นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส
ඒ භාග්යවත් වූ, අරහත් වූ, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට මාගේ නමස්කාරය වේවා!
จูฬคนฺถวํสปาฬิ
චූල ගන්ථවංශ පාළිය
๑. ปิฏกตฺตยปริจฺเฉโท
1. පිටකත්රය පරිච්ඡේදය
นมสฺเสตฺวาน สมฺพุทฺธํ, อคฺควํสวรํวรํ;
นตฺวาน ธมฺมํ พุทฺธชํ, สงฺฆญฺจาปินิรงฺคณํ.
උතුම් වූ වංශයන් අතර අග්ර වූ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට නමස්කාර කොට, බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙන් උපන් (දේශිත) ධර්මයට ද, කෙලෙස් රහිත වූ සංඝරත්නයට ද නමස්කාර කොට,
คนฺถวํสมฺปิ นิสฺสาย, คนฺถวํสํ ปกถิสฺสํ;
ติเปฏกสมาหารํ, สาธุนํ ชงฺฆทาสกํ.
ගන්ථවංශය ඇසුරු කොටගෙන, සත්පුරුෂයන්ට මඟපෙන්වන්නක් වූ ද, ත්රිපිටකයෙහි එකතුවක් වූ ද ගන්ථවංශය (ග්රන්ථ වංශය) පවසන්නෙමි.
วิมติโนทนมารมฺภํ, ตํ เม สุณาถ สาธโว;
สพฺพมฺปิ พุทฺธวจนํ, วิมุตฺติ จ สเหตุกํ.
සැක දුරු කිරීම පිණිස අරඹන ලද, හේතු සහිත වූ විමුක්තිය හා සියලු බුද්ධ වචනය පිළිබඳ වූ එය, පින්වත්නි, මාගෙන් අසනු මැනවි.
โหติ เอกวิธํเยว, ติวิธํ ปิฏเกน จ;
ตญฺจ สพฺพมฺปิ เกวลํ, ปญฺจวิธํ นิกายโต.
ඒ සියලු බුද්ධ වචනය (රස වශයෙන්) එක් වැදෑරුම් ද, පිටක වශයෙන් තෙවැදෑරුම් ද, නිකාය වශයෙන් පස් වැදෑරුම් ද වේ.
องฺคโต จ นววิธํ, ธมฺมกฺขนฺธคณนโต;
จตุราสีติ สหสฺส, ธมฺมกฺขนฺธปเภทนนฺติ.
අංග වශයෙන් නවවැදෑරුම් ද, ධර්මස්කන්ධ ගණනින් අසූහතර දහසක් (84,000ක්) වූ ධර්මස්කන්ධ ප්රභේදයන්ගෙන් යුක්ත ද වේ.
กถํ ปิฏกโต ปิฏกญฺหิ ติวิธํ โหติ?
පිටක වශයෙන් (බුද්ධ වචනය) තෙවැදෑරුම් වන්නේ කෙසේද?
วินยปิฏกํ, อภิธมฺมปิฏกํ สุตฺตนฺตปิฏกนฺติ. ตตฺถ กตมํ วินย ปิฏกํ? ปาราชิกกณฺฑํ, ปาจิตฺติยกณฺฑํ, มหาวคฺคกณฺฑํ, จุลฺลวคฺคกณฺฑํ, ปริวารกณฺฑนฺติ. อิมานิ กณฺฑานิ วินยปิฏกํ นาม.
විනය පිටකය, අභිධර්ම පිටකය සහ සූත්ර පිටකය වශයෙනි. එහි විනය පිටකය යනු කුමක්ද? පාරාජිකා පාලිය (පාරාජිකා කණ්ඩය), පාචිත්තිය පාලිය (පාචිත්තිය කණ්ඩය), මහාවග්ග පාලිය (මහාවග්ග කණ්ඩය), චුල්ලවග්ග පාලිය (චුල්ලවග්ග කණ්ඩය) සහ පරිවාර පාලිය (පරිවාර කණ්ඩය) යන්නයි. මේ කොටස් විනය පිටකය නම් වේ.
กตมํ อภิธมฺมปิฏกํ? ธมฺมสงฺคณี-ปกรณํ, วิภงฺค-ปกรณํ, ธาตุกถา-ปกรณํ, ปุคฺคลปญฺญตฺติ-ปกรณํ, กถาวตฺถุ-ปกรณํ, ยมก-ปกรณํ, ปฏฺฐาน-ปกรณนฺติ. อิมานิ สตฺต ปกรณานิ อภิธมฺมปิฏกํ นาม. กตมํ สุตฺตนฺตปิฏกํ? สีลกฺขนฺธวคฺคาทิกํ, อวเสสํ พุทฺธวจนํ สุตฺตนฺตปิฏกํ นาม.
අභිධර්ම පිටකය යනු කුමක්ද? ධම්මසංගණී ප්රකරණය, විභංග ප්රකරණය, ධාතුකථා ප්රකරණය, පුග්ගලපඤ්ඤත්ති ප්රකරණය, කථාවත්ථු ප්රකරණය, යමක ප්රකරණය සහ පට්ඨාන ප්රකරණය යන්නයි. මේ ප්රකරණ සත අභිධර්ම පිටකය නම් වේ. සූත්ර පිටකය (සුත්තන්ත පිටකය) යනු කුමක්ද? සීලක්ඛන්ධ වර්ගය ආදී කොට ඇති ඉතිරි බුද්ධ වචනය සූත්ර පිටකය නම් වේ.
กถํ นิกายโต? นิกายา ปญฺจ วิธา โหนฺติ. ทีฆนิกาโย, มชฺฌิมนิกาโย, สํยุตฺตนิกาโย, องฺคุตฺตรนิกาโย, ขุทฺทกนิกาโยติ.
නිකාය වශයෙන් කෙසේද? නිකාය පස් වැදෑරුම් වේ. එනම්: දීඝ නිකාය, මජ්ඣිම නිකාය, සංයුත්ත නිකාය, අංගුත්තර නිකාය සහ ඛුද්දක නිකාය යි.
ตตฺถ กตโม ทีฆ-นิกาโย? สีลกฺขนฺธวคฺโค, มหาวคฺโค, ปาถิกวคฺโคติ, อิเม ตโย วคฺคา ทีฆนิกาโย นาม. อิเมสุ ตีสุ วคฺเคสุ, จตุตึส วคฺคานิ จ โหนฺติ. [จตุตึเสว สุตฺตนฺตา, สีลกฺขนฺธวคฺคาทิกา, ยสฺส ภวนฺติ โส เยว ทีฆนิกาย นาม โหติ.]
එහි දීඝ නිකාය යනු කුමක්ද? සීලක්ඛන්ධ වර්ගය, මහාවර්ගය සහ පාථික වර්ගය යන මේ වර්ග තුන දීඝ නිකාය නම් වේ. මේ වර්ග තුනෙහි සූත්ර තිස් හතරක් (34ක්) අඩංගු වේ. [සීලක්ඛන්ධ වර්ගය ආදී කොට ඇති, සූත්ර තිස් හතරක්ම යම් නිකායක අඩංගු වේ ද, එයම දීඝ නිකාය නම් වේ.]
กตโม มชฺฌิมนิกาโย? มูลปณฺณาโส, มชฺฌิมปณฺณาโส, อุปริปณฺณาโสติ, อิเม ตโย ปณฺณาสา มชฺฌิมนิกาโย นาม. อิเมสุ ตีสุ ปณฺณาเสสุ ทฺเวปญฺญาสาธิก-สุตฺต-สตานิ โหนฺติ [ทิยฑฺฒสตสุตฺตนฺตา, ทฺวิ สุตฺตํ ยสฺส สนฺติโส, มชฺฌิมนิกาโย นาโม มูลปณฺณาสมาทิ โหติ.]
මජ්ඣිම නිකාය යනු කුමක්ද? මූලපණ්ණාසකය, මජ්ඣිමපණ්ණාසකය සහ උපරිපණ්ණාසකය යන මේ පණ්ණාසක (පනස් බැගින් වූ කාණ්ඩ) තුන මජ්ඣිම නිකාය නම් වේ. මේ පණ්ණාසක තුනෙහි සූත්ර එකසිය පනස් දෙකක් (152ක්) වෙයි. [මූලපණ්ණාසකය ආදී කොට ඇති, එකසිය පනස් දෙකක් සූත්රයන් යම් නිකායක පවතී ද, එය මජ්ඣිම නිකාය නම් වේ.]
กตโม สํยุตฺตนิกาโย? สคาถาวคฺโค, นิทานวคฺโค, ขนฺธกวคฺโค, สฬายตนวคฺโค, มหาวคฺโคติ, อิเม ปญฺจ วคฺคา สํยุตฺตนิกาโย นาม. อิเมสุ ปญฺจสุ วคฺเคสุ ทฺวาสฏฺฐิสุตฺตสตฺตสตาธิกสตฺต-สุตฺตสหสฺสานิ โหนฺติ. [ทฺวาสฏฺฐิ-สตฺต-สตานิ, สตฺตสหสฺสกานิ จ.] สุตฺตานิ ยสฺส โหนฺติ โส, สคาถาทิกวคฺคโก, สํยุตฺตนิกาโย นาโม เวทิตพฺโพ จ วิญฺญูนาติ.
සංයුත්ත නිකාය යනු කුමක්ද? සගාථ වර්ගය, නිදාන වර්ගය, ඛන්ධක වර්ගය, සළායතන වර්ගය සහ මහාවර්ගය යන මේ වර්ග පහ සංයුත්ත නිකාය නම් වේ. මේ වර්ග පහෙහි සූත්ර හත්දහස් හත්සිය හැට දෙකක් (7,762ක්) වෙයි. [හත්දහස් හත්සිය හැට දෙකක් සූත්රයන් යම් නිකායක අඩංගු වේ ද, සගාථ වර්ගය ආදී කොට ඇති එය සංයුත්ත නිකාය ලෙස නුවණැත්තන් විසින් දත යුතුය.]
กตโม องฺคุตฺตรนิกาโย? เอกฺกนิปาโต, ทุกฺกนิปาโต, ติกฺกนิปาโต, จตุกฺกนิปาโต, ปญฺจกนิปาโต, ฉกฺกนิปาโต, สตฺตกนิปาโต, อฏฺฐกนิปาโต, นวกนิปาโต, ทสกนิปาโต, เอกาทสนิปาโตติ, อิเม เอกาทส นิปาตา องฺคุตฺตรนิกาโย นาม. อิเมสุ เอกาทส นิปาเตสุ สตฺต-ปญฺญาส-ปญฺจ-สตาธิกนว-สุตฺต-สหสฺสานิ โหนฺติ. [นวสุตฺตสหสฺสานิ, ปญฺจสตมตฺตานิ จ, สตฺตปญฺญาสาธิกานิ, สุตฺตานิ ยสฺส โหนฺติ โส, องฺคุตฺตรนิกาโยติ, เอกฺกนิปาตกาทิโกติ.]
අංගුත්තර නිකාය යනු කුමක්ද? ඒකක නිපාතය, දුක නිපාතය, තික නිපාතය, චතුක්ක නිපාතය, පඤ්චක නිපාතය, ඡක්ක නිපාතය, සත්තක නිපාතය, අට්ඨක නිපාතය, නවක නිපාතය, දසක නිපාතය සහ ඒකාදසක නිපාතය යන මේ නිපාත එකොළහ අංගුත්තර නිකාය නම් වේ. මේ නිපාත එකොළහෙහි සූත්ර නවදහස් පන්සිය පනස් හතක් (9,557ක්) වෙයි. [ඒකක නිපාතය ආදී කොට ඇති, නවදහස් පන්සිය පනස් හතක් සූත්රයන් යම් නිකායක අඩංගු වේ ද, එය අංගුත්තර නිකාය නම් වේ.]
กตโม ขุทฺทกนิกาโย? ขุทฺทกปาโฐ, ธมฺมปทํ, อุทานํ, อิติวุตฺตกํ, สุตฺตนิปาโต, วิมานวตฺถุ, เปตวตฺถุ, เถรกถา, เถรีกถา, ชาตกํ, มหานิทฺเทโส, ปฏิสมฺภิทามคฺโค, อปทานํ, พุทฺธวํโส, จริยาปิฏกํ, วินยปิฏกํ, อภิธมฺมปิฏกนฺติ. อิเมสุ สตฺตรสสุ คนฺเถสุ อเนกานิ สุตฺต-สหสฺสานิ โหนฺติ. [อเนกานิ สุตฺต-สหสฺสานิ, นิทฺทิฏฺฐานิ มเหสินา, นิกาเย ปญฺจเม อิเม, ขุทฺทเก อิติ วิสุเตติ.]
ඛුද්දක නිකාය යනු කුමක්ද? ඛුද්දකපාඨය, ධම්මපදය, උදානය, ඉතිවුත්තකය, සුත්තනිපාතය, විමානවත්ථු, පේතවත්ථු, ථේරගාථා, ථේරීගාථා, ජාතකය, මහානිද්දේසය, පටිසම්භිදාමග්ගය, අපදානය, බුද්ධවංශය, චරියාපිටකය, විනය පිටකය සහ අභිධර්ම පිටකය යන්නයි. මේ ග්රන්ථ දහහතෙහි (17හි) නොයෙක් දහස් ගණන් සූත්රයන් වෙයි. [මහේසී වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද නොයෙක් දහස් ගණන් සූත්රයන් ඇතුළත්, පස්වන නිකාය වූ මෙය ඛුද්දක නිකාය නමින් ප්රසිද්ධය.]
กถํ องฺคโต องฺคหิ นว วิธํ โหติ? สุตฺตํ, เคยฺยํ, เวยฺยากรณํ, คาถา, อุทานํ, อิติวุตฺตกํ, ชาตกํ, อพฺภุตธมฺมํ, เวทลฺลนฺติ, นวปฺปเภทํ โหติ. ตตฺถ อุภโต วิภงฺคนิทฺเทสขนฺธกปริวารา, สุตฺตนิปาเต, มงฺคลสุตฺต, รตนสุตฺต, ตุวฏฺฏกสุตฺตานิ. อญฺญมฺปิ สุตฺตนามกํ ตถาคตวจนํ, สุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. สพฺพํ สคาถกํ เคยฺยนฺติ เวทิตพฺพํ. วิเสสนสํยุตฺตเก สกโลปิ สคาถกวคฺโค, สกลํ อภิธมฺมปิฏกํ นิคาถกญฺจ สุตฺตยญฺจ อญฺญมฺปิ อฏฺฐหิ องฺเคหิ อสงฺคหิตํ พุทฺธวจนํ ตํ เวยฺยากรณนฺติ เวทิตพฺพํ. ธมฺมปทํ, เถรกถา, เถรีกถา, สุตฺตนิปาเต, โน สุตฺตนามิกา สุทฺธิกคาถา, คาถาติ เวทิตพฺพา. โสมนสฺส ญาณมยิกคาถา ปฏิก-สํยุตฺตา ทฺเว อสีติสุตฺตนฺตา อุทานนฺติ เวทิตพฺพา. วุตฺตญฺเหตํ ภควตาติอาทินยปฺปวตฺตา ทสุตฺตรสตสุตฺตนฺตา, อิติวุตฺตกนฺติ เวทิตพฺพา. อปณฺณกชาตกาทีนิ ปญฺญาสาทิกานิ. ปญฺจชาตกสตานิ, ชาตกนฺติ เวทิตพฺพํ. จตฺตาโร เม ภิกฺขเว อจฺฉริยา อภูตธมฺมา, อานนฺเทติอาทินยปฺปวตฺตา สพฺเพปิ อจฺฉริย อภูตธมฺมปฏิสํยุตฺตา สุตฺตนฺตา อภูตธมฺมนฺติ เวทิตพฺพา. จุลฺลเวทลฺล, มหาเวทลฺล, สมฺมาทิฏฺฐิ, สกฺกปญฺห, สงฺขารภาชนิย, มหาปุณฺณมสุตฺตนฺตาทโย สพฺเพปิ เวทญฺจ ตุฏฺฐิญฺจ ลทฺธา [ปุจฺฉ] ลทฺธา ปุจฺฉิตสุตฺตนฺตา, เวทลฺลนฺติ เวทิตพฺพา. กตมานิ จตุราสีติ ธมฺมกฺขนฺธสหสฺสานิ ทุชานานิ, จตุราสีติ ธมฺมกฺขนฺธสหสฺสานิ สเจ วิตฺถาเรน กถิสฺสํ อติปปญฺโจ ภวิสฺสติ. ตสฺมา นย วเสน กถิสฺสามิ. เอกํ วตฺถุ, เอโก ธมฺมกฺขนฺโธ, เอกํ นิทานํ เอโก ธมฺมกฺขนฺโธ, เอกํ ปญฺหา ปุจฺฉนฺตํ เอโก ธมฺมกฺขนฺโธ, เอกํ ปญฺหา วิสชฺชนํ เอโก ธมฺมกฺขนฺโธ, จตุราสีติ ธมฺมกฺขนฺธสหสฺสานิ เกน ภาสิตานิ, กตฺถ ภาสิตานิ, กทา ภาสิตานิ, กมารพฺภ ภาสิตานิ, กิมตฺถํ ภาสิตานิ, เกน ธาริตานิ, เกนาภตานิ, กิมตฺถํ ปริยาปุณิตพฺพานิ. ตตฺรายํ วิสชฺชนา, เกน ภาสิตานีติ? พุทฺธานุ พุทฺเธหิ ภาสิตานิ. กตฺถ ภาสิตานีติ? เทเวสุ จ มานุสฺเสสุ จ, ภาสิตานิ. กทา ภาสิตานีติ? ภควโต ธรมานกาเล เจว ปจฺฉิมกาเล จ ภาสิตานิ. กตมารพฺภ ภาสิตานีติ? ปญฺจวคฺคิยาทิเก เวเนยฺย พนฺธเว อารพฺภ ภาสิตานีติ. กิมตฺถํ ภาสิตานีติ? ติวชฺชญฺจ อวชฺชญฺจ ญตฺวา วชฺชํ ปหาย อวชฺเช ปฏิปตฺติตฺวา นิพฺพานปริยนฺเต. ทิฏฺฐ-ธมฺมิกสมฺปรายิกตฺเถ สมฺปาปุณิตุํ.
අංග වශයෙන් නව වැදෑරුම් වන්නේ කෙසේද? සූත්ර, ගෙය්ය, වෙය්යාකරණ, ගාථා, උදාන, ඉතිවුත්තක, ජාතක, අබ්භුතධම්ම සහ වේදල්ල යනුවෙන් බුද්ධ වචනය නව වැදෑරුම් ප්රභේද වේ. එහි උභතෝ විභංග, නිද්දේස, ඛන්ධක, පරිවාර ද, සුත්ත නිපාතයෙහි මංගල සූත්රය, රතන සූත්රය, තුවටක සූත්රය ද ඇතුළුව ‘සූත්ර’ නමින් හැඳින්වෙන අනෙකුත් තථාගත වචන ද ‘සූත්ර’ (සුත්ත) යැයි දත යුතුය. ගාථා සහිත සියලු දේශනා ‘ගෙය්ය’ යැයි දත යුතුය. විශේෂයෙන් සංයුක්ත නිකායෙහි මුළු සගාථක වර්ගයම ද, මුළු අභිධර්ම පිටකය ද, ගාථා රහිත වූ සූත්ර දේශනා ද, අනෙකුත් අංග අටෙහි ඇතුළත් නොවන වෙනත් බුද්ධ වචන ද ‘වෙය්යාකරණ’ යැයි දත යුතුය. ධම්මපදය, ථේරගාථා, ථේරීගාථා ද, සුත්තනිපාතයෙහි සූත්ර නාමයෙන් නොහැඳින්වෙන හුදු ගාථා පමණක්ම වූ දේශනා ද ‘ගාථා’ යැයි දත යුතුය. සෝමනස්ස සහ ඥාණමය ගාථාවන්ගෙන් යුක්ත වූ, සූත්ර අසූ දෙකකින් සමන්විත දේශනා ‘උදාන’ යැයි දත යුතුය. ‘භාග්යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙය වදාරන ලදී’ යනාදී ක්රමයෙන් ඇරඹෙන සූත්ර එකසිය දහයක් වූ දේශනා ‘ඉතිවුත්තක’ යැයි දත යුතුය. අපණ්ණක ජාතකය ආදී කොට ඇති, පන්සිය පනස් ජාතක දේශනා ‘ජාතක’ යැයි දත යුතුය. “මහණෙනි, ආනන්ද කෙරෙහි මේ ආශ්චර්ය අද්භූත ධර්ම සතරක් වෙති” යනාදී වශයෙන් ඇරඹෙන, ආශ්චර්යවත් හා අද්භූත කරුණු පිළිබඳ සියලු සූත්ර දේශනා ‘අබ්භුතධම්ම’ යැයි දත යුතුය. චුල්ලවේදල්ල, මහාවේදල්ල, සම්මාදිට්ඨි, සක්කපඤ්හ, සංඛාරභාජනීය, මහාපුණ්ණම සූත්ර ආදී වූ, ඥානය ද ප්රීතිය ද ලැබෙන සේ ප්රශ්න විචාරීමෙන් යුත් සියලු සූත්ර දේශනා ‘වේදල්ල’ යැයි දත යුතුය. දැනගැනීමට අපහසු වූ අසූහතර දහසක් ධර්මස්කන්ධයෝ කවරහුද? අසූහතර දහසක් ධර්මස්කන්ධයෝ විස්තර සහිතව ප්රකාශ කළහොත් එය ඉතා දීර්ඝ වනු ඇත. එබැවින් ක්රමයක් (නය) වශයෙන් පමණක් ප්රකාශ කරන්නෙමි. එක් කරුණක් එක් ධර්මස්කන්ධයකි, එක් නිදානයක් එක් ධර්මස්කන්ධයකි, එක් ප්රශ්න ඇසීමක් එක් ධර්මස්කන්ධයකි, එක් ප්රශ්න විසඳීමක් එක් ධර්මස්කන්ධයකි. අසූහතර දහසක් ධර්මස්කන්ධයෝ කවුරුන් විසින් දේශනා කරන ලද්දේද? කොහිදී දේශනා කරන ලද්දේද? කවදා දේශනා කරන ලද්දේද? කවුරුන් අරභයා දේශනා කරන ලද්දේද? කුමක් සඳහා දේශනා කරන ලද්දේද? කවුරුන් විසින් දරන ලද්දේද? කවුරුන් විසින් ගෙනෙන ලද්දේද? කුමක් සඳහා ප්රගුණ කළ යුතුද? එහි විසඳුම මෙසේය: කවුරුන් විසින් දේශනා කරන ලද්දේද? බුදුරජාණන් වහන්සේ සහ බුද්ධ ශ්රාවකයන් (අනුබුදුන්) විසින් දේශනා කරන ලදි. කොහිදී දේශනා කරන ලද්දේද? දෙවියන් සහ මිනිසුන් අතරෙහි දේශනා කරන ලදි. කවදා දේශනා කරන ලද්දේද? භාග්යවතුන් වහන්සේ ජීවමාන කාලයෙහි සහ පශ්චාත් කාලයෙහි දේශනා කරන ලදි. කවුරුන් අරභයා දේශනා කරන ලද්දේද? පස්වග මහණුන් ආදී විනෙය්ය ජනයා අරභයා දේශනා කරන ලදි. කුමක් සඳහා දේශනා කරන ලද්දේද? ත්රිවිධ දෝෂයන් සහ දෝෂ රහිත බව හඳුනාගෙන, දෝෂයන් අතහැර, නිවැරදි දේහි පිළිපැද, නිර්වාණය කෙළවර කොට ඇති මෙලොව සහ පරලොව යහපත සලසා ගැනීම පිණිසය.
เกน ธาริตานีติ? อนุพุทฺเธหิ เจว สิสฺสานุสิสฺเสหิ จ ธาริตานิ. เกนา ภตานีติ? อาจริย ปรํปเรหิ อาภตานิ. กิมตฺถํ ปริยาปุณิตพฺพานีติ? วชฺชญฺจ อวชฺชญฺจ ญตฺวา วชฺชํ ปหาย อวชฺเช ปฏิปตฺติตฺวา นิพฺพานปริยนฺเต ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกตฺเถ, สํปาปุณิตุํ, ยเทวํ ตาย นิพฺพานปริยนฺเต ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกตฺเถ สาธิกานิ โหนฺติ. เตว ตตฺถ เกหิ อปฺปมตฺเตน ปริยาปุณิตพฺพานิ ธาเรตพฺพานิ ธาเรตพฺพานิ วาเจตพฺพานิ สชฺฌายํ กาตพฺพานีติ [อิติ จุลฺลคนฺถวํเส ปิฏกตฺตย ทีปโก นาม ปฐโม ปริจฺเฉโท.]
කවුරුන් විසින් දරන ලද්දේද? අනුබුදුවරුන් විසින් ද, ශිෂ්ය අනුශිෂ්ය පරම්පරාවන් විසින් ද දරන ලදි. කවුරුන් විසින් රැගෙන එන ලද්දේද? ආචාර්ය පරම්පරාවන් විසින් රැගෙන එන ලදි. කුමක් සඳහා ප්රගුණ කළ යුතුද? දෝෂ සහ නිවැරදි දේ හඳුනාගෙන, දෝෂයන් අතහැර, නිවැරදි දේහි පිළිපැද, නිවන කෙළවර කොට ඇති මෙලොව පරලොව යහපත සලසා ගැනීම පිණිසය. යම් හෙයකින් එයින් නිවන කෙළවර කොට ඇති මෙලොව පරලොව යහපත සාක්ෂාත් කරගත හැක්කේ වේද, එබැවින් එහිලා කවුරුන් විසින් වුවද අප්රමාදව ප්රගුණ කළ යුතුය, දරාගත යුතුය, කියවිය යුතුය, සජ්ඣායනා කළ යුතුය. [මෙසේ චුල්ල ගන්ථවංශයෙහි ‘පිටකත්තය දීපක’ නම් වූ පළමු වන පරිච්ඡේදය නිමාවට පත් විය.]
๒. คนฺถการกาจริย-ปริจฺเฉโท
2. ග්රන්ථකාරක ආචාර්යවරුන් පිළිබඳ පරිච්ඡේදය
อาจริโย ปน อตฺถิ. โปราณาจริยา อตฺถิ, อฏฺฐกถาจริยา อตฺถิ, คนฺถการกาจริยา อตฺถิ, ติวิธนามิกาจริยา. กตเม โปราณาจริยา? ปฐมสงฺคายนายํ ปญฺจสตา ขีณาสวา ปญฺจนฺนํ นิกายานํ นามญฺจ อตฺถญฺจ อธิปฺปายญฺจ ยทญฺจ พฺยญฺชน โสธนญฺจ อวเสสํ กิจฺจํ กรึสุ. ทุติยสงฺคายนายํ สตฺตสตา ขีณาสวา เตสํเยว สทฺทตฺถาทิกํ กิจฺจํ ปุน กรึสุ. ตติยสงฺคายนายํ สหสฺสมตฺตา ขีณาสวา เตสํเยว สทฺทตฺถาทิกํ กิจฺจํ ปุน กรึสุ. อิจฺเจวํ ทฺเวสตาธิกา ทฺเวสหสฺส ขีณาสวา มหากจฺจายนํ ฐเปตฺวา อวเสสา โปราณาจริยา นาม. เย โปราณาจริยา เตเยว อฏฺฐกถาจริยา นาม. กตเม คนฺถการกาจริยา? มหาอฏฺฐกถิกาเปภทอเนกาจริยา คนฺถการกาจริยา นาม. กตเม ติวิธ นามาจริยา มหากจฺจายโน ติวิธนามํ. กตเม คนฺถา มหากจฺจายเนน กตา? กจฺจายนคนฺโถ, มหานิรุตฺติคนฺโถ, จุลฺลนิรุตฺติคนฺโถ, ยมกคนฺโถ, เนตฺติคนฺโถ, เปฏโกปเทสคนฺโถติ, อิเม ฉ คนฺถา มหากจฺจายเนน กตา. กตเม อเนกาจริเยน กตา คนฺถา? มหาปจฺจริกาจริโย มหาปจฺจริยํ นาม คนฺถํ อกาสิ. มหากุรุนฺทิกาจริโย กุรุนฺทิ นาม คนฺถํ อกาสิ. อญฺญตโร อาจริโย มหาปจฺจริย คนฺถสฺส อฏฺฐกถํ อกาสิ. อญฺญตโร อาจริโย กุรุนฺทิ คนฺถสฺส อฏฺฐกถํ อกาสิ, มหาพุทฺธโฆสา นามจริโย วิสุทฺธิมคฺโค ทีฆนิกายสฺส สุมงฺคลวิลาสนิ นาม อฏฺฐกถา, มชฺฌิมนิกายสฺส ปปญฺจสูทนี นาม อฏฺฐกถา, สํยุตฺตนิกายสฺส สารตฺถปฺปกาสินี นาม อฏฺฐกถา, องฺคุตฺตรนิกายสฺส มโนรถปูรณี นาม อฏฺฐกถา, ปญฺจวินย คนฺถานํ สมนฺตปาสาทิกา นาม อฏฺฐกถา, สตฺตนฺนํ อภิธมฺมคนฺถานํ ปรมตฺถกถา นาม อฏฺฐกถา, ปาติโมกฺข สํขาตาย มาติกาย กงฺขาวิตรณีติ วิสุทฺธิ นาม อฏฺฐกถา, ธมฺมปทสฺส อฏฺฐกถา, ชาตกสฺส อฏฺฐกถา, ขุทฺทกปาฐสฺส อฏฺฐกถา, สุตฺตนิปาตสฺส อฏฺฐกถา, อปทานสฺส อฏฺฐกถาติ, อิเม เตรส คนฺเถ อกาสิ. พุทฺธทตฺโตนามาจริโย วินย วินิจฺฉโย, อุตฺตรวินิจฺฉโย, อภิธมฺมาวตาโร, พุทฺธวํสสฺส มธุรตฺถวิลาสินี นาม อฏฺฐกถาติ, อิเม จตฺตาโร คนฺเถ อกาสิ. อานนฺโทนามาจริยา สตฺตาภิธมฺมคนฺถฏฺฐกถาย มูฏีกํ นาม ฏีกํ อกาสิ. ธมฺมปาลาจริโย เนตฺติปฺปกรณฏฺฐกถา, อิติวุตฺตกฏฺฐกถา, อุทานฏฺฐกถา, จริยาปิฏกฏฺฐกถา, เถรกถฏฺฐกถา, เถรีกถฏฺฐกถา, วิมานวตฺถุสฺส วิมลวิลาสินิ นาม อฏฺฐกถา, เปตวตฺถุสฺส วิมลวิลาสินิ นาม อฏฺฐกถา, วิสุทฺธิมคฺคสฺส ปรมตฺถมญฺชูสา นาม ฏีกา, ทีฆนิกายสฺส อฏฺฐกถาทีนํ จตุนฺนํ อฏฺฐกถานํ ลีนตฺถปฺปกาสนิ นาม ฏีกา, ชาตกฏฺฐกถาย ลีนตฺถปฺปกาสนิ นาม ฏีกา, เนตฺติปกรณฏฺฐกถาย ฏีกา, พุทฺธวํสฏฺฐกถาย ปรมตฺถทีปนี นาม ฏีกา, อภิธมฺมฏฺฐกถายฏีกา ลีนตฺถวณฺณนา นาม อนุฏีกาติ อิเม จุทฺทส มตฺเต คนฺเถ อกาสิ.
ආචාර්යවරු ද වෙති. එනම් පෝරාණාචාර්යවරු, අට්ඨකථාචාර්යවරු, ග්රන්ථකාරක ආචාර්යවරු සහ ත්රිවිධනාමික ආචාර්යවරු වෙති. පෝරාණාචාර්යවරු කවුරුන්ද? ප්රථම සංගායනාවේදී පන්සියයක් රහතන් වහන්සේලා පංච නිකායන්හි නාමය, අර්ථය, අදහස, පාඨයන් සහ ව්යඤ්ජන ශෝධනය මෙන්ම ඉතිරි සියලු කටයුතු සිදු කළහ. දෙවන සංගායනාවේදී සත්සියයක් රහතන් වහන්සේලා එම නිකායන්හිම ශබ්ද සහ අර්ථ ආදී කටයුතු නැවත සිදු කළහ. තුන්වන සංගායනාවේදී දහසක් පමණ වූ රහතන් වහන්සේලා එම කටයුතුම නැවත සිදු කළහ. මෙසේ මහා කච්චායන තෙරුන් වහන්සේ හැර, ඉතිරි දෙදහස් දෙසියයක් පමණ වූ රහතන් වහන්සේලා 'පෝරාණාචාර්යවරු' නම් වෙති. යම් පෝරාණාචාර්ය කෙනෙක් වෙත්ද, ඔවුහුම 'අට්ඨකථාචාර්යවරු' ද වෙති. ග්රන්ථකාරක ආචාර්යවරු කවුරුන්ද? මහා අට්ඨකථාචාර්යවරුන් ඇතුළු බොහෝ ආචාර්යවරු 'ග්රන්ථකාරක ආචාර්යවරු' නම් වෙති. ත්රිවිධනාමික ආචාර්යවරු කවුරුන්ද? මහා කච්චායන තෙරුන් වහන්සේ ත්රිවිධ නාමික වෙති. මහා කච්චායන තෙරුන් වහන්සේ විසින් කරන ලද ග්රන්ථ මොනවාද? කච්චායන ග්රන්ථය, මහා නිරුත්ති ග්රන්ථය, චුල්ල නිරුත්ති ග්රන්ථය, යමක ග්රන්ථය, නෙත්ති ග්රන්ථය සහ පේටකෝපදේස ග්රන්ථය යන මෙම ග්රන්ථ හය මහා කච්චායන තෙරුන් වහන්සේ විසින් කරන ලදී. විවිධ ආචාර්යවරුන් විසින් කරන ලද ග්රන්ථ මොනවාද? මහාපච්චරිකාචාර්යවරයා 'මහාපච්චරිය' නම් ග්රන්ථය කළේය. මහාකුරුන්දිකාචාර්යවරයා 'කුරුන්දි' නම් ග්රන්ථය කළේය. වෙනත් ආචාර්යවරයෙක් මහාපච්චරිය ග්රන්ථයට අට්ඨකථාවක් කළේය. තවත් ආචාර්යවරයෙක් කුරුන්දි ග්රන්ථයට අට්ඨකථාවක් කළේය. මහා බුද්ධඝෝෂ නම් ආචාර්යවරයා විසුද්ධිමග්ගය ද, දීඝ නිකායට 'සුමංගලවිලාසිනී' නම් අට්ඨකථාව ද, මජ්ඣිම නිකායට 'පපංචසූදනී' නම් අට්ඨකථාව ද, සංයුත්ත නිකායට 'සාරත්ථප්පකාසිනී' නම් අට්ඨකථාව ද, අංගුත්තර නිකායට 'මනෝරථපූරණී' නම් අට්ඨකථාව ද, විනය ග්රන්ථ පහ සඳහා 'සමන්තපාසාදිකා' නම් අට්ඨකථාව ද, අභිධර්ම ග්රන්ථ සත සඳහා 'පරමත්ථකථා' නම් අට්ඨකථාව ද, ප්රාතිමෝක්ෂ සංඛ්යාත මාතිකාව සඳහා 'කංඛාවිතරණී' නම් අට්ඨකථාව ද, ධම්මපද අට්ඨකථාව ද, ජාතක අට්ඨකථාව ද, ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථාව ද, සුත්තනිපාත අට්ඨකථාව ද, අපදාන අට්ඨකථාව ද යන මෙම ග්රන්ථ දහතුන කළේය. බුද්ධදත්ත නම් ආචාර්යවරයා 'විනය විනිච්ඡය', 'උත්තර විනිච්ඡය', 'අභිධම්මාවතාරය' සහ බුද්ධවංශයට 'මධුරත්ථවිලාසිනී' නම් අට්ඨකථාව ද යන මෙම ග්රන්ථ හතර කළේය. ආනන්ද නම් ආචාර්යවරයා සප්ත අභිධර්ම ග්රන්ථ අට්ඨකථාවට 'මූලටීකාව' නම් ටීකාව කළේය. ධම්මපාල ආචාර්යවරයා නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථාව, ඉතිවුත්තක අට්ඨකථාව, udāna අට්ඨකථාව, චරියාපිටක අට්ඨකථාව, ථේරගාථා අට්ඨකථාව, ථේරීගාථා අට්ඨකථාව, විමානවත්ථුවට 'විමලවිලාසිනී' නම් අට්ඨකථාව, පේතවත්ථුවට 'විමලවිලාසිනී' නම් අට්ඨකථාව, විසුද්ධිමග්ගයට 'පරමත්ථමංජුසා' නම් ටීකාව, දීඝ නිකාය ආදී නිකාය හතරේ අට්ඨකථාවන්ට 'ලීනත්ථප්පකාසිනී' නම් ටීකාව, ජාතක අට්ඨකථාවට 'ලීනත්ථප්පකාසිනී' නම් ටීකාව, නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථාවට ටීකාව, බුද්ධවංශ අට්ඨකථාවට 'පරමත්ථදීපනී' නම් ටීකාව සහ අභිධර්ම අට්ඨකථාවේ ටීකාවට 'ලීනත්ථවණ්ණනා' නම් අනුටීකාව ද යන මෙම ග්රන්ථ දහහතරක් පමණ කළේය.
ทฺเว ปุพฺพาจริยานามา จริยานิรุตฺติ มญฺชูสํ นาม จุลฺลนิรุตฺติ ฏีกญฺจ มหานิรุตฺติ สงฺเขปญฺจ อกํสุ. มหาวชิรพุทฺธินามาจริโย วินยคณฺฐินาม ปกรณํ อกาสิ. ทีปงฺกรสงฺขาโต วิมลพุทฺธิ นามาจริโย มุขมตฺตทีปนี นามกํ นฺยาสปฺปกรณํ อกาสิ. จุลฺลวชิรพุทฺธิ นามาจริโย อตฺถพฺยาขฺยานํ นาม ปกรณํ อกาสิ.
පූර්වාචාර්යවරුන් දෙදෙනෙක් 'නිරුත්තිමංජුසා' නම් චුල්ලනිරුත්ති ටීකාව සහ 'මහානිරුත්තිසංඛේපය' ද කළහ. මහාවජිරබුද්ධි නම් ආචාර්යවරයා 'විනයගණ්ඨි' නම් ප්රකරණය කළේය. දීපංකර නම් වූ විමලබුද්ධි ආචාර්යවරයා 'මුඛමත්තදීපනී' නම් න්යාස ප්රකරණය කළේය. චුල්ලවජිරබුද්ධි නම් ආචාර්යවරයා 'අත්ථබ්යාඛ්යානය' නම් ප්රකරණය කළේය.
ทีปงฺกโร นามาจริโย รูปสิทฺธิ ปกรณํ, รูปสิทฺธิ ฏีกํ, สมฺปปญฺจ สุตฺตญฺเจติ ติวิธํ ปกรณํ อกาสิ. อานนฺทาจริยสฺส เชฏฺฐสิสฺโส ธมฺมปาโล นามาจริโย สจฺจสงฺเขปํ นาม ปกรณํ อกาสิ. กสฺสโป นามาจริโย โมหวิจฺเฉทนี, วิมติจฺเฉทนี, ทสพุทฺธวํโส, อนาคตวํโสติ, จตุวิธํ ปกรณํ อกาสิ.
දීපංකර නම් ආචාර්යවරයා 'රූපසිද්ධි ප්රකරණය', 'රූපසිද්ධි ටීකාව' සහ 'සම්පපංච සූත්රය' යන ත්රිවිධ ප්රකරණය කළේය. ආනන්ද ආචාර්යවරයාගේ ජ්යෙෂ්ඨ ශිෂ්ය වූ ධම්මපාල නම් ආචාර්යවරයා 'සච්චසංඛේපය' නම් ප්රකරණය කළේය. කස්සප නම් ආචාර්යවරයා 'මෝහවිච්ඡේදනී', 'විමතිච්ඡේදනී', 'දසබුද්ධවංශය' සහ 'අනාගතවංශය' යන සිව්වැදෑරුම් ප්රකරණය කළේය.
มหานาโม นามาจริโย, สทฺธมฺมปกาสนี นาม ปฏิสมฺภิทามคฺคสฺส อฏฺฐกถํ อกาสิ. ทีปวํโส, ถูปวํโส, โพธิวํโส, จูลวํโส, มหาวํโส, ปฏิสมฺภิทามคฺคฏฺฐกถา คณฺฐิ เจติ อิเม ฉ คนฺถา มหานามาจริ วิสุํ วิสุํ กตา.
මහනාම නම් ආචාර්යවරයා පටිසම්භිදාමග්ගයට 'සද්ධම්මප්පකාසිනී' නම් අට්ඨකථාව කළේය. දීපවංශය, ථූපවංශය, බෝධිවංශය, චූලවංශය, මහාවංශය සහ පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා ගණ්ඨිය යන මෙම ග්රන්ථ හය මහනාම ආචාර්යවරුන් විසින් වෙන් වෙන් වශයෙන් කරනු ලැබූහ.
นโว มหานาโม นามาจริโย นวํ มหาวํส นาม ปกรณํ อกาสิ. อุปเสโน นามาจริโย สทฺธมฺมปชฺโชติกํ นาม มหานิทฺเทสสฺส อฏฺฐกถํ อกาสิ. โมคฺคลาโน นามาจริโย โมคฺคลานพฺยากรณํ นาม ปกรณํ อกาสิ. สงฺฆรกฺขิโต นามาจริโย, สุโพธาลงฺการํ นาม ปกรณํ อกาสิ. วุตฺโตทยกาโร นามาจริโย วุตฺโตทยํ นาม ปกรณํ อกาสิ. ธมฺมสิริ นามาจริโย ขุทฺทกสิกฺขํ นาม ปกรณํ อกาสิ. ปุราณขุทฺทสิกฺขาย ฏีกา, มูลสิกฺขา เจติ, อิเม ทฺเว คนฺถา ทฺเวหาจริเยหิ วิสุํ วิสุํ กตา.
නව මහනාම නම් ආචාර්යවරයා 'නව මහාවංශය' නම් ප්රකරණය කළේය. උපසේන නම් ආචාර්යවරයා මහානිද්දේසයට 'සද්ධම්මපජ්ජෝතිකා' නම් අට්ඨකථාව කළේය. මොග්ගල්ලාන නම් ආචාර්යවරයා 'මොග්ගල්ලාන ව්යාකරණය' නම් ප්රකරණය කළේය. සංඝරක්ඛිත නම් ආචාර්යවරයා 'සුබෝධාලංකාරය' නම් ප්රකරණය කළේය. වුත්තෝදය කර්තෘ නම් ආචාර්යවරයා 'වුත්තෝදය' නම් ප්රකරණය කළේය. ධම්මසිරි නම් ආචාර්යවරයා 'ඛුද්දකසික්ඛා' නම් ප්රකරණය කළේය. 'පුරාණ ඛුද්දකසික්ඛා ටීකාව' සහ 'මූලසික්ඛා' යන මෙම ග්රන්ථ දෙක ආචාර්යවරුන් දෙදෙනෙකු විසින් වෙන් වෙන් වශයෙන් කරනු ලැබූහ.
อนุรุทฺโธ นามาจริโย ปรมตฺถวินิจฺฉยํ, นามรูปปริจฺเฉทํ, อภิธมฺมตฺถสงฺคหํ เจติ ติวิธํ ปกรณํ อกาสิ. เขโม นามาจริโย เขมํ นาม ปกรณํ อกาสิ. สาริปุตฺโต นามาจริโย วินยฏฺฐกถาย สารตฺถทีปนี นาม ฏีกํ; วินยสงฺคหปกรณํ, วินยสงฺคหสฺสฏีกํ; องฺคุตฺตรฏฺฐกถาย สารตฺถมญฺชูสํ นาม นวํ ฏีกํ; ปญฺจิกา ฏีกญฺเจติ, อิเม ปญฺจ คนฺเถ อกาสิ. พุทฺธนาโค นามาจริโย วินยตฺถมญฺชูสํ นาม กงฺขาวิตรณียา ฏีกํ อกาสิ. นโว โมคฺคลาโน นามาจริโย อภิธานปฺปทีปิกํ นาม ปกรณํ อกาสิ. วาจิสฺสโร นามาจริโย มหาสามิ นาม สุโพธาลงฺการสฺส ฏีกา, วุตฺโตทย วิวรณํ, สุมงฺคลปฺปสาทนิ นาม ขุทฺทสิกฺขาย ฏีกา; สมฺพนฺธจินฺตา, สมฺพนฺธจินฺตาย ฏีกา; พาลาวตาโร, โมคฺคลานพฺยากรณสฺส ปญฺจิกาย ฏีกา; โยควินิจฺฉโย, วินยวินิจฺฉยสฺส ฏีกา, อุตฺตรวินิจฺฉยสฺส ฏีกา, นามรูป-ปริจฺเฉทสฺส วิภาโค, สทฺทตฺถสฺส ปทรูปวิภาวนํ; เขมสฺส ปกรณสฺส ฏีกา, สีมาลงฺกาโร, มูลสิกฺขาย ฏีกา, รูปวิภาโค, ปจฺจยสงฺคโห, สจฺจสงฺเขปสฺส ฏีกา เจติ, อิเม อฏฺฐารส คนฺเถ อกาสิ.
අනුරුද්ධ නම් ආචාර්යවරයා පරමත්ථවිනිච්ඡය, නාමරූපපරිච්ඡේදය සහ අභිධම්මත්ථසංග්රහය යන ත්රිවිධ ප්රකරණයන් කළේය. ඛේම නම් ආචාර්යවරයා ඛේම නම් ප්රකරණය කළේය. සාරිපුත්ත නම් ආචාර්යවරයා විනයට්ඨකථාවට සාරත්ථදීපනී නම් ටීකාව ද, විනයසංගහ ප්රකරණය ද, විනයසංගහ ටීකාව ද, අංගුත්තරට්ඨකථාවට සාරත්ථමඤ්ජූසා නම් නව ටීකාව ද, පඤ්චිකා ටීකාව ද යන මේ ග්රන්ථ පහ කළේය. බුද්ධනාග නම් ආචාර්යවරයා කංඛාවිතරණී අටුවාවට විනයත්ථමඤ්ජූසා නම් ටීකාව කළේය. නව මොග්ගල්ලාන නම් ආචාර්යවරයා අභිධානප්පදීපිකාව නම් ප්රකරණය කළේය. වාචිස්සර නම් මහාසාමි ආචාර්යවරයා සුබෝධාලංකාර ටීකාව ද, වුත්තෝදය විවරණය ද, ඛුද්දසික්ඛාවට සුමංගලප්පසාදනී නම් ටීකාව ද, සම්බන්ධචින්තාව ද, සම්බන්ධචින්තා ටීකාව ද, බාලාවතාරය ද, මොග්ගල්ලාන ව්යාකරණයේ පඤ්චිකා ටීකාව ද, යෝගවිනිච්ඡය ද, විනයවිනිච්ඡය ටීකාව ද, උත්තරවිනිච්ඡය ටීකාව ද, ნාමරූපපරිච්ඡේද විභාගය ද, සද්දත්ථ පදරූපවිභාවනය ද, ඛේම ප්රකරණයේ ටීකාව ද, සීමාලංකාරය ද, මූලසික්ඛා ටීකාව ද, රූපවිභාගය ද, පච්චයසංග්රහය ද, සච්චසංඛේප ටීකාව ද යන මේ ග්රන්ථ දහඅට කළේය.
สุมงฺคโล นามาจริโย อภิธมฺมาวตารสฺสฏีกํ, อภิธมฺมตฺถสงฺคหสฺสฏีกญฺจ ทุวิธํ ปกรณํ อกาสิ. พุทฺธปิโย นามาจริโย สารตฺถสงฺคหํ นาม ปกรณํ อกาสิ. ธมฺมกิตฺติ นามาจริโย ทนฺตธาตุ ปกรณํ อกาสิ. เมธงฺกโร นามาจริโย ชินจริตํ นาม ปกรณํ อกาสิ. พุทฺธรกฺขิโต นามาจริโย ชินลงฺการํ, ชินลงฺการสฺส ฏีกญฺจาติ ทุวิธํ ปกรณํ อกาสิ. อุปติสฺโส นามาจริโย อนาคตวํสสฺส อฏฺฐกถํ อกาสิ.
සුමංගල නම් ආචාර්යවරයා අභිධම්මාවතාර ටීකාව සහ අභිධම්මත්ථසංග්රහ ටීකාව යන ද්විවිධ ප්රකරණයන් කළේය. බුද්ධපිය නම් ආචාර්යවරයා සාරත්ථසංග්රහය නම් ප්රකරණය කළේය. ධම්මකිත්ති නම් ආචාර්යවරයා දන්තධාතු ප්රකරණය කළේය. මේධංකර නම් ආචාර්යවරයා ජිනචරිතය නම් ප්රකරණය කළේය. බුද්ධරක්ඛිත නම් ආචාර්යවරයා ජිනාලංකාරය සහ ජිනාලංකාර ටීකාව යන ද්විවිධ ප්රකරණයන් කළේය. උපතිස්ස නම් ආචාර්යවරයා අනාගතවංශයේ අටුවාව කළේය.
กงฺขาวิตรณียา ลีนตฺถปฺปกาสินิ, นิสนฺเทโห, ธมฺมานุสารณี, เญยฺยาสนฺตติ, เญยฺยาสนฺตติยา ฏีกา, สุมตาทาวตาโร, โลกปญฺญตฺติ ปกรณํ, ตถาคตุปฺปตฺติ ปกรณํ, นลาฏธาตุ วณฺณนา, สีหฬวตฺถุ, ธมฺมทีปโก, ปฏิปตฺติสงฺคโห, วิสุทฺธิมคฺคณฺฐิ, อภิธมฺมคณฺฐิ, เนตฺติปกรณคณฺฐิ, วิสุทฺธิมคฺคจุลฺลนวฏีกา, โสตพฺพมาลินี, ปสาทชนนี, โอกาสโลโก, สุโพธาลงฺการสฺส นว ฏีกา เจติ, อิเม วีสติ คนฺถา วีสตาจริเยหิ วิสุํ วิสุํ กตา.
කංඛාවිතරණී ලීනත්ථප්පකාසිනිය, නිසන්දේහය, ධම්මානුසාරණිය, ඥෙය්යාසන්තතිය, ඥෙය්යාසන්තති ටීකාව, සුමතාදාවතාරය, ලෝකපඤ්ඤත්ති ප්රකරණය, තථාගතොප්පත්ති ප්රකරණය, නළාටධාතු වර්ණනාව, සීහළවත්ථු ප්රකරණය, ධම්මදීපකය, පටිපත්තිසංග්රහය, විසුද්ධිමග්ග ගණ්ඨිය, අභිධම්ම ගණ්ඨිය, නෙත්තිප්පකරණ ගණ්ඨිය, විසුද්ධිමග්ග චුල්ල නව ටීකාව, සෝතබ්බමාලිනිය, පසාදජනනිය, ඕකාසලෝකය සහ සුබෝධාලංකාරයේ නව ටීකාව යන මේ ග්රන්ථ විස්ස ආචාර්යවරුන් විසිදෙනෙකු විසින් වෙන වෙනම කරන ලදී.
สทฺธมฺมสิริ นามาจริโย สทฺทตฺถเภทจินฺตา นาม ปกรณํ อกาสิ. เทโว นามาจริโย สุมน กูฏวณฺณนํ นาม ปกรณํ อกาสิ. จุลฺลพุทฺธโฆโส นามาจริโย โสตตฺถกินิทานํ นาม ปกรณํ อกาสิ. รฏฺฐปาโล นามาจริโย มธุรสงฺคาหณีกิตฺติ นาม ปกรณํ อกาสิ. สุภูตจนฺโท นามาจริโย ลิงฺคตฺถวิวรณ-ปกรณํ อกาสิ. อคฺควํโส นามาจริโย สทฺทนีติ ปกรณํ นาม อกาสิ. วชิรพุทฺธิ นามาจริโย มหาฏีกํ นาม นฺยาสปกรณฏีกํ อกาสิ. คุณสาคโร นามาจริโย มุขมตฺตสารํ, มุขมตฺตสารสฺส ฏีกญฺจ ทุวิธํ ปกรณํ อกาสิ. อภโย นามาจริโย สทฺทตฺถเภทจินฺตาย มหาฏีกํ อกาสิ. ญาณสาคโร นามาจริโย ลิงฺคตฺถวิวรณปฺปกาสนํ นาม ปกรณํ อกาสิ. อญฺญตโร อาจริโย คูฬตฺถฏีกํ, พาลปฺปโพธนญฺจ ทุวิธํ ปกรณํ อกาสิ. อญฺญตโร อาจริโย สทฺทตฺถ-เภทจินฺตาย มชฺฌิมฏีกํ อกาสิ. อุตฺตโม นามาจริโย พาลาวตารฏีกํ, ลิงฺคตฺถวิวรณฏีกญฺจ ทุวิธํ ปกรณํ อกาสิ. อญฺญตโร อาจริโย สทฺทตฺถเภทจินฺตาย นว-ฏีกํ อกาสิ. เอโก อมจฺโจ อภิธานปฺปทีปิกายฏีกํ, คณฺฐิปกรณสฺส ทณฺฑีปฺปกรณสฺส มาคธภูตํ ฏีกํ, โกลทฺธชนสฺส สกฏภาสาย กตฏีกญฺจ ติวิธํ ปกรณํ อกาสิ. ธมฺมเสนาปติ นามาจริโย การิกํ, เอติมาสปิทีปนี, มโนหารญฺจ ติวิธํ ปกรณํ อกาสิ. อญฺญตโร อาจริโย การิกาย ฏีกํ อกาสิ. อญฺญตโร อาจริโย เอติมาสปิทีปิกาย ฏีกํ อกาสิ.
සද්ධම්මසිරි නම් ආචාර්යවරයා සද්දත්ථභේදචින්තා නම් ප්රකරණය කළේය. දේව නම් ආචාර්යවරයා සුමනකූටවර්ණනාව නම් ප්රකරණය කළේය. චුල්ලබුද්ධඝෝෂ නම් ආචාර්යවරයා සෝතත්ථකීනිදානය නම් ප්රකරණය කළේය. රට්ඨපාල නම් ආචාර්යවරයා මධුරසංගාහණීකිත්ති නම් ප්රකරණය කළේය. සුභූතචන්ද නම් ආචාර්යවරයා ලිංගත්ථවිවරණ ප්රකරණය කළේය. අග්ගවංශ නම් ආචාර්යවරයා සද්දනීති නම් ප්රකරණය කළේය. වජිරබුද්ධි නම් ආචාර්යවරයා මහාටීකාව නම් වූ න්යාසප්රකරණ ටීකාව කළේය. ගුණසාගර නම් ආචාර්යවරයා මුඛමත්තසාරය සහ මුඛමත්තසාර ටීකාව යන ද්විවිධ ප්රකරණයන් කළේය. අභය නම් ආචාර්යවරයා සද්දත්ථභේදචින්තා මහා ටීකාව කළේය. ඤාණසාගර නම් ආචාර්යවරයා ලිංගත්ථවිවරණප්පකාසනය නම් ප්රකරණය කළේය. වෙනත් එක්තරා ආචාර්යවරයෙක් ගූළත්ථ ටීකාව සහ බාලප්පබෝධනය යන ද්විවිධ ප්රකරණයන් කළේය. වෙනත් එක්තරා ආචාර්යවරයෙක් සද්දත්ථභේදචින්තා මධ්යම ටීකාව කළේය. උත්තම නම් ආචාර්යවරයා බාලාවතාර ටීකාව සහ ලිංගත්ථවිවරණ ටීකාව යන ද්විවිධ ප්රකරණයන් කළේය. වෙනත් එක්තරා ආචාර්යවරයෙක් සද්දත්ථභේදචින්තා නව ටීකාව කළේය. එක්තරා අමාත්යවරයෙක් අභිධානප්පදීපිකා ටීකාව ද, ගණ්ඨි ප්රකරණයට සහ දණ්ඩී ප්රකරණයට මාගධී භාෂාවෙන් කරන ලද ටීකාව ද, කෝලද්ධජයට සකට භාෂාවෙන් (සංස්කෘතයෙන්) කරන ලද ටීකාව ද යන ත්රිවිධ ප්රකරණයන් කළේය. ධම්මසේනාපති නම් ආචාර්යවරයා කාරිකාව ද, එතිමාසපිදීපනිය ද, මනෝහාරය ද යන ත්රිවිධ ප්රකරණයන් කළේය. වෙනත් එක්තරා ආචාර්යවරයෙක් කාරිකා ටීකාව කළේය. වෙනත් එක්තරා ආචාර්යවරයෙක් එතිමාසපිදීපිකා ටීකාව කළේය.
อญฺญตโร อาจริโย สทฺทพินฺทุ นาม ปกรณํ อกาสิ. สทฺธมฺมคุรุ นามาจริโย สทฺทวุตฺติปฺปกาสกํ นาม ปกรณํ อกาสิ. สาริปุตฺโต นามาจริโย สทฺทวุตฺติปฺปกาสกสฺส ฏีกํ อกาสิ. อญฺญตโร อาจริโย กจฺจายนสารํ นาม ปกรณํ กจฺจายนสารสฺส ฏีกญฺจ ทุวิธํ ปกรณํ อกาสิ. นโว เมธงฺกโร นามาจริโย โลกทีปกสารํ นาม ปกรณํ อกาสิ. อคฺคปณฺฑิโต นามาจริโย โลกุปฺปตฺติ นาม ปกรณํ อกาสิ. จีวโร นามาจริโย ชงฺฆทาสกสฺส ฏีกํ อกาสิ. มาติกตฺถทีปนี, อภิธมฺมตฺถสงฺคหวณฺณนา, สีมาลงฺการสฺสฏีกา, วินยสมุฏฺฐานทีปนี ฏีกา, คณฺฐิ สาโร, ปฏฺฐานคณนา นโย, สุตฺตนิทฺเทโส, ปาติโมกฺโข, เจติ, อิเม อฏฺฐ คนฺเถ สทฺธมฺมโชติปาลาจริโย อกาสิ. วิมลพุทฺธิ นามาจริโย อภิธมฺม-ปนฺนรสฏฺฐานํ นาม ปกรณํ อกาสิ. นโว วิมลพุทฺธิ นามาจริโย สทฺทสารตฺถชาลินี, สทฺทสารตฺถชาลินิยา ฏีกา, วุตฺโตทย ฏีกา, ปรมตฺถมญฺชูสา นาม อภิธมฺมสงฺคหฏีกาย อนุฏีกา ทสคณฺฐิวณฺณนา, มาคธภูตาวิทคฺคมุขมณฺฑนฏีกา เจติ อิเม ฉ คนฺเถ อกาสิ. อญฺญตโร อาจริโย ปญฺจปกรณฏีกาย นวานุฏีกํ อกาสิ. อริยวํโส นามาจริโย อภิธมฺมสงฺคห-ฏีกาย [ปรมตฺถ] มณิสารมญฺชูสํ นาม นวานุฏีกํ อกาสิ. อภิธมฺมตฺถสงฺคหสฺส ฏีกา, เปฏโกปเทสสฺส ฏีกา, จตุภาณวารสฺส อฏฺฐกถา, มหาสารปกาสนี, มหาทีปนี, สารตฺถทีปนี คติ ปกรณํ, หตฺถสาโร, ภุมฺมสงฺคโห, ภุมฺมนิทฺเทโส, ทสวตฺถุกายวิรติฏีกา, โชตนา นิรุตฺติ, วิภตฺติกถา, กจฺจายนวิวรณา, สทฺธมฺมมาลินี, ปญฺจคติ วณฺณนา, พาลจิตฺตปโพธนํ, ธมฺมจกฺกสุตฺตสฺส นวฏฺฐกถา, ทนฺตธาตุ ปกรณสฺส ฏีกา เจติ, อิเม วีสติ คนฺถา นานาจริเยหิ กตา, อญฺญานิ ปน ปกรณานิ อตฺถิ.
එක්තරා ආචාර්යවරයෙක් 'සද්දබින්දු' නම් ප්රකරණය කළේය. සද්ධම්මගුරු නම් ආචාර්යවරයා 'සද්දවුත්තිප්පකාසක' නම් ප්රකරණය කළේය. සාරිපුත්ත නම් ආචාර්යවරයා 'සද්දවුත්තිප්පකාසක'යට ටීකාව කළේය. එක්තරා ආචාර්යවරයෙක් 'කච්චායනසාර' නම් ප්රකරණය සහ 'කච්චායනසාර ටීකාව' යන ද්විවිධ ප්රකරණයන් කළේය. නව මේධංකර නම් ආචාර්යවරයා 'ලෝකදීපකසාර' නම් ප්රකරණය කළේය. අග්ගපණ්ඩිත නම් ආචාර්යවරයා 'ලෝකුප්පත්ති' නම් ප්රකරණය කළේය. චීවර නම් ආචාර්යවරයා 'ජංඝදාසක'යට ටීකාව කළේය. මාතිකුත්ථදීපනී (මාතිකාර්ථදීපනී), අභිධම්මත්ථසංගහවණ්ණනා, සීමාලංකාර ටීකාව, විනයසමුට්ඨානදීපනී ටීකාව, ගණ්ඨිසාරය, පට්ඨානගණනානය, සුත්තනිද්දේසය, පාතිමොක්ඛය යන මෙම ග්රන්ථ අට සද්ධම්මජෝතිපාල ආචාර්යවරයා කළේය. විමලබුද්ධි නම් ආචාර්යවරයා 'අභිධම්මපන්නරසට්ඨාන' නම් ප්රකරණය කළේය. නව විමලබුද්ධි නම් ආචාර්යවරයා සද්දසාරත්ථජාලිනී, සද්දසාරත්ථජාලිනී ටීකාව, වුත්තෝදය ටීකාව, අභිධම්මසංගහ ටීකාවේ අනුටීකාව වූ 'පරමත්ථමඤ්ජූසා' නම් වූ දසගණ්ඨිවණ්ණනාව සහ මාගධභාෂිත විදග්ධමුඛමණ්ඩන ටීකාව යන මෙම ග්රන්ථ හය කළේය. එක්තරා ආචාර්යවරයෙක් පඤ්චපකරණ ටීකාවට නව අනුටීකාවක් කළේය. අරියවංස නම් ආචාර්යවරයා අභිධම්මසංගහ ටීකාවට 'පරමත්ථ මණිසාරමඤ්ජූසා' නම් නව අනුටීකාවක් කළේය. අභිධම්මත්ථසංගහ ටීකාව, පේටකෝපදේස ටීකාව, චතුභාණවාර අට්ඨකථාව, මහාසාරපකාසනිය, මහාදීපනිය, සාරත්ථදීපනී ගති ප්රකරණය, හත්ථසාරය, භුම්මසංගහය, භුම්මනිද්දේසය, දසවත්ථුකායවිරති ටීකාව, ජෝතනා නිරුත්තිය, විභත්තිකථාව, kaccāyanavivaraṇā (කච්චායන විවරණය), සද්ධම්මමාලිනිය, පඤ්චගති වණ්ණනාව, බාලචිත්තපබෝධනය, ධම්මචක්කසුත්තයේ නව අට්ඨකථාව, දන්තධාතු ප්රකරණයේ ටීකාව යන මෙම ග්රන්ථ විස්ස විවිධ ආචාර්යවරුන් විසින් කරන ලද අතර, වෙනත් ප්රකරණ ද ඇත්තේය.
กตมานิ สทฺธมฺโม ปายโน, พาลปฺปโพธนปกรณสฺส ฏีกา จ, ชินาลงฺการปกรณสฺส นวฏีกา จ, ลิงฺคตฺถวิวรณํ, ลิงฺควินิจฺฉโย; ปาติโมกฺขวิวรณํ, ปรมตฺถกถาวิวรณํ, สมนฺตปาสาทิกา วิวรณํ, จตุภาณวารฏฺฐกถา วิวรณํ, อภิธมฺมตฺถสงฺคหวิวรณํ, สจฺจสงฺเขปวิวรณํ, สทฺทตฺถเภทจินฺตาวิวรณํ, สทฺทวุตฺติวิวรณํ, กจฺจายนสารวิวรณํ, อภิธมฺมตฺถสงฺคหสฺส ฏีกา วิวรณํ, มหาเวสฺสนฺตราชาตกสฺส วิวรณํ, สกฺกาภิมตํ, มหาเวสฺสนฺตรชาตกสฺส นวฏฺฐกถา, ปฐม สํโพธิ, โลกเนตฺติ จ, พุทฺธโฆสาจริยนิทานํ มิลินฺทปญฺหา วณฺณนา, จตุรา รกฺขา, จตุรกฺขาย อฏฺฐกถา, สทฺทวุตฺติปกรณสฺส นวฏีกา, อิจฺเจวํ ปญฺจวีสติ ปมาณานิ ปกรณานิ ลงฺโก ทีปาทีสุฏฺฐาเนสุ ปณฺฑิเตหิ กตานิ อเหสุํ, สมฺพุทฺเธคาถา จ, นรเทว นาม คาถา จ, ทาตเว จีรตฺติ คาถา จ, วีสติ โอวาทคาถา จ, ทานสตฺตริ, สีลสตฺตริ, สปฺปาทานวณฺณนา, อนนฺตพุทฺธวนฺทนคาถา จ, อฏฺฐวีสติ พุทฺธวนฺทนคาถา จ, อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนวนฺทนคาถา จ, อสีติมหาสาวกวนฺทนคาถา จ, นวหารคุณวณฺณนา จาติ, อิเม พุทฺธปณาม-คาถาทิกา คาถา โย ปณฺฑิเตหิ ลงฺกาทีปาทิสุฏฺฐาเนสุ กตา อเหสุํ [อิติ จุลฺลคนฺถวํเส คนฺถการกาจริย ทีปโก นาม ทุติโย ปริจฺเฉโท]
ඒවා කවරේද යත්? සද්ධම්මෝපායනය, බාලප්පබෝධන ප්රකරණයේ ටීකාව, ජිනාලංකාර ප්රකරණයේ නව ටීකාව, ලිංගත්ථවිවරණය, ලිංගවිනිච්ඡය, පාතිමොක්ඛවිවරණය, පරමත්ථකථා විවරණය, සමන්තපාසාදිකා විවරණය, චතුභාණවාරට්ඨකථා විවරණය, අභිධම්මත්ථසංගහවිවරණය, සච්චසංඛේපවිවරණය, සද්දත්ථභේදචින්තාවිවරණය, සද්දවුත්තිවිවරණය, කච්චායනසාරවිවරණය, අභිධම්මත්ථසංගහ ටීකාවේ විවරණය, මහාවෙස්සන්තර ජාතකයේ විවරණය, සක්කාභිමතය, මහාවෙස්සන්තර ජාතකයේ නව අට්ඨකථාව, පඨමසම්බෝධිය, ලෝකනෙත්තිය, බුද්ධඝෝෂාචාර්ය නිදානය, මිලින්දපඤ්හ වර්ණනාව, චතුරා රක්ඛා, චතුරා රක්ඛා අට්ඨකථාව, සද්දවුත්ති ප්රකරණයේ නව ටීකාව යන මේ විසිපහක් පමණ වූ ප්රකරණයෝ ලංකාද්වීපය ආදී ස්ථානයන්හි පණ්ඩිතයන් විසින් කරන ලද්දාහුය. එසේම සම්බුද්ධ ගාථාව, 'නරදේව' නම් ගාථාව, 'දාතවේ චීරත්ති' ගාථාව, විසි අවවාද ගාථාව, දානසත්තරිය, සීලසත්තරිය, සප්පාදානවණ්ණනාව, අනන්ත බුද්ධ වන්දනා ගාථාව, අටවිසි බුද්ධ වන්දනා ගාථාව, අතීත අනාගත පච්චුප්පන්න බුද්ධ වන්දනා ගාථාව, අසූ මහා ශ්රාවක වන්දනා ගාථාව, නවහාරගුණ වර්ණනාව යන බුද්ධ ප්රණාම ගාථා ආදී වූ මේ ගාථාවෝ ද පණ්ඩිතයන් විසින් ලංකාද්වීපය ආදී ස්ථානයන්හිදී කරන ලද්දාහුය. [මෙසේ චුල්ලගන්ථවංශයෙහි ග්රන්ථ කර්තෘන් වූ ආචාර්යවරුන් පිළිබඳව දක්වන දෙවැනි පරිච්ඡේදය නිමා විය.]
๓. อาจริยานํ สญฺชาตฏฺฐานปริจฺเฉโท
3. ආචාර්යවරුන්ගේ උපන් ස්ථාන නියම කිරීමේ පරිච්ඡේදයයි.
อาจริเยสุ จ อตฺถิ ชมฺพุทีปิกาจริยา อตฺถิ, ลงฺกาทีปิกาจริยา. กตเม ชมฺพุทีปิกาจริยา? กตเม ลงฺกาทีปิกาจริยา? มหากจฺจายโน ชมฺพุทีปิกาจริโย โส หิ อวนฺติรฏฺเฐ อุชฺเชนี นคเร จนฺทปชฺโชตสฺส นาม รญฺโญ ปุโรหิโต หุตฺวา กามานํ อาทีนวํ ทิสฺวา, ฆราวาสํ ปหาย สตฺถุสาสเน ปพฺพชฺชิตฺวา เหฏฺฐา วุตฺตปฺปกาเร คนฺเถ อกาสิ. มหาอฏฺฐกถาจริโย ชมฺพุทีปิโก, มหาปจฺจริกาจริโย, มหากุรุนฺทิกาจริโย, อญฺญตโร อาจริยา ทฺเวติ อิเม จ ภูวาจริยา. ลงฺกาทีปิกาจริยา นาม เต กิร พุทฺธโฆสาจริยสฺส ปูเร ภูตาจริเย กาเล อเหสุํ. มหาพุทฺธโฆสาจริโย ชมฺพุทีปิโก. โส กิร มคธรฏฺเฐ โฆสกคาเม รญฺโญ ปุโรหิตสฺส เกสิ นาม พฺราหฺมณสฺส ปุตฺโต, สตฺถุสาสเน ปพฺพชฺชิตฺวา ลงฺกาทีปํ คโต เหฏฺฐา วุตฺตปฺปกาเร คนฺเถ อกาสิ.
ආචාර්යවරුන් අතර දඹදිව (ජම්බුද්වීපයේ) උපන් ආචාර්යවරු ද ලක්දිව (ලංකාද්වීපයේ) උපන් ආචාර්යවරු ද වෙති. දඹදිව උපන් ආචාර්යවරු කවුරුන්ද? ලක්දිව උපන් ආචාර්යවරු කවුරුන්ද? මහා කච්චායන තෙරුන් වහන්සේ දඹදිව උපන් ආචාර්යවරයෙකි. උන්වහන්සේ අවන්ති රට උදේනි නුවර චණ්ඩපජ්ජෝත රජුගේ පුරෝහිතයා වී සිට, කාමයන්ගේ ආදීනව දැක, ගිහිගෙය හැර දමා බුදු සසුනෙහි පැවිදි වී ඉහත සඳහන් කරන ලද ග්රන්ථයන් කළ සේක. මහා අට්ඨකථාචාර්යවරයා, මහාපච්චරිකාචාර්යවරයා, මහාකුරුන්දිකාචාර්යවරයා සහ තවත් එක්තරා ආචාර්යවරුන් දෙදෙනෙකු යන මොවුහු දඹදිව උපන් ආචාර්යවරු (පූර්වාචාර්යවරු) වෙති. ලංකාද්වීපයේ උපන් ආචාර්යවරුන් නම්, ඔවුහු බුද්ධඝෝෂ ආචාර්යවරයාට පෙර විසූ ආචාර්යවරුන්ගේ කාලයෙහි සිටි බව කියනු ලැබේ. මහා බුද්ධඝෝෂ ආචාර්යවරයා දඹදිව උපන්නෙකි. උන්වහන්සේ මගධ රට ඝෝෂක නම් ගමෙහි රජුගේ පුරෝහිත වූ 'කේසී' නම් බ්රාහ්මණයාගේ පුත්රයා වූ අතර, බුදු සසුනෙහි පැවිදි වී ලංකාද්වීපයට වැඩම කොට, ඉහත සඳහන් කරන ලද ග්රන්ථයන් කළ සේක.
พุทฺธทตฺตาจริโย, อานนฺทาจริโย, ธมฺมปาลาจริโย, ทฺเว พุพฺพาจริโย, มหาวชิร-พุทฺธาจริโย, จุลฺลวชิร-พุทฺธาจริโย, วิมลพุทฺธสงฺขาโต ทีปงฺกราจริโย, จุลฺลทีปงฺกราจริโย, จุลฺลธมฺมปาลาจริโย, กสฺสปาจริโยติ อิเม เอกาทสจริยา ชมฺพุทีปิกา เหฏฺฐา วุตฺตปกาเร คนฺเถ อกํสุ. มหานามาจริโย, อญฺญตราจริยา, จุลฺลมหานามาจริโย, อุปเสนาจริโย, โมคฺคลานาจริโย, สงฺฆรกฺขิตาจริโย, วุตฺโตทยการาจริโย, ธมฺมสิราจริโย, อญฺญตรา ทฺวาจริยา, อนุรุทฺธาจริโย, เขมาจริโย, สาริปุตฺตาจริโย, พุทฺธนาคาจริโย, จุลฺลโมคฺคลานาจริโย, วาจิสฺสวาจริโย, สุมงฺคลาจริโย, พุทฺธปิยาจริโย, ธมฺมกิตฺติ อาจริโย เมธงฺกราจริโย, พุทฺธรกฺขิตาจริโย, อุปติสฺสา จริโย, อญฺญตรา วีสตาจริยา, สทฺธมฺมสิราจริโย, เทวาจริโย, จุลฺลพุทฺธโฆสาจริโย, สาริปุตฺตาจริโย, รฏฺฐปาลาจริโยติ อิเม ทฺเว ปญฺญาสาจริยา ลงฺกาทีปิกาจริยา นาม. สุภูตจนฺทาจริโย, อคฺควํสาจริโย, นโว วชิรพุทฺธาจริโย, คุณสาคราจริโย, อภยาจริโย, ญาณสาคราจริโย, อญฺญตรา ทฺวาจริยา, อุตฺตมาจริโย, อญฺญตโร อาจริโย, อญฺญตโร มหามจฺโจ, ธมฺมเสนาปตาจริโย, อญฺญตรา ตโย อาจริยา, สทฺธมฺมคุรุ อาจริโย, สาริปุตฺตาจริโย, อญฺญตโร เอกา อาจริโย, เมธงฺกราจริโย, อคฺคปณฺฑิตาจริโย, จีวราจริโย, สทฺธมฺมโชติปาลาจริโย, วิมลพุทฺธาจริโยติ อิเม เตวีสติ อาจริยา ชมฺพุทีปิกา เหฏฺฐา วุตฺตปฺปกาเร คนฺเถ ปุกฺกาม สงฺขาเต อริมทฺทน นคเร อกํสุ.
බුද්ධදත්ත ආචාර්යයන් වහන්සේ, ආනන්ද ආචාර්යයන් වහන්සේ, ධම්මපාල ආචාර්යයන් වහන්සේ, පූර්වාචාර්යවරුන් (බුබ්බාචාර්යවරුන්) දෙදෙනා, මහා වජිරබුද්ධ ආචාර්යයන් වහන්සේ, චුල්ල වජිරබුද්ධ ආචාර්යයන් වහන්සේ, විමලබුද්ධ නමින් හැඳින්වෙන දීපංකර ආචාර්යයන් වහන්සේ, චුල්ල දීපංකර ආචාර්යයන් වහන්සේ, චුල්ල ධම්මපාල ආචාර්යයන් වහන්සේ, කස්සප ආචාර්යයන් වහන්සේ යන මේ එකොළොස් නමක් වූ දඹදිව (ජම්බුද්වීපය) වැසි ආචාර්යයන් වහන්සේලා ඉහත සඳහන් කළ ආකාරයේ ග්රන්ථයන් සම්පාදනය කළහ. මහානාම ආචාර්යයන් වහන්සේ, තවත් එක්තරා ආචාර්යවරයෙක්, චුල්ල මහානාම ආචාර්යයන් වහන්සේ, උපසේන ආචාර්යයන් වහන්සේ, මොග්ගල්ලාන ආචාර්යයන් වහන්සේ, සංඝරක්ඛිත ආචාර්යයන් වහන්සේ, වුත්තෝදය කර්තෘ වූ ආචාර්යයන් වහන්සේ, ධම්මසිරි ආචාර්යයන් වහන්සේ, තවත් එක්තරා ආචාර්යවරුන් දෙදෙනෙක්, අනුරුද්ධ ආචාර්යයන් වහන්සේ, ඛේම ආචාර්යයන් වහන්සේ, සාරිපුත්ත ආචාර්යයන් වහන්සේ, බුද්ධනාග ආචාර්යයන් වහන්සේ, චුල්ල මොග්ගල්ලාන ආචාර්යයන් වහන්සේ, වාචිස්සර ආචාර්යයන් වහන්සේ, සුමංගල ආචාර්යයන් වහන්සේ, බුද්ධප්පිය ආචාර්යයන් වහන්සේ, ධම්මකිත්ති ආචාර්යයන් වහන්සේ, මේධංකර ආචාර්යයන් වහන්සේ, බුද්ධරක්ඛිත ආචාර්යයන් වහන්සේ, උපතිස්ස ආචාර්යයන් වහන්සේ, තවත් එක්තරා ආචාර්යවරුන් විසි නමක්, සද්ධම්මසිරි ආචාර්යයන් වහන්සේ, දේව ආචාර්යයන් වහන්සේ, චුල්ල බුද්ධඝෝෂ ආචාර්යයන් වහන්සේ, සාරිපුත්ත ආචාර්යයන් වහන්සේ, රට්ඨපාල ආචාර්යයන් වහන්සේ යන මේ පනස් දෙදෙනෙක් වූ ආචාර්යයන් වහන්සේලා ලක්දිව (ශ්රී ලංකාද්වීපය) වැසි ආචාර්යවරු නම් වෙති. සුභූතචන්ද ආචාර්යයන් වහන්සේ, අග්ගවංශ ආචාර්යයන් වහන්සේ, නව වජිරබුද්ධ ආචාර්යයන් වහන්සේ, ගුණසාගර ආචාර්යයන් වහන්සේ, අභය ආචාර්යයන් වහන්සේ, ඥාණසාගර ආචාර්යයන් වහන්සේ, තවත් එක්තරා ආචාර්යවරුන් දෙදෙනෙක්, උත්තම ආචාර්යයන් වහන්සේ, තවත් එක්තරා ආචාර්යවරයෙක්, තවත් එක්තරා මහා අමාත්යවරයෙක්, ධම්මසේනාපති ආචාර්යයන් වහන්සේ, තවත් එක්තරා ආචාර්යවරුන් තිදෙනෙක්, සද්ධම්මගුරු ආචාර්යයන් වහන්සේ, සාරිපුත්ත ආචාර්යයන් වහන්සේ, තවත් එක්තරා එක් ආචාර්යවරයෙක්, මේධංකර ආචාර්යයන් වහන්සේ, අග්ගපණ්ඩිත ආචාර්යයන් වහන්සේ, චීවර ආචාර්යයන් වහන්සේ, සද්ධම්මජෝතිපාල ආචාර්යයන් වහන්සේ, විමලබුද්ධ ආචාර්යයන් වහන්සේ යන මේ විසිතුන් නමක් වූ දඹදිව වැසි ආචාර්යයන් වහන්සේලා ඉහත සඳහන් කළ ආකාරයේ ග්රන්ථයන් පුක්කාම නම් වූ අරිමද්දන නගරයෙහි (පගාන් නුවරෙහි) දී සම්පාදනය කළහ.
นโววิมลพุทฺธาจริโย ชมฺพุทีปิโก เหฏฺฐา วุตฺตปฺปกาเร คนฺเถ ปํยนคเร อกาสิ. อญฺญตราจริโย อริยวํสาจริโยติ อิเม ทฺวาจริยา ชมฺพุทีปิกา เหฏฺฐา วุตฺตปฺปกาเร คนฺเถ อติ [นวิ] ปุเร อกํสุ, อญฺญตรา วีสตาจริยา ชมฺพุทีปิกา เหฏฺฐา วุตฺตปฺปกาเร คนฺเถ กิญฺจิ ปุราทิฆเร อกํสุ.
නව විමලබුද්ධ ආචාර්යයන් වහන්සේ නමැති දඹදිව වැසි ආචාර්යවරයා ඉහත සඳහන් කළ ආකාරයේ ග්රන්ථයන් පංය නගරයෙහිදී (පින්ය නුවරෙහිදී) සම්පාදනය කළහ. එක්තරා ආචාර්යවරයෙක් සහ අරියවංශ ආචාර්යයන් වහන්සේ යන මේ දඹදිව වැසි ආචාර්යවරුන් දෙදෙනා ඉහත සඳහන් කළ ආකාරයේ ග්රන්ථයන් අතිපුර (අව නුවර) නගරයෙහිදී සම්පාදනය කළහ. තවත් දඹදිව වැසි එක්තරා ආචාර්යවරුන් විසි නමක් ඉහත සඳහන් කළ ආකාරයේ ග්රන්ථයන් කිඤ්චිපුර (කංචිපුර) ආදී ස්ථානවලදී සම්පාදනය කළහ.
[อิติ จุลฺลคนฺถวํเส อาจริยานํ สญฺชาตฏฺฐาน ทีปโก นาม ตติโย ปริจฺเฉโท.]
[මෙසේ චුල්ලගන්ථවංශයෙහි ආචාර්යවරුන් උපන් ස්ථාන පිළිබඳව දක්වන තුන්වන පරිච්ඡේදය නිම විය.]
๔. อายายกาจริย-ปริจฺเฉโท
4. ආරාධනා කළ අය සහ ආචාර්යවරුන් පිළිබඳ පරිච්ඡේදය
คนฺถา ปน สิยา อายาจเนน อาจริเยหิ กตา, สิยา อนายาจเนน อาจริเยหิ กตา. กตเม คนฺถา อายาจเนน, กตเม อนายาจเนน กตา? มหากจฺจายน คนฺโถ, มหาอฏฺฐกถา คนฺโถ, มหาปจฺจริย คนฺโถ, มหากุรุนฺทิ คนฺโถ, มหาปจฺจริยคนฺถสฺส อฏฺฐกถา คนฺโถ, มหากุรุนฺทิ คนฺถสฺส อฏฺฐกถา คนฺโถติ. อิเมหิ ฉ คนฺเถหิ อตฺตโน มติยา สาสนุคฺคหนตฺถาย สทฺธมฺมฐิติยา กตา.
වැඩිදුරටත් පවසතොත්, ඇතැම් ග්රන්ථයන් ආචාර්යවරුන් විසින් (අන් අයගේ) ආරාධනාව පිට සම්පාදනය කරන ලදී. ඇතැම් ග්රන්ථයන් කිසිදු ආරාධනාවකින් තොරව (ස්වකීය කැමැත්තෙන්) සම්පාදනය කරන ලදී. ආරාධනාව පිට සම්පාදනය කළ ග්රන්ථ කවරේද? ආරාධනාවකින් තොරව සම්පාදනය කළ ග්රන්ථ කවරේද? මහාකච්චායන ග්රන්ථය, මහා අට්ඨකථා ග්රන්ථය, මහාපච්චරිය ග්රන්ථය, මහාකුරුන්දි ග්රන්ථය, මහාපච්චරිය ග්රන්ථයේ අට්ඨකථා ග්රන්ථය සහ මහාකුරුන්දි ග්රන්ථයේ අට්ඨකථා ග්රන්ථය යන මේ ග්රන්ථ හය, (ආරාධනාවකින් තොරව) ශාසනාභිවෘද්ධිය සහ සද්ධර්මයේ පැවැත්ම උදෙසා තමන් වහන්සේගේම නුවණින් සම්පාදනය කරන ලදී.
ก. พุทฺธโฆสาจริย-คนฺถทีปนา
ක. බුද්ධඝෝෂ ආචාර්යයන් වහන්සේගේ ග්රන්ථ පිළිබඳ විස්තරය
พุทฺธโฆสาจริย คนฺเถสุ ปน วิสุทฺธิมคฺโค, สงฺฆปาเลน นาม สงฺฆเถเรน อายาจิเตน พุทฺธโฆสาจริเยน กโต. ทีฆนิกายสฺส อฏฺฐกถา คนฺโถ ทาฐา นาเมน สงฺฆเถเรน อายาจิเตน พุทฺธโฆสาจริเยน กโต. มชฺฌิมนิกายสฺส อฏฺฐกถา คนฺโถ พุทฺธมิตฺตนาเมน เถเรน อายาจิเตน พุทฺธโฆสาจริเยน กโต. สํยุตฺตนิกายสฺส อฏฺฐกถา คนฺโถ โชติปาเลน นาม เถเรน อายาจิเตน พุทฺธโฆสาจริเยน กโต. องฺคุตฺตรนิกายสฺส อฏฺฐกถา คนฺโถ ภทฺทนฺตา นาม เถเรน สหอาชีวเกน อุปาสเกน จ อายาจิเตน พุทฺธโฆสาจริเยน กโต. สมนฺตปาสาทิกา นาม อฏฺฐกถา คนฺโถ พุทฺธสิริ นาเมน เถเรน อายาจิเตน พุทฺธโฆสาจริเยน กโต. สตฺตนฺนํ อภิธมฺม-คนฺถานํ อฏฺฐกถา คนฺโถ จุลฺลพุทฺธโฆเสน ภิกฺขุนา อายาจิเตน พุทฺธโฆสาจริเยน กโต. ธมฺมปทสฺสอฏฺฐกถา คนฺโถ กุมารกสฺสปนาเมน เถเรน อายาจิเตน พุทฺธโฆสาจริเยน กโต. ชาตกสฺสอฏฺฐกถา คนฺโถ อตฺถทสฺสี, พุทฺธมิตฺต, พุทฺธปิยเทว สงฺขาเตหิ ตีหิ เถเรหิ อายาจิเตน พุทฺธโฆสาจริเยน กโต. ขุทฺทกปาฐสฺส อฏฺฐกถา คนฺโถ, สุตฺตนิปาตสฺส อฏฺฐกถา คนฺโถ อตฺตโน มติยา พุทฺธโฆสาจริเยน กโต. อปทานสฺส อฏฺฐกถา คนฺโถ ปญฺจนิกาย วิญฺญูหิ ปญฺจหิ เถเรหิ อายาจิเตน พุทฺธโฆสาจริเยน กโต.
බුද්ධඝෝෂ ආචාර්යයන් වහන්සේගේ ග්රන්ථ අතුරින්, ‘විසුද්ධිමග්ග’ ග්රන්ථය සංඝපාල නම් වූ සංඝස්ථවිරයන් වහන්සේගේ ආරාධනයෙන් බුද්ධඝෝෂ ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් සම්පාදනය කරන ලදී. දීඝනිකාය අට්ඨකථා ග්රන්ථය දාඨා නම් වූ සංඝස්ථවිරයන් වහන්සේගේ ආරාධනයෙන් බුද්ධඝෝෂ ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් සම්පාදනය කරන ලදී. මජ්ඣිමනිකාය අට්ඨකථා ග්රන්ථය බුද්ධමිත්ත නම් ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ ආරාධනයෙන් බුද්ධඝෝෂ ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් සම්පාදනය කරන ලදී. සංයුත්තනිකාය අට්ඨකථා ග්රන්ථය ජෝතිපාල නම් ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ ආරාධනයෙන් බුද්ධඝෝෂ ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් සම්පාදනය කරන ලදී. අංගුත්තරනිකාය අට්ඨකථා ග්රන්ථය භද්දන්ත නම් ස්ථවිරයන් වහන්සේ සහ සහජීවක නම් උපාසකයාගේද ආරාධනයෙන් බුද්ධඝෝෂ ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් සම්පාදනය කරන ලදී. සමන්තපාසාදිකා නම් වූ විනය අට්ඨකථා ග්රන්ථය බුද්ධසිරි නම් ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ ආරාධනයෙන් බුද්ධඝෝෂ ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් සම්පාදනය කරන ලදී. සප්ත අභිධර්ම ග්රන්ථයන්හි අට්ඨකථා ග්රන්ථය චුල්ලබුද්ධඝෝෂ භික්ෂුවගේ ආරාධනයෙන් බුද්ධඝෝෂ ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් සම්පාදනය කරන ලදී. ධම්මපද අට්ඨකථා ග්රන්ථය කුමාරකස්සප නම් ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ ආරාධනයෙන් බුද්ධඝෝෂ ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් සම්පාදනය කරන ලදී. ජාතක අට්ඨකථා ග්රන්ථය අත්ථදස්සී, බුද්ධමිත්ත සහ බුද්ධප්පියදේව යන ස්ථවිරයන් වහන්සේලා තුන්නමගේ ආරාධනයෙන් බුද්ධඝෝෂ ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් සම්පාදනය කරන ලදී. ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථාව සහ සුත්තනිපාත අට්ඨකථාව බුද්ධඝෝෂ ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් තමන් වහන්සේගේම නුවණින් සම්පාදනය කරන ලදී. අපදාන අට්ඨකථා ග්රන්ථය පංච නිකාය පිළිබඳ ප්රඥාවන්ත වූ ස්ථවිරයන් වහන්සේලා පස්නමකගේ ආරාධනයෙන් බුද්ධඝෝෂ ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් සම්පාදනය කරන ලදී.
พุทฺธโฆสาจริย-คนฺถทีปนา นิฏฺฐิตา.
බුද්ධඝෝෂ ආචාර්යයන් වහන්සේගේ ග්රන්ථ පිළිබඳ විස්තරය නිම විය.
ข. พุทฺธทตฺตาจริย-คนฺถทีปนา
ඛ. බුද්ධදත්ත ආචාර්යයන් වහන්සේගේ ග්රන්ථ පිළිබඳ විස්තරය
พุทฺธตฺตาจริย คนฺเถสุ ปน วินย-วินิจฺฉยคนฺโถ อตฺตโน สิสฺเสน พุทฺธสีเหน นาม เถเรน อายาจิเตน พุทฺธตฺตาจริยา กโต. อุตฺตร-วินิจฺฉยคนฺโถ สงฺฆปาเลน นาเมน เถเรน อายาจิเตน พุทฺธทตฺตาจริเยน กโต. อภิธมฺมาวตาโร นาม คนฺโถ อตฺตโน สิสฺเสน สุมติ เถเรน อายาจิเตน พุทฺธทตฺตาจริเยน กโต. พุทฺธวํสสฺส อฏฺฐกถา คนฺโถ เตเนว พุทฺธสีหนาม เถเรน อายาจิเตน พุทฺธทตฺตาจริเยน กโต.
බුද්ධදත්ත ආචාර්යයන් වහන්සේගේ ග්රන්ථයන් අතරින්, ‘විනය විනිච්ඡය’ ග්රන්ථය තමන් වහන්සේගේ ශිෂ්ය වූ බුද්ධසීහ නම් ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ ආරාධනයෙන් බුද්ධදත්ත ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් සම්පාදනය කරන ලදී. ‘උත්තර විනිච්ඡය’ ග්රන්ථය සංඝපාල නම් ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ ආරාධනයෙන් බුද්ධදත්ත ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් සම්පාදනය කරන ලදී. ‘අභිධම්මාවතාර’ නම් ග්රන්ථය තමන් වහන්සේගේ ශිෂ්ය සුමති ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ ආරාධනයෙන් බුද්ධදත්ත ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් සම්පාදනය කරන ලදී. බුද්ධවංශ අට්ඨකථා ග්රන්ථය එනම් පෙර සඳහන් කළ බුද්ධසීහ නම් ස්ථවිරයන් වහන්සේගේම ආරාධනයෙන් බුද්ධදත්ත ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් සම්පාදනය කරන ලදී.
พุทฺธทตฺตาจริย-คนฺถทีปนา นิฏฺฐิตา.
බුද්ධදත්ත ආචාර්яයන් වහන්සේගේ ග්රන්ථ පිළිබඳ විස්තරය නිම විය.
อภิธมฺมกถาย มูลฏีกา นาม ฏีกา คนฺโถ พุทฺธมิตฺตา นาม เถเรน อายาจิเตน อานนฺทาจริเยน กโต.
අභිධර්ම කථාවට ලියැවුණු ‘මූලටීකා’ නම් ටීකා ග්රන්ථය බුද්ධමිත්ත නම් ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ ආරාධනයෙන් ආනන්ද ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් සම්පාදනය කරන ලදී.
ค. ธมฺมปาลาจริเยน-คนฺถทีปนา
ග. ධම්මපාල ආචාර්යයන් වහන්සේගේ ග්රන්ථ පිළිබඳ විස්තරය
เนตฺติปกรณสฺส อฏฺฐกถา คนฺโถ ธมฺมรกฺขิต นาม เถเรน อายาจิเตน ธมฺมปาลาจริเยน กโต. อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา คนฺโถ, อุทานอฏฺฐกถา คนฺโถ, จริยาปิฏกอฏฺฐกถา คนฺโถ, เถรกถาอฏฺฐกถา คนฺโถ, เถริกถาอฏฺฐกถา คนฺโถ, วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา คนฺโถ, เปตวตฺถุอฏฺฐกถา คนฺโถ, อิเม สตฺต คนฺถา อตฺตโน มติยา ธมฺมปาลาจริเยน กโต. วิสุทฺธิมคฺคฏีกา คนฺโถ ทาฐา นาเมน นาม เถเรน อายาจิเตน ธมฺมปาลาจริเยน กโต, ทีฆนิกาย-อฏฺฐกถาทีนํ จตุนฺนํ อฏฺฐกถานํ ฏีกา คนฺโถ, อภิธมฺมฏฺฐกถาย อนุฏีกา คนฺโถ, เนตฺติปกรณฏฺฐกถาย ฏีกา คนฺโถ, พุทฺธวํสฏฺฐกถาย ฏีกา คนฺโถ, ชาตกฏฺฐกถาย ฏีกา คนฺโถ เจติ อิเม ปญฺจ คนฺถา อตฺตโน มติยา ธมฺมปาลาจริเยน กโต.
නෙත්තිපකරණයේ අටුවා ග්රන්ථය ධම්මරක්ඛිත නම් තෙරුන් වහන්සේගේ ආරාධනයෙන් ධම්මපාල ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් කරන ලදී. ඉතිවුත්තක අටුවා ග්රන්ථය, උදාන අටුවා ග්රන්ථය, චරියාපිටක අටුවා ග්රන්ථය, ථේරගාථා අටුවා ග්රන්ථය, ථේරීගාථා අටුවා ග්රන්ථය, විමානවත්ථු අටුවා ග්රන්ථය, පේතවත්ථු අටුවා ග්රන්ථය යන මේ ග්රන්ථ සත ධම්මපාල ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් ස්වකීය මනාපයෙන් කරන ලදී. විසුද්ධිමග්ග ටීකා ග්රන්ථය දාඨා නම් තෙරුන් වහන්සේගේ ආරාධනයෙන් ධම්මපාල ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් කරන ලදී. දීඝනිකාය අටුවා ආදී සිව් මහා අටුවාවන්ගේ ටීකා ග්රන්ථය, අභිධර්ම අටුවාවේ අනුටීකා ග්රන්ථය, නෙත්තිපකරණ අටුවාවේ ටීකා ග්රන්ථය, බුද්ධවංශ අටුවාවේ ටීකා ග්රන්ථය, ජාතක අටුවාවේ ටීකා ග්රන්ථය යන මේ ග්රන්ථ පහ ධම්මපාල ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් ස්වකීය මනාපයෙන් කරන ලදී.
ธมฺมปาลาจริย-คนฺถทีปนา นิฏฺฐิตา.
ධම්මපාල ආචාර්යයන් වහන්සේගේ ග්රන්ථ විස්තරය නිමවා ලන ලදී.
นิรุตฺติมญฺชูสา นาม จุลฺลนิรุตฺติฏีกา คนฺโถ, มหานิรุตฺติสงฺเขโป นาม คนฺโถ จ อตฺตโน มติยา ปุพฺพาจริเยหิ วึสุ กโต.
නිරුත්තිමඤ්ජුසා නම් වූ චුල්ලනිරුත්ති ටීකා ග්රන්ථය ද, මහානිරුත්තිසංඛේප නම් ග්රන්ථය ද පූර්වාචාර්යවරුන් විසින් ස්වකීය මනාපයෙන් වෙන් වෙන් වශයෙන් කරන ලදී.
ปญฺจ วินยปกรณานํ วินยคณฺฐิ นาม คนฺโถ อตฺตโน มติยา มหาวชิรพุทฺธาจริเยน กโต. นฺยาสสงฺขาโต มุขมตฺตทีปนี นาม คนฺโถ อตฺตโน มติยา วิมลพุทฺธิ อาจริเยน กโต. อตฺถพฺยกฺขฺยาโน นาม คนฺโถ อตฺตโน มติยา จุลฺลวชิรพุทฺธาจริเยน กโต. รูปสิทฺธิ ตสฺส จ คนฺถสฺส ฏีกา คนฺโถ สพฺพ ปญฺจสุตฺตญฺจ อตฺตโน มติยา ทีปงฺกราจริเยน กโต. สจฺจสงฺเขโป นาม คนฺโถ อตฺตโน มติยา จุลฺลธมฺมปาลาจริเยน กโต. โมหจฺเฉทนี คนฺโถ, วิมติจฺเฉทนี คนฺโถ, ทส พุทฺธวํโส, อนาคตวํโส จ. อตฺตโน มติยา กสฺสปาจริเยน กโต. ปฏิสมฺภิทามคฺคสฺส อฏฺฐกถา คนฺโถ มหานาเมน อุปาสเกน อายาจิเตน มหานามาจริเยน กโต. ทีปวํโส, ถูปวํโส, โพธิวํโส, จุลฺลวํโส, โปราณวํโส, มหาวํโส จาติ อิเม ฉ คนฺถา อตฺตโน มติยา มหานามาจริเยหิ วิสุํ กตา. นโว มหาวํสคนฺโถ อตฺตโน มติยา จุลฺลมหานามาจริเยน กโต. สทฺธมฺมปชฺโชติกา นาม มหานิทฺเทสสฺส อฏฺฐกถา คนฺโถ เทเวน เถเรน อายาจิเตน อุปเสนาจริเยน กโต. โมคฺคลานพฺยากรณคนฺเถ อตฺตโน มติยา โมคฺคลานาจริเยน กโต. สุโพธาลงฺการ นาม คนฺโถ อตฺตโน มติยา สงฺฆรกฺขิตาจริเยน กโต. วุตฺโตทย คนฺโถ อตฺตโน มติยา วุตฺโตทยการาจริเยน กโต. ขุทฺทสิกฺขา นาม คนฺโถ อตฺตโน มติยา ธมฺมสิราจริเยน กโต. โปราณขุทฺทสิกฺขา ฏีกา จ มูลสิกฺขา จาติ, อิเม ทฺเว คนฺเถ อตฺตโน มติยา อญฺญตเรหิ ทฺวิหาจริเยหิ วึสุ กตา.
පංච විනය ප්රකරණයන්ගේ විනයගණ්ඨි නම් ග්රන්ථය මහා වජිරබුද්ධි ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් ස්වකීය මනාපයෙන් කරන ලදී. න්යාස සංඛ්යාත මුඛමත්තදීපනී නම් ග්රන්ථය විමලබුද්ධි ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් ස්වකීය මනාපයෙන් කරන ලදී. අත්ථබ්යක්ඛ්යාන නම් ග්රන්ථය චුල්ලවජිරබුද්ධි ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් ස්වකීය මනාපයෙන් කරන ලදී. රූපසිද්ධිය හා එම ග්රන්ථයේ ටීකා ග්රන්ථය ද, සියලු පංචසූත්රය ද දීපංකර ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් ස්වකීය මනාපයෙන් කරන ලදී. සච්චසංඛේප නම් ග්රන්ථය චුල්ලධම්මපාල ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් ස්වකීය මනාපයෙන් කරන ලදී. මෝහච්ඡේදනී ග්රන්ථය, විමතිච්ඡේදනී ග්රන්ථය, දසබුද්ධවංශය සහ අනාගතවංශය ද කස්සප ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් ස්වකීය මනාපයෙන් කරන ලදී. පටිසම්භිදාමග්ගයේ අටුවා ග්රන්ථය මහානාම නම් උපාසකයාගේ ආරාධනයෙන් මහානාම ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් කරන ලදී. දීපවංශය, ථූපවංශය, බෝධිවංශය, චූලවංශය, පෝරාණවංශය, මහාවංශය යන මේ ග්රන්ථ හය මහානාම ආචාර්යවරුන් විසින් ස්වකීය මනාපයෙන් වෙන් වෙන් වශයෙන් කරන ලදී. නව මහාවංශ ග්රන්ථය චුල්ලමහානාම ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් ස්වකීය මනාපයෙන් කරන ලදී. සද්ධම්මපජ්ජෝතිකා නම් වූ මහානිද්දේස අටුවා ග්රන්ථය දේව තෙරුන් වහන්සේගේ ආරාධනයෙන් උපසේන ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් කරන ලදී. මොග්ගල්ලාන ව්යාකරණ ග්රන්ථය මොග්ගල්ලාන ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් ස්වකීය මනාපයෙන් කරන ලදී. සුබෝධාලංකාර නම් ග්රන්ථය සංඝරක්ඛිත ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් ස්වකීය මනාපයෙන් කරන ලදී. වුත්තෝදය ග්රන්ථය වුත්තෝදයකාර ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් ස්වකීය මනාපයෙන් කරන ලදී. ඛුද්දසික්ඛා නම් ග්රන්ථය ධම්මසිරි ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් ස්වකීය මනාපයෙන් කරන ලදී. පෝරාණ ඛුද්දසික්ඛා ටීකාව සහ මූලසික්ඛාව යන මේ ග්රන්ථ දෙක වෙනත් ආචාර්යවරුන් දෙදෙනෙකු විසින් ස්වකීය මනාපයෙන් වෙන් වෙන් වශයෙන් කරන ලදී.
ปรมตฺถวินิจฺฉยํ นาม คนฺโถ สงฺฆรกฺขิเตน เถเรน อายาจิเตน อนุรุทฺธาจริเยน กโต. นามรูป-ปริจฺเฉโท นาม คนฺโถ อตฺตโน มติยา อนุรุทฺธาจริเยน กโต. อภิธมฺมตฺถสงฺคหํ นาม คนฺโถ นมฺม นาเมน อุปาสเกน อายาจิเตน อนุรุทฺธาจริเยน กโต. เขโม นาม คนฺโถ อตฺตโน มติยา เขมาจริเยน กโต. สารตฺถทีปนี นาม วินยฏฺฐกถาย ฏีกา คนฺโถ, วินยสงฺคหํ, วินยสงฺคหสฺส ฏีกา คนฺโถ, องฺคุตฺตรฏฺฐกถาย นโว ฏีกา คนฺโถติ อิเม จตฺตาโร คนฺถา ปรกฺกมพาหุ นาเมน ลงฺกาทีปิสฺสเรน รญฺญา อายาจิเตน สาริปุตฺตาจริเยน กโต. สกฏสทฺทสตฺถสฺส ปญฺจิกาย ฏีกา คนฺโถ อตฺตโน มติยา สาริปุตฺตาจริเยน กโต. กงฺขาวิตรณิยา วินยตฺถมญฺชูสา นาม ฏีกา คนฺโถ สุเมธา นามเถเรน อายาจิเตน พุทฺธนาคาจริเยน กโต. อภิธานปฺปทีปิโก นาม คนฺโถ อตฺตโน มติยา จูลโมคฺคลานาจริเยน กโต. สุโพธาลงฺการสฺส มหาสามิ นาม ฏีกา, วุตฺโตทย วิวรณญฺจาติ อิเม ทฺเว คนฺถา อตฺตโน มติยา วาจิสฺสเรน กตา. ขุทฺทสิกฺขาย สุมงฺคลปฺปสาทนิ นาม นโว ฏีกา คนฺโถ สุมงฺคเลน อายาจิเตน นวาจิสฺสเรน กโต. สมฺพนฺธจินฺตาฏีกา พาลาวตาโร, โมคฺคลานพฺยากรณสฺส ฏีกา จาติ อิเม ตโย คนฺถา, สุมงฺคล, พุทฺธมิตฺต, มหากสฺสป สงฺขาเตหิ ตีหิ เถเรหิ จ, ธมฺมกิตฺติ นาม อุปาสเกน, วานิชฺชา ภาตุ อุปาสเกน จ อายาจิเตน วาจิสฺสเรน กโต. นามรูปปริจฺเฉทสฺส วิภาโค, สทฺทตฺถสฺส ปทรูป-วิภาวนํ, เขมปกรณสฺส ฏีกา, สีมาลงฺกาโร, มูลสิกฺขาย ฏีกา, รูปวิภาโค, ปจฺจยสงฺคโห จาติ อิเม สตฺต คนฺถา อตฺตโน มติยา วาจิสฺสเรน กตา. สจฺจสงฺเขปสฺส ฏีกา คนฺโถ สาริปุตฺต-นาเมน เถเรน อายาจิเตน วาจิสฺสเรน กโต. อภิธมฺมาวตารสฺส ฏีกา, อภิธมฺมตฺถสงฺคหสฺส ฏีกา จาติ อิเม ทฺเว คนฺถา อตฺตโน มติยา สุมงฺคลาจริเยน กตา. สารตฺถสงฺคหํ นาม คนฺโถ อตฺตโน มติยา พุทฺธปฺปิเยน กโต ทนฺตธาตุวณฺณนา นาม ปกรณํ
පරමත්ථවිනිච්ඡය නම් ග්රන්ථය සංඝරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේගේ ආරාධනයෙන් අනුරුද්ධ ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් කරන ලදී. නාමරූප පරිච්ඡේද නම් ග්රන්ථය අනුරුද්ධ ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් ස්වකීය මනාපයෙන් කරන ලදී. අභිධර්මත්ථසංග්රහ නම් ග්රන්ථය නම්බ නම් උපාසකයාගේ ආරාධනයෙන් අනුරුද්ධ ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් කරන ලදී. ඛේම නම් ග්රන්ථය ඛේම ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් ස්වකීය මනාපයෙන් කරන ලදී. විනය අටුවාවේ ටීකාව වූ සාරත්ථදීපනී ග්රන්ථය ද, විනයසංග්රහය ද, විනයසංග්රහයේ ටීකා ග්රන්ථය ද, අංගුත්තර අටුවාවේ නව ටීකා ග්රන්ථය ද යන මේ ග්රන්ථ හතර ලංකාද්වීපයේ අධිපති වූ පරාක්රමබාහු රජුගේ ආරාධනයෙන් සාරිපුත්ත ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් කරන ලදී. ශකට ශබ්දශාස්ත්රයේ පංචිකාවේ ටීකා ග්රන්ථය සාරිපුත්ත ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් ස්වකීය මනාපයෙන් කරන ලදී. කංඛාවිතරණී අටුවාවේ විනයත්ථමඤ්ජුසා නම් ටීකා ග්රන්ථය සුමේධ නම් තෙරුන් වහන්සේගේ ආරාධනයෙන් බුද්ධනාග ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් කරන ලදී. අභිධානප්පදීපිකා නම් ග්රන්ථය චූල මොග්ගල්ලාන ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් ස්වකීය මනාපයෙන් කරන ලදී. සුබෝධාලංකාරයේ මහාසාමි නම් ටීකාව ද, වුත්තෝදය විවරණය ද යන මේ ග්රන්ථ දෙක වාචිස්සරයන් වහන්සේ විසින් ස්වකීය මනාපයෙන් කරන ලදී. ඛුද්දසික්ඛාවේ සුමංගලප්පසාදනී නම් නව ටීකා ග්රන්ථය සුමංගල තෙරුන් වහන්සේගේ ආරාධනයෙන් නව වාචිස්සරයන් වහන්සේ විසින් කරන ලදී. සම්බන්ධචින්තා ටීකාව, බාලාවතාරය, මොග්ගල්ලාන ව්යාකරණයේ ටීකාව යන මේ ග්රන්ථ තුන සුමංගල, බුද්ධමිත්ත, මහාකස්සප යන තෙරුන් වහන්සේලා තිදෙනාගේ ද, ධම්මකිත්ති නම් උපාසකයාගේ ද, වෙළඳ සහෝදර උපාසකයාගේ ද ආරාධනයෙන් වාචිස්සරයන් වහන්සේ විසින් කරන ලදී. නාමරූපපරිච්ඡේදයේ විභාගය, සද්දත්ථ පදරූපවිභාවනය, ඛේමපකරණයේ ටීකාව, සීමාලංකාරය, mūlasikkhāya ටීකාව (මූලසික්ඛා ටීකාව), රූපවිභාගය, පච්චයසංග්රහය යන මේ ග්රන්ථ සත වාචිස්සරයන් වහන්සේ විසින් ස්වකීය මනාපයෙන් කරන ලදී. සච්චසංඛේපයේ ටීකා ග්රන්ථය සාරිපුත්ත නම් තෙරුන් වහන්සේගේ ආරාධනයෙන් වාචිස්සරයන් වහන්සේ විසින් කරන ලදී. අභිධම්මාවතාරයේ ටීකාව ද, අභිධර්මත්ථසංග්රහයේ ටීකාව ද යන මේ ග්රන්ථ දෙක සුමංගල ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් ස්වකීය මනාපයෙන් කරන ලදී. සාරත්ථසංග්රහ නම් ග්රන්ථය බුද්ධප්පියයන් වහන්සේ විසින් ස්වකීය මනාපයෙන් කරන ලදී; දන්තධාතුවණ්ණනා නම් ප්රකරණය ද එසේම කරන ලදී.
ลงฺกาทีปิสฺสรสฺส รญฺโญ เสนาปตินา อายาจิเตน ธมฺมกิตฺตินามาจริเยน กตํ. ชินจริตํ นาม ปกรณํ อตฺตโน มติยา เมธงฺกราจริเยน กตํ. ชินาลงฺกาโร, ชินาลงฺการสฺส ฏีกา อตฺตโน มติยา พุทฺธรกฺขิตาจริเยน กโต. อมตธรสฺส นาม อนาคตวํสสฺส อตฺตโน มติยา อฏฺฐกถา อุปติสฺสาจริเยน กตา. กงฺขาวิตรณียา ลีนตฺถปกาสินี, นิสนฺเทโห, ธมฺมานุสารณี, เญยฺยา-สนฺตติ, เญยฺยา-สนฺตติยา ฏีกา, สุมตาวตาโร, โลกปญฺญตฺติ ปกรณํ, ตถาคตุปฺปตฺติ ปกรณํ, นลาฏธาตุวณฺณนา, สีหฬวตฺถุ, ธมฺมทีปโก ปฏิปตฺติ สงฺคโห, วิสุทฺธิมคฺคสฺส คณฺฐิ, อภิธมฺมคณฺฐิ, เนตฺติปกรณคณฺฐิ, วิสุทฺธิมคฺคจูล-นวฏีกา, โสตพฺพมาลินี, ปสาทชนนี, โอกสฺสโลโก, สุโพธาลงฺการสฺส นว ฏีกา เจติ, อิเม วีสติ คนฺถา อตฺตโน มติยา วีสตาจริเยหิ วึสุ วึสุ กตา.
ලංකාද්වීපයේ අධිපති රජුගේ සේනාපතිවරයාගේ ආරාධනයෙන් ධම්මකිත්ති නම් ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් (එක් ග්රන්ථයක්) කරන ලදී. ජිනචරිතය නම් ප්රකරණය තමාගේම නුවණින් මේධංකර ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් කරන ලදී. ජිනාලංකාරය සහ ජිනාලංකාර ටීකාව තමාගේම නුවණින් බුද්ධරක්ඛිත ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් කරන ලදී. අමතධර නම් වූ අනාගතවංශයේ අටුවාව තමාගේම නුවණින් උපතිස්ස ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් කරන ලදී. කංඛාවිතරණී ලීනත්ථප්පකාසිනිය, නිසන්දේහය, ධම්මානුසාරිණිය, ඤෙය්යසන්තතිය, ඤෙය්යසන්තති ටීකාව, සුමතාවතාරය, ලෝකපඤ්ඤත්ති ප්රකරණය, තථාගතුප්පත්ති ප්රකරණය, නළාටධාතුවණ්ණනාව, සීහළවත්ථුව, ධම්මදීපකය, පටිපත්තිසංග්රහය, විසුද්ධිමග්ග ගණ්ඨිපදය, අභිධර්ම ගණ්ඨිපදය, නෙත්තිප්පකරණ ගණ්ඨිපදය, විසුද්ධිමග්ග චූල නවටීකාව, සෝතබ්බමාලිනිය, පසාදජනනිය, ඕකාසලෝකය, සුබෝධාලංකාරයේ නව ටීකාව යන මේ ග්රන්ථ විස්ස, තමාගේම නුවණින් ආචාර්යවරුන් විසි නමක් විසින් වෙන් වෙන් වශයෙන් කරන ලදහ.
สทฺทตฺถ เภทจินฺตา นาม ปกรณํ อตฺตโน มติยา สทฺธมฺมสิรินามาจริเยน กตํ. สุมน-กูฏวณฺณนํ นาม ปกรณํ, ราหุลา นาม เถเรน อายาจิเตน วาจิสฺสเรนเทวเถเรน กตํ. โสตตฺถ กึ มหานิทานํ นาม ปกรณํ อตฺตโน มติยา จุลฺลพุทฺธโฆสาจริเยน กตํ. มธุรสงฺคาหนิ นาม ปกรณํ อตฺตโน มติยา รฏฺฐปาลาจริเยน กตํ. ลิงฺคตฺถวิวรณํ นาม ปกรณํ อตฺตโน มติยา สุภูตจนฺทาจริเยน กตํ. สทฺทนีติปกรณํ อตฺตโน มติยา อคฺควํสาจริเยน กตํ. นฺยาสปกรณสฺส มหาฏีกา นาม ฏีกา อตฺตโน มติยา วชิรพุทฺธาจริเยน กตา. มุขมตฺตสาโร อตฺตโน มติยา คุณสาคราจริเยน กโต. มุขมตฺตสารสฺส ฏีกา สุตสมฺปนฺน นาเมน ธมฺมราชิโน คุรุนา สงฺฆเถเรน อายาจิเตน คุณสาคราจริเยน กตา. สทฺทตฺถเภทจินฺตาย มหาฏีกา อตฺตโน มติยา อภยาจริเยน กตา. ลิงฺคตฺถวิวรณปฺปกาสกํ นาม ปกรณํ อตฺตโน มติยา ญาณสาคราจริเยน กตํ. คุฬฺหตฺถสฺส ฏีกา พาลปฺปโพธนญฺจ ทุวิธํ ปกรณํ อตฺตโน มติยา อญฺญตราจริเยน กตํ. สทฺทตฺถเภทจินฺตาย มชฺฌิมฏีกา อตฺตโน มติยา อญฺญตราจริเยน กตา. พาลาวตารสฺส ฏีกา, ลิงฺคตฺถวิวรณา ฏีกา จ อตฺตโน มติยา อุตฺตมาจริเยน กตา. สทฺทตฺถเภทจินฺตาย นว ฏีกา อตฺตโน มติยา อญฺญตราจริเยน กตา. อภิธานปฺปทีปิกาย ฏีกา ทณฺฑีปกรณสฺส มคฆ-ภูตา ฏีกา จาติ ทุวิธา ฏีกาโย อตฺตโน มติ, สีหสูร นาม รญฺโญ เอเกน อมจฺเจน กตา. โกลทฺธชนสฺสฏีกา ปาสาทิเกน นาม เถเรน อายาจิเตน เตเนว มหามจฺเจน กตา. การิกํ นาม ปกรณํ ญาณคมฺภีรนาเมน ภิกฺขุนา อายาจิเตน ธมฺมเสนาปตาจริเยน กตํ. เอติมาสมิทีปนี [วา เอติมาสมิทีปิกา] นาม ปกรณํ มโนหารญฺจ อตฺตโน มติยา เตเนว ธมฺมเสนาปตาจริเยน กตํ. การิกาย ฏีกา อตฺตโน มติยา อญฺญตราจริเยน กตา. เอติมาสมิทีปิกาย ฏีกา อตฺตโน มติยา อญฺญตราจริเยน กตา.
සද්දත්ථභේදචින්තා නම් ප්රකරණය තමාගේම නුවණින් සද්ධම්මසිරි නම් ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් කරන ලදී. සුමනකූටවණ්ණනා නම් ප්රකරණය, රාහුල නම් තෙරුන් වහන්සේගේ ආරාධනයෙන් වාචිස්සර දේව තෙරුන් වහන්සේ විසින් කරන ලදී. සෝතත්ථකිං මහානිදානය නම් ප්රකරණය තමාගේම නුවණින් චුල්ලබුද්ධඝෝෂ ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් කරන ලදී. මධුරසංගහනිය නම් ප්රකරණය තමාගේම නුවණින් රට්ඨපාල ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් කරන ලදී. ලිංගත්ථවිවරණය නම් ප්රකරණය තමාගේම නුවණින් සුභූතචන්ද්ර ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් කරන ලදී. සද්දනීති ප්රකරණය තමාගේම නුවණින් අග්ගවංශ ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් කරන ලදී. න්යාස ප්රකරණයේ මහා ටීකාව නම් ටීකාව තමාගේම නුවණින් වජිරබුද්ධි ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් කරන ලදී. මුඛමත්තසාරය තමාගේම නුවණින් ගුණසාගර ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් කරන ලදී. මුඛමත්තසාරයේ ටීකාව, ශ්රැතසම්පන්න නමින් ප්රසිද්ධ වූ ධර්මරාජයාගේ ගුරු වූ සංඝ ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ ආරාධනයෙන් ගුණසාගර ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් කරන ලදී. සද්දත්ථභේදචින්තාවේ මහා ටීකාව තමාගේම නුවණින් අභය ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් කරන ලදී. ලිංගත්ථවිවරණප්පකාසකය නම් ප්රකරණය තමාගේම නුවණින් ඥාණසාගර ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් කරන ලදී. ගූළ්හත්ථ ටීකාව සහ බාලප්පබෝධනය යන මේ ද්විවිධ ප්රකරණය තමාගේම නුවණින් එක්තරා ආචාර්යයන් වහන්සේ නමක විසින් කරන ලදී. සද්දත්ථභේදචින්තාවේ මධ්යම ටීකාව තමාගේම නුවණින් එක්තරා ආචාර්යයන් වහන්සේ නමක විසින් කරන ලදී. බාලාවතාර ටීකාව සහ ලිංගත්ථවිවරණ ටීකාව තමාගේම නුවණින් උත්තම ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් කරන ලදී. සද්දත්ථභේදචින්තාවේ නව ටීකාව තමාගේම නුවණින් එක්තරා ආචාර්යයන් වහන්සේ නමක විසින් කරන ලදී. අභිධානප්පදීපිකා ටීකාව සහ දණ්ඩී ප්රකරණයේ මගධ භාෂිත ටීකාව යන ද්විවිධ ටීකාවන් තමාගේම නුවණින්, සීහසූර නම් රජුගේ එක්තරා ඇමතිවරයෙකු විසින් කරන ලදී. කෝලද්ධජයේ ටීකාව, පාසාදික නම් තෙරුන් වහන්සේගේ ආරාධනයෙන් එම මහා අමාත්යවරයා විසින් ම කරන ලදී. කාරිකා නම් ප්රකරණය, ඥාණගම්භීර නම් භික්ෂූන් වහන්සේගේ ආරාධනයෙන් ධම්මසේනාපති ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් කරන ලදී. එතිමාසමිදීපනිය (හෝ එතිමාසමිදීපිකාව) නම් වූ මනෝහර ප්රකරණය තමාගේම නුවණින් එම ධම්මසේනාපති ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් ම කරන ලදී. කාරිකා ටීකාව තමාගේම නුවණින් එක්තරා ආචාර්යයන් වහන්සේ නමක විසින් කරන ලදී. එතිමාසමිදීපිකා ටීකාව තමාගේම නුවණින් එක්තරා ආචාර්යයන් වහන්සේ නමක විසින් කරන ලදී.
สทฺทพินฺทุปกรณํ อตฺตโน มติยา ธมฺมราชสฺส คุรุนา อญฺญตราจริเยน กตํ. สทฺทวุตฺติปฺปกาสกํ นาม ปกรณํ อญฺญตเรน ภิกฺขุนา อายาจิเตน สทฺธมฺมคุรุ นามาจริเยน กตํ. สทฺทวุตฺติปฺปกาสกสฺส ฏีกา อตฺตโน มติยา สาริปุตฺตาจริเยน กตา.
සද්දබින්දු ප්රකරණය තමාගේම නුවණින් ධර්මරාජයන්ගේ ගුරු වූ එක්තරා ආචාර්යයන් වහන්සේ නමක විසින් කරන ලදී. සද්දවුත්තිප්පකාසකය නම් ප්රකරණය එක්තරා භික්ෂූන් වහන්සේ නමකගේ ආරාධනයෙන් සද්ධම්මගුරු නම් ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් කරන ලදී. සද්දවුත්තිප්පකාසකයේ ටීකාව තමාගේම නුවණින් සාරිපුත්ත ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් කරන ලදී.
กจฺจายน สาโร จ กจฺจายนสารสฺส ฏีกา จาติ ทุวิธํ ปกรณํ อตฺตโน มติยา อญฺญตราจริเยน กตํ. โลกทีปกสารํ นาม ปกรณํ อตฺตโน มติยา นเวนเมธงฺกราจริเยน กตํ. โลกุปฺปตฺติปกรณํ อตฺตโน มติยา อคฺคปณฺฑิตาจริเยน กตํ. ชงฺฆทาสกสฺส ฏีกา ภูตา มคธฏีกา อตฺตโน มติยา จีวราจริเยน กตา. มาติกตฺถทีปนี, อภิธมฺมตฺถสงฺคหวณฺณนา, สีมาลงฺการสฺสฏีกา, คณฺฐิสาโร, ปฏฺฐานคณนานโย จาติ อิเม ปญฺจ ปกรณานิ อตฺตโน มติยา สทฺธมฺมโชติปาลาจริเยน กตานิ. สงฺเขปวณฺณนา ปรกฺกมพาหุ-นาเมน ชมฺพุทีปิสฺสเรน รญฺโญ อายาจิเต เตเนว สทฺธมฺมโชติปาลาจริเยน กตา. กจฺจายนสฺส สุตฺตนิทฺเทโส อตฺตโน สิสฺเสน ธมฺมจารินา เถเรน อายาจิเตน สทฺธมฺมโชติปาลาจริเยน กโต. วินยสมุฏฺฐานทีปนี นาม ปกรณํ, อตฺตโน คุรุนา สงฺฆเถเรน อายาจิเตน สทฺธมฺม-โชติปาลาจริเยน กตํ.
කච්චායනසාරය සහ කච්චායනසාර ටීකාව යන ද්විවිධ ප්රකරණය තමාගේම නුවණින් එක්තරා ආචාර්යයන් වහන්සේ නමක විසින් කරන ලදී. ලෝකදීපකසාරය නම් ප්රකරණය තමාගේම නුවණින් නව මේධංකර ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් කරන ලදී. ලෝකුප්පත්ති ප්රකරණය තමාගේම නුවණින් අග්ගපණ්ඩිත ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් කරන ලදී. ජංඝදාසකයේ ටීකාව වූ මගධ ටීකාව තමාගේම නුවණින් චීවර ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් කරන ලදී. මාතිකත්ථදීපනිය, අභිධම්මත්ථසංගහවණ්ණනාව, සීමාලංකාරයේ ටීකාව, ගණ්ඨිසාරය සහ පට්ඨානගණනානය යන මේ ප්රකරණ පහ තමාගේම නුවණින් සද්ධම්මජෝතිපාල ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් කරන ලදී. සංඛේපවණ්ණනාව, පරාක්රමබාහු නම් වූ ජම්බුද්වීපයේ අධිපති රජුගේ ආරාධනයෙන් එම සද්ධම්මජෝතිපාල ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් ම කරන ලදී. කච්චායනයේ සුත්තනිද්දේසය, තමාගේ ශිෂ්ය වූ ධම්මචාරී තෙරුන් වහන්සේගේ ආරාධනයෙන් සද්ධම්මජෝතිපාල ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් කරන ලදී. විනයසමුට්ඨානදීපනිය නම් ප්රකරණය, තමාගේ ගුරු වූ සංඝ ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ ආරාධනයෙන් සද්ධම්මජෝතිපාල ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් කරන ලදී.
สตฺตปกรณานิ ปน เตน ปุกฺกามนคเร กตานิ. สงฺเขปวณฺณนาว ลงฺกาทีเป กตา. อภิธมฺม-ปนฺนรสฏฺฐานวณฺณานํ นาม ปกรณํ อตฺตโน มติยา นเวน-วิมลพุทฺธาจริเยน กตา. สทฺทสารตฺถชาลินี นาม ปกรณํ อตฺตโน มติยา นเวน-วิมลพุทฺธาจริเยน กตํ. สทฺทสารตฺถ-ชาลินิยา ฏีกา, ปํยนคเร รญฺโญ คุรุนา สงฺฆราเชน อายาจิเตน เตเนว นเวน วิมลพุทฺธาจริเยน กตา. วุตฺโตทยสฺส ฏีกา, อภิธมฺมสงฺคหสฺส ฏีกาย ปรมตฺถมญฺชูสา นาม อนุฏีกา, ทสคณฺฐิวณฺณนํ นาม ปกรณํ, มคธภูตวิทคฺคมุขมณฺฑนิยาฏีกา จาติ อิมานิ จตฺตาริ ปกรณานิ อตฺตโน มติยา เตเนว นเวน วิมลพุทฺธาจริเยน กตานิ.
එහෙත් එම සප්ත ප්රකරණයෝ උන්වහන්සේ විසින් පුක්කාම නගරයෙහි දී කරන ලදහ. සංඛේපවණ්ණනාව පමණක් ලංකාද්වීපයෙහිදී කරන ලදී. අභිධර්ම පසළොස් ස්ථාන වර්ණනාව නම් ප්රකරණය තමාගේම නුවණින් නව විමලබුද්ධි ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් කරන ලදී. සද්දසාරත්ථජාලිනී නම් ප්රකරණය තමාගේම නුවණින් නව විමලබුද්ධි ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් කරන ලදී. සද්දසාරත්ථජාලිනියේ ටීකාව, පංය නගරයෙහි රජුගේ ගුරු වූ සංඝරාජයන් වහන්සේගේ ආරාධනයෙන් එම නව විමලබුද්ධි ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් ම කරන ලදී. වුත්තෝදය ටීකාව, අභිධර්මසංග්රහ ටීකාවේ පරමත්ථමංජුසා නම් වූ අනුටීකාව, දසගණ්ඨිවණ්ණනාව නම් ප්රකරණය සහ මගධ භාෂිත විදග්ධමුඛමණ්ඩන ටීකාව යන මේ ප්රකරණ හතර තමාගේම නුවණින් එම නව විමලබුද්ධි ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් ම කරන ලදී.
ปญฺจปกรณฏีกาย นวานุฏีกา อตฺตโน มติยา อญฺญตโร จริเยน กตา. อภิธมฺมสงฺคหสฺส นวฏีกา อตฺตโน มติยา อญฺญตราจริเยน กตา. อภิธมฺมตฺถสงฺคหฏีกาย [มณิ] มญฺชูสา [มณิสารมญฺชูสา] นาม นวานุฏีกา อตฺตโน มติยา อริยวํสาจริเยน กตา.
පංචප්රකරණ ටීකාවේ නව අනුටීකාව තමාගේම නුවණින් එක්තරා ආචාර්යයන් වහන්සේ නමක විසින් කරන ලදී. අභිධර්මසංග්රහයේ නව ටීකාව තමාගේම නුවණින් එක්තරා ආචාර්යයන් වහන්සේ නමක විසින් කරන ලදී. අභිධර්මත්ථසංගහ ටීකාවේ මණිසාරමංජුසා නම් වූ නව අනුටීකාව තමාගේම නුවණින් අරියවංශ ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් කරන ලදී.
เปฏโกปเทสสฺส ฏีกา อตฺตโน มติยา อุทุมฺพรินามาจริเยน ปุกฺกามนคเร กตา. จตุภาณวารสฺส อฏฺฐกถา, มหาสารปกาสินิ, มหาทีปนี, สารตฺถทีปนี, คติปกรณํ, หตฺถาสาโร, ภุมฺมสงฺคโห, ภุมฺมนิทฺเทโส, ทสวตฺถุกายวิรติฏีกา, โจทนานิรุตฺติ, วิภตฺติกถา, สทฺธมฺมมาลินิ, ปญฺจคติวณฺณนา, พาลจิตฺต-ปโพธนํ, ธมฺมจกฺกสุตฺตสฺส นวฏฺฐกถา, ทนฺตธาตุ-ปกรณสฺส ฏีกา จ สทฺธมฺโมปายโน พาลปฺปโพธนฏีกา จ, ชินาลงฺการสฺส นวฏีกา จ, ลิงฺคตฺถ-วิวรณํ, ลิงฺคตฺถ-วินิจฺฉโย, ปาติโมกฺขวิวรณํ, ปรมตฺถกถาวิวรณํ, สมนฺตปาสาทิกวิวรณํ, จตุภาณวารฏฺฐกถา วิวรณํ, อภิธมฺมสงฺคหวิวรณํ, สจฺจสงฺเขปวิวรณํ, สทฺทตฺถเภทจินฺตาวิวรณํ, สทฺทวุตฺติวิวรณํ, กจฺจายนสารวิวรณํ, กจฺจายนวิวรณํ, อภิธมฺมสงฺคหสฺสฏีกาวิวรณํ, มหาเวสฺสนฺตรชาตกสฺส วิวรณํ, สกฺกาภิมตํ, มหาเวสฺสนฺตรชาตกสฺส นวฏฺฐกถา, ปฐม-สมฺโพธิ จ โลกเนตฺติ, พุทฺธโฆสาจริยนิทานํ, มิลินฺท-ปญฺโห วณฺณนา, จตุรารกฺขา, จตุรารกฺขายอฏฺฐกถา, สทฺทวุตฺติปฺปกรณสฺส นวฏีกา จาติ อิมานิ, ติจตฺตาลีส ปกรณานิ อตฺตโน มติยา สาสนสฺส ชาติยา สทฺธมฺมสฺส ฐิติยา จ ลงฺกาทีปาทีสุ วึสุ วึสุ กตานิ.
පේටකෝපදේස ටීකාව උදුම්බර නම් ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් ස්වකීය ඥානයෙන් පුක්කාම නගරයෙහිදී කරන ලදී. චතුභාණවාර අටුවාව, මහාසාරපකාශිනිය, මහාදීපනිය, සාරත්ථදීපනිය, ගතිපකරණය, හත්ථසාරය, භුම්මසංගහය, භුම්මනිද්දේසය, දසවත්ථුකායවිරති ටීකාව, චෝදනានිරුත්තිය, විභත්තිකථාව, සද්ධම්මමාලිනිය, පංචගතිවර්ණනාව, බාලචිත්තප්පබෝධනය, ධම්මචක්කසූත්රයෙහි නව අටුවාව, දන්තධාතු පකරණයෙහි ටීකාව, සද්ධම්මෝපායනය, බාලප්පබෝධන ටීකාව, ජිනාලංකාරයෙහි නව ටීකාව, ලිංගත්ථවිවරණය, ලිංගත්ථවිනිච්ඡය, පාතිමොක්ඛවිවරණය, පරමත්ථකථාවිවරණය, සමන්තපාසාදිකාවිවරණය, චතුභාණවාර අටුවා විවරණය, අභිධම්මසංගහ විවරණය, සච්චසංඛේප විවරණය, සද්දත්ථභේදචින්තාවිවරණය, සද්දවුත්තිවිවරණය, කච්චායනසාරවිවරණය, කච්චායනවිවරණය, අභිධම්මසංගහ ටීකා විවරණය, මහාවෙස්සන්තර ජාතකයෙහි විවරණය, සක්කාභිමතය, මහාවෙස්සන්තර ජාතකයෙහි නව අටුවාව, පඨමසම්බෝධිය, ලෝකනෙත්තිය, බුද්ධඝෝෂාචාරියනිදානය, මිලින්දපඤ්හ වර්ණනාව, චතුරා රක්ඛාව, චතුරා රක්ඛා අටුවාව, සද්දවුත්තිප්පකරණයෙහි නව ටීකාව යන මේ තෙතළිස් ප්රකරණයෝ, ශාසනයේ උන්නතිය සඳහා ද සද්ධර්මයේ චිරස්ථිතිය සඳහා ද ස්වකීය ප්රඥාවෙන් ලංකාද්වීපාදී විවිධ දේශයන්හිදී (විවිධ ආචාර්යවරුන් විසින්) කරන ලදහ.
สมฺพุทฺเธ คาถา จ…เป… นวหารคุณวณฺณนา จาติ อิเม พุทฺธปณามาทิกา คาถาโย. อตฺตโน อตฺตโน พุทฺธคุณปกาสนตฺถาย อตฺตโน จ ปเร จ อนนฺตปญฺญาปวตฺตนตฺถาย จ ปณฺฑิเตหิ ลงฺกาทีปาทีสุ วึสุ วึสุ กตา.
‘සම්බුද්ධේ’ යන ගාථාව ද...පෙ... ‘නවහාරගුණවර්ණනාව’ ද යන මේ බුද්ධ ප්රණාමාදී ගාථාවෝ, ස්වකීය බුද්ධ ගුණයන් ප්රකාශ කිරීම පිණිස ද තමන්ට සහ අන්යයන්ට අනන්ත ප්රඥාව පැවැත්වීම පිණිස ද පණ්ඩිතයන් වහන්සේලා විසින් ලංකාද්වීපාදී විවිධ දේශයන්හිදී කරන ලදහ.
[อิติ จุลฺล-คนฺถวํเส อายาจกาจริยทีปโก นาม จตุตฺโถ ปริจฺเฉโท.]
[මෙසේ චුල්ලගන්ථවංශයෙහි ආයාචකාචාර්යදීපක නම් වූ සිව්වැනි පරිච්ඡේදය නිමා විය.]
๕. ปกิณฺณก-ปริจฺเฉโท
5. ප්රකීර්ණක පරිච්ඡේදය
นามํ อาโรปนํ โปตฺถกํ คนฺถการสฺส จ. เลขํเลขาปนญฺเจว, วทามิ ตทนนฺตรนฺติ. ตตฺถ จตุราสีติยา ธมฺมกฺขนฺธสหสฺสานิ ปิฏก, นิกายงฺค, วคฺค, นิปาตาทิกํ นามํ, เกนาโรปิตํ, กตฺถ อาโรปิตํ, กทา อาโรปิตํ, กิมตฺถํ อาโรปิตนฺติ? ตตฺรายํ ปิวิสชฺชนาเกน อาโรปิตนฺติ ปญฺจสตขีณาสเวหิ อาโรปิตํ. เตหิ สพฺพพุทฺธวจนํ สงฺคายนฺติ, อิทํ ปิฏกํ, อยํ นิกาโย, อิทํ องฺคํ, อยํ วคฺโค, อยํ นิปาโตติ. เอวมาทิกํ นามํ อาโรเปนฺติ. กตฺถ อาโรปิตนฺติ? ราชคเห เวภารปพฺพตสฺส ปาเท ธมฺมมณฺฑปฺเป อาโรปิตํ. กทา อาโรปิตนฺติ? ภควโต ปรินิพฺพุเต ปฐมสงฺคายนกาเล อาโรปิตํ. กิมตฺถํ อาโรปิตนฺติ? ธมฺมกฺขนฺธานํ โวหารสุขตฺถาย สุขธารณตฺถาย จ อาโรปิตํ. สงฺคีติกาเล ปญฺจสตา ขีณาสวา เตสญฺจ ธมฺมกฺขนฺธานํ นาม วคฺคนิปาตโต. อิมสฺส ธมฺมกฺขนฺธสฺส อยํ นาโม โหตุ, อิมสฺส จ ปกรณสฺส อยํ นาโมติ, อพฺรวุํ สพฺพํ นามาทิกํ กิจฺจํ อกํสุ. เต ขีณาสวา, ยทิ นามาทิกํ กิจฺจํ อกตํ น สุปากตํ ตสฺมา โวหารสุขตฺถายนามาทิกํ กิจฺจํ กตํ อนาคเต ปนตฺถาย นามาทิกํ ปวตฺติตํ อสญฺชาตนาโม น สุฏฺฐุ ปากโต สพฺพโส ภเวติ. ธมฺมกฺขนฺธานํ นาม ทีปนา นิฏฺฐิตา.
මම ඉන් අනතුරුව නාම තැබීම, පොත්පත්වල ලිවීම, ග්රන්ථ කර්තෘවරුන් සහ ලිවීම හා ලියවීම පිළිබඳව කියමි. එහිදී අසූහාරදහසක් ධර්මස්කන්ධයන් සඳහා පිටක, නිකාය, අංග, වර්ග, නිපාත ආදී වශයෙන් නාම තබන ලද්දේ කවුරුන් විසින් ද? කොහේදී ද? කවදා ද? කුමන කරුණක් නිසා ද? එහිදී පිළිතුර මෙයයි: කවුරුන් විසින් නාම තබන ලද්දේ ද යත්, රහතන් වහන්සේලා පන්සිය නමක් විසින් නාම තබන ලදී. උන්වහන්සේලා සකල බුද්ධ වචනයම සංගායනා කරමින්, 'මෙය පිටකයයි, මෙය නිකායයි, මෙය අංගයයි, මෙය වර්ගයයි, මෙය නිපාතයයි' යනුවෙන් මෙසේ නාම තැබූහ. කොහේදී නාම තබන ලද්දේ ද යත්, රජගහ නුවර වේභාර පර්වත පාමුල පිහිටි ධර්ම මණ්ඩපයේදී ය. කවදා නාම තබන ලද්දේ ද යත්, භාග්යවතුන් වහන්සේගේ පරිනිර්වාණයෙන් පසුව ප්රථම සංගායනා සමයේදී ය. කුමන කරුණක් සඳහා නාම තබන ලද්දේ ද යත්, ධර්මස්කන්ධයන් ව්යවහාර කිරීමේ පහසුව පිණිසත්, පහසුවෙන් ධාරණය කරගැනීම පිණිසත් ය. සංගායනා සමයෙහි රහතන් වහන්සේලා පන්සිය නම, ඒ ධර්මස්කන්ධයන් වර්ග හා නිපාත වශයෙන් බෙදා, 'මේ ධර්මස්කන්ධයට මේ නම වේවා, මේ ප්රකරණයට මේ නම වේවා' යැයි පවසමින් නාමකරණයේ සියලු කටයුතු සිදුකළහ. ඒ රහතන් වහන්සේලා සිතූහ: 'යම් හෙයකින් නාම තැබීමේ කටයුත්ත නොකළේ නම් ධර්මය මනාව ප්රකට නොවන්නේය'. එබැවින් ව්යවහාරයේ පහසුව පිණිස ද අනාගතයේ යහපත පිණිස ද නාම තැබීමේ කටයුතු සිදුකළහ. නමක් නොතැබූ කල්හි එය කිසිසේත්ම මනාව ප්රකට නොවේ. ධර්මස්කන්ධයන්ගේ නාම ප්රකාශ කිරීම නිමා විය.
จตุราสีติ ธมฺมกฺขนฺธสหสฺสานิ เกน โปตฺถเก อาโรปิตานิ, กทา อาโรปิตานิ, กิมตฺถํ อาโรปิตานีติ. ตตฺรายํ วิสชฺชนา เกนาโรปิตานิติ? ขีณาสวมหานาเคหิ อาโรปิตานิ. กตฺถ อาโรปิตานีติ? ลงฺกาทีเป อาโรปิตานิ. กทา อาโรปิตานีติ? สทฺธาติสฺสสฺสราชิโน ปุตฺตสฺส วฏฺฏคามนิ ราชสฺส กาเล อาโรปิตานิ. กิมตฺถํ อาโรปิตานีติ? ธมฺมกฺขนฺธานํ อวิธํสนตฺถาย สทฺธมฺมฏฺฐิติยา จ อาโรปิตานิ.
අසූහාරදහසක් ධර්මස්කන්ධයන් පොත්වල ලියන ලද්දේ කවුරුන් විසින් ද? කවදා ද? කුමන කරුණක් නිසා ද? එහිදී පිළිතුර මෙයයි: කවුරුන් විසින් ලියන ලද්දේ ද යත්, රහත් මහානාගයන් වහන්සේලා විසින් ලියන ලදී. කොහේදී ලියන ලද්දේ ද යත්, ලංකාද්වීපයෙහිදී ය. කවදා ලියන ලද්දේ ද යත්, සද්ධාතිස්ස රජතුමාගේ පුත්ර වූ වට්ඨගාමිණී අභය රජුගේ සමයේදී ය. කුමන කරුණක් සඳහා ලියන ලද්දේ ද යත්, ධර්මස්කන්ධයන් විනාශ නොවීම පිණිසත්, සද්ධර්මයේ චිරස්ථිතිය පිණිසත් ය.
ธรมาโน หิ ภควา, อมฺหากํ สุคโตธีโร;
นิกาเย ปญฺจเทเสติ, ยาว นิพฺพานคมนา.
අපගේ ධීර වූ සුගත තථාගත භාග්යවතුන් වහන්සේ ජීවමානව වැඩසිටිමින් පරිනිර්වාණයට පත්වන තෙක්ම නිකාය පහ දේශනා කළ සේක.
สพฺเพปิ เต ภิกฺขุ อาทิ, มนสา วจสาหาโร;
สพฺเพ จ วาจุคฺคตา โหนฺติ, มหาปญฺญาสติวรา.
මහා ප්රඥාවෙන් හා උතුම් සතියෙන් යුක්ත වූ ඒ සියලු භික්ෂූන් වහන්සේලා ආරම්භයේ පටන් සිතින් හා වචනයෙන් ධර්මය දරාගත්හ. සියල්ලෝම එය මුඛපාඨයෙන් සුරැකිව තබාගත්හ.
นิพฺพูเต โลกนาถมฺหิ, ตโต วสฺสสตํ ภเว;
อริยานริยา จาปิ จ, สพฺเพ วาจุคฺคตา ธุวํ.
ලෝකනාථ බුදුරජාණන් වහන්සේ පරිනිර්වාණයට පත්වූ පසු, එතැන් සිට වසර සියයක් යනතුරු ආර්ය වූ ද අනාර්ය වූ ද ඒ සියලු භික්ෂූන් වහන්සේලා ඒකාන්තයෙන්ම ධර්මය මුඛපාඨයෙන් දරා සිටියහ.
ตโต ปรํ อฏฺฐรสํ, ทฺวิสตํวสฺส คณนํ;
สพฺเพ ปุถุชฺชนา เจว, อริยา จ สพฺเพปิเต.
ඉන් අනතුරුව වසර දෙසිය දහඅටක් යනතුරු, පෘථග්ජන වූ ද ආර්ය වූ ද ඒ සියලු භික්ෂූන් වහන්සේලා...
มนสาวจสาเยว, วาจุคฺคตาว สพฺพทา;
ทุฏฺฐคามณิรญฺโญ จ, กาเล วาจุคฺคตา ธุวํ.
සෑම කල්හිම සිතින් හා වචනයෙන්ම මුඛපාඨයෙන් ධර්මය දරා සිටි අතර, දුට්ඨගාමිණී රජුගේ සමයේදී ද ඒකාන්තයෙන්ම මුඛපාඨයෙන්ම ධර්මය රැකගත්හ.
อริยานริยาปิ จ, นิกาเย ธารณาสทา;
ตโต ปรมฺหิ ราชา จ, ตโต จุโต จ ตุสิเต.
ආර්ය වූ ද අනාර්ය වූ ද භික්ෂූන් වහන්සේලා සැමදා නිකාය ධර්මයන් දරා සිටියහ. ඉන්පසු ඒ රජතුමා මියගොස් තුසිත භවනෙහි උපන්නේය.
อุปฺปชฺชิ เทว โลเก โส, เทเวหิ ปริวาริโต;
สทฺธา ติสฺโสติ นาเมน, ตสฺส กนิฏฺฐโก หิโต.ตโต ลทฺธรฏฺโฐ โหติ, พุทฺธสาสนปาลโก.
දෙවියන් පිරිවරාගත් ඒ රජතුමා දෙව්ලොව උපන්නේය. ඔහුගේ හිතවත් කනිටු සොහොයුරා වූ සද්ධාතිස්ස නම් රජතුමා ඉන්පසු රාජ්යය ලබා බුද්ධ ශාසනයේ පාලකයා විය.
ตทา กาเล ภิกฺขู อาสุํ, สพฺเพ วาจุคฺคตา สทา;
นิกาเย ปญฺจเวเธว, ยาว รญฺโญ จ ธารณา;
ตโต จุโต โส ราชา จ, ตุสฺสีเต อุปปชฺชติ;
เทวโลเกฏฺฐิโต สนฺโต, ตทา วาจุคฺคตา ตโต.
ඒ සමයෙහි ද භික්ෂූන් වහන්සේලා සැමදා පංච නිකාය ධර්මයන්ම මුඛපාඨයෙන් දරා සිටි අතර, ඒ රජුගේ කාලය පුරාවටම එය එසේම පැවතුණි. ඉන්පසු ඒ රජතුමා ද කළුරිය කර තුසිත දෙව්ලොව උපන්නේය. ඔහු දෙව්ලොව වෙසෙන කල්හි ද භික්ෂූන් වහන්සේලා මුඛපාඨයෙන් ධර්මය දරා සිටියහ.
ตสฺส ปุตฺตาปิ อเหสุํ, อเนกา วรชฺชํ คตา;
อนุกฺกเมน จุตเต, เทวโลกํ คตา ธุวํ;
ตทาปิเต สพฺเพ ภิกฺขู, วาจุคฺคตาว สพฺพทา;
นิกาเย ปญฺจวิเธว, ธารณาวสติมตา.
ඔහුගේ පුත්රයෝ ද පිළිවෙළින් උතුම් රාජ්යත්වයට පැමිණියහ. ක්රමයෙන් ඔවුහු ද කළුරිය කර ඒකාන්තයෙන්ම දෙව්ලොව ගියහ. ඒ සමයෙහි ද සිහි නුවණින් යුත් ඒ සියලු භික්ෂූන් වහන්සේලා සැමදා පංච නිකාය ධර්මයන්ම මුඛපාඨයෙන් දරා සිටියහ.
ตโต ปรํ โปตฺถเกสุ, นิกายา ปญฺจ ปิฏฺฐิตา;
ตทา อฏฺฐกถา ฏีกา, สพฺเพ คนฺถา โปตฺถเก คตา;
สพฺเพ โปตฺเถสุ เย คนฺถา, ปาฬิ อฏฺฐกถา ฏีกา;
สํฏฺฐิตาสํ ฐิตา โหนฺติ, สพฺเพปิ โน น สนฺติเต.
ඉන් අනතුරුව, පංච නිකායෝ පොත්පත්වල ලියන ලදහ. එකල්හි අටුවා, ටීකා සහ සියලුම ග්රන්ථයෝ ද පොත්වලට නංවන ලදහ. පාලි, අටුවා හා ටීකා ආදී පොත්වල ලියන ලද යම්තාක් ග්රන්ථයෝ වෙත් ද, ඒ සියල්ල මනාව පිහිටුවන ලද අතර ඒවා විනාශ වී නොගියේය.
ตทา เต โปตฺถเกเยว, นิกายา ปิฐิตา ขิลา;
ตทา อฏฺฐกถาทีนิ, ภวนฺตีติ วทนฺติ จ.
එකල්හි ඒ සියලුම නිකාය ධර්මයෝ පොත්වල ලියන ලද අතර, අටුවා ආදිය ද එකල ග්රන්ථාරූඪ වූ බව පවසති.
ปริหาโร ปณฺฑิเตหิ วตฺตพฺโพว;
ลงฺกาทีปสฺส รญฺโญว, สทฺธา ติสฺสสฺส ราชิโน.ปุตฺตโก ลงฺกาทีปสฺส, อิสฺสโร ธมฺมิโก วโร;
ตทา ขีณาสวา สพฺเพ, โอโลเกนฺติ อนคเต.
පණ්ඩිතයන් විසින් මෙයට පිළිතුරු දිය යුතුය. ලංකාද්වීපයේ පාලකයා වූ සද්ධාතිස්ස රජුගේ පුත්රයා ද, ලංකාවේ ශ්රේෂ්ඨ වූ ධාර්මික පාලකයා ද වූ රජුගේ කාලයෙහි, එකල වැඩසිටි සියලු රහතන් වහන්සේලා අනාගතය දෙස බැලූහ.
ขีณาสวา ปสฺสนฺติ เต, ทุปญฺเญว ปุถุชฺชเน;
สพฺเพปิ เต ภิกฺขู อาสุํ, พหุํตรา ปุถุชฺชนา;
น สกฺขิสฺสนฺติ เต ปญฺจ, นิกาเย วาจุคฺคตํ อิติ;
โปตฺถเกสุ สพฺเพ ปญฺจ, อาโรเปนฺติ ขีณาสวา.
එම රහතන් වහන්සේලා මෝහයෙන් මුළා වූ පෘථග්ජනයන් දුටු සේක. එකල ඒ සියලු භික්ෂූන් වහන්සේලාගෙන් බහුතරයක් දෙනා පෘථග්ජනයෝ වූහ. 'මොවුන් හට මේ නිකාය පහ කටපාඩමින් (මුඛපාඨයෙන්) පවත්වාගෙන යාමට නොහැකි වනු ඇතැයි' සිතා, රහතන් වහන්සේලා ඒ සියලු නිකාය පහම ග්රන්ථාරූඪ කළ සේක.
สทฺธมฺมฏฺฐิติ จิรตฺตาย, ชนานํ ปุญฺญตฺถาย จ;
ตโต ปฏฺฐายเต สพฺเพ, นิกายา โหนฺติ โปตฺถเก;
อฏฺฐกถา ฏีกา สพฺเพ, เต โหนฺติ โปตฺถเกฏฺฐิตา.
සද්ධර්මයේ චිරස්ථිතිය උදෙසා ද ජනයාගේ පින වැඩීම උදෙසා ද එතැන් පටන් සියලු නිකායයන් ග්රන්ථාරූඪ කරන ලදහ. සියලු අටුවා සහ ටීකාවන් ද ග්රන්ථවල ලේඛනගතව පිහිටුවන ලදහ.
ตโต ปฏฺฐายเต สพฺเพ, ภิกฺขุ อาทิ มหาคณา;
โปตฺถเกสุ ฐิเตเยว, สพฺเพ ปสฺสนฺติ สพฺพทา.
එතැන් පටන් භික්ෂූන් වහන්සේලා ඇතුළු මහා සඟ පිරිස සැමවිටම පොත්පත්වල ලේඛනගතව ඇති ඒ සද්ධර්මයම නිරතුරුව පරිශීලනය කරති.
[โปตฺถเก อาโรปน ทีปกา นิฏฺฐิตา.]
[ධර්මය ග්රන්ථාරූඪ කිරීම පිළිබඳ විස්තරය නිමවා ලන ලදී.]
โย โกจิ ปณฺฑิโต ธีโร, อฏฺฐกถาทิกํ คนฺถํ กโรติ วา การาเปติ วา, ตสฺส อนนฺตโก โหติ ปุญฺญสํจโย, อนนฺตโก โหติ ปุญฺญานิสํโส. จตุราสีติ เจติยสหสฺส กรณสทิโส, จตุราสีติ พุทฺธรูปสหสฺส กรณสทิโส, จตุราสีติ โพธิรุกฺขสหสฺสโรปนสทิโส, จตุราสีติ วิหารสหสฺส กรณสทิโส, โย จ พุทฺธวจนมญฺชูสํ กโรติ วา การาเปติ วา, โย จ พุทฺธวจนํ มณฺฑนํ กโรติ วา การาเปติ วา, โย จ พุทฺธวจนํ เลขํ กโรติ วา การาเปติ วา, โย จ โปตฺถกํ วา, โย จ โปตฺถกมูลํ วา, เทติ วา ทาเปติ วา, โย จ เตลํ วา จุณฺณํ วา, ธญฺญํ วา โปตฺถกภญฺชนตฺถาย ยํ กิญฺจิ นิตฺถํ วา โปตฺถกฉิทฺเท อาวุนตฺถาย, ยํ กิญฺจิ สุตฺตํ วา กฏฺฐผลกทฺวยํ วา โปตฺถกํ ปุฏนตฺถาย ยํ กิญฺจิ วตฺถํ วา, โปตฺถก-พนฺธนตฺถาย, ยํ กิญฺจิ โยตฺตํ วา โปตฺถกลาป ปูฏนตฺถาย ยํ กิญฺจิ ถวิกํ เทติ วา ทาเปติ วา.
යම් කිසි නුවණැති, ධීර වීර පණ්ඩිතයෙක් අටුවාදී ග්රන්ථයන් ලියයි ද, ලියවයි ද, ඔහුගේ පින් රැස්වීම අනන්ත ය, පින්වල ආනිශංසය ද අනන්ත ය. එය අසූහතර දහසක් චෛත්යයන් කරවීම හා සමාන ය, අසූහතර දහසක් බුදුපිළිම වහන්සේලා කරවීම හා සමාන ය, අසූහතර දහසක් බෝධීන් වහන්සේලා රෝපණය කිරීම හා සමාන ය, අසූහතර දහසක් විහාරාරාම කරවීම හා සමාන ය. තවද, යමෙක් බුද්ධ වචන නමැති මංජුසාව කරයි ද කරවයි ද, යමෙක් බුද්ධ වචනය සරසයි ද සැරසවයි ද, යමෙක් බුද්ධ වචනය ලියයි ද ලියවයි ද, යමෙක් පොත්පත් හෝ පොත්පත් සඳහා මුදල් දෙයි ද දෙවයි ද, යමෙක් පොත්පත් පිරිසිදු කිරීම උදෙසා තෙල්, සුණු හෝ ධාන්ය වර්ග ද, පොත්වල සිදුරු විදීම සඳහා යම් ඉදිකටුවක් ද, පොත් බැඳීම සඳහා නූල් හෝ ලෑලි පතුරු දෙකක් ද, පොත් එතීම සඳහා යම් වස්ත්රයක් ද, පොත් බැඳ තැබීම සඳහා යම් රැහැනක් ද, පොත් පොදි තැබීම සඳහා යම් මල්ලක් ද දෙයි ද, දීමට සලස්වයි ද (ඔහුට ද ලැබෙන පින එබඳු ම ය).
โย จ หริตาเลน วา มโนสิลาย วา, สุวณฺเณน วา รชเตน วา โปตฺถกมณฺฑนํ วา กฏฺฐผลกมณฺฑนํ วา กโรติ วา การาเปติ วา, ตสฺส อนนฺตโก โหติ ปุญฺญสํจโย, อนนฺตโก โหติ ปุญฺญานิสํโส. จตุราสีติ เจติยสหสฺส กรณสทิโส, จตุราสีติ วิหารสหสฺส กรณสทิโส.
යමෙක් හිරියල්වලින් හෝ මනෝසීලාවලින් හෝ රනින් හෝ රිදියෙන් හෝ පොත්පත් අලංකාර කරයි ද, ලී කවර අලංකාර කරයි ද කරවයි ද, ඔහුගේ පින් රැස්වීම අනන්ත ය, පින්වල ආනිශංසය ද අනන්ත ය. එය අසූහතර දහසක් චෛත්යයන් කරවීම හා සමාන ය, අසූහතර දහසක් විහාරාරාම කරවීම හා සමාන ය.
ภเว นิพฺพตฺตมาโน โส, สีลคุณมุปาคตา;
มหา เตโช สทา โหติ, สีหนาโท วิสารโท.
භවයෙහි උපදින ඔහු, ශීල ගුණයෙන් යුක්ත වන්නේ ය. නිරතුරුව ම මහා තේජස් ඇත්තෙක් ද සිංහ නාද පවත්වන විශාරදයෙක් ද වන්නේ ය.
อายุวณฺณพลุปฺเปโต, ธมฺมกาโม ภเว สทฺทา;
เทวมนุสฺสโลเกสุ, มเหสกฺโข อนามโย.
දිගු ආයුෂ, පැහැපත් වර්ණය, ශරීර ශක්තියෙන් යුක්ත වන ඔහු නිරතුරුව ම ධර්මයට ලැදි අයෙක් වන්නේ ය. දෙව් මිනිස් ලෝකයෙහි මහා යසස් ඇත්තෙක් හා නීරෝගී අයෙක් වන්නේ ය.
ภเว นิพฺพตฺตมาโน โส, ปญฺญวา สุสมาหิโต;
อธิปจฺจ ปริวาโร, สพฺพสุขาธิ คจฺฉติ.
සංසාරයෙහි උපදින කල්හි ඔහු මහා ප්රඥාවන්තයෙක් ද මනාව සමාහිත සිත් ඇත්තෙක් ද වන්නේ ය. අධිපති බවෙන් හා පිරිවරින් යුක්ත ව සියලු සැපතට පැමිණෙන්නේ ය.
สทฺโทหีริมา วทญฺญู, สํวิคฺค มานโส ภเว;
องฺคปจฺจงฺค สมฺปนฺโน, อาโรห ปริณาหวา.
ශ්රද්ධාවන්ත, පාපයට ලැජ්ජා ඇති, ත්යාගශීලී මෙන් ම සංවේගී සිත් ඇති කෙනෙක් වන්නේ ය. මනා උස මහතින් හා සියලු අඟ පසඟවලින් පරිපූර්ණ වූ ශරීරයක් ඇත්තෙක් වන්නේ ය.
สพฺเพ สตฺตาปิ โย โลเก, สพฺพตฺถ ปูชิตาภเว;
เทวมนุสฺส สญฺจโร, มิตฺตสหาย ปาลิโต.
ලෝකයෙහි සියලු සත්ත්වයින් විසින් සෑම තැනක දී ම පුදනු ලබන්නෙක් වන්නේ ය. දෙවියන් හා මිනිසුන් අතර සැරිසරමින්, කල්යාණ මිත්රයන් හා යහළුවන් විසින් රකිනු ලබන්නේ ය.
เทวมนุสฺส สมฺปตฺตึ, อนุโภติ ปุนปฺปุนํ;
อรหตฺต ผลํ ปตฺโต, นิพฺพานํ ปาปุณิสฺสติ.
දෙව් මිනිස් සැප සම්පත් නැවත නැවතත් අනුභව කරමින්, අවසානයේ අරහත් ඵලයට පැමිණ උතුම් නිවන් සුව සාක්ෂාත් කරගන්නේ ය.
ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, อภิญฺญา ฉพฺพิเธ วเร;
วิโมกฺเข อฏฺฐเก เสฏฺเฐ, คมิสฺสติ อนาคเต.
අනාගතයෙහි දී සතර පිළිසිඹියාවන් ද, උතුම් ෂඩභිඥාවන් ද, ශ්රේෂ්ඨ වූ අෂ්ට විමොක්ෂයන් ද ලබා ගන්නේ ය.
ตสฺมาหิ ปณฺฑิโต โปโส, สํปสฺสํ หิต มตฺตโน;
กาเรยฺย สาม คนฺเถ จ, อญฺเญ จาปิ การาปเย.
එබැවින් තමාගේ යහපත සලකන නුවණැති පුද්ගලයා තෙමේ ම ධර්ම ග්රන්ථයන් ලිවිය යුතු ය, අන් අය ලවා ද ලියවිය යුතු ය.
โปตฺถเก จ ฐิเต คนฺเถ, ปาฬิ อฏฺฐกถาทิเก;
ธมฺมมญฺชูสา คนฺเถ จ, เลขํ กเร การาปเย.
පොත්පත්වල පවතින පාලි, අටුවා ආදී ග්රන්ථයන් ද ධර්ම මංජුසාවක් බඳු වූ දහම් පොත්පත් ද තෙමේ ම ලිවිය යුතු ය, අන් ලවා ද ලියවිය යුතු ය.
โปตฺถกํ โปตฺถกมูลญฺจ, เตสํ จุลฺลถูสมฺปิ จ;
ปิโลติกาทิกํ สุตฺตํ, กฏฺฐผลทฺวยมฺหิ จ.
දහම් පොත්පත් ද, පොත්පත් සඳහා දායකත්වය ද, ඒවා තැන්පත් කරන කුඩා ස්තූප ද, එතීමට ගන්නා රෙදි කඩ ද, බැඳීමට ගන්නා නූල් ද, ලී පියන්පත් දෙක ද,
ธมฺมพนฺธนตฺถาย จ, ยํ กิญฺจิ มหคฺฆํ วตฺถํ;
ธมฺมพนฺธนโยตฺตญฺจ, ยํ กิญฺจิ ถวิกมฺปิ จ.
ධර්ම ග්රන්ථයන් බැඳ තැබීම සඳහා වූ වටිනා වස්ත්ර ද, දහම් පොත් බඳින ලණුවලින් ද, පොත් බහාලන මලුවලින් ද,
ทเทยฺย ธมฺมเขตฺตมฺหิ, วิปฺปสฺสนฺเนน เจตสา;
อญฺโญ จาปิ ทชฺชาเปยฺย, มิตฺตสหายพนฺธเวติ.
පහන් වූ සිතින් යුතුව සද්ධර්ම නමැති උතුම් පින්කෙතෙහි පිදිය යුතු ය. එමෙන් ම තම මිතුරන්, සගයන් හා නෑදෑයින් ලවා ද දීමට සැලැස්විය යුතු ය.
คนฺถากรเลขเลขาปนานิสํส ทีปนา นิฏฺฐิตา.
ග්රන්ථකරණය, ධර්ම ග්රන්ථ ලිවීම සහ ලියවීමෙහි ආනිශංස දැක්වීම නිමවා ලන ලදී.
[อิติ จูลคนฺถวํเส ปกิณฺณกทีปโก นาม ปญฺจโม ปริจฺเฉโท.]
[මෙසේ චූලගන්ථවංශයෙහි ප්රකීර්ණක දීපක නම් වූ පස්වන පරිච්ඡේදය නිමාවට පත් විය.]
โสหํ หํสารฏฺฐ ชาโต, นนฺตปญฺโญติ วิสฺสุโตสทฺธา สีล วีรปฺเปโต, ธมฺมรสํ คเวสโน.
හංසවතී දේශයෙහි උපන්නා වූ, 'නන්දපඤ්ඤ' නමින් ප්රකට වූ, ශ්රද්ධා සීල වීර්යයෙන් යුක්ත වූ මම ධර්ම රසය සොයමින්,
โสหํ ตโต คนฺตฺวา จิมํ, ชิน นวํ ยํ ปูรํ;
สพฺพ ธมฺมํ วิจินนฺโต, วีสติ วสฺสมาคโต.
එතැනින් නික්ම ජිනේන්ද්රයන් වහන්සේගේ නව පුරවරයට පැමිණ, සියලු ධර්මයන් විමසමින්, විසි වසරක් ඉක්මවූයෙමි.
สพฺพ ธมฺมํ วิสฺเสชฺเชนฺโต, กิกาเร เนว ภิกฺขุโน;
ฉ วสฺสานํ คณํ ภิตฺวา, กามานํ อภิมทฺทนํ.
සියලු ධර්මයන් දේශනා කරමින්, භික්ෂූන් වහන්සේලා උදෙසා ක්රියා කරමින්, වසර හයක් මුළුල්ලෙහි කාමයන් මර්ධනය කරමින් වාසය කළෙමි.
สนฺติ สภา จ นิพฺพานํ, คเวสิญฺจ ปุนปฺปุนํ;
วสนฺโตหํ, วนารมฺมํ, ปิฏกตฺตย สงฺคหํ;
คนฺถวํสํ อิมํ ขุทฺทํ, อริยสงฺฆทาสกนฺติ.
ශාන්තිය හා නිවන නැවත නැවතත් සොයමින්, ආරණ්ය සේනාසනයක වාසය කරමින්, ආර්ය සංඝයා වහන්සේලාගේ සේවකයෙකු බඳු වූ මම ත්රිපිටක සංග්රහය ඇතුළත් වූ මෙම කුඩා ග්රන්ථවංශය සම්පාදනය කළෙමි.
อิติ ปาโมชฺชตฺถาย อรญฺญวาสินา, นนฺทปญฺญาจริเยน กโต จูฬคนฺถวํโส นิฏฺฐิโต.
මෙසේ සතුට ඇතිවීම පිණිස අරණ්යවාසී නන්දපඤ්ඤාචාර්යයන් වහන්සේ විසින් කරන ලද චූලගන්ථවංශය නිමාවට පත් විය.
ธมฺมวฏํสกนาเมน วิสุโต เถโร, ยํ ปกรณํ ลิกฺขิตํ ตํ ปริปุณฺณํ เตน ปุญฺเญน ตํ ปิฏกํ ปริสิปฺปํ ปรินิฏฺฐิตํ.
ධර්මවටංසක නමින් ප්රකට තෙරණුවන් වහන්සේ විසින් යම් මේ ග්රන්ථයක් ලියන ලද්දේ ද, එය සම්පූර්ණ විය. එම පිනෙන් ත්රිපිටක ධර්මය නමැති ශිල්පය සම්පූර්ණයෙන් ම නිමාවට පත් වේවා!
มเมว สิสฺสสมูหานญฺจ ปริสิปฺปํ ปรินิฏฺฐิตํ. ตเว สิสฺสานู สิสฺสานิ จ, ปริสิปฺปํ ปรินิฏฺฐิตํ.
මාගේම ශිෂ්ය සමූහයාගේ ද, ඔබ වහන්සේගේ ශිෂ්යානුශිෂ්ය පරම්පරාවගේ ද ධර්ම ශිල්පය මනාව නිමාවට පත් වේවා!
จูฬคนฺถวํโส นิฏฺฐิโต.
චූලගන්ථවංශය නිමාවට පත් විය.