Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

Cūḷaganthavaṃsapāḷi

จูฬคันถวงศ์ปาฬิ

1. Piṭakattayaparicchedo

๑. ปริจเฉทว่าด้วยพระไตรปิฎก

Namassetvāna sambuddhaṃ, aggavaṃsavaraṃvaraṃ;

Natvāna dhammaṃ buddhajaṃ, saṅghañcāpiniraṅgaṇaṃ.

ขอนมัสการพระสัมพุทธเจ้า ผู้เป็นวงศ์ประเสริฐสุด และนอบน้อมพระธรรมที่เกิดจากพระพุทธเจ้า และพระสงฆ์ผู้ปราศจากมลทิน

Ganthavaṃsampi nissāya, ganthavaṃsaṃ pakathissaṃ;

Tipeṭakasamāhāraṃ, sādhunaṃ jaṅghadāsakaṃ.

อาศัยคันถวงศ์แล้ว จักกล่าวคันถวงศ์ อันเป็นที่รวมแห่งพระไตรปิฎก เป็นเครื่องบำรุงแก่สัตบุรุษทั้งหลาย

Vimatinodanamārambhaṃ, taṃ me suṇātha sādhavo;

Sabbampi buddhavacanaṃ, vimutti ca sahetukaṃ.

สัตบุรุษทั้งหลาย จงฟังการเริ่มต้นอันเป็นเครื่องบรรเทาความสงสัยนั้นของข้าพเจ้า พระพุทธพจน์ทั้งหมด และวิมุตติพร้อมทั้งเหตุ

Hoti ekavidhaṃyeva, tividhaṃ piṭakena ca;

Tañca sabbampi kevalaṃ, pañcavidhaṃ nikāyato.

ย่อมมีอย่างเดียวเท่านั้น และมีสามอย่างโดยปิฎก และทั้งหมดนั้นโดยแท้ มีห้าอย่างโดยนิกาย

Aṅgato ca navavidhaṃ, dhammakkhandhagaṇanato;

Caturāsīti sahassa, dhammakkhandhapabhedananti.

และมีเก้าอย่างโดยองค์ และโดยการนับพระธรรมขันธ์ มีแปดหมื่นสี่พันพระธรรมขันธ์โดยจำแนก

Kathaṃ piṭakato piṭakañhi tividhaṃ hoti?

พระไตรปิฎกย่อมมีสามอย่างโดยปิฎกอย่างไร?

Vinayapiṭakaṃ, abhidhammapiṭakaṃ suttantapiṭakanti. Tattha katamaṃ vinaya piṭakaṃ? Pārājikakaṇḍaṃ, pācittiyakaṇḍaṃ, mahāvaggakaṇḍaṃ, cullavaggakaṇḍaṃ, parivārakaṇḍanti. Imāni kaṇḍāni vinayapiṭakaṃ nāma.

คือ พระวินัยปิฎก พระอภิธรรมปิฎก และพระสุตตันตปิฎก ในบรรดาปิฎกเหล่านั้น พระวินัยปิฎกเป็นไฉน? คือ ปาราชิกกัณฑ์ ปาจิตติยกัณฑ์ มหาวรรคกัณฑ์ จุลวรรคกัณฑ์ และปริวารกัณฑ์ กัณฑ์เหล่านี้ชื่อว่าพระวินัยปิฎก

Katamaṃ abhidhammapiṭakaṃ? Dhammasaṅgaṇī-pakaraṇaṃ, vibhaṅga-pakaraṇaṃ, dhātukathā-pakaraṇaṃ, puggalapaññatti-pakaraṇaṃ, kathāvatthu-pakaraṇaṃ, yamaka-pakaraṇaṃ, paṭṭhāna-pakaraṇanti. Imāni satta pakaraṇāni abhidhammapiṭakaṃ nāma. Katamaṃ suttantapiṭakaṃ? Sīlakkhandhavaggādikaṃ, avasesaṃ buddhavacanaṃ suttantapiṭakaṃ nāma.

พระอภิธรรมปิฎกเป็นไฉน? คือ พระธรรมสังคณีปกรณ์ พระวิภังคปกรณ์ พระธาตุกถาปกรณ์ พระปุคคลบัญญัติปกรณ์ พระกถาวัตถุปกรณ์ พระยมกปกรณ์ และพระปัฏฐานปกรณ์ ปกรณ์เจ็ดเหล่านี้ชื่อว่าพระอภิธรรมปิฎก พระสุตตันตปิฎกเป็นไฉน? คือ สีลขันธวรรคเป็นต้น และพระพุทธพจน์ที่เหลือชื่อว่าพระสุตตันตปิฎก

Kathaṃ nikāyato? Nikāyā pañca vidhā honti. Dīghanikāyo, majjhimanikāyo, saṃyuttanikāyo, aṅguttaranikāyo, khuddakanikāyoti.

โดยนิกายเป็นอย่างไร? นิกายมีห้าอย่าง คือ ทีฆนิกาย มัชฌิมนิกาย สังยุตตนิกาย อังคุตตรนิกาย และขุททกนิกาย

Tattha katamo dīgha-nikāyo? Sīlakkhandhavaggo, mahāvaggo, pāthikavaggoti, ime tayo vaggā dīghanikāyo nāma. Imesu tīsu vaggesu, catutiṃsa vaggāni ca honti. [Catutiṃseva suttantā, sīlakkhandhavaggādikā, yassa bhavanti so yeva dīghanikāya nāma hoti.]

ในบรรดานิกายเหล่านั้น ทีฆนิกายเป็นไฉน? คือ สีลขันธวรรค มหาวรรค และปาถิกวรรค วรรคสามเหล่านี้ชื่อว่าทีฆนิกาย ในวรรคสามเหล่านี้ มี ๓๔ วรรคด้วย (พระสูตร ๓๔ สูตรเท่านั้น มีสีลขันธวรรคเป็นต้น ซึ่งมีอยู่ในนิกายใด นิกายนั้นชื่อว่าทีฆนิกาย)

Katamo majjhimanikāyo? Mūlapaṇṇāso, majjhimapaṇṇāso, uparipaṇṇāsoti, ime tayo paṇṇāsā majjhimanikāyo nāma. Imesu tīsu paṇṇāsesu dvepaññāsādhika-sutta-satāni honti [diyaḍḍhasatasuttantā, dvi suttaṃ yassa santiso, majjhimanikāyo nāmo mūlapaṇṇāsamādi hoti.]

มัชฌิมนิกายเป็นไฉน? คือ มูลปัณณาสก์ มัชฌิมปัณณาสก์ และอุปริปัณณาสก์ ปัณณาสก์สามเหล่านี้ชื่อว่ามัชฌิมนิกาย ในปัณณาสก์สามเหล่านี้ มีพระสูตร ๑๕๒ สูตร (พระสูตร ๑๕๒ สูตร ซึ่งมีอยู่ในนิกายใด นิกายนั้นชื่อว่ามัชฌิมนิกาย มีมูลปัณณาสก์เป็นต้น)

Katamo saṃyuttanikāyo? Sagāthāvaggo, nidānavaggo, khandhakavaggo, saḷāyatanavaggo, mahāvaggoti, ime pañca vaggā saṃyuttanikāyo nāma. Imesu pañcasu vaggesu dvāsaṭṭhisuttasattasatādhikasatta-suttasahassāni honti. [Dvāsaṭṭhi-satta-satāni, sattasahassakāni ca.] Suttāni yassa honti so, sagāthādikavaggako, saṃyuttanikāyo nāmo veditabbo ca viññūnāti.

สังยุตตนิกายเป็นไฉน? คือ สคาถวรรค นิทานวรรค ขันธวรรค สฬายตนวรรค และมหาวรรค วรรคห้าเหล่านี้ชื่อว่าสังยุตตนิกาย ในวรรคห้าเหล่านี้ มีพระสูตร ๗,๗๖๒ สูตร (พระสูตร ๗,๗๖๒ สูตร ซึ่งมีอยู่ในนิกายใด นิกายนั้นมีสคาถวรรคเป็นต้น ชื่อว่าสังยุตตนิกาย อันวิญญูชนพึงทราบ)

Katamo aṅguttaranikāyo? Ekkanipāto, dukkanipāto, tikkanipāto, catukkanipāto, pañcakanipāto, chakkanipāto, sattakanipāto, aṭṭhakanipāto, navakanipāto, dasakanipāto, ekādasanipātoti, ime ekādasa nipātā aṅguttaranikāyo nāma. Imesu ekādasa nipātesu satta-paññāsa-pañca-satādhikanava-sutta-sahassāni honti. [Navasuttasahassāni, pañcasatamattāni ca, sattapaññāsādhikāni, suttāni yassa honti so, aṅguttaranikāyoti, ekkanipātakādikoti.]

อังคุตตรนิกายเป็นไฉน? คือ เอกกนิบาต ทุกนิบาต ติกนิบาต จตุกกนิบาต ปัญจกนิบาต ฉักกนิบาต สัตตกนิบาต อัฏฐกนิบาต นวกนิบาต ทสกนิบาต และเอกาทสกนิบาต นิบาตสิบเอ็ดเหล่านี้ชื่อว่าอังคุตตรนิกาย ในนิบาตสิบเอ็ดเหล่านี้ มีพระสูตร ๙,๕๕๗ สูตร (พระสูตร ๙,๕๕๗ สูตร ซึ่งมีอยู่ในนิกายใด นิกายนั้นมีเอกกนิบาตเป็นต้น ชื่อว่าอังคุตตรนิกาย)

Katamo khuddakanikāyo? Khuddakapāṭho, dhammapadaṃ, udānaṃ, itivuttakaṃ, suttanipāto, vimānavatthu, petavatthu, therakathā, therīkathā, jātakaṃ, mahāniddeso, paṭisambhidāmaggo, apadānaṃ, buddhavaṃso, cariyāpiṭakaṃ, vinayapiṭakaṃ, abhidhammapiṭakanti. Imesu sattarasasu ganthesu anekāni sutta-sahassāni honti. [Anekāni sutta-sahassāni, niddiṭṭhāni mahesinā, nikāye pañcame ime, khuddake iti visuteti.]

ขุททกนิกายเป็นไฉน? คือ ขุททกปาฐะ ธรรมบท อุทาน อิติวุตตกะ สุตตนิบาต วิมานวัตถุ เปตวัตถุ เถรคาถา เถรีคาถา ชาดก มหานิทเทส ปฏิสัมภิทามรรค อปทาน พุทธวงศ์ จริยาปิฎก พระวินัยปิฎก และพระอภิธรรมปิฎก ในคัมภีร์สิบเจ็ดเหล่านี้ มีพระสูตรหลายพันสูตร (พระสูตรหลายพันสูตร อันพระมหามุนีทรงแสดงไว้ในขุททกนิกายที่ห้านี้ ย่อมเป็นที่รู้จักกัน)

Kathaṃ aṅgato aṅgahi nava vidhaṃ hoti? Suttaṃ, geyyaṃ, veyyākaraṇaṃ, gāthā, udānaṃ, itivuttakaṃ, jātakaṃ, abbhutadhammaṃ, vedallanti, navappabhedaṃ hoti. Tattha ubhato vibhaṅganiddesakhandhakaparivārā, suttanipāte, maṅgalasutta, ratanasutta, tuvaṭṭakasuttāni. Aññampi suttanāmakaṃ tathāgatavacanaṃ, suttanti veditabbaṃ. Sabbaṃ sagāthakaṃ geyyanti veditabbaṃ. Visesanasaṃyuttake sakalopi sagāthakavaggo, sakalaṃ abhidhammapiṭakaṃ nigāthakañca suttayañca aññampi aṭṭhahi aṅgehi asaṅgahitaṃ buddhavacanaṃ taṃ veyyākaraṇanti veditabbaṃ. Dhammapadaṃ, therakathā, therīkathā, suttanipāte, no suttanāmikā suddhikagāthā, gāthāti veditabbā. Somanassa ñāṇamayikagāthā paṭika-saṃyuttā dve asītisuttantā udānanti veditabbā. Vuttañhetaṃ bhagavatātiādinayappavattā dasuttarasatasuttantā, itivuttakanti veditabbā. Apaṇṇakajātakādīni paññāsādikāni. Pañcajātakasatāni, jātakanti veditabbaṃ. Cattāro me bhikkhave acchariyā abhūtadhammā, ānandetiādinayappavattā sabbepi acchariya abhūtadhammapaṭisaṃyuttā suttantā abhūtadhammanti veditabbā. Cullavedalla, mahāvedalla, sammādiṭṭhi, sakkapañha, saṅkhārabhājaniya, mahāpuṇṇamasuttantādayo sabbepi vedañca tuṭṭhiñca laddhā [puccha] laddhā pucchitasuttantā, vedallanti veditabbā. Katamāni caturāsīti dhammakkhandhasahassāni dujānāni, caturāsīti dhammakkhandhasahassāni sace vitthārena kathissaṃ atipapañco bhavissati. Tasmā naya vasena kathissāmi. Ekaṃ vatthu, eko dhammakkhandho, ekaṃ nidānaṃ eko dhammakkhandho, ekaṃ pañhā pucchantaṃ eko dhammakkhandho, ekaṃ pañhā visajjanaṃ eko dhammakkhandho, caturāsīti dhammakkhandhasahassāni kena bhāsitāni, kattha bhāsitāni, kadā bhāsitāni, kamārabbha bhāsitāni, kimatthaṃ bhāsitāni, kena dhāritāni, kenābhatāni, kimatthaṃ pariyāpuṇitabbāni. Tatrāyaṃ visajjanā, kena bhāsitānīti? Buddhānu buddhehi bhāsitāni. Kattha bhāsitānīti? Devesu ca mānussesu ca, bhāsitāni. Kadā bhāsitānīti? Bhagavato dharamānakāle ceva pacchimakāle ca bhāsitāni. Katamārabbha bhāsitānīti? Pañcavaggiyādike veneyya bandhave ārabbha bhāsitānīti. Kimatthaṃ bhāsitānīti? Tivajjañca avajjañca ñatvā vajjaṃ pahāya avajje paṭipattitvā nibbānapariyante. Diṭṭha-dhammikasamparāyikatthe sampāpuṇituṃ.

องค์ ๙ ประการโดยส่วนเป็นอย่างไร? คือ สุตตะ, เคยยะ, เวยยากรณะ, คาถา, อุทาน, อิติวุตตกะ, ชาดก, อัพภูตธรรม, เวทัลละ, มี ๙ ประเภท. ในบรรดาองค์เหล่านั้น วิภังค์ทั้งสอง นิทเทส ขันธกะ และบริวาร (ในพระวินัยปิฎก), มงคลสูตร รัตนสูตร ตูวัฏฏกสูตร ในสุตตนิบาต และพระพุทธพจน์อื่นใดที่มีชื่อว่าสูตร พึงทราบว่าเป็นสุตตะ. พระพุทธพจน์ทั้งหมดที่มีคาถา พึงทราบว่าเป็นเคยยะ. โดยพิเศษ ในสังยุตตนิกาย แม้สคาถวรรคทั้งหมด, พระอภิธรรมปิฎกทั้งหมด, และพระพุทธพจน์ที่ไม่มีคาถาและเป็นสูตร และพระพุทธพจน์อื่นใดที่ไม่ได้สงเคราะห์เข้าในองค์ ๘ อย่างที่เหลือ พึงทราบว่าเป็นเวยยากรณะ. ธรรมบท, เถรคาถา, เถรีคาถา, คาถาล้วนที่ไม่มีชื่อว่าสูตรในสุตตนิบาต พึงทราบว่าเป็นคาถา. พระสูตร ๘๒ สูตรที่ประกอบด้วยคาถาอันเกิดจากโสมนัสและญาณ พึงทราบว่าเป็นอุทาน. พระสูตร ๑๑๐ สูตรที่ดำเนินไปโดยนัยมีอาทิว่า 'พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำนี้ไว้แล้ว' พึงทราบว่าเป็นอิติวุตตกะ. ชาดก ๕๕๐ เรื่อง มีอปัณณกชาดกเป็นต้น พึงทราบว่าเป็นชาดก. พระสูตรทั้งหมดที่ประกอบด้วยเรื่องอัศจรรย์ไม่เคยมีมา ซึ่งดำเนินไปโดยนัยมีอาทิว่า 'ดูกรภิกษุทั้งหลาย เรื่องอัศจรรย์ไม่เคยมีมา ๔ ประการนี้มีอยู่แก่พระอานนท์' พึงทราบว่าเป็นอัพภูตธรรม. จูฬเวทัลลสูตร, มหาเวทัลลสูตร, สัมมาทิฏฐิสูตร, สักกปัญหาสูตร, สังขารภาชนียสูตร, มหาปุณณมสูตร เป็นต้น และพระสูตรทั้งหมดที่ผู้ถามได้รับความรู้และความยินดีแล้วจึงถาม พึงทราบว่าเป็นเวทัลละ. ธรรมขันธ์ ๘๔,๐๐๐ นั้นเป็นอย่างไร? ธรรมขันธ์ ๘๔,๐๐๐ นั้นยากที่จะรู้ได้ หากจะกล่าวโดยพิสดารก็จะยืดยาวเกินไป ฉะนั้น จะกล่าวโดยนัย. เรื่องหนึ่ง เป็นธรรมขันธ์หนึ่ง, นิทานหนึ่ง เป็นธรรมขันธ์หนึ่ง, ปัญหาที่ถามหนึ่ง เป็นธรรมขันธ์หนึ่ง, คำวิสัชนาหนึ่ง เป็นธรรมขันธ์หนึ่ง. ธรรมขันธ์ ๘๔,๐๐๐ นี้ ใครกล่าว? กล่าวที่ไหน? กล่าวเมื่อไร? ปรารภใคร? กล่าวเพื่ออะไร? ใครทรงจำไว้? ใครนำมา? และควรเล่าเรียนเพื่ออะไร? ในเรื่องนั้น มีคำวิสัชนาว่า ใครกล่าว? คือพระพุทธเจ้าและพระสาวกผู้ตรัสรู้ตามกล่าว. กล่าวที่ไหน? คือกล่าวในหมู่เทวดาและมนุษย์. กล่าวเมื่อไร? คือกล่าวในสมัยที่พระผู้มีพระภาคเจ้ายังทรงพระชนม์อยู่และในสมัยภายหลัง. ปรารภใคร? คือปรารภเวไนยชนผู้เป็นเผ่าพันธุ์มีปัญจวัคคีย์เป็นต้น. กล่าวเพื่ออะไร? คือเพื่อให้รู้สิ่งที่เป็นโทษและไม่เป็นโทษ ละสิ่งที่เป็นโทษ ประพฤติในสิ่งที่ไม่เป็นโทษ เพื่อบรรลุประโยชน์ในปัจจุบันและประโยชน์ในสัมปรายภพอันมีพระนิพพานเป็นที่สุด.

Kena dhāritānīti? Anubuddhehi ceva sissānusissehi ca dhāritāni. Kenā bhatānīti? Ācariya paraṃparehi ābhatāni. Kimatthaṃ pariyāpuṇitabbānīti? Vajjañca avajjañca ñatvā vajjaṃ pahāya avajje paṭipattitvā nibbānapariyante diṭṭhadhammikasamparāyikatthe, saṃpāpuṇituṃ, yadevaṃ tāya nibbānapariyante diṭṭhadhammikasamparāyikatthe sādhikāni honti. Teva tattha kehi appamattena pariyāpuṇitabbāni dhāretabbāni dhāretabbāni vācetabbāni sajjhāyaṃ kātabbānīti [iti cullaganthavaṃse piṭakattaya dīpako nāma paṭhamo paricchedo.]

ใครทรงจำไว้? คือพระสาวกผู้ตรัสรู้ตามและศิษย์ผู้สืบต่อจากศิษย์ทรงจำไว้. ใครนำมา? คือพระอาจารย์ผู้สืบต่อกันมานำมา. ควรเล่าเรียนเพื่ออะไร? คือเพื่อให้รู้สิ่งที่เป็นโทษและไม่เป็นโทษ ละสิ่งที่เป็นโทษ ประพฤติในสิ่งที่ไม่เป็นโทษ เพื่อบรรลุประโยชน์ในปัจจุบันและประโยชน์ในสัมปรายภพอันมีพระนิพพานเป็นที่สุด เพราะเหตุนั้น ประโยชน์ในปัจจุบันและประโยชน์ในสัมปรายภพจึงมีพระนิพพานเป็นที่สุด. ธรรมเหล่านั้นแล อันกุลบุตรผู้ไม่ประมาทพึงเล่าเรียน พึงทรงจำ พึงบอกสอน พึงสาธยาย. [จบปริเฉทที่ ๑ ชื่อว่า ปิฎกัตตยทีปกะ ในจุลคันถวงศ์]

2. Ganthakārakācariya-paricchedo

๒. ปริเฉทว่าด้วยพระอาจารย์ผู้รจนาคัมภีร์

Ācariyo pana atthi. Porāṇācariyā atthi, aṭṭhakathācariyā atthi, ganthakārakācariyā atthi, tividhanāmikācariyā. Katame porāṇācariyā? Paṭhamasaṅgāyanāyaṃ pañcasatā khīṇāsavā pañcannaṃ nikāyānaṃ nāmañca atthañca adhippāyañca yadañca byañjana sodhanañca avasesaṃ kiccaṃ kariṃsu. Dutiyasaṅgāyanāyaṃ sattasatā khīṇāsavā tesaṃyeva saddatthādikaṃ kiccaṃ puna kariṃsu. Tatiyasaṅgāyanāyaṃ sahassamattā khīṇāsavā tesaṃyeva saddatthādikaṃ kiccaṃ puna kariṃsu. Iccevaṃ dvesatādhikā dvesahassa khīṇāsavā mahākaccāyanaṃ ṭhapetvā avasesā porāṇācariyā nāma. Ye porāṇācariyā teyeva aṭṭhakathācariyā nāma. Katame ganthakārakācariyā? Mahāaṭṭhakathikāpebhadaanekācariyā ganthakārakācariyā nāma. Katame tividha nāmācariyā mahākaccāyano tividhanāmaṃ. Katame ganthā mahākaccāyanena katā? Kaccāyanagantho, mahāniruttigantho, cullaniruttigantho, yamakagantho, nettigantho, peṭakopadesaganthoti, ime cha ganthā mahākaccāyanena katā. Katame anekācariyena katā ganthā? Mahāpaccarikācariyo mahāpaccariyaṃ nāma ganthaṃ akāsi. Mahākurundikācariyo kurundi nāma ganthaṃ akāsi. Aññataro ācariyo mahāpaccariya ganthassa aṭṭhakathaṃ akāsi. Aññataro ācariyo kurundi ganthassa aṭṭhakathaṃ akāsi, mahābuddhaghosā nāmacariyo visuddhimaggo dīghanikāyassa sumaṅgalavilāsani nāma aṭṭhakathā, majjhimanikāyassa papañcasūdanī nāma aṭṭhakathā, saṃyuttanikāyassa sāratthappakāsinī nāma aṭṭhakathā, aṅguttaranikāyassa manorathapūraṇī nāma aṭṭhakathā, pañcavinaya ganthānaṃ samantapāsādikā nāma aṭṭhakathā, sattannaṃ abhidhammaganthānaṃ paramatthakathā nāma aṭṭhakathā, pātimokkha saṃkhātāya mātikāya kaṅkhāvitaraṇīti visuddhi nāma aṭṭhakathā, dhammapadassa aṭṭhakathā, jātakassa aṭṭhakathā, khuddakapāṭhassa aṭṭhakathā, suttanipātassa aṭṭhakathā, apadānassa aṭṭhakathāti, ime terasa ganthe akāsi. Buddhadattonāmācariyo vinaya vinicchayo, uttaravinicchayo, abhidhammāvatāro, buddhavaṃsassa madhuratthavilāsinī nāma aṭṭhakathāti, ime cattāro ganthe akāsi. Ānandonāmācariyā sattābhidhammaganthaṭṭhakathāya mūṭīkaṃ nāma ṭīkaṃ akāsi. Dhammapālācariyo nettippakaraṇaṭṭhakathā, itivuttakaṭṭhakathā, udānaṭṭhakathā, cariyāpiṭakaṭṭhakathā, therakathaṭṭhakathā, therīkathaṭṭhakathā, vimānavatthussa vimalavilāsini nāma aṭṭhakathā, petavatthussa vimalavilāsini nāma aṭṭhakathā, visuddhimaggassa paramatthamañjūsā nāma ṭīkā, dīghanikāyassa aṭṭhakathādīnaṃ catunnaṃ aṭṭhakathānaṃ līnatthappakāsani nāma ṭīkā, jātakaṭṭhakathāya līnatthappakāsani nāma ṭīkā, nettipakaraṇaṭṭhakathāya ṭīkā, buddhavaṃsaṭṭhakathāya paramatthadīpanī nāma ṭīkā, abhidhammaṭṭhakathāyaṭīkā līnatthavaṇṇanā nāma anuṭīkāti ime cuddasa matte ganthe akāsi.

อาจารย์นั้นมีอยู่ มีอาจารย์โบราณ มีอาจารย์อรรถกถา มีอาจารย์ผู้แต่งคัมภีร์ มีอาจารย์ผู้มีชื่อ ๓ อย่าง อาจารย์โบราณคือใคร? ในปฐมสังคายนา พระขีณาสพ ๕๐๐ รูป ได้กระทำกิจคือชื่อ อรรถ อัธยาศัย บท และการชำระพยัญชนะของนิกายทั้ง ๕ และกิจที่เหลือ ในทุติยสังคายนา พระขีณาสพ ๗๐๐ รูป ได้กระทำกิจมีสัททัตถะเป็นต้นของพระเถระเหล่านั้นอีก ในตติยสังคายนา พระขีณาสพประมาณ ๑,๐๐๐ รูป ได้กระทำกิจมีสัททัตถะเป็นต้นของพระเถระเหล่านั้นอีก ด้วยประการฉะนี้ พระขีณาสพ ๒,๒๐๐ รูป เว้นพระมหากัจจายนะเสีย ชื่อว่าอาจารย์โบราณที่เหลือ อาจารย์โบราณเหล่านั้นแล ชื่อว่าอาจารย์อรรถกถา อาจารย์ผู้แต่งคัมภีร์คือใคร? อาจารย์ผู้แต่งมหาอรรถกถาและอาจารย์อื่น ๆ อีกหลายท่าน ชื่อว่าอาจารย์ผู้แต่งคัมภีร์ อาจารย์ผู้มีชื่อ ๓ อย่างคือใคร? พระมหากัจจายนะมีชื่อ ๓ อย่าง คัมภีร์อะไรบ้างที่พระมหากัจจายนะแต่ง? คัมภีร์กัจจายนะ คัมภีร์มหานิรุตติ คัมภีร์จุลลนิรุตติ คัมภีร์ยมกะ คัมภีร์เนตติ คัมภีร์เปฏโกปเทศะ คัมภีร์ ๖ เหล่านี้ พระมหากัจจายนะแต่ง คัมภีร์อะไรบ้างที่อาจารย์หลายท่านแต่ง? พระอาจารย์มหาปัจจริกะ ได้แต่งคัมภีร์ชื่อมหาปัจจริยะ พระอาจารย์มหากุรุนทิกะ ได้แต่งคัมภีร์ชื่อกุรุนที อาจารย์บางท่านได้แต่งอรรถกถาของคัมภีร์มหาปัจจริยะ อาจารย์บางท่านได้แต่งอรรถกถาของคัมภีร์กุรุนที พระอาจารย์ชื่อมหาพุทธโฆสะ ได้แต่งคัมภีร์ ๑๓ เล่มเหล่านี้ คือ วิสุทธิมรรค อรรถกถาชื่อสุมังคลวิลาสินีของทีฆนิกาย อรรถกถาชื่อปปัญจสูทนีของมัชฌิมนิกาย อรรถกถาชื่อสารัตถัปปกาสินีของสังยุตตนิกาย อรรถกถาชื่อมโนรถปูรณีของอังคุตตรนิกาย อรรถกถาชื่อสมันตปาสาทิกาของคัมภีร์วินัย ๕ เล่ม อรรถกถาชื่อปรมัตถกถาของคัมภีร์อภิธรรม ๗ เล่ม อรรถกถาชื่อกังขาวิตรณีชื่อวิสุทธิของมาติกาที่นับว่าเป็นปาติโมกข์ อรรถกถาธรรมบท อรรถกถาชาดก อรรถกถาขุททกปาฐะ อรรถกถาสุตตนิบาต อรรถกถาอปทาน พระอาจารย์ชื่อพุทธทัตตะ ได้แต่งคัมภีร์ ๔ เล่มเหล่านี้ คือ วินัยวินิจฉัย อุตตรวินิจฉัย อภิธัมมาวตาร อรรถกถาชื่อมธุรัตถวิลาสินีของพุทธวงศ์ พระอาจารย์ชื่ออานันทะ ได้แต่งฎีกาชื่อมูฎีกาของอรรถกถาคัมภีร์อภิธรรม ๗ เล่ม พระอาจารย์ธรรมปาละ ได้แต่งคัมภีร์ประมาณ ๑๔ เล่มเหล่านี้ คือ อรรถกถาเนตติปกรณ์ อรรถกถาอิติวุตตกะ อรรถกถาอุทาน อรรถกถาจริยาปิฎก อรรถกถาเถรคาถา อรรถกถาเถรีคาถา อรรถกถาชื่อวิมลวิลาสินีของวิมานวัตถุ อรรถกถาชื่อวิมลวิลาสินีของเปตวัตถุ ฎีกาชื่อปรมัตถมัญชูสาของวิสุทธิมรรค ฎีกาชื่อลีนัตถัปปกาสินีของอรรถกถาทั้ง ๔ มีอรรถกถาของทีฆนิกายเป็นต้น ฎีกาชื่อลีนัตถัปปกาสินีของอรรถกถาชาดก ฎีกาของอรรถกถาเนตติปกรณ์ ฎีกาชื่อปรมัตถทีปนีของอรรถกถาพุทธวงศ์ อนุฎีกาชื่อลีนัตถวัณณนาของฎีกาอรรถกถาอภิธรรม

Dve pubbācariyānāmā cariyānirutti mañjūsaṃ nāma cullanirutti ṭīkañca mahānirutti saṅkhepañca akaṃsu. Mahāvajirabuddhināmācariyo vinayagaṇṭhināma pakaraṇaṃ akāsi. Dīpaṅkarasaṅkhāto vimalabuddhi nāmācariyo mukhamattadīpanī nāmakaṃ nyāsappakaraṇaṃ akāsi. Cullavajirabuddhi nāmācariyo atthabyākhyānaṃ nāma pakaraṇaṃ akāsi.

อาจารย์ผู้เป็นบุพพาจารย์ ๒ ท่าน ได้แต่งคัมภีร์ชื่อนิรุตติมัญชูสา ฎีกาจุลลนิรุตติ และมหานิรุตติสังเขป พระอาจารย์ชื่อมหาวัชรพุทธิ ได้แต่งปกรณ์ชื่อวินัยคัณฐี พระอาจารย์ชื่อวิมลพุทธิ ผู้มีนามว่าทีปังกร ได้แต่งนยาสปกรณ์ชื่อมุขมัตตทีปนี พระอาจารย์ชื่อจุลลวัชรพุทธิ ได้แต่งปกรณ์ชื่ออรรถัพยาขยานะ

Dīpaṅkaro nāmācariyo rūpasiddhi pakaraṇaṃ, rūpasiddhi ṭīkaṃ, sampapañca suttañceti tividhaṃ pakaraṇaṃ akāsi. Ānandācariyassa jeṭṭhasisso dhammapālo nāmācariyo saccasaṅkhepaṃ nāma pakaraṇaṃ akāsi. Kassapo nāmācariyo mohavicchedanī, vimaticchedanī, dasabuddhavaṃso, anāgatavaṃsoti, catuvidhaṃ pakaraṇaṃ akāsi.

พระอาจารย์ชื่อทีปังกร ได้แต่งปกรณ์ ๓ อย่างเหล่านี้ คือ รูปสิทธิปกรณ์ ฎีการูปสิทธิ และสัมปปัญจสูตร พระอาจารย์ชื่อธรรมปาละ ผู้เป็นศิษย์ผู้ใหญ่ของพระอาจารย์อานันทะ ได้แต่งปกรณ์ชื่อสัจจสังเขป พระอาจารย์ชื่อกัสสปะ ได้แต่งปกรณ์ ๔ อย่างเหล่านี้ คือ โมหวิจเฉทนี วิมติวิจเฉทนี ทสพุทธวงศ์ อนาคตวงศ์

Mahānāmo nāmācariyo, saddhammapakāsanī nāma paṭisambhidāmaggassa aṭṭhakathaṃ akāsi. Dīpavaṃso, thūpavaṃso, bodhivaṃso, cūlavaṃso, mahāvaṃso, paṭisambhidāmaggaṭṭhakathā gaṇṭhi ceti ime cha ganthā mahānāmācari visuṃ visuṃ katā.

พระอาจารย์ชื่อมหานามะ ได้แต่งอรรถกถาชื่อสัทธัมมัปปกาสินีของปฏิสัมภิทามรรค คัมภีร์ ๖ เล่มเหล่านี้ คือ ทีปวงศ์ ถูปวงศ์ โพธิวงศ์ จุลลวงศ์ มหาวงศ์ และคัณฐีอรรถกถาปฏิสัมภิทามรรค พระอาจารย์มหานามะได้แต่งไว้ต่างหากกัน

Navo mahānāmo nāmācariyo navaṃ mahāvaṃsa nāma pakaraṇaṃ akāsi. Upaseno nāmācariyo saddhammapajjotikaṃ nāma mahāniddesassa aṭṭhakathaṃ akāsi. Moggalāno nāmācariyo moggalānabyākaraṇaṃ nāma pakaraṇaṃ akāsi. Saṅgharakkhito nāmācariyo, subodhālaṅkāraṃ nāma pakaraṇaṃ akāsi. Vuttodayakāro nāmācariyo vuttodayaṃ nāma pakaraṇaṃ akāsi. Dhammasiri nāmācariyo khuddakasikkhaṃ nāma pakaraṇaṃ akāsi. Purāṇakhuddasikkhāya ṭīkā, mūlasikkhā ceti, ime dve ganthā dvehācariyehi visuṃ visuṃ katā.

พระอาจารย์ชื่อมหานามะใหม่ ได้แต่งปกรณ์ชื่อมหาวงศ์ใหม่ พระอาจารย์ชื่ออุปเสนะ ได้แต่งอรรถกถาชื่อสัทธัมมัปปัชโชติกาของมหานิทเทส พระอาจารย์ชื่อโมคคัลลานะ ได้แต่งปกรณ์ชื่อโมคคัลลานัพยากรณ์ พระอาจารย์ชื่อสังฆรักขิตะ ได้แต่งปกรณ์ชื่อสุโพธาลังการะ พระอาจารย์ผู้แต่งวุตโตทัย ได้แต่งปกรณ์ชื่อวุตโตทัย พระอาจารย์ชื่อธัมมสิริ ได้แต่งปกรณ์ชื่อขุททกสิกขา ฎีกาขุททกสิกขาเก่า และมูลสิกขา คัมภีร์ ๒ เล่มเหล่านี้ อาจารย์ ๒ ท่านได้แต่งไว้ต่างหากกัน

Anuruddho nāmācariyo paramatthavinicchayaṃ, nāmarūpaparicchedaṃ, abhidhammatthasaṅgahaṃ ceti tividhaṃ pakaraṇaṃ akāsi. Khemo nāmācariyo khemaṃ nāma pakaraṇaṃ akāsi. Sāriputto nāmācariyo vinayaṭṭhakathāya sāratthadīpanī nāma ṭīkaṃ; vinayasaṅgahapakaraṇaṃ, vinayasaṅgahassaṭīkaṃ; aṅguttaraṭṭhakathāya sāratthamañjūsaṃ nāma navaṃ ṭīkaṃ; pañcikā ṭīkañceti, ime pañca ganthe akāsi. Buddhanāgo nāmācariyo vinayatthamañjūsaṃ nāma kaṅkhāvitaraṇīyā ṭīkaṃ akāsi. Navo moggalāno nāmācariyo abhidhānappadīpikaṃ nāma pakaraṇaṃ akāsi. Vācissaro nāmācariyo mahāsāmi nāma subodhālaṅkārassa ṭīkā, vuttodaya vivaraṇaṃ, sumaṅgalappasādani nāma khuddasikkhāya ṭīkā; sambandhacintā, sambandhacintāya ṭīkā; bālāvatāro, moggalānabyākaraṇassa pañcikāya ṭīkā; yogavinicchayo, vinayavinicchayassa ṭīkā, uttaravinicchayassa ṭīkā, nāmarūpa-paricchedassa vibhāgo, saddatthassa padarūpavibhāvanaṃ; khemassa pakaraṇassa ṭīkā, sīmālaṅkāro, mūlasikkhāya ṭīkā, rūpavibhāgo, paccayasaṅgaho, saccasaṅkhepassa ṭīkā ceti, ime aṭṭhārasa ganthe akāsi.

พระอาจารย์ชื่ออนุรุทธะ ได้แต่งปกรณ์ ๓ อย่าง คือ ปรมัตถวินิจฉัย นามรูปปริจเฉท และอภิธัมมัตถสังคหะ. พระอาจารย์ชื่อเขมะ ได้แต่งปกรณ์ชื่อเขมะ. พระอาจารย์ชื่อสารีบุตร ได้แต่งคัมภีร์ ๕ เล่มเหล่านี้ คือ ฎีกาชื่อสารัตถทีปนีแห่งอรรถกถาวินัย, วินัยสังคหปกรณ์, ฎีกาวินัยสังคหะ, ฎีกาใหม่ชื่อสารัตถมัญชูสาแห่งอรรถกถาอังคุตตระ, และปัญจิกาฎีกา. พระอาจารย์ชื่อพุทธนาคะ ได้แต่งฎีกาชื่อวินยัตถมัญชูสาแห่งคัมภีร์กังขาวิตรณี. พระอาจารย์ชื่อโมคคัลลานะใหม่ ได้แต่งปกรณ์ชื่ออภิธานัปปทีปิกา. พระอาจารย์ชื่อวาจิสสระ ได้แต่งคัมภีร์ ๑๘ เล่มเหล่านี้ คือ ฎีกาชื่อมหาสามีแห่งสุโพธาลังการะ, วุตโตทัยวิวัรณะ, ฎีกาชื่อสุมังคลัปปสาทนีแห่งขุททกสิกขา, สัมพันธจินตา, ฎีกาสัมพันธจินตา, พาลวตาร, ฎีกาปัญจิกาแห่งโมคคัลลานัพยากรณ์, โยคาวินิจฉัย, ฎีกาวินัยวินิจฉัย, ฎีกาอุตตรวินิจฉัย, วิภาคแห่งนามรูปปริจเฉท, สัททัตถปทรูปวิภาวนะ, ฎีกาแห่งเขมปกรณ์, สีมาลังการ, ฎีกามูลสิกขา, รูปวิภาค, ปัจจัยสังคหะ, และฎีกาสัจจสังเขป.

Sumaṅgalo nāmācariyo abhidhammāvatārassaṭīkaṃ, abhidhammatthasaṅgahassaṭīkañca duvidhaṃ pakaraṇaṃ akāsi. Buddhapiyo nāmācariyo sāratthasaṅgahaṃ nāma pakaraṇaṃ akāsi. Dhammakitti nāmācariyo dantadhātu pakaraṇaṃ akāsi. Medhaṅkaro nāmācariyo jinacaritaṃ nāma pakaraṇaṃ akāsi. Buddharakkhito nāmācariyo jinalaṅkāraṃ, jinalaṅkārassa ṭīkañcāti duvidhaṃ pakaraṇaṃ akāsi. Upatisso nāmācariyo anāgatavaṃsassa aṭṭhakathaṃ akāsi.

พระอาจารย์ชื่อสุมังคละ ได้แต่งปกรณ์ ๒ อย่าง คือ ฎีกาอภิธัมมาวตาร และฎีกาอภิธัมมัตถสังคหะ. พระอาจารย์ชื่อพุทธปิยะ ได้แต่งปกรณ์ชื่อสารัตถสังคหะ. พระอาจารย์ชื่อธัมมกิตติ ได้แต่งปกรณ์ชื่อทันตธาตุ. พระอาจารย์ชื่อเมธังกร ได้แต่งปกรณ์ชื่อชินจริต. พระอาจารย์ชื่อพุทธรักขิตะ ได้แต่งปกรณ์ ๒ อย่าง คือ ชินาลังการ และฎีกาชินาลังการ. พระอาจารย์ชื่ออุปติสสะ ได้แต่งอรรถกถาอนาคตวงศ์.

Kaṅkhāvitaraṇīyā līnatthappakāsini, nisandeho, dhammānusāraṇī, ñeyyāsantati, ñeyyāsantatiyā ṭīkā, sumatādāvatāro, lokapaññatti pakaraṇaṃ, tathāgatuppatti pakaraṇaṃ, nalāṭadhātu vaṇṇanā, sīhaḷavatthu, dhammadīpako, paṭipattisaṅgaho, visuddhimaggaṇṭhi, abhidhammagaṇṭhi, nettipakaraṇagaṇṭhi, visuddhimaggacullanavaṭīkā, sotabbamālinī, pasādajananī, okāsaloko, subodhālaṅkārassa nava ṭīkā ceti, ime vīsati ganthā vīsatācariyehi visuṃ visuṃ katā.

ฎีกาลีนัตถัปปกาสินีแห่งกังขาวิตรณี, นิสสันเทหะ, ธัมมานุสารณี, เญยยาสันตติ, ฎีกาเญยยาสันตติ, สุมตาทาวตาร, คัมภีร์โลกบัญญัติ, คัมภีร์ตถาคตุปปัตติ, นลาฏธาตุวัณณนา, สีหลวัตถุ, ธัมมทีปกะ, ปฏิปัตติสังคหะ, วิสุทธิมรรคคัณฐี, อภิธัมมคัณฐี, เนตติปกรณ์คัณฐี, จุลนวฎีกาวิสุทธิมรรค, โสตัพพมาลินี, ปสาทชนนี, โอกาสโลกะ, และฎีกาใหม่แห่งสุโพธาลังการะ, คัมภีร์ ๒๐ เล่มเหล่านี้ อันพระอาจารย์ ๒๐ ท่านได้แต่งไว้ต่าง ๆ กัน.

Saddhammasiri nāmācariyo saddatthabhedacintā nāma pakaraṇaṃ akāsi. Devo nāmācariyo sumana kūṭavaṇṇanaṃ nāma pakaraṇaṃ akāsi. Cullabuddhaghoso nāmācariyo sotatthakinidānaṃ nāma pakaraṇaṃ akāsi. Raṭṭhapālo nāmācariyo madhurasaṅgāhaṇīkitti nāma pakaraṇaṃ akāsi. Subhūtacando nāmācariyo liṅgatthavivaraṇa-pakaraṇaṃ akāsi. Aggavaṃso nāmācariyo saddanīti pakaraṇaṃ nāma akāsi. Vajirabuddhi nāmācariyo mahāṭīkaṃ nāma nyāsapakaraṇaṭīkaṃ akāsi. Guṇasāgaro nāmācariyo mukhamattasāraṃ, mukhamattasārassa ṭīkañca duvidhaṃ pakaraṇaṃ akāsi. Abhayo nāmācariyo saddatthabhedacintāya mahāṭīkaṃ akāsi. Ñāṇasāgaro nāmācariyo liṅgatthavivaraṇappakāsanaṃ nāma pakaraṇaṃ akāsi. Aññataro ācariyo gūḷatthaṭīkaṃ, bālappabodhanañca duvidhaṃ pakaraṇaṃ akāsi. Aññataro ācariyo saddattha-bhedacintāya majjhimaṭīkaṃ akāsi. Uttamo nāmācariyo bālāvatāraṭīkaṃ, liṅgatthavivaraṇaṭīkañca duvidhaṃ pakaraṇaṃ akāsi. Aññataro ācariyo saddatthabhedacintāya nava-ṭīkaṃ akāsi. Eko amacco abhidhānappadīpikāyaṭīkaṃ, gaṇṭhipakaraṇassa daṇḍīppakaraṇassa māgadhabhūtaṃ ṭīkaṃ, koladdhajanassa sakaṭabhāsāya kataṭīkañca tividhaṃ pakaraṇaṃ akāsi. Dhammasenāpati nāmācariyo kārikaṃ, etimāsapidīpanī, manohārañca tividhaṃ pakaraṇaṃ akāsi. Aññataro ācariyo kārikāya ṭīkaṃ akāsi. Aññataro ācariyo etimāsapidīpikāya ṭīkaṃ akāsi.

พระอาจารย์ชื่อสัทธัมมสิริ ได้แต่งปกรณ์ชื่อสัททัตถเภทจินตา. พระอาจารย์ชื่อเทวะ ได้แต่งปกรณ์ชื่อสุมนกูฏวัณณนา. พระอาจารย์ชื่อจุลลพุทธโฆสะ ได้แต่งปกรณ์ชื่อโสตัตถกินิทาน. พระอาจารย์ชื่อรัฏฐปาละ ได้แต่งปกรณ์ชื่อมธุรสสังคาหณีกิตติ. พระอาจารย์ชื่อสุภูตจันทะ ได้แต่งปกรณ์ชื่อลิงคัตถวิวัรณปกรณ์. พระอาจารย์ชื่ออัคควงศ์ ได้แต่งปกรณ์ชื่อสัททนีติ. พระอาจารย์ชื่อวัชรพุทธิ ได้แต่งฎีกาชื่อมหาฎีกา คือ ฎีกาแห่งนยาสปกรณ์. พระอาจารย์ชื่อคุณสาคร ได้แต่งปกรณ์ ๒ อย่าง คือ มุขมัตตสาร และฎีกามุขมัตตสาร. พระอาจารย์ชื่ออภัย ได้แต่งมหาฎีกาแห่งสัททัตถเภทจินตา. พระอาจารย์ชื่อญาณสาคร ได้แต่งปกรณ์ชื่อลิงคัตถวิวัรณัปปกาสนะ. พระอาจารย์ท่านหนึ่ง ได้แต่งปกรณ์ ๒ อย่าง คือ คูฬัตถฎีกา และพาลัปปโพธนะ. พระอาจารย์ท่านหนึ่ง ได้แต่งมัชฌิมฎีกาแห่งสัททัตถเภทจินตา. พระอาจารย์ชื่ออุตตมะ ได้แต่งปกรณ์ ๒ อย่าง คือ ฎีกาพาลวตาร และฎีกาลิงคัตถวิวัรณะ. พระอาจารย์ท่านหนึ่ง ได้แต่งฎีกาใหม่แห่งสัททัตถเภทจินตา. อำมาตย์ท่านหนึ่ง ได้แต่งปกรณ์ ๓ อย่าง คือ ฎีกาอภิธานัปปทีปิกา, ฎีกามาคธภูตะแห่งคัณฐิปกรณ์และทัณฑิปกรณ์, และฎีกาที่แต่งด้วยภาษาสกฤตของชาวโกลัทธะ. พระอาจารย์ชื่อธัมมเสนาบดี ได้แต่งปกรณ์ ๓ อย่าง คือ คาริกา, เอติมาสปิทิปนี, และมโนหาระ. พระอาจารย์ท่านหนึ่ง ได้แต่งฎีกาแห่งคาริกา. พระอาจารย์ท่านหนึ่ง ได้แต่งฎีกาแห่งเอติมาสปิทิปิกา.

Aññataro ācariyo saddabindu nāma pakaraṇaṃ akāsi. Saddhammaguru nāmācariyo saddavuttippakāsakaṃ nāma pakaraṇaṃ akāsi. Sāriputto nāmācariyo saddavuttippakāsakassa ṭīkaṃ akāsi. Aññataro ācariyo kaccāyanasāraṃ nāma pakaraṇaṃ kaccāyanasārassa ṭīkañca duvidhaṃ pakaraṇaṃ akāsi. Navo medhaṅkaro nāmācariyo lokadīpakasāraṃ nāma pakaraṇaṃ akāsi. Aggapaṇḍito nāmācariyo lokuppatti nāma pakaraṇaṃ akāsi. Cīvaro nāmācariyo jaṅghadāsakassa ṭīkaṃ akāsi. Mātikatthadīpanī, abhidhammatthasaṅgahavaṇṇanā, sīmālaṅkārassaṭīkā, vinayasamuṭṭhānadīpanī ṭīkā, gaṇṭhi sāro, paṭṭhānagaṇanā nayo, suttaniddeso, pātimokkho, ceti, ime aṭṭha ganthe saddhammajotipālācariyo akāsi. Vimalabuddhi nāmācariyo abhidhamma-pannarasaṭṭhānaṃ nāma pakaraṇaṃ akāsi. Navo vimalabuddhi nāmācariyo saddasāratthajālinī, saddasāratthajāliniyā ṭīkā, vuttodaya ṭīkā, paramatthamañjūsā nāma abhidhammasaṅgahaṭīkāya anuṭīkā dasagaṇṭhivaṇṇanā, māgadhabhūtāvidaggamukhamaṇḍanaṭīkā ceti ime cha ganthe akāsi. Aññataro ācariyo pañcapakaraṇaṭīkāya navānuṭīkaṃ akāsi. Ariyavaṃso nāmācariyo abhidhammasaṅgaha-ṭīkāya [paramattha] maṇisāramañjūsaṃ nāma navānuṭīkaṃ akāsi. Abhidhammatthasaṅgahassa ṭīkā, peṭakopadesassa ṭīkā, catubhāṇavārassa aṭṭhakathā, mahāsārapakāsanī, mahādīpanī, sāratthadīpanī gati pakaraṇaṃ, hatthasāro, bhummasaṅgaho, bhummaniddeso, dasavatthukāyaviratiṭīkā, jotanā nirutti, vibhattikathā, kaccāyanavivaraṇā, saddhammamālinī, pañcagati vaṇṇanā, bālacittapabodhanaṃ, dhammacakkasuttassa navaṭṭhakathā, dantadhātu pakaraṇassa ṭīkā ceti, ime vīsati ganthā nānācariyehi katā, aññāni pana pakaraṇāni atthi.

อาจารย์บางท่านได้แต่งคัมภีร์ชื่อสัททพินทุ. อาจารย์ชื่อสัทธัมมคุรุได้แต่งคัมภีร์ชื่อสัททวุตติปปกาสกะ. อาจารย์ชื่อสารีบุตรได้แต่งฎีกาสัททวุตติปปกาสกะ. อาจารย์บางท่านได้แต่งคัมภีร์ ๒ อย่าง คือ คัมภีร์ชื่อกัจจายนสาร และฎีกากัจจายนสาร. อาจารย์ชื่อเมธังกรใหม่ได้แต่งคัมภีร์ชื่อโลกทีปกสาร. อาจารย์ชื่ออัคคบัณฑิตได้แต่งคัมภีร์ชื่อโลกุปปัตติ. อาจารย์ชื่อจีวรได้แต่งฎีกาชังฆทาสกะ. คัมภีร์มาติกัตถทีปนี, อภิธัมมัตถสังคหวัณณนา, ฎีกาสีมาลังการ, ฎีกาวินยสมุฏฐานทีปนี, คัณฐีสาระ, ปัฏฐานคณนานัย, สุตตนิทเทส, และปาติโมกข์, คัมภีร์ ๘ เหล่านี้ อาจารย์ชื่อสัทธัมมโชติปาละได้แต่งไว้. อาจารย์ชื่อวิมลพุทธิได้แต่งคัมภีร์ชื่ออภิธัมมปัณณรสัฏฐาน. อาจารย์ชื่อวิมลพุทธิใหม่ได้แต่งคัมภีร์ ๖ เหล่านี้ คือ สัททสารัตถชาลินี, ฎีกาสัททสารัตถชาลินี, ฎีกาวุตโตทัย, อนุฎีกาชื่อปรมัตถมัญชูสา ซึ่งเป็นอนุฎีกาแห่งฎีกาอภิธัมมสังคหะ, ทสคัณฐีวัณณนา, และฎีกามาคธภูตาวิธัคคมุขมัณฑนะ. อาจารย์บางท่านได้แต่งอนุฎีกาใหม่แห่งฎีกาปัญจปกรณ์. อาจารย์ชื่ออริยวงศ์ได้แต่งอนุฎีกาใหม่ชื่อ [ปรมัตถะ] มณิสารมัญชูสา แห่งฎีกาอภิธัมมสังคหะ. คัมภีร์ฎีกาอภิธัมมัตถสังคหะ, ฎีกาเปฏโกปเทศ, อรรถกถาจตุภาณวาร, มหาสารปกาสนี, มหาทีปนี, คัมภีร์สารัตถทีปนีคติ, หัตถสาระ, ภุมมสังคหะ, ภุมมนิทเทส, ฎีกาทสวัตถุกายวิรติ, โชตนานิรุตติ, วิภัตติกถา, กัจจายนวิวัรณา, สัทธัมมมาลินี, ปัญจคติวัณณนา, พาลจิตตปโพธนะ, อรรถกถาใหม่ธัมมจักกัปปวัตตนสูตร, และฎีกาแห่งคัมภีร์ทันตธาตุ, คัมภีร์ ๒๐ เหล่านี้ อันอาจารย์ต่าง ๆ ได้แต่งไว้. อนึ่ง ยังมีคัมภีร์อื่น ๆ อีก.

Katamāni saddhammo pāyano, bālappabodhanapakaraṇassa ṭīkā ca, jinālaṅkārapakaraṇassa navaṭīkā ca, liṅgatthavivaraṇaṃ, liṅgavinicchayo; pātimokkhavivaraṇaṃ, paramatthakathāvivaraṇaṃ, samantapāsādikā vivaraṇaṃ, catubhāṇavāraṭṭhakathā vivaraṇaṃ, abhidhammatthasaṅgahavivaraṇaṃ, saccasaṅkhepavivaraṇaṃ, saddatthabhedacintāvivaraṇaṃ, saddavuttivivaraṇaṃ, kaccāyanasāravivaraṇaṃ, abhidhammatthasaṅgahassa ṭīkā vivaraṇaṃ, mahāvessantarājātakassa vivaraṇaṃ, sakkābhimataṃ, mahāvessantarajātakassa navaṭṭhakathā, paṭhama saṃbodhi, lokanetti ca, buddhaghosācariyanidānaṃ milindapañhā vaṇṇanā, caturā rakkhā, caturakkhāya aṭṭhakathā, saddavuttipakaraṇassa navaṭīkā, iccevaṃ pañcavīsati pamāṇāni pakaraṇāni laṅko dīpādīsuṭṭhānesu paṇḍitehi katāni ahesuṃ, sambuddhegāthā ca, naradeva nāma gāthā ca, dātave cīratti gāthā ca, vīsati ovādagāthā ca, dānasattari, sīlasattari, sappādānavaṇṇanā, anantabuddhavandanagāthā ca, aṭṭhavīsati buddhavandanagāthā ca, atītānāgatapaccuppannavandanagāthā ca, asītimahāsāvakavandanagāthā ca, navahāraguṇavaṇṇanā cāti, ime buddhapaṇāma-gāthādikā gāthā yo paṇḍitehi laṅkādīpādisuṭṭhānesu katā ahesuṃ [iti cullaganthavaṃse ganthakārakācariya dīpako nāma dutiyo paricchedo]

คัมภีร์สัทธัมโมปายน, ฎีกาแห่งคัมภีร์พาลัปปโพธนะ, ฎีกาใหม่แห่งคัมภีร์ชินาลังการ, ลิงคัตถวิวัรณะ, ลิงควินิจฉัย, ปาติโมกขวิวัรณะ, ปรมัตถกถาวิวัรณะ, สมันตปาสาทิกาวิวัรณะ, จตุภาณวารัฏฐกถาวิวัรณะ, อภิธัมมัตถสังคหวิวัรณะ, สัจจสังเขปวิวัรณะ, สัททัตถเภทจินตาวิวัรณะ, สัททวุตติวิวัรณะ, กัจจายนสารวิวัรณะ, ฎีกาอภิธัมมัตถสังคหวิวัรณะ, มหาเวสสันตรชาดกวิวัรณะ, สักกาภิมตะ, อรรถกถาใหม่มหาเวสสันตรชาดก, ปฐมสัมโพธิ, โลกเนตติ, พุทธโฆสาจริยนิทาน, มิลินทปัญหาวัณณนา, จตุรารักขา, อรรถกถาจตุรารักขา, และฎีกาใหม่แห่งคัมภีร์สัททวุตติ, คัมภีร์ประมาณ ๒๕ อย่างเหล่านี้ อันบัณฑิตทั้งหลายได้แต่งไว้ในสถานที่ต่าง ๆ มีเกาะลังกาเป็นต้น. และสัมพุทเธคาถา, คาถาชื่อนรเทวะ, คาถาชื่อทาตเวจีรัตติ, โอวาทคาถา ๒๐, ทานสัตตริ, สีลสัตตริ, สัปปาทานวัณณนา, อนันตพุทธวันทนาคาถา, อัฏฐวีสติพุทธวันทนาคาถา, อดีตานาคตปัจจุปปันนวันทนาคาถา, อสีติมหาสาวกวันทนาคาถา, และนวหารคุณวัณณนา, คาถาเหล่านี้มีพุทธปณามคาถาเป็นต้น อันบัณฑิตทั้งหลายได้แต่งไว้ในสถานที่ต่าง ๆ มีเกาะลังกาเป็นต้น. [จบปริจเฉทที่ ๒ ชื่อคันถการกาจริยทีปกะ ในจุลลคันถวงศ์]

3. Ācariyānaṃ sañjātaṭṭhānaparicchedo

๓. ปริจเฉทว่าด้วยการกำหนดสถานที่เกิดของอาจารย์ทั้งหลาย

Ācariyesu ca atthi jambudīpikācariyā atthi, laṅkādīpikācariyā. Katame jambudīpikācariyā? Katame laṅkādīpikācariyā? Mahākaccāyano jambudīpikācariyo so hi avantiraṭṭhe ujjenī nagare candapajjotassa nāma rañño purohito hutvā kāmānaṃ ādīnavaṃ disvā, gharāvāsaṃ pahāya satthusāsane pabbajjitvā heṭṭhā vuttappakāre ganthe akāsi. Mahāaṭṭhakathācariyo jambudīpiko, mahāpaccarikācariyo, mahākurundikācariyo, aññataro ācariyā dveti ime ca bhūvācariyā. Laṅkādīpikācariyā nāma te kira buddhaghosācariyassa pūre bhūtācariye kāle ahesuṃ. Mahābuddhaghosācariyo jambudīpiko. So kira magadharaṭṭhe ghosakagāme rañño purohitassa kesi nāma brāhmaṇassa putto, satthusāsane pabbajjitvā laṅkādīpaṃ gato heṭṭhā vuttappakāre ganthe akāsi.

ในบรรดาอาจารย์เหล่านั้น มีอาจารย์ชาวชมพูทวีป และอาจารย์ชาวลังกาทวีป. อาจารย์ชาวชมพูทวีปคือใครบ้าง? อาจารย์ชาวลังกาทวีปคือใครบ้าง? พระมหากัจจายนะเป็นอาจารย์ชาวชมพูทวีป ด้วยว่าท่านเป็นปุโรหิตของพระเจ้าจัณฑปัชโชตในกรุงอุชเชนี แคว้นอวันตี ได้เห็นโทษของกามทั้งหลายแล้ว ละฆราวาสวิสัยออกบวชในพระศาสนาของพระศาสดา ได้แต่งคัมภีร์ตามที่กล่าวไว้ข้างต้น. อาจารย์ผู้แต่งมหาอรรถกถาเป็นชาวชมพูทวีป, อาจารย์ผู้แต่งมหาปัจจรี, อาจารย์ผู้แต่งมหากุรุนที, และอาจารย์อื่นอีก ๒ ท่าน เหล่านี้เป็นอาจารย์ในอดีต. ส่วนอาจารย์ชาวลังกาทวีปนั้น ได้มีอยู่ในสมัยก่อนพระพุทธโฆษาจารย์. พระมหาพุทธโฆษาจารย์เป็นชาวชมพูทวีป. ได้ยินว่า ท่านเป็นบุตรของพราหมณ์ชื่อเกสี ปุโรหิตของพระราชาในหมู่บ้านโฆสกะ แคว้นมคธ บวชในพระศาสนาของพระศาสดาแล้วไปยังลังกาทวีป ได้แต่งคัมภีร์ตามที่กล่าวไว้ข้างต้น.

Buddhadattācariyo, ānandācariyo, dhammapālācariyo, dve bubbācariyo, mahāvajira-buddhācariyo, cullavajira-buddhācariyo, vimalabuddhasaṅkhāto dīpaṅkarācariyo, culladīpaṅkarācariyo, culladhammapālācariyo, kassapācariyoti ime ekādasacariyā jambudīpikā heṭṭhā vuttapakāre ganthe akaṃsu. Mahānāmācariyo, aññatarācariyā, cullamahānāmācariyo, upasenācariyo, moggalānācariyo, saṅgharakkhitācariyo, vuttodayakārācariyo, dhammasirācariyo, aññatarā dvācariyā, anuruddhācariyo, khemācariyo, sāriputtācariyo, buddhanāgācariyo, cullamoggalānācariyo, vācissavācariyo, sumaṅgalācariyo, buddhapiyācariyo, dhammakitti ācariyo medhaṅkarācariyo, buddharakkhitācariyo, upatissā cariyo, aññatarā vīsatācariyā, saddhammasirācariyo, devācariyo, cullabuddhaghosācariyo, sāriputtācariyo, raṭṭhapālācariyoti ime dve paññāsācariyā laṅkādīpikācariyā nāma. Subhūtacandācariyo, aggavaṃsācariyo, navo vajirabuddhācariyo, guṇasāgarācariyo, abhayācariyo, ñāṇasāgarācariyo, aññatarā dvācariyā, uttamācariyo, aññataro ācariyo, aññataro mahāmacco, dhammasenāpatācariyo, aññatarā tayo ācariyā, saddhammaguru ācariyo, sāriputtācariyo, aññataro ekā ācariyo, medhaṅkarācariyo, aggapaṇḍitācariyo, cīvarācariyo, saddhammajotipālācariyo, vimalabuddhācariyoti ime tevīsati ācariyā jambudīpikā heṭṭhā vuttappakāre ganthe pukkāma saṅkhāte arimaddana nagare akaṃsu.

พระพุทธทัตตาจารย์, พระอานันทาจารย์, พระธัมมปาลาจารย์, พระบุพพาจารย์สองท่าน, พระมหาวัชรพุทธาจารย์, พระจุลวัชรพุทธาจารย์, พระทีปังกระอาจารย์ผู้มีนามว่าวิมลพุทธะ, พระจุลทีปังกระอาจารย์, พระจุลธัมมปาลาจารย์, พระกัสสปาจารย์ รวมพระอาจารย์สิบเอ็ดท่านเหล่านี้เป็นชาวชมพูทวีป ได้แต่งคัมภีร์ตามที่กล่าวไว้ข้างต้นนี้ พระมหานามาจารย์, พระอาจารย์อื่นอีก, พระจุลมหานามาจารย์, พระอุปเสนาจารย์, พระโมคคัลลานาจารย์, พระสังฆรักขิตาจารย์, พระวุตโตทยกาจารย์, พระธัมมสิราจารย์, พระอาจารย์อื่นอีกสองท่าน, พระอนุรุทธาจารย์, พระเขมาจารย์, พระสารีบุตตาจารย์, พระพุทธนาคาจารย์, พระจุลโมคคัลลานาจารย์, พระวาจิสสวาจารย์, พระสุมังคลาจารย์, พระพุทธปิยาจารย์, พระธัมมกิตติอาจารย์, พระเมธังกระอาจารย์, พระพุทธรักขิตาจารย์, พระอุปติสสาจารย์, พระอาจารย์อื่นอีกยี่สิบท่าน, พระสัทธัมมสิราจารย์, พระเทวาจารย์, พระจุลพุทธโฆษาจารย์, พระสารีบุตตาจารย์, พระรัฏฐปาลาจารย์ รวมพระอาจารย์ห้าสิบสองท่านเหล่านี้ชื่อว่าพระอาจารย์ชาวลังกาทวีป พระสุภูติจันทาจารย์, พระอัคควงศาจารย์, พระนววัชรพุทธาจารย์, พระคุณสาคราจารย์, พระอภยาจารย์, พระญาณสาคราจารย์, พระอาจารย์อื่นอีกสองท่าน, พระอุตตมาจารย์, พระอาจารย์อื่นอีกท่านหนึ่ง, มหาอำมาตย์อีกท่านหนึ่ง, พระธัมมเสนาปตาจารย์, พระอาจารย์อื่นอีกสามท่าน, พระสัทธัมมคุรุอาจารย์, พระสารีบุตตาจารย์, พระอาจารย์อื่นอีกท่านหนึ่ง, พระเมธังกระอาจารย์, พระอัคคบัณฑิตาจารย์, พระจีวราจารย์, พระสัทธัมมโชติปาลาจารย์, พระวิมลพุทธาจารย์ รวมพระอาจารย์ยี่สิบสามท่านเหล่านี้เป็นชาวชมพูทวีป ได้แต่งคัมภีร์ตามที่กล่าวไว้ข้างต้นนี้ในเมืองอริมัททนะ ซึ่งมีชื่อว่าปุกกามะ

Navovimalabuddhācariyo jambudīpiko heṭṭhā vuttappakāre ganthe paṃyanagare akāsi. Aññatarācariyo ariyavaṃsācariyoti ime dvācariyā jambudīpikā heṭṭhā vuttappakāre ganthe ati [navi] pure akaṃsu, aññatarā vīsatācariyā jambudīpikā heṭṭhā vuttappakāre ganthe kiñci purādighare akaṃsu.

พระนววิมลพุทธาจารย์เป็นชาวชมพูทวีป ได้แต่งคัมภีร์ตามที่กล่าวไว้ข้างต้นนี้ในเมืองปังยานะ พระอาจารย์อื่นอีก, พระอริยวงศาจารย์ รวมพระอาจารย์สองท่านเหล่านี้เป็นชาวชมพูทวีป ได้แต่งคัมภีร์ตามที่กล่าวไว้ข้างต้นนี้ในเมืองอติ [นวิ] พระอาจารย์อื่นอีกยี่สิบท่านเป็นชาวชมพูทวีป ได้แต่งคัมภีร์ตามที่กล่าวไว้ข้างต้นนี้ในเมืองกิญจิปุราดิฆระ

[Iti cullaganthavaṃse ācariyānaṃ sañjātaṭṭhāna dīpako nāma tatiyo paricchedo.]

[จบจุลคันถวงศ์ ปริจเฉทที่ ๓ ว่าด้วยการแสดงสถานที่เกิดของพระอาจารย์ทั้งหลาย]

4. Āyāyakācariya-paricchedo

๔. ปริจเฉทว่าด้วยพระอาจารย์ผู้ได้รับการอาราธนา

Ganthā pana siyā āyācanena ācariyehi katā, siyā anāyācanena ācariyehi katā. Katame ganthā āyācanena, katame anāyācanena katā? Mahākaccāyana gantho, mahāaṭṭhakathā gantho, mahāpaccariya gantho, mahākurundi gantho, mahāpaccariyaganthassa aṭṭhakathā gantho, mahākurundi ganthassa aṭṭhakathā ganthoti. Imehi cha ganthehi attano matiyā sāsanuggahanatthāya saddhammaṭhitiyā katā.

ส่วนคัมภีร์ทั้งหลายนั้น บางทีพระอาจารย์ก็แต่งโดยการอาราธนา บางทีก็แต่งโดยไม่ได้อาราธนา คัมภีร์อะไรบ้างที่แต่งโดยการอาราธนา, คัมภีร์อะไรบ้างที่แต่งโดยไม่ได้อาราธนา? คัมภีร์มหากัจจายนะ, คัมภีร์มหาอรรถกถา, คัมภีร์มหาปัจจริยะ, คัมภีร์มหากุรุนที, คัมภีร์อรรถกถาแห่งคัมภีร์มหาปัจจริยะ, คัมภีร์อรรถกถาแห่งคัมภีร์มหากุรุนที คัมภีร์หกเล่มเหล่านี้ พระอาจารย์ได้แต่งขึ้นด้วยความคิดของตนเอง เพื่อประโยชน์แก่การอุปถัมภ์พระศาสนา และเพื่อความดำรงอยู่แห่งพระสัทธรรม

Ka. buddhaghosācariya-ganthadīpanā

ก. การแสดงคัมภีร์ของพระพุทธโฆษาจารย์

Buddhaghosācariya ganthesu pana visuddhimaggo, saṅghapālena nāma saṅghatherena āyācitena buddhaghosācariyena kato. Dīghanikāyassa aṭṭhakathā gantho dāṭhā nāmena saṅghatherena āyācitena buddhaghosācariyena kato. Majjhimanikāyassa aṭṭhakathā gantho buddhamittanāmena therena āyācitena buddhaghosācariyena kato. Saṃyuttanikāyassa aṭṭhakathā gantho jotipālena nāma therena āyācitena buddhaghosācariyena kato. Aṅguttaranikāyassa aṭṭhakathā gantho bhaddantā nāma therena sahaājīvakena upāsakena ca āyācitena buddhaghosācariyena kato. Samantapāsādikā nāma aṭṭhakathā gantho buddhasiri nāmena therena āyācitena buddhaghosācariyena kato. Sattannaṃ abhidhamma-ganthānaṃ aṭṭhakathā gantho cullabuddhaghosena bhikkhunā āyācitena buddhaghosācariyena kato. Dhammapadassaaṭṭhakathā gantho kumārakassapanāmena therena āyācitena buddhaghosācariyena kato. Jātakassaaṭṭhakathā gantho atthadassī, buddhamitta, buddhapiyadeva saṅkhātehi tīhi therehi āyācitena buddhaghosācariyena kato. Khuddakapāṭhassa aṭṭhakathā gantho, suttanipātassa aṭṭhakathā gantho attano matiyā buddhaghosācariyena kato. Apadānassa aṭṭhakathā gantho pañcanikāya viññūhi pañcahi therehi āyācitena buddhaghosācariyena kato.

ส่วนในบรรดาคัมภีร์ของพระพุทธโฆษาจารย์นั้น คัมภีร์วิสุทธิมรรค พระพุทธโฆษาจารย์ได้แต่งโดยพระสังฆเถระชื่อสังฆปาละอาราธนา คัมภีร์อรรถกถาแห่งทีฆนิกาย พระพุทธโฆษาจารย์ได้แต่งโดยพระสังฆเถระชื่อทาฐะอาราธนา คัมภีร์อรรถกถาแห่งมัชฌิมนิกาย พระพุทธโฆษาจารย์ได้แต่งโดยพระเถระชื่อพุทธมิตตะอาราธนา คัมภีร์อรรถกถาแห่งสังยุตตนิกาย พระพุทธโฆษาจารย์ได้แต่งโดยพระเถระชื่อโชติปาละอาราธนา คัมภีร์อรรถกถาแห่งอังคุตตรนิกาย พระพุทธโฆษาจารย์ได้แต่งโดยพระเถระชื่อภัททันตะและอุบาสกชื่ออาชีวกะอาราธนา คัมภีร์อรรถกถาชื่อสมันตปาสาทิกา พระพุทธโฆษาจารย์ได้แต่งโดยพระเถระชื่อพุทธสิริอาราธนา คัมภีร์อรรถกถาแห่งคัมภีร์พระอภิธรรมเจ็ดคัมภีร์ พระพุทธโฆษาจารย์ได้แต่งโดยพระภิกษุชื่อจุลพุทธโฆสะอาราธนา คัมภีร์อรรถกถาแห่งธรรมบท พระพุทธโฆษาจารย์ได้แต่งโดยพระเถระชื่อกุมารกัสสปะอาราธนา คัมภีร์อรรถกถาแห่งชาดก พระพุทธโฆษาจารย์ได้แต่งโดยพระเถระสามรูปคือ อัตถทัสสี, พุทธมิตตะ, พุทธปิยเทวะ อาราธนา คัมภีร์อรรถกถาแห่งขุททกปาฐะ, คัมภีร์อรรถกถาแห่งสุตตนิบาต พระพุทธโฆษาจารย์ได้แต่งด้วยความคิดของตนเอง คัมภีร์อรรถกถาแห่งอปทาน พระพุทธโฆษาจารย์ได้แต่งโดยพระเถระห้ารูปผู้รู้แจ้งในปัญจนิกายอาราธนา

Buddhaghosācariya-ganthadīpanā niṭṭhitā.

การแสดงคัมภีร์ของพระพุทธโฆษาจารย์จบลงแล้ว

Kha. buddhadattācariya-ganthadīpanā

ข. การแสดงคัมภีร์ของพระพุทธทัตตาจารย์

Buddhattācariya ganthesu pana vinaya-vinicchayagantho attano sissena buddhasīhena nāma therena āyācitena buddhattācariyā kato. Uttara-vinicchayagantho saṅghapālena nāmena therena āyācitena buddhadattācariyena kato. Abhidhammāvatāro nāma gantho attano sissena sumati therena āyācitena buddhadattācariyena kato. Buddhavaṃsassa aṭṭhakathā gantho teneva buddhasīhanāma therena āyācitena buddhadattācariyena kato.

ส่วนในบรรดาคัมภีร์ของพระพุทธทัตตาจารย์นั้น คัมภีร์วินัยวินิจฉัย พระพุทธทัตตาจารย์ได้แต่งโดยพระเถระชื่อพุทธสีหะผู้เป็นศิษย์ของท่านอาราธนา คัมภีร์อุตตรวินิจฉัย พระพุทธทัตตาจารย์ได้แต่งโดยพระเถระชื่อสังฆปาละอาราธนา คัมภีร์ชื่ออภิธัมมาวตาร พระพุทธทัตตาจารย์ได้แต่งโดยพระเถระชื่อสุมติผู้เป็นศิษย์ของท่านอาราธนา คัมภีร์อรรถกถาแห่งพุทธวงศ์ พระพุทธทัตตาจารย์ได้แต่งโดยพระเถระชื่อพุทธสีหะรูปนั้นเองอาราธนา

Buddhadattācariya-ganthadīpanā niṭṭhitā.

การแสดงคัมภีร์ของพระพุทธทัตตาจารย์จบลงแล้ว

Abhidhammakathāya mūlaṭīkā nāma ṭīkā gantho buddhamittā nāma therena āyācitena ānandācariyena kato.

คัมภีร์ฎีกาชื่อมูลฎีกาแห่งอภิธรรมกถา พระอานันทาจารย์ได้แต่งโดยพระเถระชื่อพุทธมิตตะอาราธนา

Ga. dhammapālācariyena-ganthadīpanā

ค. การแสดงคัมภีร์ของพระธัมมปาลาจารย์

Nettipakaraṇassa aṭṭhakathā gantho dhammarakkhita nāma therena āyācitena dhammapālācariyena kato. Itivuttakaaṭṭhakathā gantho, udānaaṭṭhakathā gantho, cariyāpiṭakaaṭṭhakathā gantho, therakathāaṭṭhakathā gantho, therikathāaṭṭhakathā gantho, vimānavatthuaṭṭhakathā gantho, petavatthuaṭṭhakathā gantho, ime satta ganthā attano matiyā dhammapālācariyena kato. Visuddhimaggaṭīkā gantho dāṭhā nāmena nāma therena āyācitena dhammapālācariyena kato, dīghanikāya-aṭṭhakathādīnaṃ catunnaṃ aṭṭhakathānaṃ ṭīkā gantho, abhidhammaṭṭhakathāya anuṭīkā gantho, nettipakaraṇaṭṭhakathāya ṭīkā gantho, buddhavaṃsaṭṭhakathāya ṭīkā gantho, jātakaṭṭhakathāya ṭīkā gantho ceti ime pañca ganthā attano matiyā dhammapālācariyena kato.

อรรถกถาเนตติปกรณ์ อันพระเถระชื่อธัมมรักขิตะอาราธนาแล้ว พระอาจารย์ธัมมปาละกระทำแล้ว. คัมภีร์อรรถกถาอิติวุตตกะ, คัมภีร์อรรถกถาอุทาน, คัมภีร์อรรถกถาจริยาปิฎก, คัมภีร์อรรถกถาเถรคาถา, คัมภีร์อรรถกถาเถรีคาถา, คัมภีร์อรรถกถาวิมานวัตถุ, คัมภีร์อรรถกถาเปตวัตถุ, คัมภีร์ ๗ เล่มเหล่านี้ พระอาจารย์ธัมมปาละกระทำแล้วด้วยความคิดของตน. คัมภีร์ฎีกาวิสุทธิมรรค อันพระเถระชื่อทาฐะอาราธนาแล้ว พระอาจารย์ธัมมปาละกระทำแล้ว, คัมภีร์ฎีกาแห่งอรรถกถา ๔ คัมภีร์ มีอรรถกถาแห่งทีฆนิกายเป็นต้น, คัมภีร์อนุฎีกาแห่งอภิธัมมัตถกถา, คัมภีร์ฎีกาแห่งเนตติปกรณ์อรรถกถา, คัมภีร์ฎีกาแห่งพุทธวังสะอรรถกถา, คัมภีร์ฎีกาแห่งชาตกอรรถกถา, คัมภีร์ ๕ เล่มเหล่านี้ พระอาจารย์ธัมมปาละกระทำแล้วด้วยความคิดของตน.

Dhammapālācariya-ganthadīpanā niṭṭhitā.

การแสดงคัมภีร์ของพระอาจารย์ธัมมปาละจบแล้ว.

Niruttimañjūsā nāma cullaniruttiṭīkā gantho, mahāniruttisaṅkhepo nāma gantho ca attano matiyā pubbācariyehi viṃsu kato.

คัมภีร์ฎีกาจุลลนิรุตติ ชื่อว่า นิรุตติมัญชูสา, และคัมภีร์ชื่อว่า มหานิรุตติสังเขป, อาจารย์ทั้งหลายในกาลก่อนกระทำแล้วต่างหากด้วยความคิดของตน.

Pañca vinayapakaraṇānaṃ vinayagaṇṭhi nāma gantho attano matiyā mahāvajirabuddhācariyena kato. Nyāsasaṅkhāto mukhamattadīpanī nāma gantho attano matiyā vimalabuddhi ācariyena kato. Atthabyakkhyāno nāma gantho attano matiyā cullavajirabuddhācariyena kato. Rūpasiddhi tassa ca ganthassa ṭīkā gantho sabba pañcasuttañca attano matiyā dīpaṅkarācariyena kato. Saccasaṅkhepo nāma gantho attano matiyā culladhammapālācariyena kato. Mohacchedanī gantho, vimaticchedanī gantho, dasa buddhavaṃso, anāgatavaṃso ca. Attano matiyā kassapācariyena kato. Paṭisambhidāmaggassa aṭṭhakathā gantho mahānāmena upāsakena āyācitena mahānāmācariyena kato. Dīpavaṃso, thūpavaṃso, bodhivaṃso, cullavaṃso, porāṇavaṃso, mahāvaṃso cāti ime cha ganthā attano matiyā mahānāmācariyehi visuṃ katā. Navo mahāvaṃsagantho attano matiyā cullamahānāmācariyena kato. Saddhammapajjotikā nāma mahāniddesassa aṭṭhakathā gantho devena therena āyācitena upasenācariyena kato. Moggalānabyākaraṇaganthe attano matiyā moggalānācariyena kato. Subodhālaṅkāra nāma gantho attano matiyā saṅgharakkhitācariyena kato. Vuttodaya gantho attano matiyā vuttodayakārācariyena kato. Khuddasikkhā nāma gantho attano matiyā dhammasirācariyena kato. Porāṇakhuddasikkhā ṭīkā ca mūlasikkhā cāti, ime dve ganthe attano matiyā aññatarehi dvihācariyehi viṃsu katā.

คัมภีร์ชื่อว่า วินยคัณฐี แห่งวินัยปกรณ์ ๕ เล่ม พระอาจารย์มหาวชิรพุทธะกระทำแล้วด้วยความคิดของตน. คัมภีร์ชื่อว่า มุขมัตตทีปนี อันนยาสะสงเคราะห์แล้ว พระอาจารย์วิมลพุทธะกระทำแล้วด้วยความคิดของตน. คัมภีร์ชื่อว่า อัตถัพยากรณ์ พระอาจารย์จุลลวชิรพุทธะกระทำแล้วด้วยความคิดของตน. คัมภีร์รูปสิทธิ และคัมภีร์ฎีกาแห่งคัมภีร์นั้น และสัพพปัญจสูตร พระอาจารย์ทีปังกรกระทำแล้วด้วยความคิดของตน. คัมภีร์ชื่อว่า สัจจสังเขป พระอาจารย์จุลลธัมมปาละกระทำแล้วด้วยความคิดของตน. คัมภีร์โมหัจเฉทนี, คัมภีร์วิมติจเฉทนี, ทสพุทธวังสะ, และอนาคตวังสะ, พระอาจารย์กัสสปะกระทำแล้วด้วยความคิดของตน. คัมภีร์อรรถกถาปฏิสัมภิทามรรค อันอุบาสกชื่อมหานามะอาราธนาแล้ว พระอาจารย์มหานามะกระทำแล้ว. คัมภีร์ทีปวังสะ, ถูปวังสะ, โพธิวังสะ, จุลลวังสะ, โปราณวังสะ, และมหาวังสะ, คัมภีร์ ๖ เล่มเหล่านี้ พระอาจารย์มหานามะทั้งหลายกระทำแล้วต่างหากด้วยความคิดของตน. คัมภีร์มหาวังสะใหม่ พระอาจารย์จุลลมหานามะกระทำแล้วด้วยความคิดของตน. คัมภีร์อรรถกถามหานิทเทส ชื่อว่า สัทธัมมัปปัชโชติกา อันพระเถระชื่อเทวะอาราธนาแล้ว พระอาจารย์อุปเสนะกระทำแล้ว. คัมภีร์โมคคัลลานัพยากรณ์ พระอาจารย์โมคคัลลานะกระทำแล้วด้วยความคิดของตน. คัมภีร์ชื่อว่า สุโพธาลังการะ พระอาจารย์สังฆรักขิตะกระทำแล้วด้วยความคิดของตน. คัมภีร์วุตโตทัย พระอาจารย์วุตโตทัยการะกระทำแล้วด้วยความคิดของตน. คัมภีร์ชื่อว่า ขุททสิกขา พระอาจารย์ธัมมสิระกระทำแล้วด้วยความคิดของตน. ฎีกาขุททสิกขาเก่า และมูลสิกขา, คัมภีร์ ๒ เล่มเหล่านี้ อาจารย์ ๒ ท่านอื่น ๆ กระทำแล้วต่างหากด้วยความคิดของตน.

Paramatthavinicchayaṃ nāma gantho saṅgharakkhitena therena āyācitena anuruddhācariyena kato. Nāmarūpa-paricchedo nāma gantho attano matiyā anuruddhācariyena kato. Abhidhammatthasaṅgahaṃ nāma gantho namma nāmena upāsakena āyācitena anuruddhācariyena kato. Khemo nāma gantho attano matiyā khemācariyena kato. Sāratthadīpanī nāma vinayaṭṭhakathāya ṭīkā gantho, vinayasaṅgahaṃ, vinayasaṅgahassa ṭīkā gantho, aṅguttaraṭṭhakathāya navo ṭīkā ganthoti ime cattāro ganthā parakkamabāhu nāmena laṅkādīpissarena raññā āyācitena sāriputtācariyena kato. Sakaṭasaddasatthassa pañcikāya ṭīkā gantho attano matiyā sāriputtācariyena kato. Kaṅkhāvitaraṇiyā vinayatthamañjūsā nāma ṭīkā gantho sumedhā nāmatherena āyācitena buddhanāgācariyena kato. Abhidhānappadīpiko nāma gantho attano matiyā cūlamoggalānācariyena kato. Subodhālaṅkārassa mahāsāmi nāma ṭīkā, vuttodaya vivaraṇañcāti ime dve ganthā attano matiyā vācissarena katā. Khuddasikkhāya sumaṅgalappasādani nāma navo ṭīkā gantho sumaṅgalena āyācitena navācissarena kato. Sambandhacintāṭīkā bālāvatāro, moggalānabyākaraṇassa ṭīkā cāti ime tayo ganthā, sumaṅgala, buddhamitta, mahākassapa saṅkhātehi tīhi therehi ca, dhammakitti nāma upāsakena, vānijjā bhātu upāsakena ca āyācitena vācissarena kato. Nāmarūpaparicchedassa vibhāgo, saddatthassa padarūpa-vibhāvanaṃ, khemapakaraṇassa ṭīkā, sīmālaṅkāro, mūlasikkhāya ṭīkā, rūpavibhāgo, paccayasaṅgaho cāti ime satta ganthā attano matiyā vācissarena katā. Saccasaṅkhepassa ṭīkā gantho sāriputta-nāmena therena āyācitena vācissarena kato. Abhidhammāvatārassa ṭīkā, abhidhammatthasaṅgahassa ṭīkā cāti ime dve ganthā attano matiyā sumaṅgalācariyena katā. Sāratthasaṅgahaṃ nāma gantho attano matiyā buddhappiyena kato dantadhātuvaṇṇanā nāma pakaraṇaṃ

คัมภีร์ชื่อว่า ปรมัตถวินิจฉัย อันพระเถระชื่อสังฆรักขิตะอาราธนาแล้ว พระอาจารย์อนุรุทธะกระทำแล้ว. คัมภีร์ชื่อว่า นามรูปปริจเฉท พระอาจารย์อนุรุทธะกระทำแล้วด้วยความคิดของตน. คัมภีร์ชื่อว่า อภิธัมมัตถสังคหะ อันอุบาสกชื่อนัมมะอาราธนาแล้ว พระอาจารย์อนุรุทธะกระทำแล้ว. คัมภีร์ชื่อว่า เขมะ พระอาจารย์เขมะกระทำแล้วด้วยความคิดของตน. คัมภีร์ฎีกาแห่งวินัยอรรถกถา ชื่อว่า สารัตถทีปนี, วินยสังคหะ, คัมภีร์ฎีกาแห่งวินยสังคหะ, และคัมภีร์ฎีกาใหม่แห่งอังคุตตรอรรถกถา, คัมภีร์ ๔ เล่มเหล่านี้ อันพระราชาผู้เป็นใหญ่ในเกาะลังกาชื่อว่า ปรักกมพาหุอาราธนาแล้ว พระอาจารย์สารีบุตรกระทำแล้ว. คัมภีร์ฎีกาแห่งปัญจิกาของสกฏสัททศาสตร์ พระอาจารย์สารีบุตรกระทำแล้วด้วยความคิดของตน. คัมภีร์ฎีกาแห่งกังขาวิตรณี ชื่อว่า วินยัตถะมัญชูสา อันพระเถระชื่อสุเมธะอาราธนาแล้ว พระอาจารย์พุทธนาคะกระทำแล้ว. คัมภีร์ชื่อว่า อภิธานัปปทีปิกะ พระอาจารย์จุลลโมคคัลลานะกระทำแล้วด้วยความคิดของตน. ฎีกาแห่งสุโพธาลังการะ ชื่อว่า มหาสามี, และวุตโตทัยวิวัรณะ, คัมภีร์ ๒ เล่มเหล่านี้ พระอาจารย์วาจิสสระกระทำแล้วด้วยความคิดของตน. คัมภีร์ฎีกาใหม่แห่งขุททสิกขา ชื่อว่า สุมังคลัปปสาทนี อันสุมังคละอาราธนาแล้ว พระอาจารย์นวาจิสสระกระทำแล้ว. ฎีกาสัมพันธจินตา, พาลวตาร, และฎีกาแห่งโมคคัลลานัพยากรณ์, คัมภีร์ ๓ เล่มเหล่านี้ อันพระเถระ ๓ รูป คือ สุมังคละ, พุทธมิตตะ, และมหากัสสปะ, และอุบาสกชื่อธัมมกิตติ, และอุบาสกผู้เป็นพี่น้องของพ่อค้า อาราธนาแล้ว พระอาจารย์วาจิสสระกระทำแล้ว. วิภาคแห่งนามรูปปริจเฉท, ปทรูปวิภาวนะแห่งสัททัตถะ, ฎีกาแห่งเขมปกรณ์, สีมาลังการะ, ฎีกาแห่งมูลสิกขา, รูปวิภาค, และปัจจัยสังคหะ, คัมภีร์ ๗ เล่มเหล่านี้ พระอาจารย์วาจิสสระกระทำแล้วด้วยความคิดของตน. คัมภีร์ฎีกาแห่งสัจจสังเขป อันพระเถระชื่อสารีบุตรอาราธนาแล้ว พระอาจารย์วาจิสสระกระทำแล้ว. ฎีกาแห่งอภิธัมมาวตาร, และฎีกาแห่งอภิธัมมัตถสังคหะ, คัมภีร์ ๒ เล่มเหล่านี้ พระอาจารย์สุมังคละกระทำแล้วด้วยความคิดของตน. คัมภีร์ชื่อว่า สารัตถสังคหะ พระพุทธัปปิยะกระทำแล้วด้วยความคิดของตน. ปกรณ์ชื่อว่า ทันตธาตุวัณณนา

Laṅkādīpissarassa rañño senāpatinā āyācitena dhammakittināmācariyena kataṃ. Jinacaritaṃ nāma pakaraṇaṃ attano matiyā medhaṅkarācariyena kataṃ. Jinālaṅkāro, jinālaṅkārassa ṭīkā attano matiyā buddharakkhitācariyena kato. Amatadharassa nāma anāgatavaṃsassa attano matiyā aṭṭhakathā upatissācariyena katā. Kaṅkhāvitaraṇīyā līnatthapakāsinī, nisandeho, dhammānusāraṇī, ñeyyā-santati, ñeyyā-santatiyā ṭīkā, sumatāvatāro, lokapaññatti pakaraṇaṃ, tathāgatuppatti pakaraṇaṃ, nalāṭadhātuvaṇṇanā, sīhaḷavatthu, dhammadīpako paṭipatti saṅgaho, visuddhimaggassa gaṇṭhi, abhidhammagaṇṭhi, nettipakaraṇagaṇṭhi, visuddhimaggacūla-navaṭīkā, sotabbamālinī, pasādajananī, okassaloko, subodhālaṅkārassa nava ṭīkā ceti, ime vīsati ganthā attano matiyā vīsatācariyehi viṃsu viṃsu katā.

อันเสนาบดีของพระราชาผู้เป็นใหญ่ในเกาะลังกาอาราธนาแล้ว พระอาจารย์ชื่อธัมมกิตติกระทำแล้ว. ปกรณ์ชื่อว่า ชินจริตะ พระอาจารย์เมธังกรกระทำแล้วด้วยความคิดของตน. ชินาลังการะ, ฎีกาแห่งชินาลังการะ พระอาจารย์พุทธรักขิตะกระทำแล้วด้วยความคิดของตน. อรรถกถาแห่งอนาคตวังสะ ชื่อว่า อมตธระ พระอาจารย์อุปติสสะกระทำแล้วด้วยความคิดของตน. ลีนัตถปกาสินีแห่งกังขาวิตรณี, นิสสันเทหะ, ธัมมานุสารณี, เญยยาสันตติ, ฎีกาแห่งเญยยาสันตติ, สุมตาวตาร, โลกปัญญัตติปกรณ์, ตถาคตุปปัตติปกรณ์, นลาฏธาตุวัณณนา, สีหลวัตถุ, ธัมมทีปกปฏิปัตติสังคหะ, คัณฐีแห่งวิสุทธิมรรค, อภิธัมมคัณฐี, เนตติปกรณ์คัณฐี, ฎีกาใหม่จุลลวิสุทธิมรรค, โสตัพพมาลินี, ปสาทชนนี, โอกาสสโลกะ, และฎีกาใหม่แห่งสุโพธาลังการะ, คัมภีร์ ๒๐ เล่มเหล่านี้ อาจารย์ ๒๐ ท่านกระทำแล้วต่างหาก ๆ ด้วยความคิดของตน.

Saddattha bhedacintā nāma pakaraṇaṃ attano matiyā saddhammasirināmācariyena kataṃ. Sumana-kūṭavaṇṇanaṃ nāma pakaraṇaṃ, rāhulā nāma therena āyācitena vācissarenadevatherena kataṃ. Sotattha kiṃ mahānidānaṃ nāma pakaraṇaṃ attano matiyā cullabuddhaghosācariyena kataṃ. Madhurasaṅgāhani nāma pakaraṇaṃ attano matiyā raṭṭhapālācariyena kataṃ. Liṅgatthavivaraṇaṃ nāma pakaraṇaṃ attano matiyā subhūtacandācariyena kataṃ. Saddanītipakaraṇaṃ attano matiyā aggavaṃsācariyena kataṃ. Nyāsapakaraṇassa mahāṭīkā nāma ṭīkā attano matiyā vajirabuddhācariyena katā. Mukhamattasāro attano matiyā guṇasāgarācariyena kato. Mukhamattasārassa ṭīkā sutasampanna nāmena dhammarājino gurunā saṅghatherena āyācitena guṇasāgarācariyena katā. Saddatthabhedacintāya mahāṭīkā attano matiyā abhayācariyena katā. Liṅgatthavivaraṇappakāsakaṃ nāma pakaraṇaṃ attano matiyā ñāṇasāgarācariyena kataṃ. Guḷhatthassa ṭīkā bālappabodhanañca duvidhaṃ pakaraṇaṃ attano matiyā aññatarācariyena kataṃ. Saddatthabhedacintāya majjhimaṭīkā attano matiyā aññatarācariyena katā. Bālāvatārassa ṭīkā, liṅgatthavivaraṇā ṭīkā ca attano matiyā uttamācariyena katā. Saddatthabhedacintāya nava ṭīkā attano matiyā aññatarācariyena katā. Abhidhānappadīpikāya ṭīkā daṇḍīpakaraṇassa magagha-bhūtā ṭīkā cāti duvidhā ṭīkāyo attano mati, sīhasūra nāma rañño ekena amaccena katā. Koladdhajanassaṭīkā pāsādikena nāma therena āyācitena teneva mahāmaccena katā. Kārikaṃ nāma pakaraṇaṃ ñāṇagambhīranāmena bhikkhunā āyācitena dhammasenāpatācariyena kataṃ. Etimāsamidīpanī [vā etimāsamidīpikā] nāma pakaraṇaṃ manohārañca attano matiyā teneva dhammasenāpatācariyena kataṃ. Kārikāya ṭīkā attano matiyā aññatarācariyena katā. Etimāsamidīpikāya ṭīkā attano matiyā aññatarācariyena katā.

คัมภีร์ชื่อสัททัตถเภทจินตา พระอาจารย์ชื่อสัทธัมมสิริกระทำแล้วด้วยความคิดของตน. คัมภีร์ชื่อสุมนกูฏวัณณนา พระอาจารย์ชื่อวาจิสสรเทวะกระทำแล้วตามคำอาราธนาของพระเถระชื่อราหุละ. คัมภีร์ชื่อโสตัตถกิงมหานิทาน พระอาจารย์ชื่อจุลลพุทธโฆสะกระทำแล้วด้วยความคิดของตน. คัมภีร์ชื่อมธุรสสังคหณี พระอาจารย์ชื่อรัฏฐปาละกระทำแล้วด้วยความคิดของตน. คัมภีร์ชื่อลิงคัตถวิวัรณะ พระอาจารย์ชื่อสุภูตจันทะกระทำแล้วด้วยความคิดของตน. คัมภีร์สัททนีติ พระอาจารย์ชื่ออัคควงศ์กระทำแล้วด้วยความคิดของตน. ฎีกาชื่อมหาฎีกาแห่งคัมภีร์นยาสะ พระอาจารย์ชื่อวชิรพุทธะกระทำแล้วด้วยความคิดของตน. คัมภีร์มุขมัตตสาร พระอาจารย์ชื่อคุณสาครกระทำแล้วด้วยความคิดของตน. ฎีกาแห่งคัมภีร์มุขมัตตสาร พระอาจารย์ชื่อคุณสาครกระทำแล้วตามคำอาราธนาของพระสังฆเถระผู้เป็นอาจารย์ของพระธรรมราชาพระนามว่าสุตสัมปันนะ. มหาฎีกาแห่งคัมภีร์สัททัตถเภทจินตา พระอาจารย์ชื่ออภัยกระทำแล้วด้วยความคิดของตน. คัมภีร์ชื่อลิงคัตถวิวัรณัปปกาสกะ พระอาจารย์ชื่อญาณสาครกระทำแล้วด้วยความคิดของตน. ฎีกาแห่งคัมภีร์คุฬหัตถะและคัมภีร์พาลัปปโพธนะ ปกรณ์ ๒ อย่าง พระอาจารย์บางท่านกระทำแล้วด้วยความคิดของตน. มัชฌิมฎีกาแห่งคัมภีร์สัททัตถเภทจินตา พระอาจารย์บางท่านกระทำแล้วด้วยความคิดของตน. ฎีกาแห่งคัมภีร์พาลวตาร และฎีกาแห่งคัมภีร์ลิงคัตถวิวัรณะ พระอาจารย์ชื่ออุตตมะกระทำแล้วด้วยความคิดของตน. นวฎีกาแห่งคัมภีร์สัททัตถเภทจินตา พระอาจารย์บางท่านกระทำแล้วด้วยความคิดของตน. ฎีกาแห่งคัมภีร์อภิธานัปปทีปิกา และฎีกาแห่งคัมภีร์ทัณฑีปกรณ์ที่ชื่อมคธภูตา ฎีกา ๒ อย่างนี้ อำมาตย์คนหนึ่งของพระราชาพระนามว่าสีหสูระกระทำแล้วด้วยความคิดของตน. ฎีกาแห่งคัมภีร์โกลัทธชน มหาอำมาตย์ท่านนั้นกระทำแล้วตามคำอาราธนาของพระเถระชื่อปาสาทิกะ. คัมภีร์ชื่อการิกา พระอาจารย์ชื่อธรรมเสนาบดีกระทำแล้วตามคำอาราธนาของภิกษุชื่อญาณคัมภีระ. คัมภีร์ชื่อเอติมาสมิทิปนี (หรือเอติมาสมิทิปิกา) และคัมภีร์มโนหาร พระอาจารย์ชื่อธรรมเสนาบดีท่านนั้นกระทำแล้วด้วยความคิดของตน. ฎีกาแห่งคัมภีร์การิกา พระอาจารย์บางท่านกระทำแล้วด้วยความคิดของตน. ฎีกาแห่งคัมภีร์เอติมาสมิทิปิกา พระอาจารย์บางท่านกระทำแล้วด้วยความคิดของตน.

Saddabindupakaraṇaṃ attano matiyā dhammarājassa gurunā aññatarācariyena kataṃ. Saddavuttippakāsakaṃ nāma pakaraṇaṃ aññatarena bhikkhunā āyācitena saddhammaguru nāmācariyena kataṃ. Saddavuttippakāsakassa ṭīkā attano matiyā sāriputtācariyena katā.

คัมภีร์สัททพินทุปกรณ์ พระอาจารย์บางท่านผู้เป็นอาจารย์ของพระธรรมราชากระทำแล้วด้วยความคิดของตน. คัมภีร์ชื่อสัททวุตติปปกาสกะ พระอาจารย์ชื่อสัทธัมมคุรุกระทำแล้วตามคำอาราธนาของภิกษุบางรูป. ฎีกาแห่งคัมภีร์สัททวุตติปปกาสกะ พระอาจารย์ชื่อสารีบุตรกระทำแล้วด้วยความคิดของตน.

Kaccāyana sāro ca kaccāyanasārassa ṭīkā cāti duvidhaṃ pakaraṇaṃ attano matiyā aññatarācariyena kataṃ. Lokadīpakasāraṃ nāma pakaraṇaṃ attano matiyā navenamedhaṅkarācariyena kataṃ. Lokuppattipakaraṇaṃ attano matiyā aggapaṇḍitācariyena kataṃ. Jaṅghadāsakassa ṭīkā bhūtā magadhaṭīkā attano matiyā cīvarācariyena katā. Mātikatthadīpanī, abhidhammatthasaṅgahavaṇṇanā, sīmālaṅkārassaṭīkā, gaṇṭhisāro, paṭṭhānagaṇanānayo cāti ime pañca pakaraṇāni attano matiyā saddhammajotipālācariyena katāni. Saṅkhepavaṇṇanā parakkamabāhu-nāmena jambudīpissarena rañño āyācite teneva saddhammajotipālācariyena katā. Kaccāyanassa suttaniddeso attano sissena dhammacārinā therena āyācitena saddhammajotipālācariyena kato. Vinayasamuṭṭhānadīpanī nāma pakaraṇaṃ, attano gurunā saṅghatherena āyācitena saddhamma-jotipālācariyena kataṃ.

คัมภีร์กัจจายนสาร และฎีกาแห่งคัมภีร์กัจจายนสาร ปกรณ์ ๒ อย่างนี้ พระอาจารย์บางท่านกระทำแล้วด้วยความคิดของตน. คัมภีร์ชื่อโลกทีปกสาร พระอาจารย์ชื่อนวเมธังกรกระทำแล้วด้วยความคิดของตน. คัมภีร์โลกุปปัตติปกรณ์ พระอาจารย์ชื่ออัคคบัณฑิตกระทำแล้วด้วยความคิดของตน. ฎีกาแห่งคัมภีร์ชังฆทาสกะที่ชื่อมคธฎีกา พระอาจารย์ชื่อจีวระกระทำแล้วด้วยความคิดของตน. คัมภีร์มาติกัตถทีปนี, อภิธัมมัตถสังคหวัณณนา, ฎีกาแห่งคัมภีร์สีมาลังการ, คัมภีร์คัณฐิสาร, และคัมภีร์ปัฏฐานคณนานัย ปกรณ์ ๕ อย่างเหล่านี้ พระอาจารย์ชื่อสัทธัมมโชติปาละกระทำแล้วด้วยความคิดของตน. คัมภีร์สังเขปวัณณนา พระอาจารย์ชื่อสัทธัมมโชติปาละท่านนั้นกระทำแล้วตามคำอาราธนาของพระราชาผู้เป็นใหญ่ในชมพูทวีปพระนามว่าปรักกมพาหุ. คัมภีร์สูตรนิเทศแห่งกัจจายนะ พระอาจารย์ชื่อสัทธัมมโชติปาละกระทำแล้วตามคำอาราธนาของพระเถระผู้ประพฤติธรรมผู้เป็นศิษย์ของตน. คัมภีร์ชื่อวินยสมุฏฐานทีปนี พระอาจารย์ชื่อสัทธัมมโชติปาละกระทำแล้วตามคำอาราธนาของพระสังฆเถระผู้เป็นอาจารย์ของตน.

Sattapakaraṇāni pana tena pukkāmanagare katāni. Saṅkhepavaṇṇanāva laṅkādīpe katā. Abhidhamma-pannarasaṭṭhānavaṇṇānaṃ nāma pakaraṇaṃ attano matiyā navena-vimalabuddhācariyena katā. Saddasāratthajālinī nāma pakaraṇaṃ attano matiyā navena-vimalabuddhācariyena kataṃ. Saddasārattha-jāliniyā ṭīkā, paṃyanagare rañño gurunā saṅgharājena āyācitena teneva navena vimalabuddhācariyena katā. Vuttodayassa ṭīkā, abhidhammasaṅgahassa ṭīkāya paramatthamañjūsā nāma anuṭīkā, dasagaṇṭhivaṇṇanaṃ nāma pakaraṇaṃ, magadhabhūtavidaggamukhamaṇḍaniyāṭīkā cāti imāni cattāri pakaraṇāni attano matiyā teneva navena vimalabuddhācariyena katāni.

ส่วนคัมภีร์ ๗ ปกรณ์นั้น ท่านทำในเมืองปุกกามะ. ส่วนคัมภีร์สังเขปวัณณนา ทำในลังกาทวีป. คัมภีร์ชื่ออภิธัมมปัณณรสัฏฐานวัณณนา พระนววิมลพุทธาจารย์ทำด้วยมติของตน. คัมภีร์ชื่อสัททสารัตถชาลินี พระนววิมลพุทธาจารย์ทำด้วยมติของตน. ฎีกาแห่งคัมภีร์สัททสารัตถชาลินี พระนววิมลพุทธาจารย์รูปนั้นนั่นแหละทำตามคำอาราธนาของพระสังฆราชผู้เป็นครูของพระราชาในเมืองปังยานะ. ฎีกาแห่งคัมภีร์วุตโตทัย, อนุฎีกาชื่อปรมัตถมัญชูสาแห่งฎีกาอภิธัมมสังคหะ, คัมภีร์ชื่อทสคัณฐิวัณณนา, และฎีกาแห่งคัมภีร์มคธภูตวิทัคคมุขมัณฑนียะ คัมภีร์ ๔ ปกรณ์เหล่านี้ พระนววิมลพุทธาจารย์รูปนั้นนั่นแหละทำด้วยมติของตน.

Pañcapakaraṇaṭīkāya navānuṭīkā attano matiyā aññataro cariyena katā. Abhidhammasaṅgahassa navaṭīkā attano matiyā aññatarācariyena katā. Abhidhammatthasaṅgahaṭīkāya [maṇi] mañjūsā [maṇisāramañjūsā] nāma navānuṭīkā attano matiyā ariyavaṃsācariyena katā.

นวอนุฎีกาแห่งฎีกาปัญจปกรณ์ อาจารย์บางท่านทำด้วยมติของตน. นวฎีกาแห่งอภิธัมมสังคหะ อาจารย์บางท่านทำด้วยมติของตน. นวอนุฎีกาชื่อมณีมัญชูสา (มณีสารมัญชูสา) แห่งฎีกาอภิธัมมัตถสังคหะ พระอริยวงศาจารย์ทำด้วยมติของตน.

Peṭakopadesassa ṭīkā attano matiyā udumbarināmācariyena pukkāmanagare katā. Catubhāṇavārassa aṭṭhakathā, mahāsārapakāsini, mahādīpanī, sāratthadīpanī, gatipakaraṇaṃ, hatthāsāro, bhummasaṅgaho, bhummaniddeso, dasavatthukāyaviratiṭīkā, codanānirutti, vibhattikathā, saddhammamālini, pañcagativaṇṇanā, bālacitta-pabodhanaṃ, dhammacakkasuttassa navaṭṭhakathā, dantadhātu-pakaraṇassa ṭīkā ca saddhammopāyano bālappabodhanaṭīkā ca, jinālaṅkārassa navaṭīkā ca, liṅgattha-vivaraṇaṃ, liṅgattha-vinicchayo, pātimokkhavivaraṇaṃ, paramatthakathāvivaraṇaṃ, samantapāsādikavivaraṇaṃ, catubhāṇavāraṭṭhakathā vivaraṇaṃ, abhidhammasaṅgahavivaraṇaṃ, saccasaṅkhepavivaraṇaṃ, saddatthabhedacintāvivaraṇaṃ, saddavuttivivaraṇaṃ, kaccāyanasāravivaraṇaṃ, kaccāyanavivaraṇaṃ, abhidhammasaṅgahassaṭīkāvivaraṇaṃ, mahāvessantarajātakassa vivaraṇaṃ, sakkābhimataṃ, mahāvessantarajātakassa navaṭṭhakathā, paṭhama-sambodhi ca lokanetti, buddhaghosācariyanidānaṃ, milinda-pañho vaṇṇanā, caturārakkhā, caturārakkhāyaaṭṭhakathā, saddavuttippakaraṇassa navaṭīkā cāti imāni, ticattālīsa pakaraṇāni attano matiyā sāsanassa jātiyā saddhammassa ṭhitiyā ca laṅkādīpādīsu viṃsu viṃsu katāni.

ฎีกาแห่งคัมภีร์เปฏโกปเทส พระอาจารย์ชื่ออุทุมพรีทำด้วยมติของตนในเมืองปุกกามะ. อรรถกถาแห่งคัมภีร์จตุภาณวาร, มหาสารปกาสินี, มหาทีปนี, สารัตถ dīpanī, คติปกรณ์, หัตถสาระ, ภูมิสังคหะ, ภูมินิเทศ, ฎีกาทสวัตถุกายวิรติ, โจทนานิรุตติ, วิภัตติกถา, สัทธัมมมาลินี, ปัญจคติวัณณนา, พาลจิตตปโพธนะ, นวอรรถกถาแห่งธัมมจักกัปปวัตตนสูตร, ฎีกาแห่งคัมภีร์ทันตธาตุปกรณ์, สัทธัมโมปายนพาลัปปโพธนฎีกา, นวฎีกาแห่งชินาลังการ, ลิงคัตถวิวัรณะ, ลิงคัตถวินิจฉัย, ปาติโมกขวิวัรณะ, ปรมัตถกถาวิวัรณะ, สมันตปาสาทิกาวิวัรณะ, จตุภาณวารัฏฐกถาวิวัรณะ, อภิธัมมสังคหวิวัรณะ, สัจจสังเขปวิวัรณะ, สัททัตถเภทจินตาวิวัรณะ, สัททวุตติวิวัรณะ, กัจจายนสารวิวัรณะ, กัจจายนวิวัรณะ, ฎีกาอภิธัมมสังคหวิวัรณะ, มหาเวสสันดรชาดกวิวัรณะ, สักกาภิมตะ, นวอรรถกถาแห่งมหาเวสสันดรชาดก, ปฐมสัมโพธิ, โลกเนตติ, พุทธโฆสาจริยนิทาน, มิลินทปัญหาวัณณนา, จตุรารักขา, อรรถกถาแห่งจตุรารักขา, และนวฎีกาแห่งสัททวุตติปกรณ์ คัมภีร์ ๔๓ ปกรณ์เหล่านี้ ท่านทำด้วยมติของตนในลังกาทวีปเป็นต้น ในที่ต่าง ๆ กัน เพื่อความเกิดขึ้นแห่งพระศาสนาและเพื่อความตั้งมั่นแห่งพระสัทธรรม.

Sambuddhe gāthā ca…pe… navahāraguṇavaṇṇanā cāti ime buddhapaṇāmādikā gāthāyo. Attano attano buddhaguṇapakāsanatthāya attano ca pare ca anantapaññāpavattanatthāya ca paṇḍitehi laṅkādīpādīsu viṃsu viṃsu katā.

คาถาสัมพุทเธ... (ละ)... และนวหารคุณวัณณนา คาถาเหล่านี้มีพุทธปณามเป็นต้น บัณฑิตทั้งหลายทำในลังกาทวีปเป็นต้น ในที่ต่าง ๆ กัน เพื่อประกาศพุทธคุณของตน ๆ และเพื่อให้ปัญญาอันหาที่สุดมิได้ของตนและของผู้อื่นเป็นไป.

[Iti culla-ganthavaṃse āyācakācariyadīpako nāma catuttho paricchedo.]

[จบปริเฉทที่ ๔ ชื่อว่าอายาจกาจริยทีปกะ ในจุลลคันถวงศ์]

5. Pakiṇṇaka-paricchedo

๕. ปกิณณกปริเฉท

Nāmaṃ āropanaṃ potthakaṃ ganthakārassa ca. Lekhaṃlekhāpanañceva, vadāmi tadanantaranti. Tattha caturāsītiyā dhammakkhandhasahassāni piṭaka, nikāyaṅga, vagga, nipātādikaṃ nāmaṃ, kenāropitaṃ, kattha āropitaṃ, kadā āropitaṃ, kimatthaṃ āropitanti? Tatrāyaṃ pivisajjanākena āropitanti pañcasatakhīṇāsavehi āropitaṃ. Tehi sabbabuddhavacanaṃ saṅgāyanti, idaṃ piṭakaṃ, ayaṃ nikāyo, idaṃ aṅgaṃ, ayaṃ vaggo, ayaṃ nipātoti. Evamādikaṃ nāmaṃ āropenti. Kattha āropitanti? Rājagahe vebhārapabbatassa pāde dhammamaṇḍappe āropitaṃ. Kadā āropitanti? Bhagavato parinibbute paṭhamasaṅgāyanakāle āropitaṃ. Kimatthaṃ āropitanti? Dhammakkhandhānaṃ vohārasukhatthāya sukhadhāraṇatthāya ca āropitaṃ. Saṅgītikāle pañcasatā khīṇāsavā tesañca dhammakkhandhānaṃ nāma vagganipātato. Imassa dhammakkhandhassa ayaṃ nāmo hotu, imassa ca pakaraṇassa ayaṃ nāmoti, abravuṃ sabbaṃ nāmādikaṃ kiccaṃ akaṃsu. Te khīṇāsavā, yadi nāmādikaṃ kiccaṃ akataṃ na supākataṃ tasmā vohārasukhatthāyanāmādikaṃ kiccaṃ kataṃ anāgate panatthāya nāmādikaṃ pavattitaṃ asañjātanāmo na suṭṭhu pākato sabbaso bhaveti. Dhammakkhandhānaṃ nāma dīpanā niṭṭhitā.

ข้าพเจ้าจะกล่าวถึงการตั้งชื่อ การยกขึ้นสู่คัมภีร์ และผู้แต่งคัมภีร์ การเขียนและการให้เขียนในลำดับถัดไปนั้น. ในเรื่องนั้น ชื่อมีปิฎก นิกาย องค์ วรรค และนิปาตเป็นต้น แห่งพระธรรมขันธ์ ๘๔,๐๐๐ ใครเป็นผู้ตั้ง ตั้งไว้ที่ไหน ตั้งไว้เมื่อไร และตั้งไว้เพื่ออะไร? ในเรื่องนั้น มีคำวิสัชนาว่า ใครเป็นผู้ตั้ง? พระขีณาสพ ๕๐๐ รูปเป็นผู้ตั้ง. พระขีณาสพเหล่านั้น เมื่อจะสังคายนาพระพุทธพจน์ทั้งปวง จึงตั้งชื่อว่า นี้คือพระไตรปิฎก นี้คือนิกาย นี้คือองค์ นี้คือวรรค นี้คือนิปาต ดังนี้เป็นต้น. ตั้งไว้ที่ไหน? ตั้งไว้ที่ธรรมมณฑล ณ เชิงเขาเวภารบรรพต กรุงราชคฤห์. ตั้งไว้เมื่อไร? ตั้งไว้ในคราวปฐมสังคายนา เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานแล้ว. ตั้งไว้เพื่ออะไร? ตั้งไว้เพื่อความสะดวกในการเรียกขาน และเพื่อความสะดวกในการทรงจำพระธรรมขันธ์ทั้งหลาย. ในคราวสังคายนา พระขีณาสพ ๕๐๐ รูป ได้กล่าวชื่อของพระธรรมขันธ์เหล่านั้นโดยแบ่งเป็นวรรคและนิปาตว่า "ขอให้พระธรรมขันธ์นี้มีชื่ออย่างนี้ และขอให้ปกรณ์นี้มีชื่ออย่างนี้" และได้กระทำกิจมีการตั้งชื่อเป็นต้นทั้งหมด. พระขีณาสพเหล่านั้นคิดว่า หากมิได้กระทำกิจมีการตั้งชื่อเป็นต้นไว้ ก็จะไม่ปรากฏชัด ดังนั้น เพื่อความสะดวกในการเรียกขาน จึงได้กระทำกิจมีการตั้งชื่อเป็นต้นไว้ และเพื่อให้ดำเนินต่อไปเพื่อประโยชน์ในอนาคต เพราะสิ่งที่ไม่มีชื่อย่อมไม่ปรากฏชัดโดยประการทั้งปวง. การแสดงเรื่องชื่อของพระธรรมขันธ์จบเพียงเท่านี้.

Caturāsīti dhammakkhandhasahassāni kena potthake āropitāni, kadā āropitāni, kimatthaṃ āropitānīti. Tatrāyaṃ visajjanā kenāropitāniti? Khīṇāsavamahānāgehi āropitāni. Kattha āropitānīti? Laṅkādīpe āropitāni. Kadā āropitānīti? Saddhātissassarājino puttassa vaṭṭagāmani rājassa kāle āropitāni. Kimatthaṃ āropitānīti? Dhammakkhandhānaṃ avidhaṃsanatthāya saddhammaṭṭhitiyā ca āropitāni.

พระธรรมขันธ์ ๘๔,๐๐๐ ใครยกขึ้นสู่คัมภีร์ ยกขึ้นไว้ที่ไหน ยกขึ้นไว้เมื่อไร และยกขึ้นไว้เพื่ออะไร? ในเรื่องนั้น มีคำวิสัชนาว่า ใครเป็นผู้ยกขึ้น? พระขีณาสพผู้เป็นมหานาคทั้งหลายเป็นผู้ยกขึ้น. ยกขึ้นไว้ที่ไหน? ยกขึ้นไว้ในลังกาทวีป. ยกขึ้นไว้เมื่อไร? ยกขึ้นไว้ในรัชสมัยของพระเจ้าวัฏฏคามณีอภัย ผู้เป็นพระราชโอรสของพระเจ้าสัทธาติสสะ. ยกขึ้นไว้เพื่ออะไร? ยกขึ้นไว้เพื่อมิให้พระธรรมขันธ์เสื่อมสูญ และเพื่อความตั้งมั่นแห่งพระสัทธรรม.

Dharamāno hi bhagavā, amhākaṃ sugatodhīro;

Nikāye pañcadeseti, yāva nibbānagamanā.

เมื่อพระผู้มีพระภาคผู้เป็นพระสุคตเจ้าผู้แกล้วกล้าของพวกเรายังทรงพระชนม์อยู่ ทรงแสดงนิกาย ๕ จนกระทั่งเสด็จดับขันธปรินิพพาน.

Sabbepi te bhikkhu ādi, manasā vacasāhāro;

Sabbe ca vācuggatā honti, mahāpaññāsativarā.

ภิกษุทั้งหลายมี...เป็นต้นเหล่านั้นทั้งหมด ทรงจำไว้ด้วยใจและด้วยวาจา และทุกรูปเป็นผู้ทรงจำได้คล่องปาก เป็นผู้มีปัญญาและสติอันประเสริฐยิ่ง.

Nibbūte lokanāthamhi, tato vassasataṃ bhave;

Ariyānariyā cāpi ca, sabbe vācuggatā dhuvaṃ.

เมื่อพระโลกนาถเจ้าปรินิพพานแล้ว ตลอดระยะเวลาหนึ่งร้อยปีต่อมา ทั้งพระอริยบุคคลและปุถุชนต่างก็ทรงจำ (พระธรรมวินัย) ได้คล่องปากอย่างแน่นอน.

Tato paraṃ aṭṭharasaṃ, dvisataṃvassa gaṇanaṃ;

Sabbe puthujjanā ceva, ariyā ca sabbepite.

หลังจากนั้นมาจนถึงปีที่ ๒๑๘ ทั้งปุถุชนและพระอริยบุคคลเหล่านั้นทั้งหมด...

Manasāvacasāyeva, vācuggatāva sabbadā;

Duṭṭhagāmaṇirañño ca, kāle vācuggatā dhuvaṃ.

...ต่างก็ทรงจำได้คล่องปากด้วยใจและด้วยวาจาเสมอมา แม้ในรัชสมัยของพระเจ้าทุฏฐคามณี ก็ยังทรงจำได้คล่องปากอย่างแน่นอน.

Ariyānariyāpi ca, nikāye dhāraṇāsadā;

Tato paramhi rājā ca, tato cuto ca tusite.

ทั้งพระอริยบุคคลและปุถุชนต่างก็ทรงจำนิกายทั้งหลายไว้ได้เสมอ หลังจากนั้น พระราชา (พระเจ้าสัทธาติสสะ) ทรงสวรรคตแล้วไปบังเกิดในสวรรค์ชั้นดุสิต.

Uppajji deva loke so, devehi parivārito;

Saddhā tissoti nāmena, tassa kaniṭṭhako hito.Tato laddharaṭṭho hoti, buddhasāsanapālako.

พระองค์ผู้มีพระนามว่าสัทธาติสสะนั้น ไปบังเกิดในเทวโลก แวดล้อมด้วยเหล่าเทวดา พระอนุชาของพระองค์ผู้ทรงเกื้อกูล ทรงได้ครองราชสมบัติสืบต่อมา ทรงเป็นผู้รักษาพระพุทธศาสนา.

Tadā kāle bhikkhū āsuṃ, sabbe vācuggatā sadā;

Nikāye pañcavedheva, yāva rañño ca dhāraṇā;

Tato cuto so rājā ca, tussīte upapajjati;

Devalokeṭṭhito santo, tadā vācuggatā tato.

ในกาลนั้น ภิกษุทั้งหลายต่างก็ทรงจำนิกายทั้ง ๕ ได้คล่องปากเสมอมา ตราบเท่าที่พระราชายังทรงครองราชย์อยู่ เมื่อพระราชาพระองค์นั้นสวรรคตแล้ว ก็ไปบังเกิดในสวรรค์ชั้นดุสิต เมื่อพระองค์สถิตอยู่ในเทวโลกแล้ว ในกาลนั้น (พระธรรมวินัย) ก็ยังทรงจำได้คล่องปากสืบมา.

Tassa puttāpi ahesuṃ, anekā varajjaṃ gatā;

Anukkamena cutate, devalokaṃ gatā dhuvaṃ;

Tadāpite sabbe bhikkhū, vācuggatāva sabbadā;

Nikāye pañcavidheva, dhāraṇāvasatimatā.

พระราชโอรสของพระองค์ก็มีหลายพระองค์ ทรงครองราชสมบัติอันประเสริฐ และสวรรคตไปสู่เทวโลกตามลำดับอย่างแน่นอน ในกาลนั้น ภิกษุทั้งหลายผู้มีสติเหล่านั้นทั้งหมด ก็ยังทรงจำนิกายทั้ง ๕ ได้คล่องปากเสมอมา.

Tato paraṃ potthakesu, nikāyā pañca piṭṭhitā;

Tadā aṭṭhakathā ṭīkā, sabbe ganthā potthake gatā;

Sabbe potthesu ye ganthā, pāḷi aṭṭhakathā ṭīkā;

Saṃṭṭhitāsaṃ ṭhitā honti, sabbepi no na santite.

หลังจากนั้น นิกายทั้ง ๕ จึงได้ถูกจารึกลงในคัมภีร์ ในกาลนั้น ทั้งอรรถกถา ฎีกา และคัมภีร์ทั้งหมดก็ได้ลงสู่คัมภีร์ คัมภีร์ทั้งหลายที่มีอยู่ในหนังสือ คือ พระบาลี อรรถกถา และฎีกา ทั้งหมดเหล่านั้นตั้งมั่นอยู่แล้ว มิใช่ว่าไม่มีอยู่.

Tadā te potthakeyeva, nikāyā piṭhitā khilā;

Tadā aṭṭhakathādīni, bhavantīti vadanti ca.

ในกาลนั้น นิกายทั้งหมดถูกจารึกลงในคัมภีร์นั่นเอง และท่านกล่าวว่า ในกาลนั้น อรรถกถาเป็นต้นก็ได้มีขึ้น.

Parihāro paṇḍitehi vattabbova;

Laṅkādīpassa raññova, saddhā tissassa rājino.Puttako laṅkādīpassa, issaro dhammiko varo;

Tadā khīṇāsavā sabbe, olokenti anagate.

บัณฑิตทั้งหลายพึงกล่าวคำแก้ว่า พระราชโอรสของพระเจ้าสัทธาติสสะ ผู้เป็นใหญ่ในลังกาทวีป ทรงเป็นผู้ทรงธรรมอันประเสริฐ ในกาลนั้น พระขีณาสพทั้งปวงได้ตรวจดูอนาคตกาล.

Khīṇāsavā passanti te, dupaññeva puthujjane;

Sabbepi te bhikkhū āsuṃ, bahuṃtarā puthujjanā;

Na sakkhissanti te pañca, nikāye vācuggataṃ iti;

Potthakesu sabbe pañca, āropenti khīṇāsavā.

พระขีณาสพเหล่านั้นเล็งเห็นว่า เหล่าปุถุชนเป็นผู้มีปัญญาน้อย ภิกษุทั้งหลายเหล่านั้นทั้งหมดส่วนมากเป็นปุถุชน จักไม่สามารถทรงจำนิกายทั้ง ๕ ไว้ได้คล่องปาก พระขีณาสพทั้งหลายจึงจารึกนิกายทั้ง ๕ ทั้งหมดลงในคัมภีร์.

Saddhammaṭṭhiti cirattāya, janānaṃ puññatthāya ca;

Tato paṭṭhāyate sabbe, nikāyā honti potthake;

Aṭṭhakathā ṭīkā sabbe, te honti potthakeṭṭhitā.

เพื่อความตั้งมั่นแห่งพระสัทธรรมตลอดกาลนาน และเพื่อประโยชน์แห่งบุญของประชาชน ตั้งแต่นั้นมา นิกายทั้งหมดจึงมีอยู่ในคัมภีร์ ทั้งอรรถกถาและฎีกาทั้งหมดเหล่านั้น ก็ประดิษฐานอยู่ในคัมภีร์.

Tato paṭṭhāyate sabbe, bhikkhu ādi mahāgaṇā;

Potthakesu ṭhiteyeva, sabbe passanti sabbadā.

ตั้งแต่นั้นมา หมู่คณะใหญ่มีภิกษุเป็นต้นทั้งหมด ต่างก็ได้เห็น (พระธรรมวินัย) ที่ประดิษฐานอยู่ในคัมภีร์นั่นเองเสมอมา.

[Potthake āropana dīpakā niṭṭhitā.]

[จบการแสดงเรื่องการจารึกลงในคัมภีร์]

Yo koci paṇḍito dhīro, aṭṭhakathādikaṃ ganthaṃ karoti vā kārāpeti vā, tassa anantako hoti puññasaṃcayo, anantako hoti puññānisaṃso. Caturāsīti cetiyasahassa karaṇasadiso, caturāsīti buddharūpasahassa karaṇasadiso, caturāsīti bodhirukkhasahassaropanasadiso, caturāsīti vihārasahassa karaṇasadiso, yo ca buddhavacanamañjūsaṃ karoti vā kārāpeti vā, yo ca buddhavacanaṃ maṇḍanaṃ karoti vā kārāpeti vā, yo ca buddhavacanaṃ lekhaṃ karoti vā kārāpeti vā, yo ca potthakaṃ vā, yo ca potthakamūlaṃ vā, deti vā dāpeti vā, yo ca telaṃ vā cuṇṇaṃ vā, dhaññaṃ vā potthakabhañjanatthāya yaṃ kiñci nitthaṃ vā potthakachidde āvunatthāya, yaṃ kiñci suttaṃ vā kaṭṭhaphalakadvayaṃ vā potthakaṃ puṭanatthāya yaṃ kiñci vatthaṃ vā, potthaka-bandhanatthāya, yaṃ kiñci yottaṃ vā potthakalāpa pūṭanatthāya yaṃ kiñci thavikaṃ deti vā dāpeti vā.

บัณฑิตผู้มีปัญญาคนใดคนหนึ่ง ทำเองหรือให้ผู้อื่นทำซึ่งคัมภีร์มีอรรถกถาเป็นต้น การสะสมบุญของเขย่อมหาที่สุดมิได้ อานิสงส์แห่งบุญย่อมหาที่สุดมิได้ เสมอด้วยการสร้างเจดีย์ ๘๔,๐๐๐ องค์ เสมอด้วยการสร้างพระพุทธรูป ๘๔,๐๐๐ องค์ เสมอด้วยการปลูกต้นโพธิ์ ๘๔,๐๐๐ ต้น เสมอด้วยการสร้างวิหาร ๘๔,๐๐๐ หลัง และผู้ใดทำเองหรือให้ผู้อื่นทำซึ่งหีบใส่พระพุทธพจน์ ผู้ใดทำเองหรือให้ผู้อื่นทำซึ่งเครื่องประดับพระพุทธพจน์ ผู้ใดเขียนเองหรือให้ผู้อื่นเขียนซึ่งพระพุทธพจน์ หรือให้คัมภีร์ หรือให้มูลค่าแห่งคัมภีร์ หรือให้เองหรือให้ผู้อื่นให้ซึ่งน้ำมัน ผง หรือธัญพืช เพื่อประโยชน์แก่การถนอมคัมภีร์ หรือด้ายสำหรับร้อยช่องคัมภีร์ หรือแผ่นไม้สองแผ่นเพื่อประกบคัมภีร์ หรือผ้าสำหรับห่อคัมภีร์ หรือเชือกสำหรับมัดคัมภีร์ หรือถุงใส่คัมภีร์.

Yo ca haritālena vā manosilāya vā, suvaṇṇena vā rajatena vā potthakamaṇḍanaṃ vā kaṭṭhaphalakamaṇḍanaṃ vā karoti vā kārāpeti vā, tassa anantako hoti puññasaṃcayo, anantako hoti puññānisaṃso. Caturāsīti cetiyasahassa karaṇasadiso, caturāsīti vihārasahassa karaṇasadiso.

และผู้ใดทำเองหรือให้ผู้อื่นทำซึ่งการประดับคัมภีร์ หรือการประดับแผ่นไม้ด้วยหรดาล มโนศิลา ทอง หรือเงิน การสะสมบุญของเขาย่อมหาที่สุดมิได้ อานิสงส์แห่งบุญย่อมหาที่สุดมิได้ เสมอด้วยการสร้างเจดีย์ ๘๔,๐๐๐ องค์ เสมอด้วยการสร้างวิหาร ๘๔,๐๐๐ หลัง.

Bhave nibbattamāno so, sīlaguṇamupāgatā;

Mahā tejo sadā hoti, sīhanādo visārado.

เมื่อเขาไปบังเกิดในภพ ย่อมเป็นผู้เข้าถึงศีลและคุณธรรม เป็นผู้มีเดชมากเสมอ มีบันลือสีหนาทอันแกล้วกล้า.

Āyuvaṇṇabaluppeto, dhammakāmo bhave saddā;

Devamanussalokesu, mahesakkho anāmayo.

เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยอายุ วรรณะ และพละ เป็นผู้รักธรรมเสมอ เป็นผู้มีศักดิ์ใหญ่และไม่มีโรคในโลกเทวดาและมนุษย์.

Bhave nibbattamāno so, paññavā susamāhito;

Adhipacca parivāro, sabbasukhādhi gacchati.

เมื่อเขาไปบังเกิดในภพ ย่อมเป็นผู้มีปัญญา มีจิตตั้งมั่นดี มีความเป็นใหญ่และมีบริวาร ย่อมเข้าถึงความสุขทั้งปวง.

Saddohīrimā vadaññū, saṃvigga mānaso bhave;

Aṅgapaccaṅga sampanno, āroha pariṇāhavā.

เป็นผู้มีศรัทธา มีหิริ เป็นผู้ใจบุญ มีใจสังเวช (ต่อบาป) ถึงพร้อมด้วยอวัยวะน้อยใหญ่ มีทรวดทรงสมส่วน.

Sabbe sattāpi yo loke, sabbattha pūjitābhave;

Devamanussa sañcaro, mittasahāya pālito.

เขาพึงเป็นผู้ที่สัตว์ทั้งปวงในโลกบูชาในที่ทุกสถาน ท่องเที่ยวไปในหมู่เทวดาและมนุษย์ มีมิตรสหายคอยคุ้มครอง.

Devamanussa sampattiṃ, anubhoti punappunaṃ;

Arahatta phalaṃ patto, nibbānaṃ pāpuṇissati.

เขาย่อมเสวยสมบัติในเทวดาและมนุษย์ซ้ำแล้วซ้ำเล่า จนได้บรรลุพระอรหัตผลและจักถึงพระนิพพาน.

Paṭisambhidā catasso, abhiññā chabbidhe vare;

Vimokkhe aṭṭhake seṭṭhe, gamissati anāgate.

ปฏิสัมภิทา ๔, อภิญญาอันประเสริฐ ๖ อย่าง, วิโมกข์อันยอดเยี่ยม ๘ อย่าง จักมีในอนาคต.

Tasmāhi paṇḍito poso, saṃpassaṃ hita mattano;

Kāreyya sāma ganthe ca, aññe cāpi kārāpaye.

เพราะเหตุนั้นแล บุรุษผู้เป็นบัณฑิต เมื่อเล็งเห็นประโยชน์ของตน พึงทำคัมภีร์ด้วยตนเอง และพึงให้ผู้อื่นทำด้วย.

Potthake ca ṭhite ganthe, pāḷi aṭṭhakathādike;

Dhammamañjūsā ganthe ca, lekhaṃ kare kārāpaye.

คัมภีร์ที่อยู่ในสมุด มีพระบาลีและอรรถกถาเป็นต้น และคัมภีร์ธรรมมัญชูสา พึงเขียนหรือให้ผู้อื่นเขียน.

Potthakaṃ potthakamūlañca, tesaṃ cullathūsampi ca;

Pilotikādikaṃ suttaṃ, kaṭṭhaphaladvayamhi ca.

สมุดและปกสมุด แม้แต่ไส้สมุดของสมุดเหล่านั้น ด้ายเป็นต้นที่ทำจากผ้าเก่า และไม้แผ่นสองแผ่น.

Dhammabandhanatthāya ca, yaṃ kiñci mahagghaṃ vatthaṃ;

Dhammabandhanayottañca, yaṃ kiñci thavikampi ca.

เพื่อประโยชน์ในการผูกพระธรรม ผ้าอันมีค่ามากอย่างใดอย่างหนึ่ง และเชือกสำหรับผูกพระธรรม และถุงอย่างใดอย่างหนึ่ง.

Dadeyya dhammakhettamhi, vippassannena cetasā;

Añño cāpi dajjāpeyya, mittasahāyabandhaveti.

พึงถวายในธรรมเขต ด้วยจิตที่เลื่อมใสยิ่ง และพึงให้มิตร สหาย และญาติทั้งหลายถวายด้วย.

Ganthākaralekhalekhāpanānisaṃsa dīpanā niṭṭhitā.

การแสดงอานิสงส์แห่งการเขียนและการให้เขียนคัมภีร์ จบลงแล้ว.

[Iti cūlaganthavaṃse pakiṇṇakadīpako nāma pañcamo paricchedo.]

[ในจุลคันถวงศ์นี้ ปริจเฉทที่ ๕ ชื่อว่า ปกิณณกทีปกะ.]

Sohaṃ haṃsāraṭṭha jāto, nantapaññoti vissutoSaddhā sīla vīrappeto, dhammarasaṃ gavesano.

ข้าพเจ้านั้นเกิดในหงสารัฐ ปรากฏนามว่านันทปัญญา เป็นผู้ประกอบด้วยศรัทธา ศีล และความเพียร แสวงหารสแห่งพระธรรม.

Sohaṃ tato gantvā cimaṃ, jina navaṃ yaṃ pūraṃ;

Sabba dhammaṃ vicinanto, vīsati vassamāgato.

ข้าพเจ้านั้นจากที่นั้นมายังเมืองนวปุระของพระชินเจ้านี้ พิจารณาธรรมทั้งปวง มาถึงที่นี่ได้ ๒๐ ปีแล้ว.

Sabba dhammaṃ vissejjento, kikāre neva bhikkhuno;

Cha vassānaṃ gaṇaṃ bhitvā, kāmānaṃ abhimaddanaṃ.

เมื่อแสดงธรรมทั้งปวง ภิกษุจะพึงทำอะไรเล่า? (ข้าพเจ้า) ได้ออกจากหมู่คณะตลอด ๖ ปี ย่ำยีซึ่งกามทั้งหลาย.

Santi sabhā ca nibbānaṃ, gavesiñca punappunaṃ;

Vasantohaṃ, vanārammaṃ, piṭakattaya saṅgahaṃ;

Ganthavaṃsaṃ imaṃ khuddaṃ, ariyasaṅghadāsakanti.

ข้าพเจ้าผู้พำนักอยู่ในอารามป่า แสวงหาสันติและพระนิพพานอยู่บ่อยๆ ผู้รวบรวมพระไตรปิฎก ได้รจนาจุลคันถวงศ์นี้ โดยเป็นผู้รับใช้ของพระอริยสงฆ์.

Iti pāmojjatthāya araññavāsinā, nandapaññācariyena kato cūḷaganthavaṃso niṭṭhito.

จุลคันถวงศ์ที่พระอาจารย์นันทปัญญาผู้อยู่ป่ารจนาไว้เพื่อความปราโมทย์ จบเพียงเท่านี้.

Dhammavaṭaṃsakanāmena visuto thero, yaṃ pakaraṇaṃ likkhitaṃ taṃ paripuṇṇaṃ tena puññena taṃ piṭakaṃ parisippaṃ pariniṭṭhitaṃ.

พระเถระผู้ปรากฏนามว่าธัมมวตังสกะ ได้เขียนปกรณ์ใดไว้ ปกรณ์นั้นบริบูรณ์แล้ว ด้วยบุญนั้น ขอการศึกษาพระไตรปิฎกนั้นจงสำเร็จบริบูรณ์.

Mameva sissasamūhānañca parisippaṃ pariniṭṭhitaṃ. Tave sissānū sissāni ca, parisippaṃ pariniṭṭhitaṃ.

ขอการศึกษาของหมู่ศิษย์ของข้าพเจ้าเองจงสำเร็จบริบูรณ์ และขอการศึกษาของเหล่าศิษย์และอนุศิษย์ของท่านจงสำเร็จบริบูรณ์ด้วยเทอญ.

Cūḷaganthavaṃso niṭṭhito.

จุลคันถวงศ์ จบแล้ว.