍo ».

Kannīnagarabhojakāya rājakaññāya kārāpitaṃ vihāraramaṇīyavirāmaṃ nāma vihāraṃ guṇamunindādhipati mahādhammarājādhirājaguruttherassa adāsi, yo ‘māṃ le sayāḍo’ iti vuccati.

Il offrit le monastère nommé Vihāraramaṇīyavirāma, construit par la princesse gouverneure de Kannīnagara, au thēra Guṇamunindādhipatimahādhammarājādhirājaguru, que l'on appelle « Māṃ le Sayāḍo ».

Uparañño deviyā kārāpitaṃ maṅgalāvirāmaṃ nāma vihāraṃ tipiṭakasaddhammasāmimahādhammarājādhirājaguruttherassa adāsi, yo ‘soṃ ṭhā sayāḍo’ iti vuccati.

Il offrit le monastère nommé Maṅgalāvirāma, construit par la reine du vice-roi (Uparājā), au thēra Tipiṭakasaddhammasāmimahādhammarājādhirājaguru, que l'on appelle « Soṃ ṭhā Sayāḍo ».

Majjhimagehavāsideviyā kārāpitaṃ maṅgalāvāsātulaṃ nāma vihāraṃ ñāṇajambudīpaanantadhajamahādhammarājādhirājaguruttherassa adāsi, yo ‘meṃ jvā sayāḍo’ iti vuccati.

Il offrit le monastère nommé Maṅgalāvāsātula, construit par la reine du Palais du Milieu, au thēra Ñāṇajambudīpaanantadhajamahādhammarājādhirājaguru, que l'on appelle « Meṃ jvā Sayāḍo ».

Ime ppana cattāro mahāthere saṅgharājaṭṭhāne ṭhapesi.

Il établit ces quatre grands thēras au rang de Saṅgharāja.

Uttaragehavāsideviyā kārāpitaṃ maṅgalabhūmikittiṃ nāma [Pg.148] vihāraṃ kavindābhisaddhammadharadhajamahādhammarājaguruttherassa adāsi, yo ‘ñyoṃ kāṃ sayāḍo’ iti vuccati.

Il offrit le monastère nommé Maṅgalabhūmikitti, construit par la reine du Palais du Nord, au thēra Kavindābhisaddhammadharadhajamahādhammarājaguru, que l'on appelle « Ñyoṃ kāṃ Sayāḍo ».

Sirikhettanagarabhojakena rājakumārena kārāpitaṃ atulabhūmivāsaṃ nāma vihāraṃ kavindābhisaddhammapavaramahādhamma rājaguruttherassa adāsi, yo ‘sve ṭoṃ sayāḍo’ iti vuccati.

Il donna le vihāra nommé Atulabhūmivāsa, qu'un prince gouverneur de la ville de Sirikhetta avait fait construire, au Thera Kavindābhisaddhammapavaramahādhammarājaguru, celui que l'on appelle « Swe-ton Sayadaw ».

Antoamaccena ekena kārāpitaṃ vihāraṃ ñāṇālaṅkārasaddhammadhajamahādhammarājaguruttherassa adāsi, yo ‘seṃ ṭe sayāḍo’ iti vuccati.

Il donna un vihāra, fait construire par un ministre de l'intérieur, au Thera Ñāṇālaṅkārasaddhammadhajamahādhammarājaguru, celui que l'on appelle « Sin-te Sayadaw ».

Vāmabalanāyakenāmaccena kārāpitaṃ vihāraṃ paramasirivaṃsadhajamahādhammarājaguruttherassa adāsi, yo ‘me ṭhī sayāḍo’ iti vuccati.

Il donna le vihāra fait construire par le ministre commandant de l'aile gauche au Thera Paramasirivaṃsadhajamahādhammarājaguru, celui que l'on appelle « Me-thi Sayadaw ».

Dhammavinicchakena ekenāmaccena kārāpitaṃ vihāraṃ kavinda sāradhajamahādhammarājādhirājaguruttherassa adāsi, yo ‘lokā mhāṃ keṃ sayāḍo’ iti vuccati.

Il donna un vihāra, fait construire par un ministre de la justice, au Thera Kavindasāradhajamahādhammarājādhirājaguru, celui que l'on appelle « Loka-hmang-kin Sayadaw ».

Iccevaṃ pariyattikovidānaṃ anekānaṃ mahātherānaṃ saddhiṃ nāmalañchena vihāraṃ datvā anuggahaṃ akāsi. Yasmā pana sabbesaṃ therānaṃ nāmaṃ uddharitvā visuṃ visuṃ kathite ayaṃ sāsanavaṃsappadīpikakathā atippapañcā bhavissati, tasmā idha ajjhupekkhitvā vattabbameva vakkhāmāti.

C’est ainsi qu’il apporta son soutien à de nombreux Mahatheras experts dans les textes (Pariyatti), en leur offrant des vihāras ainsi que des titres honorifiques. Cependant, comme l'énumération individuelle des noms de tous ces Theras rendrait ce récit de la Sāsanavaṃsappadīpikā excessivement long, je passerai ici sur certains d'entre eux pour ne rapporter que ce qui doit l'être.

Pacchābhāge cattāro mahātherā rājādubbalatāya yathākāmaṃ sāsanaṃ visodhetuṃ sakkhissantīti maññitvā puna aṭṭha there etehi catūhi mahātherehi saddhiṃ sāsanaṃ visodhāpetuṃ saṅghanāyakaṭṭhāne ṭhapesi. Seyyathidaṃ, kavindābhisaddhammapavaramahādhammarājagurutthero, tipiṭakālaṅkāradhajamahādhammarājagurutthero, cakkindābhidhajamahādhammarājaguruttherā, paramasirivaṃsadhajamahādhammarājagurutthero, janindābhipavaramahādhammarājagurutthero, mahāñāṇābhidhajamahādhammarājagurutthero[Pg.149], ñāṇālaṅkārasaddhammadhajamahādhammarājaguruthero, ñāṇābhisāsanadhajamahādhammarājaguruttheroti.

Plus tard, pensant que quatre Mahatheras ne pourraient pas purifier la religion (Sāsana) comme souhaité en raison de la faiblesse royale, il établit huit autres Theras avec ces quatre Mahatheras au rang de Sanghanayaka afin de purifier le Sāsana. Ce sont : le Thera Kavindābhisaddhammapavaramahādhammarājaguru, le Thera Tipiṭakālaṅkāradhajamahādhammarājaguru, le Thera Cakkindābhidhajamahādhammarājaguru, le Thera Paramasirivaṃsadhajamahādhammarājaguru, le Thera Janindābhipavaramahādhammarājaguru, le Thera Mahāñāṇābhidhajamahādhammarājaguru, le Thera Ñāṇālaṅkārasaddhammadhajamahādhammarājaguru et le Thera Ñāṇābhisāsanadhajamahādhammarājaguru.

Atha arahāpi samāno nissayamuccakaṅgavikalo vinānissayācariyena vasituṃ na vaṭṭatīti jānitvā nissayā cariyappahonakānaṃ therānaṃ nissayaṅgāni nissayamuccakārahānaṃ nissayamuccakaṅgāni paripūrāpetvā nissitakānaṃ nissayaṃ gaṇhitvāva nisīdāpesi.

Ensuite, sachant qu'il ne convient pas de vivre sans un maître de dépendance (nissayācariya) si l'on manque des qualités requises pour s'en libérer — même si l'on est digne d'honneur —, il fit en sorte que les Theras aptes à être des maîtres accomplissent les qualités de maître, et que ceux qui méritent d'être libérés de la dépendance en accomplissent les conditions ; il les fit alors s'établir en prenant formellement leur dépendance (nissaya).

Tato pacchā kaliyuge paññāsādhike vassasate sahasseva sampatte ñāṇābhisāsanadhajamahādhammarājaguruttheraṃyeva ekaṃ saṅgharājaṭṭhāne ṭhapesi. Tato paṭṭhāya soyeva eko saṅghanāyako hutvā sāsanaṃ visodhayi.

Par la suite, lorsque l'ère Kali atteignit l'an mille cent cinquante (1150), il établit le seul Thera Ñāṇābhisāsanadhajamahādhammarājaguru au rang de Sangharaja. À partir de ce moment, celui-ci, étant l'unique Sanghanayaka, purifia le Sāsana.

Tato pacchā ekapaṇṇāsādhike vassasate sahasse ca sampatte phaggunamāse mahāmunicetiyassa dakkhiṇadisābhāge dvīhi iṭṭhakamayehi pākārehi parikkhittaṃ pañcabhūmikaṃ asokārāme ratanabhūmikittiṃ nāma vihāraṃ atimahantaṃ kārāpetvā ñāṇābhisāsanadhajamahādhammarājaguruttherassa adāsi. Ñāṇābhivaṃsadhammasenāpatimahādhammarājādhirājagurūti nāmalañchampi puna adāsi. Tato aññāni jeyyabhūmivihārakittimaṅgalavirāmādayo anekepi vihāre tasseva adāsi.

Puis, en l'an mille cent cinquante-et-un (1151), au mois de Phagguna, il fit construire au sud du Cetiya Mahāmuni un très grand vihāra à cinq étages nommé Ratanabhūmikitti, dans l'Asokārāme, entouré de deux enceintes de briques, et le donna au Thera Ñāṇābhisāsanadhajamahādhammarājaguru. Il lui conféra également de nouveau le titre de Ñāṇābhivaṃsadhammasenāpatimahādhammarājādhirājaguru. Ensuite, il lui donna encore de nombreux autres vihāras, tels que Jeyyabhūmi, Vihārakitti, Maṅgalavirāma, et d'autres.

So pana tesu vihāresu vārena nisīditvā pariyattiṃ vācesi. Ubhatovibhaṅgānipi vācuggataṃ akāsi. Niccaṃyeva ekāsanikadhujaṅgaṃ samādiyi.

Il résidait tour à tour dans ces vihāras et y enseignait les textes (Pariyatti). Il apprit par cœur les deux Vibhaṅgas (du Vinaya). Il pratiquait constamment la pratique ascétique (dhutaṅga) de ne prendre qu'un seul repas par jour (ekāsanika).

So pana thero upasampadāvassena pañcavassiko hutvā pubbeva saṅgharājabhāvato peṭakālaṅkāra nāma nettisaṃvaṇṇanaṃ abhinavaṭīkaṃ akāsi. Aṭṭhavassiikakāle saṅgharājā ahosi. Saṅgharājā hutvā sādhujjanavilāsiniṃ nāma [Pg.150] dīghanikāyaṭīkaṃ akāsi. Ariyavaṃsālaṅkāraṃ nāma ganthañca akāsi. Mahādhammaraññā yācito jātakaṭṭhakathāya atthayojanaṃ catusāmaṇeravatthuṃ rājovādavatthuṃ tigumbhathomanaṃ chaddantanāgarājuppattikathaṃ rājādhirāja vilāsiniṃ nāma ganthañcāti evamādayopi akāsi.

Ce Thera, alors qu'il n'avait que cinq ans d'ordination (vassa), et avant même de devenir Sangharaja, composa un nouveau sous-commentaire (ṭīkā) de la Nettippakaraṇa nommé Peṭakālaṅkāra. À sa huitième année d'ordination, il devint Sangharaja. Étant Sangharaja, il écrivit la Sādhujjanavilāsinī, une ṭīkā du Dīgha Nikāya. Il composa également l'ouvrage nommé Ariyavaṃsālaṅkāra. À la demande du grand roi (Mahādhammarāja), il produisit aussi des explications de mots (atthayojana) pour le Jātaka-aṭṭhakathā, le Catusāmaṇeravatthu, le Rājovādavatthu, le Tigumbhathomana, le récit de la naissance du roi des éléphants Chaddanta (Chaddantanāgarājuppattikathā), ainsi que l'ouvrage nommé Rājādhirājavilāsinī, entre autres.

Kaliyuge pana dvāsaṭṭhādhike vassasate sahasse ca sampatte sīhaḷadīpato ampagahapatisso, mahādampo, koccha godho, brāhmaṇavatto, bhogahavatto, vāturagammoti ime cha sāmaṇerā dasa dhātuyo dhammapaṇṇā kāratthāya ānetvā amarapuraṃ nāma mahārājaṭṭhānīnagaraṃ āgatā saddhiṃ ekena upāsakena.

En l'an mille cent soixante-deux (1162) de l'ère Kali, six novices — à savoir Ampagahapatisso, Mahādampo, Kocchaghodho, Brāhmaṇavatto, Bhogahavatto et Vāturagammo — arrivèrent de l'île de Ceylan (Sīhaḷadīpa) à Amarapura, la ville de résidence du grand roi, accompagnés d'un fidèle laïc (upāsaka), apportant avec eux dix reliques et des manuscrits du Dhamma.

Atha ñāṇābhivaṃsadhammasenāpatimahādhammarājādhirājagurunā saṅgharaññā upajjhāyena kavindābhisaddhammadharadhajamahādhammarājaguruttherena janindābhidhajamahādhammarājaguruttherena munindaghosamahādhammarājaguruttherenāti evamādīhi rājagurutthe rehi kammavācariyehi hatthirajjusuvaṇṇaguhasīmāyaṃ upasampadakammaṃ kārāpesi, upāsakañca sāmaṇerabhūmiyaṃ patiṭṭhāpesi, tato pacchā ca anekavāraṃ āgatānaṃ bhikkhūnaṃ puna sikkhaṃ gaṇhāpesi, sāmaṇerānañca upasampadakammaṃ kārāpesi, upāsakānañca pabbajjakammanti.

Alors, avec le Sangharaja Ñāṇābhivaṃsadhammasenāpatimahādhammarājādhirājaguru comme précepteur (upajjhāya), et des Theras conseillers royaux (rājaguru) tels que Kavindābhisaddhammadharadhajamahādhammarājaguru, Janindābhidhajamahādhammarājaguru et Munindaghosamahādhammarājaguru comme maîtres de cérémonie (kammavācariya), il fit accomplir l'ordination complète (upasampada) dans la limite sacrée (sīmā) de Hatthirajjusuvaṇṇaguhā ; il établit également le fidèle laïc au rang de novice (sāmaṇera). Par la suite, il fit reprendre l'entraînement (sikkha) aux moines venus à plusieurs reprises, fit ordonner les novices et fit entrer les laïcs en religion (pabbajjā).

Aparabhāge pana kaliyuge chacattālīsādhike vassasate sahasse ca sampatte piturañño ācariyapubbo atulo nāma thero cīvarapaṭalaṃ uparisaṅghāṭiṃ katvā urabandhanavatthaṃ bandhitabbanti cūḷagaṇṭhipade vuttattā sāmaṇerānaṃ gāmappavasenakāle ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ katvā urabandhanavatthaṃ bandhitvāyeva pavisitabbanti daḷaṃ katvā rañño santikaṃ lekhanaṃ pavesesi.

Plus tard, en l'an mille cent quarante-six (1146) de l'ère Kali, le Thera nommé Atula, ancien maître du roi père, soumit une lettre au roi affirmant fermement que, selon ce qui est dit dans le Cūḷagaṇṭhipada — à savoir que l'on doit placer le pan de la robe sur le manteau extérieur (saṅghāṭi) et attacher une ceinture de poitrine —, les novices, lorsqu'ils entrent dans un village, doivent porter la robe supérieure (uttarāsaṅga) sur une seule épaule (ekaṃsa) et entrer en ayant impérativement attaché ladite ceinture.

Atha rājā taṃ sutvā mahāthere sudhammasabhāyaṃ sannipātāpetvā [Pg.151] atulattherena saddhiṃ sākacchaṃ kārāpesi. Atha atulatthero cīvarapaṭalaṃ uparisaṅghāṭiṃ katvā urabandhanavatthaṃ bandhitabbanti cūḷagaṇṭhipade āgatapāṭhaṃ dassetvā sāmaṇerānaṃ gāmappavesanakāle ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ katvā urabandhanavatthaṃ bandhitvā pavisitabbanti āha.

Le roi, ayant entendu cela, fit assembler les Mahatheras dans la salle Sudhamma et fit organiser une discussion avec le Thera Atula. Alors, le Thera Atula, montrant le passage tiré du Cūḷagaṇṭhipada qui stipule que l'on doit placer le pan de la robe sur le manteau extérieur et attacher une ceinture de poitrine, affirma que les novices, lors de leur entrée dans un village, devaient porter la robe supérieure sur une seule épaule et entrer après avoir attaché la ceinture de poitrine.

Atha mahātherā taṃ pucchiṃsu,-īdiso adhippāyo aññattha dissati vā mā vāti. Atha atulatthero evamāha,-aññattha pana īdiso adhippāyo na dissatīti. Evaṃ hotu, ayaṃ gantho kena katoti. Sīhaḷadīpe anurādhapurassa dakkhiṇadisābhāge pokkanti gāme arahantena moggalānattherenāti. Ayamattho kathaṃ jānitabboti. Piṭakattayalakkhaṇaganthe āgatattāti. Ayañca piṭakattaya lakkhaṇagantho kuto laddhoti. Buddhaghosattherena kira sīhaḷadīpato ānītattā tato, ayañhi gantho sīhaḷadīpato attanā ānītesu ganthesu asuko gantho asukena therena katoti viññāpanatthāya buddhaghosattherena kato, idānāyaṃ gantho amhākaṃ hatthe saṃvijjatīti. Sace idānāyaṃ gantho tumhākaṃ hatthe saṃvijjati, amhākaṃ dassehīti. Passathāvuso ayamamhākaṃ hatthe ganthoti dassesi. Atha mahātherehi saṅgharājappamukhehi tasmiṃ ganthe passite vinayagaṇṭhipadaṃ sīhaḷadīpe parakkamabāhurañño kāle moggalānatthero akāsīti āgataṃ, na cūḷagaṇṭhipadaṃ sīhaḷadīpe anurādhapurassadakkhiṇadisābhāge pokkantigāme arahā moggalānatthero akāsīti.

Alors les grands thérias l'interrogèrent : « Une telle opinion se voit-elle ailleurs ou non ? » Puis le thera Atula répondit : « Une telle opinion ne se voit pas ailleurs. » — « Qu'il en soit ainsi. Qui a composé cet ouvrage ? » — « Dans l'île de Ceylan (Sīhaḷadīpa), au sud de la ville d'Anurādhapura, dans le village de Pokkanti, par le thera Moggalāna, un Arhat. » — « Comment peut-on savoir cela ? » — « Parce que cela figure dans l'ouvrage intitulé Piṭakattayalakkhaṇa. » — « Et d'où provient cet ouvrage, le Piṭakattayalakkhaṇa ? » — « On raconte qu'il a été apporté de l'île de Ceylan par le thera Buddhaghosa ; car cet ouvrage a été composé par le thera Buddhaghosa afin de faire savoir, parmi les livres qu'il avait lui-même apportés de l'île de Ceylan, quel livre avait été composé par quel thera. À présent, ce livre se trouve entre nos mains. » — « S'il se trouve maintenant entre vos mains, montrez-le-nous. » — « Regardez, vénérables, voici le livre qui est entre nos mains », et il le leur montra. Alors, quand les grands thérias, avec le Sangharāja à leur tête, eurent examiné ce livre, il y était écrit que le thera Moggalāna avait composé le Vinayagaṇṭhipada à l'époque du roi Parakkamabāhu dans l'île de Ceylan, et non que le thera Moggalāna, l'Arhat, avait composé le Cūḷagaṇṭhipada dans le village de Pokkanti, au sud de la ville d'Anurādhapura.

Atha therā evamāhaṃsu,-kasmā pana piṭakattayalakkhaṇaganthe anāgatampi āgataṃviya katvā musā vadatha, na nu tumhākampi ekaṃsikabhikkhūnaṃ musāvādasikkhāpadaṃ atthīti. Atha atulatthero uttariṃ vattuṃ asakkuṇeyyattā luddakassa [Pg.152] vākure bandhamigoviya phandamāno hutvā aṭṭhāsi, sahoḍḍena gahitoviya coro sahamusāvādakammena so thero gahito ahosīti.

Alors les thérias dirent ceci : « Pourquoi donc proférez-vous un mensonge en faisant passer pour présent dans le Piṭakattayalakkhaṇa ce qui ne s'y trouve pas ? N'existe-t-il pas, même pour vous autres moines

Idaṃ imassa atthassa āvibhāvatthāya vatthu, –

Voici une histoire pour illustrer ce point :

Imasmiṃ kira raṭṭhe eko janapadavāsīpuriso kenacideva karaṇīyena amarapuraṃ nāma mahārājaṭṭhānīnagaraṃ āgacchi. Āgantvā ca paccāgatakāle antarāmagge pātheyyaṃ khayaṃ ahosi. Athassa etadahosi,- idāni mama pātheyyaṃ khayaṃ ahosi, imasmiṃ kira raṭṭhe sahassorodhagāme laddhavaro nāma mahāseṭṭhi sabbattha bhūtale ativiya pākaṭo. Tassāhaṃ ñātīti vañcetvā kathessāmi, evaṃ sati tena mahāseṭṭhinā mittasanthavaṃ kātuṃ tetegāmikā manussā mama bahu lābhaṃ dassanti, tadā pātheyyena akiccho bhavissāmīti. Evaṃ pana cintetvā antarāmagge sampattasampattagāmesu mahābhogānaṃ gehaṃ vicinetvā mahābhogānaṃ santikaṃ pavisitvā kathāsallāpaṃ akāsi.

Dans ce pays, dit-on, un homme vivant dans une province vint à Amarapura, la cité royale, pour une affaire quelconque. Sur le chemin du retour, ses provisions de voyage vinrent à s'épuiser. Il se fit alors la réflexion suivante : « Mes provisions sont maintenant épuisées. Dans ce pays, dans le village de Sahassorodha, vit un grand banquier nommé Laddhavara, extrêmement célèbre sur toute la terre. Je vais prétendre être son parent. S'il en est ainsi, les gens de ce village, cherchant à se lier d'amitié avec ce grand banquier, me feront de nombreux cadeaux ; ainsi, je ne serai pas en difficulté pour mes provisions. » Ayant ainsi réfléchi, il chercha les demeures des gens fortunés dans les villages qu'il traversait, et entrant chez eux, il engagea la conversation.

Atha tetegāmikā tvaṃ kuto āgato, kuhiṃ gamissasi, kassa ñāti,ko vā tvanti pucchiṃsu. Amarapūramahārājaṭṭhānīnagarato āgato, sahassorodhagāmaṃ gamissāmi, sahassorodhagāme laddhavarassa nāma mahāseṭṭhino jāmātā dhanavaḍḍhako nāmāhanti āha.

Alors, les habitants de ce village lui demandèrent : « D’où viens-tu ? Où vas-tu ? De qui es-tu le parent, ou bien qui es-tu ? » Il répondit : « Je viens de la cité royale d’Amarapura, je me rends au village de Sahassorodha ; je suis Dhanavaddhaka, le gendre du grand banquier nommé Laddhavara, du village de Sahassorodha. »

Atha tetegāmikā laddhavarena mahāseṭṭhinā mittasanthavaṃ kātuṃ nānābhojanehi bhojesuṃ. Aññehipi bahūhi paṇṇākārehi saṅgahaṃ akaṃsu. Imināva nayena sampatta sampattagāmesu vañcetvā attano guṇaṃ kathetvā addhāna maggaṃ tari. Pacchā pana sahassorodhagāmaṃ sampatto. So sahassorodhagāmaṃ na sampattapubbo. Laddhavaro mahāseṭṭhi tena na diṭṭhapubbo. Sahassorodhagāmaṃ sampatteyeva ayaṃ kiṃ nāma gāmoti apucchitvāyeva tasmiṃ gāme mahābhogatarassa [Pg.153] mahāgehaṃ vicinanto tasseva laddhavarassa seṭṭhino mahantaṃ gehaṃ passitvā laddhavarassa seṭṭhino santikaṃ pavisitvā tena saddhiṃ kathāsallāpaṃ akāsi.

Alors, ces villageois, afin de nouer une amitié avec le grand banquier Laddhavara, lui offrirent divers types de nourritures. Ils l'honorèrent également de nombreux autres présents. De cette manière, en trompant les gens des villages qu'il traversait et en vantant ses propres mérites, il parcourut son chemin. Par la suite, il arriva au village de Sahassorodha. Il n'était jamais allé à Sahassorodha auparavant. Le grand banquier Laddhavara ne l'avait jamais vu non plus. Dès qu'il fut arrivé au village de Sahassorodha, sans même demander le nom du village, il chercha la grande demeure de l'homme le plus riche ; ayant aperçu la vaste demeure du banquier Laddhavara lui-même, il entra auprès du banquier Laddhavara et engagea la conversation avec lui.

Atha mahāseṭṭhi taṃ pucchi,-tvaṃ kuto āgato, kuhiṃ gamissasi, kassa ñāti,ko tvanti. Amarapuramahārājaṭṭhānīnagarato sāmi āgato, sahassorodhagāmaṃ gamissāmi, sahassorodhagāme laddhavarassa nāma mahāseṭṭhino jāmātā, dhanavaḍḍhako nāmāhanti āha.

Alors, le grand banquier l’interrogea : « D’où viens-tu ? Où vas-tu ? De qui es-tu le parent, qui es-tu ? » Il répondit : « Seigneur, je viens de la cité royale d’Amarapura, je me rends au village de Sahassorodha ; je suis Dhanavaddhaka, le gendre du grand banquier nommé Laddhavara, du village de Sahassorodha. »

Atha mahāseṭṭhi tassa mukhaṃ ujuṃ oloketvā ayaṃ māṇava sahassorodhagāmoyeva, ahampi laddhavaro nāma mahāseṭṭhi, mama dhītaro santi, tāpi sassāmikāyeva honti, idāni tā sakasakassāmikānaṃyeva santike vasanti, na tvaṃ kadāci mayā diṭṭhapubbo, kena kāraṇena kuto āgantvā mama jāmātā bhavasīti pucchi.

Alors le grand banquier, le regardant droit dans les yeux, lui dit : « Jeune homme, ce lieu même est le village de Sahassorodha, et je suis moi-même le grand banquier nommé Laddhavara. J’ai des filles, mais elles sont déjà mariées et vivent actuellement auprès de leurs maris respectifs. Je ne t’ai jamais vu auparavant. Pour quelle raison et d'où viens-tu pour prétendre être mon gendre ? »

Atha so mmanussehi anubandhiyamānoviya migo sakalampi kāyaṃ phandāpetvā kiñci vattabbaṃ vacanaṃ ajānitvā aladdhappatiṭṭhānatāya evaṃ sati kuto āgato, kuhiṃ gamissāmi, kassa ñāti, ko vā ahanti idāni na jānāmi, sabbadisā sammuyhāmi, khamāhi mama aparādhaṃ, ito paṭṭhāya yāva jīvitapariyosānā na vañcessāmi, vañcetuṃ na visahāmi, idāni ativiya bhāyāmi, mā kiñci daṇḍakammaṃ karohīti vatvā vegena uṭṭhahitvā palāyīti.

Alors, tel un cerf poursuivi par des hommes, faisant trembler tout son corps, ne sachant que dire et n'ayant plus aucun appui, il s'exclama : « S'il en est ainsi, d'où je viens, où je vais, de qui je suis le parent ou qui je suis, je ne le sais plus à présent ; je suis égaré dans toutes les directions. Pardonne ma faute. À partir de maintenant et jusqu'à la fin de ma vie, je ne tromperai plus personne ; je n'oserai plus tromper. À présent, j'ai extrêmement peur ; ne m'inflige aucun châtiment ! » Ayant dit cela, il se leva brusquement et s'enfuit.

Iccevaṃ atulatthero dummukho hutvā yaṃvātaṃvā mukhārūḷaṃ vilapitvā saṅghamajjhe nisīdi.

C'est ainsi que le thera Atula, le visage décomposé, se lamentant de façon incohérente sur tout ce qui lui venait à la bouche, s'assit au milieu de la communauté.

Ayaṃ atulattherassa paṭhamo parājayo.

Ce fut la première défaite du thera Atula.

Tato pacchā khalitvā kaddame patitaṃ purisaṃ puna upari akkamantāviya puna mahātherā evaṃ pucchiṃsu,-idaṃ bhante tava cūḷagaṇṭhipadaṃ nāma tīsu vinayamahāṭīkāsu sādhakavasena dassitaṃ [Pg.154] cūḷagaṇṭhipadaṃ udāhu aparanti. Tīsu vinayamahāṭīkāsu sādhakavasena dassitaṃ cūḷagaṇṭhipadaṃyeva idanti. Evaṃsati kasmā tava cūḷagaṇṭhipadeyeva vuttañhi vajirabuddhiṭīkāyaṃ, vuttañhi sāratthadīpanīṭīkāyaṃ, tathā hi vuttaṃ vimati vinodanīṭīkāyanti tāsaṃ vinayamahāṭīkānaṃ pacchā hutvā tisso vinayamahāṭīkāyo sādhakavasena dassitāti. Evaṃ pana pucchanto so mayā pubbe vuttaṃ tīsu vinayamahāṭīkāsu sādhakavasena dassitaṃ cūḷagaṇṭhipadaṃyeva idanti vacanaṃ saccamevāti mukhāsuññatthāya punappunaṃ vadi.

Ensuite, comme s'ils piétinaient de nouveau un homme qui, ayant trébuché, était tombé dans la boue, les grands theras l'interrogèrent à nouveau ainsi : « Vénérable, ce texte nommé Cūḷagaṇṭhipada est-il celui qui est cité comme autorité dans les trois grands commentaires du Vinaya, ou bien est-ce un autre ? » « C’est bien ce même Cūḷagaṇṭhipada qui est cité comme autorité dans les trois grands commentaires du Vinaya. » « S'il en est ainsi, pourquoi est-il écrit dans ton propre Cūḷagaṇṭhipada : « Il est dit dans la Vajirabuddhi-ṭīkā », « Il est dit dans la Sāratthadīpanī-ṭīkā », et de même « Il est dit dans la Vimativinodanī-ṭīkā » ? Ainsi, ce texte étant postérieur à ces trois grands commentaires du Vinaya, comment se fait-il que ces trois grands commentaires du Vinaya soient présentés comme l'ayant utilisé comme autorité ? » Interrogé de la sorte, il répéta maintes fois : « Ce que j'ai dit précédemment est la vérité : ce Cūḷagaṇṭhipada est bien celui cité comme autorité dans les trois grands commentaires du Vinaya », et ce, simplement pour ne pas rester sans réponse.

Idañca imassa atthassa āvibhāvatthāya vatthu, –

Et voici l'histoire pour éclaircir ce point :

Eko kira puriso ekena sahāyena saddhiṃ puttadāraposanatthāya rañño bhatiṃ gahetvā yuddhakammaṃ kātuṃ saṅgāmaṃ gacchati. Atha parasenāya yujjhitvā parasenā abhibhavitvā sabbe manussā attano attano abhimukhaṭṭhānaṃ palāyiṃsu. Atha sopi puriso tena sahāyena saddhiṃ attano abhimukhaṭṭhānaṃ palāyi. Tokaṃ palāyitvā antarāmagge parasenāhi paharitadaṇḍena mucchito hutvā so puriso tena saddhiṃ gantuṃ na sakkā, antamaso nisīditumpi na sakkā.

On raconte qu'un homme, accompagné d'un compagnon, s'en alla à la guerre pour servir le roi en échange d'un salaire afin de subvenir aux besoins de sa femme et de ses enfants. Puis, après avoir combattu l'armée ennemie, celle-ci l'emporta et tous les hommes s'enfuirent chacun de leur côté. Cet homme s'enfuit également avec son compagnon vers l'endroit qui lui faisait face. Après avoir fui un peu, il fut assommé en chemin par un coup de bâton de l'armée ennemie ; il ne put plus continuer avec son compagnon, et ne pouvait même plus rester assis.

Atha sahāyassa etadahosi,-idāni ayaṃ ativiya bāḷagilāno hoti maraṇāsanno, sacāhaṃ tassa upaṭṭhahitvā idheva nisīdeyyaṃ, verino āgantvā maṃ gaṇhissantīti. Evaṃ pana cintetvā gilānassa santakāni kahāpaṇavatthādīni gahetvā taṃ tattheva ṭhapetvā gacchati. Sakaṭṭhānasamīpaṃ pana pattassa tassa etadahosi,- sace taṃ antarāmagge ṭhapetvā āgacchāmīti vadeyyaṃ, tassa ñātakā mama upari dosaṃ ropessanti, idāni so maritvā ahaṃ ekakova āgacchāmīti vadissāmīti. Sakaṭṭhānaṃ pana patvā tassa bhariyā tassa santikaṃ āgantvā mayhaṃ pana sāmiko [Pg.155] kuhiṃ gato, kattha ṭhapetvā tvaṃ ekakova āgacchasīti pucchi. Tava ayye sāmiko paresaṃ āvudhena paharitvā kālaṅkato, imāni tava sāmikassa santakānīti vatvā kahāpaṇavatthādīni datvā mā soci mā paridevi, idāni matakabhattaṃ datvā puññabhāgaṃyeva bhājehīti samassāsesi. Atha sā tāni gahetvā roditvā matakabhattaṃ datvā puññabhāgaṃ bhājesi.

Alors le compagnon se dit : « À présent, celui-ci est gravement malade et proche de la mort ; si je reste ici à m'occuper de lui, les ennemis viendront et me captureront. » Ayant ainsi réfléchi, il prit les pièces de monnaie, les vêtements et autres biens du malade, et le laissant là, il s'en alla. Mais en approchant de son propre village, il se dit : « Si je dis que je l'ai laissé en chemin, ses parents me blâmeront. Je vais dire qu'il est mort et que je reviens seul. » Arrivé à destination, la femme de l'autre vint à sa rencontre et demanda : « Où est allé mon mari ? Où l'as-tu laissé pour revenir seul ? » Il répondit : « Madame, ton mari a été frappé par l'arme des ennemis et il est décédé. Voici les biens de ton mari », et lui ayant donné l'argent et les vêtements, il la consola ainsi : « Ne sois pas triste, ne te lamente pas ; maintenant, donne le repas pour les défunts et partage les mérites. » Alors elle prit les biens, pleura, donna le repas pour les défunts et partagea les mérites.

Aparabhāge pana thokaṃ kālaṃ atikkante gilānā vuṭṭhito sakagehaṃ āgacchati. Bhariyāpi taṃ na saddahi. Ahaṃ na kālaṅkato, gilānaṃyeva maṃ ṭhapetvā so mama santakāni gahetvā gato, sace maṃ tvaṃ na saddahasi, ahaṃ antogabbhe nilīyitvā nisīdissāmi, taṃ pakkosetvā pucchāhīti āha.

Plus tard, après qu'un peu de temps se fut écoulé, l'homme guéri de sa maladie revint dans sa propre maison. Sa femme ne le crut pas. Il lui dit : « Je ne suis pas mort ; il m'a simplement abandonné alors que j'étais malade et il est parti en emportant mes biens. Si tu ne me crois pas, je vais me cacher à l'intérieur de la chambre ; appelle-le et interroge-le. »

Atha sā taṃ pakkosetvā bahi gabbhe nisīditvā pucchi,-mama sāmi sāmiko kālaṅkatoti taṃ saccaṃ vā alikaṃ vāti. Saccamevetaṃ, yaṃ tava sāmiko kālaṅkatoti.

Alors elle l'appela, et s'asseyant à l'extérieur de la chambre, elle l'interrogea : « Est-ce vrai ou faux que mon mari est décédé ? » « C’est tout à fait vrai, ton mari est bel et bien décédé. »

Atha so puriso bahi gabbhaṃ nikkhamitvā aṅguliṃ pasāretvā na idāni bhosamma ahaṃ kiñci mattopi marāmi, kasmā pana amarantaṃyeva maṃ mato esoti vadesīti. Atha kiñci vattabbassa kāraṇassa adissanato mukhāsuññatthāya aṅguliṃ pasāretvā ujuṃ oloketvā idāni tvaṃ idha āgantuṃ samatthopi matoyeva, matoti mayā vutta vacanaṃ saccaṃyeva, nāhaṃ kiñci alikaṃ vadāmīti āha. Evaṃ so punappunaṃ vadantopi jīvamānakassa saṃvijjamānattā paccakkheyeva ca tassa ṭhitattā kocipi tassa vacanaṃ na saddahi, parājayaṃyeva so pattoti.

Alors cet homme, sortant de la pièce, pointa le doigt et dit : « Ô cher ami, je ne suis pas mort du tout maintenant. Pourquoi donc as-tu dit de moi, qui ne suis pas mort : “celui-ci est mort” ? » Alors, ne voyant aucune raison à invoquer, et pour ne pas rester interdit, le thera pointa le doigt, regarda droit devant lui et dit : « Bien que tu sois maintenant capable de venir ici, tu es bel et bien mort ; la parole que j'ai dite : “il est mort”, est la vérité même, je ne dis rien de faux. » Bien qu’il répétât cela sans cesse, parce que l’homme était manifestement vivant et se tenait là sous les yeux de tous, personne ne crut à sa parole, et il subit ainsi une défaite.

Iccevaṃ [Pg.156] atulatthero mukhāsuññatthāya vadantopi koci na saddahi, parājayaṃyeva so pattoti.

C’est ainsi que, bien que le thera Atula parlât pour ne pas rester interdit, personne ne le crut, et il subit la défaite.

Ayaṃ atulattherassa dutiyo parājayo.

C’est la seconde défaite du thera Atula.

Punapi seyyathāpi luddako kuñjaraṃ disvā ekena vārena usunā vijjhitvā patantampi kuñjaraṃ puna anuṭṭhāhanatthāya katipayavārehi usūhi vijjhati, evameva ekavāreneva parājayaṃ pattaṃ pana vādassa anukkhipanatthāya katipayavārehi parājayaṃ pāpetuṃ pārupanavādino mahātherā evamāhaṃsu,- tava cūḷagaṇṭhipadeyeva sāmaṇerānaṃ parimaṇḍalasuppaṭicchannādīni vattāni abhinditvāyeva pavisitabboti pubbe vatvā cīvarapaṭalauparisaṅghāṭiṃ katvā urabandhanavatthaṃ bandhitabbanti pana vuttaṃ, kasmā pana pubbena aparaṃ asaṃsanditvā vuttaṃ, tumhākaṃ vāde paṭisaraṇabhūtānaṃ pāḷiaṭṭhakathāṭīkāganthantarānaṃ natthitāya amhākaṃ paṭisaraṇabhūtaṃ cūḷagaṇṭhipadanti vadatha, tumhākaṃ paṭisaraṇabhūtā cūḷagaṇṭhipadatoyeva bhayaṃ uppajjatīti vatvā saha nilīyanaṭṭhānena gahitaṃ coraṃ viya saha nissayena adhammavādino gaṇhiṃsu.

À nouveau, tout comme un chasseur qui, ayant vu un éléphant et l'ayant transpercé d'une flèche une fois, le transperce de plusieurs autres flèches alors qu'il tombe afin qu'il ne se relève plus ; de même, afin qu’il ne puisse relever son argument et pour lui infliger la défaite à plusieurs reprises alors qu'il l'avait déjà subie une fois, les grands theras partisans de la pratique de se couvrir dirent ceci : « Dans ton propre Cūḷagaṇṭhipada, après avoir dit précédemment que les novices doivent entrer dans le village sans enfreindre les règles de conduite telles que se couvrir circulairement et bien se draper, il est pourtant dit ensuite qu'il faut placer la saṅghāṭi sur le pli de la robe et attacher la ceinture de poitrine. Pourquoi donc ce qui est dit en dernier ne concorde-t-il pas avec ce qui est dit en premier ? Puisque vous n’avez, dans votre doctrine, aucun recours aux textes Pāli, aux commentaires, aux sous-commentaires ou à d'autres ouvrages, vous dites que le Cūḷagaṇṭhipada est votre refuge. Or, le danger surgit précisément de ce Cūḷagaṇṭhipada qui est votre refuge. » Ayant parlé ainsi, ils saisirent ceux qui soutenaient cette doctrine erronée avec leur propre base d’appui, tel un voleur capturé avec sa cachette.

Idaṃ imassa atthassa avibhāvatthāya vatthu, –

Voici une histoire pour illustrer ce point :

Atīte kira bārāṇasito avidūre nadītīre gāmake pāṭali nāma naṭamacco vasati. So ekasmiṃ ussava divase bhariyamādāya bārāṇasiṃ pavisitvā naccitvā vīṇaṃ vāditvā gāyitvā dhanaṃ labhitvā ussavapariyosāne bahu surābhattaṃ gāhāpetvā attano gāmaṃ gacchanto nadītīraṃ patvā navodakaṃ āgacchantaṃ disvā bhattaṃ bhuñjanto suraṃ vivanto nisīditvā matto hutvā attano balaṃ ajānanto mahāvīṇaṃ gīvāya bandhitvā nadiṃ otaritvā gamissāmīti bhariyaṃ hatthe gahetvā nadiṃ otari. Vīṇāchiddehi udakaṃ [Pg.157] pāvisi. Atha naṃ sā pīṇā udake osīdāpesi. Bhariyā panassa osīdanabhāvaṃ ñatvā taṃ vissajjitvā uttaritvā nadītīre aṭṭhāsi. Naṭapāṭali sakiṃ ummujjati, sakiṃ nimmujjati, udakaṃ pavisitvā uddhumātaudaro ahosi. Athassa bhariyā cintesi,-mayhaṃ sāmiko idāni marissati, ekaṃ gītaṃ yācitvā parisamajjhe taṃ gāyantī jīvitaṃ kappessāmīti cintetvā sāmi tvaṃ udake nimmujjasi, ekaṃ me gītaṃ dehi, tena jīvitaṃ kappessāmīti vatvā–

Autrefois, près de Bénarès, dans un village situé sur la rive d'un fleuve, vivait un acteur nommé Pāṭali. Un jour de fête, il se rendit à Bénarès avec sa femme, y dansa, joua de la luth et chanta, gagnant ainsi de l'argent. À la fin de la fête, il fit préparer beaucoup de nourriture et de boisson, et en retournant vers son village, arrivé sur la rive du fleuve, il vit les eaux monter. Tout en mangeant et en buvant de la liqueur, il s'enivra. Ignorant sa propre force, il attacha son grand luth à son cou et, prenant la main de sa femme, il entra dans le fleuve en disant : « Je vais traverser. » L'eau pénétra par les ouvertures du luth, et celui-ci le fit couler. Sa femme, s'apercevant qu'il coulait, le lâcha, sortit de l'eau et resta sur la rive. L'acteur Pāṭali émergeait et coulait tour à tour, le ventre gonflé d'eau après avoir pénétré dans les profondeurs. Sa femme pensa alors : « Mon mari va mourir maintenant. Je vais lui demander une chanson afin de gagner ma vie en la chantant au milieu de la foule. » Elle dit : « Mon mari, tu te noies dans l'eau ; donne-moi une chanson, par elle j'assurerai ma subsistance. »

Bahussutaṃ cittakathaṃ, gaṅgā vahati pāṭaliṃ;

Vuyhamānakaṃ bhaddante, ekaṃ me dehi gāthakanti.

« Ô vénérable, donnez-moi une strophe, à moi qui suis emportée par le besoin, alors que le Gange emporte Pāṭali, si savant et au discours si varié. »

Atha naṃ naṭapāṭali bhadde kathaṃ tava gītaṃ dassāmi, idāni mahājanassa patisaraṇabhūtaṃ udakaṃ maṃ māretīti vatvā–

Alors l'acteur Pāṭali dit : « Ma chère, comment puis-je te donner une chanson ? Maintenant, l'eau qui est le refuge de la multitude me tue. »

Yena siñcanti dukkhitaṃ, yena siñcanti āturaṃ;

Tassa majjhe marissāmi, jātaṃ saraṇato bhayanti.

« Ce avec quoi on arrose celui qui souffre, ce avec quoi on arrose le malade ; c'est au milieu de cela que je mourrai. La peur est née de ce qui était un refuge. »

Atha atulatthero attano patisaraṇabhūtā cūḷagaṇṭhipadato bhayaṃ uppajjitvā kiñci vattabbaṃ ajānitvā adhomukho hutvā parājāyaṃ pattoti.

Alors le thera Atula, ayant ressenti de la peur à cause du Cūḷagaṇṭhipada qui était son propre refuge, ne sachant que dire, baissa la tête, ayant subi la défaite.

Ayaṃ atulattherassa tatiyo parājayo.

Ce fut la troisième défaite du thera Atula.

Atha rājā tesaṃ dvinnaṃ pakkhānaṃ vacanaṃ sutvā cūḷagaṇṭhipadassa pubbāparavirodhidosahi ākulattā suttasuttānulomādīsu appaviṭṭhattā āgamasuddhiyā ca abhāvato parovassasataṃ ciraṃ ṭhitassa gehassaviya atidubbalavasena athirataṃ jānitvā idāni sāsanaṃ parisuddhaṃ bhavissatīti somanassappatto hutvā mama vijite sabbepi bhikkhū pārupanavasena samānavādikā hontūti āṇaṃ ṭhapesi. Tato [Pg.158] paṭṭhāya yāvajjatanā sakalepi marammaraṭṭhe pārupanavasena samānavādikā bhavantīti.

Le roi, ayant entendu les paroles des deux partis, constata l'instabilité du Cūḷagaṇṭhipada — tel une maison restée debout trop longtemps et devenue très fragile — en raison des contradictions entre le début et la fin, du manque de pénétration des Suttas et de leur conformité, et de l'absence de pureté scripturaire. Pensant que le Sāsana serait désormais pur, il fut rempli de joie et décréta : « Que tous les moines de mon royaume soient unis dans la doctrine concernant la manière de porter la robe. » Depuis lors et jusqu'à aujourd'hui, tous les moines du royaume du Myanmar sont unis dans la doctrine concernant le port de la robe.

Ayamettha saṅkhepo,-tesañhi dvinnaṃ pakkhānaṃ sannipatitvā vacanappaṭivacana vasena vivādakathā vitthārena vuccamānā chapañcasāṇavāramattampi patvā niṭṭhaṃ na pāpuṇeyya. Yasmā pana sabbaṃ anavasesetvā vuccamānaṃ ayaṃ sāsanavaṃsappaṭīpikā atippapañcā bhavissati, tasmā ettha icchitamattameva dassayitvā ajjhupekkhāmāti.

Voici le résumé ici : si l'on rapportait en détail les débats par questions et réponses entre ces deux partis, on n'en finirait pas, même après cinq ou six volumes. Puisque le récit complet rendrait cette histoire de la lignée de la religion trop prolixe, nous ne présentons ici que ce qui est nécessaire et nous passons outre le reste.

Ñāṇābhivaṃsadhammasenāpatimahādhammarājādhirāja guru pana saṅgharājā mahāthero sīhaḷadīpe amarapuranikāyikānaṃ bhikkhūnaṃ ādibhūto ācariyo bahūpakāro. Amarapuranikāyoti tattherappabhavoti.

Le grand thera Ñāṇābhivaṃsa Dhammasenāpati Mahādhammarājādhirājaguru, Sangharāja, fut le maître originel et le grand bienfaiteur des moines de l'Amarapura Nikāya dans l'île de Ceylan. L'Amarapura Nikāya tire son origine de ce thera.

Kaliyuge pana ekāsītādhike vassasate sahasse ca sampatte tassa rañño nattā siritribhavanādityapavarapaṇḍitamahādhammarājādhirājā nāma rajjaṃ kāresi. So pana amarapurato saṅkamitvā ratanapūraṃ catutthaṃ māpesi. Tassa rañño kāle guṇamunindādhipatimahādhammarājādhirājaguruttherassa sīssaṃ sajīvagāmavāsiṃ sīlācāraṃ nāma theraṃ araññavāsīnaṃ bhikkhūnaṃ pāmokkhaṭṭhāne ṭhapesi. Rājāgāranāmake dese vihāraṃ kārāpetvā tasseva adāsi.

En l'an 1181 de l'ère Kali (E.B.), le petit-fils de ce roi, nommé Siritribhavanādityapavarapaṇḍita Mahādhammarājādhirājā, régna. Il quitta Amarapura et fonda pour la quatrième fois Ratanapura. À l'époque de ce roi, il établit le thera Sīlācāra, habitant de Sajīvagāma et disciple du thera Guṇamunindādhipati Mahādhammarājādhirājaguru, à la tête des moines résidant dans la forêt. Il fit construire un monastère dans la région appelée Rājāgāra et le lui offrit.

Kaliyuge ekāsītādhike vassasate sahasse ca sampatte calaṅgapurato paññāsīhaṃ nāma theraṃ ānetvā asokārāme ratanabhūmikittivihāre patiṭṭhāpesi, munindābhisirisaddhammadhajamahādhammarājādhirājagurūti nāmalañchampi adāsi.

En l'an 1181 de l'ère Kali, il fit venir le thera Paññāsīha de la ville de Calanga et l'établit dans le monastère de Ratanabhūmikitti à l'Asokārāma, lui conférant le titre de Munindābhisirisaddhammadhajamahādhammarājādhirājaguru.

Kaliyuge catūsīsādhike vassasate sahasse ca sampatte munindābhivaṃsadhammasenāpatimahādhammarājādhirājagurūti nāmalañchaṃ datvā mahājeyyabhūmivihārarammaṇīyaṃ nāma vihāraṃ [Pg.159] datvā taṃyeva mahātheraṃ saṅgharājaṭṭhāne ṭhapesi.

En l'an 1184 de l'ère Kali, il conféra au même grand thera le titre de Munindābhivaṃsadhammasenāpatimahādhammarājādhirājaguru, lui offrit le magnifique monastère de Mahājeyyabhūmi et l'établit à la fonction de Sangharāja.

Ekasmiñca samaye mahāthere rājā pucchi,-catasso dāṭhā nāma cattālīsāya dantesu antogadhā vā, udāhu cattālīsāya dantehi visuṃ bhūtāti pucchi.

Un jour, le roi interrogea le grand thera : « Les quatre canines sont-elles incluses dans les quarante dents, ou sont-elles distinctes des quarante dents ? »

Atha ekacce therā evamāhaṃsu,-catasso dāṭhā nāma cattālīsāya dantesu antogadhāti. Ekacce pana catasso dāṭhā nāma cattālīsāya dantehi visuṃ bhūtāti āhaṃsu. Atha rājā ganthaṃ āharathāti āha. Atha antogadhavādikā therā ganthaṃ āhariṃsu,- aññesaṃ paripuṇṇadantānampi dvattiṃsadantā honti, imassa pana cattālīsaṃ bhavissantīti ca.

Certains theras dirent : « Les quatre canines sont incluses dans les quarante dents. » D'autres dirent : « Les quatre canines sont distinctes des quarante dents. » Le roi dit alors : « Apportez les textes. » Les theras soutenant l'inclusion apportèrent les textes disant : « Même les autres personnes ayant une dentition complète ont trente-deux dents, mais lui [le Bouddha] en aura quarante. »

Dantāti paripuṇṇadantassa dvattiṃsadantaṭṭhikāni. Tepi vaṇṇato setā, saṇṭhānato anekasaṇṭhānā. Tesañhi heṭṭhimāya tāva dantapāḷiyā majjhe cattāro dantā mattikāpiṇḍe paṭipāṭiyā ṭhapitaālābubījasaṇṭhānā, tesaṃ ubhosu passesu ekeko ekamūlako ekakoṭiko mallikamakuḷasaṇṭhāno, tato ekeko dvimūlako dvikoṭiko yānakaupatthamphinisaṇṭhāno, tato dve dve timūlakā tikoṭikā, tato dve dve catumūlakā catukoṭikāti. Uparimāya dantapāḷiyāpi eseva nayoti ca.

Par « dents », on entend les trente-deux os dentaires pour une personne ayant une dentition complète. Elles sont blanches de couleur et de diverses formes. Dans la rangée inférieure des dents, au milieu, il y a quatre dents disposées en ligne, ayant la forme de graines de courge placées dans une motte d'argile. De chaque côté de celles-ci, il y en a une avec une seule racine et une seule pointe, en forme de bouton de jasmin. Ensuite, il y en a une de chaque côté avec deux racines et deux pointes, en forme de cale de char. Puis deux de chaque côté avec trois racines et trois pointes. Enfin, deux de chaque côté avec quatre racines et quatre pointes. Il en va de même pour la rangée supérieure.

Tassa kira uttaroṭṭhaappakatāya tiriyaṃ phāletvā apanītaddhaṃviya khāyati, cattāro dante dve ca dāṭhā na chādeti, tena naṃ oṭṭhaddhoti voharantīti ca.

On raconte que parce que sa lèvre supérieure n'est pas complètement formée, elle semble fendue transversalement comme si une partie avait été enlevée ; elle ne couvre pas quatre dents et deux canines, c'est pourquoi on le qualifie de « lippu ».

Tattha tassāti licchavino nāma rājakumārassa, uttaroṭṭhaappakatāyāti upari oṭṭhassa appakatāya. Apanītaddhaṃ viyāti upari oṭṭhassa upaḍḍhabhāgaṃ apanītaṃ viya khāyatīti attho. Na chādetīti upari oṭṭhassa upaḍḍhabhāge pana na paṭicchādeti. Tenāhi yena cattāro dante dve ca dāṭhā na chādeti, tena naṃ licchavīrājakumāraṃ oṭṭhaddhoti voharantīti[Pg.160]. Evaṃ antogadhavādehi therehi ganthaṃ āharitvā dassite sabbepi tasmiṃ vāde patiṭṭhahiṃsūti.

Là-dedans, 'de lui' (tassa) se rapporte au prince nommé Licchavi ; 'en raison du caractère incomplet de la lèvre supérieure' (uttaroṭṭha-appakatāya) signifie que la lèvre supérieure est incomplète. 'Comme si une moitié était enlevée' (apanītaddhaṃ viya) signifie que l'on voit la partie supérieure de la lèvre comme si elle avait été retirée. 'Elle ne couvre pas' signifie qu'elle ne protège pas la partie supérieure [des dents]. Puisqu'elle ne couvre pas quatre dents et deux canines, on appelle ce prince Licchavi 'Oṭṭhaddha' (Lèvre-demi). Ainsi, lorsque les theras eurent apporté et exposé le texte avec ces explications incluses, tous s'établirent dans cette interprétation.

Ekasmiñca kāle rājā mantiniṃ amaccaṃ pucchi,-pubbarājūhi vihārassa cetiyassa vā dinnāni khettavatthuādīni pacchimarājūnaṃ kāle yathādinnaṃ tāni patiṭṭhahanti vā mā vāti.

Et à une occasion, le roi interrogea le ministre conseiller : 'Les terres, propriétés et autres, données par les rois précédents à un monastère ou à un sanctuaire (cetiya), demeurent-elles telles qu'elles ont été données à l'époque des rois suivants, ou non ?'

Atha mantiniāmacco evaṃ kathesi,- saṅghikāya bhūmiyā puggalikāni bījāni ropayanti, bhāgaṃ datvā paribhuñjitabbānīti dasakoṭṭhāse katvā eko koṭṭhāso bhūmissāmikānaṃ dātabboti ca vinayapāḷiaṭṭhakathāsu vuttattā pubbe ekena raññā dinnāni khettavatthuādīni pacchā ekassa rañño kāle yathādinnaṃ ṭhitāni. Ettha hi saṅghikāya bhūmiyāti vuttattā lābhasīmāyaṃviya baliṃyeva adatvā saha bhūmiyā dinnattā paveṇīvasena saṅghikā bhūmi atthīti viññāyati. Etthaca paṭiggāhakesu matesu tadañño catuddisasaṅgho anāgatasaṅgho ca issaro, tassa santako, tena vicāretabboti.

Alors le ministre conseiller parla ainsi : 'Puisqu'il est dit dans les commentaires du Vinaya Pali que si l'on plante des semences privées sur une terre appartenant au Sangha, on doit en jouir après avoir donné une part — en divisant en dix parts, une part doit être donnée aux propriétaires de la terre — les terres, propriétés et autres données autrefois par un roi demeurent telles qu'elles ont été données à l'époque d'un roi ultérieur. Ici, par l'expression « terre appartenant au Sangha », on comprend que la terre appartient au Sangha par tradition, car elle a été donnée avec la terre elle-même sans payer d'impôt, comme dans une zone de profit (lābhasīmā). Et ici, si les bénéficiaires sont décédés, le Sangha des quatre directions et le Sangha futur en sont les maîtres ; cela leur appartient, et cela doit être géré par eux.'

Cetiya padīpatthāya paṭisaṅkhāraṇatthāya vā diinnaārāmopi jaggitabbo, vettanaṃ atvāpi jaggāpetabboti cetiye chattaṃ vā vedikaṃ vā jiṇṇaṃ vā paṭisaṅkharontena sudhākammādīni vā karontena cetiyassa upanikkhepato kāretabbanti ca aṭṭhakathāyaṃ vuttattā pubbarājūhi cetiyassa dinnāni khettavatthuādīni pacchimarājūnaṃ kālepi cetiyasantakasāveneva ṭhitānīti veditabbāni.

De même, un jardin donné pour l'entretien des lampes ou pour les réparations d'un sanctuaire (cetiya) doit être entretenu ; il doit être entretenu même en payant un salaire. Puisqu'il est dit dans le commentaire que celui qui répare un parasol, une balustrade ou une partie délabrée du sanctuaire, ou qui effectue des travaux de blanchiment à la chaux, doit le faire à partir des fonds déposés du sanctuaire, il faut comprendre que les terres, propriétés et autres données au sanctuaire par les rois précédents demeurent la propriété du sanctuaire, même à l'époque des rois suivants.'

Athāparampi pucchi,- kadā kassa rañño kāle ādiṃ katvā khettavatthuādīni vihārassa cetyassa vā dinnānīti.

Puis il posa une autre question : 'Depuis quand et sous le règne de quel roi a commencé le don de terres, de propriétés et autres à un monastère ou à un sanctuaire ?'

Atha mantinamacco evamāha,-purimakappesu purimānaṃ rājūnaṃ kālepi vihārassa cetiyassa vā dinnānīti veditabbāni, teneva sujātassa nāma bhagavato amhākaṃ bodhisatto [Pg.161] cakkavattirājā saddhiṃ sattahi ratanehi dvisahasse khuddakadīpe cattāro mahādīpe ca adāsi, raṭṭhavāsino ca ārāmagopakakiccaṃ kārāpesīti ganthesu āgataṃ, tasmā cirakālatoyeva paṭṭhāya pubbarājūhi khettavatthuādini dinnānīti veditabbāni.

Alors le ministre conseiller répondit ainsi : 'Il faut comprendre que des dons ont été faits à des monastères ou à des sanctuaires même à l'époque des rois anciens, dans les cycles (kappa) antérieurs. C'est pourquoi il est mentionné dans les textes que notre Bodhisatta, en tant que roi universel (cakkavatti), fit don au Seigneur nommé Sujāta des quatre grands continents et des deux mille petites îles, avec les sept joyaux, et fit en sorte que les habitants du royaume assurent la fonction de gardiens de jardin. Par conséquent, il faut comprendre que les terres, propriétés et autres ont été données par les rois anciens depuis des temps très reculés.'

Rājavaṃsesupi bhagavato parinibbānato vassasatānaṃ upari sirikhettanagare ekāya āpūpikāya pañcakarīsa mattaṃ khettaṃ ekassa therassa dinnaṃ, taṃ dvattapoṅko nāma rājā vilumpitvā gaṇhi. Atha pahāraghaṇṭabheriyo paharitāpi saddaṃ na akaṃsu. Rañño kuntacakkampi yathā pubbe, tathā pesitaṭṭhānaṃ na gacchi. Atha taṃ kāraṇaṃ ñatvā āpūpikāya yathādinnameva therassa niyyādesīti.

Dans les chroniques royales également, plus de cent ans après le parinibbāna du Seigneur, dans la ville de Sirikhetta, un champ d'environ cinq karīsa fut donné à un thera par une marchande de gâteaux. Un roi nommé Dvattapoṅka s'en empara par la force. Alors, bien que l'on frappât les cloches et les tambours, ils ne produisirent aucun son. Le disque-lance (kuntacakka) du roi ne se rendit pas non plus à l'endroit où il était envoyé, comme auparavant. Ayant alors compris la raison, il restitua au thera le champ tel qu'il avait été donné par la marchande de gâteaux.

Kaliyuge pana navanavutādhike vassasate sahasse ca sampatte tassa kaniṭṭho siripavarādityalokāpeti vijayamahādhammarājādhirānā rajjaṃ kāresi, so pana rājā ratanapūrato saṅkamitvā amarapuraṃ dutiyaṃ māpesi. Tassa rañño rajjaṃ pattasaṃvacchareyeva jeṭṭhamāsassa juṇhapakkhapañcamiyaṃ ratanapūranagare māravijayaratanasudhammāya nāma piṭakasālāya sūriyavaṃsassa nāma therassa parisamajjhe rājalekhanaṃ vācāpetvā saṅgharajjaṃ niyyādesi. Sūriyavaṃsābhisiripavarālaṅkāradhammasenāpatimahādhammarājādhirājagurūti nā malañchampi adāsi.

En l'an 1199 de l'ère Kali (Kaliyuga), son frère cadet, le grand roi des rois de la Loi, victorieux, nommé Siripavarādityalokādhipati, régna. Ce roi, ayant quitté Ratanapura, fonda une seconde ville, Amarapura. L'année même de son accession au trône, le cinquième jour de la quinzaine claire du mois de Jeṭṭha, dans la ville de Ratanapura, au sein de la salle du Piṭaka nommée Māravijayaratanasudhammā, il fit lire un décret royal devant l'assemblée et remit la régence du Sangha (saṅgharajja) au thera nommé Sūriyavaṃsa. Il lui conféra également le titre honorifique de Sūriyavaṃsābhisiripavarālaṅkāradhammasenāpatimahādhammarājādhirājaguru.

So pana thero kaliyuge pañcavīsādhike vassasate sahasse ca sampatte migasiramāsassa juṇhapakkhasattamiyaṃ suttavāre vālukavāpigāme paṭisandhiyā vijātotisattativayaṃ sampatte saṅgharajjaṃ patto santindriyo khantī dhammo sikkhākāmo pariyattivihārado tipiṭakālaṅkāramahādhammarājaguruttherassa sisso. So pana kaliyuge pannarasādhike [Pg.162] dvivassasate sahasseca sampatte tassa rañño kāleyeva maccuvasaṃ patto.

Ce thera était né au village de Vālukavāpi le vendredi, septième jour de la quinzaine claire du mois de Migasira, en l'an 1125 de l'ère Kali ; il atteignit la régence du Sangha à l'âge de soixante-treize ans. Il avait les sens apaisés, était patient, vertueux, désireux d'apprendre et expert dans les textes scripturaires ; il était le disciple du thera Tipiṭakālaṅkāramahādhammarājaguru. Il mourut en l'an 1215 de l'ère Kali, sous le règne de ce même roi.

Atha rājā anekasahassehi pāsādehi abhūtapubbehi acchariyakammehi sarīrajhāpanakiccaṃ akāsi. Atha kaliyuge seḷasādhike vassasate sahasseca sampatte tassa mahātherassa sissaṃ ñeyyadhammaṃ nāma theraṃ puna saṅgharājaṭṭhāne ṭhapesi. Paṭhamaṃ ñeyyadhammālaṅkāradhamma senāpatimahādhammarājādhirājagurūti nāmalañchaṃ adāsi. Tato pacchā dutiyaṃ ñeyyadhammābhivaṃsasiripavarālaṅkāradhammasenāpatimahādhammarājādhirāja- gurūti nāmalañchaṃ adāsi.

Ensuite, le roi accomplit le rite de crémation du corps avec des milliers d'édifices (pāsāda) et des œuvres merveilleuses sans précédent. Puis, en l'an 1216 de l'ère Kali, il établit à nouveau au poste de Sangharaja le disciple de ce grand thera, le thera nommé Ñeyyadhamma. Il lui donna d'abord le titre honorifique de Ñeyyadhammālaṅkāradhammasenāpatimahādhammarājādhirājaguru. Par la suite, il lui donna un second titre : Ñeyyadhammābhivaṃsasiripavarālaṅkāradhammasenāpatimahādhammarājādhirājaguru.

So pana thero kaliyuge ekasaṭṭhādhike vassasate sahasseca devasūragāme paṭisandhiyā vijāto hutvā asītādhike vassasate sahasseca paṭhamaāsāḷimāsassa juṇhapakkhacuddasamiyaṃ upasampadabhūmiṃ patto.

Ce thera, étant né au village de Devasūra en l'an 1161 de l'ère Kali, atteignit le stade de l'ordination complète (upasampadā) le quatorzième jour de la quinzaine claire du premier mois d'Āsāḷha, en l'an 1180.

Tassa rañño kāle kaliyuge navanavutādhike vassasate sahasseca sampatte sīhaḷadīpato paññātisso nāma thero saddhiṃ sunandena nāma bhikkhunā indasārena nāma sāmaṇerena ekena upāsakena ekena dārakenaca amarapuraṃ nāma nagaraṃ sampatto. Atha saṅgharājā tesaṃ paccayānuggahena dhammānuggaheca anuggahesi. Tesu aparabhāge kaliyuge dvivassādhike dvisate vassasahasseca sampatte paññātissatthero jararogena abhibhūtattā saṅkhāradhammānaṃ sabhāvaṃ anativattattā kālamakāsi. Tassa puna sikkhaṃ gaṇhissāmīti parivitakko matthakaṃ appatto hutvā vinassayi. Tenāhabhagavā, –

Sous le règne de ce roi, en l'an 1199 de l'ère Kali, le thera nommé Paññātissa, accompagné d'un moine nommé Sunanda, d'un novice nommé Indasāra, d'un disciple laïc et d'un enfant, arriva de l'île de Ceylan (Sīhaḷadīpa) à la ville nommée Amarapura. Alors, le Sangharaja les assista par le don des nécessités et par l'enseignement du Dhamma. Plus tard, en l'an 1202 de l'ère Kali, le thera Paññātissa, accablé par la maladie de la vieillesse et ne pouvant échapper à la nature des phénomènes conditionnés, s'éteignit. Son intention de reprendre sa formation ne put aboutir et s'évanouit. C'est pourquoi le Béni a dit :

Acintitampi [Pg.163] bhavati, cinti tampi vinassati;

Na hi cintāmayā bhogā, itthiyā purisassa vāti.

« Ce qui n'était pas prévu arrive, et ce qui était pensé périt ; car les biens ne sont pas produits par la simple pensée, que ce soit pour une femme ou pour un homme. »

Imasmiṃ pana loke paṇḍito puññaṃ kattukāmo abhitthareva kareyya. Ko nāma jaññā ajje vā suve vā parasuve vā maraṇaṃ bhavissabhīti. Tenāha bhagavā, –

Dans ce monde, le sage qui désire accomplir des mérites doit se hâter de le faire. Qui sait si la mort surviendra aujourd'hui, demain ou après-demain ? C'est pourquoi le Béni a dit :

Abhittharetha kalyāṇe, pāpā cittaṃ nivāraye;

Dandañhi karato puññaṃ, pāpasmiṃ ramatī manoti.

« Hâtez-vous de faire le bien, préservez l'esprit du mal ; car l'esprit de celui qui tarde à faire le mérite se réjouit dans le mal. »

Atha mahārājā tassa sarīrajhāpanakiccaṃ bahūhi sādhukīḷanasabhāyehi akāsi. Tato pacchā sunandassa nāma bhikkhussa puna sikkhaṃ adāsi. Sāmaṇeraṃ pana upasampadabhūmiyaṃ patiṭṭhāpesi. Dārakañca sāmaṇerabhūmiyanti.

Ensuite, le grand roi fit accomplir la cérémonie de crémation de son corps avec de nombreuses célébrations solennelles. Par la suite, il redonna la formation au moine nommé Sunanda. Il établit le novice dans le statut de l'ordination complète et l'enfant dans le statut de novice.

Te pana mahārājā kaliyuge tivassādhike dvisate sahasseca sampatte māghamāse bahūhi paccayehi upatthambhetvā tānitāni sabbāni kammāni tīretvā kusimanagarajeṭṭhassa ekassa amaccassa bhāraṃ katvā tasseva sabbāni kiccāni niyyādetvā sīhaḷadīpaṃ pahiṇīti.

Le grand roi, en l'an 1203 de l'ère Kali, au mois de Māgha, après les avoir soutenus avec de nombreux dons et avoir achevé toutes les tâches nécessaires, confia la responsabilité à un ministre en chef de la ville de Kusima et, lui remettant toutes les affaires, les envoya vers l'île de Ceylan.

Saṅgharājāmahāthero pana sāsanassa ciraṭṭhitatthāya sotārānaṃ sukhappaṭibodhanatthāya nānāganthehi pāṭhaṃ visodhetvā saddhammappajjotikāya nāma mahāniddesaṭṭhakathāya atthayojanaṃ marammabhāsāya akāsi. Bahūnaṃ sissānaṃ pariyattivācanavasena jinasāsanassa anuggahaṃ akāsīti.

Le Grand Thera Sangharaja, pour la pérennité de la religion et pour la compréhension aisée des auditeurs, après avoir révisé le texte à l'aide de divers ouvrages, composa une interprétation en langue birmane du Saddhammappajjotikā, le commentaire du Mahāniddesa. Il soutint la religion du Victorieux en enseignant les textes scripturaires à de nombreux disciples.

Aparabhāge kaliyuge aṭṭhavassādhike dvisake sahasseca sampatte migasiramāsassa juṇhapakkhaaṭṭhamiyaṃ tassa putto sīripavarādityavijayānantayasamahādhammarājādhirājā nāma rajjaṃ kāresi. Tadā sūriyavaṃsābhisiripavarālaṅkāradhammasenāpatimahādhammarājādhirājaguru- mahātherassa sissaṃ paññājotābhidhajamahādhammarājādhirājaguruttheraṃ [Pg.164] saṅgharājaṭṭhāne ṭhapesi.

Plus tard, en l'an 1208 de l'ère Kali, au huitième jour de la quinzaine claire du mois de Migasira, son fils, nommé Sīripavarādityavijayānantayasamahādhammarājādhirājā, monta sur le trône. Il nomma alors au poste de Sangharaja le thera Paññājotābhidhajamahādhammarājādhirājaguru, disciple du grand thera Sūriyavaṃsābhisiripavarālaṅkāradhammasenāpatimahādhammarājādhirājaguru.

Sopi sīlavā pariyattikovido sikkhākāmo lajjīpesalo. Aṅguttaranikāyapāḷiyā tadaṭṭhakathāyaca attha yojanaṃ marammabhāsāya akāsi.

Celui-ci était vertueux, expert dans les écritures, désireux d'apprendre, modeste et aimable. Il composa une interprétation en langue birmane de l'Aṅguttaranikāya et de son commentaire.

Tassa rañño kāle ñeyyadhammābhivaṃsasiripavarālaṅkāradhammasenāpatimahādhammarājādhirāja- gurutthero saddhammavilāsiniyā nāma paṭisambhidāmaggaṭṭhakathāya atthayojanaṃ marammabhāsāya akāsi.

Sous le règne de ce roi, le thera Ñeyyadhammābhivaṃsasiripavarālaṅkāradhammasenāpatimahādhammarājādhirājaguru composa une interprétation en langue birmane du Saddhammavilāsinī, le commentaire du Paṭisambhidāmagga.

Maṇijotasaddhammālaṅkāramahādhammarājādhirājaguruttherosaṃyutta- nikāyapāḷiyā tadaṭṭhakathāyaca atthayojanaṃ marammabhāsāya akāsi.

Le thera Maṇijotasaddhammālaṅkāramahādhammarājādhirājagurutthera composa une interprétation en langue birmane du Saṃyuttanikāya et de son commentaire.

Medhābhivaṃsasaddhammadhajamahādhammarājādhirājagurutthero dīghanikāyapāḷiyā tadaṭṭhakathāyaca atthayojanaṃ marammabhāsāya akāsi.

Le thera Medhābhivaṃsasaddhammadhajamahādhammarājādhirājagurutthera composa une interprétation en langue birmane du Dīghanikāya et de son commentaire.

Ñeyyadhammābhivaṃsasiripavarālaṅkāradhammasenāpatimahā dhammarājādhirājaguruttherassa sisso upasampadāvasena pañcavassiko paññāsāmi nāmāhaṃ saddatthabhedacintānāmakassaganthassa gaṇṭhipadatthavaṇṇanaṃ marammabhāsāya akāsiṃ. Dasavassikakāle pana abhidhānappadīpikāsaṃvaṇṇanāya atthayojanaṃ marammabhāsāya akāsiṃ. Tassāca pāṭhaṃ bahūhi ganthehi saṃsadditvā visodhesinti.

Moi, nommé Paññāsāmi, disciple du thera Ñeyyadhammābhivaṃsasiripavarālaṅkāradhammasenāpatimahādhammarājādhirājaguru, ayant cinq ans d'ancienneté d'ordination complète, j'ai composé en langue birmane une explication des termes difficiles de l'ouvrage nommé Saddatthabhedacintā. À l'âge de dix ans d'ancienneté, j'ai composé une interprétation en langue birmane de l'Abhidhānappadīpikā-saṃvaṇṇanā. J'en ai révisé le texte en le comparant avec de nombreux autres ouvrages.

Aparabhāge sakkarāje cuddasādhike dvisate sahasseca sampatte ayaṃ amhākaṃ dhammiko rājā anekasatajātīsu upacitapuññānubhāvena jinasāsanassa paggaṇhanatthāya sammādevalokapālehi uyyojiyanoviyarajjasampattiṃ paṭilabhi. Dasabalassasāsanaṃ paggaṇhitukāmassa dhammarājassa manoratho matthakaṃ patto ahosi. Mariyādaṃ bhinditvā dinnakatamaggaṃviya udakaṃ laddhokāsatāya saddhā mahogho [Pg.165] avattharitvā tiṭṭhati. Cattārica vassāni atikkamitvā besākhamāse pañcakakudhabhaṇḍādīhi anekehi rājabhoggabhaṇḍehi parivāretvā udumbarabhaddapiṭṭhe saddhiṃ mahesiyā abhisekaṃ patto. Tenāvocumhā nāgarājuppattikathāyaṃ,-

Plus tard, en l'an 1214 de l'ère Sakkaraj, notre roi vertueux, par la puissance des mérites accumulés au cours de centaines de naissances, reçut la royauté comme s'il y avait été incité par les gardiens du monde céleste pour soutenir la religion du Victorieux. Le souhait de ce roi du Dhamma, désireux de promouvoir l'enseignement du Bouddha aux dix forces, fut exaucé. Sa foi, semblable à un grand flot d'eau ayant trouvé un passage après avoir rompu ses digues, s'étendit partout. Après quatre ans, au mois de Vesākha, entouré de nombreux insignes royaux tels que les cinq régalias, il reçut l'onction royale sur le trône de bois de figuier avec sa reine. C'est pourquoi nous avons dit dans le récit de la naissance du roi des éléphants :

Mahāpuññova rājāyaṃ, kaṭṭhaṭagheva āgate;

Sakkarāje hi sampattiṃ, patvā dāne rato vate.

« Ce roi est doué d'un grand mérite, car il est parvenu au trône en un temps propice. Ayant atteint la prospérité en l'an Sakkaraj, il se consacre véritablement au don. »

Tadā cattāri vassāni, atikkamitvā visādhike;

Saddhiṃ mahesiyā sekaṃ, patto hutvā mahātale.

« Alors, après quatre ans, étant parvenu à l'onction avec sa reine sur la grande terre, en l'an [douze cent] quatorze. »

Jinacakkañca jotesi, mahāsokādayo yathā;

Alajjinoca niggayha, paggahetvāna lajjino.

« Il fit resplendir le cycle du Victorieux, comme le fit le grand Asoka et d'autres ; réprimant les impudents et soutenant les hommes modestes. »

Raṭṭheca dānasīlesu, bhāvanāyābhiyuñcaye;

Nimirājādayo yathāti.

« Il engagea son royaume dans les dons, la vertu et la méditation, à l'instar des rois Nimi et d'autres. »

Tadā yasmā alajjino niggahitabbapuggale avīcinarake nikkhipantoviya niggahakammaṃ akāsi, tasmā te aladdhokāsā nilīyanti, yathā aruṇuggamanakāle kosiyāti. Tenāvocumhā nāgarājuppattikathāyaṃ,-

À ce moment-là, puisqu'il exerçait un acte de répression contre les personnes impudentes méritant d'être réprimées, comme s'il les jetait dans l'enfer Avīci, celles-ci, n'ayant plus d'espace, se cachèrent, tels des hiboux au lever de l'aurore. C'est pourquoi nous avons dit dans le récit de la naissance du roi des éléphants :

Tadā pana jinacakkaṃ, nabhe candova pākaṭaṃ;

Alajjino nilīyanti, aruṇuggeva kosiyāti.

« Alors, le cycle du Victorieux devint manifeste comme la lune dans le ciel ; les impudents se cachent, comme les hiboux au lever de l'aurore. »

Yasmāca lajjino paggahitabbapuggale bhavaggeukkhipantoviya paggahakammaṃ karoti, tasmā te laddhokāsā uṭṭhitasīsā nirāsaṅkā hutvā tiṭṭhanti, yathā candimasūriyālokānaṃ paṭiladdhakāle ādikappikāti. Tenāvocumhā, –

Et puisqu'il exerçait un acte de soutien envers les personnes modestes méritant d'être soutenues, comme s'il les élevait jusqu'au sommet de l'existence, celles-ci, ayant trouvé leur place, se tiennent la tête haute et sans crainte, comme les êtres du début de l'éon lorsqu'ils perçoivent la lumière de la lune et du soleil. C'est pourquoi nous avons dit :

Tadāpica [Pg.166] jinacakkaṃ, khe bhāṇumāva pākaṭaṃ;

Lajjinopi uṭṭhahanti, obhāladdheva kappikāti.

« Alors aussi, le cycle du Victorieux devint manifeste comme le soleil dans le ciel ; les hommes modestes se lèvent, comme les êtres du premier âge recevant la lumière. »

Tepiṭakampi navaṅgaṃ buddhavacanaṃ ciraṭṭhitikaṃ kattukāmo pariyattivissaradehi mahātherehi visodhāpetvā lekhakānaṃ bhatiṃ datvā kaṇṭhajamuddhajādividhānaṃ sithiladhanitādividhānañca punappunaṃ vicāretvā antamaso paricchedalekhamattampi avirādhetvā antepuraṃ pavisetvā suvaṇṇamayesu lohamayesuca potthakesu likhāpesi. Ñāṇathāmasampanneca bhikkhū vicinetvā yathābalaṃ vinayapiṭakaṃ visuṃ visuṃ dhāreti vācuggataṃ kārāpeti. Aggamahesiṃ ādiṃ katvā sakala orodhādayo bahū rājasevakā amaccādayo nāgarikeca yathābalaṃ suttantapiṭakaṃ abhidhammapiṭakañca visuṃ visuṃ ekekasuttamātikāpadabhājanīcittavārādivasena vibhājetvā dhāreti vācuggataṃ kārāpeti. Sayañca anattalakkhaṇādikaṃ anekavidhaṃ suttaṃ devasikaṃ sajjhāyaṃ karoti. Jinasāsanassa ciraṭṭhitatthāyasakalavijiteca araññavāsīnaṃ bhikkhūnaṃ assamassa samantato pañcadhanusatappamāṇe ṭhānethaladakacarānaṃ sabbesaṃ sattānaṃ abhayaṃ adāsi. Pariyatti visāradānañca therānutherānaṃ mātāpitādayo ñātake sabbarājakiccato balikammatoca mocāpetvā yathāsukhaṃ vasāpeti. Ekāhenevāpi sahassamatte kulaputte pabbajūpasampadabhūmīsu patiṭṭhāpetvā sāsanaṃ paggaṇhi. Aññānipi bahūni puññakammāni karoti. Katvāca vivaṭṭameva pattheti, no vaṭṭaṃ. Aññeca orodhādayo tumhe yāni kānici puññakammāni katvā vivaṭṭameva pattheta, mā vaṭṭanti abhiṇhaṃ ovadati. Aniccalakkhaṇādisaṃyuttāya dhammakathāya niccaṃ ovadati. Sayampi samathavipassanāsu niccāraddhaṃ akāsi. Rājūnaṃ pana raṭṭhasāmikānaṃ dhammatāya kiccabāhullatāya kadāci kadāci okāsaṃ na labhati kammaṭṭhānamanuyuñjituṃ, evampi samāno sarīramalaparijagganakālepi kammaṭṭhānamanuyuñjatiyeva, na moghavasena kālaṃ khepeti. Loke hi amaṅgalasammatānipi manussasīsakapālaṭṭhiādīni susāsanato ānetvā dantakaṭṭhādīni vā taṃsadisāni kārāpetvā attano samīpe ṭhapetvā aṭṭhikādibhāvanāmayapuññaṃ vicināti.

Désirant assurer la pérennité du Tipitaka, la parole du Bouddha en neuf parties, le roi fit réviser les textes par des Mahatheras experts dans les écritures (pariyatti). Après avoir rémunéré des scribes et vérifié à maintes reprises les règles phonétiques, telles que les articulations gutturales et cérébrales ainsi que les sons sourds et sonores, sans omettre ne serait-ce qu'une marque de ponctuation, il entra dans ses appartements privés et fit graver les textes sur des plaques d'or et de métal. Ayant sélectionné des moines dotés de force intellectuelle, il leur fit mémoriser et réciter séparément le Vinaya Pitaka selon leurs capacités. En commençant par la reine principale, tous les membres de la cour, les serviteurs royaux, les ministres et les citoyens furent amenés à mémoriser et réciter le Suttanta Pitaka et l'Abhidhamma Pitaka, divisés par sections telles que les Suttas, les Matikas (résumés), les Padabhajaniya (commentaires de mots) et les Cittavara (chapitres sur l'esprit). Lui-même récitait quotidiennement divers discours, dont l'Anattalakkhana Sutta. Pour la pérennité de l'enseignement du Victorieux, il accorda la protection (abhaya) à tous les êtres vivants, qu'ils soient terrestres ou aquatiques, dans un périmètre de cinq cents archers autour des monastères de forêt dans tout son royaume. Il exempta les parents et proches des grands théras experts en Pariyatti de toutes les corvées royales et taxes, leur permettant de vivre paisiblement. En une seule journée, il soutint la religion en établissant un millier de fils de famille dans les étapes de l'ordination (pabbajja) et de l'ordination complète (upasampada). Il accomplit de nombreuses autres actions méritoires et, ce faisant, n'aspirait qu'à la libération du cycle (vivaṭṭa) et non à la continuation du cycle des existences (vaṭṭa). Il exhortait fréquemment les autres, y compris son entourage, en disant : « Vous aussi, en accomplissant des mérites, aspirez à la libération du cycle et non au cycle lui-même. » Il les instruisait constamment par des discours sur le Dhamma liés aux caractéristiques de l'impermanence. Lui-même s'efforçait sans cesse dans la pratique du calme (samatha) et de la vision profonde (vipassanā). Bien que, par la nature même des rois souverains, il manquait parfois d'occasions pour s'adonner au sujet de méditation (kammaṭṭhāna) en raison de ses nombreuses obligations, il s'y consacrait néanmoins même durant les soins corporels quotidiens, ne laissant pas le temps s'écouler en vain. Même avec des objets considérés comme de mauvais augure dans le monde, tels que des crânes ou des ossements humains provenant des cimetières, il faisait fabriquer des objets tels que des cure-dents ou des articles similaires pour les garder près de lui, afin de cultiver le mérite né de la méditation sur les ossements (aṭṭhikabhāvanā).

Tadā pana amhākaṃ ācariyavaraṃ pariyattivisāradaṃ tikkha javanagacchirādiñāṇopetaṃ vicitradhammadesanākathaṃ sakala marammikabhikkhūnaṃ onamitaṭṭhānabhūtaṃ vuddhāpacāyiṃ rūpasobhaggapattaṃ yuttavādikaṃ ñeyyadhammābhimunivarañāṇakittisiridhajadhammasenāpati- mahādhammarājādhirājagurūti tatiyaṃ laddhalañchaṃ taṃ bhikkhusaṅghānaṃ sakalaraṭṭhavāsīnaṃ pāmokkhabhāve patiṭṭhāpesi asokamahārājāviya mahāmoggaliputtatissattheraṃ. Tenāvocumhā nāgarājuppattikathāyaṃ,–

À cette époque, il établit notre excellent maître — expert en Pariyatti, doté d'une sagesse prompte et pénétrante, orateur d'exception dans la prédication du Dhamma, refuge pour tous les moines birmans, respectueux des aînés, doué d'une beauté physique, tenant des propos justes et portant le titre de Ñeyyadhammābhimunivarañāṇakittisiridhajadhammasenāpati-mahādhammarājādhirājaguru — à la tête de la communauté des moines et de tous les habitants du royaume, tout comme le grand roi Asoka l'avait fait pour le thera Mahamoggaliputtatissa. C'est pourquoi nous avons dit dans le récit de la fondation de la cité :

Tadāca bhikkhusaṅghānaṃ, theraṃ pāmokkhabhāvake;

Ñeyyādiladdhalañchaṃ taṃ, patiṭṭhāpesi sādhukanti.

« Alors, il établit dignement ce thera, détenteur du titre commençant par Ñeyya, comme chef de la communauté des moines. »

Tadāca amhākaṃ dhammikamahārājā sakkarāje ekūnavīsatādhike sahasse dvisateca sampatte mantalākhyātācalassa samīpe subhūmilakkhaṇopetaṃ ekanipātatitthamiva bahujananayanavihaṅgānaṃ sabbanagarālaṅkārehi parikkhittaṃ manussānaṃ cakkhulolatājanakaṃ nānāratanehi sampuṇṇaṃ nānā verajjavāṇijānaṃ puṭabhedanaṭṭhānabhūtaṃ ratanapuṇṇanāmakaṃ mahārājaṭṭhānikaṃ māpesi, mandhātuviya rājagahaṃ, sudassano viyaca kusāvatīnagaranti. Tenāvocumhā nāgarājuppattikathāyaṃ,–

À cette époque, notre roi vertueux, lorsque l'année 1219 de l'ère Sakkaraj fut atteinte, fit construire près de la montagne nommée Mandalay une cité royale nommée Ratanapunna. Dotée des caractéristiques d'un sol excellent, elle était comme un port de ralliement pour les oiseaux que sont les yeux de la multitude. Entourée de toutes les parures d'une cité, elle suscitait la fascination des hommes, regorgeait de divers joyaux et servait de centre commercial pour les marchands de divers pays. Elle était semblable à Rajagaha pour le roi Mandhatu, ou à la cité de Kusavati pour le roi Sudassana. C'est pourquoi nous avons dit dans le récit de la fondation de la cité :

Tadā kaṭṭhaṭajhe sampatte, mantalākhyācalassaca;

Erāvatīti nāmāya, māpesi samīpe nagaraṃ.

« Alors, l'année 1219 étant arrivée, il fit construire une cité près de la montagne nommée Mandalay et du fleuve nommé Irrawaddy. »

Subhūmilakkhaṇopetaṃ[Pg.168], ratanapuṇṇanāmakaṃ;

Rājagahaṃva mandhātu, akirammaṇiyaṃ subhanti.

« Dotée d'un sol excellent et nommée Ratanapunna, elle était comme le Rajagaha de Mandhatu, d'une beauté et d'une splendeur incomparables. »

Seyyathāpi nāma loke ālokatthikānaṃ sattānaṃ pītisomanassaṃ uppādento upakaronto udayapabbatato sahassaraṃsī divākaro uṭṭhahati, evamevaṃ marammaraṭṭhikānaṃ lajjīpesalānaṃ sikkhākāmānaṃ bhikkhūnaṃ gihīnañca pītisomanassaṃ uppādento upakāronto ayaṃ dhammikorājā imasmiṃ marammaraṭṭhe uppajjati.

Tout comme le soleil aux mille rayons se lève sur la montagne de l'orient pour assister et susciter la joie et le bonheur des êtres en quête de lumière, de même ce roi vertueux apparut dans le pays des Marammas (Birmanie) pour assister et susciter la joie et le bonheur des moines consciencieux, vertueux et désireux d'apprendre, ainsi que des laïcs.

Imañca dhammikarājānaṃ nissāya marammaraṭṭhe sammāsambuddhassa sāsanaṃ ativiya joteti. Vuḍḍhiṃ virūḷiṃ vepullaṃ āpajjati.

Grâce à ce roi vertueux, l'enseignement du Parfaitement Illuminé brille intensément au pays des Marammas. Il connaît croissance, progrès et prospérité.

Sāsanañca nāmetaṃ rājānaṃ nissāya tiṭṭhatīti. Ayaṃ dhammikarājāyeva na sāsanassūpakāro dhammacārī dhammamānī, apica kho dhammikarājānaṃ nissitāpi sabbaraṭṭhavāsikā sāsanassūpakārāyeva dhammacārino dhammamānino rājānugatā hutvā. Tenevāha mahābodhijātakādīsu, –

On dit que l'enseignement repose sur le roi. Ce roi vertueux n'est pas le seul à soutenir la religion, à pratiquer le Dhamma et à honorer le Dhamma ; tous les habitants du royaume, s'appuyant sur lui, deviennent également des soutiens de la religion, pratiquant et honorant le Dhamma en suivant l'exemple du roi. C'est pourquoi il est dit dans le Mahabodhi Jataka et d'autres textes :

Gavañce taramānānaṃ, ujuṃ gacchati puṅgavo;

Sabbā gāvī ujuṃ yanti, nette ujuṃ gate sati.

« Lorsque le taureau qui mène le troupeau marche droit en traversant une rivière, toutes les vaches marchent droit à sa suite, car leur guide va droit. »

Evameva manussesu, yo hoti seṭṭhasammato;

So cepi dhammaṃ carati, pageva itarā pajā;

Sabbaraṭṭhaṃ sukhaṃ seti, rājā ce hoti dhammikoti.

« De même parmi les hommes, celui qui est considéré comme le chef, s'il pratique le Dhamma, le reste du peuple en fera autant. Tout le royaume vit dans le bonheur si le roi est vertueux. »

Visesato pana dutiyaṃ amarapuraṃ māpentassa mahādhammarañño aggamahesiyā ajjavamaddavasohajjādiguṇayuttāya dhitā amhākaṃ rañño aggamahesī sammācārinī patibbatā. Sabbanārīnaṃ aggabhāvaṃ pattāpi samānā kāmaguṇasaṅkhātena surāmadena appamajjitvā puññakammesu appamādavasena niccāraddhavīriyā hoti. Niccaṃ pariyattiyā uggahaṇaṃ akāsi. Vedapāragūca [Pg.169] ahosi. Sammāsambuddhasāsane ativiya pasannā aññāpi orodhādayo mahādhammarañño ovāde ṭhatvā dhammaṃ cariṃsu. Sāsanaṃ pasīdiṃsuyeva. Uparājāpi mahādhammarājassa ekamātāpītiko mahādhammarājicchāya avirodhetvāyeva sakalaraṭṭhavāsīnaṃ gihīnaṃ bhikkhūnañca atthahitamāvahati, seyyathāpi cakkavattirañño santike jeṭṭhaputto thāmajavasampanno atisūro uṭṭhānavīriyo. Aññepi amaccā anekasahassappamāṇā mahādhammaraññā laddhesu laddhesu ṭhānantaresu ṭhitā mahādhammarañño taṃ taṃ kiccamāvahanti puññakammesu abhiramanti. Sakalaraṭṭhavāsinoca manussā dānasīlabhāvanāsuyeva cittaṃ ṭhapenti. Bhikkhūca saṅgharājappamukhādayo theranavamajjhimā ganthadhuravipassanādhuresu abhiyuñjanti.

Particulièrement, la fille de la reine principale du Grand Roi du Dhamma, qui fonda la seconde Amarapura, douée de vertus telles que la droiture, la douceur et l'amitié, est la reine principale de notre roi, une femme de conduite parfaite et dévouée à son époux. Bien qu'ayant atteint la suprématie parmi toutes les femmes, elle ne se laisse pas distraire par l'ivresse des plaisirs sensoriels et demeure constamment diligente dans les actes méritoires par la force de la vigilance. Elle a continuellement étudié les Textes (Pariyatti) et est devenue experte dans les Védas. Elle a une foi immense dans l'enseignement du Parfaitement Éveillé. D'autres femmes du palais, se tenant sous les instructions du Grand Roi du Dhamma, ont également pratiqué le Dhamma. Elles ont eu foi dans la religion. Le vice-roi (Uparājā) aussi, frère de même père et mère du Grand Roi du Dhamma, sans jamais s'opposer à la volonté du Grand Roi du Dhamma, œuvre pour le bien et le profit de tous les habitants du royaume, laïcs comme moines, tout comme le fils aîné d'un monarque universel (Cakkavatti), doué de force, de rapidité, de courage et de diligence. D'autres ministres, au nombre de plusieurs milliers, établis par le Grand Roi du Dhamma dans diverses fonctions obtenues, accomplissent les diverses tâches du roi et se réjouissent des actes méritoires. Les habitants de tout le royaume fixent leur esprit sur le don, la moralité et la méditation. Et les moines, avec à leur tête le Sangharaja, qu'ils soient anciens, nouveaux ou de rang moyen, s'appliquent aux devoirs de l'étude (ganthadhura) et de la méditation (vipassanādhura).

Evamekassa sādhujjanassa guṇaṃ mahantena ussāhena kathentopi dukkaraṃtāva niṭṭhaṃ pāpetuṃ, bhagavato pana tilokaggassa anekasahassapāramitānubhāvena pavattaṃ guṇaṃ ko nāma puggalo sakkhissati niṭṭhaṃ pāpetvā kathetunti. Evaṃ mahādhammarājassaca aggamahesiyāceva uparājādīnañca guṇe vissaṭṭhena vitthārato kathiyamāne imissā sāsanavaṃsappadīpikāya anekasatabhāṇavāramattampi patvā pariyanto na paññāyeyya, yasmāca atippapañcā bhaveyya, tasmā saṅkhepenevāyaṃ kathitā sādhujjanānaṃ mahāpuññamayāya pītiyā anumodanatthāya. Idañhi suṇantehi sādhujjanehi anumoditabbaṃ,- asukasmiṃ kira kāle asukasmiṃ raṭṭhe asuko nāma rājā sāsanaṃ paggaṇhitvā vuḍḍhiṃ virūḷiṃ vepullamāpajji, seyyathāpi nāma rukkho bhūmodakānaṃ nissāya vuḍḍhiṃ virūḷiṃ vepullamāpajjīti.

S'il est déjà difficile d'achever le récit des vertus d'un seul homme de bien malgré un grand effort, quelle personne pourrait finir de relater les vertus du Bienheureux, le suprême des trois mondes, manifestées par le pouvoir de ses milliers de perfections ? Ainsi, si l'on racontait en détail et avec aisance les vertus du Grand Roi du Dhamma, de sa reine principale, du vice-roi et des autres, ce luminaire de l'histoire de la religion (Sāsanavaṃsappadīpikā) atteindrait des centaines de sections de récitation sans que l'on en voie la fin. Comme cela deviendrait trop prolixe, ce récit est fait de manière concise pour la joie et l'approbation (anumodanā) des gens de bien, à travers une joie faite de grand mérite. Car cela doit être approuvé par les gens de bien qui l'écoutent : 'En tel temps, dans tel royaume, un roi nommé ainsi, ayant soutenu la religion, a atteint la croissance, l'accroissement et l'expansion, tout comme un arbre, soutenu par la terre et l'eau, atteint la croissance, l'accroissement et l'expansion'.

Imassa rañño kāle ñeyyadhammābhimunivaraññāṇakitti siridhajadhammasenāpatimahādhammarājādhirājaguru nāma saṅgharājā [Pg.170] mahāthero raññā abhiyācito surājamaggadīpaniṃ nāma ganthaṃ akāsi. Majjhimanikāyaṭṭhakathāya atthaṃ sissānaṃ vācetvā yathāvācitaniyāmena atthayojanānayaṃ potthake āropāpesi.

Sous le règne de ce roi, le Sangharaja Mahāthera nommé Ñeyyadhammābhimunivaraññāṇakitti Siridhajadhammasenāpati-mahādhammarājādhirājaguru, sollicité par le roi, composa l'ouvrage nommé Surājamaggadīpanī. Ayant enseigné le sens du commentaire du Majjhima Nikāya à ses disciples, il fit consigner dans des livres la méthode d'explication du sens (atthayojanānaya) selon la manière dont il l'avait enseignée.

Medhābhivaṃsasaddhammadhajamahādhammarājādhirājaguru nāma mahāthero jātakapāḷiyā atthayojanānayaṃ marammabhāsāya akāsi.

Le Mahāthera nommé Medhābhivaṃsasaddhammadhajamahādhammarājādhirājaguru composa la méthode d'explication du sens de la version Pāli du Jātaka en langue birmane (marammabhāsa).

Saṅgharājassa sisso paññāsāmisirikavidhajamahādhammarājādhirājagurūti raññā laddhanāmalañcho soyevāhaṃ dhamma raññā aggamahesiyāca abhiyācito sīlakathaṃ nāma ganthaṃ upāyakathaṃ nāma ganthañca akāsiṃ. Rañño ācariyabhūtena disāpāmokkhena nāma upāsakena abhiyācito soyevātaṃ akkharavisodhaniṃ nāma ganthaṃ āpattivinicchayaṃ nāma ganthañca. Tathā saṅgharaññā codito soye vāhaṃ nāgarājuppatikathaṃ vohāratthabhedañca vivādavinicchayañca akāsiṃ. Tathā pañcajambugāmabhojakena lekhakāmaccena dvīhica ārocanalekhakāmaccehi abhiyācito so yevāhaṃ rājasevakadīpaniṃ nāma ganthaṃ akāsiṃ. Tathā dīghanāvānagarabhojakena mahāamaccena abhiyācito soyevāhaṃ nirayakathādīpakaṃ nāma ganthaṃ akāsiṃ. Tathā silāleḍḍukanāmakena upāsakena abhiyācito soyevāhaṃ uposathavinicchayaṃ nāma ganthaṃ akāsiṃ. Tathā bahūhi sotujanehi abhiyācito soyevāhaṃ saddanītiyā saṃvaṇṇanaṃ pāḷibhāsāya akāsinti.

Le disciple du Sangharaja, ayant reçu du roi le titre de Paññāsāmisirikavidhajamahādhammarājādhirājaguru — c'est-à-dire moi-même — sollicité par le roi et la reine principale, ai composé les ouvrages nommés Sīlakathā et Upāyakathā. Sollicité par l'upāsaka nommé Disāpāmokkha, qui était le maître du roi, j'ai composé l'ouvrage nommé Akkharavisodhanī et l'ouvrage nommé Āpattivinicchaya. De même, exhorté par le Sangharaja, j'ai composé le Nāgarājuppatikathā, le Vohāratthabheda et le Vivādavinicchaya. De même, sollicité par le gouverneur de Pañcajambugāma, qui est un ministre secrétaire, et par deux ministres hérauts, j'ai composé l'ouvrage nommé Rājasevakadīpanī. De même, sollicité par le grand ministre gouverneur de la ville de Dīghanāva, j'ai composé l'ouvrage nommé Nirayakathādīpaka. De même, sollicité par l'upāsaka nommé Silāleḍḍuka, j'ai composé l'ouvrage nommé Uposathavinicchaya. De même, sollicité par de nombreux auditeurs, j'ai moi-même composé une explication (saṃvaṇṇanā) de la Saddanīti en langue Pāli.

Ekasmiñca samaye kaliyuge vīsādhike dvisate sahasseca sampatte rañño etadahosi,- idāni buddhassa bhagavato sāsane kesañci bhikkhūnaṃ sāmaṇerānañca kuladūsanādiasāruppakammehi uppāditā cattāro paccayā bahū dissanti[Pg.171], kecipi alajjī puggalā jātarūpādinissaggiyavatthumpisādiyanti, kecipi vinā paccayaṃ vikāle tambulaṃ khādanti, sannidhiñca katvā dhūmānica pivanti, agilānā hutvā saupāhanā gāmaṃ pavisanti, chattaṃ dhārenti, aññepi avinayānulomācāre caranti, idāni bhikkhūnaṃ sāmaṇerānañca buddhassa sammukhe buddhaṃ sakkhiṃ katvā ime anācāre na carissāmāti paṭiññaṃ kārāpetvā bhagavato sikkhāpadāni rakkhāpetuṃ vaṭṭati, evañca sati bhikkhū sāmaṇerāca mayaṃ buddhassa sammukhe evaṃ paṭiññaṃ karoma, paṭiññañca katvā vikāraṃ āpajjantānaṃ amhākaṃ imasmiṃyeva attabhāve imasmiṃyeva paccakkhe kiñci bhayaṃ uppajjeyyāti paccakkhabhayaṃ apekkhitvā te sikkhāpadaṃ rakkhissantīti. Evaṃ pana cintetvā bhikkhūnaṃ sāmaṇerānañca evaṃ paṭiññaṃ kārāpetuṃ yujjati vā mā vāti mayaṃ na jānāma, idāni saṅgharājādayo mahāthere sannipātāpetvā pucchissāmīti puna cintesi.

À une certaine époque, alors que l'ère Kaliyuga atteignit l'an mille deux cent vingt (1220), cette pensée vint au roi : 'À présent, dans la religion du Bienheureux Bouddha, on voit apparaître chez certains moines et novices de nombreux gains obtenus par des actes inappropriés tels que la corruption des familles. Certains individus sans pudeur acceptent même des objets interdits comme l'or et l'argent. Certains mâchent du bétel hors des heures permises sans nécessité, font des provisions et fument du tabac. Sans être malades, ils entrent dans les villages chaussés, portent des parasols et s'adonnent à d'autres pratiques contraires à la discipline (Vinaya). Il convient maintenant de faire prêter serment aux moines et aux novices devant le Bouddha, en prenant le Bouddha à témoin, en disant : « Nous ne pratiquerons pas ces mauvaises conduites », afin de leur faire respecter les règles de formation (sikkhāpada) du Bienheureux. S'il en est ainsi, les moines et les novices se diront : « Nous prêtons un tel serment devant le Bouddha ; si nous agissons contrairement après avoir prêté serment, quelque danger pourrait nous arriver dans cette vie même, de manière visible. » Ainsi, redoutant un danger immédiat, ils respecteront les règles de formation.' Ayant ainsi réfléchi, il pensa de nouveau : 'Je ne sais pas s'il est convenable ou non de faire prêter un tel serment aux moines et aux novices. Je vais maintenant réunir le Sangharaja et les autres grands anciens pour les interroger'.

Atha sabbepi mahāthere saṅgharājassa vihāre sannipātāpetvā imaṃ kāraṇaṃ pucchathāti amacce āṇāpesi. Atha amaccā mahāthere sannipātāpetvā pucchiṃsu,-idāni bhante sāsane bhikkhūnaṃ sāmaṇerānañca avinayānulomācārāni disvā buddhassa sammukhe buddhaṃ sakkhiṃ katvā rājā yathā ime anācāre na carissāmāti paṭiññaṃ kārāpetvā bhagavato sikkhāpadāni rakkhāpetuṃ icchati, tathā kārāpetuṃ yujjati vā mā vāti.

Ensuite, il ordonna aux ministres : 'Réunissez tous les grands anciens au monastère du Sangharaja et posez-leur cette question.' Alors les ministres, ayant réuni les grands anciens, les interrogèrent : 'Vénérables, voyant à présent dans la religion des pratiques contraires à la discipline chez les moines et les novices, le roi souhaite leur faire respecter les règles de formation du Bienheureux en leur faisant prêter serment devant le Bouddha, en prenant le Bouddha à témoin, de la sorte : « Nous ne pratiquerons pas ces mauvaises conduites ». Est-il convenable d'agir ainsi ou non ?'

Atha saṅgharājappamukhādayo mahātherā evamāhaṃsu,- yasmā sāsanassa parisuddhabhāvaṃ icchanto evaṃ karoti, tasmā tathā kārāpetuṃ yujjatīti.

Alors les grands thériens, ayant à leur tête le Sangharaja, déclarèrent : « Puisqu’il agit ainsi en désirant la pureté de la Dispensation (Sāsana), il convient donc de faire procéder de la sorte. »

Paṇḍitābhidhajamunindaghosamahādhammarājaguruttherādayo pana katipayattherā evamāhaṃsu, – idāni bhikkhū nāma saddhābalādīnaṃ [Pg.172] thokatāya bhagavato āṇāsaṅkhātaṃ sacittakācittakāpattiiṃ āpajjitvā bhagavatāyeva anuññātehi desanāvuṭṭhānakammehi paṭikaritvā sīlaṃ parisuddhaṃ katvā lajjīpesalabhāvaṃ karonti, na kadāci āpattiṃ anāpajjitvā, tasmā bhagavatā paṭikkhittaṃ kammaṃ sañciccana vītikkamissāmāti buddhassa sammukhe paṭiññākaraṇaṃ atibhāriyaṃ hoti, sacepi pubbe paṭiññaṃ katvā pacchā visaṃvādeyya, evaṃ sati paṭissavavisaṃvāde suddhacittassa dukkaṭaṃ paṭissavakkhaṇeeva pācitti itarassacāti vacanato taṃ taṃ āpattiṃ paṭissavavisaṃvādanadukkapettiyā saheva āpajjeyya, atha paṭiññākaraṇatoyeva āpattibahulatā bhaveyya, yathā pana rogaṃ vūpasamituṃ asappāyabhesajjaṃ paṭisevati, athassa rogo avūpasamitvā atikkameyya, evaṃ āpattiṃ anāpajjitukāmo buddhassa sammukhe paṭiññaṃ karoti, athassa āpattibahulāyeva bhaveyyāti, kiñca bhiyyo abhayadassāvino bhikkhū anekasatabuddhassa sammukhe anekasatavārānipi paṭiññaṃ katvā sikkhāpadaṃ vītikkamituṃ visahissantiyevāti.

Cependant, quelques thériens, tels que le thérien Paṇḍitābhidhajamunindaghosamahādhammarājaguru et d'autres, dirent ceci : « De nos jours, les moines, en raison de la faiblesse de leur foi et d'autres facultés, commettent des offenses — avec ou sans intention — prescrites par l'autorité du Bienheureux. Puis, par les actes de confession et de réhabilitation autorisés par le Bienheureux lui-même, ils purifient leur moralité et recouvrent leur état de conscience et de décence, sans jamais rester totalement exempts d'offenses. Par conséquent, faire une promesse solennelle devant le Bouddha en disant : "Je ne transgresserai pas intentionnellement ce qui a été interdit par le Bienheureux" est une charge extrêmement lourde. Si, après avoir fait une telle promesse, on venait à y manquer plus tard, alors, conformément à la règle stipulant qu'en cas de rupture de promesse, il y a une offense de dukkaṭa pour celui qui a l'esprit pur au moment de la rupture, et une pācittiya pour l'autre, on commettrait l'offense en question en même temps que l'offense de dukkaṭa liée à la rupture de promesse. Ainsi, l'acte même de faire une promesse pourrait entraîner une multiplication des offenses. Tout comme l'usage d'un remède inapproprié pour guérir une maladie pourrait aggraver celle-ci au lieu de la dissiper, de même, un moine désirant ne pas commettre d'offense fait une promesse devant le Bouddha, mais ses offenses ne pourraient alors que s'accroître. De plus, des moines ne voyant aucun danger oseraient transgresser les règles d'entraînement même après avoir fait des promesses des centaines de fois devant des centaines de Bouddhas. »

Atha saṅgharājā mahāthero attano sissaṃ paññāsāmisirikavidhajamahādhammarājādhirājaguruṃ nāma maṃ uyyojesi, tassa therassa vacane paṭivacanaṃ dātuṃ.

Alors le grand thérien Sangharaja me désigna, moi son disciple nommé Paññāsāmisirikavidhajamahādhammarājādhirājaguru, pour apporter une réponse aux paroles de ce thérien.

Athāhaṃ evaṃ vadāmi,- dve puggalā abhabbā sañcicca āpattiṃ āpajjituṃ bhikkhūca bhikkhuniyoca ariyā puggalā, dve puggalā sabbā sañcicca āpattiṃ āpajjituṃ bhikkhūca bhikkhuniyoca puthujjanāti parivārapāḷiyaṃ vuttattā ariyapuggalānaṃviya puthujjanānaṃ vissaṭṭhena paṭiññaṃ kātuṃ na vaṭṭatīti manasikaritvā puthujjanabhikkhūnaṃ paṭiññākaraṇaṃ atibhāriyanti vedeyyace, sabbehipi ariyaputhujjanehi bhikkhūhi upasampadāmāḷake āditova [Pg.173] cattāri akaraṇīyāni ācikkhitabbānīti vuttesu catūsu akaraṇīyesu antamaso tiṇasalākaṃ upādāya yo bhikkhu pādaṃ vā pādārahaṃ vā atirekapādaṃ vā adinnaṃ theyyasaṅkhātaṃ ādiyati, assamaṇo hoti asakyaputtiyoti, antamaso kuntakipillikaṃ upādāya yo bhikkhu sañcicca manussaviggahaṃ jīvitaṃ voropesi, antamaso gabbhapātanaṃ upādāya assamaṇo hoti asakyaputtiyoti, antamaso suññāgāre abhiramāmīti yo bhikkhupāpiccho icchāpakato asantaṃ abhūtaṃ uttarimanussadhammaṃ ullapati, assamaṇo hoti asakyaputtiyotica upajjhācariyena ovadiyamānehi abhinavopasampannehi āma bhanteti paṭiññākathāyeva. Sāmaṇerehipi pabbajjakkhaṇeyeva upajjhāyassa santike pāṇātipātāveramaṇisikkhāpadaṃ samādiyāmītiādinā paṭhamaṃ paṭiññā katāyeva. Tathā bhikkhūhi taṃtaṃāpattiṃ āpajjitvā desanāya paṭikaraṇakāle sādhu suṭṭhu bhante saṃvarissāmīti abhiṇhaṃ paṭiññā katāyeva. Sāmaṇerehipi upajjhācariyassa santike sikkhāggahaṇakālepi pāṇātipātāvera maṇisikkhāpadaṃ samādiyāmītiādinā abhiṇhaṃ paṭiññā katāyeva. Tāhi pana paṭiññāhi abhāyitvā itoyeva bhāyāmīti vuttavacanaṃ acchariyaṃviya hutvā khāyati. Imāya hi paṭiññāya tāsaṃ paṭiññānaṃ visesatā na dissatīti.

Alors je déclare ceci : « Étant donné qu'il est dit dans le Parivāra-pāḷi que "deux types de personnes sont incapables de commettre une offense intentionnellement : les moines et les moniales qui sont des êtres nobles (ariya) ; et deux types de personnes sont capables de commettre intentionnellement toutes les offenses : les moines et les moniales qui sont des gens du commun (puthujjana)", si l'on considère, en ayant cela à l'esprit, que la formulation d'une promesse est une charge trop lourde pour les moines puthujjanas par rapport aux êtres nobles, [il faut noter que] lorsque les quatre "actes à ne pas commettre" (akaraṇīya) sont enseignés à tous les moines, qu'ils soient nobles ou puthujjanas, dès l'ordination — à savoir qu'un moine qui prend ce qui n'est pas donné, ne serait-ce qu'une valeur minime, n'est plus un religieux ni un fils des Sakyas ; qu'un moine qui ôte intentionnellement la vie à un être humain n'est plus un religieux ni un fils des Sakyas ; qu'un moine qui, par mauvais désir, s'attribue faussement des états supra-humains n'est plus un religieux ni un fils des Sakyas — les nouveaux ordonnés, lorsqu'ils sont exhortés par le précepteur, font déjà une promesse en répondant : "Oui, vénérable monsieur". De même, les novices (sāmaṇera), au moment même de leur sortie du monde (pabbajjā), font une première promesse devant leur précepteur en disant : "J'entreprends la règle d'entraînement consistant à s'abstenir de prendre la vie", et ainsi de suite. De la même manière, lorsque les moines, après avoir commis telle ou telle offense, procèdent à la confession (desanā), ils font fréquemment la promesse : "C’est bien, vénérable monsieur, je me retiendrai à l'avenir". Les novices aussi, lorsqu'ils reçoivent l'enseignement auprès de leur précepteur, font fréquemment la promesse : "J'entreprends la règle d'entraînement consistant à s'abstenir de prendre la vie", etc. Il paraît donc étrange de dire : "J'ai peur de cette promesse-ci" sans craindre celles-là. Car dans cette promesse, on ne voit aucune différence par rapport à ces autres promesses. »

Ayaṃ panettha sanniṭṭhānattho,- paṭissavadukkaṭāpatti nāma sāvatthiyaṃ passenadikosalaraññā imasmiṃ vihāre vassaṃ upagacchāhīti āyācite sādhūti paṭijānitvā lābhabahulataṃ paṭicca antarāmagge aññasmiṃ vihāre vassaṃ upagantvā paṭissavavisaṃvādanapaccayā upanandaṃ nāma bhikkhuṃ ārabbha paññattā. Samantapāsādikañca nāma vinayaṭṭhakathāya vassūpanāyikakkhandhakavaṇṇanāyaṃ [Pg.174] paṭissaveca āpatti dukkaṭassāti ettha na kevalaṃ imaṃ temāsaṃ idha vassaṃ vasathāti etasseva paṭissave āpatti, imaṃ temāsaṃ bhikkhaṃ gaṇhatha, ubhopi mayaṃ vassaṃ vasissāma, ekato uddissāpessāmāti evamādināpi tassa tassa paṭissave dukkaṭaṃ, tañca kho paṭhamaṃ suddhacittassa pacchā visaṃvādanapaccayā, paṭhamampi asuddha cittassa pana paṭissave pācittiyanti vuttaṃ.

Voici le sens de la conclusion à ce sujet : l'offense de dukkaṭa pour rupture de promesse fut édictée à Sāvatthī à propos du moine Upananda. Le roi Pasenadi de Kosala l'ayant invité en disant : "Veuillez passer la retraite de la saison des pluies (vassa) dans ce monastère", il accepta en disant : "Bien". Cependant, en raison de l'abondance de gains, il partit passer la retraite dans un autre monastère en chemin ; c'est donc en raison de la rupture de cette promesse que la règle fut établie. Dans la Samantapāsādikā, le commentaire du Vinaya, lors de l'explication du chapitre sur l'entrée en retraite (Vassūpanāyika-kkhandhaka), il est dit : "il y a une offense de dukkaṭa en cas de promesse". Ici, l'offense de dukkaṭa ne s'applique pas seulement à la promesse : "Passez la retraite ici pendant ces trois mois", mais aussi à des promesses telles que : "Acceptez l'aumône pendant ces trois mois", "Nous passerons tous deux la retraite", "Nous solliciterons l'aumône ensemble", etc. Cela concerne celui qui, ayant initialement l'esprit pur, manque ensuite à sa parole ; toutefois, il est précisé que si l'esprit est déjà impur au moment même de la promesse, il s'agit d'une pācittiya.

Iccevaṃ bhikkhūnaṃ aññamaññaṃ dāyakehica saddhiṃ paṭijānitvā visaṃvādanapaccayā aññesaṃ atthahitabhedeyeva dukkaṭāpatti vuttā, na attano icchāvasena sayameva ahaṃ bhuñjissāmi sayissāmīti evamādinā vatvā yathāvuttānurūpaṃ akatvā visaṃvādaneti. Sace pana bhikkhusāmaṇerānaṃ paṭhamameva āma bhantetiādinā paṭiññaṃ katvā pacchā kenacideva karaṇīyena taṃtaṃāpattiṃ āpajjanto saha paṭissavavisaṃvādena dukkaṭāpattiyā āpajjeyya, evaṃ sati tattha tattha sikkhāpadesu dve dve āpattiyo paññāpeyya, na ca evampi paññattā, teneva paṭissavadukkaṭāpatti nāma paresaṃ santike paresaṃ matiṃ gahetvā paṭijānitvā visaṃvādanaṭṭhāneyeva paññattāti daṭṭhabbā.

Ainsi, l'offense de dukkaṭa est mentionnée uniquement en cas de rupture de promesse faite entre moines ou avec des donateurs, entraînant la rupture de l'intérêt ou du bien d'autrui ; elle n'est pas mentionnée pour le fait de ne pas accomplir ce que l'on s'est dit à soi-même par sa propre volonté, comme "je mangerai" ou "je dormirai". Si, chaque fois qu'un moine ou un novice faisait une promesse en disant "Oui, vénérable monsieur", et qu'il commettait ensuite telle ou telle offense pour une raison nécessaire, il devait encourir une offense de dukkaṭa pour rupture de promesse en plus de ladite offense, alors deux offenses auraient été prescrites pour chaque règle d'entraînement. Or, il n'en a pas été prescrit ainsi. C'est pourquoi l'offense de dukkaṭa pour rupture de promesse doit être comprise comme n'étant établie que dans les situations où l'on a accepté la requête d'autrui en sa présence, formulé une promesse, puis manqué à sa parole.

Idāni rājā sāsanassa suddhiṃ icchanto iminā upāyena bhikkhusāmaṇerānaṃ sīlaṃ saṃvarāpento paccakkhasamparāyikabhayaṃ anupekkhitvā saṃvaraṃ āpajjeyyunti cintetvā buddhassa sammukhe paṭiññaṃ kārāpitattā na koci doso dissati. Bhikkhusāmaṇerānampi bhiyyosomattāyasīlaṃ saṃvaritvā sīlaparisuddhi bhaveyyāti. Atha rājā sabbesaṃ bhikkhusāmaṇerānaṃ buddhassa sammukhe paṭiññaṃ kārāpetvā sīlaṃ rakkhāpesīti.

Désormais, le roi, désirant la pureté de l'enseignement (Sāsana), par ce moyen faisant en sorte que les moines et les novices observent la discipline morale, et considérant qu'ils devraient s'engager dans la retenue sans négliger la crainte des dangers de cette vie présente et de la vie future, aucun tort ne peut lui être reproché du fait qu'il leur a fait prêter serment devant le Bouddha. De plus, pour les moines et les novices, en observant davantage la vertu, il y aurait une pureté de conduite. Alors le roi fit prêter serment à tous les moines et novices devant le Bouddha et leur fit garder la vertu.

Iccevaṃ imassa rañño kāle pubbe alajjinopi samānā bhayaṃ anupekkhitvā yebhuyyena lajjinova bhavantīti.

Ainsi, à l'époque de ce roi, même ceux qui étaient auparavant sans scrupules, par crainte des conséquences, devinrent pour la plupart scrupuleux.

Buddhassa [Pg.175] bhagavato parinibbānato tisatādhikānaṃ dvivassasahassānaṃ upari navutime saṃvacchare bahinadītīre gāmasīmato paṭṭhāya yāva antoudakukkhepā, tāva kammaṃ karontānaṃ bhikkhūnaṃ sukhena gamanatthāya gahaṭṭhā gāmasīmāya udakukkhepasīmaṃ sambandhitvā setuṃ akaṃsu.

En l'an 2390 après le Parinibbāna du Seigneur Bouddha, sur la rive extérieure de la rivière, à partir de la limite du village jusqu'à la limite des eaux, des laïcs construisirent un pont reliant la limite du village à la limite des eaux pour faciliter le déplacement des moines accomplissant les actes rituels (kamma).

Atha tattha ñāṇālaṅkārasumanamahādhammarājagurugaṇā cariyanāmako thero upasampadādivinayakammāni katipaya vassesu akāsi.

Alors, en cet endroit, le Thera nommé Ñāṇālaṅkārasumanamahādhammarājagurugaṇācariya accomplit les actes du Vinaya, tels que l'ordination complète, pendant quelques années.

Dhīrānandatthero pana tattha saṅkaradoso hotīti kammaṃ kātuṃ na icchati. Tathā paṭṭhāya ye ye ñāṇālaṅkārasumanamahādhammarājagurugaṇācariyassa matiṃ ruccanti, te te tassa pakkhikā bhavanti. Ye ye pana dhīrānandattherassamatiṃ ruccanti, tete tassa pakkhikā bhavanti. Evaṃlaṅkādīpe amarapuranikāyikā bhikkhū. Dvedhā bhinditvā tiṭṭhanti.

Mais le Thera Dhīrānanda, pensant qu'il y avait là un défaut de confusion entre les limites (saṅkaradoso), ne voulut pas y accomplir l'acte rituel. À partir de là, tous ceux qui approuvaient l'opinion de Ñāṇālaṅkārasumanamahādhammarājagurugaṇācariya devinrent ses partisans. Et tous ceux qui approuvaient l'opinion du Thera Dhīrānanda devinrent les siens. C'est ainsi que, sur l'île de Lanka, les moines de l'Amarapura Nikāya se divisèrent en deux groupes.

Atha dhīrānandapakkhe bhikkhu tappakkhikassa sīlakkhandhattherassa sisse dhammakkhandhavanaratanabhikkhū amhākaṃ jambudīpe ratanapuṇṇanagaraṃ pesesuṃ saṅgharājamahātherassa santike ovādassa paṭiggāhaṇatthāya. Te ca kaliyuge aṭṭhārasādhike dvivassasate sahasseca sampatte kattikamāsassa juṇhapakkhaaṭṭhamiyaṃ sīhaḷadīpato nikkhamitvā āgacchantā ekūnavīsādhike dvivassasate sahasseca sampatte phaggunamāsassa juṇhapakkhasattamiyaṃ ratanapuṇṇanagaraṃ sampattā.

Alors, les moines du parti de Dhīrānanda envoyèrent les moines Dhammakkhandha et Vanaratana, disciples du Thera Sīlakkhandha de ce même parti, dans notre ville de Ratanapuṇṇa en Jambudīpa, auprès du Mahāthera Saṅgharāja pour recevoir ses instructions. Partis de l'île de Ceylan le huitième jour de la quinzaine claire du mois de Kattika de l'an 1218 de l'ère Kali, ils arrivèrent à la ville de Ratanapuṇṇa le septième jour de la quinzaine claire du mois de Phagguna de l'an 1219.

Atha dhammarājā saṅgharājassa ārāme catubhūmikaṃ vihāraṃ kārāpetvā tattha te vasāpesi. Catūhi paccayehica saṅgahaṃ akāsi. Saṅgharājāca tesaṃ dvinnaṃ pakkhikānaṃ vacanaṃ sutvā bahūhi ganthehi saṃsanditvā vivādaṃ vinicchindi. Tādise ṭhāne saṅkaradosassa atthibhāvaṃ pakāsetvā sandesapaṇṇampi tesaṃ adāsi.

Alors le roi de la Loi (Dhammarājā) fit construire un monastère à quatre étages dans le parc du Saṅgharāja et les y fit loger. Il subvint à leurs besoins par les quatre nécessités. Le Saṅgharāja, après avoir entendu les arguments des deux parties et s'être référé à de nombreux textes, trancha le différend. Déclarant l'existence du défaut de confusion des limites dans un tel lieu, il leur remit également une lettre de décision.

Mahādhammarājāca [Pg.176] tesaṃ puna sikkhaṃ saṅgharājassa santike gaṇhāpetvā piṭakattayapotthakādīni dātabbavatthūni datvā tasmiṃyeva saṃvacchare paṭhamaāsāḷimāsassa kāḷapakkhadasamiyaṃ nāvāya te pesesi.

Le Grand Roi de la Loi leur fit recevoir à nouveau l'entraînement auprès du Saṅgharāja, leur fit don de livres du Tripiṭaka et d'autres objets, et les renvoya par bateau le dixième jour de la quinzaine sombre du premier mois d'Āsāḷha de cette même année.

Tato pacchāca ñāṇālaṅkārasumanamahādhammarājagurugaṇācariyapakkhe bhikkhūpi tappakkhikassa paññāmolittherassa sisse vimalajotidhammanandabhikkhū pesesuṃ saddhiṃ ariyālaṅkārena nāma sāmaṇerena catūhica upāsakehi. Teca kaliyuge vīsādhike dvisate sahasseca sampatte kattikamāsassa juṇhapakkhapañcamiyaṃ sampattā.

Par la suite, les moines du parti de Ñāṇālaṅkārasumanamahādhammarājagurugaṇācariya envoyèrent également les moines Vimalajoti et Dhammananda, disciples du Thera Paññāmoli de ce même parti, accompagnés d'un novice nommé Ariyālaṅkāra et de quatre laïcs. Ils arrivèrent le cinquième jour de la quinzaine claire du mois de Kattika de l'an 1220 de l'ère Kali.

Tadāpi saṅgharājassa ārāmeyeva ekaṃ vihāraṃ kārāpetvā te vasāpesi. Catūhi paccayehica saṅgahaṃ akāsi. Saṅgharājāpi puna vinicchayaṃ adāsi yathāvuttanayena. Dhammarājā tesampi bhikkhūnaṃ saṅgharājassa santike puna sikkhaṃ gaṇhāpetvā sāmaṇerañca upasampādetvā catūhi paccayehi saṅgahaṃ katvā pahiṇi.

À cette occasion également, le roi fit construire un monastère dans le parc même du Saṅgharāja et les y fit loger. Il subvint à leurs besoins par les quatre nécessités. Le Saṅgharāja rendit à nouveau sa décision selon la méthode précédemment mentionnée. Le Roi de la Loi fit également recevoir à nouveau l'entraînement par ces moines auprès du Saṅgharāja, fit ordonner le novice, et les renvoya après avoir pourvu à leurs quatre nécessités.

Tato pacchāca kaliyuge bāvīsādhike dvivassasate sahasseca sampatte māghamāsassa kāḷapakkhaekādasamiyaṃ sīhaḷadīpatoyeva dve bhikkhū tayo sāmaṇerā cattāro upāsakā sarajatasuvaṇṇakaraṇḍakaṃ sarajatasuvaṇṇacetiyadātuṃ hatthidantamayaṃ buddharūpaṃ mahābodhipattāni mahābodhitacaṃ mahābodhipatiṭṭhānasūmiṃ sīhaḷadakkhiṇasākhābodhipattāni dutiyasattāhaanimisaṭṭhānabhūmiñca dhammapaṇṇākāratthāya gahetvā ratanapuṇṇaṃ nāma mahārājaṭṭhānīnagaraṃ sampattā. Tesampi dhammarājā catūhi paccayehi saṅgahaṃ katvā saṅgharañño ārāme vasāpesi. Bhikkhunañca puna sikkhaṃ gaṇhāpesi. Sāmaṇerānañca upasampadakammaṃ gahaṭṭhānañca pabbajjakammaṃ gaṇhāpesi.

Plus tard, en l'an 1222 de l'ère Kali, le onzième jour de la quinzaine sombre du mois de Māgha, deux moines, trois novices et quatre laïcs arrivèrent de l'île de Ceylan à la cité royale de Ratanapuṇṇa, apportant en cadeaux pieux des reliquaires d'argent et d'or, des reliques dans des châsses d'argent et d'or, une statue du Bouddha en ivoire, des feuilles, de l'écorce et de la terre provenant du lieu du grand arbre de la Bodhi, ainsi que des feuilles de la branche sud de l'arbre de la Bodhi de Ceylan et de la terre provenant du lieu d'Animisa. Le Roi de la Loi les accueillit avec les quatre nécessités et les fit loger dans le parc du Saṅgharāja. Il fit recevoir aux moines un nouvel entraînement, fit procéder à l'ordination complète des novices et fit admettre les laïcs dans la vie monastique.

Iccevaṃ marammaraṭṭhe bhagavato parinibbānato paṭṭhāya yāvajjatanā [Pg.177] sāsanassa theraparamparavasena patiṭṭhānatā veditabbā.

C'est ainsi que l'on doit comprendre l'établissement de la religion dans le pays de Maramma, depuis le Parinibbāna du Béni jusqu'à ce jour, à travers la lignée des Theras.

Iccevaṃ marammamaṇḍale arimaddanapure arahantattheragaṇo uttarājīvattherachappadattheragaṇo sivalittheragaṇo ānandattheragaṇo tāmalindattheragaṇoti pañca gaṇā ahesuṃ.

Ainsi, dans le territoire de Maramma, à Arimaddanapura, il y eut cinq groupes : le groupe du Thera Arahanta, le groupe des Theras Uttarājīva et Chappada, le groupe du Thera Sīvali, le groupe du Thera Ānanda et le groupe du Thera Tāmalinda.

Idāni arimaddananagare pañcagaṇato paṭṭhāya vijayapurajeyyapuraratanapūresu theraparamparavasena sāsanassa anukkamena āgatabhāvaṃ dassayissāmi. Sirikhettanagare hi ‘so yāṃ noṃ’ nāma rājā parakkamavaṃsikassa sāradassittherassa antevāsikaṃ saddhammaṭṭhitittheraṃ attano ācariyaṃ katvā pūjesi.

À présent, je vais montrer comment, à partir des cinq groupes d'Arimaddana, la religion s'est transmise successivement à Vijayapura, Jeyyapura et Ratanapura par la lignée des Theras. Dans la ville de Sirikhetta, le roi nommé « So Yam Nom » fit du Thera Saddhammaṭṭhiti, disciple du Thera Sāradassi de la lignée de Parakkama, son propre maître et lui rendit hommage.

Kaliyugassa catuvassādhikaaṭṭhasatakāle sirikhettanagarato āgantvā so ratanapūre rajjaṃ kāresi. Atha attano puttaṃ anekibhaṃ nāma rājakumāraṃ mahārāja nāmena sirikhettanagaraṃ bhuñjāpesi. Dakkhiṇadisābhāge ‘kū vṭhe ṭa-yo mo’ nagaraṃ, pacchimadisābhāge ‘pho khoṃ’ nāma ṭhānaṃ, uttaradisābhāge ‘ma loṃ’ nagaraṃ, puratthimadisābhāge ‘koṃ khoṃ’ nāma ṭhānaṃ, etthantare nisinnānaṃ gihīnaṃ mama puttassa āṇā pavattatu, bhikkhūnaṃ mamācariyassa saddhammaṭṭhitittherassa āṇā pavattatūti niyyādesi.

En l'an 804 de l'ère Kali, venant de la ville de Sirikhetta, il régna à Ratanapura. Puis, il confia la ville de Sirikhetta à son fils, le prince nommé Anekibha, sous le titre de Mahārāja. Il décréta : « Que l'autorité de mon fils s'exerce sur les laïcs résidant entre la ville de « Ku Vthe Ta-yo Mo » au sud, le lieu nommé « Pho Khom » à l'ouest, la ville de « Ma Lom » au nord et le lieu nommé « Kom Khom » à l'est ; et que l'autorité de mon maître, le Thera Saddhammaṭṭhiti, s'exerce sur les moines. »

Tassaca saddhammaṭṭhitittherassa ariyavaṃsatthero mahāsāmittheroti dve sissā ahesuṃ. Tesu mahāsāmitthero pubbe vuttanayena sāsanavaṃsaṃ ānessāmīti sīhaḷadīpaṃ gantvā sīhaḷadīpato saddhiṃ pañcahi bhikkhūhi saddhammacāriṃ nāma theraṃ ānetvā abhinavasikkhaṃ gaṇhitvā sirikhettanagare sīhaḷadīpavaṃsikaṃ sāsanaṃ vaḍḍhāpetvā nisīdi. Tassa mahāsārittherassa sisso atulavaṃso nāma thero catūsu disāsu ahiṇḍitvā pariyattiṃ uggaṇhitvā sirikhettanagareyeva [Pg.178] tambulabhuñjamātikāsamīpe sāsanaṃ paggaṇhitvā nisīdi. Tassa atulavaṃsattherassa sisso ratanaraṃsī nāma theroca pariyattivesārajjaṃ patvā sirikhettanagareyeva sāsanaṃ paggaṇhitvā nisīdi. Tassaca ratanaraṃ sittherassa sisso satvavadhammarājassa ācariyo abhisaṅketo nāma thero pariyattivesārajjaṃ patvā sirikhettanagarayeva sāsanaṃ paggaṇhitvā nisīdi. Tassa pana sisso munindaghoso nāma thero atthi. Kaliyuge sattatādhike navasate sampatte pacchimapakkhādhikarājā sirikhettanagaraṃ abhibhavitvā nandayodhena nāma amaccena saddhiṃ taṃ munindaghosattheraṃ ānetvā ratanapūre patiṭṭhāpesi.

Ce thera Saddhammaṭṭhiti avait deux disciples : le thera Ariyavaṃsa et le thera Mahāsāmi. Parmi eux, le thera Mahāsāmi, se disant « j’apporterai la lignée de la religion selon la manière précédemment mentionnée », se rendit à l'île de Ceylan et, ramenant de l'île de Ceylan le thera nommé Saddhammacārī ainsi que cinq moines, il reçut la nouvelle ordination et résida dans la ville de Sirikhettanagara après y avoir fait croître la religion issue de la lignée de l'île de Ceylan. Le disciple de ce thera Mahāsāritthera, un thera nommé Atulavaṃsa, après avoir parcouru les quatre directions et appris la Pariyatti, résida dans la ville même de Sirikhettanagara, près de Tambulabhuñjamātikā, pour soutenir la religion. Le disciple de ce thera Atulavaṃsa, le thera nommé Ratanaraṃsī, ayant atteint la maîtrise dans la Pariyatti, résida dans la ville même de Sirikhettanagara pour soutenir la religion. Le disciple de ce thera Ratanaraṃsī, le maître du roi Satvavadhammarāja nommé thera Abhisaṅketo, ayant atteint la maîtrise dans la Pariyatti, résida dans la ville même de Sirikhettanagara pour soutenir la religion. Son disciple est le thera nommé Munindaghosa. À l'arrivée de l'an 970 de l'ère Kaliyuga, le roi de la région occidentale, après avoir conquis la ville de Sirikhettanagara, amena ce thera Munindaghosa avec un ministre nommé Nandayodha et l'établit à Ratanapūra.

So kira pacchimapakkhādhikarājā evaṃ kathesi,- ahaṃ sirikhettanagaraṃ labhitvā ekaṃyeva bhikkhuṃ ekaṃyeva gihiṃ labhāmīti.

On raconte que ce roi de la région occidentale parla ainsi : « Ayant obtenu la ville de Sirikhettanagara, je n'obtiens qu'un seul moine et un seul laïc. »

So pana thero sāmaṇeranāmena munindaghoso nāma. Upasampannakāle pana mātulabhūtassa therassa nāmena upāli nāma. Dinnanāmena pana tipiṭakālaṅkāro nāma. Tiriyapabbatavihāre pana vāsattā ṭhānanāmena tiriyapabbatatthero nāma.

Ce thera, par son nom de novice, s'appelait Munindaghosa. Au moment de son ordination complète, il reçut le nom d'Upāli, du nom de son oncle qui était thera. Par le nom qui lui fut conféré, il s'appelait Tipiṭakālaṅkāra. En raison de sa résidence au monastère de Tiriyapabbata, il s'appelait, par son nom de lieu, Tiriyapabbatatthera.

So kira erāvatīnadītīre catubhūmikavihāre paṭhamaṃ nisīditvā pacchā kaliyugassa vassasahasse kālesaṭṭhivassāyuko hutvā tiriyapabbatavihāre nisīdi. Sāmaṇerakāle so jalumasyāmabhayena ratanapūrato nikkhamitvā ketumatīnagaraṃ patvā tattha tisāsanadhajattherassa sissabhūtassa dhammarājaguruttherassa santike ganthaṃ uggaṇhiṃ. Pāḷiaṭṭhakathāṭīkāsu atichekatāya daharakāleyevaca vessantarajātakaṃ kabyālaṅkārena bandhitvā kathanato ativiya pākaṭo ahosi. Tassa pana [Pg.179] therassa sisso uccanagaravāsī mahātissattheroti saṅgirajanapade araññavāsaṃ vasitvā pariyattiṃ vācetvā sāsanaṃ paggaṇhi. Tassa pana sisso reminagāme gāmavāsī candatthero nāma. Tassa sisso taṃgāmavāsī guṇasiritthero nāma. Tassa sisso taṃgāmavāsī kalyāṇadhajattharo nāma. So pana thero padumanagare sahassorodhabodhodadhigāmesu pariyattiṃ vācetvā nisīdi. Tassa sisso bodhodadhigāmavāsino indobhāsakalyāṇacakkavimalācārattherā sahassorodhagāmavāsino guṇasāracandasārattherā vaṃtumagāmavāsī varaesitthero kanninagare jararājagāma vāsī guṇasirittherocāti ime therā kalyāṇadhajattherassa santike puna sikkhaṃ gahetvā pariyattiṃ uggaṇhitvā kovidā ahesuṃ.

On raconte qu'il résida d'abord dans un monastère à quatre étages sur la rive du fleuve Erāvatī, puis plus tard, à l'époque de l'an mille de l'ère Kaliyuga, étant âgé de soixante ans, il résida au monastère de Tiriyapabbata. À l'époque où il était novice, fuyant le danger de Jalumasyāma, il partit de Ratanapūra pour atteindre la ville de Ketumatī, où il étudia les textes auprès du thera Dhammarājaguru, disciple du thera Tisāsanadhaja. En raison de sa grande expertise dans les Pāli, les commentaires et les sous-commentaires, et parce qu'il avait composé le Vessantara Jātaka sous forme d'ornement poétique dès sa jeunesse, il devint extrêmement célèbre par ses prédications. Le disciple de ce thera, le thera Mahātissa résidant à Uccanagara, ayant vécu dans la forêt dans la région de Saṅgira et ayant enseigné la Pariyatti, soutint la religion. Son disciple fut le thera Canda, habitant le village de Reminagāma. Son disciple fut le thera Guṇasiri, habitant ce même village. Son disciple fut le thera Kalyāṇadhaja, habitant ce même village. Ce thera résida dans la ville de Padumanagara et dans les villages de Sahassarodha et Bodhodadhi en y enseignant la Pariyatti. Ses disciples, les theras Indobhāsa-Kalyāṇacakka-Vimalācāra résidant au village de Bodhodadhi, les theras Guṇasāra et Candasāra résidant au village de Sahassarodha, le thera Varaesī résidant au village de Vaṃtuma, et le thera Guṇasiri résidant au village de Jararāja dans la ville de Kanni ; tous ces theras, ayant reçu à nouveau l'ordination auprès du thera Kalyāṇadhaja et ayant appris la Pariyatti, devinrent des experts.

Tasseva kalyāṇadhajattherassa sisso saṅgirajanapade samivanagāme nisinno dhammadharo nāma thero mahallakakāle padumanagare kusumamūlagāme nisīditvā ganthaṃ vācetvā sāsanaṃ paggaṇhi.

Un disciple de ce même thera Kalyāṇadhaja, le thera nommé Dhammadhara, résidant au village de Samivanagāma dans la région de Saṅgira, s'établit à l'âge mûr au village de Kusumamūla dans la ville de Padumanagara, où il enseigna les textes et soutint la religion.

Tesu guṇasiritthero amarapuramāpakassa rañño kāle guṇābhilaṅkārasaddhammamahārājādhirājagurūti nāmalañchaṃ gaṇhitvā jeyyabhūmivāsakittivihāre paṭivasi.

Parmi eux, le thera Guṇasiri, à l'époque du roi fondateur d'Amarapura, reçut le titre de Guṇābhilaṅkārasaddhammamahārājādhirājaguru et résida au monastère Jeyyabhūmivāsikitti.

Tassa pana therassa sisso ñāṇābhivaṃsadhammasenāpatimahādhammarājāguru nāma mahāthero. Tasseva rañño kāle saṅgharājā ahosi. So pana thero sīhaḷadīpe amarapuranikāyikānaṃ pabhavo. Guṇābhilaṅkārasaddhammamahādhammarājādhirājaguruttherasseva sisso tipiṭakālaṅkāramahādhammarājaguru nāma thero. Tassa sisso sūriyavaṃsābhisiripavarālaṅkāradhammasenāpati mahādhammarājādhirājaguru nāma thero amarapuradutiyamāpakassa rañño kāle [Pg.180] saṅgharājā ahosi. Tassa pana sisso ñeyya dhammābhivaṃsamunivarañāṇakittisiripavarālaṅkāradhammasenāpati- mahādhammarājādhirājaguru mahāthero dutiyaṃ amarapuramāpakassa ratanapuṇṇamāpakassaca rañño kālesu saṅgha rājā ahosi. So pana ñāṇābhivaṃsadhammasenāpatimahādhammarājādhirājaguruttherassa saṅgharañño sissopi varaesittherassa sissoca ahosi.

Le disciple de ce thera était le grand thera nommé Ñāṇābhivaṃsadhammasenāpatimahādhammarājāguru. À l'époque de ce même roi, il fut le Sangharaja. Ce thera est à l'origine de ceux de la lignée d'Amarapura dans l'île de Ceylan. Un disciple de ce même thera Guṇābhilaṅkārasaddhammamahādhammarājādhirājaguru fut le thera nommé Tipiṭakālaṅkāramahādhammarājaguru. Son disciple, le thera nommé Sūriyavaṃsābhisiripavarālaṅkāradhammasenāpati Mahādhammarājādhirājaguru, fut le Sangharaja à l'époque du second roi fondateur d'Amarapura. Son disciple, le grand thera Ñeyya dhammābhivaṃsamunivarañāṇakittisiripavarālaṅkāradhammasenāpati- mahādhammarājādhirājaguru, fut le Sangharaja aux époques du second roi fondateur d'Amarapura et du roi fondateur de Ratanapuṇṇa. Bien qu'il fût le disciple du Sangharaja Ñāṇābhivaṃsadhammasenāpatimahādhammarājādhirājaguru, il fut également le disciple du thera Varaesī.

Ayaṃ sīhaḷadīpato sabbapacchimāgatehi saddhammacārīmahāsāmittherehi yāva amhākaṃ ācariyā theraparamparā dassanakathā.

Ceci est le récit montrant la succession des theras depuis les grands theras Saddhammacārī et Mahāsāmi, venus en dernier lieu de l'île de Ceylan, jusqu'à nos propres maîtres.

Ayampi aparā theraparamparā veditabbā. Chappadattheravaṃsiko saddhammakitti nāma thero jeyyapuraṃ āgantvā catudīpabhūmiṭṭhāne nisīditvā mahāariyavaṃsattherassa santike pariyattiṃ uggaṇhitvā tato pacchā jetavanavihāraṃ saṅkamitvā tattha nisīditvā pariyattiṃ vācetvā sāsanaṃ paggaṇhi.

Voici une autre succession de theras qu'il convient de connaître. Un thera nommé Saddhammakitti, de la lignée du thera Chappada, vint à Jeyyapura et, résidant au lieu-dit Catudīpabhūmi, apprit la Pariyatti auprès du grand thera Ariyavaṃsa ; après cela, il se transféra au monastère de Jetavana et, y résidant, enseigna la Pariyatti et soutint la religion.

Tassa saddhammakittittherassa sisso tisāsanadhajo nāma. Tassa sisso dhammarājaguru nāma. Tassa sisso munindaghoso nāma. Tassa sisso mahātisso nāma. Tassa sisso candapañño nāma. Tassa sisso guṇasiri nāma. Tassa sisso ñāṇadhajo nāma. Tassa sisso dhammadharo nāma. Tassa sisso indobhāso nāma. Tato paṭṭhāya kalyāṇacakka vimalācāra guṇasāra candasāra varaesī guṇasiri ñāṇābhivaṃsa ñeyyadhammābhivaṃsattherānaṃ vasena sāsanavaṃso veditabboti.

Le disciple de ce thera Saddhammakitti fut nommé Tisāsanadhaja. Son disciple fut nommé Dhammarājaguru. Son disciple fut nommé Munindaghosa. Son disciple fut nommé Mahātissa. Son disciple fut nommé Candapañña. Son disciple fut nommé Guṇasiri. Son disciple fut nommé Ñāṇadhaja. Son disciple fut nommé Dhammadhara. Son disciple fut nommé Indobhāsa. À partir de là, la lignée de la religion doit être connue à travers les theras Kalyāṇacakka, Vimalācāra, Guṇasāra, Candasāra, Varaesī, Guṇasiri, Ñāṇābhivaṃsa et Ñeyyadhammābhivaṃsa.

Ayaṃ pattalaṅkassa chappadattherassa sissabhūtā saddhammakittittherato paṭṭhāya theraparamparadassanakathā.

Voici le récit présentant la lignée des anciens, commençant par le Thera Saddhammakitti, qui était un disciple du Thera Chappada de Pattalaṅka.

Idaṃ ratanapuṇṇanagare sāsanassa patiṭṭhānaṃ.

Ceci est l'établissement de la Religion dans la ville de Ratanapuṇṇa.

Evaṃ aparantaraṭṭhasaṅkhātena ekadesena sakalampi marammaraṭṭhaṃ [Pg.181] gahetvā sāsanavaṃso dassetabbo. Bhagavāpi hi aparantaraṭṭhe candanavihāre vasitvā tambadīparaṭṭhe taṃtaṃdesampi iddhiyā caritvā sattānaṃ dhammaṃ desesiyevāti.

Ainsi, l'histoire de la Religion (Sāsanavaṃsa) doit être présentée en incluant l'ensemble du pays de Maramma à travers une partie connue sous le nom de pays d'Aparanta. Car le Bienheureux lui-même, après avoir séjourné dans le monastère de bois de santal en Aparanta, parcourut divers endroits du pays de Tambadīpa par son pouvoir psychique et enseigna le Dhamma aux êtres.

Iti sāsanavaṃse aparantaraṭṭhasāsanavaṃsakathāmaggo

Ainsi, dans l'Histoire de la Religion, s'achève la voie du récit sur l'histoire de la Religion en Aparanta,

Nāma chaṭṭho paricchedo.

lequel constitue le sixième chapitre.

7. Kasmiragandhāraraṭṭhasāsanavaṃsakathāmaggo

7. Le récit de l'histoire de la Religion dans le pays de Kasmīra et de Gandhāra.

7. Idāni yathāvuttamātikāvasena kasmīravandhāraraṭṭhasāsanavaṃsakathāmaggaṃ vattuṃ okāso anuppatto, tasmā taṃ vakkhāmi.

7. À présent, l'occasion est venue de relater le récit de l'histoire de la Religion dans le pays de Kasmīra et de Gandhāra selon les rubriques susmentionnées ; c'est pourquoi je vais le raconter.

Tatiyasaṅgītāvasāne hi mahāmoggaliputtatissatthero majjhanti kattheraṃ kasmīragandhāraraṭṭhaṃ pesesi,-tvaṃ etaṃ raṭṭhaṃ gantvā ettha sāsanaṃ pabhiṭṭhāpehīti. Ettha ca kasmīragandhāraraṭṭhaṃ nāma cīnaraṭṭhasamīpe tiṭṭhati. Teneva hi adhunā kasmīragandhāraraṭṭhavāsino cinaraṭṭhavāsinoca manussā aravāḷassa nāma nāgarājassa uppajjanakālato paṭṭhāya yāvajjatanā nāgarūpaṃ katvā mānenti pūjenti sakkaronti, vatthabhājanādīsupi nāgarūpameva te yebhuyyena karontīti.

À la fin du troisième Concile, le Thera Mahāmoggaliputta Tissa envoya en effet le Thera Majjhantika dans le pays de Kasmīra et de Gandhāra, en disant : « Va dans ce pays et établis-y la Religion. » Or, ce pays de Kasmīra et de Gandhāra se situe à proximité du pays de Chine. C'est précisément pour cela que, depuis l'époque de l'apparition du roi-naga nommé Aravāḷa jusqu'à aujourd'hui, les habitants de Kasmīra-Gandhāra et de Chine confectionnent des images de naga pour les honorer, les vénérer et leur rendre hommage ; ils représentent même pour la plupart des formes de naga sur leurs tissus, leurs récipients et autres objets.

Soca majjhantikattheropi catūhi bhikkhūhi saddhiṃ attha pañcamo hutvā pāṭaliputtato vehāsaṃ abbhuggantvā himavati aravāḷadahassa upari otari. Tena kho pana samayena kasmīragandhāraraṭṭhe sassapākasamaye aravāḷo nāma nāgarājā aravāḷadahe nisīditvā karakavassaṃ nāma vassāpetvā sassaṃ harāpetvā mahāsamuddaṃ pāpesi. Teroca aravāḷadahassa upari otaritvā aravāḷadahapiṭṭhikaṃ caṅkamatipi tiṭṭhatipi nisīdatipi seyyampi kappeti. Nāgamāṇavakā taṃ disvā aravāḷassa nāgarājassa ārocesuṃ, - mahārāja eko chinnabhinnapaṭadharo bhaṇḍukāsāvavasano amhākaṃ udakaṃ dūsetīti. Tadā pana thero attānaṃyeva [Pg.182] nāgānaṃ dasseti. Nagarājā tāvadeva kodhābhibhūto nikkhamitvā theraṃ disvā makkhaṃ assahamāno antalikkhe anekāni bhiṃsanakāni nimmini. Tato tato bhusāvātā vāyanti, rukkhā chijjanti, pabbatakūṭā patanti meghāgajjanti, vijjuṃlatā niccharanti, asaniyo phalanti, bhinnaṃ viya gaganaṃ udakaṃ paggharati, bhayānakarūpā nāgakumārā sannipatanti, sayampi dhūmāyati pajjalati, paharaṇavuṭṭhiyo vissajjeti, ko ayaṃmuṇḍako chinnabhinnapaṭadharotiādīhi pharusavacanehi theraṃ santajjeti, etha gaṇhatha hanatha niddhamatha imaṃ samaṇanti nāgabalaṃ āṇāpesi.

Le Thera Majjhantika, accompagné de quatre moines, formant un groupe de cinq, s'éleva dans les airs depuis Pāṭaliputta et descendit au-dessus du lac Aravāḷa dans l'Himavant. À cette époque, au moment de la récolte dans le pays de Kasmīra-Gandhāra, le roi-naga nommé Aravāḷa, résidant dans le lac Aravāḷa, fit tomber une pluie de grêle, emportant les récoltes vers la grande mer. Le Thera, après être descendu sur le lac Aravāḷa, y marchait, s'y tenait debout, s'y asseyait et s'y couchait. Voyant cela, les jeunes naga informèrent le roi-naga Aravāḷa : « Grand roi, un homme au crâne rasé portant une robe safran en lambeaux souille nos eaux. » Alors le Thera se montra lui-même aux naga. Le roi-naga, aussitôt envahi par la colère, sortit et, voyant le Thera, ne pouvant supporter ce qu'il considérait comme du mépris, créa divers phénomènes terrifiants dans le ciel. Des vents violents soufflèrent de toutes parts, des arbres furent brisés, des sommets de montagnes s'écroulèrent, le tonnerre gronda, des éclairs jaillirent, la foudre éclata, le ciel sembla se fendre pour déverser de l'eau, des naga aux formes effrayantes se rassemblèrent ; lui-même fumait et s'enflammait, et il lança des pluies d'armes. Il terrifia le Thera par des paroles rudes telles que : « Qui est ce crâne rasé aux vêtements en lambeaux ? », et ordonna à l'armée des naga : « Venez, saisissez-le, tuez-le, expulsez ce religieux ! »

Thero sabbaṃ taṃ bhiṃsanakaṃ attano iddhibalena paṭibāhitvā nāgarājānaṃ āha,–

Le Thera, ayant repoussé tous ces phénomènes terrifiants par son pouvoir psychique, dit au roi-naga :

Sadevakopi ce loko, āgantvā tāsayeyya maṃ;

Na me paṭibalo assa, janetuṃ bhayabheravaṃ.

« Même si le monde entier, y compris les dieux, venait pour m'effrayer, nul ne serait capable de susciter en moi de terreur. »

Sacepi tvaṃ mahiṃ sabba, sasamuddaṃ sapabbataṃ;

Ukkhipitvā mahānāga, khipeyyāsi mamūpari.

« Même si toi, ô grand naga, tu soulevais la terre entière avec ses océans et ses montagnes pour les jeter sur moi, »

Neva me sakkuṇeyyāsi, janetuṃ bhayabheravaṃ;

Aññadatthu tavevassa, vighāto uragādhipāti.

« tu ne pourrais nullement susciter en moi de terreur ; au contraire, ô seigneur des serpents, ce ne serait que pour ton propre tourment. »

Evaṃ vutte nāgarājā vihatānubhāvo nipphalavāyāmo dukkhī dummano ahosi.

À ces mots, le roi-naga, dont la puissance était brisée et les efforts vains, devint malheureux et abattu.

Taṃ thero taṅkhaṇānurūpāya dhammiyā kathāya sandassetvā samādapetvā samuttejetvā sampahaṃsetvā tīsu saraṇesu pañcasuca sīlesu patiṭṭhāpesi saddhiṃ caturāsītiyā nāgasahassehi. Aññepi bahū himavantavāsino yakkhāca gandhabbāca kumbhaṇḍāca therassa dhammakathaṃ sutvā saraṇesuca sīlesuca patiṭṭhahiṃsu. Pañcakopi yakkho saddhiṃ bhariyāya yakkhiniyā pañcahica puttasatehi paṭhame [Pg.183] phale patiṭṭhito. Athāyasmā majjhanti katthero sabbenāgayakkharakkhase āmantetvā evamāha,-

Le Thera, l'ayant instruit, encouragé et réjoui par un discours sur le Dhamma approprié à la circonstance, l'établit dans les trois refuges et les cinq préceptes, ainsi que quatre-vingt-quatre mille naga. De nombreux autres habitants de l'Himavant, yakkhas, gandhabbas et kumbhaṇḍas, ayant entendu le discours du Thera, s'établirent également dans les refuges et les préceptes. Le yakkha Pañcaka, avec son épouse la yakkhini et leurs cinq cents fils, fut établi dans le premier fruit de la sainteté. Alors, le vénérable Thera Majjhantika s'adressa à tous les naga, yakkhas et rakkhasas et dit :

Mādāni kodhaṃ janayittha, ito uddhaṃ yathā pure;

Sassaghātañca mā kattha, sukhakāmā hi pāṇino;

Karotha mettaṃ sattesu, vasantu manujā sukhanti.

« Ne générez plus désormais de colère comme par le passé ; ne détruisez pas les récoltes, car tous les êtres aspirent au bonheur. Pratiquez la bienveillance envers les êtres, et que les hommes vivent heureux ! »

Te sabbepi sādhu bhanteti therassa vacanaṃ paṭissuṇitvā yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjiṃsu. Taṃ divasameva nāgarājassa pūjāsamayo hoti. Atha nāgarājā attano ratanamayaṃ pallaṅkaṃ āharāpetvā therassa paññapesi. Nisīdi thero pallaṅke. Nāgarājāpi theraṃ bījayamāno samīpe aṭṭhāsi. Tasmiṃ khaṇe kasmīragandhāraraṭṭhavāsino āgantvā theraṃ disvā amhākaṃ nāgarājatopi thero mahiddhikataroti therameva vanditvā nisinnā. Thero tesaṃ āsivisopamasuttaṃ kathesi. Suttapariyosāne asītiyāpāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Kulasatasahassañca pabbaji. Tato pabhuti ca kasmīragandhāro yāvajjetanā kāsāvapajjotā isivātapaṭivātāeva.

Ils répondirent tous : « Très bien, vénérable », et se conformèrent à ses instructions. Ce jour-là même était le moment de la fête du roi-naga. Alors, le roi-naga fit apporter son trône de joyaux et le prépara pour le Thera. Le Thera s'assit sur le trône. Le roi-naga se tint près de lui en l'éventant. À cet instant, les habitants de Kasmīra-Gandhāra arrivèrent et, voyant le Thera, se dirent que celui-ci possédait plus de pouvoirs que leur propre roi-naga ; ils lui rendirent hommage et s'assirent. Le Thera leur prêcha l'Āsivisopama Sutta. À la fin du discours, il y eut une réalisation du Dhamma pour quatre-vingt mille êtres. Cent mille familles entrèrent dans la vie monastique. Depuis lors et jusqu'à ce jour, le pays de Kasmīra-Gandhāra resplendit de robes safran et est embaumé par le souffle des sages.

Gantvā kasmīragandhāraṃ, isi majjhantiko tadā;

Duṭṭhaṃ nāgaṃ pasādetvā, mocesi bandhanā bahūti.

« S'étant rendu à Kasmīra-Gandhāra, le sage Majjhantika convertit alors le naga malfaisant et délivra de nombreux êtres de leurs liens. »

Adhunā pana kasmīragandhāraraṭṭhe sāsanassa atthaṅgatassaviya sūriyassa obhāso na paññāyati, tasmā tattha sāsanassa patiṭṭhāne vitthārena vattabbakiccaṃ natthīti.

Mais aujourd'hui, dans le pays de Kasmīra-Gandhāra, l'éclat de la Religion ne se perçoit plus, tel un soleil couchant ; c'est pourquoi il n'est plus nécessaire de parler longuement de l'établissement de la Religion en ce lieu.

Iti sāsanavaṃse kasmīragandhāraraṭṭhasāsanavaṃsakathāmaggo

Ainsi, dans l'Histoire de la Religion, s'achève la voie du récit sur l'histoire de la Religion dans le pays de Kasmīra et de Gandhāra,

Nāma sattamo paricchedo.

lequel constitue le septième chapitre.

8. Mahiṃsakaraṭṭhassāsanavaṃsakathāmaggo

8. Le récit de l'histoire de la Religion dans le pays de Mahiṃsaka.

8. Idāni [Pg.184] yathāvuttamātikāvasena mahiṃsakaraṭṭhasāsanavaṃsakathāmaggaṃ vattuṃ okāso anuppatto, tasmā taṃ vakkhāmi.

8. À présent, l'occasion est venue de relater le récit de l'histoire de la Religion dans le pays de Mahiṃsaka selon les rubriques susmentionnées ; c'est pourquoi je vais le raconter.

Tatiyasaṅgītāvasāne hi mahāmoggaliputtatissatthero mahārevattheraṃ mahiṃsakamaṇḍalaṃ pesesi,- tvaṃ etaṃ raṭṭhaṃ gantvā ettha sāsanaṃ patiṭṭhāpehīti.

À la fin du troisième Concile, le Thera Mahāmoggaliputta Tissa envoya en effet le Thera Mahādeva dans le pays de Mahiṃsaka, en disant : « Va dans ce pays et établis-y la Religion. »

Soca attapañcamo hutvā mahiṃsakamaṇḍalaṃ agamāsi paccantimesu janapadesu pañcavaggo gaṇo alaṃ upasampadakammāyāti maññamāno. Thero mahiṃsakamaṇḍalaṃ gantvā devadūtasuttaṃ kathesi. Suttapariyosāne cattālīsapāṇasahassāni dhammacakkhuṃ ppaṭilabhiṃsu. Cattālīsaṃyeva pāṇasahassāni pabbajiṃsu.

Il se rendit dans la région de Mahiṃsaka avec quatre autres compagnons (lui-même étant le cinquième), pensant qu'un groupe de cinq membres suffisait pour les actes d'ordination dans les régions frontalières. Le Thera, arrivé dans la région de Mahiṃsaka, prêcha le Devadūta Sutta. À la fin du discours, quarante mille êtres obtinrent l'œil du Dhamma. Quarante mille êtres entrèrent dans la vie monastique.

Gantvāna raṭṭhaṃ mahiṃsaṃ, mahārevo mahiddhiko;

Codetvā devadūtehi, mocesi bandhanā bahūti.

Étant allé au pays de Mahiṃsa, le puissant Mahādeva, après les avoir avertis par les messagers divins, en libéra beaucoup de leurs liens.

Adhunā pana tattha sāsanassa abbhehiviya paṭicchannassa sūriyassa okāso dubbalo hutvā paññāyati.

Mais maintenant, là-bas, l'influence de la Religion semble s'être affaiblie, telle la lumière du soleil obscurcie par des nuages.

Iti sāsanavaṃse mahiṃsakaraṭṭhasāsanavaṃsakathāmaggo

Ainsi se termine, dans la Chronique de la Religion, l'exposé sur l'histoire de la religion dans le pays de Mahiṃsaka,

Nāma aṭṭhamo paricchedo.

intitulé le huitième chapitre.

9. Mahāraṭṭhasāsanavaṃsakathāmaggo

9. Exposé sur l'histoire de la religion au Mahāraṭṭha.

9. Ito paraṃ mahāraṭṭhasāsanavaṃsakathāmaggaṃ kathayissāmi yathāvuttamātikāvasena.

9. Dorénavant, j'exposerai l'histoire de la religion au Mahāraṭṭha selon l'ordre du sommaire déjà mentionné.

Tatiyasaṅgītāvasāne hi mahāmoggaliputtatissatthero mahādhammarakkhittheraṃ mahāraṭṭhaṃ pesesi,-tvaṃ etaṃ raṭṭhaṃ gantvā ettha sāsanaṃ patiṭṭhāpesīti.

À la fin du troisième concile, le Thera Mahāmoggaliputtatissa envoya le Thera Mahādhammarakkhita au Mahāraṭṭha, en lui disant : « Va dans ce pays et établis-y la Religion. »

Mahādhammarakkhitattheroca attapañcamo hutvā mahāraṭṭhaṃ gantvā mahānāradakassapajātakakathāya mahāraṭṭhake pasādetvā [Pg.185] caturāsītipāṇasahassāni maggaphalesu patiṭṭhāpesi. Terasasahassāni pabbajiṃsu. Evaṃ so tattha sāsanaṃ patiṭṭhāpesi.

Le Thera Mahādhammarakkhita, se rendant au Mahāraṭṭha avec quatre autres compagnons, inspira les habitants du Mahāraṭṭha par le récit du Mahānāradakassapa Jātaka et établit quatre-vingt-quatre mille êtres dans les chemins et les fruits. Treize mille personnes entrèrent dans la vie monastique. C'est ainsi qu'il y établit la Religion.

Mahāraṭṭhaṃ isi gantvā, so mahā dhammarakkhito;

Jātakaṃ kathayitvāna, pasādesi mahājananti.

Le sage Mahādhammarakkhita, s'étant rendu au Mahāraṭṭha, inspira la multitude en racontant un Jātaka.

Tattha kira manussā pubbe aggihutādimicchākammaṃ yebhuyyena akaṃsu. Teneva thero mahānāradakassapajātakakathaṃ desesi. Tato paṭṭhāya tattha manussā jātaka kathaṃ yebhuyyena sotuṃ ativiya icchanti. Bhikkhūca yebhuyyena gahaṭṭhānaṃ jātakakathaṃyeva desenti. Visesato pana vassantarajātakakathaṃ te manussā bahūhi dātabbavatthūhi pūjetvā suṇanti.

On dit qu'en ce lieu, autrefois, les hommes pratiquaient majoritairement de mauvaises actions comme les sacrifices du feu. C'est pourquoi le Thera prêcha le récit du Mahānāradakassapa Jātaka. Depuis lors, les gens de cet endroit désirent ardemment écouter des récits de Jātaka. Et les moines prêchent principalement des récits de Jātaka aux laïcs. Particulièrement pour le récit du Vessantara Jātaka, ces gens l'écoutent en l'honorant par de nombreux dons.

Tañca mahāraṭṭhaṃ nāma syāmaraṭṭhasamīpe ṭhitaṃ, teneva syāmaraṭṭhavāsinopi bhikkhū gahaṭṭhāca yebhuyyena sotuṃ icchantīti. Mahādhammarakkhitattheropi mahāraṭṭhavāsīhi saddhiṃ sakalasyāmaraṭṭhavāsīnaṃ dhammaṃ desesi, amatarasaṃ pāyesi, yathā yonakadhammarakkhitatthero aparantaraṭṭhaṃ gantvā sakalamarammaraṭṭhavāsīnanti.

Et ce pays nommé Mahāraṭṭha est situé près du pays de Siam, c'est pourquoi les moines et les laïcs habitant le Siam désirent également l'écouter. Le Thera Mahādhammarakkhita a également prêché le Dhamma à tous les habitants du pays de Siam en même temps qu'à ceux du Mahāraṭṭha, leur faisant boire l'essence de l'immortalité, tout comme le Thera Yonaka Dhammarakkhita, s'étant rendu dans le pays d'Aparanta, l'avait fait pour tous les habitants du pays de Maramma.

Yaṃ pana yonakaraṭṭhasāsanavaṃsakathāyaṃ vuttaṃ, tampi sabbaṃ etthāpi daṭṭhabbaṃyeva, tehi tassa ekasadisattena ṭhitattāti. Tathā hi nāgasenattheropi yonakaraṭṭhe vasitvā syāmaraṭṭhādīsupi sāsanaṃ patiṭṭhāpesi. Yonakaraṭṭhavāsino mahādhammagambhīrattheramahāmedhaṅkarattherāca saddhiṃ bahūhi bhikkhūhi sīhaḷadīpaṃ gantvā tato punāgantvā syāmaraṭṭhe sokkatayanagaraṃ patvā tattha nisīditvā sāsanaṃ paggaṇhitvā pacchā lakunnanagare nisīditvā sāsanaṃ paggaṇhi. Evaṃ yonakaraṭṭhe sāsanaṃ ṭhitaṃ syāmādīsupi ṭhitaṃyevāti daṭṭhabbaṃ.

De plus, tout ce qui a été dit dans l'histoire de la lignée religieuse du pays Yonaka doit également être considéré ici, car ils sont identiques. En effet, le Thera Nāgasena lui-même, ayant résidé dans le pays Yonaka, établit également la Religion dans des pays comme le Siam. Les Theras Mahādhammagambhīra et Mahāmedhaṅkara, habitants du pays Yonaka, se rendirent sur l'île de Ceylan avec de nombreux moines, puis en revinrent pour atteindre la ville de Sokkataya au Siam, où ils s'installèrent pour soutenir la Religion, et plus tard ils s'installèrent dans la ville de Lakunna pour la soutenir. Ainsi, il faut comprendre que la Religion établie dans le pays Yonaka est également établie au Siam et ailleurs.

Buddhassa bhagavato parinibbānato dvisatādhikānaṃ dvinnaṃ vassasahassānaṃ [Pg.186] upari navutime vassa sīhaḷadīpe rajjaṃ pattassa kittissirirājasīhamahārājassa abhisekato tatiye vasse teneva kittissirirājasīhamahāraññā pahitapaṇṇākārasāsanaṃ āgamma sarāmādhipatidhammikamahārājādhirājenāṇattehi laṅkādīpaṃ āgatehi upālitthe rādīhi patiṭṭhāpito vaṃso upālivaṃsoti pākaṭo. Soca duvidho pubbārāmavihāravāsīabhayagirivihāravāsīvasenāti. Evaṃ mahānagarayonakalyāmaraṭṭhesu sāsanaṃ thiraṃ hutvā tiṭṭhatīti veditabbanti.

En l'an deux mille deux cent quatre-vingt-dix après le parinirvana du Bouddha Béni, lors de la troisième année après le sacre du grand roi Kittissirirājasīha qui était monté sur le trône de l'île de Ceylan, la lignée établie par le Thera Upāli et d'autres — venus sur l'île de Lanka sous les ordres du vertueux grand roi souverain de Rama suite à un message et des présents envoyés par ce même grand roi Kittissirirājasīha — est connue sous le nom de Upālivaṃsa. Celle-ci est de deux sortes : selon qu'elle réside au Pubbārāma Vihāra ou à l'Abhayagiri Vihāra. On doit ainsi savoir que la Religion demeure stable dans les pays de Mahānagara, Yonaka et Syāma.

Iti sāsanavaṃse mahāraṭṭhasāsanavaṃsakathāmaggo nāma

Ainsi se termine, dans la Chronique de la Religion, l'exposé sur l'histoire de la religion au Mahāraṭṭha,

Navamo paricchedo.

intitulé le neuvième chapitre.

10. Cinaraṭṭhasāsanavaṃsakathāmaggo

10. Exposé sur l'histoire de la religion au pays de Chine.

10. Tato paraṃ pavakkhāmi cīnaraṭṭhasāsanavaṃsakathāmaggaṃ yathāṭṭhavitamātikāvasena.

10. Après cela, j'exposerai l'histoire de la religion au pays de Chine selon l'ordre du sommaire établi.

Tatiyasaṅgītāvasāne hi mahāmoggaliputtatissatthero majjhimattheraṃ cinaraṭṭhaṃ pesesi,-tvaṃ etaṃ raṭṭhaṃ gantvā ettha sāsanaṃ patiṭṭhāpehīti.

À la fin du troisième concile, le Thera Mahāmoggaliputtatissa envoya le Thera Majjhima au pays de Chine, en lui disant : « Va dans ce pays et établis-y la Religion. »

Majjhimattheroca kassapagottarena aḷakarevattherena dundabhiyattherena mahārevattherenaca saddhiṃ himavantappadese pañcacīnaraṭṭhaṃ gantvā dhammacakkappavattanasuttantakathāyataṃ desaṃ pasādetvā asītipāṇakoṭiyo maggaphalaratanāni paṭilābhesi. Pañcapica te therā pañcaraṭṭhāni pasādesuṃ. Ekamekassa santike sahassamattā pabbajiṃsu. Evaṃ te tattha sāsanaṃ patiṭṭhāpesuṃ.

Le Thera Majjhima, avec Kassapagotta, le Thera Aḷakarevata, le Thera Dundabhiya et le Thera Mahārevata, se rendit dans les cinq pays de Chine dans la région de l'Himavanta, et après avoir inspiré cette région par le récit du Dhammacakkappavattana Sutta, il fit en sorte que quatre-vingts millions d'êtres obtiennent les joyaux des chemins et des fruits. Ces cinq Theras inspirèrent les cinq pays. Environ mille personnes entrèrent dans la vie monastique auprès de chacun d'eux. C'est ainsi qu'ils y établirent la Religion.

Gantvā majjhimatthero, himavantaṃ pasādayi;

Yakkhasenaṃ pakāsento, dhammacakkappavattananti.

Le Thera Majjhima, étant allé dans l'Himavanta, l'inspira en proclamant la mise en mouvement de la roue du Dhamma à l'armée des Yakshas.

Tattha kira manussā yebhuyyena candīparamīsvārānaṃ yakkhānaṃ pūjaṃ [Pg.187] karonti. Teneva te pañca therā tesaṃ yakkhasenaṃ pakāsayitvā dhammaṃ desesuṃ. Kasmīragandhāraraṭṭhaṃ pana kadāci kadāci cīnaraṭṭhindassa vijitaṃ hoti, kadāci kadāci pana visuṃ hoti. Tadā pana visuṃyeva ahosīti daṭṭhabbaṃ.

On dit qu'en ce lieu, les gens pratiquent majoritairement le culte des Yakshas comme Candī et Paramīssara. C'est pourquoi ces cinq Theras leur prêchèrent le Dhamma en révélant l'armée des Yakshas. Quant au pays de Kasmīra-Gandhāra, il était parfois sous la domination du souverain de Chine, et parfois indépendant. On doit considérer qu'à cette époque, il était indépendant.

Cīranaṭṭhe pana bhagavato sāsanaṃ dubbalaṃyeva hutvā aṭṭhāsi, na thiraṃ hutvā. Teneva idāni tattha katthaciyeva sāsanaṃ chāyāmattaṃva paññāyati, vātavegena vikiṇṇaabbhaṃviya tiṭṭhatīti.

Dans le pays de Chine, cependant, la Religion du Bienheureux demeura faible et non stable. C'est pourquoi, de nos jours, la Religion n'y est perçue en certains endroits que comme une simple ombre, semblable à un nuage dispersé par la force du vent.

Iti sāsanavaṃse cīnaraṭṭhasāsanavaṃsakathāmaggo nāma

Ainsi se termine, dans la Chronique de la Religion, l'exposé sur l'histoire de la religion au pays de Chine,

Dasamo paricchedo.

intitulé le dixième chapitre.

Evaṃ sabbena sabbaṃ sāsanavaṃsakathāmaggo niṭṭhito.

Ainsi s'achève l'exposé complet de la Chronique de la Religion.

Ettāvatāca –

Et par ceci :

Laṅkāgatena santena, citrañāṇena bhikkhunā;

Saraṇaṅkaranāmena, saddhammaṭṭhitikāminā.

Par le paisible moine venu de Lanka, à l'intelligence variée, nommé Saraṇaṅkara, désireux de la pérennité du vrai Dhamma ;

Dūratoyeva dīpamhā, sumaṅgalena jotinā;

Visuddhasīlināceva, dīpantaraṭṭhabhikkhunā.

ainsi que par celui venu de loin depuis l'île, nommé Sumaṅgala, de nature brillante et à la moralité pure, un moine d'une autre île ;

Aññehicābhiyācito, paññāsāmīti nāmako;

Akāsiṃ suṭṭhukaṃ ganthaṃ, sāsanavaṃsappadīpikaṃ.

et sollicité par d'autres, moi, nommé Paññāsāmi, j'ai composé cet excellent ouvrage, l'Illumination de la Chronique de la Religion.

Dvisateca sahasseca, tevīsādhike gate;

Puṇṇāyaṃ migasīrassa, niṭṭhaṃ gatāva sabbaso.

Lorsque mille deux cent vingt-trois années furent écoulées, lors de la pleine lune de Migasīra, cette œuvre fut entièrement achevée.

Koci ettheva doso ce, paññāyati sucittakā;

Taṃ khamantu ca suddhiyā, gaṇhantu yuttikaṃ haveti.

Si quelque erreur apparaît ici, que les sages à l'esprit pur la pardonnent et, par souci de pureté, acceptent ce qui est assurément correct.


Deutsch
Pali-KanonKommentareSubkommentareSonstige
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैननकमेंट्रीउप-टिप्पणियाँअन्य
1101 पाराजिक पाळि
1102 पाचित्तिय पाळि
1103 महावग्ग पाळि (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळि
1105 परिवार पाळि
1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1
1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-1
1302 सारत्थदीपनी टीका-2
1303 सारत्थदीपनी टीका-3
1401 द्वेमातिकापाळि
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-1
1405 विमतिविनोदनी टीका-2
1406 विनयालंकार टीका-1
1407 विनयालंकार टीका-2
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-1
1411 विनयविनिच्छय टीका-2
1412 पाचित्यादियोजनापाळि
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-1
8402 विसुद्धिमग्ग-2
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवन्दना
8421 कमलाञ्जलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगन्थवंस
8427 सासनवंस
8426 महावंस
8429 मोग्गल्लानब्याकरणं
8428 कच्चायनब्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपञ्चिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमञ्जरी
8445 धम्मनीति
8444 महारहनीति
8441 लोकनीति
8442 सुत्तन्तनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8450 चाणक्यनीति
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8451 रसवाहिनी
8452 सीमविसोधनीपाठ
8453 वेस्सन्तरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमञ्जरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिन्दुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा
8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि
2102 महावग्ग पाळि (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळि
2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1
2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि
3102 मज्झिमपण्णास पाळि
3103 उपरिपण्णास पाळि
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि
4102 निदानवग्ग पाळि
4103 खन्धवग्ग पाळि
4104 सळायतनवग्ग पाळि
4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खन्धवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि
5102 दुकनिपात पाळि
5103 तिकनिपात पाळि
5104 चतुक्कनिपात पाळि
5105 पञ्चकनिपात पाळि
5106 छक्कनिपात पाळि
5107 सत्तकनिपात पाळि
5108 अट्ठकादिनिपात पाळि
5109 नवकनिपात पाळि
5110 दसकनिपात पाळि
5111 एकादसकनिपात पाळि
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि
6102 धम्मपद पाळि
6103 उदान पाळि
6104 इतिवुत्तक पाळि
6105 सुत्तनिपात पाळि
6106 विमानवत्थु पाळि
6107 पेतवत्थु पाळि
6108 थेरगाथा पाळि
6109 थेरीगाथा पाळि
6110 अपदान पाळि-1
6111 अपदान पाळि-2
6112 बुद्धवंस पाळि
6113 चरियापिटक पाळि
6114 जातक पाळि-1
6115 जातक पाळि-2
6116 महानिद्देस पाळि
6117 चूळनिद्देस पाळि
6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि
6119 नेत्तिप्पकरण पाळि
6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि
6121 पेटकोपदेस पाळि
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-1
6203 धम्मपद अट्ठकथा-2
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-1
6214 अपदान अट्ठकथा-2
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-1
6218 जातक अट्ठकथा-2
6219 जातक अट्ठकथा-3
6220 जातक अट्ठकथा-4
6221 जातक अट्ठकथा-5
6222 जातक अट्ठकथा-6
6223 जातक अट्ठकथा-7
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1
6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि
7102 विभङ्ग पाळि
7103 धातुकथा पाळि
7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि
7105 कथावत्थु पाळि
7106 यमक पाळि-1
7107 यमक पाळि-2
7108 यमक पाळि-3
7109 पट्ठान पाळि-1
7110 पट्ठान पाळि-2
7111 पट्ठान पाळि-3
7112 पट्ठान पाळि-4
7113 पट्ठान पाळि-5
7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका
7302 विभङ्ग-मूलटीका
7303 पञ्चपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका
7305 पञ्चपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon PaliKomentarSub-komentarLainnya
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典註釈書副註釈書その他
1101 パーラージカ・パーリ
1102 パーチッティヤ・パーリ
1103 マハーヴァッガ・パーリ(ヴィナヤ)
1104 チューラヴァッガ・パーリ
1105 パリヴァーラ・パーリ
1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1
1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2
1203 パーチッティヤ・アッタカター
1204 マハーヴァッガ・アッタカター(ヴィナヤ)
1205 チューラヴァッガ・アッタカター
1206 パリヴァーラ・アッタカター
1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1
1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2
1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3
1401 ドヴェマーティカー・パーリ
1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター
1403 ヴァジラブッディ・ティーカー
1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1
1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2
1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1
1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2
1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー
1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ
1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1
1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2
1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ
1413 クッダシッカー-ムーラシッカー

8401 ヴィスッディマッガ-1
8402 ヴィスッディマッガ-2
8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1
8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2
8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター

8406 ディーガニカーヤ(プ・ヴィ)
8407 マッジマニカーヤ(プ・ヴィ)
8408 サンユッタニカーヤ(プ・ヴィ)
8409 アングッタラニカーヤ(プ・ヴィ)
8410 ヴィナヤピタカ(プ・ヴィ)
8411 アビダンマピタカ(プ・ヴィ)
8412 アッタカター(プ・ヴィ)
8413 ニルッティディーパニー
8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ
8415 アヌディーパニーパータ
8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ
8417 ナマッカラ・ティーカー
8418 マハーパナーマ・パータ
8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター
8420 スタヴァンダナー
8421 カマラーニャジャリ
8422 ジナランカーラ
8423 パッジャマドゥ
8424 ブッダグナガーター・ヴァリー
8425 チューラガンタヴァンサ
8427 サーサナヴァンサ
8426 マハーヴァンサ
8429 モッガラーナ・ビャーカラナン
8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン
8430 サッダニーティッパカラナン(パダマーラー)
8431 サッダニーティッパカラナン(ダートゥマーラー)
8432 パダルーパシッディ
8433 モッガラーナ・パンチカー
8434 パヨーガシッディ・パータ
8435 ヴットーダヤ・パータ
8436 アビダーナッパディーピカー・パータ
8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー
8438 スボーダーランカーラ・パータ
8439 スボーダーランカーラ・ティーカー
8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ
8446 カヴィダッパナニーティ
8447 ニーティマンジャリー
8445 ダンマニーティ
8444 マハーラハニーティ
8441 ローカニーティ
8442 スタンタニーティ
8443 スーラッサティニーティ
8450 チャーナキャニーティ
8448 ナラダッカディーパニー
8449 チャトゥラーラッカディーパニー
8451 ラサヴァーヒニー
8452 シーマヴィソーダニー・パータ
8453 ヴェッサンタラ・ギーティ
8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー
8455 トゥーパヴァンサ
8456 ダーターヴァンサ
8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー
8458 ダートゥヴァンサ
8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ
8460 ジナチャリタヤ
8461 ジナヴァンサディーパン
8462 テーラカターガーター
8463 ミリダ・ティーカー
8464 パダマンジャリー
8465 パダサーダナン
8466 サッダビンドゥパカラナン
8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー
8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ
2102 マハーワッガ・パーリ(ディーガ)
2103 パーティカワッガ・パーリ
2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター
2202 マハーワッガ・アッタカター(ディーガ)
2203 パーティカワッガ・アッタカター
2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー
2302 マハーワッガ・ティーカー(ディーガ)
2303 パーティカワッガ・ティーカー
2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1
2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ
3102 マッジマパンナーサ・パーリ
3103 ウパリパンナーサ・パーリ
3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1
3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2
3203 マッジマパンナーサ・アッタカター
3204 ウパリパンナーサ・アッタカター
3301 ムーラパンナーサ・ティーカー
3302 マッジマパンナーサ・ティーカー
3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ
4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ
4103 カンダ・ワッガ・パーリ
4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ
4105 マハーワッガ・パーリ(サンユッタ)
4201 サガーター・ワッガ・アッタカター
4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター
4203 カンダ・ワッガ・アッタカター
4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター
4205 マハーワッガ・アッタカター(サンユッタ)
4301 サガーター・ワッガ・ティーカー
4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー
4303 カンダ・ワッガ・ティーカー
4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー
4305 マハーワッガ・ティーカー(サンユッタ)
5101 エーカカニパータ・パーリ
5102 ドゥカニパータ・パーリ
5103 ティカニパータ・パーリ
5104 チャトゥッカニパータ・パーリ
5105 パンチャカニパータ・パーリ
5106 チャッカニパータ・パーリ
5107 サッタカニパータ・パーリ
5108 アッタカーディニパータ・パーリ
5109 ナヴァカニパータ・パーリ
5110 ダサカニパータ・パーリ
5111 エーカーダサカニパータ・パーリ
5201 エーカカニパータ・アッタカター
5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター
5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター
5204 アッタカーディニパータ・アッタカター
5301 エーカカニパータ・ティーカー
5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー
5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー
5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ
6102 ダンマパダ・パーリ
6103 ウダーナ・パーリ
6104 イティヴッタカ・パーリ
6105 スッタニパータ・パーリ
6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ
6107 ペーヴァットゥ・パーリ
6108 テーラガーター・パーリ
6109 テーリーガーター・パーリ
6110 アパダーナ・パーリ-1
6111 アパダーナ・パーリ-2
6112 ブッダヴァンサ・パーリ
6113 チャリヤーピタカ・パーリ
6114 ジャータカ・パーリ-1
6115 ジャータカ・パーリ-2
6116 マハーニッデーサ・パーリ
6117 チューラニッデーサ・パーリ
6118 パティサンビダーマッガ・パーリ
6119 ネッティッパカラナ・パーリ
6120 ミリンダパンハ・パーリ
6121 ペータコーパデーサ・パーリ
6201 クッダカパータ・アッタカター
6202 ダンマパダ・アッタカター-1
6203 ダンマパダ・アッタカター-2
6204 ウダーナ・アッタカター
6205 イティヴッタカ・アッタカター
6206 スッタニパータ・アッタカター-1
6207 スッタニパータ・アッタカター-2
6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター
6209 ペータヴァットゥ・アッタカター
6210 テーラガーター・アッタカター-1
6211 テーラガーター・アッタカター-2
6212 テーリーガーター・アッタカター
6213 アパダーナ・アッタカター-1
6214 アパダーナ・アッタカター-2
6215 ブッダヴァンサ・アッタカター
6216 チャリヤーピタカ・アッタカター
6217 ジャータカ・アッタカター-1
6218 ジャータカ・アッタカター-2
6219 ジャータカ・アッタカター-3
6220 ジャータカ・アッタカター-4
6221 ジャータカ・アッタカター-5
6222 ジャータカ・アッタカター-6
6223 ジャータカ・アッタカター-7
6224 マハーニッデーサ・アッタカター
6225 チューラニッデーサ・アッタカター
6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1
6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2
6228 ネッティッパカラナ・アッタカター
6301 ネッティッパカラナ・ティーカー
6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ
7102 ヴィバンガ・パーリ
7103 ダートゥカター・パーリ
7104 プッガラパンニャッティ・パーリ
7105 カター・ヴァットゥ・パーリ
7106 ヤマカ・パーリ-1
7107 ヤマカ・パーリ-2
7108 ヤマカ・パーリ-3
7109 パッターナ・パーリ-1
7110 パッターナ・パーリ-2
7111 パッターナ・パーリ-3
7112 パッターナ・パーリ-4
7113 パッターナ・パーリ-5
7201 ダンマサンガニ・アッタカター
7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター
7203 パンチャパカラナ・アッタカター
7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー
7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー
7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー
7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー
7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー
7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード
7307 アビダンマッタ・サンガホ
7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー
7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលីអដ្ឋកថាដីកាផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ
1102 បាចិត្តិយបាឡិ
1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ)
1104 ចូឡវគ្គបាឡិ
1105 បរិវារបាឡិ
1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១
1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២
1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា
1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ)
1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា
1206 បរិវារអដ្ឋកថា
1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១
1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២
1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣
1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ
1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា
1403 វជិរពុទ្ធិដីកា
1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១
1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២
1406 វិនយាលង្ការដីកា-១
1407 វិនយាលង្ការដីកា-២
1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា
1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ
1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១
1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២
1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ
1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា

8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១
8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២
8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១
8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២
8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា

8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ)
8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ)
8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ)
8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ)
8410 វិនយបិដក (បុ-វិ)
8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ)
8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ)
8413 និរុត្តិទីបនី
8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ
8415 អនុទីបនីបាឋ
8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ
8417 នមក្ការដីកា
8418 មហាបណាមបាឋ
8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា
8420 សុតវន្ទនា
8421 កមលាញ្ជលិ
8422 ជិនាលង្ការ
8423 បជ្ជមធុ
8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី
8425 ចូឡគន្ថវង្ស
8427 សាសនវង្ស
8426 មហាវង្ស
8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ
8428 កច្ចាយនព្យាករណំ
8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា)
8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា)
8432 បទរូបសិទ្ធិ
8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា
8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ
8435 វុត្តោទយបាឋ
8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ
8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា
8438 សុពោធាលង្ការបាឋ
8439 សុពោធាលង្ការដីកា
8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ
8446 កវិទប្បណនីតិ
8447 នីតិមញ្ជរី
8445 ធម្មនីតិ
8444 មហារហនីតិ
8441 លោកនីតិ
8442 សុត្តន្តនីតិ
8443 សូរស្សតិនីតិ
8450 ចាណក្យនីតិ
8448 នរទក្ខទីបនី
8449 ចតុរារក្ខទីបនី
8451 រសវាហិនី
8452 សីមវិសោធនីបាឋ
8453 វេស្សន្តរគីតិ
8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា
8455 ថូបវង្ស
8456 ទាឋាវង្ស
8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា
8458 ធាតុវង្ស
8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស
8460 ជិនចរិតយ
8461 ជិនវង្សទីបំ
8462 តេលកដាហគាថា
8463 មិលិទដីកា
8464 បទមញ្ជរី
8465 បទសាធនំ
8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ
8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា
8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ
2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ)
2103 បាថិកវគ្គបាឡិ
2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ)
2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា
2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា
2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ)
2303 បាថិកវគ្គដីកា
2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១
2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ
3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ
3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ
3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១
3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២
3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3301 មូលបណ្ណាសដីកា
3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា
3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ
4102 និទានវគ្គបាឡិ
4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ
4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ
4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)
4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា
4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា
4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា
4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)
4301 សគាថាវគ្គដីកា
4302 និទានវគ្គដីកា
4303 ខន្ធវគ្គដីកា
4304 សឡាយតនវគ្គដីកា
4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ
5102 ទុកនិបាតបាឡិ
5103 តិកនិបាតបាឡិ
5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ
5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ
5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ
5107 សត្តកនិបាតបាឡិ
5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ
5109 នវកនិបាតបាឡិ
5110 ទសកនិបាតបាឡិ
5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ
5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា
5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា
5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា
5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា
5301 ឯកកនិបាតដីកា
5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា
5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា
5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ
6102 ធម្មបទបាឡិ
6103 ឧទានបាឡិ
6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ
6105 សុត្តនិបាតបាឡិ
6106 វិមានវត្ថុបាឡិ
6107 បេតវត្ថុបាឡិ
6108 ថេរគាថាបាឡិ
6109 ថេរីគាថាបាឡិ
6110 អបទានបាឡិ-១
6111 អបទានបាឡិ-២
6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ
6113 ចរិយាបិដកបាឡិ
6114 ជាតកបាឡិ-១
6115 ជាតកបាឡិ-២
6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ
6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ
6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ
6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ
6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ
6121 បេដកោបទេសបាឡិ
6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា
6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១
6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២
6204 ឧទានអដ្ឋកថា
6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា
6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១
6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២
6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា
6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា
6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១
6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២
6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា
6213 អបទានអដ្ឋកថា-១
6214 អបទានអដ្ឋកថា-២
6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា
6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា
6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១
6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២
6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣
6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤
6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥
6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦
6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧
6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១
6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២
6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា
6301 នេត្តិប្បករណដីកា
6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ
7102 វិភង្គបាឡិ
7103 ធាតុកថាបាឡិ
7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ
7105 កថាវត្ថុបាឡិ
7106 យមកបាឡិ-១
7107 យមកបាឡិ-២
7108 យមកបាឡិ-៣
7109 បដ្ឋានបាឡិ-១
7110 បដ្ឋានបាឡិ-២
7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣
7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤
7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥
7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា
7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា
7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា
7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា
7302 វិភង្គ-មូលដីកា
7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា
7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា
7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា
7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ
7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ
7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា
7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경주석서부주석서기타
1101 빠라지카 빨리
1102 빠찟띠야 빨리
1103 마하왁가 빨리 (비나야)
1104 출라왁가 빨리
1105 빠리와라 빨리
1201 빠라지까깐다 앗타카타-1
1202 빠라지까깐다 앗타카타-2
1203 빠찟띠야 앗타카타
1204 마하왁가 앗타카타 (비나야)
1205 출라왁가 앗타카타
1206 빠리와라 앗타카타
1301 사랏타디빠니 띠까-1
1302 사랏타디빠니 띠까-2
1303 사랏타디빠니 띠까-3
1401 드베마띠까빨리
1402 위나야상가하 앗타카타
1403 와지라붓디 띠까
1404 위마띠위노다니 띠까-1
1405 위마띠위노다니 띠까-2
1406 위나야랑까라 띠까-1
1407 위나야랑까라 띠까-2
1408 깡카위따라니뿌라나 띠까
1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야
1410 위나야위닛차야 띠까-1
1411 위나야위닛차야 띠까-2
1412 빠찟땨디요자나빨리
1413 쿳닷시카-물라시카

8401 위숟디막가-1
8402 위숟디막가-2
8403 위숟디막가-마하띠까-1
8404 위숟디막가-마하띠까-2
8405 위숟디막가 니다나까타

8406 디가니까야 (뿌-위)
8407 맛지마니까야 (뿌-위)
8408 삼윳따니까야 (뿌-위)
8409 앙굳따라니까야 (뿌-위)
8410 위나야삐따까 (뿌-위)
8411 아비담마삐따까 (뿌-위)
8412 앗타카타 (뿌-위)
8413 니룻띠디빠니
8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타
8415 아누디빠니빠타
8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타
8417 나막까라띠까
8418 마하빠나마빠타
8419 락카나또 붓다토마나가타
8420 수타완다나
8421 까말란자리
8422 지나랑까라
8423 빳자마두
8424 붓다구나가타왈리
8425 출라간타왕사
8427 사사나왕사
8426 마하왕사
8429 목갈라나뱌까라낭
8428 깟차야나뱌까라낭
8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라)
8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라)
8432 빠다루빠싣디
8433 목갈라나빤찌까
8434 빠요가싣디빠타
8435 붇또다야빠타
8436 아비다나빠디피까빠타
8437 아비다나빠디피까띠까
8438 수보다랑까라빠타
8439 수보다랑까라띠까
8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라
8446 까위닷빠나니띠
8447 니띠만자리
8445 담마니띠
8444 마하라하니띠
8441 로까니띠
8442 숫딴따니띠
8443 수랏사띠니띠
8450 짜낙야니띠
8448 나라닥카디빠니
8449 짜뚜라락카디빠니
8451 라사와히니
8452 시마위소다니빠타
8453 웨산따라기띠
8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까
8455 투빠왕사
8456 다타왕사
8457 다두빠타윌라시니야
8458 다두왕사
8459 핟타와나갈라위하라왕사
8460 지나짜리따야
8461 지나왕사디빵
8462 떼라까타하가타
8463 밀리다띠까
8464 빠다만자리
8465 빠다사다낭
8466 삿다빈두빠까라낭
8467 깟차야나다두만주사
8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리
2102 마하왁가 빨리 (디가)
2103 빠티까왁가 빨리
2201 실락칸다왁가 앗타카타
2202 마하왁가 앗타카타 (디가)
2203 빠티까왁가 앗타카타
2301 실락칸다왁가 띠까
2302 마하왁가 띠까 (디가)
2303 빠티까왁가 띠까
2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1
2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리
3102 맛지마빤나사 빨리
3103 우빠리빤나사 빨리
3201 물라빤나사 앗타카타-1
3202 물라빤나사 앗타카타-2
3203 맛지마빤나사 앗타카타
3204 우빠리빤나사 앗타카타
3301 물라빤나사 띠까
3302 맛지마빤나사 띠까
3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리
4102 니다나왁가 빨리
4103 칸다왁가 빨리
4104 살라야따나왁가 빨리
4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)
4201 사가타왁가 앗타카타
4202 니다나왁가 앗타카타
4203 칸다왁가 앗타카타
4204 살라야따나왁가 앗타카타
4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)
4301 사가타왁가 띠까
4302 니다나왁가 띠까
4303 칸다왁가 띠까
4304 살라야따나왁가 띠까
4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리
5102 두까니빠따 빨리
5103 띠까니빠따 빨리
5104 짜뚝까니빠따 빨리
5105 빤짜까니빠따 빨리
5106 착까니빠따 빨리
5107 삿따까니빠따 빨리
5108 앗타까디니빠따 빨리
5109 나와까니빠따 빨리
5110 다사까니빠따 빨리
5111 에까다사까니빠따 빨리
5201 에까까니빠따 앗타카타
5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타
5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타
5204 앗타까디니빠따 앗타카타
5301 에까까니빠따 띠까
5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까
5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까
5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리
6102 담마빠다 빨리
6103 우다나 빨리
6104 이띠웃따까 빨리
6105 숫따니빠따 빨리
6106 위마나왓투 빨리
6107 베따왓투 빨리
6108 테라가타 빨리
6109 테리가타 빨리
6110 아빠다나 빨리-1
6111 아빠다나 빨리-2
6112 붓다왕사 빨리
6113 짜리야삐따까 빨리
6114 자따까 빨리-1
6115 자따까 빨리-2
6116 마하닷데사 빨리
6117 출라닷데사 빨리
6118 빠티삼비다막가 빨리
6119 넷띠빠까라나 빨리
6120 밀린다빤하 빨리
6121 뻬따꼬빠데사 빨리
6201 쿳닥까빠타 앗타카타
6202 담마빠다 앗타카타-1
6203 담마빠다 앗타카타-2
6204 우다나 앗타카타
6205 이띠웃따까 앗타카타
6206 숫따니빠따 앗타카타-1
6207 숫따니빠따 앗타카타-2
6208 위마나왓투 앗타카타
6209 베따왓투 앗타카타
6210 테라가타 앗타카타-1
6211 테라가타 앗타카타-2
6212 테리가타 앗타카타
6213 아빠다나 앗타카타-1
6214 아빠다나 앗타카타-2
6215 붓다왕사 앗타카타
6216 짜리야삐따까 앗타카타
6217 자따까 앗타카타-1
6218 자따까 앗타카타-2
6219 자따까 앗타카타-3
6220 자따까 앗타카타-4
6221 자따까 앗타카타-5
6222 자따까 앗타카타-6
6223 자따까 앗타카타-7
6224 마하닷데사 앗타카타
6225 출라닷데사 앗타카타
6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1
6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2
6228 넷띠빠까라나 앗타카타
6301 넷띠빠까라나 띠까
6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리
7102 위방가 빨리
7103 다뚜까타 빨리
7104 뿍갈라빤냣띠 빨리
7105 까타왓투 빨리
7106 야마까 빨리-1
7107 야마까 빨리-2
7108 야마까 빨리-3
7109 빳타나 빨리-1
7110 빳타나 빨리-2
7111 빳타나 빨리-3
7112 빳타나 빨리-4
7113 빳타나 빨리-5
7201 담마상가니 앗타카타
7202 삼모하위노다니 앗타카타
7203 빤짜빠까라나 앗타카타
7301 담마상가니-물라띠까
7302 위방가-물라띠까
7303 빤짜빠까라나-물라띠까
7304 담마상가니-아누띠까
7305 빤짜빠까라나-아누띠까
7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도
7307 아비담맛타상가호
7308 아비담마와따라-뿌라나띠까
7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີອັດຖະກະຖາຏີກາອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ
1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ
1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ)
1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ
1105 ປະລິວາລະ ປາລີ
1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1
1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2
1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ
1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ)
1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ
1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1
1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2
1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3
1401 ທເວມາຕິກາປາລີ
1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ
1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ
1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1
1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2
1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1
1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2
1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ
1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ
1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1
1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2
1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ
1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ

8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1
8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2
8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1
8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2
8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ

8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ)
8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ
8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ
8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ
8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ
8417 ນະມັກກາລະຏີກາ
8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ
8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ
8420 ສຸຕະວັນທະນາ
8421 ກະມະລາຍຈະລິ
8422 ຊິນາລັງກາລະ
8423 ປັດຊະມະທຸ
8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ
8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ
8426 ມະຫາວັງສະ
8427 ສາສະນະວັງສະ
8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ
8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ
8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ)
8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ)
8432 ປະທະຣູປະສິດທິ
8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ
8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ
8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ
8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ
8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ
8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ
8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ
8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ
8441 ໂລກະນີຕິ
8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ
8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ
8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ
8445 ທັມມະນີຕິ
8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ
8447 ນີຕິມັນຊະລີ
8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ
8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ
8450 ຈານັກຍະນີຕິ
8451 ລະສະວາຫິນີ
8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ
8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ
8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ
8455 ຖູປະວັງສະ
8456 ທາຐາວັງສະ
8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ
8458 ຘາຕຸວັງສະ
8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ
8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ
8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ
8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ
8463 ມິລິທະຏີກາ
8464 ປະທະມັນຊະລີ
8465 ປະທະສາຘະນັງ
8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ
8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ
8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ)
2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ
2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ)
2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ)
2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ
2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1
2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ
3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ
3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ
3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1
3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2
3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ
3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ
3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ
4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ
4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ
4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)
4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)
4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ
4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ
4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ
4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ
5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ
5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ
5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ
5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ
5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ
5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ
5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ
5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ
5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ
5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ
6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ
6103 ອຸທານະ ປາລີ
6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ
6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ
6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ
6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ
6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ
6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ
6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1
6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2
6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ
6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ
6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1
6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2
6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ
6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ
6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ
6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ
6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ
6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ
6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ
6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1
6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2
6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ
6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1
6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2
6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1
6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2
6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ
6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1
6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2
6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ
6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1
6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2
6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3
6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4
6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5
6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6
6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7
6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1
6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2
6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ
6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ
7102 ວິພັງຄະ ປາລີ
7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ
7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ
7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ
7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1
7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2
7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3
7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1
7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2
7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3
7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4
7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5
7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ
7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ
7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ
7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ
7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ
7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ
7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ
7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ
7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ
7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ
7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळीअट्ठकथाटीकाअन्य
1101 पाराजिक पाळी
1102 पाचित्तिय पाळी
1103 महावग्ग पाळी (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळी
1105 परिवार पाळी
1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१
1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-१
1302 सारत्थदीपनी टीका-२
1303 सारत्थदीपनी टीका-३
1401 द्वेमातिकापाळी
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-१
1405 विमतिविनोदनी टीका-२
1406 विनयालंकार टीका-१
1407 विनयालंकार टीका-२
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-१
1411 विनयविनिच्छय टीका-२
1412 पाचित्यादियोजनापाळी
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-१
8402 विसुद्धिमग्ग-२
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवंदना
8421 कमलांजलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगंथवंस
8426 महावंस
8427 सासनवंस
8428 कच्चायनव्याकरणं
8429 मोग्गल्लानव्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपंचिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार
8441 लोकनीति
8442 सुत्तंतनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8444 महारहनीति
8445 धम्मनीति
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमंजरी
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8450 चाणक्यनीति
8451 रसवाहिनी
8452 सीमाविसोधनीपाठ
8453 वेस्संतरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमंजरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिंदुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमंजुसा
8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी
2102 महावग्ग पाळी (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळी
2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खंधवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१
2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी
3102 मज्झिमपण्णास पाळी
3103 उपरिपण्णास पाळी
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी
4102 निदानवग्ग पाळी
4103 खंधवग्ग पाळी
4104 सळायतनवग्ग पाळी
4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खंधवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खंधवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी
5102 दुकनिपात पाळी
5103 तिकनिपात पाळी
5104 चतुक्कनिपात पाळी
5105 पंचकनिपात पाळी
5106 छक्कनिपात पाळी
5107 सत्तकनिपात पाळी
5108 अट्ठकादिनिपात पाळी
5109 नवकनिपात पाळी
5110 दसकनिपात पाळी
5111 एकादसकनिपात पाळी
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी
6102 धम्मपद पाळी
6103 उदान पाळी
6104 इतिवुत्तक पाळी
6105 सुत्तनिपात पाळी
6106 विमानवत्थु पाळी
6107 पेतवत्थु पाळी
6108 थेरगाथा पाळी
6109 थेरीगाथा पाळी
6110 अपदान पाळी-१
6111 अपदान पाळी-२
6112 बुद्धवंस पाळी
6113 चरियापिटक पाळी
6114 जातक पाळी-१
6115 जातक पाळी-२
6116 महानिद्देस पाळी
6117 चूळनिद्देस पाळी
6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी
6119 नेत्तिप्पकरण पाळी
6120 मिलिंदपंह पाळी
6121 पेटकोपदेस पाळी
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-१
6203 धम्मपद अट्ठकथा-२
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-१
6214 अपदान अट्ठकथा-२
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-१
6218 जातक अट्ठकथा-२
6219 जातक अट्ठकथा-३
6220 जातक अट्ठकथा-४
6221 जातक अट्ठकथा-५
6222 जातक अट्ठकथा-६
6223 जातक अट्ठकथा-७
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१
6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी
7102 विभंग पाळी
7103 धातुकथा पाळी
7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी
7105 कथावत्थु पाळी
7106 यमक पाळी-१
7107 यमक पाळी-२
7108 यमक पाळी-३
7109 पट्ठान पाळी-१
7110 पट्ठान पाळी-२
7111 पट्ठान पाळी-३
7112 पट्ठान पाळी-४
7113 पट्ठान पाळी-५
7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पंचपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसंगणी-मूलटीका
7302 विभंग-मूलटीका
7303 पंचपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसंगणी-अनुटीका
7305 पंचपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसंगहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်အဋ္ဌကထာဋီကာအခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ
1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ
1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ)
1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ
1105 ပရိဝါရ ပါဠိ
1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁
1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂
1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ
1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ)
1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ
1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁
1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂
1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃
1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ
1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ
1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ
1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁
1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂
1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁
1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂
1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ
1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ
1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁
1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂
1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ
1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ

8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁
8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂
8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁
8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂
8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ

8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ)
8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ)
8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ)
8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ)
8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ)
8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ)
8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ)
8413 နိရုတ္တိဒီပနီ
8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ
8415 အနုဒီပနီပါဌ
8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ
8417 နမက္ကာရဋီကာ
8418 မဟာပဏာမပါဌ
8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ
8420 သုတဝန္ဒနာ
8421 ကမလာဉ္ဇလိ
8422 ဇိနာလင်္ကာရ
8423 ပဇ္ဇမဓု
8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ
8425 စူဠဂန္ထဝံသ
8427 သာသနဝံသ
8426 မဟာဝံသ
8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ
8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ
8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ)
8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ)
8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ
8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ
8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ
8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ
8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ
8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ
8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ
8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ
8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ
8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ
8447 နီတိမဉ္ဇရီ
8445 ဓမ္မနီတိ
8444 မဟာရဟနီတိ
8441 လောကနီတိ
8442 သုတ္တန္တနီတိ
8443 သူရဿတိနီတိ
8450 စာဏကျနီတိ
8448 နရဒက္ခဒီပနီ
8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ
8451 ရသဝါဟိနီ
8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ
8453 ဝေဿန္တရဂီတိ
8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ
8455 ထူပဝံသ
8456 ဒါဌာဝံသ
8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ
8458 ဓါတုဝံသ
8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ
8460 ဇိနစရိတယ
8461 ဇိနဝံသဒီပံ
8462 တေလကဋာဟဂါထာ
8463 မိလိဒဋီကာ
8464 ပဒမဉ္ဇရီ
8465 ပဒသာဓနံ
8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ
8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ
8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ)
2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ
2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ)
2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ)
2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ
2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁
2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁
3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂
3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ
4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)
4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)
4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ
4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ
5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ
5103 တိကနိပါတ ပါဠိ
5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ
5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ
5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ
5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ
5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ
5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ
5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ
5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ
5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ
5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ
5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ
5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ
6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ
6103 ဥဒါန ပါဠိ
6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ
6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ
6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ
6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ
6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ
6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ
6110 အပဒါန ပါဠိ-၁
6111 အပဒါန ပါဠိ-၂
6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ
6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ
6114 ဇာတက ပါဠိ-၁
6115 ဇာတက ပါဠိ-၂
6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ
6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ
6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ
6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ
6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ
6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁
6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂
6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ
6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ
6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁
6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂
6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁
6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂
6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ
6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁
6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂
6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ
6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ
6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁
6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂
6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃
6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄
6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅
6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆
6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇
6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁
6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂
6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ
6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ
6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ
7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ
7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ
7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ
7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ
7106 ယမက ပါဠိ-၁
7107 ယမက ပါဠိ-၂
7108 ယမက ပါဠိ-၃
7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁
7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂
7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃
7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄
7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅
7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ
7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ
7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ
7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ
7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ
7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ
7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ
7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ
7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ
7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော
7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ
7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
PáliAṭṭhakathāṬīkāOutro
1101 Ofensas Graves (Pārājika)
1102 Ofensas Leves (Pācittiya)
1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga)
1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga)
1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)
1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1
1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2
1203 Comentário das Ofensas Leves
1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya
1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya
1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya
1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1
1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2
1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3
1401 Texto das Duas Matrizes
1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya
1403 Subcomentário de Vajirabuddhi
1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1
1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2
1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1
1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2
1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas
1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior
1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1
1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2
1412 Texto da Aplicação das Regras
1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental

8401 Caminho da Purificação - Vol. 1
8402 Caminho da Purificação - Vol. 2
8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1
8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2
8405 História da Origem do Caminho da Purificação

8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita)
8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita)
8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita)
8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita)
8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita)
8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita)
8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita)
8413 Elucidação da Etimologia
8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo
8415 Texto do Subcomentário Elucidativo
8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições
8417 Subcomentário da Saudação
8418 Grande Texto de Saudação
8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais
8420 Saudação com Recitação
8421 Oferenda de Lótus
8422 Ornamento dos Vencedores
8423 Mel dos Versos
8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda
8425 Pequena Crônica dos Livros
8427 Crônica do Ensinamento
8426 Grande Crônica
8429 Gramática de Moggallāna
8428 Gramática de Kaccāyana
8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras
8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes
8432 Realização das Formas das Palavras
8433 Comentário de Moggallāna
8434 Texto sobre a Realização da Aplicação
8435 Texto sobre a Origem dos Versos
8436 Texto do Dicionário Iluminado
8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado
8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão
8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão
8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra
8446 Ética do Poeta
8447 Coleção de Ética
8445 Ética do Dhamma
8444 Grande Ética Secreta
8441 Ética do Mundo
8442 Ética dos Suttas
8443 Ética do Herói
8450 Ética de Cāṇakya
8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens
8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções
8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes
8452 Texto sobre a Purificação dos Limites
8453 Canto de Vessantara
8454 Explicação do Comentário de Moggallāna
8455 Crônica das Estupas
8456 Crônica da Relíquia do Dente
8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos
8458 Crônica das Relíquias
8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla
8460 História do Vencedor
8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores
8462 Versos da Panela de Óleo
8463 Subcomentário de Milinda
8464 Cacho de Flores de Palavras
8465 Realização das Palavras
8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática
8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana
8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha
2102 Grande Seção - Dīgha
2103 Seção de Pāthika - Dīgha
2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha
2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha
2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1
2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima
3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima
3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima
3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1
3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2
3203 Comentário dos Cinquenta Médios
3204 Comentário dos Cinquenta Superiores
3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais
3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios
3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta
4102 Seção das Causas - Saṃyutta
4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta
4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta
4105 Grande Seção - Saṃyutta
4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta
4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara
5102 Grupos de Dois - Aṅguttara
5103 Grupos de Três - Aṅguttara
5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara
5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara
5106 Grupos de Seis - Aṅguttara
5107 Grupos de Sete - Aṅguttara
5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara
5109 Grupos de Nove - Aṅguttara
5110 Grupos de Dez - Aṅguttara
5111 Grupos de Onze - Aṅguttara
5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.
5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha)
6102 Versos do Dhamma (Dhammapada)
6103 Exclamações Inspiradas (Udāna)
6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka)
6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta)
6106 Histórias das Mansões Celestiais
6107 Histórias dos Fantasmas
6108 Versos dos Monges Anciãos
6109 Versos das Monjas Anciãs
6110 Histórias Passadas - Vol. 1
6111 Histórias Passadas - Vol. 2
6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa)
6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka)
6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6116 Grande Exposição (Mahāniddesa)
6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa)
6118 Caminho da Discriminação Analítica
6119 O Guia (Nettippakaraṇa)
6120 As Perguntas de Milinda
6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)
6201 Comentário da Pequena Leitura
6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1
6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2
6204 Comentário do Udāna
6205 Comentário do Itivuttaka
6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1
6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2
6208 Comentário das Histórias das Mansões
6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas
6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1
6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2
6212 Comentário dos Versos das Monjas
6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1
6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2
6215 Comentário da História dos Budas
6216 Comentário do Cesto das Condutas
6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3
6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4
6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5
6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6
6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7
6224 Comentário da Grande Exposição
6225 Comentário da Pequena Exposição
6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1
6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2
6228 Comentário do Guia
6301 Subcomentário do Guia
6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī)
7102 Análise (Vibhaṅga)
7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā)
7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti)
7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu)
7106 O Livro dos Pares - Vol. 1
7107 O Livro dos Pares - Vol. 2
7108 O Livro dos Pares - Vol. 3
7109 Condições de Originação - Vol. 1
7110 Condições de Originação - Vol. 2
7111 Condições de Originação - Vol. 3
7112 Condições de Originação - Vol. 4
7113 Condições de Originação - Vol. 5
7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos
7202 Comentário que Dissipa a Confusão
7203 Comentário dos Cinco Tratados
7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos
7302 Subcomentário Principal da Análise
7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados
7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos
7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados
7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma
7307 Compêndio do Abhidhamma
7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma
7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канонКомментарииСубкомментарииДругое
1101 Параджика-пали
1102 Пачиттия-пали
1103 Махавагга-пали (Виная)
1104 Чулавагга-пали
1105 Паривара-пали
1201 Параджиканда-аттхакатха-1
1202 Параджиканда-аттхакатха-2
1203 Пачиттия-аттхакатха
1204 Махавагга-аттхакатха (Виная)
1205 Чулавагга-аттхакатха
1206 Паривара-аттхакатха
1301 Сараттхадипани-тика-1
1302 Сараттхадипани-тика-2
1303 Сараттхадипани-тика-3
1401 Двематика-пали
1402 Винаясангаха-аттхакатха
1403 Ваджирабуддхи-тика
1404 Вимативинодани-тика-1
1405 Вимативинодани-тика-2
1406 Винаяланкара-тика-1
1407 Винаяланкара-тика-2
1408 Канкхавитаранипурана-тика
1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая
1410 Винаявиниччая-тика-1
1411 Винаявиниччая-тика-2
1412 Пачиттиядийоджана-пали
1413 Кхуддасиккха-муласиккха

8401 Висуддхимагга-1
8402 Висуддхимагга-2
8403 Висуддхимагга-махатика-1
8404 Висуддхимагга-махатика-2
8405 Висуддхимагга-ниданакатха

8406 Дигханикая (пу-ви)
8407 Мадджхиманикая (пу-ви)
8408 Самъюттаникая (пу-ви)
8409 Ангуттараникая (пу-ви)
8410 Винаяпитака (пу-ви)
8411 Абхидхаммапитака (пу-ви)
8412 Аттхакатха (пу-ви)
8413 Нируттидипани
8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха
8415 Анудипанипатха
8416 Паттхануддеса дипанипатха
8417 Намаккаратика
8418 Махапанамапатха
8419 Лаккханато буддхатхоманагатха
8420 Сутавандана
8421 Камаланджали
8422 Джиналанкара
8423 Паджамадху
8424 Буддхагунагатхавали
8425 Чулагантхавамса
8427 Сасанавамса
8426 Махавамса
8429 Моггалланабьякарана
8428 Каччаянабьякарана
8430 Садданитиппакарана (падамала)
8431 Садданитиппакарана (дхатумала)
8432 Падарупасиддхи
8433 Могалланапанчика
8434 Пайогасиддхипатха
8435 Вуттодаяпатха
8436 Абхидханаппадипикапатха
8437 Абхидханаппадипикатика
8438 Субодхаланкарапатха
8439 Субодхаланкаратика
8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара
8446 Кавидаппананити
8447 Нитиманджари
8445 Дхамманити
8444 Махараханити
8441 Локанити
8442 Суттантанити
8443 Сурассатинити
8450 Чанакьянити
8448 Нарадаккхадипани
8449 Чатурараккхадипани
8451 Расавахини
8452 Симависодханипатха
8453 Вессантарагити
8454 Моггаллана вуттививаранапанчика
8455 Тхупавамса
8456 Датхавамса
8457 Дхатупатхавиласиния
8458 Дхатувамса
8459 Хаттхаванагаллавихаравамса
8460 Джиначаритая
8461 Джинавамсадипа
8462 Телакатахагатха
8463 Милидатика
8464 Падаманджари
8465 Падасадхана
8466 Саддабиндупакарана
8467 Каччаянадхатуманджуса
8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали
2102 Махавагга-пали (Дигха)
2103 Патхикавагга-пали
2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха
2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха)
2203 Патхикавагга-аттхакатха
2301 Силаккхандхавагга-тика
2302 Махавагга-тика (Дигха)
2303 Патхикавагга-тика
2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1
2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали
3102 Мадджхимапаннаса-пали
3103 Упарипаннаса-пали
3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1
3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2
3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха
3204 Упарипаннаса-аттхакатха
3301 Мулапаннаса-тика
3302 Мадджхимапаннаса-тика
3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали
4102 Ниданавагга-пали
4103 Кхандхавагга-пали
4104 Салаятанавагга-пали
4105 Махавагга-пали (Самъютта)
4201 Сагатхавагга-аттхакатха
4202 Ниданавагга-аттхакатха
4203 Кхандхавагга-аттхакатха
4204 Салаятанавагга-аттхакатха
4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)
4301 Сагатхавагга-тика
4302 Ниданавагга-тика
4303 Кхандхавагга-тика
4304 Салаятанавагга-тика
4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали
5102 Дуканипата-пали
5103 Тиканипата-пали
5104 Чатукканипата-пали
5105 Панчаканипата-пали
5106 Чхакканипата-пали
5107 Саттаканипата-пали
5108 Аттхакадинипата-пали
5109 Наваканипата-пали
5110 Дасаканипата-пали
5111 Экадасаканипата-пали
5201 Экаканипата-аттхакатха
5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха
5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха
5204 Аттхакадинипата-аттхакатха
5301 Экаканипата-тика
5302 Дука-тика-чатукканипата-тика
5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика
5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали
6102 Дхаммапада-пали
6103 Удана-пали
6104 Итивуттака-пали
6105 Суттанипата-пали
6106 Виманаваттху-пали
6107 Петаваттху-пали
6108 Тхерагатха-пали
6109 Тхеригатха-пали
6110 Ападана-пали-1
6111 Ападана-пали-2
6112 Буддхавамса-пали
6113 Чарияпитака-пали
6114 Джатака-пали-1
6115 Джатака-пали-2
6116 Маханиддеса-пали
6117 Чуланиддеса-пали
6118 Патисамбхидамагга-пали
6119 Неттиппакарана-пали
6120 Милиндапаньха-пали
6121 Петакопадеса-пали
6201 Кхуддакапатха-аттхакатха
6202 Дхаммапада-аттхакатха-1
6203 Дхаммапада-аттхакатха-2
6204 Удана-аттхакатха
6205 Итивуттака-аттхакатха
6206 Суттанипата-аттхакатха-1
6207 Суттанипата-аттхакатха-2
6208 Виманаваттху-аттхакатха
6209 Петаваттху-аттхакатха
6210 Тхерагатха-аттхакатха-1
6211 Тхерагатха-аттхакатха-2
6212 Тхеригатха-аттхакатха
6213 Ападана-аттхакатха-1
6214 Ападана-аттхакатха-2
6215 Буддхавамса-аттхакатха
6216 Чарияпитака-аттхакатха
6217 Джатака-аттхакатха-1
6218 Джатака-аттхакатха-2
6219 Джатака-аттхакатха-3
6220 Джатака-аттхакатха-4
6221 Джатака-аттхакатха-5
6222 Джатака-аттхакатха-6
6223 Джатака-аттхакатха-7
6224 Маханиддеса-аттхакатха
6225 Чуланиддеса-аттхакатха
6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1
6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2
6228 Неттиппакарана-аттхакатха
6301 Неттиппакарана-тика
6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали
7102 Вибханга-пали
7103 Дхатукатха-пали
7104 Пуггалапаннятти-пали
7105 Катхаваттху-пали
7106 Ямака-пали-1
7107 Ямака-пали-2
7108 Ямака-пали-3
7109 Паттхана-пали-1
7110 Паттхана-пали-2
7111 Паттхана-пали-3
7112 Паттхана-пали-4
7113 Паттхана-пали-5
7201 Дхаммасангани-аттхакатха
7202 Саммохивинодани-аттхакатха
7203 Панчапакарана-аттхакатха
7301 Дхаммасангани-мулатика
7302 Вибханга-мулатика
7303 Панчапакарана-мулатика
7304 Дхаммасангани-анутика
7305 Панчапакарана-анутика
7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо
7307 Абхидхамматтхасангахо
7308 Абхидхаммаватара-пуранатика
7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනයවිවරණඅටුවාවෙනත්
1101 පාරාජික පාළි
1102 පාචිත්තිය පාළි
1103 මහාවග්ග පාළි (විනය)
1104 චූළවග්ග පාළි
1105 පරිවාර පාළි
1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1
1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2
1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා
1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය)
1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා
1206 පරිවාර අට්ඨකථා
1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1
1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2
1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3
1401 ද්වෙමාතිකාපාළි
1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා
1403 වජිරබුද්ධි ටීකා
1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1
1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2
1406 විනයාලංකාර ටීකා-1
1407 විනයාලංකාර ටීකා-2
1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා
1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය
1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1
1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2
1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි
1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා

8401 විසුද්ධිමග්ග-1
8402 විසුද්ධිමග්ග-2
8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1
8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2
8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා

8406 දීඝනිකාය (පු-වි)
8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි)
8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි)
8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි)
8410 විනයපිටක (පු-වි)
8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි)
8412 අට්ඨකථා (පු-වි)
8413 නිරුත්තිදීපනී
8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ
8415 අනුදීපනීපාඨ
8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ
8417 නමක්කාරටීකා
8418 මහාපණාමපාඨ
8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා
8420 සුතවන්දනා
8421 කමලාඤ්ජලි
8422 ජිනාලඞ්කාර
8423 පජ්ජමධු
8424 බුද්ධගුණගාථාවලී
8425 චූළගන්ථවංස
8427 සාසනවංස
8426 මහාවංස
8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං
8428 කච්චායනබ්යාකරණං
8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා)
8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා)
8432 පදරූපසිද්ධි
8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා
8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ
8435 වුත්තෝදයපාඨ
8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ
8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා
8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ
8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා
8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර
8446 කවිදප්පණනීති
8447 නීතිමඤ්ජරී
8445 ධම්මනීති
8444 මහාරහනීති
8441 ලෝකනීති
8442 සුත්තන්තනීති
8443 සූරස්සතිනීති
8450 චාණක්යනීති
8448 නරදක්ඛදීපනී
8449 චතුරාරක්ඛදීපනී
8451 රසවාහිනී
8452 සීමවිසෝධනීපාඨ
8453 වෙස්සන්තරගීති
8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා
8455 ථූපවංස
8456 දාඨාවංස
8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා
8458 ධාතුවංස
8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස
8460 ජිනචරිතය
8461 ජිනවංසදීපං
8462 තේලකටාහගාථා
8463 මිලිදටීකා
8464 පදමඤ්ජරී
8465 පදසාධනං
8466 සද්දබින්දුපකරණං
8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා
8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි
2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ)
2103 පාථිකවග්ග පාළි
2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ)
2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා
2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා
2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ)
2303 පාථිකවග්ග ටීකා
2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1
2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි
3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි
3103 උපරිපණ්ණාස පාළි
3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1
3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2
3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා
3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා
3301 මූලපණ්ණාස ටීකා
3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා
3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි
4102 නිදානවග්ග පාළි
4103 ඛන්ධවග්ග පාළි
4104 සළායතනවග්ග පාළි
4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)
4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා
4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා
4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා
4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)
4301 සගාථාවග්ග ටීකා
4302 නිදානවග්ග ටීකා
4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා
4304 සළායතනවග්ග ටීකා
4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි
5102 දුකනිපාත පාළි
5103 තිකනිපාත පාළි
5104 චතුක්කනිපාත පාළි
5105 පඤ්චකනිපාත පාළි
5106 ඡක්කනිපාත පාළි
5107 සත්තකනිපාත පාළි
5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි
5109 නවකනිපාත පාළි
5110 දසකනිපාත පාළි
5111 එකාදසකනිපාත පාළි
5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා
5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා
5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා
5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා
5301 එකකනිපාත ටීකා
5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා
5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා
5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි
6102 ධම්මපද පාළි
6103 උදාන පාළි
6104 ඉතිවුත්තක පාළි
6105 සුත්තනිපාත පාළි
6106 විමානවත්ථු පාළි
6107 පේතවත්ථු පාළි
6108 ථේරගාථා පාළි
6109 ථේරීගාථා පාළි
6110 අපදාන පාළි-1
6111 අපදාන පාළි-2
6112 බුද්ධවංස පාළි
6113 චරියාපිටක පාළි
6114 ජාතක පාළි-1
6115 ජාතක පාළි-2
6116 මහානිද්දේස පාළි
6117 චූළනිද්දේස පාළි
6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි
6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි
6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි
6121 පේටකෝපදේස පාළි
6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා
6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1
6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2
6204 උදාන අට්ඨකථා
6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා
6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1
6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2
6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා
6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා
6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1
6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2
6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා
6213 අපදාන අට්ඨකථා-1
6214 අපදාන අට්ඨකථා-2
6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා
6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා
6217 ජාතක අට්ඨකථා-1
6218 ජාතක අට්ඨකථා-2
6219 ජාතක අට්ඨකථා-3
6220 ජාතක අට්ඨකථා-4
6221 ජාතක අට්ඨකථා-5
6222 ජාතක අට්ඨකථා-6
6223 ජාතක අට්ඨකථා-7
6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා
6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා
6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1
6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2
6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා
6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා
6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි
7102 විභඞ්ග පාළි
7103 ධාතුකථා පාළි
7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි
7105 කථාවත්ථු පාළි
7106 යමක පාළි-1
7107 යමක පාළි-2
7108 යමක පාළි-3
7109 පට්ඨාන පාළි-1
7110 පට්ඨාන පාළි-2
7111 පට්ඨාන පාළි-3
7112 පට්ඨාන පාළි-4
7113 පට්ඨාන පාළි-5
7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා
7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා
7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා
7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා
7302 විභඞ්ග-මූලටීකා
7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා
7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා
7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා
7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ
7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ
7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා
7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon PaliLos ComentariosLos SubcomentariosOtros
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคนข้อคิดเห็นคำอธิบายย่อยอื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ
1102 ปาจิตติยปาฬิ
1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย)
1104 จูฬวคฺคปาฬิ
1105 ปริวารปาฬิ
1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑
1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒
1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา
1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย)
1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา
1206 ปริวารอฏฺฐกถา
1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑
1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒
1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓
1401 ทเวมาติกาปาฬิ
1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา
1403 วชิรพุทฺธิฏีกา
1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑
1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒
1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑
1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒
1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา
1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย
1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑
1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒
1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ
1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา

8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑
8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒
8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑
8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒
8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา

8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ)
8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ)
8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ)
8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ)
8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ)
8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ)
8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ)
8413 นิรุตฺติทีปนี
8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ
8415 อนุทีปนีปาฐ
8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ
8417 นมกฺการฏีกา
8418 มหาปณามปาฐ
8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา
8420 สุตวทน
8421 กมลาญฺชลิ
8422 ชินาลงฺการ
8423 ปชฺชมธุ
8424 พุทฺธคุณคาถาวลี
8425 จูฬคนฺถวํส
8427 สาสนวํส
8426 มหาวํส
8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ
8428 กจฺจายนพฺยากรณํ
8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา)
8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา)
8432 ปทรูปสิทฺธิ
8433 โมคคฺลานปญฺจิกา
8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ
8435 วุตฺโตทยปาฐ
8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ
8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา
8438 สุโพธาลงฺการปาฐ
8439 สุโพธาลงฺการฏีกา
8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร
8446 กวิทปฺปณนีติ
8447 นีติมญฺชรี
8445 ธมฺมนีติ
8444 มหารหนีติ
8441 โลกนีติ
8442 สุตฺตนฺตนีติ
8443 สูรสฺสตินีติ
8450 จาณกฺยนีติ
8448 นรทกฺขทีปนี
8449 จตุราวรกฺขทีปนี
8451 รสวาหินี
8452 สีมวิโสธนีปาฐ
8453 เวสฺสนฺตรคีติ
8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา
8455 ถูปวํส
8456 ทาฐาวํส
8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา
8458 ธาตุวํส
8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส
8460 ชนจริตย
8461 ชนวํสทีปํ
8462 เตลกฏาหคาถา
8463 มิลิทฏีกา
8464 ปทมญฺชรี
8465 ปทสาธนํ
8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ
8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา
8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ
2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ)
2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ
2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ)
2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา
2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา
2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ)
2303 ปาถิกวคฺคฏีกา
2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑
2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ
3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ
3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ
3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑
3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒
3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา
3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา
3301 มูลปณฺณาสฏีกา
3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา
3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ
4102 นิทานวคฺคปาฬิ
4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ
4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ
4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)
4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา
4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา
4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา
4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)
4301 สคาถาวคฺคฏีกา
4302 นิทานวคฺคฏีกา
4303 ขนฺธวคฺคฏีกา
4304 สฬายตนวคฺคฏีกา
4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ
5102 ทุกนิปาตปาฬิ
5103 ติกนิปาตปาฬิ
5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ
5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ
5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ
5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ
5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ
5109 นวกนิปาตปาฬิ
5110 ทสกนิปาตปาฬิ
5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ
5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา
5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา
5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา
5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา
5301 เอกกนิปาตฏีกา
5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา
5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา
5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ
6102 ธมฺมปทปาฬิ
6103 อุทานปาฬิ
6104 อิติวุตฺตกปาฬิ
6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ
6106 วิมานวตฺถุปาฬิ
6107 เปตวตฺถุปาฬิ
6108 เถรคาถาปาฬิ
6109 เถรีคาถาปาฬิ
6110 อปทานปาฬิ-๑
6111 อปทานปาฬิ-๒
6112 พุทธวงฺสปาฬิ
6113 จริยาปิฏกปาฬิ
6114 ชาตกปาฬิ-๑
6115 ชาตกปาฬิ-๒
6116 มหานิทฺเทสปาฬิ
6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ
6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ
6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ
6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ
6121 เปฏโกปเทสปาฬิ
6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา
6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑
6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒
6204 อุทานอฏฺฐกถา
6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา
6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑
6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒
6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา
6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา
6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑
6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒
6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา
6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑
6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒
6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา
6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา
6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑
6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒
6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓
6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔
6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕
6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖
6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗
6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา
6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา
6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑
6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒
6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา
6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา
6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ
7102 วิภงฺคปาฬิ
7103 ธาตุกถาปาฬิ
7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ
7105 กถาวตฺถุปาฬิ
7106 ยมกปาฬิ-๑
7107 ยมกปาฬิ-๒
7108 ยมกปาฬิ-๓
7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑
7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒
7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓
7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔
7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕
7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา
7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา
7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา
7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา
7302 วิภงฺคมูลฏีกา
7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา
7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา
7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา
7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท
7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห
7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา
7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།འགྲེལ་བཤད།འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི།
1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི།
1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ)
1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།
1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ)
1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣
1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།
1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ།
1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡
1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢
1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ།
1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡
1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢
1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི།
1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ།

8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡
8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢
8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡
8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢
8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ།

8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི)
8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི།
8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ།
8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ།
8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ།
8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི།
8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར།
8423 པཛྫ་མ་དྷུ།
8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི།
8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས།
8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས།
8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས།
8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ)
8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ)
8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི།
8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ།
8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ།
8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ།
8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ།
8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ།
8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར།
8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི།
8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི།
8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི།
8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི།
8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི།
8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི།
8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི།
8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི།
8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི།
8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ།
8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི།
8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ།
8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས།
8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས།
8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ།
8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས།
8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས།
8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ།
8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ།
8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ།
8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ།
8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི།
8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ།
8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ།
8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ།
8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ)
2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ)
2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ)
2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡
2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)
4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི།
6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི།
6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི།
6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི།
6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡
6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢
6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི།
6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི།
6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡
6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢
6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི།
6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི།
6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི།
6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།
6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣
6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤
6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥
6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦
6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧
6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི།
7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི།
7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི།
7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི།
7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡
7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢
7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣
7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡
7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢
7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣
7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤
7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥
7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ།
7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ།
7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển PaliChú giảiPhụ chú giảiKhác
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1
1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2
1203 Chú Giải Pācittiya
1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật)
1205 Chú Giải Cūḷavagga
1206 Chú Giải Parivāra
1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1
1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2
1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha
1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi
1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1
1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2
1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1
1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2
1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1
1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Thanh Tịnh Đạo - 1
8402 Thanh Tịnh Đạo - 2
8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1
8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2
8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo

8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8410 Tạng Luật (Vấn Đáp)
8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp)
8412 Chú Giải (Vấn Đáp)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Phụ Chú Giải Namakkāra
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8444 Mahārahanīti
8445 Dhammanīti
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8450 Cāṇakyanīti
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Phụ Chú Giải Milinda
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2203 Chú Giải Pāthikavagga
2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga
2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1
2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1
3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2
3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa
3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa
3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)
4201 Chú Giải Sagāthāvagga
4202 Chú Giải Nidānavagga
4203 Chú Giải Khandhavagga
4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga
4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga
4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga
4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga
4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga
4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Chú Giải Ekakanipāta
5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta
5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi - 1
6111 Apadāna Pāḷi - 2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi - 1
6115 Jātaka Pāḷi - 2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Chú Giải Khuddakapāṭha
6202 Chú Giải Dhammapada - 1
6203 Chú Giải Dhammapada - 2
6204 Chú Giải Udāna
6205 Chú Giải Itivuttaka
6206 Chú Giải Suttanipāta - 1
6207 Chú Giải Suttanipāta - 2
6208 Chú Giải Vimānavatthu
6209 Chú Giải Petavatthu
6210 Chú Giải Theragāthā - 1
6211 Chú Giải Theragāthā - 2
6212 Chú Giải Therīgāthā
6213 Chú Giải Apadāna - 1
6214 Chú Giải Apadāna - 2
6215 Chú Giải Buddhavaṃsa
6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka
6217 Chú Giải Jātaka - 1
6218 Chú Giải Jātaka - 2
6219 Chú Giải Jātaka - 3
6220 Chú Giải Jātaka - 4
6221 Chú Giải Jātaka - 5
6222 Chú Giải Jātaka - 6
6223 Chú Giải Jātaka - 7
6224 Chú Giải Mahāniddesa
6225 Chú Giải Cūḷaniddesa
6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1
6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2
6228 Chú Giải Nettippakaraṇa
6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi - 1
7107 Yamaka Pāḷi - 2
7108 Yamaka Pāḷi - 3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5
7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi
7202 Chú Giải Sammohavinodanī
7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa
7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī
7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga
7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa
7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī
7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra
7309 Abhidhammamātikāpāḷi