Tipiṭaka Translation

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

Con xin hết lòng thành kính đảnh lễ Đức Thế Tôn, bậc A La Hán, bậc Chánh Đẳng Chánh Giác.

นมกฺการปาฬิ

Kệ Tán Lễ

๑.

สุคตํ [Pg.1] สุคตํ เสฏฺฐํ, กุสลํกุสลํ ชหํ;

อมตํ อมตํ สนฺตํ, อสมํ อสมํ ททํ.

Đấng Thiện Thệ, bậc tối thắng đã đi đến nơi an lạc; Ngài dùng pháp thiện để đoạn trừ pháp bất thiện. Đấng Bất Tử, bậc tịch tịnh đã chứng ngộ Niết Bàn; Đấng Vô Song, Ngài ban pháp vô song.

สรณํ สรณํ โลกํ, อรณํ อรณํ กรํ;

อภยํ อภยํ ฐานํ, นายกํ นายกํ นเม.

Đấng Quy Y, là nơi nương tựa cho thế gian; Đấng Vô Nhiễm, Ngài làm cho chúng sanh không còn phiền não. Đấng Vô Úy, là nơi an ổn không còn sợ hãi; con xin đảnh lễ bậc Đạo Sư, vị lãnh đạo thế gian.

๒.

นยนสุภคกายงฺคํ,มธุรวรสโรเปตํ;

อมิตคุณคณาธารํ,ทสพลมตุลํ วนฺเท.

Con xin đảnh lễ Đấng Thập Lực Vô Song, Ngài có thân tướng đoan trang đẹp mắt, có giọng nói tuyệt vời ngọt ngào, là nền tảng của vô lượng công đức.

๓.

โย พุทฺโธ ธิติมาญฺญธารโก,สํสาเร อนุโภสิ กายิกํ;

ทุกฺขํ เจตสิกญฺจ โลกโต,ตํ วนฺเท นรเทวมงฺคลํ.

Vị Phật nào, bậc Trí Tuệ kiên định, vì thế gian mà đã trải qua khổ đau về thân và tâm trong vòng luân hồi, con xin đảnh lễ Ngài, bậc phúc lành cho trời và người.

๔.

พาตฺตึสติลกฺขณจิตฺรเทหํ,เทหชฺชุตินิคฺคตปชฺชลนฺตํ;

ปญฺญาธิติสีลคุโณฆวินฺทํ,วนฺเท มุนิมนฺติมชาติยุตฺตํ.

Con xin đảnh lễ bậc Thánh nhân trong kiếp chót, Ngài có thân trang nghiêm với ba mươi hai tướng tốt, tỏa sáng với hào quang phát ra từ kim thân, đã đạt được dòng đức hạnh gồm trí tuệ, kiên định và giới đức.

๕.

ปาโตทยํ พาลทิวากรํว,มชฺเฌ ยตีนํ ลลิตํ สิรีหิ;

ปุณฺณินฺทุสงฺกาสมุขํ อเนชํ,วนฺทามิ สพฺพญฺญุมหํ มุนินฺทํ.

Con xin đảnh lễ bậc Toàn Giác, Vua của các bậc Thánh, Đấng Tịch Tĩnh, Ngài có khuôn mặt như trăng rằm, giữa chúng Tỳ khưu Ngài thật uy nghi rực rỡ, như mặt trời lúc rạng đông.

๖.

อุเปตปุญฺโญ [Pg.2] วรโพธิมูเล,สเสนมารํ สุคโต ชินิตฺวา;

อโพชฺฌิ โพธึ อรุโณทยมฺหิ,นมามิ ตํ มารชินํ อภงฺคํ.

Đấng Thiện Thệ, bậc đầy đủ phước báu, đã chiến thắng Ma vương cùng quyến thuộc tại cội Bồ đề, và giác ngộ đạo quả vào lúc rạng đông. Con xin đảnh lễ Đấng Chiến Thắng Ma Vương, bậc không thể bị phá hoại.

๗.

ราคาทิเฉทามลญาณขคฺคํ,สตีสมญฺญาผลกาภิคาหํ;

สีโลฆลงฺการวิภูสิตํ ตํ,นมามิภิญฺญาวรมิทฺธุเปตํ.

Con xin đảnh lễ Ngài, bậc được trang nghiêm bằng đức hạnh, tay cầm gươm báu trí tuệ vô nhiễm đoạn trừ tham ái, tay cầm khiên vững chắc là chánh niệm, bậc đã thành tựu thắng trí và thần thông.

๘.

ทยาลยํ สพฺพธิ ทุกฺกรํ กรํ,ภวณฺณวาติกฺกมมคฺคตํ คตํ;

ติโลกนาถํ สุสมาหิตํ หิตํ,สมนฺตจกฺขุํ ปณมามิ ตํมิตํ.

Con xin đảnh lễ Đấng Vô Lượng, Ngài là nơi nương náu của lòng bi mẫn, đã làm những việc khó làm ở khắp nơi, đã vượt qua biển cả của sự hiện hữu. Ngài là Chúa Tể của ba cõi, bậc có tâm định tĩnh, bậc mang lại lợi ích, bậc có con mắt toàn diện.

๙.

ตหึ ตหึ ปารมิสญฺจยํ จยํ,คตํ คตํ สพฺภิ สุขปฺปทํ ปทํ;

นรานรานํ สุขสมฺภวํ ภวํ,นมานมานํ ชินปุงฺควํ ควํ.

Ngài đã tích lũy các Ba-la-mật ở khắp mọi nơi, đã đi đến nơi an lạc ban hạnh phúc cho người hiền. Ngài là nguồn hạnh phúc cho người và trời. Con xin đảnh lễ Đấng Chiến Thắng cao cả, bậc đáng được tôn kính.

๑๐.

10.

มคฺคงฺคนาวํ มุนิทกฺขนาวิโก,อีหาผิยํ ญาณกเรน คาหโก;

อารุยฺห โย ตาย พหู ภวณฺณวา,ตาเรสิ ตํ พุทฺธมฆปฺปหํ นเม.

Bậc Thánh nhân là người lái thuyền tài giỏi, con thuyền là các chi đạo, tay trí tuệ cầm vững mái chèo tinh tấn. Ngài đã lên thuyền ấy và đưa nhiều chúng sanh vượt qua biển cả của sự hiện hữu. Con xin đảnh lễ Đức Phật, bậc đã đoạn trừ mọi điều ác.

๑๑.

11.

สมตึสติปารมิสมฺภรณํ,วรโพธิทุเม จตุสจฺจทสํ;

วรมิทฺธิคตํ นรเทวหิตํ,ติภวูปสมํ ปณมามิ ชินํ.

Con xin đảnh lễ Đấng Chiến Thắng, Ngài đã viên mãn ba mươi pháp Ba-la-mật, đã thấy Tứ Diệu Đế dưới cội Bồ đề, đã đạt được thần thông tối thượng, là bậc mang lại lợi ích cho người và trời, là bậc dập tắt ba cõi.

๑๒.

12.

สตปุญฺญชลกฺขณิกํ วิรชํ,คคนูปมธึ ธิติเมรุสมํ;

ชลชูปมสีตลสีลยุตํ,ปถวีสหนํ ปณมามิ ชินํ.

Con xin đảnh lễ Đấng Chiến Thắng, bậc vô nhiễm, có các tướng tốt sanh từ trăm phước báu, có trí tuệ như hư không, có lòng kiên định như núi Tu Di, có giới hạnh mát mẻ như hoa sen, có lòng nhẫn nại như đất.

๑๓.

13.

โย [Pg.3] พุทฺโธ สุมติ ทิเว ทิวากโรว,โสภนฺโต รติชนเน สิลาสนมฺหิ;

อาสีโน สิวสุขทํ อเทสิ ธมฺมํ,เทวานํ ตมสทิสํ นมามิ นิจฺจํ.

Vị Phật trí tuệ nào, Ngài ngự trên bảo tọa bằng đá khả ái, tỏa sáng như mặt trời trên bầu trời, đã thuyết pháp mang lại an lạc hạnh phúc cho chư thiên, con xin luôn luôn đảnh lễ bậc Vô Song ấy.

๑๔.

14.

โย ปาทปงฺกชมุทุตฺตลราชิเกหิ,โลเกหิ ตีหิวิกเลหิ นิรากุเลหิ;

สมฺปาปุเณ นิรุปเมยฺยตเมว นาโถ,ตํ สพฺพโลกมหิตํ อสมํ นมามิ.

Vị Chúa Tể nào, mà ba cõi không phiền não, không rối ren cùng với các vị vua tối cao đã đến với đôi chân sen của Ngài, bậc đã đạt đến sự vô song không thể sánh bằng, con xin đảnh lễ Ngài, bậc Vô Song được tất cả thế gian tôn kính.

๑๕.

15.

พุทฺธํ นรานรสโมสรณํ ธิตตฺตํ,ปญฺญาปทีปชุติยา วิหตนฺธการํ;

อตฺถาภิกามนรเทวหิตาวหํ ตํ,วนฺทามิ การุณิกมคฺคมนนฺตญาณํ.

Con xin đảnh lễ Đức Phật, bậc có trí tuệ vô biên, bậc từ bi tối thượng, Ngài là nơi nương tựa cho người và trời, bậc kiên định, đã xua tan bóng tối bằng ánh sáng của ngọn đèn trí tuệ, và mang lại lợi ích cho người và trời mong cầu mục đích tối hậu.

๑๖.

16.

อขิลคุณนิธาโน โย มุนินฺโทปคนฺตฺวา,วนมิสิปตนวฺหํ สญฺญตานํ นิเกตํ;

ตหิมกุสลเฉทํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺโต,ตมตุลมภิกนฺตํ วนฺทเนยฺยํ นมามิ.

Vị Vua của các bậc Thánh nào, kho tàng của mọi đức hạnh, đã đi đến khu rừng tên là Isipatana, nơi ở của những người tự chủ; tại đó Ngài đã chuyển Pháp Luân đoạn trừ các pháp bất thiện. Con xin đảnh lễ Ngài, bậc đáng tôn kính, đáng mến, không ai sánh bằng.

๑๗.

17.

สุจิปริวาริตํ สุรุจิรปฺปภาหิ รตฺตํ,สิริวิสราลยํ คุปิตมินฺทฺริเยหุเปตํ;

รวิสสิมณฺฑลปฺปภุติลกฺขโณปจิตฺตํ,สุรนรปูชิตํ สุคตมาทรํ นมามิ.

Con xin thành kính đảnh lễ Đấng Thiện Thệ, Ngài được các bậc thanh tịnh vây quanh, tỏa sáng với hào quang rực rỡ, là nơi nương náu của sự huy hoàng lan tỏa, có các căn được hộ trì, được trang điểm bằng các tướng tốt như vầng nhật nguyệt, và được trời người cúng dường.

๑๘.

18.

มคฺโคฬุมฺเปน มุหปฏิฆาสาทิอุลฺโลลวีจึ,สํสาโรฆํ ตริ ตมภยํ ปารปตฺตํ ปชานํ;

ตาณํ เลณํ อสมสรณํ เอกติตฺถํ ปติฏฺฐํ,ปุญฺญกฺเขตฺตํ ปรมสุขทํ ธมฺมราชํ นมามิ.

Con xin đảnh lễ Đức Pháp Vương, Ngài đã dùng chiếc bè là Đạo để vượt qua dòng lũ luân hồi với những con sóng si mê, sân hận, ái dục; Ngài đã đến bờ bên kia an ổn cho chúng sanh. Ngài là nơi che chở, nơi ẩn náu, nơi nương tựa vô song, là bến đỗ duy nhất, là nền tảng, là ruộng phước, là người ban tặng hạnh phúc tối thượng.

๑๙.

19.

กณฺฑมฺพํมูเล ปรหิตกโร โย มุนินฺโท นิสินฺโน,อจฺเฉรํ สีฆํ นยนสุภคํ อากุลณฺณคฺคิชาลํ;

ทุชฺชาลทฺธํสํ มุนิภิชหิตํ ปาฏิเหรํ อกาสิ,วนฺเท ตํ เสฏฺฐํ ปรมรติชํ อิทฺธิธมฺเมหุเปตํ.

Vị Vua của các bậc Thánh nào, bậc làm lợi ích cho người khác, đã ngồi dưới cội xoài Kaṇḍamba và thực hiện phép lạ, điều mà các vị thánh khác đã từ bỏ: một phép lạ kỳ diệu, nhanh chóng, đẹp mắt, một khối nước và một lưới lửa, phá tan tà kiến của ngoại đạo. Con xin đảnh lễ bậc Tối Thắng ấy, người sinh ra từ niềm vui tối thượng, người có đầy đủ các pháp thần thông.

๒๐.

20.

มุนินฺทกฺโก [Pg.4] ยฺเวโก ทยุทยรุโณ ญาณวิตฺถิณฺณพิมฺโพ,วิเนยฺยปฺปาโณฆํ กมลกถิตํ ธมฺมรํสีวเรหิ;

สุโพเธสี สุทฺเธ ติภวกุหเร พฺยาปิตกฺกิตฺตินญฺจ,ติโลเกกจฺจกฺขุํ ทุขมสหนํ ตํ มเหสึ นมามิ.

Con xin đảnh lễ bậc Đại Thánh, Ngài là con mắt duy nhất của ba cõi, không thể kham nhẫn trước khổ đau của chúng sanh. Vua của các bậc Thánh là mặt trời duy nhất, có lòng bi mẫn là rạng đông, có trí tuệ là vầng sáng bao la, Ngài dùng những tia sáng Pháp cao quý để làm nở rộ những đóa sen là chúng sanh cần được giáo hóa trong hang động thanh tịnh của ba cõi, và danh tiếng của Ngài vang xa.

๒๑.

21.

โย ชิโน อเนกชาติยํ สปุตฺตทารมงฺคชีวิตมฺปิ,โพธิเปมโต อลคฺคมานโส อทาสิเยว อตฺถิกสฺส;

ทานปารมึ ตโต ปรํ อปูริ สีลปารมาทิกมฺปิ,ตาสมิทฺธิโยปยาตมคฺคตํ ตเมกทีปกํ นมามิ.

Vị Chiến Thắng nào, trong vô số kiếp, vì lòng yêu mến Bồ đề, với tâm không dính mắc, đã bố thí cả con cái, vợ, tay chân và mạng sống cho người cần đến; Ngài đã viên mãn Bố thí Ba-la-mật và sau đó là các Ba-la-mật khác như Trì giới; nhờ năng lực của các Ba-la-mật ấy mà Ngài đã đạt đến địa vị tối thượng. Con xin đảnh lễ Ngài, ngọn đèn độc nhất.

๒๒.

22.

เทวาเทวาติเทวํ นิธนวปุธรํ มารภงฺคํ อภงฺคํ,ทีปํ ทีปํ ปชานํ ชยวรสยเน โพธิปตฺตํธิปตฺตํ;

พฺรหฺมาพฺรหฺมาคตานํ วรคิรกถิกํ ปาปหีนํ ปหีนํ,โลกาโลกาภิรามํ สตตมภินเม ตํ มุนินฺทํ มุนินฺทํ.

Con luôn đảnh lễ bậc Vua của các Thánh, Ngài là Thiên Trung Thiên, mang thân cuối cùng, là Đấng phá tan Ma vương, không thể bị phá hoại. Ngài là hòn đảo, là ngọn đèn cho chúng sanh, đã đạt được giác ngộ trên bảo tọa chiến thắng. Ngài là người thuyết giảng lời cao quý cho các Phạm thiên đã đến, đã từ bỏ điều ác, được điều ác từ bỏ. Ngài làm vui lòng thế gian và phi thế gian.

๒๓.

23.

พุทฺโธ นิคฺโรธพิมฺโพ มุทุกรจรโณ พฺรหฺมโฆเสณิชงฺโฆ,โกสจฺฉาทงฺคชาโต ปุนรปิ สุคโต สุปฺปติฏฺฐิตปาโท;

มูโททาตุณฺณโลโม อถมปิ สุคโต พฺรหฺมุชุคฺคตฺตภาโว,นีลกฺขี ทีฆปณฺหี สุขุมมลฉวี โถมฺยรสคฺคสคฺคี.

Đức Phật có thân hình cân đối như cây bàng, tay chân mềm mại, giọng nói như Phạm thiên, bắp chân như nai chúa. Ngài có âm mã tàng, lại nữa, Đấng Thiện Thệ có bàn chân bằng phẳng. Ngài có lông trắng mềm mại giữa hai chân mày (Bạch Hào tướng), lại nữa, Đấng Thiện Thệ có thân hình thẳng như Phạm thiên. Ngài có mắt xanh biếc, gót chân dài, da mịn màng không tì vết, có thần kinh cảm nhận vị tối thượng.

๒๔.

24.

จตฺตาลีสคฺคทนฺโต สมกลปนโช อนฺตรํสปฺปปีโน,จกฺเกนงฺกิตปาโท อวิรฬทสโน มารชุสฺสงฺขปาโท.

Ngài có bốn mươi răng, răng đều đặn, khoảng giữa hai vai đầy đặn. Lòng bàn chân có hình bánh xe, răng khít không có kẽ hở, mu bàn chân cao.

ติฏฺฐนฺโต [Pg.5] โนนมนฺโตภยกรมุทุนา ชณฺณุกานามสนฺโต,วฏฺฏกฺขนฺโธ ชิโน โคตรุณปขุมโก สีหปุพฺพฑฺฒกาโย.

Khi đứng thẳng không cần cúi xuống, Ngài có thể dùng cả hai bàn tay mềm mại chạm đến đầu gối. Đấng Chiến Thắng có vai tròn, lông mi như bò tơ, nửa thân trên như sư tử.

๒๕.

25.

สตฺตปฺปีโน จ ทีฆงฺคุลิ มถ สุคโต โลมกูเปกโลโม,สมฺปนฺโนทาตทาโฐ กนกสมตโจ นีลมุทฺธคฺคโลโม.

Ngài có bảy chỗ đầy đặn, ngón tay dài, lại nữa, Đấng Thiện Thệ có mỗi lỗ chân lông chỉ mọc một sợi lông. Ngài có răng nanh trắng hoàn hảo, da như vàng, lông trên đầu màu xanh biếc.

สมฺพุทฺโธ ถูลชิวฺโห อถ สีหหนุโก ชาลิกปฺปาทหตฺโถ,นาโถ อุณฺหีสสีโส อิติคุณสหิตํ ตํ มเหสึ นมามิ.

Đấng Chánh Đẳng Chánh Giác có lưỡi lớn, hàm như sư tử, tay chân có màng lưới. Bậc Chúa Tể có nhục kế trên đỉnh đầu. Con xin đảnh lễ bậc Đại Thánh, người có đầy đủ những đức tướng như vậy.

๒๖.

26.

พุทฺโธพุทฺโธติโฆโส อติทุลภตโร กา กถา พุทฺธภาโว,โลเก ตสฺมา วิภาวี วิวิธหิตสุขํ สาธโว ปตฺถยนฺตา.

Tiếng 'Phật, Phật' còn vô cùng hiếm có, huống chi là Phật quả. Do đó, trong thế gian, người hiền trí mong cầu các điều lợi ích và an lạc khác nhau.

อิฏฺฐํ อตฺถํ วหนฺตํ สุรนรมหิตํ นิพฺภยํ ทกฺขิเณยฺยํ,โลกานํ นนฺทิวฑฺฒํ ทสพลมสมํ ตํ นมสฺสนฺตุ นิจฺจํ.

Nguyện thường xuyên đảnh lễ bậc Thập Lực, đấng Vô Song, người mang lại lợi ích mong muốn, được trời người tôn kính, bậc Vô Úy, xứng đáng thọ nhận cúng dường, làm tăng trưởng niềm hoan hỷ cho các thế giới.

๒๗.

27.

ปุญฺเญเนเตน โสหํ นิปุณมติ สโต สมฺปราเย จ ติตฺโต,ทกฺโข ทิฏฺฐุชฺชุปญฺโญ อวิกลวีริโย โภควา สํวิภาคี.

Do phước báu này, trong đời vị lai, nguyện cho con có trí tuệ tinh tế, có chánh niệm, biết đủ, khéo léo, có tri kiến và trí tuệ ngay thẳng, có tinh tấn không thối chuyển, có tài sản, và biết chia sẻ.

ติกฺโข สูโร ธิตตฺโต สปรหิตจโร ทีฆชีวี อโรโค,ธญฺโญ วณฺโณ ยสสฺสี อติพลวธโร กิตฺติมา ขนฺตุเปโต.

(Nguyện cho con) có trí tuệ sắc bén, dũng cảm, kiên định, thực hành lợi mình lợi người, sống lâu, không bệnh tật, có phước, có dung sắc, có danh tiếng, có sức mạnh phi thường, có tiếng tăm, và đầy đủ nhẫn nại.

๒๘.

28.

สทฺโธ [Pg.6] ทาตงฺคุเปโต ปรมสิริธโร ทิฏฺฐธมฺเม วิรตฺโต,ลชฺชี กลฺยาณมิตฺโต อภิรตกุสโล ปญฺจสีลาทิรกฺโข.

(Nguyện cho con) có tín tâm, đầy đủ phẩm hạnh của người bố thí, có được tài sản tối thượng, không luyến ái trong các pháp hiện tại, có lòng tàm, có bạn lành, hoan hỷ trong việc thiện, và giữ gìn năm giới v.v...

อปฺปิจฺโฉ อปฺปโกโธ อติวุชุหทโย อิทฺธิมา อปฺปเมยฺโย,ปาสํโส เปมวาโจ สุชนคุณวิทู มามโก โส ภเวยฺยํ.

Nguyện cho con trở thành người ít ham muốn, ít sân hận, có tâm vô cùng ngay thẳng, có thần thông, không thể lường được, đáng tán thán, có lời nói ái ngữ, biết được đức hạnh của người hiền, nguyện con được như vậy.

๒๙.

29.

อิตฺถํ อสงฺขเย นาถ, คุเณ ลกฺขณทีปิเต;

คาถาสุ สูจกาสฺเวก, คาถมฺปิ สรเต พุโธ.

Như vậy, hỡi bậc Lãnh Đạo, trong vô số đức hạnh được nêu rõ đặc tính, trong các câu kệ chỉ dẫn này, nếu người trí nhớ được dù chỉ một câu kệ.

๓๐.

30.

จตุราปายมุตฺโต โส, สาธกตฺถทฺวยสฺส จ;

หตูปทฺทวชาโล จ, ลาภี หิตสุขสฺส จ.

Người ấy sẽ thoát khỏi bốn đường ác, thành tựu được hai lợi ích (lợi mình, lợi người), phá tan được lưới tai họa, và đạt được lợi ích và an lạc.

๓๑.

31.

อธิโป นรเทวานํ, จตุทีปิสฺสโรปิ วา;

ภเวยฺย อนฺติเม เทเห, ตมญฺญํ เสตฉตฺตกํ.

Người ấy sẽ là chúa của người và trời, hoặc là vua của bốn châu thiên hạ. Trong thân cuối cùng, sẽ trở thành một vị khác dưới lọng trắng (tức là một vị Phật).

๓๒.

32.

ภาวนายานมารุยฺห, สมเมสฺสติ สุพฺพโต;

อิมสฺมึ อตฺตภาเวปิ, อโรโค ทีฆชีวิโก.

Bậc thiện hạnh, khi đã lên cỗ xe thiền định, sẽ đạt đến sự tịch tịnh. Ngay trong kiếp sống này, người ấy cũng không bệnh tật và sống lâu.

๓๓.

33.

ปูชิโต สพฺพโลเกหิ, ภาวนาภิรตีมโน;

ชนปฺปิโย มนาโป จ, กา กถาขิลธารเณ.

Được tất cả thế giới tôn kính, tâm hoan hỷ trong thiền định, được dân chúng yêu mến và quý trọng, huống chi là việc ghi nhớ tất cả (những gì đã nghe).

นมกฺการปาฬิ นิฏฺฐิตา.

Phần Chánh văn Lễ Bái đến đây là kết thúc.

นมกฺการฏีกา

Phần Phụ Chú giải Lễ Bái

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

Con xin đảnh lễ Đức Thế Tôn, bậc A-la-hán, đấng Chánh Đẳng Chánh Giác.

๑.

สุคตนฺตฺยาทิวณฺเณหิ[Pg.7], ปสตฺถญฺจ สุขทฺททํ;

วนฺทนฺตานํ ชินํ นตฺวา, ธมฺมํ สุทฺธํ คณุตฺตมํ.

Sau khi đã đảnh lễ bậc Chiến Thắng, Pháp bảo thanh tịnh, và Tăng đoàn tối thượng, là đấng được tán thán bằng những phẩm hạnh như Thiện Thệ v.v... và là đấng ban cho sự an lạc đến những người lễ bái.

๒.

นมกฺการํ หิตตฺถีหิ, โปราณาจริเยหิ จ;

ลิขิตฺวา ฐปิตํ ปุญฺญ, พุทฺธิยา เตน วนฺทินํ.

Bài Kệ Lễ Bái đã được các bậc cổ sư, những người mong cầu lợi ích, viết ra và thiết lập vì trí tuệ phước đức của những người lễ bái.

๓.

ตสฺสตฺถวณฺณนํ กสฺสํ, คมฺภีรตฺถสุโพธนํ;

โมวิปุนาเมน สนฺเตน, สีลุเปเตน ยาจิโต.

Do được thỉnh cầu bởi bậc hiền nhân tên là Movipu, người có giới hạnh, tôi sẽ soạn thảo phần giải thích ý nghĩa của bài kệ ấy, một bài giải thích làm cho ý nghĩa sâu xa trở nên dễ hiểu.

๔.

วณฺณนฺโตปิ จ ตสฺสตฺถํ, ตํ ตํ อฏฺฐกถาทิสุ;

วุตฺตญาเยน กสฺสามิ, สทฺธา สุณาถ สาธโว.

Và trong khi giải thích ý nghĩa của nó, tôi sẽ thực hiện theo phương pháp đã được nói đến trong các sách Chú giải v.v... Hỡi các thiện tín, hãy lắng nghe với lòng tin.

๕.

นมนํ นมตีตี วา, นมตี เตน วา นโม;

ตสฺส กาโรนฺติ ตาหีติ, นมกฺกาโรติ วุจฺจติ.

Sự cúi lạy, hoặc 'người ấy cúi lạy', hoặc 'người ấy cúi lạy bằng phương tiện đó', (được gọi là) 'namo'. 'Họ thực hiện việc đó (sự lễ bái) bằng những (lời) này', do đó được gọi là 'namakkāra' (sự lễ bái).

๖.

ตญฺจ พุทฺธโฆสาจริ, เยน ปุพฺพสุตํ กตํ;

พุทฺธโฆสุปฺปตฺติยญฺจ, ตํ ตํ ปน กถาทิสุ.

Và điều đó, do ngài Chú giải sư Buddhaghosa, người đã sáng tác trước đây; và trong truyện 'Sự xuất hiện của Buddhaghosa', và trong các câu chuyện khác v.v...

๗.

น ทิฏฺฐํ กตการณํ, ตสฺมา หิตตฺถิเกหิ จ;

โปราณาจริเยหี จ, ฐปิตนฺติ มยา วุตฺตํ;

ตํ การณํ วิญฺญูหี จ, วิจาเรตฺวา วิชานิตนฺติ.

Nguyên nhân sáng tác đã không được thấy. Do đó, tôi đã nói rằng nó được thiết lập bởi các bậc cổ sư mong cầu lợi ích. Nguyên nhân đó nên được các bậc hiền trí xem xét và nhận biết.

๑.

สุคตํ สุคตํ เสฏฺฐํ, กุสลํกุสลํ ชหํ;

อมตํ อมตํ สนฺตํ, อสมํ อสมํ ททํ.

Bậc Thiện Thệ, đã đến nơi tốt đẹp cao tột; bậc từ bỏ điều bất thiện bằng điều thiện; bậc Bất Tử, ban cho trạng thái Bất Tử an tịnh; bậc Vô Song, ban cho pháp Vô Song.

สรณํ สรณํ โลกํ, อรณํ อรณํ กรํ;

อภยํ อภยํ ฐานํ, นายกํ นายกํ นเม.

Bậc Nương Tựa, là nơi nương tựa cho thế gian; bậc Vô Tranh, làm cho (chúng sanh) không còn tranh đấu; bậc Vô Úy, ban cho trạng thái không sợ hãi; bậc Lãnh Đạo, con xin đảnh lễ bậc Lãnh Đạo.

๑. [ก] อิทานิ [Pg.8] ปฐมํ ตาว สุคตนฺตฺยาทีหิ อฏฺฐารสหิ คุเณหิ โถเมตฺวา พุทฺธสฺส วนฺทิตุกาเมน สุคตนฺติอาทิ คาถาทฺวยํ อารทฺธํ. อยํ ปน สพฺพปาทาทิยมกปถฺยา วตฺตคาถาติ ทฏฺฐพฺพํ. ตํ ปน ยมกํ สุโพธาลงฺกาเร กิลิฏฺฐโทสนฺติ วุตฺตํ.

1. [Ka] Bây giờ, trước hết, do vị có lòng muốn đảnh lễ Đức Phật sau khi đã tán thán Ngài bằng mười tám đức hạnh bắt đầu bằng 'Thiện Thệ', hai câu kệ bắt đầu bằng 'Sugata' đã được khởi đầu. Nên hiểu rằng đây là thể kệ Pathyāvatta với phép trùng điệp ở đầu mỗi dòng (sabbapādādiyamaka). Tuy nhiên, phép trùng điệp đó, trong sách Subodhālaṅkāra, được nói là có lỗi khó hiểu (kiliṭṭhadosa).

วุตฺตญฺหิ ตตฺถ –

Vì đã được nói ở đó rằng –

‘‘ยํ กิลิฏฺฐปทํ มนฺทา, ภิเธยฺยํ ยมกาทิกํ;

กิลิฏฺฐปทโทเสว, ตมฺปิ อนฺโต กรียตี’’ติ.

Bất cứ điều gì có từ ngữ khó hiểu, ý nghĩa khó nắm bắt, như phép trùng điệp (yamaka) v.v...; điều đó cũng được bao gồm trong lỗi dùng từ khó hiểu.

อยํ ปเนตฺถ ปตีตสทฺทรจิตตฺตาเยว ปสาทคุณ สงฺขาเตน สทฺทาลงฺกาเรน สํยุตฺตา โหติ. ตสฺมา ตํ ยมกํ สุวุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ ปราสุ ยมกคาถาสุ. เตน วุตฺตํ ปุนา ลงฺกาเร –

Tuy nhiên, ở đây, chính vì được sáng tác bằng những từ ngữ quen thuộc, nên nó được kết hợp với phép trang sức ngôn từ được gọi là phẩm chất trong sáng (pasādaguṇa). Do đó, nên hiểu rằng phép trùng điệp đó là khéo nói. Tương tự như vậy đối với các câu kệ trùng điệp khác. Vì vậy, lại được nói trong sách Alaṅkāra rằng –

‘‘ปตีตสทฺทรจิตํ, สิลิฏฺฐปทสนฺธิกํ;

ปสาทคุณสํยุตฺตํ, ยมกํ มตเมทิส’’นฺติ.

Phép trùng điệp được sáng tác bằng từ ngữ quen thuộc, có sự nối kết từ ngữ nhuần nhuyễn, kết hợp với phẩm chất trong sáng, một phép trùng điệp như vậy được chấp nhận.

ตตฺถ สุคตนฺติ โสภนคมนตฺตา สุนฺทรํ ฐานํ คตตฺตา สมฺมา คตตฺตา จ สุคโต, โส หิ โสภนํ อริยมคฺเคน คจฺฉตีติ สุคโตติ วุจฺจติ, สุปุพฺโพ คมุธาตุ ต. สุสทฺโท โสภนตฺโถ. อริยมคฺคคมเนน ปริสุทฺธํ อนวชฺชํ เขมํ ทิสํ อสชฺชมาโน คโตติ อตฺโถ. ตญฺจ คมนํ ทุวิธํ โหติ กายคมนํ, ญาณคมนญฺจาติ. ตตฺถ ภควโต เวเนยฺยชนุปสงฺกมนํ เอกนฺเตน เตสํ หิตสุขสฺส นิปฺผาท นโต โสภนํ กาเยน คมนํ กายคมนํ นาม. สยมฺภู ญาเณน ปน สกลมฺปิ โลกํ ปริญฺญาภิสมยวเสน ปริชานนโต ญาเณน คมนํ ญาณคมนํ นาม. อิธ ปน ญาณคมนํ อธิปฺเปตํ. องฺคุตฺตรฏีกายํ ปน ‘‘โสภนํ คตํ คมนํ เอตสฺสาติ สุคโต’’ติ วุตฺตํ. สุนฺทรํ ฐานํ คจฺฉตีติ สุคโตติ จ วุจฺจติ, อารมฺมณกรณวเสน อมตํ นิพฺพานํ คโตติ [Pg.9] อตฺโถ. สมฺมา อวิปรีตํ เจส คจฺฉตีติ สุคโตติ วุจฺจติ. สุสทฺโท สมฺมาสทฺทตฺโถ. เตน เตน มคฺเคน เย กิเลสา ปหีนา, เต กิเลเส น ปุเนติ น ปจฺเจติ น ปจฺจาคจฺฉตีติ อตฺโถ. อถ วา สมฺมา อาคจฺฉตีติ สุคโตติ จ วุจฺจติ, ทีปงฺกรปาทมูลโต ปภุติ ยาว โพธิมณฺฑา ตาว สมตึสปารมิปูริกาย สมฺมาปฏิปตฺติยา สพฺพโลกสฺส หิตสุขเมว กโรนฺโต สสฺสตํ อุจฺเฉทํ กามสุขํ อตฺตกิลมถญฺจาติ อิเม จนฺเต อนุปคจฺฉนฺโต อาคโตติ อตฺโถ. ตํ สุคตํ พุทฺธํ นเม นมามีติ สมฺพนฺโธ.

Trong đó, 'Sugata' (Thiện Thệ) là vì có sự đi tốt đẹp, vì đã đi đến nơi tốt đẹp, và vì đã đi một cách chân chánh. Ngài được gọi là Thiện Thệ vì Ngài đi một cách tốt đẹp trên con đường thánh. (Từ này được cấu tạo từ) tiếp đầu ngữ 'su', động từ căn 'gam', và tiếp vị ngữ 'ta'. Từ 'su' có nghĩa là tốt đẹp. Ý nghĩa là, bằng việc đi trên con đường thánh, Ngài đã đi đến một phương hướng thanh tịnh, không thể chê trách, an ổn mà không dính mắc. Sự đi đó có hai loại: thân hành và trí hành. Trong đó, việc Đức Thế Tôn đến với chúng sanh cần được giáo hóa, vì chắc chắn mang lại lợi ích và an lạc cho họ, là một sự đi tốt đẹp bằng thân, được gọi là thân hành. Còn việc biết toàn bộ thế gian bằng trí tuệ tự chứng ngộ thông qua sự liễu tri và chứng ngộ, là sự đi bằng trí tuệ, được gọi là trí hành. Tuy nhiên, ở đây, trí hành được chủ ý đến. Nhưng trong Phụ Chú giải Tăng Chi Bộ, có nói rằng: 'Thiện Thệ là người có sự đi tốt đẹp'. Ngài cũng được gọi là Thiện Thệ vì Ngài đi đến nơi tốt đẹp; ý nghĩa là Ngài đã đi đến Niết Bàn bất tử, lấy đó làm đối tượng. Ngài cũng được gọi là Thiện Thệ vì Ngài đi một cách chân chánh, không sai lệch. Từ 'su' có nghĩa là 'chân chánh'. Ý nghĩa là, những phiền não nào đã được đoạn trừ bởi đạo lộ này hay đạo lộ kia, Ngài không quay lại, không trở lui, không trở về với những phiền não đó. Hoặc, Ngài được gọi là Thiện Thệ vì Ngài đã đến một cách chân chánh. Ý nghĩa là, từ dưới chân Đức Phật Nhiên Đăng cho đến bồ đề đoàn, Ngài đã đến bằng cách thực hành đúng đắn để hoàn thiện ba mươi pháp ba-la-mật, chỉ làm lợi ích và an lạc cho toàn thể thế gian, không đi đến các cực đoan là thường kiến, đoạn kiến, lạc thú trong dục lạc và khổ hạnh ép xác. Mối liên hệ là 'con xin đảnh lễ Đức Phật, bậc Thiện Thệ ấy'.

ปุน สุคตนฺติ สมฺมา คทตฺตา สุคโต. โส หิ สมฺมา คทติ ภาสตีติ สุคโตติ วุจฺจติ. สุปุพฺพคทธาตุ ภาสายํ วิยตฺติยํ วาจายํ วา, ต, ทสฺส โต. ฉสุ วาจาสุ ยุตฺตฏฺฐาเน ยุตฺตเมว ทฺวิวาจํ ภาสตีติ อตฺโถ. วุตฺตญฺหิ มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิยํ อภยราชกุมารสุตฺเต –

Lại nữa, là Sugata (Thiện Thệ) vì đã đi một cách chánh thiện. Vị ấy đi một cách chánh thiện, nói một cách chánh thiện, nên được gọi là Sugata. Căn `gad` có tiếp đầu ngữ `su` có nghĩa là nói năng, diễn đạt rõ ràng, hoặc lời nói; (hậu tố) `ta` (của nó) trở thành `to`. Nghĩa là, trong sáu loại lời nói, Ngài chỉ nói hai loại lời nói thích hợp vào đúng lúc. Điều này đã được nói đến trong kinh Abhayarājakumāra (Vương tử Vô Úy) thuộc Trung Bộ Kinh, phần Trung Bán Ngũ Thập –

๑

. ‘‘ราชกุมาร ยํ ตถาคโต ตํ วาจํ ชานาติ อภูตํ อตจฺฉํ อนตฺถสํหิตํ, สา จ ปเรสํ อปฺปิยา อมนาปา, น ตํ ตถาคโต วาจํ ภาสติ. ๒. ยมฺปิ ตถาคโต วาจํ ชานาติ ภูตํ ตจฺฉํ อนตฺถสํหิตํ, สา จ ปเรสํ อปฺปิยา อมนาปา. ตมฺปิ ตถาคโต วาจํ น ภาสติ. ๓. ยญฺจ โข ตถาคโต วาจํ ชานาติ ภูตํ ตจฺฉํ อตฺถสํหิตํ, สา จ ปเรสํ อปฺปิยา อมนาปา, ตตฺรกาลญฺญู ตถาคโต โหติ ตสฺสา วาจาย เวยฺยากรณาย. ๔. ยํ ตถาคโต วาจํ ชานาติ อภูตํ อตจฺฉํ อนตฺถสํหิตํ, สา จ ปเรสํ ปิยา มนาปา, น ตํ ตถาคโต วาจํ ภาสติ. ๕. ยมฺปิ ตถาคโต ชานาติ ภูตํ ตจฺฉํ อนตฺถสํหิตํ, สา จ ปเรสํ ปิยา มนาปา, ตมฺปิ ตถาคโต วาจํ น ภาสติ. ๖. ยญฺจ โข ตถาคโต วาจํ ชานาติ ภูตํ ตจฺฉํ อตฺถสํหิตํ, สา จ ปเรสํ ปิยา มนาปา[Pg.10]. ตตฺร กาลญฺญู ตถาคโต โหติ ตสฺสา วาจาย เวยฺยากรณายา’’ติ.

1. "Này Vương tử, lời nói nào Như Lai biết là không thật, không đúng, không đem lại lợi ích, và lời nói ấy không được người khác yêu thích, không vừa lòng, Như Lai không nói lời nói ấy. 2. Lời nói nào Như Lai biết là thật, là đúng, nhưng không đem lại lợi ích, và lời nói ấy không được người khác yêu thích, không vừa lòng, Như Lai cũng không nói lời nói ấy. 3. Và lời nói nào Như Lai biết là thật, là đúng, đem lại lợi ích, nhưng lời nói ấy không được người khác yêu thích, không vừa lòng, ở đây Như Lai biết thời để giải thích lời nói ấy. 4. Lời nói nào Như Lai biết là không thật, không đúng, không đem lại lợi ích, nhưng lời nói ấy được người khác yêu thích, vừa lòng, Như Lai không nói lời nói ấy. 5. Lời nói nào Như Lai biết là thật, là đúng, nhưng không đem lại lợi ích, và lời nói ấy được người khác yêu thích, vừa lòng, Như Lai cũng không nói lời nói ấy. 6. Và lời nói nào Như Lai biết là thật, là đúng, đem lại lợi ích, và lời nói ấy được người khác yêu thích, vừa lòng, ở đây Như Lai biết thời để giải thích lời nói ấy."

เอตฺถ ปาฬิยํ ปเนสา สุขคฺคหณตฺถํ สงฺเขเปน เวทิตพฺพา. กถํ เหสา อภูตา อนตฺถสํหิตา อปฺปิยา วาจา จ, ภูตา อนตฺถสํหิตา อปฺปิยา วาจา จ, ภูตา อตฺถ สํหิตา อปฺปิยา วาจา จ, อภูตา อนตฺถสํหิตา ปิยา วาจา จ, ภูตา อนตฺถสํหิตา ปิยา วาจา จ, ภูตา อตฺถสํหิตา ปิยา วาจา จาติ ฉพฺพิธา โหตีติ. ตตฺถ อโจรํเยว โจโร อยนฺติอาทิวเสน วตฺตพฺพวาจา ปฐมวาจา นาม. โจรํเยว โจโร อยนฺติอาทิวเสน วตฺตพฺพวาจา ทุติยวาจา นาม. อกตปุญฺญตาย ทุคฺคโต ทุพฺพณฺโณ อปฺเปสกฺโข, อิธ ปน ฐตฺวาปิ ปุน ปุญฺญํ น กโรติ, ทุติยจิตฺตวาเร กถํ จตูหิ อปาเยหิ มุจฺจิสฺสตีติ เอวํ มหาชนสฺส อตฺถปุเรกฺขาเรน ธมฺมปุเรกฺขาเรน อนุสาสนีปุเรกฺขาเรน วตฺตพฺพวาจา ตติยวาจา นาม. เอโก ธุตฺโต อาห-มยฺหํ โภ มาตุ มยิ กุจฺฉิคเต กปิฏฺฐผลโทหโฬ อโหสิ. สา อญฺญํ กปิฏฺฐหารกํ อลภมานา มํเยว เปเสสิ. อหํ คนฺตฺวา รุกฺขํ อภิรุหิตุํ อสกฺโกนฺโต อตฺตนาว อตฺตานํ ปาเท คเหตฺวา มุคฺครํ วิย รุกฺขสฺส อุปริ ขิปึ. อถ สาขโต สาขํ วิจรนฺโต ผลานิ คเหตฺวา โอตริตุํ อสกฺโกนฺโต ฆรํ คนฺตฺวา นิสฺเสณึ อาหริตฺวา โอรุยฺห มาตุ สนฺติเก คนฺตฺวา ผลานิ มาตุยา อทาสึ. ตานิ ปน มหนฺตานิ โหนฺติ จาฏิปฺป มาณานิ. ตโต เม มาตรา เอกาสเน นิสินฺนาย สมสฏฺฐิผลานิ ขาทิตานีติ. เอวมาทิวเสน วตฺตพฺพวาจา จตุตฺถวาจา นาม. อามิสเหตุ จาฏุกมฺยตาทิวเสน นานปฺปการกํ ปเรสํ โถมนา วาจา เจว ราชกถํ โจรกถนฺติอาทินยปฺปวตฺตา ติรจฺฉานกถา จ ปญฺจมวาจา นาม. อริยสจฺจสนฺนิสฺสิตา ธมฺมกถา ฉฏฺฐมวาจา นาม. ตํ ปน วสฺสสตมฺปิ สุณนฺตา ปณฺฑิตา เนว ติตฺตึ คจฺฉนฺติ[Pg.11]. ตาสุ ปน ภควา ตติยฉฏฺฐมา ทฺวิวาจาเอว ภาสติ. ตสฺมา สปฺปุริเสหิ สาเยว ทฺวิวาจา วตฺตพฺพาติ. อยํ ตทฏฺฐกถายํ อาคโต สงฺเขปนโย. วิสุทฺธิมคฺค มหาฏีกายํ ปน สารตฺถทีปนีฏีกายญฺจ ตทญฺญากาเรน วณฺณิโต. ตาสุ ปน ตํ โอโลเกตฺวา คเหตพฺพนฺติ. อยํ ปเนตฺถ สงฺคหคาถา –

Ở đây, trong đoạn Pāli này, để dễ hiểu, nên biết một cách tóm tắt như sau. Sáu loại lời nói này là như thế nào: lời nói không thật, không lợi ích, không vừa lòng; lời nói thật, không lợi ích, không vừa lòng; lời nói thật, có lợi ích, không vừa lòng; lời nói không thật, không lợi ích, vừa lòng; lời nói thật, không lợi ích, vừa lòng; và lời nói thật, có lợi ích, vừa lòng? Trong đó, lời nói được nói ra theo cách như "người này là kẻ trộm" trong khi người ấy không phải là kẻ trộm, được gọi là lời nói thứ nhất. Lời nói được nói ra theo cách như "người này là kẻ trộm" trong khi người ấy đúng là kẻ trộm, được gọi là lời nói thứ hai. Lời nói được nói ra với mục đích vì lợi ích, vì Chánh pháp, vì giáo huấn cho đại chúng, như là: "Do không làm phước nên (người này) bị khốn khổ, xấu xí, ít uy lực; nay ở đây lại không làm phước nữa, thì trong khoảnh khắc tâm thứ hai (sau khi chết), làm sao thoát khỏi bốn đường ác?", được gọi là lời nói thứ ba. Một kẻ lừa đảo nói: "Này các bạn, khi tôi còn trong bụng mẹ, mẹ tôi thèm ăn quả kapiṭṭha. Vì không tìm được ai hái quả kapiṭṭha, bà đã sai chính tôi. Tôi đi, nhưng không thể trèo lên cây, tôi bèn tự nắm chân mình, ném mình lên cây như một cái chày. Rồi tôi đi từ cành này sang cành khác, hái quả, nhưng không thể xuống được. Tôi về nhà lấy thang, leo xuống, đến gần mẹ và đưa quả cho bà. Những quả ấy to bằng cái chum. Rồi mẹ tôi, ngồi trên một chiếc ghế, đã ăn hết sáu mươi quả." Lời nói được nói ra theo cách như vậy được gọi là lời nói thứ tư. Lời nói tán dương người khác bằng nhiều cách khác nhau vì lợi lộc, như là sự tâng bốc, và những câu chuyện vô ích như chuyện vua, chuyện trộm cướp, được gọi là lời nói thứ năm. Pháp thoại liên quan đến Tứ Thánh Đế được gọi là lời nói thứ sáu. Các bậc hiền trí dù nghe pháp thoại ấy cả trăm năm cũng không bao giờ chán. Trong số đó, Đức Thế Tôn chỉ nói hai loại lời nói là thứ ba và thứ sáu. Do đó, các bậc chân nhân chỉ nên nói hai loại lời nói ấy. Đây là phương pháp tóm tắt được trình bày trong Chú giải của kinh ấy. Tuy nhiên, trong Visuddhimagga Mahāṭīkā (Đại Phụ Chú giải Thanh Tịnh Đạo) và Sāratthadīpanīṭīkā (Phụ Chú giải Hiển Minh Yếu Nghĩa), nó được giải thích theo một cách khác. Trong các sách ấy, nên xem xét và nắm bắt điều đó. Đây là bài kệ tóm tắt về vấn đề này –

‘‘โย ภูตมตฺถสํหีตํ, ปเรสมปฺปิยา วาจํ;

ภูตมตฺถสหีตญฺจ, ปเรสํ ปิยวาจนฺติ;

ทฺวิวาจํ ยุตฺตฏฺฐาเนว, วทตีติ สุคโตติ;

วุจฺจตี จ ทการสฺส, กตฺวา ตการวิญฺญุนา’’ติ.

"Vị nào (nói) lời nói thật, có lợi ích, nhưng không vừa lòng người khác; và lời nói thật, có lợi ích, và vừa lòng người khác; chỉ nói hai loại lời nói ấy vào đúng lúc, nên (gọi là) Sugata; bậc trí biết rằng chữ 'd' được đổi thành chữ 't' nên được gọi như vậy."

เสฏฺฐนฺติ คุณมหนฺตตฺตา ปสตฺถตรํ. โส หิ ปสตฺถานํ วิเสเสน ปสตฺโถติ เสฏฺโฐติ วุจฺจติ. ปสตฺถปทํ, วิเสสตทฺธิเต อิฏฺฐปจฺจโย. ปสตฺถสทฺทสฺส โส, ปสตฺถานํ ปจฺเจกพุทฺธาริยสาวกาทีนํ สีลสมาธิปญฺญาทิ คุเณหิ วิเสเสน ปสตฺโถติ อตฺโถ. อถ วา สุนฺทเร สติปฏฺฐานาทิเภเท ธมฺเม เอสติ คเวสติ เอสึ คเวสินฺติ วา เสฏฺโฐ, พุทฺโธ. สุปุพฺโพเอส คเวสเน ต. ตสฺส รฏฺโฐ. สุสทฺโท สุนฺทรตฺโถ. สนฺเตหิ สปฺปุริเสหิ เอสิตพฺโพ คเวสิตพฺโพติ วา เสฏฺโฐ. สนฺตสทฺทูปปโท อิส คเวสเน ต, สนฺตสทฺทสฺส โส, อิการสฺเส, ตสฺส ฏฺโฐ. สนฺเตหิ สปฺปุริเสหิ อิจฺฉิยติ กนฺติย ตีติ วา เสฏฺโฐ. สนฺตสทฺทูปปโท อิสุ อิจฺฉากนฺตีสุ ต. อถ วา สนฺตานํ สปฺปุริสานํ หิตสุขํ อิจฺฉตีติ เสฏฺโฐ, พุทฺโธ. กตฺตุสาธโนยํ. สุนฺทเร สติปฏฺฐานา ทิเภเท ธมฺเม เอเสติ พุทฺเธตีติ วา เสฏฺโฐ. เหตุ กตฺตุสาธโนยํ. สุปุพฺพเอสธาตุ พุทฺธิยํ ต. ตํ เสฏฺฐํ.

Seṭṭha (Tối Thắng) nghĩa là cao quý hơn cả vì sự vĩ đại của các đức hạnh. Vị ấy được gọi là Seṭṭha vì Ngài cao quý một cách đặc biệt giữa những bậc cao quý. (Đây là) từ `pasattha` (cao quý), với hậu tố `iṭṭha` trong nghĩa so sánh hơn đặc biệt. `sa` của `pasattha` (biến thành `se`). Nghĩa là, Ngài cao quý một cách đặc biệt so với các bậc cao quý như các vị Phật Độc Giác, các vị Thánh Thinh Văn, v.v., về các đức hạnh như giới, định, tuệ. Hoặc, Seṭṭha là Đức Phật, vì Ngài tìm kiếm, truy tầm các pháp tốt đẹp được phân loại như Tứ Niệm Xứ, hoặc Ngài đã tìm kiếm, đã truy tầm (chúng). (Từ này được hình thành từ) căn `esa` (tìm kiếm) có tiếp đầu ngữ `su`, (hậu tố) `ta`. `ta` của nó trở thành `ṭṭha`. Từ `su` có nghĩa là tốt đẹp. Hoặc, Seṭṭha là bậc đáng được các bậc chân nhân, những người hiền thiện, tìm cầu, truy tầm. (Từ này được hình thành từ) căn `isa` (tìm kiếm) có từ đứng trước là `santa` (bậc hiền thiện), (hậu tố) `ta`. `sa` của `santa` (biến thành `se`), `i` (của `isa`) được kéo dài, `ta` của nó trở thành `ṭṭho`. Hoặc, Seṭṭha là bậc được các bậc chân nhân, những người hiền thiện, mong muốn, khao khát. (Từ này được hình thành từ) căn `isu` (mong muốn, khao khát) có từ đứng trước là `santa`, (hậu tố) `ta`. Hoặc, Seṭṭha là Đức Phật, vì Ngài mong muốn hạnh phúc và lợi ích cho các bậc chân nhân, những người hiền thiện. Đây là cách thành lập từ theo nghĩa chủ động. Hoặc, Seṭṭha là bậc làm cho (chúng sanh) biết, giác ngộ các pháp tốt đẹp được phân loại như Tứ Niệm Xứ. Đây là cách thành lập từ theo nghĩa tác động. (Từ này được hình thành từ) căn `esa` có tiếp đầu ngữ `su` trong nghĩa là biết, (hậu tố) `ta`. (Con xin đảnh lễ) bậc Tối Thắng ấy.

กุสลํกุสลํ ชหนฺติ เอตฺถ กุสลํ อกุสลํ ชหนฺติ ปทวิภาโค กาตพฺโพ. กุจฺฉิตํ ปาปธมฺมํ สลยติ จลยติ [Pg.12] กมฺเปติ วิทฺธํเสตีติ กุสลํ, จตุภูมิกกุสลํ ลพฺภติ. กุปุพฺโพ สลธาตุ อ. ตตฺถ กามาวจรกุสลํ ตทงฺคปฺปหาเนน ปาปธมฺมํ สลยติ จลยติ, มหคฺคต กุสลํ วิกฺขมฺภนปฺปหาเนน สลยติ กมฺเปติ, โลกุตฺตร กุสลํ สมุจฺเฉทปฺปหาเนน สลยติ วิทฺธํเสตีติ อตฺโถ.

Kusalaṃkusalaṃ jahanti: Ở đây, nên phân tích câu thành kusalaṃ akusalaṃ jahanti (từ bỏ thiện và bất thiện). Do làm cho lay động, rung chuyển, dao động, và phá hủy các pháp ác đáng chê bai, nên được gọi là kusala (thiện); thiện thuộc bốn địa được hiểu. (Từ này được hình thành từ) tiền tố ku, động từ căn sal, và hậu tố a. Trong đó, thiện Dục giới (kāmāvacarakusala) làm cho lay động, rung chuyển các pháp ác bằng cách đoạn trừ theo chi phần (tadaṅgappahāna); thiện Sắc giới và Vô sắc giới (mahaggata kusala) làm cho lay động, dao động bằng cách đoạn trừ bằng cách đè nén (vikkhambhanappahāna); thiện Siêu thế (lokuttara kusala) làm cho lay động, phá hủy bằng cách đoạn trừ bằng cách cắt đứt (samucchedappahāna), đó là ý nghĩa.

อถ วา กุจฺฉิตํ อปายทฺวารํ สลนฺติ สํวรนฺติ ปิทหนฺติ สาธโว เอเตนาติ กุสลํ, กรณสาธโนยํ. อิธ ปน ชหนฺติ วุตฺตตฺตา เตภูมกกุสลเมวาธิปฺเปตํ. ตํ ปน อนวชฺชสุขวิปากลกฺขณํ, อกุสลวิทฺธํสนรสํ, โวทาน ปจฺจุปฏฺฐานํ, อิฏฺฐวิปากปจฺจุปฏฺฐานํ วา, โยนิโสมนสิการ ปทฏฺฐานํ. น กุสลํ อกุสลํ, มิตฺตปฏิปกฺโข อมิตฺโต วิย ปหายกปหาตพฺพภาเวน กุสลปฏิปกฺขนฺติ อตฺโถ. ตํ ปน สาวชฺชทุกฺขวิปากลกฺขณํ, สาวชฺชานิฏฺฐวิปาก ลกฺขณํ วา, อนตฺถชนนรสํ, อนิฏฺฐวิปากปจฺจุปฏฺฐานํ, อโยนิโสมนสิการปทฏฺฐานํ. ปุญฺญาภิสงฺขารอาเนญฺชา ภิสงฺขารสงฺขาตํ กุสลํ อปุญฺญาภิสงฺขารสงฺขาตํ อกุสลญฺจ กุสลํกุสลํ. ตํ ปน ปทํ ชหนฺติปเท กมฺมํ.

Hoặc là, do các bậc thiện nhân cắt đứt, chế ngự, và đóng lại cánh cửa đáng chê bai dẫn đến cõi khổ (apāya) bằng pháp này, nên được gọi là kusala (thiện); đây là cách giải thích theo công cụ cách (karaṇasādhana). Tuy nhiên, ở đây, vì đã nói là jahanti (từ bỏ), nên chỉ thiện thuộc ba cõi (tebhūmakakusala) được đề cập. Pháp ấy có trạng thái là không đáng chê trách và có quả là an lạc, có phận sự là phá hủy bất thiện, có sự thể hiện là sự trong sạch, hoặc có sự thể hiện là quả đáng mong đợi, có nhân gần là như lý tác ý (yonisomanasikāra). Không phải thiện là bất thiện (akusala), giống như kẻ thù là đối nghịch với bạn bè, nó đối nghịch với thiện theo nghĩa là cái từ bỏ và cái bị từ bỏ, đó là ý nghĩa. Pháp ấy có trạng thái là đáng chê trách và có quả là đau khổ, hoặc có trạng thái là đáng chê trách và có quả không mong đợi, có phận sự là tạo ra điều bất lợi, có sự thể hiện là quả không mong đợi, có nhân gần là phi như lý tác ý (ayonisomanasikāra). Thiện, được gọi là phước hành (puññābhisaṅkhāra) và bất động hành (āneñjābhisaṅkhāra), và bất thiện, được gọi là phi phước hành (apuññābhisaṅkhāra), chính là thiện và bất thiện (kusalaṃkusalaṃ). Từ đó là đối tượng của động từ jahanti (từ bỏ).

ชหนฺติ มคฺคกฺขเณ สมุจฺเฉทปฺปหาเนน ผลกฺขเณ ปฏิปฺปสฺสมฺภนปฺปหาเนน ปชหนฺตํ วิทฺธํเสนฺตนฺติ อตฺโถ. ตญฺหิ อรหตฺตมคฺคญาเณน ชหติ ปชหติ, ผลญาเณน ชหึ ปชหึ ปฏิปฺปสฺสมฺภินฺติ วา ชโห, พุทฺโธ. หาธาตุ จาเค อ. กิญฺจาปิ ปเนตฺถ กุสลํ มคฺเคน ปหาตพฺพธมฺเม น วุตฺตํ, วฏฺฏมูลภูเต อวิชฺชาตณฺหาทิกิเลเส ปน อรหตฺตมคฺค ญาเณน ชหิเต โลกิยกุสลุปฺปตฺติยา มูลภูตาย อวิชฺชาตณฺหาย อภาวา ปุญฺญาภิสงฺขาโร สํสาเร ปุน ปฏิสนฺธิยา นิพฺพตฺเตตุํ น สกฺโกติ, ตสฺมา วฏฺฏมูลภูเต กิเลเส ชหิเต ผลูปจาเรน กุสลมฺปิ ชหิตํ นาม โหติ. รูปํ ภิกฺขเว น ตุมฺหากํ ตํ ปชหถาติอาทีสุ วิย[Pg.13]. อรหนฺเตน หิ อภิสมาจาริกวตฺตํ กตมฺปิ กุสลนฺติ น วุตฺตํ, กฺริยาติ ปน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

Jahanti (từ bỏ) có nghĩa là họ từ bỏ, phá hủy trong khoảnh khắc của Đạo bằng cách đoạn trừ bằng cách cắt đứt, và trong khoảnh khắc của Quả bằng cách đoạn trừ bằng cách an tịnh. Thật vậy, vị ấy từ bỏ, đoạn tuyệt bằng trí tuệ của Đạo A-la-hán; đã từ bỏ, đã đoạn tuyệt, đã làm an tịnh bằng trí tuệ của Quả, hoặc vị ấy là người từ bỏ (jaho), là Đức Phật. (Từ này được hình thành từ) động từ căn hā có nghĩa là từ bỏ, và hậu tố a. Mặc dù ở đây thiện không được nói đến trong số các pháp cần được đoạn trừ bởi Đạo, nhưng khi các phiền não như vô minh và ái dục, là gốc rễ của vòng luân hồi, được từ bỏ bởi trí tuệ của Đạo A-la-hán, do sự vắng mặt của vô minh và ái dục là gốc rễ cho sự phát sinh của thiện thế gian, phước hành không thể tạo ra sự tái sanh mới trong luân hồi. Do đó, khi các phiền não là gốc rễ của luân hồi được từ bỏ, bằng cách nói ẩn dụ về kết quả, thiện cũng được gọi là đã được từ bỏ. Giống như trong câu: 'Này các Tỳ kheo, sắc không phải của các ông, hãy từ bỏ nó', v.v. Thật vậy, ngay cả việc thực hành các bổn phận thuộc về giới hạnh (abhisamācārikavatta) do một vị A-la-hán thực hiện cũng không được gọi là 'thiện' (kusala), mà được gọi là 'duy tác' (kiriya), điều này cần được hiểu.

วุตฺตญฺหิ นิทานวคฺคสํยุตฺตฏฺฐกถายํ ‘‘ขีณาสเวน หิ กตํ กมฺมํ เนว กุสลํ โหติ นากุสลํ, อวิปากํ หุตฺวา กฺริยมตฺเต ติฏฺฐตี’’ติ.

Thật vậy, đã được nói trong Chú giải Tương Ưng Bộ, phẩm Nhân Duyên (Nidānavaggasaṃyuttaṭṭhakathā): 'Nghiệp do bậc lậu tận (khīṇāsava) tạo ra không phải là thiện cũng không phải là bất thiện; nó trở thành vô quả (avipāka) và chỉ tồn tại ở mức độ duy tác (kiriya).'

องฺคุตฺตรฏฺฐกถายญฺจ ‘‘อรหตฺตมคฺโค จ กุสลากุสล กมฺมกฺขยาย สํวตฺตตีติ เอวํ เตน ตํ ภิชฺชตี’’ติ วุตฺตํ.

Và trong Chú giải Tăng Chi Bộ (Aṅguttaraṭṭhakathā) cũng có nói: 'Đạo A-la-hán dẫn đến sự đoạn tận của nghiệp thiện và bất thiện, do đó, nghiệp ấy bị phá vỡ bởi Đạo ấy.'

เตน วุตฺตํ จูฬนิทฺเทสปาฬิยํ ‘‘อรหตฺตมคฺคญาเณน อภิสงฺขารวิญฺญาณสฺส นิโรเธน เย อุปฺปชฺเชยฺยุํ นามญฺจ รูปญฺจ, เอตฺเถเต นิรุชฺฌนฺติ วูปสมนฺติ อตฺถํ คจฺฉนฺติ ปฏิปฺปสฺสมฺภนฺตี’’ติ.

Do đó, đã được nói trong kinh Tiểu Xiển Minh (Cūḷaniddesapāḷi): 'Bởi trí tuệ của Đạo A-la-hán, với sự diệt tận của thức hành (abhisaṅkhāraviññāṇa), những danh và sắc nào có thể sanh khởi, chúng đều bị diệt tận, được làm cho lắng dịu, đi đến chỗ chấm dứt, được làm cho an tịnh ngay tại đây.'

อมตนฺติ มรณวิรหิตํ. โส ชิโน หิ น มโต อมโต, มรณธมฺมสฺส นิพฺพตฺตกานํ กิเลสานํ อรหตฺต มคฺเคน สมุจฺฉินฺทิตตฺตา ปุน มรณโต วิรหิโตติ วา อมโต. อถ วา นิพฺพาเน อารมฺมณกรณวเสน อธิคเต นตฺถิ มตํ มรณํ ยสฺส ชินสฺสาติ อมโตติ วุจฺจติ. ชิเนน หิ ขนฺธมจฺจุมารํ อชิโตปิ กิเลสมารํ ชยิตฺวา เตสํ อวสฺสํ ชิยมานตฺตา ผลูปจาเรน อมโตติ วุจฺจตีติ เวทิตพฺพํ.

Amata (bất tử) có nghĩa là không có sự chết. Vị Toàn Thắng ấy quả thật không chết, là bất tử. Hoặc là, do các phiền não, là những thứ tạo ra pháp phải chết, đã bị cắt đứt hoàn toàn bởi Đạo A-la-hán, nên vị ấy không còn phải chết nữa, do đó là bất tử (amato). Hoặc là, do đã chứng đắc Niết-bàn bằng cách lấy đó làm đối tượng, nên không có sự chết đối với vị Toàn Thắng ấy, vì vậy được gọi là bất tử (amato). Cần phải hiểu rằng, mặc dù vị Toàn Thắng chưa chiến thắng Uẩn ma và Tử ma, nhưng vì đã chiến thắng Phiền não ma, và do các ma kia chắc chắn sẽ bị chiến thắng, nên bằng cách nói ẩn dụ về kết quả, vị ấy được gọi là bất tử (amato).

ปุน อมตนฺติ อมตนิพฺพานสมนฺนาคตํ. นตฺถิ มตํ มรณํ เอตฺถาติ อมตํ, นิพฺพานํ. ตํ ปน สนฺติลกฺขณํ, อจฺจุตรสํ, อนิมิตฺตปจฺจุปฏฺฐานํ, นิสฺสรณปจฺจุปฏฺฐานํ วา, นิพฺพานสฺส ปน ปทฏฺฐานํ น ลพฺภติ.

Lại nữa, amata (bất tử) có nghĩa là người đã thành tựu Niết-bàn bất tử. Nơi đây không có sự chết, vì vậy gọi là amata (bất tử), tức là Niết-bàn. Pháp ấy có trạng thái là tịch tịnh, có phận sự là không biến đổi, có sự thể hiện là vô tướng, hoặc có sự thể hiện là sự giải thoát. Tuy nhiên, nhân gần của Niết-bàn thì không có.

วุตฺตญฺหิ มิลินฺทปญฺเห นาคเสนตฺเถเรน ‘‘น เกนจิ การเณน นิพฺพานํ อุปฺปชฺชตี’’ติ.

Thật vậy, đã được trưởng lão Nāgasena nói trong kinh Mi Tiên Vấn Đáp (Milindapañha): 'Niết-bàn không sanh khởi từ bất kỳ nguyên nhân nào.'

ตํ อสฺส อตฺถีติ อมโต, ชิโน. สทฺธาทิโต ณาติ สุตฺเตน อสฺสถฺยตฺเถ ณปจฺจโย. สทฺโธ ปญฺโญติอาทีสุ วิย[Pg.14]. อสฺส ชินสฺส จตุมคฺคญาเณน สจฺฉิกตํ อมตํ นิพฺพานํ อตฺถีติ อตฺโถ, ตํ อมตํ.

Vị ấy có pháp ấy, nên là amato (người có sự bất tử), tức là vị Toàn Thắng. Theo quy tắc ngữ pháp 'Saddhādito ṇa', hậu tố 'ṇa' được dùng với ý nghĩa 'sở hữu'. Giống như trong các từ saddho (người có đức tin), pañño (người có trí tuệ), v.v. Ý nghĩa là: Vị Toàn Thắng này sở hữu Niết-bàn bất tử, đã được chứng ngộ bởi trí tuệ của bốn Đạo. Đó là amata (bất tử).

สนฺตนฺติ สพฺพกิเลสทรเถหิ จ วฏฺฏทุกฺเขหิ จ สุวูปสนฺตํ. โส หิ พุทฺโธ สพฺพกิเลสทรถวฏฺฏทุกฺเขหิ สมิตฺถ วูปสมิตฺถาติ สนฺโตติ วุจฺจติ. สมุธาตุ อุปสเม ต. ธาตฺวนฺตสฺส โลปํ ตปจฺจยสฺสนฺโตอาเทสํ กตฺวา ปทสิทฺธิ เวทิตพฺพา. สํสารวฏฺเฏ ทรถการกานํ กิเลสานํ โพธิมณฺเฑ อรหตฺตมคฺคญาเณน สมุจฺฉินฺทิตตฺตา สีติภูโต สนฺตกายจิตฺโตติ วุตฺตํ โหติ, ตํ สนฺตํ.

Santa (tịch tịnh) có nghĩa là đã được an tịnh hoàn toàn khỏi mọi phiền não, nhiệt não và khổ đau của vòng luân hồi. Thật vậy, Đức Phật ấy đã được an tịnh, lắng dịu hoàn toàn khỏi mọi phiền não, nhiệt não và khổ đau của vòng luân hồi, do đó được gọi là santo (bậc tịch tịnh). (Từ này được hình thành từ) động từ căn sam có nghĩa là an tịnh, và hậu tố ta. Cần hiểu sự hình thành của từ này bằng cách lược bỏ âm cuối của động từ căn và thay thế hậu tố ta bằng ādesa anto. Do các phiền não, là những thứ gây ra nhiệt não trong vòng luân hồi, đã bị cắt đứt tại Bồ-đề đoàn bởi trí tuệ của Đạo A-la-hán, nên được nói rằng vị ấy đã trở nên mát mẻ, với thân và tâm tịch tịnh. Đó là santa (tịch tịnh).

อสมนฺติ สีลาทิคุเณหิ เกนจิ ปุคฺคเลน อสทิสํ, โส หิ พุทฺโธ นตฺถิ สีลาทิคุเณหิ สโม สทิโส เอตสฺสาติ อสโมติ วุจฺจติ. อิมสฺมึ สตฺตโลเก สีล สมาธิปญฺญาทิคุเณหิ พุทฺเธน สทิโส โกจิ มนุสฺโส วา เทโว วา พฺรหฺมา วา นตฺถีติ อตฺโถ. ภควโต หิ อสีติ อนุพฺยญฺชนปฏิมณฺฑิต พาตฺตึส มหาปุริสลกฺขเณหิ วิจิตฺรรูปกาโย จ สพฺพากาเรหิ ปริสุทฺธสีลกฺขนฺธาทิคุณ รตนสมิทฺโธ ธมฺมกาโย จ ปุญฺญมหตฺตถามมหตฺต อิทฺธิมหตฺตยสมหตฺตปญฺญามหตฺตาทิคุเณหิ จ ปรมุกฺกํสคโต จ อตฺถิ, ตสฺมา ภควา สีลาทิคุเณหิ เกนจิ อสโม อสทิโสติ วุตฺตํ โหติ.

Asamaṃ có nghĩa là không tương tự với bất kỳ cá nhân nào về các đức hạnh như giới, v.v... Vị ấy, tức là Đức Phật, được gọi là ‘asama’ (vô song) vì không có ai bằng hoặc tương tự với ngài về các đức hạnh như giới. Ý nghĩa là: trong thế giới chúng sanh này, không có người, trời, hay phạm thiên nào tương tự với Đức Phật về các đức hạnh như giới, định, tuệ. Thật vậy, Đức Thế Tôn có thân sắc (rūpakāya) kỳ diệu được trang hoàng bởi ba mươi hai tướng tốt của bậc đại nhân và tám mươi vẻ đẹp phụ, có pháp thân (dhammakāya) sung mãn các bảo vật đức hạnh như giới uẩn thanh tịnh hoàn toàn về mọi phương diện, và đã đạt đến sự tối thượng về các đức hạnh như sự vĩ đại về phước đức, sự vĩ đại về sức mạnh, sự vĩ đại về thần thông, sự vĩ đại về danh tiếng, và sự vĩ đại về trí tuệ. Do đó, Đức Thế Tôn được gọi là ‘asama’, không ai bằng, không ai sánh kịp về các đức hạnh như giới.

อสมํ ททนฺติ โลกิยธมฺเมน อสทิสํ มคฺคผลนิพฺพาน ธมฺมํ เวเนยฺยานํ สตฺตานํ เทสนาญาเณน ทายกํ. เอตฺถ จ อสมนฺติ นตฺถิ เอตฺถ เอเตสํ วา สโม สทิโส โลกิยธมฺโมติ อสโม, มคฺคผลนิพฺพานํ ลพฺภติ. อถ วา อสมนฺติ อญฺเญสํ ธมฺมานํ อคฺคภาวโต จตุพฺพิเธน อริย มคฺเคน สจฺฉิกาตพฺพํ นิพฺพานํ วุจฺจติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา ‘‘ยาวตา ภิกฺขเว ธมฺมา สงฺขตา วา อสงฺขตา วา, วิราโค เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติ. ตสฺส ปน ปทสฺส ททนฺติปเทน [Pg.15] กมฺมภาเวน สมฺพนฺโธ. ททาตีติ ทโท, พุทฺโธ. ทาธาตุ อ, โส เกนจิ โลกิยธมฺเมน อสมํ อสทิสํ มคฺคผลนิพฺพานสงฺขาตํ โลกุตฺตรธมฺมํ มหากรุณาปฺปธาเนน อมตาธิคมปฏิปตฺติทสฺสเนน เทสนาญาเณน เวเนยฺยานํ สตฺตานํ ทาตาติ อตฺโถ. ตํ อสมํ ททํ.

Asamaṃ dadaṃ có nghĩa là bậc ban cho pháp đạo, quả và Niết-bàn, là pháp không tương tự với các pháp thế gian, đến các chúng sanh cần được giáo hóa bằng trí tuệ thuyết giảng. Ở đây, ‘asama’ (vô song) là đạo, quả và Niết-bàn, vì không có pháp thế gian nào bằng hoặc tương tự với chúng. Hoặc, ‘asama’ được gọi là Niết-bàn, pháp cần được chứng ngộ bằng bốn Thánh đạo, vì tính chất tối thượng của nó so với các pháp khác. Điều này đã được Đức Thế Tôn nói: ‘Này các Tỳ khưu, trong tất cả các pháp, dù là hữu vi hay vô vi, sự ly tham được xem là tối thượng.’ Từ này (asamaṃ) có mối liên hệ với từ ‘dadanti’ (ban cho) về mặt đối tượng. ‘Dado’ là người ban cho, tức là Đức Phật. (Từ gốc) dā + (hậu tố) a. Ý nghĩa là: vị ấy ban cho các chúng sanh cần được giáo hóa pháp siêu thế, được gọi là đạo, quả và Niết-bàn, là pháp không ai sánh bằng, không tương tự với bất kỳ pháp thế gian nào, bằng trí tuệ thuyết giảng, bằng sự chỉ dẫn thực hành để chứng ngộ bất tử, với đại bi tâm làm chủ đạo. (Do đó, ngài là) ‘Asamaṃ dadaṃ’ (Bậc ban cho pháp vô song).

(ข) ทุติยคาถายํ ปน สรณนฺติ สพฺพสตฺตโลกสฺส ปฏิสรณภูโต ปรายโณ เลโณ ตาโณติ วุตฺตํ โหติ. โส หิ พุทฺโธ สรนฺติ ปฏิสรนฺติ เอตฺถ สตฺตโลกาติ สรโณติ วุจฺจติ. สรธาตุ ยุ. อถ วา สรนฺติ โอสรนฺติ สโมสรนฺติ เอตฺถ สตฺตโลกาติ สรโณติ วุจฺจติ. สรนฺติ จินฺเตนฺติ เอตฺถ สทฺธา ปสนฺนา เทวมนุสฺสา สรณมิทนฺติ สรโณติ จ. สรนฺติ ปฏิวิชฺฌนฺติ เอตฺถุปคตา เทวมนุสฺสา สทฺธมฺมนฺติ สรโณติ จ วุจฺจติ. สร จินฺตายํ ยุ. สรณคมนฏฺฐาเน ปน สรติ หึสติ ภยํ สนฺตาปํ ทุกฺขํ กิเลสญฺจาติ สรณํ. รตนตฺต ยนฺติ อฏฺฐกถาสุ วุตฺตํ. ตํ สรณํ.

(Kha) Trong bài kệ thứ hai, ‘saraṇaṃ’ (nơi nương tựa) có nghĩa là nơi quy y, nơi nương náu cuối cùng, nơi ẩn náu, nơi bảo hộ cho toàn thể thế giới chúng sanh. Vị ấy, tức là Đức Phật, được gọi là ‘saraṇa’ (nơi nương tựa) vì thế giới chúng sanh tìm đến nương tựa nơi ngài. (Từ gốc) sara + (hậu tố) yu. Hoặc, ngài được gọi là ‘saraṇa’ vì thế giới chúng sanh tìm đến, tụ hội nơi ngài. Và cũng là ‘saraṇa’ vì chư thiên và loài người có đức tin và lòng tịnh tín suy niệm rằng đây là nơi nương tựa. Và cũng được gọi là ‘saraṇa’ vì chư thiên và loài người khi đã đến với ngài thì thấu triệt được chánh pháp. (Từ gốc) sara (suy niệm) + (hậu tố) yu. Hơn nữa, trong ý nghĩa quy y, ‘saraṇa’ là cái tiêu diệt sự sợ hãi, phiền muộn, đau khổ và phiền não. Trong các sách Chú giải, điều này được nói là Tam Bảo. Đó là ‘saraṇaṃ’.

ปุน สรณํ โลกนฺติ สตฺตสงฺขาโรกาสสงฺขตํ โลกํ สรนฺตํ ชานนฺตํ. เอตฺถ หิ โลกยติ ปติฏฺฐยติ เอตฺถ ปุญฺญาปุญฺญญฺจ ตพฺพิปาโก จาติ โลโก, สตฺต โลโก ลพฺภติ. โลกธาตุ ปติฏฺฐายํ ณ. ลุชฺชติ ปลุชฺชตีติ โลโก, สงฺขารโลโก. ลุชธาตุณ. โลกิยติ วิจิตฺตากาเรน ทิสฺสตีติ โลโก, โลกิยนฺติ ปติฏฺฐิยนฺติ เอตฺถ วา ชงฺคมา จ ถาวรา จาติ โลโก, จกฺกวาฬสงฺขโต โอกาสโลโก ลพฺภติ. โลกธาตุณ. เอตฺถ จ สสฺสโต โลโกติ วา อสสฺสโต โลโกติ วาติ อาคตฏฺฐาเน อินฺทฺริยพทฺธานํ รูปาทีนํ ขนฺธานํ สมูโห สนฺตาโน จ สตฺโตเยว โลโก สตฺตโลโกติ วจนตฺเถน สตฺตโลโกติ เวทิตพฺโพ. เอโก โลโก สพฺเพ สตฺตา อาหา รฏฺฐิติกาติ [Pg.16] อาคตฏฺฐาเน อินฺทฺริยพทฺธานํ วา อนินฺทฺริยพทฺธานํ วา ขนฺธานํ สมูโห สนฺตาโน จ ปจฺจเยหิ สงฺขริยนฺตีติ สงฺขารา, สงฺขาราเอว โลโก สงฺขารโลโกติ วจนตฺเถน สงฺขารโลโกติ.

Lại nữa, ‘lokaṃ sarantaṃ’ có nghĩa là bậc biết, bậc thấu rõ thế gian, được gọi là thế giới chúng sanh (sattaloka), thế giới các pháp hữu vi (saṅkhāraloka), và thế giới không gian (okāsaloka). Ở đây, ‘loko’ (thế gian) là nơi mà phước, tội và quả của chúng được thiết lập; đó là thế giới chúng sanh. (Từ gốc) lok (thiết lập) + (hậu tố) ṇa. ‘Loko’ là cái bị tan rã, hoại diệt; đó là thế giới các pháp hữu vi. (Từ gốc) luj + (hậu tố) ṇa. ‘Loko’ là cái được thấy dưới nhiều hình thức khác nhau, hoặc là nơi các loài động vật và thực vật được thiết lập; đó là thế giới không gian, được gọi là vũ trụ. (Từ gốc) lok + (hậu tố) ṇa. Ở đây, trong trường hợp (kinh văn) nói ‘thế giới là thường hằng’ hay ‘thế giới là không thường hằng’, thì tập hợp và dòng chảy của các uẩn như sắc v.v... liên quan đến các căn chính là chúng sanh, do đó nên được hiểu là ‘sattaloka’ (thế giới chúng sanh) theo ý nghĩa của từ. Trong trường hợp (kinh văn) nói ‘có một thế giới: tất cả chúng sanh tồn tại nhờ vật thực’, thì tập hợp và dòng chảy của các uẩn, dù có liên quan đến các căn hay không, được các duyên tạo tác nên gọi là ‘saṅkhārā’ (các pháp hữu vi); chính các pháp hữu vi là thế gian, do đó (được gọi là) ‘saṅkhāraloka’ (thế giới các pháp hữu vi) theo ý nghĩa của từ.

‘‘ยาวตา จนฺทิมสูริยา ปริหรนฺติ,ทิสา ภนฺติ วิโรจมานา;

ตาว สหสฺสธา โลโก,เอตฺถ เต วตฺตติ วโส’’ติ.

‘Cho đến khi nào mặt trăng và mặt trời còn xoay chuyển, tỏa sáng và chiếu rọi các phương trời; thì thế giới một ngàn cõi này vẫn còn, và quyền lực của ngài vẫn lan khắp nơi ấy.’

อาคตฏฺฐาเน อนินฺทฺริยพทฺธานํ รูปาทีนํ สมูโห สนฺตาโน จ อวกสนฺติ ปติฏฺฐหนฺติ เอตฺถาติ โอกาโส, โสเยว โลโก โอกาสโลโกติ วจนตฺเถน โอกาส โลโกติ เวทิตพฺโพ, ตํ โลกํ. สรติ ชานาติ อชานีติ วา สรโณ, พุทฺโธ. สร จินฺตายํ ยุ. โลกํ สรณนฺติ สมฺพนฺโธ. พุทฺโธ ปน สตฺตโลกํ, สงฺขารโลกํ, โอกาสโลกํ, กิเลสโลกํ, ภวโลกํ, อินฺทฺริย โลกํ, ขนฺธโลกํ, อายตนโลกํ ธาตุโลกญฺจาติอาทิมเนกโลกํ อนาวรณญาเณน ปฏิวิชฺฌตีติ วุตฺตํ โหติ.

Trong trường hợp (kinh văn) đề cập, tập hợp và dòng chảy của sắc v.v... không liên quan đến các căn, là ‘okāsa’ (không gian) vì các vật có chỗ và được thiết lập ở đó; chính nó là thế gian, do đó nên được hiểu là ‘okāsaloka’ (thế giới không gian) theo ý nghĩa của từ. (Ngài biết) thế gian ấy. ‘Saraṇo’ là bậc ghi nhớ, bậc biết, tức là Đức Phật. (Từ gốc) sara (suy niệm) + (hậu tố) yu. Mối liên hệ là ‘lokaṃ saraṇaṃ’ (bậc biết thế gian). Hơn nữa, Đức Phật thấu suốt bằng trí tuệ vô ngại của mình nhiều loại thế gian như: thế giới chúng sanh, thế giới các pháp hữu vi, thế giới không gian, thế giới phiền não, thế giới của sự tồn tại, thế giới các căn, thế giới các uẩn, thế giới các xứ, và thế giới các giới, v.v...; đó là ý nghĩa được nói đến.

อรณนฺติ นิกฺกิเลสํ, กิเลสสงฺขาตรณวิรหิตํ วา. รณสทฺโท จ กิเลเสสุ จ ยุทฺเธ จุณฺณวิจุณฺณกรเณ จ ทิสฺสติ. ตถา หิ สรณา ธมฺมา อรณา ธมฺมาติอาทีสุ กิเลเสสุ ทิสฺสติ. เต หิ รณนฺติ กนฺทนฺติ สตฺตา เอเตหีติ รณาติ วุจฺจนฺติ.

Araṇaṃ có nghĩa là không có phiền não, hoặc không có ‘raṇa’ (sự xung đột) được gọi là phiền não. Từ ‘raṇa’ được thấy dùng với nghĩa là phiền não, chiến trận, và sự nghiền nát. Ví dụ, trong các câu như ‘các pháp có xung đột (saraṇā dhammā), các pháp không có xung đột (araṇā dhammā)’, nó được thấy dùng với nghĩa là phiền não. Chúng được gọi là ‘raṇa’ vì chúng sanh than khóc, kêu la vì chúng.

‘‘ธนุคฺคโห อสทิโส, ราชปุตฺโต มหพฺพโล;

สพฺพามิตฺเต รณํ กตฺวา, สํยมํ อชฺฌุปาคมี’’ติ.

‘Người bắn cung vô song, vị vương tử có sức mạnh vĩ đại; sau khi gây chiến (raṇaṃ katvā) với tất cả kẻ thù, đã đạt đến sự tự chủ.’

อสทิสชาตเก ยุทฺเธ ทิสฺสติ. รณํ กตฺวาติ หิ ยุทฺธํ กตฺวา, สํยมนฺติ สํยตํ อิสิปพฺพชฺชํ อชฺฌุปาคมีติ อตฺโถ. ติณญฺจ กฏฺฐญฺจ รณํ กโรนฺโต, ธาวึสุ เต อฏฺฐทิสา [Pg.17] สมนฺตโตติ ฉทฺทนฺตชาตเก จุณฺณวิจุณฺณกรเณ ทิสฺสติ. รณํ กโรนฺโตติ หิ จุณฺณํ วิจุณฺณํ กโรนฺโต. เตติ สพฺเพ อฏฺฐสหสฺสนาคาติ อตฺโถ. อิธ ปน กิเลเส ทฏฺฐพฺโพ. อยํ ปเนตฺถ วจนตฺโถ. รณนฺติ สตฺเต ราคาทโย จุณฺเณนฺติ ปีเฬนฺตีติ รณา, รณนฺติ สตฺตา เอเตหิ กนฺทนฺติ ปริเทวนฺตีติ วา รณา, กิเลสา. รณธาตุ สทฺเท อ. นตฺถิ รณา กิเลสา เอตสฺสาติ อรโณติ วุจฺจติ. ชินสฺส กิเลสมารสฺส โพธิมูเล ชิยมานตฺตา รณา กิเลสา น สนฺตีติ อตฺโถ. ตํ อรณํ.

Trong bổn sanh Asadisa, từ này được thấy với nghĩa là chiến tranh. Thật vậy, ‘raṇaṃ katvā’ có nghĩa là sau khi giao chiến, ‘saṃyamaṃ’ có nghĩa là ngài đã thực hành đời sống xuất gia khổ hạnh của bậc ẩn sĩ. Trong bổn sanh Chaddanta, từ này được thấy với nghĩa là nghiền nát thành bột trong câu: ‘Tiṇañca kaṭṭhañca raṇaṃ karonto, dhāviṃsu te aṭṭhadisā samantato’. Thật vậy, ‘raṇaṃ karonto’ có nghĩa là nghiền nát thành bột. ‘Te’ có nghĩa là tất cả tám ngàn con voi ấy. Tuy nhiên, ở đây nên được hiểu là phiền não. Đây là ngữ nghĩa ở đây. ‘Raṇā’ (phiền não) được gọi như vậy vì chúng nghiền nát, bức não chúng sanh, tức là tham ái v.v... Hoặc ‘raṇā’ được gọi như vậy vì do chúng mà chúng sanh kêu la, than khóc; đó là các phiền não. Căn ‘raṇa’ có nghĩa là âm thanh. Vị nào không có ‘raṇā’ tức phiền não thì được gọi là ‘araṇo’. Nghĩa là, đối với bậc Chiến Thắng, vì ma phiền não đã bị chinh phục tại cội Bồ-đề, nên không có ‘raṇā’ tức phiền não. (Con xin đảnh lễ) Ngài, bậc Araṇa (Vô Sân).

อรณํ กรนฺติ เวเนยฺยสนฺตาเน รณสงฺขตกิเลสสฺส อภาวกรณํ. เอตฺถ จ รณนฺติ เอตํ เยหิ อภิภูตา สตฺตา กนฺทนฺติ ปริทวนฺติ เอเตสํ ราคาทีนํ อธิวจนํ. เตสํ อภาวํ เวเนยฺยสนฺตาเน เทสนาญาเณน กโรติ อตฺโถ. อถ วา กโรตีติ กโร, พุทฺโธ. ตํ กรํ.

‘Araṇaṃ karanti’ có nghĩa là làm cho các phiền não được gọi là ‘raṇa’ không hiện hữu trong tâm của chúng sanh cần được giáo hóa. Và ở đây, ‘raṇa’ là tên gọi của những thứ như tham ái v.v..., mà khi bị chúng chi phối, chúng sanh kêu la và than khóc. Nghĩa là, Ngài làm cho chúng không hiện hữu trong tâm của chúng sanh cần được giáo hóa bằng trí tuệ thuyết pháp. Hoặc, ‘vị tạo tác’ là ‘karo’, tức là Đức Phật. (Con xin đảnh lễ) Ngài, bậc Tạo Tác.

อภยนฺติ ชาติภยาทีนํ อภาวโต นิพฺภยํ. เอตฺถ หิ ภยํ จิตฺตุตฺราสภยํ, ญาณภยํ, อารมฺมณภยํ, โอตฺตปฺป ภยญฺจาติ จตุพฺพิธํ โหติ. ตตฺถ ภายติ จิตฺเตนาติ ภยํ, จิตฺตุตฺราสภยํ. ญาเณน ตีเรตฺวา ภายตีติ ภยํ, ญาณํ. ภายติ เอตสฺมาติ ภยํ, อารมฺมณภยํ. ภายติ เอเตน ปาปโตติ ภยํ, โอตฺตปฺปภยํ. ภีธาตุ ภเย ณ.

‘Abhaya’ có nghĩa là không sợ hãi do không có các nỗi sợ hãi như sợ sanh v.v... Ở đây, sự sợ hãi có bốn loại: sợ hãi là sự kinh hoàng của tâm (cittutrāsabhaya), sợ hãi là trí tuệ (ñāṇabhaya), sợ hãi là đối tượng (ārammaṇabhaya), và sợ hãi là sự ghê sợ tội lỗi (ottappabhaya). Trong đó, ‘sợ hãi bằng tâm’ là sự sợ hãi, đó là sự kinh hoàng của tâm. ‘Sau khi phán đoán bằng trí tuệ rồi sợ hãi’ là sự sợ hãi, đó là trí tuệ. ‘Sợ hãi vì điều này’ là sự sợ hãi, đó là sự sợ hãi đối tượng. ‘Sợ hãi vì qua đó đạt đến điều ác’ là sự sợ hãi, đó là sự ghê sợ tội lỗi. Căn ‘bhī’ có nghĩa là sợ hãi, với tiếp vị ngữ ‘ṇa’.

มหานิทฺเทสปาฬิยํ ปน อาคตานิ ชาติภยํ, ชราภยํ, พฺยาธิภยํ, มรณภยํ, ราชภยํ, โจรภยํ, อคฺคิภยํ, อุทกภยํ, อตฺตานุวาทภยํ, ปรานุวาทภยํ, ทณฺฑภยํ, ทุคฺคติภยํ, อูมิภยํ, กุมฺภีฬภยํ, อาวฏฺฏภยํ, สุสุกภยํ, อาชีวิกภยํ, อสิโลกภยํ, ปริสยสารชฺชภยํ, มทน ภยํ, ทุคฺคติภยนฺติอาทีนิ คหิตานิ. นตฺถิ ภยานิ เอตสฺสาติ อภโย, พุทฺโธ. ตสฺส ภยานํ การณ ภูตานํ [Pg.18] สพฺพกิเลสานํ อรหตฺตมคฺเคน สมุจฺฉินฺทิตตฺตา สพฺพภยํ นตฺถีติ อตฺโถ.

Tuy nhiên, trong Pāli tạng, bộ Đại Diễn (Mahāniddesa), các nỗi sợ được đề cập đến là: sợ sanh, sợ già, sợ bệnh, sợ chết, sợ vua chúa, sợ trộm cướp, sợ lửa, sợ nước, sợ tự khiển trách, sợ người khác khiển trách, sợ hình phạt, sợ ác thú, sợ sóng thần, sợ cá sấu, sợ nước xoáy, sợ cá mập, sợ (mất) sinh kế, sợ tiếng xấu, sợ rụt rè trước hội chúng, sợ say sưa, sợ ác thú, v.v... Vị nào không có những nỗi sợ hãi này thì là ‘abhayo’, tức là Đức Phật. Nghĩa là, đối với Ngài, mọi sự sợ hãi đều không còn, vì tất cả phiền não, là nguyên nhân của các nỗi sợ hãi, đã được đoạn trừ hoàn toàn bằng đạo quả A-la-hán.

ปุน อภยํ ฐานํ นายกนฺติ เอตฺถ อภยนฺติปทํ ฐานนฺติปเท วิเสสนํ. ฐานนฺติปทํ นายกนฺติปเท กมฺมํ. ภยสทฺทสฺส อตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. นตฺถิ สพฺพภยํ เอตฺถ นิพฺพาเนติ อภยํ, นิพฺพานํ. พุทฺธปจฺเจกพุทฺธ อรหนฺตา ฐนฺติ อุปฺปชฺชนฺติ เอตฺถาติ ฐานํ, นิพฺพานํ. เวเนยฺยสตฺเต เนตีติ นายโก, พุทฺโธ. นีธาตุ นยเน ณฺวุ. โส พุทฺโธ ภพฺเพ กุลปุตฺเต มคฺคาธิ คมปฺปตฺติยา ธมฺมเทสนาย มคฺคผลญาณํ อธิคเมนฺโต นิพฺพานฏฺฐานํ เนตีติ อตฺโถ, ตํ นายกํ.

Lại nữa, trong cụm từ ‘abhayaṃ ṭhānaṃ nāyakaṃ’, từ ‘abhayaṃ’ là tính từ của từ ‘ṭhānaṃ’. Từ ‘ṭhānaṃ’ là đối tượng của từ ‘nāyakaṃ’ (ở đây có nghĩa là ‘dẫn đến’). Nghĩa của từ ‘bhaya’ đã được nói ở trên. ‘Nơi đây không có mọi sự sợ hãi’ nên là ‘abhayaṃ’, tức là Niết-bàn. ‘Các vị Phật, Độc Giác Phật, và A-la-hán an trú hay sanh khởi tại đây’ nên là ‘ṭhānaṃ’, tức là Niết-bàn. ‘Ngài dẫn dắt chúng sanh cần được giáo hóa’ nên là ‘nāyako’, tức là Đức Phật. Căn ‘nī’ có nghĩa là dẫn dắt, với tiếp vị ngữ ‘ṇvu’. Nghĩa là, Đức Phật ấy, bằng cách thuyết giảng Chánh pháp để đạt được đạo quả, dẫn dắt những thiện nam tử có khả năng, những người đã chứng ngộ trí tuệ đạo và quả, đến trạng thái Niết-bàn. (Con xin đảnh lễ) Ngài, bậc Đạo Sư.

ปุน นายกํ นเมติ นายกํ พุทฺธํ อหํ นเม นมามีติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถ นายกนฺติ เวเนยฺยสตฺเต สํสารณฺณวโต นิพฺพานปารํ เนตีติ นายโก, พุทฺโธ. โส หิ ยถา นาวิโก ชเน นาวาย โอริมตีรโต ปาริมตีรํ เนติ, เอวํ สตฺเต มคฺคงฺคนาวาย สํสารณฺณวโต นิพฺพาน ปารํ เนติ ปาปุเณตีติ อตฺโถ. อถ วา นายกนฺติ ติณฺณํ โลกานํ เชฏฺฐภาวคมนตฺตา นายโก เชฏฺฐ เสฏฺฐวุฑฺฒตโร. โส หิ เชฏฺฐภาวํ เนติ คจฺฉติ ปาปุณาตีติ นายโกติ วุจฺจติ. นีธาตุ คติมฺหิ ณฺวุ. โส ปน อิธ โลเก อวิชฺชณฺฑคตานํ สพฺพปชานํ ปฐมตรํ อวิชฺชณฺฑโกสํ อรหตฺตมคฺเคน ปทาเลตฺวา อริยาย ชาติยา ชาตตฺตา สพฺพสตฺตานํ เสฏฺฐเชฏฺฐวุฑฺฒตรภาวํ คโตติ อตฺโถ. ตํ นายกํ. นเมติ อหํ ตีหิ ทฺวาเรหิ สกฺกจฺจํ นมามีติ อตฺโถ. เอตฺถ หิ วตฺตมานมิวิภตฺติยา กฺวจิธาตุตฺยาทิสุตฺเตน เออาเทโส โหติ. อยํ ปเนตฺถ วาจฺจตฺถาทินโย. นเมติปทสฺส อาขฺยาตปทตฺตา วจนตฺโถ น กาตพฺโพ. วุตฺตญฺหิ สทฺทวิทูหิ –

Lại nữa, ‘nāyakaṃ name’ có liên hệ là ‘ahaṃ name namāmi nāyakaṃ buddhaṃ’ (con xin cúi đầu, con xin đảnh lễ bậc Đạo Sư, Đức Phật). Trong đó, ‘nāyako’ là Đức Phật vì ‘Ngài dẫn dắt chúng sanh cần được giáo hóa từ biển luân hồi đến bờ kia là Niết-bàn’. Thật vậy, cũng như người lái đò đưa người trên thuyền từ bờ bên này sang bờ bên kia, Ngài cũng vậy, dùng con thuyền chi đạo dẫn dắt chúng sanh từ biển luân hồi đến bờ kia là Niết-bàn, làm cho họ đạt đến đó. Hoặc, ‘nāyako’ có nghĩa là bậc Trưởng Thượng, bậc Tối Thắng, bậc Tôn Trưởng, vì đã đi đến trạng thái trưởng thượng trong ba cõi. Ngài được gọi là ‘nāyako’ vì ‘Ngài dẫn đến, đi đến, đạt đến trạng thái trưởng thượng’. Căn ‘nī’ có nghĩa là đi, với tiếp vị ngữ ‘ṇvu’. Nghĩa là, Ngài, ở thế gian này, là người đầu tiên phá vỡ vỏ trứng vô minh cho tất cả chúng sanh đang ở trong quả trứng vô minh bằng đạo quả A-la-hán, và đã được sanh ra bằng sự sanh cao quý, nên đã đi đến trạng thái tối thắng, trưởng thượng, tôn trưởng hơn tất cả chúng sanh. (Con xin đảnh lễ) Ngài, bậc Đạo Sư. ‘Name’ có nghĩa là ‘con xin thành kính đảnh lễ bằng ba cửa (thân, khẩu, ý)’. Ở đây, theo quy tắc ngữ pháp ‘kvaci dhātu...’, ‘e’ thay thế cho vĩ ngữ thì hiện tại ‘mi’. Đây là phương pháp giải thích nghĩa đen ở đây. Vì từ ‘name’ là một động từ, nên không cần phải giải thích từ nguyên của nó. Thật vậy, các nhà ngữ pháp đã nói rằng –

‘‘รุฬฺหีขฺยาตํ นิปาตญฺจุ, ปสคฺคาลปนํ ตถา;

สพฺพนามนฺติเมเตสุ, น กโต วิคฺคโห ฉสู’’ติ.

“Đối với sáu loại này: động từ quy ước, bất biến từ, tiếp đầu ngữ, hô cách, và đại danh từ, thì không cần phân tích (từ nguyên).”

ตํ [Pg.19] ปน ปทํ นมุธาตุวตฺตมานอมฺหโยคปรสฺสปทมิวิภตฺยนฺตํ อาขฺยาตปทํ. นมุธาตุยา วาจฺจตฺโถ นมนกฺริยา สงฺขาโต กุสลจิตฺตุปฺปาโท ปธานวเสน ลพฺภติ. มิวิภตฺติยา วาจฺจตฺโถ เตน จิตฺตุปฺปาเทน อุปลกฺขิโต อุปฺปาท วนฺโต ตทากาโร ปุคฺคโล อปฺปธานวเสน ลพฺภติ. ปทสมุทายสฺส ปน วาจฺจตฺโถ กตฺตุกมฺมภาเวสุ กตฺตุภูโต อตีตาทิกาเลสุ ปจฺจุปฺปนฺนกาลภูโต ธาตฺวตฺถ กิริยาวิเสโสว ลพฺภติ. อยเมตฺถ สงฺเขโป.

Tuy nhiên, từ ấy là một động từ (ākhyātapada) có căn là ‘namu’, ở thì hiện tại (vattamāna), ngôi thứ nhất (amhayoga), tự thân cú (parassapada), và kết thúc bằng vĩ ngữ ‘mi’. Nghĩa đen của căn ‘namu’ chủ yếu được hiểu là sự sanh khởi của thiện tâm, được gọi là hành động đảnh lễ. Nghĩa đen của vĩ ngữ ‘mi’ thứ yếu được hiểu là cá nhân có hình thức đó, người sở hữu sự sanh khởi ấy, được đặc trưng bởi sự sanh khởi của tâm ấy. Tuy nhiên, nghĩa đen của toàn bộ từ được hiểu là hành động cụ thể theo nghĩa của động từ căn, là chủ thể trong các cách chủ động, bị động, và trạng thái, và thuộc về thì hiện tại trong các thì quá khứ v.v... Đây là phần tóm tắt ở đây.

วิตฺถาโร ปเนวํ เวทิตพฺโพ. นมุธาตุยา วจฺจํ สุคตาทิ พุทฺธคุณํ อารมฺมณํ กตฺวา วนฺทนาการปฺปวตฺโต กายวจี วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปโก สทฺธาเจตนาปญฺญาปธาโน กุสล จิตฺตุปฺปาโท จ ทฺเว วิญฺญตฺติโย อสมุฏฺฐาเปตฺวา มโนทฺวาเร วนฺทนาการปฺปวตฺโต กุสลจิตฺตุปฺปาโท จ มุขฺเยน ลพฺภติ. พุทฺธคุณานุสฺสรณวเสน ปวตฺโต โยนิโสมนสิกา ราทิปุเรจรานุจรกุสลจิตฺตุปฺปาโท ผลูปจาเรน. ทิฏฺฐธมฺมิ กสมฺปรายิกสงฺขาตํ ปจฺฉิมปจฺฉิมผลํ โรคาทิอนฺตรายานํ อภาวญฺจ วา สคฺคโมกฺขสมฺปตฺติสุขญฺจ การณูปจาเรน, ปุเร ปุเร วนฺทนา สทิสฺยูปจาเรน, วนฺทนสฺส นามปญฺญตฺติ ฐานูปจาเรน, วตฺถุทฺวารารมฺมณํ ฐานูปจาเรน, วนฺทน คุเณน ลกฺขิตํ ปุคฺคลทพฺพํ คุณูปจาเรน. อุกฺกฏฺฐมชฺฌ มุทุตฺตมตฺตภาโว คุณฺยูปจาเรน, อวยวภูตา วนฺทนา เอกเทสูปจาเรน. สมูหภูตา วนฺทนา เอกเทสฺยูปจาเรน, ปุพฺพปุพฺพกุสลจิตฺตุปฺปาโท สมีปูปจาเรน, ปจฺฉิมปจฺฉิม กุสลจิตฺตุปฺปาโท สมีปฺยูปจาเรน, ปณามกุสลจิตฺตุปฺปาทภูตานํ ปรมตฺถธมฺมานํ นิพฺยาปารภาโว ตทฺธมฺมูปจาเรน. เตสํ เอวํ ธมฺมตาภาโว อตทฺธมฺมูปจาเรน, วนฺทนากาโร อเภทเภทูปจาเรน. วนฺทนสตฺติ เภทอเภทูปจาเรน ลพฺภติ. มิวิภตฺติยา วาจฺจํ ตํมุขฺยาทีหิ ลกฺขิโต กตฺตุ กฺริยาวิเสเสน จ วตฺตมานวิภตฺติสงฺขาเตน วิภตฺติวิเส เสน [Pg.20] จ ปรสฺสปทสงฺขาเตน ปทวิเสเสน จ อุตฺตมปุริส วิเสเสน จ อมฺหโยควิเสเสน จ สพฺพธาตุวิเสเสน จ เอกวจนวิเสเสน จ ปจฺจุปฺปนฺนกาลวิเสเสน จ ธาตฺวตฺถกฺริยาวิเสเสน จ อลิงฺค วิเสเสน จ ภูวาทิคณ วิเสเสน จ โนวิกรณวิเสเสน จ ภาวกมฺมกตฺตูสุกตฺตุวิเสเสน จ ลกฺขิโต อหํสงฺขาโต ขนฺธสงฺขโต สนฺตาโน อปฺปธาเนน ลพฺภติ. กฺริยาปทสฺส กฺริยาย ปธาเนน วาจกตฺตา ธาตฺวตฺโถว ปธาเนน ลพฺภติ. อปจฺจยสฺส วาจฺจํ ภูวาทิคณโชตกา รูปสิทฺธิมตฺตา ปท สิลิฏฺฐตา ลพฺภติ.

Phần giải thích chi tiết nên được hiểu như sau. Ý nghĩa của ngữ căn ‘nam’ được hiểu theo nghĩa chính yếu là: tâm thiện sanh khởi có tín, tư, tuệ làm chủ đạo, làm sanh khởi thân biểu tri và khẩu biểu tri, biểu hiện thái độ đảnh lễ bằng cách lấy các đức tánh của đức Phật như Thiện Thệ v.v... làm đối tượng; và tâm thiện sanh khởi ở ý môn biểu hiện thái độ đảnh lễ mà không làm sanh khởi hai (thân, khẩu) biểu tri. (Ý nghĩa của ngữ căn ‘nam’) được hiểu theo nghĩa tùy dụ quả là: tâm thiện sanh khởi đi trước và đi sau như tác ý chân chánh v.v... phát sanh do cách tưởng niệm các đức tánh của đức Phật. (Được hiểu) theo nghĩa tùy dụ nhân là: quả vị cuối cùng được gọi là quả hiện tại và quả tương lai, hoặc là sự không có các chướng ngại như bệnh tật v.v..., và là sự an lạc của quả chứng đắc cõi trời và Niết-bàn. (Được hiểu) theo nghĩa tùy dụ tương tợ là: các sự đảnh lễ trước đó. (Được hiểu) theo nghĩa tùy dụ nơi chốn là: danh chế định của sự đảnh lễ. (Được hiểu) theo nghĩa tùy dụ nơi chốn là: đối tượng, căn môn và vật của sự đảnh lễ. (Được hiểu) theo nghĩa tùy dụ phẩm chất là: thực thể cá nhân được ghi nhận bởi phẩm chất đảnh lễ. (Được hiểu) theo nghĩa tùy dụ vật có phẩm chất là: bản chất ưu việt, trung bình, thấp kém. (Được hiểu) theo nghĩa tùy dụ một phần là: sự đảnh lễ hiện hữu như là một bộ phận. (Được hiểu) theo nghĩa tùy dụ toàn thể là: sự đảnh lễ hiện hữu như là một tập hợp. (Được hiểu) theo nghĩa tùy dụ gần là: tâm thiện sanh khởi trước đó. (Được hiểu) theo nghĩa tùy dụ gần là: tâm thiện sanh khởi sau đó. (Được hiểu) theo nghĩa tùy dụ pháp ấy là: trạng thái không hoạt động của các pháp chân đế là những tâm thiện sanh khởi của sự cúi lạy. (Được hiểu) theo nghĩa tùy dụ không phải pháp ấy là: trạng thái pháp tánh như vậy của chúng. (Được hiểu) theo nghĩa tùy dụ không dị biệt và dị biệt là: cách thức đảnh lễ. (Được hiểu) theo nghĩa tùy dụ dị biệt và không dị biệt là: năng lực đảnh lễ. Ý nghĩa của biến cách từ ‘mi’ được hiểu theo nghĩa phụ là: dòng tương tục được gọi là uẩn, được gọi là ‘tôi’, được ghi nhận bởi những (đặc điểm) như nghĩa chính yếu v.v... ấy, bởi đặc điểm của tác nhân và hành động, bởi đặc điểm của biến cách từ được gọi là biến cách từ hiện tại, bởi đặc điểm của từ được gọi là tha động từ, bởi đặc điểm của ngôi thứ nhất, bởi đặc điểm của sự liên hệ với ‘chúng tôi’, bởi đặc điểm của tất cả ngữ căn, bởi đặc điểm của số ít, bởi đặc điểm của thời hiện tại, bởi đặc điểm của hành động có ý nghĩa của ngữ căn, bởi đặc điểm của vô tánh, bởi đặc điểm của nhóm bhū v.v..., bởi đặc điểm của tiếp vĩ ngữ ‘a’, và bởi đặc điểm của tác nhân trong các cách thụ động, sử dịch, và tự động. Do tính chất diễn đạt của hành động của động từ, ý nghĩa của ngữ căn được hiểu theo nghĩa chính yếu. Ý nghĩa của tiếp vĩ ngữ ‘a’ được hiểu là: sự biểu thị nhóm bhū v.v..., chỉ là sự hình thành hình thái từ, sự trôi chảy của từ.

อถ วา โย อหํ นมามีติ โส นเม. สามญฺญตฺถ วิคฺคโหยํ. วาจฺจตฺโถ ปน วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ. นมนญฺเจตฺถ พุทฺธสฺส สีลาทิอนนฺตคุเณสุ นินฺนปพฺภารตาวเสน ปณามกฺริยาภินิปฺผาทิกา กุสลเจตนา. สา จ วนฺทเนยฺย วนฺทนกานํ เขตฺตชฺฌาสยสมฺปทาหิ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียภูตา ยถาลทฺธสมฺปตฺตินิมิตฺตกสฺส ปุริมกมฺมสฺส อนุพลปฺปทาน วเสน ตนฺนิพฺพตฺติตวิปากสนฺตติยา อนฺตรายกรานิ อุปปีฬกอุปจฺเฉทกกมฺมานิ ปฏิพาหิตฺวา ปวตฺติกาเล โรคาทิอนฺตรายานมปฺปวตฺตึ สาเธติ. สมฺปราเย จ อุปปชฺชเวทนียภูตา สคฺคโมกฺขสมฺปตฺติสุขํ นิพฺพตฺเตตีติ.

Hoặc là, người nào là ‘tôi đang đảnh lễ’ thì đó là sự đảnh lễ. Đây là sự phân tích theo nghĩa thông thường. Còn ý nghĩa được diễn đạt thì nên được hiểu theo phương pháp đã được nói. Và ở đây, sự đảnh lễ là thiện tư hoàn thành hành động cúi lạy do bởi có khuynh hướng và thiên hướng đối với các đức tánh vô lượng như giới v.v... của đức Phật. Và thiện tư ấy, do sự thành tựu về phước điền (người được đảnh lễ) và tâm nguyện (của người đảnh lễ), trở thành nghiệp cảm thọ trong hiện tại, thành tựu sự không phát sanh của các chướng ngại như bệnh tật v.v... trong lúc hiện hữu, bằng cách ngăn ngừa các nghiệp chướng ngại và nghiệp hủy diệt là những điều gây trở ngại cho dòng tương tục của quả vị được tạo ra bởi nghiệp ấy, do cách thức hỗ trợ cho nghiệp quá khứ mà tướng của sự thành tựu đã đạt được. Và trong tương lai, trở thành nghiệp cảm thọ trong đời sau, tạo ra sự an lạc của quả chứng đắc cõi trời và Niết-bàn.

อยํ ปเนตฺถ ทสฺสนตฺถนโย. นเมติอิมินา พุทฺธสฺส สุคตาทิคุณํ อารพฺภ ปวตฺตา ติวิธา ปณามกุสล เจตนา มุขฺเยน ทสฺเสติ. ตํ ทสฺสเนน ตสฺสา การณภูตา โยนิโสมนสิการาทโย จ จตุจกฺกสมฺปตฺติญฺจ พุทฺธุปฺปาทนวมเขตฺตญฺจ ปุพฺพภาเค ปวตฺตํ สทฺธาปญฺญาปธานํ กุสลจิตฺตุปฺปาทญฺจ ผลูปจาเรน ทีเปติ. ตทฺทีปเนน ตสฺสา ผลภูตํ ทิฏฺฐธมฺมโรคาทิอนฺตรายวิโสสนญฺจ สคฺคโมกฺข สุขญฺจ ปฐมการณูปจาเรน ปกาเสติ. ตปฺปกาสเนน พุทฺธสฺส ปณามารหภาวํ ทุติยการณูปจาเรน วิภาเวติ[Pg.21]. ตํวิภาวเนน วนฺทกสฺส เม เขตฺตงฺคตภาวญฺจ ปณาเม ตพฺพภาวญฺจ ตติยการณูปจาเรน อนุภาเวติ.

Đây là phương pháp trình bày ý nghĩa ở đây. Bằng từ ‘name’ này, (kinh) trình bày theo nghĩa chính yếu về ba loại thiện tư cúi lạy đã phát sanh liên quan đến các đức tánh như Thiện Thệ v.v... của đức Phật. Bằng sự trình bày ấy, (kinh) soi sáng theo nghĩa tùy dụ quả về: những (pháp) là nhân của thiện tư ấy như tác ý chân chánh v.v..., sự thành tựu bốn bánh xe, chín phước điền của sự xuất hiện của đức Phật, và tâm thiện sanh khởi có tín và tuệ làm chủ đạo đã phát sanh trong giai đoạn đầu. Bằng sự soi sáng ấy, (kinh) công bố theo nghĩa tùy dụ nhân thứ nhất về: (pháp) là quả của thiện tư ấy, là sự thanh lọc các chướng ngại như bệnh tật trong hiện tại và sự an lạc của cõi trời và Niết-bàn. Bằng sự công bố ấy, (kinh) làm rõ theo nghĩa tùy dụ nhân thứ hai về: trạng thái đáng được cúi lạy của đức Phật. Bằng sự làm rõ ấy, (kinh) cho biết theo nghĩa tùy dụ nhân thứ ba về: trạng thái của tôi là người đảnh lễ đã đến được phước điền và trạng thái thích hợp trong sự cúi lạy.

อยํ ปเนตฺถ อลงฺการนโย. นเมติวาจกปทสฺส วาจฺจภูตา ติวิธา พุทฺธปณามกุสลเจตนา สมฏฺฐายี ภาโว นาม. กสฺมา, สรีรตฺตา. อถ วา ติวิธาย พุทฺธปณา มกุสลเจตนาย สมฺปยุตฺโต สมาธิปฺปธาโน มหา กุสลจิตฺตุปฺปาโท สมฏฺฐายีภาโว นาม. กสฺมา, พุทฺธสฺส สุคตาทิคุณารมฺมเณ เอกคฺคตฺตา สมาหิตจิตฺตตฺตา วา. โสเยว ปน สนฺตรโส นาม. กสฺมา, พุทฺธปณามเจตนา กุสลงฺเคน อกุสลงฺคสฺส ปหีนตฺตา. พุทฺธนฺติปาฐเสส ปทสฺส วาจฺจภูโต พุทฺธทพฺโพ อารมฺมณวิภาโว นาม. กสฺมา, ตสฺส ปณามกุสลจิตฺตุปฺปาทสฺส อารมฺมณปจฺจเยน อุปการตฺตา. พุทฺธสฺส สุคตนฺตฺยาทิคุโณ อุทฺทีปนวิภาโว นาม. กสฺมา, ปณามสฺส การณตฺตา. การณภูตํ ตํ สมฏฺฐายีภาวํ อุปาทาย ชานิตพฺโพ ทิฏฺฐธมฺมโรคา ทิอนฺตรายาภาโว จ สมฺปราเย สคฺคโมกฺขสุขสมฺปตฺติ จ อานุภาโว นาม. กสฺมา, อานิสํสผลตฺตา.

Đây là phương pháp tu từ ở đây. Ba loại thiện tư cúi lạy đức Phật, là ý nghĩa được diễn đạt của từ ‘name’, được gọi là trạng thái tình cảm ổn định. Tại sao? Vì là thực thể. Hoặc là, đại tâm thiện có định làm chủ đạo, tương ưng với ba loại thiện tư cúi lạy đức Phật, được gọi là trạng thái tình cảm ổn định. Tại sao? Vì có sự nhất tâm hoặc vì tâm được định tĩnh trong đối tượng là các đức tánh như Thiện Thệ v.v... của đức Phật. Và chính điều ấy được gọi là vị tịnh. Tại sao? Vì phần bất thiện đã được từ bỏ bởi phần thiện là tư cúi lạy đức Phật. Thực thể đức Phật, là ý nghĩa được diễn đạt của từ được tỉnh lược ‘Buddhaṃ’, được gọi là nhân tố đối tượng. Tại sao? Vì có sự hỗ trợ bằng duyên đối tượng cho tâm thiện sanh khởi của sự cúi lạy ấy. Đức tánh như ‘Thiện Thệ’ v.v... của đức Phật được gọi là nhân tố kích thích. Tại sao? Vì là nguyên nhân của sự cúi lạy. Sự không có các chướng ngại như bệnh tật trong hiện tại và sự chứng đắc an lạc của cõi trời và Niết-bàn trong tương lai, điều nên được biết đến tùy thuộc vào trạng thái tình cảm ổn định là nguyên nhân ấy, được gọi là cảm xúc hệ quả. Tại sao? Vì là quả của sự lợi ích.

ตตฺถ หิ กิญฺจาปิ อานุภาวทีปกํ ปทํ นตฺถิ. การณสฺส ปน ผเลน วินาภาวโต การณสฺส ผลํ วิญฺเญยฺยนฺติ. อถ วา นเมติปทสฺส สามตฺถิยโต อานุภาโว ทสฺสิโตเยวาติ ทฏฺฐพฺโพ. อาวิภูโต อุสฺสุโก จ พุทฺธปณามสฺส อานิสํสปชานนา มติ จ อลสาภาโว จ จิตฺตปฺปสาโท จ สมาธิตฺยาทิ จ พฺยภิจารีภาโว นาม. โลมหํสาทิภาโว สตฺวํกาภาโว นามาติ อลงฺการ นโย เวทิตพฺโพ. เอวํ ปจฺฉิมปจฺฉิมคาถาสูติ.

Ở đây, mặc dù không có từ ngữ nào chỉ rõ về oai lực. Tuy nhiên, do nguyên nhân không thể tách rời khỏi kết quả, nên kết quả của nguyên nhân cần được hiểu. Hoặc là, cần phải thấy rằng oai lực đã được thể hiện qua năng lực của từ 'nameti' (đảnh lễ). Sự hăng hái biểu lộ, sự hiểu biết về phước báu của việc đảnh lễ đức Phật, sự không lười biếng, tâm trong sáng, định tĩnh v.v... được gọi là trạng thái tùy hành (byabhicārībhāva). Trạng thái dựng tóc gáy v.v... được gọi là trạng thái tự nhiên (sattvabhāva). Đây là phương pháp tu từ cần được hiểu. Cũng như vậy trong các câu kệ tiếp theo.

อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. สุคตํ โสภนคตํ สุนฺทรนิพฺพานฏฺฐานํ คตํ วา สมฺมา คตํ วา, สุคตํ สมฺมา วจนํ คทํ ภาสนํ, เสฏฺฐํ ปสตฺถตรํ สติปฏฺฐานาทิเภเท ธมฺเม [Pg.22] คเวสนฺตํ วา สนฺเตหิ คเวสิตพฺพํ วา สตฺตานํ หิตสุขํ อิจฺฉิตํ วา, กุสลํกุสลํ กุสลํอกุสลํ, ชหํ ชหิตํ, อมตํ มรณวิรหิตํ อมตํ อมตนิพฺพานสมนฺนา คตํ, สนฺตํ กิเลสทรถวูปสมํ, อสมํ โลกิยธมฺเมน อสทิสํ มคฺคผลนิพฺพานธมฺมํ. ททํ ทาตํ ทายกํ วา, สรณํ สพฺพสตฺตโลกสฺส ปฏิสรณภูตํ. โลกํ สตฺตสงฺข โรกาสสงฺขตํ ติโลกํ, สรณํ ชานนฺตํ, อรณํ นิกฺกิเลสํ, กิเลสสงฺขาตรณวิรหิตํ วา. อรณํ สตฺเตสุ กิเลสรชสฺสาภาวํ, กรํ เทสนาญาเณน กตํ, อภยํ นิพฺภยํ, อภยํ นิพฺภยฏฺฐานํ นิพฺพานทิสํ, นายกํ สตฺเต นิพฺพานปารํ เนนฺตํ, นายกํ ติโลกานํ เชฏฺฐํ ปาโมกฺขํ พุทฺธํ สกฺกจฺจํ ตีหิ ทฺวาเรหิ อหํ นเม นมามีติ.

Đây là phần giải thích tóm tắt. Sugataṃ (Thiện Thệ) là bậc đã đi một cách tốt đẹp, hoặc đã đi đến nơi tốt đẹp là Niết-bàn, hoặc đã đi một cách chân chánh; sugataṃ (thiện ngôn) là lời nói chân chánh, lời nói, sự thuyết giảng. Seṭṭhaṃ (Tối Thắng) là bậc đáng tán thán hơn, người tìm cầu các pháp có sự phân loại như Tứ Niệm Xứ, hoặc người được các bậc thánh tìm cầu, hoặc người mong muốn lợi ích và hạnh phúc cho chúng sanh. Kusalaṃkusalaṃ (thiện và bất thiện). Jahaṃ (người từ bỏ) là người đã từ bỏ. Amataṃ (Bất Tử) là người không còn sự chết, người đã thành tựu Niết-bàn bất tử. Santaṃ (Tịch Tịnh) là người đã dập tắt phiền não và khổ đau. Asamaṃ (Vô Song) là pháp đạo, quả, và Niết-bàn không thể sánh bằng với các pháp thế gian. Dadaṃ (người ban cho) là người cho, hoặc là người thí chủ. Saraṇaṃ (Nơi Nương Tựa) là nơi nương tựa cho tất cả thế giới chúng sanh. Lokaṃ (Thế Gian) là ba cõi, được gọi là thế giới chúng sanh và thế giới không gian. Saraṇaṃ jānantaṃ (người biết nơi nương tựa). Araṇaṃ (Vô Tranh) là người không còn phiền não, hoặc người không còn phiền não được gọi là 'raṇa'. Araṇaṃ là người không có bụi phiền não đối với chúng sanh. Karaṃ (người thực hiện) là người đã thực hiện bằng trí tuệ thuyết pháp. Abhayaṃ (Vô Úy) là người không còn sợ hãi, người chỉ ra Niết-bàn là nơi không còn sợ hãi. Nāyakaṃ (Bậc Đạo Sư) là người dẫn dắt chúng sanh đến bờ Niết-bàn. Nāyakaṃ là bậc tối thượng, bậc lãnh đạo của ba cõi. Con xin thành kính đảnh lễ đức Phật qua ba cửa (thân, khẩu, ý).

ปฐมวนฺทนคาถาทฺวยวณฺณนา สมตฺตา.

Phần giải thích hai câu kệ đảnh lễ đầu tiên đã hoàn tất.

๒.

นยนสุภคกายงฺคํ,มธุรวรสโรเปตํ;

อมิตคุณคณาธารํ,ทสพลมตุลํ วนฺเท.

Con xin đảnh lễ bậc có thân tướng đẹp mắt, sở hữu giọng nói ngọt ngào cao quý, là kho tàng của vô lượng công đức, và không ai sánh bằng về mười năng lực.

๒. เอวํ ปฐมํ คาถาทฺวเยน พุทฺธสฺส นมสฺสิตฺวา อิทานิ นยนสุภคกายงฺคนฺตฺยาทีหิ ปญฺจหิ คุเณหิ โถมิตฺวา พุทฺธํ วนฺทิตุํ นยนสุภคกายงฺคนฺติอาทิคาถมาห. อยํ ปน น น มคณยุตฺตตฺตา นวกฺขเรหิ ลกฺขิตา ภุชคสุ สุคาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ วุตฺโตทเย ‘‘ภุชคสุสุมตา นาโม’’ติ.

2. Như vậy, sau khi đã đảnh lễ đức Phật bằng hai câu kệ đầu tiên, bây giờ để tán thán và đảnh lễ đức Phật với năm phẩm chất bắt đầu bằng 'nayanasubhagakāyaṅgaṃ' (thân tướng đẹp mắt), ngài đã nói câu kệ bắt đầu bằng 'nayanasubhagakāyaṅgaṃ'. Cần phải hiểu rằng câu kệ này, do được cấu thành bởi các âm tiết na-gaṇa, na-gaṇa, và ma-gaṇa, và được đánh dấu bằng chín âm tiết, nên được gọi là 'bhujagasusugāthā'. Vì đã được nói trong tác phẩm Vuttodaya rằng: 'Nó có tên là bhujagasusumatā'.

อยํ ปเนตฺถ โยชนา. ยสฺสํ ปฏิปาทํ นา จ ทฺเว นคณาโม จ มคโณ จ ยทิ สิยา. สา ภุชคสุสุ คาถาติ มตา ญาตพฺพาติ. ตตฺถ ปน นยนสุภคกายงฺคนฺติ สพฺพสตฺตานํ จกฺขุสฺส โสภนํ คเตน กายงฺเคนสมนฺนาคตํ. เอตฺถ [Pg.23] หิ นยนนฺติ สมวิสมํ ทสฺเสนฺตํ อตฺตภาวํ เนตีติ นยนํ, จกฺขุ ลพฺภติ. นีธาตุ ยุ. สุภํ โสภนํ คจฺฉตีติ สุภคํ, กายงฺคํ ลพฺภติ. สุภสทฺทูปปโท คมุธาตุ กฺวิ. กายสฺส องฺคํ อวยวํ กายงฺคํ. ภควโต กายงฺคํ ลพฺภติ. ฉฏฺฐีตปฺปุริสสมาโสยํ. นยนสฺส สุภคํ นยนสุภคํ, ตํ กายงฺคํ ยสฺส พุทฺธสฺสาติ นยนสุภค กายงฺโค, พุทฺโธ. โส หิ รูปกายสฺส ทสฺสนา นุตฺตริยคุณโยคโต สพฺพสตฺตานํ ปสาทจกฺขุสฺส โสภนํ คเตน ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขเณหิ จ อสีตฺยา นุพฺยญฺชนลกฺขเณหิ จ ลกฺขิเตน กายงฺเคน สมนฺนาคโตติ อตฺโถ.

Đây là phần giải thích. Nếu trong mỗi dòng kệ có một âm tiết 'na', hai 'na-gaṇa', và một 'ma-gaṇa', thì đó được biết là kệ 'bhujagasusugāthā'. Trong đó, 'nayanasubhagakāyaṅgaṃ' có nghĩa là 'bậc sở hữu thân tướng tốt đẹp đối với mắt của tất cả chúng sanh'. Ở đây, 'nayanaṃ' (mắt) được gọi như vậy vì nó dẫn dắt tự thân bằng cách chỉ ra sự bằng phẳng và không bằng phẳng; nó được tạo từ gốc 'nī' và tiếp vị ngữ 'yu'. 'Subhagaṃ' (tốt đẹp) là cái đi một cách tốt đẹp; nó được tạo từ tiền tố 'subha', gốc 'gamu', và tiếp vị ngữ 'kvi'. 'Kāyaṅgaṃ' là một phần, một chi phần của thân thể. Đây là một hợp từ sở thuộc cách (chaṭṭhītappurisasamāsa). 'Nayanasubhagaṃ' là tốt đẹp đối với mắt. Đức Phật, người có thân tướng tốt đẹp đối với mắt, được gọi là 'nayanasubhagakāyaṅgo'. Ý nghĩa là: Do phẩm chất vô song của việc chiêm ngưỡng sắc thân của Ngài, Ngài sở hữu thân tướng được ghi dấu bởi ba mươi hai tướng tốt của bậc đại nhân và tám mươi vẻ đẹp phụ, là điều tốt đẹp đối với con mắt tín thành của tất cả chúng sanh.

มธุรวรสโรเปตนฺติ ปิยเปมนียอุตฺตมสทฺเทน สมนฺนาคตํ, โส หิ ภควา มธิยติ ปิยติ เปมิยติ วาติ มธุโร. มธธาตุ อุโร. วุตฺตญฺหิ มชฺฌิมปณฺณาสฏีกายํ ‘‘มธุโรติ ปิโย เปมนีโย อปลิพุทฺโธ’’ติ. อถ วา มธิยติ อสฺสาทิยตีติ มธุโร, มธติ สพฺพสตฺตานํ ปีตึ อุนฺเทติ วฑฺเฒตีติ มธุโร, มธธาตุ อุนฺเท อุโร. เตน วุตฺตํ สทฺทนีติยํ ‘‘มธ อุนฺเท’’ติ. วริตพฺโพ อิจฺฉิตพฺโพ ปตฺถิตพฺโพ วาติ วโร, สโร. วรธาตุ อิจฺฉายํ อ. สรติ คจฺฉติ โสตวิญฺญาณารมฺมณภาวนฺติ สโร, สทฺโท. สรธาตุ คติยํ อ. สรติ คจฺฉติ สุยฺยมานตนฺติ วา สโร, สริยติ สุณิยตีติ วา สโร, ภควโต อฏฺฐงฺคสมนฺนาคโต สทฺโท ลพฺภติ. อุปสมฺปชฺชตีติ อุเปโต, อุปปุพฺพอิธาตุ ต. มธุโร จ วโร จ โส สโร จาติ มธุรวรสโร, เตน อุเปโต สมฺปนฺโน สมนฺนาคโตติ มธุรวรสโรเปโตติ วุจฺจติ. ภควโต ปน หทย วตฺถุโน สุวิสุทฺธตฺตา ปิตฺตเสมฺหาทีหิ อปลิพุทฺธตฺตา เทว มนุสฺเสหิ มธุเรน ปิเยน มนาปิเยน วเรน อิจฺฉิตปตฺถิ เตน อฏฺฐงฺคสมนฺนาคเตน สเรน สทฺเทน อุเปโต สมฺปนฺโน สมนฺนาคโตติ วุตฺตํ โหติ.

'Madhuravarasaropetaṃ' có nghĩa là 'bậc sở hữu giọng nói cao quý và ngọt ngào, đáng yêu và dễ mến'. Đức Thế Tôn được gọi là 'madhuro' (ngọt ngào) vì Ngài được yêu mến, được quý mến. Từ này được tạo từ gốc 'madha' và tiếp vị ngữ 'uro'. Trong Majjhimapaṇṇāsaṭīkā có nói: 'madhuro có nghĩa là đáng yêu, dễ mến, không bị trở ngại'. Hoặc, 'madhuro' là cái được nếm trải; hoặc 'madhuro' là cái làm cho hỷ lạc của tất cả chúng sanh được thấm nhuần và tăng trưởng; từ này được tạo từ gốc 'madha' (thấm nhuần) và tiếp vị ngữ 'uro'. Do đó, trong Saddanīti có nói: 'madha có nghĩa là thấm nhuần'. 'Varo' (cao quý) là cái đáng được mong muốn, đáng được ước ao; từ này được tạo từ gốc 'var' (mong muốn) và tiếp vị ngữ 'a'. 'Saro' (giọng nói, âm thanh) là cái đi đến, trở thành đối tượng của nhĩ thức; từ này được tạo từ gốc 'sar' (đi) và tiếp vị ngữ 'a'. Hoặc 'saro' là cái được nghe khi nó đi đến; hoặc 'saro' là cái được lắng nghe; đây là giọng nói của Đức Thế Tôn, sở hữu tám đặc tính. 'Upeto' (sở hữu) là người đã đạt đến; từ này được tạo từ tiền tố 'upa', gốc 'i', và tiếp vị ngữ 'ta'. 'Madhuravarasaro' là giọng nói ngọt ngào và cao quý. 'Madhuravarasaropeto' được gọi là người đã đạt đến, đã thành tựu, đã sở hữu giọng nói ấy. Được nói rằng, do tâm của Đức Thế Tôn hoàn toàn thanh tịnh, không bị trở ngại bởi đàm, mật v.v..., nên Ngài sở hữu giọng nói ngọt ngào, đáng yêu, dễ mến, cao quý, đáng mong ước, và có tám đặc tính đối với chư thiên và loài người.

เอตฺถ [Pg.24] จ กิญฺจาปิ สโรเปตนฺติ สามญฺญวเสน วุตฺตํ, ภควโต สโร ปน วิสฏฺโฐ จ, วิญฺเญยฺโย, มญฺชุ, สวนีโย, พินฺทุ, อวิสารี, คมฺภีโร, นินฺนาทิ จาติ วิเสเสน อฏฺฐงฺคสมนฺนาคโตติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. วุตฺตญฺหิ มชฺฌิม ปณฺณาเส พฺรหฺมายุสุตฺเต ‘‘อฏฺฐงฺคสมนฺนาคโต โข ปนสฺส โคตมสฺส มุขโต โฆโส นิจฺฉรติ วิสฏฺโฐ จ, วิญฺเญยฺโย จ, มญฺชุ จ, สวนีโย จ, พินฺทุ จ, อวิสารี จ, คมฺภีโร จ, นินฺนาทิ จ. ยถาปริสํ โข ปน โส ภวํ โคตโม สเรน วิญฺญาเปติ, น จสฺส พหิทฺธา ปริสาย โฆโส น นิจฺฉรตี’’ติ.

Ở đây, mặc dù từ 'saropetaṃ' (sở hữu giọng nói) được nói một cách tổng quát, nhưng cần phải hiểu ý nghĩa một cách đặc biệt rằng giọng nói của Đức Thế Tôn sở hữu tám đặc tính: trong trẻo, dễ hiểu, ngọt ngào, dễ nghe, tròn trịa, không bị phân tán, sâu lắng, và vang dội. Vì đã được nói trong kinh Brahmāyu, thuộc Trung Bộ Năm Mươi (Majjhima Paṇṇāsa): 'Này, từ miệng của tôn giả Gotama phát ra âm thanh sở hữu tám đặc tính: trong trẻo, dễ hiểu, ngọt ngào, dễ nghe, tròn trịa, không bị phân tán, sâu lắng, và vang dội. Tôn giả Gotama làm cho hội chúng hiểu bằng giọng nói của mình, và âm thanh của ngài không đi ra ngoài hội chúng'.

ตสฺสาฏฺฐกถายํ ปน วิสฏฺโฐติ สินิทฺโธ อปลิพุทฺโธ. วิญฺเญยฺโยติ วิญฺญาปนีโย ปากโฏ. วิสฏฺฐตฺตาเยว เจส วิญฺเญยฺโย โหติ. มญฺชูติ มธุโร. สวนีโยติ โสตสุโข, มธุรตฺตาเยว เจส สวนีโย โหติ. พินฺทูติ สมฺปิณฺฑิโต. อวิสารีติ อวิสโฏ. พินฺทุตฺตาเยว เจส อวิสารี โหติ. คมฺภีโรติ คมฺภีรสมุฏฺฐิโต. นินฺนาทีติ นินฺนทวา. คมฺภีรตฺตาเยว เจส นินฺนาทิ โหติ. ยถาปริสนฺติ จกฺกวาฬปริยนฺตาปิ เอกพทฺธํ ปริสํ วิญฺญาเปติ. พหิทฺธาติ องฺคุลิมตฺตมฺปิ ปริสโต พหิทฺธา น คจฺฉติ. กสฺมา. โส เอวรูโป มธุรสโร อการณา มา นสฺสีติ. อิติ ภควโต โฆโส ปริสาย มตฺตเกเนว จรตีติ วณฺณิโตติ. อภิธานปฺปทีปิกายญฺจ วุตฺตา สงฺคหคาถา –

Tuy nhiên, trong Chú giải của kinh ấy, visaṭṭho có nghĩa là trơn láng, không bị trở ngại. Viññeyyo có nghĩa là có thể làm cho hiểu rõ, minh bạch. Và chính vì có đặc tính visaṭṭha (trơn láng) nên âm thanh này là viññeyyo (có thể làm cho hiểu rõ). Mañjū có nghĩa là ngọt ngào. Savanīyo có nghĩa là êm tai. Và chính vì có đặc tính madhura (ngọt ngào) nên âm thanh này là savanīyo (êm tai). Bindū có nghĩa là được cô đọng. Avisārī có nghĩa là không lan tỏa. Và chính vì có đặc tính bindu (cô đọng) nên âm thanh này là avisārī (không lan tỏa). Gambhīro có nghĩa là vang lên từ nơi sâu thẳm. Ninnādī có nghĩa là có tiếng vang. Và chính vì có đặc tính gambhīra (sâu thẳm) nên âm thanh này là ninnādi (có tiếng vang). Yathāparisaṃ có nghĩa là làm cho hội chúng hiểu rõ như là một khối thống nhất, cho dù hội chúng ấy có đến tận cùng của thế giới. Bahiddhā có nghĩa là không đi ra ngoài hội chúng, dù chỉ là một lóng tay. Tại sao? Để cho âm thanh ngọt ngào như thế không bị tiêu hoại một cách vô cớ. Do đó, được mô tả rằng: “Tiếng nói của Đức Thế Tôn chỉ lan truyền vừa đủ trong hội chúng.” Và trong bộ Abhidhānappadīpikā, kệ tóm lược đã được nói đến –

‘‘วิสฏฺฐมญฺชุวิญฺเญยฺยา, สวนียาวิสาริโน;

พินฺทุคมฺภีรนินฺนาทิ, ตฺเยวมฏฺฐงฺคิโก สโร’’ติ.

“Âm thanh có tám chi phần như vầy: Trơn láng, ngọt ngào, có thể làm cho hiểu rõ, êm tai, không lan tỏa, cô đọng, sâu thẳm, và có tiếng vang.”

ยถา หิ พฺรหฺมุโน สโร ปิตฺตเสมฺเหหิ อปลิพุทฺธตฺตา วิสุทฺโธ มธุโร โหติ. ยถา จ สีหพฺยคฺฆาทีหิ วาฬมิเคหิ อนุพนฺธา ธาวนฺตา ขุทฺทกมิคา กรวีกสกุณสฺส วิกูชมานํ สทฺทํ สุตฺวา สรสฺส มธุรตฺตา มรณภยํ หิตฺวา อธาวิตฺวา อุกฺขิตฺตปาทํ [Pg.25] อนิกฺขิปิตฺวา ติฏฺฐนฺตา สุณนฺติ, เอวํ กรวีกสฺส สทฺโท ธมฺมตาภาเวน มธุโร ปิโย มนาโป โหติ. เอวํ ภควตา กตํ กมฺมํ วตฺถุํ โสเธติ, วตฺถุสฺส สุทฺธตฺตา ปิตฺตเสมฺเหหิ จ อปลิพุทฺธตฺตา ภควโต นาภิโต สมุฏฺฐหนฺโต สโรปิ อฏฺฐงฺคสมนฺนาคโต สุวิสุทฺโธ อติมธุโร อติปิโย อติมนาโป โหติ. สา ปเนสา หีนูปมา โหติ, ภควโต หิ สโร เตหิ สทฺเทหิ สตภาเคน สหสฺสภาเคน อติมธุโร อติปิโย อติมนาโป โหติ, ตถา หิ ธมฺมาโส กรญฺโญ อสนฺธิมิตฺตา เทวี กรวีกสกุณสฺส มธุรสทฺทํ สุตฺวา จินฺเตสิ ‘‘อิมสฺส ติรจฺฉานสฺส มธุโร สทฺโท, โก นาม สพฺพญฺญุตญาณสิรึ ปตฺตสฺส ภควโต อติมธุโร สทฺโท’’ติ, ปีตึ อุปฺปาเทตฺวา ตํ ปีตึ อวิชหิตฺวา สตฺตหิ ชงฺฆสเตหิ สทฺธึ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาติ, ตสฺมา ภควโต มธุรวรสโรเปตนฺติ โถเมตีติ.

Ví như giọng nói của Phạm thiên được trong sạch và ngọt ngào do không bị trở ngại bởi đàm và mật. Và ví như các loài thú nhỏ đang chạy trốn vì bị các loài thú dữ như sư tử, cọp, v.v... rượt đuổi, khi nghe được tiếng hót của chim karavīka, do vì sự ngọt ngào của âm thanh ấy, chúng từ bỏ nỗi sợ chết, không chạy nữa, và đứng lại lắng nghe với chân đang nhấc lên mà không đặt xuống. Tương tự như thế, tiếng hót của chim karavīka do bản chất tự nhiên nên được ngọt ngào, đáng yêu, và đẹp ý. Cũng vậy, nghiệp đã được Đức Thế Tôn thực hiện làm trong sạch cho vật chất căn bản (của âm thanh). Do vì vật chất căn bản được trong sạch và do không bị trở ngại bởi đàm và mật, nên âm thanh của Đức Thế Tôn phát ra từ rốn cũng hội đủ tám chi phần, rất trong sạch, vô cùng ngọt ngào, vô cùng đáng yêu, và vô cùng đẹp ý. Tuy nhiên, ví dụ này là thấp kém. Vì rằng, âm thanh của Đức Thế Tôn là vô cùng ngọt ngào, vô cùng đáng yêu, và vô cùng đẹp ý hơn gấp trăm lần, gấp ngàn lần so với các âm thanh ấy. Tương tự như thế, hoàng hậu Asandhimittā của vua Dhammāsoka, sau khi nghe được âm thanh ngọt ngào của chim karavīka, đã suy nghĩ rằng: “Âm thanh của loài bàng sanh này còn được ngọt ngào, huống nữa là âm thanh vô cùng ngọt ngào của Đức Thế Tôn, là bậc đã đạt được sự vinh quang của trí tuệ toàn giác.” Sau khi làm phát sanh niềm hỷ lạc và không từ bỏ niềm hỷ lạc ấy, bà cùng với bảy trăm thị nữ đã được an lập vào quả vị Nhập Lưu. Do đó, vị ấy tán thán rằng: “(Đức Thế Tôn) là bậc có được âm thanh ngọt ngào và cao quý.”

อมิตคุณคณาธารนฺติ อปริมิณิตพฺพสีลาทิคุณสมูหานํ ปติฏฺฐานภูตํ. เอตฺถ จ สมิโตติ ปริมิณิตพฺโพติ มิโต, มาธาตุ ปริมาเณ ต, น มิโต อมิโต. คุโณติ สีลาทโย ธมฺมา. เต หิ คุเณนฺติ ตํสมงฺคีปุคฺคลํ ปกาเสนฺตีติ คุณาติ วุจฺจนฺติ. คุณธาตุ ปกาสเน อ. มณิสารมญฺชูสาฏีกายํ ปน ‘‘คุณนฺติ อตฺตโน อาธารํ ปากฏํ กโรนฺตีติ คุณา’’ติ วุตฺตํ.

Amitaguṇagaṇādhāraṃ có nghĩa là bậc làm nền tảng cho tập hợp các đức hạnh như là giới, v.v... không thể đo lường được. Và ở đây, samito hay parimiṇitabbo có nghĩa là mito (có thể đo lường được); (từ này được tạo thành bởi) căn mā (đo lường) và tiếp vị ngữ ta. Na mito là amito (không thể đo lường được). Guṇo có nghĩa là các pháp như là giới, v.v... Vì rằng, chúng được gọi là guṇā do vì chúng guṇenti, tức là làm cho tỏ rạng cá nhân được hội đủ các pháp ấy. Căn guṇa có nghĩa là làm cho tỏ rạng, (đi với tiếp vị ngữ) a. Tuy nhiên, trong bộ Maṇisāramañjūsāṭīkā, có nói rằng: “Guṇā là do vì chúng làm cho nền tảng của chính chúng được tỏ rạng.”

สทฺทนีติธาตุมาลายญฺจ ‘‘คุณ อามนฺตเน, คุโณติ สีลาทโย ธมฺมา, เกนฏฺเฐน เต คุณา, โคณาปิยติ อามนฺตาปิยติ อตฺตนิ ปติฏฺฐิโต ปุคฺคโล ทฏฺฐุํ โสตุํ ปูชิตุญฺจ อิจฺฉนฺเตหิ ชเนหีติ คุโณ. เอตฺถ กิญฺจาปิ สีลาทิ ธมฺมานํ อามนฺตาปนํ นตฺถิ, ตถาปิ ตํเหตุ อามนฺตนํ นิมนฺตนญฺจ เตเยว กโรนฺติ นามาติ เอวํ วุตฺตํ. อญฺเญ ปน คุญฺชนฺเต อพฺยยนฺเต อิติ คุณาติ อตฺถํ วทนฺติ. ตทนุรูปํ ปน ธาตุสทฺทํน ปสฺสาม[Pg.26]. คุณ อามนฺตเน อิจฺเจว ปสฺสาม. วิจาเรตฺวา คเหตพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ. อมิโต คุโณ อมิตคุโณ, เตสํ คโณ สมูโห อมิตคุณคโณ, เตสํ. อาธารติ ติฏฺฐติ เอตฺถาติ อมิตคุณคณาธาโร, ชิโน ลพฺภติ. โส ปน สมุทฺโททกํ นาฬิปตฺเตน อปริมิตํ วิย เกนจิ อปริมิตานํ สีลาทิคุณสมูหานํ อาธาโร ปติฏฺฐานภูโตติ อตฺโถ.

Và trong bộ Saddanītidhātumālā, có nói rằng: “Căn guṇa có nghĩa là mời gọi. Guṇo có nghĩa là các pháp như là giới, v.v... Do ý nghĩa nào mà chúng là guṇā? Guṇo là do vì cá nhân được an trú trong tự thân được goṇāpiyati hay āmantāpiyati, tức là được mời gọi bởi những người mong muốn được thấy, được nghe, và được cúng dường. Ở đây, mặc dù các pháp như là giới, v.v... không có sự mời gọi, tuy nhiên, sự mời gọi và sự thỉnh mời do nhân ấy chính là do chúng thực hiện. Do đó, đã được nói như vậy. Tuy nhiên, những vị khác nói rằng guṇā có nghĩa là chúng vang lên, chúng không bị tiêu hoại. Tuy nhiên, chúng tôi không thấy từ ngữ về căn tương ứng với điều ấy. Chúng tôi chỉ thấy căn guṇa có nghĩa là mời gọi. (Điều này) nên được xem xét rồi tiếp nhận.” Amito guṇo là amitaguṇo. Tesaṃ gaṇo (tập hợp của các pháp ấy) là amitaguṇagaṇo. Ādhārati hay tiṭṭhati etthā (nơi nương tựa hay an trú ở đấy) là ādhāro. (Do đó, có từ) amitaguṇagaṇādhāro, (tức là) bậc Chiến Thắng. Ý nghĩa là: Vị ấy là nơi nương tựa, là nền tảng cho tập hợp các đức hạnh như là giới, v.v... không thể đo lường được bởi bất cứ ai, ví như nước biển không thể đo lường được bằng chiếc lá dừa.

ทสพลนฺติ อญฺเญหิ อสาธารณํ ตถาคตทสพลสมฺปนฺนํ. เอตฺถ หิ พลนฺติ เกหิจิ วิรุทฺเธหิ การเณ หิ พลนฺติ น กมฺเปนฺติ ถิรนฺตีติ พลํ, ทส พลานิ ยสฺส โสติ ทสพโล, พุทฺโธ. ตํ ปน ทุวิธํ โหติ ตถา คตสฺส ทสพลํ กายทสพลญฺจ, ญาณทสพลญฺจาติ. เตสุ หิ กายพลํ หตฺถิกุลานุสาเรน เวทิตพฺพํ. วุตฺตญฺเหตํ โปราเณหิ –

Dasabalaṃ có nghĩa là bậc hội đủ mười năng lực của bậc Như Lai, là các năng lực không chung với những người khác. Ở đây, balaṃ là do vì chúng balanti, tức là không bị lay chuyển, và thiranti, tức là được vững chắc bởi các nguyên nhân đối nghịch nào đó. Dasabalo là vị có được mười năng lực, tức là Đức Phật. Và mười năng lực của bậc Như Lai ấy có hai loại là: mười năng lực về thân và mười năng lực về trí. Trong ấy, năng lực về thân nên được hiểu theo các dòng dõi của loài voi. Điều này đã được các vị xưa nói đến –

‘‘กาฬา วกญฺจ คงฺเคยฺยํ, ปณฺฑรํ ตมฺพปิงฺคลํ;

คนฺธ มงฺคลเหมญฺจ, อุโปสถํ ฉทฺทนฺติเม ทสา’’ติ.

“Mười dòng dõi này là: Kāḷāvaka, Gaṅgeyya, Paṇḍara, Tamba, Piṅgala, Gandha, Maṅgala, Hema, Uposatha, và Chaddanta.”

อิมานิ หิ ทส หตฺถิกุลานิ. ตตฺถ กาฬาวกนฺติ ปกติหตฺถิกุลํ ทฏฺฐพฺพํ. ยํ ทสนฺนํ ปุริสานํ กายพลํ, ตํ เอกสฺส กาฬาวกหตฺถิโน. ยํ ทสนฺนํ กาฬาวกานํ พลํ, ตํ เอกสฺส คงฺเคยฺยสฺส. ยํ ทสนฺนํ คงฺเคยฺยานํ, ตํ เอกสฺส ปณฺฑรสฺส. ยํ ทสนฺนํ ปณฺฑรานํ, ตํ เอกสฺส ตมฺพสฺส. ยํ ทสนฺนํ ตมฺพานํ, ตํ เอกสฺส ปิงฺคลสฺส. ยํ ทสนฺนํ ปิงฺคลานํ, ตํ เอกสฺส คนฺธหตฺถิโน. ยํ ทสนฺนํ คนฺธหตฺถีนํ, ตํ เอกสฺส มงฺคลสฺส. ยํ ทสนฺนํ มงฺคลานํ, ตํ เอกสฺส เหมวตสฺส. ยํ ทสนฺนํ เหมวตานํ, ตํ อุโปสถสฺส. ยํ ทสนฺนํ อุโปสถานํ, ตํ เอกสฺส ฉทฺทนฺตสฺส. ยํ ทสนฺนํ ฉทฺทนฺตานํ, ตํ เอกสฺส ตถาคตสฺส, นารายนสงฺฆาตพลนฺติปิ อิทเมว วุจฺจติ. ตเทตํ ปกติหตฺถีนํ คณนาย หตฺถิโกฏิสหสฺสานํ[Pg.27]. ปุริสคณนาย ทสนฺนํ ปุริสโกฏิสหสฺสานํ พลํ โหติ. อิทํ ตถาคตสฺส กายพลํ โหติ. อิทํ ปน ตาสุ ตาสุ ปาฬีสุ น อาคตํ. อฏฺฐกถาสุเยว อาคตํ. เตน วุตฺตํ ทสก นิปาต องฺคุตฺตรฏีกายํ ‘‘ทส พลญาณํ ปน ปาฬิยํ อาคตเมว. น กายพลํ วิย อฏฺฐ กถารูฬฺหเมวาติ อธิปฺปาโย’’ติ. เอตฺถ จ นารายน สงฺฆาต พลนฺติ เอตฺถ นารา วุจฺจนฺติ รสฺมิโย, ตา พหู นานาวิธา อิโต อุปฺปชฺชนฺตีติ นารายนํ, วชิรํ. ตสฺมา นารายนสงฺฆาต พลนฺติ วชิรสงฺฆาตพลนฺติ อตฺโถติ.

Thật vậy, có mười dòng voi này. Trong ấy, dòng voi Kāḷāvaka nên được hiểu là dòng voi thông thường. Sức mạnh thân của mười người nam bằng sức mạnh của một con voi Kāḷāvaka. Sức mạnh của mười con voi Kāḷāvaka bằng sức mạnh của một con voi Gaṅgeyya. Sức mạnh của mười con voi Gaṅgeyya bằng sức mạnh của một con voi Paṇḍara. Sức mạnh của mười con voi Paṇḍara bằng sức mạnh của một con voi Tamba. Sức mạnh của mười con voi Tamba bằng sức mạnh của một con voi Piṅgala. Sức mạnh của mười con voi Piṅgala bằng sức mạnh của một con voi Gandha. Sức mạnh của mười con voi Gandha bằng sức mạnh của một con voi Maṅgala. Sức mạnh của mười con voi Maṅgala bằng sức mạnh của một con voi Hemavata. Sức mạnh của mười con voi Hemavata bằng sức mạnh của một con voi Uposatha. Sức mạnh của mười con voi Uposatha bằng sức mạnh của một con voi Chaddanta. Sức mạnh của mười con voi Chaddanta bằng sức mạnh của một đức Như Lai, điều này cũng được gọi là sức mạnh Nārāyanasaṅghāta. Theo cách tính của loài voi thông thường, đó là sức mạnh của một ngàn koṭi con voi. Theo cách tính của người nam, đó là sức mạnh của mười ngàn koṭi người nam. Đây là sức mạnh thân của đức Như Lai. Tuy nhiên, điều này không được đề cập trong các bản Pāli đó. Nó chỉ được đề cập trong các bản Chú giải. Do đó, trong Phụ chú giải Tăng Chi Bộ, phẩm Mười Pháp, có nói rằng: ‘Mười trí lực thì đã được đề cập trong Pāli. Ý nghĩa là không phải chỉ có trong Chú giải như sức mạnh thân.’ Và ở đây, về sức mạnh Nārāyanasaṅghāta, ‘nārā’ được gọi là các tia sáng, chúng phát sinh nhiều và đa dạng từ đây, nên gọi là ‘nārāyanaṃ’, tức là kim cương. Do đó, sức mạnh Nārāyanasaṅghāta có nghĩa là sức mạnh như kim cương.

ญาณทสพลํ ปน วิภงฺคปาฬิยญฺจ มูลปณฺณาเส มหา สีหนาทสุตฺเต ทสกนิปาตองฺคุตฺตรปาฬิยญฺจ วิตฺถาเรน อาคตเมว. สุขคฺคหณตฺถํ ปน สงฺเขเปน ทสฺสยิสฺสามิ. เสยฺยถิทํ. ฐานาฏฺฐานญาณญฺจ, กมฺมสมาทานานํ วิปากญาณํ, สพฺพตฺถคามินิปฏิปทาญาณํ, อเนกธาตุ นานาธาตุ โลก ญาณํ, สตฺตานํ นานาธิมุตฺติกตํ ญาณํ, ปรสตฺตานํ ปรปุคฺคลานํ อินฺทฺริยปโรปริยตฺติญาณํ, ฌานวิโมกฺขสมาธิสมาปตฺตีนํ สํกิเลสํ โวทานํ วุฏฺฐานํ ญาณํ, ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณํ, สตฺตานํ จุตูปปาตํ ญาณํ, อาสวานํ ขยญาณญฺจาติ. อยํ ปน กโม อภิธมฺมวิภงฺคปาฬิยํ อาคตกฺกโม.

Còn về mười trí lực, chúng đã được trình bày chi tiết trong kinh Phân Tích (Vibhaṅga) của Tạng Vô Tỷ Pháp, trong kinh Đại Sư Tử Hống (Mahāsīhanādasutta) thuộc Trung Bộ I (Mūlapaṇṇāsa), và trong kinh Tăng Chi Bộ, phẩm Mười Pháp. Tuy nhiên, để dễ nắm bắt, tôi sẽ trình bày một cách tóm tắt. Chúng là: trí biết xứ và phi xứ, trí biết quả dị thục của các nghiệp đã tạo, trí biết con đường đưa đến mọi cảnh giới, trí biết thế gian có nhiều giới và nhiều loại giới khác nhau, trí biết các chúng sanh có các khuynh hướng khác nhau, trí biết các quyền cao thấp của các chúng sanh và các cá nhân khác, trí biết sự ô nhiễm, sự trong sạch, và sự xuất khởi của các thiền, giải thoát, định, và chứng đắc, trí nhớ các kiếp quá khứ, trí biết sự sinh tử của các chúng sanh, và trí biết sự đoạn tận các lậu hoặc. Thứ tự này là thứ tự được trình bày trong kinh Phân Tích của Tạng Vô Tỷ Pháp.

จุตูปปาตญาณฏฺฐาเน ปน มูลปณฺณาสปาฬิยํ มหาสีหนาทสุตฺเต จ ทสกนิปาตองฺคุตฺตรปาฬิยํ ทิพฺพจกฺขุญาณํ อาคตํ. อตฺถโต ปน ทิพฺพจกฺขุญาเณน จุตูปปาตสฺส ปสฺสิตตฺตา สทิสเมวาติ. ตตฺถ หิ ฐานาฏฺฐานญาณนฺติ การณาการณํ ยถาภูตํ ชานนญาณํ. การณญฺหิ ยสฺมา ตตฺถ ผลํ ติฏฺฐติ ตทายตฺตวุตฺติตาย อุปฺปชฺชติ เจว ปวตฺตติ จ, ตสฺมา ฐานนฺติ วุจฺจติ. กมฺมสมาทานานํ วิปากญาณนฺติ สมาทิยิตฺวา กตานํ อตีตานาคต ปจฺจุปฺปนฺนานํ กุสลากุสลกมฺมานํ สุคติทุคฺคติปฏิสนฺธิสงฺขาตํ วิปากํ นิพฺพานผลญฺจ ยถาภูตํ ปชานนญาณํ. สพฺพตฺถ คามินิปฏิปทํ [Pg.28] ญาณนฺติ สพฺพคติคามินิญฺจ ปฏิปทํ มคฺคํ ยถาภูตํ ปชานนญาณํ. ตตฺถ จ ปฏิปทนฺติ ปฏิปชฺชติ ปาปุณาติ เอเตนาติ ปฏิปทํ, มคฺคํ. คติคามินินฺติ นิรยาทิปญฺจคติคามินึ. อคติคามินินฺติ นิพฺพานคามินึ. วุตฺตญฺหิ ‘‘นิพฺพานญฺจาหํ สาริปุตฺต ปชานามิ นิพฺพานคามินิญฺจ ปฏิปท’’นฺติ.

Tuy nhiên, ở vị trí của trí biết sự sinh tử (cutūpapātañāṇa), trong kinh Đại Sư Tử Hống thuộc Trung Bộ I và trong kinh Tăng Chi Bộ, phẩm Mười Pháp, lại đề cập đến thiên nhãn trí (dibbacakkhuñāṇa). Nhưng về mặt ý nghĩa, chúng tương tự nhau vì sự sinh tử được thấy bằng thiên nhãn trí. Trong đó, trí biết xứ và phi xứ (ṭhānāṭṭhānañāṇa) là trí biết như thật về nguyên nhân và phi nguyên nhân. Nguyên nhân (kāraṇa) được gọi là xứ (ṭhāna) vì quả an trú ở đó, sinh khởi và tồn tại tùy thuộc vào đó. Trí biết quả dị thục của các nghiệp đã tạo (kammasamādānānaṃ vipākañāṇa) là trí biết như thật về quả được gọi là sự tái sanh vào cõi lành hay cõi dữ và quả Niết-bàn của các nghiệp thiện và bất thiện đã được thực hiện trong quá khứ, tương lai, và hiện tại. Trí biết con đường đưa đến mọi nơi (sabbatthagāminipaṭipadaṃ ñāṇa) là trí biết như thật về con đường, đạo lộ đưa đến tất cả các cõi. Trong đó, con đường (paṭipadā) là phương tiện để đi đến, để đạt đến. Đưa đến các cõi (gatigāminī) là đưa đến năm cõi như địa ngục, v.v. Không đưa đến các cõi (agatigāminī) là đưa đến Niết-bàn. Vì đã được nói rằng: ‘Này Sāriputta, Ta biết Niết-bàn và con đường đưa đến Niết-bàn.’

อเนกธาตุนานาธาตุโลกํ ญาณนฺติ เอตฺถ อเนก ธาตูติ จกฺขุธาตุอาทีหิ กามธาตูหิ วา พหุธาตุํ. นานาธาตูติ ตาสํเยว ธาตูนํ วิลกฺขณตฺตา วิสทิส สภาวตฺตา นานาปฺปการธาตุํ. โลกนฺติ ขนฺธายตน ธาตุโลกํ. ญาณนฺติ ยถาภูตํ ปชานนญาณํ. สตฺตานํ อธิมุตฺติกตํ ญาณนฺติ สตฺตานํ หีนาทีหิ อธิมุตฺตีหิ นานาธิมุตฺติกภาวํ ยถาภูตํ ปชานนญาณํ. ปรสตฺตานํ ปรปุคฺคลานํ อินฺทฺริยปโรปริยตฺติญาณนฺติ เอตฺถ ปรสตฺตานนฺติ ปธานสตฺตานํ. ปรปุคฺคลานนฺติ ตโต ปเรสํ หีนสตฺตานํ. เอกตฺถเมว วา เอตํ ปททฺวยํ เวเนยฺยวเสน ทฺเวธา วุตฺตํ. อินฺทฺริยปโรปริยตฺติญาณนฺติ สทฺธาทีนํ อินฺทฺริยานํ ปรภาวํ วฑฺฒญฺจ อปรภาวํ หานิญฺจ ยถาภูตํ ปชานนญาณํ.

Về trí biết thế gian có nhiều giới và nhiều loại giới khác nhau (anekadhātunānādhātulokaṃ ñāṇa), ở đây ‘nhiều giới’ (anekadhātu) có nghĩa là nhiều giới như nhãn giới, v.v., hoặc các dục giới. ‘Nhiều loại giới khác nhau’ (nānādhātu) có nghĩa là các loại giới khác nhau do các giới ấy có đặc tính riêng biệt, có bản chất không tương đồng. ‘Thế gian’ (loka) là thế gian uẩn, xứ, và giới. ‘Trí’ (ñāṇa) là trí biết như thật. Trí biết các chúng sanh có các khuynh hướng khác nhau (sattānaṃ adhimuttikataṃ ñāṇa) là trí biết như thật về tình trạng có các khuynh hướng khác nhau của chúng sanh do các khuynh hướng thấp kém, v.v. Về trí biết các quyền cao thấp của các chúng sanh và các cá nhân khác (parasattānaṃ parapuggalānaṃ indriyaparopariyattiñāṇa), ở đây ‘các chúng sanh khác’ (parasattānaṃ) là các chúng sanh ưu tú. ‘Các cá nhân khác’ (parapuggalānaṃ) là các chúng sanh thấp kém khác. Hoặc hai từ này có cùng một ý nghĩa, được nói theo hai cách tùy theo đối tượng cần giáo hóa. Trí biết các quyền cao thấp (indriyaparopariyattiñāṇa) là trí biết như thật về sự vượt trội, tức là sự tăng trưởng, và sự không vượt trội, tức là sự suy giảm, của các quyền như tín, v.v.

ฌานวิโมกฺขสมาธิสมาปตฺตีนํ สํกิเลสํ โวทานํ วุฏฺฐานํ ญาณนฺติ เอตฺถ ฌานวิโมกฺขสมาธิสมาปตฺตีนนฺติ ปฐมาทีนํ จตุนฺนํ ฌานานํ, รูปี รูปานิ ปสฺสตีติอาทีนํ อฏฺฐนฺนํ วิโมกฺขานํ, สวิตกฺกสวิจาราทีนํ ติณฺณํ สมาธีนํ, ปฐมชฺฌาน สมาปตฺติอาทีนญฺจ นวนฺนํ อนุปุพฺพสมาปตฺตีนํ. สํกิเลสนฺติ หานภาคิยธมฺมํ. โวทานนฺติ วิเสสภาคิยธมฺมํ. วุฏฺฐานนฺติ เยน การเณน ฌานาทีหิ วุฏฺฐหนฺติ, ตํ การณํ. ญาณนฺติ ยถาภูตํ ปชานนญาณํ. ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณนฺติ ปุพฺเพ นิวุตฺถกฺขนฺธานุสฺสรณสงฺขาตํ ปชานนญาณํ. สตฺตานํ จุตูปปาตํ ญาณนฺติ สตฺตานํ จุติญฺจ อุปปาตญฺจ ปชานนํ ทิพฺพจกฺขุญาณํ. อาสวานํ ขยญาณนฺติ กามาสวาทีนํ ขยสงฺขาตํ อาสวนิโรธํ นิพฺพานํ ยถาภูตํ ปชานน ญาณนฺติ[Pg.29]. อิมานิ ปน ญาณานิ อญฺเญหิ อสาธารณานิ ตถาคตสฺส ทสพลญาณานีติ ทฏฺฐพฺพานิ.

Trí tuệ về sự ô nhiễm, sự trong sạch, và sự xuất khởi của các thiền, giải thoát, định, và chứng đắc. Ở đây, ‘các thiền, giải thoát, định, và chứng đắc’ có nghĩa là bốn thiền bắt đầu từ thiền thứ nhất, tám giải thoát bắt đầu từ ‘người có sắc thấy các sắc,’ ba định bắt đầu từ ‘có tầm có tứ,’ và chín chứng đắc tuần tự bắt đầu từ chứng đắc thiền thứ nhất. ‘Sự ô nhiễm’ có nghĩa là pháp thuộc phần thoái thất. ‘Sự trong sạch’ có nghĩa là pháp thuộc phần thù thắng. ‘Sự xuất khởi’ có nghĩa là nguyên nhân mà do đó họ xuất khỏi các thiền, v.v. ‘Trí tuệ’ có nghĩa là trí tuệ biết đúng như thật. ‘Túc mạng tùy niệm trí’ có nghĩa là trí tuệ biết được đặc trưng bởi sự nhớ lại các uẩn đã sống trong quá khứ. ‘Trí tuệ về sự chết và tái sanh của chúng sanh’ có nghĩa là thiên nhãn trí biết được sự chết và sự tái sanh của chúng sanh. ‘Trí tuệ về sự đoạn tận các lậu hoặc’ có nghĩa là trí tuệ biết đúng như thật về Niết-bàn, vốn được đặc trưng bởi sự đoạn tận các lậu hoặc bắt đầu từ dục lậu, sự chấm dứt các lậu hoặc. Tuy nhiên, những trí tuệ này là những trí tuệ không chung với những người khác, và nên được hiểu là mười trí lực của Như Lai.

โหนฺติ เจตฺถ –

Và ở đây có những câu kệ sau –

‘‘ฐานาฏฺฐานํ วิปากญฺจ, ญาณํ ปฏิปทํ ญาณํ;

อเนกธาตุโลกญฺจ, สตฺตานํ อธิมุตฺติกํ. [สา ปเนสา เสตววิปุลาคาถาติ ทฏฺฐพฺพา;

]

“Trí về xứ và phi xứ, và quả báo, trí về con đường; thế giới nhiều và đa dạng, và khuynh hướng của chúng sanh. [Nên hiểu rằng đây là một câu kệ Setavavipulā;]”

อินฺทฺริยปราปรญฺจ, ฌานาทินํ สํกิเลสํ;

โวทานํ วุฏฺฐานํ ญาณํ, ปุพฺเพนิวาสานุสฺสตึ;

สตฺตานํ จุตูปปาตํ, อาสวกฺขยํ ญาณนฺติ;

ทสิมานิ พุทฺธสฺส จา, สาธารณานิ ญาณานี’’ติ. [สา ปเนสา สามญฺญคาถาติ ทฏฺฐพฺพา;

]

“Và sự hơn kém của các căn, sự ô nhiễm của các thiền, v.v.; sự trong sạch, sự xuất khởi, trí tuệ, sự nhớ lại các kiếp quá khứ; sự chết và tái sanh của chúng sanh, trí tuệ về sự đoạn tận các lậu hoặc; mười trí tuệ này không phải là chung cho Đức Phật.” [Nên hiểu rằng đây là một câu kệ thông thường;]

นนุ ทสพลญาณํ นาม ปาฏิเยกฺกํ นตฺถิ, สพฺพญฺญุตญาณเมว โหติ, อถ กสฺมา ตํ ญาณํ ทสเภเทน วุตฺตนฺติ. วุจฺจเต. อญฺญเมว หิ ทสพลญาณํ, อญฺญํ สพฺพญฺญุตญาณํ, ทสพลญฺหิ สกสกกิจฺจเมว ชานาติ. สพฺพญฺญุตญาณํ ปน ตมฺปิ ตโต อวเสสมฺปิ ปชานาติ. ทสพลญาเณสุ หิ ปฐมํ การณาการณเมว ชานาติ. ทุติยํ กมฺมนฺตร วิปากนฺตรเมว. ตติยํ กมฺมปริจฺเฉทเมว. จตุตฺถํ ธาตุ นานตฺตการณเมว. ปญฺจมํ สตฺตานํ อชฺฌาสยาธิมุตฺติเมว. ฉฏฺฐํ อินฺทฺริยานํ ติกฺขมุทุภาวเมว. สตฺตมํ ฌานาทีหิ สทฺธึ เตสํ สํกิเลสาทิเมว. อฏฺฐมํ ปุพฺเพ นิวุตฺถขนฺธสนฺตติเมว. นวมํ สตฺตานํ จุติปฏิสนฺธิเมว. ทสมํ สจฺจปริจฺเฉทเมว. สพฺพญฺญุตญาณํ ปน เอเตหิ ชานิตพฺพญฺจ ตโต อุตฺตริญฺจ ปชานาติ. เอเตสํ ปน กิจฺจํ น สพฺพํ กโรติ. ตญฺหิ ฌานํ หุตฺวา อปฺเปตุํ น สกฺโกติ. อิทฺธิ หุตฺวา วิกุพฺพิตุํ น สกฺโกติ. มคฺโค หุตฺวา กิเลเส เขเปตุํ น สกฺโกติ. เอวํ เตสํ ญาณทฺวยานํ วิเสโสติ. ตํ ปน อิธ ญาณทฺวยํ อธิปฺเปตนฺติ.

Phải chăng không có trí tuệ nào gọi là mười trí lực một cách riêng biệt, mà chỉ có nhất thiết trí? Vậy tại sao trí tuệ đó lại được nói là có mười loại? Câu trả lời là: Mười trí lực là một, và nhất thiết trí là một. Mười trí lực chỉ biết phận sự riêng của mình. Còn nhất thiết trí thì biết cả điều đó và những gì còn lại. Trong mười trí lực, trí thứ nhất chỉ biết nguyên nhân và phi nguyên nhân. Trí thứ hai chỉ biết sự khác biệt của nghiệp và sự khác biệt của quả báo. Trí thứ ba chỉ biết sự phân chia của nghiệp. Trí thứ tư chỉ biết nguyên nhân của sự đa dạng của các giới. Trí thứ năm chỉ biết ý hướng và khuynh hướng của chúng sanh. Trí thứ sáu chỉ biết sự bén nhạy và chậm lụt của các căn. Trí thứ bảy chỉ biết sự ô nhiễm, v.v., của các thiền, v.v., cùng với chúng. Trí thứ tám chỉ biết sự liên tục của các uẩn đã sống trong quá khứ. Trí thứ chín chỉ biết sự chết và sự tái sanh của chúng sanh. Trí thứ mười chỉ biết sự phân chia của các chân lý. Còn nhất thiết trí thì biết những gì cần được biết bởi những trí này và còn hơn thế nữa. Nhưng nó không thực hiện tất cả các phận sự của chúng. Nó không thể, khi là thiền, để nhập thiền. Nó không thể, khi là thần thông, để biến hóa. Nó không thể, khi là đạo, để đoạn trừ các phiền não. Như vậy, đó là sự khác biệt của hai loại trí tuệ này. Và ở đây, cả hai loại trí tuệ này đều được ám chỉ.

อตุลนฺติ [Pg.30] สีลาทีหิ คุเณหิ เกนจิ ปุคฺคเลน อสทิสํ. อยํ ปเนตฺถ วจนตฺโถ. ตุลนํ อุมฺมานํ ตุลา, ตุล สทิสฺยํ. สทฺทนีติยญฺหิ ‘‘ตุล อุมฺมาเน’’ติ วุตฺตํ. อถ วา ตุลิยติ ปมิยติ เอตายาติ ตุลา, ปกติตุลา. ตุลา วิยาติ ตุลา, ญาณํ. ตาย สมฺมิโต ตุโล. สมฺมิต ตทฺธิเต อปจฺจโย. ตุลสทิสญาเณน สมฺมิโต ปุคฺคโล. น ตุโล อตุโล. กมฺมธารยมิสฺสกตปฺปุริส สมาโสยํ. สีลาทิคุเณหิ เกนจิ ปุคฺคเลน อสทิโส ภควา ลพฺภติ. อถ วา นตฺถิ ตุโล สทิโส ปุคฺคโล เอตสฺสาติ อตุโล, ภควา. อตคฺคุณสํวิญฺญาโณยํ พหุพฺพีหิ. สีลาทิคุเณหิ เกนจิ อสทิโส อคฺคปุคฺคโลติ อตฺโถ. สเทวเก โลเก อคฺคปุคฺคลภาวโต. ยถาห ‘‘ยาวตา ภิกฺขเว สตฺตา อปทา วา ทฺวิปทา วา จตุปฺปทา วา, ตถาคโต เตสํ อคฺคมกฺขายติ, วิราโค เสฏฺโฐ ธมฺมานํ ทฺวิปทานญฺจ จกฺขุมา’’ติ. ตํ อตุลํ พุทฺธนฺติ สมฺพนฺโธ. วนฺเทติ พุทฺธสฺส นยนสุภคกายงฺคาทิคุณํ อนุสฺสริตฺวา ตีหิ ทฺวาเรหิ สกฺกจฺจํ อหํ วนฺทามีติ อตฺโถ. เอตฺถ จ มิวิภตฺติยา มหาวิสยสุตฺเตน เอการา เทโสติ ทฏฺฐพฺโพ. วนฺทนา ปน ติวิธา โหติ กายวจีมโนวนฺทนาวเสนาติ. ยถาห ‘‘ติสฺโส อิมา ภิกฺขเว วนฺทนา. กตมา ติสฺโส. กาเยน วนฺทติ, วาจาย วนฺทติ, มนสา วนฺทตี’’ติ.

‘Vô song’ có nghĩa là không giống với bất kỳ người nào về các phẩm chất như giới, v.v. Đây là ý nghĩa của từ ở đây. ‘Tulā’ là sự đo lường, sự cân nhắc. ‘Tula’ có nghĩa là tương tự. Trong Saddanīti, có nói rằng ‘tula ummāne’. Hoặc, ‘tulā’ là cái mà người ta đo lường, cân nhắc, tức là cái cân thông thường. ‘Tulā’ giống như cái cân, tức là trí tuệ. ‘Tulo’ là người được đo lường bởi nó. Hậu tố ‘a’ có nghĩa là ‘được đo lường’. Một người được đo lường bởi trí tuệ tương tự. ‘Na tulo’ là ‘atulo’. Đây là một hợp từ Karmadhāraya kết hợp với Tappurisa. Đức Thế Tôn được hiểu là ‘không giống với bất kỳ người nào về các phẩm chất như giới’. Hoặc, ‘atulo’ là Đức Thế Tôn, vì ‘không có người nào tương tự hay bằng với ngài’. Đây là một hợp từ Bahubbīhi... Có nghĩa là bậc tối thượng, không ai sánh bằng về các phẩm chất như giới. Vì ngài là bậc tối thượng trong thế giới cùng với các vị trời. Như có nói: ‘Này các Tỳ-kheo, trong số các chúng sanh, dù không chân, hai chân, hay bốn chân... Như Lai được tuyên bố là bậc tối thượng trong số họ... ly tham là pháp tốt nhất, và bậc có mắt là bậc tối thượng trong số các loài hai chân.’ Mối liên hệ là ‘Đức Phật vô song ấy’. ‘Con xin đảnh lễ’ có nghĩa là: ‘Tưởng nhớ đến các phẩm chất của Đức Phật, như vẻ đẹp của mắt và các chi phần của ngài, con xin kính cẩn đảnh lễ bằng ba cửa (thân, khẩu, ý).’ Ở đây, nên hiểu rằng ‘e’ là sự thay thế cho vĩ ngữ ‘mi’ theo Mahāvisayasutta. Sự đảnh lễ có ba loại: đảnh lễ bằng thân, khẩu, và ý. Như có nói: ‘Này các Tỳ-kheo, có ba loại đảnh lễ này. Ba loại nào? Đảnh lễ bằng thân, đảnh lễ bằng lời nói, và đảnh lễ bằng ý.’

ตตฺถ โยนิโส มนสิการจิตฺตํ ปจฺจุปฏฺฐาเปตฺวา ชาณุทฺวยกปฺปรทฺวยนลาฏสงฺขาตานิ ปญฺจ องฺคานิ ภูมิยํ ปติฏฺฐาเปตฺวา วนฺทเนยฺยานํ อภิมุขํ นิปตนฺโต กาเยน วนฺทติ นาม. ยํ สนฺธาย ‘‘ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา’’ติ อฏฺฐ กถาทีสุ วุตฺตํ. พุทฺธคุณปทานิ วาจาย ปวตฺเตนฺโต วาจาย วนฺทติ นาม. วิปสฺสิสฺส นมตฺถุ, สิขิสฺสาปิ นมตฺถุ, เวสฺส ภุสฺส นมตฺถุ, กกุสนฺธสฺส นมตฺถุ, โกณาคมนสฺส นมตฺถุ[Pg.31], กสฺสปสฺส นมตฺถุ, องฺคีรสฺสสฺส นมตฺถุ ตฺยาทีสุปิ วาจาวนฺทนาเยว. พุทฺธาทิ คุณานิ อนุสฺสรนฺโต มนสา วนฺทติ นามาติ.

Trong đó, người ta gọi là đảnh lễ bằng thân khi thiết lập tâm tác ý như lý, đặt năm chi phần (hai đầu gối, hai cùi chỏ, và trán) xuống đất, và phủ phục trước người đáng được đảnh lễ. Điều này được nói đến trong các chú giải, v.v., là ‘đảnh lễ bằng năm điểm’. Người ta gọi là đảnh lễ bằng lời nói khi phát âm những lời ca ngợi các phẩm chất của Đức Phật. Những câu như ‘Kính lễ Đức Phật Vipassī, kính lễ Đức Phật Sikhī, kính lễ Đức Phật Vessabhū, kính lễ Đức Phật Kakusandha, kính lễ Đức Phật Koṇāgamana, kính lễ Đức Phật Kassapa, kính lễ Đức Phật Aṅgīrasa,’ v.v., cũng là đảnh lễ bằng lời nói. Người ta gọi là đảnh lễ bằng ý khi tưởng nhớ đến các phẩm chất của Đức Phật, v.v.

อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. นยนสุภคกายงฺคํ สพฺพสตฺตานํ จกฺขุสฺส โสภนํ คเตน กายงฺเคน สมนฺนาคตํ, มธุรวรสโรเปตํ ปิยเปมนีเยน อสฺสาทิ เยน อุตฺตมสทฺเทน สมนฺนาคตํ, อมิตคุณคณาธารํ อปริมิณิตพฺพสีลาทิคุณสมูหานํ ปติฏฺฐานภูตํ, ทสพลํ อนญฺญสาธารเณน ตถาคตสฺส กายญาณทส พเลน สมนฺนาคตํ, อตุลํ สีลาทิคุเณหิ เกนจิ อสทิสํ พุทฺธํ ตีหิ ทฺวาเรหิ สกฺกจฺจํ อหํ วนฺเท วนฺทามีติ.

Đây là phần giải thích tóm lược. "Thân tướng xinh đẹp ưa nhìn" (Nayanasubhagakāyaṅgaṃ) có nghĩa là: được trang bị thân tướng xinh đẹp đối với mắt của tất cả chúng sanh. "Giọng nói tuyệt vời ngọt ngào" (madhuravarasaropetaṃ) có nghĩa là: được trang bị giọng nói tối thượng, khả ái, đáng mến, và ngọt ngào. "Nền tảng của vô lượng công đức" (amitaguṇagaṇādhāraṃ) có nghĩa là: là nơi nương tựa cho vô số các phẩm hạnh như giới đức v.v... không thể đo lường được. "Bậc Thập Lực" (dasabalaṃ) có nghĩa là: được trang bị mười thân lực và trí lực của Như Lai, là những năng lực không chung với ai khác. "Bậc Vô Song" (atulaṃ) có nghĩa là: không ai có thể sánh bằng về các phẩm hạnh như giới đức v.v... (Con) thành kính đảnh lễ Đức Phật qua ba cửa, con xin đảnh lễ.

ทุติยวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

Phần giải thích kệ đảnh lễ thứ hai đã hoàn tất.

๓.

โย พุทฺโธ ธิติมาญฺญธารโก,สํสาเร อนุโภสิ กายิกํ;

ทุกฺขํ เจตสิกญฺจ โลกโต,ตํ วนฺเท นรเทว มงฺคลํ.

Vị Phật nào, bậc kiên định, bậc trì giữ trí tuệ, đã trải qua khổ thân và khổ tâm trong vòng luân hồi vì thế gian, con xin đảnh lễ Ngài, bậc Thiên Nhân Sư, đấng phúc lành.

๓. เอวํ ตติยคาถาย พุทฺธสฺส วนฺทิตฺวา อิทานิ สมาธิ อาทีหิ จตูหิ คุเณหิ โถมิตฺวา วนฺทิตุกาโม โย พุทฺโธ ธิติมาญฺญธารโก ติอาทิคาถมาห. อยํ ปน มสชคณ ครุยุตฺตตฺตา ทสกฺขเรหิ ลกฺขิตา สุทฺธวิรา ชิตคาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ วุตฺโตทเย-มฺสา ชฺคา สุทฺธวิรา ชิตํ มตนฺติ. ตสฺสตฺโถ. ยสฺสํ ปฏิปาทํ มฺสา มสคณา จ ชฺคา ชคณครุกา จ เจ สิยฺยุํ, ตํ วุตฺตํ สุทฺธวิราชิตนฺติ มตํ ญาตพฺพนฺติ. ธิติมา อญฺญธารโก โย พุทฺโธ โลกโต สํสาเร กายิกํ ทุกฺขญฺจ เจตสิกํ ทุกฺขญฺจ อนุโภสิ นรเทวมงฺคลํ, ตํ พุทฺธํ อหํ วนฺเทติ สมฺพนฺโธ.

3. Sau khi đã đảnh lễ Đức Phật bằng bài kệ thứ ba như vậy, bây giờ, với mong muốn tán thán và đảnh lễ bằng bốn phẩm hạnh bắt đầu bằng định, ngài đã nói bài kệ bắt đầu bằng "Yo buddho dhitimāññadhārako". Tuy nhiên, bài kệ này nên được hiểu là thể thơ Suddhavirājita, được đặc trưng bởi mười âm tiết, vì nó được cấu thành từ ma-gaṇa, sa-gaṇa, ja-gaṇa và một âm dài (guru). Thật vậy, trong tác phẩm Vuttodaya có nói: "msā jgā được xem là Suddhavirājitaṃ". Ý nghĩa của nó là: Trong mỗi câu thơ nào, nếu có ma-gaṇa, sa-gaṇa, và ja-gaṇa cùng với một âm dài, thì thể thơ đó được xem và nên được biết là Suddhavirājita. Mối liên kết (của các từ) là: "Con xin đảnh lễ Đức Phật ấy, bậc Thiên Nhân Sư, đấng phúc lành, vị Phật nào, bậc kiên định, bậc trì giữ trí tuệ, đã trải qua khổ thân và khổ tâm trong vòng luân hồi vì thế gian".

ตตฺถ [Pg.32] หิ โยติ อนิยมนิทฺเทโส. โย ยาทิโสติ อตฺโถ. ตสฺส จ อนิยมวาจก สพฺพนามปทตฺตา วจนตฺโถ น กาตพฺโพ. ตสฺส ปน ย โอติ ปทวิภาโค กาตพฺโพ. เตสุ จ ยสทฺทสฺส วาจฺจํ อนิยโม พุทฺธทพฺโพ อปฺปธาเนน ลพฺภติ, ตสฺส ยาทิสยุตฺตชจฺจนามโคตฺตสีลวิหารี โคจรสงฺขาตํ อนิยมสามญฺญาการตฺตคุณเมว ปธาเนน ลพฺภติ. ปฐมาสิวิภตฺติยา การิยภูตสฺส โอการสฺส วาจฺจํ ปกตูปนิสฺสยสงฺขาตํ กตฺตุการเกกวจนสงฺขฺยํ ลพฺภติ. อถ วา สพฺพนามภาวํ ยาติ คจฺฉตีติ โย, อนิยมวาจกภาวํ ยาติ คจฺฉตีติ วา โย, สพฺพนาม ภาเวน ยาติ ปวตฺตตีติ วา โย, สพฺพนามภาเวน ยาตพฺโพ ญาตพฺโพติ วา โย, ยาตพฺโพ ญาตพฺโพ เอเตน วา อนิยมตฺโถติ โย.

Trong đó, "yo" là một sự chỉ định bất định. "Yo" có nghĩa là "vị nào" hoặc "loại nào". Và vì nó là một đại từ bất định, không nên phân tích nghĩa từng từ. Tuy nhiên, sự phân chia từ của nó nên được thực hiện là "ya" và "o". Trong đó, ý nghĩa của từ "ya" là bản thể Đức Phật bất định, được hiểu một cách thứ yếu; còn phẩm chất và đặc tính chung chung, bất định của Ngài—được mô tả là "loại nào", liên quan đến dòng dõi, danh xưng, gia tộc, giới hạnh, trú xứ, và cảnh giới—lại được hiểu một cách chủ yếu. Ý nghĩa của âm "o", là kết quả của biến cách thứ nhất (chủ cách) "si", là chủ cách số ít, được mô tả là nền tảng tự nhiên. Hoặc cách khác, "yo" là vì nó đi đến (yāti) trạng thái của một đại từ (sabbanāma); hoặc "yo" là vì nó đi đến (yāti) trạng thái biểu thị sự bất định; hoặc "yo" là vì nó diễn tiến (yāti) như một đại từ; hoặc "yo" là vì nó cần được biết (yātabbo) như một đại từ; hoặc "yo" là vì ý nghĩa bất định cần được biết (yātabbo) qua nó.

เตนาหุ โปราณา –

Do đó, các bậc cổ nhân đã nói:

‘‘นานาการณํ ปฏิจฺจ, ธาตุปจฺจยวิคฺคหํ;

จินฺตกานํ ปภาโวว, ปธานํ โหติ จินฺตเน’’ติ.

"Tùy thuộc vào nhiều nguyên nhân, sự phân tích ngữ căn và tiếp vị ngữ, và cả ảnh hưởng của các nhà tư tưởng, đều là yếu tố chính trong việc xem xét."

พุทฺโธติ ปฏิวิทฺธจตุสจฺจธมฺโม. อยํ ปเนตฺถ วจนตฺโถ. พุชฺฌติ จตฺตาริ สจฺจานีติ พุทฺโธ, ภควา. สุทฺธกตฺตุสาธโนยํ. พุธธาตุ ต. โพเธตา ปชายาติ วา พุทฺโธ, เหตุ กตฺตุสาธโนยํ. อญฺเญสํ จตฺตาริ สจฺจานิ โพเธตีติ อตฺโถ. อถ วา อนญฺญโพธิโต หุตฺวา สวาสนาย สมฺโมหนิทฺทาย พุชฺฌติ ชาคโรตีติ พุทฺโธ, ทินกรกิรณ สมาคเมน ปรมรุจิรสิรีโสภคฺคปฺปตฺติยา วิกสิตมิว ปทุมํ อคฺคมคฺคญาณสมาคเมน อปริมิตคุณคณาลงฺกต สพฺพญฺญุตญาณปฺปตฺติยา พุชฺฌติ วิกสตีติ วา พุทฺโธ, นิพฺพาน สงฺขาตํ เอกายนมคฺคํ พุชฺฌติ คจฺฉตีติ วา พุทฺโธ. พุธสทฺโท หิ ญาณาทีสุ จตูสฺวตฺเถสุ วตฺตติ.

"Buddha" là bậc đã thâm nhập Tứ Thánh Đế. Đây là ý nghĩa văn tự ở đây. Vị ấy giác ngộ bốn chân lý, vì vậy là Buddha, là Đức Thế Tôn. Đây là cách thành lập từ theo nghĩa chủ động đơn thuần. Từ gốc `budh` và tiếp vị ngữ `ta`. Hoặc, vị ấy làm cho chúng sanh giác ngộ, vì vậy là Buddha; đây là cách thành lập từ theo nghĩa chủ động tác nhân. Nghĩa là: vị ấy giảng dạy Tứ Thánh Đế cho người khác. Hoặc cách khác: không do ai khác khai thị, tự mình thức tỉnh khỏi giấc ngủ si mê cùng với các tiềm miên, vì vậy là Buddha. Hoặc, giống như hoa sen nở ra khi gặp ánh sáng mặt trời, đạt đến vẻ đẹp và sự huy hoàng tối thượng, Ngài cũng "nở ra" khi đạt được trí tuệ của con đường tối thượng, đạt được nhất thiết trí được trang hoàng bởi vô số công đức, vì vậy là Buddha. Hoặc, Ngài đi trên con đường độc nhất được gọi là Niết-bàn, vì vậy là Buddha. Thật vậy, từ `budha` được dùng trong bốn nghĩa: trí tuệ, v.v...

เตน [Pg.33] วุตฺตํ –

Do đó, có lời dạy rằng:

‘‘ญาเณ วิกสเน เจว, คมเน จาปิ ชาคเร;

จตูสฺเวเตสุ อตฺเถสุ, พุธสทฺโท ปวตฺตตี’’ติ.

"Trong nghĩa trí tuệ, nở ra, đi đến, và thức tỉnh; trong bốn nghĩa này, từ `budha` được sử dụng."

อถ วา สพฺพเญยฺยธมฺเม พุชฺฌติ ชานาตีติ พุทฺโธ, ปารมิ ภาวิตาย ปญฺญาย สพฺเพ สงฺขตาสงฺขตธมฺเม พุชฺฌติ อพุชฺฌิ พุชฺฌิสฺสตีติ วา พุทฺโธ, สมฺมาสมฺพุทฺโธ วต โส ภควาติ อธิคตญาณคุณวิเสเสหิ พุชฺฌิตพฺโพติ วา พุทฺโธ, ภควตา พุชฺฌิตพฺพํ ญาตพฺพนฺติ พุทฺธํ. กึ ตํ, สพฺพญฺญุต ญาณํ, ตทสฺสตฺถีติ พุทฺโธ, ภควา. อตฺถโต ปน ปารมิตา ภาวิโต สยมฺภูญาเณน สห วาสนาย วิหตวิทฺธสฺต นิรวเสสกฺเลโส มหากรุณาสพฺพญฺญุตญาณาทิอปริ เมยฺยคุณคณาธาโร ขนฺธสนฺตาโน พุทฺโธ. ยถาห ‘‘พุทฺโธติ โย โส ภควา สยมฺภู อนาจริยโก ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ สามํ สจฺจานิ อภิสมฺพุชฺฌิ, ตตฺถ จ สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต, พเลสุ จ วสีภาว’’นฺติ.

Hoặc, vị ấy biết tất cả các pháp cần biết, vì vậy là Buddha. Hoặc, với trí tuệ được tu tập qua các ba-la-mật, vị ấy hiểu, đã hiểu, và sẽ hiểu tất cả các pháp hữu vi và vô vi, vì vậy là Buddha. Hoặc, vị ấy cần được hiểu thông qua những phẩm chất trí tuệ đặc biệt mà Ngài đã đạt được, như trong câu "Đức Thế Tôn ấy quả là bậc Chánh Đẳng Giác", vì vậy là Buddha. Điều cần được Đức Thế Tôn giác ngộ, cần được biết, gọi là `buddhaṃ`. Đó là gì? Là nhất thiết trí. Ngài sở hữu trí tuệ đó, vì vậy là Buddha, là Đức Thế Tôn. Tuy nhiên, về mặt ý nghĩa, Buddha là dòng tương tục của các uẩn, người đã tu tập các ba-la-mật, người đã dùng trí tuệ tự chứng (sayambhūñāṇa) để đoạn trừ hoàn toàn không còn dư sót các phiền não cùng với tập khí, và là nền tảng của vô số các phẩm hạnh không thể đo lường như đại bi, nhất thiết trí, v.v... Như có lời dạy rằng: "Buddha là Đức Thế Tôn, bậc tự mình thành tựu, không có thầy chỉ dạy, đã tự mình giác ngộ các chân lý về những pháp chưa từng được nghe trước đây, và trong đó đã đạt đến nhất thiết trí và sự tự tại đối với các năng lực."

เอตฺถ จ พุทฺโธ นาม สพฺพญฺญุพุทฺธ, ปจฺเจกพุทฺธ, จตุสจฺจพุทฺธ, สุต พุทฺธวเสน จตุพฺพิโธ โหติ. ตตฺถ กปฺปสตสหสฺสาธิกานิ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ สมตึสปารมิโย ปูเรตฺวา สมฺโพธิปฺปตฺโต สพฺพญฺญุพุทฺโธ นาม. กปฺปสตสหสฺสาธิกานิ ทฺเว อสงฺขฺเยยฺยานิ ปารมิโย ปูเรตฺวา สยมฺภูปตฺโต ปจฺเจกพุทฺโธ นาม. อวเสสา ขีณาสวา จตุสจฺจพุทฺโธ นาม. พหุสฺสุโต สุตพุทฺโธ นาม. อิธ ปน สพฺพญฺญุพุทฺโธ อธิปฺเปโต.

Ở đây, Buddha có bốn loại: Toàn Giác Phật (sabbaññubuddha), Độc Giác Phật (paccekabuddha), Tứ Đế Phật (catusaccabuddha), và Đa Văn Phật (sutabuddha). Trong đó, bậc đã viên mãn ba mươi ba-la-mật trong bốn a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp và đã đạt đến sự giác ngộ viên mãn được gọi là Toàn Giác Phật. Bậc đã viên mãn các ba-la-mật trong hai a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp và đã tự mình giác ngộ được gọi là Độc Giác Phật. Các vị lậu tận còn lại được gọi là Tứ Đế Phật. Bậc đa văn được gọi là Đa Văn Phật. Tuy nhiên, ở đây, Toàn Giác Phật là đối tượng được đề cập đến.

ธิติมาญฺญธารโกติ เอตฺถ ธิติมา อญฺญธารโกติ ปทจฺเฉโท กาตพฺโพ. ธิติมาติ สมาธิวนฺโต, สมฺปยุตฺต ธมฺเม เอการมฺมเณ ธาเรตีติ ธิติ, สมาธิ. ธาธาตุติ. อาการสฺส อิการาเทโส. ธิยติ ฐเปติ เอการมฺมเณ สมฺปยุตฺตธมฺเมติ ธิติ, จิตฺเตน โยเคเนเวโส เอกา รมฺมเณ [Pg.34] ปติฏฺฐาปนวเสน จิตฺตสฺส อารมฺมเณ นิจฺจลภาเวน ปติฏฺฐาเปตีติ อตฺโถ. ธิติ อสฺส อตฺถีติ ธิติมา, พุทฺโธ. โส หิ ยถา มหาเมรุ จตูหิ ทิสาหิ ภุสํ อาคเตหิ วาเตหิ น สมิญฺชติ, เอวํ ปฏิปกฺเขหิ มิจฺฉาวาท วาเตหิ จ อิฏฺฐานิฏฺฐารมฺมเณหิ จ ลาภาลาภ ยสายส นินฺทา ปสํส สุขทุกฺขสงฺขาเตหิ โลกธมฺเมหิ จ น สมิญฺชติ, สมาธิวนฺโตเยว โหตีติ วุตฺตํ โหติ.

Trong câu ‘dhitimāññadhārakoti’, nên được phân tách thành ‘dhitimā aññadhārako’. ‘Dhitimā’ có nghĩa là người có định (samādhivanto). ‘Dhiti’ là định (samādhi), vì nó nắm giữ (dhāreti) các pháp tương ưng (sampayutta dhamme) trên một đối tượng duy nhất (ekārammaṇe). (Từ này) xuất phát từ căn ‘dhā’. Nguyên âm ‘ā’ được chuyển thành ‘i’. ‘Dhiti’ là cái được giữ lại (dhiyati) hay được đặt vào (ṭhapeti) các pháp tương ưng trên một đối tượng duy nhất; nghĩa là, nó thiết lập tâm trên một đối tượng một cách không lay chuyển thông qua sự kết nối với tâm, bằng cách thiết lập nó trên một đối tượng duy nhất. ‘Dhitimā’ là người có ‘dhiti’, đó là Đức Phật. Vị ấy, giống như núi Tu-di không rung chuyển bởi những cơn gió mạnh đến từ bốn phương, cũng vậy, không bị lay động bởi những ngọn gió tà kiến đối nghịch, bởi các đối tượng khả ái và không khả ái, và bởi các pháp thế gian (lokadhammehi) là được và mất, danh và không danh, chê và khen, khổ và lạc. Có thể nói rằng, Ngài thực sự là người có định (samādhivantoyeva hoti).

อญฺญธารโกติ อรหตฺตผลหารโก. วิมุตฺติสงฺขาตํ อรหตฺตผลเสตจฺฉตฺตํ ธาเรนฺโต วา. ชานาติ ปฐม มคฺเคน ทิฏฺฐสจฺจสฺส อามริยาทํ อนติกฺกมิตฺวา วาติ อญฺญํ, อรหตฺตผลํ. อาปุพฺพญาธาตุ กฺวิ. อาสทฺโท มริยาทตฺโถ. สํโยคปรตฺตา อาการสฺส รสฺโส, ตํ ธาเรตีติ อญฺญธารโก. อญฺญสทฺทูปปทธรธาตุ ณฺวุ. สํสาเรติ ขนฺธธาตุอายตนานํ อพฺโพจฺฉินฺนํ ปวตฺตมาเน สํสารวฏฺเฏ.

‘Aññadhārako’ có nghĩa là người mang quả vị A-la-hán. Hoặc là người mang chiếc lọng trắng của quả vị A-la-hán, được gọi là sự giải thoát. ‘Aññaṃ’ là quả vị A-la-hán, được biết đến (jānāti) qua đạo đầu tiên, đã thấy chân lý, không vượt qua giới hạn (āmariyādaṃ anatikkamitvā vāti). (Từ này) được hình thành từ căn ‘ñā’ với tiếp đầu ngữ ‘ā’ và tiếp vị ngữ ‘kvi’. Từ ‘ā’ có nghĩa là giới hạn. Do theo sau là một phụ âm kép, nguyên âm dài ‘ā’ được rút ngắn lại. ‘Aññadhārako’ là người nắm giữ điều đó (taṃ dhāreti). (Từ này được hình thành từ) căn ‘dhara’ với từ đứng trước là ‘añña’ và tiếp vị ngữ ‘ṇvu’. ‘Saṃsāreti’ (có nghĩa là) trong vòng luân hồi (saṃsāravaṭṭe), nơi mà các uẩn, giới và xứ diễn tiến không gián đoạn.

วุตฺตญฺหิ อฏฺฐกถายํ –

Thật vậy, đã được nói trong Chú giải rằng –

‘‘ขนฺธานญฺจ ปฏิปาฏิ, ธาตุอายตนาน จ;

อพฺโพจฺฉินฺนํ วตฺตมานา, สํสาโรติ ปวุจฺจตี’’ติ.

“Sự nối tiếp của các uẩn, và của các giới và các xứ; diễn tiến không gián đoạn, được gọi là ‘luân hồi’ (saṃsāra).”

ขนฺธธาตุอายตนานํ อญฺญมญฺญสมฺพนฺเธน สํปุนปฺปุนํ สรติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ สํสาโร. สํปุพฺพสรธาตุ คติมฺหิ ณ. อถ วา ขนฺธายตนธาตุโย สํ อพฺโพจฺฉินฺนํ สรนฺติ คจฺฉนฺติ ปวตฺตนฺติ เอตฺถาติ สํสาโรติ วจนตฺโถ กาตพฺโพ, ตสฺมึ. อนุโภสีติ อนุปุนปฺปุนํ อภุญฺชิ, อเวทยีติ อตฺโถ. กายิกนฺติ กาเย สรีเร ปวตฺตํ กายิกํ. เจตสิกนฺติ เจตสิ ปวตฺตํ เจตสิกํ. ตํ ปน ปททฺวยํ ทุกฺขนฺติปเท วิเสสนํ. ทุกฺขนฺติ วฏฺฏทุกฺขํ. ทุกฺขนํ ทุกฺขํ, อถ วา ทุกฺขยตีติ ทุกฺขํ, ทุกฺขธาตุ อ. อิทํ ปน นิพฺพจนํ การิตวเสน วุตฺตํ. ยสฺส อุปฺปชฺชติ, ตํ ทุกฺขิตํ กโรตีติ วุตฺตํ โหติ. โลกโตติ สตฺตโลกเหตุ. โลกิยนฺติ [Pg.35] ปวตฺตนฺติ เอตฺถ ปุญฺญาปุญฺญานิ ตพฺพิปาโก จาติ โลโก. โลกธาตุ ณ. อถ วา กุสลาทีนิ ลาติ คณฺหาตีติ โลโก. ลาธาตุ โอกปจฺจโย. สตฺต โลโกว ลพฺภติ. ธิติมา อญฺญธารโก โย พุทฺโธ สํสารวฏฺเฏ นิมุคฺคานํ สตฺตานมนุทยาย สํสารวฏฺฏทุกฺขโต ปโมเจตุกาโม กปฺปสตสหสฺสาธิกานิ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ อติทุกฺกรานิ สมตึสปารมิโย ปญฺจ มหา ปริจฺจาเค จ กโรนฺโต สตฺตโลกเหตุ กายิกํ เจตสิกํ สํสารวฏฺฏทุกฺขํ อนุภวสีติ วุตฺตํ โหติ. ตนฺติ ตาทิสํ พุทฺธํ. วนฺเทติ วนฺทามิ.

‘Saṃsāro’ (luân hồi) là cái di chuyển (sarati), đi đến (gacchati), diễn tiến (pavattati) lặp đi lặp lại (punappunaṃ) qua sự liên kết lẫn nhau của các uẩn, giới và xứ. (Từ này được hình thành từ) căn ‘sara’ với nghĩa là đi, có tiếp đầu ngữ ‘saṃ’ và tiếp vị ngữ ‘ṇa’. Hoặc, nên hiểu nghĩa từ nguyên của ‘saṃsāro’ là: nơi (ettha) mà các uẩn, xứ và giới cùng nhau (saṃ) di chuyển (saranti), đi đến (gacchanti), diễn tiến (pavattanti) không gián đoạn. ‘Tasmiṃ’ (trong đó). ‘Anubhosi’ có nghĩa là đã trải nghiệm (abhuñji) lặp đi lặp lại (anupunappunaṃ), đã cảm thọ (avedayīti). ‘Kāyikaṃ’ là cái diễn ra trong thân (kāye sarīre). ‘Cetasikaṃ’ là cái diễn ra trong tâm (cetasi). Hai từ này là tính từ cho từ ‘dukkhaṃ’. ‘Dukkhaṃ’ là khổ trong vòng luân hồi. Sự đau khổ là ‘dukkhaṃ’, hoặc nó gây ra đau khổ (dukkhayati) nên là ‘dukkhaṃ’, từ căn ‘dukkha’ với tiếp vị ngữ ‘a’. Cách giải thích từ nguyên này được nói theo nghĩa sai khiến. Có nghĩa là, đối với người nào mà nó phát sinh, nó làm cho người đó đau khổ. ‘Lokato’ là vì thế gian chúng sanh. ‘Loko’ (thế gian) là nơi mà các nghiệp thiện và bất thiện cùng với quả của chúng diễn ra (pavattanti). Từ căn ‘loka’ với tiếp vị ngữ ‘ṇa’. Hoặc, ‘loko’ là cái nhận lấy (lāti gaṇhāti) các pháp thiện, v.v. Từ căn ‘lā’ với tiếp vị ngữ ‘oka’. Thế gian chúng sanh được thành tựu. Có thể nói rằng: Đức Phật, bậc ‘dhitimā’ và ‘aññadhārako’, với mong muốn giải thoát chúng sanh đang chìm đắm trong vòng luân hồi khỏi khổ đau của luân hồi vì lợi ích của họ, trong bốn a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp, đã thực hành ba mươi pháp ba-la-mật và năm đại thí xả vô cùng khó làm, và vì thế gian chúng sanh, Ngài đã trải qua nỗi khổ luân hồi về thân và tâm. ‘Taṃ’ là Đức Phật như vậy. ‘Vandeti’ là tôi đảnh lễ (vandāmi).

นรเทวมงฺคลนฺติ นรเทวานํ มงฺคลภูตํ. อยํ ปเนตฺถ วจนตฺโต. นิรยํ เนติ ปาปุณาตีติ นโร, มนุสฺโส. นิธาตุ ปาปุนเน อโร. อริยมนุสฺโส ปน ภูตปุพฺพคติก นเยน นโร นามาติ. อถ วา เสฏฺฐภาวํ เนตีติ นโร, อุตฺตมํ ปพฺพชฺชํ เนตีติ อตฺโถ. วิมานวตฺถุอฏฺฐกถายํ ปน เชฏฺฐภาวํ เนตีติ นโร. ปุตฺตภาตุภูโตปิ หิ ปุคฺคโล มาตุเชฏฺฐภคินีนํ ปิตุฏฺฐาเน ติฏฺฐติ, ปเคว ภตฺตุภูโต อิตราสนฺติ วุตฺตํ. วิสุทฺธิมคฺคมหาฏีกายํ ปน นรตีติ นโร, ปุริโส. ยถา หิ ปฐมปกติภูโต สตฺโต อิตราย ปกติยา เสฏฺฐฏฺเฐน ปุริอุจฺเจ ฐาเน เสติ ปวตฺตตีติ ปุริโสติ วุจฺจติ, เอวํ นยนฏฺเฐน นโรติ วุจฺจติ. ปุตฺตภาตุ ภูโตปิ หิ ปุคฺคโล มาตุเชฏฺฐภคินีนํ ปิตุฐาเน ติฏฺฐติ. ปเคว อิตรา อิตราสนฺติ วุตฺตํ. ตสฺมา อิธ ปน นรนฺติ สามญฺเญน วุตฺตมฺปิ วิเสเสน ปุริสนรนฺติ วิญฺญายติ ปธานนเยน คหณสฺส ยุตฺตตฺตา. ทิพฺพนฺติ กามคุณ ฌานาภิญฺญาจิตฺติสฺสริยาทีหิ กีฬนฺตีติ เทวา. ทิวุธาตุ ณ. อถ วา สรีราลงฺการชุติยา ทิพฺพนฺตีติ เทวา. เทวา จ นาม ติวิธา โหนฺติ สมฺมุติเทวา, อุปปตฺติเทวา, วิสุทฺธิเทวา จาติ. ตตฺถ มหาสมฺมตกาลโต ปฏฺฐาย โลเกน [Pg.36] เทวาติ สมฺมตตฺตา ราชาโน เทวิโย ราชกุมารา จ สมฺมุติเทวา นาม. เทวโลเก อุปปนฺนา อุปปตฺติเทวา นาม. พุทฺธปจฺเจกพุทฺธขีณาสวา วิสุทฺธิเทวา นาม. อิธ ปน อุปปตฺติเทวา อธิปฺเปตา.

‘Naradevamaṅgalaṃ’ có nghĩa là điềm lành cho người và trời. Đây là cách giải thích từ nguyên. ‘Naro’ (người) là người dẫn đến (neti) hoặc đạt đến (pāpuṇāti) địa ngục (nirayaṃ). Từ căn ‘ni’ (dẫn dắt) với tiếp vị ngữ ‘aro’. Tuy nhiên, một bậc Thánh nhân được gọi là ‘naro’ theo cách nói về trạng thái quá khứ. Hoặc, ‘naro’ là người dẫn đến trạng thái cao tột (seṭṭhabhāvaṃ netīti), nghĩa là người dẫn đến sự xuất gia tối thượng. Trong Chú giải Kinh Thiên Cung Sự, ‘naro’ là người dẫn đến địa vị trưởng thượng. Vì ngay cả một người là con trai hay em trai cũng đứng ở vị trí của người cha đối với các dì và chị gái, huống hồ là người chồng đối với những người khác. Trong Đại Phụ chú giải Thanh Tịnh Đạo, ‘naro’ là người vui thích (narati), là nam nhân (puriso). Giống như một chúng sanh có bản chất sơ khởi được gọi là ‘puriso’ vì nó nằm (seti) hoặc tồn tại (pavattati) ở một nơi cao (puriucce ṭhāne) theo nghĩa là vượt trội hơn các bản chất khác, cũng vậy, nó được gọi là ‘naro’ theo nghĩa là dẫn dắt. Vì ngay cả một người là con trai hay em trai cũng đứng ở vị trí của người cha đối với các dì và chị gái, huống hồ là những người khác. Do đó, ở đây, mặc dù ‘nara’ được nói một cách tổng quát, nó được hiểu một cách đặc biệt là nam nhân (purisanara), vì việc hiểu theo nghĩa chính là hợp lý. ‘Devā’ (chư thiên) là những vị vui chơi (kīḷanti) với các dục lạc, thiền, thắng trí, quyền năng của tâm, v.v. Từ căn ‘divu’ với tiếp vị ngữ ‘ṇa’. Hoặc, ‘devā’ là những vị tỏa sáng (dibbanti) với ánh sáng của các trang sức trên thân. Và chư thiên có ba loại: chư thiên quy ước (sammutidevā), chư thiên do tái sanh (upapattidevā), và chư thiên do thanh tịnh (visuddhidevā). Trong đó, từ thời vua Mahāsammata trở đi, các vị vua, hoàng hậu và hoàng tử được gọi là chư thiên quy ước vì họ được thế gian công nhận là ‘deva’. Những vị sanh vào cõi trời được gọi là chư thiên do tái sanh. Chư Phật, chư Phật Độc Giác và các bậc A-la-hán được gọi là chư thiên do thanh tịnh. Tuy nhiên, ở đây, chư thiên do tái sanh được đề cập đến.

มงฺคลนฺติ มงฺคลภูตํ. ตนฺติปเท วิเสสนํ. มงฺคนฺติ วฑฺเฒนฺติ สพฺพสมฺปตฺตีหิ สตฺตานํ เอเตนาติ มงฺคโล, พุทฺโธ. มงฺคล ธาตุ วฑฺฒเน อโล. อถ วา มงฺคํ วุจฺจติ ปาปํ, ตํ เวเนยฺยานํ เทสนาย ลุนาติ ฉินฺทตีติ มงฺคโล, พุทฺโธ. มงฺคสทฺทูปปทลุธาตุ กฺวิ. นรา จ เทวา จ นรเทวา, เตสํ มงฺคโล นรเทวมงฺคโล, พุทฺโธ. โส ปน มนุสฺสเทวพฺรหฺมานํ ปูชนียตฺตา จ สงฺเข, จกฺกํ, ปุณฺณกุมฺโภ, ครา, สิรี, เสตจฺฉตฺตํ, องฺกุโส, ธชํ, โสวตฺติกญฺจาติ อฏฺฐหิ โลกิยมงฺคเลหิ เสฏฺฐตฺตา อุตฺตมตฺตา จ มงฺคโล นามาติ วุจฺจติ, ตสฺมา พุทฺธสฺส นรเทวมงฺคลนฺติ โถเมตีติ อธิปฺปาโยติ.

Maṅgalanti có nghĩa là vật cát tường. Trong câu kệ này là tính từ. Maṅganti có nghĩa là làm cho tăng trưởng, làm cho chúng sanh tăng trưởng tất cả sự thành tựu bởi vị ấy, do đó gọi là maṅgalo, tức là đức Phật. Căn maṅgala có nghĩa là tăng trưởng, tiếp vĩ ngữ là alo. Hoặc là, maṅgaṃ được gọi là tội lỗi, vị ấy cắt đứt, đoạn tận tội lỗi ấy cho những chúng sanh cần được giáo hóa bằng lời thuyết giảng, do đó gọi là maṅgalo, tức là đức Phật. Từ maṅga đứng trước, căn lu, tiếp vĩ ngữ kvi. Narā ca devā ca là naradevā, bậc cát tường của những vị ấy là naradevamaṅgalo, tức là đức Phật. Vị ấy lại được gọi là maṅgalo vì là bậc đáng cúng dường của nhân loại, chư thiên, và phạm thiên, và vì là bậc tối thắng, bậc tối thượng hơn tám vật cát tường ở thế gian là: vỏ ốc, bánh xe, bình nước đầy, garā, nữ thần may mắn, lọng trắng, cái móc câu, lá cờ, và chữ vạn. Do đó, ý nghĩa là tán dương đức Phật là naradevamaṅgala.

อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. ธิติมา สมาธิวนฺโต อญฺญธารโก อรหตฺตผลธารโก อรหตฺตผลเส ตจฺฉตฺตํ ธาเรนฺโต วา, โย ยาทิโส พุทฺโธ, สํสาเร สํสารวฏฺเฏ, กายิกํ กาเย ปวตฺตํ ทุกฺขญฺจ วฏฺฏทุกฺขญฺจ เจตสิ ปวตฺตํ ทุกฺขญฺจ วฏฺฏทุกฺขญฺจ, โลกโต โลกเหตุ, อนุโภสิ ปุนปฺปุนํ อภวสิ อเวทยิ, นรเทวมงฺคลํ นรเทวานํ มงฺคลภูตํ, ตํ ตาทิสํ พุทฺธํ อหํ วนฺเท วนฺทามีติ.

Đây là phần giải thích tóm tắt ở đây. Dhitimā là bậc có trí tuệ, bậc có định, bậc mang giữ đạo quả A-la-hán, bậc mang giữ quả vị A-la-hán, hoặc là bậc mang giữ lọng trắng quả vị A-la-hán. Vị Phật nào, vị Phật như thế nào, trong vòng luân hồi, trong sự xoay vần của luân hồi, đã trải qua, đã trở thành, đã cảm nhận nhiều lần khổ về thân diễn tiến trong thân và khổ luân hồi, khổ về tâm diễn tiến trong tâm và khổ luân hồi, từ thế gian, do nhân là thế gian. Naradevamaṅgalaṃ là bậc cát tường của nhân loại và chư thiên. Con xin đảnh lễ, con đảnh lễ đức Phật như thế ấy.

ตติยวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

Phần giải thích về kệ đảnh lễ thứ ba đã hoàn tất.

๔.

พาตฺตึสติลกฺขณจิตฺรเทหํ,เทหชฺชุตินิคฺคตปชฺชลนฺตํ;

ปญฺญาธิติสีลคุโณฆวินฺทํ,

(Con xin đảnh lễ) bậc có thân được trang hoàng với ba mươi hai tướng tốt, bậc tỏa sáng với hào quang phát ra từ thân, bậc đã chứng đạt dòng thác các đức hạnh là trí tuệ, sự kiên trì, và giới hạnh.

วนฺเท มุนิมนฺติมชาติยุตฺตํ.

Con xin đảnh lễ bậc ẩn sĩ là người có được sự sanh cuối cùng.

๔. เอวํ [Pg.37] ตติยคาถาย พุทฺธสฺส นตฺวา อิทานิ พาตฺตึสติลกฺขณจิตฺรเทหนฺตฺยาทีหิ ฉหิ คุเณหิ โถมิตฺวา มุนิโน วนฺทิตุกาโม พาตฺตึสติ ลกฺขณ จิตฺร เทห นฺตฺยาทิคาถมาห. อยํ ปน ต ช ช คณ ครุทฺวย ยุตฺตตฺตา เอกาทสกฺขเรหิ ลกฺขิตา อุปฏฺฐิตา คาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ วุตฺโตทเย ตฺชา ชฺคา ครุนายมุปฏฺฐิตา สา’’ติ. ตสฺสตฺโถ. ยสฺสํ ปฏิปาทํ ตฺชา ตชคณา จ ชฺคาชคณครู จ ครุนา ปาทนฺตครุนา เจ ยุตฺตา, สา อยํ คาถา อุปฏฺฐิตา นามาติ. เอตฺถ จ เอก ครุเก สติปิ ทฺวิครุเกปิ ลกฺขณสมานตฺตา อุปฏฺฐิตา คาถา นามาติ ทฏฺฐพฺพา. ตตฺถ พาตฺตึสติ ลกฺขณ จิตฺร เทหนฺติ ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขเณหิ วิจิตฺรํ สรีรวนฺตํ. เอตฺถ จ ทฺวีหิ อธิกํ ตึสํ พาตฺตึสติ. ทฺวิสทฺทสฺส พาเทโส. ลกฺขิยติ ลกฺขิตพฺพํ พุทฺธสรีรํ เอเตนาติ ลกฺขณํ. ทิหติ อุปจยติ วฑฺฒติ วา เอตฺถ กุสลา กุสลนฺติ เทหํ, สรีรํ. ทิหธาตุ อุปจเย วฑฺฒเน วา ณ. พาตฺตึสติ มหาปุริสลกฺขเณหิ จิตฺรํ วิจิตฺรํ เทหํ สรีรํ ยสฺส โสติ พาตฺตึสติลกฺขณจิตฺรเทโห, มุนิ ลพฺภติ.

4. Như vậy, sau khi đã đảnh lễ đức Phật bằng câu kệ thứ ba, bây giờ muốn đảnh lễ bậc ẩn sĩ bằng cách tán dương với sáu đức hạnh bắt đầu bằng bāttiṃsatilakkhaṇacitradehaṃ, (tác giả) đã nói lên câu kệ bắt đầu bằng bāttiṃsati lakkhaṇa citra dehaṃ. Lại nữa, câu kệ này cần được hiểu là kệ Upaṭṭhitā, được ghi nhận bởi mười một âm tiết do có sự kết hợp của hai trường âm và các nhóm âm tiết ta, ja, ja. Thật vậy, đã được nói trong tạng Vuttodaya rằng: “Sā upaṭṭhitā ayaṃ tjā jgā garunā” (Câu kệ ấy là Upaṭṭhitā này, (có các nhóm âm tiết) ta, ja, ja, và trường âm). Ý nghĩa của câu ấy là: Câu kệ nào mà trong mỗi dòng có các nhóm âm tiết ta, ja, ja, và một nhóm âm tiết ja cùng với một trường âm, và được kết hợp với một trường âm ở cuối dòng, câu kệ ấy được gọi là Upaṭṭhitā. Và ở đây, cần được hiểu rằng ngay cả khi có một trường âm hoặc hai trường âm, do sự tương đồng về đặc điểm, nó vẫn được gọi là kệ Upaṭṭhitā. Trong đó, bāttiṃsati lakkhaṇa citra dehaṃ có nghĩa là bậc có thân thể được trang hoàng với ba mươi hai tướng của bậc đại nhân. Ở đây, bāttiṃsati là ba mươi cộng thêm hai. Từ dvisadda được biến thành bā. Lakkhaṇaṃ là cái mà thân thể của đức Phật được ghi nhận, cần được ghi nhận bởi nó. Dehaṃ, sarīraṃ là nơi mà các pháp thiện và bất thiện được tích lũy hoặc tăng trưởng. Căn diha có nghĩa là tích lũy hoặc tăng trưởng, tiếp vĩ ngữ là ṇa. Bāttiṃsatilakkhaṇacitradeho là bậc mà thân thể của vị ấy được trang hoàng, rực rỡ với ba mươi hai tướng của bậc đại nhân, được hiểu là bậc ẩn sĩ.

อิทํ ปเนตฺถ ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณสรูปสฺส สงฺเขป ทสฺสนํ. สุปฺปติฏฺฐิตปาโท จ, อายตปณฺหิ, ทีฆงฺคุลิ, มุทุต ลุณหตฺถปาโท, ชาลหตฺถปาโท, อุสฺสงฺขปาโท, เอณิชงฺโฆ, ฐิตโกว อโนนมนฺโต อุโภหิ ปาณิตเลหิ ชาณุ กานิ ปริมสติ ปริมชฺชติ, โกโสหิตวตฺถคุยฺโห, สุวณฺณ วณฺโณ กญฺจนสนฺนิภตฺตโจ, สุขุมจฺฉวี, เอเกกโลโม, อุทฺธคฺคโลโม, พฺรหฺมุชุคตฺโต, สตฺตุสฺสโท, สีหปุพฺพทฺธ กาโย, จิตนฺตรํโส, นิคฺโรธปริมณฺฑโล, สมวฏฺฏกฺขนฺโธ, รสคฺครสี, สีหหนุ, จตฺตาลีสทนฺโต, สมทนฺโต, อวิรฬทนฺโต, สุสุกฺกทาโฐ, ปหูตชิวฺโห, พฺรหฺมสฺสโร กรวีกภาณิ, อตินีลเนตฺโต, โคปขุโม, อุณฺณา ภมุ กนฺตเร [Pg.38] ชาโต, อุณฺหีสสีโส จาติ ทฺวตฺตึสวิธานิ โหนฺติ มหาปุริสลกฺขณานิ.

Đây là phần trình bày tóm tắt về bản chất của ba mươi hai tướng của bậc đại nhân. Có bàn chân đặt xuống bằng phẳng, có gót chân dài, có ngón tay dài, có tay chân mềm mại, có tay chân như màng lưới, có mu bàn chân tròn đầy, có bắp chân như bắp chân của con nai, khi đứng thẳng không khom lưng có thể dùng hai lòng bàn tay chạm và xoa đầu gối, có âm mã tàng, có màu da vàng ròng, có da như vàng, có da mịn màng, mỗi chân lông chỉ có một sợi lông, các sợi lông mọc hướng lên trên, có thân hình thẳng như Phạm thiên, có bảy chỗ đầy đặn, có nửa thân trên như sư tử, có khoảng giữa hai vai đầy đặn, có thân hình cân đối như cây đa, có hai vai tròn đều, có thần kinh vị giác tốt nhất, có hàm như sư tử, có bốn mươi cái răng, có răng bằng nhau, có răng khít nhau, có răng cửa rất trắng, có lưỡi rộng dài, có giọng nói như Phạm thiên và tiếng chim karavīka, có mắt rất xanh, có lông mi như bò chúa, có lông trắng mọc giữa hai chân mày, và có tướng nhục kế trên đỉnh đầu. Đó là ba mươi hai loại tướng của bậc đại nhân.

เตน วุตฺตํ ปาเถยฺยวคฺเค ลกฺขณสุตฺเต ‘‘กตมานิ ตานิ ภิกฺขเว ทฺวตฺตึสมหาปุริสสฺส มหาปุริสลกฺขณานิ, เยหิ สมนฺนาคตสฺส มหาปุริสสฺส ทฺเว คติโย ภวนฺติ, อนญฺญา. สเจ อคารํ อชฺฌาวสติ ราชา โหติ จกฺกวตฺติ…เป… สเจ โขปน อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชติ, อรหํ โหติ สมฺมา สมฺพุทฺโธ โลเก วิวฏจฺฉโท ๑. อิธ ภิกฺขเว มหา ปุริโส สุปฺปติฏฺฐิตปาโท โหติ. ยมฺปิ ภิกฺขเว มหา ปุริโส สุปฺปติฏฺฐิตปาโท โหติ. อิทมฺปิ ภิกฺขเว มหา ปุริสสฺส มหาปุริสลกฺขณํ ภวติ ๒. ปุน จปรํ ภิกฺขเว มหาปุริสสฺส เหฏฺฐาปาทตเลสุ จกฺกานิ ชาตานิ โหนฺติ สหสฺสารานิ สเนมิกานิ สนาภิกานิ สพฺพา การปริปูรานิ. อิทมฺปิ ภิกฺขเว มหาปุริสสฺส มหาปุริส ลกฺขณํ ภวติ ๓. ปุน จปรํ ภิกฺขเว มหาปุริโส อายตปณฺหี โหติ ๔. ทีฆงฺคุลี โหติ ๕. มุทุตลุณ หตฺถปาโท โหติ ๖. ชาลหตฺถปาโท โหติ ๗. อุสฺสงฺขปาโท โหติ ๘. เอณิชงฺโฆ โหติ ๙. ฐิตโกว อโนนมนฺโต อุโภหิ ปาณิตเลหิ ชาณุกานิ ปริมสติ ปริมชฺชติ ๑๐. โกโสหิตวตฺถคุยฺโห โหติ ๑๑. สุวณฺณวณฺโณ กญฺจนสนฺนิภตฺตโจ ๑๒. สุขุมจฺฉวี โหติ สุขุมตฺตา ฉวิยา รโชชลฺลํ กาเย น อุปลิมฺปติ ๑๓. เอเกกโลโม โหติ, เอเกกานิ โลมานิ โลมกูเปสุ ชาตานิ ๑๔. อุทฺธคฺคโลโม โหติ. อุทฺธคฺคานิ โลมานิ ชาตานิ นีลานิ อญฺชนวณฺณานิ กุณฺฑลา วตฺตานิ ปทกฺขิณาวตฺตกชาตานิ ๑๕. พฺรหฺมุชุคตฺโต โหติ ๑๖. สตฺตุสฺสโท โหติ ๑๗. สีหปุพฺพทฺธ กาโย โหติ ๑๘. จิตนฺตรํโส โหติ ๑๙. นิคฺโรธปริมณฺฑโล โหติ, ยาวตกฺวสฺส พฺยาโม, ตาว ตกฺวสฺส [Pg.39] กาโย ๒๐. สมวฏฺฏกฺขนฺโธ โหติ ๒๑. รสคฺค สคฺคี โหติ ๒๒. สีหหนุ โหติ ๒๓. จตฺตาลีสทนฺโต โหติ ๒๔. สมทนฺโต โหติ ๒๕. อวิรฬทนฺโต โหติ ๒๖. สุสุกฺกทาโฐ โหติ ๒๗. ปหูตชิวฺโห โหติ ๒๘. พฺรหฺมสฺสโร โหติ กรวีกภาณิ ๒๙. อตินีลเนตฺโต โหติ ๓๐. โคปขุโม โหติ ๓๑. อุณฺณา ภมุกนฺตเร ชาตา โหติ โอทาตา มุทุตูล สนฺนิภา. ยมฺปิ ภิกฺขเว มหาปุริสสฺส อุณฺณา ภมุกนฺตเร ชาตา โหติ โอทาตา มุทุตูลสนฺนิภา. อิทมฺปิ ภิกฺขเว มหาปุริสสฺส มหาปุริสลกฺขณํ ภวติ ๓๒. ปุน จปรํ ภิกฺขเว มหาปุริโส อุณฺหีสสีโส โหติ. ยมฺปิ ภิกฺขเว มหาปุริโส อุณฺหีสสีโส โหติ. อิทมฺปิ ภิกฺขเว มหาปุริสสฺส มหาปุริสลกฺขณํ ภวติ. อิมานิ โข ตานิ ภิกฺขเว ทฺวตฺตึสมหาปุริสสฺส มหาปุริส ลกฺขณานี’’ติ. เอเตสํ ปน ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณานํ อตฺโถ ปจฺฉา อาวิภวิสฺสตีติ.

Do đó, đã được nói trong kinh Lakkhaṇa, phẩm Pātheyya: ‘Này các Tỳ khưu, ba mươi hai tướng tốt của bậc Đại nhân ấy là những gì, mà bậc Đại nhân được hội đủ các tướng tốt ấy sẽ có hai con đường sanh thú, không có con đường nào khác. Nếu sống tại gia, vị ấy sẽ là vị vua Chuyển Luân ... v.v... Còn nếu từ bỏ gia đình, sống không gia đình, vị ấy sẽ là bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Giác ở đời, vén mở màn che. 1. Này các Tỳ khưu, ở đây bậc Đại nhân có bàn chân bằng phẳng. Này các Tỳ khưu, việc bậc Đại nhân có bàn chân bằng phẳng. Này các Tỳ khưu, đây cũng là tướng tốt của bậc Đại nhân. 2. Hơn nữa, này các Tỳ khưu, ở dưới lòng bàn chân của bậc Đại nhân có các bánh xe hiện khởi, có một ngàn căm xe, có niềng xe, có trục xe, đầy đủ tất cả các phương diện. Đây cũng là tướng tốt của bậc Đại nhân. 3. Hơn nữa, này các Tỳ khưu, bậc Đại nhân có gót chân dài. 4. Có ngón tay dài. 5. Có bàn tay và bàn chân mềm mại, non mịn. 6. Có bàn tay và bàn chân như màng lưới. 7. Có mắt cá chân nổi cao. 8. Có ống chân như ống chân của con sơn dương. 9. Khi đứng thẳng, không khom mình, có thể dùng hai lòng bàn tay chạm và xoa đầu gối. 10. Có mã âm tàng được bao bọc trong vỏ. 11. Có màu da vàng óng, da như dát vàng. 12. Có làn da mịn màng, do làn da mịn màng nên bụi bặm không bám dính vào thân. 13. Có mỗi sợi lông mọc từ một lỗ chân lông. 14. Có các sợi lông mọc thẳng đứng. Các sợi lông mọc thẳng đứng, có màu xanh biếc như thuốc vẽ mắt, cuộn tròn như vòng xoắn, xoay về phía bên phải. 15. Có thân mình thẳng như Phạm Thiên. 16. Có bảy chỗ đầy đặn. 17. Có nửa thân trên như sư tử. 18. Có khoảng giữa hai vai đầy đặn. 19. Có thân hình cân đối như cây đa, sải tay dài bằng chiều cao thân. 20. Có vai tròn đều. 21. Có thần kinh vị giác cực tốt. 22. Có hàm như hàm sư tử. 23. Có bốn mươi cái răng. 24. Có răng đều nhau. 25. Có răng khít nhau. 26. Có răng cửa trắng ngà. 27. Có lưỡi rộng dài. 28. Có tiếng nói như Phạm Thiên, âm thanh như chim karavīka. 29. Có mắt xanh biếc. 30. Có lông mi như lông mi bò tơ. 31. Có lông trắng mọc giữa hai chân mày, mềm mại như bông gòn. Này các Tỳ khưu, việc bậc Đại nhân có lông trắng mọc giữa hai chân mày, mềm mại như bông gòn. Này các Tỳ khưu, đây cũng là tướng tốt của bậc Đại nhân. 32. Hơn nữa, này các Tỳ khưu, bậc Đại nhân có đỉnh đầu như cái nhiễu. Này các Tỳ khưu, việc bậc Đại nhân có đỉnh đầu như cái nhiễu. Này các Tỳ khưu, đây cũng là tướng tốt của bậc Đại nhân. Này các Tỳ khưu, đây chính là ba mươi hai tướng tốt của bậc Đại nhân.’ Còn ý nghĩa của ba mươi hai tướng tốt của bậc Đại nhân này sẽ được hiển thị về sau.

เทหชฺชุตินิคฺคตปชฺชลนฺตนฺติ ภควโต รูปกายโต นิกฺขนฺเตหิ ฉพฺพณฺณรํสีสงฺขาเตหิ โอภาเสหิ ปริสมนฺตโต วิชฺโชตวนฺตํ. ชวติ ทิพฺพตีติ ชุติ. ชุธาตุติ. นิคจฺฉติ นิจฺฉรตีติ นิคฺคตา, รสฺมิ. นิปุพฺพคมุธาตุ ต. ปกาเรน ชลเต ทิพฺพเต ปชฺชลนฺตํ. เอตฺถ จ เทหนิคฺคตชุตีติ วตฺตพฺเพ ฉนฺทานุรกฺขณตฺถํ ปทวิปริยาเยน เทหชฺชุตินิคฺคตนฺติ วุตฺตํ. ตสฺมา เทหโต นิคฺคตา ชุตีติ สมาโส ทฏฺฐพฺโพ. เทหโต รูปกายโต นิคฺคเตหิ นิจฺฉเรหิ ชุตีหิ รํสีหิ ปชฺชลนฺตํ ยสฺส โสติ เทหชฺชุติ นิคฺคตปชฺชลนฺโต, มุนิ ลพฺภติ. มุนิโน หิ ปุรตฺถิมกายโต ฉพฺพณฺณรสฺมิโย อุฏฺฐหิตฺวา อสีติหตฺถฏฺฐานํ อคฺค เหสิ. ปจฺฉิมกายโต ทกฺขิณหตฺถโต วามหตฺถโต ฉพฺพณฺณา รสฺมิโย อุฏฺฐหิตฺวา อสีติหตฺถฏฺฐานํ อคฺคเหสิ. อุปริ เกสนฺตโต ปฏฺฐาย สพฺพเกสวตฺเตหิ โมรคีววณฺณา รสฺมิ [Pg.40] อุฏฺฐหิตฺวา คคนตเล อสีติหตฺถฏฺฐานํ อคฺคเหสิ. เหฏฺฐาปาทตเลหิ ปวาฬวณฺณา รสฺมิ อุฏฺฐหิตฺวา ฆนปถวิยํ อสีติหตฺถฏฺฐานํ อคฺคเหสิ, เอวํ สมนฺตา อสีติหตฺถมตฺตํ ฐานํ ฉพฺพณฺณา พุทฺธรสฺมิโย วิชฺโชตมานา วิปฺผนฺทมานา กญฺจนทณฺฑทีปิกาหิ นิจฺฉริตฺวา อากาสํ ปกฺขนฺทชาลา วิย จตุทฺทีปิก มหาเมฆโต นิกฺขนฺตวิชฺชุลตา วิย วิธาวึสูติ วุตฺตํ โหติ. ตสฺมา เทหชฺชุตินิคฺคตปชฺชลนฺตนฺติ โถเมตีติ.

Dehajjutiniggatapajjalantaṃ có nghĩa là: Tỏa sáng khắp xung quanh bởi các ánh quang minh được gọi là sáu màu hào quang phát ra từ sắc thân của đức Thế Tôn. Juti là do động từ ju có nghĩa là chiếu sáng, rực rỡ. Niggatā là do động từ gam có tiếp đầu ngữ ni có nghĩa là đi ra, phát ra; rasmi là tia sáng. Pajjalantaṃ là do động từ jal có tiếp đầu ngữ pa có nghĩa là chiếu sáng, rực rỡ một cách đặc biệt. Và ở đây, đáng lẽ phải nói là dehaniggatajuti, nhưng do để bảo tồn niêm luật nên đã được nói là dehajjutiniggata bằng cách đảo ngược từ ngữ. Do đó, cần phải hiểu đây là hợp thể dehato niggatā juti. Dehajjutiniggatapajjalanto là bậc có sự tỏa sáng bởi các ánh quang minh, các tia hào quang phát ra, đi ra từ thân tức là sắc thân; đó là ý nghĩa về bậc ẩn sĩ. Thật vậy, từ thân phía trước của bậc ẩn sĩ, sáu màu hào quang đã khởi lên và chiếm lấy một khoảng không gian tám mươi hắc tay. Từ thân phía sau, từ tay phải, từ tay trái, sáu màu hào quang đã khởi lên và chiếm lấy một khoảng không gian tám mươi hắc tay. Từ phía trên, bắt đầu từ chân tóc, từ tất cả các vòng tóc, tia hào quang có màu sắc của cổ con công đã khởi lên và chiếm lấy một khoảng không gian tám mươi hắc tay ở trên hư không. Từ dưới lòng bàn chân, tia hào quang có màu sắc của san hô đã khởi lên và chiếm lấy một khoảng không gian tám mươi hắc tay ở trên đất dày. Như thế, sáu màu hào quang của đức Phật đã chiếu sáng, đã rung động ở một khoảng không gian chừng tám mươi hắc tay ở xung quanh, giống như các ngọn lửa nhảy múa trên không trung được phát ra từ những ngọn đèn có cán bằng vàng, giống như các tia chớp phát ra từ đám mây lớn ở bốn châu đã chạy khắp nơi, điều này đã được nói đến. Do đó, (vị ấy) được tán thán là dehajjutiniggatapajjalantaṃ.

ปญฺญาธิติ สีล คุโณฆวินฺทนฺติ เอตฺถ ปญฺญาติ สพฺพญฺญุต ญาณํ. ธิตีติ ฌานมคฺคผลสมฺปยุตฺตสมาธิ. สีลนฺติ ปจฺเจก พุทฺธาริยสาวเกหิ อสาธารณํ สุวิสุทฺธํ จตุปาริสุทฺธิสีลํ. โอฆนฺติ สมูหํ. วินฺทนฺติ ลทฺธํ. ปกาเรน ยถาสภาวํ สพฺพเญยฺยธมฺมํ วา ชานาติ ปฏิวิชฺฌตีติ ปญฺญา. สพฺพญฺญุต ญาณํ. ปปุพฺพญาธาตุ อ. สา ปเนสา ปชานนลกฺขณา ปฏิเวธลกฺขณา โอภาสนลกฺขณา จ, วิสโยภาส รสา, อสมฺโมหปจฺจุปฏฺฐานา, สมาธิปทฏฺฐานา. ธิติสทฺทสฺส วจนตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. สีลตีติ สีลํ. กายวจีกมฺมานิ สมฺมา ทหติ สมฺมา ฐเปตีติ อตฺโถ. อถ วา สีลติ สมาธิยติ กายกมฺมาทีนํ สุสิลฺย ภาเวน น วิปฺปกิรตีติ สีลํ, สีลนฺติ สมาทหนฺติ จิตฺตํ เอเตนาติ วา สีลํ, จตุปาริสุทฺธิสีลํ. สีลธาตุ อ. อิทํ ปน ปติฏฺฐาปนลกฺขณํ, ทุสฺสิลฺยวิทฺธํสนรสํ อนวชฺชรสํ วา, โสเจยฺยปจฺจุปฏฺฐานํ, หิริโอตฺตปฺปปทฏฺฐานํ. คุณสทฺทสฺส วจนตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. อุหนติ สมูหํ กโรติ เอตฺถ อวยวนฺติ โอโฆ, สมูโห. อุปุพฺพหนธาตุ ณ. อุสฺส โอ. หนสฺส โฆ. อภิธานปฺปทีปิกาฏีกายํ ปน ‘‘อวยวํ พฺยปิยติ คจฺฉตีติ โอโฆ’’ติ วุตฺตํ. วินฺทนํลภนํ วินฺทํ, วินฺทิยิตฺถ ลพฺภิตฺถาติ วา วินฺทํ, ปญฺญา จ ธิติ จ สีลญฺจ ตํ คุณญฺจาติ ปญฺญาธิติสีลคุณา, เตสํ โอโฆ สมูโหติ ตถา, ตํ วินฺทํ ลภนํ ยสฺสาติ ปญฺญาธิติสีลคุโณฆวินฺโท, มุนิ[Pg.41]. อถ วา วินฺทํ ลภิตพฺพํ ปญฺญาธิติสีลคุโณฆํ เยนาติ ปญฺญาธิติสีลคุโณฆวินฺโท. ตติยาพหุพฺพีหิ สมาโสยํ. วินฺทานํ ลภิตพฺพานํ ปญฺญาธิติสีล สงฺขาตานํ คุณานํ สมูโห อตฺถีติ อตฺโถ. ตํ.

Trong câu “Paññādhiti sīla guṇoghavindanti”, paññā là trí tuệ toàn giác. Dhiti là định tương ưng với thiền, đạo, và quả. Sīla là Tứ biến tịnh giới vô cùng thanh tịnh, không chung với các vị Phật Độc Giác và Thánh Thinh Văn. Ogha là sự hội tụ. Vinda là đã chứng đắc. Trí tuệ (paññā) là biết hoặc thâm nhập tất cả các pháp cần biết theo đúng bản chất của chúng bằng nhiều cách. Đó là trí tuệ toàn giác. (Từ này được hình thành từ) tiền tố ‘pa’, căn ‘ñā’, và tiếp vị ngữ ‘a’. Trí tuệ này có trạng thái là biết rõ, trạng thái là thâm nhập, và trạng thái là soi sáng; có phận sự là làm sáng tỏ đối tượng; có sự biểu hiện là không si mê; có nhân gần là định. Ý nghĩa của từ ‘dhiti’ đã được giải thích trước đây. Giới (sīla) là cái gìn giữ. Nghĩa là, nó sắp đặt, thiết lập đúng đắn các hành động của thân và khẩu. Hoặc, giới (sīla) là cái tập trung, không phân tán các hành động của thân v.v... do bản chất tốt đẹp của chúng; hoặc giới (sīla) là cái mà nhờ đó tâm được tập trung. Đó là Tứ biến tịnh giới. (Từ này được hình thành từ) căn ‘sīla’ và tiếp vị ngữ ‘a’. Giới này có trạng thái là nền tảng; có phận sự là phá hủy sự phá giới, hoặc có phận sự là không có lỗi; có sự biểu hiện là trong sạch; có nhân gần là tàm và quý. Ý nghĩa của từ ‘guṇa’ đã được giải thích trước đây. Sự hội tụ (ogho) là nơi các thành phần được tập hợp lại. (Từ này được hình thành từ) tiền tố ‘u’, căn ‘hana’, và tiếp vị ngữ ‘ṇa’. ‘U’ biến thành ‘o’. ‘Hana’ biến thành ‘gho’. Tuy nhiên, trong chú giải Abhidhānappadīpikā có nói: “ogho là cái đi đến, thâm nhập vào các thành phần”. Sự chứng đắc, sự đạt được là vindaṃ; hoặc đã được chứng đắc, đã được đạt được là vindaṃ. Trí tuệ, sự kiên định, và giới, đó là những phẩm chất, gọi là paññādhitisīlaguṇā; sự hội tụ của chúng là như vậy; người có được sự chứng đắc đó là paññādhitisīlaguṇoghavindo, bậc ẩn sĩ. Hoặc, người mà nhờ đó sự hội tụ các phẩm chất trí tuệ, kiên định, và giới cần được chứng đắc, là paññādhitisīlaguṇoghavindo. Đây là một hợp từ tatiyābahubbīhi. Nghĩa là, người có sự hội tụ các phẩm chất được gọi là trí tuệ, kiên định, và giới, những thứ cần được chứng đắc. Ngài.

วนฺเทติ อหํ วนฺทามิ. มุนินฺติ พุทฺธํ. มุนาติ ชานาติ ปริจฺฉินฺทติ วา หิตาหิตนฺติ มุนิ, พุทฺโธ. มุนธาตุ ญาเณ อิ. อถ วา มุนาติ ชานาติ อุโภ อตฺเถติ มุนิ, ขนฺธาทิ โลเก ตุลํ อาโรเปตฺวา มินนฺโต วิย อิเม อชฺฌตฺติกา ขนฺธา อิเม พาหิราติอาทินา นเยน อิธโลกตฺถญฺจ ปรโลกตฺถญฺจ ภควา ชานาตีติ อตฺโถ. โส ปเนส อคาริยมุนิ, อนาคาริยมุนิ, เสขมุนิ, อเสขมุนิ, ปจฺเจกมุนิ, มุนิมุนิ จาติ อเนกวิโธ. ตตฺถ อคาริยมุนีติ คิหิปิ อาคตผโล วิญฺญาตสาสโน. อนาคาริยมุนีติ ตถารูโปว ปพฺพชิโต. เสขมุนีติ สตฺต เสกฺขา. อเสขมุนีติ ขีณาสโว. ปจฺเจกมุนีติ ปจฺเจกพุทฺโธ. มุนิมุนีติ สมฺมาสมฺพุทฺโธ. เตสุ ปน อิธ มุนิมุนิ อธิปฺเปโต, ตํ มุนึ. อนฺติมชาติยุตฺตนฺติ อนฺติเมน จริมภเวน ยุตฺตํ. อวสานํ อมติ คจฺฉตีติ อนฺตํ. อมธาตุ ต. มสฺส โน. อนฺเต ภโว อนฺติโม, จริมภโว. ชานนํ นิพฺพตฺตนํ ชาติ, ขนฺธานํ ปวตฺติ. กมฺเมน ชนิยติ นิพฺพตฺติยตีติ วา ชาติ. อุปปตฺติภโว ลพฺภติ. ชานิธาตุติ. ธาตฺวนฺต โลโป. อนฺติมชาติยา ยุตฺโตติ อนฺติมชาติยุตฺโต, มุนิ. อายติญฺหิ ตีสุ ภเวสุ ปฏิสนฺธิชนกานํ สพฺพ กิเลสานํ โพธิปลฺลงฺเกเยว อคฺคมคฺเคน สมุจฺฉินฺทิตตฺตา ภควโต อนาคเต ปุนพฺภโว นตฺถิ, ตสฺมา อยํ อริยชาติ ปจฺฉิมตฺตภาวยุตฺโตติ วุตฺตํ โหติ.

Vande có nghĩa là “tôi đảnh lễ”. Munim có nghĩa là “đức Phật”. Bậc ẩn sĩ (muni) là người biết hoặc phân biệt điều lợi ích và không lợi ích, đó là đức Phật. (Từ này được hình thành từ) căn ‘muna’ có nghĩa là trí tuệ, và tiếp vị ngữ ‘i’. Hoặc, bậc ẩn sĩ (muni) là người biết cả hai ý nghĩa. Nghĩa là, đức Thế Tôn biết ý nghĩa của đời này và đời sau bằng cách như thể đặt các uẩn v.v... trong thế gian lên bàn cân để cân lường, theo phương pháp “đây là các uẩn bên trong, đây là các uẩn bên ngoài” v.v... Vị ấy có nhiều loại: tại gia ẩn sĩ, xuất gia ẩn sĩ, hữu học ẩn sĩ, vô học ẩn sĩ, độc giác ẩn sĩ, và ẩn sĩ của các ẩn sĩ. Trong đó, tại gia ẩn sĩ là người tại gia đã chứng đắc quả vị và hiểu rõ giáo pháp. Xuất gia ẩn sĩ là người xuất gia có cùng đặc tính như vậy. Hữu học ẩn sĩ là bảy bậc hữu học. Vô học ẩn sĩ là bậc đã tận diệt các lậu hoặc. Độc giác ẩn sĩ là đức Phật Độc Giác. Ẩn sĩ của các ẩn sĩ là đức Chánh Đẳng Giác. Trong số đó, ở đây ẩn sĩ của các ẩn sĩ được ám chỉ. Taṃ muniṃ (vị ẩn sĩ ấy). Antimajātiyuttaṃ có nghĩa là “người có được sự tồn tại cuối cùng”. Cái kết thúc (antaṃ) là cái mà người ta đi đến cuối cùng. (Từ này được hình thành từ) căn ‘ama’ và tiếp vị ngữ ‘ta’. ‘M’ biến thành ‘n’. Cái ở cuối cùng là antimo, sự tồn tại cuối cùng. Sự sinh (jāti) là sự sinh khởi, là sự diễn tiến của các uẩn. Hoặc, sự sinh (jāti) là cái được tạo ra bởi nghiệp. Ở đây, nó có nghĩa là sự tồn tại do tái sinh. (Từ này được hình thành từ) căn ‘jāni’ và tiếp vị ngữ ‘ti’. Nguyên âm cuối của căn bị xóa. Antimajātiyutto là người có được sự sinh cuối cùng, bậc ẩn sĩ. Thật vậy, vì đức Thế Tôn đã đoạn trừ hoàn toàn tất cả các phiền não tạo ra sự tái sinh trong ba cõi bằng đạo cao nhất ngay tại Bồ-đề đoàn, nên không còn tái sinh trong tương lai cho Ngài nữa. Do đó, được nói rằng sự sinh cao quý này có được trạng thái tồn tại cuối cùng.

เตน วุตฺตํ ธมฺมจกฺกปวตฺตนสุตฺเต –

Do đó, đã được nói trong kinh Chuyển Pháp Luân –

‘‘ญาณญฺจ เมทสฺสนํ อุทปาทิ, อกุปฺปาเม วิมุตฺติ, อยมนฺติมา ชาติ, นตฺถิทานิ ปุนพฺภโว’’ติ.

“Tri và kiến đã khởi lên nơi ta: ‘Sự giải thoát của ta là bất động. Đây là kiếp sống cuối cùng. Nay không còn tái sinh nữa.’”

อยํ [Pg.42] ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. พาตฺตึสติลกฺขณจิตฺรํ เทหํ ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขเณหิ วิจิตฺรํ รูปกายวนฺตํ, เทหชฺชุตินิคฺคต ปชฺชลนฺตํ รูปกายโต นิคฺคเตหิ ฉพฺพณฺณรํ สีหิ ปริสมนฺตโต วิชฺโชตวนฺตํ, ปญฺญาธิติสีลคุโณ ฆวินฺทํ ปญฺญาธิติสีลสงฺขตานํ คุณานํ สมูหํ ลภนวนฺตํ, วินฺทิตพฺพานํ ปญฺญาธิติสีลสงฺขาตานํ คุณานํ สมูหวนฺตํ วา, อนฺติมชาติยุตฺตํ จริมภเวน จริมตฺตภาเวน วา ยุตฺตํ มุนึ พุทฺธํ อหํ ตีหิ ทฺวาเรหิ สกฺกจฺจํ วนฺเท วนฺทามีติ.

Đây là phần tóm tắt ý nghĩa. Tôi xin thành kính đảnh lễ qua ba cửa đến bậc ẩn sĩ, đức Phật, là đấng có thân được trang hoàng bởi ba mươi hai tướng tốt, có sắc thân rực rỡ với ba mươi hai tướng đại nhân; là đấng tỏa sáng với ánh sáng phát ra từ thân, chiếu rọi khắp xung quanh bằng sáu màu hào quang phát ra từ sắc thân; là đấng đã chứng đắc sự hội tụ các phẩm chất được gọi là trí tuệ, kiên định, và giới, tức là người có được sự hội tụ các phẩm chất được gọi là trí tuệ, kiên định, và giới, hoặc là người có được sự hội tụ các phẩm chất cần được chứng đắc được gọi là trí tuệ, kiên định, và giới; là đấng có được sự tồn tại cuối cùng, tức là có được trạng thái cuối cùng. Như vậy.

จตุตฺถวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

Phần giải thích kệ đảnh lễ thứ tư đã hoàn tất.

๕.

ปาโตทยํ พาลทิวากรํว,มชฺเฌ ยตีนํ ลลิตํ สิรีหิ;

ปุณฺณินฺทุสงฺกาสมุขํ อเนชํ,วนฺทามิ สพฺพญฺญุมหํ มุนินฺทํ.

Con xin đảnh lễ bậc Tối Thắng trong các Ẩn sĩ, bậc Toàn Giác, Người bất động, có khuôn mặt như trăng rằm, vẻ duyên dáng giữa các vị tu sĩ, với những nét huy hoàng, như mặt trời non lúc rạng đông.

๕. เอวํ จตุตฺถคาถาย พุทฺธํ วนฺทิตฺวา อิทานิ สิรีหิ ลลิตนฺตฺยาทีหิ จตูหิ คุเณหิ โถมิตฺวา วนฺทิตุกาโม ปาโตทยนฺตฺยาทิคาถมาห. อยํ ปน ต ต ช คณทฺวิครูหิ ยุตฺตตฺตา เอกาทสกฺขเรหิ ลกฺขิตา อินฺทวชิรา คาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ วุตฺโตทเย ‘‘อินฺทาทิกา ตา วชิรา ชคาโค’’ติ. ตสฺสตฺโถ, ยสฺสํ ปฏิปาทํ ตา ทฺเวต คณา จ ชคา ชคณ ครุ จ โค ครุ จ เจ ภวนฺติ, สา อินฺทา ทิกา อินฺทสทฺทอาทิกา วชิรา วชิราคาถา นามาติ.

5. Sau khi đã đảnh lễ đức Phật bằng kệ thứ tư như vậy, bây giờ, với mong muốn tán thán và đảnh lễ bằng bốn phẩm chất bắt đầu bằng “duyên dáng với những nét huy hoàng” (sirīhi lalitaṃ), ngài đã nói lên bài kệ bắt đầu bằng “pātodayaṃ”. Cần phải hiểu rằng bài kệ này, vì được cấu thành bởi hai nhóm ta, một nhóm ja, và hai âm dài, được đặc trưng bởi mười một âm tiết, là một bài kệ Indavajirā. Thật vậy, đã được nói trong Vuttodaya: “Indādikā tā vajirā jagāgo”. Ý nghĩa của câu đó là: Bài kệ mà mỗi dòng có hai nhóm ta, một nhóm ja, một âm dài (garu), và một âm dài (garu) nữa, thì được gọi là kệ Vajirā, bắt đầu bằng từ Inda.

ตตฺถ ปาโตทยนฺติ เอตฺถ ปาโต อุทยนฺติ ปทจฺเฉโท กาตพฺโพ. ปเค ปุพฺพณฺหสมเย ปาจีนโลกธาตุโต อุคฺคตนฺติ อตฺโถ. ปาโต ปเค ปาจีนโลกธาตุโต อุเทติ อุคฺคจฺฉตีติ ปาโตทโย, สูริโย. ปาโตปุพฺพ อุทธาตุ อุคฺคมเน อโย, ตํ ปาโตทยํ. พาลทิวา กรํ [Pg.43] วาติ พาลทิวากรํ อิวาติปทจฺเฉโท. พาลทิวากรํ วาติ นิคฺคตาภินวสูริยํ วิย. เอตฺถ จ พาโลติ สมฺปติ ชาโต ตรุณทารโก โปตโก วา. โส หิ พลติ อสฺสสิตปสฺสสิตมตฺเตน ชีวติ น เสฏฺเฐน ปญฺญาชีวิเตนาติ พาโล, ตรุณทารโก. พลธาตุ ปาณเน ชีวายํ วา. สูริยรํสินา ทิวติ ทิพฺพตีติ ทิวา. ทิวุธาตุ อ. อถ วา ทียติ ขียติ อนฺธกาโร เอเตนาติ ทิวา. ทีธาตุ ขเย อ, วาคโม. ตํ กโรตีติ ทิวากโร, ทิวา ทิวเส วา กโร อาภา ยสฺสาติ ทิวากโร, สูริโย. พาลสทิโส ทิวากโร พาลทิวากโร. อถ วา พาโล อิว ทิวากโรติ พาลทิวากโร, นวุคฺคตสูริโย. โส ปน อากาเส นกฺขตฺตตารานํ มชฺเฌ สหสฺสรํสีหิ ลลติ วิลาสติ วิยาติ อตฺโถ.

Ở đây, trong câu ‘pātodayanti’, nên phân tích thành ‘pāto udayanti’. ‘Page’ có nghĩa là ‘vào buổi sáng sớm, từ thế giới phương đông mọc lên’. ‘Pātodayo’ là mặt trời, vì nó mọc lên, đi lên từ thế giới phương đông vào buổi sáng sớm. Từ ‘pātodayaṃ’ được hình thành từ tiền tố ‘pāto’, căn ‘ud’ có nghĩa là mọc lên, và hậu tố ‘ayo’. Trong câu ‘bāladivākaraṃ vā’, nên phân tích thành ‘bāladivākaraṃ iva’. ‘Bāladivākaraṃ vā’ có nghĩa là ‘giống như mặt trời vừa mới mọc’. Ở đây, ‘bālo’ có nghĩa là đứa trẻ mới sinh, cậu bé non nớt, hoặc trẻ sơ sinh. Nó được gọi là ‘bālo’ vì nó sống (balati) chỉ bằng hơi thở ra vào, chứ không phải bằng đời sống cao thượng của trí tuệ; (nghĩa là) cậu bé non nớt. Căn ‘bala’ có nghĩa là thở hoặc sống. ‘Divā’ là ban ngày, vì nó chiếu sáng (divati, dibbati) bằng tia nắng mặt trời. Căn ‘divu’ đi với hậu tố ‘a’. Hoặc, ‘divā’ là cái mà bóng tối bị nó hủy diệt (dīyati, khīyati). Căn ‘dī’ có nghĩa là hủy diệt, đi với hậu tố ‘a’, và có sự thêm vào của ‘vā’. ‘Divākaro’ là cái tạo ra ban ngày; hoặc là cái có ánh sáng (karo, ābhā) vào ban ngày (divā, divase); (nghĩa là) mặt trời. ‘Bāladivākaro’ là mặt trời giống như đứa trẻ. Hoặc, ‘bāladivākaro’ là cái tạo ra ban ngày như một đứa trẻ; (nghĩa là) mặt trời mới mọc. Câu này có nghĩa là: nó tỏa sáng, rực rỡ với ngàn tia sáng giữa các chòm sao và tinh tú trên bầu trời.

ยตีนนฺติ ภิกฺขูนํ. เต หิ ยตนฺติ อุฏฺฐหนฺติ ฆฏนฺติ วายมนฺติ กุสเล ธมฺเมติ ยตีติ วุจฺจนฺติ. ยต ธาตุ ปติยตเน วายาเม วา อิ. อถ วา ยมนฺติ อุปรมนฺติ อกุสเล ธมฺเมติ ยตีติ วุจฺจนฺติ. ยมุธาตุ อุปรเม อิ. ธาตฺวนฺตโลโป. เตสํ ยตีนํ. ลลิตนฺติ วิลาสิตํ. ลลติ วิลาเสตีติ ลลิโต, มุนิ. ลลธาตุ วิลาเส ต. ตํ. สิรีหีติ ภควโต กายงฺคโสภคฺคปตฺเตหิ สิรีหิ, พาตฺตึสลกฺขณาสีตฺยา นุพฺยญฺชนฉพฺพณฺณรํสีสงฺขเตหิ สมฺปตฺติสิรีหิ วา. กตปุญฺเญ นิสฺสยตีติ สิรี. สิธาตุ เสวายํ รปจฺจโย อิตฺถิ ลิงฺคโชตกอีปจฺจโย จ. กตปุญฺเญหิ เสวิยตีติ วา สิรี, สมฺปตฺติ. มูลฏีกายํ ปน ‘‘สิรีติ ปญฺญาปุญฺญาน เมตํ อธิวจน’’นฺติ วุตฺตํ. ยตีนํ ภิกฺขูนํ มชฺเฌ สิรีหิ ลลิตํ วิลาสิตนฺติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถ จ อิทํ วุตฺตํ โหติ, ยถา ปาโต อุทิโต อุคฺคโต สูริโย อากาเส นกฺขตฺตตารานํ [Pg.44] มชฺเฌ สหสฺสรํสีหิ ลลติ วิลาสติ, เอวํ มุนิ โลเก ยตีนํ ภิกฺขูนํ มชฺเฌ พาตฺตึสลกฺขณา สีตฺยานุพฺยญฺชนฉพฺพณฺณรํสีหิ อลงฺกเตหิ สรีรโสภคฺค ปตฺตีหิ สมฺปตฺติสิรีหิ ลลติ วิลาสตีติ.

‘Yatīnaṃ’ có nghĩa là ‘của các vị Tỳ khưu’. Các vị ấy được gọi là ‘yati’ vì họ nỗ lực (yatanti), phấn đấu (uṭṭhahanti), cố gắng (ghaṭanti), tinh tấn (vāyamanti) trong các pháp thiện. Căn ‘yata’ có nghĩa là nỗ lực hoặc tinh tấn, đi với hậu tố ‘i’. Hoặc, các vị ấy được gọi là ‘yati’ vì họ chế ngự (yamanti), từ bỏ (uparamanti) các pháp bất thiện. Căn ‘yamu’ có nghĩa là chế ngự, đi với hậu tố ‘i’. Nguyên âm cuối của căn bị lược bỏ. ‘Tesaṃ yatīnaṃ’ là của các vị yati ấy. ‘Lalitaṃ’ có nghĩa là ‘vilāsitaṃ’ (rực rỡ, trang nghiêm). ‘Lalito’ là bậc hiền nhân (muni), người tỏa sáng, làm cho rực rỡ (lalati vilāseti). Căn ‘lala’ có nghĩa là rực rỡ, đi với hậu tố ‘ta’. ‘Taṃ’ (chỉ đối cách của nó). ‘Sirīhi’ có nghĩa là ‘bởi những vẻ huy hoàng’, là những vẻ đẹp trên thân của Đức Thế Tôn, hoặc bởi những vẻ huy hoàng của sự thành tựu (sampattisirīhi) bao gồm ba mươi hai tướng tốt, tám mươi vẻ đẹp phụ, và sáu màu hào quang. ‘Sirī’ là cái nương tựa (nissayati) vào người đã tạo phước. Căn ‘si’ có nghĩa là phục vụ, đi với hậu tố ‘ra’ và hậu tố giống cái ‘ī’. Hoặc, ‘sirī’ là sự thành tựu, được những người có phước phục vụ. Tuy nhiên, trong Mūlaṭīkā có nói: “‘Sirī’ là từ đồng nghĩa với trí tuệ và phước báu”. Mối liên hệ là: ‘rực rỡ, trang nghiêm bởi những vẻ huy hoàng giữa các vị Tỳ khưu’. Ở đây, điều được nói đến là: cũng như mặt trời mọc lên vào buổi sáng sớm, tỏa sáng rực rỡ với ngàn tia sáng giữa các chòm sao và tinh tú trên bầu trời, cũng vậy, bậc hiền nhân trong thế gian, giữa các vị Tỳ khưu, tỏa sáng rực rỡ với những vẻ huy hoàng của sự thành tựu, là những vẻ đẹp của thân thể được trang hoàng bởi ba mươi hai tướng tốt, tám mươi vẻ đẹp phụ, và sáu màu hào quang.

ปุณฺณินฺทุสงฺกาสมุขนฺติ ปุณฺณจนฺเทน สทิสํ อานนสมฺปนฺนํ. ยถา หิ จนฺโท กาฬปกฺเข ปาฏิปททิวสโต ปฏฺฐาย ทิเน ทิเน อูโน โหติ, เอวํ น มุนิโน มุขํ อานนํ อูนํ. ภควโต ปน มุขํ นิจฺจํ ปริปุณฺณจนฺทมณฺฑลํ วิย อนูนํ หุตฺวา โสภติ, ตสฺมา ปุณฺณสทฺเทน วิเสเสตฺวา ปุณฺณินฺทุสงฺกาสมุขนฺติ โถเมติ. โสฬสกเลหิ ปูเรตีติ ปุณฺณํ. ปูรธาตุ ต, ตสฺส ณฺโณ. อิทติ นกฺขตฺตตารานํ อิสฺสริยํ กโรตีติ อินฺทุ, อิทิธาตุ อิสฺสริยํ อุ. ปุณฺณํ ปริปุณฺณํ อินฺทุ ปุณฺณินฺทุ, จนฺโท. สงฺกาสนฺติ สทิสํ. สงฺกาสสทฺโท หิ อุปมาวาจโก นิปาโต. วุตฺตญฺหิ

‘Puṇṇindusaṅkāsamukhaṃ’ có nghĩa là ‘người có khuôn mặt (ānanasampannaṃ) giống như (sadisaṃ) mặt trăng tròn (puṇṇacandena)’. Giống như mặt trăng vào hắc nguyệt (kāḷapakkha), bắt đầu từ ngày đầu tiên, ngày càng khuyết đi, khuôn mặt của bậc hiền nhân không khuyết đi như vậy. Trái lại, khuôn mặt của Đức Thế Tôn luôn tỏa sáng, không bị khuyết thiếu (anūnaṃ) giống như vầng trăng tròn đầy (paripuṇṇacandamaṇḍalaṃ), vì thế, ngài được tán thán là ‘puṇṇindusaṅkāsamukhaṃ’, được đặc tả bằng từ ‘puṇṇa’ (tròn đầy). ‘Puṇṇaṃ’ là tròn đầy (pūreti) với mười sáu phần (soḷasakalehi). Căn ‘pūra’ đi với hậu tố ‘ta’, và ‘ta’ biến thành ‘ṇṇa’. ‘Indu’ là cái thực thi quyền uy (issariyaṃ karoti) trên các chòm sao và tinh tú. Căn ‘idi’ có nghĩa là quyền uy, đi với hậu tố ‘u’. ‘Puṇṇindu’ là mặt trăng (indu) tròn đầy (puṇṇaṃ, paripuṇṇaṃ); tức là mặt trăng (cando). ‘Saṅkāsaṃ’ có nghĩa là ‘sadisaṃ’ (tương tự, giống như). Từ ‘saṅkāsa’ là một bất biến từ (nipāta) chỉ sự so sánh. Như đã được nói:

สุโพธาลงฺกาเร –

Trong tác phẩm Subodhālaṅkāra –

‘‘อิวาทิ อิว วา ตุลฺย, สมานนิภสนฺนิภา;

ยถา สงฺกาส ตุลิต, ปฺปกาส ปติรูปกา’’ตฺยาทิ.

“Các từ như iva, vā, tulya, samāna, nibha, sannibha; yathā, saṅkāsa, tulita, pakāsa, patirūpaka” v.v.

ปุณฺณจนฺทํ วิย มุขติ โสภตีติ มุขํ, อานนํ. มุขธาตุ อ. ปุณฺณินฺทุนา สงฺกาสํ สทิสํ มุขํ อานนํ ยสฺส โสติ ปุณฺณินฺทุสงฺกาสมุโข, มุนินฺโท. ตํ. มุนินฺทสฺส ปน ปุณฺณ จนฺทสฺส สหสฺสรํสีหิ สสฺสิริโก วิย ภิกฺขูนํ มชฺเฌ พาตฺตึส มหาปุริส ลกฺขณาสีตฺยานุพฺยญฺชน ปฏิมณฺฑิเตหิ สิรีหิ จ พฺยามปฺปภาปริกฺขิตฺเตหิ อาเวฬาเวฬา ยมกายมกา คุมฺพาคุมฺพา หุตฺวา วินิจฺฉรนฺตีหิ ฆนพุทฺธรสฺมิสงฺขาเตหิ อลงฺกิโต สสฺสิริกมุโข โหตีติ วุตฺตํ โหติ. ตสฺมา ปุณฺณินฺทุสงฺกาสมุขนฺติ โถเมติ.

‘Mukhaṃ’ là khuôn mặt (ānanaṃ), vì nó tỏa sáng (mukhati sobhati) như mặt trăng tròn (puṇṇacandaṃ viya). Căn ‘mukha’ đi với hậu tố ‘a’. ‘Puṇṇindusaṅkāsamukho’ là bậc Chúa Tể của các Hiền nhân (munindo), người có khuôn mặt (mukhaṃ, ānanaṃ) tương tự (saṅkāsaṃ, sadisaṃ) với mặt trăng tròn (puṇṇindunā). ‘Taṃ’ là chỉ đối cách của nó. Hơn nữa, điều được nói đến là: bậc Chúa Tể của các Hiền nhân, giống như mặt trăng tròn rực rỡ với ngàn tia sáng, giữa các vị Tỳ khưu, có khuôn mặt huy hoàng được trang hoàng bởi những vẻ lộng lẫy của ba mươi hai tướng đại nhân và tám mươi vẻ đẹp phụ, được bao quanh bởi hào quang một sải tay, và bởi những tia sáng dày đặc của Đức Phật phát ra thành từng cặp, từng cụm, lúc cuộn lại, lúc tỏa ra. Vì thế, ngài được tán thán là ‘puṇṇindusaṅkāsamukhaṃ’.

อเนชนฺติ นิตฺตณฺหํ. ลาภาลาภาทึ ปฏิจฺจ เอชติ กมฺปตีติ เอชา, ตณฺหา. เอชธาตุ กมฺปเน อ, นตฺถิ เอชา ยสฺสาติ [Pg.45] อเนโช, มุนินฺโท. วุตฺตญฺหิ มหานิทฺเทสปาฬิยํ ‘‘ลาภาลาภ ยสายส นินฺทานินฺท สุขทุกฺเขหิ น อิญฺชตีติ อเนโช, ภควา ลพฺภตี’’ติ.

‘Anejaṃ’ có nghĩa là ‘nittaṇhaṃ’ (người không còn ái dục). ‘Ejā’ là ái dục (taṇhā), vì nó rung động (ejati, kampati) do duyên với được và mất v.v. Căn ‘eja’ có nghĩa là rung động, đi với hậu tố ‘a’. ‘Anejo’ là bậc Chúa Tể của các Hiền nhân (munindo), người không có ‘ejā’ (sự rung động, ái dục). Như đã được nói trong kinh Mahāniddesa: “Ngài được gọi là ‘anejo’ vì ngài không rung động (na iñjati) bởi được và mất, danh và không danh, chê và khen, khổ và lạc; Đức Thế Tôn được hiểu là như vậy”.

สพฺพญฺญุนฺติ ปฏิวิทฺธ สพฺพเญยฺยธมฺมํ. สงฺขรวิการลกฺขณนิพฺพาน ปญฺญตฺติวเสน ปญฺจวิธํ สพฺพํ เญยฺยธมฺมํ ชานาติ ปฏิวิชฺฌติ สีเลนาติ สพฺพญฺญู, มุนินฺโท. สพฺพสทฺทูปปท ญาธาตุ รู. เอตฺถ จ สพฺเพ สงฺขตธมฺมา สงฺขรา นาม สกสกปจฺจเยหิ สงฺขริยนฺตีติ กตฺวา. วิญฺญตฺติทฺวยํ ลหุตาทิตฺตยญฺจ วิกาโร นาม จตูหิ มหาภูเตหิ วิรูปํ กริยตีติ กตฺวา. วิญฺญตฺติทฺวยสฺส ยถากฺกมํ จิตฺตชวาโยธาตุ จิตฺตชปถวี ธาตูนํ วิเสสคุณตฺตา, ลหุตาทิตฺตยสฺส จ จิตฺโต ตฺวาหารชนิปฺผนฺนรูปานํ วิเสสคุณตฺตา. ผสฺสาทิธมฺมานํ ผุสนาทิลกฺขณญฺจ ปถวีธาตฺวาทีนํ กกฺขฬาทิลกฺขณญฺจ, จิตฺตสฺส อารมฺมณวิชานนลกฺขณญฺจ, นิพฺพานสฺส สนฺติลกฺขณญฺจ, รูปสฺส รุปฺปนลกฺขณญฺจ, นามสฺส นมนลกฺขณญฺจ, อนิจฺจตาทิตฺตยานิ จ อุปจยาทิจตฺตาริ ลกฺขณรูปานิ จ ลกฺขณานิ นาม ลกฺขิยนฺติ เอเตน ลกฺขิตพฺพา ธมฺมาติ กตฺวา. อสงฺขตธาตุนิพฺพานํ นาม วานํ วุจฺจติ ตณฺหา, ตโต นิกฺขนฺตนฺติ กตฺวา. ปริจฺเฉทรูปํ อิตฺถิปุริสาทิฆฏปฏาทโย สพฺพ โวหารตฺถา จ ปญฺญตฺติ นาม ปญฺญาปิยติ ปกาเรน ญาปิยตีติ กตฺวา. เอตฺถ จ สงฺขารนิพฺพานานิ ปรมตฺถธมฺมา โหนฺติ. วิการาทีสุ ปน วิการลกฺขณานิ ปญฺญตฺติวิเสสตฺตา วิสุํ วุตฺตานิ. อิเมหิ ทฺวีหิ วินิมุตฺตา ปน ปริจฺเฉทรูปา สพฺพโวหารตฺถา ปญฺญตฺตีติ วุตฺตาติ เวทิตพฺพา. อปทาน อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘สพฺพํ อตีตาทิเภทํ หตฺถามลกํ วิย ชานาตีติ สพฺพญฺญู’’ติ วุตฺตํ.

Sabbaññuṃ (bậc Toàn Giác) có nghĩa là đã thâm nhập tất cả các pháp cần được biết. Bậc Toàn Giác (Sabbaññū), đấng Tôn Sư của các bậc ẩn sĩ (Munindo), là vị biết và thấu suốt tất cả các pháp cần được biết (ñeyyadhammaṃ), vốn có năm loại: hành (saṅkhara), biến thể (vikāra), tướng (lakkhaṇa), Niết-bàn (nibbāna), và chế định (paññatti). Từ này được hình thành từ tiếp đầu ngữ 'sabba' và động từ căn 'ñā'. Ở đây, tất cả các pháp hữu vi (saṅkhatadhammā) được gọi là hành (saṅkharā) vì chúng được tạo tác bởi các duyên riêng của chúng. Hai loại biểu tri (viññatti) và ba loại sắc nhẹ nhàng (lahutādi) được gọi là biến thể (vikāro) vì chúng được làm cho biến đổi từ bốn đại chủng. Hai loại biểu tri lần lượt là đặc tính của giới gió do tâm sanh và giới đất do tâm sanh; còn ba loại sắc nhẹ nhàng là đặc tính của sắc do tâm, thời tiết, và vật thực sanh. Các pháp như xúc (phassa) có tướng là chạm xúc, các pháp như giới đất (pathavīdhātu) có tướng là cứng chắc, tâm có tướng là biết đối tượng, Niết-bàn có tướng là tịch tịnh, sắc có tướng là bị biến hoại, danh có tướng là hướng đến đối tượng, ba tướng vô thường v.v..., và bốn tướng như sanh v.v... của sắc tướng (lakkhaṇarūpāni) được gọi là tướng (lakkhaṇāni) vì các pháp cần được biết được nhận biết qua chúng. Pháp vô vi là Niết-bàn (asaṅkhatadhātunibbānaṃ) được gọi như vậy vì đã thoát khỏi 'vāna', tức là ái (taṇhā). Sắc phân chia (paricchedarūpaṃ), các khái niệm như nam, nữ, nồi, vải, và tất cả các thuật ngữ thông thường được gọi là chế định (paññatti) vì chúng được làm cho biết, được nhận biết theo nhiều cách. Ở đây, hành (saṅkhāra) và Niết-bàn (nibbāna) là các pháp chân đế (paramatthadhammā). Trong số các loại còn lại, biến thể (vikāra) và tướng (lakkhaṇa) được nói riêng vì chúng là những loại chế định đặc biệt. Cần phải hiểu rằng, ngoài hai loại này, sắc phân chia và tất cả các thuật ngữ thông thường được gọi là chế định. Hơn nữa, trong Chú giải Apadāna có nói: 'Vị nào biết tất cả, được phân chia thành quá khứ v.v..., rõ như quả amla trong lòng bàn tay, vị ấy được gọi là Sabbaññū (bậc Toàn Giác)'.

สพฺพญฺญูติ จ กมสพฺพญฺญู, สกึ สพฺพญฺญู, สตตสพฺพญฺญู, สตฺติ สพฺพญฺญู, ญาตสพฺพญฺญู จาติ ปญฺจวิธา โหติ สพฺพญฺญู. ตตฺถ ยถากฺกมํ สพฺพํ ชานนธมฺโม กมสพฺพญฺญู นาม. เอกาวชฺชเนน ชวนวาเรน [Pg.46] ชานิตพฺพํ จตุสจฺจธมฺมํ ชานนธมฺโม สกึสพฺพญฺญู นาม. จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ นิยตารมฺมณตฺตํ ชานนธมฺโม สตตสพฺพญฺญู นาม. เอกปฺปหาเรน สพฺพธมฺมํ ชานนสมตฺโถ ธมฺโม สตฺติสพฺพญฺญู นาม. อาวชฺชนาเภเทน ชานิตพฺพํ สพฺพธมฺมํ ชานนธมฺโม ญาตสพฺพญฺญู นาม. เตสุ จ สกึ สพฺพญฺญู สตฺติสพฺพญฺญูวเสน ทฺเว ธมฺมา มคฺคญาณานิเยว. ตทวเสสา สพฺพญฺญุตญาณานิ โหนฺติ. ตํ สพฺพญฺญุํ.

Và bậc Toàn Giác (Sabbaññū) có năm loại: bậc toàn giác tuần tự (kamasabbaññū), bậc toàn giác nhất thời (sakiṃ sabbaññū), bậc toàn giác thường hằng (satatasabbaññū), bậc toàn giác tiềm năng (sattisabbaññū), và bậc toàn giác đã biết (ñātasabbaññū). Trong đó, theo thứ tự: pháp biết tất cả một cách tuần tự được gọi là toàn giác tuần tự. Pháp biết pháp Tứ đế cần được biết trong một lần hướng tâm và một lộ trình tốc hành tâm được gọi là toàn giác nhất thời. Pháp biết tính chất đối tượng cố định của nhãn thức v.v... được gọi là toàn giác thường hằng. Pháp có khả năng biết tất cả các pháp trong một lần duy nhất được gọi là toàn giác tiềm năng. Pháp biết tất cả các pháp cần được biết qua các lần hướng tâm khác nhau được gọi là toàn giác đã biết. Trong số đó, hai pháp theo nghĩa toàn giác nhất thời và toàn giác tiềm năng chính là các đạo tuệ (maggañāṇāni). Các pháp còn lại là các tuệ toàn giác (sabbaññutañāṇāni). (Con xin đảnh lễ) bậc Toàn Giác ấy.

มุนินฺทนฺติ เอตฺถ มุนิสทฺทสฺส อตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. มุนีนํ อินฺโท อิสฺสโร มุนินฺโท, ตํ มุนินฺทํ อหํ วนฺทามีติ สมฺพนฺโธติ.

Về từ 'Munindaṃ' (đấng Tôn Sư của các bậc ẩn sĩ), ý nghĩa của từ 'muni' đã được giải thích ở dưới. 'Munindo' là 'munīnaṃ indo', tức là bậc chúa tể, bậc tối thượng của các bậc ẩn sĩ. Mối liên hệ là 'con xin đảnh lễ đấng Tôn Sư của các bậc ẩn sĩ ấy' (taṃ munindaṃ ahaṃ vandāmi).

อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. ปาโตทยํ ปเคว อุทยํ อุคฺคตํ, พาลทิวากรํว นวุคฺคตสูริยมาณโวอิว, ยตีนํ ภิกฺขูนํ มชฺเฌ สิรีหิ พาตฺตึสมหาปุริสลกฺขณา สีตฺยานุพฺยญฺชนสมฺปตฺติสงฺขาเตหิ สิรีหิ ลลิตํ วิลาสิตํ, ปุณฺณินฺทุสงฺกาสมุขํ ปุณฺณจนฺเทน สทิสํ อานนวนฺตํ, อเนชํ นิตฺตณฺหํ, โลกธมฺเมหิ อนิญฺชนํ วา, สพฺพญฺญุํ สพฺพธมฺม วิชานนฺตํ, มุนินฺทํ พุทฺธํ สกฺกจฺจํ ตีหิ ทฺวาเรหิ อหํ วนฺทามีติ.

Đây là phần giải thích cấu trúc tóm tắt. 'Pātodayaṃ' (vào lúc rạng đông) có nghĩa là đã mọc lên từ sáng sớm. 'Bāladivākaraṃva' (như vầng thái dương non) có nghĩa là như mặt trời vừa mới mọc. 'Yatīnaṃ majjhe' (giữa các bậc tu sĩ), tức là giữa các vị Tỳ-khưu. 'Sirīhi lalitaṃ' (tuyệt đẹp với vẻ huy hoàng) có nghĩa là được trang nghiêm với vẻ huy hoàng được gọi là sự thành tựu của ba mươi hai tướng đại nhân và tám mươi vẻ đẹp phụ. 'Puṇṇindusaṅkāsamukhaṃ' (với gương mặt như trăng rằm) có nghĩa là có gương mặt giống như mặt trăng tròn đầy. 'Anejaṃ' (bậc Vô Nhiễm) có nghĩa là không còn ái dục, hoặc không bị lay động bởi các pháp thế gian. 'Sabbaññuṃ' (bậc Toàn Giác) có nghĩa là vị biết tất cả các pháp. 'Munindaṃ' (đấng Tôn Sư của các bậc ẩn sĩ) có nghĩa là Đức Phật. (Câu đầy đủ là:) Con xin thành kính đảnh lễ qua ba cửa (thân, khẩu, ý) đến Đức Phật, đấng Tôn Sư của các bậc ẩn sĩ, bậc Toàn Giác, bậc Vô Nhiễm, với gương mặt như trăng rằm, tuyệt đẹp với vẻ huy hoàng giữa các bậc tu sĩ, như vầng thái dương non mọc lên vào lúc rạng đông.

ปญฺจมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

Phần giải thích kệ đảnh lễ thứ năm đã hoàn tất.

๖.

อุเปตปุญฺโญ วรโพธิมูเล,สเสนมารํ สุคโต ชินิตฺวา;

อโพชฺฌิ โพธึ อรุโณทยมฺหิ,นมามิ ตํ มารชินํ อภงฺคํ.

Bậc Thiện Thệ, người đã đầy đủ phước báu,Tại cội Bồ-đề tối thắng, đã chiến thắng Ma vương cùng quyến thuộc;Ngài đã chứng ngộ đạo quả giác ngộ vào lúc rạng đông,Con xin đảnh lễ bậc Chiến Thắng Ma vương, đấng bất khả bại.

๖. เอวํ ปญฺจมคาถาย มุนินฺทํ วนฺทิตฺวา อิทานิ มารชินคุเณน โถมิตฺวา วนฺทิตุกาโม อุเปตปุญฺโญ ตฺยาทิคาถมาห. อยํ ปน ช ต ช คณ ทฺวิครุยุตฺตตฺตา เอกาทสกฺขเรหิ ลกฺขิตา อุเปนฺทวชิราคาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ วุตฺโตทเย ‘‘อุปาทิกา [Pg.47] สาว ชตา ชคา โค’’ติ. ตสฺสตฺโถ, ยสฺสํ ปฏิปาทํ ชตา ชคณ ตคณา จ ชคา ชคณครู จ โค ครุ จ เจ สิยา, สาว สาคาถาเอว อุปาทิกา อุปสทฺทาทิกา อินฺทวชิราคาถา นามาติ.

6. Như vậy, sau khi đã đảnh lễ đấng Tôn Sư của các bậc ẩn sĩ bằng kệ thứ năm, bây giờ, với mong muốn tán thán và đảnh lễ Ngài qua đức hạnh chiến thắng Ma vương, tác giả đã nói lên bài kệ bắt đầu bằng 'Upetapuñño'. Cần phải hiểu rằng bài kệ này được gọi là kệ Upendavajirā, được xác định bởi mười một âm tiết, do có sự kết hợp của các vận 'ja', 'ta', 'ja' và hai âm dài. Thật vậy, trong tác phẩm Vuttodaya có nói: 'upādikā sāva jatā jagā go'. Ý nghĩa của câu đó là: trong mỗi câu kệ, nếu có các vận 'ja' và 'ta' (jatā), vận 'ja' và một âm dài (jagā), và một âm dài (go), thì bài kệ đó được gọi là Indavajirā bắt đầu bằng từ 'upa'.

อุเปตปุญฺโญ โย สุคโต วรโพธิมูเล สเสน มารํ ชินิตฺวา อรุโณทยมฺหิ โพธึ อโพชฺฌิ มารชินํ อภงฺคํ, ตํ สุคตํ อหํ นมามีติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถ อุเปตปุญฺโญติ สมฺปนฺนทานสีลาทิปารมีปุญฺญวา. ทานสีลาทิ ปารมีปุญฺเญน สมนฺนาคโต วา. ทานสีลาทิปารมีปุญฺเญน อุเปโต สมุเปโต อุปคโต สมุปคโต สมฺปนฺโน สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. อยํ ปเนตฺถ วจนตฺโถ, อุปนฺโน สมฺปนฺโน หุตฺวา เอติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ อุเปตํ, ปุญฺญํ. อุปปุพฺพอิธาตุ คติยํ ต. ปุนาติ อตฺตโน การกนฺติ ปุญฺญํ, ปารมีปุญฺญํ ลพฺภติ. ปุธาตุ ปีณเน โสธเน วา ณฺโย. ตสฺส โญ. ตตฺถ อตฺตโน การกนฺติ ปุนปฺปุนํ ปวตฺติยา สจิตฺตสนฺตติญฺจ สํชนิตปณีตรูปวิสเฏน สนิสฺสย รูปสนฺตติญฺจ ปุนาติ ปีเณติ โสเธติ วาติ อตฺโถ. อยํ ปฏิสมฺภิทามคฺคคณฺฐิปเท วุตฺโต. ปูเรติ อชฺฌาสยนฺติ วา ปุญฺญํ. ปูรธาตุ ณฺย. โย ปุคฺคโล ปุญฺญํ กโรติ ตสฺส อชฺฌาสยํ ปูเรตีติ อตฺโถ.

Mối liên hệ (của câu kệ) là: 'Con xin đảnh lễ (ahaṃ namāmi) bậc Thiện Thệ (taṃ sugataṃ) ấy, đấng Chiến Thắng Ma vương (mārajinaṃ) bất khả bại (abhaṅgaṃ), là bậc Thiện Thệ (yo sugato) đã đầy đủ phước báu (upetapuñño), sau khi chiến thắng Ma vương cùng quyến thuộc (sasena māraṃ jinitvā) tại cội Bồ-đề tối thắng (varabodhimūle), đã chứng ngộ đạo quả giác ngộ (bodhiṃ abojjhi) vào lúc rạng đông (aruṇodayamhi)'. Trong đó, 'upetapuñño' có nghĩa là người có phước báu Ba-la-mật như bố thí, trì giới v.v... đã được viên mãn. Hoặc là người đã thành tựu phước báu Ba-la-mật như bố thí, trì giới v.v... Ý nghĩa là đã đạt đến, đã hoàn toàn đạt đến, đã đến gần, đã hoàn toàn đến gần, đã thành tựu, đã viên mãn. Đây là ngữ nguyên học: 'upetaṃ' là đã sanh khởi, đã thành tựu rồi đi đến, diễn tiến. (Từ này gồm) tiếp đầu ngữ 'upa', động từ căn 'i' (gatiyaṃ - đi), và tiếp vị ngữ 'ta'. 'Puññaṃ' (phước) là vì nó thanh lọc người tạo tác. Phước báu Ba-la-mật được thành tựu. Động từ căn 'pu' có nghĩa là làm cho tăng trưởng hoặc thanh lọc, đi với tiếp vị ngữ 'ṇyo'. 'ṇyo' biến thành 'ño'. Ở đây, 'thanh lọc người tạo tác' có nghĩa là: qua sự thực hành lặp đi lặp lại, nó làm cho tăng trưởng hoặc thanh lọc cả dòng tương tục của tâm và dòng tương tục của sắc y sinh qua sự lan tỏa của sắc vi tế được tạo ra. Điều này được nói trong sách Paṭisambhidāmagga-gaṇṭhipada. Hoặc 'puññaṃ' là vì nó làm viên mãn ý nguyện. Động từ căn 'pūr' đi với tiếp vị ngữ 'ṇya'. Ý nghĩa là nó làm viên mãn ý nguyện của người làm phước.

อถ วา ปุชฺชญฺจ ภวํ นิพฺพตฺเตตีติ ปุญฺญํ. นิพฺพตฺติตทฺธิตายํ. ปูช ปทํ ณฺยปจฺจโย. โย ปุญฺญํ กโรติ, ตสฺส ปูชิตพฺพํ ภวํ ปวตฺเตตีติ อตฺโถ. เตน วุตฺตํ สมฺโมหวิโนทนี อฏฺฐกถายํ ‘‘ปุนาติ อตฺตโน การกํ ปูเรติ จสฺส อชฺฌาสยํ ปุชฺชญฺจ ภวํ นิพฺพตฺเตตีติ ปุญฺโญ’’ติ. มูลฏีกายญฺจ ‘‘ปุนาตีติ โสเธติ อปุญฺญผลโต ทุกฺขสํกิเลสโต จ หิตชฺฌาสเยน ปุญฺญํ กโรตีติ ตํ นิปฺผาทเนน การกสฺสชฺฌาสยํ ปูเรตีติ ปุญฺโญ. ปูรโก ปุชฺชนิพฺพตฺตโก จ นิรุตฺติลกฺขเณน ปุญฺโญติ เวทิตพฺโพ’’ติ วุตฺตํ[Pg.48]. วิสุทฺธิมคฺคมหาฏีกายญฺจ- ‘‘ปุนาติ อตฺตโน สนฺตานํ อปุญฺญผลโต ทุกฺขสํกิเลสโต จ วิโสเธตีติ ปุญฺญํ. หิตสุขชฺฌาสเยน ปุญฺญํ กโรตีติ ตํนิปฺผาทเนน การกสฺส อชฺฌาสยํ ปูเรติ, ปุชฺชภวํ นิพฺพตฺเตตีติ วา ปุญฺญํ. อิติ ปูรโก ปุชฺชนิพฺพตฺตโก จ นิรุตฺตินเยน ปุญฺญนฺติ เวทิตพฺโพ’’ติ วุตฺตํ. อุเปตํ สมฺปนฺนํ ปุญฺญํ ปารมีปุญฺญํ ยสฺส โสติ อุเปตปุญฺโญ, สุคโต ลพฺภติ.

Hoặc là, phước là do tạo ra sự hiện hữu đáng được tôn kính. Đây là taddhita (biến thể từ) được tạo thành. Từ ‘pūja’ (tôn kính) đi với tiếp vị ngữ ‘ṇya’. Nghĩa là, người nào làm phước, việc phước ấy làm cho sự hiện hữu đáng được tôn kính của người ấy được diễn tiến. Do đó, trong Sammohavinodanī aṭṭhakathā (sớ giải Vô T痴 Giải) đã nói rằng: ‘Được gọi là phước (puñña) vì nó thanh lọc (punāti) người tạo tác, làm viên mãn (pūreti) ý nguyện của người ấy, và tạo ra (nibbatteti) sự hiện hữu đáng được tôn kính (pujjaṃ bhavaṃ)’. Và trong Mūlaṭīkā (phụ chú giải gốc) cũng nói: ‘Được gọi là phước (puñña) vì nó thanh lọc (punāti), tức là tẩy sạch khỏi quả của bất thiện và khỏi sự khổ và phiền não; vì người làm phước với ý nguyện lợi ích, nên nó làm viên mãn (pūreti) ý nguyện của người tạo tác bằng cách hoàn thành điều đó. Cần phải hiểu rằng phước (puñña) theo đặc tính từ nguyên học là người làm cho viên mãn (pūrako) và người tạo ra sự tôn kính (pujjanibbattako)’. Và trong Visuddhimaggamahāṭīkā (Đại phụ chú giải Thanh Tịnh Đạo) cũng nói: ‘Được gọi là phước (puñña) vì nó thanh lọc (punāti) dòng tâm thức (santānaṃ) của chính mình khỏi quả của bất thiện và khỏi sự khổ và phiền não. Vì người làm phước với ý nguyện lợi ích và an lạc, nên nó làm viên mãn (pūreti) ý nguyện của người tạo tác bằng cách hoàn thành điều đó, hoặc nó tạo ra (nibbatteti) sự hiện hữu đáng được tôn kính (pujjabhavaṃ). Như vậy, cần phải hiểu rằng phước (puñña) theo phương pháp từ nguyên học là người làm cho viên mãn (pūrako) và người tạo ra sự tôn kính (pujjanibbattako)’. Vị nào có phước đã được thành tựu, viên mãn, tức là phước báu ba-la-mật, vị ấy là người có phước đã thành tựu (upetapuñño), tức là Đức Thiện Thệ (sugato).

วรโพธิมูเลติ อุตฺตมสฺส โพธิรุกฺขสฺส สมีเป. ตตฺถ วโรติ วริตพฺโพ ปตฺถิตพฺโพ อิจฺฉิตพฺโพติ วา วโร. โพธิมูเลติ เอตฺถ โพธีติ วุจฺจติ รุกฺโขปิ, มคฺโคปิ, สพฺพญฺญุตญาณมฺปิ, นิพฺพานมฺปิ. ตตฺถ หิ โพธิรุกฺขมูเล ปฐมาภิ สมฺพุทฺโธติ จ, อนฺตรา จ โพธึ อนฺตรา จ คยนฺติ จ อาคตฏฺฐาเน รุกฺโข. โพธีติ วุจฺจติ จตูสุ มคฺเคสุ ญาณนฺติ อาคตฏฺฐาเน มคฺโค. ปปฺโปติ โพธึ วรภูริ เมธโสติ อาคตฏฺฐาเน สพฺพญฺญุตญาณํ. ปตฺวาน โพธึ อมตํ อสงฺขตนฺติ อาคตฏฺฐาเน นิพฺพานํ โพธีติ วุจฺจติ. อิธ ปน โพธิรุกฺโขติ อธิปฺเปโต. อยํ ปน เตสํ วจนตฺโถ. พุชฺฌติ อพุชฺฌิ พุชฺฌิสฺสติ จตฺตาริ อริยสจฺจานิ สพฺพํ เญยฺยธมฺมมฺปิ เอตฺถาติ โพธิ, โพธิรุกฺโข. พุธธาตุ ณิ. พุชฺฌติ จตฺตาริ สจฺจานีติ โพธิ, มคฺโค. พุชฺฌติ สพฺพเญยฺยธมฺมนฺติ โพธิ, สพฺพญฺญุตญาณํ. อริเยน พุชฺฌิตพฺพนฺติ โพธิ, นิพฺพานํ ลพฺภติ. วโร อุตฺตโม โพธิรุกฺโขติ วรโพธิ, ตสฺส มูลํ สมีปํ วรโพธิมูลํ, ตสฺมึ.

Cụm từ ‘varabodhimūle’ có nghĩa là ‘gần cội cây Bồ-đề tối thượng’. Trong đó, ‘varo’ có nghĩa là cao quý, đáng được lựa chọn, đáng được mong cầu, hoặc đáng được ước muốn. Trong cụm từ ‘bodhimūle’, ‘bodhi’ được gọi cho cả cây, đạo, Nhất thiết trí, và Niết-bàn. Trong đó, ở những nơi có câu ‘dưới cội cây Bồ-đề, Ngài đã lần đầu tiên giác ngộ’ và ‘giữa cây Bồ-đề và Gayā’, thì (bodhi) là cây. Ở nơi có câu ‘Bodhi được gọi là trí tuệ trong bốn đạo’, thì (bodhi) là đạo. Ở nơi có câu ‘người có trí tuệ rộng lớn cao thượng đạt được giác ngộ (bodhi)’, thì (bodhi) là Nhất thiết trí. Ở nơi có câu ‘sau khi đã đạt đến giác ngộ (bodhi), bất tử, vô vi’, thì Niết-bàn được gọi là ‘bodhi’. Tuy nhiên, ở đây, nó được hiểu là cây Bồ-đề. Đây là ý nghĩa của những từ đó. ‘Người ta hiểu, đã hiểu, sẽ hiểu bốn Thánh đế và tất cả các pháp cần biết tại nơi này’, do đó gọi là ‘bodhi’, tức là cây Bồ-đề. (Từ căn) ‘budh’ với (tiếp vị ngữ) ‘ṇi’. ‘Nó hiểu bốn chân lý’, do đó gọi là ‘bodhi’, tức là đạo. ‘Nó hiểu tất cả các pháp cần biết’, do đó gọi là ‘bodhi’, tức là Nhất thiết trí. ‘Điều cần được các bậc Thánh hiểu’, do đó gọi là ‘bodhi’, tức là Niết-bàn. Cây Bồ-đề cao quý, tối thượng là ‘varabodhi’ (cây Bồ-đề thù thắng); gốc của nó, vùng lân cận của nó là ‘varabodhimūlaṃ’ (cội Bồ-đề thù thắng); (biến cách thứ bảy) ‘tasmiṃ’ (tại nơi ấy).

สเสนมารนฺติ สห เสนาย ปวตฺตํ มารราชํ. ตตฺถ สิยติ พนฺธิยตีติ เสนา. สิธาตุ พนฺธเนยุ. ตาย สห ปวตฺตตีติ สเสโน, มารราชา. อนตฺเถ นิโยเชนฺโต คุณมารเณน สตฺเต มาเรตีติ มาโร. มรธาตุ ณ. สตฺตานํ กุสลํ มาเรติ วินาเสตีติ วา มาโร. สเสโน จ โส มาโร จาติ สเสนมาโร, มารราชา. ตํ[Pg.49]. ชินิตฺวาติ ปเท กมฺมํ. อุเปตปุญฺโญ โย สุคโตติ สมฺพนฺโธ. สุคตสทฺทสฺส อตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว.

Cụm từ ‘sasenamāraṃ’ có nghĩa là ‘Ma vương cùng với quân đội’. Trong đó, ‘senā’ (quân đội) là vì ‘nó trói buộc’. (Từ căn) ‘si’ trong nghĩa trói buộc. Vị nào cùng với quân đội ấy mà đến thì là ‘saseno’ (có quân đội), tức là Ma vương. ‘Māro’ (Ma) là vì ‘hắn lôi kéo chúng sanh vào điều bất lợi, giết hại chúng sanh bằng cách hủy diệt các đức hạnh’. (Từ căn) ‘mar’ với (tiếp vị ngữ) ‘ṇa’. Hoặc, ‘Māro’ là vì ‘hắn giết hại, hủy diệt các pháp thiện của chúng sanh’. Vừa có quân đội, vừa là Ma, nên gọi là ‘sasenamāro’, tức là Ma vương. ‘Taṃ’ (vị ấy) là đối cách của động từ ‘jinitvā’ (sau khi chiến thắng). Có sự liên kết (với câu trước) là: ‘Đức Thiện Thệ, người đã thành tựu phước báu’. Ý nghĩa của từ ‘Sugata’ đã được nói ở phần dưới rồi.

ชินิตฺวาติ วิสาขปุณฺณมิยํ พุทฺธทิเน อนตฺถงฺคเตเยว สูริเย ปารมีปุญฺญเตเชน วิชยิตฺวาติ อตฺโถ. อโพชฺฌีติ ปฏิวิชฺฌิ อธิคมิ วา. โพธินฺติ อนุตฺตรํ สมฺมา สมฺโพธึ, อรหตฺตมคฺคสพฺพญฺญุตญาณนฺติ อตฺโถ. สพฺพญฺญุต ญาณปทฏฺฐานญฺหิ มคฺคญาณํ, มคฺคญาณปทฏฺฐานญฺจ สพฺพญฺญุตญาณํ โพธีติ วุจฺจติ. ตํ โพธึ.

Từ ‘jinitvā’ (sau khi chiến thắng) có nghĩa là: vào ngày Phật đản (thứ Tư) trong tháng Visākha, khi mặt trời chưa lặn, Ngài đã chiến thắng bằng uy lực của phước báu ba-la-mật. Từ ‘abojjhi’ (đã giác ngộ) có nghĩa là đã thâm nhập hoặc đã chứng đắc. Từ ‘bodhiṃ’ (sự giác ngộ) có nghĩa là sự giác ngộ viên mãn, vô thượng; tức là trí tuệ của đạo A-la-hán và Nhất thiết trí. Thật vậy, đạo trí là nền tảng trực tiếp của Nhất thiết trí, và Nhất thiết trí là nền tảng trực tiếp của đạo trí, (sự kết hợp này) được gọi là ‘bodhi’ (giác ngộ). (Ngài đã giác ngộ) sự giác ngộ ấy.

อรุโณทยมฺหีติ อรุณอุทยมฺหีติ ปทจฺเฉโท. อรุณุคฺคมนเวลายนฺติ อตฺโถ. ตตฺถ อาสมนฺตโต อาโลกํ กโรนฺโต อุนติ คจฺฉตีติ อรุโณ. อาปุพฺพอุนธาตุ คติมฺหิ ณ. อาการสฺส รสฺโส. รการาคโม. นสฺส โณ. สูริยสฺส อุทยโต ปุพฺเพ อุคฺคตรํสิ อรุโณ นามาติ อตฺโถ. วุตฺตญฺหิ ทสกนิปาต องฺคุตฺตรปาฬิยํ ‘‘สูริยสฺส ภิกฺขเว อุทยโต เอตํ ปุพฺพงฺคมํ เอตํ ปุพฺพนิมิตฺตํ ยทิทํ อรุณุคฺคํ, เอวเมว โข ภิกฺขเว กุสลานํ ธมฺมานํ เอตํ ปุพฺพงฺคมํ เอตํ ปุพฺพนิมิตฺตํ ยทิทํ สมฺมาทิฏฺฐี’’ติ. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ อภิธานปฺปทีปิกายํ ‘‘สูรสฺโสทยโต ปุพฺพุ, ฏฺฐิตรํสิ สิยารุโณ’’ติ. อภิธานปฺปทีปิกาฏีกายํ ปน ‘‘อรุณวณฺณตาย อรติ คจฺฉตีติ อรุโณ’’ติ วุตฺตํ. อุเทติ อุคฺคจฺฉตีติ อุทโย, สูริโย. อุทิธาตุ อ. อุทยสฺส สูริยสฺส อรุโณ อุคฺคตรํสีติ อรุโณทโย. ตสฺสํ อรุณุคฺคมนเวลายํ. โพธึ อโพชฺฌีติ สมฺพนฺโธ.

Cụm từ ‘aruṇodayamhīti’ được phân tích thành ‘aruṇa-udayamhi’. Nghĩa là ‘vào lúc rạng đông’. Trong đó, ‘aruṇo’ (rạng đông) là vì ‘nó đi lên, tạo ra ánh sáng khắp nơi’. (Từ này được hình thành từ) tiền tố ‘ā’, căn ‘una’ trong nghĩa đi, và tiếp vị ngữ ‘ṇa’. Nguyên âm ‘ā’ được rút ngắn. Phụ âm ‘ra’ được thêm vào. Chữ ‘na’ đổi thành ‘ṇa’. Nghĩa là, tia sáng mọc lên trước khi mặt trời mọc được gọi là ‘aruṇa’. Thật vậy, trong Tăng Chi Bộ Kinh, phẩm Mười Pháp, có nói: ‘Này các Tỳ-khưu, điềm báo trước, dấu hiệu báo trước của mặt trời mọc chính là rạng đông. Cũng vậy, này các Tỳ-khưu, điềm báo trước, dấu hiệu báo trước của các thiện pháp chính là chánh kiến’. Về điều này, trong Abhidhānappadīpikā có nói: ‘Tia sáng xuất hiện trước khi mặt trời mọc là rạng đông’. Tuy nhiên, trong Abhidhānappadīpikāṭīkā lại nói: ‘Nó đi tới với màu sắc của rạng đông, nên gọi là aruṇa’. ‘Udayo’ (sự mọc lên) là vì ‘nó mọc lên, nó đi lên’, tức là mặt trời. (Từ căn) ‘ud-i’ với (tiếp vị ngữ) ‘a’. ‘Aruṇodayo’ (rạng đông mọc) là tia sáng mọc lên của mặt trời đang mọc. (Câu này có nghĩa là) ‘vào lúc rạng đông ấy’. Có sự liên kết (với câu trước) là ‘(Ngài) đã giác ngộ sự giác ngộ’.

ภควา หิ วิสาขปุณฺณมิยํ อนตฺถงฺคเตเยว สูริเย มารพลํ วิธเมตฺวา จีวรูปริ ปตมาเนหิ โพธิรุกฺขงฺกเรหิ รตฺตปวาฬปลฺลเวหิ วิย ปูชยมาโน รตฺติยา ปฐมยาเม ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสริตฺวา มชฺฌิมยาเม ทิพฺพจกฺขุํ วิโสเธตฺวา ปจฺฉิมยาเม ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ อนุโลมปฏิโลมํ มนสิกริตฺวา อานาปานจตุตฺถชฺฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา ตเทว ปาทกํ กตฺวา มหาวชิรญาณสงฺขาตํ [Pg.50] วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา มคฺคปฏิปาฏิยา อธิคเตน จตุตฺถมคฺคญาเณน สพฺพกิเลเส เขเปตฺวา ยทา อรุโณ อุคฺคมิสฺสติ, ตทา สพฺพญฺญุตญาณาทิสพฺพ พุทฺธคุเณ ปฏิวิชฺฌิ อธิคมีติ วุตฺตํ โหติ.

Thật vậy, vào ngày rằm tháng Visākha, khi mặt trời chưa lặn, Đức Thế Tôn sau khi đã phá tan ma lực, được những chồi non của cây Bồ-đề rơi trên y của Ngài cúng dường như những chồi san hô đỏ, trong canh đầu của đêm, Ngài đã nhớ lại các tiền kiếp; trong canh giữa, Ngài đã thanh lọc thiên nhãn; trong canh cuối, sau khi đã tác ý về Thập Nhị Nhân Duyên theo chiều xuôi và chiều ngược, Ngài đã làm phát sinh thiền thứ tư của niệm hơi thở, lấy đó làm nền tảng, phát triển tuệ quán được gọi là đại kim cương trí, bằng đạo trí thứ tư đã chứng đắc theo thứ tự của các đạo, Ngài đã đoạn tận tất cả các phiền não. Khi rạng đông sắp ló dạng, lúc đó Ngài đã thâm nhập, chứng đắc Nhất thiết trí và tất cả các Phật đức khác. Ý nghĩa được nói là như vậy.

มารชินนฺติ ปญฺจมารานํ วิชิตาวึ. เทวปุตฺต กิเลสาภิ สงฺขารขนฺธมจฺจุสงฺขาเต ปญฺจมาเร ชินาติ อชินิ ชินิสฺสตีติ มารชิโน, สุคโต. เทวปุตฺตกิเลสาภิสงฺขรสงฺขตํ มารตฺตยํ ชินาติ อชินิ, ขนฺธมจฺจุสงฺขตํ มารทฺวยํ อวสฺสํ ชินิสฺสตีติ อตฺโถ. ยทิ เอวํ กสฺมา วิชิตาวินฺติ วุตฺตนฺติ. อวิรทฺธํ เอกนฺเตน ชิยมานตฺตาติ. อภงฺคนฺติ สเสนมารสฺส ภญฺชิตุํ วิทฺธํสิตุํ อสมตฺถํ. ยสฺส กสฺสจิ ภญฺชิตุํ วิทฺธํสิตุํ อสมตฺถํ วา. ตตฺรายํ วจนตฺโถ. มาเรน เยน เกนจิ ภญฺชิตุํ น สกฺโกตีติ อภงฺโค, เตน วา น ภญฺชิยติ น วิทฺธํสิยตีติ อภงฺโค, สุคโต. นปุพฺพ ภนฺชธาตุ ต. ตสฺส ธาตฺวนฺเตน คการาเทโส. อถ วา ภนฺชติ วิทฺธํสตีติ ภงฺโค, มาโร. โย โกจิ วา. นตฺถิ ภงฺโค มาโร โย โกจิ วา ยสฺสาติ อภงฺโค, สุคโต. ตํ อภงฺคํ. ตนฺติ สุคตํ. มารชินํ อภงฺคํ ตํ สุคตํ อหํ นมามีติ สมฺพนฺโธ.

“Mārajinaṃ” (Đấng chiến thắng Ma vương) có nghĩa là người đã chiến thắng năm loại ma. Bậc Thiện Thệ được gọi là Mārajina vì Ngài chiến thắng, đã chiến thắng, và sẽ chiến thắng năm loại ma được gọi là: Thiên tử ma, Phiền não ma, Hành ma, Uẩn ma, và Tử ma. Nghĩa là, Ngài chiến thắng và đã chiến thắng ba loại ma là Thiên tử ma, Phiền não ma, và Hành ma; và chắc chắn sẽ chiến thắng hai loại ma là Uẩn ma và Tử ma. Nếu vậy, tại sao lại nói là “đã chiến thắng”? (Điều này) không mâu thuẫn, vì (chúng) chắc chắn sẽ bị chiến thắng. “Abhaṅgaṃ” (Bất hoại) có nghĩa là không thể bị Ma vương cùng với quân đội của hắn phá vỡ hay hủy diệt. Hoặc là không thể bị bất cứ ai phá vỡ hay hủy diệt. Ở đây, ý nghĩa của từ là như sau: Ngài là Abhaṅga, bậc Thiện Thệ, vì không thể bị Ma vương hay bất cứ ai phá vỡ, hoặc vì Ngài không bị phá vỡ, không bị hủy diệt bởi ma vương. (Từ này được hình thành từ) tiền tố 'na', căn 'bhanj', và hậu tố 'ta'. Chữ 'ga' được thêm vào cuối căn. Hoặc là, “bhaṅga” (sự phá vỡ) là Ma vương, vì hắn phá vỡ, hủy diệt. Hoặc là bất cứ ai. Bậc Thiện Thệ là Abhaṅga vì không có “bhaṅga” (kẻ phá vỡ), tức là Ma vương hay bất cứ ai, đối với Ngài. “Taṃ abhaṅgaṃ” (Vị Bất hoại ấy). “Taṃ” (ấy) là chỉ bậc Thiện Thệ. Mối liên hệ là: “Con xin đảnh lễ bậc Thiện Thệ ấy, Đấng chiến thắng Ma vương, Đấng Bất hoại.”

อิมิสฺสํ ปน คาถายํ เอกนิปาตชาตกฏฺฐกถายํ, อปทานฏฺฐกถายญฺจ อาคตนเยน พุทฺธสฺส มารวิชยาทึ โสตุชนานํ พหุสฺสุตตฺถํ สงฺเขเปน เวทิตพฺพํ. โพธิ สตฺโต หิ มหาสมฺปตฺตึ อนุภวิตฺวา หตฺถคตํ จกฺกวตฺติรชฺชํ เขฬปิณฺฑํ วิย อนเปกฺโข ฉฏฺเฏตฺวา เอกูนตึสวสฺเส อาสฬฺหิปุณฺณมาย อุตฺตรสฬฺหนกฺขตฺเตน ยุตฺเต มหาภินิกฺขมํ นิกฺขมิตฺวา อโนมนทีตีเร ฆฏีการพฺรหฺมุนา ทินฺนํ อรหตฺต ธชภูตํ อฏฺฐปริกฺขารํ ปฏิคฺคเหตฺวา นิวาเสตฺวา สมณปพฺพชฺชํ กตฺวา ฉพฺพสฺสานิ ทุกฺกรการิกํ จริตฺวา นิคฺโรธรุกฺขมูเล เสนนิคเม เสนกุฏุมฺพิกสฺส ธีตราย สุชาตาย สห สตสหสฺสคฺฆิยา [Pg.51] สุวณฺณปาติยา ทินฺนํ สพฺพํ อปฺโปทกํ มธุปายาสํ เอกฏฺฐิตาลปกฺกปฺปมาณํ เอกูนปญฺญาสาโลปํ ปริภุญฺชิตฺวา สายนฺหสมเย เทวตาหิ อลงฺกเตน มคฺเคน โพธิรุกฺขาภิมุโข คจฺฉนฺเต อนฺตรมคฺเค โสตฺถิเยน นาม ติณหารเกน ทินฺนํ อฏฺฐมุฏฺฐิกติณํ คเหตฺวา โพธิมณฺฑํ อารุยฺห อิทํ ฐานํ สพฺพพุทฺธานํ อวิชหิตํ อจลฏฺฐานํ กิเลสภญฺชนฏฺฐานนฺติ ญตฺวา ตานิ ติณานิ อคฺเค คเหตฺวา จาเลสิ. ตาวเทว จุทฺทสหตฺโถ ปลฺลงฺโก อโหสิ. ตานิปิ ติณานิ ตถารูเปน สณฺฐาเนน สนฺถรึสุ สณฺฐหึสุ วา. ยถารูปํ สุกุสโลปิ วิจิตฺตกาโร วา โปตฺถตาโร วา อาลิขิตุมฺปิ สมตฺโถ นตฺถิ. โพธิ สตฺโต โพธิขนฺธํ ปิฏฺฐิโต กตฺวา ปุรตฺถาภิมุโข ทฬฺหมานโส หุตฺวา –

Tuy nhiên, trong kệ này, theo như cách đã được trình bày trong Chú giải Bổn Sanh Nhất Pháp và Chú giải Thánh Nhân Ký Sự, sự việc Đức Phật chiến thắng Ma vương v.v... cần được biết đến một cách tóm tắt vì lợi ích cho sự đa văn của người nghe. Quả vậy, Bồ-tát sau khi hưởng thụ tài sản to lớn, đã từ bỏ vương vị chuyển luân vương trong tầm tay một cách không luyến tiếc như cục đờm, vào năm hai mươi chín tuổi, vào ngày rằm tháng Āsāḷha, khi sao Uttarāsāḷha hội tụ, Ngài đã thực hiện cuộc đại xuất gia. Tại bờ sông Anomā, sau khi nhận tám vật dụng, là lá cờ của bậc A-la-hán, do Phạm thiên Ghaṭīkāra dâng cúng, Ngài đã đắp y và thực hiện việc xuất gia của một sa-môn. Sau khi thực hành khổ hạnh trong sáu năm, tại gốc cây đa ở làng Senā, Ngài đã thọ dụng hết món cháo sữa ít nước do nàng Sujātā, con gái của gia chủ Senā, dâng cúng cùng với chiếc bát vàng trị giá một trăm ngàn, (món cháo được chia thành) bốn mươi chín vắt, mỗi vắt có kích thước bằng một quả thốt nốt chín. Vào buổi chiều, khi đang đi đến cây Bồ-đề trên con đường được chư thiên trang hoàng, giữa đường Ngài đã nhận tám bó cỏ từ một người cắt cỏ tên là Sotthiya. Ngài đi lên Bồ-đề đàn, biết rằng: “Đây là nơi không bị từ bỏ, là nơi bất động của tất cả các vị Phật, là nơi để phá tan phiền não,” rồi cầm lấy ngọn của những cọng cỏ ấy và rải chúng ra. Ngay lúc đó, một tòa bồ đoàn cao mười bốn hắc tay đã hiện ra. Những cọng cỏ ấy cũng được trải ra hoặc sắp đặt thành một hình dạng mà ngay cả một họa sĩ hay nghệ nhân tài ba nhất cũng không có khả năng vẽ lại được. Bồ-tát, lưng tựa vào thân cây Bồ-đề, mặt hướng về phía đông, với tâm kiên định, đã (phát nguyện rằng) –

‘‘กามํ ตโจ จ นฺหารุ จ, อฏฺฐิ จ อวสุสฺสตุ;

อุปสุสฺสตุ นิเสสํ, สรีเร มํสโลหิต’’นฺติ.

“Dù cho da, gân, và xương có khô héo đi; Dù cho thịt và máu trong thân này có cạn kiệt hết.”

น ตฺเวว สมฺมาสมฺโพธึ อปตฺวา อิมํ ปลฺลงฺกํ ภินฺทิสฺสามีติ อสนิสตสนฺนิปาเตนปิ อเภชฺชรูปํ ตํ ปลฺลงฺกํ อภญฺชิตฺวา นิสีทิ. ตสฺมึ สมเย มาโร เทวปุตฺโต สิทฺธตฺถกุมาโร ‘‘มยฺหํ วสํ อติกฺกมิตุกาโม, น ทานิ อสฺส อติกฺกมิตุํ ทสฺสามี’’ติ มารพลสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา เอตมตฺถํ อาโรเจตฺวา มารโฆสนํ นาม โฆสาเปตฺวา มารพลํ อาทาย นิกฺขมิ. สา มารเสนา มารสฺส ปุรโต ทฺวาทส โยชนา โหนฺติ. ทกฺขิณโต จ วามโต จ ทฺวาทส โยชนา. ปจฺฉโต จกฺกวาฬปริยนฺตํ กตฺวา ฐิตา, อุทฺธํ นวโยชนุพฺเพธา. ยสฺสา อุนฺนาทนฺติยา อุนฺนาทสทฺโท โยชนสหสฺสโต ปฏฺฐาย ปถวีอุนฺทฺริยสทฺโท วิย สุยฺยติ. อถ มาโร เทวปุตฺโต ทิยฑฺฒโยชนสติกํ คิริเมขลํ นาม หตฺถึ อภิรูหิตฺวา พาหุสหสฺสํ มาเปตฺวา นานาวุธานิ อคฺคเหสิ. อวเสสายปิ มารปริสาย ทฺเว ชนา เอกสทิสํ [Pg.52] อาวุธํ น คณฺหึสุ. นานปฺปการวณฺณา นานปฺปการ มุขา หุตฺวา มหาสตฺตํ อชฺโฌตฺถรมานา อาคมํสุ.

“Ta sẽ không rời khỏi thế ngồi kiết-già này nếu chưa đạt được Chánh Đẳng Chánh Giác.” (Ngài) đã ngồi xuống, không rời khỏi thế ngồi kiết-già ấy, một thế ngồi không thể bị phá vỡ ngay cả bởi trăm tiếng sét đánh cùng lúc. Vào lúc ấy, Thiên tử ma nghĩ rằng: “Thái tử Siddhattha muốn vượt thoát khỏi quyền lực của ta. Bây giờ ta sẽ không cho y vượt thoát.” (Ma vương) đi đến gần quân đội của mình, loan báo sự việc ấy, cho phát ra lời hiệu triệu của Ma vương, rồi dẫn theo binh lực của mình mà xuất trận. Đội quân ma ấy ở phía trước Ma vương dài mười hai do-tuần. Phía bên phải và bên trái cũng dài mười hai do-tuần. Phía sau, nó đứng dàn trải đến tận bờ cõi vũ trụ, và cao chín do-tuần. Tiếng gầm thét của đội quân đang tiến tới được nghe thấy từ khoảng cách một ngàn do-tuần như tiếng trái đất vỡ ra. Bấy giờ, Thiên tử ma cưỡi con voi tên là Girimekhala cao một trăm năm mươi do-tuần, hóa hiện ra một ngàn cánh tay và cầm lấy nhiều loại vũ khí khác nhau. Trong đoàn tùy tùng còn lại của Ma vương, không có hai người nào cầm vũ khí giống nhau. Với nhiều hình dạng khác nhau, nhiều khuôn mặt khác nhau, chúng đã kéo đến, áp đảo vị Đại Sĩ.

ทสสหสฺสจกฺกวาฬเทวตา ปน มหาสตฺตสฺส ถุติ โย วทมานา อฏฺฐํสุ. สกฺโก เทวราชา วิชยุตฺตรสงฺขํ ธมมาโน อฏฺฐาสิ. โส กิร สงฺโข วีสหตฺถสติโก โหติ. สกึ วาตํ คาหาเปตฺวา ธมนฺโต จตฺตาโร มาเส สทฺทํ กริตฺวา นิสฺสทฺโท โหติ. มหากาฬนาค ราชา อติเรกปทสเตน วณฺณํ วทนฺโต อฏฺฐาสิ. มหาพฺรหฺมา เสตจฺฉตฺตํ ธารยมาโน อฏฺฐาสิ. มาร พเล ปน โพธิมณฺฑลํ อุปสงฺกมนฺเต เตสํ เอโกปิ ฐาตุํ นาสกฺขิ. สมฺมุข สมฺมุขฏฺฐาเนเนว ปลายึสุ. กาโฬ นาม นาคราชา ปถวึ นิมุชฺชิตฺวา ปญฺจโยชนสติกํ มนฺติรกนาคภวนํ คนฺตฺวา อุโภหิ หตฺเถหิ มุขํ ปิทหิตฺวา นิปนฺโน. สกฺโก วิชยุตฺตรสงฺขํ ปิฏฺฐิยํ กตฺวา จกฺกวาฬมุข วฏฺฏิยํ อฏฺฐาสิ. มหาพฺรหฺมา เสตจฺฉตฺตํ โกฏิยํ คเหตฺวา พฺรหฺมโลกเมว อคมาสิ. เอกเทวตาปิ ฐาตุํ สมตฺโถ นาม นาโหสิ. มหาปุริโส เอกโกว นิสีทิ. มาโรปิ อตฺตโน ปริสํ อาห ‘‘ตาต สุทฺโธทนปุตฺเตน สิทฺธตฺเถน สทิโส อญฺโญ ปุริโส นาม นตฺถิ, มยํ สมฺมุขา ยุทฺธํ ทาตุํ น สกฺขิสฺสาม, ปจฺฉา ภาเคน ทสฺสามา’’ติ. มหาปุริโสปิ ตีณิ ปสฺสานิ โอโลเกตฺวา สพฺพเทวตานํ ปลายิตตฺตา สุญฺญานิ อทฺทส. ปุน อุตฺตรปสฺเสน มารพลํ อชฺโฌตฺถรมานํ ทิสฺวา ‘‘อยํ เอตฺตโก ชโน มํ เอกกํ สนฺธาย มหนฺตํ วายามํ กโรติ, อิมสฺมึ ฐาเน มยฺหํ มาตา วา ปิตา วา ภาตา วา อญฺโญ โกจิ ญาตโก วา นตฺถิ, อิมา ปน ทส ปารมิโยว มยฺหํ ทีฆรตฺตํ ปุตฺตปริชนสทิสา, ตสฺมา มยา ปารมิโยว ผลกํ กตฺวา ปารมิสตฺเถเนว ปหริตฺวา อยํ พลกาโย มยา วิทฺธํเสตุํ วฏฺฏตี’’ติ ทส ปารมิโย อาวชฺชมาโน นิสีทิ.

Vị Chư thiên ở mười ngàn thế giới đã đứng lại tán dương ca ngợi đức Đại Sĩ. Vua trời Đế Thích đứng thổi tù và Vijayuttara. Tù và ấy nghe đâu dài một trăm hai mươi hắc tay. Khi được thổi lên bằng một hơi, nó vang rền trong bốn tháng rồi mới im tiếng. Long vương Mahākāla đứng lại ca ngợi với hơn một trăm bài kệ. Đại Phạm thiên đứng che lọng trắng. Nhưng khi đạo binh của Ma vương tiến đến Bồ-đề đàn, không một ai trong số họ có thể đứng lại được. Họ đã bỏ chạy ngay tại chỗ đối diện. Long vương tên là Kāla đã lặn xuống đất, đi đến long cung Mantiraka rộng năm trăm do tuần, rồi lấy hai tay che mặt mà nằm. Vua trời Đế Thích mang tù và Vijayuttara trên lưng, đứng ở vành thế giới. Đại Phạm thiên cầm lọng trắng ở vành, đi về cõi Phạm thiên. Không một vị trời nào có thể đứng lại được. Đức Đại nhân ngồi một mình. Ma vương cũng nói với quyến thuộc của mình rằng: ‘Này các ngươi, không có người nào khác giống như thái tử Siddhattha, con vua Suddhodana. Chúng ta sẽ không thể giao chiến trực diện được, chúng ta sẽ tấn công từ phía sau’. Đức Đại nhân cũng nhìn ba hướng và thấy trống không vì tất cả Chư thiên đã bỏ chạy. Rồi khi thấy đạo binh của Ma vương đang tràn đến từ hướng bắc, Ngài suy nghĩ: ‘Đám đông người này đang nỗ lực lớn lao nhắm vào một mình ta. Ở nơi này, ta không có mẹ, không có cha, không có anh em, hay bất kỳ người thân nào khác. Nhưng mười pháp ba-la-mật này từ lâu đã giống như con cái và quyến thuộc của ta. Vì vậy, ta phải lấy các pháp ba-la-mật làm khiên, dùng gươm báu ba-la-mật mà tấn công, đạo binh này phải bị ta tiêu diệt.’ Nghĩ vậy, Ngài ngồi suy niệm về mười pháp ba-la-mật.

อถ [Pg.53] มาโร เทวปุตฺโต เอเตเนว สิทฺธตฺถํ ปลาเปสฺสามีติ วาตมณฺฑลํ สมุฏฺฐาเปสิ. ตงฺขณญฺเญเยว ปุรตฺถิมา ทิเภทา วาตา สมุฏฺฐหิตฺวา อฑฺฒโยชนเอกโยชน ทฺวิโยชนติโยชนปฺปมาณานิ ปพฺพตกูฏานิ ปทาเลตฺวา วนคจฺฉรุกฺขาทีนิ อุทฺธํ มูลานิ กตฺวา สามนฺตา คามนิคเม จุณฺณวิจุณฺณํ กาตุํ สมตฺถาปิ มหาปุริสสฺส ปุญฺญเตเชน มหานุภาเวน โพธิสตฺตํ ปตฺวา จีวรกณฺณมตฺตมฺปิ จาเลตุํ นาสกฺขึสุ. ตโต อุทเกน อชฺโฌตฺถริตฺวา มาเรสฺสามาติ มหาวสฺสํ สมุฏฺฐาเปสิ. ตสฺสานุภาเวน อุปรูปริ สตปฏลสหสฺสปฏลาทิเภทา วฬาหกา อุฏฺฐหิตฺวา วสฺสึสุ. วุฏฺฐิธาราเวเคน ปถวี ภินฺนา อโหสิ. วนรุกฺขาทีนํ อุปริภาเคน มหาเมโฆ อาคนฺตฺวา มหา สตฺตสฺส จีวเร อุสฺสาวพินฺทุคฺคหณมตฺตมฺปิ เตเมตุํ นาสกฺขิ. ตโต ปาสาณวสฺสํ สมุฏฺฐาเปสิ. มหนฺตานิ ปพฺพตกูฏานิ ธูมายนฺตานิ ปชฺชลนฺตานิ อากาเสนาคนฺตฺวา โพธิสตฺตสฺส ปาทมูเล ทิพฺพมาลาคุฬภาวํ อาปชฺชึสุ. ตโต ปหรวสฺสํ สมุฏฺฐาเปสิ. เอกโตธารา อุภโตธารา อสิสตฺติขุรปฺปาทโย ธูมายนฺตา ปชฺชลนฺตา อากาเสนาคนฺตฺวา โพธิสตฺตํ ปตฺวา ทิพฺพปุปฺผานิ อเหสุํ. ตโต องฺคารวสฺสํ สมุฏฺฐาเปสิ. กึสุกวณฺณา องฺคารา อากาเสนาคนฺตฺวา โพธิสตฺตสฺส ปาทมูเล ทิพฺพ ปุปฺผานิ หุตฺวา วิกิรึสุ. ตโต กุกฺกุฬวสฺสํ สมุฏฺฐาเปสิ. อจฺจุณฺโห อคฺคิวณฺโณ กุกฺกุโฬ อากาเสนาคนฺตฺวา โพธิสตฺตสฺส ปาทมูเล ทิพฺพจนฺทนจุณฺณํ หุตฺวา นิปตติ. ตโต วาฬุกวสฺสํ สมุฏฺฐาเปสิ. อติสุขุมวาฬิกา ธูมายนฺตา ปชฺชลนฺตา อากาเสนาคนฺตฺวา โพธิสตฺตสฺส ปาทมูเล ทิพฺพปุปฺผานิ หุตฺวา นิปตึสุ. ตโต กลลวสฺสํ สมุฏฺฐาเปสิ. ตํ กลลวสฺสํ ธูมายนฺตํ ปชฺชลนฺตํ อากาเส นาคนฺตฺวา โพธิสตฺตสฺส ปาทมูเล ทิพฺพวิเลปนํ หุตฺวา ปตติ. ตโต อิมินา ภึเสตฺวา สิทฺธตฺถํ ปลาเปสฺสามีติ อนฺธการํ [Pg.54] สมุฏฺฐาเปสิ. ตํ จตุรงฺคสมนฺนาคตํ อนฺธการํ วิย มหาตมํ หุตฺวา โพธิสตฺตํ ปตฺวา สูริยปฺปภา วิหตํ วิย อนฺตรธายติ.

Khi ấy, thiên tử Ma vương nghĩ rằng: ‘Ta sẽ làm cho Siddhattha phải bỏ chạy bằng cách này,’ rồi tạo ra một trận cuồng phong. Ngay lúc ấy, những ngọn gió từ phương đông và các phương khác nổi lên, có sức mạnh làm vỡ các đỉnh núi cao nửa do tuần, một do tuần, hai do tuần, ba do tuần, làm bật gốc các cây cối trong rừng, và nghiền nát các làng mạc, thị trấn xung quanh, nhưng khi đến gần Bồ-tát, do oai lực và đại phước của đức Đại nhân, chúng cũng không thể làm lay động được dù chỉ một góc y của Ngài. Sau đó, với ý định ‘Ta sẽ giết hắn bằng cách nhận chìm trong nước,’ Ma vương tạo ra một trận mưa lớn. Do sức mạnh của trận mưa ấy, những đám mây xếp thành từng trăm lớp, từng ngàn lớp, đã nổi lên và trút nước xuống. Mặt đất bị nứt nẻ bởi sức mạnh của dòng nước mưa. Đám mây lớn kéo đến trên ngọn cây rừng, nhưng cũng không thể làm ướt y của đức Đại Sĩ, dù chỉ bằng một giọt sương. Sau đó, Ma vương tạo ra một trận mưa đá. Những đỉnh núi lớn, bốc khói và rực lửa, từ trên không trung bay đến, nhưng khi đến chân Bồ-tát, chúng đã biến thành những tràng hoa trời. Sau đó, Ma vương tạo ra một trận mưa vũ khí. Những vũ khí một lưỡi, hai lưỡi như gươm, giáo, dao cạo, bốc khói và rực lửa, từ trên không trung bay đến, nhưng khi đến gần Bồ-tát, chúng đã biến thành những đóa hoa trời. Sau đó, Ma vương tạo ra một trận mưa than hồng. Những hòn than hồng màu hoa kimsuka từ trên không trung bay đến, nhưng khi đến chân Bồ-tát, chúng đã biến thành những đóa hoa trời và rơi vãi xung quanh. Sau đó, Ma vương tạo ra một trận mưa tro nóng. Tro nóng hừng hực, màu lửa, từ trên không trung bay đến, nhưng khi đến chân Bồ-tát, chúng đã biến thành bột chiên đàn trời và rơi xuống. Sau đó, Ma vương tạo ra một trận mưa cát. Những hạt cát rất mịn, bốc khói và rực lửa, từ trên không trung bay đến, nhưng khi đến chân Bồ-tát, chúng đã biến thành những đóa hoa trời và rơi xuống. Sau đó, Ma vương tạo ra một trận mưa bùn. Trận mưa bùn ấy, bốc khói và rực lửa, từ trên không trung bay đến, nhưng khi đến chân Bồ-tát, chúng đã biến thành hương liệu trời và rơi xuống. Sau đó, với ý định ‘Ta sẽ làm cho Siddhattha phải bỏ chạy bằng cách hù dọa này,’ Ma vương tạo ra bóng tối. Bóng tối ấy, dày đặc như bóng tối bốn lớp, khi đến gần Bồ-tát, đã tan biến như thể bị ánh sáng mặt trời xua tan.

เอวํ มาโร อิมาหิ นวหิ วาตวสฺสปาสาณปหรองฺคาร กุกฺกุฬวาฬุก กลลอนฺธการวุฏฺฐีหิ โพธิสตฺตํ ปลาเปตุํ อสกฺโกนฺโต ‘‘กึ ภเณ ติฏฺฐถ อิมํ สิทฺธตฺถกุมารํ คณฺหถ หนถ ปลาเปถา’’ติ ปริสํ อาณาเปตฺวา สยมฺปิ คิริเมขลสฺส หตฺถิโน ขนฺเธ นิสินฺโน จกฺกาวุธํ อาทาย โพธิสตฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘สิทฺธตฺถ อุฏฺฐาหิ เอตสฺมา ปลฺลงฺกา, นายํ ตุมฺหากํ ปาปุณาติ, มยฺหํเอว ปาปุณาตี’’ติ อาห. มหาสตฺโต ตสฺส วจนํ สุตฺวา อโวจ ‘‘มาร เนว ตยา ทสปารมิโย ปูริตา, น อุปปารมิโย น ปรมตฺถ ปารมิโย นาปิ ปญฺจมหาปริจฺจาคา ปริจฺจตฺตา น ญาตตฺถจริยา น โลกตฺถจริยา น พุทฺธตฺถจริยา ปูริตา, สพฺพา ตา มยาเยว ปูริตา, ตสฺมา นายํ ปลฺลงฺโก ตุยฺหํ ปาปุณาติ, มยฺหเมว ปาปุณาตี’’ติ. มาโร กุทฺโธ โกธเวคํ อสหนฺโต มหาปุริสสฺส จกฺกาวุธํ วิสฺสชฺเชสิ. ตํ ตสฺส ทสปารมิโย อาวชฺชนฺตสฺส อุปริภาเค มาลาวิตานํ หุตฺวา อฏฺฐาสิ. ตํ กิร ขุรจกฺกาวุธํ อญฺญทา เตน กุทฺเธน วิสฺสฏฺฐํ เอกฆนปาสาณ ถมฺเภ วํสกฬีเร วิย ฉินฺทนฺตํ คจฺฉติ. อิทานิ ปน ตสฺมึ มาลาวิตานํ หุตฺวา ฐิเต อวเสสา มารปริสา อิทานิ ปลฺลงฺกโต วุฏฺฐาย ปลายิสฺสตีติ มหนฺตมหนฺตานิ เสลกูฏานิ วิสฺสชฺเชสุํ. ตานิปิ มหาปุริสสฺส ปารมิโย อาวชฺชนฺตสฺส มาลาคุฬภาวํ อาปชฺชิตฺวา ภูมิยํ ปตึสุ.

Như vậy, Ma vương không thể làm cho Bồ-tát chạy trốn bằng chín trận mưa: mưa gió, mưa đá, mưa vũ khí, mưa than, mưa tro nóng, mưa cát, mưa bùn, và mưa tối tăm, liền ra lệnh cho đoàn tùy tùng: 'Này, các ngươi còn đứng đó làm gì? Hãy bắt lấy thái tử Tất-đạt-đa này, hãy giết đi, hãy làm cho y chạy trốn đi!' Chính hắn cũng ngồi trên lưng voi Girimekhala, tay cầm bánh xe chiến tranh, tiến đến gần Bồ-tát và nói: 'Này Tất-đạt-đa, hãy đứng dậy khỏi bảo tọa này. Nó không thuộc về ngươi, nó chỉ thuộc về ta mà thôi.' Vị Đại Sĩ nghe lời nói ấy, liền đáp lại: 'Này Ma vương, ngươi chưa từng viên mãn mười ba-la-mật, cũng không viên mãn các thượng ba-la-mật, cũng không viên mãn các tối thượng ba-la-mật, cũng chưa từng thực hiện năm đại thí xả, chưa từng viên mãn hạnh lợi thân tộc, hạnh lợi thế gian, hạnh lợi Phật quả. Tất cả những điều đó chỉ có ta đã viên mãn. Vì thế, bảo tọa này không thuộc về ngươi, nó chỉ thuộc về ta mà thôi.' Ma vương nổi giận, không kìm được cơn thịnh nộ, đã phóng bánh xe chiến tranh vào vị Đại nhân. Vũ khí ấy, khi vị ấy đang quán tưởng về mười ba-la-mật, đã hóa thành một lọng hoa ở phía trên và dừng lại. Nghe nói rằng, bánh xe chiến tranh sắc bén ấy, vào những lần khác khi được hắn phóng ra trong cơn giận dữ, có thể chém đứt những cột đá đặc như thể chém những búp măng. Nhưng bây giờ, khi nó đã hóa thành lọng hoa và dừng lại, đoàn tùy tùng còn lại của Ma vương nghĩ rằng 'bây giờ ngài sẽ đứng dậy khỏi bảo tọa và chạy trốn', liền ném những tảng đá lớn. Những tảng đá ấy cũng vậy, khi vị Đại nhân đang quán tưởng về các ba-la-mật, đã biến thành những bó hoa và rơi xuống đất.

เทวตา จกฺกวาฬมุขวฏฺฏิยํ ฐิตา คีวํ ปสาเรตฺวา สีสํ อุกฺขิปิตฺวา ‘‘นฏฺโฐ วต โภ สิทฺธตฺถกุมารสฺส รูปคฺคปฺปตฺโต อตฺตภาโว, กึ นุ โข กริสฺสตี’’ติ โอโลเกนฺติ. ตโต [Pg.55] มหาปุริโส ปูริตปารมีนํ โพธิสตฺตานํ อภิ สมฺพุชฺฌนทิวเส ปตฺตปลฺลงฺโก มยฺหํว ปาปุณาตีติ วตฺวา ฐิตํ มารํ อาห ‘‘มาร ตุยฺหํ ทานสฺส ทินฺนภาเว โก สกฺขี’’ติ. มาโร ‘‘เอตฺตกา ชนา สกฺขิโน’’ติ มาร พลาภิมุขํ หตฺถํ ปสาเรติ. ตสฺมึ ขเณ มารปริสาย ‘‘อหํ สกฺขี อหํ สกฺขี’’ติ ปวตฺตสทฺโท ปถวีอุนฺทฺริยสทฺทสทิโส อโหสิ. อถ โข มาโร มหาปุริสํ อาห ‘‘สิทฺธตฺถ ตุยฺหํ ทานสฺส ทินฺนภาเว โก สกฺขี’’ติ. มหาปุริโส ‘‘ตุยฺหํ ตาว ทานสฺส ทินฺนภาเว สเจตนา สกฺขิโน. มยฺหํ ปน อิมสฺมึ ฐาเน สเจตโน โกจิ สกฺขี นาม นตฺถิ. ติฏฺฐตุ ตาว เม อวเสสตฺตภาเวสุ ทินฺนทานํ, เวสฺสนฺตรตฺตภาเว ปน ฐตฺวา มยฺหํ สตฺตสตฺตก มหาทานสฺส ทินฺนภาเว อเจตนาปิ ฆนมหาปถวี สกฺขี’’ติ จีวรคพฺภนฺตรโต ทกฺขิณหตฺถํ นีหริตฺวา เวสฺสนฺตรตฺตภาเว มยฺหํ สตฺตสตฺตกมหาทานสฺส ทินฺนภาเว ตฺวํ สกฺขิ น สกฺขีติ มหาปถวิยาภิมุขํ หตฺถํ ปสาเรสิ. มหา ปถวี ‘‘อหํ เต ทานสฺส สกฺขี’’ติ วิรวสหสฺเสน วิรวสตสหสฺเสน มารพลํ อวตฺถรมานา วิย อุนฺนทิ.

Các vị chư thiên đứng ở vành vũ trụ, vươn cổ, ngẩng đầu nhìn và nghĩ: 'Than ôi, thân tướng tuyệt mỹ của thái tử Tất-đạt-đa đã bị hủy hoại rồi! Ngài sẽ làm gì đây?' Bấy giờ, vị Đại nhân nói với Ma vương đang đứng đó, rằng: 'Bảo tọa đạt được vào ngày thành Chánh Giác của các vị Bồ-tát đã viên mãn ba-la-mật chỉ thuộc về ta.' Ngài hỏi: 'Này Ma vương, ai là chứng nhân cho việc bố thí của ngươi?' Ma vương đưa tay về phía đạo quân của mình và nói: 'Tất cả những người này là chứng nhân.' Vào khoảnh khắc ấy, tiếng hô 'Tôi là chứng nhân! Tôi là chứng nhân!' của đoàn tùy tùng Ma vương vang lên như tiếng đất lở. Rồi Ma vương hỏi vị Đại nhân: 'Này Tất-đạt-đa, ai là chứng nhân cho việc bố thí của ngươi?' Vị Đại nhân đáp: 'Về phần ngươi, những chứng nhân cho việc bố thí của ngươi là chúng sanh hữu tình. Còn về phần ta, ở nơi này không có một chúng sanh hữu tình nào làm chứng nhân cả. Việc bố thí của ta trong các kiếp sống khác hãy tạm gác lại, nhưng trong kiếp Vessantara, chính mảnh đất lớn kiên cố vô tri này là chứng nhân cho việc ta đã thực hiện bảy đại thí.' Nói rồi, Ngài đưa tay phải ra khỏi y, hướng về mặt đất lớn và duỗi ra, hỏi rằng: 'Trong kiếp Vessantara, ngươi có phải là chứng nhân cho việc ta đã thực hiện bảy đại thí hay không?' Mặt đất lớn vang lên với hàng ngàn, hàng trăm ngàn tiếng gầm, như thể đang áp đảo đạo quân của Ma vương, đáp rằng: 'Ta là chứng nhân cho việc bố thí của ngài.'

ตโต มหาปุริเส ทินฺนํ เต สิทฺธตฺถ มหาทานํ อุตฺตม ทานนฺติ เวสฺสนฺตรทานํ สมฺมสนฺเต ทิยฑฺฒโยชนสติโก คิริเมขโล หตฺถี ชาณุเกหิ ปติฏฺฐาสิ. มารปริสา ทิสาวิทิสา ปลายึสุ. ทฺเว เอกมคฺเคน คตา นาม นตฺถิ. สีสาภรณานิ เจว วตฺถาภรณานิ จ ปหาย สมฺมุข สมฺมุขฏฺฐาเน ทิสาวิทิสาหิเยว ปลายึสุ. ตโต เทวสงฺโฆ ปลายมานํ มารพลํ ทิสฺวา มารสฺส ปราชโย ชาโต. สิทฺธตฺถกุมารสฺส ชโย. ชยปูชํ กริสฺสามาติ นาคา นาคานํ, สุปณฺณา สุปณฺณานํ, เทวตา เทวตานํ, พฺรหฺมาโน พฺรหฺมานํ เปเสตฺวา คนฺธมาลาทิ หตฺถา มหาปุริสสฺส สนฺติกํ โพธิปลฺลงฺกํ อาคมํสุ. เอวํ คเตสุ จ ปเนเตสุ –

Bấy giờ, khi vị Đại nhân đang suy niệm về sự bố thí trong kiếp Vessantara, rằng 'Này Tất-đạt-đa, đại thí của ngươi là sự bố thí tối thượng', con voi Girimekhala cao một trăm năm mươi do-tuần đã quỳ gối xuống. Đoàn tùy tùng của Ma vương chạy tán loạn khắp nơi. Không có hai người nào chạy cùng một con đường. Họ vứt bỏ cả đồ trang sức trên đầu và y phục, chạy tán loạn khắp nơi theo hướng đối diện. Bấy giờ, hội chúng chư thiên thấy đạo quân của Ma vương đang chạy trốn, liền nói: 'Ma vương đã thất bại. Thái tử Tất-đạt-đa đã chiến thắng.' Nghĩ rằng 'Chúng ta sẽ cử hành lễ cúng dường chiến thắng', các vị Long vương sai sứ đến các Long vương khác, các vị Kim sí điểu sai sứ đến các Kim sí điểu khác, các vị chư thiên sai sứ đến các chư thiên khác, các vị Phạm thiên sai sứ đến các Phạm thiên khác, tay cầm hương hoa... đến gần vị Đại nhân tại bảo tọa Bồ-đề. Và khi họ đã đến như vậy –

‘‘ชโย [Pg.56] หิ พุทฺธสฺส สิรีมโต อยํ,มารสฺส จ ปาปิมโต ปราชโย;

อุคฺโฆสิสุํ โพธิมณฺเฑ ปโมทิตา,ชยํ ตทา นาคคณา มเหสิโน.

Đây quả là chiến thắng của Đức Phật, Đấng Huy Hoàng, và là sự thất bại của Ma vương, kẻ ác độc; chúng Long vương bấy giờ đã hân hoan reo hò chiến thắng của bậc Đại Sĩ tại Bồ-đề đoàn.

ชโย หิ พุทฺธสฺส สิรีมโต อยํ,มารสฺส จ ปาปิมโต ปราชโย;

อุคฺโฆสิสุํ โพธิมณฺเฑ ปโมทิตา,ชยํ ตทา สุปณฺณสงฺฆา มเหสิโน.

Đây quả là chiến thắng của Đức Phật, Đấng Huy Hoàng, và là sự thất bại của Ma vương, kẻ ác độc; chúng Kim sí điểu bấy giờ đã hân hoan reo hò chiến thắng của bậc Đại Sĩ tại Bồ-đề đoàn.

ชโย หิ พุทฺธสฺส สิรีมโต อยํ,มารสฺส จ ปาปิมโต ปราชโย;

อุคฺโฆสิสุํ โพธิมณฺเฑ ปโมทิตา,ชยํ ตทา เทวคณา มเหสิโน.

Đây quả là chiến thắng của Đức Phật, Đấng Huy Hoàng, và là sự thất bại của Ma vương, kẻ ác độc; chúng chư thiên bấy giờ đã hân hoan reo hò chiến thắng của bậc Đại Sĩ tại Bồ-đề đoàn.

ชโย หิ พุทฺธสฺส สิรีมโต อยํ,มารสฺส จ ปาปิมโต ปราชโย;

อุคฺโฆสิสุํ โพธิมณฺเฑ ปโมทิตา,ชยํ ตทา พฺรหฺมคณาปิ ตาทิโน’’ติ.

Đây quả là chiến thắng của Đức Phật, Đấng Huy Hoàng, và là sự thất bại của Ma vương, kẻ ác độc; chúng Phạm thiên bấy giờ cũng đã hân hoan reo hò chiến thắng của bậc Như Nhiên tại Bồ-đề đoàn.

อวเสเสสุ ทสสุ จกฺกวาฬสหสฺเสสุ เทวตา มาลาคนฺธวิเลปเนหิ จ ปูชยมานา นานปฺปการ ถุติโย จ วทมานา อฏฺฐํสุ. เอวํ อนตฺถงฺคเตเยว สูริเย มหาปุริโส มารพลํ วิธเมตฺวา จีวรูปริ ปต มาเนหิ โพธิรุกฺขงฺกุเรหิ รตฺตปวาฬปลฺลเวหิ วิย ปูชยมาโน ปฐมยาเม ปุพฺเพนิวาสญาณํ อนุสฺสริตฺวา มชฺฌิมยาเม ทิพฺพจกฺขุํ วิโสเธตฺวา ปจฺฉิมยาเม ปฏิจฺจ สมุปฺปาเท ญาณํ โอตาเรสิ. อถสฺส ทฺวาทสปทิกํ ปจฺจยา การํ วฏฺฏวิวฏฺฏวเสน อนุโลมโต ปฏิโลมโต สมฺมสนฺตสฺส ทสสหสฺสิโลกธาตุ อุทกปริยนฺตํ กตฺวา ทฺวาทสกฺขตฺตุํ สมฺปกมฺปิ. มหาปุริเสน ปน ทสสหสฺสิ โลกธาตุํ อุนฺนาเทตฺวา อรุณุคฺคมนเวลายํ สพฺพญฺญุต ญาณํ [Pg.57] ปฏิวิชฺฌีติ วุตฺตํ โหติ. อิธ ปน วุตฺตาวเสสํ ตาสุ จ โอโลเกตฺวา คเหตพฺพนฺติ.

Chư thiên ở trong mười ngàn thế giới còn lại đã đứng yên, vừa cúng dường bằng vòng hoa, hương liệu, và vật thoa xức, vừa nói lên nhiều loại lời tán thán. Như vậy, khi mặt trời chưa lặn, bậc Đại nhân đã phá tan ma lực, được cúng dường bởi những chồi non của cây Bồ-đề rơi trên y phục giống như những chồi san hô đỏ, trong canh đầu đã nhớ lại túc mạng trí, trong canh giữa đã thanh lọc thiên nhãn, trong canh cuối đã hướng trí tuệ vào pháp Duyên khởi. Bấy giờ, khi ngài đang quán xét pháp Duyên khởi mười hai chi phần theo chiều thuận và chiều nghịch, theo cách luân chuyển và thoát ly luân chuyển, mười ngàn thế giới đã rung chuyển mười hai lần cho đến tận cùng là nước. Lại nữa, được nói rằng bậc Đại nhân đã làm cho mười ngàn thế giới vang động và đã chứng ngộ toàn giác trí vào lúc rạng đông. Tuy nhiên, ở đây, phần còn lại chưa được nói đến nên được hiểu bằng cách xem xét trong các bản (chú giải) ấy.

อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. อุเปตปุญฺโญ สมฺปนฺน ทานาทิปารมีปุญฺญวา ทานาทิปารมีปุญฺเญน สมฺปนฺโน วา, โย สุคโต วรโพธิมูเล อุตฺตมสฺส โพธิรุกฺขสฺส สมีเป, สเสนมารํ เสนาย สห ปวตฺตํ มารราชํ, ชินิตฺวา ปารมีปุญฺญเตเชน วิชยิตฺวา, อรุโณทยมฺหิ วิสาขปุณฺณมิยํ อรุณุคฺคมนเวลายํ, โพธึ อรหตฺตมคฺคญาณ สพฺพญฺญุตญาณสงฺขาตํ โพธึ, อโพชฺฌิ ปฏิวิชฺฌิ อธิคมิ วา, มารชินํ ปญฺจมารานํ วิชิตาวึ, อภงฺคํ สเสนมาโร โย โกจิ วา ภินฺทิตุํ อสมตฺถํ ตํ สุคตํ อหํ นมามีติ.

Đây là phần giải thích tóm tắt ở đây. (Upetapuñño) là bậc có phước, là người có phước báu ba-la-mật như bố thí đã được viên mãn, hoặc là người đã thành tựu phước báu ba-la-mật như bố thí. (Yo sugato) là bậc Thiện Thệ ấy, (varabodhimūle) là tại gốc cây Bồ-đề cao quý, tức là gần cây Bồ-đề tối thượng. (Sasenamāraṃ) là Ma vương cùng với quân đội, tức là Ma vương đã đến cùng với binh lính. (Jinitvā) là đã chiến thắng, tức là đã chiến thắng bằng uy lực của phước báu ba-la-mật. (Aruṇodayamhi) là vào lúc rạng đông, tức là vào lúc mặt trời mọc trong ngày rằm tháng Visākha. (Bodhiṃ) là sự giác ngộ, tức là sự giác ngộ được gọi là A-la-hán đạo trí và toàn giác trí. (Abojjhi) là đã giác ngộ, tức là đã chứng ngộ hoặc đã đạt được. (Mārajinaṃ) là bậc chiến thắng Ma vương, tức là người đã chiến thắng năm loại ma. (Abhaṅgaṃ) là không thể bị phá vỡ, tức là người mà Ma vương cùng quân đội hay bất cứ ai khác cũng không thể phá hoại được. (Taṃ sugataṃ ahaṃ namāmi) là 'Con xin đảnh lễ bậc Thiện Thệ ấy'.

ฉฏฺฐมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

Phần giải thích kệ đảnh lễ thứ sáu đã hoàn tất.

๗.

ราคาทิ เฉทามลญาณขคฺคํ,สตีสมญฺญาผลกาภิคาหํ;

สีโลฆลงฺการวิภูสิตํ ตํ,นมามิภิญฺญาวรมิทฺธุเปตํ.

Con xin đảnh lễ Ngài, người có thanh gươm trí tuệ thanh tịnh đoạn trừ tham ái v.v..., người nắm chắc tấm khiên mang tên chánh niệm, người được trang hoàng bằng trang sức cao quý là giới hạnh, người đã thành tựu thắng trí và thần thông ưu việt.

๗. เอวํ ฉฏฺฐมคาถาย สุคตํ วนฺทิตฺวา อิทานิ อรหตฺต มคฺคญาณาทีหิ จตูหิ คุเณหิ โถมิตฺวา วนฺทิตุกาโม ราคาทิตฺยาทิคาถมาห. อยํ ปน อินฺทวชิร อุเปนฺทวชิร คาถาทฺวยสฺส ลกฺขณสฺส มิสฺสกตฺตา เอกาทสกฺขเรหิ ลกฺขิตา อุปชาติคาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ วุตฺโตทเย ‘‘อนนฺตโรทีริตลกฺขณา เจ, ปาทาวิมิสฺสา อุปชาติโย ตา’’ติ. ตสฺสตฺโถ. ยสฺสา วุตฺติยา อนนฺตโร ทีริตลกฺขณา อนนฺตเร อุทีริตํ วุตฺตํ อินฺทวชิโรเปนฺท วชิรคาถานํ ลกฺขณวนฺตา ปาทา วิมิสฺสา สํสฏฺฐา เจ ภวนฺติ, ตา วุตฺติโย อุปชาติโย นามาติ.

7. Như vậy, sau khi đã đảnh lễ bậc Thiện Thệ bằng bài kệ thứ sáu, bây giờ, với mong muốn đảnh lễ bằng cách tán thán bốn đức tính là A-la-hán đạo trí v.v..., (tác giả) đã nói bài kệ bắt đầu bằng 'rāgādi'. Lại nữa, bài kệ này nên được hiểu là kệ Upajāti, được xác định bởi mười một âm tiết, do sự pha trộn đặc tính của hai loại kệ Indavajirā và Upendavajirā. Thật vậy, đã được nói trong tác phẩm Vuttodaya rằng: 'Nếu các câu (pāda) có những đặc tính được nêu ngay trước đó mà được pha trộn với nhau, thì đó là các thể thơ Upajāti'. Ý nghĩa của câu đó là: Thể thơ nào mà các câu có đặc tính của kệ Indavajirā và Upendavajirā được nói ngay trước đó, nếu được pha trộn hay kết hợp với nhau, thì những thể thơ đó được gọi là Upajāti.

ตตฺถ [Pg.58] ราคาทิเฉทามล ญาณขคฺคนฺติ เอตฺถ ราคอาทิเฉท อมลญาณขคฺคนฺติปทจฺเฉโท. ราคาทิกิเลสํ ฉินฺทนฺตํ มลวิร หิตํ อรหตฺตมคฺคญาณสงฺขาตํ อสิวนฺตนฺติ อตฺโถ. ตตฺรายํ วจนตฺโถ. รูปาทีสุ รญฺชตีติ ราโค. รนฺชธาตุ ราเค ณ. ราโค อาทิ เยสนฺเตติ ราคาทโย, กิเลสา. เต ฉินฺทตีติ ราคาทิเฉทํ, อรหตฺตมคฺคญาณํ. อปายํ มลติ ธาเรตีติ มลํ, ราคาทิ. อถ วา มลติ สํกิลิสฺสติ เอเตนาติ มลํ. มลธาตุ สํกิเลสเน อ. มลโต วิรหิตํ อมลํ, ญาณํ. จตฺตาริ สจฺจานิ ชานาติ ปฏิวิชฺฌตีติ ญาณํ, อรหตฺตมคฺคญาณํ. ราคาทิเฉทญฺจ อมลญฺจ ตํ ญาณญฺจาติ ราคาทิเฉทามลญาณํ. รุกฺขาทึ ขคฺคติ ฉินฺทติ เอเตนาติ วา ขคฺคํ, ปกติอสิ. ขคฺคํ วิยาติ ขคฺคํ, ญาณํ. ราคาทิเฉทามลญาณสงฺขตํ ขคฺคํ ยสฺส โสติ ราคาทิเฉทามลญาณขคฺโค, พุทฺโธ. ราคาทิกิเลสํ ฉินฺทนฺเตน มลวิร หิเตน อคฺคมคฺคญาณสงฺขเตน อสินา สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. ตํ.

Trong đó, cụm từ 'rāgādichedāmalañāṇakhaggaṃ' được phân tích thành các từ: rāga-ādi-cheda-amala-ñāṇa-khaggaṃ. Ý nghĩa là: (vị ấy có) thanh gươm được gọi là A-la-hán đạo trí, không tỳ vết, đoạn trừ các phiền não như tham ái v.v... Ở đây, đây là phần giải thích từ ngữ. (Rāgo) là tham ái, vì nó ham thích trong các đối tượng như sắc v.v... (Từ gốc 'rañj' về sự ham thích + tiếp vị ngữ 'ṇa'). (Rāgādayo) là tham ái v.v..., tức là các phiền não. (Rāgādichedaṃ) là cái đoạn trừ chúng, tức là A-la-hán đạo trí. (Malaṃ) là cấu uế, tức là tham ái v.v..., vì nó níu giữ trong khổ cảnh (apāya). Hoặc, (malaṃ) là cái mà qua đó người ta bị ô nhiễm. (Từ gốc 'mal' về sự ô nhiễm + tiếp vị ngữ 'a'). (Amalaṃ) là không có cấu uế, tức là trí tuệ. (Ñāṇaṃ) là trí tuệ, vì nó biết, thấu triệt Bốn Sự Thật, tức là A-la-hán đạo trí. (Rāgādichedāmalañāṇaṃ) là trí tuệ thanh tịnh đoạn trừ tham ái v.v... (Rukkhādiṃ khaggati chindati etenāti vā khaggaṃ) là cái mà người ta dùng để chặt, cắt cây cối v.v..., tức là thanh gươm thông thường. (Khaggaṃ viya khaggaṃ) là trí tuệ giống như thanh gươm. (Rāgādichedāmalañāṇakhaggo) là vị có thanh gươm được gọi là trí tuệ thanh tịnh đoạn trừ tham ái v.v..., tức là Đức Phật. Ý nghĩa là: vị đã được trang bị thanh gươm được gọi là thánh đạo trí tối thượng, không tỳ vết, đoạn trừ các phiền não như tham ái v.v... (Taṃ) là Ngài.

สตีสมญฺญา ผลกาภิคาหนฺติ เอตฺถ สติสมญฺญาผลก อภิคาหนฺติปทจฺเฉโท. สมฺมาสตินามิกํ ผลกํ ทฬฺหคาห กนฺติ อตฺโถ. ตตฺรายํ วจนตฺโถ. สรณํ สติ, สรติ สมฺปยุตฺตธมฺมา เอตายาติ, สรตีติ วา สติ. สรธาตุติ. อถ วา ปมาทํ สรติ หึสตีติ สติ, สมฺมาสติ. สรธาตุ หึสายํติ. สมฺมา อาชานาติ เอตายาติ สมญฺญา, สติอิติ สมญฺญา สติสมญฺญา, อสิอาทิสตฺถํ ผลติ นิวาเรตีติ ผลกํ, เขฏกํ. ผลธาตุ นิวารเณ ณฺวุ. สติสมญฺญํ ผลกํ อภิทฬฺหํ คณฺหตีติ สติสมญฺญาผล กาภิคาโห, พุทฺโธ ลพฺภติ. ยถา หิ เสนาย ผลกํ อสิอาทิสตฺถํ รกฺขติ, เอวํ สติสํวโร จกฺขาทิ ทฺวาเรสุ รูปาทิอารมฺมณํ ปวิสิตุํ อทตฺวา รกฺขติ. ตสฺมา ภควา สติธมฺโม สพฺพากุสลานํ รกฺขกตฺตา สพฺพกุสล ธมฺมานํ อุปการตฺตา สพฺพตฺถานํ สาธกตฺตา จ สติผลกํ ทฬฺหํ [Pg.59] คณฺหตีติ วุตฺตํ โหติ. วุตฺตญฺหิ ‘‘เย เกจิ กุสลา ธมฺมา, สพฺเพ เต อปฺปมาทมูลกา อปฺปมาทสโมสรณา, อปฺปมาโท เตสํ ธมฺมานํ อคฺคมกฺขายตี’’ติ จ. ‘‘สตึ ขฺวาหํ ภิกฺขเว สพฺพตฺถิกํ วทามี’’ติ จ.

Trong đó, cụm từ 'Satīsamaññāphalakābhigāhaṃ' được phân tích thành các từ: sati-samaññā-phalaka-abhigāhaṃ. Ý nghĩa là: (vị ấy) nắm chắc tấm khiên mang tên 'chánh niệm'. Ở đây, đây là phần giải thích từ ngữ. (Sati) là niệm, là sự ghi nhớ; hoặc là cái mà nhờ đó các pháp tương ưng ghi nhớ; hoặc nó ghi nhớ. (Từ gốc 'sar' + tiếp vị ngữ 'ti'). Hoặc, (sati) là chánh niệm, vì nó hủy diệt ('sarati hiṃsati') sự phóng dật ('pamādaṃ'). (Từ gốc 'sar' với nghĩa là hủy diệt + tiếp vị ngữ 'ti'). (Samaññā) là tên gọi, vì nhờ nó mà người ta biết đúng. (Satiiti samaññā satisamaññā) là tên gọi là niệm. (Phalakaṃ) là tấm khiên ('kheṭakaṃ'), vì nó ngăn chặn ('phalati nivāreti') các vũ khí như gươm v.v... (Từ gốc 'phal' về sự ngăn chặn + tiếp vị ngữ 'ṇvu'). (Satisamaññāphalakābhigāho) là vị nắm giữ thật chắc tấm khiên mang tên niệm, tức là Đức Phật. Giống như tấm khiên bảo vệ người lính khỏi các vũ khí như gươm v.v..., cũng vậy, sự phòng hộ bằng niệm bảo vệ bằng cách không cho các đối tượng như sắc v.v... đi vào qua các cửa như mắt v.v... Do đó, được nói rằng Đức Thế Tôn nắm chắc tấm khiên niệm vì pháp niệm là người bảo vệ tất cả các pháp bất thiện, là người hỗ trợ tất cả các pháp thiện, và là người thành tựu tất cả mục đích. Thật vậy, đã được nói rằng: 'Bất cứ pháp thiện nào, tất cả chúng đều có sự không phóng dật làm gốc rễ, đều quy tụ về sự không phóng dật, sự không phóng dật được tuyên bố là hàng đầu trong các pháp ấy' và 'Này các Tỳ khưu, Ta tuyên bố rằng niệm là hữu ích trong mọi trường hợp'.

สีโลฆลงฺการวิภูสิตนฺติ สีลโอฆอลงฺการ วิภู สิตนฺติ ปทจฺเฉโท. วิสุทฺธสีลานํ สมูหสงฺขาเตน อลงฺกาเรน วิภูสิตนฺติ อตฺโถ. ตตฺถ สีลนฺติ โลกุตฺตร สีลํ. ตสฺส อตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. ตํ ปน เจตนา สีลํ, เจตสิกํ สีลํ, สํวโร สีลํ, อวีติกฺกโม สีลญฺจาติ จตุพฺพิธํ โหติ. ตตฺถ เจตนา สีลํ นาม ปาณาติปาตา ทีหิ วา วิรมนฺตสฺส วตฺตปฏิปตฺตึ วา ปูเรนฺตสฺส เจตนา. เจตสิกสีลํ นาม ปาณาติปาตาทีหิ วิรมนฺตสฺส วิรติ. สํวโร สีลนฺติ เอตฺถ สํวโร ปาติโมกฺขสํวโร, สติ สํวโร, ญาณสํวโร, ขนฺติสํวโร, วีริยสํวโร จาติ ปญฺจวิโธ โหติ, สพฺพเมตํ สํวโร สีลํ นาม. อวีติกฺกโม สีลํ นาม สมาทินฺนสีลสฺส กายิกวาจสิโก อนติกฺกโมติ. วุตฺตญฺเหตํ ปฏิสมฺภิทายํ ‘‘กึสีลนฺติเจตนา สีลํ, เจตสิกํ สีลํ, สํวโร สีลํ, อวีติกฺกโม สีล’’นฺติ. อิธ ปน อวีติกฺกโม สีลํ นาธิปฺเปตํ. กสฺมา. ภควโต สมาทินฺนสิกฺขาปทสฺส อภาวโต. พุทฺธานญฺหิ สิกฺขาปทํ นาม นตฺถีติ. โอโฆติ สมูโห. โอฆสทฺโท หิ สมูหวาจโก. เตน วุตฺตํ อภิธานปฺปทีปิกายํ –

Sīloghalaṅkāravibhūsitanti: Phân tích cú pháp là sīla-ogha-alaṅkāra vibhūsita. Có nghĩa là: được trang hoàng bởi vật trang sức được gọi là sự quy tụ của các giới đức trong sạch. Ở đây, sīla (giới) là giới siêu thế. Ý nghĩa của nó đã được nói đến ở dưới. Giới ấy có bốn loại: tư tâm sở giới (cetanā sīla), tâm sở giới (cetasika sīla), phòng hộ giới (saṃvaro sīla), và bất vi phạm giới (avītikkamo sīla). Trong đó, tư tâm sở giới là tư tâm sở của người đang kiêng cữ sát sanh v.v... hoặc của người đang làm tròn phận sự và bổn phận. Tâm sở giới là sự kiêng cữ của người đang kiêng cữ sát sanh v.v... Về phòng hộ giới, ở đây sự phòng hộ có năm loại: biệt giải thoát luật nghi (pātimokkhasaṃvaro), niệm phòng hộ (sati saṃvaro), trí phòng hộ (ñāṇasaṃvaro), nhẫn phòng hộ (khantisaṃvaro), và tấn phòng hộ (vīriyasaṃvaro). Tất cả những điều này được gọi là phòng hộ giới. Bất vi phạm giới là sự không vi phạm qua thân và khẩu đối với giới luật đã thọ trì. Điều này đã được nói trong Vô Ngại Giải Đạo: ‘Thế nào là giới? Là tư tâm sở giới, tâm sở giới, phòng hộ giới, và bất vi phạm giới.’ Tuy nhiên, ở đây bất vi phạm giới không được đề cập đến. Tại sao? Vì Đức Thế Tôn không có học giới nào đã thọ trì. Bởi vì chư Phật không có cái gọi là học giới. Ogha có nghĩa là sự quy tụ, tập hợp. Từ ogha thực sự có nghĩa là sự quy tụ. Do đó, đã được nói trong Abhidhānappadīpikā –

‘‘สมูโห คณสงฺฆาตา, สมุทาโย จ สญฺจโย;

สนฺโทโห นิวโห โอโฆ, วิสโร นิกโร จโย’’ตฺยาทิ.

‘Sự quy tụ (samūho), nhóm (gaṇa), khối (saṅghātā), sự tập hợp (samudāyo) và sự tích lũy (sañcayo); sự tuôn chảy (sandoho), đám đông (nivaho), dòng lũ (ogho), sự lan rộng (visaro), đống (nikaro), sự chất chồng (cayo)’ v.v...

อวหนติ คจฺฉติ ปวตฺตติ อวยวํ เอตฺถาติ โอโฆ, สมูโห. อวปุพฺพหนธาตุ คติมฺหิ โณ. อวสฺส โอ, หนสฺส โฆ. อภิธานปฺปทีปิกาฏีกายํ ปน ‘‘อวยวํ กตฺวา [Pg.60] พฺยาปิยติ คจฺฉตีติ โอโฆ’’ติ วุตฺตํ. สีลานํ โอโฆ สมูโห สีโลโฆ. อลงฺกาโรติ ปิฬนฺธโน. อลํ วิภุสํ ตํ สมงฺคีปุคฺคลํ กโรติ อเนนาติ อลงฺกาโร, สีลํ. อลํสทฺทูปปทกรธาตุ โณ. สีโลโฆ เอว อลงฺกาโร สีโลฆาลงฺกาโร, เตน วิภู สิยตีติ สีโลฆลงฺการวิภูสิโต, พุทฺโธ. เตน ปน อญฺเญหิ อสาธารเณน โลกุตฺตรสีลาลงฺกาเรน วิภูสิโต. น จีวราทินาลงฺกาเรนาติ อตฺโถ. สีลาลงฺกาเรน หิ สทิโส อลงฺกาโร นาม นตฺถิ. ตํ สีโลฆลงฺการวิภูสิตํ.

Thành phần (avayavaṃ) di chuyển (avahanati), đi đến (gacchati), diễn tiến (pavati) trong đó (ettha), nên gọi là ogho, sự quy tụ. Căn han đi trước ava trong nghĩa là đi, có tiếp vị ngữ ṇa. Ava thành o, han thành gho. Tuy nhiên, trong Abhidhānappadīpikāṭīkā có nói: ‘Làm thành phần rồi lan rộng và đi đến, nên gọi là ogho.’ Sự quy tụ của các giới là sīlogho. Alaṅkāra có nghĩa là vật trang sức. Cái làm cho người sở hữu trở nên thích hợp, được trang hoàng, đó là vật trang sức (alaṅkāra), tức là giới (sīla). Căn kar có tiền tố là từ alaṃ, có tiếp vị ngữ ṇa. Sự quy tụ của các giới chính là vật trang sức, là sīloghālaṅkāro. Vị được trang hoàng bởi vật ấy là sīloghalaṅkāravibhūsito, tức là Đức Phật. Ngài được trang hoàng bởi vật trang sức là giới siêu thế, điều không chung với những người khác. Nghĩa là không phải bởi vật trang sức như y phục v.v... Thật vậy, không có vật trang sức nào sánh bằng vật trang sức là giới. (Con xin đảnh lễ) Ngài, vị được trang hoàng bởi vật trang sức là sự quy tụ của các giới.

นมามิภิญฺญาวรมิทฺธุเปตนฺติ เอตฺถ นมามิ อภิญฺญาวรํ อิทฺธิ อุเปตนฺติ ปทจฺเฉโท. ตตฺถ นมามีติ วนฺทามิ. อภิญฺญาวรมิทฺธุเปตนฺติ อภิญฺญาสงฺขาตาย อุตฺตมาย อิทฺธิยา สมนฺนาคตนฺติ อตฺโถ. อภิวิเสเสน ชานาตีติ อภิญฺญา, ฉพฺพิธํ ญาณํ. ตญฺหิ อิทฺธิวิธทิพฺพโสต ปรจิตฺต วิชานน ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติ จุตูปปาต อาสวกฺขย ญาณวเสน ฉพฺพิธํ โหติ. ตตฺถ อิทฺธิวิธญาณนฺติ เอโกปิ หุตฺวา พหุธา โหตีติอาทินยปฺปวตฺเต อิทฺธิวิเธ ชานน ญาณํ. ทิพฺพโสตญาณนฺติ ทูรสนฺติกาทิเภทสทฺทารมฺมณาย ทิพฺพโสตธาตุยา ชานนญาณํ. ปรจิตฺตวิชานนญาณนฺติ ปรสตฺตานํ จิตฺตปริจฺเฉทสฺส วิชานนญาณํ. ปุพฺเพนิวาสา นุสฺสติญาณนฺติ อตฺตสนฺตาเน วุตฺถวเสน เจว โคจร นิวาสวเสน จ ปุพฺเพ อตีตภเวสุ ขนฺธาทีนํ อนุสฺสรณ สติยา สมฺปยุตฺตํ ญาณํ. จุตูปปาตญาณนฺติ สตฺตานํ จุติยญฺจ อุปปาเต จ ชานนญาณํ. เอตฺถ จ อฏฺฐกถาสุ จุตูปปาตญาณฏฺฐาเน ตสฺส สาธกตฺตา ทิพฺพจกฺขุญาณนฺติ วุตฺตํ. อาสวกฺขยญาณนฺติ สจฺจปริจฺเฉทสฺส ชานนํ อรหตฺต มคฺคญาณนฺติ. วรนฺติ อุตฺตมํ. อิทฺธีติ อิชฺฌนํ สมิชฺฌนํ. อิชฺฌติ สมิชฺฌตีติ วา อิทฺธิ. อิธธาตุติ. อภิญฺญาสงฺขาตาย วราย [Pg.61] อิทฺธิยา อุเปโต สมุเปโต สมนฺนาคโตติ อภิญฺญาวรมิทฺธุเปโต, พุทฺโธ. ตํ อภิญฺญาวรมิทฺธุเปตํ. ตํ พุทฺธํ อหํ นมามีติ สมฺพนฺโธ.

Namāmibhiññāvaramiddhupetanti: ở đây, phân tích cú pháp là namāmi abhiññā-varaṃ iddhi-upetaṃ. Trong đó, namāmi có nghĩa là con xin đảnh lễ. Abhiññāvaramiddhupetanti có nghĩa là vị đã thành tựu thần thông tối thượng được gọi là thắng trí. Biết một cách đặc biệt là thắng trí (abhiññā), tức là sáu loại trí tuệ. Sáu loại ấy là: thần túc thông (iddhividha), thiên nhĩ thông (dibbasota), tha tâm thông (paracittavijānana), túc mạng thông (pubbenivāsānussati), sanh tử thông (cutūpapāta), và lậu tận thông (āsavakkhayañāṇa). Trong đó, thần túc thông là trí tuệ biết về các loại thần thông diễn ra theo cách thức ‘một thân hiện nhiều thân’ v.v... Thiên nhĩ thông là trí tuệ biết về thiên nhĩ giới đối với các đối tượng âm thanh được phân loại là xa và gần v.v... Tha tâm thông là trí tuệ biết về sự phân định tâm của các chúng sanh khác. Túc mạng thông là trí tuệ tương ưng với niệm, nhớ lại các uẩn v.v... trong các kiếp quá khứ, cả về phương diện nơi ở và cảnh giới. Sanh tử thông là trí tuệ biết về sự chết và sự tái sanh của chúng sanh. Và ở đây, trong các sách Chú giải, thay cho sanh tử thông, thiên nhãn thông (dibbacakkhuñāṇa) được nói đến vì nó là công cụ của trí tuệ ấy. Lậu tận thông là trí tuệ biết về sự phân định các chân lý, tức là A-la-hán đạo trí. Vara có nghĩa là tối thượng. Iddhi là sự thành tựu, sự hoàn thành. Hoặc, ‘thành tựu, hoàn thành’ nên gọi là iddhi. Từ căn idh. Vị đã đạt đến, đã đến gần, đã thành tựu thần thông tối thượng được gọi là thắng trí, là abhiññāvaramiddhupeto, tức là Đức Phật. (Con xin đảnh lễ) Ngài, vị đã thành tựu thần thông tối thượng của thắng trí. Mối liên hệ là: ‘Con xin đảnh lễ Đức Phật ấy’.

อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. ราคาทิเฉทามลญาณ ขคฺคํ ราคาทิกิเลสํ ฉินฺทนฺตํ มลวิรหิตํ อรหตฺตมคฺคญาณ สงฺขาตํ อสิวนฺตํ, สตีสมญฺญาผลกาภิคาหํ สมฺมา สตินามิกํ ผลกํ ทฬฺหคหณํ, สีโลฆลงฺการวิภูสิตํ สีลานํ สมูหสงฺขาเตน อลงฺกาเรน วิภูสิตํ, อภิญฺญา วรมิทฺธุเปตํ อภิญฺญาสงฺขาตาย วราย อุตฺตมาย อิทฺธิยา อุเปตํ สมุเปตํ สมนฺนาคตํ ตํ พุทฺธํ อหํ นมามีติ.

Đây là sự liên kết tóm tắt. Rāgādichedāmalañāṇakhaggaṃ: (đảnh lễ) thanh gươm được gọi là A-la-hán đạo trí, không tỳ vết, đoạn trừ các phiền não như tham ái v.v... Satīsamaññāphalakābhigāhaṃ: (đảnh lễ) vị nắm chắc tấm khiên tên là chánh niệm. Sīloghalaṅkāravibhūsitaṃ: (đảnh lễ) vị được trang hoàng bởi vật trang sức được gọi là sự quy tụ của các giới. Abhiññāvaramiddhupetaṃ: (đảnh lễ) vị đã đạt đến, đã đến gần, đã thành tựu thần thông tối thượng, cao cả được gọi là thắng trí. Con xin đảnh lễ Đức Phật ấy.

สตฺตมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

Phần giải thích kệ tán dương thứ bảy đã hoàn tất.

๘.

ทยาลยํ สพฺพธิ ทุกฺกรํ กรํ,ภวณฺณวาติกฺกมมคฺคตํ คตํ;

ติโลกนาถํ สุสมาหิตํ หิตํ,สมนฺตจกฺขุํ ปณมามิ ตํมิตํ.

Con xin đảnh lễ Ngài, bậc Vô Lượng, trú xứ của lòng bi mẫn, người làm những việc khó làm ở khắp nơi; Đấng đã đi trên con đường vượt qua biển cả của sự hiện hữu, vị Chúa của ba cõi, bậc định tĩnh, người mang lại lợi ích, bậc có con mắt toàn diện.

๘. เอวํ สตฺตมคาถาย พุทฺธํ วนฺทิตฺวา อิทานิ มหากรุณา ทีหิ นวหิ คุเณหิ โถมิตฺวา วนฺทิตุกาโม ทยาลยนฺตฺยาทิคาถมาห. อยํ ปน ช ต ช รคเณหิ ยุตฺตตฺตา ทฺวาทสกฺขเรหิ ลกฺขิตา จตุปาทนฺตยมกา วํสฏฺฐคาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ วุตฺโตทเย ‘‘วทนฺติ วํสฏฺฐมิทํ ชตา ชรา’’ติ. ตสฺสตฺโถ, ยสฺสํ ปฏิปาทํ ชตา ชตคณา จ ชรา ชรคณา จ เจ ภวนฺติ, อิทํ วุตฺตํ วํสฏฺฐํ วํสฏฺฐคาถา นามาติ มุนโย อิสโย วทนฺตีติ.

8. Sau khi đã đảnh lễ Đức Phật bằng kệ thứ bảy như vậy, bây giờ, với mong muốn tán thán và đảnh lễ Ngài bằng chín ân đức bắt đầu bằng đại bi, vị ấy đã nói lên bài kệ bắt đầu bằng ‘Dayālayaṃ’. Nên hiểu rằng đây là một bài kệ Vaṃsaṭṭha, có phép lặp từ (yamaka) ở cuối bốn dòng, được đặc trưng bởi mười hai âm tiết, và được cấu thành bởi các trường canh ja, ta, ja, ra. Thật vậy, đã được nói trong Vuttodaya: ‘Họ gọi đây là Vaṃsaṭṭha: jatā jarā.’ Nghĩa của câu ấy là: ‘Các bậc hiền triết, các vị tiên nhân nói rằng, bài kệ này, trong đó mỗi dòng có các trường canh ja, ta, ja, và ra, được gọi là Vaṃsaṭṭha.’

ตตฺถ ทยาลยนฺติ มหากรุณาย จ, เมตฺตาย จ อาธารํ. ทยาสทฺโท หิ กรุณาย จ, เมตฺตาย จ วตฺตติ. อทยาปนฺโนติ เอตฺถ หิ กรุณาย วตฺตติ. นิกฺกรุณิกตํ [Pg.62] อาปนฺโนติ อตฺโถ. ทยาปนฺโนติ เอตฺถ เมตฺตาย เมตฺตจิตฺตตํ อาปนฺโนติ อตฺโถ. อิธ ปน ตทุภยมฺปิ วฏฺฏติ. ตสฺมา ทยา จ ทยา จ ทยาติ สทฺทสรูเปกเสโส กาตพฺโพ. วจนตฺโถ ปเนตฺถ เอวํ เวทิตพฺโพ. ทยติ หึสติ การุณิกนฺติ ทยา, มหากรุณา. ทยธาตุ หึสายํ อ. ยา กรุณา ยาว ยถาธิปฺเปตํ ปรสฺส หิตนิปฺผตฺตึ น ปาปุณาติ, ตาว การุณิกํ หึสตีติ อตฺโถ. ทยติ หึสติ อปเนติ ปรทุกฺขนฺติ วา ทยา. อถ วา ทยติ อตฺตโน สุขมฺปิ ปหาย เขทํ คณฺหาติ สชฺชโน เอตายาติ ทยา, ทยติ อนุคฺคณฺหาติ ปาปชนมฺปิ เอตายาติ วา ทยา, ทยนฺติ คณฺหนฺติ โพธิสตฺตา สมฺมาสมฺโพธึ เอตายาติ วา ทยา, โพธิสตฺตา พุทฺธภาวาย อภินีหารกรณ กาเล หตฺถคตมฺปิ อคฺคผลํ ฉฏฺเฏตฺวา มหากรุณาย สํสารสาครโต สตฺเต สมุทฺธริตุกามา อนสฺสาส กรํ มหนฺตํ สํสารทุกฺขญฺจ ปจฺฉิมภเว สห อมต ธาตุปฏิลาเภน อเนกคุณสมลงฺกตํ สพฺพญฺญุตญาณญฺจ คณฺหนฺตีติ อตฺโถ. ทยติ ททาติ สตฺตานํ อภยํ เอตายาติ ทยา, เมตฺตา. ทยธาตุ ทาเน อ. ทยติ คจฺฉติ วิภาคํ อกตฺวา สตฺเตสุ สมํ ปวตฺตตีติ ทยา. ยถา อุทกํ สพฺพสตฺเตสุ สีเตน สมํ ผรติ รโชมลญฺจ ปวาเหติ, เอวํ เมตฺตา ปาปกลฺยาณชเนสุ วิภาคํ อกตฺวา สมํ ปวตฺตตีติ อตฺโถ.

Ở đây, (từ) `dayālaya` (có nghĩa là) nơi nương tựa của đại bi và từ. Thật vậy, từ `dayā` được dùng với nghĩa bi và từ. Ở đây, trong câu `adayāpanno`, (từ `dayā`) được dùng với nghĩa bi. Nghĩa là đã trở nên không có lòng bi. Ở đây, trong câu `dayāpanno`, (từ `dayā`) được dùng với nghĩa từ, nghĩa là đã có tâm từ. Tuy nhiên, ở đây cả hai nghĩa đều thích hợp. Do đó, nên thực hiện phép tỉnh lược đồng hình (ekasesa) của từ `dayā ca dayā ca` thành `dayā`. Ở đây, nên hiểu nghĩa của từ như sau. `Dayā` là đại bi, vì nó làm tổn hại (`dayati hiṃsati`) người có lòng bi. Căn `day` có nghĩa là làm tổn hại, (tiếp vĩ ngữ) `a`. Nghĩa là, lòng bi nào mà chưa đạt được sự thành tựu lợi ích cho người khác như đã dự định, thì chừng đó nó còn làm tổn hại người có lòng bi. Hoặc `dayā` là (cái) làm tổn hại, loại trừ (`dayati hiṃsati apaneti`) nỗi khổ của người khác. Hoặc `dayā` là (cái) mà nhờ đó người thiện từ bỏ cả hạnh phúc của mình và nhận lấy sự mệt nhọc (`dayati ... gaṇhāti`). Hoặc `dayā` là (cái) mà nhờ đó (người thiện) giúp đỡ (`dayati anuggaṇhāti`) cả người ác. Hoặc `dayā` là (cái) mà nhờ đó các vị Bồ-tát đạt được (`dayanti gaṇhanti`) quả vị Chánh Đẳng Giác. Nghĩa là, vào lúc phát nguyện thành Phật, các vị Bồ-tát từ bỏ cả Thánh quả cao tột đã ở trong tầm tay, với lòng đại bi mong muốn cứu vớt chúng sanh khỏi biển luân hồi, và nhận lấy (`gaṇhanti`) nỗi khổ luân hồi to lớn không ngừng nghỉ, cùng với sự chứng đắc bất tử giới và tuệ toàn giác được trang hoàng bởi vô số đức hạnh trong kiếp cuối cùng. `Dayā` là tâm từ, vì nó cho (`dayati dadāti`) chúng sanh sự không sợ hãi. Căn `day` có nghĩa là cho, (tiếp vĩ ngữ) `a`. `Dayā` là (cái) diễn tiến (`dayati gacchati`) một cách bình đẳng đến các chúng sanh mà không phân biệt. Nghĩa là, cũng như nước thấm nhuần tất cả chúng sanh một cách bình đẳng bằng sự mát lạnh và cuốn trôi bụi bẩn, cũng vậy, tâm từ diễn tiến một cách bình đẳng đến người ác và người thiện mà không phân biệt.

อปโร นโย. ทยนฺติ อนุรกฺขนฺติ สตฺเต เอตาย, สยํ วา อนุทฺทยติ อนุทฺทยมตฺตเมว วา เอตนฺติ ทยา, กรุณาเมตฺตา ลพฺภนฺติ. ตาย อาลยติ ปติฏฺฐติ เอตฺถาติ ทยาลโย, พุทฺโธ. ภควา หิ เทวทตฺตาทีสุ วิโรธิ สตฺเตสุ จ อวิโรธิสตฺเตสุ โอรเส ราหุเล จ สมํ นิจฺจํ หิตชฺฌาสยตาย มหากรุณาย เมตฺตาย จ ฐิโต[Pg.63], ตสฺมา ทยาลยนฺติ โถเมตีติ วุตฺตํ โหติ. วุตฺตญฺเหตํ อปทานปาฬิยํ –

Một cách giải thích khác. `Dayā` là (cái) mà nhờ đó người ta bảo vệ (`dayanti anurakkhanti`) chúng sanh, hoặc tự nó thương xót (`anuddayati`), hoặc chỉ đơn thuần là sự thương xót (`anuddayamattameva`), (do đó) bi và từ được hiểu. `Dayālayo` là đức Phật, vì Ngài an trú (`ālayati patiṭṭhati`) trong đó (`tāya`). Thật vậy, Đức Thế Tôn, do luôn có ý hướng mưu cầu lợi ích, đã an trú trong đại bi và từ một cách bình đẳng đối với các chúng sanh thù nghịch như Đề-bà-đạt-đa, các chúng sanh không thù nghịch, và cả người con ruột là La-hầu-la. Do đó, được nói rằng (tác giả) tán thán (Ngài) là `dayālaya`. Điều này đã được nói trong Thánh điển Apadāna (Thí Dụ):

‘‘วธเก เทวทตฺเต จ, โจเร องฺคุลิมาลเก;

ธนปาเล ราหุเล จ, สมจิตฺโต มหามุนี’’ติ.

“Đối với kẻ sát nhân Đề-bà-đạt-đa, đối với tên cướp Aṅgulimāla, đối với (voi) Dhanapāla và đối với La-hầu-la, bậc Đại Mâu-ni có tâm bình đẳng.”

สพฺพธีติ สพฺพสฺมึ อตฺตภาเว. พุทฺธภาวาย อภินีหารโต ปฏฺฐาย สพฺพตฺตภาเวสูติ อตฺโถ. ทุกฺกรนฺติ ทุกฺเขน กริตพฺพํ ปญฺจมหาปริจฺจาคาทิกมฺมํ ทุกฺเขน กริตพฺพนฺติ ทุกฺกรํ, ปญฺจมหาปริจฺจาคาทิกมฺมํ ลพฺภติ. เอตฺถ จ ปญฺจมหา ปริจฺจาโคติ ธนปริจฺจาโค, องฺคปริจฺจาโค, ปุตฺตปริจฺจาโค, ภริยปริจฺจาโค, ชีวิตปริจฺจาโค จาติ ปญฺจวิโธ โหติ. ตตฺถ หตฺถิอสฺส ทาสิทาสาทิ สวิญฺญาณกสฺส ธนสฺส วา มุตฺตามณิรชตาทิ อวิญฺญาณกสฺส ธนสฺส วา ปริจฺจาโค ธนปริจฺจาโค นาม. หตฺถปาทจกฺขุกณฺณนาสาทิสรีราว ยวสฺส ปริจฺจาโค องฺคปริจฺจาโค นาม. ปุตฺตสฺส จ ธีตุยา จ ปริจฺจาโค ปุตฺตปริจฺจาโค นาม. ภริยาย ปริจฺจาโค ภริยปริจฺจาโค นาม. ชีวิตินฺทฺริยปฏิพทฺธสฺส สรีรสฺส ปริจฺจาโค ชีวิตปริจฺจาโค นาม. กิญฺจาปิ ปน ธนปริจฺจาคา ทโย ทานปารมิยํเยว อนฺโตคธา, ตถาปิ ปริจฺจาค วิเสสภาวทสฺสนตฺถญฺเจว สุทุกฺกรภาวทสฺสนตฺถญฺจ มหาปริจฺจาควเสน วิสุํ กตนฺติ อธิปฺปาโย. มหาปทานสุตฺตฏีกายํ ปน ‘‘องฺคปริจฺจาโค, นยนปริจฺจาโค, อตฺตปริจฺจาโค, รชฺชปริจฺจาโค, ปุตฺตทารปริจฺจาโคติ อิเม ปญฺจ มหาปริจฺจาคา. ตตฺถปิ กามํ องฺคปริจฺจาคาทโยปิ ทานปารมีเยว. ตถาปิ ปริจฺจาควิเสสภาวทสฺสนตฺถญฺเจว สุทุกฺกรภาวทสฺสนตฺถญฺจ มหาปริจฺจาคานํ วิสุํ คหณํ. ตโตเยว จ องฺคปริจฺจาคโตปิ วิสุํ นยนปริจฺจาคคฺคหณํ. ปริจฺจาคภาวสามญฺเญปิ รชฺชปริจฺจาค ปุตฺตทารปริจฺจาคคฺคหณํ กต’’นฺติ วุตฺตํ. ตํ ทุกฺกรํ. อิทํ ปน กรนฺติ เอตสฺส กมฺมปทํ. กรนฺติ กโรนฺตํ, กโรตีติ กโร, พุทฺโธ. ตํ.

`Sabbadhi` nghĩa là trong mọi thân mạng. Nghĩa là trong tất cả các thân mạng kể từ khi phát nguyện thành Phật. `Dukkaraṃ` (hành động khó làm) là hành động như năm sự đại thí xả cần phải được thực hiện một cách khó khăn; (hoặc) `dukkaraṃ` là hành động như năm sự đại thí xả được gọi là khó làm vì nó được thực hiện một cách khó khăn. Ở đây, năm sự đại thí xả có năm loại: thí xả tài sản, thí xả thân thể, thí xả con cái, thí xả vợ, và thí xả mạng sống. Trong đó, sự thí xả tài sản có thức tánh như voi, ngựa, tôi trai, tớ gái, v.v... hoặc tài sản vô tri như ngọc trai, ngọc báu, bạc, v.v... được gọi là thí xả tài sản. Sự thí xả các bộ phận cơ thể như tay, chân, mắt, tai, mũi, v.v... được gọi là thí xả thân thể. Sự thí xả con trai và con gái được gọi là thí xả con cái. Sự thí xả vợ được gọi là thí xả vợ. Sự thí xả thân thể gắn liền với mạng quyền được gọi là thí xả mạng sống. Mặc dù việc thí xả tài sản, v.v... đã được bao gồm trong Bố thí Ba-la-mật, tuy nhiên, ý nghĩa là chúng được tách riêng ra theo cách của đại thí xả để cho thấy bản chất đặc biệt của sự thí xả và để cho thấy bản chất rất khó làm. Tuy nhiên, trong chú giải phụ kinh Đại Bổn (Mahāpadānasuttaṭīkā) có nói: “Thí xả thân thể, thí xả mắt, thí xả tự ngã, thí xả vương quốc, thí xả con và vợ, đây là năm sự đại thí xả. Trong đó, dù cho việc thí xả thân thể, v.v... cũng chính là Bố thí Ba-la-mật. Tuy nhiên, việc đề cập riêng đến các đại thí xả là để cho thấy bản chất đặc biệt của sự thí xả và để cho thấy bản chất rất khó làm. Chính vì vậy, việc đề cập đến thí xả mắt được tách riêng ra khỏi thí xả thân thể. Mặc dù có sự tương đồng về bản chất thí xả, việc đề cập đến thí xả vương quốc và thí xả con và vợ vẫn được thực hiện.” (Ngài đã làm) hành động khó làm ấy. Tuy nhiên, `karaṃ` này là đối cách của nó (tức là của `dukkaraṃ`). `Karaṃ` là `karontaṃ` (người làm). `Karo` là người làm, tức là đức Phật. (Con xin đảnh lễ) Ngài.

ภวณฺณวาติกฺกมมคฺคตนฺติ [Pg.64] เอตฺถ ภวอณฺณวอติกฺกมํ อคฺคตนฺติ ปทจฺเฉโท. ภวณฺณวาติกฺกมนฺติ กามรูปอรูปภวสงฺขตา อณฺณวา สมุทฺทโต อติกฺกนฺตํ. ภวนฺติ สตฺตา เอตฺถาติ ภโว. อณฺโณ วุจฺจติ อุทกํ. ตํ เอตสฺมึ อตฺถีติ อณฺณวา, สมุทฺโท. ภวสงฺขาโต อณฺณโวติ ภวณฺณวา, มหาสมุทฺโท. พหูหิ อูมิเวคาทีหิ ภเยหิ โอกิณฺโณ วิย ติวิโธปิ ภโว พหูหิ ชาติชรามรณาทีหิ ทุกฺขภเยหิ โอกิณฺโณ โหติ, ตสฺมา ภวณฺณวาติ วุจฺจติ. ตํ อติกฺกมิตฺถ อุตฺตริตฺถาติ ภวณฺณวาติกฺกโม, พุทฺโธ. ตสฺส หิ คมฺภีเร มหาอุทกกฺขนฺเธ มหาสมุทฺเท อุทกํ อพฺโพจฺฉินฺนํ ปวตฺตติ สนฺทติอิว ติภวสงฺขเต สํสาเร ปฏิสนฺธิจุติโย อพฺโพจฺฉินฺนํ นิพฺพตฺตกานํ ทิยฑฺฒสหสฺสกิเลสานํ โพธิมณฺเฑ อรหตฺตมคฺคญาเณน อเสสํ วิทฺธํสิตตฺตา ตีสุ ภเวสุ ปุนพฺภโว นตฺถิ. ตสฺมา พุทฺธํ ภวณฺณวาติกฺกมนฺติ อภิตฺถวิตุํ อรหตีติ วุตฺตํ โหติ. ตํ ภวณฺณวาติกฺกมํ.

Trong câu ‘Bhavaṇṇavātikkamamaggataṃ’, sự phân chia các từ là ‘bhavaaṇṇavaatikkamaṃ’ và ‘aggataṃ’. ‘Bhavaṇṇavātikkamaṃ’ có nghĩa là đã vượt qua khỏi biển cả được gọi là tam hữu (dục hữu, sắc hữu, và vô sắc hữu). ‘Bhavo’ là nơi chúng sanh hiện hữu (bhavanti sattā ettha). ‘Aṇṇo’ được gọi là nước (udakaṃ). ‘Aṇṇavā’ là nơi có nước ấy (taṃ etasmiṃ atthi), tức là biển cả (samuddo). ‘Bhavaṇṇavā’ là biển cả được gọi là cõi hữu (bhavasaṅkhāto aṇṇavo), tức là đại dương. Giống như biển cả tràn ngập nhiều sự nguy hiểm bởi sức mạnh của sóng v.v..., ba cõi hữu cũng tràn ngập nhiều sự nguy hiểm của khổ đau bởi sanh, già, chết v.v...; do đó, được gọi là ‘bhavaṇṇavā’ (biển hữu). ‘Bhavaṇṇavātikkamo’ là người đã vượt qua, đã đi qua khỏi biển ấy (taṃ atikkamittha uttarittha), tức là Đức Phật. Thật vậy, đối với Ngài, trong vòng luân hồi được gọi là tam hữu, sự tái sanh và cái chết diễn ra không gián đoạn, giống như nước trong khối nước lớn sâu thẳm, trong đại dương, chảy trôi không ngừng. Nhưng vì một ngàn năm trăm phiền não, là nguyên nhân tạo ra chúng, đã bị phá hủy hoàn toàn bởi tuệ đạo A-la-hán tại cội Bồ-đề, nên không còn tái sanh trong ba cõi hữu nữa. Do đó, được nói rằng Đức Phật xứng đáng được tán thán là ‘bhavaṇṇavātikkamaṃ’ (người đã vượt qua biển hữu). (Con xin đảnh lễ) Ngài, người đã vượt qua biển hữu ấy.

อคฺคตนฺติ สพฺพสตฺตานํ เสฏฺฐภาวํ. อยํ ปเนตฺถ อคฺคสทฺโท อาทิโกฏิโกฏฺฐาสเสฏฺเฐสุ ทิสฺสติ. ตถา เหส อชฺชตคฺเค ปาณุเปตํ สรณํ คตนฺติอาทีสุ อาทิมฺหิ ทิสฺสติ. เตเนว องฺคุลคฺเคน ตํ องฺคุลคฺคํ ปรามเสยฺยาติอาทีสุ โกฏิยํ. อนุชานามิ ภิกฺขเว วิหารคฺเคน วา ปริเวณคฺเคน วา ภาเชตุนฺติอาทีสุ โกฏฺฐาเส. อคฺโค หมสฺมิ โลกสฺสาติอาทีสุ เสฏฺเฐ. สฺวายมิธปิ โสเยว ทฏฺฐพฺโพ. เทวมนุสฺสานํ เสฏฺฐภาวํ อชติ คจฺฉตีติ อคฺโค, พุทฺโธ. อสทิสฏฺเฐน คุณวิสิฏฺฐฏฺเฐน อสมสมฏฺเฐน จ อคฺโค เสฏฺโฐ นามาติ อตฺโถ. อถ วา ทุลฺลภปาตุ ภาวโต อจฺฉริยมนุสฺสภาวโต พหุชนหิตสุขาวหโต อทุติยอสหายาทิภาวโต จ ภควา โลเก อคฺโค เสฏฺโฐ นามาติ อตฺโถ. วุตฺตญฺหิ องฺคุตฺตรปาฬิยํ ‘‘ยาวตา ภิกฺขเว สตฺตา อปทา วา ทฺวิปทา [Pg.65] วา จตุปฺปทา วา พหุปฺปทา วา, ตถาคโต เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติ. อคฺคสฺส ภาโว อคฺคตํ. ตํ ปน คตนฺติเอตสฺส กมฺมปทํ. คตนฺติ ปตฺตํ, ปาปุณนฺตนฺติ อตฺโถ.

‘Aggataṃ’ có nghĩa là trạng thái tối thượng (seṭṭhabhāvaṃ) giữa tất cả chúng sanh (sabbasattānaṃ). Ở đây, từ ‘agga’ được thấy với các nghĩa: ban đầu (ādi), đỉnh/chóp (koṭi), phần (koṭṭhāsa), và bậc tối thượng (seṭṭha). Chẳng hạn, nó được thấy với nghĩa ‘ban đầu’ trong câu ‘ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gataṃ’ (kể từ hôm nay, con xin trọn đời quy y...). Với nghĩa ‘đỉnh/chóp’ trong câu ‘teneva aṅgulaggena taṃ aṅgulaggaṃ parāmaseyya’ (với đầu ngón tay ấy, người ấy nên chạm vào đầu ngón tay kia). Với nghĩa ‘phần’ trong câu ‘anujānāmi bhikkhave vihāraggena vā pariveṇaggena vā bhājetuṃ’ (này các Tỳ-khưu, Ta cho phép chia theo phần tịnh xá hay phần liêu phòng). Với nghĩa ‘bậc tối thượng’ trong câu ‘aggo hamasmi lokassa’ (Ta là bậc tối thượng trong thế gian). Ở đây cũng vậy, nên hiểu theo nghĩa ấy (tức là bậc tối thượng). ‘Aggo’ là người đạt đến, chứng được (ajati gacchati) trạng thái tối thượng của chư thiên và nhân loại (devamanussānaṃ seṭṭhabhāvaṃ), tức là Đức Phật. Nghĩa là, ‘aggo’ được gọi là ‘seṭṭho’ (tối thượng) vì Ngài là vô song, vì Ngài đặc biệt do các phẩm hạnh, và vì Ngài không ai sánh bằng. Hoặc, Đức Thế Tôn được gọi là ‘aggo’, ‘seṭṭho’ trong thế gian vì sự xuất hiện hiếm có, vì bản chất con người kỳ diệu, vì mang lại lợi ích và hạnh phúc cho nhiều người, và vì Ngài là độc nhất vô nhị, không có người đồng hành. Như đã được nói trong Tăng Chi Bộ Kinh: ‘Này các Tỳ-khưu, trong tất cả chúng sanh, không chân, hai chân, bốn chân, hay nhiều chân, Như Lai được tuyên bố là bậc tối thượng trong số ấy’. ‘Aggataṃ’ là trạng thái của bậc tối thượng (agga). Và đó là đối tượng của từ ‘gataṃ’. ‘Gataṃ’ có nghĩa là đã đạt đến (pattaṃ), đã chứng được (pāpuṇantaṃ).

ติโลกนาถนฺติ กามรูปอรูปสงฺขตานํ ติณฺณํ โลกานํ ปฏิสรณํ. เอตฺถ จ โลกสทฺทสฺส อตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. ตโย โลกา ติโลกา. นาถสทฺโท ปน นิปฺผนฺนานิปฺผนฺนวเสน ทุวิโธ โหติ. ตตฺถ อนิปฺผนฺนนาถสทฺโท ปฏิสรณตฺโถ โหติ สงฺเกตวเสน. ตถา หิ วุตฺตํ อฏฺฐกถายํ ‘‘สงฺเกตวจนํ สจฺจํ, โลกสมฺมุติการณ’’นฺติ. ติโลกานํ นาโถ ปฏิสรโณติ ติโลกนาโถ, พุทฺโธ. สพฺพานตฺถปริหาร ปุพฺพงฺคมาย นิรวเสสหิตสุขวิธานตปฺปรายนิรติสยาย ปโยคสมฺปตฺติยา จ สเทวมนุสฺสาย ปชาย อจฺจนฺตุปการิตาย อปริมิตนิรุปมปฺปภาวคุณวิเสสสมงฺคิตาย จ สพฺพสตฺตุตฺตโม ภควา อปริมาณาสุ โลกธาตูสุ อปริมาณานํ สตฺตานํ เอกปฏิสรโณ นามาติ อตฺโถ.

‘Tilokanāthaṃ’ có nghĩa là nơi nương tựa (paṭisaraṇaṃ) của ba cõi (tiṇṇaṃ lokānaṃ) được gọi là cõi dục, cõi sắc, và cõi vô sắc. Ở đây, ý nghĩa của từ ‘loka’ đã được giải thích ở dưới. ‘Tilokā’ là ba cõi. Từ ‘nātha’ có hai loại: loại phái sinh (nipphanna) và không phái sinh (anipphanna). Trong đó, từ ‘nātha’ không phái sinh có nghĩa là ‘nơi nương tựa’ theo quy ước. Như đã được nói trong Chú giải: ‘Lời nói quy ước là sự thật, là nguyên nhân của sự đồng thuận thế gian’. ‘Tilokanātho’ là nơi nương tựa của ba cõi (tilokānaṃ nātho paṭisaraṇo), tức là Đức Phật. Nghĩa là: Đức Thế Tôn, bậc tối thượng của tất cả chúng sanh, được gọi là nơi nương tựa duy nhất cho vô lượng chúng sanh trong vô lượng thế giới, bởi vì Ngài là người giúp đỡ tuyệt đối cho chúng sanh bao gồm cả chư thiên và nhân loại, thông qua sự thành tựu viên mãn về nỗ lực, một nỗ lực vô song, được khởi đầu bằng việc loại bỏ mọi điều bất lợi và chuyên tâm mang lại lợi ích và hạnh phúc trọn vẹn, và bởi vì Ngài được phú bẩm những phẩm chất đặc biệt với uy lực vô lượng, không thể so sánh.

นิปฺผนฺนนาถสทฺโท ปน ยาจเน, อุปตาเป, อิสฺสริเย, อาสีเส จาติ จตูสฺวตฺเถสุ วตฺตติ. ตตฺถ ยาจเน นาถติ ยาจตีติ นาโถ, พุทฺโธ. นาถธาตุ อ. โส ปน เวเนยฺยสตฺเต อตฺตโน หิตกรเณ ยาจิตฺวาปิ นิโยเชตีติ อตฺโถ. อถ วา ภควา สาธุ ภิกฺขเว ภิกฺขุ กาเลน กาลํ อตฺตสมฺปตฺตึ ปจฺจเวกฺเขยฺยาติอาทินา สตฺตานํ ตํ ตํ หิตปฏิปตฺตึ ยาจิตฺวาปิ กรุณาย สมุสฺสาหิโต เต ตตฺถ นิโยเชติ. ตสฺมา นาโถ นามาติ อตฺโถ. อุปตาเป นาถติ เวเนยฺยคเต กิเลเส อุปตาเปตีติ นาโถ, พุทฺโธ. ธมฺมเทสนาย เวเนยฺยสนฺตาเน กิเลเส วิทฺธํสาเปตีติ อตฺโถ. อิสฺสริเย นาถติ อิสฺสริยติ สตฺเตติ นาโถ. ปรเมน ปน [Pg.66] จิตฺติสฺสริเยน สมนฺนาคโต ภควา สพฺพสตฺเต ธมฺเมน อิสติ อภิภวตีติ อตฺโถ. อาสีเส ปน นาถติ อาสีสตีติ นาโถ. เวเนยฺยานํ หิตสุขํ เมตฺตาย นวเสน ปตฺเถตีติ อตฺโถ. ติโลกานํ นาโถ ติโลกนาโถ, พุทฺโธ. ตํ ติโลกนาถํ.

Còn từ ‘nātha’ phái sinh được dùng trong bốn nghĩa: thỉnh cầu (yācana), áp chế (upatāpa), quyền uy (issariya), và mong ước (āsīsa). Trong đó, với nghĩa ‘thỉnh cầu’: ‘nāthati’ có nghĩa là ‘yācati’ (vị ấy thỉnh cầu), nên Ngài là ‘nātho’, tức là Đức Phật. Căn tự là ‘nāth’. Nghĩa là, sau khi thỉnh cầu, Ngài hướng chúng sanh cần được giáo hóa vào việc thực hành điều lợi ích cho chính họ. Hoặc, Đức Thế Tôn, sau khi thỉnh cầu chúng sanh thực hành các pháp lợi ích bằng những lời như ‘Lành thay, này các Tỳ-khưu, một vị Tỳ-khưu nên thường xuyên quán xét sự thành tựu của mình’, và được thúc đẩy bởi lòng bi mẫn, Ngài hướng họ vào việc ấy. Do đó, Ngài được gọi là ‘nātho’. Với nghĩa ‘áp chế’: ‘nāthati’ có nghĩa là ‘veneyyagate kilese upatāpeti’ (vị ấy áp chế các phiền não của chúng sanh cần được giáo hóa), nên Ngài là ‘nātho’, tức là Đức Phật. Nghĩa là, bằng cách thuyết giảng Chánh pháp, Ngài làm cho các phiền não trong tâm của chúng sanh cần được giáo hóa bị tiêu diệt. Với nghĩa ‘quyền uy’: ‘nāthati’ có nghĩa là ‘issariyati satteti nātho’. Đức Thế Tôn, người sở hữu quyền năng tối thượng về tâm, cai quản và vượt trên tất cả chúng sanh bằng Chánh pháp. Với nghĩa ‘mong ước’: ‘nāthati’ có nghĩa là ‘āsīsati’ (vị ấy mong ước), nên Ngài là ‘nātho’. Nghĩa là, Ngài mong cầu lợi ích và hạnh phúc cho chúng sanh cần được giáo hóa với tâm từ. ‘Tilokanātho’ là ‘nātha’ của ba cõi (tilokānaṃ nātho), tức là Đức Phật. (Con xin đảnh lễ) Ngài, vị ‘nātha’ của ba cõi ấy.

สุสมาหิตนฺติ ลาภาลาภาทิโลกธมฺเมหิ อจล มานตฺตา สุนฺทรสมาธิวนฺตํ. สํสมํ อาธิยติ เอการมฺมเณ สมฺปยุตฺตธมฺเม ฐเปติ เอเตนาติ สมาธิ. สํปุพฺพ ธา ธาตุ อิ. สุนฺทโร ปสตฺโถ วา สมาธิ สุสมาธิ. ตํ อสฺส อตฺถีติ สุสมาหิโต, พุทฺโธ. อสฺสถฺยตฺเถ โต. ปพฺพโตติอาทีสุ วิย. ธสฺส โห. จตูหิ ทิสาหิ อาคเตหิ วาเตหิ อจลมาโน มหาเมรุปพฺพโต วิย ภควา ลาภาลาภาทิโลกธมฺเมหิ จ มิจฺฉาวาท วาเตหิ จ อจลมาเนน สมาธินา สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. ตํ สุสมาหิตํ.

‘Susamāhitaṃ’ có nghĩa là người có định tâm tốt đẹp (sundarasamādhivantaṃ) vì không bị lay chuyển (acalamānattā) bởi các pháp thế gian như được và mất v.v... (lābhālābhādi-lokadhammehi). ‘Samādhi’ là trạng thái được đặt vào một cách vững vàng (saṃsamaṃ ādhiyati), hoặc là cái mà nhờ đó các pháp tương ưng được đặt vào một đối tượng duy nhất (ekārammaṇe sampayuttadhamme ṭhapeti etena). Căn tự là ‘dhā’ với tiếp đầu ngữ ‘saṃ’. ‘Susamādhi’ là định tốt đẹp hoặc thù thắng (sundaro pasattho vā samādhi). ‘Susamāhito’ là người có được định ấy (taṃ assa atthi), tức là Đức Phật. Hậu tố ‘to’ có nghĩa là ‘sở hữu’. Giống như trong từ ‘pabbato’ v.v... ‘Dh’ biến thành ‘h’. Nghĩa là: Giống như núi Tu-di không bị lay chuyển bởi gió từ bốn phương thổi đến, Đức Thế Tôn cũng vậy, Ngài sở hữu định tâm không bị lay chuyển bởi các pháp thế gian như được và mất, và bởi những ngọn gió của tà kiến. (Con xin đảnh lễ) Ngài, người có định tâm vững vàng ấy.

หิตนฺติ มนุสฺสเทวพฺรหฺมสงฺขาตานํ สพฺพสตฺตานํ ปโยชน ธาเรนฺตํ. การณานุรูปํ หิโนติ ปวตฺตตีติ หิตํ, ปโยชนํ. หิธาตุ คติยํ ต. ตํ ธาเรตีติ หิโต, พุทฺโธ. กิตนฺต สมาโสยํ. หิตธรนฺติ วตฺตพฺเพ ฉนฺทานุรกฺขณตฺถาย อุตฺตร ปทโลเปน หิตนฺติ วตฺตพฺพํ. ยถา สมชฺชนี ปทีโปติ. อถ วา ทุกฺขํ หึสตีติ หิตํ. หึสธาตุ หึสายํ ตปจฺจโย. ยถา จ พฺยาธิยา โอสมํ โรคีนํ หิตนฺติ วุจฺจติ, เอวํ ทุกฺขหนนโต หิตํ นาม โหติ. สุขํ วิทธาตีติ วา หิตํ. ธาธาตุ ธารเณ ต. ยถา จ รุธิรมํสาทิ ธาตุ วฑฺฒนํ รสายตนํ กิสฺสานํ หิตนฺติ วุจฺจติ, เอวํ สุขวหนโต หิตนฺติ วุจฺจติ. ปโยชนํ ตํ ธาเรตีติ หิโต, พุทฺโธ. โส ปน ธมฺมเทสนาย เวเนยฺยชนานํ ทุกฺขาปนยนมฺปิ ญาณปริปาจนมฺปิ กตฺวา โลกิยโลกุตฺตรหิตสุขํ ธาเรตีติ วุตฺตํ โหติ. ตํ หิตํ.

Hitanti (Vị mang lại lợi ích) là vị mang lại lợi ích cho tất cả chúng sanh được gọi là người, trời, và Phạm thiên. Hitaṃ, tức là lợi ích, là điều diễn tiến, xảy ra phù hợp với nguyên nhân. Căn 'hi' có nghĩa là đi tới, tiếp vĩ ngữ 'ta'. Vị mang lại điều ấy (lợi ích) là hito, tức là đức Phật. Đây là một hợp từ của danh từ phái sinh. Đáng lẽ phải nói là 'hitadharaṃ' (vị mang lại lợi ích), nhưng để giữ vần điệu, từ cuối đã được lược bỏ và nói là 'hitaṃ'. Giống như (câu) 'samajjanī padīpo'. Hoặc là, 'hitaṃ' là điều hủy diệt khổ đau. Căn 'hiṃs' có nghĩa là hủy diệt, tiếp vĩ ngữ 'ta'. Giống như thuốc chữa bệnh được gọi là 'hitaṃ' (có lợi) cho người bệnh, cũng vậy, vì diệt trừ khổ đau nên được gọi là 'hitaṃ'. Hoặc là, 'hitaṃ' là điều mang lại an lạc. Căn 'dhā' có nghĩa là mang giữ, tiếp vĩ ngữ 'ta'. Giống như thuốc bổ làm tăng trưởng các yếu tố như máu, thịt... được gọi là 'hitaṃ' (có lợi) cho người gầy yếu, cũng vậy, vì mang lại an lạc nên được gọi là 'hitaṃ'. Vị mang lại lợi ích ấy là hito, tức là đức Phật. Vị ấy, bằng cách thuyết pháp, đã loại trừ khổ đau và làm cho trí tuệ của chúng sanh cần được giáo hóa được thuần thục, do đó được nói là mang lại lợi ích và an lạc thế gian và siêu thế. Đấng mang lại lợi ích ấy.

สมนฺตจกฺขุนฺติ [Pg.67] เอตฺถ จกฺขุ นาม พุทฺธจกฺขุ, ธมฺมจกฺขุ, ญาณ จกฺขุ, สมนฺตจกฺขุ, ทิพฺพจกฺขูติ ปญฺจวิธํ โหติ. ตตฺถ อทฺทสํ โข อหํ ภิกฺขเว พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โวโลเกนฺโตติ อิทํ พุทฺธจกฺขุ นาม. วิรชํ วีตมลํ ธมฺมจกฺขุนฺติ อิทํ เหฏฺฐิมมคฺคตฺต ยสงฺขาตํ ธมฺมจกฺขุ นาม. จกฺขุํ อุทปาทีติ อิทํ ญาณจกฺขุ นาม. สมนฺตจกฺขุ วุจฺจติ สพฺพญฺญุตญาณนฺติ อิทํ สมนฺตจกฺขุ นาม. อทฺทสํ โข อหํ ภิกฺขเว ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธนาติ อิทํ ทิพฺพจกฺขุ นาม. อิธ ปน สมนฺตจกฺขุ อธิปฺเปตํ. ปริสมนฺตโต สพฺพเญยฺยธมฺมํ ปสฺสนฺตํ สพฺพญฺญุตญาณวนฺตนฺติ อตฺโถ. อยํ ปเนตฺถ วจนตฺโถ. สมนฺตโต สพฺพเญยฺยธมฺมํ จกฺขติ ปสฺสตีติ สมนฺตจกฺขุ, สพฺพญฺญุตญาณํ. จกฺขธาตุ อุ. เตน วุตฺตํ มหานิทฺเทสปาฬิยํ ‘‘สมนฺตจกฺขุ วุจฺจติ สพฺพญฺญุตญาณ’’นฺติ. สมนฺตจกฺขุ อสฺส อตฺถีติ สมนฺตจกฺขุ, พุทฺโธ. วุตฺตญฺเหตํ ปฏิสมฺภิทามคฺเค –

Trong từ 'samantacakkhuṃ' này, 'cakkhu' (mắt) có năm loại: Phật nhãn, Pháp nhãn, Tuệ nhãn, Toàn nhãn, và Thiên nhãn. Trong đó, câu 'Này các Tỳ khưu, Ta đã thấy, đã quán sát thế gian bằng Phật nhãn' đây là Phật nhãn. Câu 'Pháp nhãn không còn bụi bặm, không còn cấu uế' đây là Pháp nhãn, được gọi là ba đạo quả thấp hơn. Câu 'Nhãn đã sanh khởi' đây là Tuệ nhãn. Câu 'Toàn nhãn được gọi là Toàn giác trí' đây là Toàn nhãn. Câu 'Này các Tỳ khưu, Ta đã thấy bằng thiên nhãn thanh tịnh' đây là Thiên nhãn. Tuy nhiên, ở đây, Toàn nhãn được đề cập đến. Nghĩa là vị có Toàn giác trí, thấy tất cả các pháp cần biết một cách toàn diện. Đây là ngữ nghĩa của từ. Thấy, biết tất cả các pháp cần biết một cách toàn diện, đó là Toàn nhãn, tức Toàn giác trí. Căn 'cakkh', tiếp vĩ ngữ 'u'. Do đó, trong kinh Đại Phân Tích có nói: 'Toàn nhãn được gọi là Toàn giác trí'. Vị có Toàn nhãn là samantacakkhu, tức là đức Phật. Điều này đã được nói trong Vô Ngại Giải Đạo –

‘‘น ตสฺส อทฺทิฏฺฐมิธตฺถิ กิญฺจิ,อโถ อวิญฺญาตมชานิตพฺพํ;

สพฺพํ อภิญฺญาสิ ยทตฺถิ เนยฺยํ,ตถาคโต เตน สมนฺตจกฺขู’’ติ.

“Đối với Ngài, không có gì ở đây là không thấy, cũng không có gì không biết, không thể biết; tất cả những gì cần biết, Ngài đã thắng tri, do đó, Như Lai là bậc Toàn nhãn.”

ตสฺสตฺโถ. ตสฺส ตถาคตสฺส อทฺทิฏฺฐํ อปสฺสนฺตํ กิญฺจิ ธมฺมชาตํ อิธโลเก น อตฺถิ. อโถ อวิญฺญาตํ อวิทิตํ อปากฏํ วา อชานิตพฺพํ ธมฺมชาตํ น อตฺถิ. เนยฺยํ ญาตพฺพํ ยํ ธมฺมชาตํ อตฺถิ. สพฺพํ ตํ ธมฺมชาตํ ตถาคโต อภิญฺญาสิ ปฏิวิชฺฌิ. เตน ตสฺมา ตถาคโต สมนฺตจกฺขุ นามาติ. ตํ สมนฺตจกฺขุํ.

Nghĩa của câu kệ đó là: Đối với đức Như Lai ấy, không có bất kỳ pháp nào ở thế gian này mà Ngài không thấy. Cũng không có pháp nào không được biết, không được nhận ra, không rõ ràng, hoặc không thể biết. Pháp nào cần phải biết, có thể biết, tất cả các pháp ấy, đức Như Lai đã thắng tri, đã chứng ngộ. Vì lý do đó, đức Như Lai được gọi là bậc Toàn nhãn. Đấng Toàn nhãn ấy.

ปณมามิ ตํมิตนฺติ เอตฺถ ปณมามิ ตํ อมิตนฺติ ปทจฺเฉโท. อมิตํ ตํ พุทฺธํ อหํ ปณมามีติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถ อมิตนฺติ อปริเมยฺยํ ญาเณน อปริจฺฉินฺนํ วา, สีลสมาธิ ปญฺญาทิคุณวนฺตํ. อมิตพฺพํ ญาเณน อปริจฺฉินฺทิตพฺพนฺติ วา อมิตํ, สีลาทิคุณํ. นปุพฺพ มาธาตุ ปริมาเณ ต. ตํ อสฺส อตฺถีติ [Pg.68] อมิโต, พุทฺโธ. ยถา หิ มหาสมุทฺเท น สุกรํ อุทกสฺส ปมาณํ คเณตุํ เอตฺตกานิ อุทกาฬฺหกานีติ วา, เอตฺตกานิ อุทกาฬฺหกสตานีติ วา, เอตฺตกานิ อุทกาฬฺหกสหสฺสานีติ วา, เอตฺตกานิ อุทกาฬฺหกสตสหสฺสานีติ วาติ. อถ โข อสงฺขฺเยยฺโย อปฺปเมยฺโย มหาอุทกกฺขนฺโธตฺเวว สงฺขฺยํ คจฺฉติ, เอวเมว พุทฺธสฺส น สุกรํ สีลาทิคุณสฺส ปมาณํ คเณตุํ เอตฺตกํ สีลคุณํ, เอตฺตโก สมาธิคุโณ, เอตฺตกา ปญฺญาคุณาติอาทินาติ. อถ โข อสงฺขฺเยยฺโย อปฺปเมยฺโย มหาคุณกฺขนฺโธตฺเวว สงฺขฺยํ คจฺฉติ. เตนวุตฺตํ อปทานปาฬิยํ –

Trong từ 'paṇamāmi taṃmitaṃ', phân tích thành 'paṇamāmi taṃ amitaṃ'. Mối liên hệ là: 'Con xin đảnh lễ đức Phật ấy, bậc Vô lượng'. Trong đó, 'amitaṃ' (vô lượng) có nghĩa là không thể đo lường, không thể giới hạn bởi trí tuệ, là vị có các đức hạnh như giới, định, tuệ. Hoặc 'amitaṃ' là các đức hạnh như giới... không thể đo lường, không thể giới hạn bởi trí tuệ. Tiền tố 'na', căn 'mā' có nghĩa là đo lường, tiếp vĩ ngữ 'ta'. Vị có điều đó (vô lượng) là amito, tức là đức Phật. Ví như trong đại dương, thật không dễ để đo lường lượng nước, rằng có bao nhiêu āḷhaka nước, hay bao nhiêu trăm āḷhaka nước, hay bao nhiêu ngàn āḷhaka nước, hay bao nhiêu trăm ngàn āḷhaka nước. Mà chỉ được tính là một khối nước lớn không thể đếm, không thể lường. Cũng vậy, thật không dễ để đo lường các đức hạnh như giới của đức Phật, rằng có bao nhiêu giới đức, bao nhiêu định đức, bao nhiêu tuệ đức, v.v. Mà chỉ được tính là một khối đức hạnh lớn không thể đếm, không thể lường. Do đó, trong Thánh nhân ký sự có nói –

‘‘พุทฺโธปิ พุทฺธสฺส ภเณยฺย วณฺณํ,กปฺปมฺปิ เจ อญฺญมภาสมาโน;

ขีเยถ กปฺโป จิรทีฆมนฺตเร,วณฺโณ น ขีเยถ ตถาคตาน’’นฺติ จ.

“Dù một vị Phật tán thán một vị Phật khác, suốt một kiếp mà không nói lời nào khác; kiếp ấy sẽ qua đi trong khoảng thời gian dài lâu, nhưng lời tán thán các đấng Như Lai không cạn kiệt.”

‘‘อสงฺขฺเยยฺยานิ นามานิ, สคุเณน มเหสิโน;

คุเณน นามมุทฺเธยฺยํ, อปิ นามสหสฺสโต’’ติ จ.

“Vô số danh hiệu của bậc Đại Sĩ, cùng với đức hạnh của Ngài; với đức hạnh, danh hiệu được rút ra, dù từ ngàn danh hiệu.”

เตน พุทฺธํ อมิตนฺติ โถเมตีติ.

Do đó, Ngài tán thán đức Phật là bậc Vô lượng.

อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. ทยาลยํ มหากรุณาย เมตฺตาย อาธารํ. สพฺพธิ สพฺพสฺมึ อตฺตภาเว, ทุกฺกรํ ทุกฺเขน กริตพฺพํ ปญฺจมหาปริจฺจาคาทิกมฺมํ กรํ กโรนฺตํ, ภวณฺณวาติกฺกมํ ติภวสงฺขาตสมุทฺทโต อติกฺกนฺตํ, อคฺคตํ สพฺพสตฺตานํ เสฏฺฐภาวํ, คตํ ปตฺตํ, ติโลกนาถํ กามรูป อรูปสงฺขาตสฺส ติโลกสฺส ปฏิสรณํ, สุสมาหิตํ สุนฺทร สมาธิวนฺตํ, หิตํ สพฺพสตฺตานํ โลกิยโลกุตฺตรสงฺขาตํ อตฺถธารณํ, สมนฺตจกฺขุํ ปริสมนฺตโต สพฺพเญยฺยธมฺมํ ปสฺสนฺตํ สพฺพญฺญุตญาณวนฺตํ, อมิตํ อปริเมยฺยํ สีลาทิคุณวนฺตํ, ตํ พุทฺธํ อหํ ปณมามิ วนฺทามีติ.

Đây là phần giải thích tóm tắt. Dayālayaṃ (Nơi nương tựa của lòng bi mẫn), là nền tảng của đại bi và từ. Sabbadhi (Trong mọi nơi), trong mọi thân phận, dukkaraṃ karaṃ (vị làm việc khó làm), đã làm và đang làm những việc khó làm, những hành động như năm đại thí. Bhavaṇṇavātikkamaṃ (vị vượt qua biển hữu), đã vượt qua biển cả tam giới. Aggataṃ gataṃ (vị đạt đến địa vị tối thượng), đã đi đến, đã đạt được địa vị tối thượng của tất cả chúng sanh. Tilokanāthaṃ (vị Hộ trì ba cõi), là nơi nương tựa của ba cõi được gọi là Dục giới, Sắc giới, và Vô sắc giới. Susamāhitaṃ (vị có định tâm tốt đẹp), vị có định tâm tốt đẹp. Hitaṃ (vị mang lại lợi ích), vị mang lại lợi ích thế gian và siêu thế cho tất cả chúng sanh. Samantacakkhuṃ (bậc Toàn nhãn), vị có Toàn giác trí, thấy tất cả các pháp cần biết một cách toàn diện. Amitaṃ (bậc Vô lượng), vị có các đức hạnh như giới... không thể đo lường. Taṃ buddhaṃ ahaṃ paṇamāmi (con xin đảnh lễ đức Phật ấy), con xin đảnh lễ, kính lạy đức Phật ấy.

อฏฺฐมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

Phần giải thích kệ đảnh lễ thứ tám đã hoàn tất.

๙.

ตหึ [Pg.69] ตหึ ปารมิสญฺจยํ จยํ,คตํ คตํ สพฺภิ สุขปฺปทํ ปทํ;

นรานรานํ สุขสมฺภวํ ภวํ,นมานมานํ ชินปุงฺควํ ควํ.

Ở nơi này nơi kia, Ngài đã tích lũy các Ba-la-mật, đã đi đến, đã đạt được trạng thái mang lại an lạc cho các bậc thiện nhân; là sự hiện hữu mang lại an lạc cho người và không phải người, con xin đảnh lễ bậc Chiến Thắng Tối Thượng, người đã tìm cầu (sự giác ngộ).

๙. เอวํ อฏฺฐมคาถาย พุทฺธํ วนฺทิตฺวา อิทานิ ปารมิสญฺจยํ จยนฺตฺยาทีหิ ปญฺจหิ คุเณหิ โถมิตฺวา วนฺทิตุกาโม ตหึ ตหึ ปารมิสญฺจยํจยนฺตฺยาทิคาถมาห. อยํ ปน ชตชร คเณหิ ยุตฺตตฺตา ทฺวาทสกฺขเรหิ ลกฺขิตา สพฺพปาทาทฺยนฺตยมกา วํสฏฺฐคาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ วุตฺโตทเย ‘‘วทนฺติ วํสฏฺฐมิทํ ชตา ชรา’’ติ. ตสฺสตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว.

9. Như vậy, sau khi đã đảnh lễ đức Phật bằng bài kệ thứ tám, bây giờ muốn tán thán và đảnh lễ Ngài bằng năm đức tánh bắt đầu bằng câu "pāramisañcayaṃ cayanti" (người đã tích lũy các pháp ba-la-mật), nên đã nói lên bài kệ bắt đầu bằng "tahiṃ tahiṃ pāramisañcayaṃcayanti". Cần phải hiểu rằng bài kệ này, do được kết hợp với các nhóm (gaṇa) ja-ta-ja-ra, được đánh dấu bằng mười hai âm tiết, và có phép trùng điệp ở đầu và cuối mỗi câu, nên được gọi là kệ Vaṃsaṭṭha. Thật vậy, trong sách Vuttodaya có nói: "Họ gọi đây là Vaṃsaṭṭha, (có các nhóm) ja-ta-ja-ra". Ý nghĩa của câu này đã được giải thích ở dưới.

ตตฺถ ตหึ ตหินฺติ ตสฺมึ ตสฺมึ ภเว อตฺตภาเว วา, พุทฺธวรํ ปณิธานโต ปฏฺฐาย เตสุ เตสุ ภเวสุ อตฺตภาเวสุ วาติ อตฺโถ. ปารมิสญฺจยนฺติ ทานาทิปา รมีนํ สมูหํ. เอตฺถ จ ปารมี นาม ทานสีลเนกฺขมฺมปญฺญา วีริย ขนฺติสจฺจอธิฏฺฐานเมตฺตาอุเปกฺขาวเสน ทสวิธา โหติ. วุตฺตญฺจ พุทฺธวํเส –

Trong đó, "tahiṃ tahiṃ" (nơi này nơi kia) có nghĩa là trong kiếp sống này hay kiếp sống kia, hoặc trong thân mạng này hay thân mạng kia. Ý nghĩa là, kể từ khi phát nguyện thành bậc Phật Toàn Giác, trong các kiếp sống và các thân mạng ấy. "Pāramisañcayaṃ" (sự tích lũy các pháp ba-la-mật) là sự tập hợp các pháp ba-la-mật như bố thí v.v. Ở đây, ba-la-mật (pāramī) có mười loại, gồm: bố thí, trì giới, xuất gia, trí tuệ, tinh tấn, nhẫn nại, chân thật, quyết định, tâm từ, và tâm xả. Điều này đã được nói trong kinh Phật Sử (Buddhavaṃsa):

‘‘ทานํ สีลญฺจ เนกฺขมฺมํ, ปญฺญา วีริเยน ปญฺจมํ;

ขนฺติสจฺจมธิฏฺฐานํ, เมตฺตุเปกฺขาติ เต ทสา’’ติ.

"Bố thí, trì giới và xuất gia, trí tuệ cùng với tinh tấn là thứ năm; Nhẫn nại, chân thật, quyết định, tâm từ và tâm xả, đó là mười pháp."

อยํ ปน ปารมีสทฺทสฺส วจนตฺโถ. ทานสีลาทิคุณ วิเสสโยเคน สตฺตุตฺตมตาย มหาโพธิสตฺโต ปรโม. ตสฺส อยํ ภาโว กมฺมนฺติ วา ปารมี, ทานาทิ กฺริยาว ลพฺภติ. สนฺตกภาวกมฺมตทฺธิเต ณปจฺจโย. อิตฺถิลิงฺคโชตก อีปจฺจโย จ. อถ วา ทานาทีนิ ปูเรตีติ ปรโม. ทานาทิคุณานํ ปูรโก ปาลโก จ โพธิสตฺโต. ปูรธาตุ อมปจฺจโย. ปเร สตฺเต มวติ อตฺตนิ พนฺธติ คุณวิเสสโยเคนาติ วา ปรโม, โพธิสตฺโต. ปรสทฺทูปปท มุธาตุ พนฺธเน กฺวิ. ปรํ อติเรกํ มชฺชติ กิเลสมลโตติ วา ปรโม. ปรสทฺทูป ปท [Pg.70] มชฺชธาตุ สํสุทฺธิยํ กฺวิ. ปรสทฺโท อติเรกตฺโถ. ปรํ เสฏฺฐํ นิพฺพานํ วิเสเสน มยติ คจฺฉตีติ วา ปรโม. ปรสทฺทูปปท มยธาตุ คติยํ กฺวิ. ธาตฺวนฺตโลโป. ปร สทฺโท เสฏฺฐตฺโถ. ปรํ โลกํ ปมาณภูเตน ญาณ วิเสเสน อิธโลกมิว มุนาติ ปริจฺฉินฺทตีติ วา ปรโม. ปรสทฺทูป ปท มุนธาตุ ปริจฺฉินฺทเน กฺวิ. ปรํ อติ วิย สีลาทิคุณคณํ อตฺตโน สนฺตาเน มิโนติ ปกฺขิปตีติ วา ปรโม. ปรสทฺทูปปท มิธาตุ ปกฺขิปเน กฺวิ. ปรสทฺโท อติเรกวาจโก. ปรํ อตฺตภูตธมฺมกายโต อญฺญํ ปฏิปกฺขํ วา ตทนตฺถกรํ กิเลสโจรคณํ มินาติ หึสตีติ วา ปรโม, มหาโพธิสตฺโต. ปรสทฺทูปปท มิธาตุ หึสายํ กฺวิ. ปรสทฺโท อญฺญวาจโก, ปฏิปกฺขวาจโก วา. ปรมสฺส อยนฺติอาทินา วุตฺตนเยน ปารมีติ. อปิ จ ปาเร นิพฺพาเน มชฺชติ สุชฺฌตีติ ปารมี, มหาโพธิ สตฺโต. สุทฺธกตฺตุสาธโนยํ. ปารสทฺทูปปท มชธาตุ สํสุทฺธิยํ กฺวิ. อี จ. ปาเร นิพฺพาเน สตฺเต มชฺชติ โสเธตีติ วา ปารมี, เหตุกตฺตุสาธโนยํ.

Đây là ý nghĩa từ ngữ của từ "pāramī". Do sự kết hợp với các đức tánh đặc biệt như bố thí, trì giới, v.v., và do sự tối thượng giữa các chúng sanh, vị Đại Bồ-tát là bậc tối thượng (paramo). Trạng thái (bhāvo) hay hành động (kammaṃ) của vị ấy được gọi là "pāramī", tức là hành động bố thí v.v. (Ở đây có) tiếp vị ngữ ṇa trong nghĩa sở hữu, trạng thái, hoặc hành động; và tiếp vị ngữ ī để chỉ giống cái. Hoặc là, vị ấy hoàn thiện (pūreti) các pháp như bố thí (dānādīni), nên gọi là bậc tối thượng (paramo). Vị Bồ-tát là người hoàn thiện và bảo hộ các đức tánh như bố thí. (Từ này được thành lập từ) căn pūr với tiếp vị ngữ ama. Hoặc là, vị ấy dùng các đức tánh đặc biệt để ràng buộc (mavati) các chúng sanh khác (pare satte) vào mình, nên gọi là bậc tối thượng (paramo), tức là vị Bồ-tát. (Từ này được thành lập từ) tiền tố para, căn mu (nghĩa là ràng buộc) với tiếp vị ngữ kvi. Hoặc là, vị ấy tẩy sạch (majjati) một cách triệt để (paraṃ) các vết nhơ phiền não (kilesamala), nên gọi là bậc tối thượng (paramo). (Từ này được thành lập từ) tiền tố para, căn majj (nghĩa là thanh tịnh) với tiếp vị ngữ kvi. Từ para có nghĩa là triệt để. Hoặc là, vị ấy đi đến (mayati) một cách đặc biệt Niết-bàn (nibbānaṃ) tối thượng (paraṃ), nên gọi là bậc tối thượng (paramo). (Từ này được thành lập từ) tiền tố para, căn may (nghĩa là đi) với tiếp vị ngữ kvi. (Có sự) lược bỏ âm cuối của căn. Từ para có nghĩa là tối thượng. Hoặc là, vị ấy thấu triệt (munāti), phân định (paricchindati) thế giới bên kia (paraṃ lokaṃ) bằng trí tuệ đặc biệt làm thước đo, giống như (thấu triệt) thế giới này, nên gọi là bậc tối thượng (paramo). (Từ này được thành lập từ) tiền tố para, căn mun (nghĩa là phân định) với tiếp vị ngữ kvi. Hoặc là, vị ấy đặt vào (minoti), tích lũy (pakkhipati) trong dòng tâm thức của mình một tập hợp các đức tánh như giới hạnh một cách vượt trội (paraṃ), nên gọi là bậc tối thượng (paramo). (Từ này được thành lập từ) tiền tố para, căn mi (nghĩa là đặt vào) với tiếp vị ngữ kvi. Từ para có nghĩa là vượt trội. Hoặc là, vị ấy hủy diệt (mināti), làm hại (hiṃsati) nhóm giặc phiền não (kilesacoragaṇaṃ) gây bất lợi, là cái khác (aññaṃ) hoặc đối nghịch (paṭipakkhaṃ) với pháp thân của mình, nên gọi là bậc tối thượng (paramo), tức là vị Đại Bồ-tát. (Từ này được thành lập từ) tiền tố para, căn mi (nghĩa là làm hại) với tiếp vị ngữ kvi. Từ para có nghĩa là khác hoặc đối nghịch. Theo cách giải thích đã nói "của bậc tối thượng" (paramassa ayaṃ), nên gọi là "pāramī". Hơn nữa, vị ấy được thanh tịnh (majjati sujjhati) ở bờ kia (pāre), tức Niết-bàn, nên gọi là "pāramī", tức là vị Đại Bồ-tát. Đây là cách thành lập từ theo nghĩa chủ động thuần túy. (Từ này được thành lập từ) tiền tố pāra, căn maj (nghĩa là thanh tịnh) với tiếp vị ngữ kvi và ī. Hoặc là, vị ấy làm cho các chúng sanh được thanh tịnh (satte majjati sodheti) ở bờ kia, tức Niết-bàn, nên gọi là "pāramī". Đây là cách thành lập từ theo nghĩa chủ động sai khiến.

ปาเรนิพฺพาเน สตฺเต มวติ พนฺธติ โยเชตีติ วา ปารมี. ปารํ นิพฺพานํ มยติ คจฺฉติ สตฺเต จ มาเยติ คเมติ วา ปารมี. ปารํ นิพฺพานํ ยาถาวโต มุนาติ ปริจฺฉินฺทตีติ วา ปารมี. ปาเร นิพฺพาเน สตฺเต มิโนติ ปกฺขิปตีติ วา ปารมี. มิธาตุ ปกฺขิปเน อี. ปาเร นิพฺพาเน สตฺตานํ มินาติ หึสตีติ วา ปารมี, มหาโพธิสตฺโต. ตสฺส อยํ ภาโว กมฺมนฺติ ทานาทิกฺริยา ปารมีติ. อิมินา วุตฺตนเยน ปารมีสทฺทสฺส วจนตฺโถ เวทิตพฺโพ. กิญฺจาปิ ปน ปารมีสทฺทสฺส นิพฺพจนํ สงฺเขเปน วุตฺตํ. โสตูนํ ปน นิรุตฺตินยโกสลฺลตฺถํ วิตฺถาเรน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

Hoặc là, vị ấy ràng buộc (mavati bandhati), kết nối (yojeti) chúng sanh với Niết-bàn ở bờ kia (pāre), nên gọi là "pāramī". Hoặc là, vị ấy đi đến (mayati gacchati) bờ kia là Niết-bàn (pāraṃ nibbānaṃ) và làm cho chúng sanh đi đến (satte māyeti gameti), nên gọi là "pāramī". Hoặc là, vị ấy thấu triệt (munāti paricchindati) một cách như thật bờ kia là Niết-bàn (pāraṃ nibbānaṃ), nên gọi là "pāramī". Hoặc là, vị ấy đặt (minoti pakkhipati) chúng sanh vào Niết-bàn ở bờ kia (pāre), nên gọi là "pāramī". (Từ) căn mi (nghĩa là đặt vào) với (tiếp vị ngữ) ī. Hoặc là, vị ấy hủy diệt (mināti hiṃsati) (chướng ngại) của chúng sanh ở bờ kia là Niết-bàn (pāre), nên gọi là "pāramī", tức là vị Đại Bồ-tát. Trạng thái hay hành động của vị ấy, tức là hành động bố thí v.v., được gọi là "pāramī". Theo cách đã nói này, ý nghĩa từ ngữ của từ "pāramī" cần được hiểu như vậy. Mặc dù việc giải thích từ "pāramī" đã được nói một cách tóm tắt, nhưng cần phải hiểu rằng nó đã được trình bày chi tiết vì lợi ích cho sự khéo léo về phương pháp từ nguyên của người nghe.

สา ปน ทสปารมี, ทสอุปปารมี, ทสปรมตฺถปารมี จาติ ติวิธา โหติ. ตตฺถ สวิญฺญาณาวิญฺญาณกํ ธนํ ปริจฺจาคํ กตฺวา [Pg.71] ปูริตา โพธิสมฺภารา ทสปารมิโย นาม. หตฺถ ปาท กณฺณ นาสาทิองฺคปจฺจงฺคปริจฺจาคํ กตฺวา ปูริตา โพธิสมฺภารา ทสอุปปารมิโย นาม. ชีวิตินฺทฺริยปริจฺจาคํ กตฺวา ปูริตา โพธิสมฺภารา ทส ปรมตฺถปารมิโย นามาติ. ทานาทิปารมีนํ ปน อตฺโถ จริยปิฏกอฏฺฐกถาทีสุ คเหตพฺโพ. อวยวํ สงฺคหวเสน จยติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ สญฺจโย, สํปุพฺพ จิธาตุ คติยํ ณ. สญฺจิโนติ อวยวนฺติ วา สญฺจโย, สมูโห. ปารมีนํ สญฺจโย สมูโหติ ปารมิสญฺจโย, ตํ ปารมิสญฺจยํ. ตํ ปน จยนฺติ เอตสฺส กมฺมํ. จยนฺติ อุปจิตํ, ปริสมฺภูตนฺติ อตฺโถ. จยติ อุปจินาตีติ จโย, จิยิตฺถ อุปจิยิตฺถาติ วา จโย, พุทฺโธ. จิธาตุ อุปจเย ณ. ตํ จยํ. สพฺภิคตนฺติ สมฺพนฺโธ.

Các pháp ba-la-mật ấy lại có ba loại: mười ba-la-mật, mười thượng ba-la-mật, và mười thắng nghĩa ba-la-mật. Trong đó, các tư lương Bồ-đề được viên mãn do xả thí tài sản hữu tình và vô tình được gọi là mười ba-la-mật. Các tư lương Bồ-đề được viên mãn do xả thí các bộ phận lớn nhỏ của thân thể như tay, chân, tai, mũi v.v. được gọi là mười thượng ba-la-mật. Các tư lương Bồ-đề được viên mãn do xả thí mạng sống được gọi là mười thắng nghĩa ba-la-mật. Ý nghĩa của các pháp ba-la-mật như bố thí v.v. cần được tìm hiểu trong Chú giải Hạnh Tạng (Cariyāpiṭaka-aṭṭhakathā) và các sách khác. "Sañcayo" (sự tích lũy) là cái đi đến, diễn tiến bằng cách thu gom các thành phần; (từ này được thành lập từ) tiền tố saṃ, căn ci (nghĩa là đi) với (tiếp vị ngữ) ṇa. Hoặc "sañcayo" là cái thu gom các thành phần, tức là sự tập hợp (samūho). Sự tích lũy, sự tập hợp các pháp ba-la-mật là "pāramisañcayo"; (trong câu kệ, từ này ở đối cách là) "taṃ pāramisañcayaṃ". Từ này là đối tượng của động từ "cayantaṃ". "Cayantaṃ" có nghĩa là đã được tích lũy, đã được thu gom đầy đủ. "Cayo" là người tích lũy (cayati upacināti), hoặc cái đã được tích lũy (ciyittha upaciyittha), tức là đức Phật. (Từ này được thành lập từ) căn ci (nghĩa là tích lũy) với (tiếp vị ngữ) ṇa. "Taṃ cayaṃ" (vị đã tích lũy ấy). (Từ này) có liên hệ với từ "sabbhigataṃ".

ตตฺถ สพฺภีติ สนฺเตหิ สปฺปุริเสหิ. ราคาทิกิเลเส สเมนฺติ อุปสเมนฺตีติ สนฺตา, สปฺปุริสา. สมุธาตุ อุปสเมต, อนฺตปจฺจโย วา. สนฺเตหีติ วตฺตพฺเพ สฺมาหิสฺมึนํ มฺหา ภิมฺหิวาติ สุตฺเตน หิวิภตฺติยา ภิการํ สนฺตสทฺทสฺส โส เภ โพ จนฺเตติ สุตฺเตน ภกาเร ปเร สนฺตสทฺทสฺส สการํ กตฺวา อนฺเต จ พการาคมํ กตฺวา สพฺภีติ วุตฺตํ. เตหิ สพฺภิ. ตํ ปน คตนฺติ เอตสฺส อวุตฺตกตฺตา. คตนฺติ อุปคมิตพฺพํ. ตญฺหิ เทวมนุสฺเสหิ คมิยติ อุปคมิยติ อุปสงฺกมิยตีติ คโตติ วุจฺจติ. ตํ พุทฺธํ อตฺถกาเมหิ สปฺปุริเสหิ เทวมนุสฺเสหิ สีลาทิอนนฺตคุณิกตฺตา สรณนฺติ อภิมานา ปยิรุปาสิตพฺโพติ วุตฺตํ โหติ. ตํ คตํ. สุขปฺปทํ ปทํ คตนฺติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถ สุขปฺปทนฺติ อจฺจนฺตสุขสฺส ปติฏฺฐานภูตํ. สุขนํ สุขํ, ตสฺส ปชฺชติ ติฏฺฐติ เอตฺถาติ สุขปฺปทํ, นิพฺพานํ. ปทนฺติ นิพฺพานํ. ตญฺหิ พุทฺธาทีหิ อริเยหิ ปชฺชิยติ คมิยตีติ ปทนฺติ วุจฺจติ. คตนฺติ อคมินฺติ คโต, พุทฺโธ. ทุกฺขาทิอสมฺมิสฺสสฺส เอกนฺตสุขสฺส ปติฏฺฐานภูตํ นิพฺพานํ อารมฺมณกรณวเสน อปาปุณินฺติ วุตฺตํ โหติ. ตํ คตํ.

Trong đó, `sabbhi` (bởi các bậc thiện trí) là `santehi sappurisehi` (bởi các bậc thánh, bởi các bậc chân nhân). Các vị làm cho lắng dịu, làm cho an tịnh các phiền não như tham ái, v.v... nên được gọi là `santā` (bậc thánh), `sappurisā` (bậc chân nhân). Căn `samu` có nghĩa là an tịnh, hoặc là tiếp vị ngữ `anta`. Khi đáng lẽ phải nói là `santehi`, theo quy tắc `smāhismiṃnaṃ mhā bhimhivāti`, biến cách `hi` được đổi thành `bhi`. Sau đó, theo quy tắc `santassa so bhe bo cante`, khi có `bha` theo sau, `sa` của `santa` được tạo thành, và ở cuối, phụ âm `ba` được thêm vào, nên được nói là `sabbhi`. `Tehi sabbhi` (bởi các bậc thiện trí ấy). Còn từ `gataṃ` (đã đến) này là đối cách chưa được nói đến. `Gataṃ` có nghĩa là cần được đến gần. Vì rằng nơi ấy được chư thiên và loài người đi đến, đến gần, thân cận, nên được gọi là `gato`. Điều này có nghĩa là: Đức Phật ấy, do có vô số đức hạnh như giới hạnh, v.v..., cần được các bậc chân nhân, chư thiên và loài người mong cầu lợi ích, tôn kính xem là nơi nương tựa và phụng sự. Đó là `taṃ gataṃ` (đã đến nơi ấy). `Sukhappadaṃ padaṃ gataṃ` (đã đạt đến trạng thái mang lại an lạc) là sự liên kết. Trong đó, `sukhappadaṃ` (mang lại an lạc) là nền tảng của hạnh phúc tuyệt đối. An lạc của các sự an lạc; nơi mà nó đi đến, an trú, đó là `sukhappadaṃ`, tức là Niết-bàn. `Padaṃ` (trạng thái) là Niết-bàn. Vì rằng nơi ấy được các bậc Thánh như chư Phật, v.v... đi đến, đạt đến, nên được gọi là `padaṃ`. `Gataṃ` (đã đạt được) có nghĩa là `agami` (đã đi đến), `gato` (người đã đến), tức là Đức Phật. Điều này có nghĩa là: Ngài đã đạt đến Niết-bàn, nền tảng của hạnh phúc thuần túy không pha tạp khổ đau, v.v..., bằng cách lấy đó làm đối tượng. Đó là `taṃ gataṃ`.

นรานรานนฺติ [Pg.72] นรอนรานนฺติ ปทจฺเฉโท. มนุสฺสเทวานนฺติ อตฺโถ. ปพฺพชฺชาทิเสฏฺฐภาวํ นรติ เนตีติ นโร, นรียติ สเกน กมฺเมน นิยตีติ วา นโร, มนุสฺโส, สตฺโต วา. นรธาตุ นยเน อ. น นโร อนโร, เทโว. นโร จ อนโร จ นรานโร, เตสํ นรานรานํ. ตํ ปน สุขสมฺภวนฺติ ปเท สมฺพนฺโธ.

`Narānarānaṃ` (của người và phi nhân) được phân tích thành `nara-anarānaṃ`. Nghĩa là `manussadevānaṃ` (của loài người và chư thiên). Vị dẫn dắt đến trạng thái cao quý như xuất gia, v.v... là `naro` (người); hoặc chúng sinh bị dẫn dắt bởi nghiệp của chính mình là `naro`, tức là con người, hoặc chúng sinh. Căn `nara` có nghĩa là dẫn dắt, cộng với tiếp vị ngữ `a`. Không phải người là `anaro`, tức là chư thiên. Người và phi nhân là `narānaro`, sở hữu cách số nhiều của chúng là `narānarānaṃ`. Từ này có liên quan đến từ `sukhasambhavaṃ` (nguồn sanh an lạc).

สุขสมฺภวนฺติ โลกิยโลกุตฺตรสุขสฺส การณํ. ติวิธสุขสฺส ลภนการณภูตํ ปุญฺญํ วา. สุขยตีติ สุขํ. ติวิธสุขํ. ยสฺส อุปฺปชฺชติ, ตํ สุขิตํ กโรตีติ อตฺโถ. อถ วา สุฏฺฐุ ทุกฺขํ ขนตีติ สุขํ. สุปุพฺพขนุธาตุ อวธารเณ อ. สมฺภวติ สุขสงฺขาตํ ผลํ อเนน ปุญฺเญนาติ สมฺภวํ, ปุญฺญกรณํ. สํปุพฺพภูธาตุ สตฺตายํณ. สุขสฺส สมฺภวํ สุขสมฺภวํ, ตํ ปน ภวนฺติปเท กมฺมํ. ภวนฺติ นิพฺพตฺเตนฺตํ. ตํ สุขสมฺภวํ ภาเวติ นิพฺพตฺเตตีติ ภโว, พุทฺโธ. ตํ ภวํ. โส หิ มหากรุณาปุพฺพงฺคมาย ธมฺมเทสนาย เทวมนุสฺสานํ โลกิยโลกุตฺตรสุขสฺส ลภนการณภูตํ ทานสีลภาวนาสงฺขาตํ ปุญฺญํ กาเรติ, ตสฺมา ภควโต นรานรานํ สุขสมฺภวํ ภวนฺติ โถเมตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

`Sukhasambhavaṃ` (nguồn sanh an lạc) là nguyên nhân của hạnh phúc thế gian và siêu thế. Hoặc là phước báu, vốn là nguyên nhân để đạt được ba loại hạnh phúc. `Sukhaṃ` (an lạc) là vì nó làm cho an lạc. Ba loại hạnh phúc. Nghĩa là, khi nó sanh khởi cho ai, nó làm cho người đó được an lạc. Hoặc, `sukhaṃ` là vì nó đào bới khổ đau một cách tốt đẹp. Tiền tố `su` và căn `khanu` có nghĩa là đào bới, cộng với tiếp vị ngữ `a`. Quả được gọi là hạnh phúc sanh khởi từ phước báu này, nên gọi là `sambhavaṃ` (nguồn sanh), tức là việc làm phước. Tiền tố `saṃ` và căn `bhū` có nghĩa là hiện hữu, cộng với tiếp vị ngữ `ṇa`. Nguồn sanh của an lạc là `sukhasambhavaṃ`, từ này là đối cách của từ `bhavanti`. `Bhavanti` (làm cho phát sanh) là `nibbattentaṃ` (làm cho hiện hữu). Vị làm cho phát sanh, làm cho hiện hữu nguồn an lạc ấy là `bhavo`, tức là Đức Phật. Đó là `taṃ bhavaṃ` (vị làm cho phát sanh ấy). Vì rằng Ngài, qua bài pháp thoại đi trước bởi lòng đại bi, đã khiến cho chư thiên và loài người thực hành phước báu được gọi là bố thí, trì giới và tu tập, vốn là nguyên nhân để đạt được hạnh phúc thế gian và siêu thế. Do đó, cần phải hiểu rằng Đức Thế Tôn được tán thán là "vị làm cho phát sanh nguồn an lạc cho người và phi nhân".

นมานมานนฺติ ปทสฺส นเม อนมานนฺติ ปทจฺเฉโท. นเมติ อหํ นมามีติ อตฺโถ. เอตฺถ จ มิวิภตฺติยา เอการาเทโสติ เวทิตพฺโพ. อนมานนฺติ อนเมนฺตานํ อวนฺทนฺตานํ อนาทรานนฺติ อตฺโถ. ตํ ปน ควนฺติเอตสฺส วิเสสนํ. ควนฺติ โคณสทิสานํ พาลานํ. ควนฺติ หิ ฉฏฺฐีพหุวจนนฺตนามปทํ. ตโต นมํ ปติมฺหาลุตฺเต จ สมาเสติ สุตฺเต สมภินิวิฏฺเฐน จคฺคหเณน นํวจนสฺส อํ อาเทสญฺจ โคอิจฺเจตสฺส โอการสฺส อวาเทสํ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา. คจฺฉนฺตีติ คาโว, โคณา. คาโว วิยาติ คาโว, เตสํ ควํ พาลานํ. ตํ ปน ชินปุงฺควนฺติปเท ฉฏฺฐีกมฺมํ. ชินปุงฺควนฺติ ชยนฺตปุริสุตฺตมํ พุทฺธํ นเม นมามีติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถ จ ปุงฺคว สทฺโท [Pg.73] กมฺมธารยสมาเส เสฏฺฐตฺถวาจโก. มุนิปุงฺคโวติอาทีสุ วิย. วุตฺตญฺจ อมรโกเส –

Từ `namānamānaṃ` được phân tích thành `name anamānaṃ`. `Name` có nghĩa là `ahaṃ namāmi` (tôi đảnh lễ). Ở đây, cần hiểu rằng biến cách `mi` được đổi thành `e`. `Anamānaṃ` có nghĩa là `anamentānaṃ avandantānaṃ anādarānaṃ` (của những kẻ không đảnh lễ, không kính trọng, không tôn kính). Từ này là tính từ của `gavaṃ`. `Gavaṃ` là của những kẻ ngu dốt giống như bò. `Gavaṃ` là một danh từ ở sở hữu cách số nhiều. Sau đó, theo quy tắc `namaṃ patimhālutte ca samāse`, và do sự bao hàm của chữ `ca` đã được xác định, cần hiểu rằng sự hình thành từ này được thực hiện bằng cách đổi `naṃ` thành `aṃ` và đổi `o` của `go` thành `ava`. `Gacchantīti gāvo`, tức là bò đực. `Gāvo viyāti gāvo`, `tesaṃ gavaṃ bālānaṃ` (của những kẻ ngu dốt giống như bò). Từ này là đối cách sở hữu của từ `jinapuṅgavaṃ`. `Jinapuṅgavaṃ name namāmīti sambandho` (tôi đảnh lễ bậc Chiến Thắng Tối Thượng) có liên kết là `jayantaṃ purisuttamaṃ buddhaṃ name namāmi` (tôi đảnh lễ Đức Phật, bậc chiến thắng, bậc tối thượng giữa các chúng sanh). Ở đây, từ `puṅgava` trong hợp thể `kammadhāraya` có nghĩa là bậc tối thượng, giống như trong các từ `munipuṅgavo` (bậc tối thượng giữa các ẩn sĩ), v.v... Điều này đã được nói trong từ điển Amarakośa:

‘‘อุตฺตรสฺมึ ปเท พฺยคฺฆ, ปุงฺคโวสภกุญฺชรา;

สีหสทฺทูลนาคาทฺยา, ปุเม เสฏฺฐตฺถโคจรา’’ติ.

“Khi ở thành phần sau của hợp thể, các từ `byaggha` (cọp), `puṅgava` (bò đực), `usabha` (bò đực), `kuñjara` (voi); `sīha` (sư tử), `saddūla` (cọp), `nāga` (rồng/voi), v.v... trong giống đực, có nghĩa là bậc tối thượng.”

ตสฺสตฺโถ. กมฺมธารยสมาเส อุตฺตรปเท วตฺตมานา พฺยคฺฆปุงฺคโวสภกุญฺชรา พฺยคฺฆปุงฺควอุสภกุญฺชรสทฺทา จ สีห สทฺทูลนาคาทฺยา สีห สทฺทูล นาคาสทฺทา จ ปุเม เสฏฺฐตฺถ วาจกาติ. อยํ ปเนตฺถ วจนตฺโถ. โค วิย พุทฺธคุเณ อชานนฺเต อนมนฺเต อญฺญทิฏฺฐิเก พาเล ชินาติ อชินีติ วา ชิโน. ปกฏฺฐภาวํ ปธานภาวํ วา อุทฺธํ คจฺฉตีติ ปุงฺคโว. ปอุปุพฺพ คมุธาตุ คติยํ อวปจฺจโย. นิคฺคหิตา คโม. ตสฺส กวคฺคนฺตํ ธาตฺวนฺตโลปญฺจ ยทาทินา กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา. ชิโน จ โส ปุงฺคโว จาติ ชินปุงฺคโว, พุทฺโธ. โส ปน คุนฺนํ วิย พุทฺธานํ สีลาทิเก อปฺปเมยฺยคุเณ อชานนฺตานํ อนมนฺตานํ อคารวนฺตานํ อวนฺทนฺตานํ อญฺญ ทิฏฺฐิคติกานํ พาลานํ อสตฺเถน ปารมีปุญฺญเตเชน อชินีติ วุตฺตํ โหติ. ตํ ชินปุงฺควนฺติ.

Nghĩa của câu đó là: Trong hợp thể `kammadhāraya`, khi ở thành phần sau, các từ `byagghapuṅgavosabhakuñjarā` tức là các từ `byaggha`, `puṅgava`, `usabha`, `kuñjara` và `sīha saddūlanāgādyā` tức là các từ `sīha`, `saddūla`, `nāga`, v.v... trong giống đực, có nghĩa là bậc tối thượng. Đây là ý nghĩa của câu nói. `Jino` (bậc Chiến Thắng) là vì Ngài chiến thắng hoặc đã chiến thắng những kẻ ngu dốt, những người theo tà kiến, không đảnh lễ, không biết đến các đức hạnh của Đức Phật, giống như loài bò. `Puṅgavo` (bậc Tối Thượng) là vì Ngài đi lên đến trạng thái cao tột hoặc trạng thái chủ đạo. Tiền tố `pa`, căn `gamu` có nghĩa là đi, cộng với tiếp vị ngữ `ava`. `Niggahita` được thêm vào. Cần hiểu rằng sự hình thành từ này được thực hiện bằng cách biến nó thành âm cuối của nhóm `ka` và lược bỏ âm cuối của căn theo quy tắc `yadādi`. Vị ấy là bậc Chiến Thắng và là bậc Tối Thượng, nên gọi là `jinapuṅgavo`, tức là Đức Phật. Điều này có nghĩa là: Ngài đã chiến thắng bằng uy lực của phước báu ba-la-mật, một thứ vũ khí phi bạo lực, đối với những kẻ ngu dốt, những người theo tà kiến, không đảnh lễ, không tôn kính, không biết đến các đức hạnh vô lượng như giới hạnh, v.v... của chư Phật, giống như loài bò. Đó là `taṃ jinapuṅgavaṃ` (bậc Chiến Thắng Tối Thượng ấy).

อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. ตหึ ตหึ ตสฺมึ ตสฺมึ ภเว, อตฺตภาเว วา, ปารมิสญฺจยํ ทานาทิปารมีนํ สมูหํ, จยํ อุปจิตํ ปริสมฺภูตํ, สพฺภิ สนฺเตหิ สปฺปุริเสหิ, คตํ อุปคมิตพฺพํ ปยิรุปาสิตพฺพํ, สุขปฺปทํ อจฺจนฺตสุขสฺส ปติฏฺฐาน ภูตํ, ปทํ นิพฺพานํ คตํ ปตฺตํ อคมึ, นรานรานํ มนุสฺสเทวานํ, สุขสมฺภวํ โลกิยโลกุตฺตรสุขสฺส การณํ ติวิธ สุขสฺส ลภนการณภูตํ ปุญฺญํ วา ภวํ นิพฺพตฺเตนฺตํ, อนมานํ อนมนฺตานํ อนาทรานํ อวนฺทนฺตานํ วา, ควํ โคณสทิสานํ พาลานํ ชินปุงฺควํ ชยนฺตปุริสุตฺตมํ พุทฺธํ อหํ นเม นมามีติ.

Đây là phần giải thích tóm lược. (Giải thích các từ trong kệ ngôn): ‘Trong mỗi kiếp sống, hoặc trong mỗi thân mạng’ (tahiṃ tahiṃ tasmiṃ tasmiṃ bhave, attabhāve vā), ‘sự tích lũy các pháp ba-la-mật’ (pāramisañcayaṃ) tức là ‘sự hội tụ của các pháp ba-la-mật như bố thí v.v...’ (dānādipāramīnaṃ samūhaṃ), ‘được vun bồi’ (cayaṃ) tức là ‘được tích tập, được thành tựu’ (upacitaṃ parisambhūtaṃ), ‘bởi các bậc thiện trí, bậc hiền thiện, bậc chân nhân’ (sabbhi santehi sappurisehi), ‘đã được thực hành’ (gataṃ) tức là ‘cần được thân cận, cần được phụng sự’ (upagamitabbaṃ payirupāsitabbaṃ), ‘mang lại an lạc’ (sukhappadaṃ) tức là ‘là nền tảng của sự an lạc tuyệt đối’ (accantasukhassa patiṭṭhāna bhūtaṃ), ‘trạng thái’ (padaṃ) tức là ‘Niết-bàn’ (nibbānaṃ), ‘đã đi đến’ (gataṃ) tức là ‘đã đạt đến, đã chứng ngộ’ (pattaṃ agamiṃ), ‘của nhân loại và chư thiên’ (narānarānaṃ manussadevānaṃ), ‘là nguồn phát sinh an lạc’ (sukhasambhavaṃ) tức là ‘là nguyên nhân của an lạc thế gian và siêu thế, là nền tảng nguyên nhân để thành tựu ba loại an lạc, hoặc tạo ra phước báu, hoặc tái sanh’ (lokiyalokuttarasukhassa kāraṇaṃ tividha sukhassa labhanakāraṇabhūtaṃ puññaṃ vā bhavaṃ nibbattentaṃ), ‘của những kẻ không tôn kính’ (anamānaṃ) tức là ‘của những kẻ không chào hỏi, không kính trọng, hoặc không đảnh lễ’ (anamantānaṃ anādarānaṃ avandantānaṃ vā), ‘của những con bò’ (gavaṃ) tức là ‘của những kẻ ngu si giống như bò’ (goṇasadisānaṃ bālānaṃ), ‘bậc Chiến Thắng cao quý’ (jinapuṅgavaṃ) tức là ‘bậc Tối Thượng Nhân chiến thắng’ (jayantapurisuttamaṃ), ‘đức Phật’ (buddhaṃ), ‘con xin đảnh lễ’ (ahaṃ name) có nghĩa là ‘con xin cúi lạy’ (namāmīti).

นวมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

Phần giải thích kệ ngôn tán dương thứ chín đã hoàn tất.

๑๐.

10.

มคฺคงฺคนาวํ [Pg.74] มุนิทกฺขนาวิโก,อีหาผิยํ ญาณกเรน คาหโก;

อารุยฺห โย ตาย พหู ภวณฺณวา,ตาเรสิ ตํ พุทฺธมฆปฺปหํ นเม.

Vị Thuyền Trưởng khéo léo là bậc Mâu-ni, tay trí tuệ nắm giữ mái chèo tinh tấn, Ngài đã lên con thuyền Bát Chánh Đạo, và đã đưa vô số chúng sanh vượt qua biển sanh tử. Con xin đảnh lễ đức Phật, bậc đã đoạn trừ mọi phiền não.

๑๐. เอวํ นวมคาถาย พุทฺธํ นตฺวา อิทานิ พหู สตฺเต ติภวสงฺขาตา สํสารสมุทฺทโต ตาเรนฺเตน คุเณน จ สตฺตานํ ทุกฺขปฺปหาเนน คุเณน จ โถมิตฺวา พุทฺธํ วนฺทิตุ กาโม มคฺคงฺคนาวนฺตฺยาทิคาถมาห. อยํ ปน ตต ชร คเณหิ รจิตตฺตา ทฺวาทสกฺขเรหิ ยุตฺตา อินฺทวํส คาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ วุตฺโตทเย ‘‘สายินฺทวํสา ขลุ ยตฺถ ตา ชรา’’ติ.

10. Sau khi đã đảnh lễ đức Phật bằng kệ ngôn thứ chín như vậy, bây giờ, với mong muốn tán thán và đảnh lễ đức Phật qua đức hạnh đưa vô số chúng sanh vượt qua biển luân hồi được gọi là tam giới, và qua đức hạnh đoạn trừ khổ đau cho chúng sanh, (ngài Luận Sư) đã nói lên kệ ngôn bắt đầu bằng ‘maggaṅganāvaṃ’. Cần phải hiểu rằng, kệ ngôn này được gọi là Indavaṃsā gāthā vì được sáng tác với các nhóm âm tiết (gaṇa) là ta, ta, ja, ra và có mười hai âm tiết. Quả thật, trong tác phẩm Vuttodaya có nói rằng: ‘Nơi nào có các nhóm âm tiết là hai ta, ja, và ra, đó chắc chắn là thể thơ Indavaṃsā’.

ตสฺสตฺโถ. ยตฺถ ยสฺสํ คาถายํ ตา ตคณทฺวยญฺจ ชรา ชคณ รคณา จ เจ สิยุํ, สา คาถา ขลุ เอกนฺตํ อินฺทวํสคาถา นามาติ.

Ý nghĩa của câu đó là: Nơi nào, trong kệ ngôn nào, nếu có hai nhóm âm tiết ta (tagaṇa), nhóm âm tiết ja (jagaṇa) và nhóm âm tiết ra (ragaṇa), thì kệ ngôn đó chắc chắn được gọi là Indavaṃsā gāthā.

ตตฺถ โย มุนิทกฺขนาวิโกติ สมฺพนฺโธ. โย พุทฺธ สงฺขาโต เฉโก นาวาเชฏฺฐโกติ อตฺโถ. ตตฺถ มุนีติ อุโภ โลเก มุนาติ ชานาตีติ มุนิ, ภควา. มุนธาตุ ญาเณ อิ. อถ วา โมนํ วุจฺจติ สพฺพญฺญุตญาณํ, ตํ อสฺส อตฺถีติ มุนิ, ภควา. อสฺสถฺยตฺเถ อิปจฺจโย. วุตฺตญฺหิ เอกนิปาเต วณฺณปถชาตกฏฺฐกถายํ ‘‘มุนีติ โมนํ วุจฺจติ ญาณํ. กาย โมเนยฺยาทีสุ วา อญฺญตเรน สมนฺนาคตตฺตา ปุคฺคโล มุนีติ วุจฺจติ. โส ปเนส อคาริยมุนิ, อนคาริยมุนิ, เสกฺขมุนิ, อเสกฺขมุนิ, ปจฺเจกมุนิ, มุนิมุนีติ อเนกวิโธ. ตตฺถ อคาริยมุนีติ คิหิ อาคตผโล วิญฺญาตสาสโน. อนคาริยมุนีติ ตถารูโปว ปพฺพชิโต. เสกฺขมุนีติ สตฺตเสกฺขา. อเสกฺขมุนีติ ขีณาสโว. ปจฺเจกมุนีติ ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ. มุนิมุนีติ สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติ. อิธ ปน มุนิมุนิ อธิปฺเปโต.

Trong kệ ngôn ấy, có sự liên kết (như sau): ‘Vị nào là bậc Mâu-ni, người lái thuyền khéo léo’ (yo munidakkhanāviko). Ý nghĩa là: ‘Vị nào được gọi là đức Phật, vị thuyền trưởng tài giỏi’. Trong đó, ‘bậc Mâu-ni’ (muni) là: ‘Vị nào biết rõ cả hai thế giới, vị ấy là bậc Mâu-ni, là đức Thế Tôn’. Căn ‘muna’ có nghĩa là trí tuệ, đi với tiếp vị ngữ ‘i’. Hoặc là, ‘sự trầm lặng’ (monaṃ) được gọi là trí tuệ toàn giác (sabbaññutañāṇaṃ), vị nào có được trí tuệ ấy, vị ấy là bậc Mâu-ni, là đức Thế Tôn. Tiếp vị ngữ ‘i’ có nghĩa là ‘sở hữu’. Quả thật, trong Chú giải Vaṇṇapathajātaka thuộc Ekanipāta có nói rằng: ‘“Bậc Mâu-ni” (muni), “sự trầm lặng” (monaṃ) được gọi là trí tuệ. Hoặc do vì được phú bẩm một trong các phẩm hạnh như thân trầm lặng v.v... nên một người được gọi là bậc Mâu-ni. Vị ấy lại có nhiều loại: tại gia mâu-ni, xuất gia mâu-ni, hữu học mâu-ni, vô học mâu-ni, độc giác mâu-ni, và mâu-ni của các mâu-ni. Trong đó, tại gia mâu-ni là người tại gia đã chứng đắc thánh quả, đã liễu tri giáo pháp. Xuất gia mâu-ni là vị xuất gia cũng có đặc tính như vậy. Hữu học mâu-ni là bảy bậc hữu học. Vô học mâu-ni là bậc lậu tận. Độc giác mâu-ni là vị Phật Độc Giác. Mâu-ni của các mâu-ni là bậc Chánh Đẳng Giác’. Tuy nhiên, ở đây, ý muốn nói đến là bậc Mâu-ni của các mâu-ni.

ทกฺโขติ [Pg.75] เฉโก. สมุทฺทตรเณ ทกฺขติ กุสลตฺตํ คจฺฉตีติ ทกฺโข, นาวิโก. ทกฺขธาตุ คติยํ อ. อถ วา ทกฺขติ กุสลกมฺเม อญฺญสฺมิญฺจ กิจฺจากิจฺเจ อทนฺธตาย สีฆํ คจฺฉตีติ ทกฺโข, โยโกจิ กุสโล ปุคฺคโล. ทกฺขธาตุ สีฆตฺเถ อ. ทกฺโข วิยาติ ทกฺโข, พุทฺโธ. นีตตฺเถน ปน พุทฺโธ สตฺตานํ สํสารสมุทฺทโต อุทฺธารณสฺส การณํ ทกฺขติ ปริจฺฉินฺทติ ญาเณนาติ ทกฺโขติ วุจฺจติ. นาวิโกติ สมุทฺทตีรํ นาวาย ตรตีติ นาวิโก, นาวาเชฏฺฐโก. ตรติตทฺธิเต ณิโก. นาวิโก วิยาติ นาวิโก, พุทฺโธ. นีตตฺเถน ปน พุทฺโธ นิพฺพานํ ปารํ อฏฺฐมคฺคงฺคนาวาย ตรตีติ นาวิโกติ วุจฺจติ. ทกฺโข นาวิโก ทกฺขนาวิโก, มุนิ จ โส ทกฺขนาวิโกจาติ มุนิทกฺขนาวิโก, กมฺมธารยสมาโสยํ. อถ วา ทกฺขนาวิโก วิย ทกฺโข มุนีติ มุนิทกฺขนาวิโก, พุทฺโธ. อุปมากมฺมธารยสมาโสยํ. ยถา หิ สมุทฺทตรเณ เฉโก นาวิโก มนุสฺเส สมุทฺทปารํ เนติ, เอวํ พุทฺโธ เวเนยฺยสตฺเต นิพฺพานปารํ เนตีติ วุตฺตํ โหติ.

‘Khéo léo’ (dakkho) có nghĩa là tài giỏi. ‘Vị nào đạt đến sự thành thạo trong việc vượt biển, vị ấy là người khéo léo, là người lái thuyền’. Căn ‘dakkha’ có nghĩa là đi, đi với tiếp vị ngữ ‘a’. Hoặc là, ‘vị nào tiến hành nhanh chóng, không chậm chạp trong các thiện nghiệp và trong các việc nên làm và không nên làm khác, vị ấy là người khéo léo, là bất kỳ người tài giỏi nào’. Căn ‘dakkha’ có nghĩa là nhanh chóng, đi với tiếp vị ngữ ‘a’. Như một người khéo léo, đức Phật cũng là bậc khéo léo. Tuy nhiên, theo nghĩa ẩn dụ, đức Phật được gọi là bậc khéo léo (dakkho) vì Ngài dùng trí tuệ để thấy, để phân biệt nguyên nhân cứu vớt chúng sanh khỏi biển luân hồi. ‘Người lái thuyền’ (nāviko) là: ‘Vị nào dùng thuyền để vượt qua bờ biển, vị ấy là người lái thuyền, là vị thuyền trưởng’. Tiếp vị ngữ taddhita ‘ṇika’ có nghĩa là ‘vượt qua’. Như một người lái thuyền, đức Phật cũng là người lái thuyền. Tuy nhiên, theo nghĩa ẩn dụ, đức Phật được gọi là người lái thuyền (nāviko) vì Ngài dùng con thuyền Bát Chánh Đạo để vượt đến bờ bên kia là Niết-bàn. Người lái thuyền khéo léo là ‘dakkhanāviko’. Vị ấy là bậc Mâu-ni và là người lái thuyền khéo léo, do đó là ‘munidakkhanāviko’; đây là một phức hợp tương đương (kammadhārayasamāsa). Hoặc là, bậc Mâu-ni khéo léo như một người lái thuyền khéo léo, nên gọi là ‘munidakkhanāviko’, tức là đức Phật. Đây là một phức hợp tương đương có so sánh (upamākammadhārayasamāsa). Quả thật, có nói rằng: ‘Ví như người lái thuyền tài giỏi đưa người ta vượt biển đến bờ bên kia, cũng vậy, đức Phật đưa những chúng sanh có thể giáo hóa đến bờ bên kia là Niết-bàn’.

มคฺคงฺคนาวํ อารุยฺหาติ สมฺพนฺโธ. มคฺคงฺคนาวนฺติ อฏฺฐมคฺคงฺค สงฺขาตํ นาวํ. อารุยฺหาติ อาโรหิตฺวาติ อตฺโถ. กิเลเส มาเรนฺโต อารมฺมณกรณวเสน นิพฺพานํ คจฺฉตีติ มคฺโค. มารสทฺทูปปท คมุธาตุ กฺวิ. มาเรนฺต โคติ วตฺตพฺเพ นิรุตฺตินเยน มคฺโคติ วุตฺตํ. อถ วา นิพฺพานํ มคฺคติ คเวสตีติ มคฺโค. มคฺคธาตุ คเวสเน อ. นิพฺพานตฺถิเกหิ มคฺคิยติ คเวสิยตีติ วา มคฺโค. เอกนฺตโต ชาติ ชราพฺยาธิมรณทุกฺขาทีหิ ปีฬิเตหิ สตฺเตหิ ทุกฺขกฺขยํ นิพฺพานํ ปาปุณตฺถาย มคฺคิตพฺโพ คเวสิตพฺโพติ มคฺโค, จตุมคฺโค. วุตฺตญฺหิ ‘‘มคฺโคติ เกนฏฺเฐน นิพฺพานํ มคฺคนฏฺเฐน นิพฺพานตฺถิเกหิ มคฺคนียฏฺเฐน จา’’ติ. องฺคติ คจฺฉติ ผลนิพฺพานํ เอเตนาติ องฺคํ. อคิธาตุ คมเน อ. มคฺคสฺส องฺคํ การณนฺติ มคฺคงฺคํ, สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาสงฺกปฺป สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺต สมฺมาอาชีว สมฺมาวายาม [Pg.76] สมฺมาสติ สมฺมาสมาธิวเสน อฏฺฐมคฺคงฺคํ ลพฺภติ. นุยติ ถวียตีติ นาวา. นุธาตุ ถวิยํ อโว. อถ วา โอรโต ปารํ เนตีติ นาวา, ภารํ นยนฺติ เอตายาติ วา นาวา. นิธาตุ นยเน อโว. มคฺคงฺคสงฺขาตา นาวา มคฺคงฺคนาวา. อถ วา นาวา วิย มคฺคงฺคนฺติ มคฺคงฺค นาวา. ยถา หิ นาวา อตฺตนิ อารุฬฺเห มนุสฺเส สมุทฺท นทีปารํ เนติ, เอวํ อฏฺฐมคฺคงฺคธมฺมา อตฺตานํ ปฏิปชฺชนฺเต นิพฺพาน ปารํ เนนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. ตํ มคฺคงฺคนาวํ.

Maggaṅganāvaṃ āruyhāti sambandho. (Cụm từ) ‘Maggaṅganāvaṃ āruyha’ có sự liên kết (với câu kệ). Maggaṅganāvanti (maggaṅganāvaṃ) là con thuyền được gọi là tám chi đạo. Āruyhāti (āruyha) có nghĩa là đã lên, đã bước lên. Kilese mārento ārammaṇakaraṇavasena nibbānaṃ gacchatīti maggo. (Pháp) diệt trừ phiền não và đi đến Nibbāna bằng cách lấy (Nibbāna) làm đối tượng được gọi là ‘maggo’ (đạo). (Từ này được thành lập từ) động từ căn ‘gamu’ với tiếp đầu ngữ ‘māra’ và tiếp vị ngữ ‘kvi’. Đáng lẽ phải nói là ‘mārenta go’ nhưng được nói là ‘maggo’ theo quy tắc ngữ nguyên. Atha vā nibbānaṃ maggati gavesatīti maggo. Hoặc là, (pháp) tìm cầu Nibbāna được gọi là ‘maggo’. (Từ này được thành lập từ) động từ căn ‘magga’ (tìm cầu) với (tiếp vị ngữ) ‘a’. Nibbānatthikehi maggiyati gavesiyatīti vā maggo. Hoặc là, (pháp) được những người mong cầu Nibbāna tìm kiếm được gọi là ‘maggo’. Ekantato jāti jarābyādhimaraṇadukkhādīhi pīḷitehi sattehi dukkhakkhayaṃ nibbānaṃ pāpuṇatthāya maggitabbo gavesitabboti maggo, catumaggo. (Pháp) chắc chắn phải được các chúng sanh bị khổ đau bởi sanh, già, bệnh, chết v.v... tìm cầu để đạt đến Nibbāna, sự chấm dứt khổ đau, được gọi là ‘maggo’ (đạo), tức là bốn đạo. Vuttañhi ‘‘maggoti kenaṭṭhena nibbānaṃ magganaṭṭhena nibbānatthikehi magganīyaṭṭhena cā’’ti. Quả vậy, có lời dạy rằng: “‘Maggo’ (đạo) có nghĩa là gì? Có nghĩa là tìm cầu Nibbāna và có nghĩa là pháp cần được những người mong cầu Nibbāna tìm cầu.” Aṅgati gacchati phalanibbānaṃ etenāti aṅgaṃ. (Pháp) mà nhờ đó người ta đi đến quả vị, tức Nibbāna, được gọi là ‘aṅgaṃ’ (chi). (Từ này được thành lập từ) động từ căn ‘agi’ (đi) với (tiếp vị ngữ) ‘a’. Maggassa aṅgaṃ kāraṇanti maggaṅgaṃ, sammādiṭṭhi sammāsaṅkappa sammāvācā sammākammanta sammāājīva sammāvāyāma sammāsati sammāsamādhivasena aṭṭhamaggaṅgaṃ labbhati. Chi phần của đạo, là nhân tố của đạo, được gọi là ‘maggaṅgaṃ’ (đạo chi); tám chi đạo được hiểu là: chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định. Nuyati thavīyatīti nāvā. (Vật) được tán thán được gọi là ‘nāvā’ (thuyền). (Từ này được thành lập từ) động từ căn ‘nu’ (tán thán) với (tiếp vị ngữ) ‘avo’. Atha vā orato pāraṃ netīti nāvā, bhāraṃ nayanti etāyāti vā nāvā. Hoặc là, (vật) đưa từ bờ bên này sang bờ bên kia được gọi là ‘nāvā’, hoặc là (vật) mà nhờ đó gánh nặng được chuyên chở được gọi là ‘nāvā’. (Từ này được thành lập từ) động từ căn ‘ni’ (dẫn dắt) với (tiếp vị ngữ) ‘avo’. Maggaṅgasaṅkhātā nāvā maggaṅganāvā. Con thuyền được gọi là các chi đạo là ‘maggaṅganāvā’. Atha vā nāvā viya maggaṅganti maggaṅga nāvā. Hoặc là, các chi đạo giống như con thuyền. Yathā hi nāvā attani āruḷhe manusse samudda nadīpāraṃ neti, evaṃ aṭṭhamaggaṅgadhammā attānaṃ paṭipajjante nibbāna pāraṃ nentīti vuttaṃ hoti. Ví như con thuyền đưa những người đã lên thuyền vượt qua biển cả, sông ngòi đến bờ bên kia, cũng vậy, các pháp thuộc tám chi đạo đưa những người thực hành chúng đến bờ bên kia là Nibbāna. Đó là ý nghĩa được nói đến. Taṃ maggaṅganāvaṃ. (Con thuyền chi đạo ấy).

อีหาผิยนฺติ วีริยสงฺขาตํ ทพฺพิสารกํ. วุตฺตญฺหิ สุตฺตนิ ปาตอฏฺฐกถายํ ‘‘ผิเยนาติ ทพฺพิสารเกนา’’ติ. อีหติ อารพฺภตีติ อีหา. อีหติ วายมติ เจตยติ เอเตนาติ วา อีหา, วีริยํ. สทฺทนีติยํ ปน ‘‘อีห เจตาย’’นฺติ วุตฺตํ. ผาติ วฑฺเฒติ อุทกํ เอเตนาติ ผิยํ. ผาธาตุ วฑฺฒิยํ อิโย. ผาติ ฆฏฺเฏติ อุทกนฺติ วา ผิยํ. อถ วา ผายติ คจฺฉติ นาวํ เอเตนาติ ผิยํ. ทพฺพิสารกํ. ผายิ ธาตุ คติยํ อ. อาการสฺส อิ. อีหาสงฺขาตํ ผิยนฺติ อีหาผิยํ. ผิยํ วิย อีหาติ อีหาผิยํ. ยถา หิ ผิเยน นาวา อิจฺฉิตฏฺฐานํ คจฺฉติ, เอวํ อีหาสงฺขาเตน วีริเยน ตํ ตํ กิจฺจํ สาเธติ, อิจฺฉิตํ นิพฺพานฏฺฐานํ คจฺฉตีติ อธิปฺปาโย. ตํ ปน คาหโกติ ปเท กมฺมํ. ญาณกเรนาติ สพฺพญฺญุตญาณสงฺขาเตน หตฺเถน. สพฺพํ เญยฺยธมฺมํ ชานาตีติ ญาณํ, สพฺพญฺญุตญาณํ. ตํ ตํ กมฺมํ กโรตีติ กโร, หตฺโถ. ญาณสงฺขาโต กโร ญาณ กโร, กรํ วิย ญาณนฺติ วา ญาณกโร, เตน ญาณกเรน. คาหโกติ ทฬฺหคณฺหมาโน หุตฺวา. ตายาติ อฏฺฐมคฺคงฺค สงฺขาตาย ตาย นาวาย, พหูติ อเนเก เวเนยฺยสตฺเต. ภวณฺณวาติ ติภวสงฺขาตา สํสารวฏฺฏสงฺขาตา วา มหาสมุทฺทโต. ตสฺส ปน วจนตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว.

Īhāphiyanti vīriyasaṅkhātaṃ dabbisārakaṃ. (Từ) ‘Īhāphiyaṃ’ là tay chèo được gọi là sự tinh tấn. Vuttañhi suttanipātaaṭṭhakathāyaṃ ‘‘phiyenāti dabbisārakenā’’ti. Quả vậy, trong Chú giải Kinh Tập có nói: “phiyena là bằng tay chèo.” Īhati ārabbhatīti īhā. (Pháp) được khởi sự được gọi là ‘īhā’ (sự cố gắng). Īhati vāyamati cetayati etenāti vā īhā, vīriyaṃ. Hoặc ‘īhā’ là (pháp) mà nhờ đó người ta cố gắng, nỗ lực, chuyên cần; đó là sự tinh tấn. Saddanītiyaṃ pana ‘‘īha cetāya’’nti vuttaṃ. Trong sách Saddanīti có nói: “īha có nghĩa là chuyên cần.” Phāti vaḍḍheti udakaṃ etenāti phiyaṃ. (Vật) mà nhờ đó người ta làm tăng trưởng (sự chuyển động của) nước được gọi là ‘phiyaṃ’ (mái chèo). (Từ này được thành lập từ) động từ căn ‘phā’ (tăng trưởng) với (tiếp vị ngữ) ‘iyo’. Phāti ghaṭṭeti udakanti vā phiyaṃ. Hoặc (vật) đập vào nước được gọi là ‘phiyaṃ’. Atha vā phāyati gacchati nāvaṃ etenāti phiyaṃ. Dabbisārakaṃ. Hoặc (vật) mà nhờ đó con thuyền đi tới được gọi là ‘phiyaṃ’; đó là tay chèo. (Từ này được thành lập từ) động từ căn ‘phāyi’ (đi) với (tiếp vị ngữ) ‘a’. Nguyên âm ‘ā’ biến thành ‘i’. Īhāsaṅkhātaṃ phiyanti īhāphiyaṃ. Mái chèo được gọi là sự cố gắng là ‘īhāphiyaṃ’. Phiyaṃ viya īhāti īhāphiyaṃ. Sự cố gắng giống như mái chèo là ‘īhāphiyaṃ’. Yathā hi phiyena nāvā icchitaṭṭhānaṃ gacchati, evaṃ īhāsaṅkhātena vīriyena taṃ taṃ kiccaṃ sādheti, icchitaṃ nibbānaṭṭhānaṃ gacchatīti adhippāyo. Ví như con thuyền đi đến nơi mong muốn nhờ mái chèo, cũng vậy, nhờ sự tinh tấn được gọi là ‘īhā’, người ta hoàn thành các phận sự và đi đến nơi mong muốn là Nibbāna. Đó là chủ ý. Taṃ pana gāhakoti pade kammaṃ. Từ ‘taṃ’ (ấy) là đối cách của từ ‘gāhako’. Ñāṇakarenāti sabbaññutañāṇasaṅkhātena hatthena. (Từ) ‘Ñāṇakarena’ là bằng bàn tay được gọi là trí tuệ toàn giác. Sabbaṃ ñeyyadhammaṃ jānātīti ñāṇaṃ, sabbaññutañāṇaṃ. (Pháp) biết tất cả các pháp cần biết được gọi là ‘ñāṇaṃ’ (trí tuệ); đó là trí tuệ toàn giác. Taṃ taṃ kammaṃ karotīti karo, hattho. (Bộ phận) làm các công việc khác nhau được gọi là ‘karo’, tức là bàn tay. Ñāṇasaṅkhāto karo ñāṇakaro, karaṃ viya ñāṇanti vā ñāṇakaro, tena ñāṇakarena. Bàn tay được gọi là trí tuệ là ‘ñāṇakaro’, hoặc trí tuệ giống như bàn tay là ‘ñāṇakaro’; ‘tena ñāṇakarena’ là bằng bàn tay trí tuệ ấy. Gāhakoti daḷhagaṇhamāno hutvā. (Từ) ‘Gāhako’ là đã nắm giữ một cách chắc chắn. Tāyāti aṭṭhamaggaṅgasaṅkhātāya tāya nāvāya, bahūti aneke veneyyasatte. (Từ) ‘Tāya’ là bằng con thuyền ấy, tức con thuyền được gọi là tám chi đạo. (Từ) ‘Bahū’ là nhiều chúng sanh cần được giáo hóa. Bhavaṇṇavāti tibhavasaṅkhātā saṃsāravaṭṭasaṅkhātā vā mahāsamuddato. (Từ) ‘Bhavaṇṇavā’ là từ biển lớn được gọi là ba cõi hoặc được gọi là vòng luân hồi. Tassa pana vacanattho heṭṭhā vuttoyeva. Ý nghĩa của từ này đã được giải thích ở dưới.

ตาเรสีติ โอติณฺเณสิ, อติกฺกเมสีติ อตฺโถ. พุทฺธนฺติ ปฏิวิทฺธจตุสจฺจธมฺมํ. อฆปฺปหนฺติ สตฺตานํ ทุกฺขปฺปช หนฺตํ[Pg.77]. ทุกฺขวิทฺธํเสนฺตนฺติ อตฺโถ. อถ วา อฆปฺปหนฺติ สตฺตานํ กิเลสปฺปชหนฺตํ. กิเลสวิทฺธํเสนฺตนฺติ อตฺโถ. เอตฺถ หิ อฆสทฺโท ทุกฺเข กิเลเส จ วตฺตติ. ตตฺถ หิ ทุกฺขํ อฆยติ ทุกฺขยตีติ อฆนฺติ จ, อฆยติ ทุกฺขากาเรน ปวตฺตตีติ วา อฆนฺติ จ วุจฺจติ. กิเลโส ปน อฆยนฺติ ปาปํ กโรนฺติ สตฺตา เอเตนาติ อโฆติ วุจฺจติ. อฆธาตุ ปาปกรเณ อ. อฆํ ปชหติ วิทฺธํเสตีติ อฆปฺปโห, พุทฺโธ. อฆสทฺทูปปทปปุพฺพหาธาตุ จาเค. พุทฺโธ เวเนยฺยสตฺตานํ ทุกฺขญฺจ กิเลสญฺจ ธมฺมเทสนาย อปเนตีติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ปฐมวิกปฺเป ทุกฺขสฺส อปฺปหาตพฺพธมฺมตฺตา มคฺเคน อปฺปหาตพฺพมฺปิ ผลูปจาเรน ทุกฺขปฺปชหนฺตนฺติ วุตฺตํ. ตนฺติ มุนิทกฺขนาวิกํ อหํ นเม นมามีติ สมฺพนฺโธติ.

Tāresīti otiṇṇesi, atikkamesīti attho. (Từ) ‘Tāresi’ có nghĩa là đã đưa qua, đã vượt qua. Buddhanti paṭividdhacatusaccadhammaṃ. (Từ) ‘Buddhaṃ’ là bậc đã thấu suốt bốn chân lý. Aghappahanti sattānaṃ dukkhappajahantaṃ. (Từ) ‘Aghappahaṃ’ là bậc đã từ bỏ khổ đau cho chúng sanh. Dukkhaviddhaṃsentanti attho. Nghĩa là bậc đã hủy diệt khổ đau. Atha vā aghappahanti sattānaṃ kilesappajahantaṃ. Hoặc ‘aghappahaṃ’ là bậc đã từ bỏ phiền não cho chúng sanh. Kilesaviddhaṃsentanti attho. Nghĩa là bậc đã hủy diệt phiền não. Ettha hi aghasaddo dukkhe kilese ca vattati. Ở đây, từ ‘agha’ được dùng với nghĩa là khổ đau và phiền não. Tattha hi dukkhaṃ aghayati dukkhayatīti aghanti ca, aghayati dukkhākārena pavattatīti vā aghanti ca vuccati. Trong đó, khổ đau được gọi là ‘agha’ vì nó gây đau khổ, hoặc vì nó diễn tiến theo cách đau khổ. Kileso pana aghayanti pāpaṃ karonti sattā etenāti aghoti vuccati. Còn phiền não được gọi là ‘agha’ vì chúng sanh làm điều ác do nó. (Từ này được thành lập từ) động từ căn ‘agha’ (làm điều ác) với (tiếp vị ngữ) ‘a’. Aghaṃ pajahati viddhaṃsetīti aghappaho, buddho. Bậc từ bỏ, hủy diệt ‘agha’ được gọi là ‘aghappaho’; đó là Đức Phật. Aghasaddūpapadapapubbahādhātu cāge. (Từ này được thành lập từ) động từ căn ‘hā’ (từ bỏ) có tiếp đầu ngữ ‘pa’ và từ ‘agha’ đứng trước. Buddho veneyyasattānaṃ dukkhañca kilesañca dhammadesanāya apanetīti attho. Nghĩa là, Đức Phật loại bỏ khổ đau và phiền não của các chúng sanh cần được giáo hóa bằng cách thuyết pháp. Ettha ca paṭhamavikappe dukkhassa appahātabbadhammattā maggena appahātabbampi phalūpacārena dukkhappajahantanti vuttaṃ. Ở đây, trong cách giải thích thứ nhất, mặc dù khổ đau không phải là pháp được từ bỏ bằng đạo, nhưng nói rằng “bậc từ bỏ khổ đau” là theo cách nói ẩn dụ liên quan đến quả vị. Tanti munidakkhanāvikaṃ ahaṃ name namāmīti sambandhoti. (Cụm từ) ‘Taṃ munidakkhanāvikaṃ ahaṃ name namāmi’ (con xin đảnh lễ vị thuyền trưởng khéo léo, bậc Mâu-ni ấy) là sự liên kết (của câu kệ).

อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. โย มุนิทกฺขนาวิโก โย พุทฺธสงฺขาโต เฉโก นาวาเชฏฺฐโก, มคฺคงฺคนาวํ อฏฺฐมคฺคงฺคสงฺขาตํ นาวํ อารุยฺห อาโรหิตฺวา อีหาผิยํ วีริยสงฺขาตํ ทพฺพิสารกํ, ญาณกเรน สพฺพญฺญุตญาณสงฺขาเตน หตฺเถน, คาหโก ทฬฺหํ คณฺหมาโน หุตฺวา ตาย อฏฺฐมคฺคงฺคนาวาย, พหู อเนเก เวเนยฺยสตฺเต ภวณฺณวา ติภวสงฺขาตมหาสมุทฺทโต, ตาเรสิ โอตาเรสิ, พุทฺธํ ปฏิวิทฺธจตุสจฺจธมฺมํ อฆปฺปหํ สตฺตานํ ทุกฺขวิทฺธํเสนฺตํ กิเลส วิทฺธํเสนฺตํ วา ตํ มุนิทกฺขนาวิกํ อหํ นเม นมามีติ.

Ayaṃ panettha saṅkhepayojanā. Đây là cách kết nối tóm tắt. Yo munidakkhanāviko yo buddhasaṅkhāto cheko nāvājeṭṭhako, maggaṅganāvaṃ aṭṭhamaggaṅgasaṅkhātaṃ nāvaṃ āruyha ārohitvā īhāphiyaṃ vīriyasaṅkhātaṃ dabbisārakaṃ, ñāṇakarena sabbaññutañāṇasaṅkhātena hatthena, gāhako daḷhaṃ gaṇhamāno hutvā tāya aṭṭhamaggaṅganāvāya, bahū aneke veneyyasatte bhavaṇṇavā tibhavasaṅkhātamahāsamuddato, tāresi otāresi, buddhaṃ paṭividdhacatusaccadhammaṃ aghappahaṃ sattānaṃ dukkhaviddhaṃsentaṃ kilesaviddhaṃsentaṃ vā taṃ munidakkhanāvikaṃ ahaṃ name namāmīti. Vị thuyền trưởng khéo léo, bậc Mâu-ni, tức là vị thuyền trưởng tài giỏi được gọi là Đức Phật, sau khi đã lên con thuyền được gọi là tám chi đạo, dùng bàn tay được gọi là trí tuệ toàn giác nắm chắc tay chèo được gọi là sự tinh tấn, đã dùng con thuyền tám chi đạo ấy đưa nhiều chúng sanh cần được giáo hóa vượt qua biển lớn được gọi là ba cõi; con xin đảnh lễ vị thuyền trưởng khéo léo, bậc Mâu-ni ấy, là bậc Giác Ngộ đã thấu suốt bốn chân lý, là bậc hủy diệt khổ đau hoặc hủy diệt phiền não của chúng sanh.

ทสมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

Dasamavandanagāthāvaṇṇanā samattā. Phần giải thích kệ đảnh lễ thứ mười đã hoàn tất.

๑๑.

11.

สมตึสติปารมิสมฺภรณํ,วรโพธิทุเม จตุสจฺจทสํ;

วรมิทฺธิคตํ นรเทวหิตํ,ติภวูปสมํ ปณมามิ ชินํ.

Con xin đảnh lễ bậc Chiến Thắng, Đấng đã hoàn thành sự tích lũy ba mươi pháp ba-la-mật, Đấng đã thấy bốn chân lý dưới cội Bồ-đề thù thắng, Đấng đã đạt được thần thông cao quý, Đấng mang lại lợi ích cho người và trời, Đấng là sự an tịnh của ba cõi.

๑๑. เอวํ [Pg.78] ทสมคาถาย พุทฺธํ วนฺทิตฺวา อิทานิ สมตึ สติปารมิสมฺภรณาทีหิ ปญฺจหิ คุเณหิ โถมิตฺวา ชินํ วนฺทิตุกาโม สมตึสติปารมิสมฺภรณนฺตฺยาทิคาถมาห. อยํ ปน จตูหิ สคเณหิ รจิตตฺตา ทฺวาทสกฺขเรหิ ยุตฺตา โตฏกคาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ วุตฺโตทเย ‘‘อิห โตฏก มมฺพุธิเสหิ มิต’’นฺติ. ตสฺสตฺโถ. ยสฺสํ ปฏิปาทํ อมฺพุธิเสหิ จตูหิ สคเณหิ มิตํ ปมิตํ รจิตํ ลกฺขิตํ วา วุตฺตํ อิธ ชคติฉนฺเท โตฏกํ นามาติ.

11. Như vậy, sau khi đã đảnh lễ đức Phật bằng kệ ngôn thứ mười, bây giờ với mong muốn đảnh lễ bậc Toàn Thắng bằng cách tán thán năm đức tánh bắt đầu bằng sự viên mãn ba mươi pháp ba-la-mật, (ngài) đã nói lên kệ ngôn bắt đầu bằng "samatiṃsatipāramisambharaṇan". Hơn nữa, cần phải được hiểu rằng đây là kệ ngôn Toṭaka, vì nó được sáng tác bằng bốn sa-gaṇa và có mười hai âm tiết. Thật vậy, đã được nói trong tạng Vuttodaya rằng: "Ở đây, Toṭaka được đo bằng các ambudhisa". Ý nghĩa của câu đó là: Trong thể thơ Jagati này, thể thơ nào mà mỗi dòng được đo lường, sáng tác, đánh dấu, hay nói ra bằng bốn sa-gaṇa (ambudhisa) thì được gọi là Toṭaka.

ตตฺถ ปน สมตึสติปารมิสมฺภรณนฺติ ทสปารมิโย, ทส อุปปารมิโย, ทส ปรมตฺถปารมิโย จาติ สมตึสปารมิโย สมฺภูตํ, ปริปูริตนฺติ อตฺโถ. ตาสํ ปน วิเสโส ปารมิสทฺทสฺส จ วจนตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. สมฺภริตฺถ ปริปูรยิตฺถาติ สมฺภรโณ, ชิโน. สํปุพฺพภรธาตุ ปูรเณ ยุ. สมตึสปารมิโย สมฺภรโณติ สมตึสติปารมิสมฺภรโณ, ชิโน. ทีปงฺกรพุทฺธสฺส ปาทมูเล ลทฺธพฺยากรณโต ปฏฺฐาย กปฺปสตสหสฺสาธิกานิ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ สมตึสปารมิโย ปูรยิตฺถาติ อตฺโถ. ตํ สมตึสติปารมิสมฺภรณํ. วรโพธิทุเมติ อุตฺตมโพธิรุกฺขมูเล. เอตฺถ จ วรโพธิสทฺทสฺส วจนตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. ทวติ คจฺฉติ มูลขนฺธตจสาข วิฏป ปลฺลว ผเลหิ วุฑฺฒึ วิรูฬึ เวปุลฺลํ รชต สุวณฺณมณิ สนฺตา รุจีหิ อติโสภนํ วา ปาปุณาตีติ ทุโม, โพธิสตฺตสฺส วิชาตทิวเสเยว โพธิสตฺเตน สทฺธึ สห ชาโต สตหตฺถุพฺเพโธ อสตฺถทุมราชา ลพฺภติ. ทุธาตุ คติมฺหิ อโม. อปทานฏฺฐกถายํ ปน ‘‘ทุนาติ กมฺปตีติ ทุโม. ทุมติ ปูเรติ อากาสตลนฺติ วา ทุโม’’ติ วุตฺตํ. วโร โพธิ วรโพธิ, วรโพธิ จ โส ทุโม จาติ วรโพธิทุโม, ตสฺมึ.

Trong đó, "samatiṃsatipāramisambharaṇan" có nghĩa là ba mươi pháp ba-la-mật, tức là mười pháp ba-la-mật, mười pháp thượng ba-la-mật, và mười pháp thắng nghĩa ba-la-mật, đã được tích lũy, đã được viên mãn. Đó là ý nghĩa. Hơn nữa, sự đặc biệt của các pháp ấy và từ nguyên của từ "pāramī" đã được nói đến ở phần dưới. Vị ấy đã tích lũy, đã viên mãn, nên gọi là "sambharaṇo", bậc Toàn Thắng. Căn "bhara" đi trước là tiếp đầu ngữ "saṃ" có nghĩa là viên mãn, hậu tố là "yu". Vị đã viên mãn ba mươi pháp ba-la-mật là "samatiṃsatipāramisambharaṇo", bậc Toàn Thắng. Bắt đầu từ khi nhận được lời thọ ký dưới chân đức Phật Dīpaṅkara, trong bốn a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp, vị ấy đã viên mãn ba mươi pháp ba-la-mật, đó là ý nghĩa. Đó là (ý nghĩa của) "samatiṃsatipāramisambharaṇaṃ". "Varabodhidume" có nghĩa là dưới cội cây Bồ-đề cao quý. Ở đây, từ nguyên của từ "varabodhi" cũng đã được nói đến ở phần dưới. Nó đi đến, đạt đến sự tăng trưởng, phát triển, sung mãn về rễ, thân, vỏ, cành, nhánh, lá, quả, hoặc đạt đến vẻ đẹp tột bậc với ánh sáng yên bình của bạc, vàng, và ngọc, nên gọi là "dumo" (cây). Được hiểu là vua cây Assattha, cao một trăm hắc tay, sinh ra cùng lúc với vị Bồ-tát vào chính ngày vị Bồ-tát đản sinh. Căn "du" có nghĩa là đi, hậu tố là "amo". Tuy nhiên, trong Chú giải Apadāna có nói: "'dunāti kampatīti dumo' (nó rung chuyển, nên là 'dumo'). Hoặc 'dumati pūreti ākāsatalanti vā dumo' (nó lấp đầy khoảng không, nên là 'dumo')". Sự giác ngộ cao quý là "varabodhi"; sự giác ngộ cao quý ấy và cây ấy là "varabodhidumo"; "tasmiṃ" (tại đó).

จตุสจฺจทสนฺติ จตฺตาริ อริยสจฺจานิ มคฺคญาเณน ปฏิวิชฺฌิตํ. เอตฺถ จ สจฺจสทฺโท อเนเกสฺวตฺเถสุ ทิสฺสติ. เสยฺยถิทํ. สจฺจํ [Pg.79] ภเณ น กุชฺเฌยฺยาติอาทีสุ วาจาสจฺเจ. สจฺเจ ฐิตา สมณพฺราหฺมณาติอาทีสุ วิรติสจฺเจ. กสฺมา นุ สจฺจานิ วทนฺติ นานา ปวาทิยาเส กุสลาวทานาติอาทีสุ ทิฏฺฐิสจฺเจ. เอกญฺหิ สจฺจํ น ทุติยมตฺถีติอาทีสุ ปรมตฺถสจฺเจ นิพฺพาเน เจว มคฺเค จ, จตุนฺนํ สจฺจานํ กติ กุสลาติอาทีสุ อริยสจฺเจ. สฺวายมิธาปิ อริยสจฺเจ วตฺตตีติ เวทิตพฺโพ. สถนํ สจฺจํ, อวิตถํ. สถธาตุ อวิตเถ ณฺโย. ยถา หิ อคฺคีนํ สภาโว เอกนฺตํ อุณฺโหเยว โหติ, น สีตโล, เอวํ ทุกฺขาทีนํ ปีฬนาทิ สภาวํ เอกนฺตํ สจฺจํ ตถํ อวิตถํ อนญฺญถํ โหติ. ตํ ปน จตุพฺพิธํ โหติ ทุกฺขสจฺจํ, สมุทยสจฺจํ, นิโรธสจฺจํ, มคฺคสจฺจญฺจาติ. ตตฺถ ทุกฺขสจฺจนฺติ ทุกฺขจฺฉิตํ ขํ ตุจฺฉนฺติ ทุกฺขํ. กมฺมธารยสมาโสยํ. วุตฺตญฺเหตํ สจฺจวิภงฺคฏฺฐกถายํ ‘‘ทุอิติ อยํสทฺโท กุจฺฉิเต ทิสฺสติ. กุจฺฉิตญฺหิ ปุตฺตํ ทุปุตฺโตติ วทนฺติ. ขํสทฺโท ปน ตุจฺเฉ. ตุจฺฉญฺหิ อากาสํ ขนฺติ วุจฺจติ. อิทญฺจ ปฐมสจฺจํ กุจฺฉิตํ. อเนกอุปทฺทวาธิฏฺฐานโต, ตุจฺฉํพาลชนปริกปฺปิตธุวสุภสุขตฺตภาววิรหิตโต. ตสฺมา กุจฺฉิตตฺตา ตุจฺฉตฺตา จ ทุกฺขนฺติ วุจฺจตี’’ติ. ทุกฺขญฺจ ตํ สจฺจญฺจาติ ทุกฺขสจฺจํ. เตภูมิกวฏฺฏํ ลพฺภติ.

"Catusaccadasan" có nghĩa là vị đã thâm nhập bốn Thánh đế bằng đạo tuệ. Ở đây, từ "sacca" (sự thật) được thấy trong nhiều ý nghĩa. Như sau: Trong "vācāsacca" (chân thật ngữ) như trong câu "Nên nói lời chân thật, không nên tức giận". Trong "viratisacca" (chân thật trong sự chế ngự) như trong câu "Các vị Sa-môn và Bà-la-môn an trú trong sự thật". Trong "diṭṭhisacca" (chân thật trong tà kiến) như trong câu "Tại sao các nhà biện thuyết khéo léo lại tuyên bố nhiều sự thật khác nhau?". Trong "paramatthasacca" (chân thật tối hậu) như trong câu "Chỉ có một sự thật, không có thứ hai", chỉ cho Niết-bàn và Đạo. Trong "ariyasacca" (Thánh đế) như trong câu "Trong bốn sự thật, có bao nhiêu là thiện?". Cần phải hiểu rằng ở đây nó cũng chỉ cho "Thánh đế". Trạng thái hiện hữu là "sacca", không hư ngụy. Căn "satha" có nghĩa là không hư ngụy, hậu tố là "ṇya". Giống như bản chất của lửa chắc chắn chỉ là nóng, không phải lạnh, cũng vậy, bản chất của khổ, v.v... là sự bức bách, v.v... chắc chắn là sự thật, là như vậy, không hư ngụy, không khác đi. Sự thật ấy có bốn loại: Khổ đế, Tập đế, Diệt đế, và Đạo đế. Trong đó, "Khổ đế" (dukkhasaccaṃ) có nghĩa là: "du" là đáng khinh, "khaṃ" là trống rỗng, nên là "dukkhaṃ". Đây là một phức hợp chủ vị (Kammadhāraya). Điều này đã được nói trong Chú giải Phân Tích Về Sự Thật (Saccavibhaṅgaṭṭhakathā): "Từ 'du' này được thấy trong ý nghĩa đáng khinh. Một đứa con đáng khinh được gọi là 'duputto'. Còn từ 'khaṃ' có nghĩa là trống rỗng. Không gian trống rỗng được gọi là 'khaṃ'. Và sự thật thứ nhất này là đáng khinh vì nó là nền tảng cho nhiều tai họa, và trống rỗng vì nó không có các trạng thái thường, lạc, ngã, tịnh như kẻ phàm phu tưởng tượng. Do đó, vì đáng khinh và trống rỗng, nó được gọi là 'dukkha'". Vừa là khổ, vừa là sự thật, nên gọi là "Khổ đế". Được hiểu là vòng luân hồi trong ba cõi.

สมุทยสจฺจนฺติ อยติ ปวตฺตติ ทุกฺขผลํ เอเตนาติ อโย, โลโภ. อยธาตุ คติมฺหิ อ. สํ อวเสส ปจฺจยสํโยเค สติ อุ ทุกฺขุปฺปตฺติยา อโย การโณติ สมุทโย. ฉฏฺฐีตปฺปุริสสมาโสยํ. วุตฺเตญฺเหตํ สจฺจ วิภงฺคฏฺฐกถายํ ‘‘สํอิติ จ อยํสทฺโท สมาคโม สเมตนฺติอาทีสุ สํโยคํ ทีเปติ. อุอิติ อยํสทฺโท อุปฺปนฺนํ อุทิตนฺติอาทีสุ อุปฺปตฺตึ. อยสทฺโท ปน การณํ ทีเปติ. อิทญฺจาปิ ทุติยสจฺจํ อวเสสปจฺจยสมาโยเค สติ ทุกฺขสฺสุปฺปตฺติการณํ. อิติ ทุกฺขสฺส สํโยเค อุปฺปตฺติการณตฺตา ทุกฺขสมุทยนฺติ วุจฺจตี’’ติ. สมุทโย จ โส สจฺจญฺจาติ สมุทยสจฺจํ, โลภสงฺขาตา ตณฺหา ลพฺภติ[Pg.80]. นิโรธสจฺจนฺติ โรธติ จรติ ปวตฺตตีติ โรโธ, เตภูมิกวฏฺฏธมฺโม. โรธธาตุ จรเณ ณ. นตฺถิ เตภูมิกวฏฺฏธมฺมสฺส โรโธ จรณํ เอตฺถาติ นิโรโธ, นิพฺพานํ. อถ วา นิรุชฺฌติ สํสารทุกฺขํ เอตฺถาติ นิโรโธ, นิพฺพานํ. รุธิธาตุ อาวรเณ ณ. วุตฺตญฺเหตํ สจฺจวิภงฺคฏฺฐ กถายํ ‘‘ตติยสจฺจํ ปน ยสฺมา นิสทฺโท อภาวํ. โรธ สทฺโท จารกํ ทีเปติ. ตสฺมา อภาโว เอตฺถ สํสาร จารกสงฺขาตสฺส ทุกฺขโรธสฺส สพฺพคติสุญฺญตฺตา. สมธิ คเต วา ตสฺมึ สํสารจารกสงฺขาตสฺส ทุกฺขโรธสฺส อภาโว โหติ ตปฺปฏิปกฺขตฺตาติปิ ทุกฺขนิโรธนฺติ วุจฺจตี’’ติ. ทุกฺขสฺส วา อนุปฺปาทนิโรธปจฺจยตฺตา ทุกฺขนิโรธนฺติ. นิโรโธ จ โส สจฺจญฺจาติ นิโรธสจฺจํ. นิพฺพานํ. มคฺคสจฺจนฺติ ทุกฺขนิโรธํ นิพฺพานํ มคฺคติ คจฺฉติ เอเตนาติ มคฺโค. อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค. มคฺคธาตุ คติยํ อ. วุตฺตญฺเหตํ สจฺจ วิภงฺคฏฺฐกถายํ ‘‘จตุตฺถสจฺจํ ปน ยสฺมา เอตํ ทุกฺขนิโรธํ คจฺฉติ อารมฺมณวเสน ตทภิมุขภูตตฺตา ปฏิปทา จ โหติ ทุกฺขนิโรธปฺปตฺติยา. ตสฺมา ทุกฺขนิโรธคามินิปฏิปทาติ วุจฺจตี’’ติ. มคฺโค จ โส สจฺจญฺจาติ มคฺคสจฺจํ. อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค ลพฺภติ. ยสฺมา ปเนตานิ พุทฺธาทโย อริยา ปฏิวิชฺฌนฺติ, ตสฺมา อริยสจฺจานีติปิ วุจฺจนฺติ. อถ วา พุทฺธาทีหิ อริเยหิ ปฏิวิชฺฌิยนฺติ, ตสฺมา อริยสจฺจานีติปิ วุจฺจนฺติ.

Về Tập đế (Samudayasacca), ayo là cái do đó quả khổ sanh khởi, tiếp diễn; đó là lòng tham. Căn Aya có nghĩa là đi đến, với tiếp vĩ ngữ a. Khi có sự kết hợp của các duyên còn lại (saṃ), và sự sanh khởi của khổ (u), thì ayo là nguyên nhân, do đó gọi là samudayo. Đây là một hợp từ sở thuộc cách. Điều này đã được nói trong Chú giải Phân Tích Đế: ‘Từ saṃ này chỉ sự kết hợp trong các từ như samāgamo (sự hội họp), sameta (cùng nhau). Từ u này chỉ sự sanh khởi trong các từ như uppannaṃ (đã sanh), udita (đã khởi lên). Còn từ aya chỉ nguyên nhân. Thánh đế thứ hai này, khi có sự kết hợp của các duyên còn lại, là nguyên nhân cho sự sanh khởi của khổ. Vì vậy, do là nguyên nhân cho sự sanh khởi trong sự kết hợp của khổ, nên được gọi là dukkhasamudaya (Khổ Tập).’ Vừa là sự tập khởi, vừa là sự thật, nên gọi là Tập đế; được hiểu là ái, tức lòng tham. Về Diệt đế (Nirodhasacca), rodha là cái lưu chuyển, diễn tiến, vận hành; đó là pháp luân hồi trong ba cõi. Căn Rodha có nghĩa là lưu chuyển, với tiếp vĩ ngữ ṇa. Nơi đây không có sự lưu chuyển, diễn tiến của pháp luân hồi trong ba cõi, nên gọi là nirodho (sự diệt); đó là Niết-bàn. Hoặc là, nơi đây khổ luân hồi bị đoạn diệt, nên gọi là nirodho; đó là Niết-bàn. Căn Rudhi có nghĩa là ngăn che, với tiếp vĩ ngữ ṇa. Điều này đã được nói trong Chú giải Phân Tích Đế: ‘Còn Thánh đế thứ ba, vì từ ni chỉ sự không có, và từ rodha chỉ sự lưu chuyển, do đó nơi đây không có sự lưu chuyển của khổ được gọi là sự trôi lăn trong luân hồi, vì trống không trong mọi cõi. Hoặc khi đã đạt đến đó, sự lưu chuyển của khổ được gọi là sự trôi lăn trong luân hồi không còn tồn tại, vì nó là đối nghịch, nên cũng được gọi là dukkhanirodha (Khổ Diệt).’ Hoặc vì là duyên cho sự diệt không sanh khởi của khổ, nên gọi là Khổ Diệt. Vừa là sự diệt, vừa là sự thật, nên gọi là Diệt đế. (Đó là) Niết-bàn. Về Đạo đế (Maggasacca), maggo (con đường) là cái do đó người ta tìm đến, đi đến sự diệt khổ, tức Niết-bàn. (Đó là) Bát Chánh Đạo. Căn Magga có nghĩa là đi, với tiếp vĩ ngữ a. Điều này đã được nói trong Chú giải Phân Tích Đế: ‘Còn Thánh đế thứ tư, vì nó đi đến sự diệt khổ qua phương diện đối tượng, hướng đến đó, và là con đường để đạt đến sự diệt khổ, do đó được gọi là con đường đưa đến sự diệt khổ (dukkhanirodhagāminīpaṭipadā).’ Vừa là con đường, vừa là sự thật, nên gọi là Đạo đế. Được hiểu là Bát Chánh Đạo. Hơn nữa, vì các bậc Thánh như chư Phật thấu triệt những điều này, nên chúng cũng được gọi là Thánh đế. Hoặc là, vì chúng được các bậc Thánh như chư Phật thấu triệt, nên chúng cũng được gọi là Thánh đế.

เตสํ ปน ลกฺขณาทีนิ เอวํ เวทิตพฺพานิ. เอตฺถ หิ พาธนลกฺขณํ ทุกฺขสจฺจํ, สนฺตาปนรสํ, ปวตฺติปจฺจุปฏฺฐานํ, ปภวลกฺขณํ สมุทยสจฺจํ, อนุปจฺเฉทกรณรสํ, ปลิโพธปจฺจุปฏฺฐานํ. สนฺติลกฺขณํ นิโรธสจฺจํ, อจฺจุติรสํ, อนิมิตฺตปจฺจุปฏฺฐานํ. นิยฺยานลกฺขณํ มคฺคสจฺจํ, กิเลสปฺปหาน กรณรสํ, วุฏฺฐานปจฺจุปฏฺฐานนฺติ. เอเตสุ ปน จตูสุ สจฺเจสุ ปฐมตติยสจฺจานิ ผลานิ โหนฺติ. ทุติย จตุตฺถสจฺจานิ เหตูนิ โหนฺติ. ปุริมานิ ทฺเวสจฺจานิ ทุทฺท สตฺตา คมฺภีรานิ. ปจฺฉิมานิ ทฺเวสจฺจานิ คมฺภีรตฺตา ทุทฺทสานิ.

Lại nữa, các đặc tính v.v... của chúng nên được hiểu như sau. Ở đây, Khổ đế có đặc tính là bức bách, phận sự là thiêu đốt, biểu hiện là sự hiện hữu. Tập đế có đặc tính là nguồn gốc, phận sự là làm cho (khổ) không dứt, biểu hiện là sự trở ngại. Diệt đế có đặc tính là tịch tịnh, phận sự là bất tử, biểu hiện là vô tướng. Đạo đế có đặc tính là xuất ly, phận sự là đoạn trừ phiền não, biểu hiện là sự vượt thoát. Trong bốn đế này, đế thứ nhất và thứ ba là quả. Đế thứ hai và thứ tư là nhân. Hai đế đầu khó thấy vì chúng sâu xa. Hai đế sau, do tính chất sâu xa, nên khó thấy.

อปิ [Pg.81] จ โข ปน ทุกฺขนิโรธํ อริยสจฺจํ คมฺภีรญฺเจว ทุทฺทสญฺจาติ เวทิตพฺพํ. เอเกกสฺส ปน สจฺจสฺส จตุนฺนํ จตุนฺนํ อตฺถานํ วเสน โสฬส สจฺจฏฺฐา โหนฺติ. เตน วุตฺตํ ปฏิสมฺภิทา มคฺคปาฬิยํ ‘‘ทุกฺขสฺส ปีฬนฏฺโฐ สงฺขตฏฺโฐ สนฺตาปฏฺโฐ วิปริณามฏฺโฐ, อิเม จตฺตาโร ทุกฺขสฺส ทุกฺขฏฺฐา ตถา อวิตถา อนญฺญถา. เอวํ ทุกฺขํ ตถฏฺเฐน สจฺจํ. สมุทยสฺส อายูหนฏฺโฐ นิทานฏฺโฐ สํโยคฏฺโฐ ปลิโพธฏฺโฐ, อิเม จตฺตาโร สมุทยสฺส สมุทยฏฺฐา ตถา อวิตถา อนญฺญถา. เอวํ สมุทโย ตถฏฺเฐน สจฺจํ. นิโรธสฺส นิสฺสรณฏฺโฐ วิเวกฏฺโฐ อสงฺขตฏฺโฐ อมตฏฺโฐ, อิเม จตฺตาโร นิโรธสฺส นิโรธฏฺฐา ตถา อวิตถา อนญฺญถา, เอวํ นิโรโธ ตถฏฺเฐน สจฺจํ. มคฺคสฺส นิยฺยานฏฺโฐ เหตฺวฏฺโฐ ทสฺสนฏฺโฐ อธิปเตยฺยฏฺโฐ, อิเม จตฺตาโร มคฺคสฺส มคฺคฏฺฐา ตถา อวิตถา อนญฺญถา, เอวํ มคฺโค ตถฏฺเฐน สจฺจ’’นฺติ.

Hơn nữa, nên biết rằng Thánh đế về sự diệt khổ vừa sâu xa vừa khó thấy. Lại nữa, đối với mỗi đế, theo phương diện bốn ý nghĩa của mỗi đế, có mười sáu ý nghĩa của các đế. Do đó, đã được nói trong kinh Vô Ngại Giải Đạo: ‘Đối với khổ, có ý nghĩa bức bách, ý nghĩa hữu vi, ý nghĩa thiêu đốt, ý nghĩa biến hoại; bốn ý nghĩa này của khổ là ý nghĩa khổ, chúng là như vậy, không sai khác, không khác đi. Như vậy, khổ là một sự thật theo ý nghĩa như thật. Đối với tập khởi, có ý nghĩa tích tập, ý nghĩa nguyên nhân, ý nghĩa liên kết, ý nghĩa trở ngại; bốn ý nghĩa này của tập khởi là ý nghĩa tập khởi, chúng là như vậy, không sai khác, không khác đi. Như vậy, tập khởi là một sự thật theo ý nghĩa như thật. Đối với sự diệt, có ý nghĩa xuất ly, ý nghĩa viễn ly, ý nghĩa vô vi, ý nghĩa bất tử; bốn ý nghĩa này của sự diệt là ý nghĩa diệt, chúng là như vậy, không sai khác, không khác đi. Như vậy, sự diệt là một sự thật theo ý nghĩa như thật. Đối với con đường, có ý nghĩa xuất ly, ý nghĩa nhân duyên, ý nghĩa thấy biết, ý nghĩa chủ đạo; bốn ý nghĩa này của con đường là ý nghĩa đạo, chúng là như vậy, không sai khác, không khác đi. Như vậy, con đường là một sự thật theo ý nghĩa như thật.’

ทสฺสนํ ทสํ, ทิสติ ปสฺสตีติ วา ทสํ, จตุมคฺคญาณํ. ทิสธาตุ อเปกฺขเน อ. จตุนฺนํ สจฺจานํ ทสฺสนํ อสฺสาติ จตุสจฺจทโส, ชิโน. อถ วา จตฺตาริ สจฺจานิ อทสฺสิ อปสฺสีติ จตุสจฺจทโส, ชิโน. โส จตฺตาริ สจฺจานิ จตุมคฺคญาเณน อปฺปฏิวิชฺฌีติ อตฺโถ. ตํ จตุสจฺจทสํ. จตุสจฺจญาณํ ปน ทุวิธํ โหติ อนุโพธญาณญฺจ, ปฏิเวธ ญาณญฺจาติ. ตตฺถ อนุโพธญาณํ โลกิยํ อนุสฺสวาทิวเสน นิโรเธ มคฺเค จ ปวตฺตติ, ปฏิเวธญาณํ โลกุตฺตรํ นิโรธมารมฺมณํ กตฺวา กิจฺจโต จตฺตาริปิ สจฺจานิ ปฏิวิชฺฌติ. ยถาห โย ภิกฺขเว ทุกฺขํ ปสฺสติ, ทุกฺขสมุทยมฺปิ โส ปสฺสติ. ทุกฺขนิโรธมฺปิ ปสฺสติ, ทุกฺขนิโรธคามินิปฏิ ปทมฺปิ ปสฺสตีติ สพฺพํ วตฺตพฺพํ. จตุสจฺจปฏิเวธญาณํ ปน อนุโพธญาเณน วินา น ปวตฺตติ, ตสฺมา อนุโพธ ญาณตฺถาย ปุพฺเพ จตุสจฺจกมฺมฏฺฐานํ ปณฺฑิเตน สมารมฺภิ ตพฺพนฺติ[Pg.82]. นนุ จ อริยสาวกา จตฺตาริ สจฺจานิ ปฏิวิชฺฌนฺติ. อถ กสฺมา ชิโนเยว จตุสจฺจทสนฺติ โถมิโตติ. ภควา ปน อริยสาวเกหิ วิสิฏฺเฐน อนญฺโญปเทเสน อรหตฺตมคฺคญาเณน จตฺตาริ สจฺจานิ ปฏิวิชฺฌนฺติ. ตสฺมา ภควาเยว จตุสจฺจทสนฺติ อภิตฺถวิโตติ. ตตฺถ ปน ฐเปตฺวา ตณฺหญฺจ นิพฺพานญฺจ อวเสสธมฺมา ทุกฺขสจฺจํ นาม. อฏฺฐสตตณฺหาวิจริตา สมุทยสจฺจํ นาม. นิพฺพานํ นิโรธ สจฺจํ นาม. อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค มคฺคสจฺจํ นาม. วุตฺตํ ปน อภิธมฺมตฺถสงฺคเห –

Dassanaṃ là dasaṃ, hoặc disati passatīti là dasaṃ, (nghĩa là) thấy, tức là tứ đạo tuệ. Căn dis có nghĩa là thấy, tiếp vĩ ngữ a. Do có sự thấy bốn chân lý nên bậc chiến thắng là catusaccadaso. Hoặc do đã thấy bốn chân lý nên bậc chiến thắng là catusaccadaso. Nghĩa là, vị ấy đã thâm nhập bốn chân lý bằng tứ đạo tuệ. (Đảnh lễ) bậc thấy bốn chân lý ấy. Vả lại, trí tuệ về bốn chân lý có hai loại: tùy giác trí và thông đạt trí. Trong đó, tùy giác trí là (trí) hiệp thế, vận hành trong (sự hiểu biết về) diệt và đạo theo phương cách nghe v.v... Thông đạt trí là (trí) siêu thế, lấy diệt đế làm đối tượng, về phương diện phận sự thì thâm nhập cả bốn chân lý. Như có lời dạy rằng: ‘Này các Tỳ khưu, người nào thấy khổ, người ấy cũng thấy khổ tập, cũng thấy khổ diệt, cũng thấy con đường đưa đến khổ diệt,’ toàn bộ nên được nói đến. Vả lại, trí thông đạt bốn chân lý không thể vận hành nếu không có tùy giác trí, do đó, vì mục đích (phát sanh) tùy giác trí, trước tiên người hiền trí nên bắt đầu (thực hành) đề mục thiền về bốn chân lý. Nhưng chẳng phải các bậc Thánh đệ tử cũng thâm nhập bốn chân lý sao? Vậy tại sao chỉ có bậc chiến thắng được tán thán là catusaccadaso? (Đáp rằng:) Đức Thế Tôn đã thâm nhập bốn chân lý bằng A-la-hán đạo tuệ một cách đặc biệt hơn các bậc Thánh đệ tử và không do sự chỉ dạy của người khác. Do đó, chỉ có Đức Thế Tôn được ca tụng là catusaccadaso. Trong đó, ngoại trừ ái và Niết-bàn, các pháp còn lại được gọi là khổ đế. Một trăm lẻ tám loại ái được gọi là tập đế. Niết-bàn được gọi là diệt đế. Bát chi đạo được gọi là đạo đế. Lại nữa, đã được nói trong Abhidhammatthasaṅgaha rằng –

‘‘ทุกฺขํ เตภูมกํ วฏฺฏํ, ตณฺหา สมุทโย ภเว;

นิโรโธ นาม นิพฺพานํ, มคฺโค โลกุตฺตโร มโต’’ติ.

“Khổ là vòng luân hồi trong ba cõi, ái là (nguyên nhân) tập khởi; Diệt được gọi là Niết-bàn, đạo được xem là siêu thế.”

วรมิทฺธิคตนฺติ วรํ อิทฺธิคตํ. อุตฺตมํ อตีตพุทฺธานํ อิทฺธึ ปตฺตนฺติ อตฺโถ. อถ วา อุตฺตมานํ อิทฺธีนํ ปติฏฺฐานภูตนฺติ อตฺโถ. อิชฺฌนํ สมิชฺฌนํ อิทฺธิ, อิชฺฌติ สมิชฺฌติ นิปฺปชฺชตีติ วา อิทฺธิ. อิทฺธิวิธญาณญฺจ อรหตฺตมคฺโค จ ลพฺภติ. วุตฺตญฺหิ วิสุทฺธิมคฺเค ‘‘ตถา เนกฺขมฺมํ อิชฺฌตีติ อิทฺธีติ จ อรหตฺตมคฺโค อิชฺฌตีติ อิทฺธี’’ติ จ. อถ วา อิชฺฌนฺติ สตฺตา เอตาย อิทฺธา วุทฺธา อุกฺกํสคตา โหนฺตีติ อิทฺธิ, อฏฺฐสมาปตฺติโย จ จตฺตาโร มคฺคา จ ลพฺภนฺติ. อิธธาตุ วุฑฺฒิยนฺติ ปจฺจโย. อถ วา ตปจฺจโย อิตฺถิลิงฺคโชตโก อีปจฺจโย จ. อิทฺธึ อคมินฺติ อิทฺธิคโต, ชิโน. อถ วา คจฺฉติ ปติฏฺฐหติ เอตฺถาติ คโต, วรานํ อุตฺตมานํ อิทฺธีนํ คโต ปติฏฺฐานภูโตติ วรมิทฺธิคโต, ชิโน. ตํ วรมิทฺธิคตํ. กิญฺจาปิ ปน อริยสาวกา อิทฺธิปฺปตฺตา โหนฺติ, พุทฺธา ปน วิเสสโต เอตาย อภิญฺญาย อิทฺธา สมิทฺธา วุทฺธา อติอุกฺกํสคตา โหนฺติ, ตสฺมา พุทฺโธเยว วรมิทฺธิคตนฺติ อภิตฺถวิตุํ อรหตีติ เวทิตพฺโพ.

Varamiddhigataṃ là varaṃ iddhigataṃ. Nghĩa là, đã đạt đến thần thông tối thượng của các vị Phật quá khứ. Hoặc nghĩa là, là nền tảng cho các thần thông tối thượng. Iddhi là sự thành tựu, sự hoàn thành; hoặc do thành tựu, hoàn thành, được tạo ra nên gọi là iddhi. Thần thông minh và A-la-hán đạo được đề cập đến. Thật vậy, đã được nói trong Visuddhimagga rằng: ‘Như vậy, do sự xuất ly được thành tựu nên gọi là iddhi, và do A-la-hán đạo được thành tựu nên gọi là iddhi.’ Hoặc do chúng sanh nhờ đó mà được thành tựu, tăng trưởng, đạt đến sự ưu việt nên gọi là iddhi; tám thiền chứng và bốn đạo được đề cập đến. Căn idh có nghĩa là tăng trưởng, với các tiếp vĩ ngữ. Hoặc tiếp vĩ ngữ ta, và tiếp vĩ ngữ ī biểu thị nữ tính. Do đã đi đến thần thông nên bậc chiến thắng là iddhigato. Hoặc gato là nơi đi đến, nơi an trú; varamiddhigato là nơi an trú (gato) cho các thần thông (iddhīnaṃ) cao quý (varānaṃ), bậc chiến thắng. (Đảnh lễ) bậc đã đạt đến thần thông cao quý ấy. Vả lại, mặc dù các bậc Thánh đệ tử cũng đạt được thần thông, nhưng chư Phật một cách đặc biệt nhờ thắng trí này mà được thành tựu, tăng trưởng, đạt đến sự ưu việt tột bậc về thần thông, do đó, chỉ có Đức Phật mới xứng đáng được ca tụng là varamiddhigato, nên hiểu như vậy.

นรเทวหิตนฺติ มนุสฺสเทวานํ โลกิยโลกุตฺตร สงฺขาตํ หิตํ ปโยชนํ ธารณํ. เตสํ ปน อตฺโถ เหฏฺฐา [Pg.83] วุตฺโตเยว. ติภวูปสมนฺติ ติภวอุปสมํ. ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติยา อภาวโต กามรูปอรูปสงฺขาเตหิ ตีหิ ภเวหิ ตีสุ ภเวสุ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติโต วา อุปสมิตํ นิพฺพุตํ นิรุทฺธนฺติ อตฺโถ. ภวนฺติ สตฺตา เอตฺถาติ ภโว, ตโย ภวา ติภวา, เตหิ อุปสมิตฺถาติ ติภวูปสโม, ชิโน. ตํ ติภวูปสมํ. ภควโต ปน โพธิปลฺลงฺเกว กามรูปารูปสงฺขาเตสุ ตีสุ ภเวสุ ปฏิสนฺธิชนกานํ อวิชฺชาตณฺหามูลกานํ ปุญฺญาทิสงฺขารานํ อรหตฺตมคฺคญาเณน นิรวเสสํ ปหีนตฺตา ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติ นตฺถิ. ตสฺมา ภควนฺตํเยว วิเสเสน ติภวูปสมนฺติ โถเมตีติ วุตฺตํ โหติ. ชินนฺติ ปญฺจมารชยนฺตํ พุทฺธํ. ปณมามีติ อหํ ญาณสมฺปยุตฺตจิตฺเตน อาทรํ วนฺทามีติ โยชนา.

Naradevahitaṃ là (người mang lại) lợi ích, mục đích, sự duy trì được gọi là hiệp thế và siêu thế cho loài người và chư thiên. Vả lại, ý nghĩa của những (từ) này đã được nói ở dưới rồi. Tibhavūpasamaṃ là sự tịch tịnh ba cõi. Nghĩa là, do không còn tái sanh trong đời sau, nên đã được tịch tịnh, dập tắt, chấm dứt khỏi sự tái sanh trong ba cõi được gọi là dục, sắc, và vô sắc. Bhavo là nơi chúng sanh hiện hữu; ba cõi là tibhavā; do đã tịch tịnh khỏi chúng nên bậc chiến thắng là tibhavūpasamo. (Đảnh lễ) bậc đã tịch tịnh ba cõi ấy. Vả lại, đối với Đức Thế Tôn, ngay tại Bồ-đề đoàn, do các hành nghiệp như phước hành v.v... có gốc rễ từ vô minh và ái, là nhân sanh khởi sự tái tục trong ba cõi được gọi là dục, sắc, và vô sắc, đã được đoạn trừ không còn dư sót bằng A-la-hán đạo tuệ, nên không còn sự tái sanh trong đời sau nữa. Do đó, được nói rằng chỉ có Đức Thế Tôn mới được tán thán một cách đặc biệt là tibhavūpasamaṃ. Jinaṃ là Đức Phật, bậc đã chiến thắng năm loại ma. Paṇamāmi, cú pháp là: ‘Tôi (ahaṃ) thành kính (ādaraṃ) đảnh lễ (vandāmi) bằng tâm tương ưng với trí tuệ (ñāṇasampayuttacittena).’

อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. สมตึสติ สมฺภรณํ สมตึสปารมิโย สมฺภูตํ ปริปูริตํ, วรโพธิทุเม อุตฺตมโพธิรุกฺขมูเล, จตุสจฺจทสํ จตฺตาริ อริยสจฺจานิ มคฺคญาเณน ปสฺสนฺตํ ปฏิวิชฺฌนฺตํ, วรมิทฺธิคตํ อุตฺตมํ อตีต พุทฺธานํ อิทฺธิปตฺตํ อุตฺตมานํ อิทฺธีนํ ปติฏฺฐานภูตํ วา, นรเทวหิตํ มนุสฺสเทวานํ โลกิยโลกุตฺตรสงฺขาตํ ปโยชนํ ธารณํ, ติภวูปสมํ กามรูปอรูปสงฺขาเตหิ ตีหิ ภเวหิ อุปสมิตํ, กามรูปารูปสงฺขาเตสุ ตีสุ ภเวสุ ปุนพฺภวา ภินิพฺพตฺติโต อุปสมิตํ นิพฺพุตํ วา, ชินํ ปญฺจมารชยนฺตํ พุทฺธํ ปณมามิ อหํ ญาณสมฺปยุตฺตจิตฺเตน อาทรํ วนฺทามีติ.

Đây là cú pháp tóm lược ở đây. Samatiṃsati sambharaṇaṃ là bậc đã làm cho viên mãn, đã hoàn thành ba mươi pháp ba-la-mật; varabodhidume là tại gốc cây Bồ-đề cao quý; catusaccadasaṃ là bậc thấy, bậc thâm nhập bốn chân lý cao quý bằng đạo tuệ; varamiddhigataṃ là bậc đã đạt đến thần thông tối thượng của các vị Phật quá khứ, hoặc là nền tảng cho các thần thông tối thượng; naradevahitaṃ là bậc mang lại mục đích, sự duy trì được gọi là hiệp thế và siêu thế cho loài người và chư thiên; tibhavūpasamaṃ là bậc đã được tịch tịnh khỏi ba cõi được gọi là dục, sắc, và vô sắc, hoặc là bậc đã được dập tắt khỏi sự tái sanh trong ba cõi được gọi là dục, sắc, và vô sắc; jinaṃ là Đức Phật, bậc đã chiến thắng năm loại ma; paṇamāmi là tôi (ahaṃ) thành kính (ādaraṃ) đảnh lễ (vandāmi) bằng tâm tương ưng với trí tuệ (ñāṇasampayuttacittena).

เอกาทสมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

Phần giải thích kệ ngôn đảnh lễ thứ mười một đã chấm dứt.

๑๒.

12.

สตปุญฺญชลกฺขณิกํ วิรชํ,คคนูปมธึ ธิติเมรุสมํ;

ชลชูปมสีตลสีลยุตํ,ปถวีสหนํ ปณมามิ ชินํ.

Con xin đảnh lễ bậc Chiến Thắng, người có một trăm tướng tốt sanh từ phước, bậc không còn trần cấu, có trí tuệ như hư không, có sự kiên định như núi Meru, có giới hạnh mát mẻ như hoa sen, và có lòng kham nhẫn như đất.

๑๒. เอวํ [Pg.84] เอกาทสมคาถาย ชินํ วนฺทิตฺวา อิทานิ สตปุญฺญชลกฺขณิกนฺตฺยาทีหิ ฉหิ คุเณหิ โถมิตฺวา ชินํ วนฺทิตุ กาโม สตปุญฺญชลกฺขณิกนฺตฺยาทิคาถมาห. อยํ ปน จตูหิ ส คเณหิ รจิตตฺตา ทฺวาทสกฺขเรหิ ยุตฺตา โตฏกคาถาติ ทฏฺฐพฺพา. สาธกํ ปน อนนฺตรคาถาวณฺณนายํ วุตฺตเมว.

12. Như vậy, sau khi đã đảnh lễ bậc Toàn Thắng bằng bài kệ thứ mười một, bây giờ với mong muốn tán dương và đảnh lễ bậc Toàn Thắng bằng sáu phẩm chất bắt đầu bằng "satapuññajalakkhaṇika" (vị có tướng hảo sanh từ trăm công đức), ngài đã nói bài kệ bắt đầu bằng "satapuññajalakkhaṇika". Hơn nữa, bài kệ này, do được sáng tác bằng bốn sa gaṇa (túc từ) và có mười hai âm tiết, nên được hiểu là một bài kệ toṭaka. Bằng chứng cho điều này đã được nói đến trong phần giải thích bài kệ tiếp theo.

ตตฺถ สตปุญฺญชลกฺขณิกนฺติ อเนกปารมีปุญฺญเตเชน ชาเตน ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขเณน สมฺปนฺนํ. เอตฺถ จ สตสทฺโท อเนกสงฺขฺยาวาจโก. สตเตโช สหสฺสรํ สีติอาทีสุ วิย. สเตน อเนเกน ปารมีปุญฺญเตเชน ชาตนฺติ สตปุญฺญชํ, ลกฺขิยติ ลกฺขิตพฺพํ พุทฺธทพฺพํ เอเตหีติ ลกฺขณํ, ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณาทิ. ลกฺขธาตุ ทสฺสนงฺเกสุยุ. สตปุญฺญชญฺจ ตํ ลกฺขณญฺจาติ สตปุญฺญช ลกฺขณํ. ตํ อสฺส อตฺถีติ สตปุญฺญชลกฺขณิโก, ชิโน. ตํ. ภควา หิ อนนฺเตสุ จกฺกวาเฬสุ สพฺเพ สตฺตา เอเกกํ ปุญฺญกมฺมํ สตกฺขตฺตุํ กเรยฺยุํ. เอตฺตเกหิ ชเนหิ กตํ ปุญฺญกมฺมํ โพธิสตฺโต เอโกว เอเกกํ สตคุณํ กตฺวา นิพฺพตฺเตน ปารมีปุญฺญเตเชน ชาเตหิ ทฺวตฺตึส มหาปุริสลกฺขเณหิ จ อสีติอนุพฺยญฺชน ลกฺขเณ หิ จ สมฺปนฺโนติ สตปุญฺญชลกฺขณิกนฺติ โถเมตีติ อธิปฺปาโย. วุตฺตญฺหิ พุทฺธวํสฏฺฐกถายํ –

Trong đó, "satapuññajalakkhaṇika" (vị có tướng hảo sanh từ trăm công đức) có nghĩa là vị đã thành tựu ba mươi hai tướng tốt của bậc đại nhân, được sanh ra do uy lực của công đức ba-la-mật nhiều không kể xiết. Ở đây, từ "sata" (trăm) có nghĩa là số nhiều. Giống như trong các từ "satatejo" (trăm uy lực), "sahassaraṃsī" (ngàn tia sáng), v.v. "Satapuññajaṃ" là (tướng hảo) được sanh ra (ja) do uy lực công đức ba-la-mật (pāramīpuññatejena) nhiều không kể xiết (satena anekena). "Lakkhaṇaṃ" là những tướng trạng mà qua đó một vị Phật tương lai được nhận biết hoặc cần được nhận biết, tức là ba mươi hai tướng tốt của bậc đại nhân, v.v. Căn "lakkh" có nghĩa là thấy, là ghi dấu. "Satapuññajalakkhaṇaṃ" là tướng hảo (lakkhaṇaṃ) sanh từ trăm công đức (satapuññajaṃ). "Satapuññajalakkhaṇiko" là vị có tướng hảo ấy, tức là bậc Toàn Thắng. "Taṃ" (vị ấy). Thật vậy, nếu tất cả chúng sanh trong vô lượng thế giới, mỗi chúng sanh thực hiện mỗi một thiện nghiệp một trăm lần, thì Bồ-tát, chỉ một mình ngài, đã thực hiện mỗi một thiện nghiệp do bấy nhiêu chúng sanh đã làm gấp lên một trăm lần. Do đó, ngài đã thành tựu ba mươi hai tướng tốt của bậc đại nhân và tám mươi vẻ đẹp phụ, những tướng hảo này được sanh ra do uy lực công đức ba-la-mật. Đây là ý nghĩa khi tán dương ngài là "satapuññajalakkhaṇika". Điều này đã được nói trong Chú giải Phật Sử rằng –

‘‘สตปุญฺญ ลกฺขโณติ อนนฺเตสุ จกฺกวาเฬสุ สพฺเพ สตฺตา เอเกกํ ปุญฺญกมฺมํ สตกฺขตฺตุํ กเรยฺยุํ, เอตฺตเกหิ ชเนหิ กตกมฺมํ โพธิสตฺโต สยเมว เอโก สตคุณํ กตฺวา นิพฺพตฺโต. ตสฺมา สตปุญฺญลกฺขโณติ วุจฺจติ. เกจิ ปน สเตน สเตน ปุญฺญกมฺเมน นิพฺพตฺตํ เอเกกลกฺขโณติ วทนฺติ. เอวํ สนฺเต โย โกจิ พุทฺโธ ภเวยฺยาติ. ตํ อฏฺฐกถาสุ ปฏิกฺขิตฺต’’นฺติ. ปาเถยฺยฏฺฐกถายํ ปน ‘‘สต ปุญฺญลกฺขณนฺติ สเตน สเตน ปุญฺญกมฺเมน นิพฺพตฺตํ เอเกกํ ลกฺขณํ[Pg.85]. เอวํ สนฺเต โย โกจิ พุทฺโธ ภเวยฺยาติ น โรจยึสุ. อนนฺเตสุ ปน จกฺกวาเฬสุ สพฺเพ สตฺตา เอเกกํ กมฺมํ สตกฺขตฺตุํ กเรยฺยุํ. เอตฺตเกหิ ชเนหิ กตํ กมฺมํ โพธิสตฺโต เอโกว เอเกกํ สตคุณํ กตฺวา นิพฺพตฺโต. ตสฺมา สตปุญฺญลกฺขโณติ อิมมตฺถํ โรจยึสู’’ติ วุตฺตํ. ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณํ ปน อุปริ อาวิภวิสฺสตีติ.

“‘Satapuññalakkhaṇo’ có nghĩa là: nếu tất cả chúng sanh trong vô lượng thế giới, mỗi chúng sanh thực hiện mỗi một thiện nghiệp một trăm lần, thì Bồ-tát, chỉ một mình ngài, đã thực hiện nghiệp do bấy nhiêu chúng sanh đã làm gấp lên một trăm lần, và đã được sanh ra. Do đó, ngài được gọi là ‘satapuññalakkhaṇo’. Tuy nhiên, một số người nói rằng mỗi một tướng hảo được tạo thành bởi một trăm thiện nghiệp. Nếu như vậy, bất cứ ai cũng có thể trở thành Phật. Quan điểm đó đã bị bác bỏ trong các sách Chú giải.’” Hơn nữa, trong Chú giải Pātheyya có nói rằng: “‘Satapuññalakkhaṇa’ có nghĩa là mỗi một tướng hảo được tạo thành bởi một trăm thiện nghiệp. (Các vị trưởng lão) đã không chấp nhận quan điểm này, (nghĩ rằng) ‘Nếu như vậy, bất cứ ai cũng có thể trở thành Phật.’ Tuy nhiên, các vị ấy đã chấp nhận ý nghĩa này: ‘Nếu tất cả chúng sanh trong vô lượng thế giới, mỗi chúng sanh thực hiện mỗi một nghiệp một trăm lần, thì Bồ-tát, chỉ một mình ngài, đã thực hiện nghiệp do bấy nhiêu chúng sanh đã làm gấp lên một trăm lần, và đã được sanh ra. Do đó, ngài được gọi là ‘satapuññalakkhaṇo’.’” Ba mươi hai tướng tốt của bậc đại nhân sẽ được làm rõ ở phần sau.

วิรชนฺติ ราครชาทีนํ อภาวา วิคตรชํ. รญฺชติ สญฺชติ รูปาทิอารมฺมเณสูติ รโช, ราคาทิรโช. รนฺชธาตุ ราเค อ. วิคโต รโช อสฺสาติ วิรโช, ชิโน. ตํ วิรชํ. ชิโน หิ โพธิปลฺลงฺเกเยว สพฺพกิเลสมาร รชสฺส ชยิตตฺตา วิคตรโชติ อตฺโถ. คคนูปมธินฺติ เอตฺถ ธี วุจฺจติ สพฺพญฺญุตญาณํ. ตสฺมา อากาสูปมสพฺพญฺญุต ญาณวนฺตนฺติ อตฺโถ. คจฺฉนฺติ เอตฺถ วิหงฺคมาทโยติ คคนํ, อากาโส. คมุธาตุ คติยํ ยุ. มการสฺส โค. อุปมิยเต อุปมา. ภาวสาธโนยํ. อุปปุพฺพมาธาตุ ปริมาเน อ. สพฺพเญยฺยธมฺมํ ธรติ ชานาตีติ ธี, สพฺพญฺญุต ญาณํ. ธรธาตุ ญาเณ กฺวิ, อิตฺถิลิงฺคโชตกอีปจฺจโย จ. คคเนน อากาเสน ยุตฺตา อุปมา คคนูปมา, ตํ สทิสํ ธี สพฺพญฺญุตญาณํ ยสฺสาติ คคนูปมธิ, ชิโน. ตํ คคนูปมธึ. อยํ ปน อนนฺตาทิคุณหีนตฺตา ธมฺมหีโนปมา นาม. วุตฺตญฺหิ สุโพธาลงฺกาเร ‘‘ธมฺมหีนามุขมฺโภช, สทิสํ มุนิโน อิตี’’ติ. ยถา หิ อากาโส อนนฺโตติ วุตฺตตฺตา อากาโส อนนฺโต หุตฺวา วิตฺถรติ, เอวํ ภควโต อนนฺตํ พุทฺธญาณนฺติ วุตฺตตฺตา สพฺพญฺญุตญาณสฺส อนนฺตารมฺมณตฺตา จ ญาณํ อนนฺตํ หุตฺวา วิตฺถรติ. ตสฺมา คคนูปมธินฺติ โถเมตีติ.

"Virajaṃ" (vị vô trần) có nghĩa là vị đã thoát ly bụi bặm (vigatarajaṃ) do không còn bụi bặm của tham ái, v.v. "Rajo" (bụi bặm) là bụi bặm của tham ái, v.v., vì nó nhuốm màu (rañjati), dính mắc (sañjati) vào các đối tượng như sắc, v.v. Căn "rañj" có nghĩa là tham ái, đi với tiếp vị ngữ "a". "Virajo" là vị đã lìa khỏi bụi bặm, tức là bậc Toàn Thắng. "Taṃ virajaṃ" (đến vị vô trần ấy). Bậc Toàn Thắng quả thật đã chiến thắng bụi bặm của tất cả phiền não và ma vương ngay tại Bồ-đề đoàn, do đó ý nghĩa là vị đã thoát ly bụi bặm. Trong từ "gaganūpamadhiṃ" (vị có trí tuệ như hư không), ở đây "dhī" được gọi là trí toàn giác (sabbaññutañāṇaṃ). Do đó, ý nghĩa là "vị sở hữu trí toàn giác ví như hư không". "Gaganaṃ" (hư không) là nơi mà các loài chim, v.v., bay đi (gacchanti ettha vihaṅgamādayoti). Căn "gam" có nghĩa là đi, đi với tiếp vị ngữ "yu". Âm "m" biến thành "g". "Upamā" (sự ví von) là cái được so sánh. Đây là một danh từ trừu tượng (bhāvasādhana). Tiếp đầu ngữ "upa" đi với căn "mā" có nghĩa là đo lường, đi với tiếp vị ngữ "a". "Dhī" (trí tuệ) là cái nắm giữ hay biết tất cả các pháp cần biết (sabbañeyyadhammaṃ dharati jānātīti), tức là trí toàn giác. Căn "dhar" có nghĩa là biết, đi với tiếp vị ngữ "kvi", và tiếp vị ngữ "ī" chỉ giống cái. "Gaganūpamadhi" là vị có trí toàn giác (dhī) tương tự như (sadisaṃ) sự ví von liên quan đến hư không (gaganena ākāsena yuttā upamā), tức là bậc Toàn Thắng. "Taṃ gaganūpamadhiṃ" (đến vị có trí tuệ như hư không ấy). Hơn nữa, đây được gọi là một phép so sánh khuyết thuộc tính (dhammahīnopamā) vì (hư không) thiếu các phẩm chất như vô hạn, v.v. (so với trí tuệ của Đức Phật). Điều này đã được nói trong sách Subodhālaṅkāra: “ ‘Gương mặt của bậc ẩn sĩ tương tự như hoa sen’ là một phép so sánh khuyết thuộc tính (dhammahīnā).” Thật vậy, cũng như hư không, vì được gọi là vô hạn, nên trải rộng vô hạn; cũng vậy, Phật trí của Đức Thế Tôn, vì được gọi là vô hạn, và vì trí toàn giác có đối tượng vô hạn, nên trí tuệ ấy trải rộng vô hạn. Do đó, ngài được tán dương là "gaganūpamadhi".

ธิติเมรุสมนฺติ เอตฺถ ธิติ วุจฺจติ สมาธิ. สิเนรุปพฺพต สทิสํ อจลสมาธิวนฺตนฺติ อตฺโถ. ธิยติ ฐปิยติ สมฺปยุตฺตธมฺเม [Pg.86] เอการมฺมเณ เอเตนาติ ธิติ, ภควโต โลกิยโลกุตฺตรฌานสมาธิ. ธิธาตุ ธารเณติ. รํสิยา อนฺธการํ มินาติ หึสตีติ เมรุ, ปพฺพตราชา. มีธาตุ หึสายํ รุปจฺจโย. อิมํ วจนตฺถญฺหิ สิเนรุสฺส ปาจีนปสฺสํ รชตมยํ, ทกฺขิณปสฺสํ มณิมยํ, ปจฺฉิมปสฺสํ ผลฺลิกมยํ, อุตฺตรปสฺสํ สุวณฺณมยํ โหตีติ วุตฺตวจนํ สนฺธาย วุตฺตํ. อถ วา มินาติ หึสติ สพฺเพ ปพฺพเต อตฺตโน อุจฺจตรฏฺเฐนาติ เมรุ, เมรุนา สโม ธิติ สมาธิ ยสฺสาติ ธิติเมรุสโม, ชิโน. ตํ ธิติเมรุ สมํ. ยถา หิ เมรุราชา อฏฺฐหิ ทิสาหิ อาคเตหิ วาเตหิ น กมฺปติ น จลติ, เอวํ ชิโน กามจฺฉนฺทาทินีวรเณ ปชหิตฺวา โลกุตฺตรชฺฌานสมาธินา สมนฺนาคตตฺตา อฏฺฐหิ โลกธมฺเมหิ จ มิจฺฉาทิฏฺฐิวาเตหิ จ น กมฺปติ น จลตีติ ธิติเมรุสมนฺติ โถเมติ.

Trong từ "dhitimerusamaṃ" (vị có sự vững chãi như núi Meru), ở đây "dhiti" được gọi là định (samādhi). Ý nghĩa là "vị sở hữu định không lay chuyển, tương tự như núi Sineru". "Dhiti" là cái mà nhờ đó các pháp tương ưng được giữ lại hay đặt vào một đối tượng duy nhất; đó là định thiền hiệp thế và siêu thế của Đức Thế Tôn. Căn "dhi" có nghĩa là nắm giữ. "Meru" là vua của các ngọn núi, là cái phá hủy (mināti, hiṃsati) bóng tối (andhakāraṃ) bằng ánh sáng (raṃsiyā) của nó. Căn "mī" có nghĩa là làm hại, đi với tiếp vị ngữ "ru". Giải thích từ nguyên này được đưa ra liên quan đến câu nói rằng sườn phía đông của núi Sineru làm bằng bạc, sườn phía nam làm bằng ngọc, sườn phía tây làm bằng pha lê, và sườn phía bắc làm bằng vàng. Hoặc là, "Meru" là cái vượt qua hay phá hủy (mināti, hiṃsati) tất cả các ngọn núi khác do chiều cao vượt trội của nó. "Dhitimerusamo" là vị có định (dhiti, samādhi) ngang bằng (samo) với núi Meru, tức là bậc Toàn Thắng. "Taṃ dhitimerusamaṃ" (đến vị có sự vững chãi ngang bằng núi Meru ấy). Thật vậy, cũng như vua núi Meru không rung chuyển, không lay động bởi những ngọn gió đến từ tám phương, cũng vậy, bậc Toàn Thắng, do đã từ bỏ các triền cái như dục tham, v.v., và đã thành tựu định thiền siêu thế, nên ngài không rung chuyển, không lay động bởi tám pháp thế gian và bởi những ngọn gió tà kiến. Do đó, ngài được tán dương là "dhitimerusamo".

ชลชูปมสีตลสีลยุตนฺติ อุทกชาตปฺปทุมสทิเสน อติสีตเลน อสงฺขฺเยยฺยสีเลน สํยุตฺตํ. วุตฺตญฺหิ อปทาน ปาฬิยํ ‘‘สีลํ ตสฺส อสงฺขฺเยยฺย’’นฺติ. ตทฏฺฐกถายญฺจ ‘‘ภควโต ปน สีลํ อสงฺขฺเยยฺยเมวา’’ติ. ชลติ ทิพฺพตีติ ชลํ, อุทกํ. ชลธาตุ ทิตฺติยํ อ. ชเล อุทเก ชาตํ ชลชํ, ปทุมํ. ชลเชน ปทุเมน อุปมํ สทิสนฺติ ชลชูปมํ, สีลํ. สุขตฺถิเกหิ เสวิยตีติ สีตลํ, สีลํ. สิธาตุ เสวายํ ตลปจฺจโย. อถ วา สีตคุณํ ลาติ คณฺหาตีติ สีตลํ, สีลํ. สีตสทฺทูปปท ลาธาตุ คหเณ กฺวิ. อุทเก ปน ชาตํ ปทุมํ อุทเกน อุณฺหสฺส สมิตตฺตา สีตลํ วิย. สีลํ ปน พุทฺธสฺส กิเลสตา ปนสฺส สเมตตฺตา อจฺจนฺตสีตลํ โหติ. สุรกฺขิตญฺหิ วิสุทฺธํ สีลํ กิเลสปฺปหาเนน สตฺตานํ กิเลสปริฬาหํ อุปสเมติ น หริตจนฺทนํ มุตฺตาหาโร มณิ อุทกํ วาโต จนฺทกิรโณ จ. ตสฺมา สีลเมว สีตลนฺติ อจฺจนฺตสีตลนฺติ วุจฺจติ. เตน วุตฺตํ วิสุทฺธิมคฺเค –

Jalajūpamasītalasīlayutanti nghĩa là tương ưng với giới vô số kể, rất mát mẻ, giống như hoa sen sanh trong nước. Thật vậy, đã được nói trong Apadāna Pāli rằng: “Giới của vị ấy là vô số kể”. Và trong Chú giải của bộ ấy cũng nói rằng: “Giới của đức Thế Tôn thật là vô số kể”. Jalati dibbatīti jalaṃ, udakaṃ: Chiếu sáng, rực rỡ, vì thế gọi là jalaṃ, nước. Căn jala có nghĩa là chiếu sáng, tiếp vị ngữ a. Jale udake jātaṃ jalajaṃ, padumaṃ: Sanh trong nước, vì thế gọi là jalajaṃ, hoa sen. Jalajena padumena upamaṃ sadisanti jalajūpamaṃ, sīlaṃ: Tương tợ, giống như hoa sen, vì thế gọi là jalajūpamaṃ, giới. Sukhatthikehi seviyatīti sītalaṃ, sīlaṃ: Được những người tìm cầu hạnh phúc thực hành, vì thế gọi là sītalaṃ, giới. Căn sidh có nghĩa là thực hành, tiếp vị ngữ tala. Hoặc là, sītaguṇaṃ lāti gaṇhātīti sītalaṃ, sīlaṃ: Nắm giữ đặc tính mát mẻ, vì thế gọi là sītalaṃ, giới. Từ sīta đứng trước, căn lā có nghĩa là nắm giữ, tiếp vị ngữ kvi. Hơn nữa, hoa sen sanh trong nước thì mát mẻ giống như nước làm cho lắng dịu sự nóng bức. Giới của đức Phật thì cực kỳ mát mẻ do làm cho lắng dịu sự thiêu đốt của phiền não. Thật vậy, giới trong sạch được khéo gìn giữ, do sự đoạn trừ phiền não, làm cho lắng dịu sự thiêu đốt của phiền não nơi chúng sanh, mà gỗ chiên-đàn xanh, chuỗi ngọc trai, ngọc báu, nước, gió, và ánh trăng không thể làm được. Do đó, chính giới được gọi là mát mẻ, là cực kỳ mát mẻ. Vì thế, đã được nói trong Visuddhimagga rằng:

‘‘น [Pg.87] ตํ สชลทา วาตา, น จาปิ หริจนฺทนํ;

เนว หารา น มณโย, น จนฺทกิรณงฺกุรา;

สมยนฺตีธ สตฺตานํ, ปริฬาหํ สุรกฺขิตํ;

ยํ สเมติทํ อริยํ, สีลํ อจฺจนฺตสีตล’’นฺติ.

“Những ngọn gió mang theo mây nước, và cả gỗ chiên-đàn xanh; Cả những chuỗi ngọc, những hạt châu, cả những tia trăng non; Ở đời này, không thể làm lắng dịu sự thiêu đốt của chúng sanh; Như giới Thánh thiện, cực kỳ mát mẻ, được khéo gìn giữ này làm cho lắng dịu.”

อยํ ปน ตสฺส คาถาทฺวยสฺสตฺโถ. สุรกฺขิตํ สุฏฺฐุรกฺขิตํ อริยํ วิสุทฺธํ อจฺจนฺตสีตลํ อิทํ สีลํ อิธโลเก สตฺตานํ ยํ ปริฬาหํ สเมติ, ตํ ปริฬาหํ สชลทา อุทกทเทน เมเฆน สห ปวตฺตา วาตา สีตวาตา น สมยนฺติ หริตจนฺทนญฺจาปิ น สมยติ. หารา มุตฺตาหารา เนว สมยนฺติ. มณโย เวฬุริยาทิมณิโย น สมยนฺติ. จนฺทกิรณงฺกุรา จนฺทสฺส รํสิองฺกุรา น สมยนฺตีติ. สีลติ สมาธิยติ กายกมฺมาทีนํ สุสีลฺยวเสน น วิปฺปกิรตีติ สีลํ. สีลธาตุ สมาธิมฺหิ อ. อถ วา สีลนฺติ สมาทหนฺติ จิตฺตํ เอเตนาติ สีลํ, สีเลนฺติ วา เอเตน กุสเล ธมฺเม อุปธาเรนฺติ อาภุโส ธาเรนฺติ สาธโวติ สีลํ, เจตนาธมฺโม, กุสลจิตฺตุปฺปาโท วา ลพฺภติ. สีลธาตุ อุปธารเณ อ. วุตฺตญฺเหตํ วิสุทฺธิมคฺคฏฺฐกถายํ ‘‘เกนฏฺเฐน สีลนฺติ สีลนฏฺเฐน สีลํ. กิมิทํ สีลํ นาม, สมาธานํ วา, กายกมฺมาทีนํ สุสีลฺยวเสน อวิปฺปกิณฺณตาติ อตฺโถ. อุปธารณํ วา, กุสลานํ ธมฺมานํ ปติฏฺฐานวเสน อาธารภาโวติ อตฺโถ’’ติ. ชลชูปเมน ปทุมสทิเสน สีตเลน อจฺจนฺตสีตเลน สีเลน อสงฺขฺเยยฺยสีเลน ยุตฺโตติ ชลชูปมสีตลสีลยุโต, ชิโน. ตํ ชลชูปมสีตลสีลยุตํ. ยถา หิ อุทเก ชาตํ ปทุมํ ชเลน สีตลํ โหติ, เอวํ ภควโต มคฺคสีเลน กิเลสุปตาปนสฺส ปหีนตฺตา ตํ สีตลํ อจฺจนฺตสีตลํ. เตน สมฺปยุตฺโตติ ชลชูปมสีตลสีล ยุตนฺติ โถเมตีติ วุตฺตํ โหติ.

Và đây là ý nghĩa của hai câu kệ ấy. Giới này được khéo gìn giữ, được bảo vệ tốt đẹp, là Thánh thiện, trong sạch, cực kỳ mát mẻ, ở đời này làm cho lắng dịu sự thiêu đốt nào của chúng sanh, thì sự thiêu đốt ấy, những ngọn gió mát thổi cùng với những đám mây cho nước không làm cho lắng dịu, và cả gỗ chiên-đàn xanh cũng không làm cho lắng dịu. Hārā là những chuỗi ngọc trai, không làm cho lắng dịu. Maṇayo là những ngọc báu như ngọc lưu ly, không làm cho lắng dịu. Candakiraṇaṅkurā là những tia sáng non của mặt trăng, không làm cho lắng dịu. Sīlati samādhiyati kāyakammādīnaṃ susīlyavasena na vippakiratīti sīlaṃ: Được định tĩnh, không bị phân tán do bản chất tốt đẹp của thân nghiệp v.v..., vì thế gọi là sīlaṃ. Căn sīla có nghĩa là định tĩnh, tiếp vị ngữ a. Hoặc là, sīlanti samādahanti cittaṃ etenāti sīlaṃ: Nhờ điều này mà tâm được định tĩnh, vì thế gọi là sīlaṃ. Hoặc là, sīlenti vā etena kusale dhamme upadhārenti ābhuso dhārenti sādhavoti sīlaṃ, cetanādhammo, kusalacittuppādo vā labbhati: Nhờ điều này mà các bậc thiện nhân đặt nền tảng, thường xuyên mang giữ, duy trì các pháp thiện, vì thế gọi là sīlaṃ, là tác ý pháp, hoặc là sự sanh khởi của tâm thiện được thành tựu. Căn sīla có nghĩa là đặt nền tảng, tiếp vị ngữ a. Điều này đã được nói trong Chú giải Visuddhimagga rằng: “Sīlaṃ có nghĩa là gì? Sīlaṃ có nghĩa là sự định tĩnh. Sīlaṃ này là gì? Là sự định tĩnh, nghĩa là trạng thái không bị phân tán do bản chất tốt đẹp của thân nghiệp v.v... Hoặc là sự đặt nền tảng, nghĩa là trạng thái làm nền tảng cho các pháp thiện do là nơi nương tựa của chúng”. Jalajūpamena padumasadisena sītalena accantasītalena sīlena asaṅkhyeyyasīlena yuttoti jalajūpamasītalasīlayuto, jino. Taṃ jalajūpamasītalasīlayutaṃ: Vị chiến thắng, tương ưng với giới vô số kể, mát mẻ, cực kỳ mát mẻ, giống như hoa sen. (Con xin đảnh lễ) vị ấy, là jalajūpamasītalasīlayutaṃ. Ví như hoa sen sanh trong nước thì mát mẻ do nước, cũng vậy, do đạo giới của đức Thế Tôn đã đoạn trừ sự thiêu đốt của phiền não, nên giới ấy mát mẻ, cực kỳ mát mẻ. Do tương ưng với giới ấy, nên được nói là tán thán rằng jalajūpamasītalasīlayutaṃ.

ปถวีสหนนฺติ ปถวี วิย ขนฺติสมฺปนฺนํ ขนฺติวนฺตํ วา. ปถนฺติ ปติฏฺฐหนฺติ เอตฺถ ตรุปพฺพตาทโยติ ปถวี, ภูมิ. ปถธาตุ ปติฏฺฐายํ [Pg.88] วีปจฺจโย. อถ วา ปุถุ หุตฺวา ชาตนฺติ ปถวี. ชาตตทฺธิตตฺเถ วีปจฺจโย. สหยเต ขมิยเต สหนํ, สหติ ขมตีติ วา สหนํ, อธิวาสนขนฺติ. สหธาตุ ขนฺติยํ ยุ. ปถวี วิย สหนํ ขมนํ ยสฺส โสติ ปถวีสหโน, ชิโน. ตํ ปถวีสหนํ. ยถา หิ ปถวี อตฺตโน อุปริ ปกฺขิตฺตํ สุจิมฺปิ อสุจิมฺปิ สพฺพํ สหติ, น ปฏิฆานุนยํ กโรติ, เอวํ ชิโน อิฏฺฐารมฺมณมฺปิ อนิฏฺฐารมฺมณมฺปิ สพฺพํ สหติ, น ตตฺถ ปฏิฆานุนยํ กโรตีติ ปถวีสหนนฺติ โถเมตีติ อธิปฺปาโย. เตน วุตฺตํ อปทานปาฬิยํ –

Pathavīsahananti nghĩa là người thành tựu sự kham nhẫn hoặc người có sự kham nhẫn như đất. Pathanti patiṭṭhahanti ettha tarupabbatādayoti pathavī, bhūmi: Cây cối, núi non v.v... được thiết lập, được an trú ở đây, vì thế gọi là pathavī, đất. Căn patha có nghĩa là an trú, tiếp vị ngữ vī. Hoặc là, puthu hutvā jātanti pathavī: Trở nên rộng lớn rồi sanh ra, vì thế gọi là pathavī. Tiếp vị ngữ vī có nghĩa là taddhita “sanh ra”. Sahayate khamiyate sahanaṃ, sahati khamatīti vā sahanaṃ, adhivāsanakhanti: Được chịu đựng, được kham nhẫn, vì thế gọi là sahanaṃ. Hoặc là, chịu đựng, kham nhẫn, vì thế gọi là sahanaṃ, sự kham nhẫn chịu đựng. Căn saha có nghĩa là kham nhẫn, tiếp vị ngữ yu. Pathavī viya sahanaṃ khamanaṃ yassa soti pathavīsahano, jino. Taṃ pathavīsahanaṃ: Vị nào có sự chịu đựng, sự kham nhẫn như đất, vị ấy là pathavīsahano, bậc chiến thắng. (Con xin đảnh lễ) vị ấy, là pathavīsahanaṃ. Ví như đất chịu đựng tất cả vật trong sạch và không trong sạch được đổ lên trên mình, không có sự chống đối hay thuận theo, cũng vậy, bậc chiến thắng chịu đựng tất cả đối tượng vừa ý và không vừa ý, không có sự chống đối hay thuận theo ở đó. Đây là ý nghĩa của sự tán thán rằng pathavīsahananti. Vì thế, đã được nói trong Apadāna Pāli rằng:

‘‘ลาภาลาเภ น สชฺชนฺติ, สมฺมานนวิมานเน;

ปถวีสทิสา พุทฺธา, ตสฺมา เต น วิราธิยา’’ติ.

“Các đức Phật không dính mắc trong được và không được, trong sự tôn trọng và không tôn trọng; Các đức Phật giống như đất, do đó, không nên chống đối các ngài.”

อหํ ชินํ ปณมามิ วนฺทามีติ สมฺพนฺโธ.

Ahaṃ jinaṃ paṇamāmi vandāmīti sambandho: (Con) đảnh lễ, lạy bái bậc chiến thắng, đây là sự liên kết.

อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. สตปุญฺญชลกฺขณิกํ อเนกปารมีปุญฺญเตเชน ชาเตน ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขเณน สมฺปนฺนํ, วิรชํ ราครชาทีนํ อภาวา วิคตรชํ, คคนูปมธึ อากาสูปมสพฺพญฺญุตญาณวนฺตํ, ธิติเมรุสมํ สิเนรุปพฺพตสทิสํ อจลสมาธิวนฺตํ, ชลชูปมสีตล สีลยุตํ. อุทกชาตปฺปทุมสทิเสน อจฺจนฺตอติสีตเลน อสงฺขฺเยยฺยสีเลน สมฺปยุตฺตํ, ปถวีสหนํ ปถวี วิย ขนฺติสมฺปนฺนํ, ขนฺติวนฺตํ วา, ชินํ ปญฺจมารวิชยํ พุทฺธํ อหํ สกฺกจฺจํ ปณมามิ วนฺทามีติ.

Đây là phần tóm tắt ý nghĩa ở đây. Satapuññajalakkhaṇikaṃ: Vị có một trăm tướng phước tốt đẹp; (và là) vị thành tựu ba mươi hai tướng của bậc đại nhân, được sanh khởi do năng lực của phước báu ba-la-mật nhiều không kể xiết. Virajaṃ: Vị không còn bụi bặm do không có bụi bặm của tham ái v.v... Gaganūpamadhiṃ: Vị có trí tuệ toàn giác như hư không. Dhitimerusamaṃ: Vị có định không lay chuyển như núi Sineru. Jalajūpamasītalasīlayutaṃ: Vị tương ưng với giới vô số kể, cực kỳ mát mẻ, giống như hoa sen sanh trong nước. Pathavīsahanaṃ: Vị thành tựu sự kham nhẫn hoặc người có sự kham nhẫn như đất. Jinaṃ: Bậc chiến thắng, vị chinh phục năm loại ma, là đức Phật. Ahaṃ sakkaccaṃ paṇamāmi vandāmīti: Con thành kính đảnh lễ, lạy bái.

ทฺวาทสมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

Phần giải thích về kệ đảnh lễ thứ mười hai đã hoàn tất.

๑๓.

13.

โย พุทฺโธ สุมติ ทิเว ทิวากโรว,โสภนฺโต รติชนเน สิลาสนมฺหิ;

อาสีโน สิวสุขทํ อเทสิ ธมฺมํ,เทวานํ ตมสทิสํ นมามิ นิจฺจํ.

Vị Phật nào, bậc thiện trí, ngự trên thạch tọa vui thích, tỏa sáng trên trời như mặt trời; Đã thuyết giảng pháp an tịnh và an lạc cho chư thiên, con hằng đảnh lễ vị vô song ấy.

๑๓. เอวํ [Pg.89] ทฺวาทสมคาถาย ชินํ วนฺทิตฺวา อิทานิ ตาวตึสปุเร มาตุเทวปุตฺตปฺปมุขานํ อุปปตฺติเทวานํ อภิธมฺมํ เทสก คุเณน อภิตฺถวิตฺวา วนฺทิตุกาโม โย พุทฺโธ สุมติตฺยาทิคาถมาห. อยํ ปน ม น ช ร คเณหิ จ เอกครุนา จ ตีหิ ยตีหิ จ ทสหิ ยตีหิ จ รจิตตฺตา เตรสกฺขร สํยุตฺตา ปหสฺสิณีคาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺเหตํ วุตฺโตทเย ‘‘มฺนา ชรา โค ติทสยติปฺปหสฺสิณี สา’’ติ.

13. Như vậy, sau khi đã đảnh lễ bậc Toàn Thắng bằng bài kệ thứ mười hai, bây giờ, với mong muốn đảnh lễ bằng cách tán thán đức hạnh của người đã thuyết giảng Vi Diệu Pháp cho các vị hóa sanh thiên, đứng đầu là vị trời Mẫu-thiên-tử, ở tại cõi trời Đao Lợi, ngài đã nói bài kệ bắt đầu bằng ‘yo buddho sumati’. Cần phải hiểu rằng bài kệ này, do được cấu tạo bởi các túc ‘ma’, ‘na’, ‘ja’, ‘ra’, một trường âm, và có điểm ngắt ở âm tiết thứ ba và thứ mười, nên là một bài kệ Pahassiṇī gồm mười ba âm tiết. Điều này đã được nói trong tác phẩm Vuttodaya: “Sā pahassiṇī mnā jarā go tidasayati” (Bài kệ Pahassiṇī ấy có các túc m, n, ja, ra, g và có điểm ngắt ở âm tiết thứ ba và thứ mười).

ตสฺสตฺโถ. ยสฺสํ ปฏิปาทํ มฺนา มคณ นคณา จ ชรา ช คณ รคณา จ โค ครุ จ ติทสยติ ติยติ จ ทสยติ จ เจ สิยา, สา คาถา ปหสฺสิณีคาถา นามาติ. ตตฺถ สุมติ โย พุทฺโธ ธมฺมํ เทวานํ อเทสีติ สมฺพนฺโธ. โยติ อนิยมวาจกสพฺพนามปทํ. ตสฺส วจนตฺโถ น กาตพฺโพ. วุตฺตญฺหิ สทฺทวิทูหิ –

Ý nghĩa của câu ấy là: Bài kệ nào mà trong mỗi dòng có các túc ‘ma’ và ‘na’, các túc ‘ja’ và ‘ra’, một trường âm, và có điểm ngắt ở âm tiết thứ ba và thứ mười, thì bài kệ ấy được gọi là bài kệ Pahassiṇī. Ở đây, sự liên kết (của câu kệ) là: “Đức Phật, bậc có trí tuệ tốt đẹp, đã thuyết giảng Chánh Pháp cho chư thiên.” Từ ‘yo’ là một đại từ bất định. Không nên phân tích từ nguyên của nó. Quả vậy, các nhà ngữ pháp đã nói rằng –

‘‘รุฬฺหีขฺยาตํ นิปาตญฺจุ, ปสคฺคาลปนํ ตถา;

สพฺพนามนฺติ เอเตสุ, น กโต วิคฺคโห ฉสู’’ติ.

“Đối với sáu loại từ này: danh từ quy ước, động từ, bất biến từ, tiếp đầu ngữ, hô cách từ, và đại từ, việc phân tích từ nguyên không được thực hiện.”

อถ วา สพฺพนามภาวํ ยาตีติ โย, อนิยมวาจก ภาวํ ยาตีติ วา โย. สพฺพนามภาเวน ยาติ ปวตฺตตีติ วา โย. อนิยมวาจกภาเวน ยาติ ปวตฺตตีติ วา โย. สพฺพนามภาเวน ยาตพฺโพ ญาตพฺโพติ วา โย, ยาตพฺโพ ญาตพฺโพ เอเตน อนิยมตฺโถติ วา โย. สพฺพนามสงฺขาตํ ยอิติปทํ ลพฺภติ. โย ยาทิ โสติ อตฺโถ. พุทฺโธติ ปฏิวิทฺธจตุสจฺจธมฺโม, ปฏิวิทฺธสพฺพเญยฺยธมฺโม วา. ตสฺส ปน วจนตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. สุมตีติ สุนฺทรสพฺพญฺญุตญาณวาโต, เทสนาญาณวาโต วา. อเทสิ ธมฺมํ เทวานนฺติ วุจฺจมานตฺตา หิ อิธ สพฺพญฺญุต ญาณํ สุมตีติ วุจฺจติ. มนติ ชานาติ สพฺพเญยฺยธมฺมํ เทเสตพฺพธมฺมํ วาติ มติ. มนธาตุ ญาเณติ. สุนฺทรา มติ สุมติ, สพฺพเญยฺยธมฺมานํ ยถาสภาวชานนสมตฺถํ เตสํ เทเส ตพฺพปฺปการชานนสมตฺถํ [Pg.90] โพเธตพฺพปุคฺคลานํ อาสยาธิ มุตฺติยาทิวิภาวนสมตฺถญฺจาติ ติสมตฺถสมฺปนฺนํ สพฺพญฺญุตญาณํ ลพฺภติ. สุมตีติ อิมินา หิ สพฺพญฺญุตญาณเมว อภิธมฺมกถาย สมุฏฺฐานภาเว สมตฺถํ. นาญฺญนฺติ อิมมตฺถํ ทีเปนฺโต อภิธมฺมกถาย อนญฺญสาธารณภาวํ ทสฺเสติ. สุนฺทรา มติ อสฺส อสฺมึ วา อตฺถีติ สุมติ, พุทฺโธ. สมาสนฺต ตทฺธิตายํ. ตทสฺสตฺถีติวี จาติ สุตฺเต จสทฺเทน อปจฺจโย. ยถา ปีติสุขนฺติ. วุตฺตญฺหิ ปาราชิกณฺฑฏฺฐกถายํ ‘‘อยญฺจ ปีติ อิทญฺจ สุขํ อสฺส ฌานสฺส อสฺมึ วา ฌาเน อตฺถีติ อิทํ ฌานํ ปีติสุขนฺติ วุจฺจตี’’ติ.

Hoặc là, (từ ‘yo’ được giải thích là) ‘đạt đến trạng thái của một đại từ’, hoặc ‘đạt đến trạng thái của một từ chỉ sự bất định’. Hoặc ‘tiến hành, vận hành với bản chất của một đại từ’. Hoặc ‘tiến hành, vận hành với bản chất của một từ chỉ sự bất định’. Hoặc ‘cần được biết, được hiểu với bản chất của một đại từ’. Hoặc ‘ý nghĩa bất định cần được biết, được hiểu bởi từ này’. Từ ‘ya’ được gọi là đại từ được hiểu theo cách này. ‘Yo’ có nghĩa là ‘người mà’, v.v. ‘Buddho’ (Phật) là bậc đã thâm nhập Tứ diệu đế, hoặc bậc đã thâm nhập tất cả các pháp cần biết. Ý nghĩa từ nguyên của từ này đã được nói ở trước. ‘Sumati’ (bậc có trí tuệ tốt đẹp) là bậc có trí toàn giác tốt đẹp, hoặc bậc có trí thuyết giảng. Vì có nói rằng “đã thuyết giảng Chánh Pháp cho chư thiên”, nên ở đây trí toàn giác được gọi là ‘sumati’. ‘Mati’ (trí) là ‘biết’ (manati), biết tất cả các pháp cần biết hoặc các pháp cần được thuyết giảng. Căn ‘man’ có nghĩa là ‘biết’. Trí tuệ tốt đẹp là ‘sumati’; trí toàn giác được hiểu là được phú bẩm ba năng lực: năng lực biết đúng như thật bản chất của tất cả các pháp cần biết, năng lực biết cách thức thuyết giảng chúng, và năng lực phân biệt được các khuynh hướng, thiên hướng, v.v., của những người cần được giáo hóa. Bằng từ ‘sumati’ này, ngài chỉ ra rằng chỉ có trí toàn giác mới có khả năng làm nền tảng cho bài thuyết giảng Vi Diệu Pháp, chứ không phải trí nào khác, qua đó cho thấy tính chất độc nhất vô nhị của bài thuyết giảng Vi Diệu Pháp. ‘Sumati’ là Đức Phật, vì ngài có hoặc trong ngài có trí tuệ tốt đẹp. Đây là một tiếp vị ngữ (taddhita) ở cuối một từ ghép. Trong kinh cú “Tadassatthīti...”, do từ ‘ca’ nên có tiếp vị ngữ ‘a’. Giống như trong từ ‘pītisukha’. Quả vậy, trong Chú giải Pārājikakaṇḍa có nói: “Thiền này được gọi là ‘pītisukha’ (hỷ lạc) vì hỷ này và lạc này có cho thiền này hoặc có trong thiền này.”

ทิเวติ ทิวเส. สูริโยภาเสน ทิพฺพติ เอตฺถาติ ทิโว. ทิวุธาตุ ชุติยํ อ. ตสฺมึ ทิเว. ทิวา กโรวาติ สูริโย อิว. ทิวาทินํ กโรตีติ ทิวากโร, สูริโย. ทิวาสทฺทูป ปท กรธาตุ กรเณ อ. อถ วา ทิวา ทิวเส กโร รํสิ อสฺสาติ ทิวากโร. กรสทฺโท หิ รํสิวาจโก. โสภนฺโตติ วิโรจมาโน หุตฺวา. สุภติ วิโรจติ ฉพฺพณฺณรํสิอาทีหีติ โสภนฺโต, พุทฺโธ. สุภธาตุ โสเภ, ทิตฺติยํ วา อนฺตปจฺจโย. ภควา หิ ฉพฺพณฺณรํสีหิ ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขเณหิ อสีตฺยานุพฺยญฺชนลกฺขเณหิ จ เทวานํ มชฺเฌ โสภติ วิโรจตีติ อตฺโถ. รติชนเนติ เทวานํ อตปฺปกปีติโสมนสฺสุปฺปาทเน, เปมุปฺปาทเน วา. รมนํ รติ. รมุธาตุ กีฬายนฺติ. ตํ ชเนติ อุปฺปาเทตีติ รติชนนํ. สิลาสนํ. รติสทฺทูปปท ชนธาตุ ชนเน ยุ. ตสฺมึ รติชนเน.

‘Dive’ có nghĩa là ‘vào ban ngày’. ‘Divo’ (ban ngày) là nơi người ta tỏa sáng (dibbati) với ánh sáng của mặt trời. Căn ‘divu’ có nghĩa là ‘tỏa sáng’, với tiếp vị ngữ ‘a’. ‘Tasmiṃ dive’ (trong ngày ấy). ‘Divā karo’ (làm ra ban ngày) giống như mặt trời. ‘Divākaro’ (mặt trời) là đấng tạo ra ban ngày, v.v. Từ ‘divā’ là một tiền trí từ của căn ‘kara’ với nghĩa là ‘làm’, với tiếp vị ngữ ‘a’. Hoặc là, ‘divākaro’ là đấng có các tia sáng (karo) vào ban ngày (divā). Vì từ ‘kara’ có nghĩa là ‘tia sáng’. ‘Sobhanto’ có nghĩa là ‘đang tỏa sáng rực rỡ’. ‘Sobhanto’ (Đức Phật) là bậc tỏa sáng, rực rỡ với sáu màu hào quang, v.v. Căn ‘subha’ có nghĩa là ‘tỏa sáng’ hoặc ‘rực rỡ’, với tiếp vị ngữ ‘anta’. Ý nghĩa là: Đức Thế Tôn quả thật tỏa sáng, rực rỡ giữa chư thiên với sáu màu hào quang, ba mươi hai tướng tốt của bậc đại nhân, và tám mươi vẻ đẹp phụ. ‘Ratijanane’ có nghĩa là ‘trong việc tạo ra niềm hỷ lạc và hoan hỷ không nhàm chán cho chư thiên’, hoặc ‘trong việc tạo ra sự mến thương’. ‘Rati’ là sự thích thú. Căn ‘ramu’ có nghĩa là ‘vui chơi, thích thú’. ‘Ratijananaṃ’ là cái tạo ra, làm phát sinh sự thích thú ấy. (Đó là) tảng đá. Từ ‘rati’ là một tiền trí từ của căn ‘jana’ với nghĩa là ‘tạo ra’, với tiếp vị ngữ ‘yu’. ‘Tasmiṃ ratijanane’ (trên tảng đá tạo ra sự thích thú ấy).

สิลาสนมฺหีติ ติทสาลเย, ปาริจฺฉตฺตกมูเล ชาเต นิกฺขิตฺเต วา ทีฆโต สฏฺฐิโยชเน วิตฺถารโต ปณฺณาส โยชเน ปุถุลโต ปนฺนรสโยชเน วณฺณโต ชยสุมนปุปฺผสทิเส รตฺตกมฺปลวณฺเณ วา สณฺหสุขุเม ปณฺฑุกมฺป ลนามเก สิลาสเน. สกฺเกน เสวิยตีติ สิลํ. ปาสาโณ[Pg.91]. สิธาตุ เสวายํ อลปจฺจโย. อาสิยติ เอตฺถาติ อาสนํ. อถ วา อาคนฺตฺวา เสวิยติ เอตฺถาติ อาสนํ. อาปุพฺพสิธาตุ เสวายํ ยุ. สิลํเอว อาสนํ สิลาสนํ. ปณฺฑุกมฺปลสิลาสนํ ลพฺภติ. ตสฺมึ สิลาสนมฺหิ. อาสีโนติ ทสหิ จกฺกวาฬสหสฺเสหิ อาคมฺม สนฺนิสินฺนานํ เทวานํ คเณน ปริวาริโต หุตฺวา นิสีทนฺโต. อาสีทนํ นิสชฺชนํ อาสีโน. อาสมนฺตโต สีทติ วสตีติ วา อาสีโน. อภิธมฺมกถาภิมุขํ สีทติ นิสชฺชตีติ วา อาสีโน, พุทฺโธ. อาปุพฺพสีทธาตุ นิสชฺชายํ. วิสรณ คตฺยาวสาเนสุ วา ตปจฺจโย. ตสฺส อีณาเทโส, ณสฺสนตฺตํ, ธาตฺวนฺตโลโป. สิวสุขทนฺติ นิพฺพานสุขทายกํ. อริเยหิ เสวิยตีติ สิวํ, นิพฺพานํ. สิธาตุ เสวายํ อโว. อถ วา ราคคฺคิอาทีหิ สมติ อุปสมติ เอตฺถาติ สิวํ, นิพฺพานํ. สมุธาตุ อุปสเม ริโว. อภิธานปฺปทีปิกฏีกายํ ปน ‘‘สิวํ เขมภาวํ กโรตีติ สิวํ, สํสารภีรุเกหิ เสวิตพฺพตฺตา วา สิวํ. ยทาทินา วปจฺจโย’’ติ วุตฺตํ. สุขยตีติ สุขํ. ยสฺสุปฺปชฺชติ, ตํ สุขิตํ กโรตีติ อตฺโถ. อถ วา สุฏฺฐุ ทุกฺขํ ขนตีติ สุขํ. สุปุพฺพ ขนุธาตุ อวทารเณ กฺวิ. สิวสฺส นิพฺพานสฺส สุขํ สิวสุขํ, ตํ ททาตีติ สิวสุขทํ, อภิธมฺมธมฺโม. สิวสุขสทฺทูปปททาธาตุ อ. โย หิ อภิธมฺมธมฺมํ สุณาติ, โส ตสฺส นิพฺพานสุขํ ททาตีติ อตฺโถ.

Silāsanamhi có nghĩa là: trên phiến đá tên là Paṇḍukampala, mềm mại và vi tế, được sanh ra hoặc được đặt để tại cõi trời Ba Mươi Ba, dưới cội cây Pāricchattaka, dài sáu mươi do tuần, rộng năm mươi do tuần, dày mười lăm do tuần, về màu sắc thì giống như đóa hoa jayasumana hoặc có màu như tấm thảm len màu đỏ. Sakkena seviyati nên là silaṃ (phiến đá được trời Đế Thích phục vụ). (Nghĩa là) tảng đá. Căn si trong nghĩa là phục vụ, (thêm) tiếp vĩ ngữ ala. Āsiyati ettha nên là āsanaṃ (nơi được ngồi). Hoặc āgantvā seviyati ettha nên là āsanaṃ (nơi được đến để phục vụ). Căn si có tiền tố ā trong nghĩa là phục vụ, (thêm) tiếp vĩ ngữ yu. Silaṃ eva āsanaṃ là silāsanaṃ (phiến đá chính là chỗ ngồi). Được hiểu là phiến đá Paṇḍukampala. Tasmiṃ silāsanamhi là trên phiến đá ấy. Āsīno có nghĩa là: đang ngự, sau khi được bao quanh bởi chúng chư thiên từ mười ngàn thế giới đến và hội họp. Āsīdanaṃ, nisajjanaṃ là āsīno (sự ngồi). Hoặc āsamantato sīdati vasati nên là āsīno (vị ngồi khắp xung quanh). Hoặc abhidhammakathābhimukhaṃ sīdati nisajjati nên là āsīno, buddho (vị ngồi hướng về pháp thoại Vi Diệu Pháp, đó là đức Phật). Căn sīda có tiền tố ā trong nghĩa là ngồi. Hoặc (căn sīda) trong nghĩa là lan rộng, đi đến, và chấm dứt, (thêm) tiếp vĩ ngữ ta. Ta được biến thành īṇa, ṇa được biến thành na, và phụ âm cuối của căn bị xóa bỏ. Sivasukhadaṃ có nghĩa là: ban cho hạnh phúc của Nibbāna. Ariyehi seviyati nên là sivaṃ, nibbānaṃ (Nibbāna, được các bậc Thánh phục vụ). Căn si trong nghĩa là phục vụ, (thêm) tiếp vĩ ngữ ava. Hoặc rāgaggiādīhi samati upasamati ettha nên là sivaṃ, nibbānaṃ (Nibbāna, là nơi mà các phiền não như lửa tham được lắng dịu, được dập tắt). Căn samu trong nghĩa là lắng dịu, (thêm) tiếp vĩ ngữ riva. Hơn nữa, trong Abhidhānappadīpikaṭīkā có nói: “sivaṃ khemabhāvaṃ karoti nên là sivaṃ (làm cho có trạng thái an ổn), hoặc saṃsārabhīrukehi sevitabbattā nên là sivaṃ (nên được những người sợ hãi luân hồi phục vụ). (Thêm) tiếp vĩ ngữ va bắt đầu bằng ya.” Sukhayati nên là sukhaṃ (làm cho an lạc). Nghĩa là: đối với người nào mà nó sanh khởi, nó làm cho người ấy được an lạc. Hoặc suṭṭhu dukkhaṃ khanati nên là sukhaṃ (đào bới khổ đau một cách tốt đẹp). Căn khanu có tiền tố su trong nghĩa là đào bới, (thêm) tiếp vĩ ngữ kvi. Sivassa nibbānassa sukhaṃ là sivasukhaṃ (hạnh phúc của siva tức Nibbāna), taṃ dadāti nên là sivasukhadaṃ, abhidhammadhammo (pháp Vi Diệu Pháp, ban cho hạnh phúc ấy). Căn dā có từ sivasukha làm upapada, (thêm) tiếp vĩ ngữ a. Nghĩa là: người nào nghe pháp Vi Diệu Pháp, pháp ấy ban cho người đó hạnh phúc Nibbāna.

อเทสิ ธมฺมํ เทวานนฺติ เทวานํ ธมฺมํ อเทสีติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถ จ ธมฺมนฺติ นานานยวิจิตฺตํ คมฺภีรํ สณฺหสุขุมํ ทุทฺทสํ อภิธมฺม ธมฺมํ. อตฺตโน สภาวํ ธาเรตีติ ธมฺโม, ปณฺฑิเตหิ ธาริยติ น พาเลหีติ วา ธมฺโม, อภิธมฺมปิฏกํ. ธรธาตุ ธารเณ รมฺมปจฺจโย. ตํ ธมฺมํ. เทวานนฺติ ปุพฺเพ มนุสฺสโลเก มาตุภูตเทวปุตฺตปฺปมุขานํ อุปปตฺติเทวานํ. วุตฺตญฺเหตํ อฏฺฐสาลินีอฏฺฐกถายํ –

Adesi dhammaṃ devānaṃ có liên hệ là devānaṃ dhammaṃ adesī (Ngài đã thuyết Pháp cho chư thiên). Ở đây, dhammaṃ là pháp Vi Diệu Pháp, đa dạng với nhiều phương pháp, sâu sắc, vi tế, khó thấy. Attano sabhāvaṃ dhāreti nên là dhammo (pháp mang giữ bản chất của mình), hoặc paṇḍitehi dhāriyati na bālehi nên là dhammo, abhidhammapiṭakaṃ (pháp được các bậc hiền trí mang giữ chứ không phải bởi kẻ ngu, đó là tạng Vi Diệu Pháp). Căn dhara trong nghĩa là mang giữ, (thêm) tiếp vĩ ngữ ramma. (Ngài đã thuyết) pháp ấy. Devānaṃ là cho các vị hóa sanh thiên, đứng đầu là vị thiên tử trước kia trong cõi người đã là thân mẫu. Điều này đã được nói trong sớ giải Aṭṭhasālinī:

‘‘มาตรํ [Pg.92] ปมุขํ กตฺวา, ตสฺสา ปญฺญาย เตชสา;

อภิธมฺมกถามคฺคํ, เทวานํ สมฺปวตฺตยี’’ติ.

“Lấy thân mẫu làm vị đứng đầu, bằng uy lực trí tuệ của Ngài; Ngài đã khởi thuyết dòng pháp thoại Vi Diệu Pháp cho chư thiên.”

เอตฺถ จ มาตรนฺติปทสฺส ปุพฺเพ มนุสฺสโลเก มาตุภูตํ เทวปุตฺตนฺติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. วุตฺตญฺเหตํ ชินาลงฺการปาฬิยํ –

Và ở đây, ý nghĩa của từ mātaraṃ nên được hiểu là “vị thiên tử trước kia trong cõi người đã là thân mẫu.” Điều này đã được nói trong Pāḷi Jinālaṅkāra:

‘‘ตโต ปุตฺตํ คเหตฺวาน, คตา มาตา สกํ ฆรํ;

สตฺตมิยํ จุตา คนฺตฺวา, เทวปุตฺตตฺตมาคมี’’ติ.

“Khi ấy, sau khi bồng lấy con trai, người mẹ đã trở về nhà của mình; vào ngày thứ bảy, bà mệnh chung, ra đi và đã đạt đến trạng thái của một vị thiên tử.”

ตฏฺฏีกายญฺจ ‘‘โพธิสตฺตมาตา คพฺภวุฏฺฐานโต สตฺตเม ทิวเส กาลงฺกตฺวา ตุสิตปุเร เทวปุตฺโต หุตฺวา นิพฺพตฺตี’’ติ วุตฺตํ. เอตฺถ จ เทวปุตฺตสทฺเทน วุตฺตเมว. กาฬุทายี เถรคาถาอฏฺฐกถายญฺจ ‘‘ปริวาริตาติ จ อิตฺถิลิงฺคนิทฺเทโส ปุริมตฺตภาวสิทฺธํ อิตฺถิภาวํ เทวตาภาวํ วา สนฺธาย กโต. เทวูปปตฺติ ปน ปุริสภาเวน ชาตา’’ติ วุตฺตํ. ชาตกฏีกายญฺจ ‘‘เทโวโรหเนติ มาตุเทวปุตฺตสฺส เตมาสํ อภิธมฺมปิฏกํ เทเสตฺวา เทโวโรหนกาเล’’ติ มาตุเทวปุตฺตสทฺเทน วุตฺตํ. อภิธมฺมาวตารฏีกายญฺจ ‘‘เทวานนฺติ ตทา ธมฺมปฏิคฺคาหกานํ ทสสหสฺสจกฺกวาฬาธิวาสีนํ มาตุเทวปุตฺตปฺปมุขานํ อุปปตฺติเทวาน’’นฺติ มาตุเทวปุตฺต สทฺเทน วุตฺตํ. สิรีมหามายาสตฺเถ จ ‘‘สิรีมหามายา เทวีปิ สตฺตทิวเสเยว วสิตฺวา กาลงฺกตฺวา อตฺตโน ปุญฺญานุภาเวน ตุสิตภวเน เทวปุตฺโต หุตฺวา นิพฺพตฺตี’’ติ เทวปุตฺตสทฺเทน วุตฺตํ. มณิทีปฏีกายญฺจ ‘‘มาตรนฺติ ปุพฺเพ มนุสฺสโลเก มาตุภูตํ เทวปุตฺตนฺติ อตฺโถ. สิรีมหามายา หิ โพธิสตฺตํ วิชายิตฺวา สตฺตาหมตฺตํ ฐตฺวา อิโต จวิตฺวา ตุสิตภวเน ปุริสภาเวเนว นิพฺพตฺโต, น อิตฺถิภาเวนา’’ติ วุตฺตํ. ตสฺมา มาตรนฺติปทสฺส มาตุภูตํ เทวปุตฺตนฺติ อตฺโถ มุขฺเยน ทฏฺฐพฺโพ.

Và trong phụ chú giải của bản ấy có nói: “Thân mẫu của vị Bồ Tát, vào ngày thứ bảy kể từ khi sanh con, đã mệnh chung và đã sanh làm một vị thiên tử ở cõi trời Tusita.” Và ở đây, điều đó đã được nói chính bằng từ devaputta. Và trong sớ giải Trưởng Lão Kệ Kāḷudāyī có nói: “Sự chỉ định nữ tánh trong từ parivāritā được thực hiện với ý chỉ đến thân tướng nữ đã thành tựu trong kiếp trước hoặc chỉ đến trạng thái thiên nhân. Tuy nhiên, sự sanh lên cõi trời đã sanh ra với thân tướng nam.” Và trong phụ chú giải Bổn Sanh có nói bằng từ mātudevaputta: “devorohane là vào lúc ngự xuống từ cõi trời, sau khi đã thuyết giảng tạng Vi Diệu Pháp trong ba tháng cho vị thiên tử thân mẫu.” Và trong phụ chú giải Abhidhammāvatāra có nói bằng từ mātudevaputta: “devānaṃ là cho các vị hóa sanh thiên, là những người thọ nhận Pháp vào lúc ấy, cư ngụ trong mười ngàn thế giới, đứng đầu là vị thiên tử thân mẫu.” Và trong luận Sirīmahāmāyā có nói bằng từ devaputta: “Hoàng hậu Sirīmahāmāyā cũng chỉ sống được bảy ngày rồi mệnh chung, nhờ oai lực phước báu của mình, bà đã sanh làm một vị thiên tử ở cõi Tusita.” Và trong phụ chú giải Maṇidīpa có nói: “Mātaraṃ có nghĩa là vị thiên tử trước kia trong cõi người đã là thân mẫu. Thật vậy, hoàng hậu Sirīmahāmāyā sau khi hạ sanh vị Bồ Tát, chỉ ở lại khoảng bảy ngày, từ đây mệnh chung và đã sanh ra ở cõi Tusita chính với thân tướng nam, chứ không phải với thân tướng nữ.” Do đó, ý nghĩa của từ mātaraṃ nên được hiểu một cách chủ yếu là “vị thiên tử đã là thân mẫu.”

มธุสารตฺถ ทีปนีฏีกายํ ปน –‘‘สุทฺโธทโน นาม ปิตา มเหสิโน,พุทฺธสฺส มาตา ปน มายา นาม.

Tuy nhiên, trong phụ chú giải Madhusāratthadīpanī (có nói): “Thân phụ của bậc Đại Sĩ tên là Suddhodana, còn thân mẫu của đức Phật tên là Māyā.

โพธิสตฺตํ [Pg.93] ปริหริย กุจฺฉินา,กายสฺส เภทา ติทิวสฺมึ โมทติ;

สา โคตมี กาลํกตา อิโต จุตา,ทิพฺเพหิ กาเมหิ สมงฺคิภูตา;

อาโมทติ กามคุเณหิ ปญฺจหิ,ปริวาริตา เทวคเณหิ เตหี’’ติ;

เถราปาฬิ;

Sau khi mang vị Bồ Tát trong bụng, khi thân hoại mạng chung, bà hoan hỷ ở cõi trời Ba Mươi Ba. Bà, thuộc dòng Gotama, đã mệnh chung, từ đây từ trần, đã được trang bị đầy đủ các dục lạc cõi trời; bà vui hưởng với năm dục trưởng dưỡng, được các chúng chư thiên ấy vây quanh.” (Trưởng Lão Sử)

ตทฏฺฐกถายํ ‘‘ปริวาริตาติ จ อิตฺถิลิงฺคนิทฺเทโส ปุริมตฺต ภาวสิทฺธํ อิตฺถิภาวํ เทวตาภาวํ วา สนฺธาย กโต. เทวูปปตฺติ ปน ปุริสภาเวน ชาตาติ วุตฺตตฺตา มาตรนฺติ มนุสฺสตฺตภาววเสน วุตฺต’’นฺติ วทนฺติ. เถรฏฺฐกถา ปน นสงฺคหารุฬฺหา. อญฺญฏฺฐกถาฏีกาสุ จ ตาทิสํ วจนํ นตฺถิ. ปตฺถนากาเล จ พุทฺธมาตา หุตฺวา ปจฺฉา ปุริโส โหมีติ ปตฺถนา นตฺถิ. ตึสธมฺมตายญฺจ พุทฺธมาตุยา ปุริสภาโว นาม นตฺถิ. ตสฺมา ตํ วีมํสิตพฺพนฺติปิ วิทู วทนฺตีติ วุตฺตํ. ตํ ปน น คเหตพฺพํ. กสฺมา, สํสยวจเนน วีมํสิตพฺพนฺติ วิทูวทนฺตีติ จ วุตฺตตฺตา จ ยถาวุตฺตฏฺฐกถาฏีกาวจเนหิ อุชุกํ วิรุทฺธตฺตา จ. เทวตาสทฺโท หิ เทวปุตฺเต พฺรหฺเม เทวธีตาย จ วตฺตติ. ตถาเหส ‘‘อถ โข อญฺญตรา เทวตา อภิกฺกนฺตาย รตฺติยา อภิกฺกนฺตวณฺณา’’ติอาทีสุ เทวปุตฺเต. วุตฺตญฺหิ ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถายํ ‘‘อญฺญตราติ อนิยมิต นิทฺเทโส. สา หิ นามโคตฺตโต อปากฏา. ตสฺมา อญฺญตราติ วุตฺตา. เทโวเยว เทวตา. อิตฺถิปุริสสาธารณเมเวตํ. อิธ ปน ปุริโสเอว. โส เทวปุตฺโต. กินฺตุสาธารณนามวเสน เทวตาติ วุตฺโต’’ติ. สุนีตตฺเถรอปทาน ปาฬิยํ อาคตาสุ ‘‘ตถา ตา เทวตา สตฺตสตา อุฬารา พฺรหฺมา วิมานา อภินิกฺขมิตฺวา’’ติอาทีสุ พฺรหฺเม. ปทีปวิมานวตฺถุปาฬิยํ วุตฺตาสุ –

Trong Chú giải ấy, có người nói rằng: “Và (từ) ‘parivāritā’ là sự chỉ định theo nữ tính được thực hiện nhằm ám chỉ đến thân tướng nữ nhân đã thành tựu trong kiếp trước hoặc ám chỉ đến trạng thái của một vị thiên nữ. Tuy nhiên, vì đã được nói rằng sự tái sanh làm chư thiên đã xảy ra với thân tướng nam nhân, nên (từ) ‘mātaranti’ (người mẹ) được nói theo ý nghĩa của thân tướng loài người.” Nhưng Thera-aṭṭhakathā (Chú giải của Trưởng lão) không được đưa vào trong bộ sưu tập. Và trong các Chú giải và Phụ chú giải khác cũng không có lời nói như vậy. Và vào lúc phát nguyện, không có lời nguyện rằng: “Sau khi trở thành mẹ của Đức Phật, tôi sẽ trở thành nam nhân.” Và trong ba mươi pháp tánh, không có điều gọi là thân tướng nam nhân của mẹ Đức Phật. Do đó, đã được nói rằng các bậc hiền trí cũng nói rằng điều đó cần được xem xét. Nhưng điều đó không nên được chấp nhận. Tại sao? Vì đã được nói bằng lời lẽ hoài nghi rằng “cần được xem xét” và “các bậc hiền trí nói,” và vì nó trực tiếp mâu thuẫn với lời của Chú giải và Phụ chú giải đã được trích dẫn. Thật vậy, từ ‘devatā’ được dùng cho thiên tử, Phạm thiên, và cả thiên nữ. Ví như, trong các câu như “bấy giờ, một vị thiên nhân, khi đêm đã gần mãn, với dung sắc thù thắng,” từ này chỉ cho thiên tử. Thật vậy, trong Chú giải Khuddakapāṭha đã nói: “‘Aññatarā’ là sự chỉ định không xác định. Vị ấy thật không được biết đến về tên và dòng họ. Do đó, được nói là ‘aññatarā.’ ‘Devo’ chính là ‘devatā.’ Từ này thật sự chung cho cả nam và nữ. Tuy nhiên, ở đây chính là nam nhân. Vị ấy là một thiên tử. Nhưng được gọi là ‘devatā’ bằng cách sử dụng một danh từ chung.” Trong các câu đến trong Pāli của Sunītatthera-apadāna như “cũng vậy, bảy trăm vị thiên nhân cao quý ấy từ cung trời Phạm thiên đi ra,” từ này chỉ cho Phạm thiên. Trong các câu được nói trong Pāli của Padīpavimānavatthu –

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, ยา ตฺวํ ติฏฺฐติ เทวเต;

โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพา, โอสธี วิย ตารกา’’ติ.

“Hỡi thiên nữ, người đang đứng đó với dung sắc thù thắng, tỏa sáng khắp mọi phương trời, như sao mai vậy.”

อาทีสุ [Pg.94] เทวธีตาย. เอวํ ปน ปริวาริตาสทฺโทปิ เวทิตพฺโพ. ตสฺมา อาจริยธมฺมปาลตฺเถเรน กตาย เถรฏฺฐกถาย วุตฺตวจนํ ชาตกฏีกาย วุตฺตวจนญฺจ อาจริยสุมงฺคลตฺเถเรน กตาย อภิธมฺมาวตารฏีกาย วุตฺตวจนํ ปมาณํ กตฺวา มาตุเทวปุตฺโตติ อตฺโถเยว ทฏฺฐพฺโพ. เอตรหิ ปน เกจิ อาจริยา เถราปาฬิยํ อาคตํ ปริวาริตาสทฺทญฺจ มธุสารตฺถทีปนีฏีกาวจนญฺจ ปฏิจฺจ มาตุเทวธีตาติ วทนฺติ. ตํ ปน เตสํ มติมตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อเทสีติ มหากรุณาปุพฺพงฺคเมน สพฺพญฺญุตญาเณน กเถสิ. อสทิสํ ตนฺติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถ จ ตนฺติ พุทฺธํ. อสทิสนฺติ อปฺปฏิปุคฺคลํ. นตฺถิ เอตสฺส สทิโส ปฏิปุคฺคโลติ อสทิโส, พุทฺโธ. สเทวเก โลเก สีลาทิคุเณน พุทฺเธน สทิโส โกจิ ปุคฺคโล นตฺถีติ อตฺโถ. เตนาห วินยมหาวคฺคปาฬิยํ –

trong các câu này, từ ấy chỉ cho thiên nữ. Và cũng nên hiểu từ ‘parivāritā’ theo cách như vậy. Do đó, lấy lời nói trong Thera-aṭṭhakathā do Trưởng lão Ācariya Dhammapāla soạn, lời nói trong Jātaka-ṭīkā, và lời nói trong Abhidhammāvatāra-ṭīkā do Trưởng lão Ācariya Sumaṅgala soạn làm chuẩn mực, ý nghĩa nên được hiểu chính là ‘mātudevaputta’ (vị thiên tử là thân mẫu). Tuy nhiên, hiện nay một số vị đạo sư, dựa vào từ ‘parivāritā’ có trong Therāpāḷi và lời nói của Madhusāratthadīpanī-ṭīkā, nói rằng đó là ‘mātudevadhītā’ (vị thiên nữ là thân mẫu). Nhưng điều đó nên được xem là ý kiến riêng của họ. (Từ) ‘Adesi’ có nghĩa là đã thuyết giảng bằng trí tuệ Nhất thiết trí với lòng đại bi đi trước. (Từ) ‘Asadisaṃ taṃ’ là sự liên kết. Và ở đây, ‘taṃ’ là Đức Phật. ‘Asadisaṃ’ có nghĩa là vô song, không có người sánh bằng. Vị nào không có người nào sánh bằng, vị ấy là ‘asadiso,’ tức là Đức Phật. Ý nghĩa là trong thế giới cùng với chư thiên, không có người nào sánh bằng Đức Phật về các đức hạnh như giới. Do đó, Ngài đã nói trong Pāli của Vinaya Mahāvagga –

‘‘น เม อาจริโย อตฺถิ, สทิโส เม น วิชฺชติ;

สเทวกสฺมึ โลกสฺมึ, นตฺถิ เม ปฏิปุคฺคโล’’ติ.

“Ta không có thầy, người sánh bằng ta không có; trong thế giới cùng với chư thiên, không có ai đối thủ của ta.”

นิจฺจนฺติสตตํ สมิตํ, สพฺพกาลํ นิรนฺตรนฺติ อตฺโถ. อสทิสํ ตํ พุทฺธํ นิจฺจํ นมามีติ สมฺพนฺโธติ.

(Từ) ‘Niccaṃ’ có nghĩa là thường xuyên, luôn luôn, mọi lúc, không gián đoạn. Sự liên kết là: “Con hằng đảnh lễ Đức Phật vô song ấy.”

อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. สุมติ สุนฺทรสพฺพญฺญุต ญาณวาโต, เทสนาญาณวาโต วา. โย ยาทิโส พุทฺโธ. ทิเว ทิวเส ทิวากโรว สูริโยอิว, โสภนฺโต วิโรจมาโน หุตฺวา, รติชนเน เทวานํ อตปฺปกปีติ โสมนสฺสุปฺปาทเน, เปมุปฺปาทเน วา, สิลาสนมฺหิ ปณฺฑุ กมฺปลนามเก สิลาสเน, อาสีโน นิสีทนฺโต หุตฺวา สิวสุขทํ นิพฺพานสุขทายกํ, ธมฺมํ อภิธมฺมธมฺมํ, เทวานํ มาตุ ปุพฺพเทวปุตฺตปฺปมุขานํ อุปปตฺติเทวานํ อเทสิ กเถสิ. อสทิสํ อปฺปฏิปุคฺคลํ ตํ พุทฺธํ อหํ นิจฺจํ สตตํ นมามิ วนฺทามีติ.

Đây là phần giải thích cú pháp tóm tắt. (Từ) ‘Sumati’ là bậc có trí tuệ tốt đẹp, tức là trí tuệ Nhất thiết trí, hoặc trí tuệ thuyết pháp. ‘Yo’ là Đức Phật nào. (Vị ấy) ‘dive’ vào ban ngày, ‘divākarova’ như mặt trời, ‘sobhanto’ trở nên rực rỡ, chói sáng, ‘ratijanane’ trong việc tạo ra sự hoan hỷ, trong việc làm phát sanh niềm vui và hỷ lạc không nhàm chán cho chư thiên, hoặc trong việc làm phát sanh lòng mến thương, ‘silāsanamhi’ trên phiến đá, tức là trên phiến đá tên là Paṇḍukampala, ‘āsīno’ đã ngự, tức là đang ngồi, ‘sivasukhadaṃ’ pháp mang lại sự an lạc, tức là mang lại hạnh phúc của Niết Bàn, ‘dhammaṃ’ là Chánh pháp, tức là Vi Diệu Pháp, ‘devānaṃ’ cho chư thiên, tức là cho các vị hóa sanh thiên, đứng đầu là vị thiên tử trước kia là thân mẫu, ‘adesi’ đã thuyết giảng. ‘Asadisaṃ’ là bậc vô song, ‘taṃ buddhaṃ’ Đức Phật ấy, ‘ahaṃ’ con, ‘niccaṃ’ hằng, ‘namāmi’ xin đảnh lễ.

เตรสมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

Phần giải thích kệ đảnh lễ thứ mười ba đã hoàn tất.

๑๔.

14.

โย [Pg.95] ปาทปงฺกชมุทุตฺตลราชิเกหิ,โลเกหิ ตีหิวิกเลหิ นิรากุเลหิ;

สมฺปาปุเณ นิรุปเมยฺยตเมว นาโถ,ตํ สพฺพโลกมหิตํ อสมํ นมามิ.

Đấng Thế Tôn nào, giữa ba cõi vẹn toàn không phiền não, đã đạt đến chính sự vô song, nhờ những dấu vương giả mềm mại tuyệt vời nơi đôi chân sen; con xin đảnh lễ Ngài, bậc Vô song, được tất cả thế gian tôn kính.

๑๔. เอวํ เตรสมคาถาย พุทฺธํ วนฺทิตฺวา อิทานิ พุทฺธสฺส ปาทตเล วิจิตฺตปฺปวตฺเตหิ อฏฺฐสตจกฺกลกฺขเณหิ โถมิตฺวา วนฺทิตุกาโม โย ปาทปงฺกชตฺยาทิคาถมาห. อยํ ปน ต ภ ช ช คเณหิ จ ครุทฺวเยน รจิตตฺตา จุทฺทสกฺขเรหิ ยุตฺตา วสนฺตติลกาคาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺเหตํ วุตฺโตทเย ‘‘วุตฺตา วสนฺตติลกา ต ภ ชา ชคา โค’’ติ. ตสฺสายมตฺโถ. ยสฺสํ ปฏิปาทํ ต ภ ชา ต ภ ช คณา จ ชคา ชคณครุกา จ โค ครุ จ เจ ภวนฺติ, สา คาถา วสนฺตติลกาคาถาติ ฉนฺทาจริเยหิ วุตฺตาติ.

14. Sau khi đảnh lễ Đức Phật bằng kệ thứ mười ba như vậy, bây giờ, với mong muốn đảnh lễ bằng cách tán thán một trăm lẻ tám tướng tốt của bánh xe hiện khởi đa dạng dưới lòng bàn chân của Đức Phật, ngài đã nói bài kệ bắt đầu bằng ‘yo pādapaṅkaja.’ Và nên hiểu rằng đây là một bài kệ theo thể Vasantatilakā, vì nó được sáng tác với các âm tiết (gaṇa) ta, bha, ja, ja và hai âm dài (guru), và có mười bốn chữ. Điều này đã được nói trong sách Vuttodaya: “Được gọi là Vasantatilakā (khi có) ta, bha, jā, jagā, go.” Ý nghĩa của câu đó là: Bài kệ nào mà mỗi dòng có các âm tiết ta, bha, ja, nhóm jagā (âm tiết ja và một âm dài), và go (một âm dài), bài kệ đó được các bậc thầy về thi luật gọi là kệ Vasantatilakā.

ตตฺถ ปน โย นาโถ อวิกเลหิ นิรากุเลหิ ปาทปงฺกชมุทุตฺตเลหิตีหิ โลเกหิ นิรุปเมยฺยตํ สมฺปาปุเณเอว สพฺพโลกมหิตํ อสมํ ตํ นาถํ อหํ นมามีติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถ ปน สทฺทกฺกเมน อทสฺเสตฺวา อตฺถกฺกเมน วณฺณนํ ทสฺสยิสฺสาม. โย นาโถติ โย ยาทิโส สพฺพสตฺตานํ ปฏิสรโณ พุทฺโธ. ตํ ปน ปทํ สมฺปาปุเณเอวาติปเท กตฺตุภาเวน สมฺพนฺธิตพฺพํ. นาถสฺส ปน วจนตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. อวิกเลหีติ เกนจิ อเวกลฺเลหิ สพฺพปาทจกฺกลกฺขเณหิ สมฺปุณฺเณหีติ อตฺโถ. วิรูปํ กลติ คจฺฉตีติ วิกโล. วิปุพฺพกลธาตุ คติยํ อ. นตฺถิ กิญฺจิ วิกลํ เอติสฺสา ราชิยาติ อวิกลา, ปาทราชิ. ปาททฺวเย ปริพฺยตฺตํ สณฺฐานรูปํ กิญฺจิ วิกลํ นตฺถีติ อตฺโถ. เตหิ อวิกเลหิ.

Ở đây, sự liên kết là: ‘Tôi xin đảnh lễ bậc Đạo Sư ấy, là đấng vô song được toàn thể thế gian tôn kính, là đấng đã đạt đến sự vô tỷ trong ba cõi với những lòng bàn chân hoa sen mềm mại, không khiếm khuyết, không hỗn tạp.’ Tuy nhiên, ở đây chúng tôi sẽ trình bày sự giải thích theo thứ tự ý nghĩa chứ không trình bày theo thứ tự từ ngữ. ‘Yo nātho’ (Bậc Đạo Sư nào) có nghĩa là: ‘Vị Phật nào là nơi nương tựa của tất cả chúng sanh.’ Từ ấy nên được liên kết với vai trò chủ từ trong cụm từ ‘sampāpuṇeeva’ (đã đạt đến). Còn ý nghĩa của từ ‘nātha’ đã được nói đến ở dưới. ‘Avikalehi’ (không khiếm khuyết) có nghĩa là ‘hoàn hảo, đầy đủ tất cả các tướng bánh xe ở bàn chân, không có bất kỳ sự thiếu sót nào.’ ‘Vikalo’ (khiếm khuyết) là do ‘virūpaṃ kalati gacchati’ (đi đến trạng thái biến dạng). Căn ‘kala’ có tiền tố ‘vi’ mang nghĩa là ‘đi,’ với hậu tố ‘a.’ ‘Avikalā’ (không khiếm khuyết) là do ‘natthi kiñci vikalaṃ etissā rājiyāti’ (hàng tướng này không có gì khiếm khuyết), tức là hàng tướng ở bàn chân. Nghĩa là, hình tướng biểu hiện trên đôi bàn chân không có gì khiếm khuyết. ‘Tehi avikalehi’ (với những (bàn chân) không khiếm khuyết ấy).

นิรากุเลหีติ [Pg.96] อากุลวิรหิเตหิ. ปาทจกฺกลกฺขณานํ อญฺญมญฺญํ อสํมิสฺเสหิ อสํสฏฺเฐหีติ อตฺโถ. อาภุโส กุลติ พนฺธตีติ อากุลํ, อาปุพฺพ กุลธาตุ พนฺธเน อ. อถ วา อาภุโส กุลติ อาวรติ โสภนนฺติ อากุลํ, นตฺถิ อากุลํ อญฺญมญฺญมิสฺสํ เอติสฺสา ปาทราชิ ยาติ นิรากุลา, ปาทราชิ. เตหิ นิรากุเลหิ. ตํ ปน ปททฺวยํ ปาทปงฺกชมุทุตฺตลราชิเกหีติปเท วิเสสนํ. ปาทปงฺกชมุทุตฺตลราชิเกหีติ ปาทสงฺขาตปทุมสฺส สณฺห ตเล ชาเตหิ อฏฺฐสตจกฺกลกฺขณราชิเกหิ ปทติ คจฺฉติ เอเตนาติ ปาโท. ปทธาตุ คติมฺหิณ. ปงฺเก กทฺทเม ชาตนฺติ ปงฺกชํ, ปทุมํ. ปาทสงฺขาตํ ปงฺกชํ ปาทปงฺกชํ. ปงฺกชํอิว ปาโท วา ปาทปงฺกชํ, ปาโท. สณฺหภาเวน มุทติ ปวตฺตตีติ มุทุ, มุทธาตุ คติยํ อุ. ตลติ ปติฏฺฐติ เอตฺถาติ ตลํ. ตลธาตุ ปติฏฺฐายํ อ. มุทุ จ ตํ ตลญฺจาติ มุทุตฺตลํ, ปาทปงฺกชสฺส มุทุตฺตลํ ปาทปงฺกชมุทุตฺตลํ, ราชติ ทิสฺสตีติ ราชิกา, ราชติ โสภติ เอเตนาติ ราชิกา. ราชธาตุ โสภเน ณิโก. ปาทปงฺกช มุทุตฺตเล ชาตํ อฏฺฐสตจกฺกลกฺขณสงฺขาตํ ราชิกนฺติ ปาทปงฺกชมุทุตฺตลราชิกํ, เตหิ.

‘Nirākulehi’ (không hỗn tạp) có nghĩa là ‘không có sự hỗn tạp.’ Nghĩa là, các tướng bánh xe ở bàn chân không bị trộn lẫn, không bị xáo trộn với nhau. ‘Ākulaṃ’ (hỗn tạp) là do ‘ābhuso kulati bandhati’ (nó trói buộc quá mức); căn ‘kula’ có tiền tố ‘ā’ mang nghĩa là ‘trói buộc,’ với hậu tố ‘a.’ Hoặc là, ‘ākulaṃ’ là do ‘ābhuso kulati āvarati sobhanaṃ’ (nó che lấp vẻ đẹp một cách quá mức); ‘nirākulā’ (không hỗn tạp) là do ‘natthi ākulaṃ aññamaññaṃ missaṃ etissā pādarāji yāti’ (hàng tướng ở bàn chân này không có sự trộn lẫn với nhau). ‘Tehi nirākulehi’ (với những (bàn chân) không hỗn tạp ấy). Hai từ ấy là tính từ cho từ ‘pādapaṅkajamuduttalarājikehi.’ ‘Pādapaṅkajamuduttalarājikehi’ có nghĩa là ‘với những hàng tướng bánh xe một trăm lẻ tám sanh khởi trên lòng bàn chân mềm mại của hoa sen được gọi là bàn chân.’ ‘Pādo’ (bàn chân) là do ‘padati gacchati etena’ (người ta đi bằng cái ấy); căn ‘pada’ mang nghĩa là ‘đi,’ với hậu tố ‘ṇa.’ ‘Paṅkajaṃ’ (hoa sen) là do ‘paṅke kaddame jātaṃ’ (sanh trong bùn), tức là hoa sen. ‘Pādapaṅkajaṃ’ là hoa sen được gọi là bàn chân. Hoặc ‘pādapaṅkajaṃ’ là bàn chân giống như hoa sen. ‘Mudu’ (mềm mại) là do ‘saṇhabhāvena mudati pavattati’ (nó diễn tiến một cách mịn màng); căn ‘mudu’ mang nghĩa là ‘đi,’ với hậu tố ‘u.’ ‘Talaṃ’ (lòng, bề mặt) là do ‘talati patiṭṭhati ettha’ (nó được thiết lập ở đó); căn ‘tala’ mang nghĩa là ‘thiết lập,’ với hậu tố ‘a.’ ‘Muduttalaṃ’ (lòng bàn chân mềm mại) là do ‘mudu ca taṃ talañca.’ ‘Pādapaṅkajamuduttalaṃ’ là lòng bàn chân mềm mại của bàn chân hoa sen. ‘Rājikā’ (hàng, vạch) là do ‘rājati dissati’ (nó được thấy) hoặc ‘rājati sobhati etena’ (nó chiếu sáng bằng cái ấy); căn ‘rāja’ mang nghĩa là ‘chiếu sáng,’ với hậu tố ‘ṇika.’ ‘Pādapaṅkajamuduttalarājikaṃ’ là hàng tướng được gọi là một trăm lẻ tám tướng bánh xe sanh khởi trên lòng bàn chân mềm mại của bàn chân hoa sen. ‘Tehi’ (với những cái ấy).

ตํ ปน อฏฺฐสตปาทจกฺกลกฺขณํ นาเมวํ เวทิตพฺพํ. ภควโต ปาทปงฺกชมุทุตลสฺส มชฺเฌ นาภิ ทิสฺสติ. นาภิปฏิจฺฉินฺนา วฏฺฏเลขา ทิสฺสติ. นาภิมุขปริกฺเขปปฏฺโฏ ทิสฺสติ. ปนาฬิมุขํ ทิสฺสติ. อรา ทิสฺสนฺติ. อเรสุ วฏฺฏเลขา ทิสฺสนฺติ. เนมิ ทิสฺสติ. เนมิมณิกา ทิสฺสนฺติ. อิทํ ตาว ปาฬิอาคตเมว. สมฺปหุลวาโร ปน อนาคโต, โส เอวํ ทฏฺฐพฺโพ. สตฺติ, สิรีวจฺโฉ, นนฺทิยาวฏฺฏํ, โสวตฺติโก, วฏํสโก, วฑฺฒมานกํ, มจฺฉยุคลํ, ภทฺทปีฐํ, องฺกุสํ, โตมโร, ปาสาโท, โตรณํ, เสตจฺฉตฺตํ, ขคฺโค, ตาลวณฺฑํ, โมรหตฺถโก, วาฬพีชนิ, อุณฺหีสํ, ปตฺโต[Pg.97], มณิกุสุมทามํ, นีลุปฺปลํ, รตฺตุปฺปลํ, เสตุปฺปลํ, ปทุมํ, ปุณฺฑริกํ, ปุณฺณฆโฏ, ปุณฺณปาติ, สมุทฺโท, จกฺกวาฬํ, หิมวา, สิเนรุ, จนฺทิมสูริยา, นกฺขตฺตานิ, จตฺตาโร มหาทีปา, ทฺเวปริตฺตทีปสหสฺสานิ อนฺตมโส จกฺกวตฺติ รญฺโญ ปริสํ อุปาทาย สพฺโพ จกฺกลกฺขณสฺเสว ปริวาโรติ เอตฺตกเมว มชฺฌิมปณฺณาสฏฺฐกถายํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

Một trăm lẻ tám tướng bánh xe ở bàn chân ấy nên được biết như sau: Ở giữa lòng bàn chân mềm mại như hoa sen của Đức Thế Tôn, có thể thấy được trục bánh xe. Có thể thấy được vòng tròn được phân chia từ trục. Có thể thấy được vành đai bao quanh mặt trục. Có thể thấy được miệng ống dẫn. Có thể thấy được các căm xe. Trên các căm xe, có thể thấy được các vòng tròn. Có thể thấy được niềng xe. Trên niềng xe, có thể thấy được các hạt ngọc. Bấy nhiêu đây là những gì đã được truyền lại trong Pāli. Tuy nhiên, phần đầy đủ đã không được truyền lại; nó nên được thấy như sau: Cây thương, phù hiệu srivatsa, phù hiệu nandavarta, chữ vạn, đồ trang sức tai, bình thịnh vượng, cặp cá, bảo tọa, cây móc câu voi, cây giáo, cung điện, cổng chào, lọng trắng, thanh gươm, quạt lá cọ, quạt lông công, phất trần, vương miện, bình bát, tràng hoa ngọc, hoa sen xanh, hoa sen đỏ, hoa sen trắng, hoa sen, hoa sen trắng (puṇḍarika), bình nước đầy, bát đầy, biển cả, vũ trụ, dãy Hy Mã Lạp Sơn, núi Tu Di, mặt trăng và mặt trời, các chòm sao, bốn đại châu, hai ngàn tiểu đảo, và cuối cùng bao gồm cả đoàn tùy tùng của một vị Chuyển Luân Vương, tất cả đều là đoàn tùy tùng của tướng bánh xe. Nên biết rằng chỉ có bấy nhiêu đây được nói đến trong Chú giải Trung Bộ Kinh.

ชินาลงฺการฏีกายํ ปน ‘‘เหฏฺฐาปาทตเลสุ จกฺกานิ ชาตานีติ จกฺกลกฺขณํ นาม ทฺวีสุ ปาทตเลสุ ทฺเว จกฺกานิ เอเกกสฺมึ สหสฺสมตฺตา อรา ยุตฺตา โหนฺติ. เนมิวลยํ สุวณฺณวณฺณํ. นาภิ อินฺทนีลมณิวณฺณา. ตสฺมึ มชฺเฌ จ นาภิปริยนฺเต จ นาภิมุเข จ วฏฺฏเลขา มชฺเฌ ฉิทฺทํ จกฺกปริยนฺเต เนมิโต พหิทฺธา วฏฺเฏ. สตฺติ, สิรีวจฺโฉ, นนฺทิยาวฏฺฏํ, โสวตฺติโก, วฏํสกํ, วฑฺฒมานกํ, ภทฺทปีฐํ, องฺกุโส, ปาสาทํ, โตรณํ, เสตจฺฉตฺตํ, ขคฺคํ, ตาลวณฺฑํ, มยูรหตฺถํ, จามรํ, อุณฺหีสํ, ปตฺตํ, มณิ, สุมนทามํ, นีลุปฺปลํ, รตฺตุปฺปลํ, รตฺตปทุมํ, เสตปทุมํ, ปุณฺฑริกํ, ปุณฺณกลสํ, ปุณฺณปตฺตํ, สมุทฺโท, จกฺกวาฬปพฺพโต, หิมวนฺตปพฺพโต, เมรุปพฺพโต, สูริยมณฺฑลํ, จนฺทมณฺฑลํ, นกฺขตฺตํ, สปริวารา จตุมหาทีปา, สปริวาโร สตฺตรตนสมงฺคี จกฺกวตฺติ, ทกฺขิณาวฏฺฏ เสตสงฺขํ, สุวณฺณมจฺฉยุคฬํ, จกฺกาวุธํ, สตฺตมหาคงฺคา, สตฺตกุลปพฺพตา, สตฺตสีทนฺตสาครา, สุวณฺณ หํสราชา, สํสุมาโร, ธชปฏาโก, สุวณฺณสิวิกา, สุวณฺณวาฬพีชนิ, เกลาสปพฺพโต, สีหราชา, พฺยคฺฆราชา, วลาหกอสฺสราชา, อุโปสถฉทฺทนฺตหตฺถิราชา, วาสุกีนาคราชา, หํสราชา, อุสภราชา, เอราวณ หตฺถิราชา, สุวณฺณมกรํ, จตุมุขสุวณฺณนาวา, สวจฺฉกา เธนุ, กึปุริโส, กินฺนรี, กรวีโก, มยูรราชา, โกญฺจราชา, จกฺกวากราชา, ชีวญฺชีวกราชา ฉ เทวโลกา, โสฬส [Pg.98] พฺรหฺมโลกาติ อิเม เอตฺตกา อคฺคมงฺคลลกฺขณา ปาทตเล ปญฺญายนฺตี’’ติ วุตฺตํ. อิมินา จ วจเนน อฏฺฐสต ปาทจกฺกลกฺขณํ ปริปุณฺณํ เวทิตพฺพนฺติ.

Tuy nhiên, trong Jinālaṅkāraṭīkā có nói rằng: ‘‘Các bánh xe sanh khởi ở dưới lòng bàn chân, tướng bánh xe (cakkalakkhaṇa) có nghĩa là hai bánh xe ở hai lòng bàn chân, mỗi bánh xe được hợp thành với một ngàn căm xe. Vành xe có màu vàng ròng. Trục xe có màu ngọc indanīla. Ở giữa, ở vành trục xe, ở mặt trục xe có đường tròn, ở giữa có lỗ trống, ở vành bánh xe có vòng tròn bên ngoài niềng xe. Cây thương, tướng tốt đẹp (sirīvaccha), hình xoắn ốc bên phải (nandiyāvaṭṭa), hình chữ vạn (sovattika), đồ trang sức tai (vaṭaṃsaka), bình đầy (vaḍḍhamānaka), ghế báu (bhaddapīṭha), cái móc (aṅkusa), lâu đài (pāsāda), cổng chào (toraṇa), lọng trắng (setacchatta), gươm báu (khagga), quạt lá cọ (tālavaṇḍa), quạt lông công (mayūrahattha), phất trần (cāmara), vương miện (uṇhīsa), bát (patta), ngọc (maṇi), vòng hoa lài (sumanadāma), hoa sen xanh (nīluppala), hoa sen đỏ (rattuppala), hoa sen hồng (rattapaduma), hoa sen trắng (setapaduma), hoa sen trắng puṇḍarika, bình đầy nước (puṇṇakalasa), mâm đầy (puṇṇapatta), biển cả (samudda), dãy núi จักรวาล (cakkavāḷapabbata), núi Hy Mã Lạp Sơn (himavantapabbata), núi Tu Di (merupabbata), mặt trời (sūriyamaṇḍala), mặt trăng (candamaṇḍala), các vì sao (nakkhatta), bốn châu lớn cùng với quyến thuộc, Chuyển Luân Vương cùng với bảy báu và quyến thuộc, ốc शंख trắng xoắn về bên phải (dakkhiṇāvaṭṭa setasaṅkha), cặp cá vàng (suvaṇṇamacchayugaḷa), pháp khí bánh xe (cakkāvudha), bảy sông lớn (sattamahāgaṅgā), bảy dãy núi lớn (sattakulapabbatā), bảy biển Sīdanta (sattasīdantasāgarā), thiên nga chúa vàng (suvaṇṇa haṃsarājā), cá sấu (saṃsumāra), cờ phướn (dhajapaṭāka), kiệu vàng (suvaṇṇasivikā), quạt lông đuôi thú bằng vàng (suvaṇṇavāḷabījani), núi Kelāsa, sư tử chúa (sīharājā), cọp chúa (byaggharājā), ngựa chúa Valāhaka, voi chúa Uposatha và Chaddanta, rồng chúa Vāsuki, thiên nga chúa (haṃsarājā), bò đực chúa (usabharājā), voi chúa Erāvaṇa, thủy quái makara vàng (suvaṇṇamakara), thuyền vàng bốn mặt (catumukhasuvaṇṇanāvā), bò mẹ và bê con (savacchakā dhenu), nhân mã (kiṃpurisa), tiên nữ (kinnarī), chim karavīka, công chúa (mayūrarājā), chim koñca chúa, chim cakkavāka chúa, chim jīvañjīvaka chúa, sáu cõi trời dục giới, mười sáu cõi trời Phạm thiên. Bấy nhiêu tướng tốt lành bậc nhất này được thấy rõ ở lòng bàn chân.’’ Và do lời nói này, nên biết rằng một trăm lẻ tám tướng bánh xe ở bàn chân là đầy đủ.

ตีหิ โลเกหีติ สมฺพนฺโธ. ตีหิ กามรูปารูป โลเกหีติ อตฺโถ. ตสฺส ปน วจนตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. ตํ ปเนตํ กตฺวตฺเถ กรณวจนํ. ตสฺส ปน ปทสฺส นิรุปเมยฺยาติ ปเทน กตฺตุภาเวน สมฺพนฺโธ. นิรุปเมยฺยตนฺติ อปฺปเมยฺยภาวํ. อุปมิตพฺพนฺติ อุปเมยฺยํ. อุปปุพฺพ มาธาตุ ปมาเน ณฺโย. อุปเมยฺยสฺส ภาโว อุปเมยฺยตํ. นตฺถิ อุปเมยฺยตํ อสฺส ราชิกสฺสาติ นิรุปเมยฺยตํ. อถ วา นตฺถิ อุปเมยฺยํ เอตสฺส ราชิกสฺสาติ นิรุปเมยฺโย, ปาทจกฺกลกฺขณราชิโก ลพฺภติ. ตสฺส ภาโว นิรุปเมยฺยตํ. ตํ ปน ปทํ สมฺปาปุเณ เอวาติปเท กมฺมํ. สมฺปาปุเณเอวาติ สมฺพนฺโธ. สมฺมา คจฺฉติเอวาติ อตฺโถ. กสฺมา ปน ตีหิ โลเกหิ ปาทปงฺกชมุทุตเลหิ นิรุปเมยฺยตํ ปาปุณาตีติ. พุทฺธโต อญฺญสฺส กสฺสจิ เทวมนุสฺสสฺส ปาทตลมชฺเฌ ปาทจกฺกลกฺขณสฺส อภาวโต. ภควโต หิ ปาทปงฺกชมุทุตเล ปารมิปุญฺญานุภาเวน นิพฺพตฺตานิ อฏฺฐสตปาทจกฺกลกฺขณานิ สมฺปาปุณนฺติ, น อญฺเญสํ. ตสฺมา นิรุปเมยฺยตํ ปาปุณาตีติ.

Câu này có liên hệ với ‘bởi ba cõi.’ Nghĩa là bởi ba cõi: dục giới, sắc giới, và vô sắc giới. Tuy nhiên, ý nghĩa của từ này đã được nói ở dưới. Nhưng đây là cách dụng cụ trong ý nghĩa của tác nhân. Hơn nữa, từ này có liên hệ với từ ‘nirupameyya’ trong ý nghĩa của tác nhân. ‘Nirupameyyataṃ’ có nghĩa là trạng thái không thể so sánh. ‘Upamitaṃ’ là ‘upameyyaṃ.’ Từ gốc ‘mā’ có tiền tố ‘upa’ trong ý nghĩa đo lường, đi với hậu tố ‘ṇya.’ Trạng thái của ‘upameyya’ là ‘upameyyataṃ.’ Không có trạng thái có thể so sánh đối với vị vua này, do đó là ‘nirupameyyataṃ.’ Hoặc là, không có gì có thể so sánh đối với vị vua này, do đó là ‘nirupameyyo,’ tức là vị vua tướng bánh xe ở bàn chân. Trạng thái của nó là ‘nirupameyyataṃ.’ Nhưng từ đó là đối tượng trong động từ ‘sampāpuṇe eva.’ Nó có liên hệ với ‘sampāpuṇe eva.’ Nghĩa là ‘thực sự đạt đến.’ Nhưng tại sao lại đạt đến trạng thái không thể so sánh bởi ba cõi, bởi lòng bàn chân mềm mại như hoa sen? Bởi vì ngoài Đức Phật ra, không có trời hay người nào khác có tướng bánh xe ở giữa lòng bàn chân. Thật vậy, ở lòng bàn chân mềm mại như hoa sen của Đức Thế Tôn, một trăm lẻ tám tướng bánh xe ở bàn chân, được sanh khởi do uy lực của công đức ba-la-mật, đã đạt được, chứ không phải cho những người khác. Do đó, nó đạt đến trạng thái không thể so sánh.

สพฺพโลกมหิตนฺติ สพฺพโลเกน ปูชิตํ. สพฺเพน เทวมนุสฺสโลเกน มหิตพฺโพ ปูชิตพฺโพติ สพฺพโลก มหิโต, นาโถ ลพฺภติ. ตํ. อุปฺปนฺเน หิ ตถาคเต เย เกจิ มเหสกฺขา เทวมนุสฺสา พุทฺธสฺส ปูเชนฺติ, ปเคว อญฺญา. ตถา หิ พฺรหฺมา สหมฺปติ สิเนรุมตฺเตน รตน ทาเมน ตถาคตํ ปูเชติ. ยถาพลญฺจ อญฺเญปิ เทวา มนุสฺสา จ พิมฺพิสารโกสลราชาทโย นิพฺพุตมฺปิ ภควนฺตํ อุทฺทิสฺส ฉนฺนวุติโกฏิธนํ วิสฺสชฺเชตฺวา อโสก มหาราชา [Pg.99] สกลชมฺพุทีเป จตุราสีติวิหารสหสฺสานิ ปติฏฺฐาเปติ. กา กถา ปน อญฺเญสํ ปูชาติ วุตฺตํ โหติ.

‘Sabbalokamahitaṃ’ có nghĩa là được tất cả thế gian tôn kính. Bậc Đạo Sư được gọi là ‘sabbalokamahito’ vì Ngài đáng được tôn kính, phải được tôn kính bởi toàn thể thế giới của chư thiên và loài người. ‘Taṃ’ (Ngài ấy). Thật vậy, khi Đức Như Lai xuất hiện, bất kỳ chư thiên và loài người nào có quyền lực lớn đều cúng dường Đức Phật, huống chi là những người khác. Ví dụ, Phạm thiên Sahampati cúng dường Đức Như Lai bằng một vòng hoa báu lớn bằng núi Tu Di. Và theo khả năng của mình, các chư thiên và loài người khác như vua Bimbisāra, vua Kosala, v.v... [cũng cúng dường]. Ngay cả khi Đức Thế Tôn đã nhập Niết-bàn, đại đế Asoka, sau khi chi ra chín mươi sáu koṭi tài sản, đã cho xây dựng tám mươi bốn ngàn ngôi chùa trên khắp cõi Diêm-phù-đề. Có thể nói gì về sự cúng dường của những người khác? - đó là ý nghĩa.

อสมนฺติ สพฺพมนุสฺสเทวพฺรหฺเมหิ อสทิสํ. อปฺปฏิปุคฺคลนฺติ อตฺโถ. นตฺถิ สโม สทิโส ปุคฺคโล อสฺสาติ อสโม, นาโถ. โส ปน อสีติอนุพฺยญฺชนปฏิมณฺฑิต ทฺวตฺตึส มหาปุริสลกฺขณ วิจิตฺรรูปกาโย. สพฺพาการ ปริสุทฺธ สีลกฺขนฺธาทิคุณรตนสมิทฺธธมฺมกาโย. ปุญฺญมหตฺต ถามมหตฺตอิทฺธิมหตฺต ยสมหตฺต ปญฺญามหตฺตานํ ปรมุกฺกํส คโต จ โหติ, ตสฺมา ตถาคเตน สโม สทิโส นาม นตฺถีติ อตฺโถ. ตํ อสมํ. ตนฺติ นาถํ อหํ นมามีติ สมฺพนฺโธ.

‘Asamaṃ’ có nghĩa là không ai sánh bằng trong tất cả loài người, chư thiên, và Phạm thiên. Nghĩa là không có người đối thủ. Bậc Đạo Sư là ‘asamo’ vì không có người nào bằng hoặc tương tự với Ngài. Ngài có thân sắc (rūpakāya) tuyệt đẹp được trang hoàng bởi ba mươi hai tướng tốt của bậc đại nhân và tám mươi vẻ đẹp phụ. Ngài có thân pháp (dhammakāya) dồi dào các báu vật đức hạnh như giới uẩn, hoàn toàn thanh tịnh về mọi mặt. Và Ngài đã đạt đến sự tột đỉnh của sự vĩ đại về công đức, sự vĩ đại về sức mạnh, sự vĩ đại về thần thông, sự vĩ đại về danh tiếng, và sự vĩ đại về trí tuệ. Do đó, ý nghĩa là không có ai bằng hoặc tương tự với Đức Như Lai. ‘Taṃ asamaṃ’ (Bậc Vô Song ấy). Câu này có liên hệ với ‘con xin đảnh lễ Bậc Đạo Sư ấy.’

อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. โย นาโถ โย ยาทิโส สพฺพสตฺตานํ ปฏิสรโณ พุทฺโธ, อวิกเลหิ เกหิจิ อเวกลฺเลหิ, นิรากุเลหิ อากุลวิรหิเตหิ, ปาทปงฺกช มุทุตฺตลราชิเกหิ ปาทสงฺขาตปทุมสฺส สณฺหตเล ชาเตหิ อฏฺฐสตจกฺกลกฺขณราชิเกหิ, ตีหิ โลเกหิ กตฺตุภูเตหิ, นิรุปเมยฺยตํ อปฺปเมยฺยภาวํ อปฺปมิตพฺพ ภาวํ วา, สมฺปาปุเณเอว สมฺมา คจฺฉติเอว, สพฺพโลกมหิตํ สพฺพโลเกน ปูชิตํ, อสมํ สพฺพมนุสฺสเทวพฺรหฺเมหิ อสทิสํ ตํ นาถํ อหํ นมามีติ.

Đây là sự kết nối tóm tắt. Bậc Đạo Sư nào, Đức Phật là nơi nương tựa của tất cả chúng sanh, bởi một trăm lẻ tám tướng bánh xe vương giả sanh khởi trên lòng bàn chân mềm mại của đóa sen được gọi là bàn chân, những tướng này không thiếu sót, không khiếm khuyết, không rối loạn, không có sự hỗn tạp, bởi ba cõi là tác nhân, Ngài thực sự đạt đến trạng thái không thể so sánh, trạng thái không thể đo lường hoặc không thể lường được, Ngài được tất cả thế gian tôn kính, không ai sánh bằng trong tất cả loài người, chư thiên, và Phạm thiên, con xin đảnh lễ Bậc Đạo Sư ấy.

จุทฺทสมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

Phần giải thích về kệ đảnh lễ thứ mười bốn đã hoàn tất.

๑๕.

15.

พุทฺธํ นรานรสโมสรณํ ธิตตฺตํ,ปญฺญาปทีปชุติยา วิหตนฺธการํ;

อตฺถาภิกามนรเทวหิตาวหํ ตํ,วนฺทามิ การุณิกมคฺคมนนฺตญาณํ.

Con xin đảnh lễ Đức Phật, bậc có trí tuệ vô biên, bậc từ bi, bậc tối thượng, là nơi nương tựa của người và phi nhân, bậc có tâm kiên định, bậc đã xua tan bóng tối bằng ánh sáng của ngọn đèn trí tuệ, và là người mang lại lợi ích cho người và trời mong cầu mục đích.

๑๕. เอวํ [Pg.100] จุทฺทสมคาถาย นาถํ นตฺวา อิทานิ นรานรส โมสรณนฺตฺยาทีหิ สตฺตหิ คุเณหิ โถมิตฺวา พุทฺธํ วนฺทิตุ กาโม พุทฺธํ นรานรสโมสรณนฺตฺยาทิคาถมาห. อยํ ปน ตภชชคเณหิ ครุทฺวเยน จ รจิตตฺตา จุทฺทสกฺขเรหิ ยุตฺตา วสนฺตติลกาคาถาติ ทฏฺฐพฺพา. สาธกํ ปเนตฺถ เหฏฺฐา วุตฺตเมว.

15. Như vậy, sau khi đã đảnh lễ bậc Natha bằng kệ ngôn thứ mười bốn, bây giờ với mong muốn tán dương và đảnh lễ đức Phật bằng bảy đức hạnh bắt đầu bằng ‘narānarasamosaraṇa’, ngài đã nói lên kệ ngôn về đức Phật bắt đầu bằng ‘narānarasamosaraṇaṃ’. Và nên được hiểu rằng, kệ ngôn này là kệ Vasanta-tilakā, được cấu thành bởi các túc từ ta-bha-ja-ja và hai âm trường (ga-ga), và có mười bốn âm tiết. Bằng chứng cho điều này đã được nêu ở dưới.

ตตฺถ ปน นรานรสโมสรณนฺติ เอตฺถ นรอนรสมํ โอสรณนฺติ ปทวิภาโค. มนุสฺสเทวานํ สมํ โอสรณํ สนฺนิปติตฏฺฐานนฺติ อตฺโถ. นรานรสทฺทสฺส วจนตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. สมํ อวสรนฺติ สนฺนิปตนฺติ เอตฺถาติ สโมสรโณ, พุทฺโธ. สมอวปุพฺพ สรธาตุ คติยํ ยุ. นรานรานํ มนุสฺสเทวานํ สโมสรโณ นรานรสโมสรโณ, พุทฺโธ. ยถา หิ มหานิคฺโรโธ ผลกามานํ สกุณ สมูหานํ สโมสรณํ โหติ, เอวํ พุทฺโธ โลกิย โลกุตฺตรสมฺปตฺติกามานํ มนุสฺสเทวานํ สโมสรโณ สนฺนิปติโต ปฏิสรโณ วา โหติ. ตสฺมา นรานรสโมสรณนฺติ โถเมติ.

Ở đây, trong câu ‘narānarasamosaraṇanti’, sự phân chia từ là ‘nara-anara-samaṃ osaraṇaṃ’. Nghĩa là: nơi hội tụ, nơi tụ họp bình đẳng của người và chư thiên. Ý nghĩa của từ ‘narānara’ đã được giải thích ở dưới. ‘Samosaraṇo’ là nơi mà họ cùng nhau đi đến, cùng nhau tụ họp, đó là đức Phật. (Từ này được hình thành từ) căn ‘sar’ (đi đến) có tiếp đầu ngữ ‘sama’ và ‘ava’, và tiếp vị ngữ ‘yu’. ‘Narānarasamosaraṇo’ là nơi hội tụ của ‘narānara’ tức là của người và chư thiên, đó là đức Phật. Ví như cây đa lớn là nơi hội tụ của đàn chim mong muốn quả, cũng vậy, đức Phật là nơi hội tụ, nơi tụ họp, hay nơi nương tựa của người và chư thiên mong muốn các thành tựu thế gian và siêu thế. Do đó, ngài tán dương (đức Phật) là ‘narānarasamosaraṇaṃ’.

ธิตตฺตนฺติ สมาหิตจิตฺตํ. เอตฺถ อตฺตสทฺโท อตฺตสมฺมา ปณิธิ จาติอาทีสุ อตฺตสทฺโท วิย จิตฺตวาจโก ทฏฺฐพฺโพ. ธิยติ ฐปิยติ เอตฺถ เอเตน วา เอการมฺมเณ สมฺปยุตฺต ธมฺมาติ ธิโต, สมาธิ. ธาธาตุ ปติฏฺฐายํ ต. อารมฺมณํ อทติ อาททาตีติ อตฺตํ, จิตฺตํ. อทธาตุ อาทาเน ต. ธิตํ สมาหิตํ อตฺตํ จิตฺตํ ยสฺสาติ ธิตตฺโต, พุทฺโธ. ตํ ธิตตฺตํ.

‘Dhitattaṃ’ có nghĩa là người có tâm định tĩnh. Ở đây, từ ‘atta’ nên được hiểu là chỉ cho ‘tâm’ (citta), giống như từ ‘atta’ trong ‘attasammāpaṇidhi’ (chánh hướng tự thân) v.v... ‘Dhito’ là nơi mà, hoặc nhờ đó mà các pháp tương ưng được đặt vào, được thiết lập trên một đối tượng duy nhất; đó là định (samādhi). (Từ này được hình thành từ) căn ‘dhā’ (đặt, thiết lập) với tiếp vị ngữ ‘ta’. ‘Attaṃ’ là cái ăn hoặc nắm bắt đối tượng; đó là tâm (citta). (Từ này được hình thành từ) căn ‘ada’ (nắm bắt) với tiếp vị ngữ ‘ta’. ‘Dhitatto’ là người có ‘atta’ (tâm) đã được ‘dhita’ (thiết lập, định tĩnh); đó là đức Phật. (Con xin đảnh lễ) vị ấy, bậc ‘dhitattaṃ’.

ปญฺญาปทีปชุติยาติ อรหตฺตมคฺคญาณสงฺขาตปทีโปภาเสน กรณภูเตน. ปชานาตีติ ปญฺญา, อรหตฺตมคฺค ญาณํ. ยถาสภาวํ สพฺพปฺปกาเรหิ จตุสจฺจธมฺมํ ปฏิวิชฺฌตีติ อตฺโถ. ปญฺญาว เญยฺยาวรณปฺปหานโต สพฺพปกาเรหิ [Pg.101] ธมฺมสภาวํ ทีเปตีติ ปญฺญาปทีโป. โชเตตีติ ชุติ, ปญฺญาปทีโปภาโส. ชุธาตุ ทิตฺติยนฺติ. ปญฺญา ปทีโปเอว ชุติ ปญฺญาปทีปชุติ. อถ วา ปญฺญาปทีปสฺส ชุติ ปญฺญาปทีปชุติ, อยํ ปน สมาโส อเภทเภทู ปจาเรน ทฏฺฐพฺโพ. ตาย ปญฺญาปทีปชุติยา.

‘Paññāpadīpajutiyā’ có nghĩa là bằng ánh sáng của ngọn đèn được gọi là tuệ A-la-hán đạo, vốn là công cụ. ‘Paññā’ (tuệ) là cái biết rõ, tức là tuệ A-la-hán đạo. Nghĩa là nó thâm nhập vào pháp Tứ đế theo đúng bản chất của chúng về mọi phương diện. Chính tuệ là ‘ngọn đèn tuệ’ (paññāpadīpo) vì nó soi sáng bản chất của các pháp về mọi phương diện bằng cách loại bỏ chướng ngại của các pháp cần biết. ‘Juti’ (ánh sáng) là cái chiếu sáng, tức là ánh sáng của ngọn đèn tuệ. (Từ này được hình thành từ) căn ‘ju’ có nghĩa là chiếu sáng. ‘Paññāpadīpajuti’ là tuệ vừa là ngọn đèn vừa là ánh sáng. Hoặc, ‘paññāpadīpajuti’ là ánh sáng của ngọn đèn tuệ; và hợp từ này nên được hiểu theo cách dùng ví von về sự không khác biệt và khác biệt. (Bằng) ‘paññāpadīpajutiyā’ đó.

วิหตนฺธการนฺติ หนิตพฺพอวิชฺชาสงฺขาตโมหตมํ. สวาสนกิเลสปฺปหานโต วิเสเสน หนิตพฺโพติ วิหโต. วิปุพฺพหนธาตุ หึสายํ ต. อนฺธํ ตมํ กโรตีติ อนฺธกาโร, อวิชฺชาสงฺขาตโมโห. วิสยสภาวปฏิจฺฉาทนโต อนฺธการสริกฺขกตาย โมโห อนฺธกาโรติ วุจฺจติ. อถ วา อนฺธํ ปญฺญาจกฺขุอนฺธํ กโรตีติ อนฺธกาโร, โมโห. อนฺธสทฺทูปปท กรธาตุ ณ. วิหโต อนฺธกาโร เยน โสติ วิหตนฺธกาโร, พุทฺโธ. ตํ วิหตนฺธการํ. ยถา หิ โลเก ปทีโป อตฺตโน ชุติยา อนฺธการํ หนติ, เอวํ พุทฺธสฺส อรหตฺตมคฺคปญฺญาปิ อวิชฺชนฺธการํ หนตีติ วุตฺตา. อยํ ปน หีนูปมาติ วุจฺจติ. ปญฺญาวโต หิ เอกปลฺลงฺเกนปิ นิสินฺนสฺส ทสสหสฺสิ โลกธาตุ เอกปชฺโชตา โหติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา ‘‘จตฺตาโรเม ภิกฺขเว ปชฺโชตา. กตเม จตฺตาโร. จนฺทปชฺโชโต, สูริยปชฺโชโต, อคฺคิปชฺโชโต, ปญฺญา ปชฺโชโต. อิเม โข ภิกฺขเว จตฺตาโร ปชฺโชตา. เอตทคฺคํ ภิกฺขเว อิเมสํ จตุนฺนํ ปชฺโชตานํ ยทิทํ ปญฺญา ปชฺโชโต’’ติ.

‘Vihatandhakāraṃ’ có nghĩa là người đã diệt trừ bóng tối của si mê được gọi là vô minh, thứ cần phải được diệt trừ. ‘Vihata’ có nghĩa là được diệt trừ một cách đặc biệt do đã đoạn tận các phiền não cùng với các tiềm miên. (Từ này được hình thành từ) căn ‘han’ (sát hại) có tiếp đầu ngữ ‘vi’, với tiếp vị ngữ ‘ta’. ‘Andhakāro’ là cái tạo ra bóng tối mù mịt, tức là si mê được gọi là vô minh. Si mê được gọi là ‘bóng tối’ vì nó tương tự như bóng tối trong việc che lấp bản chất của đối tượng. Hoặc, ‘andhakāro’ là cái làm cho tuệ nhãn bị mù lòa, tức là si mê. (Từ này được hình thành từ) căn ‘kara’ có từ đứng trước là ‘andha’, với tiếp vị ngữ ‘ṇa’. ‘Vihatandhakāro’ là người mà bóng tối đã được diệt trừ bởi vị ấy; đó là đức Phật. (Con xin đảnh lễ) vị ấy, bậc ‘vihatandhakāraṃ’. Ví như trong đời, ngọn đèn diệt trừ bóng tối bằng ánh sáng của nó, cũng vậy, được nói rằng tuệ A-la-hán đạo của đức Phật cũng diệt trừ bóng tối vô minh. Tuy nhiên, đây được gọi là một ví dụ thấp kém. Vì rằng đối với bậc có trí tuệ, khi đang ngồi trên một tòa ngồi, mười ngàn thế giới hệ trở thành một ngọn đèn duy nhất. Điều này đã được đức Thế Tôn nói: “Này các Tỳ khưu, có bốn loại ánh sáng này. Bốn loại nào? Ánh sáng mặt trăng, ánh sáng mặt trời, ánh sáng của lửa, ánh sáng của trí tuệ. Này các Tỳ khưu, đây là bốn loại ánh sáng. Này các Tỳ khưu, trong bốn loại ánh sáng này, đây là tối thượng, tức là ánh sáng của trí tuệ.”

ปญฺญาปทีปชุติยา วิหตนฺธการนฺติ เอตฺถ ปน ปญฺญาปทีป ชุติยาติอิมินา พุทฺธสฺส อรหตฺตมคฺคญาณํ มุขฺเยน ทสฺเสติ. ตํ ทสฺสเนน ปารมีญาณญฺจ วิปสฺสนาญาณญฺจ เหฏฺฐิมมคฺคผล ญาณญฺจ ผลูปจาเรน ทีเปติ. ตทฺทีปเกน อวิชฺชนฺธการปฺปหานํ ปฐมการณูปจาเรน ปกาเสติ. ตปฺปกาสเนน อรหตฺต ผลญาณลภนํ ทุติยการณูปจาเรน วิภาเวติ. ตํ วิภาวเนน [Pg.102] สพฺพญฺญุตญาณาทิสพฺพพุทฺธคุณลภนํ ตติย การณูปจาเรน อานุภาเวติ.

Ở đây, trong câu ‘paññāpadīpajutiyā vihatandhakāraṃ’, qua cụm từ ‘paññāpadīpajutiyā’, nó chủ yếu chỉ ra tuệ A-la-hán đạo của đức Phật. Bằng việc chỉ ra điều đó, nó soi sáng cho tuệ ba-la-mật, tuệ minh sát, và tuệ của các đạo và quả thấp hơn, bằng cách dùng phép ẩn dụ về kết quả (cho nguyên nhân). Bằng sự soi sáng đó, nó công bố sự đoạn tận bóng tối vô minh, bằng phép ẩn dụ thứ nhất về nguyên nhân (cho kết quả). Bằng sự công bố đó, nó làm rõ sự chứng đắc tuệ A-la-hán quả, bằng phép ẩn dụ thứ hai về nguyên nhân. Bằng sự làm rõ đó, nó biểu thị sự chứng đắc tất cả các Phật đức như nhất thiết trí v.v..., bằng phép ẩn dụ thứ ba về nguyên nhân.

นนุ จ สพฺเพสมฺปิ ขีณาสวานํ ปญฺญาปทีปชุติยา วิหตนฺธการตา สมฺภวติ, อถ กสฺมา อญฺญสาธารณาวิเสส คุเณน พุทฺธสฺส โถมนา กตาติ. สวาสนปฺปหาเนน อนญฺญสาธารณวิเสสตาย สมฺภวโต. สพฺเพสมฺปิ หิ ขีณาสวานํ สติปิ ปญฺญาปทีปชุติยา วิหตนฺธการตฺเต อริยสาวกปจฺเจกพุทฺธานํ สวาสนาย กิเลสปฺปหานํ น วิชฺชติ. สมฺมาสมฺพุทฺธานํเยว สวาสนปฺปหาเนน กิเลสปฺปหานสฺส วิเสโส วิชฺชตีติ สาติสยวเสน อวิชฺชนฺธการปฺปหาเนน ภควนฺตํเยว ปญฺญาปทีปชุติยา วิหตนฺธการนฺติ โถเมตีติ.

(Hỏi:) Chẳng phải đối với tất cả các bậc lậu tận, việc diệt trừ bóng tối bằng ánh sáng của ngọn đèn tuệ là có thể sao? Vậy tại sao đức Phật lại được tán dương bằng một đức hạnh không đặc biệt mà lại chung cho những người khác? (Đáp:) Vì điều đó có thể (được tán dương như vậy) do đức hạnh đặc biệt, không chung cho người khác, là sự đoạn tận (phiền não) cùng với các tiềm miên. Vì rằng mặc dù tất cả các bậc lậu tận đều có sự diệt trừ bóng tối bằng ánh sáng của ngọn đèn tuệ, nhưng đối với các bậc Thánh Thinh văn và Độc Giác Phật, không có sự đoạn tận phiền não cùng với các tiềm miên. Chỉ có các bậc Chánh Đẳng Giác mới có sự đặc biệt trong việc đoạn tận phiền não cùng với các tiềm miên. Do đó, ngài tán dương chỉ riêng đức Thế Tôn là ‘người đã diệt trừ bóng tối bằng ánh sáng của ngọn đèn tuệ’ vì sự đoạn tận bóng tối vô minh một cách vượt trội của ngài.

อตฺถาภิกามนฺติ สตฺตโลกสฺส โลกิยโลกุตฺตร สงฺขาตํ ปโยชนํ อติวิย อิจฺฉนฺตํ. การณานุรูปํ อสติ ภวตีติ อตฺถํ, ผลํ. อสธาตุ ภุวิมฺหิ ถ. ตํ อภิอติเรกํ กาเมติ อิจฺฉตีติ อตฺถาภิกาโม, พุทฺโธ. อตฺถสทฺทูปปท อภิปุพฺพกมุธาตุ อิจฺฉายํ ณ. ตํ อตฺถาภิกามํ. นรเทวหิตาวหนฺติ มนุสฺสเทวานํ หิตํ ธารกํ. หิตํ นรติ เนตีติ นโร, มนุสฺโส. อถ วา นริยติ สเกน กมฺเมน นิยฺยตีติ นโร, มนุสฺโส. นรธาตุ นยเน อ. วุตฺตญฺหิ ‘‘กมฺเมน นิยฺยติ โลโก’’ติ. กามคุณ ฌานาภิญฺญจิตฺติสฺสริยาทีหิ ทิพฺพนฺติ กีฬนฺตีติ เทวา, เตสุ วา วิหรนฺตีติ เทวา, ทิวุธาตุ กีฬาทีสุ ณ. นรา จ เทวา จ นรเทวา. หิโนติ วฑฺฒตีติ หิตํ, ผลํ. หิธาตุ วฑฺฒเน ต. นรเทวานํ หิตํ นรเทวหิตํ, ตํ อาวหตีติ นรเทวหิตาวโห, พุทฺโธ. นรเทวหิตสทฺทูปปทอาปุพฺพ วหธาตุ หรเณ ณ. พุทฺโธ หิ สพฺพเทวมนุสฺสานํ โลกิยโลกุตฺตรสมฺปตฺติอตฺถํ ธมฺมเทสนาย ธาเรตีติ วุตฺตํ โหติ, ตํ นรเทวหิตาวหํ. การุณิกมคฺคมนนฺต ญาณนฺติ [Pg.103] เอตฺถ การุณิกํ อคฺคํ อนนฺตญาณนฺติปทจฺเฉโท. ตตฺถ การุณิกนฺติ สพฺพสตฺเตสุ มหากรุณาย ยุตฺตํ, มหากรุณวนฺตํ วา. กิรตีติ กรุณา. กิรธาตุ อปนยเน อุณปจฺจโย. ปรทุกฺขํ วิกฺขิปติ อปเนตีติ อตฺโถ.

Atthābhikāmaṃ có nghĩa là bậc mong cầu một cách mãnh liệt lợi ích được gọi là thế gian và siêu thế cho thế giới chúng sanh. Atthaṃ (lợi ích, quả) là cái hiện hữu tương xứng với nguyên nhân. Căn as (hiện hữu) đi với tiếp vị ngữ tha. Bậc mong muốn, tức là ước ao, sự lợi ích một cách vượt trội được gọi là atthābhikāmo, tức là đức Phật. (Từ này được tạo thành bởi) từ attha đứng trước, tiền tố abhi, căn kam (mong muốn) đi với tiếp vị ngữ ṇa. (Con xin đảnh lễ) bậc atthābhikāmaṃ ấy. Naradevahitāvahanti có nghĩa là bậc mang lại lợi ích cho loài người và chư thiên. Hitaṃ narati netīti naro, người. Hoặc naro (người) là người bị dẫn dắt bởi nghiệp của mình. Căn nar (dẫn dắt) đi với tiếp vị ngữ a. Quả vậy, có lời dạy rằng: “Thế gian bị dẫn dắt bởi nghiệp.” Kāmaguṇa jhānābhiññacittissariyādīhi dibbanti kīḷantīti devā, hoặc là những vị trú ngụ ở những nơi ấy. Căn div (vui chơi, v.v...) đi với tiếp vị ngữ ṇa. Narā ca devā ca naradevā. Hinoti vaḍḍhatīti hitaṃ, quả. Căn hi (tăng trưởng) đi với tiếp vị ngữ ta. Lợi ích cho người và chư thiên là naradevahitaṃ, bậc mang lại lợi ích ấy là naradevahitāvaho, tức là đức Phật. (Từ này được tạo thành bởi) từ naradevahita đứng trước, tiền tố ā, căn vah (mang đi) đi với tiếp vị ngữ ṇa. Điều này có nghĩa là: Quả vậy, đức Phật bằng việc thuyết pháp đã mang lại sự thành tựu thế gian và siêu thế cho tất cả chư thiên và loài người. (Con xin đảnh lễ) bậc naradevahitāvahaṃ ấy. Trong câu Kāruṇikamaggamananta ñāṇanti, sự phân chia từ là kāruṇikaṃ aggaṃ anantañāṇanti. Trong đó, kāruṇikanti có nghĩa là bậc có lòng đại bi đối với tất cả chúng sanh, hay là bậc có lòng đại bi. Kiratīti karuṇā. Căn kir (loại trừ) đi với tiếp vị ngữ uṇa. Nghĩa là nó xua tan, loại bỏ khổ đau của người khác.

อถ วา กินาตีติ กรุณา. กิธาตุ หึสายํ รุณปจฺจโย. ปรทุกฺเข สติ การุณิกํ หึสติ วิพาธตีติ อตฺโถ. ปรทุกฺเข สติ สาธูนํ หทยกมฺปนํ กโรตีติ วา กรุณา. กรธาตุ อุณปจฺจโย. อถ วา กํ วุจฺจติ สุขํ, ตํ รุนฺธตีติ กรุณา. กํสทฺทูปปท รุธิธาตุ อาวรเณ ยุปจฺจโย. เอสา หิ ปรทุกฺขาปนยนกามตา ลกฺขณา. อตฺตสุขนิรเปกฺขตาย การุณิกานํ สุขํ รุนฺธติ วิพาธตีติ อตฺโถ. กรุณาย มหากรุณาย ยุตฺโต การุณิโก. กรุณา อสฺส อตฺถีติ วา การุณิโก, พุทฺโธ. ตํ การุณิตํ. อคฺคนฺติ ชาติปุญฺญ คุณมหตฺตภาเวน สพฺพสตฺตุตฺตมํ เสฏฺฐภาวํ อชติ คจฺฉตีติ อคฺโค, พุทฺโธ. อชธาตุ คติยํ อ. ชสฺส โค. พุทฺโธ หิ อสมฺภินฺนขตฺติยวํเส ชาตตฺตา ชาติวเสน จ ปูริตปารมีปุญฺญตฺตา ปุญฺญวเสน จ อปริมิตนิรุปมสีลาทิ คุณวิเสเสน สมนฺนาคตตฺตา คุณวเสน จ อนนฺตโลกธาตูสุ สพฺพสตฺตุตฺตมภาวํ คจฺฉตีติ อคฺโค. นิพฺพานํ อชติ คจฺฉตีติ วา อคฺโค. อถ วา อเชติ เขเปติ กิเลเสติ อคฺโค, พุทฺโธ. อชธาตุ เขปเน อ. ตํ อคฺคํ. อนนฺตญาณนฺติ คณนวเสน จ สภาววเสน จ วิสยวเสน จ อนฺตวิรหิตญาณํ. เกนจิ ปุคฺคเลน ญาเณน อนนฺตํ อปริจฺฉินฺนํ, สพฺพญฺญุตญาณวนฺตํ วา. นตฺถิ อนฺตํ ยสฺสาติ อนนฺตํ, ญาณํ. สพฺพเญยฺยธมฺมํ ชานาตีติ ญาณํ, สพฺพญฺญุตญาณํ. อนนฺตํ ญาณํ ยสฺส โสติ อนนฺตญาโณ, พุทฺโธ. พุทฺธสฺส หิ ญาณํ โกจิ มนุสฺโส วา เทโว วา พฺรหฺมา วา เอตฺตกนฺติ ปริจฺฉินฺทิตุํ น สกฺโกติ, ตสฺมา อนนฺตํ อปริมาณํ โหตีติ วุตฺตํ โหติ.

Hoặc kinātīti karuṇā. Căn kid (tổn hại) đi với tiếp vị ngữ ruṇa. Nghĩa là khi có sự đau khổ của người khác, nó làm tổn hại, làm phiền não bậc có lòng bi. Hoặc karuṇā là cái làm cho trái tim của bậc thiện nhân rung động khi có sự đau khổ của người khác. Căn kar (làm) đi với tiếp vị ngữ uṇa. Hoặc kaṃ được gọi là hạnh phúc, karuṇā là cái ngăn che hạnh phúc ấy. (Từ này được tạo thành bởi) từ kaṃ đứng trước, căn rudh (ngăn che) đi với tiếp vị ngữ yu. Quả vậy, trạng thái này có đặc tính là mong muốn loại trừ khổ đau của người khác. Nghĩa là, do không màng đến hạnh phúc của bản thân, nó ngăn che, làm phiền não hạnh phúc của những bậc có lòng bi. Kāruṇiko là bậc có lòng bi, lòng đại bi. Hoặc kāruṇiko là bậc có lòng bi, tức là đức Phật. (Con xin đảnh lễ) bậc kāruṇitaṃ (có lòng bi) ấy. Agganti có nghĩa là aggo, tức là đức Phật, là bậc đi đến, đạt đến trạng thái cao tột, tối thượng giữa tất cả chúng sanh nhờ vào sự vĩ đại về dòng dõi, phước đức và phẩm hạnh. Căn aj (đi) đi với tiếp vị ngữ a. J được đổi thành go. Quả vậy, đức Phật được gọi là aggo vì Ngài đi đến trạng thái tối thượng giữa tất cả chúng sanh trong vô số thế giới, về phương diện dòng dõi do sanh trong dòng dõi Sát-đế-lỵ không gián đoạn, về phương diện phước đức do đã viên mãn các ba-la-mật, và về phương diện phẩm hạnh do thành tựu các đức tánh đặc biệt như giới đức vô lượng, vô song. Hoặc aggo là bậc đi đến, đạt đến Niết-bàn. Hoặc aggo là bậc xua tan, đoạn trừ phiền não, tức là đức Phật. Căn aj (xua tan) đi với tiếp vị ngữ a. (Con xin đảnh lễ) bậc aggaṃ (tối thượng) ấy. Anantañāṇanti có nghĩa là trí tuệ không có giới hạn về phương diện số lượng, phương diện tự tánh và phương diện đối tượng. (Trí tuệ ấy) vô hạn, không thể đo lường bởi trí tuệ của bất kỳ người nào; hay là bậc có trí tuệ toàn giác. Anantaṃ là cái không có giới hạn. Ñāṇaṃ là trí tuệ. Ñāṇaṃ là cái biết tất cả các pháp cần biết, tức là trí tuệ toàn giác. Anantañāṇo là bậc có trí tuệ vô hạn, tức là đức Phật. Điều này có nghĩa là: Quả vậy, trí tuệ của đức Phật không một người, chư thiên hay phạm thiên nào có thể đo lường được là “chừng ấy”, do đó nó là vô hạn, vô lượng.

วุตฺตญฺเหตํ [Pg.104] สาริปุตฺตตฺเถรอปทาเน –

Điều này đã được nói trong Trưởng Lão Sāriputta Ký Sự –

‘‘สกฺกา สมุทฺเท อุทกํ, ปเมตุํ อฬฺหเกน วา;

นตฺเวว ตว สพฺพญฺญุ, ญาณํ สกฺกา ปเมตเว’’ติ.

“Có thể dùng đấu āḷhaka, để đo lường nước trong biển cả; nhưng hỡi bậc Toàn Giác, trí tuệ của Ngài, thì không thể nào đo lường được.”

การุณิกมคฺคมนนฺตญาณนฺติ เอตฺถ จ กรุณคฺคหเณน สมฺมาสมฺโพธิยา มูลํ ทสฺเสติ, มหากรุณาสญฺโจทิตมานโส หิ ภควา สํสารปงฺกโต สตฺตานํ สมุทฺธรณตฺถํ ทีปงฺกรปาทมูเล กตาภินีหาโร กปฺปสตสหสฺสาธิกานิ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ อนุปุพฺเพน ปารมิโย ปูเรตฺวา อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อธิคโตติ กรุณา สมฺมาสมฺโพธิยา มูลนฺติ. อคฺคนฺติ เอเตน ภควโต อปริมิตนิรุปมสีลาทิคุณสมงฺคีตาย อปริมาณาสุ โลกธาตูสุ อปริมาณานํ สตฺตานํ อุตฺตมภาวํ ทสฺเสติ. อนนฺตญาณนฺติเอเตน สมฺมาสมฺโพธึ ทสฺเสติ. สพฺพญฺญุตญาณปทฏฺฐานญฺหิ อคฺคมคฺคญาณํ, อคฺคมคฺคญาณปทฏฺฐานญฺจ สพฺพญฺญุตญาณํ สมฺมาสมฺโพธีติ วุจฺจติ. ตสฺส จ สามตฺถิเยน จตุปฏิสมฺภิทาญาณํ จตุเวสารชฺชญาณํ ฉอสาธารณญาณานิ จ ฉอภิญฺญา อฏฺฐสุ ปริสาสุ อกมฺปน ญาณานิ ทสพลญาณานิ โสฬสญาณจริยา จ จตุจตฺตารีสญาณวตฺถูนิ สตฺตสตฺตติญาณวตฺถูนิ จาติ เอวมาทีนํ อเนเกสํ ปญฺญาปเภทานํ วเสน ญาณาจารํ ทสฺเสตีติ. ตํ พุทฺธํ อหํ วิปฺปสนฺเนน เจตสา วนฺทามีติ สมฺพนฺโธติ.

Trong câu Kāruṇikamaggamanantañāṇanti, việc đề cập đến lòng bi cho thấy cội rễ của Chánh Đẳng Giác. Quả vậy, vì có tâm được thúc đẩy bởi lòng đại bi, Đức Thế Tôn, với mục đích cứu vớt chúng sanh khỏi vũng lầy sanh tử, đã phát nguyện dưới chân đức Phật Dīpaṅkara, và sau khi tuần tự viên mãn các ba-la-mật trong bốn a-tăng-kỳ và hơn một trăm ngàn đại kiếp, Ngài đã chứng đắc Vô Thượng Chánh Đẳng Giác. Do đó, lòng bi là cội rễ của Chánh Đẳng Giác. Qua từ agga (tối thượng), nó cho thấy trạng thái tối thượng của Đức Thế Tôn giữa vô lượng chúng sanh trong vô lượng thế giới, nhờ vào sự thành tựu các đức tánh như giới đức vô lượng, vô song. Qua từ anantañāṇa (trí tuệ vô hạn), nó cho thấy Chánh Đẳng Giác. Quả vậy, nền tảng của trí tuệ toàn giác là trí tuệ về đạo quả cao nhất, và nền tảng của trí tuệ về đạo quả cao nhất là trí tuệ toàn giác, được gọi là Chánh Đẳng Giác. Và nhờ vào năng lực của trí tuệ ấy, nó cho thấy sự vận hành của trí tuệ thông qua nhiều loại trí tuệ khác nhau như: bốn Tuệ Phân Tích, bốn Tự Tín, sáu Trí Bất Cộng, sáu Thắng Trí, trí tuệ không lay động trong tám hội chúng, mười Lực, mười sáu Hạnh Trí, bốn mươi bốn Căn Cứ Trí, và bảy mươi bảy Căn Cứ Trí, v.v... Sự liên kết (với câu kệ) là: “Con xin đảnh lễ đức Phật ấy với tâm trong sạch và tín thành.”

อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. นรานรสโมสรณํ มนุสฺสเทวานํ สมํ โอสรณํ สนฺนิปติตฏฺฐานํ, ธิตตฺตํ สมาหิตจิตฺตํ, ปญฺญาปทีปชุติยา อรหตฺตมคฺคญาณสงฺขาต ปทีโปภาเสน กรณภูเตน วิหตนฺธการํ หนิตพฺพ อวิชฺชาสงฺขาตโมหตมํ, อตฺถาภิกามํ สตฺตโลกสฺส โลกิยโลกุตฺตรสงฺขาตปโยชนํ อติวิย อิจฺฉนฺตํ, นรเทวหิตาวหํ มนุสฺสเทวานํ หิตํ ธารกํ, การุณิกํ สพฺพสตฺเตสุ [Pg.105] มหากรุณาย ยุตฺตํ มหากรุณวนฺตํ วา, อคฺคํ ชาติปุญฺญคุณมหตฺตภาเวน สพฺพสตฺตุตฺตมํ, อนนฺต ญาณํ คณวเสน จ สภาววเสน จ วิสยวเสน จ อนฺตวิรหิตญาณํ, อนนฺตํ สพฺพญฺญุตญาณวนฺตํ วา ตํ พุทฺธํ อหํ วิปฺปสนฺเนน เจตสา วนฺทามีติ.

Đây là sự giải thích tóm tắt ở đây. ‘Narānarasamosaraṇaṃ’ là nơi hội họp chung của người và chư thiên. ‘Dhitattaṃ’ là tâm đã được định tĩnh. ‘Paññāpadīpajutiyā’ là bằng ánh sáng của ngọn đèn được gọi là A-la-hán Thánh đạo trí, là công cụ. ‘Vihatandhakāraṃ’ là người đã diệt trừ bóng tối si mê được gọi là vô minh cần phải được diệt trừ. ‘Atthābhikāmaṃ’ là người mong muốn một cách mãnh liệt lợi ích được gọi là thế gian và siêu thế của thế giới chúng sanh. ‘Naradevahitāvahaṃ’ là người mang lại lợi ích cho người và chư thiên. ‘Kāruṇikaṃ’ là người có lòng đại bi, hoặc người hợp với lòng đại bi đối với tất cả chúng sanh. ‘Aggaṃ’ là bậc cao tột hơn tất cả chúng sanh do sự vĩ đại về dòng dõi, phước báu, và đức hạnh. ‘Anantañāṇaṃ’ là trí tuệ không có giới hạn về phương diện số lượng, về phương diện tự tánh, và về phương diện đối tượng. ‘Anantaṃ’ là người có trí tuệ toàn giác. (Câu kệ có nghĩa là): ‘Con đảnh lễ đức Phật ấy với tâm trong sạch’.

ปนฺนรสมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

Phần giải thích về kệ tán dương thứ mười lăm đã được hoàn tất.

๑๖.

16.

อขิลคุณนิธาโน โย มุนินฺโทปคนฺตฺวา,วนมิสิปตนวฺหํ สญฺญตานํ นิเกตํ;

ตหิมกุสลเฉทํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺโต,ตมตุลมภิกนฺตํ วนฺทเนยฺยํ นมามิ.

Vị Chúa Tể của các bậc Mâu-ni, kho tàng của mọi đức hạnh, đã đi đến khu rừng tên là Isipatana, nơi ở của các bậc tự chế; tại đó, Ngài đã chuyển bánh xe Pháp, đoạn trừ các pháp bất thiện. Con xin đảnh lễ vị ấy, bậc không thể sánh bằng, bậc đáng yêu mến, bậc đáng được tán dương.

๑๖. เอวํ ปนฺนรสมคาถาย พุทฺธํ วนฺทิตฺวา อิทานิ อิสิปตน มิคทาเย ธมฺมจกฺกปวตฺตนาทิคุเณหิ โถมิตฺวา มุนินฺทํ วนฺทิตุ กาโม อขิลคุณนิธาโน ตฺยาทิคาถมาห. อยํ ปน นนมยยคเณหิ รจิตตฺตา ปนฺนรสกฺขเรหิ ยุตฺตา มาลินี คาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ วุตฺโตทเย ‘‘นนมยยยุตายํ มาลินีโภคิสีหี’’ติ. ตสฺสตฺโถ. ยสฺสํ ปฏิปาทํ โภคิสีหิ อฏฺฐสตฺตยตีหิ ยุตฺตา จ นนมยยยุตา นนคณมคณ ยยคเณหิ ยุตฺตา จ เจ สิยุํ, อยํ คาถา มาลินีคาถา นามาติ. เอตฺถ จ โภคิสีหีติ โภคอิสีหีติ ปทจฺเฉโท. โภคสทฺโท อฏฺฐสงฺขฺยา วาจโก. อิสิสทฺโท สตฺตสงฺขฺยาวาจโกติ ทฏฺฐพฺโพ.

16. Sau khi đã đảnh lễ đức Phật bằng kệ ngôn thứ mười lăm như vậy, bây giờ với mong muốn đảnh lễ bậc Chúa Tể của các Mâu-ni bằng cách tán thán các đức hạnh như là việc chuyển Pháp luân tại vườn Lộc Uyển, Isipatana, (tác giả) đã nói lên câu kệ bắt đầu bằng ‘akhilaguṇanidhāno’. Nên hiểu rằng câu kệ này, do được cấu tạo bởi các nhóm âm tiết na-na-ma-ya-ya và có mười lăm âm tiết, là một thể thơ Mālinī. Thật vậy, đã được nói trong tác phẩm Vuttodaya rằng: ‘nanamayayayutāyaṃ mālinībhogisīhī’. Ý nghĩa của câu đó là: Nếu trong mỗi dòng thơ có sự ngắt nhịp ở âm tiết thứ tám và thứ bảy, và có các nhóm âm tiết na-na-ma-ya-ya, thì câu kệ này được gọi là kệ Mālinī. Ở đây, ‘bhogisīhīti’ được phân tách thành ‘bhoga-isīhi’. Nên hiểu rằng từ ‘bhoga’ chỉ con số tám, và từ ‘isi’ chỉ con số bảy.

ตตฺถ อขิลคุณนิธาโนติ สพฺพโลกิยโลกุตฺตร สงฺขาตานํ สีลสมาธิปญฺญาทิคุณสมูหานํ ปติฏฺฐาโน. เอตฺถ จ อขิลสทฺโท อนวเสสวาจโก. สพฺโพติ อตฺโถ. วุตฺตญฺหิ มธุฏีกายํ ‘‘ขิลสทฺโท เหตฺถ อวเสสวาจโก’’ติ. น ขิลํ อขิลํ. อถ วา น ขียตีติ อขิลํ[Pg.106], สพฺพํ. นปุพฺพขิธาตุ ขเย โล. คุณสทฺทสฺส วจนตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. อขิลานิ สพฺพานิ คุณานิ อขิลคุณานิ, เตสํ นิธาติ ติฏฺฐติ เอตฺถาติ อขิลคุณนิธาโน, มุนินฺโท ลพฺภติ. โยติ โย ยาทิโส. มุนินฺโทปคนฺตฺวาติ เอตฺถ มุนินฺโท อุปคนฺตฺวาติ ปทจฺเฉโท. มุนินฺโทติ อคาริยมุนิ, อนคาริยมุนิ, เสกฺขมุนิ, อเสกฺขมุนิ, ปจฺเจก มุนิวเสน ปญฺจนฺนํ มุนีนํ อินฺโท อิสฺสโรติ อตฺโถ. ตสฺส ปน วจนตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. อขิลคุณนิธาโน โย มุนินฺโท สญฺญตานํ นิเกตํ อิสิปตนอวฺหํ วนํ อุปคนฺตฺวา ตหึ อกุสลเฉทํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺโตติ สมฺพนฺโธ.

Trong đó, (cụm từ) ‘akhilaguṇanidhāno’ có nghĩa là nơi nương tựa của các tập hợp đức hạnh như giới, định, tuệ, được gọi là tất cả pháp thế gian và siêu thế. Ở đây, từ ‘akhila’ có nghĩa là không còn sót lại, nghĩa là ‘tất cả’. Thật vậy, đã được nói trong Madhuṭīkā rằng: ‘Ở đây, từ khila có nghĩa là còn sót lại’. Không còn sót lại là ‘akhilaṃ’. Hoặc là, không bị suy giảm nên là ‘akhilaṃ’, (nghĩa là) tất cả. (Từ này được hình thành từ) tiền tố ‘na’, căn ‘khi’ (trong sự suy giảm), và hậu tố ‘la’. Ý nghĩa từ nguyên của từ ‘guṇa’ đã được nói ở dưới. Tất cả các đức hạnh là ‘akhilaguṇāni’; nơi mà chúng được đặt vào, được an trú, là ‘akhilaguṇanidhāno’, (chỉ cho) bậc Chúa Tể của các Mâu-ni. ‘Yo’ có nghĩa là vị nào, vị như thế nào. Ở đây, ‘Munindopagantvāti’ được phân tách thành ‘munindo upagantvā’. ‘Munindo’ có nghĩa là bậc Chúa Tể, bậc Tối Thượng của năm loại Mâu-ni, tức là Mâu-ni tại gia, Mâu-ni xuất gia, Mâu-ni hữu học, Mâu-ni vô học, và Mâu-ni Độc Giác. Ý nghĩa từ nguyên của từ này đã được nói ở dưới. Mối liên hệ (của các từ trong câu kệ) là: ‘Vị Chúa Tể của các Mâu-ni, kho tàng của mọi đức hạnh, đã đi đến khu rừng tên là Isipatana, nơi ở của các bậc tự chế, tại đó Ngài đã chuyển bánh xe Pháp, đoạn trừ các pháp bất thiện’.

วนมิสิปตนวฺหนฺติ วนํ อิสิปตนอวฺหนฺติ ปทจฺเฉโท. เอตฺถ วนนฺติ มิคทายวนํ. ตญฺหิ วิเวกกาเมหิ วนิตพฺพํ สมฺภชิตพฺพํ เอตฺถาติ วนนฺติ วุจฺจติ. วนธาตุ สมฺภตฺติยํ กฺวิ. อิสิปตนวฺหนฺติ อิสิปตนนามิกํ อิสีนํ ปตนฏฺฐานตฺตา อิสิปตนนฺติ โวหริตพฺพํ วา, สีลกฺขนฺธาทิเก เอสนฺติ คเวสนฺตีติ อิสิ, ปจฺเจกพุทฺธาทโย. อิสธาตุ คเวสเน อิปจฺจโย. เต ปตนฺติ สนฺนิปตนฺติ เอตฺถาติ อิสิปตนํ, วนํ. อิสิสทฺทูปปทปตธาตุ คติยํ ยุ. อถ วา อิสีนํ ปตนํ อิสิปตนํ, วนํ. อวฺเหตพฺพํ โวหริตพฺพนฺติ อวฺหํ. อาปุพฺพวฺเหธาตุ อวฺหยเน กฺวิ. สํโยคปรตฺตา อาการสฺส รสฺสาเทโส. อิสิปตนนฺติ อวฺเหตพฺพนฺติ อิสิปตนวฺหํ, วนํ. สญฺญตานนฺติ กายวจีมโนสํยมนฺตานํ สาธูนํ. สํยมนฺตีติ สญฺญตา, ปจฺเจกพุทฺธาทโย สาธู. สํปุพฺพยมุธาตุ อุปรเม ต. เตสํ สญฺญตานํ. นิเกตนฺติ วสนฏฺฐานํ, รมฺมณฏฺฐานํ วา. นิกิตติ นิวสติ รมฺมติ วา เอตฺถาติ นิเกตํ, วนํ. นิปุพฺพ กิตธาตุ นิวาเส ณ. อุปคนฺตฺวาติ คมิตฺวา. ตหินฺติ ตสฺมึ อิสิปตนนามเก มิคทายวเน. อกุสลเฉทนฺติ อกุสลสฺส สมุจฺเฉทํ. อกุสลํ ฉินฺทติ สมุจฺฉินฺทติ [Pg.107] เอเตน สุตฺเตนาติ อกุสลเฉทํ, ธมฺมจกฺก ปวตฺตนสุตฺตํ. อกุสลสทฺทูปปทฉิทิธาตุ ทฺวิธากรเณ ณ.

‘Vanamisipatanavhanti’ được phân tách thành ‘vanaṃ isipatanaavhaṃ’. Ở đây, ‘vanaṃ’ là vườn Lộc Uyển. Thật vậy, nơi ấy được gọi là ‘vanaṃ’ vì là nơi nên được những người ưa thích sự vắng lặng tìm đến, lui tới. (Từ này được hình thành từ) căn ‘vana’ (trong sự lui tới) và hậu tố ‘kvi’. ‘Isipatanavhaṃ’ là (khu rừng) có tên là Isipatana, hoặc nên được gọi là Isipatana vì là nơi rơi xuống của các vị tiên. Các vị tìm kiếm, truy tầm giới uẩn v.v... là ‘isi’ (tiên), tức là các vị Phật Độc Giác v.v... (Từ này được hình thành từ) căn ‘isa’ (trong sự tìm kiếm) và hậu tố ‘i’. Các vị ấy rơi xuống, tụ hội tại nơi đây, nên (nơi ấy) là ‘isipatanaṃ’, khu rừng. (Từ này được hình thành từ) tiền tố ‘isi’, căn ‘pata’ (trong sự đi đến) và hậu tố ‘yu’. Hoặc là, nơi rơi xuống của các vị tiên là ‘isipatanaṃ’, khu rừng. Nên được gọi, nên được xưng hô là ‘avhaṃ’. (Từ này được hình thành từ) tiền tố ‘ā’, căn ‘vhe’ (trong sự gọi) và hậu tố ‘kvi’. Do có phụ âm kép theo sau, nguyên âm dài ‘ā’ được rút ngắn lại. Nên được gọi là Isipatana, nên (nơi ấy) là ‘isipatanavhaṃ’, khu rừng. ‘Saññatānaṃ’ là của các bậc thiện nhân, những người có sự tự chế về thân, khẩu, ý. Những người tự chế là ‘saññatā’, tức là các bậc thiện nhân như Phật Độc Giác v.v... (Từ này được hình thành từ) tiền tố ‘saṃ’, căn ‘yamu’ (trong sự dừng lại) và hậu tố ‘ta’. ‘Tesaṃ saññatānaṃ’ (là của các vị ấy). ‘Niketaṃ’ là nơi ở, hoặc nơi ưa thích. Người ta ở, cư ngụ, hoặc ưa thích tại nơi đây, nên (nơi ấy) là ‘niketaṃ’, khu rừng. (Từ này được hình thành từ) tiền tố ‘ni’, căn ‘kita’ (trong sự ở) và hậu tố ‘ṇa’. ‘Upagantvā’ là sau khi đã đi đến. ‘Tahiṃ’ là tại vườn Lộc Uyển có tên là Isipatana ấy. ‘Akusalachedaṃ’ là sự đoạn trừ các pháp bất thiện. Người ta cắt đứt, đoạn trừ pháp bất thiện bằng bài kinh này, nên (bài kinh ấy) là ‘akusalachedaṃ’, tức là bài kinh Chuyển Pháp Luân. (Từ này được hình thành từ) tiền tố ‘akusala’, căn ‘chidi’ (trong sự cắt làm đôi) và hậu tố ‘ṇa’.

ธมฺมจกฺกนฺติ ธมฺมจกฺกปวตฺตนสุตฺตํ. เอตฺถ หิ จกฺกสทฺโท สมฺปตฺติยํ, ลกฺขเณ, รถงฺเค, อิริยาปเถ, ทาเน, รตน ธมฺมขุรจกฺกาทีสุ จ ทิสฺสติ. จตฺตาริมานิ ภิกฺขเว จกฺกานิ, เยหิ สมนฺนาคตานํ เทวมนุสฺสานนฺติอาทีสุ หิ สมฺปตฺติยํ ทิสฺสติ. ปาทตเลสุ จกฺกานิ ชาตานีติ เอตฺถ ลกฺขเณ. จกฺกํว วหโต ปทนฺติ เอตฺถ รถงฺเค. จตุจกฺกํ นวทฺวารนฺติ เอตฺถ อิริยาปเถ. ททํ ภุญฺช มา จ ปมาโท จกฺกํ วตฺตย สพฺพปาณีนนฺติ เอตฺถ ทาเน. ทิพฺพจกฺกรตนํ ปาตุรโหสีติ เอตฺถ รตนจกฺเก. มยา ปวตฺติตํ จกฺกนฺติ เอตฺถ ธมฺมจกฺเก. อิจฺฉาหตสฺส โปสสฺส จกฺกํ ภมติ มตฺถเกติ เอตฺถ ขุรจกฺเก. ขุรปริยนฺเตน จกฺเกนาติ เอตฺถ ปหรณจกฺเก. อสนิวิจกฺกนฺติ เอตฺถ อสนิมณฺฑเล. อิธ ปนายํ ธมฺมจกฺเก ทฏฺฐพฺโพ. ตญฺหิ สติปฏฺฐานาทิธมฺมํ จกฺเกติ ปวตฺเตตีติ ธมฺมจกฺกนฺติ วุจฺจติ. อริยสจฺจาทิธมฺมํ วา จกฺเกติ ปวตฺเตตีติ จกฺกนฺติ. อถ วา ธมฺมโต อนเปตตฺตา ธมฺมญฺจ ตํ อาณาจกฺกญฺจาติ ธมฺมจกฺกํ. ธมฺเมน ญาเยน จกฺกนฺติ ธมฺมจกฺกํ, เตน วุตฺตํ ปฏิสมฺภิทายํ ‘‘ธมฺมจกฺกนฺติ เกนฏฺเฐน ธมฺมจกฺกํ. ธมฺมญฺจ ปวตฺเตติ จกฺกญฺจาติ ธมฺมจกฺกํ, จกฺกญฺจ ปวตฺเตติ ธมฺมญฺจาติ ธมฺมจกฺกํ, ธมฺเมน ปวตฺเตตีติ ธมฺมจกฺกํ, ธมฺมจริยาย ปวตฺเตตีติ ธมฺมจกฺกํ, ธมฺเม ฐิโต ปวตฺเตตีติ ธมฺมจกฺก’’นฺติอาทิ. อปิ จ ธมฺมจกฺกนฺติ ปฏิเวธญาณมฺปิ เทสนาญาณมฺปิ. ตตฺถ ปฏิเวธญาณํ นาม เยน ญาเณน โพธิปลฺลงฺเก นิสินฺโน จตฺตาริ สจฺจานิ โสฬสหากาเรหิ สฏฺฐินยสหสฺเสหิ ปฏิวิชฺฌิ. เทสนาญาณํ นาม เยน ญาเณน ติปริวฏฺฏํ ทฺวาทสาการํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตสิ. อุภยมฺเปตํ ทสพลสฺส อุเร ชาตญาณเมว. เตสุ ปน ธมฺมเทสนาญาณํ อธิปฺเปตํ. สุตฺตํ ปน ฐานูปจาเรน ธมฺมจกฺกนฺติ วุจฺจติ. ปวตฺโตติ ปญฺจวคฺคิยานํ [Pg.108] ภิกฺขูนํ ทฺเวเม ภิกฺขเว อนฺตา ปพฺพชิเตน น เสวิตพฺพาติอาทินา อเทสยิ.

“Dhammacakka” (Pháp luân) có nghĩa là “Dhammacakkapavattanasuttaṃ” (Kinh Chuyển Pháp Luân). Ở đây, từ “cakka” (luân, bánh xe) được thấy trong các nghĩa: tài sản (sampatti), tướng tốt (lakkhaṇa), bánh xe (rathaṅga), oai nghi (iriyāpatha), sự bố thí (dāna), và các loại như bánh xe báu (ratanacakka), bánh xe Pháp (dhammacakka), bánh xe dao (khuracakka), v.v. Trong câu “Này các Tỳ khưu, có bốn loại bánh xe này, mà chư thiên và loài người được trang bị...” (Cattārimāni bhikkhave cakkāni, yehi samannāgatānaṃ devamanussānantiādi), từ này được thấy với nghĩa là tài sản. Trong câu “Các bánh xe đã sanh ra ở lòng bàn chân” (Pādatalesu cakkāni jātāni), nó có nghĩa là tướng tốt. Trong câu “Như bánh xe theo chân con vật kéo” (Cakkaṃva vahato padaṃ), nó có nghĩa là bánh xe (của cỗ xe). Trong câu “Bốn bánh xe, chín cửa” (Catucakkaṃ navadvāraṃ), nó có nghĩa là oai nghi. Trong câu “Hãy cho, hãy hưởng, chớ có phóng dật, hãy vận hành bánh xe cho tất cả chúng sanh” (Dadaṃ bhuñja mā ca pamādo cakkaṃ vattaya sabbapāṇīnaṃ), nó có nghĩa là sự bố thí. Trong câu “Bánh xe báu thiêng liêng đã hiện ra” (Dibbacakkaratanaṃ pāturahosi), nó có nghĩa là bánh xe báu. Trong câu “Bánh xe đã được Ta vận hành” (Mayā pavattitaṃ cakkaṃ), nó có nghĩa là bánh xe Pháp. Trong câu “Bánh xe quay trên đầu người bị lòng tham tấn công” (Icchāhatassa posassa cakkaṃ bhamati matthake), nó có nghĩa là bánh xe dao. Trong câu “Bằng bánh xe có vành sắc như dao cạo” (Khurapariyantena cakkena), nó có nghĩa là bánh xe vũ khí. Trong câu “Asanivicakkaṃ”, nó có nghĩa là vòng sấm sét. Tuy nhiên, ở đây, nó nên được hiểu là bánh xe Pháp (dhammacakka). Nó được gọi là “dhammacakka” vì nó làm vận hành (pavatteti) các pháp như Tứ Niệm Xứ, v.v. (satipaṭṭhānādidhammaṃ). Hoặc nó được gọi là “cakka” vì nó làm vận hành các pháp như Tứ Diệu Đế, v.v. (Ariyasaccādidhammaṃ). Hoặc, vì không tách rời khỏi Pháp (dhammato anapetattā), nó vừa là Pháp (dhamma) vừa là bánh xe quyền uy (āṇācakka), nên gọi là “dhammacakka”. Là bánh xe đúng theo Pháp, theo lý (Dhammena ñāyena cakkaṃ), nên gọi là “dhammacakka”. Do đó, đã được nói trong bộ Paṭisambhidā: “‘Dhammacakka’ (Pháp luân), do ý nghĩa nào mà gọi là Pháp luân? Vì nó vận hành Pháp và cũng là bánh xe, nên gọi là Pháp luân; vì nó vận hành bánh xe và cũng là Pháp, nên gọi là Pháp luân; vì nó vận hành bằng Pháp, nên gọi là Pháp luân; vì nó vận hành bằng sự thực hành Pháp, nên gọi là Pháp luân; vì nó đứng vững trong Pháp mà vận hành, nên gọi là Pháp luân’, v.v.” Hơn nữa, “dhammacakka” cũng có nghĩa là trí tuệ thâm nhập (paṭivedhañāṇa) và trí tuệ thuyết giảng (desanāñāṇa). Trong đó, trí tuệ thâm nhập là trí tuệ mà nhờ đó, khi đang ngự trên bảo tọa Bồ đề, Ngài đã thấu suốt Tứ Đế với mười sáu hành tướng và sáu mươi ngàn phương pháp. Trí tuệ thuyết giảng là trí tuệ mà nhờ đó, Ngài đã vận hành bánh xe Pháp có ba chuyển và mười hai hành tướng. Cả hai loại này đều là trí tuệ sanh khởi trong tâm của bậc Thập Lực. Tuy nhiên, trong số đó, trí tuệ thuyết giảng Pháp (dhammadesanāñāṇa) được chủ ý đến. Còn bài kinh được gọi là “dhammacakka” là do cách dùng từ chuyển nghĩa (ṭhānūpacāra). “Pavatto” (đã vận hành) có nghĩa là Ngài đã thuyết giảng cho nhóm năm vị Tỳ khưu, bắt đầu bằng câu “Này các Tỳ khưu, có hai cực đoan này mà người xuất gia không nên thực hành...”, v.v.

ตมตุลมภิกนฺตนฺติ ตํ อตุลํ อภิกนฺตนฺติ ปทจฺเฉโท. เอตฺถ ตนฺติ มุนินฺทํ. อตุลนฺติ สีลาทีหิ คุเณหิ เกนจิ อสทิสํ. นตฺถิ ตุโล สทิโส ปุคฺคโล เอตสฺสาติ อตุโล, มุนินฺโท. ตสฺส หิ อปริมาณาสุ โลก ธาตูสุ สีลาทีหิ คุเณหิ สทิโส ปุคฺคโล นตฺถิ. อสทิเสหิ พุทฺเธหิ สโมติ อตฺโถ. อภิกนฺตนฺติ สพฺพเทวมนุสฺเสหิ อติวิย กนฺตํ กมนียํ สรีรวณฺณวนฺตํ. อติเรกํ ตุสิตพฺพสรีรวณฺณสมฺปนฺนํ วา. อภิกฺกนฺตวณฺณนฺติ หิ วตฺตพฺเพ ฉนฺทานุรกฺขณตฺถํ กการโลปญฺจ วณฺณปทโลปํ กตฺวา วุตฺตสนฺธิวเสน อภิกนฺตนฺติ วุตฺตํ. อุตฺตรปทโลป วเสน วา. มุนินฺทสฺส ปน สรีรวณฺณํ สพฺพเทวมนุสฺเสหิ อติวิย อติเรกํ วา กมิยติ โตสิยตีติ อภิกนฺตนฺติ วุจฺจติ. อภิปุพฺพกมุธาตุ อิจฺฉากนฺตีสุ ต. อภิกนฺตํ วณฺณํ สรีรวณฺณํ ยสฺส โสติ อภิกนฺโต, มุนินฺโท. ตสฺส หิ ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขเณหิ จ อสีตฺยานุพฺยญฺชน ลกฺขเณหิ จ ฉพฺพณฺณรํสีหิ จ สุวณฺณวณฺเณน จ สมนฺนา คตตฺตา สรีรโสภคฺคปฺปตฺติโต สพฺพเทวมนุสฺเสหิ อติวิย กมนีโย ตุฏฺโฐ สรีรวณฺโณ อตฺถีติ อภิกนฺตนฺติ โถเมติ. ตํ อภิกนฺตํ. วนฺทเนยฺยนฺติ เทวมนุสฺสานํ วนฺทนารหํ. เตหิ วนฺทิตพฺพํ วา, วนฺทิยเต โถมิยเต วา วนฺทนํ. ภาวสาธโนยํ. วนฺทธาตุ วทิธาตุ วา อภิวาทนถุตีสุ ยุ. ตํ อรหตีติ วนฺทเนยฺโย, มุนินฺโท. วนฺทปทํ อรหติตทฺธิเต เณยฺโย.

“Tamatulamabhikantanti” được phân tích thành “taṃ atulaṃ abhikantaṃ”. Ở đây, “taṃ” (vị ấy) chỉ cho bậc Tôn Chủ của các bậc ẩn sĩ (munindaṃ). “Atulaṃ” (vô song) có nghĩa là không ai sánh bằng về các đức hạnh như giới, v.v. “Atulo” là bậc không có người nào tương đương hay ngang bằng; đó là bậc Tôn Chủ của các bậc ẩn sĩ. Thật vậy, trong vô lượng thế giới, không có người nào sánh bằng Ngài về các đức hạnh như giới, v.v. Ý nghĩa là Ngài ngang bằng với các vị Phật vô song. “Abhikantaṃ” (khả ái) có nghĩa là vô cùng đáng yêu (kantaṃ), đáng ưa thích (kamanīyaṃ), có thân sắc đẹp đẽ (sarīravaṇṇavantaṃ) đối với tất cả chư thiên và loài người. Hoặc là bậc được phú bẩm thân sắc tuyệt hảo, đáng hài lòng. Thật ra, đáng lẽ phải nói là “abhikkantavaṇṇaṃ”, nhưng để giữ vần luật, người ta đã lược bỏ mẫu tự “ka” và từ “vaṇṇa”, rồi nối âm lại thành “abhikantaṃ”. Hoặc là do sự lược bỏ phần sau của một từ ghép. Thân sắc của bậc Tôn Chủ của các bậc ẩn sĩ được tất cả chư thiên và loài người vô cùng ưa thích (kamiyati) hoặc hài lòng (tosiyati), nên được gọi là “abhikanta”. Căn “kamu” với tiếp đầu ngữ “abhi-” được dùng trong nghĩa là mong muốn, đáng yêu. “Abhikanto” là người có sắc tướng (vaṇṇa) khả ái (abhikantaṃ); đó là bậc Tôn Chủ của các bậc ẩn sĩ. Thật vậy, vì Ngài được trang bị ba mươi hai tướng tốt của bậc đại nhân, tám mươi vẻ đẹp phụ, sáu màu hào quang, và có nước da màu vàng ròng, đã đạt đến vẻ đẹp toàn hảo của thân thể, nên thân sắc của Ngài vô cùng đáng ưa thích và làm hài lòng tất cả chư thiên và loài người. Do đó, Ngài được tán thán là “abhikanta” (khả ái). “Taṃ abhikantaṃ” có nghĩa là “vị khả ái ấy”. “Vandaneyyaṃ” (đáng đảnh lễ) có nghĩa là bậc đáng được chư thiên và loài người đảnh lễ (vandanārahaṃ). Hoặc là bậc nên được họ đảnh lễ. “Vandanaṃ” là sự đảnh lễ hoặc tán thán. Đây là danh từ trừu tượng (bhāvasādhana). Căn “vand” hoặc “vad” được dùng trong nghĩa đảnh lễ, tán thán, với hậu tố “yu”. “Vandaneyyo” là bậc xứng đáng với điều đó (sự đảnh lễ); đó là bậc Tôn Chủ của các bậc ẩn sĩ. Từ “vanda” đi với hậu tố taddhita “ṇeyya” trong nghĩa là “xứng đáng”.

อถ วา เทวมนุสฺเสหิ วนฺทิตพฺพํ โถมิตพฺพนฺติ วา วนฺทเนยฺโย, มุนินฺโท. โส หิ อาทิมชฺฌปริโยสาน คุเณหิ สมนฺนาคตตฺตา สพฺพเทวมนุสฺสานํ วนฺทนารโห เตหิ วา วนฺทิตพฺโพ โหติ. ตตฺถ จ อาทิคุณํ นาม กรุณานิทานํ [Pg.109] สีลํ ปาณาติปาตาทิวิรติปฺปวตฺติโต. มชฺฌ คุณํ นาม สมาธิ ฌานตฺตยโยคโต. ปริโยสานคุณํ นาม ปญฺญา ตโต อุตฺตริ กรณียาภาวโตติ วิเสเสน ภควโต วนฺทเนยฺยนฺติ โถเมติ. อหํ ตีหิ ทฺวาเรหิ นมามิ วนฺทามีติ สมฺพนฺโธ.

Hoặc là, “vandaneyyo” có nghĩa là bậc nên được chư thiên và loài người đảnh lễ (vanditabbaṃ) hoặc tán thán (thomitabbaṃ); đó là bậc Tôn Chủ của các bậc ẩn sĩ. Vị ấy thật đáng được tất cả chư thiên và loài người đảnh lễ (vandanāraho) hoặc nên được họ đảnh lễ (vanditabbo) vì Ngài được phú bẩm các đức hạnh toàn hảo ở phần đầu, phần giữa, và phần cuối. Trong đó, đức hạnh ở phần đầu (ādiguṇaṃ) là giới (sīlaṃ), có lòng bi mẫn làm nền tảng, và được thể hiện qua sự từ bỏ sát sanh, v.v. Đức hạnh ở phần giữa (majjha guṇaṃ) là định (samādhi), do sự thành tựu ba bậc thiền. Đức hạnh ở phần cuối (pariyosānaguṇaṃ) là tuệ (paññā), vì vượt trên đó không còn gì phải làm nữa. Do đó, (tác giả) đặc biệt tán thán Đức Thế Tôn là bậc “đáng đảnh lễ” (vandaneyyaṃ). Mối liên hệ là: “Con xin cúi đầu (namāmi), con xin đảnh lễ (vandāmi) bằng ba cửa (thân, khẩu, ý)”.

อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. อขิลนิธาโน สพฺพ โลกิยโลกุตฺตรสงฺขาตานํ สีลสมาธิปญฺญาทิคุณ สมูหานํ ปติฏฺฐาโน โย ยาทิโส มุนินฺโท ปญฺจนฺนํ มุนีนํ อินฺโท อิสฺสโร ภควา, สญฺญตานํ กายวจีมโนสํย มนฺตานํ สาธูนํ, นิเกตํ วสนฏฺฐานํ รมฺมณฏฺฐานํ วา, อิสิปตนวฺหํ อิสิปตนนามิกํ อิสิปตนนฺติ โวหริตพฺพํ วา, วนํ มิคทายวนํ, อุปคนฺตฺวา คมิตฺวา ตหึ ตสฺมึ อิสิปตนนามเก มิคทาย วเน, อกุสลสฺส สมุจฺเฉทํ, ธมฺมจกฺกํ ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนสุตฺตํ, ปวตฺโต ปญฺจวคฺคิยานํ ภิกฺขูนํ อเทสยิ, อตุลํ สีลาทีหิ คุเณหิ เกนจิ อสทิสํ, อภิกนฺตํ สพฺพเทวมนุสฺเสหิ อติวิย กนฺตํ กมนียํ ตุฏฺฐิ สรีรวณฺณวนฺตํ, วนฺทเนยฺยํ เทว มนุสฺสานํ วนฺทนารหํ เตหิ วา วนฺทิตพฺพํ, ตํ มุนินฺทํ อหํ ตีหิ ทฺวาเรหิ นมามิ วนฺทามีติ.

Đây là phần giải thích tóm lược. Vị vua của các bậc ẩn sĩ (Muninda) ấy, là kho tàng của tất cả, là nơi nương tựa của các nhóm phẩm hạnh như giới, định, tuệ, v.v... được gọi là tất cả pháp thế gian và siêu thế, là đấng tối cao, là chủ của năm vị ẩn sĩ, là Đức Thế Tôn, sau khi đã đi đến khu rừng, vườn Lộc Uyển, được gọi là Isipatana, có tên là Isipatana, hoặc được gọi là Isipatana, là nơi ở, hoặc là nơi trú ngụ khả ái của các bậc thiện nhân đã chế ngự thân, khẩu, ý, tại nơi ấy, trong vườn Lộc Uyển tên là Isipatana ấy, đã thuyết giảng cho nhóm năm vị tỳ khưu về bánh xe Pháp, tức là kinh Chuyển Pháp Luân, là sự đoạn trừ các pháp bất thiện. (Ý nghĩa là:) Tôi xin đảnh lễ, xin lạy bằng ba cửa vị vua của các bậc ẩn sĩ ấy, là đấng không thể so sánh được, không ai sánh bằng về các phẩm hạnh như giới, v.v..., là đấng tuyệt hảo, được tất cả chư thiên và nhân loại vô cùng yêu mến, đáng ưa thích, có sự hoan hỷ và sắc tướng thân thể đẹp đẽ, là đấng đáng được đảnh lễ, xứng đáng được chư thiên và nhân loại đảnh lễ, hoặc được họ đảnh lễ.

โสฬสมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

Phần giải thích kệ ngôn đảnh lễ thứ mười sáu đã hoàn tất.

๑๗.

17.

สุจิปริวาริตํ สุรุจิรปฺปภาหิ รตฺตํ,สิริวิสราลยํ คุปิตมินฺทฺริเยหุเปตํ;

รวิสสิมณฺฑลปฺปภุติลกฺขโณปจิตฺตํ,สุรนรปูชิตํ สุคตมาทรํ นมามิ.

Con thành kính đảnh lễ Đức Thiện Thệ, đấng được vây quanh bởi chúng thanh tịnh, rực rỡ với những hào quang rất đẹp đẽ, là nơi nương tựa của kho tàng phước báu, có các căn được hộ trì, được trang hoàng bởi các tướng (phụ) như vầng mặt trời và mặt trăng, được chư thiên và nhân loại cúng dường.

๑๗. เอวํ โสฬสมคาถาย มุนินฺทํ วนฺทิตฺวา อิทานิ สุจิปริวาริตนฺตฺยาทีหิ สตฺตหิ คุเณหิ โถมิตฺวา วนฺทิตุกาโม สุจิปริวาริตนฺตฺยาทิคาถมาห. อยํ ปน น ชภชรคเณหิ จ เอกครุนา จ รจิตตฺตา โสฬสกฺขเรหิ ยุตฺตาวาณินีคาถาติ [Pg.110] ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ วุตฺโตทเย ‘‘นชภชรา ยทา ภวติ วาณินี คยุตฺตา’’ติ. ตสฺสตฺโถ. ยสฺสํ ปฏิปาทํ นชภชรา นคณ ชคณ ภคณ ชคณ รคณา ยทา คยุตฺตา ปาทนฺตครุนา สํโยคา เจ สิยุํ, ตทา สา วุตฺตา วาณินี วาณินีคาถา นาม ภวตีติ.

17. Sau khi đã đảnh lễ Đức vua của các bậc ẩn sĩ bằng kệ ngôn thứ mười sáu như vậy, bây giờ với mong muốn tán thán và đảnh lễ bằng bảy phẩm hạnh bắt đầu bằng 'suciparivāritaṃ', ngài đã nói lên kệ ngôn bắt đầu bằng 'suciparivāritaṃ'. Tuy nhiên, nên hiểu rằng đây là kệ ngôn Vāṇinī, vì được cấu thành bởi các nhóm (gaṇa) na, ja, bha, ja, ra và một âm dài (guru), và có mười sáu âm tiết. Thật vậy, đã được nói trong sách Vuttodaya rằng: 'Khi có na, ja, bha, ja, ra và được kết hợp với ga (guru), đó là Vāṇinī'. Ý nghĩa của câu đó là: Khi trong mỗi dòng của kệ ngôn có các nhóm na, ja, bha, ja, ra và được kết hợp với 'ga', tức là có một âm dài ở cuối dòng, khi đó, kệ ngôn ấy được gọi là Vāṇinī.

ตตฺถ สุจิปริวาริตนฺติ ราคาทิมลวิสุทฺธาหิ อริยสาวกาทิปริสาหิ ปริกฺขาริตํ กิเลสมลวิสุทฺธํ ปริกฺขารวนฺตํ วา. ราคาทิมเลหิ สุจติ สุชฺฌตีติ สุจิ, ปริสา. สุจธาตุ โสเจยฺเย อิ. ปริสมนฺตโต อริยภิกฺขุอาทีหิ เทว มนุสฺเสหิ วาริยติ ปริกฺขริยตีติ ปริวาโร, สุคโต. ปริปุพฺพวรธาตุ อาวรเณ ปริกฺขาเร วา ณ. สุจีหิ ปริสาหิ ปริวาริโต สุจิปริวาริโต, สุคโต. ตติย ตปฺปุริสสมาโสยํ. ภควโต หิ สทา ราคาทิมล วิสุทฺเธหิ อริยภิกฺขุอาทีหิ จตูหิ ปริสาหิ อฏฺฐหิ ปริสาหิ วา ปริวาริโต โหตีติ อธิปฺปาโย. อถ วา สุจิปริสุทฺธํ ปริวาริตํ ยสฺส โสติ สุจิปริวาริโต, สุคโต. สุรุจิรปฺปภาหีติ สุฏฺฐุ กนฺติตสรีรนิกฺขนฺต พฺยามมตฺตรํสีหิ กรณภูเตหิ สุฏฺฐุ รุจิยติ กมิยติ ตุสิยตีติ สุรุจิรา, รํสิ. สุปุพฺพ รุจธาตุ โรจเน อิโร. ปกาเรน ภาติ ทิพฺพตีติ ปภา, รํสิ. ปปุพฺพ ภาธาตุ ทิพฺพเน กฺวิ. สุรุจิรา จ สา ปภา จาติ สุรุจิรปฺปภา, ตาหิ สุรุจิรปฺปภาหิ. รตฺตนฺติ นิจฺจํ รญฺชิตพฺพกายํ. รญฺชิยตีติ รตฺโต, กาโย. รนฺชธาตุ ราเค ต. รตฺโต กาโย ยสฺส โสติ รตฺโต, สุคโต. อุตฺตรปทโลปสมา โสยํ. รูปสฺส ภโว รูปํ วิย, ตํ รตฺตํ. ภควโต หิ สรีรโต นิจฺจํ นิกฺขนฺเตหิ พฺยามมตฺตรํสีหิ รญฺชิตพฺโพ รูปกาโย อตฺถีติ วุตฺตํ โหติ.

Trong đó, 'suciparivāritaṃ' có nghĩa là được vây quanh bởi các hội chúng như thánh đệ tử, những vị đã thanh tịnh khỏi các cấu uế như tham, v.v..., hoặc có nghĩa là (chính Ngài) có sự vây quanh thanh tịnh khỏi các phiền não cấu uế. Hội chúng được gọi là 'suci' (thanh tịnh) vì nó trong sạch, thanh tịnh khỏi các cấu uế như tham. Căn 'suc' có nghĩa là thanh lọc, đi với tiếp vị ngữ 'i'. Đức Thiện Thệ được gọi là 'parivāra' (sự vây quanh) vì Ngài được bao quanh, được vây quanh bốn phía bởi các vị tỳ khưu thánh nhân, v.v..., chư thiên và nhân loại. Căn 'var' có tiền tố 'pari' có nghĩa là bao bọc hoặc vây quanh, đi với tiếp vị ngữ 'ṇa'. Đức Thiện Thệ được gọi là 'suciparivārito' vì được vây quanh bởi các hội chúng thanh tịnh. Đây là hợp từ Tatiyā tappurisa. Ý nghĩa là Đức Thế Tôn luôn được vây quanh bởi bốn hội chúng hoặc tám hội chúng gồm các vị tỳ khưu thánh nhân, v.v..., những vị đã thanh tịnh khỏi các cấu uế như tham. Hoặc là, Đức Thiện Thệ được gọi là 'suciparivārito' vì Ngài là người có sự vây quanh thanh tịnh. 'Surucirappabhāhi' có nghĩa là bởi những tia sáng có độ dài một sải tay phát ra từ thân thể, rất đáng ưa thích. Tia sáng được gọi là 'surucirā' vì nó rất được ưa thích, được yêu mến, được hài lòng. Căn 'ruc' có tiền tố 'su' có nghĩa là chiếu sáng, đi với tiếp vị ngữ 'iro'. Tia sáng được gọi là 'pabhā' vì nó chiếu sáng, tỏa sáng một cách đặc biệt. Căn 'bhā' có tiền tố 'pa' có nghĩa là tỏa sáng, đi với tiếp vị ngữ 'kvi'. 'Surucirappabhā' là tia sáng rất đẹp đẽ ấy; 'surucirappabhāhi' là bởi những tia sáng rất đẹp đẽ ấy. 'Rattaṃ' có nghĩa là có thân thể luôn được nhuộm màu. Thân thể được gọi là 'ratto' vì nó được nhuộm màu. Căn 'rañj' có nghĩa là nhuộm màu, đi với tiếp vị ngữ 'ta'. Đức Thiện Thệ được gọi là 'ratto' vì Ngài là người có thân thể được nhuộm màu. Đây là hợp từ Uttarapadalopa. Giống như sắc pháp, đó là 'rattaṃ'. Thật vậy, điều này được nói ra có nghĩa là Đức Thế Tôn có sắc thân được nhuộm màu bởi những tia sáng dài một sải tay luôn phát ra từ thân thể Ngài.

สิริวิสราลยนฺติ ปญฺญาปุญฺญสงฺขาตลกฺขิสมูหานํ ปติฏฺฐานํ. เอตฺถ จ สิรีติ ปญฺญาปุญฺญานเมตํ อธิวจนํ. อถ วา ปุญฺญนิพฺพตฺตา [Pg.111] สรีรโสภคฺคาทิสมฺปตฺติ. สา หิ กตปุญฺเญ สิยติ นิสฺสยติ, กตปุญฺเญหิ วา สิยติ นิสฺสิยตีติ สิรีติ วุจฺจติ, ปญฺญาปุญฺญํ, อิสฺสริยํ วา. สรีรโสภคฺคาทิ สมฺปตฺติ วา ลพฺภติ. วุตฺตญฺหิ วิมานวตฺถุอฏฺฐกถาทีสุ ‘‘สิรีติ พุทฺธิปุญฺญานํ อธิวจนนฺติ จ. สิรีติ อิสฺสริยนฺติ จ สิรีติ รูปกายสมฺปตฺตี’’ติ จ. สิธาตุ เสวายํ, รปจฺจโย จ, อิตฺถิลิงฺคโชตกอีปจฺจโย จ. สิรีติ หิ ทีฆวเสน วตฺตพฺเพ คาถาพนฺธตฺตา ฉนฺทานุรกฺขณตฺถํ รสฺสวเสน วุตฺตํ. วิสราลยนฺติ วิสรอาลยนฺติ ปทจฺเฉโท. วิสโรติ สมูโห. วิสนฺติ ปวิสนฺติ อวยวา ยสฺมึ สมูเหติ วิสโร, สมูโห. วิสธาตุ ปเวสเน อรปจฺจโย. อถ วา วิสรนฺติ สโมสรนฺติ อวยวา ยสฺมินฺติ วิสโร. วิปุพฺพ สรธาตุ สโมสรเณ อ. โปตฺถเกสุ ปน วิสยาล ยนฺติ ยกาเรน ปาโฐ ทิสฺสติ. น โส ยุชฺชติ. กสฺมา, วิสรสทฺทสฺเสว สมูหวาจกตฺตา. วุตฺตญฺหิ อภิธานปฺป ทีปิกายํ –

'Sirivisarālayaṃ' có nghĩa là nơi nương tựa của kho tàng phước báu, tức là trí tuệ và công đức. Ở đây, 'sirī' là một tên gọi khác của trí tuệ và công đức. Hoặc là, đó là sự thành tựu về vẻ đẹp thân thể, v.v... được tạo ra bởi công đức. Thật vậy, nó được gọi là 'sirī' vì nó nương tựa, y cứ vào người đã làm công đức, hoặc được nương tựa, được y cứ bởi những người đã làm công đức; (nó) được gọi là trí tuệ và công đức, hoặc là quyền uy, hoặc là sự thành tựu về vẻ đẹp thân thể, v.v... Thật vậy, đã được nói trong Chú giải Vimānavatthu, v.v... rằng: ''sirī' là tên gọi khác của trí tuệ và công đức', và ''sirī' là quyền uy', và ''sirī' là sự thành tựu của sắc thân'. Căn 'si' có nghĩa là phục vụ, đi với tiếp vị ngữ 'ra' và tiếp vị ngữ 'ī' chỉ giống cái. Thật vậy, từ 'sirī' đáng lẽ phải được đọc với âm dài, nhưng do cấu trúc của kệ ngôn, để giữ đúng luật thơ, nó đã được đọc với âm ngắn. 'Visarālayaṃ' được tách thành 'visara' và 'ālayaṃ'. 'Visaro' có nghĩa là một nhóm, một tập hợp. 'Visaro' là một nhóm, một tập hợp, vì các thành phần đi vào, nhập vào trong đó. Căn 'vis' có nghĩa là đi vào, đi với tiếp vị ngữ 'ara'. Hoặc là, 'visaro' là nơi mà các thành phần tụ họp, tập hợp lại. Căn 'sar' có tiền tố 'vi' có nghĩa là tụ họp, đi với tiếp vị ngữ 'a'. Tuy nhiên, trong các bản kinh, có thấy cách đọc là 'visayālayaṃ' với chữ 'ya'. Cách đọc đó không phù hợp. Tại sao? Vì chỉ có từ 'visara' mới có nghĩa là tập hợp. Thật vậy, đã được nói trong sách Abhidhānappadīpikā –

‘‘สมูโห คณสงฺฆาตา,สมุทาโย จ สญฺจโย;

สนฺโทโห นิวโห โอโฆ,วิสโร นิกโร จโย’’ตฺยาทิ.

‘Samūho, gaṇa, saṅghātā, samudāyo và sañcayo; sandoho, nivaho, ogho, visaro, nikaro, cayo’, v.v...

อาลยนฺติ ปติฏฺฐานํ. อาลยนฺติ ปติฏฺฐนฺติ เอตฺถาติ อาลโย, สุคโต. อาปุพฺพ ลิธาตุ อลฺลิยเน ณ. สิรีนํ ปญฺญาสงฺขาตลกฺขีนํ วิสโร สมูโห สิรีวิสโร, เตสํ อาลโย สิรีวิสราลโย, สุคโต. ตํ สิริวิสราลยํ. คุปิตมินฺทฺริเยหุเปตนฺติ โคปิตพฺเพหิ สํวริตพฺเพหิ จกฺขาทีหิ ฉหิ อินฺทฺริเยหิ อุเปตํ สมุเปตํ สมนฺนาคตํ. คุปิยนฺติ รกฺขิยนฺตีติ คุปิตานิ. คุปธาตุ รกฺขเน ต. อิทนฺติ สหชาตธมฺเม อิสฺสริยํ กโรนฺตีติ อินฺทฺริยานิ. อิทิธาตุ ปรมิสฺสริเย อิโย. คุปิตานิ อินฺทฺริยานิ คุปิตมินฺทฺริยานิ[Pg.112], จกฺขาทิอินฺทฺริยานิ ลพฺภนฺติ. เตหิ. อุเปติ สมฺปชฺชตีติ อุเปโต, สุคโต. อุปปุพฺพ อิธาตุ คติยํ ต, ตํ อุเปตํ. กิญฺจาปิ พุทฺธโต อญฺเญหิ อริยสาวกาทีหิ ปุคฺคเลหิ จกฺขาทิอินฺทฺริยานิ รกฺขิตานิ. พุทฺโธเยว ปน โพธิปลฺลงฺเก สห วาสนาย สพฺพ กิเลสานํ อรหตฺตมคฺเคน วิทฺธํสิตตฺตา วิสิฏฺเฐน จกฺขาทิ อินฺทฺริยํ รกฺขิโต โหตีติ ตสฺส คุปิตมินฺทฺริเยหุเปตนฺติ โถเมติ.

Ālayanti có nghĩa là nơi nương tựa. Ālayanti patiṭṭhanti etthāti ālayo, sugato: Nơi trú ngụ, nơi an trú được gọi là ālayo, (chỉ cho) đức Thiện Thệ. (Từ này được tạo thành bởi) tiếp đầu ngữ ā, căn li trong nghĩa bám víu, và tiếp vị ngữ ṇa. Sirīnaṃ paññāsaṅkhātalakkhīnaṃ visaro samūho sirīvisaro, tesaṃ ālayo sirīvisarālayo, sugato: Sirīnaṃ là (của) những sự huy hoàng, tức là những vẻ đẹp được gọi là trí tuệ (paññāsaṅkhātalakkhīnaṃ). Visaro là tập hợp, nhóm. Sirīvisaro là tập hợp những sự huy hoàng. Tesaṃ ālayo là nơi trú ngụ của chúng, (do đó) sirīvisarālayo là nơi trú ngụ của tập hợp những sự huy hoàng, (chỉ cho) đức Thiện Thệ. Taṃ sirivisarālayaṃ: (Dâng lên) Ngài, là nơi trú ngụ của tập hợp những sự huy hoàng. Gupitamindriyehupetanti có nghĩa là người đã thành tựu, đã đầy đủ, đã trọn đủ sáu căn như nhãn căn v.v... cần được phòng hộ, cần được thu thúc. Gupiyanti rakkhiyantīti gupitāni: Gupitāni có nghĩa là được phòng hộ, được bảo vệ. (Từ này được tạo thành bởi) căn gup trong nghĩa bảo vệ, và tiếp vị ngữ ta. Idanti sahajātadhamme issariyaṃ karontīti indriyāni: Indriyāni (các căn) được gọi như vậy vì chúng làm chủ trong các pháp đồng sanh. (Từ này được tạo thành bởi) căn idi trong nghĩa quyền tối thượng, và tiếp vị ngữ iyo. Gupitāni indriyāni là gupitamindriyāni, các căn như nhãn căn v.v... được thành tựu. Tehi. Upeti sampajjatīti upeto, sugato: Upeto có nghĩa là người thành tựu, (chỉ cho) đức Thiện Thệ. (Từ này được tạo thành bởi) tiếp đầu ngữ upa, căn i trong nghĩa đi, và tiếp vị ngữ ta. Taṃ upetaṃ: (Dâng lên) Ngài, người đã thành tựu. Mặc dù các căn như nhãn căn v.v... của các bậc Thánh đệ tử khác ngoài đức Phật cũng được bảo vệ, nhưng chỉ có đức Phật, do đã phá hủy tất cả các phiền não cùng với các tập khí (vāsanā) bằng đạo quả A-la-hán tại cội Bồ-đề, nên Ngài được xem là người bảo vệ các căn như nhãn căn v.v... một cách đặc biệt. Vì vậy, Ngài được tán thán là gupitamindriyehupetaṃ.

รวิสสิมณฺฑลปฺปภุติลกฺขโณปจิตฺตนฺติ สูริยมณฺฑล จนฺทมณฺฑลาทีหิ ปาทจกฺกลกฺขเณหิ อภิวิจิตฺรปาทํ. อุปสทฺโท เจตฺถ ภุสฏฺฐวาจโก. อภิวิจิตฺรํ สูริยมณฺฑล จนฺทมณฺฑลาทึ ปาทจกฺกลกฺขณวนฺตํ วา. เอตฺถ จ รวีติ สูริโย, โส หิ รวติ สีฆํ คจฺฉตีติ รวีติ วุจฺจติ. รุธาตุ คติยํ ณิ. วุตฺตญฺหิ ปาเถยฺยฏฺฐกถายํ ‘‘จนฺโท อุชุกํ สณิกํ คจฺฉติ, สูริยสฺส ปน อุชุกํ คมนํ สีฆ’’นฺติ. ณฺวาทิ โมคฺคลฺลาเน ปน ‘‘รุสทฺเท อิ. โอ อวาเทโส. รวติ คชฺชตีติ รวิ. อาทิจฺโจ’’ติ วุตฺตํ. อภิธาน ฏีกายญฺจ ‘‘รวนฺติ เอเตน สตฺตา ปภาวิตตฺตาติ รวี’’ติ วุตฺตํ. สสีติ จนฺโท. โส หิ สสติ ติเณน ปาณติ ชีวตีติ สโส, สสปณฺฑิโต. สสธาตุ ปาเณ อ. สสรูปลกฺขณเมตฺถ อตฺถีติ สสีติ วุจฺจติ. อตีเต หิ สสราชา พฺราหฺมณเวเสน อาคนฺตฺวา ยาจกสฺส สกฺกรญฺโญ องฺคารราสิมฺหิ ลงฺฆิตฺวา ชีวิตํ ปริจฺจชิตฺวา กายํ อทาสิ. อถ ปน สกฺโก ราชา ตสฺส สสปณฺฑิตสฺส ชีวิตปริจฺจชิตสฺส ชีวิตทานคุโณ สกลกปฺปํ ปากโฏ โหตูติ ปพฺพตํ ปีเฬตฺวา ปพฺพตรสํ อาทาย จนฺทมณฺฑเล สสรูปลกฺขณํ ลิขิตฺวา ฐเปสิ. ตสฺมา จนฺโท สสีติ โลเกหิ โวหริยติ. ตสฺส ปน วิตฺถาโร สสปณฺฑิตชาตเก ปสฺสิตฺวา คเหตพฺโพ.

Ravisasimaṇḍalappabhutilakkhaṇopacittanti có nghĩa là (bàn chân) được trang hoàng rực rỡ bởi các tướng pháp luân dưới bàn chân, như vầng mặt trời, vầng mặt trăng v.v... Ở đây, tiếp đầu ngữ upa có nghĩa là rất nhiều. Hoặc là (bàn chân) có tướng pháp luân rực rỡ như vầng mặt trời, vầng mặt trăng v.v... Trong đó, ravi là mặt trời. Vị ấy được gọi là ravi vì đi nhanh. (Từ này được tạo thành bởi) căn ru trong nghĩa đi, và tiếp vị ngữ ṇi. Thật vậy, trong Pātheyyaṭṭhakathā có nói: “Mặt trăng đi thẳng và chậm, còn sự đi thẳng của mặt trời thì nhanh.” Tuy nhiên, trong ngữ pháp Moggallāna có nói: “(Từ) căn ru trong nghĩa âm thanh, (và tiếp vị ngữ) i. O biến thành ava. Ravati gajjatīti ravi. Ādicco: Người gầm rống là ravi, tức là mặt trời.” Và trong Abhidhānaṭīkā có nói: “Chúng sanh bị ảnh hưởng bởi vị này, nên gọi là ravi.” Sasī là mặt trăng. Con thỏ (saso) được gọi như vậy vì nó thở, nó sống bằng cỏ. Con thỏ hiền trí. (Từ này được tạo thành bởi) căn sasa trong nghĩa thở, và tiếp vị ngữ a. (Mặt trăng) được gọi là sasī vì có hình tướng con thỏ ở đó. Thật vậy, trong quá khứ, vua thỏ (Bồ-tát) đã đến gặp vua Sakka (Trời Đế Thích) đang giả dạng một người Bà-la-môn ăn xin, rồi nhảy vào đống than hồng, từ bỏ mạng sống và dâng tặng thân mình. Khi ấy, vua Sakka, để cho công đức bố thí mạng sống của con thỏ hiền trí này được tỏ rạng trong suốt một kiếp, đã ép núi lấy nhựa núi vẽ hình con thỏ lên vầng trăng và đặt ở đó. Do đó, mặt trăng được người đời gọi là sasī. Phần chi tiết của câu chuyện này nên được xem trong Sasapaṇḍitajātaka (Bổn sanh Thỏ hiền trí).

อถ [Pg.113] วา สสติ หึสติ อุณฺหคุณนฺติ สสีติ วุจฺจติ. สสุธาตุ หึสายํ อีปจฺจโย. มณฺฑิยติ วิภูสิยติ ปริจฺเฉทกรณวเสนาติ มณฺฑลํ. มณฺฑธาตุ มฑิธาตุ วา วิภูสเน อโล. อถ วา มณฺฑํ วิภูสนํ ปริสมนฺตโต ลาติ คณฺหาตีติ มณฺฑลํ. มณฺฑสทฺทูปปท ลาธาตุ คหเณ กฺวิ. รวิโน มณฺฑลํ รวิมณฺฑลํ, สสิโน มณฺฑลํ สสิมณฺฑลํ, รวิมณฺฑลญฺจ สสิมณฺฑลญฺจ รวิสสิมณฺฑลํ, มณฺฑลสทฺโท รวิสทฺเทปิ โยเชตพฺโพ. มณฺฑลสทฺทสฺส ทฺวนฺทปทโต สุยฺยมานตฺตา. ปภุตีติอาทิ. โส หิ อาทฺยตฺถวาจโก อพฺยยนิปาโต. รวิสสิมณฺฑลํ ปภุติอาทิ ยสฺสาติ รวิสสิมณฺฑลปฺปภุติ, ปาทจกฺกลกฺขณํ ลพฺภติ. ลกฺขิยติ ลกฺขิตพฺพํ เอเตนาติ ลกฺขณํ, ปาทปฺป วตฺตจกฺกลกฺขณํ, รวิสสิมณฺฑลปฺปภุติ จ ตํ ลกฺขณญฺจาติ รวิสสิมณฺฑลปฺปภุติลกฺขณํ, เตน อุปจิตฺตํ อติวิจิตฺรํ ปาทํ ยสฺส โสติ รวิสสิมณฺฑลปฺปภุติลกฺขโณป จิตฺโต, สุคโต. อถ วา อุปจิตฺตํ อติวิจิตฺรํ รวิสสิ มณฺฑลปฺปภุติลกฺขณํ ปาทจกฺกลกฺขณํ อสฺสาติ ตถา, สุคโต. ตํ.

Hoặc là, (mặt trăng) được gọi là sasī vì nó làm tổn hại đến đặc tính nóng. (Từ này được tạo thành bởi) căn sasu trong nghĩa làm hại, và tiếp vị ngữ ī. Maṇḍala được gọi như vậy vì nó được trang điểm, được trang hoàng theo cách tạo ra ranh giới. (Từ này được tạo thành bởi) căn maṇḍa hoặc maḍi trong nghĩa trang hoàng, và tiếp vị ngữ alo. Hoặc là, maṇḍala là cái nhận lấy sự trang hoàng xung quanh. (Từ này được tạo thành bởi) từ maṇḍa làm tiếp đầu ngữ, căn lā trong nghĩa nhận lấy, và tiếp vị ngữ kvi. Vầng của mặt trời là ravimaṇḍalaṃ, vầng của mặt trăng là sasimaṇḍalaṃ, cả vầng mặt trời và vầng mặt trăng là ravisasimaṇḍalaṃ. Từ maṇḍala cũng nên được kết hợp với từ ravi, vì từ maṇḍala được nghe thấy từ hợp từ kép (dvanda). Pabhuti có nghĩa là v.v... (ādi). Đó là một bất biến từ có nghĩa là bắt đầu. Ravisasimaṇḍalappabhuti là (tướng) có vầng mặt trời, vầng mặt trăng v.v... làm khởi đầu; tướng pháp luân dưới bàn chân được hiểu ngầm. Lakkhaṇaṃ là cái mà qua đó một vật được ghi dấu hoặc cần được ghi dấu; tướng pháp luân xoay chuyển dưới bàn chân. Ravisasimaṇḍalappabhutilakkhaṇaṃ là tướng ấy (tức pháp luân) và (tướng) vầng mặt trời, vầng mặt trăng v.v... Ravisasimaṇḍalappabhutilakkhaṇopacitto là người có bàn chân được trang hoàng vô cùng rực rỡ bởi tướng ấy, (chỉ cho) đức Thiện Thệ. Hoặc là, người có tướng pháp luân dưới bàn chân vô cùng rực rỡ, là tướng (giống như) vầng mặt trời, vầng mặt trăng v.v..., (chỉ cho) đức Thiện Thệ. Taṃ: (Dâng lên) Ngài.

สุรนรปูชิตนฺติ เทวมนุสฺเสหิ ปูชิตพฺพํ. สุรนฺติ อิสฺสริย กีฬาทีหิ ทิพฺพนฺตีติ สุรา, เทวา. สุรธาตุ ทิพฺพเน อ. อถ วา สุรติ อิสติ เทวิสฺสริยํ ปาปุณาติ วิโรจติ จาติ สุรา, เทวา. สุรธาตุ อิสฺสริยทิตฺตีสุ อ. สุนฺทรา ราวาจา เอเตสนฺติ วา สุรา, เทวา. ขนฺธสนฺตานํ สกกมฺมํ วา นรนฺติ นิยนฺตีติ นรา, มนุสฺสา. นรธาตุ นยเน อ. สุรา จ นรา จ สุรนรา, เตหิ ปูชิตพฺโพติ สุรนร ปูชิโต, สุคโต. ตํ. สุคตนฺติ พุทฺธํ. โส หิ โสภนํ คตํ คมนํ เอตสฺสาติ สุคโตติ วุจฺจติ. ภควโต หิ เวเนยฺยชนูปสงฺกมนํ เอกนฺเตน เตสํ หิตสุขนิปฺผาทนโต โสภนํ. ตถา ลกฺขณานุพฺยญฺชนปฺปฏิ มณฺฑิตรูปกายตาย [Pg.114] ทุตวิลมฺพิตขลิตานุกฑฺฒนนิปฺปิฬินุกฺกุฏิก กุฏิลากุฏิลตาทิ โทสรหิต มวหสิต ราชหํสอุสภ วารณ มิคราชคมนํ กายคมนํ. ญาณคมนญฺจ วิปุล นิมฺมล กรุณา สติ วีริยาทิ คุณวิเสส สหิต อภินีหารโต ยาว มหาโพธิ อนวชฺชตาย โสภนเมวาติ.

Suranarapūjitanti có nghĩa là người đáng được chư thiên và nhân loại cúng dường. Suranti issariya kīḷādīhi dibbantīti surā, devā: Surā (chư thiên) được gọi như vậy vì họ tỏa sáng với quyền uy, sự vui đùa v.v... (Từ này được tạo thành bởi) căn sura trong nghĩa tỏa sáng, và tiếp vị ngữ a. Hoặc là, surati isati devissariyaṃ pāpuṇāti virocati cāti surā, devā: Surā (chư thiên) được gọi như vậy vì họ mong muốn, đạt được và tỏa sáng với quyền uy của chư thiên. (Từ này được tạo thành bởi) căn sura trong nghĩa quyền uy và rực rỡ, và tiếp vị ngữ a. Hoặc là, sundarā rāvācā etesanti vā surā, devā: Surā (chư thiên) là những vị có lời nói hay đẹp. Khandhasantānaṃ sakakammaṃ vā naranti niyantīti narā, manussā: Narā (nhân loại) được gọi như vậy vì họ dẫn dắt dòng tương tục của các uẩn hoặc nghiệp của chính mình. (Từ này được tạo thành bởi) căn nara trong nghĩa dẫn dắt, và tiếp vị ngữ a. Surā ca narā ca suranarā, tehi pūjitabboti suranarapūjito, sugato: Chư thiên và nhân loại là suranarā. Người đáng được họ cúng dường là suranarapūjito, (chỉ cho) đức Thiện Thệ. Taṃ: (Dâng lên) Ngài. Sugatanti có nghĩa là đức Phật. Vị ấy được gọi là sugata vì sự đi của Ngài là tốt đẹp. Thật vậy, sự đi đến với chúng sanh cần được giáo hóa của đức Thế Tôn là tốt đẹp vì chắc chắn mang lại lợi ích và hạnh phúc cho họ. Tương tự, thân hành (kāyagamanaṃ) của Ngài, với thân tướng được trang hoàng bởi các tướng chính và tướng phụ, không có các lỗi lầm như đi quá nhanh, quá chậm, vấp ngã, lê bước, dồn ép, ngồi xổm, cong vẹo v.v..., giống như dáng đi của thiên nga chúa đang vui, của bò đực chúa, của voi chúa, của sư tử chúa. Và trí hành (ñāṇagamanaṃ) của Ngài cũng tốt đẹp vì không có lỗi lầm từ lúc phát nguyện cho đến khi đạt đại Bồ-đề, đi cùng với các phẩm chất đặc biệt như lòng bi mẫn rộng lớn và trong sạch, niệm, tấn v.v...

อถ วา สยมฺภูญาเณน สกลมฺปิ โลกํ ปริญฺญาภิ สมยวเสน ปริชานนฺโต ญาเณน สมฺมา คโต อวคโตติ สุคโต, ตถา โลกสมุทยํ ปหานาติสมยวเสน ปชหนฺโต อนุปฺปตฺติธมฺมตํ อาปาเทนฺโต สมฺมา คโต อวคโตติ สุคโต, โลกนิโรธํ นิพฺพานํ สจฺฉิกิริยาภิสมยวเสน สมฺมา คโต อวคโตติ สุคโต, โลกนิโรธคามินิปฺปฏิปทํ ภาวนาภิ สมยวเสน สมฺมา คโต ปฏิปนฺโนติ สุคโต, โสตาปตฺติมคฺเคน เย กิเลสา ปหีนา, เต กิเลเส น ปุเนติ น ปจฺเจติ น ปจฺจาคจฺฉตีติ สุคโตติอาทินา นเยน อยมตฺโถ วิภาเวตพฺโพ. อถ วา สุนฺทรํ ฐานํ สมฺมาสมฺโพธึ นิพฺพานเมว วา คโต อธิคโตติ สุคโต. ยสฺมา วา ภูตํ ตจฺฉํ อตฺถสํหิตํ เวเนยฺยานํ ยถารหํ ยุตฺตเมว จ ธมฺมํ ภาสติ, ตสฺมา สมฺมา คทตีติ สุคโต ทการสฺส ตการํ กตฺวา. อิติ โสภน คมนตาทีหิ สุคโต, ตํ สุคตํ. อาทรนฺติ สกฺกจฺจํ, อาทรนํ อาทโร. อาปุพฺพ ทรธาตุ อาทเร ณ. ตํ อาทรํ. นมามีติ อหํ วนฺทามีติ อตฺโถติ.

Hoặc giả, do liễu tri toàn thể thế gian bằng trí tuệ tự sanh (sayambhūñāṇa) theo phương diện biến tri và thông đạt, nên Ngài đã đi đến một cách chân chánh, đã liễu ngộ, vì vậy gọi là Sugato (Thiện Thệ). Tương tự, do đoạn trừ tập đế của thế gian (lokasamudaya) theo phương diện đoạn tận và thông đạt, và làm cho chúng không còn sanh khởi, nên Ngài đã đi đến một cách chân chánh, đã liễu ngộ, vì vậy gọi là Sugato. Do chứng ngộ diệt đế của thế gian (lokanirodha) là Nibbāna theo phương diện thực chứng và thông đạt, nên Ngài đã đi đến một cách chân chánh, đã liễu ngộ, vì vậy gọi là Sugato. Do tu tập đạo đế đưa đến sự diệt tận của thế gian (lokanirodhagāminīpaṭipadā) theo phương diện tu tiến và thông đạt, nên Ngài đã đi đến một cách chân chánh, đã thực hành, vì vậy gọi là Sugato. Ý nghĩa này cần được giải thích theo phương pháp như sau: Bằng đạo Tu-đà-hoàn, những phiền não nào đã được đoạn trừ, Ngài không quay lại (na puneti), không trở lại (na pacceti), không trở về (na paccāgacchati) với những phiền não ấy, vì vậy gọi là Sugato. Hoặc giả, Ngài đã đi đến (gato), đã đạt đến (adhigato) nơi tốt đẹp (sundaraṃ ṭhānaṃ), tức là Chánh Đẳng Giác (sammāsambodhi) hoặc chính là Nibbāna, vì vậy gọi là Sugato. Hoặc vì Ngài thuyết giảng Pháp chân thật, xác thực, lợi ích, phù hợp với chúng sanh cần được giáo hóa và đúng lúc, nên Ngài nói một cách chân chánh (sammā gadati), do đó gọi là Sugato (chữ 'd' được đổi thành 't'). Như vậy, do sự đi đến tốt đẹp v.v... nên gọi là Sugato. (Con xin đảnh lễ) vị Sugato ấy. Họ tôn kính một cách cung kính, sự tôn kính là ādaro. Gốc từ 'dar' với tiếp đầu ngữ 'ā' có nghĩa là tôn kính, cùng với hậu tố 'ṇa'. Sự tôn kính ấy. 'Namāmi' có nghĩa là 'con xin đảnh lễ'.

อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. สุจิปริวาริตํ ราคาทิมล วิสุทฺธาหิ อริยสาวกาทิปริสาหิ ปริกฺขาริตํ กิเลสมลวิสุทฺธํ ปริกฺขารวนฺตํ วา, สุรุจิรปฺปภาหิ สุฏฺฐุ กนฺติต สรีรนิกฺขนฺตพฺยามมตฺตรํสีหิ กรณภูเตหิ, รตฺตํ นิจฺจํ รญฺชิตพฺพกายํ, สิริวิสราลยํ ปญฺญาปุญฺญสงฺขาตลกฺขิส มูหานํ [Pg.115] ปติฏฺฐานํ, คุปิตมินฺทฺริเยหิ คุปิตพฺเพหิ สํวริตพฺเพหิ ฉหิ จกฺขาทิอินฺทฺริเยหิ, อุเปตํ สมุเปตํ สมนฺนาคตํ, รวิสสิมณฺฑลปฺปภุติลกฺขโณปจิตฺตํ สูริยมณฺฑลจนฺทมณฺฑลาทีหิ ปาทจกฺกลกฺขเณหิ อภิวิจิตฺรปาทํ, อภิวิจิตฺรํ สูริย มณฺฑลจนฺทมณฺฑลาทึ ปาทจกฺกลกฺขณวนฺตํ วา, สุรนรปูชิตํ เทวมนุสฺเสหิ ปูชิตพฺพํ, สุคตํ พุทฺธํ อาทรํ สกฺกจฺจํ อหํ นมามิ วนฺทามีติ.

Đây là phần giải thích tóm lược. (Con xin đảnh lễ) vị Phật được vây quanh bởi sự thanh tịnh, tức là được bao quanh bởi hội chúng gồm các bậc Thánh đệ tử đã thanh tịnh khỏi các cấu uế như tham ái v.v..., hoặc là vị đã thanh tịnh khỏi cấu uế của phiền não và có đầy đủ vật dụng; được trang nghiêm bởi những hào quang rất đẹp đẽ, tức là những tia sáng rộng một sải tay phát ra từ thân thể vô cùng khả ái; có thân thể luôn đáng được hoan hỷ; là nơi nương tựa của phước đức lan tỏa, tức là nền tảng cho sự hội tụ của tài sản được gọi là trí tuệ và công đức; được hộ trì các căn, tức là được trang bị, đầy đủ, thành tựu sáu căn như mắt v.v... cần được phòng hộ, cần được thu thúc; có bàn chân được trang điểm đặc biệt bởi các tướng tốt như pháp luân có hình mặt trời, mặt trăng v.v...; hoặc là vị có tướng pháp luân ở bàn chân vô cùng đặc sắc như hình mặt trời, mặt trăng v.v...; được chư thiên và nhân loại cúng dường; con xin cung kính, thành tâm đảnh lễ, lạy phục đức Phật, bậc Thiện Thệ.

สตฺตรสมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

Phần chú giải về kệ ngôn tán dương thứ mười bảy đã hoàn tất.

๑๘.

18.

มคฺโคฬุมฺเปน มุหปฏิฆาสาทิอุลฺโลลวีจึ,สํสาโรฆํ ตริ ตมภยํ ปารปตฺตํ ปชานํ;

Con xin đảnh lễ bậc Pháp Vương, người đã dùng chiếc bè là Đạo lộ, vượt qua dòng lũ luân hồi với những ngọn sóng dâng cao của si mê, sân hận, v.v...; đã đến bờ kia an ổn, vô úy vì lợi ích chúng sanh; là nơi che chở, nơi ẩn náu, nơi quy y vô song, là bến đỗ duy nhất, là nơi nương tựa; là ruộng phước, là người ban cho hạnh phúc tối thượng.

๑๘. เอวํ สตฺตรสมคาถาย สุคตํ วนฺทิตฺวา อิทานิ สํสาโรฆํ ตริตาทีหิ นวหิ คุเณหิ โถมิตฺวา วนฺทิตุกาโม มคฺโคฬุมฺเปนตฺยาทิคาถมาห. อยํ ปน ม ภ น ต ต คเณหิ จ ครุทฺวเยน จ รจิตตฺตา สตฺตรสกฺขเรหิ ยุตฺตา มนฺทกฺกนฺตาคาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ วุตฺโตทเย ‘‘มนฺทกฺกนฺตา ม ภ น ตต คา โค ยุคุตฺวสฺส เกหี’’ติ. ตสฺสา ปนายมตฺโถ. ยสฺสํ ปฏิปาทํ ยุคุตฺวสฺสเกหิ จตุ ฉ สตฺตยตีหิ ม ภ น ต ต คา มคณ ภคณ นคณ ตคณ ตคณ ครู จ โค ครุ จ เจ ยุตฺตา, มนฺทกฺกนฺตาคาถานามาติ. ยุคุตฺวสฺสเกหีติ เอตฺถ จ ยุคสทฺทสฺส มคฺคผลจตุพฺพิธปุริสยุคฬวาจกตฺตา ยุคสทฺโท จตุสงฺขฺยาวาจโก, อุตูนํ เหมนฺตสิสิร วสฺสนฺต คิมฺห วสฺสาน สรท อุตุวเสน ฉพฺพิธตฺตา อุตุสทฺโท ฉสงฺขฺยาวาจโก. อสฺสสทฺโท สตฺตสงฺขฺยาวาจโกติ เวทิตพฺโพ[Pg.116]. ฉปฺปจฺจยฏีกาทีสุ หิ ‘‘อสฺสสทฺทสฺส สตฺตสงฺขฺยาวาจกภาโว วุตฺโต’’ติ.

18. Sau khi đã đảnh lễ bậc Thiện Thệ bằng kệ ngôn thứ mười bảy như vậy, bây giờ, với mong muốn tán thán và đảnh lễ bằng chín ân đức bắt đầu bằng 'đã vượt qua dòng lũ luân hồi', ngài nói lên kệ ngôn bắt đầu bằng 'maggoḷumpena'. Cần phải hiểu rằng kệ ngôn này là một kệ Mandakkantā, vì nó được cấu tạo bởi các âm tiết ma, bha, na, ta, ta và hai trường âm, do đó có mười bảy âm tiết. Thật vậy, trong sách Vuttodaya có nói: 'Mandakkantā gồm ma, bha, na, ta, ta, gā, go, với các điểm ngắt (yati) ở (âm tiết thứ) bốn, sáu, và bảy'. Ý nghĩa của câu đó như sau: Kệ ngôn nào mà mỗi dòng có các điểm ngắt ở (âm tiết thứ) bốn, sáu, và bảy (yugutvassakehi), và được kết hợp bởi các âm tiết ma (magaṇa), bha (bhagaṇa), na (nagaṇa), ta (tagaṇa), ta (tagaṇa), một trường âm (garū) và một trường âm khác (go garu), thì được gọi là kệ Mandakkantā. Ở đây, trong từ 'yugutvassakehi', từ 'yuga' (đôi) có nghĩa là số bốn vì nó chỉ bốn đôi bậc Thánh của đạo và quả. Từ 'utu' (mùa) có nghĩa là số sáu vì có sáu mùa: mùa đông, mùa lạnh, mùa xuân, mùa hè, mùa mưa, và mùa thu. Từ 'assa' (ngựa) cần được hiểu là có nghĩa là số bảy. Thật vậy, trong các sách như Chappaccayaṭīkā v.v..., đã nói rằng từ 'assa' có nghĩa là số bảy.

ตตฺถ ปน โย ธมฺมราชา มุหปฏิฆาสาทิอุลฺโลลวีจึ สํสาโรฆํ มคฺโคฬุมฺเปน ตริ, อภยํ ปารปตฺตํ ปชานํ ตาณํ เลณํ อสมสรณํ เอกติตฺถํ ปติฏฺฐํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ ปรมสุขทํ ตํ ธมฺมราชํ อหํ นมามีติ สมฺพนฺโธ. เอติสฺสํ ปน อตฺถกฺกเมน วณฺณยิสฺสามิ. มุหปฏิฆาสาทิ อุลฺโลลวีจินฺติ โมหโทสตณฺหาทิสงฺขาตํ มหาตรงฺค ขุทฺทอูมิกํ. มุยฺหนฺติ เอเตน สมฺปยุตฺตธมฺมา, สยํ วา มุยฺหติ, มุยฺหนมตฺตเมเวตนฺติ มุโห, โมโห. มุหธาตุ เวขิตฺเต ณ. ปฏิหญฺญนฺติ สมฺปยุตฺตธมฺมา, สยํ วา ปฏิหญฺญติ ปฏิหญฺญนมตฺตเมเวตนฺติ ปฏิโฆ, โทโส. ปฏิปุพฺพ หนธาตุ หึสาคตีสุ อ. หนสฺส โฆ. อสนํ อิจฺฉนํ อาสา, อิสติ อิจฺฉตีติ วา อาสา, ตณฺหา. อิสุธาตุ อิจฺฉายํ อ. อิสฺส อา. มุโห จ ปฏิโฆ จ อาสา จ มุหปฏิฆาสา, เต อาทิ เยสนฺเตติ มุหปฏิฆาสาทิ, โลภาทิกิเลสา ลพฺภนฺติ. เอตฺถ จ อาทิสทฺเทน มาน ทิฏฺฐิ วิจิกิจฺฉา ถิน อุทฺธจฺจ อหิริก อโนตฺตปฺปกิเลเส จ อกุสลจิตฺตุปฺปาเท จ สงฺคณฺหาติ. อุทฺธํ อุทกํ โลลติ อากุเลตีติ อุลฺโลโล, มหาตรงฺโค. อุปุพฺพโลล ธาตุ อุมฺมาทเน ณ. ตีรํ อุลติ คจฺฉตีติ วา อุลฺโลโล. อุลธาตุ คติยํ โอลปจฺจโย. วิมฺหยํ วิจิตฺตํ จิโนตีติ วีจิ, ขุทฺทกอูมิ. วิปุพฺพ จิธาตุ จเย กฺวิ. อุลฺโลโล จ วีจิ จ อุลฺโลลวีจิ. เกสุจิ โปตฺถเกสุ จ กุลฺโลลวีจินฺติปาโฐ ทิสฺสติ. น โส ยุชฺชติ, กสฺมา, กุลฺลสทฺทสฺส อุฬุมฺปตฺถวาจกตฺตา. อุลฺโลลสทฺโทเยว หิ มหาตรงฺคตฺถ วาจโก โหตีติ. วุตฺตญฺหิ อภิธานปฺปทีปิกายํ ‘‘อุลฺโลโล ตุ จ กลฺโลโล, มหาวีจิสุ กถฺยเต’’ติ.

Ở đây, mối liên hệ là: "Vị Pháp Vương nào đã vượt qua dòng lũ luân hồi có sóng lớn sóng nhỏ là si, sân, tham v.v... bằng chiếc bè là Đạo, đã đến bờ bên kia là nơi vô úy, là nơi nương tựa, nơi ẩn náu, nơi quy y không gì sánh bằng, là bến đỗ duy nhất, là nơi vững chắc, là ruộng phước, là nơi ban cho an lạc tối thượng, tôi xin đảnh lễ vị Pháp Vương ấy." Tuy nhiên, tôi sẽ giải thích theo thứ tự ý nghĩa của câu kệ này. (Cụm từ) "sóng lớn sóng nhỏ là si, sân, tham v.v..." có nghĩa là sóng lớn và sóng gợn được gọi là si, sân, tham v.v... Các pháp tương ưng bị mê mờ bởi pháp này, hoặc tự nó mê mờ, hoặc chỉ là sự mê mờ, vì vậy gọi là muha, tức là moha (si). Căn muha có nghĩa là rối loạn, (thêm) hậu tố ṇa. Các pháp tương ưng bị chống đối, hoặc tự nó chống đối, hoặc chỉ là sự chống đối, vì vậy gọi là paṭigha, tức là dosa (sân). Căn hana có nghĩa là làm hại và đi đến, đi trước bởi paṭi, (thêm) hậu tố a. Hana biến thành gho. Sự mong muốn ăn uống là āsā, hoặc mong muốn, ước ao, nên gọi là āsā, tức là taṇhā (tham ái). Căn isu có nghĩa là mong muốn, (thêm) hậu tố a. Isa biến thành ā. Muha và paṭigha và āsā là muhapaṭighāsā. Những pháp nào có chúng đứng đầu thì gọi là muhapaṭighāsādi, (qua đó) các phiền não như tham v.v... được bao gồm. Và ở đây, bằng từ ādi (v.v...), các phiền não như mạn, tà kiến, hoài nghi, hôn trầm, trạo cử, vô tàm, vô úy và các tâm bất thiện sanh khởi cũng được bao gồm. Nước dâng lên và dao động, làm xáo động, nên gọi là ullola, tức là sóng lớn. Căn lola có nghĩa là điên cuồng, đi trước bởi u, (thêm) hậu tố ṇa. Hoặc đi đến bờ, nên gọi là ullola. Căn ula có nghĩa là đi, (thêm) hậu tố ola. Tích tụ những điều kỳ diệu, đa dạng, nên gọi là vīci, tức là sóng gợn. Căn ci có nghĩa là tích tụ, đi trước bởi vi, (thêm) hậu tố kvi. Ullola và vīci là ullolavīci. Trong một số bản kinh, có thấy cách đọc là kullolavīci. Cách đọc đó không hợp lý. Tại sao? Vì từ kulla có nghĩa là cái bè. Chỉ có từ ullola mới có nghĩa là sóng lớn. Thật vậy, đã được nói trong sách Abhidhānappadīpikā: "Ullola và kallola được gọi là những con sóng lớn."

มูลปณฺณาสฏฺฐกถายญฺจ ‘‘กุลฺโล นาม ตรณตฺถาย กลาปํ กตฺวา พนฺโธ. ปตฺถริตฺวา พทฺธา ปน ปทรจาฏิ อาทโย [Pg.117] อุฬุมฺโป’’ติ วุตฺโต. มุหปฏิฆาสาทิเอว อุลฺโลลวีจิ. สา อสฺมึ สํสาโรเฆ อตฺถีติ มุหปฏิฆาสาทิอุลฺโลลวีจิ. สมาสนฺตตทฺธิตายํ. ปีติสุขํ, มหาสนฺนํ, รตฺติทิวนฺตฺยาทีสุ วิย. เอวํ ปเนตฺถ วจนตฺโถ กาตพฺโพ. ปีติ จ สุขญฺจ ปีติสุขํ, ตํ อสฺส ฌานสฺส อตฺถิ, ตสฺมึ วา วิชฺชตีติ ปีติสุขํ, ฌานํ. มหนฺตํ อาสนํ มหาสนํ, ตสฺส ภาโว มหาสนฺนํ. รตฺติ จ ทิวา จ รตฺติทิวํ. รตฺติทิวํ กตํ รตฺติทิวนฺติ. อถ วา อุลฺโลลวีจิ วิย มุหปฏิฆาสาทิ อุลฺโลลวีจิ, สํสาโรฆํ ลพฺภติ. อุปมา พหุพฺพีหิสมาโสยํ. ยถา ปน มหาสมุทฺเท ภายิตพฺพา มหาตรงฺคอูมิเวคาทโย จ สํสุมาร ติมิ ติปิงฺคลาทิ มจฺฉมการาทโย จ โอกิณฺณา โหนฺติ, เอวํ โมหาทิกิเลสา จ อกุสลจิตฺตุปฺปาทา จ เตหิ นิพฺพตฺตา ภยานกา พหู ชาติชราพฺยาธิมรณทุกฺขาทโย จ ขนฺธาทโย จ โอกิณฺณา โหนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. สํสาโรฆนฺติ สํสารสงฺขาตํ โอฆํ สมุทฺทชลปฺปวาหํ. สํปุนปฺปุนํ อพฺโพจฺฉินฺนํ วา สรติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ สํสาโร. สํปุพฺพสรธาตุ คติยํ ณ. ขนฺธธาตุอายต นานํ อพฺโพจฺฉินฺนํ ปวตฺตตีติ อตฺโถ. เตน วุตฺตํ อฏฺฐกถาสุ –

Và trong Chú giải Mūlapaṇṇāsa có nói: "Kulla là một bó được làm và buộc lại để vượt qua. Còn uḷumpa là những tấm ván, bình gốm v.v... được trải ra và buộc lại." Si, sân, tham v.v... chính là sóng lớn sóng nhỏ. (Dòng lũ luân hồi) có những thứ ấy trong dòng lũ luân hồi này, nên gọi là muhapaṭighāsādiullolavīci. Đây là (hợp từ) taddhita ở cuối hợp từ. Giống như trong các từ pītisukhaṃ, mahāsannaṃ, rattidivaṃ v.v... Ở đây, ý nghĩa của từ nên được hiểu như sau. Hỷ và lạc là pītisukhaṃ. Thiền này có nó, hoặc nó có mặt trong thiền ấy, nên gọi là pītisukhaṃ, tức là thiền. Chỗ ngồi lớn là mahāsanaṃ, trạng thái của nó là mahāsannaṃ. Đêm và ngày là rattidivaṃ. Được làm trong đêm và ngày là rattidivaṃ. Hoặc là, si, sân, tham v.v... giống như sóng lớn sóng nhỏ, nên gọi là ullolavīci, (đặc tính của) dòng lũ luân hồi. Đây là hợp từ bahubbīhi có so sánh. Giống như trong đại dương, những thứ đáng sợ như sức mạnh của sóng lớn, sóng gợn v.v... và các loài cá sấu, cá voi, cá kình v.v... tràn ngập; cũng vậy, được nói rằng các phiền não như si v.v... và các tâm bất thiện sanh khởi, và nhiều nỗi khổ đáng sợ do chúng tạo ra như sanh, già, bệnh, chết v.v... và các uẩn v.v... cũng tràn ngập. (Cụm từ) saṃsāroghaṃ có nghĩa là dòng lũ được gọi là luân hồi, là dòng nước của đại dương. Nó trôi đi, đi đến, diễn tiến lặp đi lặp lại hoặc không gián đoạn, nên gọi là saṃsāro (luân hồi). Căn sara có nghĩa là đi, đi trước bởi saṃ, (thêm) hậu tố ṇa. Nghĩa là sự diễn tiến không gián đoạn của các uẩn, giới và xứ. Do đó, đã được nói trong các Chú giải –

‘‘ขนฺธานญฺจ ปฏิปาฏิ, ธาตุอายตนาน จ;

อพฺโพจฺฉินฺนํ วตฺตมานา, สํสาโรติ ปวุจฺจตี’’ติ.

"Sự nối tiếp của các uẩn, và của các giới và xứ; diễn tiến không gián đoạn, được gọi là luân hồi."

สตฺเต โอตฺถริตฺวา อชฺโฌตฺถริตฺวา เหฏฺฐา หนติ หรตีติ โอโฆ, ชลปฺปวาโห. อวปุพฺพ หนธาตุ หรเณ ณ. หนสฺส โฆ. อวสทฺโท โอตฺถรณตฺโถ. อตฺตนิ ปติเต สตฺเต เหฏฺฐา กตฺวา หเนติ โอสีทาเปตีติ วา โอโฆ, ชลปฺปวาโห. อวปุพฺพ หนธาตุ โอสีทาปเน ณ. อวสทฺโท เหฏฺฐาภาคตฺโถ. โอโฆ วิยาติ โอโฆ, สํสาโร. อถ [Pg.118] วา สตฺตสงฺขาเร โอตฺถริตฺวา อชฺโฌตฺถริตฺวา อภิภวิตฺวา วฏฺฏสฺมึ หนติ หรตีติ โอโฆ, โอหเนติ โอสีทาเปติ วฏฺฏสฺมึ สตฺตสงฺขาเรติ วา โอโฆ, ราคาทิ กิเลสา ลพฺภนฺติ. สํสาโรเอว โอโฆ สํสาโรโฆ, ตํ สํสาโรฆํ.

Nó bao trùm, nhấn chìm chúng sanh, đánh chìm và cuốn đi, nên gọi là ogha, tức là dòng nước lũ. Căn hana có nghĩa là cuốn đi, đi trước bởi ava, (thêm) hậu tố ṇa. Hana biến thành gho. Từ ava có nghĩa là bao trùm. Hoặc nó đánh chìm, làm cho chúng sanh rơi vào trong nó bị chìm xuống, nên gọi là ogha, tức là dòng nước lũ. Căn hana có nghĩa là làm chìm, đi trước bởi ava, (thêm) hậu tố ṇa. Từ ava có nghĩa là phần dưới. Giống như dòng lũ, nên gọi là ogha, tức là luân hồi. Hoặc là, nó bao trùm, nhấn chìm, chế ngự các pháp hữu vi của chúng sanh, rồi đánh chìm và cuốn đi trong vòng luân hồi, nên gọi là ogha; hoặc nó đánh chìm, làm cho các pháp hữu vi của chúng sanh chìm xuống trong vòng luân hồi, nên gọi là ogha, (qua đó) các phiền não như tham ái v.v... được bao gồm. Luân hồi chính là dòng lũ, (nên gọi là) saṃsārogho (dòng lũ luân hồi), (biến cách đối cách là) saṃsāroghaṃ.

มคฺโคฬุมฺเปนาติ เอตฺถ มคฺคโอฬุมฺเปนาติ ปทจฺเฉโท. อฏฺฐมคฺคงฺคสงฺขาเตน กุลฺเลนาติ อตฺโถ. เอตฺถ จ มคฺโค วุจฺจติ อฏฺฐงฺคิกมคฺโค. มคฺคนฺติ คจฺฉนฺติ พุทฺธา จ อริยสาวกา จ อคตํ ทิสํ นิพฺพานนฺติ มคฺโค. อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค. มคฺคธาตุ คติยํ อ. วุตฺตญฺหิ ปฏิสมฺภิทามคฺเค ‘‘เอเตน มคฺเคน พุทฺธา จ สาวกา จ อคตํ ทิสํ นิพฺพานํ คจฺฉนฺตีติ อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค’’ติ. อถ วา นิพฺพานํ มคฺคติ คเวสตีติ มคฺโค, นิพฺพานตฺถิเกหิ มคฺคิยติ คเวสิยตีติ วา มคฺโค, อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค. ญาเณน ทสฺสิยตีติ อตฺโถ. มคฺคธาตุ คเวสเน อ. วุตฺตญฺเหตํ มหาวคฺคสํยุตฺตฏฺฐกถายํ ‘‘มคฺโคติ เกนฏฺเฐน มคฺโค, นิพฺพานํ มคฺคนฏฺเฐน นิพฺพานตฺถิเกหิ มคฺคนิยฏฺเฐน จา’’ติ. อถ วา มคฺคิยติ ปฏิปชฺชิยตีติ มคฺโค, นิพฺพานตฺถิเกหิ อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค ปฏิปชฺชิยตีติ อตฺโถ. อุฬุ วุจฺจติ อุทกํ, ตโต ปาติ รกฺขตีติ อุฬุโป, โสเยว นิคฺคหิตาคมวเสน อุฬุมฺโป, กุลฺโล. อุฬุสทฺทูปปทปาธาตุ รกฺขเน กฺวิ. มคฺโคเอว อุฬุมฺโป มคฺโคฬุมฺโป, มคฺคสงฺขาโต วา อุฬุมฺโป ตถา, มคฺคสทิโส วา อุฬุมฺโป ตถา, มคฺโค วิย วา อุฬุมฺโป ตถา, มคฺโค จ อุฬุมฺโป จ มคฺโคฬุมฺโป. อถ วา อุฬุมฺโปเอว มคฺโค มคฺโคฬุมฺโป, อุฬุมฺปสงฺขาโต วา มคฺโค ตถา, อุฬุมฺป สทิโส วา มคฺโค ตถา, อุฬุมฺโป วิย วา มคฺโค ตถา, อุฬุมฺโป จ มคฺโค จ มคฺโคฬุมฺโปติ เอวํ รูปกสทิสอุปมา สมุเปกฺขตฺถวเสน จ ปรปกฺข สกปกฺขตฺถวเสน จ วจนตฺโถ เวทิตพฺโพ. เตน มคฺโคฬุมฺเปน. ตรีติ อตริ. ธมฺมราชา หิ [Pg.119] อฏฺฐมคฺคงฺคนาวาย สํสาโรฆํ ตริตฺวา นิพฺพานตีรํ ปาปุณาติ. อตีตา พุทฺธา ปาปุณึสุ. อนาคตา พุทฺธา ปาปุณิสฺสนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. วุตฺตญฺหิ มหาวคฺคสํยุตฺเต

Maggoḷumpenāti: Ở đây, sự phân chia câu cú là maggaoḷumpena. Có nghĩa là: Bằng chiếc bè được gọi là tám chi phần của con đường. Ở đây, maggo được gọi là Bát Chánh Đạo. Magganti: Các vị Phật và các vị Thánh đệ tử đi đến phương xứ chưa được đi đến là Níp-bàn, nên gọi là maggo (con đường). Bát Chánh Đạo. Căn magga có nghĩa là đi, tiếp vĩ ngữ a. Điều này đã được nói trong Paṭisambhidāmagga: “Do con đường này, các vị Phật và các vị đệ tử đi đến phương xứ chưa được đi đến là Níp-bàn, nên gọi là Bát Chánh Đạo.” Hoặc là, tìm cầu Níp-bàn nên gọi là maggo (con đường); hoặc là, được những người tìm cầu Níp-bàn tìm kiếm, nên gọi là maggo (con đường), (tức là) Bát Chánh Đạo. Có nghĩa là được chỉ ra bằng trí tuệ. Căn magga có nghĩa là tìm kiếm, tiếp vĩ ngữ a. Điều này đã được nói trong Chú giải Mahāvaggasaṃyutta: “Maggo: Do ý nghĩa nào mà gọi là maggo? Do ý nghĩa tìm cầu Níp-bàn và do ý nghĩa được những người tìm cầu Níp-bàn tìm kiếm.” Hoặc là, được thực hành nên gọi là maggo (con đường). Có nghĩa là Bát Chánh Đạo được những người tìm cầu Níp-bàn thực hành. Uḷu được gọi là nước. Từ đó, pāti (bảo vệ), nên gọi là uḷupo. Chính từ ấy, do sự thêm vào âm ṃ, trở thành uḷumpo, (nghĩa là) chiếc bè. Từ uḷu đứng trước, căn pā có nghĩa là bảo vệ, tiếp vĩ ngữ kvi. Maggo chính là uḷumpo, nên gọi là maggoḷumpo; hoặc uḷumpo được gọi là magga, cũng vậy; hoặc uḷumpo tương tự như magga, cũng vậy; hoặc uḷumpo giống như magga, cũng vậy; hoặc maggo và uḷumpo, nên gọi là maggoḷumpo. Hoặc là, uḷumpo chính là maggo, nên gọi là maggoḷumpo; hoặc maggo được gọi là uḷumpo, cũng vậy; hoặc maggo tương tự như uḷumpa, cũng vậy; hoặc maggo giống như uḷumpo, cũng vậy; hoặc uḷumpo và maggo, nên gọi là maggoḷumpo. Như vậy, ý nghĩa của từ ngữ nên được hiểu theo nghĩa của ẩn dụ, tương tự, ví von, và theo nghĩa của quan điểm đối lập và quan điểm của chính mình. Tena maggoḷumpena: Bằng chiếc bè là con đường ấy. Tarīti: Đã vượt qua. Vị Pháp Vương, bằng chiếc thuyền là tám chi phần của con đường, đã vượt qua dòng lũ luân hồi và đạt đến bờ Níp-bàn. Các vị Phật trong quá khứ đã đạt đến. Các vị Phật trong tương lai sẽ đạt đến, điều này đã được nói. Điều này đã được nói trong Mahāvaggasaṃyutta:

‘‘เอกายนํ ชาติขยนฺตทสฺสี,มคฺคํ ปชานาติ หิตานุกมฺปี;

เอเตน มคฺเคน ตรึสุ ปุพฺเพ,ตริสฺสนฺติเยว ตรนฺติ โอฆ’’นฺติ;

พุทฺธวํเส จ

“Bậc thấy sự đoạn tận của sanh, bậc bi mẫn vì lợi ích, biết rõ con đường độc nhất. Bằng con đường này, các vị trong quá khứ đã vượt qua, các vị trong tương lai sẽ vượt qua, và các vị hiện tại đang vượt qua dòng lũ.” Và trong Buddhavaṃsa:

‘‘สํสารโสตํ ฉินฺทิตฺวา, วิทฺธํเสตฺวา ตโย ภเว;

ธมฺมนาวํ สมารุยฺห, ตาเรมิ ชนตํ พหุ’’นฺติ.

“Sau khi cắt đứt dòng luân hồi, phá tan ba cõi; lên chiếc thuyền Pháp, Ta đưa nhiều chúng sanh vượt qua.”

อภยนฺติ ชาติชราพฺยาธิมรณภยาทีนํ อภาวโต นิพฺภยํ. โส หิ ภควา นตฺถิ ภยํ เอตสฺสาติ อภโยติ วุจฺจติ. อถ วา อภยนฺติ เขมํ. ตญฺหิ นิพฺพานํ นตฺถิ ชาติอาทิภยํ เอตฺถาติ อภยนฺติ วุจฺจติ. เอตสฺมึ ปน ทุติยวิกปฺเป ตํ ปทํ ปารนฺติปเท วิเสสนํ. ปารปตฺตนฺติ เอตฺถ ปารนฺติ สํสารวฏฺฏสฺส ปรตีรฏฺเฐน วุจฺจติ นิพฺพานํ. ตญฺหิ อุทกํ ปาติ รกฺขตีติ ปารํ, สมุทฺทปารํ. ปาธาตุ รกฺขเน อโร. อถ วา ปาเรติ สมตฺเถติ ตรงฺคาทโย วาเรตุนฺติ ปารํ. ปารธาตุ สมตฺถิยํ อ. ปารํ วิยาติ ปารนฺติ วุจฺจติ. นีตตฺเถน ปน เอวํ วจนตฺโถ กาตพฺโพ. ชาติ ภยาทึ ปาติ รกฺขติ เอตฺถาติ ปารํ, ปาเรติ สมตฺเถติ เอตฺถ วา ชาติภยาทโย วาเรตุนฺติ ปารํ, นิพฺพานํ. ตํ ปชฺชิตฺถ อธิคมิตฺถาติ ปารปตฺโต, ธมฺมราชา. ปารสทฺทูปปท ปทธาตุ คติยํ ต. อถ วา มุตฺโต โมเจยฺยนฺติอาทินา นเยน ปวตฺตสฺส มหาภินีหารสฺส สกลสฺส สํสารทุกฺขสฺส วา สพฺพญฺญุตญาณาทิคุณานํ วา ปารํ ปริยนฺตํ ปตฺโต คโตติ ปารปตฺโต, ธมฺมราชา. ปารสทฺโท หิ ปริยนฺต วาจโก. ตํ ปารปตฺตํ. ปชานนฺติ สพฺพสตฺตานํ. เตหิ กมฺมกิเลเสหิ ปกาเรน ชนิยติ นิพฺพตฺติยตีติ ปชาติ วุจฺจนฺติ. เตสํ ปชานํ.

Abhayanti: Vô úy, do không có các sự sợ hãi như sanh, già, bệnh, chết. Vị Thế Tôn ấy, không có sự sợ hãi nơi ngài, nên được gọi là abhaya (vô úy). Hoặc là, abhayanti: An ổn. Níp-bàn ấy, không có sự sợ hãi như sanh v.v... ở nơi đó, nên được gọi là abhaya (an ổn). Tuy nhiên, trong trường hợp thứ hai này, từ đó là tính từ của từ pāranti. Pārapattanti: Ở đây, pāranti được gọi là Níp-bàn, với ý nghĩa là bờ bên kia của vòng luân hồi. Nơi ấy, pāti (bảo vệ) khỏi nước, nên gọi là pāraṃ, (như) bờ bên kia của biển. Căn pā có nghĩa là bảo vệ, tiếp vĩ ngữ aro. Hoặc là, pāreti (làm cho hoàn thành), vāreti (ngăn chặn) các con sóng v.v..., nên gọi là pāraṃ. Căn pāra có nghĩa là có khả năng, tiếp vĩ ngữ a. Pāraṃ viya, nên được gọi là pāranti. Tuy nhiên, theo ý nghĩa được dẫn dắt, ý nghĩa của từ ngữ nên được thực hiện như sau: Nơi đây, pāti (bảo vệ) khỏi sự sợ hãi sanh v.v..., nên gọi là pāraṃ; hoặc là, nơi đây, pāreti (làm cho hoàn thành), vāreti (ngăn chặn) các sự sợ hãi sanh v.v..., nên gọi là pāraṃ, (tức là) Níp-bàn. Taṃ pajjittha (đã đạt đến, đã chứng ngộ) nơi ấy, nên gọi là pārapatto, (tức là) vị Pháp Vương. Từ pāra đứng trước, căn pada có nghĩa là đi, tiếp vĩ ngữ ta. Hoặc là, theo phương pháp “đã giải thoát, ta sẽ giải thoát (chúng sanh)” v.v..., đã đạt đến, đã đi đến pāraṃ (sự kết thúc) của đại nguyện đã được thực hiện, của toàn bộ khổ luân hồi, hoặc của các phẩm chất như toàn giác trí v.v..., nên gọi là pārapatto, (tức là) vị Pháp Vương. Từ pāra có nghĩa là sự kết thúc. Taṃ pārapattaṃ: Bậc đã đến bờ kia. Pajānanti: Của tất cả chúng sanh. Do các nghiệp và phiền não ấy, được sanh ra, được hình thành theo nhiều cách, nên được gọi là pajā (chúng sanh). Tesaṃ pajānaṃ: Của những chúng sanh ấy.

ตาณนฺติ [Pg.120] ตายนฏฺเฐน ตาณํ. สตฺตานํ สํสาร ภยโต ตายติ รกฺขตีติ ตาโณ, ธมฺมราชา. ตาธาตุ รกฺขเน ยุ. อถ วา ตาณนฺติ สตฺตานํ สํสารวฏฺฏทุกฺขโต ปริปาลนฏฺเฐน ตาณํ. โส หิ ธมฺมราชา สตฺตานํ สํสารวฏฺฏทุกฺขโต ธมฺมเทสนาย มคฺค ผลนิพฺพานสุขํ ททนฺโต ตายติ ปาเลตีติ ตาโณติ วุจฺจติ. ตํ ตาณํ. เลณนฺติ นิลียนฏฺเฐน เลณํ, ชาติภยาทีหิ ปีฬิเตหิ สตฺเตหิ ลียนฺติ นิลียนฺติ เอตฺถาติ เลโณ, ธมฺมราชา. ลีธาตุ นิลียเน ยุ. อถ วา เลณนฺติ สํสารภยํ ปสฺสนฺเตหิ นิลียนฏฺเฐน เลณํ. โส หิ ธมฺมราชา สํสารนิสฺสรณตฺถิเกหิ ลียนฺติ นิลียนฺติ เอตฺถาติ เลโณติ วุจฺจติ. ตํ เลณํ. ธมฺมราชา หิ สํสารภเยหิ ปีฬิตานํ สพฺพสตฺตานํ ตาณํ เลณํ สรณํ ปรายนํ ฐานํ โหตีติ วุตฺตํ โหติ.

Tāṇanti: Nơi nương tựa, do ý nghĩa bảo vệ. Bảo vệ, che chở chúng sanh khỏi sự sợ hãi luân hồi, nên gọi là tāṇo, (tức là) vị Pháp Vương. Căn tā có nghĩa là bảo vệ, tiếp vĩ ngữ yu. Hoặc là, tāṇanti: Nơi nương tựa, do ý nghĩa gìn giữ chúng sanh khỏi khổ đau trong vòng luân hồi. Vị Pháp Vương ấy, bằng cách ban cho hạnh phúc của đạo, quả, và Níp-bàn thông qua việc thuyết pháp, bảo vệ, gìn giữ chúng sanh khỏi khổ đau trong vòng luân hồi, nên được gọi là tāṇo. Taṃ tāṇaṃ: Bậc là nơi nương tựa ấy. Leṇanti: Nơi ẩn náu, do ý nghĩa ẩn mình. Chúng sanh bị áp bức bởi các sự sợ hãi như sanh v.v... ẩn mình, ẩn náu nơi ngài, nên gọi là leṇo, (tức là) vị Pháp Vương. Căn lī có nghĩa là ẩn mình, tiếp vĩ ngữ yu. Hoặc là, leṇanti: Nơi ẩn náu, do ý nghĩa ẩn mình của những người thấy sự sợ hãi luân hồi. Những người tìm cầu sự thoát khỏi luân hồi ẩn mình, ẩn náu nơi vị Pháp Vương ấy, nên được gọi là leṇo. Taṃ leṇaṃ: Bậc là nơi ẩn náu ấy. Vị Pháp Vương là nơi nương tựa, nơi ẩn náu, nơi quy y, nơi cứu cánh, nơi vững chắc cho tất cả chúng sanh bị áp bức bởi các sự sợ hãi luân hồi, điều này đã được nói.

อสมสรณนฺติ สพฺพสตฺตานํ อสทิสอวสฺสยนํ, นตฺถิ เอตสฺส สโม สทิโส สีลาทิคุเณนาติ อสโม, ธมฺมราชา. สรติ คจฺฉติ อวสฺสยติ เอตฺถาติ สรโณ, ธมฺมราชา. สรธาตุ คติมฺหิ ยุ. อสโม อสทิโส หุตฺวา สรโณติ อสมสรโณ, ธมฺมราชา. สมฺภาว นากมฺมธารยสมาโสยํ. ธมฺมราชา หิ สพฺพสมฺปตฺติสุขานํ ทายกตฺตา สพฺพสตฺตานํ อนญฺญสาธารณํ อสมํ สรณํ อวสฺสยนํ ปรายนํ โหตีติ อตฺโถ. ตํ อสมสรณํ. เอกติตฺถนฺติ นิพฺพานปารคมนานํ เอกติตฺถภูตํ. ตรนฺติ อุตฺตรนฺติ เอตฺถ เอเตน วา นชฺชสมุทฺทาทินฺติ ติตฺถํ. นชฺชสมุทฺทาทีนํ ปาริมตีรคมนตฺถํ โอตรณฏฺฐานํ ลพฺภติ. ตรธาตุ โอตรเณ ถ. รสฺส โต, อิการาคโม. มนุสฺสานํ เอกํ ติตฺถํ เอกติตฺถํ, ตํ วิยาติ เอกติตฺโถ, ธมฺมราชา. ยถา หิ ติตฺเถน นชฺชาทึ ตรนฺตา มนุสฺสา ปาริมตีรํ สุขํ ปาปุณนฺติ, น อติตฺเถน, เอวํ เสฏฺฐภูเตน พุทฺธติตฺเถน สํสาโรฆํ [Pg.121] ตรนฺตา เวเนยฺยสตฺตา นิพฺพานปารํ สุขํ ปาปุณนฺติ, น อติตฺเถน อญฺญติตฺถิเยน, ตสฺมา ธมฺมราชํ เอกติตฺโถติ โถเมติ. นีตตฺเถน ปน เอโก เสฏฺโฐ หุตฺวา นิพฺพานปารํ ตรนฺติ อุตฺตรนฺติ เอตฺถาติ เอก ติตฺโถ, ธมฺมราชา. เขมํ นิพฺพานปารํ ตริตุกามา เวเนยฺยสตฺตา เอตฺถ พุทฺธติตฺเถ เทสิตธมฺมํ สุตฺวา เทสิตธมฺมานุรูปํ ปฏิปชฺชิตฺวา สํสาโรฆํ อฏฺฐมคฺคงฺคนาวาย ฉินฺทิตฺวา เขมํ นิพฺพานปารํ สุขํ ตรนฺติ, อิติตสฺมา เอตฺถาติปเทน นิทฺทิฏฺโฐ โส พุทฺโธ สพฺพสตฺตานํ เอโก เสฏฺโฐ ติตฺโถ นาม. น อญฺญติตฺถิยา เอกติตฺถา นาม โหนฺตีติ อตฺโถ. ตํ เอกติตฺถํ.

Asamasaraṇaṃ có nghĩa là nơi nương tựa không có ai sánh bằng của tất cả chúng sanh. Đức Pháp Vương là bậc vô song (asamo) bởi vì không có ai bằng, không có ai tương tự với ngài về các đức tánh như là giới v.v... Đức Pháp Vương là nơi quy y (saraṇo) bởi vì chúng sanh đi đến, đi tới, nương tựa vào nơi ấy. Căn sarati trong ý nghĩa là đi, tiếp vĩ ngữ là yu. Đức Pháp Vương là nơi quy y không có ai sánh bằng (asamasaraṇo) bởi vì là nơi quy y (saraṇo) trong khi là bậc vô song (asamo), không có ai tương tự. Đây là phức hợp từ sambhāvanākammadhārayasamāsa. Ý nghĩa là: Đức Pháp Vương là nơi quy y (saraṇaṃ), nơi nương tựa (avassayanaṃ), nơi tối hậu (parāyanaṃ) không có ai sánh bằng (asamaṃ), không chung với ai khác (anaññasādhāraṇaṃ) của tất cả chúng sanh do bởi là người ban cho tất cả sự thành tựu và an lạc. (Con xin quy y) ngài là nơi nương tựa không có ai sánh bằng ấy. Ekatitthaṃ có nghĩa là trở thành bến đò duy nhất cho những vị đi đến bờ bên kia là Nibbāna. Bến đò (titthaṃ) là nơi hoặc do phương tiện ấy mà chúng sanh vượt qua, đi qua sông, biển v.v... Được cho là nơi đi xuống để đến bờ bên kia của sông, biển v.v... Căn tarati trong ý nghĩa là đi xuống, tiếp vĩ ngữ là tha. A được biến thành o, thêm vào mẫu tự i. Bến đò duy nhất (ekatitthaṃ) của nhân loại, ví như ngài là bến đò duy nhất (ekatittho) ấy, đức Pháp Vương. Quả vậy, ví như những người vượt qua sông v.v... bằng bến đò thì được đến bờ bên kia một cách an lạc, không phải là không có bến đò. Cũng thế ấy, chúng sanh cần được giáo hóa đang vượt qua dòng bộc lưu sanh tử bằng bến đò đức Phật là bậc tối thượng thì được đến bờ bên kia là Nibbāna một cách an lạc, không phải là không có bến đò, (không phải) bằng (bến đò của) ngoại đạo khác. Do đó, ngài tán thán đức Pháp Vương là bến đò duy nhất. Hơn nữa, theo nghĩa hiển nhiên thì đức Pháp Vương là bến đò duy nhất (ekatittho) bởi vì là bậc duy nhất, bậc tối thượng, chúng sanh vượt qua, đi qua bờ bên kia là Nibbāna ở nơi ấy. Chúng sanh cần được giáo hóa có mong muốn vượt qua bờ bên kia là Nibbāna an ổn, ở tại bến đò đức Phật này sau khi đã nghe pháp được thuyết giảng, sau khi đã thực hành tương ứng với pháp được thuyết giảng, sau khi đã cắt đứt dòng bộc lưu sanh tử bằng chiếc thuyền là tám chi đạo thì vượt qua bờ bên kia là Nibbāna an ổn một cách an lạc. Do đó, đức Phật ấy được chỉ định bằng từ ‘ettha’ (ở đây) được gọi là bến đò duy nhất, tối thượng của tất cả chúng sanh. Ý nghĩa là: Các ngoại đạo khác không được gọi là bến đò duy nhất. (Con xin quy y) ngài là bến đò duy nhất ấy.

ปติฏฺฐนฺติ สพฺพสตฺตานํ มหาทีปํ วิย ปติฏฺฐํ อาธารภูตํ. ปฏิสรณํ เลณํ ปรายนนฺติ อตฺโถ. ปติฏฺฐหนฺติ เอตฺถาติ ปติฏฺโฐ, ธมฺมราชา. ปติปุพฺพฏฺฐาธาตุ คตินิวตฺติมฺหิ อ. ธมฺมราชา หิ สพฺพสุขตฺถิกานํ สตฺตานํ มหาทีโป วิย ปติฏฺโฐ ปฏิสรโณ เลโณ ปรายโน โหตีติ อตฺโถ, ตํ ปติฏฺฐํ. ปุญฺญกฺเขตฺตนฺติ นิพฺพานสุขตฺถิกานํ ปุญฺญพีชสฺส เขตฺตภูตํ. ปุญฺญตฺถิกานํ ปุญฺญพีชสฺส วปนฐานํ เขตฺตภูตํ วา, อตฺตโน การกํ ปวติ โสเธตีติ ปุญฺญํ, กุสลํ. ปุธาตุ โสธเน ณฺโย. อถ วา ปรํ ปุชฺชภาวํ ชเนตีติ ปุญฺญํ, สทา ปูชิตํ วา ชเนตีติ ปุญฺญํ, กุสลํ. ปูชสทฺทูปปท ชนธาตุ ณฺโย. นิรุตฺตินเยน สทฺทสิทฺธิ เวทิตพฺพา. อวเสสํ อปุญฺญํ ปุนาติ โสเธตีติ วา ปุญฺญํ, กุสลํ. ปุธาตุ โสธเน ณฺโย. ขิตฺตํ วุตฺตํ พีชํ ตายติ รกฺขตีติ เขตฺตํ, เกทาราทิ. ขิปสทฺทูปปท ตาธาตุ รกฺขเน กฺวิ. พีชานิ วปนฺตานํ มนุสฺสานํ มหปฺผลภาวกรเณน พีชํ รกฺขตีติ อตฺโถ. อถ วา ขิปนฺติ วปนฺติ เอตฺถ พีชานีติ เขตฺตํ. ขิปธาตุ เปรเณ เขเป วา ต. เขตฺตํ วิยาติ เขตฺโต. ธมฺมราชา. นีตตฺเถน ปน ปุญฺญพีชานิ วปนฺตานํ สตฺตานํ มหปฺผล ภาวกรเณน [Pg.122] ขิตฺตํ วุตฺตํ ปุญฺญพีชํ ตายติ รกฺขตีติ เขตฺโต. อถ วา นิพฺพานตฺถิเกหิ ปุญฺญพีชานิ ขิปิยนฺติ วปิยนฺติ เอตฺถาติ เขตฺโต. ธมฺมราชาติ กาตพฺโพ. ปุญฺญานํ เขตฺตํ ปุญฺญกฺเขตฺโต, ธมฺมราชา. ยถา หิ รญฺโญ วา อมจฺจาทีนํ วา สาลีนํ วา ยวานํ วา วิรูหนฏฺฐานํ รญฺโญ วา อมจฺจาทีนํ วา สาลิเขตฺตํ ยวเขตฺตนฺติ วุจฺจติ. เอวํ ธมฺมราชา สพฺพโลกสฺส ปุญฺญมหพฺพลภาวกรเณน ปุญฺญานํ วิรูห นฏฺฐานํ ธมฺมราชํ นิสฺสาย สตฺตโลกสฺส นานาปฺปการหิต สุขสํวตฺตนิกานิ ปุญฺญานิ วิรูหนฺติ, ตสฺมา ธมฺมราชา ปุญฺญกฺเขตฺตนฺติ อภิตฺถวิโตติ วุตฺตํ โหติ. ตํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ.

Patiṭṭhaṃ có nghĩa là chỗ nương tựa, là nền tảng của tất cả chúng sanh ví như hòn đảo lớn. Ý nghĩa là: Nơi quy y, nơi ẩn náu, nơi tối hậu. Đức Pháp Vương là chỗ đứng vững (patiṭṭho) bởi vì chúng sanh đứng vững ở nơi ấy. Căn ṭhā có tiền tố là pati trong ý nghĩa là sự dừng lại của sự đi, tiếp vĩ ngữ là a. Ý nghĩa là: Đức Pháp Vương là chỗ đứng vững, nơi quy y, nơi ẩn náu, nơi tối hậu của chúng sanh là những người mong cầu tất cả sự an lạc, ví như hòn đảo lớn. (Con xin quy y) ngài là chỗ nương tựa ấy. Puññakkhettaṃ có nghĩa là trở thành thửa ruộng cho hạt giống phước của những người mong cầu sự an lạc Nibbāna. Hoặc trở thành thửa ruộng, là nơi gieo vãi hạt giống phước của những người mong cầu phước. Phước (puññaṃ), tức là thiện (kusalaṃ) bởi vì làm cho trong sạch, thanh lọc người tạo ra nó. Căn pu trong ý nghĩa là làm cho trong sạch, tiếp vĩ ngữ là ṇyo. Hoặc phước (puññaṃ), tức là thiện (kusalaṃ) bởi vì làm sanh khởi trạng thái đáng được cúng dường cho người khác, hoặc làm sanh khởi điều được cúng dường luôn luôn. Căn janati có pūjasadda đứng trước, tiếp vĩ ngữ là ṇyo. Sự thành tựu của từ nên được biết theo phương pháp của từ nguyên học. Hoặc phước (puññaṃ), tức là thiện (kusalaṃ) bởi vì làm cho trong sạch, thanh lọc điều bất thiện còn lại. Căn pu trong ý nghĩa là làm cho trong sạch, tiếp vĩ ngữ là ṇyo. Ruộng (khettaṃ), tức là thửa ruộng v.v... bởi vì bảo vệ, gìn giữ hạt giống đã được gieo, đã được vãi. Căn tāyati trong ý nghĩa là bảo vệ có khipasadda đứng trước, tiếp vĩ ngữ là kvi. Ý nghĩa là: Bảo vệ hạt giống bằng cách làm cho có quả lớn đối với những người gieo vãi các hạt giống. Hoặc ruộng (khettaṃ) bởi vì chúng sanh gieo, vãi các hạt giống ở nơi ấy. Căn khipati trong ý nghĩa là gieo vãi hoặc ném, tiếp vĩ ngữ là ta. Ví như thửa ruộng, đức Pháp Vương là thửa ruộng (khetto) như thế ấy. Hơn nữa, theo nghĩa hiển nhiên thì đức Pháp Vương là thửa ruộng (khetto) bởi vì bảo vệ, gìn giữ hạt giống phước đã được gieo, đã được vãi bằng cách làm cho có quả lớn đối với chúng sanh là những người gieo vãi các hạt giống phước. Hoặc đức Pháp Vương là thửa ruộng (khetto) bởi vì các hạt giống phước được gieo, được vãi ở nơi ngài bởi những người mong cầu Nibbāna. Nên hiểu là đức Pháp Vương. Ruộng của các phước là ruộng phước (puññakkhetto), đức Pháp Vương. Quả vậy, ví như nơi tăng trưởng của lúa hoặc lúa mạch của đức vua hoặc của các vị cận thần v.v... được gọi là ruộng lúa hoặc ruộng lúa mạch của đức vua hoặc của các vị cận thần v.v... Cũng thế ấy, đức Pháp Vương là nơi tăng trưởng của các phước đối với toàn thể thế gian bằng cách làm cho phước có quả lớn lao. Nương vào đức Pháp Vương, các phước của thế gian chúng sanh là những điều dẫn đến nhiều loại hạnh phúc và lợi ích khác nhau được tăng trưởng. Do đó, được nói rằng đức Pháp Vương được tán thán là ruộng phước. (Con xin quy y) ngài là ruộng phước ấy.

ปรมสุขทนฺติ อุตฺตมํ นิพฺพานสุขํ ททมานํ. วุตฺตญฺหิ ‘‘นิพฺพานํ ปรมํ สุข’’นฺติ. เอตฺถ จ ปรมสทฺโท อุตฺตมตฺถวาจโก อนิปฺผนฺนปาฏิ ปทิโก. อถ วา ปรํ อติเรกํ อริเยหิ มานิตพฺพนฺติ ปรมํ, นิพฺพานํ. ปรปุพฺพมาธาตุ มาเน อ. ปกาเรน อริเยหิ รมิยติ เอตฺถาติ วา ปรมํ, นิพฺพานํ. ปปุพฺพรมุธาตุ รมเน ณ. อภิธานฏีกายํ ปน ‘‘ปรํ ปจฺจนีกํ มาเรตีติ ปรมํ. ปกฏฺฐภาเว รมตีติ ปรมํ. โณ’’ติ วุตฺตํ. ตสฺส สุขํ ปรมสุขํ. ปรมํ อุตฺตมํ วา สุขํ ปรมสุขํ. ตํ ททาตีติ ปรมสุขโท, ธมฺมราชา. ปรมสุขสทฺทูปปท ทาธาตุ ทาเน กฺวิ. ธมฺมราชา ปน เวเนยฺยสตฺตานํ ธมฺมเทสนาย จ จตุปจฺจยปฺปฏิคฺคหเณน จ นิพฺพานสุขํ เทตีติ วุตฺตํ โหติ. ตํ ปรมสุขทํ. ธมฺมราชนฺติ พุทฺธํ. โส หิ โลกิย โลกุตฺตรธมฺเมหิ เทวมนุสฺสานํ รญฺเชติ โตเสตีติ ธมฺมราชาติ. อถ วา ปารมีธมฺเมเนว พุทฺธตฺตํ ปตฺวา ราชา ชาโตติ ธมฺมราชาติ. ปารมีธมฺเมเนว ชาโต วา ราชาติ ธมฺมราชาติ จ วุจฺจติ. ตํ ธมฺมราชํ อหํ นมามีติ สมฺพนฺโธ.

Paramasukhadanti (có nghĩa là) đang ban cho sự an lạc tối thượng của Niết-bàn. Quả thật, đã được nói rằng: “Niết-bàn là an lạc tối thượng”. Ở đây, từ parama có nghĩa là tối thượng, là một từ không có nguồn gốc rõ ràng. Hoặc là, được các bậc Thánh tôn kính một cách vượt trội, nên gọi là paramaṃ, tức là Niết-bàn. (Từ này được hình thành từ) tiền tố para, căn mā trong nghĩa tôn kính, và hậu tố a. Hoặc là, nơi mà các bậc Thánh hoan hỷ một cách đặc biệt, nên gọi là paramaṃ, tức là Niết-bàn. (Từ này được hình thành từ) tiền tố pa, căn ramu trong nghĩa hoan hỷ, và hậu tố ṇa. Tuy nhiên, trong Abhidhānaṭīkā có nói: “Giết chết kẻ thù, nên gọi là paramaṃ. Hoan hỷ trong trạng thái cao thượng, nên gọi là paramaṃ. (Hậu tố) Ṇo”. Sự an lạc của cái đó (Niết-bàn) là an lạc tối thượng. Hoặc là, an lạc tối thượng là paramasukhaṃ. Vị ban cho sự an lạc ấy là paramasukhado, tức là Pháp vương. (Từ này được hình thành từ) từ paramasukha làm túc từ đứng trước, căn dā trong nghĩa ban cho, và hậu tố kvi. Lại nữa, Pháp vương ban cho chúng sanh cần được giáo hóa sự an lạc của Niết-bàn bằng cách thuyết pháp và bằng cách thọ nhận bốn món vật dụng, điều này đã được nói đến. (Đảnh lễ) vị ban cho sự an lạc tối thượng ấy. Dhammarājanti (Pháp vương) có nghĩa là đức Phật. Quả thật, Ngài làm cho chư thiên và nhân loại hoan hỷ, hài lòng bằng các pháp thế gian và siêu thế, nên gọi là Pháp vương. Hoặc là, Ngài đã đạt đến Phật quả và trở thành vua chỉ bằng pháp ba-la-mật, nên gọi là Pháp vương. Hoặc cũng được gọi là Pháp vương vì Ngài là vị vua được sinh ra chỉ bởi pháp ba-la-mật. (Câu) “Con xin đảnh lễ vị Pháp vương ấy” có sự liên kết (với các từ trước).

อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. โย ธมฺมราชา มุห ปฏิฆาสาทิอุลฺโลลวีจึ โมหโทสตณฺหาทิสงฺขาตํ มหาตรงฺค ขุทฺทกอูมิกํ, สํสาโรฆํ สํสารสงฺขาตํ โอฆํ สมุทฺทชลปฺปวาหํ[Pg.123]. มคฺโคฬุมฺเปน อฏฺฐมคฺคงฺคสงฺขาเตน กุลฺเลน ตริ อตรึ, อภยํ เขมํ, ชาติอาทีนํ อภาวโต นิพฺภยํ วา, ปารปตฺตํ นิพฺพานปารํ ปตฺตํ อธิคตํ, ปชานํ สพฺพ สตฺตานํ, ตาณํ ตายนฏฺเฐน ตาณํ รกฺขณํ. เลณํ นิลียนฏฺเฐน เลณํ นิลียนํ, อสมสรณํ สพฺพสตฺตานํ อสทิสอวสฺสยนํ, เอกติตฺถํ นิพฺพานปารคมนานํ เอกติตฺถ ภูตํ, ปติฏฺฐํ สพฺพสตฺตานํ มหาทีปํ วิย ปติฏฺฐํ อาธารภูตํ, ปุญฺญกฺเขตฺตํ นิพฺพานสุขตฺถิกานํ ปุญฺญพีชสฺส เขตฺตภูตํ, ปุญฺญตฺถิกานํ ปุญฺญพีชสฺส วปนฏฺฐานํ เขตฺตภูตํ วา, ปรมสุขํ อุตฺตมํ นิพฺพานสุขํ ททมานํ, ธมฺมราชํ พุทฺธํ โลกิยโลกุตฺตร ธมฺเมหิ ปชานํ รญฺชาปนํ วา, ปารมีธมฺเมเนว พุทฺธภาวํ ชาตํ พุทฺธํ วา, อหํ ตีหิ ทฺวาเรหิ นมามีติ.

Đây là phần giải thích cấu trúc tóm tắt. Vị Pháp vương nào đã vượt qua dòng bộc lưu luân hồi, tức là dòng chảy của nước biển được gọi là luân hồi, với những con sóng lớn nhỏ được gọi là si, sân, tham v.v., những con sóng dâng trào như sự va chạm của miệng (cá sấu), bằng chiếc bè được gọi là Bát Thánh Đạo; đã đạt đến, đã chứng ngộ bờ kia Niết-bàn, nơi vô úy, an ổn, hoặc không còn sợ hãi do không còn sanh v.v.; là nơi nương tựa, là sự bảo hộ theo nghĩa che chở của chúng sanh, của tất cả chúng sanh; là nơi ẩn náu, là nơi trú ẩn theo nghĩa ẩn mình; là nơi quy y vô song, là nơi nương tựa không gì sánh bằng của tất cả chúng sanh; là bến đỗ duy nhất, là nơi trở thành bến đỗ duy nhất cho những ai đi đến bờ kia Niết-bàn; là nơi vững chắc, là nơi nương tựa cho tất cả chúng sanh như một hòn đảo lớn; là ruộng phước, là nơi trở thành thửa ruộng cho hạt giống phước báu của những người mong cầu an lạc Niết-bàn, hoặc là nơi trở thành thửa ruộng, nơi gieo trồng hạt giống phước báu cho những người mong cầu phước báu; đang ban cho sự an lạc tối thượng, sự an lạc của Niết-bàn; (con xin đảnh lễ) vị Pháp vương, đức Phật, người làm cho chúng sanh hoan hỷ bằng các pháp thế gian và siêu thế, hoặc (đảnh lễ) đức Phật, người đã thành Phật chỉ bằng pháp ba-la-mật, con xin đảnh lễ bằng ba cửa (thân, khẩu, ý).

อฏฺฐารสมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

Phần giải thích kệ đảnh lễ thứ mười tám đã hoàn tất.

๑๙.

19.

กณฺฑมฺพํมูเล ปรหิตกโร โย มุนินฺโท นิสินฺโน;

อจฺเฉรํ สีฆํ นยนสุภคํ อากุลณฺณคฺคิชาลํ;

ทุชฺชาลทฺธํสํ มุนิภิชหิตํ ปาฏิเหรํ อกาสิ;

วนฺเท ตํ เสฏฺฐํ ปรมรติชํ อิทฺธิธมฺเมหุเปตํ.

Vị Thánh vương nào, người làm lợi ích cho kẻ khác, đã ngự ngồi dưới cội cây Kaṇḍamba; đã thực hiện thần thông kỳ diệu, nhanh chóng, đẹp mắt, với mạng lưới lửa và nước xen kẽ, phá tan tà kiến của ngoại đạo, được các bậc Thánh tán thán; con xin đảnh lễ bậc Tối thượng ấy, người đã thành tựu các pháp thần thông, người tạo ra sự hoan hỷ tột cùng.

๑๙. เอวํ อฏฺฐารสมคาถาย ธมฺมราชํ วนฺทิตฺวา อิทานิ สาวตฺถิยํ กณฺฑมฺพมูเล อิทฺธิปาฏิเหราทีหิ คุเณหิ มุนินฺทสฺส โถเมตฺวา วนฺทิตุกาโม กณฺฑมฺพํมูเลตฺยาทิ คาถมาห. อยํ ปน มตนยยยคเณหิ จ ปญฺจ ยติ ฉยติ สตฺตย ตีหิ จ รจิตตฺตา อฏฺฐารสกฺขเรหิ ยุตฺตา กุสุมิตลตา เวลฺลิตาคาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ วุตฺโตทเย ‘‘โม โต โน โย ยา กุสุมิตลตา เวลฺลิตากฺขุตฺวิสีหี’’ติ. อยํ ปเนตฺถ โยชนา. ยสฺสํ ปฏิปาทํ อกฺขุตฺวิสีหิ ปญฺจยติ ฉยติ สตฺตยตีหิ โมคโณ จ โตคโณ จ โนคโณ จ โยคโณ จ ยา ยคณทฺวยญฺจ เจ ยุตฺตา[Pg.124], สา คาถา กุสุมิตลตา เวลฺลิตา กุสุมิตลตา เวลฺลิตา คาถา นามาติ. เอตฺถ จ อกฺขสทฺทสฺส ปญฺจินฺทฺริยวาจกตฺตา อกฺขสทฺโท ปญฺจสงฺขฺยาวาจโกติ เวทิตพฺโพ. อุตูนํ เหมนฺตสิสีรวสฺสนฺตคิมฺหวสฺสานสรทวเสน ฉพฺพิธตฺตา อุตุสทฺโท ฉสงฺขฺยาวาจโกติ. อิสิสทฺโท วิปสฺสีอาทีนํ พุทฺธานํ สตฺตวิธตฺตา สตฺตสงฺขฺยาวาจโกติ เวทิตพฺโพติ.

19. Sau khi đã đảnh lễ Pháp vương bằng kệ thứ mười tám như vậy, bây giờ, với mong muốn tán thán và đảnh lễ đức Thánh vương bằng những phẩm chất như thần thông v.v. tại cội cây Kaṇḍamba ở Sāvatthī, (tác giả) đã nói lên bài kệ bắt đầu bằng 'Kaṇḍambaṃmūle'. Lại nữa, bài kệ này nên được hiểu là thể kệ Kusumitalatāvellitā, có mười tám âm tiết, được sáng tác với các gana ma, ta, na, ya, và một cặp ya, cùng với các điểm ngắt ở âm tiết thứ năm, thứ sáu và thứ bảy. Quả thật, đã được nói trong Vuttodaya: 'Kusumitalatāvellitā (có các gana) ma, ta, na, ya, và ya, với các điểm ngắt ở akkha, utu, và isi'. Đây là phần giải thích cấu trúc. Trong mỗi câu kệ nào có các gana ma, ta, na, ya và một cặp gana ya, cùng với các điểm ngắt ở âm tiết thứ năm, thứ sáu và thứ bảy, được gọi là akkha, utu, isi, thì kệ đó được gọi là kệ Kusumitalatāvellitā. Ở đây, nên hiểu rằng từ 'akkha' là từ chỉ số năm vì từ 'akkha' có nghĩa là năm giác quan. Từ 'utu' là từ chỉ số sáu vì có sáu mùa, tức là mùa đông, mùa lạnh, mùa xuân, mùa hè, mùa mưa và mùa thu. Nên biết rằng từ 'isi' là từ chỉ số bảy vì có bảy vị Phật như Vipassī v.v.

ตตฺถ ปน ปรหิตกโร โย มุนินฺโท กณฺฑมฺพมูเล นิสินฺโน ปาฏิเหรํ สีฆํ อกาสิ, ตํ มุนินฺทํ อหํ วนฺเท วนฺทามีติ สมฺพนฺโธ. อตฺถกฺกเมน ปเนตฺถ วณฺณยิสฺสามิ. ปรหิตกโรติ อตฺตนา ปเรสํ สพฺพสตฺตานํ หิตํ อตฺถํ กโรนฺโต. หิโนติ วฑฺฒติ สุขํ เอเตนาติ หิตํ, อตฺถํ ปโยชนํ วา. หิธาตุ วฑฺฒเน ต. ตํสมงฺคิโน โลกิยโลกุตฺตรสุขํ วฑฺฒตีติ อตฺโถ. ปเรสํ หิตํ ปรหิตํ, ตํ กโรตีติ ปรหิตกโร, มุนินฺโท. โส หิ ทีปงฺกรสฺส ภควโต ปาทมูเล ลทฺธพฺยากรณโต ปฏฺฐาย อตฺตโน สุขํ ปชหนฺโต สตฺตโลกสฺส หิตสุขตฺถาย กปฺปสต สหสฺสาธิกานิ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ สมตึสปารมิโย ปญฺจมหาปริจฺจาเค จ กโรนฺโต สพฺพญฺญุพุทฺธภาวํ ปตฺตกาเล จ ปญฺจจตฺตาลีสวสฺสานิ ธมฺม เทสนาย สตฺตโลกสฺส โลกิยโลกุตฺตรหิต สุขํ กโรตีติ ปรหิตกโรติ โถเมติ. โยติ โย ยาทิโส. มุนินฺโทติ พุทฺโธ. โส หิ อคาริย มุนิ, อนคาริยมุนิ, เสกฺขมุนิ, อเสกฺขมุนิ, ปจฺเจกมุนิวเสน ปญฺจนฺนํ มุนีนํ อินฺโทติ มุนินฺโทติ วุจฺจติ. กณฺฑมฺพมูเลติ เอตฺถ กณฺฑอมฺพมูเลติ ปทจฺเฉโท. ฉนฺทานุรกฺขณตฺถํ พินฺทาคโม. กณฺฑนามิเกน ปเสนทีโกสลรญฺโญ อุยฺยานปาเลน โรปิตสฺส เสตมฺพรุกฺขสฺส สมีเปติ อตฺโถ. เอตฺถ จ กณฺฑนฺติ ตสฺเสว นามํ. อถ วา กํ วุจฺจติ สุขํ, ตํ เฑติ คจฺฉติ [Pg.125] ปาปุณาตีติ กณฺโฑ, อุยฺยานปาโล. กํสทฺทูปปทฑิ ธาตุ คติยํ ณ. กํ วุจฺจติ วา อุทกํ, ตํ รุกฺเขสุ สิญฺจนํ ฏินาติ ชานาตีติ กณฺโฑ, อุยฺยานปาโล อุยฺยาน นายโก วา. ผลกาเมหิ ชเนหิ อมิยติ คมิยตีติ อมฺโพ, เสตมฺพรุกฺโข. อมธาตุ คติยํ โพ. กณฺฑนามิเกน อุยฺยานปาเลน โรปิโต อมฺโพ กณฺฑมฺโพ, ตสฺส มูลํ สมีปนฺติ กณฺฑมฺพมูลํ, ตสฺมึ กณฺฑมฺพมูเล.

Trong câu kệ ấy, bậc Mâu-ni vương nào là người thực hành lợi ích cho chúng sanh, đã ngự tại gốc cây xoài Kaṇḍa và đã nhanh chóng thực hiện phép thần thông, tôi xin đảnh lễ bậc Mâu-ni vương ấy. Đây là sự liên kết (của câu kệ). Ở đây, tôi sẽ giải thích theo thứ tự ý nghĩa. Parahitakaro (người thực hành lợi ích cho chúng sanh) có nghĩa là người tự mình làm lợi ích và hạnh phúc cho các chúng sanh khác. Hita (lợi ích) là do từ đó mà hạnh phúc được tăng trưởng (hinoti vaḍḍhati sukhaṃ etena), hoặc là mục đích (atthaṃ), là sở dụng (payojanaṃ). Căn hi có nghĩa là tăng trưởng, đi với tiếp vị ngữ ta. Nghĩa là hạnh phúc thế gian và siêu thế của người có được điều đó sẽ tăng trưởng. Lợi ích cho chúng sanh khác là parahitaṃ, người làm điều đó là parahitakaro, tức là bậc Mâu-ni vương. Vị ấy, kể từ khi nhận được lời thọ ký dưới chân đức Phật Dīpaṅkara, đã từ bỏ hạnh phúc của chính mình, vì lợi ích và hạnh phúc của thế giới chúng sanh mà thực hành ba mươi ba-la-mật trong bốn a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp, cùng năm đại thí xả. Và khi đã đạt đến quả vị Toàn Giác, trong bốn mươi lăm năm, Ngài đã thuyết pháp làm lợi ích và hạnh phúc thế gian và siêu thế cho thế giới chúng sanh. Do đó, Ngài được tán thán là parahitakaro. Yo có nghĩa là vị nào, người như thế nào. Munindo là đức Phật. Vị ấy được gọi là Munindo vì là vua (indo) của năm loại bậc mâu-ni: mâu-ni tại gia, mâu-ni xuất gia, mâu-ni hữu học, mâu-ni vô học, và mâu-ni độc giác. Trong từ Kaṇḍambamūle, sự phân chia từ là kaṇḍa-amba-mūle. Bindāgamo (sự thêm vào của bindu) là để giữ gìn vần điệu. Nghĩa là gần gốc cây xoài trắng (setambarukkha) do người làm vườn của vua Pasenadi nước Kosala tên là Kaṇḍa trồng. Ở đây, Kaṇḍa là tên của người ấy. Hoặc là, kaṃ được gọi là hạnh phúc, người đi đến (ḍeti, gacchati), đạt được (pāpuṇāti) điều đó là kaṇḍo, tức người làm vườn. Từ kaṃ đứng trước, căn ḍi có nghĩa là đi, đi với tiếp vị ngữ ṇa. Hoặc kaṃ được gọi là nước, người biết (ṭināti, jānāti) việc tưới nước (siñcanaṃ) cho cây là kaṇḍo, người làm vườn hoặc người quản lý vườn. Cây được những người mong muốn quả tìm đến (amiyati, gamiyati) là ambo, cây xoài trắng. Căn am có nghĩa là đi, đi với tiếp vị ngữ bo. Cây xoài do người làm vườn tên Kaṇḍa trồng là kaṇḍambo, gốc của nó (tassa mūlaṃ) tức là gần (samīpaṃ) là kaṇḍambamūlaṃ, tại gốc cây xoài Kaṇḍa ấy (tasmiṃ kaṇḍambamūle).

นิสินฺโนติ วสมาโน. วิมฺหาปนิยฏฺเฐน อจฺเฉรํ. อยญฺหิ อจฺเฉรสทฺโท วิมฺหยตฺถวาจโก อนิปฺผนฺนปาฏิ ปทิโก. อถ วา อาภุโส วิมฺหโย จรติ ปวตฺตตีติ อจฺเฉรํ, ปาฏิเหรํ. อาปุพฺพ จรธาตุ คติยํ อ. จรธาตุสฺสจฺเฉราเทโส. อาการสฺส รสฺโส. อนฺธสฺส ปพฺพตาโรหนํ วิย นิจฺจํ น จรติ น ปวตฺตตีติ อจฺเฉรํ, ปาฏิเหรํ. นปุพฺพ จรธาตุ คติยํ อ. ยถา หิ อนฺธสฺส ปพฺพาตาโรหนํ นิจฺจํ น โหติ, กทาจิเยว โหติ, เอวเมว ภควโต ปาฏิหาริยํ นิจฺจํ น โหติ, กทาจิเยว โหติ. ตสฺมา ตํ อจฺเฉรนฺติ วุจฺจติ. เตน วุตฺตํ เนตฺติอฏฺฐกถายํ ‘‘ยํ อภิณฺหํ น ปวตฺตติ, ตํ อจฺฉริย’’นฺติ. อถ วา อจฺฉรํ ปหริตุํ โยคฺคนฺติ อจฺฉริยํ. โยคฺคตทฺธิเต ณิยปจฺจโย. อจฺฉริยนฺติ หิ วตฺตพฺเพ ฉนฺทานุรกฺขณตฺถํ อิยสทฺทโลเปน อจฺเฉรนฺติ วุตฺตํ. วุตฺตญฺเหตํ สีลกฺขนฺธวคฺคฏฺฐกถายํ ‘‘อนฺธสฺส ปพฺพตาโรหนํ วิย นิจฺจํ น โหตีติ อจฺฉริยํ. อยํ ตาว สทฺทนโย. อยํ ปน อฏฺฐกถานโย, อจฺฉราโยคฺคนฺติ อจฺฉริยํ, อจฺฉรํ ปหริตุํ ยุตฺตนฺติ อตฺโถ’’ติ. นยนสุภคนฺติ เทวมนุสฺสานํ ปสาทจกฺขุสฺส โสภนปตฺตํ. สมวิสมํ ทสฺเสนฺตํ อตฺตภาวํ เนตีติ นยนํ, ปสาทจกฺขุ. นีธาตุ นเย ยุ. ตสฺส สุภํ โสภนํ คจฺฉตีติ นยนสุภคํ, ปาฏิเหรํ. นยนสุภ สทฺทูปปทคมุธาตุ คติยํ กฺวิ. ตํ นยนสุภคํ.

Nisinno có nghĩa là đang trú ngụ. Accheraṃ (kỳ diệu) có nghĩa là đáng kinh ngạc. Từ acchera này biểu thị ý nghĩa kinh ngạc, là một danh từ gốc không phái sinh. Hoặc là, sự kinh ngạc to lớn diễn ra (carati, pavattati) nên gọi là accheraṃ, tức là phép thần thông. Từ ā đứng trước, căn car có nghĩa là đi, đi với tiếp vị ngữ a. Căn car được biến thành acchera. Nguyên âm dài ā được rút ngắn. Giống như việc người mù leo núi, không thường xuyên diễn ra (niccaṃ na carati, na pavattati) nên gọi là accheraṃ, tức là phép thần thông. Từ na đứng trước, căn car có nghĩa là đi, đi với tiếp vị ngữ a. Ví như việc người mù leo núi không phải lúc nào cũng xảy ra, chỉ thỉnh thoảng mới xảy ra, cũng vậy, phép thần thông của đức Thế Tôn không phải lúc nào cũng xảy ra, chỉ thỉnh thoảng mới xảy ra. Vì vậy, nó được gọi là accheraṃ. Do đó, trong Nettiaṭṭhakathā có nói: ‘Điều gì không thường xuyên diễn ra, điều đó là kỳ diệu (acchariyaṃ)’. Hoặc là, thích hợp để búng ngón tay (tán thưởng) (accharaṃ paharituṃ yoggaṃ) nên gọi là acchariyaṃ. Tiếp vị ngữ ṇiya trong taddhita (biến tố) có nghĩa là thích hợp. Đáng lẽ phải nói là acchariyaṃ, nhưng để giữ gìn vần điệu, từ iya bị lược bỏ và nói là accheraṃ. Điều này đã được nói trong Sīlakkhandhavaggaṭṭhakathā: ‘Giống như việc người mù leo núi, không phải lúc nào cũng xảy ra, nên gọi là acchariyaṃ. Đây là cách giải thích theo ngữ pháp. Còn đây là cách giải thích theo chú giải: accharāyoggaṃ là acchariyaṃ, nghĩa là thích hợp để búng ngón tay (tán thưởng)’. Nayanasubhagaṃ (đẹp mắt) có nghĩa là đạt đến sự tốt đẹp cho tịnh nhãn của chư thiên và loài người. Cái dẫn dắt (neti) thân thể, chỉ ra chỗ bằng phẳng và không bằng phẳng, là nayanaṃ, tức là tịnh nhãn. Căn nī có nghĩa là dẫn dắt, đi với tiếp vị ngữ yu. Cái đi đến (gacchati) sự tốt đẹp (subhaṃ, sobhanaṃ) của con mắt ấy là nayanasubhagaṃ, tức là phép thần thông. Từ nayanasubha đứng trước, căn gam có nghĩa là đi, đi với tiếp vị ngữ kvi. (Phép thần thông) đẹp mắt ấy.

อากุลณฺณคฺคิชาลนฺติ [Pg.126] เอตฺถ อากุลอณฺณอคฺคิชาลนฺติ ปทจฺเฉโท. ปริกิณฺณ อุทกธาร อคฺคิสิขาวนฺตํ. อถ วา ปริสมนฺตโต กุลํ ปกิณฺณํ อญฺญมญฺญมิสฺสกํ ยมกํ ยมกํ อุทกชาลอคฺคิชาลวนฺตนฺติ อตฺโถ. อาภุโส กุลติ อุทกคฺคิชาลํ อญฺญมญฺญมิสฺสกํ กโรตีติ อากุลํ, อุทกคฺคิชาลํ. อาปุพฺพกุลธาตุ กรเณ อ. อาภุสํ กุลติ พนฺธติ อญฺญมญฺญนฺติ วา อากุลํ. อถ วา อาสมนฺตโต กุลติ ยมกํ ยมกํ อุทกคฺคิชาลํ ปวตฺตตีติ อากุลํ, อุทกคฺคิชาลํ. อุทกชาลํ อคฺคิชาเลน อคฺคิชาลญฺจ อุทกชาเลน สมฺมิสฺโส โหตีติ อตฺโถ. อนนฺติ ชีวนฺติ เอเตน สตฺตาติ อณฺณํ, อุทกํ. อนธาตุ ชีวายํ อ. นสฺส โณ. ตสฺส ทฺวิตฺตํ. ทฺวิภาโว วา. อถ วา อรติ คจฺฉติ ตํ ตํ ฐานนฺติ อณฺณํ. อรธาตุ คติมฺหิโต. ตสฺส อนฺนาเทโส, ธาตฺวนฺตโลโป, นฺนสฺส ณฺณตฺตํ. อณฺณสฺส ธารํ อณฺณํ. อุตฺตรปทโลเปน. กุฏิลภาเวน อชติ คจฺฉตีติ อคฺคิ, อชธาตุ คติยํ อิ. ชสฺส คฺโค. ชลติ ทิพฺพตีติ ชาลํ, สิขํ. ชลธาตุ ทิตฺติยํ ณ. อคฺคิโน ชาลํ อคฺคิชาลํ. อณฺณญฺจ อคฺคิชาลญฺจ อณฺณคฺคิชาลํ, อากุลํ ปริกิณฺณํ อณฺณคฺคิชาลํ อสฺสาติ อากุลณฺณคฺคิชาลํ, ยมก ปาฏิเหรํ ลพฺภติ. ตํ อากุลณฺณคฺคิชาลํ.

Trong từ Ākulaṇṇaggijālanti, sự phân chia từ là ākula-aṇṇa-aggi-jālaṃ. Có nghĩa là có dòng nước và ngọn lửa lan tỏa. Hoặc có nghĩa là có mạng lưới nước và mạng lưới lửa từng cặp từng cặp trộn lẫn vào nhau, lan tỏa khắp nơi. Cái làm cho (karoti) mạng lưới nước và lửa trộn lẫn (aññamaññamissakaṃ) với nhau một cách rộng khắp (ābhuso) là ākulaṃ, tức là mạng lưới nước và lửa. Từ ā đứng trước, căn kul có nghĩa là làm, đi với tiếp vị ngữ a. Hoặc cái kết lại (kulati, bandhati) với nhau một cách rộng khắp là ākulaṃ. Hoặc là, mạng lưới nước và lửa từng cặp từng cặp diễn ra (kulati, pavattati) khắp nơi (āsamantato) là ākulaṃ, tức là mạng lưới nước và lửa. Nghĩa là mạng lưới nước trộn lẫn với mạng lưới lửa, và mạng lưới lửa trộn lẫn với mạng lưới nước. Chúng sanh sống (ananti, jīvanti) nhờ vào đó (etena) nên gọi là aṇṇaṃ, tức là nước. Căn an có nghĩa là sống, đi với tiếp vị ngữ a. n biến thành ṇ. Nó được nhân đôi. Hoặc là sự nhân đôi. Hoặc là, nó đi (arati, gacchati) đến nơi này nơi kia nên gọi là aṇṇaṃ. Căn ar có nghĩa là đi. Nó được biến thành anna, âm cuối của căn bị lược bỏ, nn biến thành ṇṇ. Dòng nước (aṇṇassa dhāraṃ) là aṇṇaṃ, do lược bỏ từ sau. Cái đi (ajati, gacchati) một cách quanh co (kuṭilabhāvena) là aggi (lửa). Căn aj có nghĩa là đi, đi với tiếp vị ngữ i. j biến thành gg. Cái cháy sáng (jalati, dibbati) là jālaṃ, tức là ngọn lửa (sikhaṃ). Căn jal có nghĩa là sáng, đi với tiếp vị ngữ ṇa. Mạng lưới của lửa là aggijālaṃ. Nước và mạng lưới lửa là aṇṇaggijālaṃ. Phép thần thông song hành (yamaka pāṭiheraṃ) có mạng lưới nước và lửa lan tỏa (ākulaṃ, parikiṇṇaṃ) nên được gọi là ākulaṇṇaggijālaṃ. (Phép thần thông) có mạng lưới nước và lửa lan tỏa ấy.

ทุชฺชาลทฺธํสนฺติ ทุฏฺฐุ ทิฏฺฐิวาทสงฺขาตชาลํ วิทฺธํสิตํ. ทุฏฺฐุ ชลติ พนฺธติ สํสารวฏฺเฏติ ทุชฺชาลํ, ทิฏฺฐิวาทชาลํ. ติตฺถิย วาโท หิ นตฺถิ ทินฺนนฺติอาทินยปวตฺโต สํสารโต นิสฺสริตุมปฺปทานวเสน ชาลสทิสตฺตา ทุชฺชาลนฺติ อตฺโถ. ทุปุพฺพ ชลธาตุ พนฺธเน โณ. ตํ ธํสติ วิทฺธํสตีติ ทุชฺชาลทฺธํสํ, ยมกปาฏิหาริยํ. มุนิภิชหิตนฺติ มุนิภิ อชหิตนฺติ ปทจฺเฉโท. ตตฺถ มุนิภีติ สพฺพสมฺมาสมฺพุทฺเธหิ. เต หิ โมนํ วุจฺจติ สพฺพญฺญุตญาณํ, ตํ เอเตสํ อตฺถีติ มุนีติ วุจฺจนฺติ. กายโมเนยฺย วจีโมเนยฺย มโนโมเนยฺยํ เอเตสํ อตฺถีติ วา [Pg.127] มุนิ. อสฺสตฺถิตทฺธิเต ณีปจฺจโย. อถ วา อิธโลก ปรโลกํ อตฺตหิต ปรหิตํ หิตาหิตญฺจ มุนนฺติ ชานนฺตีติ มุนีติ วุจฺจนฺติ. เตหิ มุนีภิ.

Dujjāladdhaṃsanti có nghĩa là đã phá tan tấm lưới được gọi là tà kiến một cách tệ hại. Dujjālaṃ có nghĩa là tấm lưới tà kiến, bởi vì nó thiêu đốt, trói buộc một cách tệ hại trong vòng luân hồi. Thật vậy, tà thuyết của ngoại đạo được tiến hành theo phương thức “không có quả báo của sự bố thí” v.v… là tương tự như tấm lưới do bởi không có sự trao cho (cơ hội) để thoát ra khỏi vòng luân hồi, vì thế có nghĩa là dujjālaṃ. (Từ dujjālaṃ được hình thành bởi) tiếp đầu ngữ du và căn jala trong ý nghĩa trói buộc, cùng với tiếp vị ngữ ṇa. Yamakapāṭihāriyaṃ (phép song thông thần biến) là dujjāladdhaṃsaṃ bởi vì phá tan, phá hủy tấm lưới ấy. Munibhijahitanti có sự phân chia từ là munibhi ajahitanti. Ở đây, munibhīti có nghĩa là bởi các bậc Toàn Giác Chánh Đẳng Giác. Thật vậy, các Ngài được gọi là muni (bậc Mâu-ni) bởi vì trí tuệ Toàn Giác được gọi là monaṃ (sự trầm lặng) này là có ở các Ngài. Hoặc, các Ngài là muni bởi vì sự trầm lặng về thân, sự trầm lặng về lời nói, sự trầm lặng về ý này là có ở các Ngài. (Trong từ muni) có tiếp vị ngữ ṇī trong ý nghĩa sở hữu cách. Hoặc nữa, các Ngài được gọi là muni bởi vì các Ngài biết rõ, nhận biết thế gian này và thế gian khác, sự lợi ích cho mình và sự lợi ích cho người khác, điều lợi ích và điều không lợi ích. Tehi munībhi có nghĩa là bởi các bậc Mâu-ni ấy.

อชหิตนฺติ อวิชหิตํ อปริจฺจตฺตํ วา, หาตพฺพํ จชิตพฺพนฺติ ชหิตํ. หาธาตุ จาเค ต. น ชหิตํ อชหิตํ, ปาฏิเหรํ. ตํ อชหิตํ. ภควโต หิ สาวตฺถินครสฺส ทกฺขิณทฺวาเร กณฺฑมฺพรุกฺขมูเล กตํ ปาฏิหาริยญฺจ ภควา ปน ตสฺมึ ปาฏิหาริยาวสาเน ตาวตึสปุรํ คโต, ตสฺมึ ปาริฉตฺตกมูลมฺหิ ปณฺฑุกมฺพลนามเก สิลาสเน สนฺนิสินฺโน เทวานํ อภิธมฺมกถาย เทสนา จ สพฺพสมฺมาสมฺพุทฺเธหิ อวิชหิตา ธมฺมตาเยว โหตีติ วุตฺตํ โหติ. พุทฺธวํสฏฺฐกถายญฺหิ สมตึสธมฺมตาปกาสเน สาวตฺถิ นครทฺวาเร ยมกปาฏิหาริยกรณํ. ตาวตึเส ภวเน อภิธมฺมเทสนาติ ธมฺมตาภาเวน วุตฺตํ. ตสฺมา ปาฏิเหรํ มุนีภิชหิตนฺติ โถเมติ.

Ajahitanti có nghĩa là đã không từ bỏ hoặc đã không xả ly. Jahitaṃ có nghĩa là nên từ bỏ, nên xả ly. (Từ jahitaṃ được hình thành bởi) căn hā trong ý nghĩa từ bỏ, cùng với tiếp vị ngữ ta. Ajahitaṃ là na jahitaṃ (không từ bỏ). Pāṭiheraṃ (phép thần thông) ấy là ajahitaṃ (không bị từ bỏ). Thật vậy, phép thần thông đã được đức Thế Tôn thực hiện ở tại cổng phía nam của thành Sāvatthī, nơi cội cây xoài Kaṇḍamba, và sau khi kết thúc phép thần thông ấy, đức Phật đã đi đến cung trời Tāvatiṃsa, đã ngự trên tảng đá tên là Paṇḍukambala nơi cội cây Pārichattaka, và sự thuyết giảng về Thắng Pháp cho chư Thiên là điều đã không bị từ bỏ bởi các bậc Toàn Giác Chánh Đẳng Giác, chính là định pháp, điều này được nói đến. Thật vậy, trong Chú giải Buddhavaṃsa, khi trình bày về ba mươi định pháp, việc thực hiện phép song thông thần biến ở tại cổng thành Sāvatthī và việc thuyết giảng Thắng Pháp ở tại cung trời Tāvatiṃsa đã được nói đến với ý nghĩa là định pháp. Vì thế, vị ấy tán dương phép thần thông rằng: “munībhijahitaṃ.”

ปาฏิเหรนฺติ ปจฺจนีกปฏิหรณวเสน ปาฏิหาริยํ, ปฏิปกฺเข ติตฺถิเย มทฺทิตฺวา หิโนติ ปวตฺตตีติ ปาฏิเหรํ. ปฏิปุพฺพหิธาตุ คติยํ โณ. หิสฺส เหรณิเทโส. อถ วา ภควโต จ สาสนสฺส จ ปฏิปกฺเข ติตฺถิเย หรติ อปเนตีติ ปาฏิเหรํ, อิทฺธิวิธญาณํ. ปฏิปุพฺพหรธาตุ อปนยเน โณ. ปฏิหรติ อปเนติ สตฺตานํ ทิฏฺฐิมาโนปคตานิ จิตฺตานีติ วา ปาฏิเหรํ. อปฺปสนฺนานํ ปสาทํ อาหรตีติ วา ปาฏิเหรํ. สมาหิเต จิตฺเต วิคตูปกฺกิเลเส กตกิจฺเจน ปฏิปจฺฉา หริตพฺพํ ปวตฺเตตพฺพนฺติ วา ปาฏิเหรํ. ปฏีติ หิ อยํสทฺโท ปจฺฉาติ เอตสฺส อตฺถํ โพเธติ. ตสฺมึ ปฏิปวิฏฺฐมฺหิ อญฺโญ อาคจฺฉิ พฺราหฺมโณติอาทีสุ วิย. อถ วา ปฏิปุนปฺปุนํ อุทกคฺคิชาลํ อพฺโพจฺฉินฺนํ ยมกํ ยมกํ หุตฺวา หรติ ปวตฺตตีติ ปาฏิเหรํ, ยมกปาฏิหาริยํ. ตญฺจ ปน อิทฺธิปาฏิหาริย, อาเทสนาปาฏิหาริย, อนุสา สนี [Pg.128] ปาฏิหาริยวเสน ติวิธํ โหติ. เตสุ ปน อิธ อิทฺธิปาฏิหาริยํ อธิปฺเปตนฺติ. สีฆนฺติ ขิปฺปํ อาสุํ ลหุํ วา. ตํ ปน อกาสีติปเท กฺริยาวิเสสนํ. เสติ ลหุ หุตฺวา ปวตฺตตีติ สีฆํ. สิธาตุ คติมฺหิ ฆปจฺจโย. ทีโฆ. อกาสีติ อกริ.

Pāṭiheranti: Pāṭihāriyaṃ là do bởi sự loại trừ điều đối nghịch. Pāṭiheraṃ là bởi vì sau khi nhiếp phục các ngoại đạo đối nghịch, nó được tiến hành, được diễn ra. (Từ pāṭiheraṃ được hình thành bởi) tiếp đầu ngữ paṭi và căn hi trong ý nghĩa đi đến, cùng với tiếp vị ngữ ṇa. Có sự thay thế hera cho hi. Hoặc nữa, pāṭiheraṃ là trí tuệ về các loại thần thông, bởi vì nó loại trừ, dẹp bỏ các ngoại đạo đối nghịch với đức Thế Tôn và giáo pháp. (Từ pāṭiheraṃ được hình thành bởi) tiếp đầu ngữ paṭi và căn har trong ý nghĩa dẹp bỏ, cùng với tiếp vị ngữ ṇa. Hoặc, pāṭiheraṃ là bởi vì nó loại trừ, dẹp bỏ các tâm của chúng sanh đã bị tà kiến và mạn chi phối. Hoặc, pāṭiheraṃ là bởi vì nó mang lại đức tin cho những người không có đức tin. Hoặc, pāṭiheraṃ là bởi vì nó nên được mang đến, nên được thực hiện sau đó bởi vị đã làm xong phận sự, với tâm đã được định tĩnh, đã không còn các tùy phiền não. Thật vậy, từ paṭi này chỉ dạy ý nghĩa của từ pacchā (sau đó), giống như trong câu: “Tasmiṃ paṭipaviṭṭhamhi añño āgacchi brāhmaṇo” v.v… Hoặc nữa, yamakapāṭihāriyaṃ (phép song thông thần biến) là pāṭiheraṃ bởi vì nó mang đến, nó thực hiện tấm lưới nước và lửa một cách liên tục, không bị gián đoạn, từng cặp từng cặp. Và điều ấy có ba loại theo phương diện: iddhipāṭihāriya (thần thông biến hóa), ādesanāpāṭihāriya (tha tâm thần thông), và anusāsanīpāṭihāriya (giáo hóa thần thông). Tuy nhiên, ở đây iddhipāṭihāriya được chủ trương. Sīghanti có nghĩa là nhanh chóng, mau lẹ, hoặc nhẹ nhàng. Và từ ấy là trạng từ của động từ akāsi. Sīghaṃ là bởi vì nó tiến hành một cách nhẹ nhàng. (Từ sīghaṃ được hình thành bởi) căn si trong ý nghĩa đi đến, cùng với tiếp vị ngữ gha. (Nguyên âm) được trường hóa. Akāsīti có nghĩa là akari (đã làm).

เอตฺถ จ ปาฏิหาริยเมวํ เวทิตพฺพํ. ภควา หิ อภิสมฺโพธิโต สตฺตเม สํวจฺฉเร สาวตฺถินครสฺส ทกฺขิณทฺวาเร กณฺฑมฺพรุกฺขมูเล เทวานมินฺเทน สกฺเกน อาณาปิเตน วิสุกมฺมเทวปุตฺเตน นิมฺมิเต ทฺวาทสโยชเน รตน มณฺฑเป ภควตา นิมฺมิเต โยชนปฺปมาเณ รตนปลฺลงฺเก รตนจงฺกเม จ นิสีทิตฺวา ติโยชนิเก ทิพฺพเสตจฺฉตฺเต ธารยมาเน สมนฺตโต ทฺวาทสโยชนาย ปริสาย อตฺถาทานปริทีปนํ ติตฺถิยมทฺทนํ อุปริมกายโต อคฺคิกฺขนฺโธ ปวตฺตติ, เหฏฺฐิมกายโต อุทกธารา ปวตฺตติ, เหฏฺฐิมกายโต อคฺคิกฺขนฺโธ, อุปริมกายโต อุทกธารา. ปุรตฺถิมกายโต อคฺคิกฺขนฺโธ, ปจฺฉิมกายโต อุทกธารา. ปจฺฉิมกายโต อคฺคิกฺขนฺโธ, ปุรตฺถิมกายโต อุทกธารา, ทกฺขิณอกฺขิโต อคฺคิกฺขนฺโธ, วามอกฺขิโต อุทกธารา. วามอกฺขิโต อคฺคิกฺขนฺโธ, ทกฺขิณอกฺขิโต อุทกธารา. ทกฺขิณกณฺณโสตโต อคฺคิกฺขนฺโธ, วามกณฺณโสตโต อุทกธารา. วามกณฺณโสตโต อคฺคิกฺขนฺโธ, ทกฺขิณกณฺณโสตโต อุทกธารา. ทกฺขิณ นาสิกาโสตโต อคฺคิกฺขนฺโธ, วามนาสิกาโส ตโต อุทกธารา. วามนาสิกาโสตโต อคฺคิกฺขนฺโธ, ทกฺขิณนาสิกาโสตโต อุทกธารา. ทกฺขิณอํสกูฏโต อคฺคิกฺขนฺโธ, วามอํสกูฏโต อุทกธารา. วามอํสกูฏโต อคฺคิกฺขนฺโธ, ทกฺขิณอํสกูฏโต อุทกธารา. ทกฺขิณหตฺถโต อคฺคิกฺขนฺโธ, วามหตฺถโต อุทกธารา. วามหตฺถโต อคฺคิกฺขนฺโธ, ทกฺขิณหตฺถโต อุทกธารา. ทกฺขิณปสฺสโต [Pg.129] อคฺคิกฺขนฺโธ, วามปสฺสโต อุทกธารา. วามปสฺสโต อคฺคิกฺขนฺโธ, ทกฺขิณปสฺสโต อุทกธารา. ทกฺขิณปาทโต อคฺคิกฺขนฺโธ, วามปาทโต อุทกธารา. วามปาทโต อคฺคิกฺขนฺโธ, ทกฺขิณปาทโต อุทกธารา. องฺคุลงฺคุเลหิ อคฺคิกฺขนฺโธ, องฺคุลนฺตริกาหิ อุทกธารา. องฺคุลนฺตริกาหิ อคฺคิกฺขนฺโธ, องฺคุลงฺคุเลหิ อุทกธารา. เอเกกโลมโต อคฺคิกฺขนฺโธ, เอเกกโลมโต อุทกธารา. โลมกูปโต โลมกูปโต อคฺคิกฺขนฺโธ, โลมกูปโต โลมกูปโต อุทกธารา ปวตฺตติ. ฉนฺนํ วณฺณานํ นีลานํ ปีตานํ โลหิตกานํ โอทาตานํ มญฺชฏฺฐานํ ปภสฺสรานํ อุพฺพหนภูตานํ ยมกา ยมกา วณฺณา ปวตฺตนฺติ. ภควา จงฺกมติ, นิมฺมิโต ติฏฺฐติ วา นิสีทติ วา เสยฺยํ วา กปฺเปติ. ภควา ติฏฺฐติ, นิมฺมิโต จงฺกมติ วา นิสีทติ วา เสยฺยํ วา กปฺเปติ. ภควา นิสีทติ, นิมฺมิโต จงฺกมติ วา ติฏฺฐติ วา เสยฺยํ วา กปฺเปติ. ภควา เสยฺยํ กปฺเปติ, นิมฺมิโต จงฺกมติ วา ติฏฺฐติ วา นิสีทติ วา. นิมฺมิโต จงฺกมติ, ภควา ติฏฺฐติ วา นิสีทติ วา เสยฺยํ วา กปฺเปติ. นิมฺมิโต ติฏฺฐติ, ภควา จงฺกมติ วา นิสีทติ วา เสยฺยํ วา กปฺเปติ. นิมฺมิโต นิสีทติ, ภควา จงฺกมติ วา ติฏฺฐติ วา เสยฺยํ วา กปฺเปติ. นิมฺมิโต เสยฺยํ กปฺเปติ, ภควา จงฺกมติ วา ติฏฺฐติ วา นิสีทติ วาติ วิวิธํ ยมกปาฏิหาริยํ ติตฺถิยานํ มทฺทนตฺถาย อกาสีติ. เอตฺถ จ ปน โย โกจิ เอวรูปํ ปาฏิหาริยํ กาตุํ สมตฺโถ เจ. โส อาคจฺฉตูติ โจทนาสทิสตฺตา วุตฺตํ อตฺถาทานปริทีปนนฺติ. อตฺถาทานญฺหิ อนุโยโค, ปฏิปกฺขสฺส อตฺถสฺส อาทานํ คหณนฺติ กตฺวา, ตสฺส ปริทีปนํ อตฺถาทานปริทีปนํ. ติตฺถิยมทฺทนนฺติ ปาฏิหาริยํ กริสฺสามาติ กุหายนวเสน ปุพฺเพ อุฏฺฐิตานํ ติตฺถิยานํ มทฺทนํ. ตญฺจ ตถา กาตุํ อสมตฺถตา สมฺปาทนเมว. ตเทตํ ปททฺวยํ ยมกปาฏิหาริยนฺติ เอเตน สมฺพนฺธิตพฺพนฺติ.

Và ở đây, phép lạ nên được hiểu như vầy. Quả vậy, vào năm thứ bảy sau khi chứng ngộ Chánh Đẳng Giác, tại cổng phía nam của thành Sāvatthī, dưới gốc cây Kaṇḍamba, trong bảo đài bằng ngọc báu rộng mười hai do tuần do thiên tử Visukamma tạo ra theo lệnh của Sakka, vua của chư thiên, sau khi đã ngự trên bảo tọa bằng ngọc báu và kinh hành trên con đường bằng ngọc báu, mỗi thứ rộng một do tuần, do chính Đức Thế Tôn hóa hiện, trong khi lọng báu màu trắng của chư thiên rộng ba do tuần được che lên, trước hội chúng rộng mười hai do tuần vây quanh, (Ngài đã thực hiện) sự soi sáng việc chấp nhận luận điểm và sự nhiếp phục các kẻ ngoại đạo. Từ phần trên của thân, một khối lửa tuôn ra; từ phần dưới của thân, một dòng nước tuôn ra. Từ phần dưới của thân, một khối lửa; từ phần trên của thân, một dòng nước. Từ phần trước của thân, một khối lửa; từ phần sau của thân, một dòng nước. Từ phần sau của thân, một khối lửa; từ phần trước của thân, một dòng nước. Từ mắt phải, một khối lửa; từ mắt trái, một dòng nước. Từ mắt trái, một khối lửa; từ mắt phải, một dòng nước. Từ lỗ tai phải, một khối lửa; từ lỗ tai trái, một dòng nước. Từ lỗ tai trái, một khối lửa; từ lỗ tai phải, một dòng nước. Từ lỗ mũi phải, một khối lửa; từ lỗ mũi trái, một dòng nước. Từ lỗ mũi trái, một khối lửa; từ lỗ mũi phải, một dòng nước. Từ chỏm vai phải, một khối lửa; từ chỏm vai trái, một dòng nước. Từ chỏm vai trái, một khối lửa; từ chỏm vai phải, một dòng nước. Từ tay phải, một khối lửa; từ tay trái, một dòng nước. Từ tay trái, một khối lửa; từ tay phải, một dòng nước. Từ hông phải, một khối lửa; từ hông trái, một dòng nước. Từ hông trái, một khối lửa; từ hông phải, một dòng nước. Từ chân phải, một khối lửa; từ chân trái, một dòng nước. Từ chân trái, một khối lửa; từ chân phải, một dòng nước. Từ các ngón tay, một khối lửa; từ kẽ các ngón tay, một dòng nước. Từ kẽ các ngón tay, một khối lửa; từ các ngón tay, một dòng nước. Từ mỗi sợi lông, một khối lửa; từ mỗi sợi lông, một dòng nước. Từ mỗi lỗ chân lông, một khối lửa; từ mỗi lỗ chân lông, một dòng nước tuôn ra. Các cặp màu sắc của sáu màu: xanh, vàng, đỏ, trắng, đỏ thẫm, và rực rỡ, là những thứ mang sáu màu, tuôn ra từng cặp. Đức Thế Tôn kinh hành, vị hóa thân đứng hoặc ngồi hoặc nằm. Đức Thế Tôn đứng, vị hóa thân kinh hành hoặc ngồi hoặc nằm. Đức Thế Tôn ngồi, vị hóa thân kinh hành hoặc đứng hoặc nằm. Đức Thế Tôn nằm, vị hóa thân kinh hành hoặc đứng hoặc ngồi. Vị hóa thân kinh hành, Đức Thế Tôn đứng hoặc ngồi hoặc nằm. Vị hóa thân đứng, Đức Thế Tôn kinh hành hoặc ngồi hoặc nằm. Vị hóa thân ngồi, Đức Thế Tôn kinh hành hoặc đứng hoặc nằm. Vị hóa thân nằm, Đức Thế Tôn kinh hành hoặc đứng hoặc ngồi. (Ngài) đã thực hiện các phép lạ song hành đa dạng như vậy để nhiếp phục các kẻ ngoại đạo. Và ở đây, do tương tự như lời thách thức rằng: ‘Nếu có ai có khả năng thực hiện phép lạ như vậy, người ấy hãy đến đây,’ nên được gọi là ‘sự soi sáng việc chấp nhận luận điểm.’ Quả vậy, ‘atthādāna’ là sự thách thức, được hiểu là việc chấp nhận hay nắm bắt luận điểm của đối phương; sự soi sáng điều đó là ‘atthādānaparidīpanaṃ.’ ‘Titthiyamaddanaṃ’ là sự nhiếp phục các kẻ ngoại đạo, những người trước đó đã khởi lên với sự lừa dối rằng: ‘Chúng ta sẽ thực hiện phép lạ.’ Và đó chính là việc xác lập sự bất lực của họ trong việc làm như vậy. Hai thuật ngữ này được liên kết với ‘phép lạ song hành’ này.

เสฏฺฐนฺติ [Pg.130] ปสตฺถตรํ. ตสฺส วจนตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. ปรมรติชนฺติ เทวมนุสฺสานํ อุตฺตมรตึ ชนกํ. ปรมานํ อุตฺตมสาธูนํ จิตฺตรมนํ ชนาเปตํ วา, เอตฺถ จ ปฐมวิกปฺเป ปรมสทฺโท อุตฺตมวาจโก อนิปฺผนฺนปาฏิปทิโก นิปาโต. ทุติยวิกปฺเป สาธุวาจโก นิปฺผนฺนปาฏิปทิโก. เทวมนุสฺสานํ ปรมํ อุตฺตมํ รตึ ชเนตีติ ปรมรติโช, มุนินฺโท. ปรมรติสทฺทูปปท ชนธาตุ ชนเน กฺวิ. อถ วา ปกาเรน สทฺธมฺเม รมนฺตีติ ปรมา, สาธู ลพฺภนฺติ. ปปุพฺพ รมุธาตุ กีฬายํ อ. เตสํ จิตฺตสฺส รตึ รมนํ ชเนตีติ ปรมรติโช, มุนินฺโท. ตํ ปรมรติชํ. โส หิ ธมฺม เทสนาย จ ปาฏิหาริเยน อิทฺธิยา สรีรโสภคฺค สมฺปตฺติอาทีหิ จ เทวมนุสฺสานํ จิตฺตสฺส อภิรตึ อภิกฺกนฺตํ ชเนตีติ ปรมรติชนฺติ โถเมติ.

‘Seṭṭhaṃ’ có nghĩa là cao quý hơn. Ý nghĩa của từ này đã được nói đến ở dưới. ‘Paramaratijaṃ’ có nghĩa là người tạo ra sự hoan hỷ tối thượng cho chư thiên và nhân loại. Hoặc là người làm phát sinh sự vui thích trong tâm của các bậc tối thượng, những bậc thiện nhân cao cả nhất. Và ở đây, trong trường hợp thứ nhất, từ ‘parama’ là một bất biến từ, một từ không biến cách, có nghĩa là ‘tối thượng.’ Trong trường hợp thứ hai, đó là một từ biến cách, có nghĩa là ‘bậc thiện nhân.’ Vị vua của các bậc ẩn sĩ là ‘paramaratija’ vì ngài tạo ra sự hoan hỷ tối thượng, cao cả nhất cho chư thiên và nhân loại. (Phân tích ngữ pháp:) Từ ‘paramarati’ là tiếp đầu ngữ, căn ‘jan’ có nghĩa là ‘tạo ra,’ với hậu tố ‘kvi.’ Hoặc là, ‘paramā’ là những người hoan hỷ trong Chánh pháp một cách đặc biệt; (từ đó) có được (nghĩa là) ‘các bậc thiện nhân.’ (Phân tích ngữ pháp:) Tiếp đầu ngữ ‘pa,’ căn ‘ramu’ có nghĩa là ‘vui chơi/hoan hỷ,’ với hậu tố ‘a.’ Vị vua của các bậc ẩn sĩ là ‘paramaratija’ vì ngài tạo ra sự hoan hỷ, sự vui thích cho tâm của họ. (Do đó, câu kệ nói) ‘taṃ paramaratijaṃ’ (đến vị ấy, người tạo ra sự hoan hỷ tối thượng). Quả vậy, ngài được tán thán là ‘paramaratija’ vì ngài tạo ra sự hoan hỷ tuyệt vời cho tâm của chư thiên và nhân loại thông qua việc thuyết giảng Chánh pháp, các phép lạ, thần thông, sự thành tựu vẻ đẹp của thân thể, và v.v.

อิทฺธิธมฺเมหุเปตนฺติ อิทฺธิธมฺเมหิ อุเปตนฺติ ปทจฺเฉโท. อิทฺธิ ธมฺเมหีติ อจินฺเตยฺยอปฺปเมยฺเยหิ พุทฺธอิทฺธิสงฺขาตคุเณหิ. ธมฺมสทฺโท หิ คุเณ วตฺตติ พุทฺธธมฺมาติอาทีสุ วิย. อิชฺฌนํ สมิชฺฌนํ อิทฺธิ. อิชฺฌติ สมิชฺฌตีติ วา อิทฺธิ. อิชฺฌติ สมิชฺฌติ ยถิจฺฉิตตฺโถ เอตายาติ อิทฺธิ. อิธธาตุ วุทฺธิยํ อิ, ติปจฺจโย วา. ภควา เอตาย อิทฺธิยา ยถิจฺฉิตตฺโถ อิทฺโธ วุทฺโธ อุกฺกํสคโต โหตีติ อตฺโถ. ธาเรติ ปกาเสติ ตํสมงฺคิโน ทพฺพนฺติ ธมฺโม, คุโณ. อิทฺธิเอว ธมฺโม อิทฺธิธมฺโม, เตหิ ธมฺเมหิ. อุเปตนฺติ สมนฺนาคตํ. อุปคจฺฉติ สมฺปชฺชตีติ อุเปโต, มุนินฺโท. อุปปุพฺพอิธาตุ คติยํ ต. ตํ อุเปตํ.

Iddhidhammehupetanti: Phân tích cú pháp là iddhidhammehi upetanti. Iddhi dhammehīti có nghĩa là: bởi các đức tính được gọi là thần thông của chư Phật, vốn không thể nghĩ bàn, không thể lường được. Thật vậy, từ dhamma (pháp) có nghĩa là đức tính (guṇa), giống như trong các từ buddhadhammā (Phật pháp, các đức tính của Phật) v.v... Iddhi là sự thành tựu, sự hoàn thành. Hoặc, nó thành tựu, nó hoàn thành, nên gọi là iddhi. Hoặc, nhờ nó mà ý muốn được thành tựu, được hoàn thành, nên gọi là iddhi. (Từ này) do căn idh có nghĩa là tăng trưởng, với tiếp vị ngữ i hoặc ti. Nghĩa là: Đức Thế Tôn nhờ thần thông này mà thành tựu được ý muốn, trở nên thịnh vượng, tăng trưởng, đạt đến trạng thái tối thượng. Dhamma (pháp) là đức tính (guṇa), vì nó nâng đỡ, biểu hiện, và được ban cho người sở hữu nó. Thần thông chính là pháp, đó là iddhidhammo (thần thông pháp); tehi dhammehi (bởi các pháp ấy). Upetanti có nghĩa là được trang bị, được thành tựu. Upeto là bậc Mâu-ni, vì ngài đến gần, đạt được. (Từ này do) tiếp đầu ngữ upa + căn i có nghĩa là đi + tiếp vị ngữ ta. Taṃ upetaṃ (vị đã thành tựu ấy).

อิทฺธิ ปน อธิฏฺฐานา อิทฺธิ, วิกุปฺปนา อิทฺธิ, มโนมยา อิทฺธิ, ญาณวิปฺผารา อิทฺธิ, สมาธิวิปฺผารา อิทฺธิ, อริยา อิทฺธิ, กมฺมวิปากชา อิทฺธิ, ปุญฺญวโต อิทฺธิ, วิชฺชามยา อิทฺธิ, ตตฺถ ตตฺถ สมฺมาปโยคปจฺจยา อิชฺฌนฏฺเฐน อิทฺธิ จาติ ทสวิธา โหติ. ตตฺถ ปกติยา เอโก พหุกํ อาปชฺชติ. สตํ [Pg.131] วา สหสฺสํ วา อาวชฺชิตฺวา ญาเณน อธิฏฺฐาติ พหุโก โหมีติ เอวํ วิภชิตฺวา ทสฺสิตา อิทฺธิ อธิฏฺฐาน วเสน นิปฺผนฺนตฺตา อธิฏฺฐานา อิทฺธิ นาม. ปกติวณฺณํ วิชหิตฺวา กุมารวณฺณํ วา ทสฺเสติ นาควณฺณํ วา สุปณฺณวณฺณํ วา ยกฺขวณฺณํ วา…เป… วิวิธมฺปิ เสนาพฺยูหํ ทสฺเสตีติ เอวํ อาคตา อิทฺธิ ปกติวณฺณวิชหนวิการวเสน ปวตฺตตฺตา วิกุปฺปนา อิทฺธิ นาม. อิธ ภิกฺขุ อิมมฺหา กายา อญฺญํ กายํ อภินิมฺมินาติ รูปํ มโนมยนฺติ อิมินา นเยน อาคตา อิทฺธิ สรีรพฺภนฺตเร อญฺญสฺเสว มโนมยสฺส สรีรสฺส นิปฺผตฺติวเสน ปวตฺตตฺตา มโนมยา อิทฺธิ นาม. ญาณุปฺปตฺติโต ปุพฺเพ วา ปจฺฉา วา ตงฺขเณ วา ญาณานุภาวนิพฺพตฺตา วิเสสา ญาณวิปฺผารา อิทฺธิ นาม. เอตฺถ จ อายสฺมโต พากุลตฺเถรสฺส จ อายสฺมโต สํกิจฺจตฺเถรสฺส จ อายสฺมโต ภูตปาลตฺเถรสฺส จ ญาณวิปฺผารา อิทฺธิ เวทิตพฺพา. สมาธิโต ปุพฺเพ วา ปจฺฉา วา ตงฺขเณ วา สมถานุภาเวน นิพฺพตฺตา วิเสสา สมาธิวิปฺผารา อิทฺธิ นาม. เอตฺถ จ อายสฺมโต สาริปุตฺตตฺเถรสฺส จ อายสฺมโต สญฺชีวตฺเถรสฺส จ อายสฺมโต ขาณุโกณฺฑญฺญตฺเถรสฺส จ อุตฺตราย อุปาสิกาย จ สามาวติยา อุปาสิกาย จ สมาธิวิปฺผารา อิทฺธิ เวทิตพฺพา.

Lại nữa, thần thông có mười loại: 1. Thần thông do quyết định (adhiṭṭhānā iddhi), 2. Thần thông do biến hóa (vikuppanā iddhi), 3. Thần thông do ý tạo (manomayā iddhi), 4. Thần thông do trí tuệ lan tỏa (ñāṇavipphārā iddhi), 5. Thần thông do định lực lan tỏa (samādhivipphārā iddhi), 6. Thánh thần thông (ariyā iddhi), 7. Thần thông do quả của nghiệp (kammavipākajā iddhi), 8. Thần thông của người có phước (puññavato iddhi), 9. Thần thông do minh thuật (vijjāmayā iddhi), và 10. Thần thông do sự thành tựu nhờ áp dụng đúng đắn trong từng trường hợp (tattha tattha sammāpayogapaccayā ijjhanaṭṭhena iddhi). Trong đó: Thần thông được gọi là thần thông do quyết định (adhiṭṭhānā iddhi) là vì được thành tựu nhờ sự quyết định, như một người tự nhiên trở thành nhiều người, sau khi hướng tâm và quyết định bằng trí tuệ rằng: 'Ta sẽ trở thành nhiều người', rồi phân thân và thị hiện như vậy thành một trăm hay một ngàn người. Thần thông được gọi là thần thông do biến hóa (vikuppanā iddhi) là vì nó diễn ra thông qua sự biến đổi, từ bỏ hình dạng tự nhiên, như thị hiện hình dạng một cậu bé, hoặc hình dạng một con rồng (nāga), hoặc hình dạng một con chim thần (supaṇṇa), hoặc hình dạng một dạ xoa (yakkha)... cho đến... thị hiện các loại binh trận khác nhau. Thần thông được gọi là thần thông do ý tạo (manomayā iddhi) là vì nó diễn ra thông qua việc tạo ra một thân do ý tạo khác ngay bên trong thân này, theo cách nói: 'Vị Tỳ khưu ở đây, từ thân này, tạo ra một thân khác, có sắc, do ý tạo ra'. Những trạng thái đặc biệt được tạo ra bởi năng lực của trí tuệ, hoặc trước, hoặc sau, hoặc ngay trong khoảnh khắc phát sinh trí tuệ, được gọi là thần thông do trí tuệ lan tỏa (ñāṇavipphārā iddhi). Ở đây, nên hiểu thần thông do trí tuệ lan tỏa của Tôn giả Bākula, Tôn giả Saṃkicca, và Tôn giả Bhūtapāla. Những trạng thái đặc biệt được tạo ra bởi năng lực của thiền định (samatha), hoặc trước, hoặc sau, hoặc ngay trong khoảnh khắc nhập định, được gọi là thần thông do định lực lan tỏa (samādhivipphārā iddhi). Ở đây, nên hiểu thần thông do định lực lan tỏa của Tôn giả Sāriputta, Tôn giả Sañjīva, Tôn giả Khāṇukoṇḍañña, nữ cư sĩ Uttarā, và nữ cư sĩ Sāmāvatī.

ปฏิกูลาทีสุ อปฺปฏิกูลสญฺญี วิหาราทิกา ปน อริยา อิทฺธิ นาม. ปกฺขิเทวาทีนํ เวหาสคมนาทิกา กมฺม วิปากชา อิทฺธิ นาม. ยถาห ‘‘กตมา วิปากชา อิทฺธิ. สพฺเพสํ ปกฺขีนํ สพฺเพสํ เทวานํ เอกจฺจานํ มนุสฺสานํ เอกจฺจา นญฺจ วินิปาติกานํ อยํ กมฺมวิปากชา อิทฺธี’’ติอาทิ. จกฺกวตฺติอาทีนํ เวหาสคมนาทิกา ปน ปุญฺญวโต อิทฺธิ นาม. ยถาห ‘‘กตมา ปุญฺญวโต อิทฺธิ. ราชา จกฺกวตฺติ เวหาสํ คจฺฉติ สทฺธึ จตุรงฺคินิยา เสนาย อนฺตมโส อสฺสพนฺธโคพนฺธปุริเส [Pg.132] อุปาทาย. โชติกสฺส คหปติสฺส ปุญฺญวโต อิทฺธิ. ชฏิลสฺส คหปติสฺส ปุญฺญวโต อิทฺธิ. โฆสกสฺส คหปติสฺส ปุญฺญวโต อิทฺธิ. เมณฺฑกสฺส คหปติสฺส ปุญฺญวโต อิทฺธิ. ปญฺจนฺนํ มหาปุญฺญานํ ปุญฺญวโต อิทฺธี’’ติ. วิชฺชาธราทีนํ เวหาสคมนาทิกา ปน วิชฺชามยา อิทฺธิ นาม. เอตฺถ จ อาทิสทฺเทน อากาเส อนฺตลิกฺเข หตฺถิมฺปิ ทสฺเสติ. อสฺสมฺปิ…เป… วิวิธมฺปิ เสนาพฺยูหํ ทสฺเสติ ตฺยาทึ สงฺคณฺหาติ. เตน เตน สมฺมาปโยเคน ตสฺส ตสฺส กมฺมสฺส อิชฺฌนํ ตตฺถ ตตฺถ สมฺมา ปโยคปจฺจยา อิชฺฌนฏฺเฐน อิทฺธิ นาม.

Thánh thần thông (ariyā iddhi) là việc an trú với tưởng không ghê tởm trong những gì ghê tởm, v.v... Thần thông do quả của nghiệp (kamma vipākajā iddhi) là khả năng đi trên hư không của các loài chim, chư thiên, v.v... Như có lời dạy: 'Thế nào là thần thông do quả của nghiệp? Đó là (khả năng) của tất cả các loài chim, tất cả chư thiên, một số loài người, và một số chúng sanh trong đọa xứ, đây là thần thông do quả của nghiệp', v.v... Thần thông của người có phước (puññavato iddhi) là khả năng đi trên hư không của Chuyển luân vương, v.v... Như có lời dạy: 'Thế nào là thần thông của người có phước? Vua Chuyển luân vương đi trên hư không cùng với bốn binh chủng, cho đến cả những người chăn ngựa và chăn bò. Thần thông của người có phước của gia chủ Jotika. Thần thông của người có phước của gia chủ Jaṭila. Thần thông của người có phước của gia chủ Ghosaka. Thần thông của người có phước của gia chủ Meṇḍaka. Thần thông của người có phước của năm vị đại phước', v.v... Thần thông do minh thuật (vijjāmayā iddhi) là khả năng đi trên hư không của các vị trì minh chú (vijjādhara), v.v... Ở đây, từ 'v.v...' (ādi) bao gồm cả việc thị hiện con voi trên không trung, con ngựa... cho đến... thị hiện các loại binh trận khác nhau. Thần thông do sự thành tựu nhờ áp dụng đúng đắn trong từng trường hợp (tattha tattha sammāpayogapaccayā ijjhanaṭṭhena iddhi) là sự thành tựu của công việc này hay công việc khác thông qua sự áp dụng đúng đắn này hay sự áp dụng đúng đắn khác.

อยํ ปเนตฺถ สงฺเขโป. วิตฺถาโร ปน ปฏิสมฺภิทามคฺเค อิทฺธิกถาย จ วิสุทฺธิมคฺคฏฺฐกถาย จ คเหตพฺโพ. ตาสุ ปน อิทฺธีสุ ภควโต ฐเปตฺวา วิชฺชามยิทฺธึ อวเสสา อตฺถีติ เวทิตพฺพา. อถ วา ภควโต ตีหิ วิชฺชาหิ จ อฏฺฐหิ วิชฺชาหิ จ สมนฺนาคตตฺตา สพฺพา พุทฺธอิทฺธิโย สนฺตีติ วิชฺชามยิทฺธิปิ ลพฺภตีติ ทฏฺฐพฺพา. ตํ มุนินฺทํ อหํ วนฺเท วนฺทามีติ สมฺพนฺโธ.

Đây là phần tóm tắt. Phần chi tiết nên được tìm hiểu trong chương Iddhikathā (Thần Thông Luận) của bộ Paṭisambhidāmagga (Vô Ngại Giải Đạo) và trong chú giải của Visuddhimagga (Thanh Tịnh Đạo). Trong các loại thần thông ấy, nên hiểu rằng Đức Thế Tôn có tất cả các loại còn lại, ngoại trừ thần thông do minh thuật (vijjāmayiddhi). Hoặc là, vì Đức Thế Tôn đã thành tựu tam minh và bát minh, nên cần phải thấy rằng tất cả các thần thông của Phật đều có, do đó thần thông do minh thuật cũng có thể đạt được. Mối liên hệ (với câu kệ) là: 'Con xin đảnh lễ bậc Thánh Vương Mâu-ni ấy' (Taṃ munindaṃ ahaṃ vande).

อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปตฺถโยชนา. ปรหิตกโร อตฺตนา ปเรสํ สพฺพสตฺตานํ อตฺถํ ปโยชนํ กโรนฺโต, โย มุนินฺโท โย ยาทิโส พุทฺโธ, กณฺฑมฺพํมูเล กณฺฑนามิเกน ปเสนทิโกสลรญฺโญ อุยฺยานปาเลน โรปิตสฺส เสตมฺพรุกฺขสฺส สมีเป สนฺนิสินฺโน วสมาโน อจฺเฉรํ วิมฺหาปนียํ นยนสุภคํ เทวมนุสฺสานํ ปสาท จกฺขุสฺส โสภนปตฺตํ อากุลณฺณคฺคิชาลํ ปริกิณฺณอุทก ธารอคฺคิสิขวนฺตํ ปริสมนฺตโต กุลํ ปริกิณฺณํ อญฺญมญฺญ มิสฺสกํ ยมกํ ยมกํ อุทกชาลอคฺคิชาลวนฺตํ วา, ทุชฺชาลทฺธํสํ ทุฏฺฐุํ มิจฺฉาทิฏฺฐิวาทสงฺขาตํ ชาลํ วิทฺธํสิตํ, มุนิภิชหิตํ สพฺพสมฺมาสมฺพุทฺเธหิ อวิชหิตํ, ปาฏิเหรํ ปจฺจนีก ปฏิหารกํ ปาฏิหาริยํ อุทกคฺคิยมกํยมกํ ปาฏิหาริยํ วา[Pg.133], สีฆํ ขิปฺปํ อกาสิ อกริ, เสฏฺฐํ ปสตฺถตรํ, ปรมรติชํ เทวมนุสฺสานํ อุตฺตมรตึ ชนกํ อุตฺตมานํ สาธูนํ จิตฺตรมนํ ชนาเปตํ วา, อิทฺธิธมฺเมหิ อจินฺเตยฺยอปฺปเมยฺเยหิ พุทฺธอิทฺธิ คุเณหิ อุเปตํ สมนฺนาคตํ, ตํ มุนินฺทํ อหํ สิรสา วนฺเท วนฺทามีติ.

Đây là sự giải thích ý nghĩa tóm tắt ở đây. Vị làm lợi ích cho người khác, là người tự mình thực hiện lợi ích và mục đích cho những chúng sanh khác, tất cả chúng sanh; vị Muninda nào, vị Phật nào như vậy, đang ngự tọa, đang trú ngụ gần gốc cây xoài trắng do người giữ vườn của vua Pasenadi nước Kosala tên là Kaṇḍa trồng, đã nhanh chóng, mau lẹ thực hiện thần thông song đối kỳ diệu, đáng kinh ngạc, đẹp mắt, làm cho mắt của chư thiên và nhân loại hoan hỷ, có lưới lửa hỗn loạn, có dòng nước và ngọn lửa bao quanh, hoặc có lưới nước và lưới lửa xen lẫn vào nhau; phá tan lưới tà kiến xấu xa khó phá, không bị các bậc Chánh Đẳng Giác từ bỏ, là thần thông đối trị kẻ thù, hoặc là thần thông song đối nước và lửa; tối thắng, đáng tán thán hơn, sinh ra sự hoan hỷ tối thượng cho chư thiên và nhân loại, hoặc làm cho tâm của các bậc thiện nhân tối thượng được vui thích, được trang bị, thành tựu các pháp thần thông, các năng lực thần thông của Phật không thể nghĩ bàn, không thể đo lường; con xin cúi đầu đảnh lễ, đảnh lễ vị Muninda ấy.

เอกูนวีสติมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

Phần giải thích kệ đảnh lễ thứ mười chín đã hoàn tất.

๒๐. มุนินฺทกฺโก ยฺเวโก ทยุทยรุโณ ญาณวิตฺถิณฺณพิมฺโพ, วิเนยฺยปฺปาโณฆํ กมลกถิตํ ธมฺมรํสีวเรหิ. สุโพเธสี สุทฺเธ ติภวกุหเร พฺยาปิตกฺกิตฺตินญฺจ, ติโลเกกจฺจกฺขุํ ทุขมสหนํ ตํ มเหสึ นมามิ.

20. Vị Vua của các bậc Mâu-ni, là độc nhất, là ánh bình minh của lòng bi mẫn đang khởi lên, có vầng hào quang trí tuệ rộng lớn, đã làm cho dòng chúng sanh cần được giáo hóa, được ví như hoa sen, giác ngộ tốt đẹp bằng những tia sáng chánh pháp cao quý trong hang động ba cõi thanh tịnh, và có danh tiếng lan rộng, là con mắt duy nhất của ba cõi, không thể kham nhẫn nỗi khổ, con xin đảnh lễ bậc Đại Sĩ ấy.

๒๐. เอวํ เอกูนวีสติมาย คาถาย มุนินฺทํ วนฺทิตฺวา อิทานิ วิเนยฺยปฺปาโณฆํ ธมฺมเทสนาย จตุสจฺจธมฺมํ โพธเนยฺยาทีหิ นวหิ คุเณหิ โถมิตฺวา มุนินฺทกฺกํ วนฺทิตุกาโม มุนินฺทกฺโกตฺยาทิคาถมาห. อยํ ปน ย ม น ส ร รคเณหิ จ เอกครุนา จ ฉยตีหิ จ สตฺตยตีหิ จ รจิตตฺตา เอกูนวีสตกฺขรา เมฆวิปฺผุชฺชิตาคาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ วุตฺโตทเย ‘‘รสุตฺวสฺเสหิ ยฺมา น ส ร ร ครู เมฆวิปฺผุชฺชิตา สา’’ติ. อยํ ปเนตฺถ โยชนา. ยสฺสํ ปฏิปาทํ รสุตฺวสฺเสหิ ฉ ฉ สตฺต ยตีหิ ยฺมา ยคณมคณา จ น ส รร ครู นคณ สคณ รคณ รคณ เอกครุ จ เจ ยุตฺตา, สา คาถา เมฆวิปฺผุชฺชิตา เมฆ วิปฺผุชฺชิตา คาถา นามาติ. เอตฺถ จ รสานํ กสาว ติตฺต มธุรลวณ อมฺพิล กฏุกวเสน ฉพฺพิธตฺตา รสสทฺโท ฉสงฺขฺยาวาจโกติ ทฏฺฐพฺโพ. อุตูนํ เหมนฺต สิสีร วสนฺต คิมฺหวสฺสานสรทวเสน ฉพฺพิธตฺตา อุตุสทฺโท ฉสงฺขฺยาวาจโกติ. อสฺสสทฺโท สตฺตสงฺขฺยาวาจโกติ ทฏฺฐพฺโพ. อสฺสสทฺทสฺส หิ สตฺตสงฺขฺยาวาจกภาโว ฉนฺทฏีกาสุ วุตฺโตติ.

20. Như vậy, sau khi đã đảnh lễ bậc Muninda bằng bài kệ thứ mười chín, bây giờ với mong muốn đảnh lễ mặt trời Muninda sau khi đã tán thán bằng chín đức hạnh như là khả năng làm cho dòng chúng sanh cần được giáo hóa giác ngộ Tứ diệu đế qua việc thuyết pháp, ngài đã nói bài kệ bắt đầu bằng "munindakko". Nên hiểu rằng bài kệ này có mười chín âm tiết, được gọi là kệ Meghavipphujjitā, vì được sáng tác với các gaṇa ya, ma, na, sa, ra, ra, một guru, và có các điểm ngắt ở âm tiết thứ sáu và thứ bảy. Thật vậy, đã được nói trong Vuttodaya: "Meghavipphujjitā là bài kệ có các gaṇa ya, ma, na, sa, ra, ra và một guru, với các điểm ngắt ở rasa, utu và assa". Đây là cách giải thích cấu trúc ở đây. Bài kệ nào mà mỗi dòng có các gaṇa ya, ma, na, sa, ra, ra và một guru, với các điểm ngắt ở âm tiết thứ sáu, thứ sáu, và thứ bảy, bài kệ đó được gọi là Meghavipphujjitā. Ở đây, nên hiểu rằng từ "rasa" (vị) chỉ con số sáu vì có sáu loại: chát, đắng, ngọt, mặn, chua, cay. Từ "utu" (mùa) chỉ con số sáu vì có sáu loại: mùa đông, mùa lạnh, mùa xuân, mùa hè, mùa mưa, mùa thu. Nên hiểu rằng từ "assa" (ngựa) chỉ con số bảy. Việc từ "assa" chỉ con số bảy đã được nói trong các chú giải về thi luật.

ตตฺถ [Pg.134] ปน ทยุทยรุโณ ญาณวิตฺถิณฺณพิมฺโพ เอโก โย มุนินฺทกฺโก สุทฺเธ ติภวกุหเร กมลกถิตํ วิเนยฺยปฺปาโณฆํ ธมฺมรํสีวเรหิ สุโพเธสิ พฺยาปิตกฺกิตฺติ นญฺจ ติโลเกกจฺจกฺขุํ ทุขมสหนํ มเหสึ ตํ มุนินฺทกฺกํ นมามีติ โยชนา.

Trong đó, cách kết nối (câu) là: Vị vua Mâu-ni độc nhất nào, là ánh bình minh của lòng bi mẫn đang khởi lên, có vầng hào quang trí tuệ rộng lớn, đã làm cho dòng chúng sanh cần được giáo hóa, được ví như hoa sen, giác ngộ tốt đẹp bằng những tia sáng chánh pháp cao quý trong hang động ba cõi thanh tịnh, và có danh tiếng lan rộng, con xin đảnh lễ mặt trời Muninda ấy, bậc Đại Sĩ, là con mắt duy nhất của ba cõi, không thể kham nhẫn nỗi khổ.

อิมิสฺสา คาถาย จ อตฺถกฺกเมเนว สุขชานนตฺถํ วณฺณยิสฺสาม, น สทฺทกฺกเมน. ทยุทยรุโณติปทสฺส ทยาอุทยอรุโณติ ปทวิภาโค กาตพฺโพ. มหากรุณาสงฺขาตอุทยปพฺพตุคฺคตสูริยารุโณ. อถ วา อุทยปพฺพตโต อุคฺคตสูริยารุโณ วิย มหากรุณา วาติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ทยาสทฺโท กรุณาเมตฺตาสุ วตฺตติ. อทยาติ วุจฺจติ นิกฺกรุณตนฺติ เอตฺถ หิ กรุณายํ. ทยาปนฺโนติ เอตฺถ เมตฺตายํ วตฺตติ. เมตฺตาจิตฺตตํ อาปนฺโนติ อตฺโถ. อิธ ปน กรุณา อธิปฺเปตา.

Và chúng tôi sẽ giải thích bài kệ này chỉ theo thứ tự ý nghĩa để dễ hiểu, không theo thứ tự từ ngữ. Cụm từ "dayudayaruṇo" nên được phân chia thành "dayā-udaya-aruṇo". (Nghĩa là) ánh bình minh của mặt trời mọc lên từ ngọn núi bình minh được gọi là đại bi. Hoặc có nghĩa là, lòng đại bi giống như ánh bình minh của mặt trời mọc lên từ ngọn núi bình minh. Ở đây, từ "dayā" được dùng với nghĩa là bi và từ. Trong câu "Adayā được gọi là vô bi", nó có nghĩa là bi. Trong câu "Dayāpanno", nó được dùng với nghĩa là từ. Nghĩa là, đã đạt đến tâm từ. Tuy nhiên, ở đây, bi được chủ ý đến.

อยํ ปน วจนตฺโถ. ทยติ หึสติ การุณิกํ ยาว ยถาธิปฺเปตํ ปรสฺส หิตนิพฺพตฺตึ น ปาปุณาติ ตาวาติ ทยา, มหากรุณา. ทยธาตุ หึสายํ อ. ทยติ อนุคฺคณฺหาติ ปาปชนมฺปิ เอตายาติ วา ทยา. ทยธาตุ อนุคฺคหเณ. ทยติ อตฺตโน สุขมฺปิ ปหาย เขทํ คณฺหาตีติ วา ทยา. ทยธาตุ คหเณ. อถ วา ทยนฺติ คณฺหนฺติ เอตาย โพธิสตฺตา สํสารทุกฺขญฺจ สพฺพญฺญุตญาณญฺจาติ ทยา, มหากรุณา. มหาโพธิสตฺตา หิ พุทฺธภาวาย อภินีหารกรณกาเล หตฺถคตมฺปิ อรหตฺต ผลํ ฉฏฺเฏตฺวา สํสารสาครโต สตฺเต สมุทฺธริตุกามา อนสฺสาสกรํ อติภยานกํ สํสารทุกฺขํ ปจฺฉิมภเว จ สห อมตธาตุปฏิลาเภน อเนกคุณสมลงฺกตํ สพฺพญฺญุตญาณญฺจ คณฺหนฺตีติ อตฺโถ. กรุณามูลกา หิ สพฺเพ พุทฺธคุณา. เตน วุตฺตํ องฺคุตฺตรฏีกายํ ‘‘สพฺเพสญฺจ พุทฺธคุณานํ กรุณา อาทิ, ตนฺนิทานภาวโต’’ติ.

Đây là ý nghĩa của từ. "Dayā" (đại bi) là cái làm cho người có lòng bi đau khổ cho đến khi người ấy chưa đạt được sự thành tựu lợi ích cho người khác như đã dự định. Động từ căn `day` có nghĩa là làm hại, với tiếp vị ngữ `a`. Hoặc "dayā" là cái mà nhờ đó người ta giúp đỡ cả người ác. Động từ căn `day` có nghĩa là giúp đỡ. Hoặc "dayā" là cái mà người ta nhận lấy sự mệt nhọc, từ bỏ cả hạnh phúc của chính mình. Động từ căn `day` có nghĩa là nhận lấy. Hoặc "dayā" (đại bi) là cái mà nhờ đó các vị Bồ-tát nhận lấy cả khổ đau trong luân hồi và Nhất thiết trí. Thật vậy, các vị Đại Bồ-tát, vào thời điểm phát nguyện thành Phật, đã từ bỏ quả vị A-la-hán dù đã ở trong tầm tay, với mong muốn cứu vớt chúng sanh khỏi biển luân hồi, đã nhận lấy khổ đau trong luân hồi không chút an ủi, vô cùng đáng sợ, và trong kiếp cuối cùng, cùng với việc chứng đắc yếu tố bất tử, đã nhận lấy Nhất thiết trí được trang hoàng bởi vô số đức hạnh. Thật vậy, tất cả các đức hạnh của Phật đều có lòng bi làm gốc rễ. Do đó, đã được nói trong Anguttaraṭīkā: "Lòng bi là khởi đầu của tất cả các đức hạnh của Phật, vì nó là nguyên nhân của chúng".

อปิ [Pg.135] จ ทยนฺติ อนุรกฺขนฺติ สตฺเต เอตาย, สยํ วา อนุทฺทยติ อนุทยมตฺตเมว วา เอตนฺติ ทยา. ทยธาตุ อนุรกฺขเณ อปจฺจโย. อุเทติ วฑฺเฒตีติ อุทโย, ปพฺพโต. อุทิธาตุ ปสวเน ณ. อาสมนฺตโต อาโลกํ กโรนฺโต อุณติ คจฺฉตีติ อรุโณ, สูริยรํสี วิเสโส. อาปุพฺพอุณธาตุ คติยํ ณ. ทยาสงฺขาตโต อุทยปพฺพตโต อุคฺคตสูริยสฺส อรุโณ ยสฺสาติ ทยุทยรุโณ. อถ วา อุทยปพฺพตโต อุคฺคตสูริยารุโณ วิย ทยา มหากรุณา ยสฺสาติ ทยุทยรุโณ, มุนินฺทกฺโก. ยถา หิ อุคฺคตสูริยสฺส อรุโณ อาโลกสฺส อาทิ โหติ, เอวํ โพธิสตฺโต ทีปงฺกรพุทฺธสฺส ปาทมูเล กโรปยาตํ นิพฺพานสุขโมสชฺช มหากรุณาย สํสารสมุทฺทโต สตฺเต สมุทฺธริตุกาโม พุทฺธภาวาย สุทุกฺกรา ทานาทโย ทส ปารมิโย จ ปญฺจ มหาปริจฺจาเค จ กปฺปสตสหสฺสาธิกานิ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ อกาสีติ กรุณา พุทฺธภาวาย อาทิ. ตสฺมา พุทฺธสฺเสว ทยุทยรุโณติ อภิตฺถวิตุํ อรหตีติ วุตฺตํ โหติ.

Hơn nữa, do vì chúng sanh được thương xót, được bảo vệ bởi tâm ấy, hoặc do vì tự nó thương xót, hoặc do vì nó chỉ là sự thương xót, nên được gọi là dayā (lòng thương). Căn day có nghĩa là bảo vệ, tiếp vị ngữ là a. Do vì mọc lên, làm cho tăng trưởng, nên được gọi là udayo (sự mọc lên), tức là ngọn núi. Căn ud-i có nghĩa là sanh sản, tiếp vị ngữ là ṇa. Do vì làm cho có ánh sáng khắp xung quanh rồi đi đến, nên được gọi là aruṇo (rạng đông), tức là tia sáng đặc biệt của mặt trời. Căn uṇ có tiếp đầu ngữ ā, có nghĩa là đi, tiếp vị ngữ là ṇa. Vị nào có rạng đông (aruṇo) của mặt trời mọc (uggatasūriyassa) từ ngọn núi mọc lên (udayapabbatato) được gọi là lòng thương (dayāsaṅkhātato), vị ấy là dayudayaruṇo. Hoặc là, vị nào có lòng thương (dayā) tức là đại bi (mahākaruṇā) giống như rạng đông của mặt trời mọc từ ngọn núi mọc lên, vị ấy là dayudayaruṇo, bậc Vua của các Hiền nhân (munindakko). Ví như rạng đông của mặt trời mọc là sự khởi đầu của ánh sáng, cũng vậy, Bồ-tát ở dưới chân của đức Phật Dīpaṅkara, đã từ bỏ hạnh phúc Niết-bàn trong tầm tay, với lòng đại bi, mong muốn cứu vớt chúng sanh khỏi biển cả sanh tử, vì quả vị Phật, đã thực hành mười pháp ba-la-mật như bố thí v.v... là những việc rất khó làm, và năm sự đại xả thí trong bốn a-tăng-kỳ và hơn một trăm ngàn đại kiếp. Do đó, lòng bi là sự khởi đầu của quả vị Phật. Vì thế, được nói rằng chính đức Phật xứng đáng được tán thán là dayudayaruṇo.

ญาณวิตฺถิณฺณพิมฺโพติ สพฺพญฺญุตญาณสงฺขาโต วิตฺถาร ปริมณฺฑโล. วิตฺถารจกฺกวาฬมณฺฑลํ วิย วิปุลารมฺมณ สพฺพญฺญุตญาณวา. สงฺขตาสงฺขตเภทํ สพฺเพเญยฺยธมฺมํ ชานาตีติ ญาณํ, สพฺพญฺญุตญาณํ. ญาธาตุ อวโพธเนยุ. วิเสเสน ตโนติ วิตฺถาเรตีติ วิตฺถิณฺณํ, ญาณํ. วิปุพฺพตนุธาตุ วิตฺถาเร ตปจฺจโย. ตสฺส อิณฺณาเทโส. ธาตฺวนฺตสฺส โลโป, อสรูปทฺวิตฺตํ. อถ วา วิตฺถรติ ปตฺถรตีติ วิตฺถิณฺณํ. ถรธาตุเมเวตฺถ วิเสโส. วมติ ปริมณฺฑลากาเรน คจฺฉติ ปวตฺตตีติ พิมฺพํ, ญาณมณฺฑลํ. วมธาตุ คติยํ โพ. อสฺสิ. วสฺส โพ.

Ñāṇavitthiṇṇabimbo có nghĩa là vòng tròn rộng lớn được gọi là Toàn giác trí. (Hoặc) là bậc có Toàn giác trí với đối tượng bao la, giống như vòng tròn vũ trụ rộng lớn. Do vì biết tất cả các pháp cần được biết, được phân loại là pháp hữu vi và pháp vô vi, nên được gọi là ñāṇaṃ (trí), tức là Toàn giác trí. Căn ñā có nghĩa là giác ngộ, tiếp vị ngữ là yu. Do vì căng ra, trải rộng một cách đặc biệt, nên được gọi là vitthiṇṇaṃ (rộng lớn), tức là trí tuệ. Căn tanu có tiếp đầu ngữ vi, có nghĩa là trải rộng, tiếp vị ngữ là ta. Ta được biến thành iṇṇa. Phụ âm cuối của căn bị xóa bỏ, và có sự lặp lại phụ âm không đồng dạng. Hoặc là, do vì lan rộng, trải ra, nên được gọi là vitthiṇṇaṃ. Ở đây, căn là thara. Do vì phun ra, đi đến, diễn tiến theo hình tròn, nên được gọi là bimbaṃ (vòng tròn), tức là vòng tròn trí tuệ. Căn vam có nghĩa là đi, tiếp vị ngữ là ba. A được biến thành i. V được biến thành b.

ณฺวาทิโมคฺคลฺลาเน ปน ‘‘วม อุคฺคิรเณ พ. วมิสฺส วสฺส พิตฺตํ. วมติ อุคฺคิรตีติ พิมฺพํ, สรีร’’นฺติ วุตฺตํ. ตํ ปน พิมฺพสทฺทสฺส สรีรวาจเก [Pg.136] ยุตฺตเมว. น ปริมณฺฑลวาจเก. อิธ ปน พิมฺพสทฺทสฺส ปริมณฺฑลวาจกตฺตา. อาจริยา ปน อิธ พิมฺพสทฺทสฺส อตฺถํ จกฺกมณฺฑลนฺติ วทนฺติ. ตํ ปน วิจาเรตพฺพํ. กสฺมา, อภิธานปฺปทีปิกายํ ‘‘พิมฺพํ ตุ ปฏิพิมฺเพ จ, มณฺฑเล พิมฺพิกาผเล’’ติ จ. ตฏฺฏีกายญฺจ ‘‘มณฺฑเล ปฏิมณฺฑเล’’ติ จ วุตฺตตฺตา. ญาณํ สพฺพญฺญุตญาณสงฺขาตํ วิตฺถิณฺณํ วิตฺถารํ พิมฺพํ ปริมณฺฑลํ อสฺสาติ ญาณวิตฺถิณฺณพิมฺโพ. อถ วา วิตฺถิณฺณํ วิตฺถารํ พิมฺพํ จกฺกวาฬปริมณฺฑลํ วิย วิปุลารมฺมณํ ญาณํ สพฺพญฺญุตญาณํ อสฺสาติ ญาณวิตฺถิณฺณพิมฺโพ, มุนินฺทกฺโก. ยถา หิ จกฺกวาฬสฺส อนนฺตตฺตา จกฺกวาฬมณฺฑลํ วิปุลํ มหนฺตํ โหติ, เอว เมว พุทฺธสฺส สพฺพญฺญุตญาณํ อนนฺตารมฺมณตฺตา วิปุลํ มหนฺตํ. ตสฺมา ตสฺส ญาณวิตฺถิณฺณพิมฺโพติ โถเมตีติ. ยฺเวโกติ โย เอโกติ ปทจฺเฉโท. เยโกติปิ กตฺถจิ ปาโฐ. ตสฺส ปน โย เอโกติ ปทจฺเฉโท กาตพฺโพ. ตํ ปน ปาฐทฺวยํ ยุตฺตเมว. ยฺเวโกติ หิ ปาเฐ อาเทสสนฺธิ โหติ. เยโกติ ปาเฐ ปน โลปสนฺธีติ อยเมเตสํ วิเสโส. โย มุนินฺทกฺโกติ สมฺพนฺโธ.

Tuy nhiên, trong ngữ pháp Moggallāna (phần Ṇvādi), có nói rằng: ‘Căn vam có nghĩa là phun ra, tiếp vị ngữ là ba. V của vam biến thành b. Do vì phun ra, nên được gọi là bimbaṃ, có nghĩa là thân thể’. Điều đó chỉ hợp lý khi từ bimba có nghĩa là thân thể, chứ không phải khi có nghĩa là vòng tròn. Ở đây, từ bimba có nghĩa là vòng tròn. Các vị thầy lại nói rằng ở đây, nghĩa của từ bimba là vòng bánh xe. Điều đó cần được xem xét. Tại sao? Vì trong sách Abhidhānappadīpikā có nói: ‘bimbaṃ có nghĩa là hình ảnh phản chiếu, vòng tròn, và quả bimbikā’. Và trong chú giải của nó: ‘trong maṇḍale, có nghĩa là paṭimaṇḍale (vòng tròn)’. Vị nào có vòng tròn (bimbaṃ parimaṇḍalaṃ) rộng lớn (vitthiṇṇaṃ vitthāraṃ) được gọi là trí tuệ (ñāṇaṃ) tức Toàn giác trí (sabbaññutañāṇasaṅkhātaṃ), vị ấy là Ñāṇavitthiṇṇabimbo. Hoặc là, vị nào có trí tuệ (ñāṇaṃ) tức Toàn giác trí (sabbaññutañāṇaṃ) với đối tượng bao la (vipulārammaṇaṃ) giống như vòng tròn vũ trụ (cakkavāḷaparimaṇḍalaṃ) rộng lớn (vitthiṇṇaṃ vitthāraṃ), vị ấy là Ñāṇavitthiṇṇabimbo, bậc Vua của các Hiền nhân. Ví như vòng tròn vũ trụ là bao la, vĩ đại vì vũ trụ là vô tận, cũng vậy, Toàn giác trí của đức Phật là bao la, vĩ đại vì có đối tượng vô tận. Do đó, Ngài được tán thán là Ñāṇavitthiṇṇabimbo. Yveko được phân tích thành yo eko. Đôi khi có bản đọc là yeko. Bản đọc đó cũng nên được phân tích thành yo eko. Cả hai bản đọc đều hợp lý. Trong bản đọc yveko, đó là liên âm biến đổi (ādesasandhi). Còn trong bản đọc yeko, đó là liên âm tỉnh lược (lopasandhi), đây là sự khác biệt giữa chúng. Sự liên kết là yo munindakko (Bậc Vua của các Hiền nhân nào).

เอโกติ อสหาโย, อทุติยโก เอก พุทฺธภูโตติ อตฺโถ. เอตฺถ จ เอกสทฺโท อญฺญเสฏฺฐาสหาย สงฺขฺยาทีสุ ทิสฺสติ. ตถาเหส สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จ, อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญนฺติ อิตฺเถเก อภิวทนฺตีติอาทีสุ อญฺญตฺเถ ทิสฺสติ. เจตโส เอโกทิภาวนฺติอาทีสุ เสฏฺเฐ. เอโก วูปกฏฺโฐติอาทีสุ อสหาเย. เอโกว โข ภิกฺขเว ขโณ จ สมโย จ พฺรหฺมจริยายาติอาทีสุ สงฺขฺยายํ. อิธ ปน อสหาเย อธิปฺเปโต. อยํ ปนสฺส วจนตฺโถ. อสหาโย หุตฺวา เอติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ เอโก, อทุติยโก หุตฺวา อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ เอติ ชานาติ ปฏิวิชฺฌตีติ วา เอโก, มุนินฺทกฺโก. เอธาตุ อิธาตุ วา ญาณคตีสุ ณฺวุ. อถ วา เอโก ภควา ปพฺพชฺชสงฺขาเตน เอโก. อทุติยฏฺเฐน เอโก, ตณฺหาย ปหานฏฺเฐน เอโก[Pg.137], เอกนฺตวีตราโคติ เอโก, เอกนฺตวีตโทโสติ เอโก, เอกนฺตวีตโมโหติ เอโก, เอกนฺตนิกฺกิเลโสติ เอโก, เอกาย มคฺคํ คโตติ เอโก, อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธติ เอโกติอาทินา อาคเตน มหานิทฺเทสนเยนเปตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

Eko có nghĩa là không có bạn đồng hành, không có người thứ hai, nghĩa là bậc đã trở thành Phật duy nhất. Ở đây, từ eka được thấy trong các nghĩa như: khác, cao tột, một mình, số lượng, v.v... Chẳng hạn, từ này được thấy với nghĩa là ‘khác’ trong các câu như: ‘Một số người tuyên bố rằng tự ngã và thế giới này là thường hằng, chỉ điều này là sự thật, điều khác là vô ích’. Với nghĩa là ‘cao tột’ trong các câu như: ‘sự nhất tâm (ekodibhāva)’. Với nghĩa là ‘một mình’ trong các câu như: ‘một mình (eko), sống viễn ly’. Với nghĩa là ‘số lượng’ trong các câu như: ‘Này các Tỳ khưu, chỉ có một (ekova) khoảnh khắc và thời điểm cho đời sống phạm hạnh’. Tuy nhiên, ở đây, nghĩa được chủ định là ‘một mình’. Đây là ý nghĩa của từ này: Do vì là người không có bạn đồng hành mà đi đến, diễn tiến, nên được gọi là eko. Hoặc do vì là người không có người thứ hai mà đi đến, biết được, chứng ngộ được Vô Thượng Chánh Đẳng Giác, nên được gọi là eko, bậc Vua của các Hiền nhân. Căn e hoặc căn i có nghĩa là biết, đi, tiếp vị ngữ là ṇvu. Hoặc là, ý nghĩa ở đây nên được hiểu theo phương pháp của sách Đại Trình bày (Mahāniddesa) đã được nêu ra như sau: Đức Thế Tôn là một (eko) theo nghĩa xuất gia là một. Là một theo nghĩa không có người thứ hai. Là một theo nghĩa đã đoạn trừ ái dục. Là một vì hoàn toàn ly tham, là một vì hoàn toàn ly sân, là một vì hoàn toàn ly si. Là một vì hoàn toàn không còn phiền não. Là một vì đã đi trên con đường duy nhất. Là một vì đã giác ngộ Vô Thượng Chánh Đẳng Giác.

อปิ จ อนนฺตจกฺกวาเฬสุเยว เอโกว พุทฺโธ เอติ อุปฺปชฺชติ วิกสติ วาติ เอโก. วุตฺตญฺหิ เอกนิปาต องฺคุตฺตร ปาฬิยํ ‘‘อฏฺฐานเมตํ ภิกฺขเว อนวกาโส, ยํ เอกิสฺสา โลกธาตุยา ทฺเว อรหนฺโต สมฺมาสมฺพุทฺธา อปุพฺพํ อจริมํ อุปฺปชฺเชยฺยุํ, เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. ฐานญฺจ โข เอตํ ภิกฺขเว วิชฺชติ, ยํ เอกิสฺสา โลกธาตุยา เอโกว อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ อุปฺปชฺเชยฺย, ฐานเมตํ วิชฺชตี’’ติ. ตทฏฺฐกถายญฺจ ‘‘เอกิสฺสา โลกธาตุยาติ ทสสหสฺสิโลกธาตุยา. ตีณิ หิ เขตฺตานิ ชาติกฺเขตฺตํ อาณกฺเขตฺตํ วิสยกฺเขตฺตนฺติ. ตตฺถ ชาติกฺเขตฺตํ นาม ทสสหสฺสิโลกธาตุ. สา หิ ตถาคตสฺส มาตุกุจฺฉึ โอกฺกมนกาเล นิกฺขมนกาเล สมฺโพธิกาเล ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตเน อายุ สงฺขารโวสฺสชฺชเน ปรินิพฺพาเน จ กมฺปติ, โกฏิสตสหสฺส จกฺกวาฬํ ปน อาณกฺเขตฺตํ นาม. อาฏานาฏิยปริตฺต โมรปริตฺตธชคฺคปริตฺต รตนปริตฺตาทีนญฺหิ เอตฺถ อาณา ปวตฺตติ. วิสยกฺเขตฺตสฺส ปน ปริมาณํ นตฺถิ. พุทฺธานญฺหิ ยาวตกํ ญาณํ, ตาวตกํ เญยฺยํ. ยาวตกํ เญยฺยํ, ตาวตกํ ญาณํ. ญาณปริยนฺติกํ เญยฺยํ, เญยฺยปริยนฺติกํ ญาณนฺติ วจนโต อวิสโย นาม นตฺถิ. อิเมสุ ปน ตีสุ เขตฺเตสุ ฐเปตฺวา อิมํ จกฺกวาฬํ อญฺญสฺมึ จกฺกวาเฬ พุทฺธา อุปฺปชฺชนฺตีติ สุตฺตํ นตฺถิ. น อุปฺปชฺชนฺตีติ ปน อตฺถิ. ตีณิ หิ ปิฏกานิ วินยปิฏกํ, สุตฺตนฺตปิฏกํ, อภิธมฺมปิฏกํ. ติสฺโส สํคีติโย มหากสฺสปตฺเถรสฺส สํคีติ, ยสตฺเถรสฺส สํคีติ, โมคฺคลิปุตฺตตฺเถรสฺส สํคีติ, อิมา ติสฺโส สํคีติโย [Pg.138] อารุฬฺเห เตปิฏเก พุทฺธวจเน อิมํ จกฺกวาฬํ มุญฺจิตฺวา อญฺญตฺถ พุทฺธา อุปฺปชฺชนฺตีติ สุตฺตํ นตฺถิ. น อุปฺปชฺชนฺตีติ ปน อตฺถี’’ติ.

Vả lại, trong vô lượng thế giới chư Phật, chỉ có một vị Phật duy nhất xuất hiện, phát triển, và lan tỏa, nên gọi là ‘Eka’ (Một). Thật vậy, trong Tăng Chi Bộ Kinh, phẩm Một Pháp, có nói: ‘Này các Tỳ khưu, điều này không thể xảy ra, không có cơ hội, rằng trong một thế giới hệ có hai vị A-la-hán Chánh Đẳng Giác xuất hiện không trước không sau, trường hợp này không thể có. Và này các Tỳ khưu, điều này có thể xảy ra, rằng trong một thế giới hệ chỉ có một vị A-la-hán Chánh Đẳng Giác xuất hiện, trường hợp này có thể có.’ Và trong Chú giải của kinh ấy có nói: ‘Trong một thế giới hệ’ nghĩa là trong mười ngàn thế giới hệ. Vì có ba cõi: cõi sanh (jātikkhetta), cõi quyền năng (āṇakkhetta), và cõi đối tượng (visayakkhetta). Trong đó, cõi sanh là mười ngàn thế giới hệ. Cõi này rung chuyển vào lúc Như Lai nhập thai mẹ, đản sanh, thành đạo, chuyển pháp luân, xả bỏ thọ hành, và nhập Niết-bàn. Còn cõi quyền năng là một trăm ngàn ức thế giới chư Phật. Quyền năng của các bài kinh hộ trì như Āṭānāṭiya, Mora, Dhajagga, Ratana, v.v... có hiệu lực trong cõi này. Còn cõi đối tượng thì không có giới hạn. Vì trí tuệ của chư Phật đến đâu, đối tượng biết được đến đó. Đối tượng biết được đến đâu, trí tuệ đến đó. Đối tượng biết được bị giới hạn bởi trí tuệ, trí tuệ bị giới hạn bởi đối tượng biết được. Do đó, không có gì gọi là không phải đối tượng (của trí tuệ). Tuy nhiên, trong ba cõi này, không có kinh nào nói rằng chư Phật xuất hiện ở một thế giới khác ngoài thế giới này. Nhưng có kinh nói rằng các Ngài không xuất hiện (ở nơi khác). Vì có ba tạng: Tạng Luật, Tạng Kinh, Tạng Vi Diệu Pháp. Có ba lần kết tập: lần kết tập của Đại đức Mahākassapa, lần kết tập của Đại đức Yasa, lần kết tập của Đại đức Moggaliputtatissa. Trong lời Phật dạy thuộc Tam Tạng đã được kết tập trong ba lần này, không có kinh nào nói rằng chư Phật xuất hiện ở nơi khác ngoài thế giới này. Nhưng có kinh nói rằng các Ngài không xuất hiện (ở nơi khác).’

เอตฺถ จ เอกิสฺสา โลกธาตุยาติ ทสสหสฺสิ โลกธาตุยาติ อิทํ ชาติกฺเขตฺตํ สนฺธาย วุตฺตํ. ทสสหสฺสิโลกธาตุ หิ อิมํ โลกธาตุํ ปริวาเรตฺวา ฐิตา โหติ. ตตฺตกานํเยว ชาติกฺเขตฺตภาโว ธมฺมตา วเสน เวทิตพฺโพ. อิเมสุ ปน ตีสุ เขตฺเตสูติ อิมินา ทสสหสฺสิโลกธาตุสงฺขาเต ชาติกฺเขตฺเต โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาฬสงฺขาเต อาณกฺเขตฺเต อนนฺตจกฺกวาฬ สงฺขาเต วิสยกฺเขตฺเต จาติ อิเมสุ ตีสุ พุทฺธกฺเขตฺเตสุ อิโต จกฺกวาฬโต อญฺเญสุ อนนฺตจกฺกวาเฬสุ พุทฺธา นุปฺปชฺชนฺตีติ ทสฺเสติ. ติวิธญฺหิ พุทฺธกฺเขตฺตํ ทสฺเสตฺวา อิเมสุ ปน ตีสุ เขตฺเตสูติ อาธารภาเวน วุตฺตํ, น นิทฺธารณภาเวน. กสฺมา, อฏฺฐกถายํ นิทฺธารณียปทสฺส อภาวโต. สติ หิ อฏฺฐกถาจริโย ตสฺส ปทสฺส นิทฺธารณตฺเถ อธิปฺเปเต อิเมสุ ตีสุ เขตฺเตสุ อาณกฺเขตฺเต ฐเปตฺวา อิมํ จกฺกวาฬนฺติอาทิ วุจฺเจยฺย. น. ตสฺมา ตสฺส ปทสฺส อาธารตฺโถเยว คเหตพฺโพ. ปุพฺพนิสฺสยา จริเยหิ จ ตสฺส ปทสฺส อาธารภาเวน อตฺถโยชนา กตาติ. ตเถว ปน อภิธมฺมญาณวิภงฺคปาฬิยญฺจ, ตทฏฺฐกถายญฺจ อุปริปณฺณาเส พหุธาตุสุตฺตปาฬิยญฺจ, ตทฏฺฐกถายญฺจ เนตฺติปาฬิยญฺจ ตทฏฺฐกถายญฺจ ตํ การณํ อาคตเมวาติ. ตํ องฺคุตฺตรฏีกายํ ปน ‘‘น อุปฺปชฺชนฺตีติ ปน อตฺถีติ น เม อาจริโย อตฺถิ, สทิโส เม นวิชฺชตีติอาทิ. อิมิสฺสา โลกธาตุยา ฐตฺวา วทนฺเตน ภควตา กึปนาวุโส สาริปุตฺต อตฺเถตรหิ อญฺโญ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา ภควตา สมสโม สมฺโพธิยนฺติ เอวํ ปุฏฺโฐหํ ภนฺเต โนติ วเทยฺยนฺติ วตฺวา ตสฺส [Pg.139] การณํ ทสฺเสตุํ อฏฺฐานเมตํ อนวกาโส, ยํ เอกิสฺสา โลกธาตุยา ทฺเว อรหนฺโต สมฺมาสมฺพุทฺธา อปุพฺพํ อจริมํ อุปฺปชฺเชยฺยุนฺติ อิมํ สุตฺตํ อาหรนฺเตน ธมฺม เสนาปตินา จ พุทฺธกฺเขตฺตภูตํ อิมํ โลกธาตุํ ฐเปตฺวา อญฺญตฺถ อนุปฺปตฺติ วุตฺตา โหตีติ อธิปฺปาโย’’ติ วุตฺตํ. ตเถว ปน ญาณวิภงฺคมูลฏีกายํ, อุปริปณฺณาสพหุธาตุ สุตฺตฏีกายญฺจ วุตฺตํ. เอตฺถ จ อิมํ โลกธาตุํ ฐเปตฺวา อญฺญตฺถ อนุปฺปตฺติ วุตฺตา โหตีติ อิมินา พุทฺธกฺเขตฺตภูตโต อิโต จกฺกวาฬโต อญฺเญสุ อนนฺตจกฺกวาเฬสุ พุทฺธานํ อนุปฺปตฺติ ทสฺสิตา โหติ. อญฺญตฺถาติ หิ สามญฺเญน วุตฺเตปิ อฏฺฐกถายํ วุตฺเตน อิเมสุ ตีสุ เขตฺเตสูติ สทฺทนฺตรสนฺนิธาเนน อนนฺตจกฺกวาฬภูโต วิเสสตฺโถ คเหตพฺโพ. สามญฺญวจโนปิ หิ สทฺโท สทฺทนฺตรสนฺนิธาเนน วิเสสวิสโยติ.

Ở đây, câu ‘trong một thế giới hệ’ nghĩa là ‘trong mười ngàn thế giới hệ’ được nói đến với ý nghĩa là cõi sanh. Vì mười ngàn thế giới hệ này bao quanh thế giới hệ của chúng ta. Cần phải hiểu rằng chỉ có chừng ấy (thế giới hệ) là cõi sanh theo quy luật tự nhiên. Bằng câu ‘tuy nhiên, trong ba cõi này’, điều này cho thấy rằng chư Phật không xuất hiện trong các thế giới vô lượng khác ngoài thế giới này, trong ba cõi Phật này là: cõi sanh gồm mười ngàn thế giới hệ, cõi quyền năng gồm một trăm ngàn ức thế giới chư Phật, và cõi đối tượng gồm vô lượng thế giới chư Phật. Sau khi chỉ ra ba loại cõi Phật, câu ‘tuy nhiên, trong ba cõi này’ được nói với ý nghĩa là nơi chốn (ādhāra), không phải với ý nghĩa là sự xác định (niddhāraṇa). Tại sao? Vì trong Chú giải không có từ ngữ để xác định. Thật vậy, nếu vị Chú giải sư có ý định dùng từ đó với nghĩa xác định, ngài đã nói rằng ‘trong ba cõi này, (ví dụ như) trong cõi quyền năng, ngoại trừ thế giới này...’ v.v... Nhưng không phải vậy. Do đó, từ đó chỉ nên được hiểu theo nghĩa là nơi chốn. Và các vị thầy xưa cũng đã giải thích ý nghĩa của từ đó là nơi chốn. Tương tự như vậy, lý do đó cũng đã được đề cập trong kinh Phân Tích Trí thuộc Tạng Vi Diệu Pháp và Chú giải của nó, trong kinh Bahudhātu thuộc Trung Bộ Kinh và Chú giải của nó, và trong kinh Netti và Chú giải của nó. Về điều đó, trong Phụ chú giải Tăng Chi Bộ có nói: ‘Câu “nhưng có kinh nói rằng các Ngài không xuất hiện (ở nơi khác)” có nghĩa là (dựa trên các câu như) “Ta không có thầy, không có ai bằng Ta”, v.v... Ý nghĩa là: việc không xuất hiện ở nơi khác đã được nói đến bởi Đức Thế Tôn, người đã nói khi đang ở trong thế giới hệ này, và bởi vị Tướng quân Chánh pháp (Sāriputta), người đã trích dẫn kinh này ‘Điều này không thể xảy ra, không có cơ hội, rằng trong một thế giới hệ có hai vị A-la-hán Chánh Đẳng Giác xuất hiện không trước không sau’ để giải thích lý do sau khi nói ‘Bạch Thế Tôn, khi được hỏi như vậy: “Này Sāriputta, hiện nay có vị Sa-môn hay Bà-la-môn nào khác bằng với Đức Thế Tôn về sự giác ngộ không?”, con sẽ trả lời là không’, do đó, ngoại trừ thế giới hệ này là cõi Phật, (các vị Phật) không xuất hiện ở nơi khác.’ Điều tương tự cũng được nói trong Phụ chú giải gốc của Phân Tích Trí và trong Phụ chú giải kinh Bahudhātu thuộc Trung Bộ Kinh. Ở đây, bằng câu ‘ngoại trừ thế giới hệ này, việc không xuất hiện ở nơi khác đã được nói đến’, điều này cho thấy sự không xuất hiện của chư Phật trong các thế giới vô lượng khác ngoài thế giới này, vốn là cõi Phật. Vì mặc dù từ ‘ở nơi khác’ (aññattha) được nói một cách chung chung, nhưng do sự gần gũi của từ khác là ‘trong ba cõi này’ được nói trong Chú giải, nên cần phải hiểu ý nghĩa đặc biệt là ‘trong các thế giới vô lượng’. Vì một từ dù có ý nghĩa chung chung cũng có thể mang một ý nghĩa đặc biệt do sự gần gũi của một từ khác.

อยํ ปเนตฺถ อปโร นโย. อฏฺฐกถายํ วุตฺเต พุทฺธา หิ อุปฺปชฺชมานา อิมสฺมึเยว จกฺกวาเฬ อุปฺปชฺชนฺติ. อุปฺปชฺชนฏฺฐาเน ปน วาริเต อิโต อญฺเญสุ จกฺกวาเฬสุ นุปฺปชฺชนฺตีติ วาริตเมว โหตีติเอตฺถ วากฺเย อิมสฺมึ เยวาติปเท สมภินิวิฏฺโฐ เอวสทฺโท นิวตฺตาปนาวธารณตฺโถ. เอเตน อญฺเญสุ อนนฺตจกฺกวาเฬสุ อญฺเญสํ พุทฺธานํ อุปฺปตฺตึ นิวตฺเตติ. ยทิปิ หิ อญฺเญสุ อนนฺตจกฺกวาเฬสุ อญฺเญ พุทฺธา อุปฺปชฺเชยฺยุํ. เอวํ สนฺเตสุ สงฺขตาสงฺขตเภทํ สพฺพธมฺมํ ชานนฺโต ปสฺสนฺโต อมฺหากํ ภควา อญฺญจกฺกวาเฬสุ อญฺเญ พุทฺธา อุปฺปชฺชนฺตีติ เอวํ วุจฺเจยฺย. น. ตณฺหงฺกราทโย หิ อฏฺฐวีสติ สมฺพุทฺธา อิโต จกฺกวาฬโต อญฺเญสุ จกฺกวาเฬสุ อุปฺปชฺชนฺตีติวจนํ เตปิฏเก พุทฺธวจเน นตฺถิ, ตถา อฏฺฐกถา ฏีกาสุ จ. ตสฺมา อิโต จกฺกวาฬโต อญฺเญสุ อนนฺต จกฺกวาเฬสุ อญฺเญ พุทฺธา นุปฺปชฺชนฺตีติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺเหตํ สุตฺตนฺตมหาวคฺคฏฺฐกถายํ มหาสมยสุตฺตวณฺณนายํ –

Đây là một phương pháp khác. Trong Chú giải có nói rằng: ‘Chư Phật khi xuất hiện, chỉ xuất hiện trong thế giới này.’ Trong câu ‘Khi nơi xuất hiện đã được ngăn chặn, các Ngài không xuất hiện ở các thế giới khác, điều đó có nghĩa là đã được ngăn chặn,’ từ ‘eva’ trong cụm từ ‘imasmiṃ yeva’ (chỉ trong thế giới này) có ý nghĩa là ngăn chặn và xác định. Bằng từ này, nó ngăn chặn sự xuất hiện của các vị Phật khác trong vô số thế giới khác. Nếu quả thật có các vị Phật khác xuất hiện trong vô số thế giới khác, thì Đức Thế Tôn của chúng ta, người biết và thấy tất cả các pháp, cả hữu vi và vô vi, đã có thể nói rằng: ‘Có các vị Phật khác xuất hiện trong các thế giới khác.’ Nhưng không phải vậy. Lời nói rằng hai mươi tám vị Chánh Đẳng Giác, bắt đầu từ đức Taṇhaṅkara, xuất hiện ở các thế giới khác ngoài thế giới này, không có trong Tam Tạng, trong lời Phật dạy, cũng như trong Chú giải và Phụ chú giải. Do đó, cần phải hiểu rằng không có các vị Phật khác xuất hiện trong vô số thế giới khác ngoài thế giới này. Điều này đã được nói trong Chú giải Trường Bộ Kinh, phần Đại Phẩm, trong đoạn giải thích về Kinh Đại Hội –

‘‘อถสฺส [Pg.140] เอตทโหสิ มาทิโส พุทฺโธเยว สกฺกุเณยฺย. อตฺถิ ปน กตฺถจิ อญฺโญ พุทฺโธติ อนนฺตาสุ โลกธาตูสุ อนนฺตญาณํ ปตฺถริตฺวา โอโลเกนฺโต อญฺญํ พุทฺธํ น อทฺทส. อนจฺฉริยญฺเจตํ, ยํ อิทานิ อตฺตนา สมํ น ปสฺเสยฺย. โย ชาตทิวเสปิ พฺรหฺมชาลสุตฺตวณฺณนายํ วุตฺตนเยน อตฺตนา สมํ อปสฺสนฺโต อคฺโคหมสฺมิ โลกสฺสาติ อปฺปฏิวตฺติยํ สีหนาทํ นทิ. เอวํ อญฺญํ อตฺตนา สมํ อปสฺสิตฺวา จินฺเตสี’’ติ. ตเถเวตํ. ปุราเภทสุตฺต มหานิทฺเทสฏฺฐกถายญฺจ, ตํ มหาสมยสุตฺตฏีกายญฺจ เอกิสฺสา โลกธาตุยาติ สุตฺเต อาคตนเยน สพฺพตฺเถว ปน อปุพฺพํ อจริมํ ทฺเว พุทฺธา นาม น โหนฺเตว. เตเนวาห ‘‘อนนฺตาสุ โลก ธาตูสุ…เป… น อทฺทสา’’ติ สํวณฺเณติ.

‘Khi ấy, Ngài suy nghĩ rằng: ‘Chỉ có một vị Phật như ta mới có thể (thấu hiểu pháp này).’ (Ngài tự hỏi:) ‘Liệu có vị Phật nào khác ở đâu không?’ và Ngài đã trải rộng vô biên trí tuệ của mình khắp vô số thế giới, nhưng không thấy một vị Phật nào khác. Điều này không có gì đáng ngạc nhiên, khi bây giờ Ngài không thấy ai bằng mình. Ngay cả vào ngày đản sanh, theo cách đã được nói trong Chú giải kinh Phạm Võng, vì không thấy ai bằng mình, Ngài đã cất lên tiếng rống sư tử không thể lay chuyển: ‘Ta là bậc tối thượng trong đời.’ Như vậy, sau khi không thấy ai bằng mình, Ngài đã suy nghĩ.’ Điều này là như vậy. Và trong Chú giải Đại Diễn Giải về kinh Purābhedasutta, và trong Phụ chú giải kinh Đại Hội, theo cách nói trong kinh ‘trong một thế giới,’ thì ở khắp mọi nơi, không bao giờ có hai vị Phật (xuất hiện) không trước không sau (cùng một lúc). Do đó, (chú giải) giải thích rằng: ‘Trong vô số thế giới… (v.v.)… Ngài đã không thấy.’

อปณฺณกชาตกฏฺฐกถายญฺจ ‘‘สตฺถา อุปาสกา เหฏฺฐา อวีจึ อุปริ ภวคฺคํ ปริจฺเฉทํ กตฺวา อปริมาณาสุ โลกธาตูสุ สีลาทีหิ คุเณหิ พุทฺเธน สทิโส นาม นตฺถิ. กุโต อธิกตโร…เป… อาหา’’ติ วุตฺตํ. อิมาสุ ทฺวีสุ อฏฺฐกถาสุ จ อนนฺตาสุ โลกธาตูสูติ จ อปริมาณาสุ โลกธาตูสูติ จ อนนฺตอปริมาณ สทฺเทน วุตฺตํ. เตหิ ทฺวีหิ สทฺเทหิ ฏีกาวจเนน จ อนนฺตาสุ โลกธาตูสุ อญฺเญสํ พุทฺธานํ อนุปฺปตฺตึ ทสฺเสติ.

Và trong Chú giải Bổn Sanh Apaṇṇaka có nói: ‘Bậc Đạo Sư (nói): ‘Này các cận sự nam, lấy địa ngục A-tỳ làm giới hạn dưới và cõi trời Hữu Đảnh làm giới hạn trên, trong vô lượng thế giới, không có ai bằng một vị Phật về các đức hạnh như giới, v.v. Huống chi là hơn được?’… (v.v.)… đã nói.’ Trong hai bản Chú giải này, đã được nói bằng các từ ‘ananta’ (vô số) và ‘aparimāṇa’ (vô lượng) là ‘trong vô số thế giới’ và ‘trong vô lượng thế giới.’ Bằng hai từ này và bằng lời trong Phụ chú giải, nó cho thấy sự không xuất hiện của các vị Phật khác trong vô số thế giới.

สมฺโมหวิโนทนีอฏฺฐกถาย โยชนายํ ปน อิเมสุ ปนาติอาทินา โกฏิสตสหสฺส จกฺกวาฬโต อญฺญสฺมึ จกฺกวาเฬ พุทฺธา น อุปฺปชฺชนฺตีติ ญาเปติ. มยํ ปน เอวํ วิตกฺกยาม. อญฺญสฺมึ จกฺกวาเฬติ อิโต จกฺกวาฬโต อญฺเญสุ สพฺเพสุปิ ตีสุ พุทฺธกฺเขตฺเตสูติ อตฺเถ คยฺหมาเน สติ โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาฬโต อญฺญสฺมึ จกฺกวาเฬ พุทฺธา น อุปฺปชฺชนฺตีติ วิญฺญายติ. ยทิ ปน อญฺญสฺมึ จกฺกวาเฬติ อิโต อญฺญสฺมึ ชาติอาณาเขตฺตภูเต จกฺกวาเฬติ อตฺเถ [Pg.141] คหิเต โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาฬโต อญฺญสฺมึ จกฺกวาเฬ พุทฺธานํ อุปฺปตฺติ ภเวยฺยาติ วิญฺญายติ. ‘‘อฏฺฐานเมตํ อนวกาโส, ยํ เอกิสฺสา โลกธาตุยา ทฺเว อรหนฺโต สมฺมาสมฺพุทฺธา’’ติอาทิปาฬิยา จ. ‘‘อฏฺฐานเมตํ อนวกาโส, ยํ เอกิสฺสา โลกธาตุยา ทฺเว ราชาโน จกฺกวตฺตี’’ติอาทิปาฬิยา สทฺธึ กถนโต โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาฬโต พุทฺธานํ อนุปฺปตฺติ วิย อญฺญิสฺสา โลกธาตุยา จกฺกวตฺติรญฺโญ อนุปฺปตฺติ ภเวยฺย. กถาวตฺถุปฺปกรเณ จ โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาฬโต อญฺญสฺมึ จกฺกวาเฬ พุทฺธานํ อุปฺปตฺติ น ปฏิเสธิตา. ตสฺมา อาณกฺเขตฺตภูตโต โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาฬโต อญฺญสฺมึ จกฺกวาเฬ พุทฺธสฺส ภเวยฺยาติ อยํ อมฺหากํ ขนฺติ. วีมํเสตฺวา คเหตพฺพนฺติ วุตฺตํ.

Tuy nhiên, trong Yojanā của Chú giải Sammohavinodanī, qua câu ‘imesu pana…’ (còn trong những điều này…), nó cho biết rằng chư Phật không xuất hiện trong một thế giới khác ngoài một trăm ngàn triệu thế giới. Còn chúng tôi thì suy luận như sau: Nếu cụm từ ‘trong một thế giới khác’ được hiểu theo nghĩa ‘trong tất cả ba Phật giới khác ngoài thế giới này,’ thì có thể hiểu rằng chư Phật không xuất hiện trong một thế giới khác ngoài một trăm ngàn triệu thế giới. Nhưng nếu cụm từ ‘trong một thế giới khác’ được hiểu theo nghĩa ‘trong một thế giới khác ngoài thế giới này, vốn là nơi sanh và nơi quyền năng,’ thì có thể hiểu rằng sự xuất hiện của chư Phật có thể xảy ra trong một thế giới khác ngoài một trăm ngàn triệu thế giới. Và từ đoạn Pāli ‘Đây là điều không thể, không có cơ hội, rằng trong một thế giới có hai vị A-la-hán Chánh Đẳng Giác,’ v.v. và việc nói cùng với đoạn Pāli ‘Đây là điều không thể, không có cơ hội, rằng trong một thế giới có hai vị vua Chuyển Luân,’ v.v., thì cũng như sự không xuất hiện của chư Phật ngoài một trăm ngàn triệu thế giới, sự không xuất hiện của vua Chuyển Luân cũng có thể xảy ra trong một thế giới khác. Và trong bộ Ngữ Tông (Kathāvatthu), sự xuất hiện của chư Phật trong một thế giới khác ngoài một trăm ngàn triệu thế giới không bị phủ nhận. Do đó, quan điểm của chúng tôi là: ‘Có thể có một vị Phật trong một thế giới khác ngoài một trăm ngàn triệu thế giới, vốn là cõi quyền năng.’ Đã được nói rằng: ‘Nên xem xét và chấp nhận.’

เอตฺถ จ ยํ กถาวตฺถุปฺปกรเณ จ…เป… น ปฏิเสธิตาติ วุตฺตํ. ตํ ปน กถาวตฺถุปาฬิยํ นตฺเถว. อิมิสฺสา ปน สพฺพทิสากถายํ ปรวาทีนํ ปริกปฺปวจนมตฺตเมว อตฺถิ. เตน วุตฺตํ ตสฺสํ ปาฬิยํ ‘‘สพฺพทิสา พุทฺธา ติฏฺฐนฺตีติ. อามนฺตา. ปุรตฺถิมาย ทิสาย พุทฺโธ ติฏฺฐตีติ. นเหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปุรตฺถิมาย ทิสาย พุทฺโธ ติฏฺฐตีติ. อามนฺตา. กินฺนาโม โส ภควา กึชจฺโจ กึโคตฺโต, กินฺนามา ตสฺส ภควโต มาตาปิตโร, กินฺนามํ ตสฺส ภควโต สาวกยุคํ, โก นาโม ตสฺส ภควโต อุปฏฺฐโก, กึทิสํ จีวรํ ธาเรติ, กึทิสํ ปตฺตํ ธาเรติ. กตรสฺมึ คาเม วา นิคเม วา นคเร วา รฏฺเฐ วา ชนปเท วาติ. นเหวํ วตฺตพฺเพ’’ตฺยาทิ.

Ở đây, điều đã được nói rằng ‘trong bộ Ngữ Tông… (v.v.)… không bị phủ nhận,’ điều đó thực sự không có trong Chánh tạng Ngữ Tông. Tuy nhiên, trong chương ‘Sabbadisākathā’ (Luận về các phương), chỉ có lời phỏng đoán của những người theo tà thuyết. Do đó, trong Chánh tạng đó có nói: ‘Chư Phật có mặt ở tất cả các phương.’ ‘Đúng vậy.’ ‘Có một vị Phật ở phương đông.’ ‘Không nên nói như vậy.’… (v.v.)… ‘Có một vị Phật ở phương đông.’ ‘Đúng vậy.’ ‘Đức Thế Tôn đó tên gì, thuộc dòng dõi nào, thuộc gia tộc nào? Cha mẹ của Đức Thế Tôn đó tên gì? Cặp đôi thinh văn của Đức Thế Tôn đó tên gì? Vị thị giả của Đức Thế Tôn đó tên gì? Ngài mặc y loại nào? Ngài mang bát loại nào? Ở trong làng nào, thị trấn nào, thành phố nào, xứ nào, hay quốc độ nào?’ ‘Không nên nói như vậy,’ v.v.

ตทฏฺฐกถายํ ปน ‘‘อิทานิ สพฺพทิสากถา นาม โหติ. ตตฺถ จตูสุ ทิสาสุ เหฏฺฐา อุปรีติ สมนฺตโต โลกธาตุสนฺนิเวสํ สพฺพโลกธาตูสุ จ พุทฺโธ อตฺถีติ อตฺตโน วิกปฺปสิปฺปํ อุปฺปาเทตฺวา สพฺพทิสาสุ พุทฺธา ติฏฺฐนฺตีติ เยสํ…เป… [Pg.142] เสยฺยถาปิ มหาสงฺฆิกานํ, เต สนฺธาย ปุจฺฉา สกวาทิสฺส. ปฏิญฺญา อิตรสฺส. ปุรตฺถิมายาติ ปุฏฺโฐ สกฺยมุนึ สนฺธาย ปฏิกฺขิปติ. ปุน ปุฏฺโฐ ลทฺธิวเสน อญฺญโลกธาตุยํ ฐิตํ สนฺธาย ปฏิชานาติ. กินฺนาโม โส ภควาติอาทิ สเจ ตฺวํ ชานาสิ. นามาทิวเสน นํ กเถหีติ โจทนตฺถํ วุตฺตํ. อิมินา อุปาเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ’’ติ วุตฺตํ. เอตฺถ จ จตูสุ ทิสาสุ…เป… เสยฺยถาปิ มหาสงฺฆิกานนฺติ อิมินา ปรวาทีนํ ลทฺธึ ทสฺเสติ. ตตฺถ ปน จตูสุ ทิสาสุ จ เหฏฺฐา จ อุปริ จ อิติ เอวํ สมนฺตโต โลกธาตุสนฺนิเวสํ อตฺถีติ โยชนา. เยสํ…เป… มหาสงฺฆิกานนฺติ เยสํ ปรวาทีนํ ลทฺธิ โหติ. เกสํ ลทฺธิ วิย. มหาสงฺฆิกานํ ลทฺธิ เสยฺยถาปีติ อตฺโถ. เต สนฺธายาติ เต ปรวาทีปุคฺคเล สนฺธาย ญาเณน ธาเรตฺวา สลฺลกฺเขตฺวาติ อตฺโถ. ปุจฺฉา สกวาทิสฺสาติ สกวาทิสฺส สพฺพทิสาสุ พุทฺธา ติฏฺฐนฺตีติ ปุจฺฉา โหติ. ปฏิญฺญา อิตรสฺสาติ ปรวาทิสฺส ปฏิชานนา โหติ. ปุรตฺถิมายาติ ปุฏฺโฐติ สกวาทินา ปุรตฺถิ มายาติอาทินา ปุจฺฉิเต สติ. สกฺยมุนินฺติ สกฺยวํส ขตฺติยชาติภูตํ อมฺหากํ โคตมพุทฺธํ สนฺธาย. ปฏิกฺขิปตีติ ปรวาทีปุคฺคโล อปเนติ. ปุน ปุฏฺโฐติ สกวาทินา ปุน ปุรตฺถิมาย พุทฺโธ ติฏฺฐตีติ ปุจฺฉิเต สติ. ลทฺธิวเสนาติ อตฺตโน อญฺญโลกธาตุยํ พุทฺโธ อตฺถิ จ อุปฺปชฺชติ จาติ มิจฺฉาลทฺธิวเสน ปฏิชานาตีติ ปรวาที ปุคฺคโล ปฏิชานาติ. ยทิ ปน อญฺญโลกธาตุยํ พุทฺโธ ติฏฺฐติ. เอวํ สติ ตสฺส นามโคตฺตาทึ ตฺวํ กเถหีติ สกวาทิสฺส โจทนาวจนํ ทสฺเสตุํ กินฺนาโม โส ภควาติอาทิมาห. อิมินา จ อิโต จกฺกวาฬโต อญฺเญสุ อนนฺตจกฺกวาเฬสุ อญฺเญสํ พุทฺธานํ อภาวํ ทสฺเสติ. เตน วุตฺตํ กถาวตฺถุปาฬิยํ ‘‘กินฺนาโม โส ภควา กึชจฺโจ…เป… ชนปเทวาติ. นเหวํ วตฺตพฺเพ’’ติ.

Còn trong Chú giải ấy đã nói rằng: ‘Bây giờ, cuộc luận bàn về tất cả các phương được gọi là bắt đầu. Ở đây, những người... v.v... ví như phái Đại Chúng, là những người sau khi đã khởi lên kỹ năng phỏng đoán của mình rằng có sự sắp đặt của thế giới giới ở khắp mọi nơi, tức là ở bốn phương, ở phía dưới, và ở phía trên, và rằng có đức Phật ở trong tất cả các thế giới giới, (nên cho rằng) các đức Phật có mặt ở tất cả các phương, câu hỏi của người theo chủ trương của mình (Thượng tọa bộ) là nhắm đến họ. Sự thừa nhận là của phía kia. Khi được hỏi ‘(Có đức Phật) ở phương Đông không?’, người ấy bác bỏ bằng cách nhắm đến đức Thích Ca Mâu Ni. Khi được hỏi lại, người ấy thừa nhận bằng cách nhắm đến vị (Phật) đang hiện hữu ở thế giới giới khác theo chủ thuyết của mình. (Câu hỏi) ‘Vị Thế Tôn ấy tên là gì?’ v.v... được nói ra với ý nghĩa chất vấn rằng: ‘Nếu ngươi biết, hãy nói về vị ấy bằng cách nêu tên, v.v...’. Theo phương cách này, ý nghĩa cần được hiểu ở khắp mọi nơi’. Và ở đây, câu ‘ở bốn phương... v.v... ví như phái Đại Chúng’ này cho thấy chủ thuyết của các ngoại đạo. Ở đó, sự liên kết (câu văn) là: ‘Có sự sắp đặt của thế giới giới ở khắp mọi nơi, tức là ở bốn phương, ở phía dưới, và ở phía trên’. Câu ‘Những người... v.v... phái Đại Chúng’ có nghĩa là: ‘chủ thuyết của những ngoại đạo nào’. Giống như chủ thuyết của ai? Có nghĩa là: ‘giống như chủ thuyết của phái Đại Chúng’. Câu ‘nhắm đến họ’ có nghĩa là: ‘sau khi đã nhắm đến, đã ghi nhận bằng trí tuệ, đã xem xét những người ngoại đạo ấy’. Câu ‘câu hỏi của người theo chủ trương của mình’ có nghĩa là: ‘câu hỏi của người theo chủ trương của mình là: “Các đức Phật có mặt ở tất cả các phương không?”’. Câu ‘sự thừa nhận là của phía kia’ có nghĩa là: ‘sự thừa nhận của ngoại đạo’. Câu ‘khi được hỏi “ở phương Đông”’ có nghĩa là: ‘khi được người theo chủ trương của mình hỏi bằng câu “ở phương Đông” v.v...’. Câu ‘đức Thích Ca Mâu Ni’ có nghĩa là: ‘nhắm đến đức Phật Gotama của chúng ta, người sinh ra trong dòng dõi vua chúa thuộc tộc Sakya’. Câu ‘bác bỏ’ có nghĩa là: ‘người ngoại đạo ấy loại bỏ’. Câu ‘khi được hỏi lại’ có nghĩa là: ‘khi được người theo chủ trương của mình hỏi lại rằng: “Có đức Phật ở phương Đông không?”’. Câu ‘theo chủ thuyết của mình’ có nghĩa là: ‘người ngoại đạo ấy thừa nhận do theo tà kiến của mình rằng: “Có đức Phật và đức Phật có sanh khởi ở thế giới giới khác”’. Nếu có đức Phật ở thế giới giới khác, trong trường hợp như vậy, để cho thấy lời chất vấn của người theo chủ trương của mình rằng: ‘Ngươi hãy nói tên, dòng họ, v.v... của vị ấy’, (Pāli tạng) đã nói: ‘Vị Thế Tôn ấy tên là gì?’ v.v... Và bằng điều này, (Chú giải) cho thấy sự không có mặt của các đức Phật khác trong các thế giới vô biên khác ngoài thế giới này. Do đó, đã được nói trong Pāli tạng Kathāvatthu rằng: ‘Vị Thế Tôn ấy tên là gì, thuộc dòng dõi nào... v.v... ở quốc độ nào? Không nên nói như vậy’.

เอตฺถ [Pg.143] จ ปน สกวาทินา กินฺนาโมตฺยาทินา ปุจฺฉิเต ปรวาทีปุคฺคโล อตฺตโน ลทฺธิยา สพฺพโลกธาตูสุ อุปฺปชฺชมานานํ พุทฺธานํ นามาทึ อชานนฺโต อปสฺสนฺโต น เหวํ วตฺตพฺเพติ ปฏิกฺขิปติ. ตสฺมา ปเนตฺถ สกวาที ปุคฺคลสฺส ลทฺธิยา อญฺเญสุ อนนฺตจกฺกวาเฬสุ อญฺเญสํ พุทฺธานํ อุปฺปชฺชนาภาโว วิญฺญายติ. ยทิปิ หิ อญฺญานนฺตจกฺกวาเฬสุ อญฺญพุทฺธา อุปฺปชฺเชยฺยุํ. เอวํ สนฺเตสุ พุทฺธสฺส มตึ ยถาภูตโต ชานนฺโต ปสฺสนฺโต มหาปญฺโญ อิทฺธิมา ทิพฺพจกฺขุอาทีหิ ฉฬภิญฺเญหิ สมฺปนฺโน ปฏิสมฺภิทา ปตฺโต สตฺถารา ทินฺนมาติกานเยน กถาวตฺถุปาฬึ เทเสนฺโต อายสฺมา มหาโมคฺคลิปุตฺตตฺเถโร อญฺญานนฺตจกฺกวาเฬสุ อญฺญพุทฺธานํ อุปฺปตฺตึ กเถยฺย จ. นาติ. ตสฺมา อยํ กถาวตฺถุปาฬิ จ ตทฏฺฐกถาวจนญฺจ อญฺญานนฺตจกฺกวาเฬสุ อญฺญพุทฺธานํ อภาวทีปเน สพฺพฏฺฐกถาฏีกาสุ วุตฺตวจเนหิ ทฬฺหตรํ ปธานวจนเมว โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

Và ở đây, khi được người theo chủ trương của mình hỏi bằng câu ‘Tên là gì?’ v.v..., người ngoại đạo, do không biết, không thấy tên v.v... của các đức Phật đang sanh khởi trong tất cả các thế giới giới theo chủ thuyết của mình, đã bác bỏ bằng cách nói: ‘Không nên nói như vậy’. Do đó, ở đây, theo chủ thuyết của người theo chủ trương của mình, sự không sanh khởi của các đức Phật khác trong các thế giới vô biên khác được biết đến. Vì nếu quả thật các đức Phật khác có sanh khởi trong các thế giới vô biên khác, trong trường hợp như vậy, trưởng lão Đại Moggaliputtatissa, bậc đại trí tuệ, có thần thông, thành tựu sáu thắng trí như thiên nhãn v.v..., đã chứng đắc các tuệ phân tích, người biết và thấy ý của đức Phật một cách như thật, khi thuyết giảng Pāli tạng Kathāvatthu theo phương pháp đề cương do đức Đạo Sư ban cho, hẳn đã nói về sự sanh khởi của các đức Phật khác trong các thế giới vô biên khác. (Nhưng ngài) đã không (nói). Do đó, cần phải được thấy rằng Pāli tạng Kathāvatthu này và lời nói trong Chú giải của nó, trong việc chỉ rõ sự không có mặt của các đức Phật khác trong các thế giới vô biên khác, chính là lời nói chính yếu, vững chắc hơn những lời đã được nói trong tất cả các Chú giải và Phụ chú giải.

น ปน พุทฺธาเอว อญฺญานนฺตจกฺกวาเฬสุ น อุปฺปชฺเชยฺยุํ, อถ โข ลทฺธพฺยากรณา มหาโพธิสตฺตา จ ปจฺเจกโพธิ สตฺตา อคฺคสาวกมหาสาวกโพธิสตฺตา ปริปากินฺทฺริยา สาวกโพธิสตฺตา จ พุทฺธกฺเขตฺตภูเต อิมสฺมึเยว จกฺกวาเฬ อุปฺปชฺชนฺติ, น อญฺญตฺถ. กสฺมา, เตสุ พุทฺธานํ อนุปฺปนฺนตฺตา, เตสํ ปน อภินีหาโร ปารมีสมฺภรณํ ญาณปริปาจนญฺจ ตสฺมึเอว สมิชฺฌติ, น อญฺญตฺถ. เตน วุตฺตํ มหาปทาน สุตฺตฏีกายํ –

Không chỉ các đức Phật không sanh khởi trong các thế giới vô biên khác, mà còn các vị Đại Bồ-tát đã nhận lời thọ ký, các vị Bồ-tát Độc Giác, các vị Bồ-tát Thượng thủ Thinh văn và Đại Thinh văn, và các vị Bồ-tát Thinh văn có các căn đã thuần thục cũng chỉ sanh khởi trong thế giới này, vốn là Phật địa, chứ không ở nơi nào khác. Tại sao? Vì các đức Phật không sanh khởi ở những nơi ấy, và sự phát nguyện, sự tích lũy các ba-la-mật, và sự làm cho trí tuệ chín muồi của các vị ấy chỉ thành tựu ở nơi đây, không ở nơi nào khác. Do đó, đã được nói trong Phụ chú giải kinh Mahāpadāna rằng –

‘‘ปุริมพุทฺธานํ มหาโพธิสตฺตานํ ปจฺเจกพุทฺธานญฺจ นิพฺพตฺติยา สาวกโพธิสตฺตานํ สาวกโพธิยา อภินีหาโร สาวกปารมิยา สมฺภรณํ ปริปาจนญฺจ พุทฺธกฺเขตฺตภูเต อิมสฺมึ จกฺกวาเฬ ชมฺพุทีเปเอว อิชฺฌติ, น อญฺญตฺถา’’ติ. ตเถเวตํ เอกนิปาตองฺคุตฺตรฏีกายญฺจาติ.

‘Sự sanh khởi của các đức Phật quá khứ, các vị Đại Bồ-tát, và các vị Phật Độc Giác, cùng với sự phát nguyện cho quả vị Thinh văn Giác, sự tích lũy và làm cho chín muồi các ba-la-mật của Thinh văn đối với các vị Bồ-tát Thinh văn, chỉ thành tựu ở cõi Diêm-phù-đề trong thế giới này, vốn là Phật địa, chứ không ở nơi nào khác’. Và điều này cũng tương tự trong Phụ chú giải Tăng Chi Bộ, phẩm Một Pháp.

เอตรหิ [Pg.144] ปน อปเร อาจริยา ‘‘อาณกฺเขตฺตภูตโต โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาฬโต อญฺเญสุ จกฺกวาเฬสุ พุทฺธา อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ วทนฺติ. เตสํ ปน วจนํ อยุตฺตเมว. กสฺมา, อฏฺฐกถายํ วุตฺเต อญฺญสฺมึ จกฺกวาเฬติ เอตฺถ อญฺญสทฺทสฺส ฐเปตฺวา อิมํ จกฺกวาฬนฺติปทโต อญฺญสฺส อปาทานสฺส อสมฺภวโต จ อนนฺตจกฺกวาเฬสุ พหูสุ พุทฺเธสุ อุปฺปนฺเนสุ พุทฺธสฺส อนจฺฉริยตฺตา จ. อจฺฉริยมนุสฺโส หิ สมฺมาสมฺพุทฺโธ. วุตฺตญฺหิ เอกนิปาต องฺคุตฺตรปาฬิยํ

Tuy nhiên, hiện nay có các vị đạo sư khác nói rằng: ‘Các đức Phật có sanh khởi trong các thế giới khác ngoài một trăm ngàn ức thế giới vốn là oai lực địa’. Nhưng lời nói của họ thật là không hợp lý. Tại sao? Vì trong câu ‘trong thế giới khác’ được nói trong Chú giải, ở đây, đối với từ ‘khác’, không thể có một điểm xuất phát nào khác ngoài từ ngữ ‘thế giới này’, và vì nếu nhiều đức Phật sanh khởi trong các thế giới vô biên thì đức Phật không còn là điều kỳ diệu nữa. Vì bậc Chánh Đẳng Giác là một con người kỳ diệu. Thật vậy, đã được nói trong Pāli tạng Tăng Chi Bộ, phẩm Một Pháp rằng:

‘‘เอกปุคฺคโล ภิกฺขเว โลเก อุปฺปชฺชมาโน อุปฺปชฺชติ อจฺฉริยมนุสฺโส. กตโม เอกปุคฺคโล, ตถาคโต อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ. อยํ โข ภิกฺขเว เอกปุคฺคโล โลเก อุปฺปชฺชติ อจฺฉริยมนุสฺโส’’ติ. อญฺญํ ปน การณํ มยา เหฏฺฐา วุตฺตนเยนปิ วิญฺญูหิ วิญฺญาตพฺพนฺติ. อญฺเญ ปน อาจริยา พุทฺธอปทานปาฬิยํ –

“Này các Tỳ khưu, có một người khi sanh ra trong thế gian, sanh ra là một người kỳ diệu. Người đó là ai? Đó là Như Lai, bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Giác. Này các Tỳ khưu, đây chính là người duy nhất khi sanh ra trong thế gian, sanh ra là một người kỳ diệu.” Còn lý do khác, các bậc trí nên hiểu theo phương pháp đã được ta nói ở dưới. Còn các vị đạo sư khác (nói) trong kinh Phật Sử rằng –

‘‘ทิสา ทสวิธา โลเก, ยายโต นตฺถิ อนฺตกํ;

ตสฺมิญฺจ ทิสาภาคมฺหิ, พุทฺธกฺเขตฺเต อสงฺขยา;

ปภา ปกิตฺติตา มยฺหํ, ยมกา รํสิวาหนา;

เอตฺถนฺตเร รํสิชาลํ, อาโลโก วิปุโล ภเว’’ติ.

“Trong thế gian có mười phương, đi đến đó không có tận cùng; và trong phương hướng ấy, trong cõi Phật, có vô số ánh sáng của ta được tuyên bố, từng cặp, mang theo tia sáng; trong khoảng đó, lưới tia sáng, ánh sáng trở nên rộng lớn.”

วุตฺตาสุ ทฺวีสุ คาถาสุ ปฐมคาถาย อตฺถํ พุทฺธสฺส อนาธิปฺปาเยน คเหตฺวา มิจฺฉาญาเณน อญฺญานนฺตจกฺกวาเฬสุ อุปฺปชฺชมานา พุทฺธา อสงฺขยาติ วทนฺติ. เตสํ ปเนตํ อยุตฺตเมว อสุนฺทรเมว. กสฺมา, ปาฬิยา จ อฏฺฐกถาฏีกาวจเนหิ จ วิรุทฺธตฺตา จ ตสฺสา คาถาย อตฺถคฺคหณสฺส มิจฺฉตฺตา จ. อิมาย หิ ปาฬิยา คาถาย วา อญฺญานนฺตจกฺกวาเฬสุ อญฺเญ พุทฺธา อุปฺปชฺชนฺตีติ อตฺเถ คยฺหมาเน อฏฺฐกถาสุ อิเมสุ ปน ตีสุ เขตฺเตสุ ฐเปตฺวา อิมํ จกฺกวาฬํ อญฺญสฺมึ จกฺกวาเฬ พุทฺธา อุปฺปชฺชนฺตีติ สุตฺตํ นตฺถิ, น อุปฺปชฺชนฺตีติ ปน อตฺถีติ วุตฺตวจเนน จ, ตีณิ หิ [Pg.145] ปิฏกานิ…เป… อิมา ติสฺโส สํคีติโย อารุฬฺเห เตปิฏเก พุทฺธวจเน…เป… สุตฺตํ นตฺถิ. น อุปฺปชฺชนฺตีติ ปน อตฺถีติ วุตฺตวจเนน จ อุชุกํ วิรุชฺฌติ จ. ภทฺทนฺตมหา พุทฺธโฆสาทโย อฏฺฐกถาจริยา ตํ ปาฬึ น ปสฺสนฺตีติ อตฺตโน ทุคฺคหิเตน อฏฺฐกถาจริยานํ อพฺภกฺขานํ อาปชฺชติ จ. กึ ปเนเต ติปิฏกธรา ติกฺขวิสทชวน คมฺภีราทิญาณิกา อฏฺฐกถาจริยา น ปสฺเสยฺยุํ. ปสฺเสยฺยุํ เอว. ตสฺมา อยุตฺตเมว. อฏฺฐกถาสุ ปน อาคตํ สุตฺตํ นตฺถีติอาทิวจนเมว ยุตฺตตรํ โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

Trong hai bài kệ đã được nói, (một số người) đã nắm bắt ý nghĩa của bài kệ đầu tiên không theo ý định của Đức Phật, với tà kiến, họ nói rằng các vị Phật sanh ra trong các thế giới vô tận khác là vô số. Điều này của họ là không hợp lý, không tốt đẹp. Tại sao? Vì nó mâu thuẫn với kinh điển Pāli, Chú giải và Phụ chú giải, và vì việc nắm bắt ý nghĩa của bài kệ đó là sai lầm. Thật vậy, khi ý nghĩa 'các vị Phật khác sanh ra trong các thế giới vô tận khác' được rút ra từ bài kệ Pāli này, nó mâu thuẫn trực tiếp với lời nói trong các Chú giải rằng 'ngoại trừ thế giới này trong ba cõi, không có kinh nào nói rằng các vị Phật sanh ra trong thế giới khác, nhưng có (kinh) nói rằng các vị ấy không sanh ra', và với lời nói rằng 'trong Tam Tạng... đã được kết tập trong ba lần... trong lời Phật dạy... không có kinh nào (nói như vậy). Nhưng có (kinh) nói rằng các vị ấy không sanh ra'. Và (quan điểm của họ) dẫn đến việc vu khống các vị Chú giải sư như ngài Đại đức Buddhaghosa, (cho rằng) các vị ấy không thấy được đoạn kinh Pāli đó, do sự chấp thủ sai lầm của chính họ. Lẽ nào các vị Chú giải sư này, những người thông thuộc Tam Tạng, có trí tuệ sắc bén, trong sáng, nhanh nhạy, và sâu sắc, lại không thấy được? Chắc chắn các vị ấy đã thấy. Vì vậy, điều đó là không hợp lý. Nên hiểu rằng lời nói trong các Chú giải như 'không có kinh nào được truyền lại' là hợp lý hơn.

เอตฺถ จ พุทฺธกฺเขตฺเตติปทํ ตสฺมิญฺจ ทิสาภาคมฺหีติปเท วิเสสนํ, อสงฺขยาติปทํ ทุติยคาถาย ปภาติปทสฺส วิเสสนนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อยํ ปเนตฺถ โยชนา. โลเก จกฺกวาฬโลเก ทสวิธา ทส โกฏฺฐาสา ทิสา โหนฺติ. ตตฺถ โกฏฺฐาเส ยายโต ยายนฺตสฺส คจฺฉนฺตสฺส เม อนฺตกํ ปริโยสานํ นตฺถิ. พุทฺธกฺเขตฺเต พุทฺธสฺส ทสสหสฺสิสงฺขาตชาติกฺเขตฺตภูเต ตสฺมิญฺจ ทิสาภาคมฺหิ มยฺหํ อสงฺขยา สงฺขารหิตา ยมกา ยุคฬา ยุคฬา หุตฺวา รํสิวาหนา รํสิวหนฺตา รํสิมุญฺจมานา วา ปภา จกฺกรตนมณิรตนาทีนํ อาโลกา ปกิตฺติตา ปากฏา ปตฺถริตา วา. เอตฺถนฺตเร ทสสหสฺสจกฺกวาฬนฺตเร รํสิชาลํ รํสิสมูเหน วิปุโล พหุตโร อาโลโก ภเว อโหสินฺติ. อยมตฺโถ จกฺกินฺทาภิสิรีสทฺธมฺม ธชมหาธมฺมราชาธิราชคุรูติลทฺธลญฺฉิเตน อาจริยพุเธน ลิขิโตติ ทฏฺฐพฺโพ.

Ở đây, nên hiểu rằng từ 'buddhakkhette' là tính từ cho từ 'tasmiñca disābhāgamhi', và từ 'asaṅkhayā' là tính từ cho từ 'pabhā' trong bài kệ thứ hai. Đây là cách giải thích. Trong thế gian, tức là trong thế giới Ta-bà, có mười phương, tức là mười phần. Trong phần đó, đối với ta, người đang đi, đang di chuyển, không có sự kết thúc, không có tận cùng. Trong cõi Phật, tức là trong cõi sanh của Đức Phật được gọi là mười ngàn (thế giới), và trong phương hướng ấy, ánh sáng của ta, tức là ánh sáng của bánh xe báu, ngọc báu, v.v., là vô số, không thể đếm được, từng cặp từng cặp, mang theo tia sáng hoặc phát ra tia sáng, được tuyên bố, được biểu hiện hoặc lan tỏa. Trong khoảng đó, tức là trong mười ngàn thế giới, lưới tia sáng, tức là do tập hợp các tia sáng, ánh sáng đã trở nên rộng lớn, rất nhiều. Nên hiểu rằng ý nghĩa này đã được viết bởi vị đạo sư Buddha, người được ban danh hiệu Cakkindābhisirīsaddhamma-dhajamahādhammarājādhirājaguru.

ภควา หิ อิมาหิ คาถาหิ จกฺกวตฺติราชกาเล มยฺหํจกฺกรตนมณีรตนาทีนํ อสงฺขยา ปภา พุทฺธกฺเขตฺตภูเต ทสสหสฺสิจกฺกวาเฬ ปากฏา ปตฺถริตาติ ทสฺเสติ. น อนนฺตจกฺกวาเฬสุ อุปฺปชฺชนพุทฺธานํ อสงฺขยภาวนฺติ.

Thật vậy, Đức Thế Tôn qua những bài kệ này đã chỉ ra rằng: “Vào thời vua Chuyển Luân, vô số ánh sáng từ bánh xe báu, ngọc báu, v.v., của ta đã biểu hiện, đã lan tỏa trong mười ngàn thế giới, là cõi Phật.” Chứ không phải là tính chất vô số của các vị Phật sanh ra trong các thế giới vô tận.

วุตฺตญฺเหตํ [Pg.146] พุทฺธอปทานฏฺฐกถายํ ‘‘ทิสา ทสวิธา โลเกติ จกฺกวาฬโลเก ทสวิธา ทสโกฏฺฐาสา ทิสา โหนฺติ. ตตฺถ โกฏฺฐาเส ยายโต ยายนฺตสฺส คจฺฉนฺตสฺส อนฺตกํ นตฺถีติ อตฺโถ. จกฺกวตฺติกาเล ตสฺมึ มยา คตฏฺฐาเน ทิสาภาเค วา พุทฺธกฺเขตฺเต พุทฺธวิสยา อสงฺขยา สงฺขารหิตา. ปภา ปกิตฺติตาติ ตทา จกฺกวตฺติ ราชกาเล มยฺหํ ปภา จกฺกรตนมณิรตนาทีนํ ปภา อาโลกา ยมกา ยุคฬา ยุคฬา หุตฺวา รํสิวาหนา รํสิมุญฺจมานา ปกิตฺติตา ปากฏา. เอตฺถนฺตเร ทสสหสฺสจกฺกวาฬนฺตเร รํสิชาลํ รํสิสมูหํ อาโลโก วิปุโล พหุตโร ภเว อโหสินฺติ อตฺโถ’’ติ. เอตฺถ จ ปฐมคาถาย ปุพฺพฑฺฒสฺส เอกวากฺยภาวโต ทิสา ทสวิธา โลเกติ จกฺกวาฬโลเก…เป… อนฺตกํ นตฺถีติ อตฺโถติ วุตฺตํ. อปรฑฺฒสฺส ทุติยคาถายํ อนฺโตคธตฺตา จกฺกวตฺติกาเล…เป… อสงฺขยา สงฺขารหิตา ปภา ปกิตฺติตาติ ตทา จกฺกวตฺติกาเล…เป… ภเว อโหสินฺติ อตฺโถติ วุตฺตํ. ตสฺมา อสงฺขยาติปทํ ทุติยคาถาย ปภาติปทสฺส วิเสสนนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

Điều này đã được nói trong Chú giải Phật Sử: “'Trong thế gian có mười phương' nghĩa là trong thế giới Ta-bà có mười phương, mười phần. Trong phần đó, đối với người đang đi, đang di chuyển, không có tận cùng. Vào thời vua Chuyển Luân, trong phương hướng ấy, nơi ta đã đi, hoặc trong cõi Phật, các đối tượng của Phật là vô số, không thể đếm được. 'Ánh sáng được tuyên bố' nghĩa là khi ấy, vào thời vua Chuyển Luân, ánh sáng của ta, ánh sáng của bánh xe báu, ngọc báu, v.v., từng cặp từng cặp, phát ra tia sáng, được tuyên bố, được biểu hiện. 'Trong khoảng đó...' nghĩa là trong mười ngàn thế giới, lưới tia sáng, tập hợp tia sáng, ánh sáng đã trở nên rộng lớn, rất nhiều.” Ở đây, vì nửa đầu của bài kệ đầu tiên là một câu, nên đã nói rằng 'Trong thế gian có mười phương' nghĩa là trong thế giới Ta-bà... không có tận cùng. Vì nửa sau (của bài kệ đầu) được bao hàm trong bài kệ thứ hai, nên đã nói rằng 'Vào thời vua Chuyển Luân... vô số, không thể đếm được, ánh sáng được tuyên bố' nghĩa là 'khi ấy, vào thời vua Chuyển Luân... đã trở nên'. Vì vậy, nên hiểu rằng từ 'asaṅkhayā' là tính từ cho từ 'pabhā' trong bài kệ thứ hai.

ชินาลงฺการฏีกายํ ปน เอวมสฺส สพฺพธมฺเมสุ อปฺปฏิหต ญาณาจารํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ โลเก ตาทิสสฺส อญฺญสฺส อภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห.

Còn trong Phụ chú giải Jinālaṅkāra, sau khi đã chỉ ra như vậy về hành trạng trí tuệ không bị ngăn ngại trong tất cả các pháp của ngài, bây giờ, để chỉ ra sự không có một người nào khác như vậy trong thế gian, (tác giả) đã nói.

‘‘อนนฺตสตฺเตสุ จ โลกธาตุสุ,เอโกว สพฺเพปิ สมา น เตนา’’ติ.

“Trong các thế giới và giữa vô lượng chúng sanh, chỉ có một người duy nhất, tất cả (những người khác) đều không bằng ngài.”

ตตฺถ อนนฺตโลกธาตูสุ เอเกกิสฺสํ โลกธาตุยา อนนฺตสตฺเตสุ เตน ตถาคเตน สโม เอโกปิ นตฺถิ. สเจ เอโก ปน สโม น ภเวยฺย. สพฺเพ สตฺตา เอกชฺฌํ หุตฺวา สมา ภเวยฺยุนฺติ เจ. ตถาปิ นตฺถิ, สพฺเพ เอกชฺฌํ หุตฺวาปิ อิมินา เอกเกน สมา น โหนฺตีติ อธิปฺปาโยติ [Pg.147] วุตฺตํ. เอตฺถ จ อนนฺตโลกธาตุสูติอาทินา อิโต จกฺกวาฬโต อญฺเญสุ อนนฺตจกฺกวาเฬสุ อญฺเญสํ พุทฺธานํ อภาวํ ทสฺเสติ. เอวํ ปน มยา ปถโวชํ อุทฺธริตฺวา ทสฺสิโต วิย ทสฺสิเตหิ อติทฬฺหตเรหิ สาธกวจเนหิ อิโต จกฺกวาฬโต อญฺญจกฺกวาเฬสุ พุทฺธา อุปฺปชฺชนฺตีติ มิจฺฉาวาโท สูริโย อนฺธการํ ปฏิหนติ วิย ปฏิหนิยติ อปนิยตีติ สทฺธหกํ ทฏฺฐพฺโพติ.

Ở đó, trong vô lượng thế giới giới, trong mỗi một thế giới giới với vô lượng chúng sanh, không có một ai sánh bằng đức Như Lai ấy. Nếu có người nói rằng: 'Nếu một người không thể sánh bằng, vậy nếu tất cả chúng sanh hợp lại thì có thể sánh bằng chăng?'. Dù vậy cũng không thể. Ý nghĩa được nói là: 'Tất cả chúng sanh dù hợp lại cũng không thể sánh bằng một vị độc nhất này'. Và ở đây, qua các từ như 'trong vô lượng thế giới giới' v.v..., câu văn cho thấy sự không có mặt của các vị Phật khác trong các thế giới giới vô lượng khác ngoài thế giới giới này. Như vậy, qua những lời chứng minh vô cùng vững chắc được ta trình bày, giống như việc chiết xuất và chỉ ra tinh chất của đất, tà kiến cho rằng 'chư Phật sanh khởi ở các thế giới giới khác ngoài thế giới giới này' bị đả phá và loại trừ, giống như mặt trời xua tan bóng tối. Điều này nên được hiểu với lòng tin.

มุนินฺทกฺโกติ มุนินฺท อกฺโกติ ปทจฺเฉโท. พุทฺธาทิจฺโจติ อตฺโถ. สพฺพธมฺเม มนติ ชานาตีติ มุนิ. มนธาตุ ญาเณ อิ. มกาเร อสฺสุตฺตํ. อถ วา มุนาติ สพฺพธมฺเม สก สามญฺญลกฺขณาทินา ปฏิวิชฺฌตีติ มุนิ. มุนติ หิตาหิตํ ปริจฺฉินฺทตีติ วา มุนิ, ภควา. มุนธาตุ ปฏิวิชฺฌเน, จตุสจฺจธมฺเม มุนาติ ชานาตีติ วา โมนํ. จตุมคฺคญาณํ. วุตฺตญฺหิ สํยุตฺตฏฺฐกถายํ ‘‘โมนนฺติ จตุมคฺคญาณํ. ตญฺหิ มุนาตีติ โมนํ, จตุสจฺจธมฺเม ชานาตีติ อตฺโถ’’ติ. โมนํ อสฺส อตฺถีติ มุนิ, ภควา. มุนิ จ โส อินฺทติ เวเนยฺยสตฺเต ธมฺเมน อภิภวติ อินฺโท จาติ มุนินฺโท, ภควา. อถ วา มุนีนํ ปญฺจมุนีนํ อินฺโทติ มุนินฺโท, ภควา. น กมติ น คจฺฉติ ปาเทน อตฺตโน ปุญฺญชวิมาเนน คจฺฉตีติ อกฺโก, อาทิจฺโจ. นปุพฺพ กมุธาตุ คติยํ กฺวิ. ธาตฺวนฺตโลโป. กสฺส ทฺวิตฺตํ. อถ วา ยุคนฺธรุพฺเพธปฺปมาเณ อากาเส อรติ คจฺฉตีติ อกฺโก. อรธาตุ คมเน กปจฺจโย. กสฺส ทฺวิตฺตํ. ตํ ตํ ราสิโต ตํ ตํ ราสึ อรติ ยาตีติ วา อกฺโก. อถ วา มหนฺตชุตตาย อกฺกิยติ อภิตฺถวิยติ ตปฺปสนฺเนหิ ชเนหีติ อกฺโก, อาทิจฺโจ. อกฺกธาตุ ถวเน อ. มุนินฺโท จ โส อกฺโก จาติ มุนินฺทกฺโก, อกฺโก อาทิจฺโจ วิย วา มุนินฺโทติ มุนินฺทกฺโก, พุทฺโธ. ยถา หิ สูริโย อตฺตโน [Pg.148] สหสฺสรํสิยา เอกจกฺกวาเฬ ติมิรนฺธการํ วิธเมตฺวา ทิเน ทิเน นวโยชนสตสหสฺสปฺปเทสํ โกฏิสหสฺสปฺปเทสํ วา ทสทิสํ วา โอภาเสตฺวา วิโรจมาโน จรติ, เอวเมว ภควาปิ อตฺตโน สทฺธมฺมรํ สิยา พุทฺธกฺเขตฺตภูเตสุ ทสสหสฺสจกฺกวาเฬสุ วิเนยฺยานํ อวิชฺชนฺธการํ วิธเมตฺวา ทิเน ทิเน ตสฺมึ ตสฺมึ ทิสาภาเค เวเนยฺยสตฺตสมูหํ จตุสจฺจธมฺโมภาเสน โชตยมาโน วิโรจนํ จรตีติ ฐานานุรูปํ มุนินฺทกฺโกติ โถเมติ. อยํ สมาโสปมา หีนูปมาติ ทฏฺฐพฺพา.

Từ `Munindakko` được phân tích thành `muninda` và `akko`. Nghĩa là Phật-Mặt Trời. Vị biết tất cả các pháp được gọi là `muni` (bậc Mâu-ni). Căn `man` có nghĩa là biết, với tiếp vị ngữ `i`. Nguyên âm `a` trong `ma` bị ẩn đi. Hoặc, vị thấu suốt tất cả các pháp bằng tự tướng, cộng tướng v.v... được gọi là `muni`. Hoặc, vị phân biệt được điều lợi ích và không lợi ích được gọi là `muni`, là đức Thế Tôn. Căn `muna` có nghĩa là thấu suốt. Hoặc, sự biết các pháp Tứ đế được gọi là `monaṃ` (trí tuệ), đó là Tứ Đạo Tuệ. Thật vậy, trong Chú giải Tương Ưng Bộ đã nói: '`Monaṃ` là Tứ Đạo Tuệ. Vì nó biết (`munāti`), nên gọi là `monaṃ`, nghĩa là biết các pháp Tứ đế'. Vị có `monaṃ` được gọi là `muni`, là đức Thế Tôn. Vị ấy là `muni` và là `indo` (bậc Chúa tể) vì ngài chế ngự chúng sanh cần được giáo hóa bằng Chánh pháp, nên gọi là `Munindo`, đức Thế Tôn. Hoặc, ngài là chúa tể của các bậc Mâu-ni (năm loại Mâu-ni), nên gọi là `Munindo`, đức Thế Tôn. Vị không đi (`na kamati`) bằng chân mà đi bằng cung điện do phước báu nhanh chóng của mình, nên gọi là `akko`, mặt trời. Phủ định từ `na` đứng trước, căn `kamu` có nghĩa là đi, với tiếp vị ngữ `kvi`. Phụ âm cuối của căn bị lược bỏ. Phụ âm `k` được lặp lại. Hoặc, vị đi (`arati`) trên hư không ở độ cao bằng núi Yugandhara, nên gọi là `akko`. Căn `ara` có nghĩa là đi, với tiếp vị ngữ `ka`. Phụ âm `k` được lặp lại. Hoặc, vị đi từ cung hoàng đạo này đến cung hoàng đạo kia, nên gọi là `akko`. Hoặc, vì sự rực rỡ vĩ đại mà được những người có lòng tịnh tín tán thán (`akkiyati`), nên gọi là `akko`, mặt trời. Căn `akk` có nghĩa là tán thán, với tiếp vị ngữ `a`. Vị ấy là `Munindo` và là `akko`, nên gọi là `Munindakko`. Hoặc, `Munindo` giống như `akko` là mặt trời, nên gọi là `Munindakko`, là đức Phật. Ví như mặt trời với ngàn tia sáng của mình, xua tan bóng tối mịt mù trong một thế giới giới, và ngày ngày chiếu sáng một vùng chín trăm ngàn do-tuần hay một tỷ do-tuần hoặc mười phương, di chuyển một cách rực rỡ; cũng vậy, đức Thế Tôn với những tia sáng Chánh pháp của mình, trong mười ngàn thế giới giới là Phật địa của ngài, xua tan bóng tối vô minh của chúng sanh cần được giáo hóa, và ngày ngày, trong phương hướng này hay phương hướng kia, làm rạng ngời hội chúng chúng sanh cần được giáo hóa bằng ánh sáng của Tứ Diệu Đế, di chuyển một cách rực rỡ. Do đó, ngài được tán thán bằng danh hiệu thích hợp là `Munindakko`. Phép so sánh phức hợp này nên được hiểu là một sự so sánh thấp kém.

สุทฺเธติ ราคาทิมเลหิ วิสุทฺเธ. สุชฺฌติ วิสุชฺฌตีติ สุทฺโธ, ติภโว. สุธธาตุ โสเจยฺเยติ. ติภว กุหเรติ ติภวสงฺขาตกมลสเร. กมลสรํ วิย ติภวสฺมึ วา ภวนฺติ สตฺตา เอตฺถาติ ภโว. ภูธาตุ สตฺตายํ ณ. ตโย ภวา ติภวา, กามรูปารูปภูมิ ลพฺภติ. กุํ วุจฺจติ อุทกํ, ตํ หรตีติ กุหโร. กุปุพฺพหรธาตุ หรเณ อ. ตโย ภวา จ เต กุหโร จาติ ติภวกุหโร, กุหโร วิย ตโย ภวาติ วา ตถา. ตสฺมึ ติภวกุหเร. กมล กถิตนฺติ อุปฺปลนฺติ กเถตพฺพํ กํ ชลํ อลยติ วิภูสยตีติ กมลํ, อุปฺปลํ. กํสทฺทูปปท อลธาตุ วิภูสเน อ. อถ วา กมิยติ อิจฺฉิยตีติ กมลํ. กมุธาตุ อิจฺฉายํ อลปจฺจโย. กมลนฺติ อุปฺปลนฺติ กถิยตีติ กมลกถิตํ. วิเนยฺยปฺปาโณฆนฺติ วิเนยฺยปาณโอฆนฺติ ปทวิภาโค. วิเนตพฺพสตฺตสมูหนฺติ อตฺโถ. วิเนตพฺโพ ทเมตพฺโพ สตฺถาราติ วิเนยฺโย, สตฺโต. วิปุพฺพนิธาตุ ทมเน ณฺโย. ปณนฺติ ชีวนฺติ สตฺตา อเนนาติ ปาณํ, ชีวิตินฺทฺริยํ. ปณธาตุ ชีวายํ ณ. ตํ อสฺส อตฺถิ ตสฺมึ วา วิชฺชตีติ ปาโณ, สตฺโต. อสฺสตฺถิตทฺธิเต ณปจฺจโย. วิเนยฺโย จ โส ปาโณ จาติ วิเนยฺยปฺปาโณ. อวยเวน [Pg.149] สห หนติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ โอโฆ, สมูโห. อวปุพฺพ หนธาตุ คติยํ โณ. อวสฺส โอ. หนสฺส โฆ. วิเนยฺยปฺปาณานํ โอโฆ สมูโหติ วิเนยฺยปฺปาโณโฆ, ตํ.

`Suddhe` (trong sự thanh tịnh) nghĩa là trong sự thanh tịnh khỏi các cấu uế như tham ái v.v... Nó được làm cho trong sạch, nó được thanh lọc, nên gọi là `suddho` (thanh tịnh). Căn `sudh` có nghĩa là trong sạch. `Tibhava kuhare` (trong hang động tam hữu) nghĩa là trong cái hồ bùn được gọi là tam hữu. Hoặc, chúng sanh tồn tại (`bhavanti`) trong tam hữu giống như trong hồ bùn, do đó gọi là `bhavo` (cõi hữu). Căn `bhū` có nghĩa là tồn tại, với tiếp vị ngữ `ṇa`. Ba cõi hữu là `tibhavā` (tam hữu), được hiểu là cõi dục, cõi sắc, và cõi vô sắc. `Kuṃ` được gọi là nước, cái chứa nó được gọi là `kuharo` (hang động, chỗ lõm). Tiếp đầu ngữ `ku`, căn `hara` có nghĩa là mang, chứa, với tiếp vị ngữ `a`. Ba cõi hữu và chúng là một hang động, nên gọi là `tibhavakuharo`. Hoặc, ba cõi hữu giống như một hang động, cũng có nghĩa như vậy. Trong hang động tam hữu ấy. `Kamala kathitaṃ` (được gọi là hoa sen) có nghĩa là được gọi là hoa sen (uppala). Nó làm đẹp (`alayati`) cho nước (`kaṃ`), nên gọi là `kamalaṃ`, hoa sen. Từ `kaṃ` làm tiếp đầu ngữ, căn `ala` có nghĩa là trang điểm, với tiếp vị ngữ `a`. Hoặc, nó được mong muốn (`kamiyati`), nên gọi là `kamalaṃ`. Căn `kamu` có nghĩa là mong muốn, với tiếp vị ngữ `ala`. Được gọi là hoa sen, nên là `kamalakathitaṃ`. Từ `Vineyyappāṇoghaṃ` được phân tích thành `vineyya-pāṇa-oghaṃ`. Nghĩa là hội chúng chúng sanh cần được giáo hóa. Cần được huấn luyện, cần được điều phục bởi bậc Đạo Sư, nên gọi là `vineyyo`, chúng sanh. Tiếp đầu ngữ `vi`, căn `ni` có nghĩa là điều phục, với tiếp vị ngữ `ṇyo`. Chúng sanh sống (`paṇanti`) nhờ cái này, nên gọi là `pāṇaṃ`, mạng quyền. Căn `paṇ` có nghĩa là sống, với tiếp vị ngữ `ṇa`. Vị có nó hoặc nó tồn tại trong vị ấy, nên gọi là `pāṇo`, chúng sanh. Trong ý nghĩa sở hữu, dùng tiếp vị ngữ taddhita `ṇa`. Vị ấy cần được giáo hóa và là chúng sanh, nên gọi là `vineyyappāṇo`. Nó đi, nó tiến hành cùng với các thành phần của nó, nên gọi là `ogho`, hội chúng. Tiếp đầu ngữ `ava`, căn `han` có nghĩa là đi, với tiếp vị ngữ `ṇo`. `Ava` biến thành `o`. `Han` biến thành `gho`. Hội chúng (`ogho`) của các chúng sanh cần được giáo hóa (`vineyyappāṇānaṃ`) là `vineyyappāṇogho`. `taṃ` chỉ về đối tượng đó.

ธมฺมรํสิวเรหีติ อุตฺตมธมฺมสงฺขาตรํสีหิ. เอตฺถ จ ธมฺโมติ ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชมาเน สตฺเต จตูสุ อปาเยสุ วฏฺฏทุกฺเขสุ จ อปตมาเน กตฺวา ธาเรตีติ ธมฺโม. ธรธาตุ ธารเณ รมฺมปจฺจโย. ธาเรติ จ อปายาทินิพฺพตฺตกกิเลสํ วิทฺธํเสตีติ อตฺโถ. จตุริยมคฺโค จ นิพฺพานญฺจ นิปฺปริยายโต ลพฺภติ. กสฺมา, อริยมคฺคสฺส กิเลสานํ สมุจฺเฉทปฺปหานวเสน สมุจฺเฉทกตฺตา, นิพฺพานสฺส จ นิสฺสรณปฺปหานวเสน ตสฺส อารมฺมณภาวํ ปตฺวา ตทตฺถสิทฺธิเหตุตฺตา. จตุริยผลญฺจ ปริยตฺติธมฺโม จ ปริยายโต ลพฺภติ. กสฺมา, ผลสฺส มคฺเคน วิทฺธํสิ ตพฺพานํ กิเลสานํ ปฏิปฺปสฺสมฺภนปฺปหานวเสน มคฺคานุกูลปฺป วตฺตตฺตา. ปริยตฺติธมฺมสฺส จ ตทงฺคปฺปหานวเสน ตทธิคม เหตุตฺตา. อถ วา กิเลเส ธุนาติ กมฺปติ จลติ วิทฺธํเสตีติ ธมฺโม, จตุริยมคฺโค. ธุนธาตุ กมฺปเน รมฺโม. อริเยหิ ธาริยติ ปฏิวิชฺฌิยติ สจฺฉิกริยติ อารมฺมณ กรณวเสนาติ ธมฺโม, นิพฺพานํ. ธรธาตุ ญาเณ. ธํเสติ ปฏิปฺปสฺสมฺเภติ มคฺคปฺปหีนกิเลสวาสนนฺติ ธมฺโม, อริยผลํ. ธํสธาตุ วิทฺธํสเน. อตฺตโน สภาวํ ธาเรติ จ ธาริยติ จ ปณฺฑิเตหิ น พาเลหีติ ธมฺโม, ปริยตฺติธมฺโม. ธมฺโม จ ธมฺโม จ ธมฺโม จ ธมฺโม จาติ ธมฺโม เอก เสสนเยน, ทสวิโธ ธมฺโม ลพฺภติ. วุตฺตญฺเหตํ ฉตฺตวิมาเน –

Dhammaraṃsivarehīti có nghĩa là: Bởi những tia sáng tối thượng được gọi là Pháp. Ở đây, Pháp (dhammo) là vì giữ lại (dhāreti) chúng sanh đang thực hành theo lời chỉ dạy, làm cho không bị rơi vào bốn đường ác (catūsu apāyesu) và các khổ trong vòng luân hồi (vaṭṭadukkhesu). Căn (dhātu) ‘dhar’ có nghĩa là giữ lại, tiếp vĩ ngữ là ‘ramma’. Và có nghĩa là phá hủy (viddhaṃseti) phiền não, là nhân sanh ra các đường ác. Bốn Thánh đạo và Nibbāna được hiểu theo nghĩa đen (nippariyāyato). Tại sao? Vì Thánh đạo là sự hủy diệt (samucchedakattā) qua việc đoạn trừ phiền não bằng cách cắt đứt (samucchedappahānavasena), và vì Nibbāna là nhân để thành tựu mục đích ấy (tadatthasiddhihetuttā) bằng cách trở thành đối tượng của nó qua việc từ bỏ bằng cách thoát ly (nissaraṇappahānavasena). Bốn Thánh quả và Pháp học (pariyattidhammo) được hiểu theo nghĩa bóng (pariyāyato). Tại sao? Vì Thánh quả diễn tiến thuận theo Thánh đạo (maggānukūlappavattattā) qua việc đoạn trừ bằng cách làm cho an tịnh (paṭippassambhanappahānavasena) các phiền não đã bị Thánh đạo phá hủy. Và vì Pháp học là nhân để chứng đắc (tadadhigamahetuttā) qua việc đoạn trừ bằng chi phần tương ứng (tadaṅgappahānavasena). Hoặc là, Pháp (dhammo) là vì rũ sạch (dhunāti), làm rung động (kampati), làm lay chuyển (calati), phá hủy (viddhaṃseti) các phiền não, đó là bốn Thánh đạo. Căn ‘dhun’ có nghĩa là rung động, tiếp vĩ ngữ là ‘rammo’. Pháp (dhammo) là vì được các bậc Thánh mang giữ (dhāriyati), thâm nhập (paṭivijjhiyati), chứng ngộ (sacchikariyati) bằng cách lấy làm đối tượng (ārammaṇakaraṇavasena), đó là Nibbāna. Căn ‘dhar’ có nghĩa là biết. Pháp (dhammo) là vì phá hủy (dhaṃseti), làm cho an tịnh (paṭippassambheti) các dư tàn (vāsanā) của phiền não đã được Thánh đạo đoạn trừ, đó là Thánh quả. Căn ‘dhaṃs’ có nghĩa là phá hủy. Pháp (dhammo) là vì giữ lại (dhāreti) tự tánh của mình và được các bậc hiền trí mang giữ (dhāriyati) chứ không phải kẻ ngu, đó là Pháp học. Pháp và Pháp và Pháp và Pháp là Pháp, theo phương pháp đồng nhất thể (ekasesanayena), mười loại Pháp được hiểu. Điều này đã được nói trong thiên cung Chatta:

‘‘ราควิราคมเนชมโสกํ,ธมฺมมสงฺขตมปฺปฏิกูลํ;

มธุรมิมํ ปคุณํ สุวิภตฺตํ,ธมฺมมิมํ สรณตฺตมุเปหี’’ติ.

‘Pháp này ly tham, không lay động, không sầu muộn, Pháp vô vi, không chướng ngại; Pháp này ngọt ngào, thiện xảo, được phân tích rõ ràng, hãy đến quy y Pháp này.’

อยํ [Pg.150] ปเนตฺถ โยชนา. มาณว ราควิราคํ ราควิคตํ อิมํ ธมฺมํ มคฺคธมฺมญฺจ อเนชํ เอชาสงฺขาตตณฺหาวิรหิตํ อโสกํ โสกวิรหิตํ อิมํ ธมฺมํ ผลธมฺมญฺจ, อสงฺขตํ สงฺขตวิรหิตํ อิมํ ธมฺมํ นิพฺพานธมฺมญฺจ. อปฺปฏิกูลํ อวิโรธนํ มธุรํ อตฺถพฺยญฺชน สมฺปนฺนตฺตา มธุรํ, ปคุณํ ปกฏฺฐคุณํ สุวิภตฺตํ สุฏฺฐุ วิภชิตพฺพํ, อิมํ ธมฺมํ ปริยตฺติธมฺมญฺจ สรณตฺตํ สรณภาวํ อุเปหิ อุปคจฺฉาหีติ.

Đây là cách giải thích. Này chàng thanh niên, ‘ly tham’ (rāgavirāgaṃ) là Pháp này đã thoát ly tham ái, tức là Đạo pháp; ‘không lay động’ (anejaṃ) là không có ái dục được gọi là sự rung động (ejā), ‘không sầu muộn’ (asokaṃ) là không có sầu muộn, Pháp này tức là Quả pháp; ‘vô vi’ (asaṅkhataṃ) là không có pháp hữu vi, Pháp này tức là Nibbāna pháp. ‘Không chướng ngại’ (appaṭikūlaṃ) là không đối nghịch, ‘ngọt ngào’ (madhuraṃ) là ngọt ngào vì đầy đủ cả nghĩa và văn, ‘thiện xảo’ (paguṇaṃ) là có phẩm chất cao thượng, ‘được phân tích rõ ràng’ (suvibhattaṃ) là cần được phân tích kỹ lưỡng, Pháp này tức là Pháp học, ‘hãy đến quy y’ (saraṇattaṃ upehi) là hãy đến nương tựa.

เอตฺถ หิ กามราคาทิเภโท สพฺโพปิ ราโค วิรชฺชติ ปหิยติ เอเตนาติ ราควิราโคติ มคฺโค กถิโต. เอชาสงฺขาตาย ตณฺหาย อนฺโตนิชฺฌานลกฺขณสฺส จ โสกสฺส ตทุปฺปตฺติยา สพฺพโส ปริกฺขีณตฺตา อเนชม โสกนฺติ ผลํ กถิตํ. เกนจิ ปจฺจเยน อสงฺขตตฺตา ธมฺมมสงฺขตนฺติ นิพฺพานํ กถิตํ. อวิโรธทีปนโต ปน อตฺถพฺยญฺชนสฺส สมฺปนฺนตาย ปกฏฺฐคุณวิภาวนโต สุฏฺฐุ วิภชิตตฺตา จ อปฺปฏิกูลนฺติอาทินา สพฺโพปิ ปริยตฺติ ธมฺโม กถิโต. วุตฺตญฺหิ ตทฏฺฐกถายํ ‘‘เอตฺถ หิ ราควิราคนฺติ มคฺโค กถิโต. อเนชมโสกนฺติ ผลํ. ธมฺมมสงฺขตนฺติ นิพฺพานํ. อปฺปฏิกูลํ มธุรมิมํ ปคุณํ สุวิภตฺตนฺติ ปิฏกตฺตเยน วิภตฺตา สพฺพธมฺมกฺขนฺธา’’ติ. อิธ ปน สามญฺญโต ทสวิโธ ธมฺโม. วิเสสโต ปน ปริยตฺติ ธมฺโม อธิปฺเปโต. กสฺมา, สุโพเธสีติ วุจฺจมานตฺตา. รํสีติ รสิยนฺติ อสฺสาทิยนฺตีติ รํสี, รสนฺติ อสฺสาเทนฺติ สตฺตา เอตายาติ วา รํสี, รสธาตุ อสฺสาทเน อ จ อี จ. อถ วา รสิยติ สิเนหิยติ ตํ ชเนหีติ รํสี. รสธาตุ สิเนเห. นิคฺคหีตาคโม.

Ở đây, ‘ly tham’ (rāgavirāgo) được nói là Thánh đạo, vì tất cả mọi loại tham ái, như dục tham v.v..., đều được ly tan, được từ bỏ bởi Thánh đạo ấy. ‘Không lay động, không sầu muộn’ (anejama sokaṃ) được nói là Thánh quả, vì ái dục được gọi là sự rung động (ejā) và sầu muộn (soka) có đặc tính thiêu đốt bên trong, đã hoàn toàn được tận diệt khi Thánh quả sanh khởi. ‘Pháp vô vi’ (dhammamasaṅkhataṃ) được nói là Nibbāna, vì không bị bất cứ nhân duyên nào tạo tác. Toàn bộ Pháp học được nói đến qua các từ ‘không chướng ngại’ (appaṭikūlaṃ) v.v..., vì nó chỉ ra sự không đối nghịch, vì đầy đủ cả nghĩa và văn, vì biểu hiện các phẩm chất cao thượng, và vì được phân tích kỹ lưỡng. Thật vậy, trong Chú giải của nó đã nói: ‘Ở đây, rāgavirāgaṃ được nói là Thánh đạo. Anejamasokaṃ là Thánh quả. Dhammamasaṅkhataṃ là Nibbāna. Appaṭikūlaṃ madhuramimaṃ paguṇaṃ suvibhattanti là tất cả các pháp uẩn được phân chia trong Tam tạng.’ Tuy nhiên, ở đây, nói chung là mười loại Pháp. Nhưng nói riêng, Pháp học được chủ ý. Tại sao? Vì có nói đến ‘subodhesi’ (đã làm cho giác ngộ). Raṃsī (tia sáng) là vì được nếm, được thưởng thức (rasiyanti assādiyantīti), nên gọi là raṃsī; hoặc chúng sanh nếm, thưởng thức nhờ nó (rasanti assādenti sattā etāyā), nên gọi là raṃsī; căn ‘ras’ có nghĩa là nếm, thêm ‘a’ và ‘ī’. Hoặc là, nó được người đời yêu mến (rasiyati sinehiyati taṃ janehi), nên gọi là raṃsī. Căn ‘ras’ có nghĩa là yêu mến. Có sự thêm vào của niggahīta (ṁ).

วโรติ อุตฺตโม, วริตพฺโพ ปตฺถิตพฺโพติ วโร, วรติ นิวาเรติ หีนนฺติ วา วโร. วรธาตุ ปตฺถเน นิวารเณ วา อ. ธมฺโม จ โส รํสิ จาติ ธมฺมรํสิ, ธมฺมสฺส วา รํสิ ธมฺมรํสิ. อยํ ปน สมาโส อเภทูปจาเรน วุตฺโต[Pg.151]. วโร จ โส ธมฺมรํสิ จาติ ธมฺมรํสิวโร, เตหิ ธมฺมรํสิวเรหิ. สุโพเธสีติ จตุสจฺจธมฺมํ ปฏิวิชฺฌยมาเนน สุฏฺฐุ ปโพเธสิ วิกาเสตีติ อตฺโถ. ยถา หิ สูริโย อตฺตโน รํสิยา ผุสยิตฺวา กุหร สงฺขาเต สเร ชาตํ อุปฺปลํ วิกาเสติ, เอวเมว ภควาปิ อตฺตโน ธมฺมเทสนาสงฺขาตรํสิยา กมลสรสงฺขาเต ภวตฺตเย วสนฺตํ ปุญฺญูปนิสฺสยํ ปฏิวิชฺฌารหํ กมล สงฺขาตํ วิเนยฺยปฺปาโณฆํ จตุสจฺจธมฺมํ ปฏิวิชฺฌยมาโน ผลธมฺเมน ปโพเธสิ วิกาเสตีติ วุตฺตํ โหติ.

Varo có nghĩa là tối thượng; đáng được lựa chọn, đáng được mong mỏi, nên gọi là varo; hoặc ngăn ngừa (nivāreti) điều thấp kém, nên gọi là varo. Căn ‘var’ có nghĩa là mong mỏi hoặc ngăn ngừa, thêm ‘a’. Vừa là Pháp vừa là tia sáng, nên gọi là dhammaraṃsi (Pháp quang); hoặc tia sáng của Pháp là dhammaraṃsi. Phức hợp từ này được nói theo nghĩa ẩn dụ đồng nhất. Vừa tối thượng vừa là Pháp quang, nên gọi là dhammaraṃsivaro (Pháp quang tối thượng); tehi dhammaraṃsivarehi (bởi những Pháp quang tối thượng ấy). Subodhesi có nghĩa là đã làm cho giác ngộ, làm cho nở rộ một cách tốt đẹp bằng cách làm cho thâm nhập Pháp Tứ đế. Giống như mặt trời, bằng cách chạm vào với tia sáng của mình, làm cho hoa sen mọc trong hồ được gọi là hang động nở rộ, cũng vậy, Đức Thế Tôn, bằng tia sáng được gọi là sự thuyết giảng Chánh pháp của Ngài, đã làm cho vô số chúng sanh cần được giáo hóa, được gọi là hoa sen, những người có phước báu làm duyên trợ và có khả năng thâm nhập, đang sống trong ba cõi được gọi là hồ sen, được giác ngộ và nở rộ bằng Quả pháp trong khi thâm nhập Pháp Tứ đế. Đó là ý nghĩa được nói đến.

พฺยาปิตกฺกิตฺตินญฺจาติ ติโลเก ปตฺถฏปริกิตฺตนํ. สีลาทิคุเณหิ ปตฺถฏถุติโฆสิกนฺติ อตฺโถ. จสทฺโท เจตฺถ ปทปูรณมตฺโตเยว. วิเสเสน วิวิธํ วา อาปติ วฑฺฒตีติ พฺยาปิโต. วิปุพฺพอาปธาตุ พฺยาปเน วฑฺฒเน วา ต. พฺยาปนํ วา พฺยาปิตํ. กิตฺติยเต อภิตฺถวิยเต กิตฺตินํ. ภาวสาธโนยํ. ถุติกฺริยา ลพฺภติ. กิตฺติยติ อภิตฺถวิยติ เทวมนุสฺเสหีติ กิตฺตินํ, ถุติโฆโส. กิตฺตธาตุ อภิตฺถวเน ยุ. พฺยาปิโต ปตฺถโฏ กิตฺตโน ถุติโฆโส ยสฺส โสติ พฺยาปิตกฺกิตฺติโน, มุนินฺทกฺโก. ตํ. ภควโต หิ ติโลเก เทวมนุสฺเสหิ สีลาทิคุเณหิ จ อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธตฺยาทีหิ คุเณหิ จ โถมิโต กิตฺติสทฺโท ยาว ภวคฺคํ อพฺภุคฺคจฺฉตีติ พฺยาปิตกฺกิตฺตินนฺติ โถเมตีติ วุตฺตํ โหติ.

Byāpitakkittinañcāti có nghĩa là có danh tiếng được phổ biến trong ba cõi. Nghĩa là có tiếng tán dương được lan rộng do các đức hạnh như giới v.v... Ở đây, ca-sadda (từ ca) chỉ là từ đệm cho đủ âm. Byāpito là do đạt đến hoặc tăng trưởng một cách đặc biệt hay nhiều cách. Căn āpad có tiếp đầu ngữ vi có nghĩa là lan rộng hoặc tăng trưởng, đi với tiếp vị ngữ ta. Hoặc byāpitaṃ là sự lan rộng. Kittinaṃ là được tán dương, được ca tụng. Đây là sự tạo thành theo nghĩa trừu tượng. Hành động tán dương được lãnh hội. Kittinaṃ là được chư thiên và nhân loại tán dương, ca tụng, là tiếng tán dương. Căn kitt có nghĩa là tán dương, đi với tiếp vị ngữ yu. Byāpitakkittino là bậc có tiếng tán dương được lan rộng, là bậc Thánh Vương. Taṃ là vị ấy. Thật vậy, tiếng tăm của Đức Thế Tôn được chư thiên và nhân loại trong ba cõi tán thán do các đức hạnh như giới v.v... và do các phẩm chất như là bậc A-la-hán, bậc Chánh Đẳng Giác v.v... đã vang dội cho đến cõi Hữu Đảnh. Do đó, được nói rằng vị ấy tán dương là byāpitakkittinaṃ.

ติโลเกกจฺจกฺขุนฺติ ติโลเก เอกจกฺขูติ ปทจฺเฉโท. กามรูป อรูปสงฺขาตานํ ติโลกานํ เอกํ ปญฺญาจกฺขุภูตนฺติ อตฺโถ. ตโย โลกา ติโลกํ. ตสฺส จกฺขุ วิย เอก ภูตํปญฺญาจกฺขุ ยสฺส โสติ ติโลเกกจฺจกฺขุ, มุนินฺทกฺโก. เอตฺถ จ เอกจกฺขุสทฺทสฺส โลโป โหติ พฺรหฺมสฺสโรติอาทีสุ วิย. อถ วา ติโลกสฺส เอกํ ปญฺญาจกฺขุํ ภูโต ปตฺโตติ ติโลเกกจฺจกฺขุ, มุนินฺทกฺโก. ติโลเกกจฺจกฺขุภูตนฺติ วตฺตพฺเพ ฉนฺทานุรกฺขณตฺถํ ภูตสทฺทโลปํ กตฺวา [Pg.152] ติโลเกกจฺจกฺขุนฺติ วุตฺตํ. อถ วา ติโลกสฺส เอกภูโต ปญฺญาจกฺขุ หุตฺวา สพฺพธมฺเม จกฺขติ ปสฺสตีติ ติโลเกกจฺจกฺขุ, มุนินฺทกฺโก. ตํ. ภควา หิ ปญฺญาจกฺขุ มยตฺตา สตฺเตสุ จ ตทุปฺปาทนโต ติโลกสฺส จกฺขุภูโต ญาณภูโต ธมฺมภูโต พฺรหฺมภูโต โหติ. วุตฺตญฺหิ มธุปิณฺฑิกสุตฺเต ‘‘โส หาวุโส ภควา ชานํ ชานาติ, ปสฺสํ ปสฺสติ จกฺขุภูโต ญาณภูโต ธมฺมภูโต พฺรหฺมภูโต วตฺตา ปวตฺตา อตฺถสฺส นินฺเนตา อมตสฺส ทาตา ธมฺมสฺสามี ตถาคโต’’ติ. ตสฺมา ติโลเกกจฺจกฺขุนฺติ โถเมติ.

Tilokekaccakkhunti được phân tích thành tiloke ekacakkhūti. Nghĩa là bậc đã trở thành tuệ nhãn duy nhất của ba cõi được gọi là cõi Dục, cõi Sắc, và cõi Vô Sắc. Ba cõi là tilokaṃ. Tilokekaccakkhu là bậc có tuệ nhãn duy nhất giống như con mắt của ba cõi ấy, là bậc Thánh Vương. Và ở đây, có sự lược bỏ của từ ekacakkhu giống như trong các trường hợp brahmassaro v.v... Hoặc tilokekaccakkhu là bậc đã trở thành, đã đạt đến tuệ nhãn duy nhất của ba cõi, là bậc Thánh Vương. Khi cần phải nói là tilokekaccakkhubhūtaṃ, do để bảo tồn niêm luật nên đã thực hiện việc lược bỏ từ bhūta và được nói là tilokekaccakkhunti. Hoặc tilokekaccakkhu là bậc đã trở thành tuệ nhãn duy nhất của ba cõi, thấy rõ tất cả các pháp, là bậc Thánh Vương. Taṃ là vị ấy. Thật vậy, Đức Thế Tôn do tự thân có tuệ nhãn và do làm cho tuệ nhãn ấy phát sanh nơi các chúng sanh nên đã trở thành con mắt, đã trở thành trí tuệ, đã trở thành Chánh Pháp, đã trở thành Phạm Thiên của ba cõi. Điều này đã được nói trong kinh Madhupiṇḍika: ‘Này chư hiền, Đức Thế Tôn ấy biết là biết, thấy là thấy, là bậc đã trở thành con mắt, đã trở thành trí tuệ, đã trở thành Chánh Pháp, đã trở thành Phạm Thiên, là bậc diễn thuyết, là bậc tuyên bố, là bậc dẫn dắt ý nghĩa, là bậc ban cho sự bất tử, là bậc Pháp Vương, là bậc Như Lai.’ Do đó, vị ấy tán dương là tilokekaccakkhunti.

ทุขมสหนนฺติ ปุถุชฺชเนหิ อติทุกฺขมิตฏฺฐานํ ขมนํ. ปุถุชฺชเนหิ ทุกฺเขน กสิเรน ขมิตพฺพนฺติ ทุขมํ, อิฏฺฐานิฏฺฐาทิ อารมฺมณํ. ทุกฺขมนฺติ วตฺตพฺเพ คชฺชพนฺธตฺตา ฉนฺทานุรกฺขณตฺถํ กการโลปํ กตฺวา ทุขมนฺติ วุตฺตํ. ตํ สหติ ขมตีติ ทุขมสหโน, มุนินฺทกฺโก. สหธาตุ ปริสหเน ยุ. ตํ ทุขมสหนํ. ภควา หิ ปุถุชฺชเนหิ สุทุกฺขมิตํ อิฏฺฐา นิฏฺฐาทิอารมฺมณํ สีตุณฺหาทึ ลาภาลาภยสายส นินฺทปสํสสุขทุกฺขสงฺขาตํ โลกธมฺมญฺจ อติวิย ขมติ อธิวาเสติ, ตสฺมา ทุขมสหนนฺติ โถเมติ.

Dukhamasahananti là sự kham nhẫn điều mà hàng phàm phu rất khó kham nhẫn. Dukhamaṃ là điều được hàng phàm phu kham nhẫn một cách khó khăn, khổ sở, là đối tượng khả ý, không khả ý v.v... Khi cần phải nói là dukkhamaṃ, do thể văn xuôi và do để bảo tồn niêm luật nên đã thực hiện việc lược bỏ ka-kāra (ký tự ka) và được nói là dukhamaṃ. Dukhamasahano là bậc chịu đựng, kham nhẫn điều ấy, là bậc Thánh Vương. Căn sah có nghĩa là chịu đựng, đi với tiếp vị ngữ yu. Taṃ dukhamasahanaṃ là vị kham nhẫn điều khó kham nhẫn ấy. Thật vậy, Đức Thế Tôn đã kham nhẫn, đã chịu đựng một cách phi thường đối với điều mà hàng phàm phu rất khó kham nhẫn là đối tượng khả ý, không khả ý v.v..., là lạnh, nóng v.v... và các pháp thế gian được gọi là được và mất, danh và không danh, chê và khen, khổ và vui. Do đó, vị ấy tán dương là dukhamasahananti.

มเหสินฺติ มหนฺตํ สีลกฺขนฺธาทึ ปริเยสมานํ มหนฺตํ นิพฺพานํ คเวสมานํ วา มหนฺเต สีลกฺขนฺธาทิเก เอสติ คเวสติ ปริเยสตีติ มเหสี, มุนินฺทกฺโก. มหนฺตสทฺทูป ปท เอสธาตุ คเวสเน อี. วุตฺตญฺหิ มหานิทฺเทเส ‘‘มเหสีติ มเหสี. ภควา มหนฺตํ สีลกฺขนฺธํ เอสิ คเวสิ ปริเยสีติ มเหสี. มหนฺตํ สมาธิกฺขนฺธํ มหนฺตํ ปญฺญากฺขนฺธํ มหนฺตํ วิมุตฺติกฺขนฺธํ มหนฺตํ วิมุตฺติญาณทสฺสนกฺขนฺธํ เอสี คเวสี ปริเยสีติ มเหสี’’ติ. มหนฺเต สตฺตตึสโพธิปกฺขิย ธมฺเม เอสติ คเวสตีติ วา มเหสี, มหนฺตํ นิพฺพานํ เอสติ คเวสตีติ วา มเหสี. วุตฺตญฺหิ มหานิทฺเทเส ‘‘มหนฺเต สติปฏฺฐาเน มหนฺเต สมฺมปฺปธาเน มหนฺเต อิทฺธิปาเท มหนฺตานิ อินฺทฺริยานิ [Pg.153] มหนฺตานิ พลานิ มหนฺเต โพชฺฌงฺเค มหนฺตํ อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ มหนฺตํ ปรมตฺถํ อมตํ นิพฺพานํ เอสี คเวสี ปริเยสีติ มเหสี’’ติ. อถ วา มเหสกฺเขหิ สตฺเตหิ เอสิยติ คเวสิยติ ปริเยสิยติ อมฺหากํ กหํ พุทฺโธติ มเหสี. วุตฺตญฺหิ มหานิทฺเทเส ‘‘มเหสกฺเขหิ วา สตฺเตหิ เอสิโต คเวสิโต กหํ พุทฺโธ’’ตฺยาทิ. ตํ มเหสึ. ตนฺติ มุนินฺทกฺกํ. อหํ สิรสา นมามีติ สมฺพนฺโธ.

Mahesinti là bậc tìm cầu các uẩn vĩ đại như giới uẩn v.v... hoặc là bậc truy tìm quả vị Niết Bàn vĩ đại. Mahesī là bậc tìm kiếm, truy tìm, tìm cầu các uẩn vĩ đại như giới uẩn v.v..., là bậc Thánh Vương. Căn es có nghĩa là tìm cầu, có từ mahanta đứng trước, đi với tiếp vị ngữ ī. Điều này đã được nói trong Mahāniddesa: ‘Mahesī là bậc Đại Sĩ. Đức Thế Tôn đã tìm kiếm, đã truy tìm, đã tìm cầu giới uẩn vĩ đại nên là bậc Đại Sĩ. Ngài đã tìm kiếm, đã truy tìm, đã tìm cầu định uẩn vĩ đại, tuệ uẩn vĩ đại, giải thoát uẩn vĩ đại, giải thoát tri kiến uẩn vĩ đại nên là bậc Đại Sĩ.’ Hoặc mahesī là bậc tìm kiếm, truy tìm ba mươi bảy pháp trợ Bồ-đề. Hoặc mahesī là bậc tìm kiếm, truy tìm quả vị Niết Bàn vĩ đại. Điều này đã được nói trong Mahāniddesa: ‘Ngài đã tìm kiếm, đã truy tìm, đã tìm cầu các niệm xứ vĩ đại, các chánh cần vĩ đại, các như ý túc vĩ đại, các quyền vĩ đại, các lực vĩ đại, các giác chi vĩ đại, Thánh đạo Tám ngành vĩ đại, quả vị Niết Bàn bất tử là chân nghĩa tối thượng vĩ đại nên là bậc Đại Sĩ.’ Hoặc mahesī là bậc được các chúng sanh có quyền lực vĩ đại tìm kiếm, truy tìm, tìm cầu rằng: ‘Đức Phật của chúng ta ở đâu?’ Điều này đã được nói trong Mahāniddesa: ‘Hoặc là bậc được các chúng sanh có quyền lực vĩ đại tìm kiếm, truy tìm rằng: ‘Đức Phật ở đâu?’’ v.v... Taṃ mahesiṃ là bậc Đại Sĩ ấy. Tanti munindakkaṃ là bậc Thánh Vương ấy. Ahaṃ sirasā namāmi là có sự liên kết (với câu) ‘tôi xin cúi đầu đảnh lễ.’

อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. ทยุทยรุโณ มหากรุณาสงฺขาตอุทยปพฺพตุคฺคตสูริยารุโณ, อุทยปพฺพ ตโต อุคฺคตสูริยารุโณ วิย มหากรุณา วา, ญาณ วิตฺถิณฺณพิมฺโพ สพฺพญฺญุตญาณสงฺขาโต วิตฺถารปริมณฺฑโล, วิตฺถารจกฺกวาฬมณฺฑลํ วิย วิปุลารมฺมณสพฺพญฺญุตญาณวา, เอโก อสหาโย เอกพุทฺธภูโต, โย ยาทิโส มุนินฺทกฺโก พุทฺธาทิจฺโจ สุทฺเธ ราคาทิมเลหิ วิสุทฺเธ ติภว กุหเร ติภวสงฺขาตกมลสเร, กมลกถิตํ อุปฺปลนฺติ กเถตพฺพํ, วิเนยฺยปฺปาโณฆํ วิเนตพฺพสตฺตสมูหํ, ธมฺมรํ สีวเรหิ อุตฺตมธมฺมสงฺขาตรํสีหิ, สุโพเธสิ จตุสจฺจธมฺมํ ปฏิเวธยมาเนน สุฏฺฐุ ปโพเธสิ วิกาเสสิ, พฺยาปิตกฺกิตฺตินํ ติโลเก ปตฺถฏปริกิตฺตนํ, สีลาทิคุเณหิ ปตฺถฏถุติโฆสิกํ วา, ติโลเกกจฺจกฺขุํ กามรูปอรูป สงฺขาตานํ ติโลกานํ เอกํ ปญฺญาจกฺขุภูตํ, ทุขมสหนํ ปุถุชฺชเนหิ อติทุกฺขมิตฏฺฐานํ ขมนํ, มเหสึ มหนฺตํ สีลกฺขนฺธาทึ ปริเยสมานํ มหนฺตํ นิพฺพานํ คเวสมานํ วา, ตํ มุนินฺทกฺกํ อหํ สิรสา นมามิ วนฺทามีติ.

Đây là phần giải thích tóm lược ở đây. ‘Dayudayaruṇo’ (rạng đông của lòng bi mẫn) có nghĩa là rạng đông của mặt trời mọc lên từ ngọn núi bình minh được gọi là đại bi; hoặc đại bi giống như rạng đông của mặt trời mọc lên từ ngọn núi bình minh. ‘Ñāṇavitthiṇṇabimbo’ (vầng sáng trí tuệ rộng lớn) có nghĩa là vầng sáng tròn rộng lớn được gọi là toàn giác trí; hoặc có toàn giác trí với đối tượng bao la như vòng tròn vũ trụ rộng lớn. ‘Eko’ (độc nhất) có nghĩa là không có bạn đồng hành, là vị Phật duy nhất. Vị vua của các bậc ẩn sĩ, mặt trời Phật như thế nào, trong hồ sen được gọi là tam giới, đã được thanh tịnh khỏi các cấu uế như tham ái v.v. – ở đây ‘kamala’ (hoa sen) cần được hiểu là ‘uppala’ (hoa sen) – đã làm cho đám đông chúng sanh cần được giáo hóa khai nở tốt đẹp bằng những tia sáng cao quý được gọi là diệu pháp, bằng cách thấu triệt Tứ diệu đế. ‘Byāpitakkittinaṃ’ (vị có danh tiếng lan rộng) có nghĩa là có danh tiếng được tán dương lan rộng trong ba cõi; hoặc có tiếng tán thán lan rộng nhờ các đức hạnh như giới v.v. ‘Tilokekaccakkhuṃ’ (con mắt duy nhất của ba cõi) có nghĩa là con mắt trí tuệ duy nhất của ba cõi được gọi là cõi dục, cõi sắc, và cõi vô sắc. ‘Dukhamasahanaṃ’ (chịu đựng điều khó chịu đựng) có nghĩa là chịu đựng được điều mà phàm phu rất khó chịu đựng. ‘Mahesiṃ’ (vị đại sĩ) có nghĩa là vị tìm cầu các uẩn vĩ đại như giới uẩn v.v.; hoặc vị tìm cầu Niết-bàn vĩ đại. ‘Taṃ munindakkaṃ ahaṃ sirasā namāmi’ (con xin cúi đầu đảnh lễ vị vua của các bậc ẩn sĩ ấy) có nghĩa là con xin đảnh lễ, xin tán dương.

วีสติมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

Phần giải thích kệ tán dương thứ hai mươi đã hoàn tất.

๒๑.

21.

โย [Pg.154] ชิโน อเนกชาติยํ สปุตฺตทารมงฺคชีวิตมฺปิ;

โพธิเปมโต อลคฺคมานโส อทาสิเยว อตฺถิ กสฺส;

ทานปารมึ ตโต ปรํ อปูริ สีลปารมาทิกมฺปิ;

ตาสมิทฺธิโยปยาตมคฺคตํ ตเมกทีปกํ นมามิ.

Vị Chiến Thắng nào, trong vô số kiếp, vì tình yêu đối với sự giác ngộ, với tâm không dính mắc, đã bố thí ngay cả vợ con, thân thể và mạng sống cho người có nhu cầu; đã hoàn thiện ba-la-mật bố thí và sau đó là các ba-la-mật khác như giới ba-la-mật; đã đạt đến đỉnh cao nhờ sự thành tựu của các ba-la-mật ấy, con xin đảnh lễ ngọn đèn duy nhất ấy.

๒๑. เอวํ วีสติมาย คาถาย มุนินฺทกฺกํ วนฺทิตฺวา อิทานิ ปุพฺเพ อเนกชาติยํ โพธิสตฺตกาเล ชีวิตปริจฺจาคาทีหิ จ ทานาทิทสปารมิโย ปูเรนฺเตหิ คุเณหิ จ โถเมตฺวา ชินํ วนฺทิตุกาโม โย ชิโน ตฺยาทิมาห. อยํ ปน รช รช รช คเณหิ จ ครุลหูหิ จ รจิตตฺตา วีสตกฺขเรหิ ลกฺขิตา วุตฺตคาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ วุตฺโตทเย ‘‘วุตฺต มีทิสนฺตุ นามโต รชา รชา รชา ครุลฺลหู จา’’ติ.

21. Sau khi đã tán dương vị vua của các bậc ẩn sĩ bằng bài kệ thứ hai mươi như vậy, bây giờ, với mong muốn đảnh lễ bậc Chiến Thắng bằng cách tán thán các đức hạnh của Ngài khi còn là Bồ-tát trong vô số kiếp trước, như việc xả thí mạng sống và việc hoàn thiện mười ba-la-mật như bố thí v.v., ngài (tác giả) đã nói bài kệ bắt đầu bằng ‘yo jino’. Cần phải được hiểu rằng đây là một Vuttagāthā, được đánh dấu bằng hai mươi âm tiết, được cấu tạo bởi các nhóm âm tiết `raja`, `raja`, `raja` và một âm nặng và một âm nhẹ. Thật vậy, đã được nói trong Vuttodaya: ‘Một Vutta như thế này được gọi tên là (Vutta) khi có các nhóm âm tiết `raja`, `raja`, `raja` và một âm nặng và một âm nhẹ.’

อยํ ปเนตฺถ โยชนา. ยสฺสํ ปฏิปาทํ รชา รชคณา จ รชา รชคณา จ รชา รชคณา จ ครุลฺลหู จ เจ สิยฺยุํ, อีทิสนฺตุ อีทิสํ ปน คาถา นามโต นาเมน วุตฺตํ วุตฺต คาถา นามาติ.

Đây là phần giải thích cấu trúc ở đây. Trong mỗi dòng của bài kệ nào, nếu có các nhóm âm tiết `raja`, `raja`, `raja` và một âm nặng và một âm nhẹ, thì một bài kệ như vậy được gọi tên là Vuttagāthā.

ตตฺถ ปน โย ชิโนติ โย พุทฺโธ. โส หิ เทวปุตฺตกิเลสาภิสงฺขารขนฺธมจฺจุวเสน ปญฺจมาเร อชินิ ชินาติ ชินิสฺสตีติ ชิโนติ วุจฺจติ. นนุ จ พุทฺธสาวกาปิ ปญฺจมาเร ชินตฺตา ชินา นามาติ เจ. น ภควโต ปรูป นิสฺสยวิรหนิรติสยวเสน ปญฺจมารชินตฺตา ภควาเยว ชิโน นามาติ. วุตฺตญฺหิ ธาตุกถามูลฏีกายํ –

Ở đây, ‘yo jino’ (vị Chiến Thắng nào) có nghĩa là vị Phật nào. Vị ấy được gọi là ‘jino’ (Chiến Thắng) vì đã chiến thắng, đang chiến thắng, và sẽ chiến thắng năm loại ma theo thứ tự là Thiên tử ma, Phiền não ma, Hành ma, Uẩn ma, và Tử ma. Nếu hỏi rằng: ‘Chẳng phải các vị Thinh văn của Đức Phật cũng được gọi là những vị Chiến Thắng vì đã chiến thắng năm loại ma hay sao?’ (Đáp rằng:) Không. Chỉ có Đức Thế Tôn mới được gọi là Chiến Thắng, vì Ngài đã chiến thắng năm loại ma một cách vô song, không cần nương tựa vào sự hướng dẫn của người khác. Thật vậy, đã được nói trong Dhātukathāmūlaṭīkā –

‘‘ตตฺถ พลวิธมน วิสยาติกฺกมวเสน เทวปุตฺตมารสฺส, อปวตฺติกรณวเสน กิเลสาภิสงฺขารมารานํ, สมุทยปฺปหานปริญฺญาวเสน ขนฺธมารสฺส, มจฺจุมารสฺส, จ โพธิมูเล เอว ภญฺชิตตฺตา ปรูปนิสฺสยรหิตํ นิรติสยํ ตํ ภญฺชนํ อุปาทาย ภควาเอว มารภญฺชโนติ โถมิโต’’ติ.

‘Ở đó, vì đã phá tan Thiên tử ma bằng cách phá tan quân lực và vượt qua phạm vi ảnh hưởng; phá tan Phiền não ma và Hành ma bằng cách làm cho chúng không còn tái diễn; và phá tan Uẩn ma và Tử ma bằng cách liễu tri sự đoạn tận nguyên nhân sanh khởi, ngay tại cội Bồ-đề; dựa vào sự phá tan vô song, không cần nương tựa vào sự hướng dẫn của người khác ấy, chỉ có Đức Thế Tôn được tán thán là người phá tan ma quân.’

อเนกชาติยนฺติ [Pg.155] อเนกสํสารภเว. เอตฺถ หิ อยํ ชาติสทฺโท อเนกตฺโถ. ตถา เหส เอกมฺปิ ชาตึ ทฺเวปิ ชาติโยติ เอตฺถ ภเว อาคโต. อตฺถิ วิสาเข นิคณฺฐา นาม สมณชาตีติ เอตฺถ นิกาเย. ติริ นาม ติณชาติ นาภิยา อุคฺคนฺตฺวา นภํ อาหจฺจ ฐิตา อโหสีติ เอตฺถ ปญฺญตฺติยํ. ชาติ ทฺวีหิ ขนฺเธหิ สงฺคหิตาติ เอตฺถ สงฺขตลกฺขเณ. ยํ มาตุกุจฺฉิยํ ปฐมํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ ปฐมํ วิญฺญาณํ ปาตุภูตํ. ตทุปาทาย สาวสฺส ชาตีติ เอตฺถ ปฏิสนฺธิยํ. สมฺปติชาโต อานนฺท โพธิสตฺโตติ เอตฺถ ปสูติยํ. อนุปกุฏฺโฐ ชาติวาเทนาติ เอตฺถ กุเล. ยโตหํ ภคินิ อริยาย ชาติยา ชาโตติ เอตฺถ อริยสีเล. อิธ ปนายํ ภเว วตฺตติ. ตสฺมา อเนกสํสารภเวติ อตฺโถ วิญฺญาตพฺโพ. โส หิ ชายติ โยนิ คติอาทิ วิภาโคติ ชาตีติ วุจฺจติ. อถ วา ชายนฺติ นิพฺพตฺตนฺติ เอตฺถ ขนฺธาทโยติ ชาติ, ภโว. ชนิธาตุ นิพฺพตฺตเนติ. น เอกา อเนกา, อเนกา จ สา ชาติ จาติ อเนก ชาติ. ตสฺสํ อเนกชาติยํ.

‘Anekajātiyaṃ’ có nghĩa là trong vô số kiếp luân hồi. Ở đây, từ ‘jāti’ này có nhiều nghĩa. Thật vậy, nó có nghĩa là ‘kiếp sống’ (bhava) trong câu ‘một kiếp, hai kiếp’. Nó có nghĩa là ‘trường phái’ (nikāya) trong câu ‘Này Visākhā, có một loại sa-môn tên là Nigaṇṭha’. Nó có nghĩa là ‘loài’ (paññatti) trong câu ‘Một loài cỏ tên là Tiri đã mọc lên từ rốn, vươn tới và đứng sừng sững trên bầu trời’. Nó có nghĩa là ‘đặc tính của pháp hữu vi’ (saṅkhatalakkhaṇa) trong câu ‘Sanh được bao gồm bởi hai uẩn’. Nó có nghĩa là ‘sự tái sanh’ (paṭisandhi) trong câu ‘Tâm đầu tiên khởi lên, thức đầu tiên xuất hiện trong bụng mẹ, kể từ đó, đó là sự sanh của người ấy’. Nó có nghĩa là ‘sự sinh đẻ’ (pasūti) trong câu ‘Này Ānanda, Bồ-tát vừa mới được sinh ra’. Nó có nghĩa là ‘dòng dõi’ (kula) trong câu ‘Không bị chê trách về mặt dòng dõi’. Nó có nghĩa là ‘giới đức của bậc Thánh’ (ariyasīla) trong câu ‘Này chị, từ khi tôi được sinh ra trong dòng dõi Thánh’. Tuy nhiên, ở đây, nó có nghĩa là ‘kiếp sống’. Do đó, cần phải hiểu ý nghĩa là ‘trong vô số kiếp luân hồi’. Nó được gọi là ‘jāti’ vì nó được sinh ra, với sự phân biệt về thai sanh, cảnh giới, v.v. Hoặc, ‘jāti’ là nơi mà các uẩn v.v. được sinh ra, được tạo thành; đó là kiếp sống. Căn `jani` có nghĩa là sự tạo thành. Không phải một là nhiều (anekā). Nhiều và đó là sanh (jāti), do đó là ‘anekajāti’. Trong vô số kiếp ấy (anekajātiyaṃ).

สปุตฺตทารนฺติ ปุตฺเตน จ ภริยาย จ สหิตํ. อตฺตโน กุลํ ปุนาติ ปวติ โสเธตีติ วา ปุตฺโต. ปุธาตุ ปวเน ต. มาตาปิตูนํ มนํ ปูเรตีติ วา ปุตฺโต. ปูรธาตุ ปูรเณ ต. ปุตฺโต จ ธีตา จ ปุตฺโต. วิรูเปก เสโสยํ. สามิเกน ธริยเตติ ทาโร. ธรธาตุ ธารเณ โณ. ธสฺส โท. อถ วา ปุริเสน โภคํ ทียตีติ ทาโร. ทาธาตุ ทาเน รปจฺจโย. ทากุจฺฉิตา กาเรน ปุริเสน รมิยติ เอตฺถาติ วา ทาโร, ภริยา. ทาปุพฺพรมุธาตุ รมเน กฺวิ. ทาสทฺโท กุจฺฉิตตฺโถ. อภิธานฏีกายํ ปน ‘‘ทารยนฺเต เยนาติ ทาโร, ทร วิทารเณ. อกตฺตริ จ การเก สญฺญายํ โณ’’ติ วุตฺตํ. ปุตฺโต จ ทาโร จ ปุตฺตทาโร. สมาหารทฺวนฺเทปิ หิ [Pg.156] ปุลฺลิงฺคํ อิจฺฉนฺติ อาจริยา. เตน สห วตฺตติ ยสฺสาติ สปุตฺตทาโร, ปุตฺตทารปริจฺจาโค. ตํ สปุตฺตทารํ. องฺคชีวิตมฺปีติ หตฺถปาทกณฺณนาสจกฺขาทิสรีราวยวญฺจ ชีวิตินฺทฺริย ปฏิพทฺธสกลสรีรญฺจ องฺคติ คจฺฉติ กาเยติ องฺโค, จกฺขาทิสรีราวยโว. อคิธาตุ คติยํ อ. ชีวนฺติ สตฺตา เอเตนาติ ชีวิตํ, ชีวิตินฺทฺริยํ. ชีวธาตุ ปาณธารเณ ต. องฺโค จ ชีวิตญฺจ องฺคชีวิตํ. เอตฺถ จ ปิสทฺโท สมฺปิณฺฑนตฺโถ. เตน ธนรฏฺฐปริจฺจาคํ สมฺปิณฺเฑติ. วุตฺตญฺหิ สีลกฺขนฺธฏฺฐ กถายํ –

Saputtadāraṃ có nghĩa là cùng với con trai và vợ. Putto (con trai) là người làm cho dòng dõi của mình được trong sạch, được phát triển, hoặc được thanh lọc. Căn pu (trong sạch) + tiếp vị ngữ ta. Hoặc putto là người làm cho tâm của cha mẹ được viên mãn. Căn pūra (viên mãn) + tiếp vị ngữ ta. Putto (con trai) và dhītā (con gái) (được gọi chung là) putto. Đây là trường hợp virūpekasesa (dị hình nhất thặng). Dāro (vợ) là người được chồng nuôi dưỡng. Căn dhara (nuôi dưỡng) + tiếp vị ngữ ṇa. Dha biến thành do. Hoặc dāro là người được người chồng cho tài sản. Căn dā (cho) + tiếp vị ngữ ra. Hoặc dāro (vợ) là nơi người chồng, với hành động đáng chê trách, tìm thấy sự vui thích. Căn ramu (vui thích) có tiền tố dā + tiếp vị ngữ kvi. Từ dā có nghĩa là đáng chê trách. Tuy nhiên, trong Abhidhānaṭīkā có nói: "Dāro là cái mà người ta dùng để chia cắt, căn dara (chia cắt). Và trong trường hợp phi chủ cách, danh từ có tiếp vị ngữ ṇa". Putto (con) và dāro (vợ) là puttadāro. Các vị thầy cũng mong muốn giống đực ngay cả trong hợp từ samāhāradvandva. Saputtadāro là người có con và vợ, (nghĩa là) sự từ bỏ con và vợ. Taṃ saputtadāraṃ (từ bỏ con và vợ ấy). Aṅgajīvitampi có nghĩa là các bộ phận của thân thể như tay, chân, tai, mũi, mắt, v.v... và toàn bộ thân thể gắn liền với mạng quyền. Aṅgo là bộ phận của thân thể như mắt, v.v... vì nó đi, nó di chuyển trong thân. Căn agi (đi) + tiếp vị ngữ a. Jīvitaṃ (mạng sống) là cái mà chúng sanh nhờ đó mà sống, tức là mạng quyền. Căn jīva (duy trì sự sống) + tiếp vị ngữ ta. Aṅgo (thân phần) và jīvitaṃ (mạng sống) là aṅgajīvitaṃ. Ở đây, từ pi có nghĩa là tóm thâu. Do đó, nó tóm thâu cả sự từ bỏ tài sản và vương quốc. Thật vậy, đã được nói trong Sīlakkhandhaṭṭhakathā:

‘‘องฺคปริจฺจาคํ ชีวิตธนรชฺชปุตฺตทารปริจฺจาคนฺติ อิเม ปญฺจ มหาปริจฺจาเค ปริจฺจชิตฺวา’’ติ. อถ วา สมฺภาวนตฺโถ. เตน ภควา สพฺพญฺญุตญาณเหตุปิ ปุตฺตทารองฺคชีวิตมฺปิ อลคฺคมานโส ปริจฺจเชติ, ปเคว ธนาทิพาหิรวตฺถุ ปริจฺจาเคปีติ สมฺภาเวติ.

"Sau khi đã từ bỏ năm sự đại thí xả này, tức là sự từ bỏ thân phần, sự từ bỏ mạng sống, tài sản, vương quốc, con và vợ." Hoặc là, (từ pi) có nghĩa là khả năng. Do đó, nó cho thấy khả năng rằng: "Đức Thế Tôn, ngay cả vì tuệ toàn giác, cũng đã từ bỏ con, vợ, thân phần và mạng sống với tâm không luyến tiếc, huống chi là sự từ bỏ các vật bên ngoài như tài sản, v.v..."

โพธิเปมโตติ อรหตฺตมคฺคสพฺพญฺญุตญาณสงฺขาตาย โพธิยา ปิยมานตฺตา, เหตฺวตฺเถ หิ โตปจฺจโย. จตฺตาริ สจฺจานิ พุชฺฌตีติ โพธิ, อรหตฺตมคฺคญาณํ. สพฺพ เญยฺยธมฺเม พุชฺฌตีติ โพธิ, สพฺพญฺญุตญาณํ. พุธธาตุ ญาเณ ณ. อิตฺถิลิงฺคโชตโก อีปจฺจโย จ. วุตฺตญฺหิ อภิธานปฺปทีปิกายํ – ‘‘โพธิ สพฺพญฺญุตญาเณ, อริยมคฺเค จ นาริย’’นฺติ. โพธิ จ โพธิ จ โพธิ สรูเปกเส สวเสน. ปิยนํ เปโม, ปิยายิตพฺโพติ วา เปโม. ปีธาตุ ตปฺปนกนฺตีสุ มนิปจฺจโย. โพธิยา เปโม โพธิเปโม, ตโต โพธิเปมโต. ภควตา หิ ปุตฺตทารองฺคชีวิเตหิปิ สตคุเณน สหสฺสคุเณน สต สหสฺสคุเณนปิ โพธิญาณเมว ปิยนฺติ วุตฺตํ โหติ. วุตฺตญฺหิ เวสฺสนฺตรชาตเก –

Bodhipemato (vì lòng yêu mến sự giác ngộ): vì yêu mến sự giác ngộ được gọi là A-la-hán đạo và tuệ toàn giác. Ở đây, tiếp vị ngữ to có nghĩa là nguyên nhân. Bodhi (giác ngộ) là sự thấu hiểu bốn chân lý, tức là tuệ A-la-hán đạo. Bodhi là sự thấu hiểu tất cả các pháp cần biết, tức là tuệ toàn giác. Căn budha (biết) + tiếp vị ngữ ṇa. Và tiếp vị ngữ ī chỉ giống cái. Thật vậy, đã được nói trong Abhidhānappadīpikā: "Bodhi trong nghĩa tuệ toàn giác, và trong thánh đạo, là giống cái." Bodhi (A-la-hán đạo) và bodhi (tuệ toàn giác) (được gọi chung là) bodhi theo quy tắc sarūpekasesa (đồng hình nhất thặng). Pemo (sự yêu mến) là sự yêu mến, hoặc là cái đáng được yêu mến. Căn pī (làm hài lòng, yêu mến) + tiếp vị ngữ mani. Bodhiyā pemo là bodhipemo, từ đó có bodhipemato. Điều này có nghĩa là: Đối với Đức Thế Tôn, tuệ giác ngộ thực sự quý giá hơn con, vợ, thân phần và mạng sống gấp trăm lần, ngàn lần, trăm ngàn lần. Thật vậy, đã được nói trong Vessantarajātaka:

‘‘น เม เทสฺสา อุโภ ปุตฺตา, มทฺที เทวี น เทสฺสิยา;

สพฺพญฺญุตํ ปิยํ มยฺหํ, ตสฺมา ปิเย อทาสห’’นฺติ.

"Không phải Ta ghét cả hai con, cũng không ghét hoàng hậu Maddī; Tuệ toàn giác là điều Ta yêu quý, vì thế Ta đã cho đi những người thân yêu."

อลคฺคมานโสติ [Pg.157] ปุตฺตทารองฺคชีวิตาทีสุ อนลฺลียน จิตฺโต หุตฺวา ลคนํ สงฺคนํ ลคฺโค, ลคติ สงฺคติ อลฺลยติ วาติ ลคฺโค. ลคธาตุ สงฺเค อลฺลียเน วา คปจฺจโย. น ลคฺโค อลคฺโค, นตฺถิ ลคฺโค เอตฺถ ปุตฺตทาร องฺคชีวิตาทีสูติ วา อลคฺโค. มนติ ชานาติ อารมฺมณนฺติ มโน. โสเยว มานโส. อลคฺโค มานโส ยสฺส โสติ อลคฺคมานโส, ชิโน. อตฺถิกสฺสาติ ปุตฺต ทาราทึ กามิกสฺส, ยาจกสฺส ปฏิคฺคาหกสฺส วาติ อตฺโถ. อตฺโถ กาโม อสฺส อตฺถีติ อตฺถิโก, ณิโก. ตสฺส อตฺถิกสฺส. อทาสิเยวาติ ปูชานุคฺคหกามตาย ญาณสมฺปยุตฺตปริจฺจาคเจตนาย อทาสิเอวาติ อตฺโถ. โพธิสตฺโต หิ ปารมีปูรณ กาเล สราคสโทสสโมหสฺเสว สโต อาคตา คตานํ ยาจกานํ อลงฺกตปฏิยตฺตํ สีสํ กนฺติตฺวา คลโลหิตํ นีหริตฺวา สุอญฺชิตานิ อกฺขีนิ อุปฺปาเฏตฺวา กุลวํสปฺปทีปํ ปุตฺตํ มนาปจารินึ ภริยญฺจ เขฬปิณฺฑมิว อนเปกฺโข ปริจฺจชิตฺวา ทียมาโนว สมฺมาสมฺโพธิญาณํ ลทฺธุํ สกฺกา, น ปุตฺตทารองฺคชีวิตมฺปิ อปริจฺจชิตฺวา. ปญฺจ หิ มหาปริจฺจาเค อปริจฺจชิตฺวา พุทฺธภูตปุพฺพา นาม นตฺถิ. ปจฺเจกพุทฺธาริยสาวกา ปน ปุตฺตทารองฺคชีวิตํ อปริจฺจชนฺตาปิ ปจฺเจกพุทฺธาริยสาวกโพธิญาณํ ลทฺธุํ สมตฺถาว. ตสฺมาเยว ภควนฺตํเยว สปุตฺตทารมงฺคชีวิตมฺปิ โพธิเปมโต อลคฺคมานโส อทาสิเยว อตฺถิ กสฺสาติ โถเมติ. วุตฺตญฺเหตํ เวสฺสนฺตรชาตกฏฺฐ กถายํ ‘‘สพฺพโพธิสตฺตา ธนปริจฺจาคํ, ปุตฺตปริจฺจาคํ, ภริยปริจฺจาคํ, องฺคปริจฺจาคํ, ชีวิตปริจฺจาคนฺติ อิเม ปญฺจ มหาปริจฺจาเค อปริจฺจชิตฺวา พุทฺธภูตปุพฺพา นาม นตฺถี’’ติ.

Alaggamānaso (với tâm không luyến tiếc): có tâm không dính mắc vào con, vợ, thân phần, mạng sống, v.v... Laggo là sự dính mắc, sự bám víu; laggo là cái dính mắc, bám víu, hoặc chấp thủ. Căn laga (dính mắc, bám víu) + tiếp vị ngữ ga. Na laggo là alaggo (không dính mắc), hoặc alaggo là nơi không có sự dính mắc vào con, vợ, thân phần, mạng sống, v.v... Mano là cái biết, cái nhận thức đối tượng. Chính nó là mānaso. Alaggamānaso là người có tâm không dính mắc, tức là bậc Chinh Phục. Atthikassa (cho người cần đến): có nghĩa là cho người mong muốn con, vợ, v.v..., cho người xin, cho người nhận. Atthiko là người có nhu cầu, có mong muốn; (từ attha) + tiếp vị ngữ ṇika. Tassa atthikassa (cho người cần đến ấy). Adāsiyeva (đã thực sự cho đi): có nghĩa là đã thực sự cho đi với tác ý từ bỏ tương ưng với trí tuệ, vì mong muốn cúng dường và giúp đỡ. Thật vậy, Bồ-tát trong thời gian thực hành các ba-la-mật, dù vẫn còn tham, sân, si, nhưng khi có những người xin đến, ngài đã cắt cái đầu được trang điểm sẵn sàng, lấy máu từ cổ, móc đôi mắt được tô điểm kỹ lưỡng, từ bỏ đứa con là ngọn đèn nối dõi dòng tộc và người vợ có hạnh kiểm đáng hài lòng như thể vứt bỏ một cục đờm, không luyến tiếc. Chỉ khi cho đi như vậy, ngài mới có thể đắc được tuệ Chánh Đẳng Giác, chứ không phải không từ bỏ con, vợ, thân phần và mạng sống. Thật vậy, chưa từng có ai trở thành Phật mà không từ bỏ năm sự đại thí xả. Tuy nhiên, các vị Phật Độc Giác và Thánh Thinh Văn, dù không từ bỏ con, vợ, thân phần và mạng sống, vẫn có khả năng đắc được tuệ giác của Phật Độc Giác và Thánh Thinh Văn. Chính vì vậy, (tác giả) tán thán chính Đức Thế Tôn rằng: "Ngài đã thực sự cho đi cả con, vợ, thân phần và mạng sống cho người cần đến, với tâm không luyến tiếc, vì lòng yêu mến sự giác ngộ." Điều này đã được nói trong Vessantarajātakaṭṭhakathā: "Tất cả các vị Bồ-tát, chưa từng có ai trở thành Phật mà không từ bỏ năm sự đại thí xả này, tức là sự từ bỏ tài sản, sự từ bỏ con, sự từ bỏ vợ, sự từ bỏ thân phần, và sự từ bỏ mạng sống."

เอวํ ปญฺจหิ มหาปริจฺจาคคุเณหิ ภควโต โถมนํ กตฺวา อิทานิ ทานาทิปารมีปูรณคุเณน โถมนํ กตฺตุ กาโม ทานปารมินฺติอาทิมาห. ตตฺถ ทานนฺติ ติวิธํ โหติ [Pg.158] จาคเจตนา จ, วิรติ จ, เทยฺยธมฺโม จาติ. สทฺธา หิริยํ กุสลญฺจ ทานนฺติ อาคตฏฺฐาเน หิ จาคเจตนา ทานํ นาม. อภยํ เทตีติ อาคตฏฺฐาเน วิรตี ทานํ นาม. ทานํ เทติ อนฺนํ ปานนฺติ อาคตฏฺฐาเน เทยฺยธมฺโม ทานํ นาม. ตตฺถ จาคเจตนา เทติ วา เทยฺยธมฺมํ เทนฺติ วา เอตาย เทยฺยธมฺมนฺติ ทานํ. วิรติ อวขณฺฑนฏฺเฐน ลวนฏฺเฐน วา ทานํ. สา หิ อุปฺปชฺชมานา ภยเภรวสงฺขาตํ ทุสฺสิลฺยํ เจตนํ ทาติ ลุนาติ จาติ ทานํ, เทยฺยธมฺโม ทิยฺยตีติ ทานํ. อิธ ปน ติวิธํ ทานํ อธิปฺเปตํ. ปารมีสทฺทสฺส วจนตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. อถ วา ปารํ นิพฺพานํ เอติ คจฺฉติ เอตายาติ ปารมิ. ปารสทฺทูปปท อิธาตุ คติยํ กฺวิ. ปารํ อิตีติ ปทจฺเฉโท กาตพฺโพ. ทานเมว ปารมี ทานปารมี, ตํ ทานปารมึ. ตโตติ ทานปารมิโต. ปรนฺติ อญฺญํ. สีลปารมาทิกมฺปีติ สีลตีติ สีลํ. สีล ธาตุ สมาธิมฺหิ อ. กายวจีกมฺมานิ สมาทหติ สมาธเปตีติ อตฺโถ. สีลติ สมาธิยติ กายกมฺมาทีนํ สุสิลฺยวเสน น วิปฺปกิรตีติ วา สีลํ, สีลนฺติ สมาทหนฺติ จิตฺตํ เอเตนาติ วา สีลํ. อถ วา สีลยติ อุปธาเรตีติ สีลํ, สีลธาตุ อุปธารเณ อ. กุสล ธมฺมานํ ปติฏฺฐานภาเวน อาภุโส ธาเรตีติ อตฺโถ. สีเลนฺติ วา เอเตน กุสเล ธมฺเม อุปธาเรนฺติ สาธโวติ สีลํ, สีลิยติ อุปธาริยติ สปฺปุริเสหิ หทยมํสนฺตรํ อุปเนตฺวาติ วา สีลํ, สีเลติ อุปธาเรติ ตํ สมงฺคี ปุคฺคลํ อปาเยสุ อุปฺปตฺตินีวารณวเสน สุคฺคติ นิพฺพานนฺติ วา สีลํ, สีลเมว ปารมี สีลปารมี, สา อาทิ ยาสนฺเตติ สีลปารมาทิกา. เอตฺถ จ อาทิสทฺเทน เนกฺขมฺมปญฺญา วีริยขนฺติสจฺจอธิฏฺฐานเมตฺตาอุเปกฺขาปารมึ สงฺคณฺหาติ. วุตฺตญฺเหตํ พุทฺธวํสปาฬิยํ –

Sau khi tán dương Đức Thế Tôn bằng năm đức tánh đại thí xả như vậy, bây giờ, với ý muốn tán dương bằng đức tánh viên mãn các pháp ba-la-mật như bố thí v.v..., ngài đã nói câu kệ bắt đầu bằng dānapāramiṃ (bố thí ba-la-mật). Trong đó, dāna (bố thí) có ba loại: tác ý xả ly, sự kiêng cữ, và vật thí. Thật vậy, ở chỗ có câu "Tín, tàm, thiện và bố thí", thì tác ý xả ly được gọi là bố thí. Ở chỗ có câu "cho sự vô úy", thì sự kiêng cữ được gọi là bố thí. Ở chỗ có câu "cho vật thí, cơm nước", thì vật thí được gọi là bố thí. Trong đó, tác ý xả ly là bố thí vì người ta cho, hoặc người ta cho vật thí, hoặc vật thí được cho đi nhờ vào nó. Sự kiêng cữ là bố thí theo nghĩa cắt đứt hoặc gặt hái. Thật vậy, khi sanh khởi, nó cắt đứt, gặt hái tác ý ác giới được gọi là sự sợ hãi kinh hoàng, nên gọi là bố thí. Vật thí được cho đi nên gọi là bố thí. Tuy nhiên, ở đây, ba loại bố thí đều được bao hàm. Ý nghĩa của từ pāramī đã được nói ở dưới. Hoặc, pārami là cái mà nhờ đó người ta đi đến, đạt đến bờ kia là Niết-bàn. Từ pāra là tiền tố, căn i có nghĩa là đi, hậu tố là kvi. Cần phải phân tích thành pāraṃ iti. Bố thí chính là ba-la-mật, đó là bố thí ba-la-mật (dānapāramī), (ngài đã viên mãn) bố thí ba-la-mật ấy. Tato nghĩa là từ bố thí ba-la-mật ấy. Paraṃ nghĩa là cái khác. Sīlapāramādikampi (và các ba-la-mật như giới v.v...). Sīla (giới) là cái gìn giữ. Căn sīla có nghĩa là định tĩnh, hậu tố là a. Nghĩa là nó làm cho các hành động của thân và lời nói được định tĩnh, được an định. Hoặc, sīla là cái được gìn giữ, được định tĩnh, không bị phân tán do sự khéo gìn giữ các hành động của thân v.v... Hoặc, sīla là cái mà nhờ đó tâm được gìn giữ, được định tĩnh. Hoặc, sīla là cái nâng đỡ, duy trì; căn sīla có nghĩa là nâng đỡ, hậu tố là a. Nghĩa là nó nâng đỡ, duy trì các pháp thiện như là nền tảng. Hoặc, sīla là cái mà nhờ đó các bậc thiện nhân nâng đỡ, duy trì các pháp thiện. Hoặc, sīla là cái được các bậc chân nhân gìn giữ, nâng đỡ, mang vào tận tâm can. Hoặc, sīla là cái nâng đỡ, duy trì người đã thành tựu nó, bằng cách ngăn ngừa sự sanh khởi trong các cõi khổ, (đưa đến) cõi lành và Niết-bàn. Giới chính là ba-la-mật, đó là giới ba-la-mật (sīlapāramī). Cái đó đứng đầu trong nhóm nào thì nhóm đó là sīlapāramādikā (những pháp bắt đầu bằng giới ba-la-mật). Và ở đây, bằng từ ādi (v.v...), ngài bao gồm các ba-la-mật: xuất gia, trí tuệ, tinh tấn, kham nhẫn, chân thật, quyết định, tâm từ, và tâm xả. Điều này đã được nói trong kinh Phật Sử (Buddhavaṃsa Pāḷi):

‘‘ทานํ สีลญฺจ เนกฺขมฺมํ, ปญฺญา วีริเยน ปญฺจมํ;

ขนฺติสจฺจมธิฏฺฐานํ, เมตฺตุเปกฺขา อิมา ทสา’’ติ.

“Bố thí, giới và xuất gia, trí tuệ, tinh tấn là thứ năm; Kham nhẫn, chân thật, quyết định, tâm từ, tâm xả, đây là mười (ba-la-mật).”

ปิสทฺโท [Pg.159] เจตฺถ สมฺปิณฺฑนตฺโถ. เตน ปญฺจ มหาปริจฺจาเค สมฺปิณฺเฑติ.

Ở đây, từ pi (cũng) có nghĩa là tóm thâu. Nhờ đó, ngài tóm thâu năm sự đại thí xả.

อปูรีติ สมฺมาสมฺโพธตฺถาย ปูรณํ อกาสีติ อตฺโถ. ภควโต หิ ทีปงฺกรปาทมูเล อฏฺฐ ธมฺเม สโมธาเนตฺวา พุทฺธตฺถาย อภินีหารโต ปฏฺฐาย อเนกชาตีสุ สมฺมาสมฺโพธึ ปฏิวิชฺฌิตุํ วายมนฺโต อทินฺนทานํ นาม นตฺถิ, อรกฺขิตสีลํ นาม นตฺถิ. อปูริตา ปารมี นาม นตฺถิ. อติพหุมฺปิ ปูรณํ อกาสิเยว. ภควา หิ โพธิสตฺต ภูโต จตูสุ มหาสมุทฺเทสุ อุทกํ ปราเชตฺวา อธิกํ โลหิตทานมกาสิ. สกลปถวิยา ปํสุํ ปราเชตฺวา อธิกํ มํสมทาสิ. สิเนรุปพฺพตราชํ ปราเชตฺวา อธิกํ สีสทานมทาสิ. อากาเส ตารกสมูหํ ปราเชตฺวา อธิกํ นยนมทาสิ.

Apūri (đã viên mãn) có nghĩa là ngài đã thực hành sự viên mãn vì mục đích đạt đến Chánh Đẳng Giác. Thật vậy, kể từ khi phát nguyện thành Phật sau khi hội đủ tám pháp dưới chân Đức Phật Dīpaṅkara, Đức Thế Tôn, trong vô số kiếp, trong khi nỗ lực để chứng ngộ Chánh Đẳng Giác, không có sự bố thí nào mà ngài chưa cho, không có giới nào mà ngài chưa giữ. Không có ba-la-mật nào mà ngài chưa viên mãn. Ngài đã thực hành sự viên mãn một cách vô cùng dồi dào. Thật vậy, khi còn là Bồ-tát, Đức Thế Tôn đã bố thí máu nhiều hơn nước trong bốn biển lớn. Ngài đã bố thí thịt nhiều hơn đất trên toàn cõi đất. Ngài đã bố thí đầu nhiều hơn núi vua Sineru. Ngài đã bố thí mắt nhiều hơn các vì sao trên bầu trời.

เตน วุตฺตํ ชินาลงฺกาเร –

Do đó, đã được nói trong Jinālaṅkāra (Trang Sức của Bậc Toàn Thắng):

‘‘โส สาคเร ชลธิกํ รุธิรํ อทาสิ,ภูมึ ปราชิย สมํสมทาสิ ทานํ;

เมรุปฺปมาณมธิกญฺจ สโมฬิสีสํ,เข ตารกาธิกตรํ นยนํ อทาสี’’ติ.

“Ngài đã cho máu nhiều hơn nước trong biển cả, Vượt hơn cả đất, Ngài đã bố thí thịt của mình; Nhiều hơn cả núi Meru, Ngài đã cho đầu cùng với vương miện, Nhiều hơn cả các vì sao trên trời, Ngài đã cho đôi mắt.”

วสนฺตติลกคาถา.

Đây là thể kệ Vasantatilaka.

ตตฺถ จ โสติ โส เอวํวิโธ โพธิสตฺโต. สาคเรติ จตูสุ มหาสมุทฺเทสุ. ชลธิกนฺติ อุทกโต อธิกํ กตฺวา. รุธิรํ อทาสีติ โลหิตทานมทาสิ. ภูมึ ปราชิยาติ ปํสุปถวิยา ปํสุํ ปราเชตฺวา อตฺตโน สรีรมํสํ อธิกํ อทาสิ. เมรุปฺปมาณมธิกนฺติ โยชน อฏฺฐสฏฺฐิสตสหสฺสุพฺเพธสฺส คิริราชสฺส ปมาณโตปิ อธิกํ กตฺวา. สโมฬิสีสนฺติ โมฬิยา สห อภิสิตฺตสีสํ อทาสิ. เขติ จกฺกวาฬปพฺพตปริยนฺเต อากาเส. ตารกาธิกตรนฺติ นกฺขตฺตาทิตารกรูปโตปิ อธิกํ กตฺวา[Pg.160]. นยนํ อทาสีติ เนตฺตทานํ อทาสีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

Trong đó, so (ngài) là vị Bồ-tát như vậy. Sāgare (trong biển cả) là trong bốn biển lớn. Jaladhikaṃ (nhiều hơn nước) là làm cho nhiều hơn nước. Rudhiraṃ adāsi (đã cho máu) là ngài đã bố thí máu. Bhūmiṃ parājiya (vượt hơn cả đất) là sau khi vượt qua lượng đất trên cõi đất bụi, ngài đã cho thịt thân mình nhiều hơn. Meruppamāṇamadhikaṃ (nhiều hơn cả núi Meru) là làm cho nhiều hơn cả kích thước của vua núi cao một trăm sáu mươi tám ngàn do-tuần. Samoḷisīsaṃ (đầu cùng với vương miện) là ngài đã cho cái đầu đã được làm lễ quán đảnh cùng với vương miện. Khe (trên trời) là trên bầu trời ở giới hạn của dãy núi Cakkavāḷa. Tārakādhikataraṃ (nhiều hơn cả các vì sao) là làm cho nhiều hơn cả các hình tướng tinh tú như các chòm sao v.v... Nayanaṃ adāsi (đã cho đôi mắt) là ngài đã bố thí mắt. Ý nghĩa ở đây nên được hiểu như vậy.

ตาสมิทฺธิโยปยาตมคฺคตนฺติ ตาสํ อิทฺธิยา อุปยาตํ อคฺคตนฺติ ปทจฺเฉโท. ตาสนฺติ ตาสํ ปารมีนํ. อิทฺธิยาติ สมิทฺธิยา, เหตฺวตฺเถ เจตํ กรณวจนํ. อุปยาตนฺติ อุปคตํ. อคฺคตนฺติ สพฺพสตฺตานํ อุตฺตมภาวํ, เสฏฺฐภูตํ พุทฺธตฺตนฺติ อตฺโถ. ตํ ปน ปทํ อุปยาตนฺติปเท กมฺมํ. อคฺคสทฺโท เจตฺถ อุตฺตมวาจโก อนิปฺผนฺนปาฏิปทิโก. อถ วา อคฺคติ อุตฺตมภาวํ เสฏฺฐภูตํ วา พุทฺธภาวํ ปาปุณาตีติ อคฺโค, ชิโน. อคฺคธาตุ คติยํ อ. อคฺคสฺส ภาโว อคฺคตํ. ภควา หิ อนนฺตโลกธาตูสุ สพฺพ สตฺตานํ อคฺโค อุตฺตมตโร เสฏฺฐตโรติ อตฺโถ. วุตฺตญฺเหตํ ทสนิปาต องฺคุตฺตรปาฬิยํ –

Tāsamiddhiyopayātamaggataṃ được phân tích thành tāsaṃ iddhiyā upayātaṃ aggataṃ. Tāsaṃ là của những ba-la-mật ấy. Iddhiyā là do sự thành tựu; đây là công cụ cách được dùng theo nghĩa nguyên nhân. Upayātaṃ là đã đạt đến. Aggataṃ có nghĩa là trạng thái tối thượng của tất cả chúng sanh, là Phật quả tối thắng. Và từ đó là đối tượng của từ upayātaṃ. Ở đây, từ agga là một từ chỉ sự tối thượng, không phải là một danh từ gốc được hình thành. Hoặc, aggo (bậc tối thượng), tức là bậc Toàn Thắng, là người đạt đến trạng thái tối thượng, tức là Phật quả tối thắng. Căn agga có nghĩa là đi, hậu tố là a. Trạng thái của bậc tối thượng là aggataṃ. Thật vậy, Đức Thế Tôn là bậc tối thượng, bậc cao cả nhất, bậc ưu việt nhất trong tất cả chúng sanh trong vô lượng thế giới. Điều này đã được nói trong kinh Tăng Chi Bộ, chương Mười pháp:

‘‘ยาวตา ภิกฺขเว สตฺตา อปทา วา ทฺวิปทา วา จตุปฺปทา วา พหุปฺปทา วา รูปิโน วา อรูปิโน วา สญฺญิโน วา อสญฺญิโน วา เนวสญฺญีนาสญฺญิโน วา, ตถาคโต เตสํ อคฺคมกฺขายติ อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติ.

“Này các Tỳ-khưu, trong tất cả chúng sanh, hoặc không chân, hoặc hai chân, hoặc bốn chân, hoặc nhiều chân, hoặc có sắc, hoặc không sắc, hoặc có tưởng, hoặc không tưởng, hoặc phi tưởng phi phi tưởng, Như Lai, bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Giác, được tuyên bố là tối thượng trong số ấy.”

ตเมกทีปกนฺติ ตํ เอกทีปกนฺติ ปทจฺเฉโท. ตนฺติ ชินํ. เอกทีปกนฺติ สพฺพสตฺตานํ เอกปฏิสรณภูตํ ปติฏฺฐภูตํ วา. ทีปกสทฺโท หิ ปฏิสรณปติฏฺฐวาจโก นิปฺผนฺนปาฏิปทิโก. วุตฺตญฺหิ สํยุตฺตฏฺฐกถายํ ‘‘ปติฏฺฐาปนฏฺเฐน ทีป’’นฺติ. ทีปนฺติ ปติฏฺฐหนฺติ ปฏิสรณภาเวน สตฺตา เอตฺถาติ วา ทีปโก, ชิโน. ทีปธาตุ ปติฏฺฐายํ อโก. เอกสทฺโท สงฺขฺยาวาจโก. เอโก เอกภูโต ทีปโกติ เอกทีปโก, ชิโน. อถ วา เอกทีปกนฺติ มนุสฺสานํ ปฏิสรณภูตํ ปติฏฺฐานภูตํ สมุทฺททีปกมิว สพฺพสตฺตานํ ปฏิสรณภูตํ ปติฏฺฐานภูตํ เอกพุทฺธภูตํ.

Tamekadīpakanti được phân tích thành taṃ ekadīpakaṃ. Taṃ (ấy) là chỉ cho bậc Toàn Thắng. Ekadīpakanti (là hòn đảo duy nhất) có nghĩa là bậc là nơi nương tựa duy nhất hoặc là nơi vững chắc duy nhất cho tất cả chúng sanh. Từ dīpaka là một từ phái sinh có nghĩa là nơi nương tựa và nơi vững chắc. Thật vậy, đã được nói trong Chú giải Tương Ưng Bộ: ‘dīpa (hòn đảo) có nghĩa là sự thiết lập.’ Hoặc, chúng sanh trú ngụ ở đây với ý nghĩa là nơi nương tựa, do đó gọi là dīpako, tức là bậc Toàn Thắng. Căn dīpa có nghĩa là nơi vững chắc, với tiếp vị ngữ ako. Từ eka là từ chỉ số lượng. Eko ekabhūto dīpako (một hòn đảo duy nhất) nên gọi là ekadīpako, tức là bậc Toàn Thắng. Hoặc, ekadīpakanti có nghĩa là bậc Chánh Giác duy nhất, là nơi nương tựa, là nơi vững chắc cho tất cả chúng sanh, giống như hòn đảo giữa biển là nơi nương tựa, là nơi vững chắc cho loài người.

อยํ ปเนตฺถ วจนตฺโถ. ชลมชฺเฌ ทิปฺปตีติ ทีโป. ทฺวิธา อาโปสนฺทติ เอตฺถาติ วา ทีโป. โสเยว ทีปโก. โสวิย [Pg.161] เอโก พุทฺโธ หุตฺวา เอติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ เอกทีปโก, ชิโน. ยถา หิ มหาสมุทฺเท ภินฺนนาวานํ มนุสฺสานํ สมุทฺททีโป ปฏิสรโณ ปติฏฺโฐ โหติ, เอวํ ชิโน สํสารสาคเร อลพฺภเนยฺยปติฏฺเฐ โอสีทนฺตานํ สพฺพสตฺตานํ เอกพุทฺธภูโต ปฏิสรโณ ปติฏฺโฐ โหตีติ เอกทีปกนฺติ โถเมติ. ตํ ชินํ อหํ นมามีติ สมฺพนฺโธติ.

Đây là ý nghĩa của từ ngữ ở đây. Tỏa sáng giữa dòng nước, do đó gọi là dīpo (hòn đảo). Hoặc, nước chảy về hai phía của nó, do đó gọi là dīpo. Chính cái đó là dīpako. Giống như vậy, trở thành một vị Phật duy nhất, ngài đến, đi, và hiện hữu, do đó gọi là ekadīpako, bậc Toàn Thắng. Ví như hòn đảo giữa biển là nơi nương tựa, là nơi vững chắc cho những người bị đắm tàu giữa đại dương, cũng vậy, bậc Toàn Thắng, là bậc Chánh Giác duy nhất, là nơi nương tựa, là nơi vững chắc cho tất cả chúng sanh đang chìm đắm trong biển luân hồi, nơi không thể tìm thấy chỗ nương tựa nào khác. Do đó, ngài tán thán (vị ấy) là ekadīpaka. Mối liên kết là 'Con xin đảnh lễ bậc Toàn Thắng ấy'.

อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. โย ชิโน อเนก ชาติยํ อเนกสํสารภเว, สปุตฺตทารํ ปุตฺเตน จ ภริยาย จ สหิตํ, องฺคชีวิตมฺปิ องฺคปจฺจงฺคชีวิตินฺทฺริยมฺปิ. อถ วา หตฺถปาทกณฺณนาสจกฺขาทิสรีราวยวญฺจ ชีวิตินฺทฺริย ปฏิพทฺธสกลสรีรญฺจ, โพธิเปมโต อรหตฺตมคฺค สพฺพญฺญุตญาณสงฺขาตาย โพธิยา ปิยมานตฺตา, อลคฺค มานโสติ ปุตฺตทารองฺคชีวิตาทีสุ อนลฺลียนจิตฺโต หุตฺวา, อตฺถิกสฺส ปุตฺตทาราทึ กามิกสฺส ยาจกสฺส อทาสิเยว ปริจฺจาคเจตนาย อทาสิเอว. ทานปารมิมฺปิ ตโต ทานปารมิโต ปรํ อญฺญํ สีลปารมาทิกมฺปิ สีลปารมีอาทิกมฺปิ, อปูริ สมฺมาสมฺโพธตฺถาย ปูรณํ อกาสิ, ตาสํ ปารมีนํ อิทฺธิยา สมิทฺธิยา อคฺคตํ อุตฺตม ภาวํ เสฏฺฐพุทฺธตฺตํ วา, อุปยาตํ อุปคตํ, เอกทีปกํ สพฺพสตฺตานํ เอกปฏิสรณภูตํ เอกปติฏฺฐานภูตํ วา, ทีปกมิว เอกปฏิสรณภูตํ ปติฏฺฐานภูตํ วา ตํ ชินํ ตีหิ ทฺวาเรหิ นมามีติ.

Đây là phần diễn giải tóm tắt. Bậc Toàn Thắng nào, trong vô số kiếp, trong vô số lần hiện hữu trong luân hồi, đã cùng với con trai và vợ, cả các chi phần và mạng sống, tức là cả các chi phần lớn nhỏ và mạng quyền. Hoặc là, các bộ phận cơ thể như tay, chân, tai, mũi, mắt và toàn bộ thân thể gắn liền với mạng quyền, vì lòng yêu mến Bồ đề, tức là vì sự quý mến đối với tuệ giác được gọi là A-la-hán đạo và Toàn Giác trí, với tâm không dính mắc, tức là trở thành người có tâm không luyến ái nơi con, vợ, các chi phần, và mạng sống, đã bố thí cho người cần, cho người xin những thứ như con, vợ, v.v., với tác ý xả ly. Ngài đã làm cho viên mãn cả ba-la-mật về bố thí và các ba-la-mật khác như giới ba-la-mật, v.v. sau ba-la-mật về bố thí ấy, vì mục đích đạt đến Chánh Đẳng Giác. (Con xin đảnh lễ) bậc đã đạt đến trạng thái tối thượng, địa vị cao tột hay Phật quả tối thắng nhờ vào năng lực, nhờ vào sự thành tựu của các ba-la-mật ấy, bậc là hòn đảo duy nhất, là nơi nương tựa duy nhất hay nơi vững chắc duy nhất cho tất cả chúng sanh, (con xin đảnh lễ) bậc Toàn Thắng ấy bằng ba cửa (thân, khẩu, ý).

เอกวีสติมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

Phần giải thích kệ tán dương thứ hai mươi mốt đã hoàn tất.

๒๒.

22.

Con hằng đảnh lễ bậc Tối Thượng Mâu-ni, vua của các bậc ẩn sĩ, bậc Thiên Nhân Sư, bậc mang thân cuối cùng, bậc phá tan Ma vương, bậc không thể bị phá vỡ; bậc là ngọn đèn, là hòn đảo cho chúng sanh, bậc đã đạt được giác ngộ, đạt được quyền tối thượng trên bảo tọa chiến thắng; bậc thuyết giảng lời cao thượng cho các Phạm thiên và phi Phạm thiên đã đến, bậc đã từ bỏ điều ác, bậc đã đạt tịch tịnh; bậc là niềm hoan hỷ của thế gian và phi thế gian.

๒๒. เอวํ [Pg.162] เอกวีสติมาย คาถาย ชินํ วนฺทิตฺวา อิทานิ เทวาเทวาติเทวนฺตฺยาทีหิ ทสหิ คุเณหิ โถเมตฺวา มุนินฺทํ วนฺทิตุกาโม เทวาเทวาติเทวนฺติอาทิมาห. อยํ ปน ม ร ภ น ย ย คเณหิ จ ติมุนิยตีหิ จ รจิตตฺตา เอกวีสตกฺขเรหิ ยุตฺตา อาทฺยนฺตยมกา สทฺธรา คาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ วุตฺโตทเย ‘‘มฺรา ภฺนา โย โยตฺร เยน ติมุนิยติยุตา สทฺธรา กิตฺติตาย’’นฺติ.

22. Sau khi đã đảnh lễ bậc Toàn Thắng bằng hai mươi mốt câu kệ như vậy, bây giờ, với mong muốn tán thán và đảnh lễ bậc Tối Thượng Mâu-ni bằng mười đức hạnh bắt đầu bằng 'devādevātideva', ngài đã nói câu kệ bắt đầu bằng 'devādevātideva'. Cần phải hiểu rằng đây là một câu kệ theo thể saddharā, có yamaka (điệp từ) ở đầu và cuối, được cấu thành bởi các túc ma, ra, bha, na, ya, ya, có ba điểm ngắt (yati) và gồm hai mươi mốt âm tiết. Thật vậy, đã được nói trong tác phẩm Vuttodaya: ‘Nơi nào có các túc mrā bhnā yo yotra yena (tức là ma, ra, bha, na, ya, ya, ya) cùng với ba điểm ngắt muni, nơi đó được gọi là saddharā.’

อยํ ปเนตฺถ โยชนา. ยสฺสํ ปฏิปาทํ มฺรา มรคณา จ ภฺนา ภนคณา จ โยคโณ จ เยน ยคเณน สห โยคโณ จ ติมุนิยติยุตา สตฺตมกฺขรนฺเตตีหิ ยตีหิ ยุตฺตา จ เจ สิยุํ. อตฺร อิมสฺมึ ปกติ ฉนฺเท อยํ คาถา สทฺธราคาถาติ กิตฺติตาติ. เอตฺถ จ มุนิสทฺโท สตฺตสงฺขฺยาวาจโกติ ทฏฺฐพฺโพ. เอกสฺมึ ปาเท สตฺตมกฺขรนฺเต สตฺตมกฺขรนฺเต ยตีนํ ติปริวตฺตตฺตา ติมุนิยติยุตาติ วุตฺตํ. เอกวีสตกฺขรวนฺโตติ วุตฺตํ โหติ.

Đây là phần diễn giải. Trong thể thơ nào mà mỗi dòng có các túc ma và ra, các túc bha và na, một túc ya, và một túc ya cùng với một túc ya khác, và được kết hợp với ba điểm ngắt muni, tức là kết hợp với ba điểm ngắt ở cuối âm tiết thứ bảy, thì trong thể luật thơ này, câu kệ đó được gọi là saddharāgāthā. Ở đây, cần hiểu rằng từ muni là từ chỉ con số bảy. Trong một dòng, vì các điểm ngắt lặp lại ba lần ở cuối âm tiết thứ bảy, nên được gọi là 'kết hợp với ba điểm ngắt muni'. Điều này có nghĩa là câu kệ có hai mươi mốt âm tiết.

ตตฺถ จ เทวาเทวาติเทวนฺติ ราชสงฺขาตสมฺมุติเทว จตุมหาราชาทิกอุปปตฺติเทวานํ อติอุตฺตมํ อติเสฏฺฐํ วิสุทฺธิเทวภูตํ. เอตฺถ หิ เทวาติ สมฺมุติเทวา. เต หิ มานุสฺสอิสฺสริยสมฺปตฺตีหิ ทิพฺพนฺตีติ มนุสฺสราชเทวี กุมารา เทวาติ วุจฺจนฺติ. ปุน เทวาติ อุปปตฺติเทวา. เต หิ ทิพฺพอิสฺสริยสมฺปตฺตีหิ ทิพฺพนฺตีติ จตุมหาราชิกา เทวา วุจฺจนฺติ, ทิพฺพนฺติ กามคุณาทีหิ กีฬนฺติ ลฬนฺติ, เตสุ วา วิหรนฺติ, วิชยสมตฺถตาโยเคน ปจฺจตฺถิเก วิเชตุํ อิจฺฉนฺติ, อิสฺสริยธนาทิสกฺการทานคฺคหณํ ตํ ตํ อตฺถานุสาสนญฺจ กโรนฺตา โวหรนฺติ. ปุญฺญาติสยโยคานุภาวปฺปตฺตาย ชุติยา โชตนฺติ. ยถาธิปฺเปตญฺจ วิสยํ อปฺปฏิฆาเตน คจฺฉนฺติ. ยถิจฺฉิตนิปฺผาทเน จ สกฺโกนฺตีติ เทวาติ วิสุทฺธิมคฺคมหาฏีกายํ อาคตนเยนปิ เวทิตพฺโพ. อติเทวนฺติ [Pg.163] เตสํ เทวานํ อติอุตฺตมํ อติเสฏฺฐํ วา วิสุทฺธิ เทวภูตํ ภควนฺตนฺติ อตฺโถ. โส หิ เตสํ สมฺมุติ อุปปตฺติเทวานํ สีลาทิคุเณหิ อติเรกตฺตา อติเรโก เทโวติ ภควา อติเทโวติ วุจฺจติ. เทโว เทวานํ อติเรโก อติอุตฺตโม อติเสฏฺโฐ อติวิสิฏฺโฐ เทโว เทวาเทวาติเทโว, วิสุทฺธิเทวภูโต มุนินฺโท ลพฺภติ. ตํ เทวาเทวาติเทวํ.

Trong đó, devādevātidevaṃ có nghĩa là bậc đã trở thành vị trời thanh tịnh, bậc tối thượng, bậc cao tột hơn cả các vị trời quy ước được gọi là vua chúa và các vị trời do hóa sanh như Tứ Đại Thiên Vương, v.v. Ở đây, devā là các vị trời quy ước. Họ được gọi là trời vì họ tỏa sáng với quyền lực và tài sản của con người, như vua, hoàng hậu, hoàng tử. Một lần nữa, devā là các vị trời do hóa sanh. Họ được gọi là trời vì họ tỏa sáng với quyền lực và tài sản của chư thiên, như các vị trời ở cõi Tứ Đại Thiên Vương; họ vui chơi với các dục, họ sống ở đó, họ muốn chiến thắng kẻ thù nhờ vào khả năng chiến thắng, họ giao tiếp bằng cách ban tặng và nhận lấy sự tôn kính như quyền lực và của cải và đưa ra các lời khuyên về những lợi ích khác nhau. Họ chiếu sáng với ánh hào quang đạt được nhờ năng lực của phước báu vượt trội. Họ đi đến cảnh giới mong muốn mà không bị cản trở. Và họ có khả năng hoàn thành những gì họ muốn. Điều này cũng cần được hiểu theo phương pháp đã được trình bày trong Visuddhimagga Mahāṭīkā. Atidevaṃ có nghĩa là Đức Thế Tôn, bậc đã trở thành vị trời thanh tịnh, bậc tối thượng, bậc cao tột hơn các vị trời ấy. Ngài được gọi là atideva (vị trời siêu việt) vì Ngài vượt trội hơn các vị trời quy ước và trời do hóa sanh ấy về các đức hạnh như giới, v.v. (Ngài là) một vị trời, vượt trội hơn các vị trời, tối thượng, cao tột, một vị trời đặc biệt, do đó là devādevātidevo, bậc Tối Thượng Mâu-ni đã trở thành vị trời thanh tịnh. (Con xin đảnh lễ) bậc Thiên Nhân Sư ấy.

วุตฺตญฺหิ ธมฺมหทยวิภงฺเค ‘‘เทวาติ ตโย เทวา สมฺมุติ เทวา, อุปปตฺติเทวา, วิสุทฺธิเทวา. สมฺมุติเทวา นาม ราชาโน เทวิโย ราชกุมารา. อุปปตฺติเทวา นาม จตุมหาราชิเก เทเว อุปาทาย ตทุปริ เทวา. วิสุทฺธิเทวา นาม อรหนฺโต วุจฺจนฺตี’’ติ.

Thật vậy, trong Dhammahadayavibhaṅga (Pháp Tâm Phân Tích) có nói rằng: ‘Chư thiên, có ba loại chư thiên là: chư thiên do chế định (sammuti devā), chư thiên do tái sanh (upapattidevā), và chư thiên do thanh tịnh (visuddhidevā). Chư thiên do chế định được gọi là các vị vua, hoàng hậu, và hoàng tử. Chư thiên do tái sanh là kể từ chư thiên ở cõi Tứ Đại Thiên Vương trở lên. Chư thiên do thanh tịnh được gọi là các bậc A-la-hán.’

ภควา ปน นิราติสยาย อภิญฺญากีฬาย อุตฺตเมหิ ทิพฺพพฺรหฺมอริยวิหาเรหิ สปรสนฺตานคตปญฺจวิธมารวิช ยิจฺฉานิปฺผตฺติยาจิตฺติสฺสริย สตฺตธนาทิ สมฺมาปฏิปตฺติ อเวจฺจปฺปสาทสกฺการทานคฺคหณสงฺขาเตน ธมฺมสภาวปุคฺคลชฺฌาสยานุรูปานุสาสนีสงฺขาเตน จ โวหาราติสเยน ปรมาย ปญฺญาสรีรปฺปภาสงฺขาตาย ชุติยา อนญฺญสาธารณาย ญาณสรีรคติยา มารวิชย สพฺพญฺญุคุณปรหิต นิปฺผาทเนสุ อปฺปฏิหตาย สตฺติยา จ สมนฺนาคตตฺตา สเทวเกน โลเกน สรณนฺติ คมนียโต อภิตฺถวนียโต ภตฺติวเสน กมนียโต จ สพฺเพ เต เทเว เตหิ คุเณหิ อภิภุยฺย ฐิตตฺตา เตสํ เทวานํ อติเสฏฺโฐ อติอุตฺตโม เทโวติ เทวาเทวาติเทโวติ วิสุทฺธิมคฺค มหาฏีกายํ อาคตนเยนปิ เวทิตพฺโพ.

Lại nữa, Đức Thế Tôn, do Ngài được trang bị bởi: sự du hí với thắng trí vô song; các trú xứ cao thượng là thiên trú, phạm trú, và thánh trú; sự thành tựu ý muốn chiến thắng năm loại ma trong dòng tâm của mình và của người khác; sự làm chủ tâm; sự thực hành đúng đắn về bảy thánh tài v.v...; sự siêu việt trong cách dùng từ ngữ được gọi là sự chấp nhận các vật cúng dường, sự tôn kính, và sự ban tặng với niềm tin bất động, và được gọi là sự giáo huấn phù hợp với bản chất của Pháp và với khuynh hướng của các cá nhân; sự tỏa sáng được gọi là ánh quang của thân trí tuệ tối thượng; sự di chuyển của thân trí tuệ không chung với ai khác; và năng lực không bị cản trở trong việc chiến thắng ma vương, trong việc hoàn thành các phẩm chất của bậc toàn giác, và trong việc mang lại lợi ích cho người khác; và do Ngài là nơi nương tựa, đáng được tán thán, và đáng được đến gần với lòng thành kính bởi thế gian cùng với chư thiên; và do Ngài đứng vững sau khi đã vượt qua tất cả các vị trời ấy bằng những phẩm chất đó, nên Ngài là vị trời xuất sắc nhất, vị trời tối thượng nhất của các vị trời ấy, do đó Ngài là Devādeva (Thiên Trung Thiên) và Atideva (Siêu Thiên). Điều này cũng nên được hiểu theo phương pháp đã được trình bày trong Visuddhimagga Mahāṭīkā (Thanh Tịnh Đạo Đại Sớ Giải).

นิธนวปุธรนฺติ อนฺติมกายธารณํ. เอตฺถ จ นิธนสทฺโท ปริโยสานวาจโก อนิปฺผนฺนปาฏิปทิโก. อถ วา นิเธติ ปริโยสานํ กโรติ เอเตนาติ นิธนํ. นิเธติ วินาเสติ ภวนฺติ วา นิธนํ, อนฺติมกาโย ลพฺภติ. นิปุพฺพ ธา ธาตุ [Pg.164] นาเส ยุ. วปติ กุสลากุสลพีชเมตฺถาติ วปุ, กาโย. วปธาตุ พีชสนฺตาเน อุ. นิธนญฺจ ตํ วปุ จาติ นิธนวปุ, ตํ ธาเรตีติ นิธนวปุธโร, มุนินฺโท. ตํ นิธนวปุธรํ. โส หิ อนมตคฺคสํสารภเวสุ นิพฺพตฺเตนฺตานํ สพฺพกิเลสานํ โพธิมณฺเฑ อคฺคมคฺคญาณสตฺเถน สมุจฺฉินฺทิ ตตฺตา ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติ นตฺถิ. อยญฺหิ พุทฺธภาวชาติ อนฺติม ภโว โหติ, ตสฺมา วิเสเสน มุนินฺทเมว นิธนวปุธรนฺติ โถเมติ. วุตฺตญฺเหตํ องฺคุตฺตรปาฬิยํ ‘‘พุทฺโธ อนฺติม ธโร’’ติ.

‘Nidhanavapudharaṃ’ có nghĩa là ‘bậc mang thân cuối cùng’. Ở đây, từ ‘nidhana’ có nghĩa là sự kết thúc, là một từ gốc không phái sinh. Hoặc, ‘nidhanaṃ’ là ‘cái mà qua đó người ta tạo ra sự kết thúc (pariyosānaṃ karoti etena)’. Hoặc ‘nidhanaṃ’ là ‘nó chấm dứt (nidheti), nó hủy diệt (vināseti) các kiếp sống (bhavanti)’, (do đó) thân cuối cùng được thành tựu. (Từ này được hình thành từ) tiếp đầu ngữ ‘ni’, động từ căn ‘dhā’ trong nghĩa hủy diệt, và tiếp vị ngữ ‘yu’. ‘Vapu’ là thân thể (kāyo), vì ‘người ta gieo (vapati) hạt giống thiện và bất thiện vào trong đó (ettha)’. (Từ này được hình thành từ) động từ căn ‘vap’ trong nghĩa gieo hạt, và tiếp vị ngữ ‘u’. ‘Nidhanavapu’ là ‘thân cuối cùng ấy’ (nidhanañca taṃ vapu ca). Bậc mang thân ấy (taṃ dhāretīti) là ‘nidhanavapudharo’, tức là Đức Tôn Sư (munindo). ‘Taṃ nidhanavapudharaṃ’ (là đối cách của từ đó). Thật vậy, vị ấy đã đoạn trừ tất cả các phiền não bằng thanh gươm trí tuệ của đạo quả tối thượng tại Bồ-đề đoàn, đối với những chúng sanh đang tái sanh trong các kiếp sống của vòng luân hồi vô thủy, do đó không còn sự tái sanh trong kiếp mới nữa. Kiếp sống thành Phật này là kiếp sống cuối cùng. Vì vậy, (tác giả) đặc biệt ca ngợi Đức Tôn Sư là ‘bậc mang thân cuối cùng’. Điều này đã được nói trong kinh Tăng Chi Bộ (Aṅguttarapāḷi): ‘Đức Phật là bậc mang (thân) cuối cùng’.

มารภงฺคนฺติ เทวปุตฺตาทิปญฺจมาเร วิทฺธํสนํ. มารสทฺทตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. ปญฺจมาเร ภญฺชติ อภญฺชิ ภญฺชิสฺสตีติ มารภงฺโค, มุนินฺโท. มารสทฺทูปปท ภนฺชธาตุ อวมทฺทเน ตปจฺจโย. ตสฺส สห ธาตฺวนฺเตน โคอาเทโส. นการสฺส นิคฺคหิตาเทโส. ตสฺส กวคฺคนฺตาเทโส. ตํ มารภงฺคํ. อภงฺคนฺติ มารเสนาย ภญฺชิตุํ วิทฺธํสิตุํ อสมตฺถํ, ภญฺชิยเต ภงฺโค. นภงฺโค อภงฺโค. อถ วา มารเสนาย น ภญฺชิยตีติ อภงฺโค. มารเสนาย ภญฺชิตุํ น อรหตีติ อตฺโถ. มารเสนา ภญฺชิตุํ น สมตฺโถติ วา อภงฺโค, มุนินฺโท. ตํ อภงฺคํ.

‘Mārabhaṅgaṃ’ có nghĩa là ‘bậc hủy diệt năm loại ma, bắt đầu với Thiên tử ma’. Ý nghĩa của từ ‘Māra’ đã được nói ở dưới. ‘Mārabhaṅgo’ là bậc bẻ gãy, đã bẻ gãy, và sẽ bẻ gãy năm loại ma; đó là Đức Tôn Sư. (Từ này được hình thành từ) từ đứng trước là ‘māra’, động từ căn ‘bhanja’ trong nghĩa nghiền nát, và tiếp vị ngữ ‘ta’. Tiếp vị ngữ này cùng với phần cuối của động từ căn được biến thành ‘go’. Phụ âm ‘na’ được biến thành ‘niggahīta’ (ṃ). Phụ âm này được biến thành phụ âm cuối của nhóm ‘ka’ (ṅ). ‘Taṃ mārabhaṅgaṃ’ (là đối cách của từ đó). ‘Abhaṅgaṃ’ có nghĩa là ‘bậc không thể bị bẻ gãy, không thể bị hủy diệt bởi quân đội của ma vương’. Cái bị bẻ gãy là ‘bhaṅgo’. Không bị bẻ gãy là ‘abhaṅgo’. Hoặc, ‘abhaṅgo’ là ‘bậc không bị bẻ gãy bởi quân đội của ma vương’. Nghĩa là ‘bậc không đáng bị bẻ gãy bởi quân đội của ma vương’. Hoặc, ‘abhaṅgo’ là ‘bậc mà quân đội của ma vương không có khả năng bẻ gãy’; đó là Đức Tôn Sư. ‘Taṃ abhaṅgaṃ’ (là đối cách của từ đó).

ทีปํทีปํ ปชานนฺติ เอตฺถ ปชานํ ทีปํ ทีปนฺติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถ ปชานนฺติ สตฺตานํ. เตหิ กมฺมกิเลเสหิ ปชายนฺติ นิพฺพตฺติยนฺติ, ปกาเรน วา ชายนฺติ นิพฺพตฺตนฺติ ปฏิสนฺธิจุติวเสนาติ ปชาติ วุจฺจนฺติ. ทีปนฺติ ปญฺญาปทีปํ. ตญฺหิ กุสลากุสเล ธมฺเม วิภชิตฺวา ทีเปติ ปกาเสติ โชเตตีติ ทีปนฺติ วุจฺจติ. อถ วา ทิปฺปติ โชเตตีติ ทีโป. อนฺธการํ วิธเมตฺวา อาโลกํ ปกาเสตีติ อตฺโถ. ทีปธาตุ ทิตฺติยํ อ. ทีปมิวาติ ทีปา, ปญฺญา. ยถา หิ ปทีโป อนฺธการํ วิธมิตฺวา อาโลกํ ปกาเสติ, เอวํ ปญฺญา อวิชฺชนฺธการํ หนฺตฺวา ธมฺมาโลกํ ปกาเสตีติ [Pg.165] วุตฺตํ โหติ. ตํ ทีปํ. ปุน ทีปนฺติ ทีปกํ ปกาเสนฺตนฺติ อตฺโถ. โส หิ ทีเปติ ปกาเสตีติ ทีโปติ วุจฺจติ. มุนินฺโท หิ ปยิรุปาสนวเสน คตาคตานํ วิเนยฺยสตฺตานํ ธมฺมเทสนาย จตุมคฺคญาณาทิปญฺญาปทีปํ ปกาเสตีติ วุตฺตํ โหติ. ตํ ทีปํ.

Trong câu ‘Dīpaṃ dīpaṃ pajānaṃ’, sự liên kết là ‘pajānaṃ dīpaṃ dīpaṃ’. Trong đó, ‘pajānaṃ’ có nghĩa là ‘của các chúng sanh’. Họ được gọi là ‘pajā’ (chúng sanh) vì họ được sanh ra (pajāyanti), được tạo ra (nibbattiyanti) bởi nghiệp và phiền não; hoặc vì họ sanh ra (jāyanti), được tạo ra (nibbattanti) theo nhiều cách (pakārena) thông qua sự tái sanh và sự chết. ‘Dīpaṃ’ có nghĩa là ‘ngọn đèn trí tuệ’ (paññāpadīpaṃ). Nó được gọi là ‘dīpaṃ’ (ngọn đèn) vì nó soi sáng (dīpeti), làm cho rõ (pakāseti), chiếu rọi (joteti) sau khi đã phân tích các pháp thiện và bất thiện. Hoặc, ‘dīpo’ là ‘cái chiếu sáng (dippati), soi rọi (joteti)’. Nghĩa là nó xua tan bóng tối và làm hiển lộ ánh sáng. (Từ này được hình thành từ) động từ căn ‘dīpa’ trong nghĩa chiếu sáng, và tiếp vị ngữ ‘a’. ‘Dīpā’ là trí tuệ (paññā), vì nó giống như ngọn đèn (dīpamiva). Thật vậy, như ngọn đèn xua tan bóng tối và làm hiển lộ ánh sáng, cũng vậy, trí tuệ được nói là phá hủy bóng tối của vô minh và làm hiển lộ ánh sáng của Chánh pháp. ‘Taṃ dīpaṃ’ (là đối cách của từ đó). Lại nữa, ‘dīpaṃ’ có nghĩa là ‘bậc soi sáng, bậc làm cho tỏ rạng’. Vị ấy được gọi là ‘dīpo’ vì vị ấy soi sáng (dīpeti), làm cho rõ (pakāseti). Điều này có nghĩa là Đức Tôn Sư, bằng cách thuyết giảng Chánh pháp cho các chúng sanh có thể giáo hóa, những người đến và đi để hầu cận Ngài, đã làm bừng sáng ngọn đèn trí tuệ của bốn đạo v.v... ‘Taṃ dīpaṃ’ (là đối cách của từ đó).

ชยวรสยเนติ ปญฺจมารวิชยนฺตฏฺฐานภูเต อุตฺตม โพธิปลฺลงฺกาสเน. ปญฺจมาเร ชินาติ เอตฺถาติ ชโย, โพธิรุกฺขปลฺลงฺโก. ชิธาตุ ชเย ณ. วริตพฺโพ ปตฺถิ ตพฺโพติ วโร, วรธาตุ ปตฺถเน อ. วรติ นิวาเรติ หีนนฺติ วา วโร. วรธาตุ นิวารเณ อ. พุทฺเธน เสวิยติ ภชิยติ เอตฺถาติ สยโน. สิธาตุ เสวายํยุ. วโร อุตฺตโม สยโน วรสยโน, ชโยเอว วรสยโน ชยวรสยโน, โพธิรุกฺขปลฺลงฺโก. ตสฺมึ.

‘Jayavarasayane’ có nghĩa là ‘trên tòa ngồi Bồ-đề tối thượng, nơi đã trở thành địa điểm kết thúc sự chiến thắng năm loại ma’. ‘Jayo’ (sự chiến thắng) là ‘nơi mà người ta chiến thắng năm loại ma’, tức là tòa ngồi dưới cội Bồ-đề. (Từ này được hình thành từ) động từ căn ‘ji’ trong nghĩa chiến thắng, và tiếp vị ngữ ‘ṇa’. ‘Varo’ (tuyệt vời) là ‘cái đáng được lựa chọn, đáng được mong mỏi’. (Từ này được hình thành từ) động từ căn ‘var’ trong nghĩa mong muốn, và tiếp vị ngữ ‘a’. Hoặc, ‘varo’ là ‘cái ngăn ngừa, loại bỏ điều thấp kém’. (Từ này được hình thành từ) động từ căn ‘var’ trong nghĩa ngăn ngừa, và tiếp vị ngữ ‘a’. ‘Sayano’ (giường, tòa ngồi) là ‘nơi được Đức Phật sử dụng, lui tới’. (Từ này được hình thành từ) động từ căn ‘si’ trong nghĩa phục vụ, và tiếp vị ngữ ‘yu’. Tòa ngồi tuyệt vời, tối thượng là ‘varasayano’. Tòa ngồi chiến thắng chính là tòa ngồi tuyệt vời, (do đó là) ‘jayavarasayano’, tức là tòa ngồi dưới cội Bồ-đề. ‘Tasmiṃ’ (là vị trí cách của từ đó, có nghĩa là ‘trên đó’).

โพธิปตฺตํธิปตฺตนฺติ โพธิปตฺตํ อธิปตฺตนฺติ ปทจฺเฉโท. โพธิปตฺตนฺติ อรหตฺตมคฺคสพฺพญฺญุตญาณํ คตํ. เอตฺถ จ โพธิสทฺโท รุกฺขมคฺคญาณสพฺพญฺญุตญาณนิพฺพาเนสุปิ วตฺตติ. ตถา เหส โพธิรุกฺขมูเล ปฐมาภิสมฺพุทฺโธติอาทีสุ รุกฺเข วตฺตติ. โพธิ วุจฺจติ จตูสุ มคฺเคสุ ญาณนฺติอาทีสุ มคฺเค. ปปฺโปติ โพธึ วรภูรี เมธโสติอาทีสุ สพฺพญฺญุตญาเณ. ปตฺวาน โพธึ อมตํ อสงฺขตนฺติอาทีสุ นิพฺพาเน. อิธ ปน ภควโต อรหตฺตมคฺคสพฺพญฺญุตญาณํ อธิปฺเปตํ. จตฺตาริ สจฺจานิ พุชฺฌตีติ โพธิ, อรหตฺต มคฺคญาณํ. สพฺพเญยฺยธมฺเม พุชฺฌตีติ โพธิ, สพฺพญฺญุตญาณํ. พุธธาตุ ญาเณ ณ อี จ. โพธิ จ โพธิ จ โพธิ สรูเปกเสสวเสน. ตํ อปชฺชึ อคมินฺติ โพธิ ปตฺโต, มุนินฺโท. ตํ โพธิปตฺตํ. อธิปตฺตนฺติ สเทวเก โลเก สพฺพเทวมนุสฺสานํ เชฏฺฐภาวํ คตนฺติ อตฺโถ. สพฺพเทวมนุสฺสานํ อธิกํ เชฏฺฐภาวํ วุฑฺฒตรภาวํ ปตฺโต คโตติ อธิปตฺโต, มุนินฺโท. ตํ อธิปตฺตํ. ยถา หิ กุกฺกุฏโปตกานํ [Pg.166] โย กุกฺกุฏโปตโก อณฺฑโกสํ ปทาเลตฺวา อภินิพฺภิโท, โส เตสํ เชฏฺฐภาวํ วุฑฺฒตรภาวํ คโต, เอวเมว ภควา สเทวเก โลเก อวิชฺชา คตาย ปชาย ตํ อวิชฺชณฺฑโกสํ ปทาเลตฺวา ปฐมตรํ อริยาย ชาติยา ชาตตฺตา จ สีลสมาธิปญฺญาทิ สพฺพคุเณหิ อธิกตฺตา จ อปฺปฏิสมตฺตา จ สพฺพเทวมนุสฺสานํ เชฏฺฐภาวํ วุฑฺฒตรภาวํ เสฏฺฐภาวํ อปฺปฏิสมภาวญฺจ ปตฺโต คโตติ วุตฺตํ โหติ. ตสฺมา อธิปตฺตนฺติ โถเมติ.

Bodhipattaṃdhipattanti, phân tích cú pháp là bodhipattaṃ adhipattanti. Bodhipattanti có nghĩa là đã đạt đến trí tuệ Toàn Giác của đạo quả A-la-hán. Ở đây, từ 'bodhi' (bồ-đề) được dùng với các nghĩa: cây, đạo, trí tuệ Toàn Giác, và Niết-bàn. Ví dụ, trong câu 'bodhirukkhamūle paṭhamābhisambuddho' (chánh đẳng giác lần đầu tiên dưới cội cây bồ-đề), nó được dùng với nghĩa là cây. Trong câu 'Bodhi vuccati catūsu maggesu ñāṇaṃ' (Bồ-đề được gọi là trí tuệ trong bốn đạo), nó được dùng với nghĩa là đạo. Trong câu 'Pappoti bodhiṃ varabhūrī medhaso' (Bậc trí tuệ, đất cao quý, đạt đến bồ-đề), nó được dùng với nghĩa là trí tuệ Toàn Giác. Trong câu 'Patvāna bodhiṃ amataṃ asaṅkhataṃ' (Đã đạt đến bồ-đề, bất tử, vô vi), nó được dùng với nghĩa là Niết-bàn. Tuy nhiên, ở đây, nó được hiểu là trí tuệ Toàn Giác của đạo quả A-la-hán của Đức Thế Tôn. 'Bodhi' là trí tuệ của đạo quả A-la-hán vì nó giác ngộ Tứ Diệu Đế. 'Bodhi' là trí tuệ Toàn Giác vì nó giác ngộ tất cả các pháp cần được biết. (Từ 'bodhi' được hình thành từ) căn 'budh' (biết) với tiếp vị ngữ 'ṇa' và 'ī'. 'Bodhi ca bodhi ca bodhi' (Bồ-đề và bồ-đề là bồ-đề) là theo quy tắc hợp nhất các từ đồng dạng. 'Taṃ apajjiṃ agamiṃ' (Ta đã đạt đến, đã đi đến điều đó), do đó bậc Mâu-ni là 'bodhi patto' (người đã đạt đến bồ-đề). Từ đó có 'Taṃ bodhipattaṃ'. Adhipattanti có nghĩa là đã đạt đến địa vị tối thượng trong thế giới cùng với chư thiên, là bậc trưởng thượng của tất cả chư thiên và loài người. Bậc Mâu-ni là 'adhipatto' vì đã đạt đến, đã đi đến địa vị tối thượng, địa vị trưởng thượng, địa vị cao cả hơn tất cả chư thiên và loài người. Từ đó có 'Taṃ adhipattaṃ'. Ví như trong đàn gà con, con gà nào phá vỡ vỏ trứng chui ra trước, nó trở thành con đầu đàn, con lớn nhất của chúng. Cũng vậy, Đức Thế Tôn, trong thế giới cùng với chư thiên, đối với chúng sanh bị vô minh bao phủ, Ngài đã phá vỡ vỏ trứng vô minh ấy, là người đầu tiên được sanh ra bằng sự sanh của bậc Thánh, và vì Ngài vượt trội hơn về tất cả các đức hạnh như giới, định, tuệ, v.v., và vì không ai sánh bằng, nên được nói rằng Ngài đã đạt đến, đã đi đến địa vị trưởng thượng, địa vị cao cả, địa vị tối thắng, và địa vị không ai sánh bằng của tất cả chư thiên và loài người. Do đó, 'adhipattanti' là lời tán thán.

พฺรหฺมาพฺรหฺมาคตานนฺติ พฺรหฺม อพฺรหฺม อาคตานนฺติ ปทจฺเฉโท. อาคตานํ ปยิรุปาสนวเสน อาคตานํ พฺรหฺม เทวมนุสฺสปริสานนฺติ อตฺโถ. ตตฺถ พฺรหฺมาติ พฺรหฺมปาริสชฺชาทิ พฺรหฺมา. เต หิ ฌานาทิคุเณหิ พฺรูหนฺติ วฑฺฒนฺตีติ พฺรหฺมาติ วุจฺจนฺติ, อพฺรหฺมาติ เทวมนุสฺสา. เต หิ น พฺรหฺมา อพฺรหฺมาติ วุจฺจนฺติ, อาคจฺฉนฺติ ปยิรุปาสนวเสนาติ อาคตา, พฺรหฺมา พฺรหฺมาโน ลพฺภนฺติ. อาปุพฺพคมุธาตุ คติยํ ต. อาคตา พฺรหฺมา จ อพฺรหฺมา จาติ พฺรหฺมาพฺรหฺมาคตา, เตสํ. วิเสสน ปรนิปาตปทเมตํ อคฺยาหิโตติอาทีสุ วิย. ตํ ปน ปทํ วรคิรกถิกนฺติปเท สมฺปทานํ. ปยิรุปาสนานํ พฺรหฺม เทวมนุสฺสปริสานนฺติ อตฺโถ.

Brahmābrahmāgatānanti, phân tích cú pháp là brahma abrahma āgatānanti. Có nghĩa là: của các hội chúng Phạm thiên, chư thiên và loài người đã đến để hầu cận. Trong đó, 'brahmā' là các Phạm thiên như Phạm Chúng thiên, v.v. Họ được gọi là 'brahmā' vì họ tăng trưởng (brūhanti, vaḍḍhanti) nhờ các đức hạnh như thiền định. 'Abrahmā' là chư thiên và loài người. Họ được gọi là 'abrahma' vì họ không phải là Phạm thiên. 'Āgatā' là những người đã đến (āgacchanti) để hầu cận (payirupāsanavasena). (Từ 'āgatā' được hình thành từ) căn 'gam' (đi) có tiền tố 'ā', với tiếp vị ngữ 'ta' (chỉ sự đi đến). 'Āgatā brahmā ca abrahmā ca' (các Phạm thiên và phi-Phạm thiên đã đến) thành 'brahmābrahmāgatā', (và ở đây là biến cách sở hữu) 'tesaṃ' (của họ). Đây là một từ có tính từ đặt sau, giống như trong 'agyāhito', v.v. Và từ này ở chỉ định cách liên quan đến từ 'varagirakathikanti'. Có nghĩa là: của các hội chúng Phạm thiên, chư thiên và loài người hầu cận.

วรคิรกถิกนฺติ อุตฺตมํ ธมฺมวาจํ เทเสนฺตํ. เสฏฺฐวาจาย ธมฺมํ เทสมานํ วา, คายติ กถิยตีติ คิรา, วาจา. คาธาตุ สทฺเท อีโร. วรา เสฏฺฐา คิรา วาจา วรคิรา. ตาย ธมฺมํ กเถตีติ วรคิรกถิโก, มุนินฺโท. อุตฺตมาย มนาปภูตวาจาย ธมฺมํ เทเสตีติ อตฺโถ. ตํ.

Varagirakathikanti có nghĩa là bậc thuyết giảng lời dạy Pháp tối thượng. Hoặc là bậc thuyết giảng Chánh Pháp bằng lời nói cao quý nhất. 'Girā' là lời nói (vācā), vì nó được xướng lên (gāyati) hay được nói ra (kathiyati). (Từ 'girā' được hình thành từ) căn 'gā' (âm thanh) với tiếp vị ngữ 'īra'. 'Varagirā' là lời nói (girā, vācā) cao quý (varā), tối thắng (seṭṭhā). Bậc Mâu-ni là 'varagirakathiko' vì ngài thuyết giảng (katheti) Chánh Pháp (dhammaṃ) bằng lời nói ấy (tāya). Có nghĩa là: bậc thuyết giảng Chánh Pháp bằng lời nói tối thượng và khả ái. 'Taṃ' (đến vị ấy).

ปาปหีนนฺติ ลามกอกุสลกิเลสํ. ตญฺหิ อปายาทิ ทุกฺขํ ปาเปตีติ ปาโปติ วุจฺจติ. อกุสลกิเลโส. ปปุพฺพอปธาตุ ปาปุณเน. กุสลธมฺเมน หาตพฺพํ จชิ ตพฺพนฺติ หีนนฺติ วุจฺจติ. ลามกธมฺโม. หาธาตุ จาเค ตปจฺจโย, ตสฺสิโน. ปาโปเอว หีนํ ปาปหีนํ. ปหีนนฺติ [Pg.167] อรหตฺตมคฺคญาเณน สุสมุจฺฉินฺนํ. ปชหตีติ ปหีโน, มุนินฺโท. ปปุพฺพหาธาตุ จาเค อิโน. สพฺเพ อกุสลธมฺเม อคฺคมคฺคญาเณน สมุจฺฉินฺทตีติ อตฺโถ.

Pāpahīnanti có nghĩa là phiền não bất thiện, xấu xa. Nó được gọi là 'pāpa' (ác) vì nó đưa đến (pāpeti) khổ đau ở cõi dữ (apāyādi), v.v. Đó là phiền não bất thiện. (Từ 'pāpa' được hình thành từ) căn 'ap' (đạt đến) có tiền tố 'pa'. Nó được gọi là 'hīna' (hèn hạ) vì nó cần được từ bỏ (hātabbaṃ), cần được xả ly (cajitabbaṃ) bằng các pháp thiện. Đó là pháp hèn hạ. (Từ 'hīna' được hình thành từ) căn 'hā' (từ bỏ) với tiếp vị ngữ 'ta', biến thành 'ina'. 'Pāpahīnaṃ' là 'pāpa' (ác) cũng chính là 'hīna' (hèn hạ). Pahīnanti có nghĩa là đã được đoạn trừ hoàn toàn bởi trí tuệ của đạo quả A-la-hán. Bậc Mâu-ni là 'pahīno' (bậc đã từ bỏ) vì ngài từ bỏ (pajahati). (Từ 'pahīno' được hình thành từ) căn 'hā' (từ bỏ) có tiền tố 'pa', với tiếp vị ngữ 'ina'. Có nghĩa là: ngài đoạn trừ tất cả các pháp bất thiện bằng trí tuệ của đạo cao nhất.

โลกาโลกาภิรามนฺติ โลกอโลกอภิรามนฺติ ปทจฺเฉโท. มนุสฺสโลกเทวพฺรหฺมโลกานํ อภิรามฏฺฐานภูตนฺติ อตฺโถ. โลโกติ มนุสฺส โลโก, โส หิ โลกยติ ปติฏฺฐหติ ปวตฺตติ วา เอตฺถ ปุญฺญาปุญฺญํ ตพฺพิปาโก จาติ โลโก, มนุสฺส โลโก. โลกธาตุ ปติฏฺฐายํ อ. น โลโก อโลโก. เทวพฺรหฺมโลโก. โลโก จ อโลโก จ โลกาโลกา, เตสํ สตฺตโลกานํ อภิอธิกํ รมนฺติ เอตฺถาติ โลกาโลกาภิราโม. มุนินฺโท, ตํ. โส หิ ติโลกานํ ปูชานุคฺคหาทิกรณวเสน อภิรามฏฺฐานํ โหตีติ โลกาโลกาภิรามนฺติ โถเมติ. สตตนฺติ นิจฺจํ. รตฺติทิวํ อภิณฺหนฺติ อตฺโถ. มุนินฺทนฺติ ปญฺจมุนิสฺสรํ, ตํ มุนินฺทํ. อภินเมติ อหํ อภิสกฺกจฺจํ นมามีติ สมฺพนฺโธติ.

Lokālokābhirāmanti, phân tích cú pháp là loka aloka abhirāmanti. Có nghĩa là: là nơi hoan hỷ cho cõi người, cõi trời và cõi Phạm thiên. 'Loka' là cõi người. Nó được gọi là 'loka' vì ở đó (ettha) phước, tội và quả báo của chúng được thiết lập (lokayati, patiṭṭhahati) hoặc diễn ra (pavattati). (Từ 'loka' được hình thành từ) căn 'lok' (thiết lập) với tiếp vị ngữ 'a'. 'Aloka' là không phải cõi người, tức là cõi trời và cõi Phạm thiên. 'Loko ca aloko ca' (cõi người và không phải cõi người) là 'lokālokā'. Bậc Mâu-ni là 'lokālokābhirāmo' vì chúng sanh của các cõi ấy (tesaṃ sattalokānaṃ) vô cùng hoan hỷ (abhiadhikaṃ ramanti) nơi ngài (ettha). 'Taṃ' (đến vị ấy). Ngài được tán thán là 'lokālokābhirāma' vì ngài là nơi hoan hỷ cho ba cõi qua việc được cúng dường, ban ân huệ, v.v. Satatanti có nghĩa là luôn luôn (niccaṃ). Nghĩa là ngày và đêm, thường xuyên. Munindanti có nghĩa là bậc đứng đầu trong năm bậc Mâu-ni, 'taṃ munindaṃ' (đến bậc Mâu-ni Vương ấy). Abhinameti có nghĩa là 'ahaṃ abhisakkaccaṃ namāmi' (tôi thành kính đảnh lễ). Đây là sự liên kết cú pháp.

อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. เทวาเทวาติเทวํ สมฺมุติเทวอุปปตฺติเทวานํ อติอุตฺตมํ วิสุทฺธิเทวภูตํ นิธนวปุธรํ อนฺติมกายธารณํ, มารภงฺคํ เทวปุตฺตาทิปญฺจมาเร วิทฺธํสนํ อภงฺคํ มารเสนาย ภญฺชิตุํ อสมตฺถํ, มารเสนา ภญฺชนารหํ วา, ปชานํ สตฺตานํ ทีปํ ปญฺญาปทีปํ, กมฺมภูตํ ทีปํ ทีปกํ ปกาเสนฺตํ, ชยวรสยเน ปญฺจมารวิชยนฺตฏฺฐานภูเต อุตฺตมโพธิปลฺลงฺกาสเน อาธารภูเต, โพธิปตฺตํ อรหตฺตมคฺคสพฺพญฺญุตญาณํ คตํ อธิปตฺตํ สเทวเก โลเก สพฺพเทวมนุสฺสานํ เชฏฺฐภาวํ คตํ, พฺรหฺมา พฺรหฺมาคตานํ ปยิรุปาสนวเสน อาคตานํ พฺรหฺมเทว มนุสฺสปริสานํ วรคิรกถิกํ เสฏฺฐวาจาย ธมฺมํ เทสมานํ ปาปหีนํ ลามกอกุสลกิเลสํ ปหีนํ อรหตฺตมคฺค ญาเณน [Pg.168] สุสมุจฺฉินฺนํ โลกาโลกาภิรามํ มนุสฺส โลกเทวพฺรหฺมโลกานํ อภิรามภูตํ, มุนินฺทํ ปญฺจมุนิสฺสรํ ตํ มุนินฺทํ สตตํ นิจฺจํ อภิณฺหํ อหํ อภินเม อภิสกฺกจฺจํ นมามีติ.

Đây là phần giải thích tóm lược. (Con) xin thành kính đảnh lễ bậc Thiên Trung Thiên, là bậc tối thượng hơn cả các vị trời do quy ước, các vị trời do hóa sanh, và là bậc trời do thanh tịnh; là bậc mang thân cuối cùng, là thân không còn tái sanh; là bậc đã bẻ gãy Ma vương, đã phá tan năm loại ma vương kể từ Thiên tử ma; là bậc không thể bị bẻ gãy, không thể bị đạo binh của ma vương phá vỡ, hoặc là bậc xứng đáng phá tan đạo binh của ma vương; là ngọn đèn, là ngọn đèn trí tuệ cho các chúng sanh; là bậc soi sáng hòn đảo, là hòn đảo của nghiệp; trên bảo tọa chiến thắng, là nơi chiến thắng năm loại ma, trên nền tảng là bảo tọa Bồ đề tối thượng; là bậc đã đạt đến sự giác ngộ, đã chứng đắc đạo quả A-la-hán và Nhất thiết trí; là bậc đã trở thành tối thắng trong thế gian cùng với chư thiên, cho tất cả chư thiên và loài người; là Phạm thiên, đối với hội chúng Phạm thiên, chư thiên và loài người đã đến để hầu cận, Ngài là bậc thuyết giảng bằng lời nói cao quý, thuyết giảng Chánh pháp bằng lời nói tuyệt hảo; là bậc đã đoạn tận tội lỗi, đã đoạn trừ và nhổ sạch các phiền não bất thiện thấp hèn bằng trí tuệ của đạo quả A-la-hán; là bậc khả ái đối với thế gian và phi thế gian, là niềm vui cho thế giới loài người, thế giới chư thiên và thế giới Phạm thiên; là bậc Vua của các bậc ẩn sĩ, là Chúa của năm bậc ẩn sĩ. Con xin luôn luôn, thường xuyên, mãi mãi thành kính đảnh lễ bậc Vua của các bậc ẩn sĩ ấy.

ทฺวาวีสติมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

Phần giải thích kệ tán thán thứ hai mươi hai đã hoàn tất.

๒๓.

23.

Đức Phật có thân hình cân đối như cây đa, tay chân mềm mại, ống chân như nai chúa, giọng nói như Phạm thiên; lại nữa, bậc Thiện Thệ có bộ phận sinh dục được bao bọc trong vỏ; lại nữa, bậc Thiện Thệ có tướng chân đứng vững vàng; có lông trắng mềm mại giữa đôi mày; lại nữa, bậc Thiện Thệ có thân hình ngay thẳng như Phạm thiên; có đôi mắt xanh biếc, gót chân dài, làn da mịn màng không tì vết, đáng được tán thán, có vị giác tối thượng.

๒๔.

24.

จตฺตาลีสคฺคทนฺโต สมกลปนโช อนฺตรํสปฺปปีโน,จกฺเกนงฺกิตปาโท อวิรฬทสโน มารชุสฺสงฺขปาโท;

ติฏฺฐนฺโต โนนมนฺโตภยกรมุทุนา ชณฺณุกานามสนฺโต,วฏฺฏกฺขนฺโธ ชิโน โคตรุณปขุมโก สีหปุพฺพฑฺฒกาโย.

Bậc Chiến Thắng có bốn mươi răng đều đặn, khoảng giữa hai vai đầy đặn, lòng bàn chân có hình bánh xe, răng khít không hở, mắt cá chân tròn đầy; khi đứng thẳng không cúi, có thể dùng cả hai tay mềm mại chạm đến đầu gối; có vai tròn trịa, lông mi như bò tơ, nửa thân trên như sư tử.

๒๕.

25.

สตฺตปฺปีโน จ ทีฆงฺคุลิ มถ สุคโต โลมกูเปกโลโม,สมฺปนฺโนทาตทาโฐ กนกสมตโจ นีลมุทฺธคฺคโลโม;

Bậc Thiện Thệ có bảy chỗ đầy đặn và ngón tay dài, mỗi lỗ chân lông chỉ có một sợi lông; có răng nanh trắng ngà, làn da như vàng ròng, tóc trên đầu màu xanh biếc; bậc Chánh Đẳng Giác có lưỡi rộng dài, và cằm như sư tử, tay chân có màng lưới; bậc Lãnh Đạo có nhục kế trên đỉnh đầu. Con xin đảnh lễ bậc Đại Thánh sở hữu những phẩm chất như vậy.

๒๓. เอวํ [Pg.169] ทฺวาวีสติมาย คาถาย มุนินฺทสฺส ปณามํ กตฺวา อิทานิ พุทฺโธ นิคฺโรธพิมฺโพตฺยาทีหิ ตีหิ คาถาหิ พุทฺธสฺส ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณสมฺปนฺเนหิ คุเณหิ โถมิตฺวา มเหสึ วนฺทิตุกาโม พุทฺโธ นิคฺโรธพิมฺโพตฺยาทิคาถาตฺตยมาห. ตํ ปน คาถาตฺตยํ สทฺธราคาถาติ ทฏฺฐพฺพํ. สาธกํ ปน เหฏฺฐา วุตฺตเมว.

23. Như vậy, sau khi đã đảnh lễ bậc Vua của các bậc ẩn sĩ bằng bài kệ thứ hai mươi hai, bây giờ, với mong muốn tán thán bậc Đại Thánh bằng ba bài kệ bắt đầu bằng "Buddho nigrodhabimbo..." ca ngợi những phẩm chất của Đức Phật được trang bị ba mươi hai tướng tốt của bậc Đại nhân, ngài đã nói lên ba bài kệ bắt đầu bằng "Buddho nigrodhabimbo...". Nên hiểu rằng ba bài kệ ấy là thể thơ Saddharā. Phần chứng minh đã được nói ở dưới.

ตตฺถ ปฐมคาถายํ พุทฺโธติ ปฏิวิทฺธจตุสจฺจธมฺโม ปฏิวิทฺธนิรวเสสสพฺพธมฺโม วา. ตํ ปน ปทํ นิคฺโรธพิมฺโพ ตฺยาทีสุ ปเทสุ ตุลฺยลิงฺคตฺตภาเวน สมฺพนฺธิตพฺพํ. โส หิ จตฺตาริ สจฺจานิ พุชฺฌติ อพุชฺฌิ พุชฺฌิสฺสตีติ จ, นิรวเสสสพฺพธมฺเม พุชฺฌติ อพุชฺฌิ พุชฺฌิสฺสตีติ จ พุทฺโธติ วุจฺจติ. เตสุ ปน ทฺวีสุ วิกปฺเปสุ ปฐมวิกปฺเป พุธธาตุสฺส วาจฺจํ จตุสจฺจธมฺมปฏิวิชฺฌนํ อรหตฺตมคฺคญาณํ มุขฺเยน ลพฺภติ. เหฏฺฐา มคฺคผลญาณญฺจ วิปสฺสนาญาณญฺจ ปารมีญาณญฺจ ผลูปจาเรน. อรหตฺตผลญาณญฺจ สพฺพญฺญุตญาณาทิปจฺฉิมปจฺฉิมญาณานิ จ การณูปจาเรน. ตปจฺจยสฺส วาจฺจํ เตน มุขฺโยปจาเรน อุปลกฺขิโต อปริมิตคุณคณาลงฺการํ ขนฺธปญฺจกํ ปฏิจฺจ พุทฺโธพุทฺโธติ ปญฺญตฺโต สตฺตวิเสโส ลพฺภติ. ทุติย วิกปฺเป พุธธาตุสฺส วาจฺจํ สพฺพเญยฺยธมฺมปฏิวิชฺฌนสมตฺถํ สพฺพญฺญุตญาณํ มุขฺเยน ลพฺภติ. จตุมคฺคผลญาณญฺจ วิปสฺสนา ปารมีญาณญฺจ ผลูปจาเรน. อาสยานุสยญาณาทิปจฺฉิม ปจฺฉิมญาณานิ การณูปจาเรน. ตปจฺจยสฺส วาจฺจํ เตน มุขฺโยปจาเรน อุปลกฺขิโต อปริมาณคุโณฆาลงฺกตํ ขนฺธปญฺจกํ ปฏิจฺจ พุทฺโธพุทฺโธติ ปญฺญตฺโต สตฺตวิเสโส ลพฺภติ. กึปเนตฺถ พุธธาตุสฺส วาจฺจภูตํ ญาณเมว พุทฺโธ นาม โหติ. อุทาหุ ตปจฺจยสฺส วาจฺจภูโต ขนฺธสนฺตาโน พุทฺโธ นามาติ. ญาเณน ปน มลกร กิเลสานํ สวาสนานํ นิรวเสสํ ปหีนตฺตา จิตฺต สนฺตาโน สุทฺโธ โหติ. ตสฺส ปน สุทฺธตฺตา ตสฺส นิสฺสยภูโต [Pg.170] รูปกาโยปิ สุทฺโธ โหติ. ตสฺมา ตปจฺจยสฺส วาจฺจภูโต อรหตฺตมคฺคญาณาทีนํ อาธารภูโต ขนฺธสนฺตาโน นามปญฺญตฺติโวหาเรน พุทฺโธ นามาติ. เตน วุตฺตํ ปฏิสมฺภิทามคฺคฏฺฐกถายํ –

Trong đó, ở bài kệ đầu tiên, "Buddho" có nghĩa là bậc đã thấu suốt Tứ Thánh Đế, hoặc là bậc đã thấu suốt tất cả các pháp không còn sót lại. Từ này nên được liên kết với các từ như "nigrodhabimbo" do có cùng tính (giống). Vị ấy quả thật đã giác ngộ, đang giác ngộ, và sẽ giác ngộ Tứ Thánh Đế; đã giác ngộ, đang giác ngộ, và sẽ giác ngộ tất cả các pháp không còn sót lại, do đó được gọi là "Buddha". Trong hai cách giải thích đó, ở cách giải thích thứ nhất, ý nghĩa của căn "budh" chủ yếu được hiểu là trí tuệ A-la-hán đạo, là sự thấu suốt Tứ Thánh Đế. Theo nghĩa ẩn dụ về quả (phalūpacāra), nó bao gồm các trí tuệ đạo và quả thấp hơn, trí tuệ minh sát, và trí tuệ ba-la-mật. Theo nghĩa ẩn dụ về nhân (kāraṇūpacāra), nó bao gồm trí tuệ A-la-hán quả, trí tuệ toàn giác và các trí tuệ sau cùng khác. Ý nghĩa của hậu tố (-ta) được hiểu là một chúng sanh đặc biệt, được quy định là "Buddha", nương vào năm uẩn, được đặc trưng bởi các trí tuệ ấy một cách chủ yếu và ẩn dụ, và được trang hoàng bởi vô số phẩm chất. Ở cách giải thích thứ hai, ý nghĩa của căn "budh" chủ yếu được hiểu là trí tuệ toàn giác, có khả năng thấu suốt tất cả các pháp có thể biết. Theo nghĩa ẩn dụ về quả, nó bao gồm bốn trí tuệ đạo và quả, trí tuệ minh sát và trí tuệ ba-la-mật. Theo nghĩa ẩn dụ về nhân, nó bao gồm các trí tuệ về căn tánh và tùy miên, và các trí tuệ sau cùng khác. Ý nghĩa của hậu tố được hiểu là một chúng sanh đặc biệt, được quy định là "Buddha", nương vào năm uẩn, được đặc trưng bởi các trí tuệ ấy một cách chủ yếu và ẩn dụ, và được trang hoàng bởi vô lượng phẩm chất. Vậy ở đây, phải chăng chỉ có trí tuệ, là ý nghĩa của căn "budh", mới được gọi là Buddha? Hay là dòng tương tục của các uẩn, là ý nghĩa của hậu tố, được gọi là Buddha? Do trí tuệ mà các phiền não gây ô nhiễm cùng với các tập khí của chúng được đoạn trừ hoàn toàn không còn sót lại, nên dòng tâm trở nên thanh tịnh. Do sự thanh tịnh ấy, sắc thân là nơi nương tựa của nó cũng trở nên thanh tịnh. Do đó, ý nghĩa của hậu tố, tức là dòng tương tục của các uẩn, là nền tảng cho trí tuệ A-la-hán đạo v.v..., được gọi là "Buddha" theo cách dùng danh xưng và quy ước. Do đó, đã được nói trong Chú giải Vô Ngại Giải Đạo rằng –

‘‘สพฺเพสุ ธมฺเมสุ อปฺปฏิหตญาณ นิมิตฺตานุตฺตรวิโมกฺขาธิคมปริภาวิตํ ขนฺธสนฺตานํ อุปาทาย ปณฺณตฺติโก สพฺพญฺญุตปทฏฺฐานํ วา สจฺจาภิสมฺโพธิมุปาทาย ปณฺณตฺติโก สตฺตวิเสโส พุทฺโธ’’ติ.

"Một chúng sanh đặc biệt được gọi là 'Buddha' là một khái niệm được quy định dựa trên dòng tương tục của các uẩn, đã được tu tập viên mãn nhờ sự chứng đắc giải thoát vô tướng tối thượng, là trí tuệ không bị ngăn ngại trong tất cả các pháp; hoặc là một khái niệm được quy định dựa trên sự toàn giác về các chân lý, là nền tảng cho địa vị toàn giác."

ปรมตฺถภูเต หิ ขนฺธสนฺตาเน โวหารสุขตฺถํ สตฺต ปุคฺคลาทิโวหาโร อาโรปิโต. เอวํ โวหารปฺปตฺโต สตฺโต ยาว โพธิญาณตฺถาย น วายมติ, ปณิธานํ น กโรติ. ตาว สตฺโตตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ. ยโต ปน ปฏฺฐาย โพธิญาณตฺถาย วายมติ, ปณิธานํ กโรติ, ตทา โพธิสตฺโต นาม โวหาโร โหติ. โส ปน ยทา โพธิญาณํ ลภติ, ตทา พุทฺโธ นาม โวหาโร โหติ. ตสฺมา ปญฺญตฺติสงฺขาโต ขนฺธสนฺตาโน พุทฺโธ นามาติ ทฏฺฐพฺโพ. วุตฺตญฺหิ มหานิทฺเทเส ‘‘พุทฺโธติ เนตํ นามํ มาตรา กตํ, น ปิตรา กตํ, น ภาตรา กตํ, น ภคินิยา กตํ, น มิตฺตามจฺเจหิ กตํ, น ญาติสา โลหิเตหิ กตํ, น สมณพฺราหฺมเณหิ กตํ, น เทวตาหิ กตํ, วิโมกฺขนฺติกเมตํ พุทฺธานํ ภควนฺตานํ โพธิยา มูเล สห สพฺพญฺญุตญาณสฺส ปฏิลาภา สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ ยทิทํ พุทฺโธติ ตํ พุทฺธ’’นฺติ. อถ วา ปฏฺฐานนเยน วา นานนฺตริกนเยน วา ญาณปฺปธาโน สุวิสุทฺธขนฺธสนฺตาโน พุทฺโธ นามาติ อตฺโถปิ ยุชฺชเตวาติ.

Thật vậy, trong dòng tương tục của các uẩn vốn là chân đế, để cho việc giao tiếp được dễ dàng, danh xưng chúng sanh, cá nhân v.v... được gán cho. Chúng sanh được gọi theo cách như vậy, chừng nào chưa nỗ lực vì Bồ-đề trí, chưa phát nguyện, thì chừng đó vẫn được gọi là chúng sanh. Nhưng kể từ khi nỗ lực vì Bồ-đề trí, phát nguyện, khi ấy có danh xưng là Bồ-tát. Vị ấy, khi đắc được Bồ-đề trí, khi ấy có danh xưng là Phật. Do đó, cần phải hiểu rằng dòng tương tục của các uẩn được gọi là chế định chính là Phật. Thật vậy, đã được nói trong Đại Trình bày (Mahāniddesa): “‘Phật’, đây không phải là tên do mẹ đặt, không phải do cha đặt, không phải do anh đặt, không phải do chị đặt, không phải do bạn bè thân hữu đặt, không phải do bà con huyết thống đặt, không phải do Sa-môn Bà-la-môn đặt, không phải do chư thiên đặt. Đây là danh xưng giải thoát của các đức Phật, các đấng Thế Tôn, tại cội Bồ-đề cùng với sự chứng đắc Toàn giác trí, là một chế định được chứng thực, đó là ‘Phật’”. Hoặc là, theo phương pháp của Kinh Vô Tỷ hoặc theo phương pháp Vô Gián, dòng tương tục của các uẩn hoàn toàn thanh tịnh, với trí tuệ làm chủ, được gọi là Phật, ý nghĩa này cũng hợp lý.

นิคฺโรธพิมฺโพติ นิคฺโรธรุกฺขสฺส ปริมณฺฑโล วิย ปริมณฺฑลสรีโร. อโธภาคํ รุนฺธตีติ นิคฺโรโธ, วฏรุกฺโข. นิปุพฺพรุธธาตุ อาวรเณ ณ, อุสฺโส คาคโม. วมติ [Pg.171] อุคฺคิรตีติ พิมฺโพ, สรีโร. วมุธาตุ อุคฺคิรเณ โพ. วมิสฺส วสฺส พิตฺตํ. นิคฺโรธสฺส ปริมณฺฑโล วิย ปริมณฺฑโล พิมฺโพ สรีโร ยสฺสาติ นิคฺโรธพิมฺโพ, พุทฺโธ. นิคฺโรธปริมณฺฑลพิมฺโพติ วตฺตพฺเพ ปริมณฺฑลสทฺทโลเป เนวํ วุตฺตํ. ยถา หิ ปณฺณาสหตฺถตาย วา สตหตฺถตาย วา สมกฺขนฺธสาโข นิคฺโรโธ ทีฆโตปิ วิตฺถารโตปิ เอกปฺปมาโณว โหติ, เอวํ กายโตปิ พฺยามโตปิ เอกปฺปมาโณ. ยถา อญฺเญสํ กาโย วา ทีโฆ โหติ, พฺยาโม วา น เอวํ วิสมปฺปมาโณติ อตฺโถ. วุตฺตญฺหิ พฺรหฺมายุสุตฺเต ‘‘นิคฺโรธปริมณฺฑโล โข ปน ภวํ โคตโม. ยาวตกฺวาสฺส กาโย, ตาว ตกฺวาสฺส พฺยาโม. ยาวตกฺวาสฺส พฺยาโม, ตาว ตกฺวาสฺส กาโย’’ติ.

Nigrodhabimbo có nghĩa là thân hình cân đối như vòm cây đa. Nigrodha là cây đa, vì nó che phủ (rundhati) phần bên dưới (adhobhāgaṃ). (Từ này được hình thành từ) căn rudh có tiền tố ni với nghĩa là che phủ, thêm tiếp vị ngữ ṇa, và g được thêm vào sau u. Bimbo là thân thể, vì nó phát ra, tỏa ra (vamati uggirati). (Từ này được hình thành từ) căn vam với nghĩa là tỏa ra, thêm tiếp vị ngữ bo. Chữ v của vam biến thành b. Vị nào có thân hình (bimbo sarīro) cân đối (parimaṇḍalo) như vòm cây đa (nigrodhassa parimaṇḍalo), vị đó là nigrodhabimbo, tức là đức Phật. Đáng lẽ phải nói là nigrodhaparimaṇḍalabimbo, nhưng do lược bỏ từ parimaṇḍala nên được nói như vậy. Giống như cây đa có thân và cành đều nhau, dù cao năm mươi hay một trăm cubit, chiều cao và chiều rộng đều có cùng một kích thước; cũng vậy, thân và sải tay (của Ngài) có cùng một kích thước. Ý nghĩa là không có kích thước không cân đối như những người khác, có khi thân dài hơn sải tay, hoặc sải tay dài hơn thân. Thật vậy, đã được nói trong kinh Phạm Thiên Thọ (Brahmāyusutta): “Tôn giả Gotama có thân hình cân đối như vòm cây đa. Thân của Ngài cao bao nhiêu, sải tay của Ngài rộng bấy nhiêu. Sải tay của Ngài rộng bao nhiêu, thân của Ngài cao bấy nhiêu.”

มุทุกรจรโณติ สณฺหหตฺถปาโท. เอตฺถ จ มุทุสทฺโท สณฺหสุขุมวาจโก อนิปฺผนฺนปาฏิปทิโก. อถ วา มุเทติ โมทยติ สตฺเตติ มุทุ, สณฺหหตฺถปาโท. มุทธาตุ โมทเน หาเส วา อุ. ตํ ตํ กมฺมํ กโรติ เอเตนาติ กโร, หตฺโถ จรติ คจฺฉติ เอเตน ตํ ตํ ฐานนฺติ จรโณ, ปาโท. จรธาตุ คติยํ ยุ. มุทุกโร จ จรโณ จ ยสฺสาติ มุทุกรจรโณ, พุทฺโธ. สปฺปิ มณฺเฑ โอสาริตฺวา ฐปิตํ สตวารํ วิหตกปฺปาสปฏลํ วิย มุทุชาตมตฺตกุมารสฺส วิย จ นิจฺจกาลํ มุทุหตฺถ ปาโทติ อตฺโถ.

Mudukaracaraṇo có nghĩa là tay chân mềm mại. Ở đây, từ mudu có nghĩa là mềm mại, tinh tế, là một từ không có nguồn gốc (từ căn động từ). Hoặc là, mudu là (cái) làm cho chúng sanh hoan hỷ, vui mừng; (nghĩa là) tay chân mềm mại. (Từ này được hình thành từ) căn mud với nghĩa là hoan hỷ hoặc vui mừng, thêm tiếp vị ngữ u. Karo là bàn tay, vì người ta làm các việc này việc kia bằng nó. Caraṇo là bàn chân, vì người ta đi, di chuyển đến nơi này nơi kia bằng nó. (Từ này được hình thành từ) căn car với nghĩa là đi, thêm tiếp vị ngữ yu. Vị nào có tay (karo) và chân (caraṇo) mềm mại (mudu), vị đó là mudukaracaraṇo, tức là đức Phật. Ý nghĩa là tay chân luôn luôn mềm mại như lớp bông gòn đã được chải một trăm lần và ngâm trong bơ lỏng, và như (tay chân) của một đứa trẻ sơ sinh mềm mại.

พฺรหฺมโฆเสณิชงฺโฆติ พฺรหฺมโฆโส เอณิชงฺโฆติ ปทจฺเฉโท. พฺรหฺมโฆโสติ พฺรหฺมุโน สโร วิย อฏฺฐงฺค สมฺปนฺนสรวนฺโตติ อตฺโถ. ฌานาทิคุเณหิ พฺรูหติ วฑฺฒตีติพฺรหฺมา. พฺรูหธาตุ มนิปจฺจโย. ฆุสิยติ สทฺทิยติ กถิยตีติ โฆโส, สโร. ฆุสธาตุ สทฺเท ณ. พฺรหฺมุโน โฆโส สโร พฺรหฺมโฆโส, โส วิย โฆโส [Pg.172] สโร ยสฺสาติ พฺรหฺมโฆโส, พุทฺโธ. ยถา หิ มหาพฺรหฺมุโน ปิตฺตเสมฺเหหิ อปลิพุทฺธตฺตา สโร วิสุทฺโธ โหติ, เอวเมว ตถาคเตนปิ กตํ กมฺมํ วตฺถุํ โสเธติ, วตฺถุสฺส สุทฺธตฺตา นาภิโต ปฏฺฐาย สมุฏฺฐหนฺโต สโร วิสุทฺโธ อฏฺฐงฺคสมนฺนาคโตติ อตฺโถ. ตสฺมา พฺรหฺมโฆโส วิย อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตสรวนฺโตติ โถเมติ.

Brahmaghoseṇijaṅgho được phân tích thành brahmaghoso và eṇijaṅgho. Brahmaghoso có nghĩa là có giọng nói gồm đủ tám thành phần, giống như giọng nói của Phạm thiên. Brahmā là vị tăng trưởng, phát triển nhờ các phẩm chất như thiền định. (Từ này được hình thành từ) căn brūh thêm tiếp vị ngữ mani. Ghoso là giọng nói, vì nó được phát ra, được nói lên. (Từ này được hình thành từ) căn ghus với nghĩa là âm thanh, thêm tiếp vị ngữ ṇa. Giọng nói của Phạm thiên là brahmaghoso. Vị nào có giọng nói giống như vậy, vị đó là brahmaghoso, tức là đức Phật. Giống như giọng nói của Đại Phạm thiên thanh tịnh do không bị ô nhiễm bởi mật và đờm, cũng vậy, Như Lai thanh lọc nghiệp đã làm và cơ sở (của lời nói); do cơ sở thanh tịnh, giọng nói phát ra từ rốn trở lên được thanh tịnh và gồm đủ tám thành phần. Do đó, (Ngài) được tán thán là có giọng nói gồm đủ tám thành phần như giọng nói của Phạm thiên.

เอณิชงฺโฆติ เอณิมิคสฺส ชงฺฆา วิย สุวฏฺฏชาณุโก. เอติ คจฺฉตีติ เอณิ, มิโค. อิธาตุ คติยํ ณิ. ชายติ กมนเมตายาติ ชงฺโฆ, ชาณุ. ชนธาตุ ชนเน โฆ. นสฺส นิคฺคหิตาเทโส. เอณิมิคสฺส ชงฺโฆ วิย ชงฺโฆ ยสฺส โสติ เอณิชงฺโฆ, พุทฺโธ. ยถา หิ เอณิมิคสฺส ชงฺโฆ สุวฏฺโฏ โหติ, เอวเมว พุทฺธสฺส มํสุสฺสเทน ปริปุณฺณชงฺโฆ. น เอกโต พนฺธปิณฺฑิกมํโส. สมนฺตโต สมสณฺฐิเตน มํเสน ปริกฺขิตฺตาหิ สุวฏฺฏิตาหิ สาลิ คพฺภยวคพฺภสทิสาหิ ชงฺฆาหิ สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. ตสฺมา เอณิมิคชงฺฆสทิโส สุวฏฺฏชาณุโกติ โถเมติ.

Eṇijaṅgho có nghĩa là có bắp chân tròn trịa như bắp chân của con nai eṇi. Eṇi là con nai, vì nó đi, di chuyển. (Từ này được hình thành từ) căn i với nghĩa là đi, thêm tiếp vị ngữ ṇi. Jaṅgho là bắp chân, vì sự đi lại được tạo ra bởi nó. (Từ này được hình thành từ) căn jan với nghĩa là sinh ra, thêm tiếp vị ngữ gho. Chữ n biến thành ṇ. Vị nào có bắp chân (jaṅgho) giống như bắp chân của con nai eṇi, vị đó là eṇijaṅgho, tức là đức Phật. Giống như bắp chân của con nai eṇi tròn trịa, cũng vậy, bắp chân của đức Phật đầy đặn với thịt nổi lên. Thịt bắp chân không bị dồn lại một chỗ. Ý nghĩa là (Ngài) có bắp chân được bao bọc bởi thịt có hình dáng đều đặn xung quanh, tròn trịa, giống như lõi lúa hay lõi lúa mạch. Do đó, (Ngài) được tán thán là có bắp chân tròn trịa giống như bắp chân của con nai eṇi.

โกสจฺฉาทงฺคชาโตติ โกสจฺฉาทองฺคชาโตติ ปทจฺเฉโท. อุสภวารณาทีนํ องฺคชาโต วิย สุวณฺณปทุม กณฺณิกสทิเสน วตฺถโกเสน ปฏิจฺฉนฺเนน คุยฺหงฺคชาเตน สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. กุสติ ติฏฺฐติ เอตฺถาติ โกโส. กุสธาตุ คติยํ ณ. ฉาทิยตีติ ฉาโท. ฉทธาตุ ปฏิจฺฉนฺเน ณ. โกเสน ฉาโท โกสจฺฉาโท. องฺเค สรีราวยเว ชาตนฺติ องฺคชาตํ. โกสจฺฉาทํ องฺคชาตํ พฺยญฺชนํ ยสฺสาติ โกสจฺฉาทงฺคชาโต, พุทฺโธ. ภควโต หิ อุสภวารณาทีนํ องฺคชาโต วิย สุวณฺณปทุมกณฺณิ กสทิเสน โกโสหิตวตฺถคุยฺเหน พฺยญฺชเนน สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. ตสฺมา โกสจฺฉาทงฺคชาตสมฺปนฺโนติ โถเมติ. ปุนรปีติ ปุน อปีติ ปทจฺเฉโท. รการา คโม[Pg.173]. ปุนาติ เอโส อตฺถนฺตรตฺเถ นิปาโต. อปิสทฺโท สมฺปิณฺฑนตฺโถ. สุคโตติ พุทฺโธ. โส หิ สุนฺทรํ นิพฺพานํ คจฺฉตีติ สุคโตติ วุจฺจติ.

Kosacchādaṅgajātoti được phân tích thành kosacchāda-aṅgajāto ti. Nghĩa là: (vị ấy) có được mã âm tàng được bao bọc bởi lớp vỏ bọc giống như nhụy của hoa sen vàng, tương tự như mã âm tàng của loài bò đực, loài voi, v.v... Kusati tiṭṭhati etthāti koso: Koso là nơi mà nó trú ngụ. Căn kus có nghĩa là đi, tiếp vị ngữ là ṇa. Chādiyatīti chādo: Chādo là cái che đậy. Căn chad có nghĩa là che đậy, tiếp vị ngữ là ṇa. Kosena chādo kosacchādo: Kosacchādo là sự che đậy bằng vỏ bọc. Aṅge sarīrāvayave jātanti aṅgajātaṃ: Aṅgajātaṃ là sanh ra ở một bộ phận, một phần của cơ thể. Kosacchādaṃ aṅgajātaṃ byañjanaṃ yassāti kosacchādaṅgajātoti, buddho: Kosacchādaṅgajāto là người có đặc điểm là mã âm tàng được che đậy trong vỏ bọc, đó là Đức Phật. Nghĩa là: Quả vậy, Đức Thế Tôn có được đặc điểm là mã âm tàng được giấu kín trong vỏ bọc, giống như nhụy của hoa sen vàng, tương tự như mã âm tàng của loài bò đực, loài voi, v.v... Do đó, (kinh) tán thán rằng: “người có được mã âm tàng được che đậy trong vỏ bọc”. Punarapīti được phân tích thành puna api iti. Có sự thêm vào của mẫu tự ra. Punāti eso atthantaratthe nipāto: Puna là một bất biến từ có nghĩa là một ý nghĩa khác. Apisaddo sampiṇḍanattho: Từ api có nghĩa là tóm lại. Sugatoti buddho: Sugato là Đức Phật. Quả vậy, vị ấy đi đến Nibbāna tốt đẹp, do đó được gọi là Sugato.

สุปฺปติฏฺฐิตปาโทติ สุวณฺณปาทุกตลมิว ภูมิยํ สมํ สุฏฺฐุ ปติฏฺฐิตปาโท. สมํ สุฏฺฐุ ภูมิยํ ปติฏฺฐตีติ สุปฺปติฏฺฐิโต, ปาโท. สุ ปติ ปุพฺโพ ฐา ธาตุ คตินิวตฺติยํ ต. ปชฺชติ คจฺฉติ เอเตนาติ ปาโท. ปทธาตุ คติมฺหิ ณ. สุปฺปติฏฺฐิโต ปาโท ยสฺสาติ สุปฺปติฏฺฐิตปาโท, สุคโต. ยถา หิ อญฺเญสํ ภูมิยํ ปาทํ ฐเปนฺตานํ อคฺคตลํ วา ปณฺหึ วา ปสฺสํ วา ปฐมํ ผุสติ เวมชฺฌํ วา ปน ฉิทฺทํ โหติ, อุกฺขิปนฺตานมฺปิ อคฺคตลาทีสุ เอกโกฏฺฐาโสว ปฐมํ อุฏฺฐหติ, น เอวํ ตสฺส. ตสฺส ปน สุวณฺณปาทุกตลํ วิย เอกปฺปหาเรเนว สกลปาทตลํ ภูมึ ผุสติ, ภูมิโต อุฏฺฐหติ. สเจปิ หิ ภควา อเนกสตโปริสํ นรกํ อกฺกมิสฺสามีติ ปาทํ นีหรติ, ตาวเทว นินฺนฏฺฐานํ วาตปูริตํ วิย กมฺมารภสฺตํ อุนฺนมิตฺวา ปถวีสมํ โหติ, อุนฺนตฏฺฐานมฺปิ อนฺโต ปวิสติ, ทูเร อกฺกมิสฺสามีติ อภินีหรนฺตสฺส สิเนรุปฺปมาโณปิ ปพฺพโต เสทิตเวตฺถงฺกุโร วิย นมิตฺวา ปาทสมีปํ อาคจฺฉติ. ตถา หิสฺส ยมกปาฏิหาริยํ กตฺวา ยุคนฺธรปพฺพตํ อกฺกมิสฺสามีติ ปาเท อภินีหรโต ปพฺพโต นมิตฺวา ปาทสมีปํ อาคโต. โส ตํ อกฺกมิตฺวา ทุติยปาเทน ตาวตึสภวนํ อกฺกมิ. น หิ จกฺกลกฺขเณน ปติฏฺฐาตพฺพฏฺฐานํ วิสมํ ภวิตุํ สกฺโกติ. ขาณุ วา กณฺฑโก วา สกฺขรกถลา วา อุจฺจารปสฺสาโว วา เขฬสิงฺฆณิกาทีนิ วา ปุริมตราว อปคจฺฉนฺติ. ตตฺถ ตตฺเถว ปถวึ ปวิสนฺติ. ตถาคตสฺส หิ สีลเตเชน ปญฺญาเตเชน ธมฺมเตเชน ทสนฺนํ ปารมีนํ อานุภาเวน อยํ มหาปถวี สมา มุทุ ปุปฺผากิณฺณา โหนฺติ. ตตฺร ตถาคโต สมํ ปาทํ นิกฺขิปติ. สมํ อุทฺธรติ, สพฺพาวนฺเตหิ ปาทตเลหิ [Pg.174] ภูมึ ผุสติ, ตสฺมา สุปฺปติฏฺฐิตปาโทติ โถเมติ.

Suppatiṭṭhitapādoti là người có bàn chân đặt xuống một cách khéo léo, bằng phẳng trên mặt đất giống như đế của chiếc dép bằng vàng. Samaṃ suṭṭhu bhūmiyaṃ patiṭṭhatīti suppatiṭṭhito, pādo: Suppatiṭṭhito pādo là bàn chân được đặt xuống một cách khéo léo, bằng phẳng trên mặt đất. Căn ṭhā có tiếp đầu ngữ là su và pati, có nghĩa là dừng lại sự di chuyển, tiếp vị ngữ là ta. Pajjati gacchati etenāti pādo: Pādo là cái dùng để đi. Căn pad có nghĩa là đi, tiếp vị ngữ là ṇa. Suppatiṭṭhito pādo yassāti suppatiṭṭhitapādo, sugato: Suppatiṭṭhitapādo là người có bàn chân được đặt xuống một cách khéo léo, đó là bậc Thiện Thệ. Quả vậy, trong khi những người khác khi đặt chân xuống đất, hoặc là đầu bàn chân, hoặc là gót chân, hoặc là cạnh bàn chân chạm xuống trước, hoặc là phần giữa lại có chỗ hở; và cả khi nhấc lên, một phần nào đó như đầu bàn chân, v.v... cũng nhấc lên trước, nhưng đối với vị ấy thì không như vậy. Trái lại, đối với vị ấy, giống như đế của chiếc dép bằng vàng, toàn bộ lòng bàn chân chạm xuống đất chỉ trong một lần, và cũng nhấc lên khỏi mặt đất. Quả vậy, nếu Đức Thế Tôn đưa chân ra với ý nghĩ: “Ta sẽ bước qua một địa ngục rộng nhiều trăm tầm người”, ngay lúc ấy, nơi trũng thấp liền nâng lên và trở nên bằng phẳng với mặt đất, giống như ống bễ của người thợ rèn được thổi đầy hơi, nơi cao cũng lún vào bên trong. Khi vị ấy đưa chân ra với ý nghĩ: “Ta sẽ bước đi xa”, ngay cả ngọn núi to bằng núi Sineru cũng cúi xuống và đến gần chân của vị ấy, giống như một mầm măng non được hấp chín. Cũng vậy, sau khi thực hiện song thông, khi vị ấy đưa chân ra với ý nghĩ: “Ta sẽ bước lên núi Yugandhara”, ngọn núi đã cúi xuống và đến gần chân của vị ấy. Vị ấy, sau khi bước lên đó, đã dùng bước chân thứ hai để bước đến cõi trời Tāvatiṃsa (Đao Lợi). Quả vậy, nơi được (bàn chân có) tướng bánh xe đặt lên không thể nào không bằng phẳng được. Gốc cây, gai nhọn, mảnh sành, phân, nước tiểu, đờm, nước mũi, v.v... đều dời đi từ trước. Chúng lún vào lòng đất ngay tại chỗ ấy. Quả vậy, nhờ vào oai lực của giới, oai lực của tuệ, oai lực của Pháp, và uy lực của mười pháp ba-la-mật của Như Lai, đại địa này trở nên bằng phẳng, mềm mại, và rải đầy hoa. Tại nơi đó, Như Lai đặt chân xuống một cách bằng phẳng. Ngài nhấc lên một cách bằng phẳng. Ngài chạm đất bằng toàn bộ lòng bàn chân. Do đó, (kinh) tán thán rằng: “người có bàn chân được đặt xuống một cách khéo léo”.

มูโท ทาตุณฺณโลโมติ มุท โอทาต อุณฺณโลโมติ ปทจฺเฉโท. ภมุกนฺตเร ชาโต สณฺหสุขุโม เสโต สุทฺโธ อุณฺณโลมวนฺโตติ อตฺโถ. เอตฺถ จ มุทสทฺโท สณฺหสุขุมวาจโก อนิปฺผนฺนปาฏิปทิโก. อถ วา มุเทติ มุทยติ สตฺเตติ มุโท, สุขุโม. มุทธาตุ โมทเน อ. อวทายติ ขณฺฑิยตีติ โอทาโต. อวปุพฺพ ทาธาตุ อวขณฺฑเน ต. อถ วา อวทายติ สุชฺฌตีติ โอทาโต, ยถา โวทานนฺติ. มุโท จ โอทาโต จ มุโททาโต, อุณติ อุทฺธํ คจฺฉตีติ อุณฺณา, โลโม. อุณฺณสทฺโท หิ โลเก โลมสทฺทปริยาโยติ วทนฺติ อาจริยา. มํสสฺส อุปริ ปวตฺตตีติ อตฺโถ. อุณธาตุ คติยํ ณ. มํสจมฺมานิ ลุนาติ ฉินฺทตีติ โลโม. ลุธาตุ ฉินฺทเน มนิปจฺจโย. ลุนิตพฺโพติ วา โลโม, อุณฺณา จ สา โลโม จาติ อุณฺณโลโม, โลมวิเสโส. มุโท ทาโต อุณฺณโลโม ยสฺส โสติ มุโททาตุณฺณ โลโม, สุคโต. อุณฺณาโลมํ ปน ภควโต ทฺวินฺนํ ภมุกานํ เวมชฺเฌ นาสิมตฺถเกเยว ชาตํ. อุคฺคนฺตฺวา ปน นลาฏมชฺเฌ ชาตํ. สปฺปิมณฺเฑ โอสาเรตฺวา ฐปิตสต วิตตกปฺปาสปฏลํ วิย มุทํ. ปริสุทฺธโอสธิตารกวณฺณํ วิย จ สิปฺปลิตูลลตาตูลํ วิย จ วิคตมเลน โอทาตํ อุณฺณาโลมํ อตฺถิ, น อญฺเญสนฺติ อตฺโถ. วุตฺตญฺเหตํ พฺรหฺมายุสุตฺเต –

Mūdo dātuṇṇalomoti được phân tích thành muda odāta uṇṇalomo ti. Nghĩa là: (vị ấy) có lông trắng (bạch hào) mọc giữa hai chân mày, mịn màng, vi tế, trắng và trong sạch. Ở đây, từ muda có nghĩa là mịn màng, vi tế, là một danh từ gốc không do biến đổi. Hoặc, mudeti mudayati satteti mudo, sukhumo: mudo (vi tế) là cái làm cho chúng sanh hoan hỷ, vui thích. Căn mud có nghĩa là hoan hỷ, tiếp vị ngữ là a. Avadāyati khaṇḍiyatīti odāto: odāto là cái được cắt, được phân chia (tức là trong sạch). Căn dā có tiếp đầu ngữ là ava, có nghĩa là cắt, tiếp vị ngữ là ta. Hoặc, avadāyati sujjhatīti odāto, yathā vodānanti: odāto là cái được làm cho trong sạch, giống như trong từ vodāna (sự thanh lọc). Mudo ca odāto ca mudodāto: Mudo và odāto thành mudodāto. Uṇati uddhaṃ gacchatīti uṇṇā, lomo: uṇṇā (lông) là cái đi lên trên. Quả vậy, các vị thầy nói rằng trong đời, từ uṇṇā là một từ đồng nghĩa với từ loma (lông trên thân). Nghĩa là: nó mọc ở trên thịt. Căn uṇa có nghĩa là đi, tiếp vị ngữ là ṇa. Maṃsacammāni lunāti chindatīti lomo: lomo là cái cắt, xuyên qua thịt và da. Căn lud có nghĩa là cắt, tiếp vị ngữ là maṇi. Hoặc lunitabboti vā lomo: lomo là cái cần được cắt. Uṇṇā ca sā lomo cāti uṇṇalomo, lomaviseso: uṇṇā và đó là lomo, do đó thành uṇṇalomo, một loại lông đặc biệt. Mudo dāto uṇṇalomo yassa soti mudodātuṇṇa lomo, sugato: mudodātuṇṇalomo là người có lông trắng mềm mại, đó là bậc Thiện Thệ. Và lông trắng (bạch hào tướng) của Đức Thế Tôn mọc ngay trên sống mũi, giữa hai chân mày. Nhưng khi mọc lên thì nó ở giữa trán. Mềm mại như một trăm lớp bông gòn đã được trải ra sau khi nhúng vào váng sữa bò. Có một sợi lông trắng (bạch hào) không tì vết, trắng như màu của sao mai hoàn toàn trong sạch, và như bông gòn từ dây leo sippalitūla (dây leo bông ngọc trai). Nghĩa là: những người khác không có. Điều này đã được nói trong kinh Brahmāyu:

‘‘อุณฺณา โข ปนสฺส โภโต โคตมสฺส ภมุกนฺตเร ชาตา โอทาตา มุทุ ตูลสนฺนิภา’’ติ.

“Quả vậy, lông trắng (bạch hào) của Tôn giả Gotama mọc giữa hai chân mày, có màu trắng, mềm mại, giống như bông gòn.”

ตํ ปเนตํ โกฏิยํ คเหตฺวา อากฑฺฒิยมานํ อุปฑฺฒ พาหุปฺปมาณํ โหติ. วิสฺสฏฺฐํ ทกฺขิณาวฏฺฏวเสน อาวฏฺฏิตฺวา อุทฺธคฺคา หุตฺวา สนฺติฏฺฐติ. สุวณฺณผลกมชฺเฌ ฐปิตรชต ปุปฺผุฬกํ [Pg.175] วิย, สุวณฺณฆฏโต นิกฺขมฺมมานํ ขีรธารํ วิย อรุณปฺปภารญฺชิเต คคนตเล โอสธิตารกํ วิย จ อติมโนหราย สิริยา วิโรจติ, ตสฺมา มูโททาตุณฺณโลโมติ โถเมติ.

Nhưng sợi lông này, khi được nắm ở đầu ngọn và kéo ra, thì dài bằng nửa sải tay. Khi được thả ra, nó cuộn lại theo chiều bên phải, và đứng yên với đầu ngọn hướng lên trên. Nó tỏa sáng với vẻ rực rỡ vô cùng quyến rũ, giống như một bong bóng bạc được đặt giữa một tấm bảng vàng, giống như một dòng sữa chảy ra từ một chiếc bình vàng, và giống như sao mai trên bầu trời được nhuộm bởi ánh bình minh. Do đó, (kinh) tán thán rằng: “người có lông trắng mềm mại”.

อถมปีติ ตทญฺญํ อปิ. สุคโตติ พุทฺโธ. โส หิ สุนฺทรวาจํ คทติ วทตีติ สุคโตติ วุจฺจติ. พฺรหฺมุชุคฺคตฺตภาโวติ พฺรหฺมอุชุอุคฺคตอตฺตภาโวติ ปทวิภาโค. พฺรหฺมุโน อุชุ อุคฺคตอตฺตภาโว วิย อุชุเมว อุคฺคตอตฺตภาโว ทีฆสรีโรติ อตฺโถ. พฺรหฺมายุสุตฺเต ปน ‘‘พฺรหฺมุชุคตฺโต’’ติปาโฐ. ตทฏฺฐกถายญฺจ พฺรหฺมุชุคตฺโตติ พฺรหฺมา วิย อุชุคตฺโต อุชุเมว อุคฺคตทีฆสรีโรติ วิวรติ. ตํ ปน สนฺธาย พฺรหฺมุชุคฺคตฺตภาโวติ วุตฺตํ.

Athamapi có nghĩa là: cũng là điều khác nữa. Sugato là đức Phật. Vị ấy nói lời tốt đẹp, nên được gọi là Sugato. Brahmujuggattabhāvo, phân tích từ là brahma-uju-uggata-attabhāvo. Có nghĩa là thân hình cao thẳng, thân dài, giống như thân hình cao thẳng của Phạm thiên. Tuy nhiên, trong kinh Brahmāyu, có đoạn văn là ‘brahmujugatto’. Và trong Chú giải của kinh ấy, ‘brahmujugatto’ được giải thích là: thân hình ngay thẳng như Phạm thiên, thân hình cao thẳng và dài. Dựa vào điều đó, nên được nói là brahmujuggattabhāvo.

อยํ ปเนตฺถ วจนตฺโถ. ฌานาทิคุเณหิ อุปรูปริพฺรูหติ วฑฺฒตีติ พฺรหฺมา. พฺรูหธาตุ วฑฺฒเน ม, อรติ อวงฺกภาเวน ปวตฺตตีติ อุชุ, อวงฺโก. อรธาตุ คติยํ ชุปจฺจโย. อริสฺส อุอาเทโส. อุทฺธํ คจฺฉติ ปาปุณาตีติ อุคฺคโต. อุปุพฺพ คมุธาตุ คติยํ โต. อาหิโต อาโรปิโต อหํ มาโน เอตฺถาติ อตฺตา, สรีโร. อาปุพฺพ ธา ธาตุ โรปเน มนิปจฺจโย ตุปจฺจโย วา. ธสฺส โต. มสฺส โต. อถ วา สุขทุกฺขํ อทติ อนุภวตีติ อตฺตา. อทธาตุ อนุภวเน มนิปจฺจโย. กจฺจายนสทฺทสตฺเถ ปน ‘‘สุขทุกฺขํ อทติ ภกฺขตีติ อตฺตา, ชาติชรามรณาทีหิ อทิยเต ภกฺขิยเตติ วา อตฺตา. อาตุมา’’ติ วุตฺตํ. ขฺยาทีหิ มนิมจ โตวาติ สุตฺเตน ปทสิทฺธิ เวทิตพฺพา. อตฺตาติ อภิธานํ พุทฺธิ จ ภวนฺติ เอตสฺมาติ อตฺตภาโว, รูปกาโย. อนุฏีกายํ ปน ‘‘อาหิโต อหํ มาโน เอตฺถาติ อตฺตา, โสเอว ภวติ อุปฺปชฺชติ น ปรปริกปฺปิโต วิย นิจฺโจติ อตฺตภาโว. อตฺตาติ วา ทิฏฺฐิคติเกหิ คเหตพฺพากาเรน ภวติ ปวตฺตตีติ อตฺตภาโว’’ติ วุตฺตํ[Pg.176]. พฺรหฺมุโน อุชุเมว อุคฺคโต อตฺตภาโว วิย อุชุเมว อุคฺคโต อตฺตภาโว ยสฺส โสติ พฺรหฺมุชุคฺคตฺตภาโว, สุคโต. เยภุยฺเยน หิ สตฺตา ขนฺเธ กฏิยํ ชาณุสูติ ตีสุ ฐาเนสุ นมนฺติ. โถกํ กฏิยํ นมนฺตา ปจฺฉโต นมนฺติ. อิตเรสุ ทฺวีสุ ฐาเนสุ ปุรโต. ทีฆสรีรา ปเนเก ปสฺสา วงฺกา โหนฺติ, เอเก มุขํ อุนฺนเมตฺวา นกฺขตฺตานิ คณยนฺตา วิย จรนฺติ, เอเก อปฺปมํสโลหิตา สูลสทิสา โหนฺติ, ปเวธมานา คจฺฉนฺติ, ตถาคโต ปน อุชุเมว อุคฺคนฺตฺวา ทีฆปฺปมาโณ เทวนคเร อุสฺสิตสุวณฺณ โตรณํ วิย โหติ. ตสฺมา พฺรหฺมุชุคฺคตฺตภาโวติ โถเมติ.

Đây là ý nghĩa của từ ngữ ở đây. Brahmā (Phạm thiên) là vị tăng trưởng, phát triển ngày càng cao hơn nhờ các đức tính như thiền định. Động từ căn brūha có nghĩa là tăng trưởng, thêm tiếp vị ngữ ma. Uju (ngay thẳng) là người đi không cong vẹo, không quanh co; từ động từ căn ara (đi) thêm tiếp vị ngữ ju. Chữ a của ara được đổi thành u. Uggato (cao vút) là người đi lên, đạt đến; từ động từ căn gamu (đi) có tiền tố u, thêm tiếp vị ngữ ta. Attā (thân) là nơi mà ngã mạn được đặt vào, được gán cho. Từ động từ căn dhā (đặt) có tiền tố ā, thêm tiếp vị ngữ mani hoặc tu. Chữ dhā đổi thành ta. Chữ ma đổi thành ta. Hoặc attā là cái cảm thọ, kinh nghiệm khổ và vui; từ động từ căn ada (cảm thọ) thêm tiếp vị ngữ mani. Tuy nhiên, trong sách ngữ pháp Kaccāyana có nói: ‘Attā là cái ăn, tiêu thụ khổ và vui, hoặc attā là cái bị ăn, bị tiêu thụ bởi sanh, già, chết v.v... Ātumā’. Sự hình thành từ ngữ nên được hiểu theo quy tắc ‘khyādīhi manimaca tovāti’. Attabhāvo (thân thể), sắc thân, là nơi mà danh xưng và trí tuệ về ‘tự ngã’ sinh khởi. Tuy nhiên, trong Phụ Chú giải (Anuṭīkā) có nói: ‘Attā là nơi mà ngã mạn được đặt vào; attabhāvo là chính cái đó sinh khởi, không phải là thường hằng như người khác tưởng tượng. Hoặc attabhāvo là cái hiện hữu, diễn tiến theo cách thức được các tà kiến nắm giữ’. Brahmujuggattabhāvo, tức là Sugato, là vị có thân hình cao thẳng giống như thân hình cao thẳng của Phạm thiên. Vì phần lớn chúng sanh thường cong ở ba chỗ: vai, lưng và đầu gối. Hơi cong ở lưng thì ngửa ra sau. Ở hai chỗ kia thì cúi về phía trước. Một số người thân dài thì lại cong vẹo sang bên. Một số người đi lại như đang ngẩng mặt đếm các vì sao. Một số người ít thịt và máu, giống như cây cọc, đi run rẩy. Còn đức Như Lai thì cao thẳng, có thân hình dài, giống như cổng chào bằng vàng được dựng lên trong thành phố của chư thiên. Do đó, Ngài được tán thán là brahmujuggattabhāvo.

นีลกฺขีติ นีลอกฺขีติ ปทจฺเฉโท. อตินีลเนตฺเตน สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. อิกฺขติ ปสฺสติ อเนน รูปารมฺมณํ สมวิสมํ วาติ อกฺขิ, เนตฺตํ. อิกฺขธาตุ ทสฺสเน อิ. อิสฺส อตฺตํ. นีลา อตินีลา อกฺขิ เนตฺตา ยสฺสาติ นีลกฺขิ, สุคโต. ภควโต หิ น สกลนีลกฺขิว โหติ. นีลยุตฺตฏฺฐาเน ปนสฺส อุมฺมารปุปฺผสทิเสน อติวิสุทฺเธน นีลวณฺเณน สมนฺนาคตานิ อกฺขีนิ โหนฺติ. ปีตยุตฺตฏฺฐาเน กณิการปุปฺผสทิเสน โลหิตวณฺเณน. โลหิตยุตฺตฏฺฐาเน พนฺธุชีวกปุปฺผสทิเสน โลหิตวณฺเณน. เสต ยุตฺตฏฺฐาเน โอสธิตารกสทิเสน เสตวณฺเณน. กาฬ ยุตฺตฏฺฐาเน อทฺทาริฏฺฐกสทิเสน กาฬวณฺเณน สมนฺนาคตานิ สุวณฺณวิมาเน อุคฺฆาฏิตมณิสีหปญฺชรสทิสานิ ขายนฺติ. วุตฺตญฺหิ มหานิทฺเทเส ‘‘มํสจกฺขุมฺหิ ภควโต ปญฺจวณฺณา สํวิชฺชนฺติ. นีโล จ วณฺโณ, ปีตโก จ วณฺโณ, โลหิตโก จ วณฺโณ, กณฺโห จ วณฺโณ, โอทาโต จ วณฺโณ อกฺขิโลมานิ จ ภควโต, ยตฺถ จ อกฺขิ โลมานิ ปติฏฺฐิตานิ. ตํ นีลํ โหติ สุนีลํ ปาสาทิกํ ทสฺสเนยฺยํ อุมฺมารปุปฺผสมานํ. ตสฺส ปรโต ปีตกํ โหติ [Pg.177] สุปีตกํ สุวณฺณวณฺณํ ปาสาทิกํ ทสฺสเนยฺยํ กณิการปุปฺผสมานํ. อุภโต อกฺขิกุฏานิ ภควโต โลหิตกานิ โหนฺติ สุโลหิกานิ ปาสาทิกานิ ทสฺสเนยฺยานิ อินฺทโคปกสมานานิ. มชฺเฌ กณฺหํ โหติ สุกณฺหํ อลูขํ สุทฺธํ ปาสาทิกํ ทสฺสเนยฺยํ อทฺทาริฏฺฐก สมานํ. ตสฺส ปรโต โอทาตํ โหติ สุโอทาตํ เสตํ ปณฺฑรํ ปาสาทิกํ ทสฺสเนยฺยํ โอสธิตารกสมาน’’นฺติ. ภควา ปน เตน มํสจกฺขุนา จตุรงฺคสมนฺนาคเต อนฺธกาเรปิ สมนฺตา โยชนํ ปสฺสติ ทิวา เจว รตฺติญฺจ.

Nīlakkhī, phân tích từ là nīla-akkhī. Có nghĩa là có đôi mắt rất xanh. Akkhi, con mắt, là cái mà người ta dùng để thấy, để nhìn sắc trần, dù bằng phẳng hay không bằng phẳng. Từ động từ căn ikkha (thấy) thêm tiếp vị ngữ i. Chữ i đổi thành a. Nīlakkhi, tức là Sugato, là vị có đôi mắt xanh, rất xanh. Mắt của đức Thế Tôn không phải hoàn toàn màu xanh. Ở phần màu xanh, đôi mắt của Ngài có màu xanh rất trong, giống như hoa ummāra. Ở phần màu vàng, có màu đỏ giống như hoa kaṇikāra. Ở phần màu đỏ, có màu đỏ giống như hoa bandhujīvaka. Ở phần màu trắng, có màu trắng giống như sao mai. Ở phần màu đen, có màu đen giống như trái addāriṭṭhaka, trông giống như những cửa sổ sư tử bằng ngọc được mở ra trong một cung điện bằng vàng. Thật vậy, trong Đại Kinh Hướng (Mahāniddesa) có nói: ‘Trong nhục nhãn của đức Thế Tôn có năm màu sắc hiện hữu. Đó là màu xanh, màu vàng, màu đỏ, màu đen, và màu trắng. Lông mi của đức Thế Tôn và nơi lông mi mọc ra có màu xanh, rất xanh, dễ chịu, đáng nhìn, giống như hoa ummāra. Kế đó là màu vàng, rất vàng, màu vàng óng, dễ chịu, đáng nhìn, giống như hoa kaṇikāra. Hai khóe mắt của đức Thế Tôn có màu đỏ, rất đỏ, dễ chịu, đáng nhìn, giống như con bọ rùa (indagopaka). Ở giữa là màu đen, rất đen, không thô, trong suốt, dễ chịu, đáng nhìn, giống như trái addāriṭṭhaka. Kế đó là màu trắng, rất trắng, sáng, rực rỡ, dễ chịu, đáng nhìn, giống như sao mai’. Và với nhục nhãn ấy, đức Thế Tôn thấy xa một do-tuần xung quanh, cả ngày lẫn đêm, ngay cả trong bóng tối bốn lớp.

วุตฺตญฺหิ มหานิทฺเทเส –

Thật vậy, trong Đại Kinh Hướng (Mahāniddesa) có nói rằng –

‘‘เตน ภควา ปากติเกน มํสจกฺขุนา อตฺตภาว ปริยาปนฺเนน ปุริมสุจริตกมฺมาภินิพฺพตฺเตน สมนฺตา โยชนํ ปสฺสติ ทิวา เจว รตฺติญฺจ. ยทาปิ จตุรงฺคสมนฺนาคโต อนฺธกาโร โหติ, สูริโย จ อตฺถงฺคมิโต โหติ, กาฬปกฺโข จ อุโปสโถ โหติ, ติพฺโพ จ วนสณฺโฑ โหติ, มหา จ กาฬเมโฆ อพฺภุฏฺฐิโต โหติ, เอวรูเปปิ จตุรงฺคสมนฺนาคเต อนฺธกาเร สมนฺตา โยชนํ ปสฺสติ. นตฺถิ โส กุฏฺโฏ วา กวาฏํ วา ปากาโร วา ปพฺพโต วา คจฺโฉ วา ลตา วา อาวรณํ รูปานํ ทสฺสนายา’’ติ. ตสฺมา อุปลกฺขณนเยน นีลกฺขีติ โถเมติ.

‘Với nhục nhãn thông thường ấy, thuộc về thân thể, được tạo ra bởi các thiện nghiệp trong quá khứ, đức Thế Tôn thấy xa một do-tuần xung quanh, cả ngày lẫn đêm. Ngay cả khi có bóng tối bốn lớp: mặt trời đã lặn, là ngày trai giới của hắc nguyệt, có một khu rừng rậm rạp, và một đám mây đen lớn kéo đến, ngay cả trong bóng tối bốn lớp như vậy, Ngài vẫn thấy xa một do-tuần xung quanh. Không có bức tường, cánh cửa, thành lũy, ngọn núi, cây cối, hay dây leo nào có thể là vật cản trở cho sự thấy các sắc của Ngài’. Do đó, theo phương pháp hoán dụ (upalakkhaṇanayena), Ngài được tán thán là Nīlakkhī.

ทีฆปณฺหีติ อายตปณฺหิ. ปริปุณฺณปณฺหีติ อตฺโถ. ปสติ พาธติ อเนน ปเรสนฺติ ปณฺหิ, ปาทสฺส ปจฺฉาภาโค. ปสธาตุ พาธเน ณิ. สสฺส โห. ณฺวาทิโมคฺคลฺลาเน ปน ‘‘ปณ พฺยวหารถุตีสุ หิ ปณิยติ โวหาริยตีติ ปณฺหิ, ปาทสฺส ปจฺฉาภาโค’’ติ วุตฺตํ. ทีฆา ปณฺหิ ยสฺส โสติ ทีฆปณฺหิ, สุคโต. ยถา หิ อญฺเญสํ อคฺค ปาโท ทีโฆ โหติ. ปณฺหิมตฺถเก ชงฺฆา ปติฏฺฐาติ ปณฺหึ [Pg.178] ตจฺเฉตฺวา ฐปิตา วิย โหติ. น เอวํ ตถาคตสฺส. ตถาคตสฺส ปน จตูสุ โกฏฺฐาเสสุ ทฺเว โกฏฺฐาสา อคฺคปาทา โหนฺติ. ตติเย โกฏฺฐาเส ชงฺฆา ปติฏฺฐาติ. จตุตฺเถ โกฏฺฐาเส อารคฺเคน วฏฺเฏตฺวา ฐปิตา วิย รตฺตกมฺพเล เคณฺฑุกสทิสา ปณฺหิ โหติ. ตสฺมา ทีฆปณฺหีติ โถเมติ.

Dīghapaṇhi có nghĩa là gót chân dài. Nghĩa là gót chân đầy đặn. Do nó chèn ép, làm hại kẻ khác nên gọi là paṇhi (gót chân), là phần sau của bàn chân. Căn 'pas' có nghĩa là làm hại, đi với tiếp vị ngữ 'ṇi'. 'S' biến thành 'h'. Tuy nhiên, trong ngữ pháp Ṇvādimoggallāna có nói rằng: "Do được dùng trong giao dịch nên gọi là paṇhi, là phần sau của bàn chân." Vị nào có gót chân dài, vị ấy là dīghapaṇhi, tức là bậc Thiện Thệ. Ví như những người khác thì phần trước bàn chân dài. Ống chân đặt trên đỉnh gót chân, giống như gót chân bị đẽo gọt rồi đặt vào. Đối với đức Như Lai thì không như vậy. Đối với đức Như Lai, trong bốn phần (của bàn chân), hai phần là phần trước bàn chân. Ống chân đặt trên phần thứ ba. Phần thứ tư là gót chân, giống như quả cầu trên tấm thảm đỏ, như thể được tiện tròn bằng dùi. Vì thế, Ngài được tán thán là "Dīghapaṇhi" (vị có gót chân dài).

สุขุมมลฉวีติ สุขุม อมล ฉวีติ ปทจฺเฉโท. สณฺหมลวิสุทฺธตโจ สณฺหมลวิรหิตตโจ วาติ อตฺโถ. เอตฺถ จ สุขุมสทฺโท สณฺหวาจโก อนิปฺผนฺนปาฏิปทิโก. อถ วา สุขยติ สณฺหภาเวนาติ สุขุมํ, สณฺหํ. สุขธาตุ ตกฺกริยํ อุมปจฺจโย. ตํสมงฺคีปุคฺคลํ กิลิฏฺฐํ มลติ ธาเรตีติ มลํ, รชาทิมลํ. มลธาตุ ธารเณ อ, นตฺถิ มลเมติสฺสาติ อมลา, ฉวี. มํสํ ฉาเทตีติ ฉวี. ฉท ธาตุ สํวรเณ รวปจฺจโย อีปจฺจโย จ. สุขุมา สณฺหา อมลา มลวิรหิตา ฉวี ยสฺสาติ สุขุมมลฉวี, สุคโต. ภควโต หิ สุวณฺณสินิทฺธสณฺหสรีรตฺตา กญฺจนสนฺนิภ ตจตฺตา จ รูปกาเย ปทุมปลาเส อุทกพินฺธุ วิย รโชชลฺลํ วา มลํ วา น ลิมฺปติ. วุตฺตญฺหิ มชฺฌิมปณฺณาเส พฺรหฺมายุสุตฺเต –

Sukhumamalachavī được phân tích thành 'sukhuma', 'amala', 'chavī'. Nghĩa là có làn da mịn màng và trong sạch khỏi bụi bẩn, hoặc có làn da không dính bụi bẩn. Ở đây, từ 'sukhuma' có nghĩa là mịn màng, là một từ gốc không biến đổi. Hoặc, do làm cho dễ chịu bởi tính chất mịn màng nên gọi là 'sukhumaṃ', tức là mịn màng. Căn 'sukha' trong nghĩa làm cho dễ chịu, đi với tiếp vị ngữ 'uma'. Cái gì bám giữ, mang lấy cấu uế nơi người có thân thể như vậy thì gọi là 'malaṃ', tức là bụi bặm. Căn 'mal' có nghĩa là mang giữ, đi với tiếp vị ngữ 'a'. Làn da này không có bụi bẩn nên là 'amalā'. Cái gì che phủ thịt thì gọi là 'chavī'. Căn 'chad' có nghĩa là che đậy, đi với tiếp vị ngữ 'rava' và 'ī'. Vị nào có làn da mịn màng, trơn láng, không tỳ vết, không dính bụi bẩn, vị ấy là 'sukhumamalachavī', tức là bậc Thiện Thệ. Thật vậy, do thân của Đức Thế Tôn mịn màng, óng ả như vàng, và da của Ngài giống như vàng, nên bụi bặm hay vết bẩn không bám vào thân sắc của Ngài, giống như giọt nước trên lá sen. Điều này đã được nói trong kinh Brahmāyu, thuộc Trung Bộ Năm Mươi:

‘‘สุขุมจฺฉวี โข ปน ภวํ โคตโม สุขุมตฺตา ฉวิยา รโชชลฺลํ กาเย น อุปลิมฺปตี’’ติ. ตสฺมา สุขุม มลฉวีติ โถเมติ.

"Tôn giả Gotama có làn da thật mịn màng, do làn da mịn màng nên bụi bặm không bám vào thân." Vì thế, Ngài được tán thán là "Sukhumamalachavī" (vị có làn da mịn màng không dính bụi).

โถมฺยรสคฺคสคฺคีติ โถมฺยรส คส อคฺคีติ ปทจฺเฉโท. โถมิตพฺพ รสหรณสตฺตสหสฺสนฺหารู อุทฺธคฺคิกาติ อตฺโถ. โถมิยตีติ โถมฺโย, นฺหารุ. โถมธาตุ สีลาฆายํ ณฺโย. มธุราทิเภทํ รสํ คเสนฺติ อนฺโต ปเวเสนฺตีติ รสคฺคสา, นฺหารุ. รสสทฺทูปปทคสธาตุ อทเน อ. อถ วา รสํ คสติ หรติ เอเตหีติ รสคฺคสา[Pg.179], นฺหารุ. คสธาตุ หรเณ อ. ธาตุสทฺโท หิ อเนกตฺโถ. รสคฺคสานํ อคฺคาติ รสคฺคสคฺคา, เต เอตฺถ สนฺตีติ รสคฺคสคฺคี, นฺหารุ. อสฺสถฺยตฺเถ อีปจฺจโย. โถมฺโย รสคฺคสคฺคี ยสฺส โสติ โถมฺยรสคฺคสคฺคี, สุคโต. ตถาคตสฺส หิ สตฺตรสหรณิสหสฺสานิ อุทฺธคฺคานิ หุตฺวา คีวายเมว ปฏิมุกฺกานิ. ติลผลมตฺโตปิ อาหาโร ชิวฺหคฺเค ฐปิโต สพฺพํ กายํ อนุผรติ. เตเนว มหาปธานํ ปทหนฺตสฺส เอกตณฺฑุลาทีหิปิ กฬายยูสปสเตนปิ กายสฺส ยาปนํ โหติ. อญฺเญสํ ปน ตถา อภาวา น สกลกายํ โอชา ผรติ. เตน เต พหฺวาพาธา โหนฺติ. อิทํ ลกฺขณํ อปฺปาพาธตาสงฺขาตสฺส นิสฺสนฺทผลสฺสวเสน ปากฏํ โหติ, ตสฺมา โถมฺยรสคฺคสคฺคีติ โถเมติ.

Thomyarasaggasaggī được phân tích thành 'thomya', 'rasa', 'gasa', 'aggī'. Nghĩa là có bảy ngàn dây thần kinh vị giác đáng tán thán hướng lên trên. Cái gì đáng được tán thán thì gọi là 'thomyo', tức là dây thần kinh. Căn 'thom' có nghĩa là ca ngợi, đi với tiếp vị ngữ 'ṇyo'. Cái gì nuốt, đưa vào trong các vị như ngọt... thì gọi là 'rasaggasā', tức là dây thần kinh. Từ 'rasa' làm tiền tố, căn 'gas' có nghĩa là ăn, đi với tiếp vị ngữ 'a'. Hoặc, cái gì mang đi vị thì gọi là 'rasaggasā', tức là dây thần kinh. Căn 'gas' có nghĩa là mang đi, đi với tiếp vị ngữ 'a'. Thật vậy, từ 'dhātu' (căn) có nhiều nghĩa. Cái gì là cao nhất ('agga') trong các 'rasaggasā' thì là 'rasaggasaggā'; chúng có ở đây nên là 'rasaggasaggī', tức là dây thần kinh. Tiếp vị ngữ 'ī' có nghĩa là sở hữu. Vị nào có các dây thần kinh vị giác cao nhất đáng tán thán, vị ấy là 'thomyarasaggasaggī', tức là bậc Thiện Thệ. Thật vậy, bảy ngàn dây thần kinh dẫn vị của đức Như Lai đều hướng lên trên và được kết nối ngay tại cổ họng. Thức ăn dù chỉ bằng hạt mè đặt trên đầu lưỡi cũng lan tỏa khắp toàn thân. Chính vì thế, khi thực hành đại khổ hạnh, thân của Ngài vẫn được duy trì dù chỉ bằng một hạt gạo hay một muỗng nước súp đậu. Đối với những người khác, vì không được như vậy nên dưỡng chất không lan tỏa khắp toàn thân. Do đó, họ có nhiều bệnh tật. Tướng tốt này được biểu hiện rõ ràng qua quả dị thục được gọi là sự ít bệnh tật. Vì thế, Ngài được tán thán là "Thomyarasaggasaggī".

เตวีสติมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

Phần giải thích về kệ tán thán thứ hai mươi ba đã hoàn tất.

๒๔. ทุติยคาถายํ ชิโนติ ปญฺจมารชิตวา พุทฺโธ. ตสฺส ปน ปทสฺส สมจตฺตาลีสคฺคทนฺโตตฺยาทีหิ ปเทหิ ตุลฺยลิงฺคตฺตภาเวน สมฺพนฺโธ. จตฺตาลีสคฺคทนฺโตติ จตฺตาลีสอคฺคทนฺโตติ ปทจฺเฉโท. สมจตฺตาลีส อุตฺตมทนฺโตติ อตฺโถ. เอตฺถ จ อคฺคสทฺโท อุตฺตมวาจโก อนิปฺผนฺนปาฏิปทิโก. อถ วา อุตฺตมภาวํ อชติ คจฺฉตีติ อคฺโค, ทนฺโต. ทํสติ วิทํสติ โภชฺชมเนนาติ ทนฺโต. ทํสธาตุ ทํสเน ต. ตสฺส นฺโต ธาตฺวนฺตโลโป. สมจตฺตาลีสํ อคฺโค อุตฺตโม ทนฺโต ยสฺสาติ จตฺตาลีสคฺคทนฺโต, ชิโน. อุปริมหนุเก ปติฏฺฐิตา ทนฺตา วีสติ เหฏฺฐิเม วีสตีติ สมจตฺตาลีสทนฺตา โหนฺตีติ อตฺโถ. อญฺเญสญฺหิ ปริปุณฺณทนฺตานมฺปิ ทฺวตฺตึสทนฺตา โหนฺติ. ตถา คตสฺส ปน จตฺตาลีสํ. ตสฺมา จตฺตาลีสคฺคทนฺโตติ โถเมติ.

24. Trong kệ thứ hai, "Jino" (bậc Chiến Thắng) có nghĩa là Đức Phật, người đã chiến thắng năm loại ma. Từ này có liên hệ với các từ như "samacattālīsaggadanto" do có cùng tính (gender). "Cattālīsaggadanto" được phân tích thành 'cattālīsa' và 'aggadanta'. Nghĩa là có bốn mươi chiếc răng tối ưu. Ở đây, từ 'agga' có nghĩa là tối ưu, là một từ gốc không biến đổi. Hoặc, cái gì đạt đến, đi đến trạng thái tối ưu thì gọi là 'aggo', tức là chiếc răng. Cái gì dùng để cắn, nhai thức ăn thì gọi là 'danto'. Căn 'daṃs' có nghĩa là cắn, đi với tiếp vị ngữ 'ta'. 'Ta' biến thành 'nta', và nguyên âm cuối của căn bị lược bỏ. Vị nào có bốn mươi chiếc răng tối ưu, cao tột, vị ấy là 'cattālīsaggadanto', tức là bậc Chiến Thắng. Nghĩa là có hai mươi chiếc răng ở hàm trên và hai mươi chiếc ở hàm dưới, tổng cộng là bốn mươi chiếc răng. Những người khác, dù có đủ răng, cũng chỉ có ba mươi hai chiếc. Nhưng đức Như Lai thì có bốn mươi chiếc. Vì thế, Ngài được tán thán là "Cattālīsaggadanto" (vị có bốn mươi răng tối ưu).

สมกลปนโชติ [Pg.180] กกเจน ฉินฺทิตฺวา ฐปิโต วิย สมทนฺโตติ อตฺโถ. ลปติ วทติ เอเตนาติ ลปนํ, มุขํ. ลปธาตุ วทเน ยุ. ตสฺมึ ลปเน มุเข ชาโตติ ลปนโช, ทนฺโต. ตปฺปุริสสมาโสยํ, สมโก ลปนโช ทนฺโต ยสฺสาติ สมกลปนโช, ชิโน. ปาฬิยํ ปน ‘‘สมทนฺโต’’ติ ปาโฐ อตฺถิ. อยเมวตฺโถ. อญฺเญสญฺหิ เกจิ ทนฺตา อุจฺจา, เกจิ นีจาติ วิสมา โหนฺติ. ตถาคตสฺส ปน อยปฏฺฏฉินฺนสงฺขปฏลํ วิย สมา โหนฺติ. ตสฺมา สมกลปนโชติ โถเมติ.

Samakalapanajo có nghĩa là răng đều đặn, như thể được cưa cắt rồi sắp đặt. Cái gì dùng để nói, phát âm thì gọi là 'lapanaṃ', tức là miệng. Căn 'lap' có nghĩa là nói, đi với tiếp vị ngữ 'yu'. Cái gì sinh ra trong 'lapana' (miệng) ấy thì gọi là 'lapanajo', tức là răng. Đây là một hợp từ 'tappurisa'. Vị nào có những chiếc răng sinh ra trong miệng đều đặn, vị ấy là 'samakalapanajo', tức là bậc Chiến Thắng. Trong kinh điển Pāli, có cách đọc là "samadanto", cũng có cùng ý nghĩa này. Răng của những người khác, có chiếc cao, có chiếc thấp, nên không đều. Nhưng răng của đức Như Lai thì đều đặn như một phiến vỏ ốc được cắt bằng một tấm sắt. Vì thế, Ngài được tán thán là "Samakalapanajo" (vị có răng đều đặn).

อนฺตรํสปฺปปีโนติ อนฺตรอํสปีโนติ ปทวิภาโค. คาถาพนฺธวเสน ฉนฺทานุรกฺขณตฺถํ ปการาคมํ กตฺวา เอวํ วุตฺตํ. ทฺวินฺนํ อํสานํ ขนฺธานํ อนฺตรํ เวมชฺเฌ ปริปุณฺณปิฏฺฐิตโลติ อตฺโถ. เอตฺถ จ อํสสทฺโท ขนฺธตฺเถ วตฺตติ. วุตฺตญฺเหตํ อภิธานปฺปทีปิกายํ ‘‘อํโส นิตฺถิ ภุชสิโร, ขนฺโธ ตสฺสนฺธิ ชตฺตุ ต’’นฺติ.

Antaraṃsappapīno được phân chia thành 'antara-aṃsa-pīno'. Do cấu trúc của kệ và để giữ gìn vần điệu, một phụ âm 'p' đã được thêm vào và được nói như vậy. Nghĩa là khoảng giữa hai vai được đầy đặn. Ở đây, từ 'aṃsa' được dùng với nghĩa là vai. Điều này đã được nói trong sách Abhidhānappadīpikā: 'aṃso (giống trung) là đầu vai, khandho là khớp nối của nó, tức là xương đòn.'

อนติ ชีวติ เอเตนาติ อํโส, ขนฺโธ. อนธาตุ ปาเณ โสปจฺจโย. นสฺส นิคฺคหิตาเทโส. สรีรสฺส อวยวภาเวน อนติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ วา อํโส, ทฺวินฺนํ อํสานํ ขนฺธานํ อนฺตรํ เวมชฺฌนฺติ อนฺตรํโส, ปิณติ ปูรตีติ ปีโน, ปิฏฺฐิตลํ. ปิณธาตุ ปินเน ปูรเณ วา ณ. ณสฺส โน. ทฺวินฺนํ อํสานํ ขนฺธานํ อนฺตรํ เวมชฺเฌ ปีนํ ปริปุณฺณํ ปิฏฺฐิตลํ ยสฺสาติ อนฺตรํสปฺปปีโน, ชิโน. อุตฺตรปทโลปพหุพฺพีหิสมาโสยํ. อญฺเญสญฺหิ ตํ ฐานํ นินฺนํ โหติ, ทฺเว ปิฏฺฐิโกฏฺฏา ปาฏิเอกฺกํ ปญฺญายนฺติ. ตถาคตสฺส ปน กฏิโต ปฏฺฐาย มํสปฏลํ ยาว ขนฺธา อุคฺคมฺม สมุสฺสิตสุวณฺณผลกํ วิย ปิฏฺฐึ ฉาเทตฺวา ปติฏฺฐิตํ. ตสฺมา อนฺตรํสปฺปปีโนติ โถเมติ. ปาฬิยํ ปน ‘‘จิตนฺตรํโส’’ติ ปาโฐ. ตทฏฺฐกถายญฺจ ‘‘จิตนฺตรํ โสติ [Pg.181] อนฺตรํสํ วุจฺจติ ทฺวินฺนํ โกฏฺฏานมนฺตรํ. ตํ ปริปุณฺณ มสฺสาติ อนฺตรํโส’’ติ วุตฺตํ.

Aṃso (vai) có nghĩa là khandho (bả vai), do từ (căn) ana có nghĩa là "thở, sống" đi với hậu tố sa. Na được biến thành ṇa. Hoặc aṃso là vai vì nó là một bộ phận của cơ thể mà vận hành, di chuyển. Antaraṃso là khoảng giữa của hai bả vai. Pīno (đầy đặn) là do piṇati pūrati (làm cho đầy, tròn trịa), chỉ phần lưng trên. Căn piṇa có nghĩa là "làm cho béo" hoặc "làm cho đầy", đi với hậu tố ṇa. Ṇa biến thành no. Antaraṃsappapīno là bậc Toàn Giác, người có phần lưng trên ở khoảng giữa hai bả vai được đầy đặn, viên mãn. Đây là phức hợp bahubbīhi có sự lược bỏ từ sau. Đối với những người khác, chỗ đó lõm xuống, hai xương bả vai hiện ra riêng biệt. Nhưng đối với đức Như Lai, từ phần hông trở lên, một lớp thịt nổi lên cho đến hai vai, che phủ phần lưng và đứng vững như một tấm vàng được dựng lên. Vì vậy, Ngài được tán thán là antaraṃsappapīno. Tuy nhiên, trong văn bản Pāli có đoạn đọc là “citantaraṃso”. Và trong chú giải của nó có nói: “Citantaraṃso có nghĩa là antaraṃsaṃ, được gọi là khoảng giữa hai xương bả vai. Khoảng đó của Ngài được đầy đặn, nên gọi là antaraṃso”.

จกฺเกนงฺกิตปาโทติ จกฺเกน องฺกิตปาโทติ ปทจฺเฉโท. อฏฺฐสตปาทจกฺกลกฺขเณน ลกฺขิตปาทตโลติ อตฺโถ. จกฺเกน อฏฺฐสตปาทจกฺเกน องฺกิโต ลกฺขิโต ปาโท เยน โสติ จกฺเกนงฺกิตปาโท, ชิโน. ตติยาพหุพฺพีหิ สมาโสยํ. อญฺเญสญฺหิ ปาทตเล อฏฺฐสตปาทจกฺก ลกฺขณํ นตฺถิ. ตถาคตสฺส ปาทตเลเอว วิจิตฺรํ อฏฺฐสต ปาทจกฺกลกฺขณํ อตฺถิ. ตสฺมา จกฺเกนงฺกิตปาโทติ โถเมติ.

Cakkenaṅkitapādo được phân tích thành cakkena aṅkitapādo. Nghĩa là lòng bàn chân được ghi dấu bởi tướng bánh xe một trăm lẻ tám nan hoa. Cakkenaṅkitapādo là bậc Toàn Giác, người có bàn chân được ghi dấu bởi bánh xe, tức là bánh xe một trăm lẻ tám nan hoa. Đây là phức hợp tatiyābahubbīhi. Dưới lòng bàn chân của những người khác không có tướng bánh xe một trăm lẻ tám nan hoa. Chỉ dưới lòng bàn chân của đức Như Lai mới có tướng bánh xe một trăm lẻ tám nan hoa kỳ diệu. Vì vậy, Ngài được tán thán là cakkenaṅkitapādo.

วุตฺตญฺหิ พฺรหฺมายุสุตฺเต ‘‘เหฏฺฐา โข ปน ตสฺส โภโต โคตมสฺส ปาทตเลสุ จกฺกานิ ชาตานิ สหสฺสารานิ สเนมิกานิ สนาภิกานิ สพฺพาการปริปูรานี’’ติ. อฏฺฐสตปาทจกฺกลกฺขณสรูปํ ปน โย ปาทปงฺกชมุทุตฺตลรา ชิเกหีติ คาถาวณฺณนายํ วุตฺตเมวาติ.

Thật vậy, trong kinh Brahmāyu đã nói: “Dưới lòng bàn chân của Tôn giả Gotama, có những bánh xe hiện ra, có một ngàn căm, có vành, có trục, đầy đủ mọi phương diện”. Còn về hình tướng của tướng bánh xe một trăm lẻ tám nan hoa, điều đó đã được nói trong phần giải thích câu kệ bắt đầu bằng “yo pādapaṅkajamuduttalarā jikehīti”.

อวิรฬทสโนติ อวิวรทนฺโต. อวิวรทนฺเตน สมฺปนฺโนติ อตฺโถ. วิวรติ ผุลฺลตีติ วิรโฬ. วรธาตุ ผุลฺลเนโฬ. อสฺสิ. น วิรโฬ อวิรโฬ, นตฺถิ วิรโฬ เอตสฺสาติ อวิรโฬ, ทนฺโต. ทํสติ วิทํสติ ขาทนียํ วา โภชนียํ วา เอเตนาติ ทสโน, ทนฺโต. ทํสธาตุ ทํสเน ยุ. นิคฺคหิตโลโป. อวิรโฬ ทสโน ทนฺโต ยสฺสาติ อวิรฬทสโน, ชิโน. อญฺเญสญฺหิ กุมฺภิลานํ วิย ทนฺตา วิรฬา โหนฺติ. มจฺฉมํสาทีนิ ขาทนฺตานํ ทนฺตนฺตรํ ปูรติ. ตถาคตสฺส ปน กนกลตาย สมุสฺสาปิตวชิร ปนฺติ วิย อวิรฬา ตุลิกาย ทสฺสิตปริจฺเฉทา วิย ทนฺตา โหนฺติ, ตสฺมา อวิรฬทสโนติ โถเมติ.

Aviraḷadasano có nghĩa là răng không có kẽ hở. Nghĩa là có hàm răng không có kẽ hở. Viraḷo (thưa) là do vivarati phullati (mở ra, nở ra). Căn vara có nghĩa là "nở ra", đi với hậu tố ḷo. Assi. Không thưa là aviraḷo. Người không có (răng) thưa là aviraḷo, chỉ hàm răng. Dasano (răng) là cái dùng để cắn, nhai thức ăn cứng hoặc thức ăn mềm. Căn daṃsa có nghĩa là "cắn", đi với hậu tố yu. Có sự lược bỏ niggahita. Aviraḷadasano là bậc Toàn Giác, người có hàm răng không thưa. Răng của những người khác thì thưa như răng cá sấu. Khi họ ăn cá, thịt, v.v., kẽ răng bị lấp đầy. Nhưng răng của đức Như Lai thì khít khao như một hàng kim cương được dựng lên trên một dây leo bằng vàng, và như được phân định ranh giới bằng bút vẽ. Vì vậy, Ngài được tán thán là aviraḷadasano.

มารชุสฺสงฺขปาโทติ มารชิ อุสฺสงฺขปาโทติ ปทจฺเฉโท. เอตฺถ จ มารชีติ ปญฺจมารชิตวา พุทฺโธ กตฺตุภูโต. โส [Pg.182] หิ ปญฺจมาเร ชิตวาติ มารชีติ วุจฺจติ. อุสฺสงฺขปาโทติ ปาทสฺส อุปริ ฐิเตน สงฺขสทิสตฺตา สงฺขนามิเกน โคปฺผเกน สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. สํสุฏฺฐุํ ปถวึ ขนตีติ สงฺเข. สํปุพฺพขนุธาตุ อวทารเณ กฺวิ. อปทานฏฺฐกถายํ ปน ‘‘สํสุฏฺฐุํ ขาทนฺโต ขณนฺโต คจฺฉตีติ สงฺเข. สมุทฺทชลปริยนฺเต จรมาโน คจฺฉติ จรตีติ อตฺโถ’’ติ วุตฺตํ. สงฺเข วิยาติ สงฺเข, โคปฺผโก. ปาทสฺส อุทฺธํ อุปริ ฐิตํ สงฺขสทิสํ โคปฺผก มสฺสาติ อุสฺสงฺขปาโท, ชิโน. วุตฺตญฺหิ พฺรหฺมายุสุตฺตฏฺฐกถายํ ‘‘อุทฺธํ ปติฏฺฐิตโคปฺผกตฺตา อุสฺสงฺขา ปาทา อสฺสาติ อุสฺสงฺขปาโท’’ติ. อญฺเญสญฺหิ ปิฏฺฐิปาเท โคปฺผกา โหนฺติ. เตน เตสํ ปาทา อาณิพทฺธา วิย พทฺธา โหนฺติ. น ยถาสุขํ ปริวตฺตนฺติ. คจฺฉนฺตานํ ปาทตลานิ น ทิสฺสนฺติ. ตถาคตสฺส ปน อภิรูหิตฺวา อุปริ โคปฺผกา ปติฏฺฐหนฺติ. เตนสฺส นาภิโต ปฏฺฐาย อุปริมกาโย นาวาย ฐปิต สุวณฺณปฏิมา วิย นิจฺจโล โหติ. อโธกาโยว อิญฺชติ. สุเขน ปาทา ปริวตฺตนฺติ. ปุรโตปิ ปจฺฉโต อุภยปสฺเสสุปิ ฐตฺวา ปสฺสนฺตานํ ปาทตลานิ ปญฺญายนฺติ. น หตฺถีนํ วิย ปจฺฉโตเยวาติ. ตสฺมา อุสฺสงฺขปาโทติ โถเมติ.

Mārajussaṅkhapādo được phân tích thành māraji ussaṅkhapādo. Ở đây, mārajī là đức Phật, người đã chiến thắng năm loại ma, là chủ thể. Vì Ngài đã chiến thắng năm loại ma nên được gọi là mārajī. Ussaṅkhapādo có nghĩa là có mắt cá chân, được gọi là saṅkha (ốc xà cừ) vì giống như vỏ ốc, nằm ở phía trên bàn chân. Saṃsuṭṭhuṃ pathaviṃ khanatīti saṅkhe. Căn khanu có tiền tố saṃ, có nghĩa là "đào", đi với hậu tố kvi. Tuy nhiên, trong chú giải Apadāna có nói: “Saṅkha là (con vật) đi trong khi ăn và đào một cách khéo léo. Nghĩa là nó đi và di chuyển ở ven bờ biển”. Giống như vỏ ốc nên gọi là saṅkha, tức là mắt cá chân. Ussaṅkhapādo là bậc Toàn Giác, người có mắt cá chân giống như vỏ ốc nằm ở phía trên bàn chân. Thật vậy, trong chú giải kinh Brahmāyu có nói: “Vì có mắt cá chân nằm ở trên cao nên bàn chân của Ngài được gọi là ussaṅkhā, do đó Ngài là ussaṅkhapādo”. Mắt cá chân của những người khác thì ở mu bàn chân. Do đó, chân của họ bị trói buộc như thể bị đóng chốt. Chúng không xoay chuyển dễ dàng. Khi họ đi, lòng bàn chân không được nhìn thấy. Nhưng mắt cá chân của đức Như Lai thì nằm ở trên cao. Do đó, thân trên của Ngài từ rốn trở lên bất động như một pho tượng vàng đặt trên thuyền. Chỉ có thân dưới chuyển động. Bàn chân xoay chuyển dễ dàng. Đối với những người đứng nhìn từ phía trước, phía sau, hay cả hai bên, lòng bàn chân đều hiện rõ, không phải chỉ thấy từ phía sau như chân voi. Vì vậy, Ngài được tán thán là ussaṅkhapādo.

ติฏฺฐนฺโต โนนมนฺโตภยกรมุทุนา ชณฺณุกานาม สนฺโตติ เอตฺถ ติฏฺฐนฺโต โน นมนฺโต อุภย กรมุทุนา ชณฺณุกานิ อามสนฺโตติ ปทวิภาโค. ติฏฺฐนฺโตติ ฐิตโกว. โนนมนฺโตติ อนมมาโน หุตฺวา. อุภย กรมุทุนาติ สุขุเมน หตฺถทฺวเยน. ชณฺณุกานีติ ชงฺฆานิ. ชายติ คมนาคมนํ อเนนาติ ชณฺณุ, ชนธาตุ ชนเน ณุ. โสเอว ชณฺณุกา, ชงฺโฆรูนํ สนฺธิ ลพฺภติ. ตานิ. อามสนฺโตติ ปริมชฺชิตุํ สกฺโกนฺโต. เอตฺถ จ ติฏฺฐนฺโต โนนมนฺโตติ อิมินา ตถาคตสฺส อขุชฺชอวามนภาโว ทีปิโต[Pg.183]. อวเสสชนา หิ ขุชฺชา วา โหนฺติ วามนา วา. ขุชฺชานํ อุปริมกาโย อปริปุณฺโณ โหติ วามนานํ เหฏฺฐิมกาโย. เต อปริปุณฺณกายตฺตา น สกฺโกนฺติ โนนมนฺโต ชณฺณุกานิ ปริมชฺชิตุํ. ตถาคโต ปน ปริปุณฺณอุภยกายตฺตา สกฺโกติ, ตสฺมา ติฏฺฐนฺโต…เป… ชณฺณุกา นามสนฺโตติ โถเมติ.

Cụm từ Tiṭṭhanto nonamantobhayakaramudunā jaṇṇukānāma santo được phân tích thành tiṭṭhanto no namanto ubhaya karamudunā jaṇṇukāni āmasanto. Tiṭṭhanto có nghĩa là đang đứng. No namanto có nghĩa là không cúi xuống. Ubhaya karamudunā có nghĩa là bằng cả hai bàn tay mềm mại. Jaṇṇukāni có nghĩa là đầu gối. Jāyati gamanāgamanaṃ anenāti jaṇṇu, từ căn jana có nghĩa là "sinh ra", đi với hậu tố ṇu. Chính nó là jaṇṇukā, là khớp nối của cẳng chân và đùi. Tāni là số nhiều của nó. Āmasanto có nghĩa là có thể chạm, xoa. Ở đây, qua cụm từ tiṭṭhanto nonamanto, tình trạng không bị gù lưng hay lùn của đức Như Lai được làm rõ. Những người còn lại thì hoặc bị gù hoặc bị lùn. Người gù thì thân trên không cân đối, người lùn thì thân dưới không cân đối. Do thân thể không cân đối, họ không thể chạm vào đầu gối mà không cúi xuống. Nhưng đức Như Lai, do có cả hai phần thân thể đều cân đối, nên có thể làm được. Vì vậy, Ngài được tán thán là người “khi đứng… có thể chạm vào đầu gối”.

วฏฺฏกฺขนฺโธติ สุวณฺณาลิงฺโค วิย สมวฏฺฏิตคลิโก. วุตฺตญฺหิ พฺรหฺมายุสุตฺเต ‘‘สมวฏฺฏกฺขนฺโธ’’ติ. ปริมณฺฑลา กาเรน วฏฺฏติ ปวตฺตตีติ วฏฺโฏ, ปริมณฺฑโล. วฏฺฏธาตุ วฏฺฏเน อ. โภชนํ ขาทติ เอเตน คเลนาติ ขนฺโธ, คโล. ขาทธาตุ ขาทเน ภกฺขเน วา กฺวิปจฺจโย. ขาทามคมานํ ขนฺธนฺธคนฺธาติ สุตฺเตน ปทสิทฺธิ เวทิตพฺพา. อภิธานฏีกายํ ปน ‘‘กํ มตฺถกํ ทธาตีติ กนฺโธ. โสเอว กการสฺส ขการกรณวเสนา’’ติ วุตฺตํ. วฏฺโฏ สมปริมณฺฑโล ขนฺโธ คโล ยสฺสาติ วฏฺฏกฺขนฺโธ, ชิโน. ยถา หิ เอเก โกญฺจา วิย พกา วิย วราหา วิย จ ทีฆคลา วงฺกคลา ปุถุคลา จ โหนฺติ. กถนกาเล สิราชลํ ปญฺญายติ. มนฺโท สโร นิกฺขมติ, น เอวํ ตสฺส. ตถาคตสฺส ปน สุวฏฺฏิตสุวณฺณาลิงฺคสทิโส ขนฺโธ คโล โหติ. กถนกาเล สิราชลํ น ปญฺญายติ. เมฆสฺส วิย คชฺชโต สโร มหา โหติ. ตสฺมา วฏฺฏกฺขนฺโธติ โถเมติ.

Vaṭṭakkhandho (cổ tròn đầy) có nghĩa là có cổ tròn đều như ống trống bằng vàng. Thật vậy, trong kinh Brahmāyu đã nói: “samavaṭṭakkhandho” (có thân trên tròn đều). Vaṭṭo (tròn) là tròn trịa, do xoay chuyển theo hình thể tròn đều. Căn vaṭṭ trong nghĩa là xoay tròn, tiếp vị ngữ a. Khandho (cổ) là cái cổ, do vật thực được ăn bằng cái cổ ấy. Căn khād trong nghĩa là ăn hoặc nhai, tiếp vị ngữ kvi. Cần biết sự thành tựu của từ theo quy tắc Khādāmagamānaṃ khandhandhagandhā. Tuy nhiên, trong Abhidhānaṭīkā có nói: “Kandho là do nâng giữ đầu (kaṃ matthakaṃ dadhāti). Chính từ ấy, do việc biến đổi ka thành kha.” Vaṭṭakkhandho là bậc Chinh Phục (jino), người có cái cổ (khandho, galo) tròn trịa, cân đối (vaṭṭo samaparimaṇḍalo). Ví như có những người có cổ dài như chim diệc, như cò, như heo, có cổ cong, và cổ to. Khi nói, mạng lưới gân xanh hiện rõ. Tiếng nói phát ra yếu ớt. Đối với ngài thì không như vậy. Trái lại, cổ của đức Như Lai giống như ống trống bằng vàng được tiện tròn. Khi nói, mạng lưới gân xanh không hiện rõ. Tiếng nói của ngài hùng tráng như tiếng sấm của mây. Vì thế, ngài được tán thán là Vaṭṭakkhandho.

ปุน ชิโนติ พุทฺโธ กตฺตุภูโต. ตสฺส ปน ปทสฺส โคตรุณปขุมโกตฺยาทีหิ ปเทหิ ตุลฺยลิงฺคตฺตภาเวน สมฺพนฺโธ. โคตรุณปขุมโกติ ตํมุหุตฺตชาตรตฺต วจฺฉสฺส จกฺขุภณฺโฑ วิย วิปฺปสนฺนจกฺขุภณฺโฑ, วิปฺปสนฺนจกฺขุภณฺเฑน สมนฺนาคโต วา. เอตฺถ จ ปขุมโกติ สกลํ จกฺขุภณฺฑํ อธิปฺเปตํ. จกฺขุภณฺฑนฺติ จกฺขุปริวารํ. จกฺขุภณฺฑนฺติ อกฺขิทลนฺติ เกจิ. อกฺขิทลปตฺตนฺติ วทนฺติ อญฺเญ. อกฺขิทเล หิ [Pg.184] ปน สทฺธึ อกฺขิพิมฺพนฺติ เวทิตพฺพํ. อยํ ปเนตฺถ วจนตฺโถ. ปตติ จกฺขุํ ปริวาเรติ เอเตนาติ ปขุมํ, ปมฺหาทิปริวารํ. ปตธาตุ ปริวาเร อุโม. ตการสฺส โข. อถ วา อกฺขิโน ปกฺขทฺวเย ชาตนฺติ ปขุมํ, ปมฺหํ. ชาตตทฺธิเต อุโม. ปกฺขุมนฺติ วตฺตพฺเพ กการโลปวเสน ปขุมนฺติ วุจฺจติ. ปขุมํเยว ปขุมโก. โคตรุณสฺส ตํมุหุตฺตชาตรตฺตวจฺฉสฺส ปขุมํ วิย ปขุมํ ยสฺส โสติ โคตรุณปขุมโก, ชิโน. โคตรุณสฺส ตํมุหุตฺตชาตรตฺตวจฺฉสฺส ปขุมสทิสํ วิปฺปสนฺนจกฺขุภณฺฑํ อตฺถีติ อตฺโถ. อญฺเญสญฺหิ อกฺขิภณฺโฑ อปริปุณฺโณ โหติ. หตฺถิมูสิกกากาทีนํ อกฺขิสทิเสหิ วินิคฺคเตหิ คมฺภีเรหิปิ อกฺขีหิ สมนฺนาคตา. ตถาคตสฺส ปน โธวิตฺวา มชฺชิตฺวา ฐปิตมณิคุฬิกา วิย มุทุสินิทฺธนีล สุขุมปขุมาจิตานิ อกฺขีนิ โหนฺติ. ตสฺมา โคตรุณปขุมโกติ โถเมติ.

Lại nữa, jino (bậc Chinh Phục) là đức Phật, là chủ từ. Từ ấy có sự liên kết với các từ gotaruṇapakhumako v.v... do có cùng tính từ. Gotaruṇapakhumako (có lông mi như bò con) là có tròng mắt trong sáng như tròng mắt của con bò con màu đỏ vừa mới sanh, hoặc là người được phú bẩm tròng mắt trong sáng. Ở đây, pakhumako được chủ ý chỉ toàn bộ nhãn cụ. Cakkhubhaṇḍaṃ là phần phụ của mắt. Một số vị nói cakkhubhaṇḍaṃ là mí mắt. Những vị khác nói là cánh mí mắt. Tuy nhiên, cần được hiểu là tròng mắt cùng với mí mắt. Đây là ý nghĩa của từ. Pakhumaṃ là phần phụ như lông mi, do nó rơi xuống bao quanh con mắt. Căn pat trong nghĩa là bao quanh, tiếp vị ngữ uma. Ta biến thành kha. Hoặc là, pakhumaṃ (lông mi) là do sanh ở hai bên của mắt. Tiếp vị ngữ uma trong taddhita jāta. Đáng lẽ là pakkhumaṃ, nhưng được nói là pakhumaṃ do lược bỏ ka. Pakhumaṃ chính là pakhumako. Gotaruṇapakhumako là bậc Chinh Phục, người có lông mi (pakhumaṃ) giống như lông mi của con bò con màu đỏ vừa mới sanh. Nghĩa là, ngài có nhãn cụ rất trong sáng, tương tự như lông mi của con bò con màu đỏ vừa mới sanh. Thật vậy, nhãn cụ của những người khác thì không hoàn hảo. Họ có mắt lồi hoặc mắt sâu, giống như mắt của voi, chuột, quạ v.v... Trái lại, mắt của đức Như Lai giống như viên ngọc đã được rửa sạch, đánh bóng và đặt để, mềm mại, óng ả, màu xanh biếc, được tô điểm bởi hàng lông mi mịn màng. Vì thế, ngài được tán thán là Gotaruṇapakhumako.

สีหปุพฺพฑฺฒกาโยติ สีหสฺส ปุพฺพฑฺฒกาโย วิย ปริปุณฺณกาโย. วาตาตปาทิปริสฺสยํ สหติ ขมตีติ สีโห, สหธาตุ ขมเน อ. อีการาคโม. อถ วา สูกรมหึสาทโย สตฺเต หึสตีติ สีโห. หึสธาตุ หนเน ณ. หึโสติ วตฺตพฺเพ อกฺขรวิปริยาเยน สีโหติ วุจฺจติ. อถ วา สพฺพิริยาปเถสุ ทฬฺหวีริยตฺตา สุฏฺฐุ อีหติ วายมตีติ สีโห, เกสรสีโห. สุปุพฺพ อีหธาตุ เจตายํ อ. เตน วุตฺตํ สทฺทนีติยํ ‘‘สหหึส อีหาวสา, สีหสทฺทคตึ วเท’’ติ. สีหสฺส ปุพฺพฑฺเฒ ชาโต กาโย วิย ปริปุณฺณกาโย ยสฺสาติ สีหปุพฺพฑฺฒกาโย, ชิโน. ยถา หิ สีหสฺส ปุพฺพฑฺฒกาโยว ปริปุณฺโณ โหติ, น เอวํ ตสฺส. ตถาคตสฺส ปน กาโย สพฺพปริปุณฺโณติ อตฺโถ. สีหสฺส ปน ปุริมกาโยว ปริปุณฺโณ โหติ, ปจฺฉิม กาโย [Pg.185] อปริปุณฺโณ. ตถาคตสฺส ปน สีหสฺส ปุพฺพฑฺฒกาโยอิว สพฺโพ กาโย ปริปุณฺโณ. โสปิ สีหสฺเสว น ตตฺถ ตตฺถ วินตุนฺนตาทิวเสน ทุสฺสณฺฐิต วิสณฺฐิโต. ทีฆยุตฺตฏฺฐาเน ปน ทีโฆ. รสฺสกิสถูล อนุวฏฺฏิตยุตฺตฏฺฐาเนสุ ตถาวิโธว โหติ. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘มนาปิเย จ โข ภิกฺขเว กมฺมวิปาเก ปจฺจุปฏฺฐิเต เยหิ องฺเคหิ ทีเฆหิ โสภติ, ตานิ องฺคานิ ถูลานิ สณฺฐหนฺติ. เยหิ องฺเคหิ กิเสหิ โสภติ, ตานิ องฺคานิ กิสานิ สณฺฐหนฺติ. เยหิ องฺเคหิ วฏฺเฏหิ โสภติ, ตานิ องฺคานิ วฏฺฏานิ สณฺฐหนฺตี’’ติ. อิติ นานาจิตฺเตน ปุญฺญจิตฺเตน จิตฺติโต ทสหิ ปารมีหิ สชฺชิโต ตถาคตสฺส อตฺตภาโว ตสฺส โลเก สพฺพสิปฺปิโน วา อิทฺธิมนฺโต วา ปติรูปกมฺปิ กาตุํ น สกฺโกนฺติ. ตสฺมา สีหปุพฺพฑฺฒกาโยติ โถเมติ.

Sīhapubbaḍḍhakāyo (có nửa thân trước như sư tử) là có thân hình đầy đặn như nửa thân trước của sư tử. Sīho (sư tử) là do chịu đựng, kham nhẫn những hiểm nguy như gió, nắng v.v... Căn sah trong nghĩa là kham nhẫn, tiếp vị ngữ a. Thêm vào ī. Hoặc là, sīho là do làm hại các loài hữu tình như heo, trâu v.v... Căn hiṃs trong nghĩa là sát hại, tiếp vị ngữ ṇa. Đáng lẽ là hiṃso, nhưng được nói là sīho do đảo chữ. Hoặc là, sīho (sư tử có bờm) là do cố gắng, nỗ lực tốt đẹp với tinh tấn vững chắc trong tất cả oai nghi. Tiền tố su, căn īh trong nghĩa là nỗ lực, tiếp vị ngữ a. Do đó, trong sách Saddanīti có nói: “Nên nói từ sīha có nguồn gốc từ sah, hiṃs, và īh.” Sīhapubbaḍḍhakāyo là bậc Chinh Phục, người có thân hình đầy đặn như nửa thân trước của sư tử. Ví như nửa thân trước của sư tử thì đầy đặn, đối với ngài thì không phải như vậy. Nghĩa là, toàn thân của đức Như Lai hoàn toàn đầy đặn. Đối với sư tử, chỉ có thân trước là đầy đặn, thân sau không đầy đặn. Còn đối với đức Như Lai, toàn thân đều đầy đặn như nửa thân trước của sư tử. Thân của ngài cũng không bị cấu tạo xấu, không cân đối với những chỗ lõm, chỗ lồi đây đó như của sư tử. Trái lại, ở chỗ cần dài thì dài. Ở những chỗ cần ngắn, ốm, mập, tròn đều thì cũng như vậy. Điều này đã được nói: “Này các Tỳ khưu, khi quả của nghiệp ưa thích và không ưa thích hiện hữu, những chi phần nào đẹp khi dài, những chi phần ấy trở nên to lớn. Những chi phần nào đẹp khi ốm, những chi phần ấy trở nên ốm. Những chi phần nào đẹp khi tròn, những chi phần ấy trở nên tròn.” Như vậy, thân tướng của đức Như Lai, được tô điểm bởi các tâm thiện đa dạng, được chuẩn bị bởi mười pháp ba-la-mật, mà tất cả những nghệ nhân hay những người có thần thông ở trên đời cũng không thể tạo ra được dù chỉ là một hình ảnh tương tự. Vì thế, ngài được tán thán là Sīhapubbaḍḍhakāyo.

จตุวีสติมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

Phần giải thích về kệ đảnh lễ thứ hai mươi bốn đã hoàn tất.

๒๕. ตติย คาถายํ สุคโตติ พุทฺโธ กตฺตุภูโต. ตสฺส ปน ปทสฺส สตฺตปฺปีโนตฺยาทีหิ ปเทหิ ตุลฺยลิงฺคตฺตภาเวน สมฺพนฺโธ. สตฺตปฺปีโนติ ทฺวิหตฺถปาท อํสกูฏ เอกคลวเสน สตฺตสุ ฐาเนสุ ปริปุณฺณมํสิโกติ อตฺโถ. อาจริยา ปน ปริปุณฺณทฺวิหตฺถปาท อํสกูฏ ขนฺธสงฺขาตสตฺตฏฺฐาโนติ อตฺถํ วทนฺติ. มํเสน ปีณติ ปริปูรตีติ ปีโน. ปีณเต ปริปูรเต วา ปีโน. ปีณธาตุ ปีณเน, ปูรเณ วา ณ. ณสฺส โน. ทฺเว หตฺถปิฏฺฐิโย ทฺเว ปาทปิฏฺฐิโย ทฺเว อํสกูฏานิ เอกคโล จาติ สตฺตสุ ฐาเนสุ ปีโน ปริปุณฺโณ มํโส อสฺสาติ สตฺตปีโน, สุคโต ลพฺภติ. อญฺเญสญฺหิ หตฺถปาทปิฏฺฐีสุ นฺหารุชาลา ปญฺญายนฺติ อํสกูฏคเลสุ อฏฺฐิโกฏิโย. เต มนุสฺสา เปตา วิย ขายนฺติ. น ตถาคโต. ตถาคโต ปน สตฺตสุ ฐาเนสุ [Pg.186] ปริปุณฺณมํสุสฺสทตฺตา นิคุฬนฺหารุชาเลหิ หตฺถปิฏฺฐาทีหิ วฏฺเฏตฺวา ฐปิตสุวณฺณวณฺณาลิงฺคสทิเสน คเลน สีลารูปกํ วิย จิตฺตกมฺมรูปกํ วิย จ ขายติ, ตสฺมา สตฺตปฺปีโนติ โถเมติ.

25. Trong câu kệ thứ ba, ‘sugato’ là Đức Phật, là chủ thể. Từ ấy có liên hệ với các từ như ‘sattappīno’ do có cùng giống (tính). ‘Sattappīno’ có nghĩa là có thịt đầy đặn ở bảy chỗ: hai tay, hai chân, hai vai, và một cổ. Tuy nhiên, các vị A-xà-lê nói rằng ý nghĩa là bảy chỗ được kể là thân, vai, chân, tay đầy đặn. ‘Pīno’ là đầy đặn, được làm đầy bởi thịt. Hoặc ‘pīno’ từ động từ ‘pīṇate’ (trở nên đầy đặn) hay ‘paripūrate’ (được làm đầy). Căn ‘pīṇa’ có nghĩa là phồng lên, hoặc làm đầy, tiếp vị ngữ là ‘ṇa’. ‘Ṇa’ biến thành ‘no’. ‘Sattapīno’ là người có thịt đầy đặn, sung mãn ở bảy chỗ: hai mu bàn tay, hai mu bàn chân, hai vai, và một cổ; (điều này) có được ở Đức Thiện Thệ. Đối với những người khác, mạng lưới gân hiện rõ trên mu bàn tay và mu bàn chân, và đầu xương (hiện rõ) ở vai và cổ. Những người ấy trông giống như ngạ quỷ. Đức Như Lai thì không như vậy. Trái lại, Đức Như Lai, do có thịt nổi lên đầy đặn ở bảy chỗ, với mạng lưới gân ở mu bàn tay v.v... được che kín, và với chiếc cổ giống như một cái trống bằng vàng được tiện tròn, trông giống như một pho tượng đá hay một bức tranh vẽ. Vì thế, Ngài được tán thán là ‘sattappīno’.

พฺรหฺมายุสุตฺเต ปน ‘‘สตฺตุสฺสโท’’ติ ปาโฐ. ตสฺส ปน สตฺตสุ ฐาเนสุ ปริปุณฺณมํสุสฺสโทติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

Tuy nhiên, trong kinh Brahmāyu, có cách đọc là ‘sattussado’. Ý nghĩa của từ này nên được hiểu là ‘có thịt nổi lên đầy đặn ở bảy chỗ’.

ทีฆงฺคุลีติ ทีฆองฺคุลีติ ปทจฺเฉโท. สมอายตหตฺถ ปาทงฺคุลีติ อตฺโถ. องฺคติ อุทฺธํ คจฺฉตีติ องฺคุลิ. องฺคติ ตํ ตํ กายงฺคํ ปรามสติ เอตายาติ วา องฺคุลิ, กรสาขา. อคิธาตุ คติยํ อุลิปจฺจโย. อถ วา องฺคํ กายงฺคํ อุลติ คจฺฉติ ปรามสติ เอตายาติ องฺคุลิ, กรสาขา. องฺค สทฺทูปปทอุลธาตุ คติยํ อิ. สมทีฆา องฺคุลิ หตฺถ ปาทงฺคุลิ ยสฺส โสติ ทีฆงฺคุลิ, สุคโต. สมทีฆา หตฺถปาทงฺคุลิ อตฺถีติ อตฺโถ. ยถา หิ อญฺเญสํ กาจิ องฺคุลิ ทีฆา โหติ กาจิ รสฺสา, น เอวํ ตถาคตสฺส. ตถาคตสฺส ปน มกฺกฏสฺเสว ทีฆหตฺถปาทงฺคุลิโย มูเล ถูลา อนุปุพฺเพน คนฺตฺวา อคฺเค ตนุกา นิยฺยาสเตเลน มทฺทิตฺวา วฏฺฏิตหริตาลวฏฺฏสทิสา โหนฺติ. ตสฺมา ทีฆงฺคุลีติ โถเมติ. มถาติ มอถาติ ปทจฺเฉโท. มกาโร หิ ปทสนฺธิกโร. อถาติ อตฺถนฺตเร นิปาโต. ตทญฺญนฺติ อตฺโถ.

‘Dīghaṅgulīti’ được phân tích thành ‘dīgha aṅguli’. Nghĩa là có các ngón tay và ngón chân dài bằng nhau. ‘Aṅguli’ vì nó ‘aṅgati’ (đi) ‘uddhaṃ’ (lên trên). Hoặc, ‘aṅguli’ (nhánh của bàn tay) vì người ta dùng nó (‘etāya’) để chạm vào (‘parāmasati’) bộ phận này hay bộ phận khác của cơ thể (‘taṃ taṃ kāyaṅgaṃ’). Căn ‘agi’ có nghĩa là đi, với tiếp vị ngữ ‘uli’. Hoặc, ‘aṅguli’ (nhánh của bàn tay) vì người ta dùng nó (‘etāya’) để đi đến (‘ulati’, ‘gacchati’) hoặc chạm vào (‘parāmasati’) một bộ phận cơ thể (‘aṅgaṃ kāyaṅgaṃ’). Với tiền tố ‘aṅga’, căn ‘ula’ có nghĩa là đi, với tiếp vị ngữ ‘i’. ‘Dīghaṅguli’ là người có các ngón tay và ngón chân dài bằng nhau; đó là Đức Thiện Thệ. Nghĩa là Ngài có các ngón tay và ngón chân dài bằng nhau. Đối với những người khác, có ngón thì dài, có ngón thì ngắn, nhưng với Đức Như Lai thì không như vậy. Trái lại, các ngón tay và ngón chân dài của Đức Như Lai, giống như của loài khỉ, thì to ở gốc, thuôn dần về phía đầu ngón, và giống như những thỏi hùng hoàng được tiện tròn và xoa bằng dầu nhựa cây. Vì thế, Ngài được tán thán là ‘dīghaṅguli’. ‘Mathāti’ được phân tích thành ‘ma athāti’. Chữ ‘m’ là để nối âm. ‘Atha’ là một bất biến từ chỉ một ý nghĩa khác. Nghĩa là ‘khác với điều đó’.

โลมกูเปกโลโมติ โลมกูปเอกโลโมติ ปทจฺเฉโท. เอเกกโลมกูเป เอเกกชาตโลโมติ อตฺโถ. จมฺมมํสํ ลุนาติ ฉินฺทตีติ โลโม, วฑฺฒมานํ ลุนิตพฺพนฺติ วา โลโม, ลูธาตุ เฉทเน มนิปจฺจโย. กุวุจฺจติ อุทกํ, ตํ ปาติ รกฺขตีติ กูโป. กุปุพฺพปาธาตุ รกฺขเน กฺวิ. อุสฺส ทีโฆ. กูโป วิยาติ กูโป, อถ วา [Pg.187] กุวุจฺจติ โลมํ, ตํ ปาติ รกฺขตีติ กูโป. อภิธานฏีกายํ ปน ‘‘กุสทฺเท โป. ทีฆาทิ. กูโป. เกน อุภตีติ วา กูโป. ภสฺส โป’’ติ วุตฺตํ. โลมสฺส กูโป โลมกูโป. ตสฺมึ ตสฺมึ ชาโต เอเกก โลโม ยสฺสาติ โลมกูเปกโลโม, สุคโต. ยถา หิ อญฺเญสํ เอเกกสฺมิมฺปิ โลมกูเป อเนกานิ โลมานิ ชายนฺติ, น เอวํ ตถาคตสฺส. ตถาคตสฺส ปน เอเกกสฺมึ โลมกูเป เอเกกโลโม ชายติ. วุตฺตญฺหิ พฺรหฺมายุสุตฺเต ‘‘เอเกกโลโม โข ปน ภวํ โคตโม. เอเกกานิ โลมานิ โลมกูเปสุ ชาตา นี’’ติ. ตสฺมา โลมกูเปกโลโมติ โถเมติ.

‘Lomakūpekalomoti’ được phân tích thành ‘lomakūpa-ekalomo’. Nghĩa là mỗi lỗ chân lông chỉ mọc một sợi lông. ‘Lomo’ vì nó ‘lunāti’ (cắt, xuyên qua) da và thịt; hoặc ‘lomo’ vì nó được cắt (‘lunitam’) khi mọc dài (‘vaḍḍhamānaṃ’); từ căn ‘lū’ có nghĩa là cắt, với tiếp vị ngữ ‘mani’. ‘Ku’ được gọi là nước, nó ‘pāti’ (bảo vệ) cái đó, nên là ‘kūpo’. Với tiền tố ‘ku’, căn ‘pā’ có nghĩa là bảo vệ, tiếp vị ngữ là ‘kvi’. Nguyên âm ‘u’ được trường hóa. ‘Kūpo’ vì nó giống như cái giếng (‘kūpo’); hoặc, ‘ku’ được gọi là lông, nó bảo vệ cái đó, nên là ‘kūpo’. Tuy nhiên, trong Abhidhānaṭīkā có nói: ‘Từ ‘ku’ có tiếp vị ngữ ‘po’. Trường hóa ở đầu. Là ‘kūpo’. Hoặc ‘kūpo’ vì nó được đào lên (‘ubhati’) bằng cái gì (‘kena’). ‘Bha’ biến thành ‘po’.’ Lỗ (‘kūpo’) của lông (‘lomassa’) là ‘lomakūpo’. ‘Lomakūpekalomo’ là người mà mỗi một sợi lông mọc ở mỗi một (lỗ chân lông); đó là Đức Thiện Thệ. Đối với những người khác, nhiều sợi lông mọc trong một lỗ chân lông, nhưng với Đức Như Lai thì không như vậy. Trái lại, đối với Đức Như Lai, mỗi lỗ chân lông chỉ mọc một sợi lông. Thật vậy, trong kinh Brahmāyu có nói: ‘Tôn giả Gotama có mỗi lông một gốc. Mỗi một sợi lông mọc trong một lỗ chân lông.’ Vì thế, Ngài được tán thán là ‘lomakūpekalomo’.

สมฺปนฺโนทาตทาโฐติ สมฺปนฺโนโอทาตทาโฐติ ปทจฺเฉโท. สมฺปนฺนสุกฺกทาโฐติ อตฺโถ. สมฺปชฺชตีติ สมฺปนฺโน. สํปุพฺพปทธาตุ คติยํ ต. ตสฺส อนฺโน. อวทายติ อวขณฺฑิยติ อญฺญวณฺโณภาสนฺติ โอทาโต. อวปุพฺพ ทาธาตุ อวขณฺฑเน ต. ทํสติ โอทนาทึ เอตายาติ ทาโฐ, ทนฺตวิเสโส. ทํสธาตุ ทํสเน โฐ. ทํสิสฺส ทา. สมฺปนฺโน จ โอทาโต จ ทาโฐ ยสฺสาติ สมฺปนฺโน ทาตทาโฐ, สุคโต. อญฺเญสญฺหิ ปูติทนฺตา อุฏฺฐหนฺติ. เตน กาจิ ทาฐา กาฬาปิ วิวณฺณาปิ โหนฺติ. ตถาคโต ปน สุกฺกทาโฐ โอสธิตารกมฺปิ อติกฺกมฺม วิโรจมานาย ปภาย สมนฺนาคตทาโฐ โหติ. ปาฬิยํ ปน ‘‘สุสุกฺกทาโฐ’’ติ ปาโฐ. อยเมวตฺโถ. ตสฺมา สมฺปนฺโนทาตทาโฐติ โถเมติ.

‘Sampannodātadāṭhoti’ được phân tích thành ‘sampanno odāta-dāṭho’. Nghĩa là có răng nanh hoàn hảo và trắng. ‘Sampanno’ vì nó ‘sampajjati’ (được thành tựu). Với tiền tố ‘saṃ’, căn ‘pada’ có nghĩa là đi, tiếp vị ngữ là ‘ta’. ‘ta’ biến thành ‘anno’. ‘Odāto’ vì nó ‘avadāyati’ (trong sạch), ‘avakhaṇḍiyati’ (cắt đứt) vẻ ngoài của các màu sắc khác. Với tiền tố ‘ava’, căn ‘dā’ có nghĩa là cắt, tiếp vị ngữ là ‘ta’. ‘Dāṭho’ (một loại răng đặc biệt) vì người ta dùng nó để cắn (‘daṃsati’) cơm v.v... Từ căn ‘daṃs’ có nghĩa là cắn, tiếp vị ngữ là ‘ṭho’. ‘Daṃs’ biến thành ‘dā’. ‘Sampannodātadāṭho’ là người có răng nanh vừa hoàn hảo vừa trắng; đó là Đức Thiện Thệ. Đối với những người khác, răng sâu phát sinh. Do đó, có những chiếc răng nanh bị đen hoặc đổi màu. Trái lại, Đức Như Lai có răng nanh trắng, sở hữu một sự quang minh chiếu sáng vượt qua cả sao mai. Tuy nhiên, trong Pāli tạng, có cách đọc là ‘susukkadāṭho’. Ý nghĩa cũng chính là như vậy. Vì thế, Ngài được tán thán là ‘sampannodātadāṭho’.

กนกสมตโจติ สุวณฺเณน สทิสจมฺโม. กนติ ทิพฺพติ โอภาเสนาติ กนกํ. กนิยติ อิจฺฉิยติ มนุสฺเส หีติ วา กนกํ, สุวณฺณํ. กนธาตุ ทิตฺติคติกนฺตีสุ อกปจฺจโย, สํสทิเสน อมติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ สมํ. สํปุพฺพอมธาตุ คติยํ อ. ตจติ มํสํ ฉาเทติ สํวรติ วาติ [Pg.188] ตโจ, ตจติ ทิพฺพติ สุวณฺโณภาเสนาติ วา ตโจ, จมฺมํ. ตจธาตุ สํวรณทิตฺตีสุ อ. กนเกน สุวณฺเณน สโม สทิโส ตโจ ยสฺสาติ กนก สมตโจ, สุคโต. ยถา หิ อญฺเญสํ ตโจ โกจิ นีลตโจ เสตตโจ ปีตตโจ โหติ, น เอวํ ตถาคตสฺส. ตถาคตสฺส ปน ชาติหิงฺคุลเกน มชฺชิตฺวา นิสทาย ฆํสิตฺวา เครุกปริกมฺมํ กตฺวา ฐปิต ฆนสุวณฺณรูปกํ วิย กญฺจนสทิสตโจ โหติ. ปาฬิยํ ปน ‘‘สุวณฺณวณฺโณ กญฺจนสนฺนิภตฺตโจ’’ติ วุตฺโต. เอตฺถ จ สุวณฺณวณฺโณ วิย วณฺโณ ยสฺสาติ สุวณฺณวณฺโณ, กญฺจเนน สนฺนิภํ สทิสํ ตจมสฺสาติ กญฺจนสนฺนิภตฺตโจติ วจนตฺโถ กาตพฺโพ. เอตฺถ จ สุวณฺณวณฺณนฺติ อิมินา ตถาคตสฺส ฆนสินิทฺธสณฺหสรีรตํ ทสฺเสติ. กญฺจนสนฺนิภตฺตโจติ อิมินา ฉวิวณฺณํ ทสฺเสติ. อถ วา เววจนเมตํ ปททฺวยํ. ตสฺมา กนกสมตโจติ โถเมติ.

Kanakasamatacoti có nghĩa là người có da giống như vàng. Kanakaṃ là do (động từ căn) kana có nghĩa là chiếu sáng, rực rỡ với ánh quang. Hoặc kanakaṃ là vàng, do được con người mong muốn, ước ao. Động từ căn kana trong ý nghĩa chiếu sáng, chuyển động, và mong muốn, đi với tiếp vị ngữ aka. Samaṃ là do (tiền tố) saṃ (cùng nhau, giống nhau) đi với (động từ căn) ama có nghĩa là đi, tiến hành. Tiền tố saṃ đi với động từ căn ama trong ý nghĩa chuyển động, đi với (tiếp vị ngữ) a. Taco là da, do che phủ, bao bọc thịt. Hoặc taco là da, do chiếu sáng với ánh quang của vàng. Động từ căn taca trong ý nghĩa bao bọc, chiếu sáng, đi với (tiếp vị ngữ) a. Kanakasamataco là bậc Thiện Thệ, người có da (taco) giống như (samo, sadiso) vàng (kanakena, suvaṇṇena). Ví như da của những người khác có người da xanh, người da trắng, người da vàng, nhưng đối với đức Như Lai thì không như vậy. Da của đức Như Lai giống như một pho tượng vàng khối được đánh bóng bằng chu sa, được mài trên đá thử vàng, được xử lý bằng đất son đỏ rồi đặt ở đó, nên có làn da giống như vàng ròng. Hơn nữa, trong Pāḷi đã nói: “suvaṇṇavaṇṇo kañcanasannibhattaco” (có màu sắc vàng, da tựa vàng ròng). Ở đây, suvaṇṇavaṇṇo có nghĩa là người có màu sắc giống như màu sắc của vàng. Kañcanasannibhattaco có nghĩa là người có da giống như vàng ròng; ý nghĩa của câu văn nên được hiểu như vậy. Ở đây, qua từ suvaṇṇavaṇṇaṃ, câu văn cho thấy thân của đức Như Lai rắn chắc, mịn màng và tinh tế. Qua từ kañcanasannibhattaco, câu văn cho thấy màu sắc của làn da. Hoặc hai từ này là đồng nghĩa. Vì vậy, Ngài được tán thán là kanakasamataco.

นีลมุทฺธคฺคโลโมติ นีลํ อุทฺธํ อคฺคโลโมติ ปทจฺเฉโท. นีลํ อุทฺธํ อคฺคา โกฏิ หุตฺวา มุขโสภํ อุลฺโลกยมาโน วิย ฐิตโลโม, นีลานิ อุทฺธํ อคฺคานิ โกฏีนิ หุตฺวา ฐิตานิ โลมานิ ยสฺสาติ นีลมุทฺธคฺคโลโม, สุคโต. ยถา หิ อญฺเญสํ โลมานิ เหฏฺฐา อคฺคานิ หุตฺวา ติฏฺฐนฺติ, น เอวํ ตถาคตสฺส. ตถาคตสฺส ปน โลมานิ อาวฏฺฏปริโยสาเน อุทฺธํ อคฺคานิ หุตฺวา มุขโสภํ อุลฺโลกยมานานิ วิย ติฏฺฐนฺติ. วุตฺตญฺเหตํ พฺรหฺมายุสุตฺเต ‘‘อุทฺธคฺคโลโม ภวํ โคตโม. อุทฺธคฺคานิ โลมานิ ชาตานิ นีลานิ อญฺชนวณฺณานิ กุณฺฑลาวฏฺฏานิ ปทกฺขิณาวฏฺฏกชาตานี’’ติ. ตสฺมา นีลมุทฺธคฺคโลโมติ โถเมติ.

Nīlamuddhaggalomoti được phân tích thành nīlaṃ uddhaṃ aggalomo. Lông có màu xanh biếc, ngọn hướng lên trên, đứng yên như đang chiêm ngưỡng vẻ đẹp của khuôn mặt. Nīlamuddhaggalomo là bậc Thiện Thệ, người có các sợi lông (lomāni) màu xanh biếc (nīlāni), có các ngọn (aggāni koṭīni) hướng lên trên (uddhaṃ). Ví như lông của những người khác có ngọn hướng xuống dưới, nhưng đối với đức Như Lai thì không như vậy. Lông của đức Như Lai, ở cuối vòng xoắn, có ngọn hướng lên trên, đứng yên như đang chiêm ngưỡng vẻ đẹp của khuôn mặt. Điều này đã được nói trong kinh Brahmāyu: “Tôn giả Gotama có lông ngọn hướng lên. Các sợi lông mọc lên có ngọn hướng lên, màu xanh biếc như thuốc vẽ mắt, xoắn thành vòng, và xoay về phía bên phải.” Vì vậy, Ngài được tán thán là nīlamuddhaggalomo.

สมฺพุทฺโธติ ตถาคโต. โส หิ อนญฺญพุทฺโธ หุตฺวา สามํเยว จตฺตาริ สจฺจานิ พุชฺฌตีติ สมฺพุทฺโธติ วุจฺจติ. ตสฺส [Pg.189] ปน ปทสฺส ถูลชิวฺโหตฺยาทีหิ ตีหิ ปเทหิ ตุลฺยลิงฺคตฺตภาเวน สมฺพนฺโธ.

Sambuddha là đức Như Lai. Ngài được gọi là Sambuddha (bậc Chánh Đẳng Giác) vì Ngài tự mình giác ngộ bốn chân lý mà không phải do người khác khai thị. Hơn nữa, từ này có liên hệ với ba từ bắt đầu bằng thūlajivho do có cùng tính (ngữ pháp).

ถูลชิวฺโหติ มุทุทีฆปุถุล ชิวฺหาย สมฺปนฺโนติ อตฺโถ. คาถาพนฺธวเสน หิ มุทุทีฆสทฺทโลปํ กตฺวา เอวํ วุตฺตํ. เตน วุตฺตํ อฏฺฐกถายํ ‘‘มุทุชิวฺหา ทีฆา ถูลา วณฺณ สมฺปนฺนา’’ติ. ถูลติ พฺรูหตีติ ถูลา, ชิวฺหา. ถูลธาตุ พุทฺธิยํ อ. ชีวติ ปาณํ ธาเรตีติ ชิวฺหา, รสนา. ชีวธาตุ ปาณธารเณ หปจฺจโย. ชีวนฺติ สตฺตา เอเตน รเสนาติ ชีวิตํ, ฉพฺพิธรโส. ตํ อวฺหายตีติ ชิวฺหา, ชิวฺหาปสาทรูปํ. สมฺภารชิวฺหา ฐานูปจาเรน ลพฺภติ. ชีวิตสทฺทูปปท อวฺหธาตุ อวฺหายเน อ. ชีวิตอวฺหาติ วตฺตพฺเพ นิรุตฺตินเยน วิตสทฺทโลปํ กตฺวา ชิวฺหาติ วุตฺตํ. ถูลา มหนฺตา ทีฆา มุทุกา ชิวฺหา ยสฺสาติ ถูลชิวฺโห, สมฺพุทฺโธ. อญฺเญสญฺหิ ชิวฺหา ถูลาปิ โหติ กิสาปิ รสฺสาปิ ถทฺธาปิ วิสมาปิ. ตถาคตสฺส ปน มุทุชิวฺหา ทีฆา ปุถุลา วณฺณ สมฺปนฺนา โหติ. โส ตํ ลกฺขณํ ปริเยสิตุํ อาคตานํ พฺรหฺมายุพฺราหฺมณาทีนํ กงฺขาวิโนทนตฺถํ ชิวฺหาย มุทุกตฺตา ตํ ชิวฺหํ กถินสูจิ วิย วฏฺเฏตฺวา อุโภปิ นาสิกาโสตานิ ปรามสติ, ทีฆตฺตา อุโภ กณฺณโสตานิ ปรามสติ, ปุถุลตฺตา เกสนฺตปริโยสานํ เกวลมฺปิ นลาฏํ ปฏิจฺฉาเทติ, เอวํ ตสฺสา มุทุทีฆปุถุลภาวํ ปกาเสนฺโต กงฺขาวิโนเทติ, เอวํ ติลกฺขณสมฺปนฺนํ ชิวฺหํ สนฺธาย ถูล ชิวฺโหติ โถเมติ. ปาฬิยํ ปน ‘‘ปหูตชิวฺโห’’ติ ปาโฐ. อยเมวตฺโถ.

Thūlajivho có nghĩa là người sở hữu chiếc lưỡi mềm, dài và rộng. Do quy tắc của thể kệ, các từ mudu (mềm) và dīgha (dài) đã được lược bỏ. Do đó, trong Chú giải đã nói: “lưỡi mềm, dài, lớn, và có màu sắc đẹp.” Thūlā (lớn) là do (động từ căn) thūla có nghĩa là tăng trưởng, đi với (tiếp vị ngữ) a. Jivhā (lưỡi), tức là vị giác, là do (động từ căn) jīva có nghĩa là sống, duy trì mạng sống, đi với tiếp vị ngữ ha. Chúng sanh sống (jīvanti) nhờ vào vị này (etena rasena) nên gọi là jīvitaṃ (sự sống), tức là sáu loại vị. Cái gọi mời (avhāyati) sự sống ấy (taṃ) nên gọi là jivhā, tức là thiệt thanh triệt. Lưỡi vật chất được hiểu theo nghĩa ẩn dụ về nơi chốn. Từ jivhā được hình thành từ tiền tố jīvita và động từ căn avha trong ý nghĩa gọi mời, đi với (tiếp vị ngữ) a. Đáng lẽ phải là jīvitaavhā, nhưng theo quy tắc từ nguyên, từ vita đã được lược bỏ nên thành jivhā. Thūlajivho là bậc Chánh Đẳng Giác, người có chiếc lưỡi (jivhā) lớn (thūlā, mahantā), dài (dīghā), và mềm mại (mudukā). Lưỡi của những người khác có khi dày, khi mỏng, khi ngắn, khi cứng, khi không đều. Nhưng lưỡi của đức Như Lai thì mềm mại, dài, rộng, và có màu sắc đẹp. Để xua tan sự nghi ngờ của bà-la-môn Brahmāyu và những người khác đến để tìm hiểu về các tướng tốt, Ngài, do sự mềm mại của lưỡi, đã uốn chiếc lưỡi ấy như một cây kim cứng rồi chạm đến cả hai lỗ mũi; do sự dài, Ngài chạm đến cả hai lỗ tai; do sự rộng, Ngài che phủ toàn bộ trán cho đến chân tóc. Bằng cách biểu thị sự mềm mại, dài và rộng của lưỡi như vậy, Ngài đã xua tan sự nghi ngờ. Liên quan đến chiếc lưỡi hội đủ ba đặc tính như vậy, Ngài được tán thán là thūlajivho. Trong Pāḷi còn có cách đọc khác là pahūtajivho (lưỡi đầy đặn), cũng có cùng ý nghĩa này.

อถาติ อตฺถนฺตรตฺเถ นิปาโต. ตทญฺญนฺติ อตฺโถ. สีหหนุโกติ สีหสฺส เหฏฺฐา หนุ วิย ปริปุณฺณ หนุโก. สีหสทฺทตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. หนติ โอทนาทีนํ วณฺณวิเสสํ นาเสตีติ หนุ. หนธาตุ หึสายํ อุ. สีหสฺส เหฏฺฐา หนุ วิย หนุ ยสฺสาติ สีหหนุโก[Pg.190], สมฺพุทฺโธ. สมาสนฺเต โก. สีหสฺส หิ เหฏฺฐิมหนุเมว ปริปุณฺณํ โหติ, น อุปริมํ. ตถาคตสฺส ปน สีหสฺส เหฏฺฐิมํ วิย ทฺเวปิ ปริปุณฺณานิ ทฺวาทสิยํ ปกฺขสฺส จนฺทสทิสานิ โหนฺติ. ตสฺมา สีหหนุโกติ โถเมติ.

Atha là một bất biến từ có ý nghĩa chuyển sang một vấn đề khác. Nghĩa là “ngoài điều đó ra”. Sīhahanuko là người có hàm đầy đặn như hàm dưới của sư tử. Ý nghĩa của từ sīha đã được nói ở trước. Hanu (hàm) là do (động từ căn) hana có nghĩa là hủy hoại, trong ý nghĩa hủy hoại đặc tính của cơm v.v., đi với (tiếp vị ngữ) u. Sīhahanuko là bậc Chánh Đẳng Giác, người có hàm (hanu) giống như hàm dưới của sư tử (sīhassa heṭṭhā hanu). Tiếp vị ngữ ko được thêm vào cuối của từ ghép. Đối với sư tử, chỉ có hàm dưới là đầy đặn, chứ không phải hàm trên. Nhưng đối với đức Như Lai, cả hai hàm đều đầy đặn như hàm dưới của sư tử, và giống như mặt trăng vào ngày thứ mười hai của tháng. Vì vậy, Ngài được tán thán là sīhahanuko.

ชาลิกปฺปาทหตฺโถติ กุสเลน วฑฺฒกินา วาตปาเน สมฺมาโยชิตชาลํ วิย จมฺเมน อปฺปฏิพทฺธหตฺถปาทงฺคุลนฺตโร. ชลติ ทิพฺพตีติ ชาลํ, ชลธาตุ ทิตฺติยํ ณ. ชาลํ อสฺส อตฺถิ ตสฺมึ วา วิชฺชตีติ ชาลิกํ, วาตปานํ. อสฺสถฺยตฺเถ ณิโก. อถ วา ชาลํ เอว ชาลิกํ. ปชฺชติ คจฺฉติ เอเตนาติ ปาโท, จรโณ. ปทธาตุ คมเน ณ. ตํ ตํ ภารํ หรตีติ หตฺโถ, กโร. หรธาตุ หรเณ โถ. ชาลิกํ วิย หตฺถปาทงฺคุลนฺตรํ ยสฺสาติ ชาลิกปฺปาทหตฺโถ, สมฺพุทฺโธ. กุสเลน วฑฺฒกินา วาตปาเน สมฺมาโยชิตานิ ชาลสทิสานิ หตฺถปาทงฺคุลนฺตรานิ โหนฺติ. น จ จมฺเมน ปฏิพทฺธองฺคุลนฺตรานีติ อตฺโถ. เอตฺถ ชาลิกปฺปาทหตฺถงฺคุลนฺตรนฺติ วตฺตพฺเพ อุตฺตรปทโลเปน เอวํ วุตฺตํ. จมฺเมน ปฏิพทฺธหตฺถปาทงฺคุลนฺตโร หิ ผณหตฺถโก ปุริสโทเสน อุปหโต ปพฺพชฺชมฺปิ น ลภติ. ตถาคตสฺส ปน จตสฺโส หตฺถงฺคุลิโย ปญฺจปิ ปาทงฺคุลิโย เอกปฺปมาณา โหนฺติ. ตาสํ เอกปฺปมาณ ตาย ยวลกฺขณํ อญฺญมญฺญํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา ติฏฺฐติ. อถสฺส หตฺถปาทา กุสเลน วฑฺฒกินา สมฺมาโยชิตชาลวาต ปานสทิสา โหนฺติ, ตสฺมา ชาลิกปฺปาทหตฺโถติ โถเมติ. ปาฬิยํ ปน ‘‘ชาลหตฺถปาโท’’ติ ปาโฐ. อยเมวตฺโถ.

Jālikappādahattho có nghĩa là: Khoảng giữa các ngón tay và ngón chân không bị dính liền bởi da thịt, giống như tấm lưới được người thợ mộc khéo léo gắn khít vào ô cửa sổ. Jālaṃ là do (động từ căn) jalati, dibbati (sáng chói). Động từ căn jal có nghĩa là sáng chói, (hậu tố) ṇa. Jālikaṃ là vātapānaṃ (ô cửa sổ), (có nghĩa là) có tấm lưới ở nơi ấy hoặc hiện hữu trong ấy. (Hậu tố) ṇika trong ý nghĩa ‘assa atthi’ (của nó có). Hoặc là, jālaṃ chính là jālikaṃ. Pādo là caraṇo (bàn chân), (có nghĩa là) đi, di chuyển bằng cái ấy. Động từ căn pad có nghĩa là đi, (hậu tố) ṇa. Hattho là karo (bàn tay), (có nghĩa là) mang, xách vật này vật kia. Động từ căn har có nghĩa là mang đi, (hậu tố) tha. Jālikappādahattho là bậc Chánh Đẳng Giác, là vị có khoảng giữa các ngón tay và ngón chân giống như tấm lưới. Khoảng giữa các ngón tay và ngón chân giống như tấm lưới được người thợ mộc khéo léo gắn khít vào ô cửa sổ. Ý nghĩa là khoảng giữa các ngón không bị dính liền bởi da thịt. Ở đây, đáng lẽ phải nói là ‘jālikappādahatthaṅgulantaraṃ’ nhưng đã được nói như vậy do sự lược bỏ từ phía sau. Người có khoảng giữa các ngón tay và ngón chân bị dính liền bởi da thịt, bị khiếm khuyết do lỗi lầm của con người, thì ngay cả việc xuất gia cũng không thể có được. Còn đối với đức Như Lai, bốn ngón tay và cả năm ngón chân đều có cùng một kích thước. Do chúng có cùng một kích thước nên tướng tốt hình hạt lúa mạch xuyên suốt lẫn nhau. Khi ấy, bàn tay và bàn chân của Ngài giống như ô cửa sổ có tấm lưới được người thợ mộc khéo léo gắn khít vào, do đó (Ngài) được tán thán là ‘jālikappādahattho’. Tuy nhiên, trong Pāḷi có cách đọc là ‘jālahatthapādo’. Ý nghĩa chính là như vậy.

นาโถติ พุทฺโธ กตฺตุวเสน. โส หิ นาถติ วิเนยฺยานํ หิตปฏิปตฺตึ ยาจติ, ปรสนฺตานคตํ วา กิเลสพฺยสํ อุปตาเปติ, ปรเมน จิตฺติสฺสริเยน สมนฺนา คโต[Pg.191]. สพฺพสตฺเต วา คุเณหิ อีสติ อภิภวติ, เวเนยฺยานํ หิตสุขํ วา อาสีสตีติ นาโถติ วุจฺจติ. วุตฺตญฺหิ สทฺทนีติยํ ‘‘นาถธาตุ ยาจเน อุปตาเป อิสฺสริเย อาสิสเน จาติ จตูสฺวตฺเถสุ ปวตฺตตี’’ติ.

Tại sao đức Phật được gọi là Nātha? Vị ấy được gọi là Nātha vì: Ngài thỉnh cầu chúng sanh cần được giáo huấn thực hành điều lợi ích; hoặc Ngài thiêu đốt phiền não tai ương đã sanh khởi trong dòng tâm thức của người khác; Ngài là bậc thành tựu quyền năng tối thượng về tâm; hoặc Ngài làm chủ, chinh phục tất cả chúng sanh bằng các đức hạnh; hoặc Ngài mong cầu lợi ích và an lạc cho chúng sanh cần được giáo huấn. Thật vậy, đã được nói trong bộ Saddanīti rằng: ‘Động từ căn nātha được sử dụng trong bốn ý nghĩa là: thỉnh cầu, thiêu đốt, làm chủ, và mong cầu’.

ตสฺส ปน ปทสฺส อุณฺหีสสีโสติปเทน ตุลฺยลิงฺคตฺตภาเวน สมฺพนฺโธ. อุณฺหีสสีโสติ รญฺโญ พทฺธอุณฺหีส ปฏฺโฏ วิย วิโรจมาโน ปกติมํสปิณฺฑสงฺขาโต อุณฺหีสปฏฺฏสีโส. นลาเฏ นหิยติ พนฺธิยตีติ อุณฺหีโส. อุปุพฺพนหธาตุ พนฺธเน, อีโส. วณฺณวิกาโร. วุตฺตญฺหิ ชาลินิยํ –

Hơn nữa, từ ấy có sự liên quan với từ ‘uṇhīsasīso’ do có cùng một giống (với nhau). Uṇhīsasīso là có đỉnh đầu với khối thịt tự nhiên, được gọi là uṇhīsa, sáng chói giống như dải băng mà đức vua đã quấn. Uṇhīso là do (từ) nahiyati, bandhiyati (được cột, được buộc) ở trên trán. (Từ này được tạo thành bởi) tiền tố u, động từ căn nah có nghĩa là buộc, (hậu tố) īsa. (Đây là trường hợp) biến đổi âm. Thật vậy, đã được nói trong bộ Jālini rằng –

‘‘วณฺณาคโม วณฺณวิปริยาโย,ทฺเว จาปเร วณฺณวิการนาสา;

ธาตูนมตฺถาติสเยน โยโค,ตทุจฺจเต ปญฺจวิธํ นิรุตฺติ’’นฺติ.

‘Sự thêm vào một âm, sự hoán chuyển một âm, hai loại khác nữa là sự biến đổi và sự mất đi của một âm; sự kết hợp của động từ căn với ý nghĩa đặc biệt, đó được gọi là năm loại nguyên ngữ’.

ตตฺถ จ อวิชฺชมานสฺส อาคมา วณฺณาคโม นาม. วิชฺชมานอกฺขรานํ เหฏฺฐุปริยายวเสน วณฺณวิปริยาโย นาม. อญฺญกฺขรสฺส อญฺญกฺขราปชฺชนตา วณฺณวิกาโร นาม. วิชฺชมานกฺขรวินาโส วณฺณวินาโส นาม. ตตฺถ ตตฺถ ยถาโยคํ วิเสสตฺถโยโค ธาตูนํ อตฺถาติสย โยโค นามาติ อธิปฺปาโย. เอตฺถ ปน นการสฺส ณการํ กตตฺตา วณฺณวิกาโรติ ทฏฺฐพฺโพ. มาลาทึ สิยติ พนฺธิยตีติ สีโส, อุตฺตมงฺโค. สิธาตุ พนฺธเน อีโส. ราชูนํ อุณฺหีสปฏฺเฏน เวฐิตสีโส วิย สีโส ยสฺสาติ อุณฺหีสสีโส. อถ วา ราชูนํ อุณฺหีสํ วิย สพฺพตฺถ ปริมณฺฑลสีโส ยสฺสาติ อุณฺหีสสีโส, นาโถ.

Và trong ấy, sự thêm vào của (âm) không hiện hữu được gọi là sự thêm vào một âm. Sự hoán chuyển vị trí trên dưới của các mẫu tự hiện hữu được gọi là sự hoán chuyển một âm. Sự thay thế mẫu tự này bằng mẫu tự khác được gọi là sự biến đổi một âm. Sự hủy hoại mẫu tự hiện hữu được gọi là sự mất đi của một âm. Ý nghĩa là: sự kết hợp với ý nghĩa đặc biệt một cách thích hợp ở mỗi trường hợp được gọi là sự kết hợp của động từ căn với ý nghĩa đặc biệt. Hơn nữa, ở đây nên được hiểu là sự biến đổi một âm do đã biến đổi mẫu tự na thành mẫu tự ṇa. Sīso là uttamaṅgo (phần cao nhất của thân), (có nghĩa là) vòng hoa v.v... được siyati, bandhiyati (kết lại, cột lại). Động từ căn si có nghĩa là buộc, (hậu tố) īsa. Uṇhīsasīso là vị có đầu giống như đầu được quấn bởi dải băng của các đức vua. Hoặc là, uṇhīsasīso là bậc Nātha, là vị có đầu tròn trịa khắp mọi nơi giống như cái khăn của các đức vua.

วุตฺตญฺหิ พฺรหฺมายุสุตฺตฏฺฐกถายํ ‘‘อุณฺหีสสีโสติ อิทํ ปริปุณฺณนลาฏญฺเจว ปริปุณฺณสีสญฺจาติ ทฺเว อตฺถวเส ปฏิจฺจ วุตฺตํ. ตถาคตสฺส หิ ทกฺขิณกณฺณจูฬิกโต ปฏฺฐาย มํสปฏํ [Pg.192] อุฏฺฐหิตฺวา สกลํ นลาฏํ ฉาทยมานํ ปูรยมานํ คนฺตฺวา วามกณฺณจูฬิกาย ปติฏฺฐิตํ. รญฺโญ พทฺธอุณฺหีสปฏฺโฏ วิย วิโรจติ. ปจฺฉิมภวิกโพธิสตฺตานํ กิร อิมํ ลกฺขณํ วิทิตฺวา ราชูนํ อุณฺหีสปฏฺฏํ อกํสุ. อยํ ตาว เอโก อตฺโถ. อญฺเญ ปน ชนา อปริปุณฺณสีสา โหนฺติ. เกจิ กปิสีสา, เกจิ ผลสีสา, เกจิ อฏฺฐิสีสา, เกจิ ตุมฺพ สีสา, เกจิ ปพฺภารสีสา. ตถาคตสฺส ปน อารคฺเคน วฏฺเฏตฺวา ฐปิตํ วิย สุปริปุณฺณํ อุทกปุปฺผุลสทิสํ สีสํ โหติ. ตตฺถ ปุริมนเยน อุณฺหีสเวฐิตสีโส วิยาติ อุณฺหีสสีโส. ทุติยนเยน อุณฺหีสํ วิย สพฺพตฺถ ปริมณฺฑล สีโสติ อุณฺหีสสีโส’’ติ. ตฏฺฏีกายญฺจ ‘‘ทฺเว อตฺถ วเส ปฏิจฺจ วุตฺตนฺติ, ยสฺมา พุทฺธา จกฺกวตฺติโน จ ปริปุณฺณ นลาฏตาย ปริปุณฺณสีสพิมฺพตาย อุณฺหีสสีสาติ วุจฺจนฺติ. ตสฺมา เต ทฺเว อตฺถวเส ปฏิจฺจ อุณฺหีสสีโสติ วุตฺต’’นฺติ วณฺเณติ. ตสฺมา อุณฺหีสสีโสติ โถเมติ.

Thật vậy, đã được nói trong Chú giải kinh Brahmāyu rằng: ‘Uṇhīsasīso, điều này được nói đến dựa vào hai ý nghĩa là vầng trán đầy đặn và cái đầu đầy đặn. Thật vậy, đối với đức Như Lai, một dải thịt nổi lên bắt đầu từ chóp tai bên phải, đi đến che phủ và làm đầy toàn bộ vầng trán, rồi dừng lại ở chóp tai bên trái. (Dải thịt ấy) sáng chói giống như dải băng mà đức vua đã quấn. Tương truyền rằng, sau khi biết được tướng tốt này của các vị Bồ-tát trong kiếp chót, người ta đã làm ra dải băng quấn đầu cho các đức vua. Trước tiên, đây là một ý nghĩa. Hơn nữa, những người khác có cái đầu không đầy đặn. Một số có đầu giống con khỉ, một số có đầu giống tấm ván, một số có đầu xương xẩu, một số có đầu giống quả bầu, một số có đầu dốc. Còn đối với đức Như Lai, Ngài có cái đầu hoàn toàn đầy đặn, giống như bong bóng nước, giống như được đặt sau khi đã được tiện tròn bằng dùi. Ở đây, theo cách giải thích trước, uṇhīsasīso là giống như đầu được quấn khăn. Theo cách giải thích thứ hai, uṇhīsasīso là đầu tròn trịa khắp mọi nơi giống như cái khăn’. Và trong Phụ Chú giải của bộ ấy (giải thích rằng): ‘Được nói đến dựa vào hai ý nghĩa, bởi vì các đức Phật và các vị Chuyển luân vương được gọi là uṇhīsasīsa do có vầng trán đầy đặn và có hình dáng đầu đầy đặn. Do đó, uṇhīsasīso được nói đến dựa vào hai ý nghĩa ấy’. Do đó, (Ngài) được tán thán là uṇhīsasīso.

อิติคุณสหิตนฺติ อิมินา วุตฺตปฺปกาเรน นิคฺโรธพิมฺโพตฺยาทินา ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณคุเณน สมฺปนฺนํ. อิติเอวํ วุตฺตปฺปการํ คุณํ อิติคุณํ. เตน สห อิโต ปตฺโตติ อิติคุณสหิโต, มเหสี. อญฺเญ หิ ทฺวตฺตึส มหาปุริสลกฺขเณหิ สมฺปนฺนา น โหนฺติ, จกฺกวตฺติราชาโน มหาปุริสลกฺขเณหิ สมฺปนฺนาปิ ฐเปตฺวา โกโสหิตวตฺถ คุยฺหลกฺขณํ อวเสเสหิ สมฺปนฺนา โหนฺติ. ตถาคโตเยว สพฺพมหาปุริสลกฺขเณหิ สมนฺนาคโต. ตสฺมา ภควนฺตํเยว อิติคุณสหิตนฺติ โถมนํ อรหตีติ วุตฺตํ โหติ. ตํ มเหสินฺติ สีลกฺขนฺธาทิเก จ นิพฺพานญฺจ เอสติ คเวสตีติ มเหสี. ตํ มเหสึ อหํ ตีหิ ทฺวาเรหิ นมามิ วนฺทามีติ สมฺพนฺโธ.

Itiguṇasahitaṃ có nghĩa là: Bậc thành tựu đức hạnh của ba mươi hai tướng tốt của bậc đại nhân, như là ‘thân hình cân đối như cây đa’ v.v... theo cách thức đã được nói đến này. Itiguṇaṃ là đức hạnh theo cách thức đã được nói đến như vậy. Itiguṇasahito là bậc Mahesī, là vị đã đạt đến, đã đi cùng với đức hạnh ấy. Thật vậy, những người khác không thành tựu ba mươi hai tướng tốt của bậc đại nhân. Các vị vua Chuyển luân dù thành tựu các tướng tốt của bậc đại nhân nhưng ngoại trừ tướng tốt ‘âm tàng’ thì thành tựu các tướng còn lại. Chỉ có đức Như Lai là bậc thành tựu tất cả các tướng tốt của bậc đại nhân. Do đó, có thể nói rằng chỉ có đức Thế Tôn mới xứng đáng được tán thán là itiguṇasahitaṃ. Mahesī là vị tìm cầu, truy tầm các uẩn giới hạnh v.v... và quả vị Niết-bàn. (Câu kệ) có sự liên kết là: ‘Con xin đảnh lễ, tán dương bậc Mahesī ấy qua ba cửa (thân, khẩu, ý)’.

ปญฺจวีสติมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

Phần giải thích về kệ đảnh lễ thứ hai mươi lăm đã hoàn tất.

๒๓. อยํ [Pg.193] ปน อิมาสุ ตีสุ คาถาสุ สงฺเขปตฺถโยชนา. พุทฺโธ กตฺตุภูโต นิคฺโรธพิมฺโพ นิคฺโรธสฺส ปริมณฺฑโล วิย ปริมณฺฑลสรีโร มุทุกรจรโณ สณฺหหตฺถปาโท, พฺรหฺมโฆโส พฺรหฺมุโน สโร วิย อฏฺฐงฺคสมฺปนฺนสรวนฺโต, เอณิชงฺฆา เอณิมิคสฺส ชงฺฆา วิย สุวฏฺฏชาณุโก, โกสจฺฉาทงฺคชาโต อุสภวารณา ทีนํ องฺคชาโต วิย สุวณฺณปทุมกณฺณิกสทิเสน วตฺถโกเสน ปฏิจฺฉนฺเนน คุยฺหงฺคชาเตน สมนฺนาคโต, ปุนรปิ ปุนอปิ, สุคโต พุทฺโธ สุปฺปติฏฺฐิตปาโท สุวณฺณ ปาทุกตลมิว ภูมิยํ สมํ สุฏฺฐุ ปติฏฺฐิตปาโท, มูโท ทาตุณฺณโลโม ภมุกนฺตเร ชาโต สณฺหสุขุโม เสโต สุทฺโธ อุณฺณโลมวนฺโต, อถมปิ ตทญฺญํอปิ, สุคโต พุทฺโธ, พฺรหฺมุชุคฺคตฺตภาโว พฺรหฺมุโน อุชุอุคฺคต อตฺตภาโว วิย อุชุเมว อตฺตภาโว, นีลกฺขี อตินีลเนตฺเตน สมนฺนาคโต, ทีฆปณฺหิ อายตปณฺหิ ปริปุณฺณปณฺหิ วา, สุขุมมลฉวี สณฺหมลวิสุทฺธตโจ สณฺหมล วิรหิตตโจ วา, โถมฺยรสคฺคสคฺคี โถมิตพฺพสตฺตร สหรณสหสฺสนฺหารุอุทฺธคฺคิกา.

23. Và đây là phần giải thích ý nghĩa tóm tắt trong ba bài kệ này. Đức Phật là chủ thể, có thân hình cân đối như cây đa, nghĩa là có thân hình tròn đều như sự tròn đều của cây đa, có tay chân mềm mại, có tay chân thon mịn; có âm thanh như Phạm thiên, nghĩa là có âm thanh gồm đủ tám thành phần giống như tiếng của Phạm thiên; có bắp chân như con nai, nghĩa là có đầu gối tròn trịa như bắp chân của con nai; có âm tàng được che kín trong vỏ bọc, nghĩa là được phú bẩm với âm tàng được che kín bởi vỏ bọc giống như đài sen vàng, tương tự như âm tàng của bò đực, voi, v.v.; lại nữa, và lại nữa, Đức Thiện Thệ, Đức Phật, có bàn chân đặt vững vàng, nghĩa là có bàn chân đặt vững vàng một cách bằng phẳng trên mặt đất như đế dép vàng; có lông trắng giữa hai chân mày, nghĩa là có lông trắng mọc giữa hai chân mày, mịn màng, tinh tế, màu trắng, trong sạch; hơn nữa, và điều khác nữa, Đức Thiện Thệ, Đức Phật, có thân hình thẳng đứng như Phạm thiên, nghĩa là có thân hình thẳng đứng giống như thân hình thẳng đứng của Phạm thiên; có mắt màu xanh biếc, nghĩa là được phú bẩm với đôi mắt rất xanh; có gót chân dài, nghĩa là gót chân dài hoặc gót chân đầy đặn; có làn da mịn màng không tỳ vết, nghĩa là có làn da trong sạch không có bụi bẩn mịn màng, hoặc có làn da không có bụi bẩn mịn màng; có vị giác tuyệt hảo, nghĩa là có bảy ngàn gân dẫn vị hướng lên trên đáng được tán thán.

๒๔. ชิโน ปญฺจมารชิตวา พุทฺโธ, จตฺตาลีสคฺคทนฺโต สมจตฺตาลีสอุตฺตมทนฺโต, สมกลปนโช กกเจน ฉินฺทิตฺวา ฐปิโต วิย สมทนฺโต, อนฺตรํสปฺปปีโน ทฺวินฺนํ อํสานํ ขนฺธานํ อนฺตรํ เวมชฺเฌ ปริปุณฺณปิฏฺฐิตโล, จกฺเกนงฺกิตปาโท อฏฺฐสตปาทจกฺกลกฺขเณน ลกฺขิต ปาทตโล, อวิรฬทสโน อวิวรทนฺเตน สมฺปนฺโน, มารชิ ปญฺจมารชิตวา พุทฺโธ, อุสฺสงฺขปาโท ปาทสฺส อุปริ ฐิเตน สงฺขสทิสตฺตา สงฺขนามิเกน โคปฺผเกน สมนฺนาคโต, ติฏฺฐนฺโต ฐิตโกว โนนมนฺโต อนมมาโน หุตฺวา อุภยกรมุทุนา สุขุเมน หตฺถทฺวเยน ชณฺณุกานิ ชงฺฆานิ อามสนฺโต ปริมชฺชิตุํ สกฺโกนฺโต, วฏฺฏกฺขนฺโธ สุวณฺณาลิงฺโค [Pg.194] วิย สมวฏฺฏิตคลิโก, โคตรุณ ปขุมโก ตํมุหุตฺตชาตรตฺตวจฺฉสฺส จกฺขุภณฺโฑ วิย วิปฺปสนฺนจกฺขุภณฺโฑ, วิปฺปสนฺนจกฺขุภณฺเฑน สมนฺนาคโต วา, สีหปุพฺพฑฺฒกาโย สีหสฺส ปุพฺพฑฺฒกาโย วิย ปริปุณฺณกาโย.

24. Đức Phật là Đấng Chiến Thắng, người đã chiến thắng năm loại ma; có bốn mươi răng, nghĩa là có bốn mươi răng đều đặn và tốt đẹp; có răng đều đặn như được cắt và sắp đặt bằng cưa; có khoảng giữa hai vai đầy đặn, nghĩa là có phần lưng ở khoảng giữa hai vai đầy đặn; có bàn chân được ghi dấu bằng bánh xe, nghĩa là có lòng bàn chân được ghi dấu bằng tướng bánh xe một trăm lẻ tám nan hoa; có răng khít nhau, nghĩa là được phú bẩm với hàm răng không có kẽ hở; Đức Phật là Đấng Chiến Thắng Ma, người đã chiến thắng năm loại ma; có mắt cá chân tròn nổi, nghĩa là được phú bẩm với mắt cá chân có tên là saṅkha (vỏ ốc) vì giống như vỏ ốc, nằm ở phía trên bàn chân; khi đứng thẳng không cúi xuống, có thể dùng cả hai bàn tay mềm mại, mịn màng để chạm và xoa đầu gối và bắp chân; có cổ tròn, nghĩa là có cổ tròn đều như ống sáo vàng; có lông mi như bò con, nghĩa là có tròng mắt trong sáng như tròng mắt của con bê đỏ vừa mới sinh, hoặc được phú bẩm với tròng mắt trong sáng; có nửa thân trên như sư tử, nghĩa là có thân hình đầy đặn như nửa thân trên của sư tử.

๒๕. สุคโต พุทฺโธ, สตฺตปีโน ทฺวิหตฺถปาทอํสกูฏเอกคลวเสน สตฺตสุ ฐาเนสุ ปริปุณฺณมํสิโก, ทีฆงฺคุลิ สมอายตหตฺถปาทงฺคุลิ, อถ ตทญฺญํ โลม กูเปกโลโม เอเกกโลมกูเป เอเกกชาตโลโม, สมฺปนฺโนทาตทาโฐ สมฺปนฺนสุกฺกทาโฐ, กนก สมตโจ สุวณฺเณน สทิสจมฺโม นีลมุทฺธคฺคโลโม นีลํ อุทฺธํ อคฺคา โกฏิ หุตฺวา มุขโสภํ อุลฺโลกยมาโน วิย ฐิตโลโม, สมฺพุทฺโธ ตถาคโต, ถูลชิวฺโห มุทุทีฆปุถุลชิวฺหาย สมฺปนฺโน, อถ ตทญฺญํ, สีหหนุโก สีหสฺส เหฏฺฐาหนุ วิย ปริปุณฺณหนุโก, ชาลิกปฺปาท หตฺโถ กุสเลน วฑฺฒกินา วาตปาเน สมฺมาโยชิต ชาลํ วิย จมฺเมน อปฺปฏิพทฺธหตฺถปาทงฺคุลนฺตโร, นาโถ พุทฺโธ, อุณฺหีสสีโส รญฺโญ อุณฺหีสปฏฺโฏ วิย วิโรจมาโน ปกติมํสปิณฺฑสงฺขาโต อุณฺหีสปฏฺฏสีโส, อิติ คุณสหิตํ เอวํ อิมินา วุตฺตปฺปกาเรน ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณคุเณน สมนฺนาคตํ ตํ มเหสึ พุทฺธํ ตีหิ ทฺวาเรหิ อหํ นมามิ วนฺทามีติ.

25. Đức Thiện Thệ, Đức Phật, có bảy chỗ đầy đặn, nghĩa là có thịt đầy đặn ở bảy chỗ: hai tay, hai chân, hai vai và một cổ; có ngón tay dài, nghĩa là có ngón tay và ngón chân dài đều nhau; hơn nữa, điều khác, mỗi lỗ chân lông chỉ có một sợi lông, nghĩa là ở mỗi lỗ chân lông chỉ có một sợi lông mọc; có răng nanh trắng ngà, nghĩa là được phú bẩm với răng nanh trắng; có da như vàng, nghĩa là có da giống như vàng; có lông xoáy lên màu xanh biếc, nghĩa là có lông đứng thẳng, ngọn xoáy lên trên, màu xanh biếc, như đang chiêm ngưỡng vẻ đẹp của khuôn mặt; Đức Chánh Đẳng Giác, Đức Như Lai, có lưỡi to, nghĩa là được phú bẩm với lưỡi mềm, dài và rộng; hơn nữa, điều khác, có hàm như sư tử, nghĩa là có hàm đầy đặn như hàm dưới của sư tử; có tay chân như mạng lưới, nghĩa là có khoảng giữa các ngón tay và ngón chân không bị da dính liền, giống như mạng lưới được người thợ mộc khéo léo gắn vào cửa sổ; Đức Phật là Đấng Hộ Trì, có nhục kế trên đỉnh đầu, nghĩa là có đỉnh đầu với nhục kế, được gọi là khối thịt tự nhiên, tỏa sáng như vương miện của vua. Con xin đảnh lễ, cúng dường vị Đại Sĩ, Đức Phật ấy, người được phú bẩm với ba mươi hai tướng tốt của bậc đại nhân theo cách đã được nói đến như thế này, qua ba cửa (thân, khẩu, ý).

ตีสุ คาถาสุ สงฺเขปตฺถโยชนา สมตฺตา.

Phần giải thích ý nghĩa tóm tắt trong ba bài kệ đã hoàn tất.

อิมิสฺสํ ปน นมกฺการปาฬิยํ ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณํ พุทฺธวจนปาฬิยํ อาคตนยานุกฺกเมน น วุตฺตํ. คาถาพนฺธวเสน ฉนฺทานุรกฺขณตฺถเมว ปน นิคฺโรธพิมฺโพตฺยาทินา อกฺกเมน วุตฺตํ. ตสฺมา ปาเถยฺยวคฺเค ลกฺขณสุตฺเต วุตฺตํ ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณกฺกมํ [Pg.195] สงฺเขเปน ทสฺสยิสฺสาม พหุสฺสุตปญฺญาวฑฺฒนตฺถํ.

Tuy nhiên, trong bài kinh lễ bái này, ba mươi hai tướng tốt của bậc đại nhân đã không được nói theo thứ tự của phương pháp đã được truyền lại trong Thánh điển Phật ngôn. Tuy nhiên, chỉ vì mục đích giữ gìn vần điệu theo cấu trúc của kệ, các tướng ấy đã được nói một cách không theo thứ tự, bắt đầu bằng 'thân hình cân đối như cây đa'. Do đó, chúng tôi sẽ trình bày một cách tóm tắt thứ tự của ba mươi hai tướng tốt của bậc đại nhân đã được nói trong kinh Tướng (Lakkhaṇa Sutta) thuộc phẩm Pātheyyavagga, vì mục đích làm tăng trưởng trí tuệ và sự hiểu biết rộng.

๑

. พุทฺโธ สุปฺปติฏฺฐิตปาโท ๒. เหฏฺฐาปาทตเลสุ จกฺกชาโต ๓. อายตปณฺหิ ๔. ทีฆงฺคุลิ ๕. มุทุตลุน หตฺถปาโท ๖. ชาลหตฺถปาโท ๗. อุสฺสงฺขปาโท ๘. เอณิชงฺโฆ ๙. ฐิตโกว อโนนมนฺโต อุโภหิ ปาณิตเลหิ ชาณุกานิ ปริมสติ ๑๐. โกโสหิต วตฺถคุยฺโห ๑๑. สุวณฺณวณฺโณ กญฺจนสนฺนิภตฺตโจ ๑๒. สุขุมจฺฉวี ๑๓. เอเกกโลมกูเปสุ เอเกกโลโม ๑๔. นีลมุทฺธคฺคโลโม ๑๕. พฺรหฺมุชุคตฺโต ๑๖. สตฺตุสฺสโท ๑๗. สีหปุพฺพฑฺฒกาโย ๑๘. จิตนฺตรํโส ๑๙. นิคฺโรธปริมณฺฑโล ๒๐. สมวฏฺฏกฺขนฺโธ ๒๑. รสคฺคสคฺคี ๒๒. สีหหนุโก ๒๓. จตฺตาลีสทนฺโต ๒๔. สมทนฺโต ๒๕. อวิรฬทนฺโต ๒๖. สุสุกฺกทาโฐ ๒๗. ปหุต ชิวฺโห ๒๘. พฺรหฺมสโร ๒๙. อภินีลเนตฺโต ๓๐. โคป ขุโม ๓๑. อุณฺณา ภมุกนฺตเร ชาตา โอทาตา มุทุตูล สนฺนิภา ๓๒. อุณฺหีสสีโสติ ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณสฺส กโม เวทิตพฺโพ. อิมานิ ปน ภควโต ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณานิ ปารมีปุญฺญกมฺเมน ยถารหํ กมฺมสริกฺขกํ ลพฺภนฺตีติ เวทิตพฺพานิ. ตานิ ปน กมฺมานิ ปาเถยฺยวคฺเค ลกฺขณสุตฺเต วุตฺตานิ, ตานิ ปเนตฺถ โอโลเกตฺวา คเหตพฺพานีติ.

1. Đức Phật có bàn chân đặt vững vàng, 2. dưới lòng bàn chân có hình bánh xe, 3. có gót chân dài, 4. có ngón tay dài, 5. có tay chân mềm mại, 6. có tay chân như mạng lưới, 7. có mắt cá chân tròn nổi, 8. có bắp chân như con nai, 9. khi đứng thẳng không cúi xuống, có thể dùng cả hai lòng bàn tay chạm đến đầu gối, 10. có âm tàng được che kín trong vỏ bọc, 11. có màu da như vàng, da tựa như vàng ròng, 12. có làn da mịn màng, 13. mỗi lỗ chân lông chỉ có một sợi lông, 14. có lông xoáy lên màu xanh biếc, 15. có thân hình thẳng đứng như Phạm thiên, 16. có bảy chỗ đầy đặn, 17. có nửa thân trên như sư tử, 18. có khoảng giữa hai vai đầy đặn, 19. có thân hình cân đối như cây đa, 20. có cổ tròn đều, 21. có vị giác tuyệt hảo, 22. có hàm như sư tử, 23. có bốn mươi răng, 24. có răng đều đặn, 25. có răng khít nhau, 26. có răng nanh rất trắng, 27. có lưỡi rộng dài, 28. có âm thanh như Phạm thiên, 29. có mắt xanh biếc, 30. có lông mi như bò con, 31. có lông trắng (uṇṇā) mọc giữa hai chân mày, trắng tinh, mềm mại như bông gòn, 32. có nhục kế trên đỉnh đầu. Như vậy nên hiểu là thứ tự của ba mươi hai tướng tốt của bậc đại nhân. Tuy nhiên, nên được hiểu rằng ba mươi hai tướng tốt này của Đức Thế Tôn được thành tựu tương xứng với nghiệp do phước báu ba-la-mật. Tuy nhiên, những nghiệp ấy đã được nói trong kinh Tướng thuộc phẩm Pātheyyavagga; những điều ấy nên được xem xét và thọ trì ở đây.

ติสฺโส วนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

Phần giải thích về ba kệ đảnh lễ đã hoàn tất.

๒๖.

26.

พุทฺโธพุทฺโธติโฆโส อติทุลภตโร กา กถา พุทฺธภาโว,โลเก ตสฺมา วิภาวี วิวิธหิตสุขํ สาธโว ปตฺถยนฺตา;

Tiếng xưng danh 'Phật, Phật' đã là vô cùng hiếm có, huống hồ chi là Phật quả. Vì thế, ở trên đời, những người hiền thiện, bậc trí tuệ, mong cầu các loại lợi ích và an lạc khác nhau, hãy luôn luôn đảnh lễ Ngài, bậc Thập Lực, bậc Vô Song, người mang lại lợi ích mong muốn, được chư thiên và nhân loại tôn kính, bậc Vô Úy, bậc đáng được cúng dường, người làm tăng trưởng niềm hoan hỷ cho các thế giới.

๒๖. เอวํ [Pg.196] สุคตนฺติอาทีหิ ปญฺจวีสติวนฺทนคาถาหิ พุทฺธสฺส ปณามํ กตฺวา อิทานิ ตสฺส วนฺทเน อุยฺโยชนํ กโรนฺโต อาห พุทฺโธ พุทฺโธติโฆโส ตฺยาทิคาถํ. อยํ ปน สทฺธราคาถาติ ทฏฺฐพฺโพ.

26. Như vậy, sau khi đã đảnh lễ Đức Phật bằng hai mươi lăm bài kệ tán dương bắt đầu bằng 'Sugata' (Thiện Thệ), v.v..., bây giờ, để khuyến khích việc tán dương Ngài, (tác giả) đã nói lên bài kệ bắt đầu bằng 'Buddho buddho'ti ghoso' (Tiếng xưng danh 'Phật, Phật'). Hơn nữa, điều này nên được hiểu là 'bài kệ về đức tin' (saddharāgāthā).

ตตฺถ ปน โลเก พุทฺโธ พุทฺโธติ โฆโส อติทุลภตโร พุทฺธภาโว กา กถาติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถ จ โลเกติ มนุสฺสโลเก ติโลเก วา อนนฺตจกฺกวาฬ โลเก วา. พุทฺโธ พุทฺโธติโฆโสติ พุทฺโธ พุทฺโธ อิติ กิตฺติสทฺโท ถุติสทฺโท วา. ฆุสนํ โฆโส. ฆุสิยติ กถิยตีติ วา โฆโส, กิตฺติสทฺโท. ฆุสธาตุ สทฺเท ณ. อถ วา ฆุสิยติ ถวิยตีติ โฆโส, ถุติสทฺโท. เตน วุตฺตํ ปาราชิกณฺฑฏฺฐกถายํ ‘‘กิตฺติสทฺโทติ กิตฺติเอว. ถุติโฆโส วา’’ติ. พุทฺโธ พุทฺโธ อิติ ปวตฺโต โฆโส ถุติโฆโสติ พุทฺโธพุทฺโธติโฆโส. อติทุลภตโรติ อติวิย ทุลฺลภตโม. ทุลฺลภตโรติ หิ วตฺตพฺเพ ฉนฺทานุรกฺขณตฺถํ ลการโลเปน ทุลภตโรติ วุตฺตํ. ทุกฺเขน ลภิยตีติ ทุลฺลโภ. ทุปุพฺพลภธาตุ ลภเน อ. อถ วา ลภสฺส อสมิทฺธนฺติ ทุลฺลโภ, ทุพฺภิชาเนยฺย อพฺยยีภาวสมาโสยํ. ทุสทฺโท อสมิทฺธตฺโถ, ยถา ทุพฺภิกฺโขติ. อติ วิย ทุลฺลโภติ อติทุลโภ. เตสํ วิเสเสน อติทุลฺลโภติ อติทุลภตโร. พุทฺธา หิ โลเก กทาจิ กรหจิ อุปฺปชฺชนฺติ. ตสฺมา พุทฺโธ พุทฺโธติ โฆโส อติทุลภตโรติ วุตฺตํ. วุตฺตญฺเหตํ จูฬวคฺคขนฺธเก ‘‘โฆโสปิ โข เอโส คหปติ ทุลฺลโภ โลกสฺมึ, ยทิทํ พุทฺโธ พุทฺโธ’’ติ. ยถา จ หิ โลเก อุทุมฺพริกปุปฺผํ ทุลฺลภํ. จนฺทมฺหิ สสกํ หตฺเถน คณฺหิตุํ. วายสานํ ขีรํ, เอวํ พุทฺธภาโว อติทุลฺลภตโรติ วุตฺตํ โหติ. อยํ ปน หีนูปมาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺเหตํ อปทานปาฬิยํ –

Trong đó, mối liên hệ (của câu kệ) là: 'Ở trên đời, tiếng xưng danh 'Phật, Phật' đã là vô cùng hiếm có, huống hồ chi là Phật quả'. Ở đây, 'loke' (ở trên đời) có nghĩa là ở cõi người, hoặc ở trong ba cõi, hoặc ở trong các thế giới vô biên. 'Buddho buddho'ti ghoso' có nghĩa là tiếng danh xưng hay tiếng tán thán 'Phật, Phật'. 'Ghusanaṃ' là 'ghoso' (tiếng xưng danh). Hoặc 'ghoso' là tiếng danh xưng, vì nó được xưng lên, được nói đến. Căn 'ghus' có nghĩa là âm thanh, đi với tiếp vị ngữ 'ṇa'. Hoặc 'ghoso' là tiếng tán thán, vì nó được tán thán, được ca ngợi. Do đó, trong Chú giải Pārājikaṇḍa có nói: 'Kittisaddo (tiếng danh xưng) chính là danh tiếng. Hoặc là tiếng tán thán'. Tiếng xưng danh, tiếng tán thán được khởi lên là 'Phật, Phật', do đó là 'buddhobuddhotighoso'. 'Atidulabhataro' có nghĩa là vô cùng hiếm có nhất. Đáng lẽ phải nói là 'dullabhataro', nhưng để giữ vần luật, chữ 'la' đã được lược bỏ và nói là 'dulabhataro'. 'Dullabho' là vì được chứng đắc một cách khó khăn. Nó được tạo thành từ tiền tố 'du' và căn 'labha' có nghĩa là 'đạt được', đi với tiếp vị ngữ 'a'. Hoặc 'dullabho' có nghĩa là sự không thành tựu của việc đạt được; đây là một bất biến cách phức hợp (abyayībhāvasamāsa) khó nhận biết. Tiền tố 'du' có nghĩa là không thành tựu, như trong từ 'dubbhikkho' (nạn đói). 'Atidulabho' là vô cùng hiếm có. 'Atidulabhataro' là đặc biệt hiếm có hơn cả. Thật vậy, các vị Phật chỉ thỉnh thoảng, hiếm hoi mới xuất hiện trên đời. Do đó, có nói rằng tiếng xưng danh 'Phật, Phật' là vô cùng hiếm có. Điều này cũng được nói trong Cūḷavaggakhandhaka: 'Này gia chủ, tiếng xưng danh này thật hiếm có ở trên đời, đó là 'Phật, Phật''. Và cũng như hoa ưu đàm hiếm có ở trên đời, như việc dùng tay nắm lấy con thỏ trên mặt trăng, như sữa của loài quạ, cũng vậy, Phật quả được nói là vô cùng hiếm có. Tuy nhiên, điều này nên được hiểu là một ví dụ thấp kém. Điều này đã được nói trong Apadānapāḷi –

‘‘อุทุมฺพริกปุปฺผํว[Pg.197], จนฺทมฺหิ สสกํ ยถา;

วายสานํ ยถา ขีรํ, ทุลฺลภํ โลกนายก’’นฺติ จ;

ทุลฺลโภ พุทฺธุปฺปาโท โลกสฺมิ’’นฺติ จ;

‘Như hoa ưu đàm, như con thỏ trên mặt trăng; như sữa của loài quạ, bậc Lãnh Đạo Thế Gian cũng hiếm có như vậy’; và: ‘Sự xuất hiện của một vị Phật ở trên đời là điều hiếm có’.

กิญฺจาปิ หิ โลเก จกฺกวตฺติราชูนํ อุปฺปชฺชมาโน ทุลฺลโภ. เอกสฺมิมฺปิ ปน กปฺเป จกฺกวตฺติราชาโน อเนกา อุปฺปชฺชนฺติ. ตถาคตา ปน โลเก อุปฺปชฺชมานาปิ เอกสฺมึ กปฺเป เอก ทฺวิติ จตุ ปญฺจ พุทฺธาเยว อุปฺปชฺชนฺติ, น ตทุตฺตริ. ยสฺมา หิ อสงฺขฺเยยฺเยปิ กปฺเป ตถาคตสุญฺโญ โหติ. ตสฺมา ตถาคตสฺเสว กทาจิ กรหจิ อุปฺปชฺชนโต พุทฺโธพุทฺโธติโฆโส อติทุลภตโร กา กถา พุทฺธภาโวติ วุตฺโต. วุตฺตมฺปิ เจตํ ภควตา มหาปรินิพฺพานสมเย ‘‘เทวตา อานนฺท อุชฺฌายนฺติ. ทุราวตมฺหา อาคตา ตถาคตํ ทสฺสนาย กทาจิ กรหจิ ตถาคตา โลเก อุปฺปชฺชนฺติ อรหนฺโต สมฺมาสมฺพุทฺธา. อชฺช รตฺติยา ปจฺจูสสมเย ตถาคตสฺส ปรินิพฺพานํ ภวิสฺสติ. อยญฺจ มเหสกฺโข ภิกฺขุ ภควโต ปุรโต ฐิโต โอวาเรนฺโต โอตเรนฺโต วา น มยํ ลภาม ปจฺฉิเม กาเล ตถาคตํ ทสฺสนายา’’ติ.

Mặc dù sự xuất hiện của các vị Chuyển luân vương ở trên đời là hiếm có, nhưng trong một kiếp cũng có nhiều vị Chuyển luân vương xuất hiện. Trái lại, các vị Như Lai, dù xuất hiện trên đời, trong một kiếp cũng chỉ có một, hai, ba, bốn, hoặc năm vị Phật xuất hiện, không hơn thế. Bởi vì, ngay cả trong vô số kiếp cũng không có Như Lai. Do đó, vì Như Lai chỉ thỉnh thoảng, hiếm hoi mới xuất hiện, nên có nói rằng: 'Tiếng xưng danh 'Phật, Phật' đã là vô cùng hiếm có, huống hồ chi là Phật quả'. Điều này cũng đã được Đức Thế Tôn nói vào thời điểm Đại Bát-niết-bàn: 'Này Ānanda, các chư thiên đang phàn nàn. (Họ nói rằng:) 'Chúng tôi từ xa đến để diện kiến Như Lai. Thỉnh thoảng, hiếm hoi lắm các bậc Như Lai, A-la-hán, Chánh Đẳng Giác mới xuất hiện trên đời. Đêm nay, vào canh cuối, Như Lai sẽ nhập diệt. Và vị tỳ-khưu có đại thần lực này lại đứng che trước mặt Đức Thế Tôn, khiến chúng tôi không được diện kiến Như Lai trong thời khắc cuối cùng này’.

พุทฺธภาโวติ พุทฺธสฺส ภาโว. กา กถาติ กึ วตฺตพฺโพเอวาติ อตฺโถ. กสฺมา ปน พุทฺโธ อติทุลฺลภตโรติ จ, พุทฺโธ กทาจิ กรหจิ อุปฺปชฺชนฺตีติ จ วุตฺตํ. นนุ พุทฺธา โลเก อเนกา อุปฺปชฺชนฺตีติ. สจฺจเมตํ. พุทฺโธ นาม ปน อเนกาสงฺขฺเยยฺยวาเรน วา อเนกาสงฺขฺเยยฺยทิวสมาสสํวจฺฉรํ วา อเนกาสงฺขฺเยยฺยกปฺปํ วา ทสปารมิโย จ ปญฺจมหาปริจฺจาเค จ ปูเรตฺวาว ภวิตุํ สกฺโกติ, น เอเกกวาราทินา. อถ โข ปน อนฺตมโส กปฺปสตสหสฺสาธิกานิ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ ทสปารมิโย จ ปญฺจ มหาปริจฺจาเค จ ปูเรตฺวาว พุทฺโธ [Pg.198] ภวิตุํ สกฺโกติ. ตสฺมา พุทฺโธ อติทุลฺลภตโรติ จ, พุทฺธา กทาจิ กรหจิ อุปฺปชฺชนฺตีติ จ วุตฺตนฺติ.

'Buddhabhāvo' (Phật quả) là trạng thái của một vị Phật. 'Kā kathā' (huống hồ chi) có nghĩa là 'còn gì để nói?'. Nhưng tại sao lại nói rằng một vị Phật là vô cùng hiếm có, và các vị Phật chỉ thỉnh thoảng, hiếm hoi mới xuất hiện? Chẳng phải có nhiều vị Phật xuất hiện trên đời sao? Điều này là đúng. Nhưng một người chỉ có thể trở thành Phật sau khi đã viên mãn mười pháp ba-la-mật và năm đại thí xả trong vô số a-tăng-kỳ lần, hoặc vô số a-tăng-kỳ ngày, tháng, năm, hoặc vô số a-tăng-kỳ kiếp, chứ không phải chỉ trong một hay hai lần. Hơn nữa, một người chỉ có thể trở thành Phật sau khi đã viên mãn mười pháp ba-la-mật và năm đại thí xả trong ít nhất là bốn a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp. Do đó, có nói rằng một vị Phật là vô cùng hiếm có, và các vị Phật chỉ thỉnh thoảng, hiếm hoi mới xuất hiện.

เอวํ พุทฺธสฺส อติทุลฺลภตรตฺตา จ กทาจิ กรหจิ อุปฺปนฺนตฺตา จเอว พุทฺโธพุทฺโธติ กิตฺตยนฺตสฺส มหปฺผลํ โหติ. วุตฺตญฺเหตํ อปทาเน –

Như vậy, vì một vị Phật là vô cùng hiếm có và chỉ thỉnh thoảng, hiếm hoi mới xuất hiện, nên việc xưng danh 'Phật, Phật' mang lại quả báu to lớn. Điều này đã được nói trong Apadāna –

‘‘พุทฺโธติ กิตฺตยนฺตสฺส, กาเย ภวติ ยา ปีติ;

วรเมว หิ สา ปีติ, กสิเณนปิ ชมฺพุทีปสฺสา’’ติ.

‘Niềm hỷ lạc khởi lên trong thân của người xưng danh 'Phật'; niềm hỷ lạc ấy quả thật là cao quý hơn cả toàn cõi Diêm-phù-đề’.

ตสฺมาติ ยสฺมา พุทฺโธ พุทฺโธติ โฆโส อติทุลฺลภตโร, พุทฺธภาโว กา กถา. ตสฺมา. วิภาวีติ เมธาวี. เต หิ หิตาหิตํ การณาการณํ วา วิเสเสน ภาเวติ ปกาเสตีติ วิภาวา, ปญฺญา. วิปุพฺพ ภูธาตุ สตฺตายํ ณ. สา เอเตสํ อตฺถีติ วิภาวีติ วุจฺจนฺติ, สาธโว ลพฺภติ. ตํ ปน สาธโวติ ปเท วิเสสนํ.

'Tasmā' (Vì thế) là vì tiếng xưng danh 'Phật, Phật' đã là vô cùng hiếm có, huống hồ chi là Phật quả. Do đó. 'Vibhāvī' (bậc trí tuệ) có nghĩa là người có trí tuệ (medhāvī). Thật vậy, vì họ đặc biệt phát triển hoặc làm sáng tỏ điều lợi ích và không lợi ích, hoặc nguyên nhân và không phải nguyên nhân, nên được gọi là 'vibhāvā', tức là trí tuệ (paññā). (Từ này được tạo thành từ) tiền tố 'vi', căn 'bhū' có nghĩa là 'tồn tại', và tiếp vị ngữ 'ṇa'. Vì họ sở hữu trí tuệ ấy, nên họ được gọi là 'vibhāvī'. (Từ này) được liên kết với 'sādhavo' (người hiền thiện). Hơn nữa, nó là một tính từ cho từ 'sādhavo'.

วิวิธหิตสุขนฺติ นานปฺปการํ โลกิยโลกุตฺตร สงฺขาตํ หิตสุขํ. ตสฺส ปน อตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. ตํ ปน ปตฺถยนฺตาติปเท กมฺมํ. สาธโวติ สปฺปุริสา. เต หิ สปรหิตํ สาเธติ นิพฺพตฺเตตีติ สาธโวติ วุจฺจติ. สาธธาตุ สํสิทฺธิยํ อโว. ตสฺส ปน ปทสฺส นมสฺสนฺตูติ ปเทน กตฺตุภาเวน สมฺพนฺโธ. ปตฺถยนฺตาติ ยาจนฺตา. วิวิธหิตสุขํ ปตฺถยนฺติ ยาจนฺตีติ ปตฺถยนฺตา, สาธโว. ปตฺถธาตุ ยาจเน อนฺโต. ยการาคโม. ตํ ปน สาธโวติปเท วิเสสนํ. อิฏฺฐนฺติ กามยมานํ. อิจฺฉิตพฺพํ กมิตพฺพนฺติ อิฏฺฐํ. อิสุธาตุ อิจฺฉา กนฺตีสุ ตปจฺจโย. ตสฺส รฏฺโฐ, ธาตฺวนฺตโลโป. อตฺถนฺติ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกาทิอตฺถํ. อตฺถิยติ ปตฺถิยตีติ อตฺโถ, วิปากานิสํสผลํ. อตฺถธาตุ ยาจนายํ อ[Pg.199]. อถ วา อสติ ภวติ ผลภาเวนาติ อตฺโถ. อสธาตุ ภุวิมฺหิ ถ. ตํ ปน ปททฺวยํ วหนฺตนฺติปเท กมฺมํ. วหนฺตนฺติ ธารกํ. วหติ หรตีติ วหนฺโต, พุทฺโธ. วหธาตุ วหเน ปาปุณเน วา อนฺโต. พุทฺโธ หิ สตฺตานํ โลกิยโลกุตฺตรหิตสุขํ ธมฺมเทสนาย ธาเรตีติ อตฺโถ.

Vividhahitasukhaṃ có nghĩa là sự lợi ích và an lạc được gọi là thế gian và siêu thế, có nhiều loại khác nhau. Ý nghĩa của từ này đã được nói ở dưới. Từ đó là đối cách trong câu patthayantāti. Sādhavo là những bậc thiện nhân. Các vị ấy được gọi là sādhavo vì các vị ấy thực hiện, hoàn thành lợi ích cho mình và cho người khác. Căn sādh có nghĩa là thành tựu, tiếp vị ngữ là avo. Từ này có liên quan đến từ namassantū với vai trò là chủ cách. Patthayantā là những người mong cầu. Vividhahitasukhaṃ patthayanti yācantīti patthayantā, sādhavo (những bậc thiện nhân mong cầu, ước muốn sự lợi ích và an lạc có nhiều loại khác nhau). Căn patth có nghĩa là mong cầu, tiếp vị ngữ là anta. Có sự thêm vào của ya. Từ này là tính từ cho từ sādhavo. Iṭṭhaṃ là điều được mong muốn. Icchitabbaṃ kamitabban'ti iṭṭhaṃ (điều nên được ước muốn, nên được khao khát là iṭṭhaṃ). Căn is có nghĩa là ước muốn, khao khát, tiếp vị ngữ là ta. ṭṭho thay cho s, và có sự lược bỏ âm cuối của căn. Atthaṃ là lợi ích trong hiện tại và tương lai. Atthiyati patthiyatīti attho, là quả, là phước báu. Căn atth có nghĩa là mong cầu, tiếp vị ngữ là a. Hoặc, asati bhavati phalabhāvenāti attho (nó hiện hữu, trở thành dưới dạng quả). Căn as có nghĩa là hiện hữu, tiếp vị ngữ là tha. Hai từ này là đối cách trong câu vahantanti. Vahantaṃ là người mang đến. Vahati haratīti vahanto, là Đức Phật. Căn vah có nghĩa là mang đi, hoặc đạt đến, tiếp vị ngữ là anta. Ý nghĩa là Đức Phật mang đến sự lợi ích và an lạc thế gian và siêu thế cho chúng sanh bằng việc thuyết pháp.

สุรนรมหิตนฺติ เทเวหิ จ มนุสฺเสหิ จ จตุปจฺจยาทีหิ ปูชิตํ. อิทํ ปเนตฺถ นิพฺพจนํ. อิสฺสริยกีฬาทีหิ สุรนฺติ ทิพฺพนฺตีติ สุรา, เทวา. สุรธาตุ ทิตฺติยํ. อถ วา สุรนฺติ อีสนฺติ เทวิสฺสริยํ ปาปุณนฺติ วิโรจนฺติ จาติ สุรา, เทวา. สุนฺทรา รา วาจา เอเตสนฺติ วา สุรา, เทวา. ขนฺธสนฺตานํ นรนฺติ เนนฺตีติ นรา, มนุสฺสา. นรธาตุ นยเน อ. สุรา จ นรา จ สุรนรา. เตหิ มหิตพฺพา ปูชิตพฺพาติ สุรนรมหิโต, พุทฺโธ. มหธาตุ ปูชายํ ต. ตํ สุรนรมหิตํ. นิพฺภยนฺติ อภยํ. ภิยเต ภยํ. นตฺถิ ภยํ เอตสฺสาติ นิพฺภโย, พุทฺโธ. ตํ นิพฺภยํ. ตถาคตสฺส อฏฺฐสุ ปริสาสุ เกนจิ การเณน ภยํ หทยจลนํ กมฺปนํ นตฺถีติ อตฺโถ.

Suranaramahitaṃ có nghĩa là được chư thiên và loài người cúng dường bằng tứ vật dụng v.v... Đây là sự giải thích từ nguyên ở đây. Issariyakīḷādīhi suranti dibbantīti surā, devā (những vị tỏa sáng, vui chơi với quyền lực v.v... là surā, tức là chư thiên). Căn sur có nghĩa là tỏa sáng. Hoặc, suranti īsanti devissariyaṃ pāpuṇanti virocanti cāti surā, devā (những vị cai quản, làm chủ, đạt đến quyền lực của chư thiên, và tỏa sáng là surā, tức là chư thiên). Hoặc, sundarā rā vācā etesanti vā surā, devā (những vị có lời nói hay đẹp là surā, tức là chư thiên). Khandhasantānaṃ naranti nentīti narā, manussā (những vị dẫn dắt dòng tương tục của các uẩn là narā, tức là loài người). Căn nar có nghĩa là dẫn dắt, tiếp vị ngữ là a. Surā ca narā ca suranarā (chư thiên và loài người là suranarā). Tehi mahitabbā pūjitabbāti suranaramahito, buddho (vị đáng được họ tôn kính, cúng dường là suranaramahito, tức là Đức Phật). Căn mah có nghĩa là cúng dường, tiếp vị ngữ là ta. Từ đó là suranaramahitaṃ. Nibbhayanti là không sợ hãi. Bhiyate bhayaṃ (sự sợ hãi được gọi là bhayaṃ). Natthi bhayaṃ etassāti nibbhayo, buddho (vị không có sự sợ hãi là nibbhayo, tức là Đức Phật). Từ đó là nibbhayaṃ. Ý nghĩa là Đức Như Lai không có sự sợ hãi, sự rung động của tâm, sự run rẩy vì bất cứ lý do nào trong tám hội chúng.

ทกฺขิเณยฺยนฺติ ปรโลกํ สทฺทหิตฺวา ทาตพฺพอุตฺตมทานารหํ. ทาตพฺพาติ ทกฺขิณา, เทยฺยธมฺมวตฺถุ. ทาธาตุ ทาเนกฺขิณปจฺจโย. อถ วา ทกฺขนฺติ วฑฺฒนฺติ เอตาย สตฺตา ยถาธิปฺเปตาหิ สมฺปตฺตีหีติ ทกฺขิณา, ปรโลกํ สทฺทหิตฺวา ทาตพฺพทานํ. ทกฺขธาตุ วฑฺฒเนยุ, ตํ อรหตีติ ทกฺขิเณยฺโย, พุทฺโธ. อรหติตทฺธิเต เณยฺโย. อถ วา ทกฺขิณาย หิตํ อนุรูปํ มหปฺผลกรณตาย วิโสเธตีติ ทกฺขิเณยฺโย, พุทฺโธ. วิโสเธติตทฺธิตายํ. พุทฺโธเยว หิ ทกฺขิณาย มหปฺผลกรณวเสน จ, วิโสธนวเสน จ, เทวสกฺกพฺรหฺเมหิ จ, โกสลราชาทีหิ จ, อนาถปิณฺฑิกเสฏฺฐาทีหิ จ ปรโลกํ สทฺทหิตฺวา ทาตพฺพํ อุตฺตมทานํ วิเสเสน อรหติ, ตสฺมา ทกฺขิเณยฺยนฺติ โถเมติ.

Dakkhiṇeyyaṃ có nghĩa là bậc xứng đáng nhận sự bố thí cao thượng được dâng cúng với niềm tin vào đời sau. Dātabbāti dakkhiṇā, là vật phẩm cúng dường. Căn dā có nghĩa là cho, tiếp vị ngữ là kkhiṇa. Hoặc, dakkhanti vaḍḍhanti etāya sattā yathādhippetāhi sampattīhīti dakkhiṇā, là sự bố thí được dâng cúng với niềm tin vào đời sau, nhờ đó chúng sanh được tăng trưởng, phát triển với những tài sản như ý. Căn dakkh có nghĩa là tăng trưởng. taṃ arahatīti dakkhiṇeyyo, buddho (vị xứng đáng với điều đó là dakkhiṇeyyo, tức là Đức Phật). Trong taddhita (biến thể từ) có nghĩa là xứng đáng, tiếp vị ngữ là ṇeyya. Hoặc, dakkhiṇāya hitaṃ anurūpaṃ mahapphalakaraṇatāya visodhetīti dakkhiṇeyyo, buddho (vị thanh lọc lễ vật cúng dường để nó trở nên hữu ích, thích hợp và mang lại quả lớn là dakkhiṇeyyo, tức là Đức Phật). Trong taddhita có nghĩa là thanh lọc. Quả thật, chính Đức Phật, do năng lực làm cho lễ vật cúng dường có quả lớn và do năng lực thanh lọc, đặc biệt xứng đáng nhận sự bố thí cao thượng được dâng cúng với niềm tin vào đời sau bởi chư thiên, Đế Thích, Phạm thiên, vua xứ Kosala v.v..., và trưởng giả Anāthapiṇḍika v.v... Do đó, ngài được tán thán là dakkhiṇeyyaṃ.

โลกานนฺติ [Pg.200] สตฺตโลกานํ. ตสฺส ปน อตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. นนฺทิวฑฺฒนฺติ ปีติยา วฑฺฒาเปนฺตํ. นนฺทิยเต นนฺทิ. ภาวสาธโนยํ. นนฺทธาตุ สมิทฺธิยํ นนฺทเน วา อิ. ปีติยา อธิวจนเมตํ. สา วฑฺเฒติ พุทฺเธตีติ นนฺทิวฑฺโฒ, พุทฺโธ. นนฺทิสทฺทูปปทวฑฺฒธาตุ วฑฺฒเน อ. พุทฺโธ หิ ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณาสีตานุพฺยญฺชนลกฺขณสมฺปนฺเนน จ สพฺพญฺญุตญาณาทิคุณสมฺปนฺเนน ธมฺมเทสนาย จ โลเก สพฺพสตฺตานํ ปีตึ วฑฺเฒตีติ อตฺโถ. สพฺพสตฺตานญฺหิ พุทฺธทสฺสเน ธมฺมสวเน จ ติตฺโต นตฺถิ, ตสฺมา โลกานํ นนฺทิวฑฺฒนฺติ โถเมติ. วุตฺตญฺเหตํ อปทานฏฺฐกถายํ ‘‘ปกติยาเอว หิ พุทฺธทสฺสเน ปุณฺณจนฺทสมุทฺทราชทสฺสเน อติตฺโต โลโกติ. กถํ ปน สพฺพสตฺตานํ พุทฺธทสฺสเน อติตฺโต โหตี’’ติ. พุทฺธสฺส ปน พาตฺตึสมหาปุริสลกฺขณาทีหิ สีลาทิอสาธารณคุเณหิ จ อธิก สมฺปนฺโน หุตฺวา สพฺพเทวมนุสฺเสหิ อติวิโรจมานตฺตา. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา ตาวตึเส –

Lokānaṃ có nghĩa là của các thế giới chúng sanh. Ý nghĩa của từ này đã được nói ở dưới. Nandivaḍḍhanaṃ là bậc làm tăng trưởng hỷ lạc. Nandiyate nandi. Đây là từ được hình thành theo nghĩa trừu tượng. Căn nand có nghĩa là thịnh vượng hoặc hoan hỷ, tiếp vị ngữ là i. Đây là một từ đồng nghĩa với pīti (hỷ). Sā vaḍḍheti buddhetīti nandivaḍḍho, buddho (vị làm cho hỷ ấy tăng trưởng, phát triển là nandivaḍḍho, tức là Đức Phật). Căn vaḍḍh có nghĩa là tăng trưởng, có tiền tố là danh từ nandi, tiếp vị ngữ là a. Ý nghĩa là, quả thật, Đức Phật làm tăng trưởng hỷ lạc cho tất cả chúng sanh trong thế gian bằng việc được trang bị 32 tướng tốt của bậc đại nhân và 80 vẻ đẹp phụ, bằng việc được trang bị các đức tính như toàn tri trí v.v..., và bằng việc thuyết pháp. Quả thật, đối với tất cả chúng sanh, không có sự thỏa mãn trong việc thấy Phật và nghe Pháp, do đó ngài được tán thán là lokānaṃ nandivaḍḍhanaṃ (bậc làm tăng trưởng hỷ lạc cho các thế giới). Điều này đã được nói trong Chú giải Apadāna: “Quả thật, tự bản chất, thế gian không bao giờ thỏa mãn với việc nhìn thấy Đức Phật, cũng như không thỏa mãn với việc nhìn thấy trăng tròn và đại dương. Nhưng làm thế nào mà tất cả chúng sanh lại không thỏa mãn với việc nhìn thấy Đức Phật?”. Ấy là vì Đức Phật, được trang bị đầy đủ với 32 tướng tốt của bậc đại nhân v.v... và với các đức tính phi thường như giới v.v..., đã tỏa sáng rực rỡ hơn tất cả chư thiên và loài người. Điều này đã được Đức Thế Tôn nói ở cõi trời Tāvatiṃsa –

‘‘น โกจิ เทโว วณฺเณน, สมฺพุทฺธํ อติโรจติ;

สพฺเพ เทเว อธิคฺคยฺห, สมฺพุทฺโธว วิโรจตี’’ติ.

“Không một vị trời nào, về dung sắc, có thể vượt qua được bậc Chánh Đẳng Giác; Vượt trên tất cả chư thiên, chỉ có bậc Chánh Đẳng Giác là tỏa sáng rực rỡ.”

ทสพลนฺติ อญฺเญหิ ปจฺเจกพุทฺธาริยสาวเกหิ อสาธารเณน ทสกายพเลน จ ทสญาณพเลน สมฺปนฺนํ. ตญฺหิ เกหิจิ วิรุทฺเธหิ การเณหิ พลนฺติ น กมฺเปนฺตีติ พลนฺติ วุจฺจติ. อถ วา พลนฺติ ชีวิตํ กปฺเปนฺติ เอเตนาติ พลํ, กายพลํ. พลธาตุ ปาเณ อ. พลนฺติ ภารํ วหิตุํ สกฺกุณนฺตีติ วา พลํ, พลนฺติ ชานนฺติ สพฺพธมฺมนฺติ พลํ, ญาณ พลํ. ทสพลญฺจ ทสพลญฺจ ทสพลานิ เอกเสสนเยน. ตานิ ยสฺส โสติ ทสพโล, พุทฺโธ. อิธ ปน สามญฺญวเสน วุตฺโตปิ วิเสสฏฺฐานิยตฺตา ภควโต ทสกายพลานิ จ, ทสญาณพลานิ จ อธิปฺเปตานิ. เตสํ ปน สรู ปตฺถํ นยนสุภคกายงฺคนฺตฺยาทิ คาถาวณฺณนายํ วุตฺตเมว.

Dasabalaṃ là bậc được trang bị mười thân lực và mười trí lực, là những năng lực phi thường không chung với các vị Phật Độc Giác và Thánh Thinh Văn khác. Quả thật, chúng được gọi là bala (lực) vì chúng không bị lay chuyển bởi bất kỳ nguyên nhân đối nghịch nào. Hoặc, balanti jīvitaṃ kappenti etenāti balaṃ, kāyabalaṃ (chúng sanh sống, duy trì mạng sống nhờ vào nó, nên gọi là balaṃ, tức là thân lực). Căn bal có nghĩa là sống, tiếp vị ngữ là a. Hoặc, balanti bhāraṃ vahituṃ sakkuṇantīti vā balaṃ (có khả năng mang vác gánh nặng, nên gọi là balaṃ). balanti jānanti sabbadhammanti balaṃ, ñāṇa balaṃ (biết tất cả các pháp, nên gọi là balaṃ, tức là trí lực). Dasabalañca dasabalañca dasabalāni (mười lực và mười lực là các mười lực) theo quy tắc hợp nhất. Tāni yassa soti dasabalo, buddho (vị nào có những năng lực ấy, vị ấy là dasabalo, tức là Đức Phật). Ở đây, mặc dù được nói một cách tổng quát, nhưng vì là trường hợp đặc biệt, nên mười thân lực và mười trí lực của Đức Thế Tôn được ám chỉ. Hình thái của chúng đã được nói đến trong phần giải thích kệ tụng bắt đầu bằng nayanasubhagakāyaṅgantyādi.

อสมนฺติ [Pg.201] สีลาทิคุเณหิ เกนจิ อสทิสํ. นตฺถิ สโม สทิโส ปุคฺคโล เอตสฺสาติ อสโม, พุทฺโธ. ตํ อสมํ. ตนฺติ ตาทิสํ คุณสมฺปนฺนํ พุทฺธํ. นิจฺจนฺติ สตตํ สมิตํ สพฺพกาลํ นิรนฺตรนฺติ อตฺโถ. นมสฺสนฺตูติ อภิวนฺทนฺตูติ.

Asamaṃ (vô song) (nghĩa là) không ai sánh bằng bởi bất cứ các đức hạnh nào như là giới, v.v. Không có người nào bằng, không có người nào tương tự với vị này, do đó là asamo (vô song), (đó là) đức Phật. Taṃ asamaṃ (vị Vô Song ấy). Taṃ (vị ấy) (nghĩa là) vị Phật như thế, người đã thành tựu các đức hạnh. Niccaṃ (luôn luôn) có nghĩa là satataṃ (thường hằng), samitaṃ (thường xuyên), sabbakālaṃ (mọi lúc), nirantaraṃ (không gián đoạn). Namassantu (hãy đảnh lễ) (nghĩa là) abhivandantu (hãy đảnh lễ).

อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. โลเก ติโลเก มนุสฺสโลเก วา, พุทฺโธพุทฺโธติโฆโส พุทฺโธ พุทฺโธอิติ กิตฺติสทฺโท ถุติสทฺโท วา, อติทุลภตโร อติวิย ทุลฺลภตโม, พุทฺธภาโว พุทฺธสฺส ภาโว, กา กถา กึวตฺตพฺโพ เอว, ตสฺมา พุทฺโธพุทฺโธติ โฆสสฺส อติทุลฺลภตรตฺตา, วิภาวี เมธาวี วิวิธหิตสุขํ นานปฺปการํ โลกิยโลกุตฺตรสงฺขาตํ หิตสุขํ ปตฺถยนฺตา ยาจนฺตา, สาธโว สปฺปุริสา อิฏฺฐํ กามยมานํ, อตฺถํ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกาทิอตฺถํ, วหนฺตํ ธารกํ, สุรนรมหิตํ เทวมนุสฺเสหิ ปูชิตํ, นิพฺภยํ อภยํ อสนฺตาสํ วา, ทกฺขิเณยฺยํ ปรโลกํ สทฺทหิตฺวา ทาตพฺพอุตฺตมทานารหํ, โลกานํ สตฺตโลกานํ นนฺทิวฑฺฒํ ปีติยา วฑฺฒาปเนนฺตํ. ทสพลํ อสาธารเณน ทสกายญาณพเลน สมฺปนฺนํ, อสมํ สีลาทิคุเณหิ เกนจิ อสทิสํ ตํ ตาทิสํ คุณสมฺปนฺนํ พุทฺธํ นิจฺจํ สตตํ สมิตํ สพฺพกาลํ นิรนฺตรํ, นมสฺสนฺตุ อภิวนฺทนฺตูติ.

Đây là phần giải thích tóm lược ở đây. Trong thế gian, hoặc trong ba cõi, hoặc trong cõi người, tiếng đồn ‘Phật, Phật’ tức là tiếng tán dương hay tiếng ca tụng ‘Phật, Phật’ là vô cùng khó được, (thì) Phật tánh tức là bản tánh của đức Phật, còn nói gì nữa. Do đó, vì tiếng đồn ‘Phật, Phật’ là vô cùng khó được, nên bậc hiền trí, người có trí tuệ, những người thiện, bậc chân nhân đang mong cầu, đang khẩn nguyện sự lợi ích và an lạc đa dạng, được gọi là hiệp thế và siêu thế, hãy đảnh lễ đức Phật, là người mang lại, là người nắm giữ lợi ích mong muốn, (tức là) lợi ích trong hiện tại và tương lai, v.v., được chư thiên và nhân loại tôn kính, không sợ hãi, không kinh hãi, hoặc không khiếp sợ, xứng đáng thọ nhận vật cúng dường cao quý nên được dâng cúng sau khi đã tin vào đời sau, làm tăng trưởng niềm hoan hỷ cho các thế giới chúng sanh, bậc Thập Lực, người đã thành tựu mười năng lực trí tuệ thân không phổ thông, bậc Vô Song, người không ai sánh bằng bởi bất cứ các đức hạnh nào như là giới, v.v., vị Phật như thế, người đã thành tựu các đức hạnh, hãy luôn luôn, thường hằng, thường xuyên, mọi lúc, không gián đoạn mà đảnh lễ.

ฉพฺพีสติมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

Phần giải thích kệ ngôn tán dương thứ hai mươi sáu đã kết thúc.

๒๗.

27.

ปุญฺเญเนเตน โสหํ นิปุณมติ สโต สมฺปราเย จ ติตฺโต,ทกฺโข ทิฏฺฐุชฺชุปญฺโญ อวิกลวีริโย โภควา สํวิภาคี;

ติกฺโข [Pg.202] สูโร ธิตตฺโต สปรหิตธโร ทีฆชีวี อโรโค,ธญฺโญ วณฺโณ ยสสฺสี อติพลวธโร กิตฺติมา ขนฺตุเปโต.

Do phước báu này, trong đời sau, tôi ấy mong được có trí tuệ sắc bén, có chánh niệm, và biết đủ; được khéo léo, có trí tuệ và chánh kiến, có tinh tấn không khiếm khuyết, có tài sản, và biết chia sẻ; được sắc bén, dũng cảm, có tâm kiên định, mang lại lợi ích cho mình và cho người, sống lâu, và không bệnh tật; được có phước, có dung sắc, có danh tiếng, có sức mạnh phi thường, có tiếng tăm, và có lòng nhẫn nại.

๒๘.

28.

สทฺโธ ทาตงฺคุเปโต ปรมสิริธโร ทิฏฺฐธมฺเม วิรตฺโต,ลชฺชี กลฺยาณมิตฺโต อภิรตกุสโล ปญฺจสีลาทิรกฺโข;

Mong tôi sẽ trở thành người có đức tin, có phẩm chất của người bố thí, có được sự may mắn tột bậc, ly tham trong các pháp hiện tại; có lòng tàm, có bạn lành, hoan hỷ trong điều thiện, hộ trì năm giới, v.v.; ít ham muốn, ít sân hận, có tâm vô cùng ngay thẳng, có thần thông, không thể đo lường; đáng được tán thán, có lời nói khả ái, và biết được đức hạnh của người tốt.

๒๗. เอวํ พุทฺโธ พุทฺโธติ โฆโสตฺยาทิคาถาย พุทฺธวนฺทเน อุยฺโยชนํ กตฺวา อิทานิ สุคตนฺตฺยาทีหิ คาถาหิ พุทฺธํ วนฺทิตฺวา ปณิธึ กโรนฺโต อาห ปุญฺเญเนเตน โสหนฺตฺยาทิ คาถาทฺวยํ. อยํ ปน คาถาทฺวยมฺปิ สทฺธราคาถาติ ทฏฺฐพฺพา. ตตฺถ ปฐมคาถายํ โสอหํ เอเตน ปุญฺเญน สมฺปราเย นิปุณมติ จ สโต จ…เป… ขนฺตุเปโต จ ภเวยฺยนฺติ สมฺพนฺโธ. โสหนฺติ โส อหํ. พุทฺธสฺส นมกฺกาโร โสอหนฺติ อตฺโถ. เอเตน ปุญฺเญนาติ อิมินา พุทฺธวนฺทนปุญฺญกมฺเมน อตฺตโน การกํ ปวติ โสเธตีติ ปุญฺญํ. ปุธาตุ โสธเน ณฺย. ปุญฺญนฺติ จ อิธ ปน พุทฺธปณามกฺริยาภินิปฺผาทิกา กุสลเจตนา อธิปฺเปตา. สา จ วนฺทเนยฺยวนฺทกานํ เขตฺตชฺฌาสยสมฺปทาหิ ทิฏฺฐธมฺม เวทนียภูตา ยถาลทฺธสมฺปตฺตินิมิตฺตกสฺส กมฺมสฺส อนุพลปฺปทานวเสน ตนฺนิพฺพตฺติตวิปากสนฺตติยา อนฺตรายกรานิ อุปปีฬกอุปจฺเฉทกกมฺมานิ ปฏิพาหิตฺวา ตนฺนิทานานํ ยถาธิปฺเปตสิทฺธิวิพนฺธกานํ โรคาทิอนฺตรายานมปฺปวตฺตึสาเธติ จาติ อตฺโถ จ เวทิตพฺโพ. สมฺปราเย จาติ เอตฺถ [Pg.203] จสทฺโท อฏฺฐานโยโค. โส จ นิปุณมติตฺยาทีสุ ปเทสุ โยเชตพฺโพ. สมฺปราเยติ ปรโลเก. โส หิ สมฺปรายิตพฺพา อุปคมิตพฺพา เอตฺถ สตฺเตหีติ จ, กมฺมกิเลสวเสน สตฺเตหิ สมฺปรายิตพฺพา ปาปุณิตพฺพาติ วา เอตฺถาติ จ สมฺปราโยติ วุจฺจติ. สํปริปุพฺพ อยธาตุ หิ คติยํ ณ. อถ วา กมฺมวเสน อภิมุโข สมฺปเรติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ สมฺปราโยติ วุจฺจติ. สํปุพฺพปรธาตุ คติยํ ณฺย. อิติ โข อานนฺท กุสลานิ สีลานิ อนุปุพฺเพน อคฺคาย ปเรนฺตีติอาทีสุ วิย หิ จุราทิ คณวเสน ปรสทฺทํ คติยมิจฺฉนฺติ สทฺทวิทู. ตสฺมึ สมฺปราเย.

27. Như vậy, sau khi đã thực hiện việc hướng tâm trong sự tán dương đức Phật bằng kệ ngôn bắt đầu bằng ‘buddho buddhoti ghoso’, bây giờ, sau khi đã đảnh lễ đức Phật bằng các kệ ngôn bắt đầu bằng ‘sugataṃ’, vị ấy đã nói hai kệ ngôn bắt đầu bằng ‘puññenetena sohaṃ’ để lập lời phát nguyện. Nên hiểu rằng hai kệ ngôn này cũng là kệ ngôn thể saddharā. Trong đó, ở kệ ngôn đầu tiên, có sự liên kết (như sau): ‘so ahaṃ etena puññena samparāye nipuṇamati ca sato ca… khantupeto ca bhaveyyaṃ’ (Do phước báu này, trong đời sau, tôi ấy mong được có trí tuệ sắc bén, có chánh niệm... và có lòng nhẫn nại). Sohaṃ (tôi ấy) là so ahaṃ (tôi ấy). Có nghĩa là, tôi ấy, người thực hiện việc đảnh lễ đức Phật. Etena puññena (do phước báu này) (nghĩa là) do nghiệp phước tán dương đức Phật này. (Được gọi là) puñña (phước) vì nó làm thanh tịnh người tạo ra nó. Căn pu có nghĩa là thanh tịnh, (kết hợp với) tiếp vị ngữ ṇya. Và ở đây, puñña (phước) được hiểu là thiện tư đã hoàn thành hành động đảnh lễ đức Phật. Và cũng nên hiểu ý nghĩa rằng: thiện tư ấy, do sự toàn hảo về ruộng phước (đối tượng được tán dương) và tâm ý (của người tán dương), trở thành (nghiệp) cảm thọ trong hiện tại, bằng cách hỗ trợ cho nghiệp đã có được cơ hội (trổ quả), ngăn chặn các nghiệp chướng ngại, áp bức, và đoạn tuyệt vốn gây trở ngại cho dòng tương tục của quả được tạo ra bởi nghiệp ấy, và cũng thành tựu việc không phát sinh các chướng ngại như bệnh tật, v.v., vốn là nguyên nhân của những (nghiệp xấu) đó và là rào cản cho sự thành tựu như ý muốn. Trong câu samparāye ca (và trong đời sau), từ ca được dùng để kết nối. Và nó nên được kết hợp với các từ như nipuṇamati, v.v. Samparāye (trong đời sau) (nghĩa là) trong thế giới bên kia. Nó được gọi là samparāya vì chúng sanh sẽ đi đến, sẽ đạt đến nơi đó; hoặc vì chúng sanh sẽ đi đến, sẽ đạt đến nơi đó do nghiệp và phiền não. (Từ này được hình thành từ) tiền tố saṃ và pari, căn ay có nghĩa là đi, (kết hợp với) tiếp vị ngữ ṇa. Hoặc, nó được gọi là samparāya vì nó đi đến, nó tiến hành đối diện do nghiệp. (Từ này được hình thành từ) tiền tố saṃ, căn para có nghĩa là đi, (kết hợp với) tiếp vị ngữ ṇya. Thật vậy, giống như trong các câu như ‘Này Ānanda, các thiện giới tuần tự dẫn đến đỉnh cao’, các nhà ngữ pháp học chấp nhận từ para có nghĩa là đi theo nhóm curādi. Tasmiṃ samparāye (trong đời sau ấy).

นิปุณมตีติ สณฺหสุขุมปญฺญวา จ. สณฺหสุขุมํ อตฺถนฺตรํ ปฏิวิชฺฌนสมตฺถาย ปญฺญาย สมฺปนฺโน จ วา. เอตฺถ จ นิปุณสทฺโท สณฺหสุขุมวาจโก อนิปฺผนฺนปาฏิปทิโก. หิตาหิตํ มนติ ชานาตีติ มติ, ปญฺญา. มนธาตุ ญาเณติ. นิปุณา สณฺหา มติ ปญฺญา ยสฺส เมติ นิปุณมติ. สโตติ สติมา จ. สรตีติ สติ, สรธาตุ จินฺตายนฺติ. สา อสฺส เม อตฺถีติ สโต. ติตฺโตติ ตปฺปโน จ. ยถาลทฺธวตฺถุนา สนฺตุฏฺโฐ จาติ อตฺโถ. ติสนํ ตปฺปนํ ติตฺโต. ติสธาตุ ตปฺปเน ตปจฺจโย. สการสฺส โตอาเทโส. ยถาลาภ สนฺโตโส, ยถาพลสนฺโตโส, ยถาสารุปฺปสนฺโต โส จาติ ติวิเธน สนฺโตเสน สนฺตุฏฺโฐติ วุตฺตํ โหติ.

Nipuṇamati (có trí tuệ sắc bén) (nghĩa là) người có trí tuệ tinh tế và vi tế. Hoặc là người có trí tuệ có khả năng thấu hiểu ý nghĩa tinh tế và vi tế khác. Và ở đây, từ nipuṇa là một từ chưa được hình thành, biểu thị sự tinh tế và vi tế. Mati (trí), tức là trí tuệ, vì nó biết, nó hiểu điều lợi và điều hại. Căn man có nghĩa là biết. Nipuṇamati là người có trí, có trí tuệ tinh tế, sắc bén. Sato (có chánh niệm) (nghĩa là) người có niệm. Sati (niệm) vì nó ghi nhớ. Căn sar có nghĩa là suy niệm. Sato là người có niệm ấy. Titto (biết đủ) (nghĩa là) người hài lòng. Có nghĩa là, hài lòng với những gì nhận được. Tisanaṃ tappanaṃ titto. (Từ titto được hình thành từ) căn tis có nghĩa là hài lòng, (kết hợp với) tiếp vị ngữ ta. Chữ sa được biến thành to. Được nói là hài lòng với ba loại tri túc: tri túc với những gì nhận được, tri túc theo sức lực, và tri túc theo sự thích hợp.

ทกฺโขติ ตํ ตํ กิจฺเจ เฉโก จ กุสโล จ วา. โส หิ กุสลกมฺเม อญฺญสฺมิญฺจ กิจฺจากิจฺเจ อทนฺธตาย สีฆํ คจฺฉตีติ ทกฺโข. ทกฺขธาตุ สีฆตฺเถ อ. ทิฏฺฐุชฺชุปญฺโญติ ทิฏฺฐิอุชุปญฺโญติ ปทจฺเฉโท. อุชุ ทิฏฺฐิปญฺญาย สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. เกสุจิ โปตฺถเกสุ ทิฏฺฐิชฺชุ ปญฺโญติ ปาโฐ. ทิฏฺฐิอุชุปญฺโญติ ปทจฺเฉโท, โสเย วตฺโถ[Pg.204]. อุชูติ อกุฏิลภาเวน ภวตีติ อุชุ, อชฺชโว. อุชุธาตุ อชฺชเว กฺวิ. อถ วา อรติ อกุฏิลภาเวน ปวตฺตตีติ อุชุ, อวงฺโก. อรธาตุ คติยํ ชุปจฺจโย. อริสฺส อุอาเทโส. สมฺมา ปสฺสตีติ ทิฏฺฐิ, มติ. ทิสธาตุ ปสฺสเน ตปจฺจโย. ตสฺส รฏฺฐาเทโส. ธาตฺวนฺตโลโป จ อี จ. อุชุ อชฺชวา ทิฏฺฐิ มติ ทิฏฺฐุชุ วิเสสนปรนิปาตวเสน. ปกาเรน ชานาติ อนิจฺจาทิวเสน อวพุชฺฌตีติ ปญฺญา. ปปุพฺพญาธาตุ อวโพธเน อ. อุชุทิฏฺฐิ จ อุชุปญฺญา จ ยสฺส เมติ ทิฏฺฐุชฺชุปญฺโญ, ปุคฺคโล. อวิกลวีริโยติ อนูนวีริโย จ ปริปุณฺณวีริโย จาติ อตฺโถ. วิหีนํ กโรตีติ วิกโล. วิปุพฺพกรธาตุ กรเณ อ. รสฺสโล. วีรานํ กมฺมํ วีริยํ. อวิกลํ อนูนํ วีริยํ อสฺสเมติ อวิกลวีริโย. น สกฺกา กุสีเตเนว นวโลกุตฺตรธมฺมา ลทฺธุํ, อารทฺธวีริเยเนว สกฺกา. ตสฺมา อวิกลวีริโยติ ปตฺเถตีติ วุตฺตํ โหติ.

Dakkhoti có nghĩa là người khéo léo và thiện xảo trong công việc này việc kia. Vị ấy được gọi là dakkho (nhanh nhẹn) vì tiến hành nhanh chóng, không chậm chạp trong các thiện nghiệp và trong các công việc nên làm và không nên làm khác. Căn dakkh có nghĩa là nhanh chóng, đi với tiếp vị ngữ a. Diṭṭhujjupaññoti được phân tích thành diṭṭhi-uju-paññoti. Nghĩa là người thành tựu tri kiến và trí tuệ ngay thẳng. Trong một số bản kinh, có cách đọc là diṭṭhijju paññoti. Phân tích từ là diṭṭhi-uju-paññoti, nghĩa cũng như vậy. Uju là ngay thẳng, vì có bản chất không cong vẹo; là ajjavo (chân thật). Căn uju có nghĩa là chân thật, đi với tiếp vị ngữ kvi. Hoặc là, uju là người tiến hành với bản chất không cong vẹo, là avaṅko (không quanh co). Căn ar có nghĩa là đi, đi với tiếp vị ngữ ju. Ar biến thành u. Sammā passatīti diṭṭhi, mati (Thấy đúng là tri kiến, là sự hiểu biết). Căn dis có nghĩa là thấy, đi với tiếp vị ngữ ta. Ta biến thành ṭṭha. Nguyên âm cuối của căn bị xóa và có ī. Uju ajjavā diṭṭhi mati diṭṭhuju (tri kiến, sự hiểu biết ngay thẳng, chân thật) theo cách hợp từ đặc tính đứng sau. Pakārena jānāti aniccādivasena avabujjhatīti paññā (Biết theo nhiều cách, tức là liễu tri theo phương diện vô thường v.v... là trí tuệ). Căn ñā có tiền tố pa có nghĩa là liễu tri, đi với tiếp vị ngữ a. Ujudiṭṭhi ca ujupaññā ca yassa meti diṭṭhujjupañño, puggalo (Người có tri kiến ngay thẳng và trí tuệ ngay thẳng, tức là một cá nhân). Avikalavīriyoti có nghĩa là người có tinh tấn không thiếu sót và tinh tấn viên mãn. Vihīnaṃ karotīti vikalo (Làm cho thiếu sót là khiếm khuyết). Căn kara có tiền tố vi có nghĩa là làm, đi với tiếp vị ngữ a. Nguyên âm dài thành ngắn. Vīrānaṃ kammaṃ vīriyaṃ (Công việc của những người anh hùng là tinh tấn). Avikalaṃ anūnaṃ vīriyaṃ assameti avikalavīriyo (Người có tinh tấn không khiếm khuyết, không thiếu sót). Chín pháp siêu thế không thể đạt được bởi người lười biếng, chỉ có thể đạt được bởi người đã khởi sự tinh tấn. Do đó, được nói rằng vị ấy mong muốn là người có tinh tấn không khiếm khuyết.

โภควาติ ภุญฺชิตพฺพสมฺปตฺติสุเขน สมฺปนฺโน จ. ภุญฺชิตพฺโพติ โภโค, สมฺปตฺติ. ภุชธาตุ ปาลนพฺยวหรเณสุ ณ. โภโค อสฺส เม อตฺถีติ โภควา. สํวิภาคีติ สํวิภชนสีโล จ สํวิภชนสมฺปนฺโน จ วา, สํวิภชติ สีเลนาติ สํวิภาคี. สํวิภชนสีโลติ วา สํวิภาคี, สํวิภชิตุํ สีลมสฺสาติ วา สํวิภาคี. สํวิภาเค สีลมสฺสาติ สํวิภาคี. อยํ ตสฺสีลตฺโถ. สํวิภชติ ธมฺเมนาติ สํวิภชนธมฺโมติ วา. สํวิภชิตุํ ธมฺโม อสฺสาติ วา, สํวิภชเน ธมฺโม อสฺสาติ วา สํวิภาคี. อยํ ตทฺธมฺมตฺโถ. สํวิภชนํ สาธุกาโร อสฺส อตฺถิ. สาธุการินา สํวิภชตีติ วา, สํวิภชิตุํ สาธุการีติ วา, สํวิภชเน สาธุการีติ วา สํวิภาคี. อยํ ตสฺสา ธุการตฺโถ. สํวิปุพฺพ ภชธาตุ วิภาเค ณ. ชสฺส โค. อถ วา สํวิภชนํ สํวิภาโค. โส เม อสฺส อตฺถีติ สํวิภาคี[Pg.205]. อสฺสถฺยตฺเถ อี. ปเรสํ ยาจกานํ อนฺนาทิทานวตฺถุํ นิจฺจํ ปริจฺจชนการีติ วุตฺตํ โหติ.

Bhogavāti có nghĩa là người thành tựu hạnh phúc của tài sản có thể hưởng dụng. Bhuñjitabboti bhogo, sampatti (Tài sản có thể hưởng dụng là tài sản). Căn bhuj có nghĩa là bảo hộ và sử dụng, đi với tiếp vị ngữ ṇa. Bhogavā là người có tài sản. Saṃvibhāgīti có nghĩa là người có thói quen chia sẻ, hoặc người thành tựu sự chia sẻ. Saṃvibhāgī là người chia sẻ theo thói quen. Hoặc saṃvibhāgī là người có thói quen chia sẻ. Hoặc saṃvibhāgī là người có thói quen trong việc chia sẻ. Đây là ý nghĩa về thói quen (tassīlattha). Hoặc saṃvibhāgī là người có bản chất chia sẻ, vì chia sẻ theo bản chất. Hoặc là người có bản chất để chia sẻ, hoặc là người có bản chất trong việc chia sẻ. Đây là ý nghĩa về bản chất (taddhammattha). Người ấy có sự tán thành việc chia sẻ. Hoặc người ấy chia sẻ với sự tán thành, hoặc là người tán thành việc chia sẻ, hoặc là người tán thành trong việc chia sẻ. Đây là ý nghĩa về sự tán thành (tassādhukārattha). Căn bhaj có nghĩa là phân chia, có tiền tố saṃ-vi, đi với tiếp vị ngữ ṇa. J biến thành g. Hoặc là, saṃvibhāgo là sự chia sẻ. Saṃvibhāgī là người có sự chia sẻ ấy. Tiếp vị ngữ ī có nghĩa là sở hữu. Được nói rằng là người thường xuyên từ bỏ các vật dụng để bố thí như thực phẩm v.v... cho những người khác, cho những người ăn xin.

ติกฺโขติ ติกฺขปฺปญฺญวา จ นิสานปญฺญวา วา. ติชนํ นิสนํ ติกฺขา, ปญฺญา. ติชธาตุ นิสาเน ข. ชสฺส โก. ติกฺขา ปญฺญา เม อสฺส อตฺถีติ ติกฺโข. อสฺสถฺยตฺเถ โณ. ติกฺข ปญฺญาย สมฺปนฺโน จาติ อตฺโถ. ปญฺญาย จ สพฺพ กุสลานํ ธมฺมานํ เสฏฺฐตฺตา มูลการณตฺตา จ ติกฺโขติ ปตฺถนํ กโรติ. วุตฺตญฺหิ มิลินฺทปญฺเห –

Tikkhoti có nghĩa là người có trí tuệ sắc bén, hoặc trí tuệ nhạy bén. Tikkha, trí tuệ, là sự mài giũa, sự làm cho sắc bén. Căn tij có nghĩa là mài sắc, đi với tiếp vị ngữ kha. J biến thành k. Tikkho là người có trí tuệ sắc bén. Tiếp vị ngữ ṇo có nghĩa là sở hữu. Nghĩa là người thành tựu trí tuệ sắc bén. Và vị ấy thực hiện lời nguyện là người sắc bén (tikkho) vì trí tuệ là cao thượng nhất và là nguyên nhân căn bản của tất cả các thiện pháp. Như đã được nói trong Milindapañha –

‘‘ปญฺญา ปสฏฺฐา โลกสฺมึ, กตา สทฺธมฺมฏฺฐิติยา;

ปญฺญาย วิมตึ หนฺตฺวา, สนฺตึ ปปฺโปติ ปณฺฑิโต’’ติ.

‘Trí tuệ được tán dương ở trên đời, được tạo ra vì sự vững trú của Chánh pháp; bậc hiền trí sau khi diệt trừ hoài nghi bằng trí tuệ, sẽ chứng đạt sự tịch tịnh.’

สูโรติ จตูสุ ปริสาสุ อฏฺฐสุ ปริสาสุ จ วีโร จ. สตฺติวนฺโต นิพฺภโยติ อตฺโถ. สูรยเต วิรยเต สูโร. ภาวสาธโนยํ. สูรธาตุ วิกฺกนฺติยํ วีเร วา อ. อถ วา อภิรุอฉมฺภิอนุตฺราสภาเวน สูรติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ สูโร. สูรธาตุ คติยํ อ. สีโห วิย ปริสมชฺเฌ สูรวีรสมฺปนฺโน จาติ อตฺโถ. สาสนิ เกหิ ปน สทฺธมฺมวิทูหิ สูรสทฺทสฺส นิพฺพจนํ น ทสฺสิตํ. เกวลํ ปน สูโรติ วิสิฏฺฐสูโรติ อตฺถวิวรณมตฺตเมว ทสฺสิตํ. ธิตตฺโตติ เอตฺถ ธิต อตฺโตติ ปทจฺเฉโท. ธิโตติ สมาธิ. อตฺตนฺติ จิตฺตํ. เอกคฺคจิตฺตสมฺปนฺโน จาติ อตฺโถ. ธาติ ติฏฺฐติ เอการมฺมเณหิ ธิโต, เอการมฺมเณ สมฺปยุตฺตธมฺเม ธาเรตีติ วา ธิโต, สมาธิ. ธาธาตุ ธารเณ ต. อารมฺมณํ อรติ ชานาตีติ อตฺตํ, จิตฺตํ. อรธาตุ คติยํ ต. รสฺส โต. ธิโต สมาธิ อตฺตํ จิตฺตํ อสฺส เมติ ธิตตฺโต.

Sūroti có nghĩa là người anh hùng trong bốn chúng hoặc tám chúng. Nghĩa là người có năng lực, không sợ hãi. Sūro là người thể hiện sự dũng mãnh, thể hiện sự anh hùng. Đây là từ được hình thành theo nghĩa của hành động. Căn sūr có nghĩa là dũng mãnh hoặc anh hùng, đi với tiếp vị ngữ a. Hoặc là, sūro là người đi tới, tiến hành với trạng thái không sợ hãi, không run rẩy, không kinh hãi. Căn sūr có nghĩa là đi, đi với tiếp vị ngữ a. Nghĩa là người thành tựu sự dũng cảm anh hùng giữa hội chúng như con sư tử. Tuy nhiên, những vị thông hiểu Chánh pháp trong giáo pháp đã không chỉ ra từ nguyên của từ sūro. Họ chỉ đơn thuần giải thích ý nghĩa rằng sūro là người anh hùng đặc biệt. Dhitattoti ở đây, phân tích từ là dhita attoti. Dhitoti là samādhi (định). Attanti là cittaṃ (tâm). Nghĩa là người thành tựu nhất tâm. Dhito, định, được gọi vậy vì nó đứng vững trên một đối tượng duy nhất, hoặc vì nó nâng đỡ các pháp tương ưng trên một đối tượng duy nhất. Căn dhā có nghĩa là nâng đỡ, đi với tiếp vị ngữ ta. Attaṃ, tâm, được gọi vậy vì nó đi đến, biết đối tượng. Căn ar có nghĩa là đi, đi với tiếp vị ngữ ta. R biến thành t. Dhitatto là người có định là tâm của mình.

สปรหิตจโรติ อตฺตหิตปรหิตจโร, อตฺตโน จ ปรสฺส จ อตฺถํ ปฏิปนฺนโก จาติ อตฺโถ. อตฺตโน จ ปรสฺส จ หิตํ อตฺถํ ปโยชนํ จรติ ปฏิปชฺชตีติ สปรหิตจโร[Pg.206]. สปรหิตสทฺทูปปท จรธาตุ จรเณ อ. ทีฆชีวีติ ทีฆายุโก จ. ทีเฆน ชีวิตินฺทฺริเยน สมฺปนฺโน วา. ทีโฆ ชีโว ชีวิตํ อสฺส เมติ ทีฆชีวิ. อายุกปฺปมฺปิ ทีฆชีวิตสมฺปนฺโน จาติ อตฺโถ. อโรโคติ โรควิรโห จ อาโรคฺยํ วา. รุชฺชติ ภญฺชติ องฺคปจฺจงฺคานีติ โรโค, พฺยาธิ. รุชธาตุ ภงฺเค ณ. อถ วา รุชฺชติ หึสตีติ โรโค. รุชธาตุ หึสายํ ณ. นตฺถิ โรโค ตสฺส เมติ อโรโค, ฉนฺนวุติโรคานํ อภาโว ภเวยฺยนฺติ อตฺโถ. ธญฺโญติ สิรีปุญฺญปญฺญาลกฺขณสมฺปนฺโน จ. ธญฺญสทฺโท หิ สิรีปุญฺญปญฺญาลกฺขณวาจโกติ ทฏฺฐพฺโพ. วุตฺตญฺหิ เวสฺสนฺตรชาตเก ‘‘ธญฺญํ มงฺคล สมฺมต’’นฺติ จ. เตมิยชาตเก ‘‘ธญฺญปุญฺญลกฺขณสมฺปนฺนํ ปุตฺตํ วิชายี’’ติ จ. อิทํ ปน นิพฺพจนํ. ธนนํ สมฺปชฺชนํ ธญฺญํ, สิรีปญฺญาปุญฺญลกฺขณานํ สมฺปนฺนนฺติ อตฺโถ. ธนธาตุ สมฺปนฺเน. ธาตูนํ อเนกตฺถตฺตา ณฺยปจฺจโย. ณการานุพนฺเธ โลเป กเต ยปจฺจเยน สทฺธึ นการสฺส ญการํ กตฺวา ธญฺญนฺติ รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา. อถ วา ธนํ สิรีปญฺญา ปุญฺญลกฺขณสมฺปทํ อสฺส เม อตฺถีติ ธญฺโญ. อสฺสถฺยตฺเถ ณฺโย.

Saparahitacaro có nghĩa là người thực hành vì lợi ích của mình và của người khác, nghĩa là người đã thực hành vì mục đích của mình và của người khác. Saparahitacaro là người thực hành, người thành tựu lợi ích, mục đích, và sự hữu dụng cho mình và cho người khác. Từ saparahita là túc từ đứng trước, động từ căn cara trong ý nghĩa thực hành, tiếp vị ngữ a. Dīghajīvī có nghĩa là người có tuổi thọ dài. Hoặc là người được thành tựu với mạng quyền dài lâu. Dīghajīvi là người có sự sống, sinh mạng dài lâu. Nghĩa là người được thành tựu sự sống lâu dài đến hết tuổi thọ. Arogo có nghĩa là người không có bệnh tật, hoặc là người có sức khỏe. Rogo là bệnh tật, là thứ làm cho các bộ phận lớn nhỏ bị hủy hoại, bị bể nát. Động từ căn ruj trong ý nghĩa hủy hoại, tiếp vị ngữ ṇa. Hoặc rogo là thứ làm tổn hại. Động từ căn ruj trong ý nghĩa làm tổn hại, tiếp vị ngữ ṇa. Arogo là người không có bệnh tật ấy, nghĩa là mong rằng sẽ không có 96 thứ bệnh. Dhañño có nghĩa là người được thành tựu với các đặc điểm là phúc tướng, phước báu, và trí tuệ. Cần phải hiểu rằng từ dhañña thực sự là từ chỉ về các đặc điểm là phúc tướng, phước báu, và trí tuệ. Điều này đã được nói trong Vessantara-jātaka: “dhaññaṃ maṅgala sammataṃ” (sự may mắn được xem là điềm lành). Và trong Temiya-jātaka: “dhaññapuññalakkhaṇasampannaṃ puttaṃ vijāyī” (đã sanh được người con trai thành tựu đặc điểm may mắn và phước báu). Còn đây là cách giải tự. Dhananaṃ sampajjanaṃ dhaññaṃ, nghĩa là sự thành tựu các đặc điểm là phúc tướng, trí tuệ, và phước báu. Động từ căn dhana trong ý nghĩa thành tựu. Do các động từ căn có nhiều nghĩa, nên dùng tiếp vị ngữ ṇya. Khi phụ âm ṇ đi kèm bị xóa bỏ, cần phải hiểu sự thành tựu của hình thức dhaññaṃ bằng cách biến đổi na thành ña cùng với tiếp vị ngữ ya. Hoặc dhanaṃ sirīpaññā puññalakkhaṇasampadaṃ assa me atthīti dhañño. Tiếp vị ngữ ṇyo trong ý nghĩa sở hữu.

วณฺโณติ วณฺณสมฺปนฺโน จ. เอตฺถ จ วณฺโณ ทุวิโธ โหติ สรีรวณฺณคุณวณฺณวเสน. ตตฺถ สรีร วณฺโณ นาม รูปกายสฺส ปาสาทิกรูปสมฺปนฺนตา. คุณ วณฺโณ นาม สีลสมาธิปญฺญาทิคุเณน จ ธุตงฺคาทิปฏิปทาคุเณน จ สมฺปนฺนตา. อิทํ ปน นิพฺพจนํ. วณฺเณติ วิการมาปนฺนานํ หทยงฺคตภาวํ ปกาเสตีติ วณฺโณ, สรีรรูปํ. วณฺเณติ อตฺตโน ทพฺพํ ปกาเสตีติ วณฺโณ, คุโณ. วณฺณธาตุ ปกาสเน อ. อิธ ปน ตทุภยมฺปิ ยุชฺชติ. วณฺณํ อสฺส เม อตฺถีติ วณฺโณ. อสฺสถฺยตฺเถ อ. ยสสฺสีติ ปริวารสมฺปนฺโน กิตฺติวนฺโต วา. เอตฺถ จ [Pg.207] ทุวิโธ โหติ ยโส ปริวารกิตฺติยสวเสน. ตตฺถ ยชิยติ ปูชิยติ เอเตน ปริวาเรนาติ ยโส, ปริวาโร. ยชธาตุ ปูชายํ อ. ชสฺส โส. อถ วา ยาติ คจฺฉติ ปาปุณาติ สามิกสฺส ปริวารนฺติ ยโส, ปริวาโร. ยาธาตุ คติยํ โสปจฺจโย. ยชิยติ ปูชิยติ เอเตนาติ ยโส, กิตฺติสทฺโท. ยชธาตุ เทวปูชาสงฺคหกรณทานธมฺเมสุ อ. ชสฺส โส. อถ วา ยาติ คจฺฉติ ปาปุณาติ สพฺพตฺถ พฺยาปนนฺติ ยโส, กิตฺติโฆโส ถุติสทฺโท วา. ยาธาตุ คติยํ โสปจฺจโย. ยโส จ ยโส จ ยโส เอกเสสนเยน. โส อสฺส เม อตฺถีติ ยสสฺสี, อสฺสถฺยตฺเถ สีปจฺจโย.

Vaṇṇo có nghĩa là người có dung sắc. Ở đây, vaṇṇo có hai loại: dung sắc của thân và dung sắc của đức hạnh. Trong đó, dung sắc của thân là sự thành tựu hình dáng đáng ưa thích của sắc thân. Dung sắc của đức hạnh là sự thành tựu các đức hạnh như giới, định, tuệ và các đức hạnh thực hành như đầu-đà, v.v. Còn đây là cách giải tự. Vaṇṇo là hình dáng của thân, vì nó biểu lộ trạng thái đi vào trái tim của những người đã thay đổi (tâm trạng). Vaṇṇo là đức hạnh, vì nó biểu lộ bản chất của chính nó. Động từ căn vaṇṇa trong ý nghĩa biểu lộ, tiếp vị ngữ a. Ở đây, cả hai đều hợp lý. Vaṇṇaṃ assa me atthīti vaṇṇo. Tiếp vị ngữ a trong ý nghĩa sở hữu. Yasassī có nghĩa là người có đoàn tùy tùng hoặc người có danh tiếng. Ở đây, yaso có hai loại: danh tiếng về đoàn tùy tùng và danh tiếng về tiếng tăm. Trong đó, yaso là đoàn tùy tùng, vì người ta được cúng dường, được tôn kính bởi đoàn tùy tùng này. Động từ căn yaj trong ý nghĩa cúng dường, tiếp vị ngữ a. Ja biến thành sa. Hoặc yaso là đoàn tùy tùng, vì đoàn tùy tùng đi đến, đạt đến với người chủ. Động từ căn yā trong ý nghĩa đi, tiếp vị ngữ so. Yaso là tiếng tăm, vì người ta được cúng dường, được tôn kính bởi điều này. Động từ căn yaj trong các ý nghĩa cúng dường chư thiên, nhiếp phục, hành động, và bố thí, tiếp vị ngữ a. Ja biến thành sa. Hoặc yaso là tiếng tăm vang dội hoặc lời tán thán, vì nó đi đến, đạt đến, lan rộng khắp nơi. Động từ căn yā trong ý nghĩa đi, tiếp vị ngữ so. Yaso và yaso là yaso theo quy tắc tỉnh lược (ekasesanayena). So assa me atthīti yasassī, tiếp vị ngữ sī trong ý nghĩa sở hữu.

อติพลวธโรติ อติพลวนฺตธารโก จ อติวิย กายพลญาณพลวนฺตํ ธาเรตีติ อติพลวธโร. อชาตสตฺตุราชาทโย วิย ปญฺจหตฺถิ ทสหตฺถิพลสฺส ธารณสมตฺโถ จ, สาริปุตฺตตฺเถราทโย วิย ญาณพลสฺส ธารณสมตฺโถ จ ภเวยฺยนฺติ อตฺโถ. กิตฺติมาติ กิตฺติโฆสวนฺโต จ. กิตฺติยเต กถิยเต คุณนฺติ กิตฺติ, ถุติโฆโส. กิตฺตธาตุ สทฺเท อิ. กิตฺติโฆโส อสฺส เม อตฺถีติ กิตฺติมา. อสฺสถฺยตฺเถ มนฺตุปจฺจโย. ขนฺตุเปโตติ ขนฺติยา อุเปโต สมุเปโต สมนฺนาคโต จ. ขมนํ สหนํ ขนฺติ. ขมุธาตุ สหเน ตปจฺจโย. ตสฺสนฺติ ตาย อุเปโต สมุเปโต สมนฺนาคโตติ ขนฺตุเปโต. ขนฺติวาทตาปโส วิย ขนฺตุเปโต จ ภเวยฺยนฺติ อตฺโถ. ขนฺติยา หิ ทุกฺกรตฺตา สพฺพกุสล ธมฺมานํ ปธานตฺตา เสฏฺฐตปตฺตา จ ขนฺตุเปโตติ ปตฺถนํ กโรติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา ‘‘ขนฺตี ปรมํ ตโป ติติกฺขา’’ติ จ. ‘‘ขนฺตฺยา ภิยฺโย น วิชฺชตี’’ติ จ. ‘‘ขนฺตีพลํ พลานีก’’นฺติ จ.

Atibalavadharo có nghĩa là người mang giữ sức mạnh phi thường, người mang giữ sức mạnh của thân và sức mạnh của trí tuệ một cách vượt trội. Nghĩa là mong rằng sẽ có khả năng mang giữ sức mạnh của năm con voi, mười con voi như vua Ajātasattu và các vị khác, và có khả năng mang giữ sức mạnh của trí tuệ như trưởng lão Sāriputta và các vị khác. Kittimā có nghĩa là người có tiếng tăm vang dội. Kitti là lời tán thán vang dội, vì đức hạnh được kể, được nói đến. Động từ căn kitta trong ý nghĩa âm thanh, tiếp vị ngữ i. Kittighoso assa me atthīti kittimā. Tiếp vị ngữ mantu trong ý nghĩa sở hữu. Khantupeto có nghĩa là người đã đến gần, đã đến gần hoàn toàn, đã được trang bị với sự nhẫn nại. Khamanaṃ sahanaṃ khanti. Động từ căn khamu trong ý nghĩa chịu đựng, tiếp vị ngữ ta. Tassanti tāya upeto samupeto samannāgatoti khantupeto. Nghĩa là mong rằng sẽ là người có sự nhẫn nại như đạo sĩ Khantivāda. Vị ấy thực hiện lời nguyện ước trở thành người có sự nhẫn nại vì sự nhẫn nại là điều khó làm, là điều chủ yếu của tất cả các pháp thiện, và đã đạt đến sự cao tột. Điều này đã được Đức Thế Tôn dạy rằng: “Khantī paramaṃ tapo titikkhā” (Nhẫn nại, sự chịu đựng là khổ hạnh tối cao). Và: “Khantyā bhiyyo na vijjatī” (Không có gì cao hơn sự nhẫn nại). Và: “Khantībalaṃ balānīkaṃ” (Sức mạnh của nhẫn nại là sức mạnh của quân đội).

‘‘สีลสมาธิปญฺญานํ[Pg.208], ขนฺติปฺปธานการณํ;

สพฺเพปิ กุสลา ธมฺมา, ขนฺตฺยายตฺตาว วฑฺฒเร’’ติ จ.

Và: “Đối với giới, định, và tuệ, nhẫn nại là nguyên nhân chính yếu; tất cả các pháp thiện cũng đều tăng trưởng tùy thuộc vào sự nhẫn nại.”

อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. โสหํ โส อหํ, เอเตน ปุญฺเญน อิมินา พุทฺธวนฺทนปุญฺญกมฺเมน สมฺปราเย ปรโลเก, นิปุณมติ จ สณฺหสุขุมปญฺญวา จ, สโต สติมา จ ติตฺโต ตปฺปโน ยถาลทฺธวตฺถุนา สนฺตุฏฺโฐ จ, ทกฺโข ตํตํกิจฺเจ เฉโก จ, ทิฏฺฐุชฺชุปญฺโญ อุชุทิฏฺฐิ ปญฺญาย สมฺปนฺโน จ อวีกลวีริโย อนูนวีริโย จ ปริปุณฺณวีริโย วา, โภควาภุญฺชิตพฺพสมฺปตฺติสุเขน สมฺปนฺโน จ สํวิภาคี สํวิภชนสีโล จ ติกฺโข ติกฺขปญฺญวา จ, สูโรติ สตฺติวนฺโต นิพฺภโย จ, ธิตตฺโต สมาหิต จิตฺโต จ เอกคฺคจิตฺโต วา, สปรหิตจโร อตฺตหิต ปรหิตปฏิปนฺนโก จ ทีฆชีวี ทีฆายุโก จ อโรโค โรควิรโห จ ธญฺโญ สิรีปุญฺญปญฺญาลกฺขณสมฺปนฺโน จ วณฺโณ วณฺณสมฺปนฺโน จ ยสสฺสี ปริวารสมฺปนฺโน จ อติพลวธโร อติพลวนฺตธารโก จ กิตฺติมา กิตฺติ โฆสวนฺโต จ ขนฺตุเปโต ขนฺติยา อุเปโต สมุเปโต สมนฺนาคโต จ ภเวยฺยนฺติ.

Đây là phần giải thích tóm lược ở đây. Sohaṃ là so ahaṃ (người ấy là tôi). Mong rằng tôi, do phước báu này, do phước nghiệp đảnh lễ Đức Phật này, ở trong đời sau, ở thế giới bên kia, sẽ là người có trí tuệ sắc bén và có trí tuệ tế nhị vi tế, là người có niệm và là người biết đủ, người hài lòng với những vật dụng có được theo như đã nhận được, là người khéo léo, người thành thạo trong các công việc tương ứng, là người có trí tuệ với tri kiến ngay thẳng, người được thành tựu với trí tuệ có tri kiến chân chánh, và là người có tinh tấn không khiếm khuyết hoặc là người có tinh tấn viên mãn, là người có tài sản, người được thành tựu với sự an lạc của tài sản có thể hưởng dụng, và là người có tính hay chia sẻ, là người có trí tuệ bén nhạy, là người dũng cảm, người có năng lực và không sợ hãi, là người có tâm vững vàng hoặc là người có tâm nhất điểm, là người thực hành vì lợi ích của mình và người khác, người thực hành vì lợi ích của mình và của người khác, và là người sống lâu, người có tuổi thọ dài, và là người không bệnh, người không có bệnh tật, và là người may mắn, người được thành tựu với các đặc điểm là phúc tướng, phước báu, và trí tuệ, và là người có dung sắc, người có dung sắc tốt đẹp, và là người có danh tiếng, người có đoàn tùy tùng, và là người mang giữ sức mạnh phi thường, người mang giữ sức mạnh phi thường, và là người có tiếng tăm, người có tiếng tăm vang dội, và là người có sự nhẫn nại, người đã đến gần, đã đến gần hoàn toàn, đã được trang bị với sự nhẫn nại.

สตฺตวีสติมคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

Phần giải thích bài kệ thứ hai mươi bảy đã hoàn tất.

๒๘. เอวํ ปุญฺเญเนเตนตฺยาทิคาถาย สมฺปราเย ปณิธึ กตฺวา อิทานิ ทิฏฺฐธมฺเม ปตฺถนํ กตฺตุกาโม สทฺโธ ทาตงฺคุเปโต ตฺยาทิคาถมาห. ตตฺถ สทฺโธติ กมฺมาทิ สทฺทหนลกฺขณาย สทฺธาย สมฺปนฺโน จ. สทฺทหนํ สทฺธา, สทฺทหตีติ วา สทฺธา. สทฺทหนฺติ สมฺปยุตฺตธมฺมา เอตายาติ สทฺธา. สํปุพฺพธาธาตุ ธารเณ ต. สา ปน กมฺมาทีสุ สทฺทหนลกฺขณา. โอกปฺปนลกฺขณา วา. ปสาทรสา. อุทกปฺปสาทกมณิ วิย. ปกฺขนฺทนรสา วา. โอฆุตฺตรโณ วิย[Pg.209]. อกาลุสฺสิยปจฺจุปฏฺฐานา อธิมุตฺติปจฺจุปฏฺฐานา วา, สทฺเธยฺยวตฺถุปทฏฺฐานา โสตาปตฺติยงฺคปทฏฺฐานา วา. สา หตฺถวิตฺตพีชานิ วิย ทฏฺฐพฺพา. ภควตา หิ สา สทฺธา ‘‘สทฺธาหตฺโถ มหานาโค’’ติ จ. ‘‘สทฺธีธ วิตฺตํ ปุริสสฺส เสฏฺฐ’’นฺติ จ. ‘‘สทฺธาพีชํ ตโป วุฏฺฐี’’ติ จ ‘‘สทฺธาย ตรติ โอฆ’’นฺติ จ ‘‘สทฺธา พนฺธติ ปาเถยฺยํ, สทฺธา ทุติยา ปุริสสฺส โหตี’’ติ จ, ‘‘สทฺเธสิโก ภิกฺขเว อริยสาวโก’’ติ จ, ‘‘สทฺธาธน’’นฺติ จ.

28. Như vậy, sau khi đã lập nguyện về đời sau bằng bài kệ bắt đầu bằng ‘Evaṃ puññenetenatyādi’, bây giờ, với mong muốn lập nguyện trong hiện tại, ngài nói bài kệ bắt đầu bằng ‘saddho dātaṅgupeto’. Trong đó, ‘saddho’ (có đức tin) là người có đức tin với đặc tính tin tưởng vào nghiệp v.v... Tin tưởng là đức tin, hoặc tin tưởng nên gọi là đức tin. Các pháp tương ưng tin tưởng nhờ nó, nên gọi là đức tin. Tiền tố ‘saṃ’ cùng với động từ căn ‘dhā’ trong ý nghĩa duy trì, và hậu tố ‘ta’. Đức tin ấy có đặc tính tin tưởng vào nghiệp v.v... Hoặc có đặc tính quyết định. Có vị trong sạch. Giống như viên ngọc làm trong nước. Hoặc có vị dấn thân. Giống như người vượt qua bộc lưu. Có sự hiện khởi là không vẩn đục, hoặc có sự hiện khởi là quyết đoán; có nền tảng là đối tượng đáng tin, hoặc có nền tảng là yếu tố của sự nhập lưu. Đức tin ấy nên được xem như tay, tài sản và hạt giống. Thật vậy, đức tin ấy đã được Đức Thế Tôn nói đến trong các câu: ‘Đức tin là tay, con voi lớn’, ‘Đức tin là tài sản quý nhất của người đời này’, ‘Đức tin là hạt giống, khổ hạnh là mưa’, ‘Nhờ đức tin vượt qua bộc lưu’, ‘Đức tin tạo hành trang, đức tin là bạn đồng hành của con người’, ‘Này các Tỳ khưu, Thánh đệ tử có đức tin là người dẫn đầu’, và ‘tài sản đức tin’.

‘‘เยสํ อตฺถิ สทฺธา พุทฺเธ, ธมฺเม จ สงฺฆรตเน;

เต มํ อติวิโรจนฺติ, อายุนา ยสสา สิริยา’’ติ.

‘Những ai có đức tin nơi Phật, nơi Pháp và nơi Tăng bảo; Họ vượt trội hơn ta, về tuổi thọ, danh tiếng, và phúc lộc’.

จ. ‘‘สทฺธํ อุปนิสฺสาย ทานํ เทติ, สีลํ สมาทิยติ, อุโปสถกมฺมํ กโรติ, ฌานํ อุปฺปาเทติ, วิปสฺสนํ อุปฺปาเทติ, มคฺคํ อุปฺปาเทติ, อภิญฺญํ อุปฺปาเทติ, สมาปตฺตึ อุปฺปาเทตี’’ติ จ. ‘‘ทุลฺลภา สทฺธาสมฺปตฺตี’’ติ จ วุตฺตา. ตสฺมา สทฺโธ จ ภเวยฺยนฺติ ปตฺถนํ กโรติ.

Và. ‘Nương vào đức tin, người ấy bố thí, thọ trì giới, thực hành ngày trai giới, phát sinh thiền, phát sinh minh sát, phát sinh đạo, phát sinh thắng trí, phát sinh thiền chứng’. Và cũng được nói: ‘Sự thành tựu đức tin là khó được’. Do đó, ngài lập nguyện: ‘Mong rằng tôi sẽ là người có đức tin’.

สา จ ปน จตุพฺพิธา โหติ อาคมสทฺธา, อธิคมสทฺธา, โอกปฺปนสทฺธา, ปสาทสทฺธา จาติ. ตตฺถ สพฺพญฺญุโพธิสตฺตานํ อภินีหารโต อาคตตฺตา อาคมสทฺธา นาม. อริยสาวกานํ สจฺจปฏิเวเธน อธิคตตฺตา อธิคมสทฺธา นาม. พุทฺโธ ธมฺโม สงฺโฆติ วุตฺเต อจลภาเวน โอกปฺปนํ โอกปฺปนสทฺธา นาม. พุทฺธาทีสุ ปสาทุปฺปตฺติมตฺตา ปสาทสทฺธา นาม. อิธ ปน ปณิธานฏฺฐานตฺตา สพฺพสทฺธา อธิปฺเปตา. สทฺธา อสฺส เม อตฺถีติ สทฺโธ. อสฺสถฺยตฺเถ ณ.

Và đức tin ấy có bốn loại: đức tin truyền thừa, đức tin chứng ngộ, đức tin quyết định, và đức tin tịnh tín. Trong đó, đức tin đến từ sự phát nguyện của các vị Bồ tát Toàn giác được gọi là đức tin truyền thừa. Đức tin đạt được qua sự thấu hiểu chân lý của các Thánh đệ tử được gọi là đức tin chứng ngộ. Khi nói ‘Phật, Pháp, Tăng’, sự quyết định một cách không lay chuyển được gọi là đức tin quyết định. Chỉ đơn thuần là sự phát sinh lòng trong sạch đối với Phật v.v... được gọi là đức tin tịnh tín. Tuy nhiên, ở đây, vì là nơi lập nguyện, nên tất cả các loại đức tin đều được bao hàm. ‘Saddho’ là người có đức tin. Hậu tố ‘ṇa’ trong ý nghĩa ‘có cái đó’.

ทาตงฺคุเปโตติ ทาตสฺส องฺคาย การณภูตาย ธนสมฺปตฺติยา อุเปโต สมุเปโต สมนฺนาคโต จ. ทาตพฺพวตฺถุ จ, ตปฺปฏิคฺคาหกปุคฺคโล จ, สทฺธา จาติ ตีหิ องฺเคหิ อุเปโต สมุเปโต สมนฺนาคโต จ วา. ทิยเต ทาตํ. ภาวสาธโนยํ. ทาธาตุ ทาเน อ. องฺคียติ [Pg.210] ญายติ เอเตนาติ องฺโค, ธนสมฺปตฺติ. ทาตสฺส องฺโค ทาตงฺโค, เตน อุเปโต สมุเปโต สมนฺนาคโตติ ทาตงฺคุเปโต, อถ วา ทิยตีติ ทาตํ, ทานวตฺถุ. ทาตสฺส องฺโค ทาตงฺโค, เตน อุเปโต สมุเปโต สมนฺนาคโตติ ทาตงฺคุเปโต, ทาตพฺพวตฺถุ จ, ตปฺปฏิคฺคาหก ปุคฺคโล จ, สทฺธา จาติ ตีหิ องฺเคหิ สมฺปชฺชามีติ ปตฺถนํ กโรตีติ วุตฺตํ โหติ. วุตฺตญฺหิ อิติวุตฺตฏฺฐกถายํ ‘‘สทฺธา เทยฺยธมฺโม ปฏิคฺคาหโก จาติ อิเมสํ ติณฺณํ สมุขีภูตกาเลเยว หิ ทานํ สมฺภวตี’’ติ.

‘Dātaṅgupeto’ (đầy đủ yếu tố của người cho) là người được trang bị, được cung cấp, được phú bẩm tài sản, là yếu tố, là nguyên nhân của sự cho. Hoặc là người được trang bị, được cung cấp, được phú bẩm ba yếu tố: vật để cho, người nhận vật ấy, và đức tin. ‘Dātaṃ’ là sự cho. Đây là danh từ trừu tượng. Động từ căn ‘dā’ trong ý nghĩa cho, với hậu tố ‘a’. ‘Aṅgo’ là yếu tố, là tài sản, vì người ta biết, nhận ra nhờ nó. ‘Dātaṅgo’ là yếu tố của sự cho, ‘dātaṅgupeto’ là người được trang bị, được cung cấp, được phú bẩm yếu tố đó. Hoặc, ‘dātaṃ’ là vật được cho, vật bố thí. ‘Dātaṅgo’ là yếu tố của sự cho, ‘dātaṅgupeto’ là người được trang bị, được cung cấp, được phú bẩm yếu tố đó. Điều này có nghĩa là ngài lập nguyện: ‘Mong rằng tôi sẽ thành tựu ba yếu tố: vật để cho, người nhận vật ấy, và đức tin’. Thật vậy, trong chú giải kinh Phật Tự Thuyết đã nói: ‘Sự bố thí chỉ có thể xảy ra khi ba yếu tố này: đức tin, vật phẩm cúng dường, và người nhận, cùng hiện diện’.

ปรมสิริธโรติ อุตฺตมสิรีธารโก จ. อุตฺตมสิรึ ธารณสมตฺโถ จ วา. เอตฺถ จ สิรีติ ปญฺญาปุญฺญสรีรโสภคฺคสมฺปตฺตีนเมตํ อธิวจนํ. กตปุญฺเญหิ เสวิยตีติ สิรี, กตปุญฺเญ ปุคฺคเล เสวติ นิสฺสยตีติ วา สิรี, ปญฺญาปุญฺญสรีรโสภคฺคสมฺปตฺติ ลพฺภติ. สิธาตุ เสวายํ อิโร อี จ. ปรมา อุตฺตมา สิรี ปรมสิรี, ตํ ธาเรตีติ ปรมสิรีธโร, ปรมสิริยา ธารณสมตฺโถติ อตฺโถ.

‘Paramasiridharo’ (người mang phúc lộc tối thượng) là người mang phúc lộc cao quý. Hoặc là người có khả năng mang giữ phúc lộc cao quý. Ở đây, ‘sirī’ (phúc lộc) là từ đồng nghĩa với sự thành tựu về trí tuệ, phước báu, và vẻ đẹp thân thể. ‘Sirī’ là cái được những người có phước tìm đến, hoặc là cái tìm đến, nương tựa vào những người có phước, tức là sự thành tựu về trí tuệ, phước báu, và vẻ đẹp thân thể. Động từ căn ‘si’ trong ý nghĩa phục vụ, với hậu tố ‘iro’ và ‘ī’. ‘Paramasirī’ là phúc lộc tối thượng, cao quý; ‘paramasirīdharo’ là người mang giữ nó, có nghĩa là người có khả năng mang giữ phúc lộc tối thượng.

ทิฏฺฐธมฺเมติ ปจฺจกฺขภูเต อตฺตภาเว. เอตฺถ จ ทิฏฺฐธมฺโม วุจฺจติ ปจฺจกฺขภูโต อตฺตภาโว. โส หิ ปสฺสิตพฺโพติ ทิฏฺโฐ, อตฺตภาโว. ทิฏฺโฐ ปสฺสิตพฺโพ ธมฺโม สภาโว อสฺสาติ ทิฏฺฐธมฺโมติ วุจฺจติ. ตสฺมึ ทิฏฺฐธมฺเม. วิรตฺโตติ กามคุเณสุ วิคตรตฺโต จ, รชฺชนํ รตฺโต. รนฺชธาตุ ราเค. วิคโต รตฺโต อสฺส เมติ วิรตฺโต. ลชฺชีติ ปาปหิริวนฺโต จ, ปาปชิคุจฺฉนลกฺขณาย ลชฺชาย สมฺปนฺโน จ วา. อถ วา ลชฺชีติ หิโรตฺตปฺปสมฺปนฺโน จ. ลชฺชีสทฺเทน หิ ลกฺขณาหารนเยน โอตฺตปฺปมฺปิ คเหตพฺพํ. กสฺมา, กุสล ลกฺขณสภาเวน สมานตฺตา. วุตฺตญฺเหตํ เนตฺติปาฬิยํ –

‘Diṭṭhadhamme’ (trong hiện tại) là trong thân hiện hữu rõ ràng. Ở đây, ‘diṭṭhadhammo’ được gọi là thân hiện hữu rõ ràng. Vì nó có thể được thấy, nên gọi là ‘diṭṭho’, tức là thân. ‘Diṭṭhadhammo’ được gọi như vậy vì nó có bản chất, có thực tại có thể được thấy, được nhận biết. ‘Tasmiṃ diṭṭhadhamme’ là trong hiện tại đó. ‘Viratto’ (ly tham) là người đã lìa bỏ tham ái trong các dục vọng. ‘Ratto’ là sự tham ái. Động từ căn ‘rañj’ trong ý nghĩa tham ái. ‘Viratto’ là người có sự tham ái đã lìa bỏ. ‘Lajjī’ (có tàm) là người có lòng hổ thẹn tội lỗi, hoặc là người có sự hổ thẹn với đặc tính ghê tởm tội lỗi. Hoặc, ‘lajjī’ là người có cả tàm và quý. Thật vậy, bằng từ ‘lajjī’, theo phương pháp suy diễn đặc tính, ‘ottappa’ (quý) cũng nên được hiểu. Tại sao? Vì chúng có cùng bản chất là đặc tính của thiện pháp. Điều này đã được nói trong kinh Nettippakaraṇa:

‘‘วุตฺตมฺหิ เอกธมฺเม, เย ธมฺมา เอกลกฺขณา เกจิ;

วุตฺตา ภวนฺติ สพฺโพ, โสหาโร ลกฺขโณ นามา’’ติ.

‘Khi một pháp được nói đến, bất kỳ pháp nào có cùng đặc tính; Tất cả đều được nói đến, đó gọi là phương pháp suy diễn đặc tính’.

ลชฺชตีติ [Pg.211] ลชฺชา, หิริ. ลชฺชธาตุ หิริยํ. ลชฺชา อสฺส เม อตฺถีติ ลชฺชา, กายทุจฺจริตาทิโต หิโรตฺตปฺปสมนฺนาคโต จาติ อตฺโถ. กลฺยาณมิตฺโตติ สุนฺทรมิตฺต สมฺปนฺโน จ. กลฺยาณสทฺโท หิ สุนฺทรวาจโก อนิปฺผนฺน ปาฏิปทิโก. อถ วา กลฺยํ หิตํ อณยติ ปาปยตีติ กลฺยาโณ, สุมิตฺโต. กลฺยสทฺทูปปทอณธาตุ คติยํ ณ. มิชฺชติ สิเนหตีติ มิตฺโต, มิชฺชิยติ สิเนหิยตีติ วา มิตฺโต, มิทธาตุ สิเนเห ต. กลฺยาโณ มิตฺโต อสฺส เมติ กลฺยาณมิตฺโต. หิตธรสุมิตฺตสมฺปนฺโน จ ภเวยฺยนฺติ อตฺโถ. อิธ ปน สทฺธาสีลสุตจาควีริยสติ สมาธิปญฺญาคุเณหิ สมนฺนาคโต กลฺยาณมิตฺโต อธิปฺเปโต. ตํ ปน สนฺธาย ภควตา สิงฺคาลสุตฺเต –

Lajjatīti lajjā, hiri: Cảm thấy hổ thẹn là lajjā, tức là hiri (tàm). Lajjadhātu hiriyaṃ: Căn lajj có nghĩa là hiri (tàm). Lajjā assa me atthīti lajjā, kāyaduccaritādito hirottappasamannāgato cāti attho: Lajjā (người có tàm) là người có sự hổ thẹn, hoặc có nghĩa là người có tàm quý đối với thân ác hạnh v.v... Kalyāṇamittoti sundaramitta sampanno ca: Kalyāṇamitto có nghĩa là người có bạn tốt. Kalyāṇasaddo hi sundaravācako anipphanna pāṭipadiko: Từ kalyāṇa có nghĩa là tốt đẹp, là một từ gốc không phái sinh. Atha vā kalyaṃ hitaṃ aṇayati pāpayatīti kalyāṇo, sumitto: Hoặc, kalyāṇo (bạn tốt) là người dẫn dắt, mang lại điều tốt lành, lợi ích. Kalyasaddūpapadaaṇadhātu gatiyaṃ ṇa: (Phân tích ngữ pháp). Mijjati sinehatīti mitto, mijjiyati sinehiyatīti vā mitto, midadhātu sinehe ta: Mitto (bạn) là người thương mến, hoặc được thương mến; từ căn mid có nghĩa là thương mến, với tiếp vị ngữ ta. Kalyāṇo mitto assa meti kalyāṇamitto: Kalyāṇamitto có nghĩa là người có bạn tốt. Hitadharasumittasampanno ca bhaveyyanti attho: Có nghĩa là mong được thành tựu bạn tốt, người mang lại lợi ích. Idha pana saddhāsīlasutacāgavīriyasati samādhipaññāguṇehi samannāgato kalyāṇamitto adhippeto: Tuy nhiên, ở đây, bạn lành được hiểu là người có đầy đủ các phẩm chất tín, giới, văn, thí, tấn, niệm, định, tuệ. Taṃ pana sandhāya bhagavatā siṅgālasutte –: Về điều này, Đức Thế Tôn đã dạy trong kinh Siṅgāla –

‘‘อุปกาโร จ โย มิตฺโต, สุขทุกฺเข จ โย สขา;

อตฺถกฺขายี จ โย มิตฺโต, โย จ มิตฺตานุกมฺปโก;

เอเตปิ มิตฺเต จตฺตาโร, อิติ วิญฺญาย ปณฺฑิโต;

สกฺกจฺจํปยิรุปาเสยฺย, มาตา ปุตฺตํว โอรส’’นฺติ วุตฺโต.

‘‘Người bạn giúp đỡ, người bạn chung thủy trong lúc vui buồn; người bạn chỉ bày điều lợi ích, và người bạn có lòng thương xót; bậc trí sau khi biết rõ bốn loại bạn này, nên kính trọng và gần gũi, như mẹ đối với con ruột của mình’’.

วิสุทฺธิมคฺเค จ –

Và trong bộ Visuddhimagga (Thanh Tịnh Đạo) –

‘‘ปิโย ครุ ภาวนีโย, วตฺตา จ วจนกฺขโม. คมฺภีรญฺจ กถํ กตฺตา, โน จาฏฺฐาเน นิโยชเย’’ติ วุตฺโต. อิติ เอวรูปสฺส จ กลฺยาณมิตฺตสฺส ทุลฺลภตฺตา กลฺยาณมิตฺเตน สมฺปชฺชามีติ ปตฺถนํ กโรตีติ วุตฺตํ โหติ.

‘‘Người đáng mến, đáng kính, đáng tôn trọng; người biết nói và kham nhẫn lời nói; người có thể nói những lời sâu sắc, và không xúi giục vào những điều không xứng đáng’’. Vì một người bạn tốt như vậy rất khó tìm, nên được nói rằng người ấy phát nguyện: ‘Mong tôi được thành tựu bạn lành’.

อภิรตกุสโลติ ทานาทิปุญฺญกุสลธมฺเมสุ อภิรมโณ จ. กุจฺฉิตํ อปายทฺวารํ สลนฺติ สํวรนฺติ ปิทหนฺติ สาธโว เอเตนาติ กุสลํ, ทานาทิปุญฺญธมฺมา. กุปุพฺพ สลธาตุ สํวรเณ อ. เตสุ อภิอติเรกํ รมตีติ อภิรตกุสโล[Pg.212], กิตนฺตสมาโสยํ. กุสลาภิรโตติ วตฺตพฺเพ ฉนฺทานุรกฺขณตฺถํ ปทวิปริยาเยน เอวํ วุตฺตนฺติ. อถ วา อภิอติเรกํ รมนํ อภิรโต, กุสเลสุ อภิรโต ยสฺส เมติ อภิรตกุสโล, นิจฺจํ กุสลปุญฺญสฺส กรเณ อภิรตจิตฺตสมฺปนฺโน จาติ อตฺโถ.

Abhiratakusaloti dānādipuññakusaladhammesu abhiramaṇo ca: Abhiratakusalo có nghĩa là người hoan hỷ trong các thiện pháp phước đức như bố thí v.v... Kucchitaṃ apāyadvāraṃ salanti saṃvaranti pidahanti sādhavo etenāti kusalaṃ, dānādipuññadhammā: Kusalaṃ là pháp mà nhờ đó các bậc thiện nhân lay chuyển, ngăn chặn, đóng lại cánh cửa đáng chê trách của cõi khổ; đó là các thiện pháp phước đức như bố thí. Kupubba saladhātu saṃvaraṇe a: (Phân tích ngữ pháp). Tesu abhiatirekaṃ ramatīti abhiratakusalo, kitantasamāsoyaṃ: Người hoan hỷ một cách vượt trội trong các pháp ấy là abhiratakusalo; đây là một loại hợp từ. Kusalābhiratoti vattabbe chandānurakkhaṇatthaṃ padavipariyāyena evaṃ vuttanti: Đáng lẽ phải nói là kusalābhirato, nhưng để giữ vần điệu, các từ đã được đảo ngược lại như vậy. Atha vā abhiatirekaṃ ramanaṃ abhirato, kusalesu abhirato yassa meti abhiratakusalo, niccaṃ kusalapuññassa karaṇe abhiratacittasampanno cāti attho: Hoặc, abhirato là sự hoan hỷ vượt trội. Abhiratakusalo là người có sự hoan hỷ trong các điều thiện. Có nghĩa là người có tâm hoan hỷ trong việc luôn luôn làm các điều phước thiện.

ปญฺจสีลาทิรกฺโขติ ปญฺจสีลาทีนํ รกฺขิตุํ สมตฺโถ จ. เอตฺถ จ อาทิสทฺเทน คิหีนํ อฏฺฐงฺคุโปสถสีลํ, สามเณรานํ ทสงฺคสีลญฺจ, ภิกฺขูนํ จตุปาริสุทฺธิสีลญฺจ สงฺคณฺหาติ. ปญฺจสีลํ อาทิ เยสํ เตติ ปญฺจสีลาทิ, ตํ รกฺขติ รกฺขิตุํ สมตฺเถตีติ ปญฺจสีลาทิรกฺโข. คหฏฺฐานํ นิจฺจสีลวเสน ปญฺจสีลํ สติ อุสฺสาหสมตฺเถ อุโปสถงฺควเสน อฏฺฐงฺคสีลํ ทสงฺคสีลญฺจ อขณฺฑํ อจฺฉิทฺทํ อสพลํ อกมฺมาสํ กตฺวา รกฺขิตุํ สามเณรสีลวเสน ทสสีลญฺจ, ภิกฺขุสีลวเสน จตุปาริสุทฺธิสีลญฺจ รกฺขิตุํ สมตฺโถ จาติ อตฺโถ. ภควตา หิ ‘‘สีลวิปตฺติเหตุ วา ภิกฺขเว สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชนฺตี’’ติ จ. ‘‘สีลสมฺปทาเหตุ วา ภิกฺขเว สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺตี’’ติ จ. ‘‘สีลสมฺปนฺโน มหนฺตํ โภคกฺขนฺธํ อธิคจฺฉติ กลฺยาโณ กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคจฺฉติ. จตุปริสํ วิสารโท อุปสงฺกมติ อมงฺกุภูโต. อสมฺมูฬฺโห กาลํ กโรติ, กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชตี’’ติ จ วุตฺตตฺตา จ. อฏฺฐกถายญฺจ ‘‘สีลาลงฺการสทิโส อลงฺกาโร นตฺถิ, สีลสทิสํ ปุปฺผํ นตฺถิ, สีลคนฺธสทิโส คนฺโธ นตฺถี’’ติ จ. ‘‘สีล สมฺปตฺติญฺหิ นิสฺสาย ติสฺโส วิชฺชา ปาปุณาตี’’ติ จ. ‘‘อาทิมฺหิ สีลํ วิโสเธยฺยา’’ติ จ. ‘‘สตฺตา สีเลน วิสุชฺฌนฺตี’’ติ จ. ‘‘สีลํ สาสนสฺส อาที’’ติ จ. ‘‘สตฺตสุ วิสุทฺธีสุ [Pg.213] สีลวิสุทฺธิ สรีรํ นามา’’ติ จ. ‘‘สีลํ นาเมตํ อวสฺสโย ปติฏฺฐา อารมฺมณํ ตาณํ เลณํ คติ ปรายน’’นฺติ จ วุตฺตตฺตา ปญฺจสีลาทิรกฺโขติ ปตฺถนํ กโรตีติ วุตฺตํ โหติ.

Pañcasīlādirakkhoti pañcasīlādīnaṃ rakkhituṃ samattho ca: Pañcasīlādirakkho có nghĩa là người có khả năng giữ gìn năm giới v.v... Ettha ca ādisaddena gihīnaṃ aṭṭhaṅguposathasīlaṃ, sāmaṇerānaṃ dasaṅgasīlañca, bhikkhūnaṃ catupārisuddhisīlañca saṅgaṇhāti: Ở đây, từ ‘v.v...’ (ādi) bao gồm Bát quan trai giới của người tại gia, mười giới của sa-di, và Tứ thanh tịnh giới của tỳ-khưu. Pañcasīlaṃ ādi yesaṃ teti pañcasīlādi, taṃ rakkhati rakkhituṃ samatthetīti pañcasīlādirakkho: (Phân tích ngữ pháp). Gahaṭṭhānaṃ niccasīlavasena pañcasīlaṃ sati ussāhasamatthe uposathaṅgavasena aṭṭhaṅgasīlaṃ dasaṅgasīlañca akhaṇḍaṃ acchiddaṃ asabalaṃ akammāsaṃ katvā rakkhituṃ sāmaṇerasīlavasena dasasīlañca, bhikkhusīlavasena catupārisuddhisīlañca rakkhituṃ samattho cāti attho: Có nghĩa là người có khả năng giữ gìn năm giới như là giới thường xuyên của người tại gia, và khi có đủ nhiệt tâm và khả năng, giữ gìn Bát quan trai giới và Thập giới vào những ngày trai giới, một cách không bị sứt mẻ, không bị thủng, không bị tỳ vết, không bị lốm đốm; và có khả năng giữ gìn mười giới của sa-di, và Tứ thanh tịnh giới của tỳ-khưu. Bhagavatā hi ‘‘sīlavipattihetu vā bhikkhave sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjantī’’ti ca. ‘‘Sīlasampadāhetu vā bhikkhave sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjantī’’ti ca. ‘‘Sīlasampanno mahantaṃ bhogakkhandhaṃ adhigacchati kalyāṇo kittisaddo abbhuggacchati. Catuparisaṃ visārado upasaṅkamati amaṅkubhūto. Asammūḷho kālaṃ karoti, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjatī’’ti ca vuttattā ca: Vì Đức Thế Tôn đã dạy: ‘Này các tỳ-khưu, do nhân giới bị hư hoại, chúng sanh sau khi thân hoại mạng chung, sanh vào cõi dữ, ác thú, đọa xứ, địa ngục’. Và: ‘Này các tỳ-khưu, do nhân giới được thành tựu, chúng sanh sau khi thân hoại mạng chung, sanh vào thiện thú, thiên giới’. Và: ‘Người thành tựu giới sẽ có được khối tài sản lớn, tiếng tăm tốt đẹp vang xa. Người ấy đi vào bốn hội chúng một cách tự tin, không rụt rè. Người ấy mệnh chung không mê loạn, sau khi thân hoại mạng chung, sanh vào thiện thú, thiên giới’. Aṭṭhakathāyañca ‘‘sīlālaṅkārasadiso alaṅkāro natthi, sīlasadisaṃ pupphaṃ natthi, sīlagandhasadiso gandho natthī’’ti ca. ‘‘Sīla sampattiñhi nissāya tisso vijjā pāpuṇātī’’ti ca. ‘‘Ādimhi sīlaṃ visodheyyā’’ti ca. ‘‘Sattā sīlena visujjhantī’’ti ca. ‘‘Sīlaṃ sāsanassa ādī’’ti ca. ‘‘Sattasu visuddhīsu sīlavisuddhi sarīraṃ nāmā’’ti ca. ‘‘Sīlaṃ nāmetaṃ avassayo patiṭṭhā ārammaṇaṃ tāṇaṃ leṇaṃ gati parāyana’’nti ca vuttattā pañcasīlādirakkhoti patthanaṃ karotīti vuttaṃ hoti: Và trong Chú giải cũng nói: ‘Không có trang sức nào sánh bằng giới, không có loài hoa nào sánh bằng giới, không có hương thơm nào sánh bằng giới’. Và: ‘Nhờ thành tựu giới, người ấy đạt được ba minh’. Và: ‘Lúc ban đầu, nên thanh lọc giới’. Và: ‘Chúng sanh được thanh tịnh nhờ giới’. Và: ‘Giới là khởi đầu của giáo pháp’. Và: ‘Trong bảy thanh tịnh, giới thanh tịnh được gọi là thân thể’. Và: ‘Giới này là nơi nương tựa, là nền tảng, là đối tượng, là nơi che chở, là nơi ẩn náu, là nơi đến, là nơi quy y cuối cùng’. Vì đã được nói như vậy, nên được nói rằng người ấy phát nguyện: ‘Mong tôi là người giữ gìn năm giới v.v...’.

อปฺปิจฺโฉติ อนิจฺโฉ จ, รูปาทิกามคุเณสุ อนิจฺฉนฺโตติ อตฺโถ. อภาวตฺโถเหตฺถ อปฺปสทฺโท. อปฺปฑํสมกสวา ตาตปาติอาทีสุ วิย อิจฺฉนํ อิจฺฉา, รูปาทิกามคุณํ อิจฺฉตีติ วา อิจฺฉา, กามตณฺหา. อิสุธาตุ อิจฺฉากนฺตีสุ อ. ธาตฺวนฺตสฺสจฺโฉ. นตฺถิ อิจฺฉา ยสฺส เมติ อปฺปิจฺโฉ, รูปาทีสุ กาเมสุ อนิจฺฉนฺโต จาติ อตฺโถ. อปฺปิจฺโฉ ปน จตุพฺพิโธ โหติ ปจฺจยอปฺปิจฺโฉ, ปริยตฺติอปฺปิจฺโฉ, ธุตงฺคอปฺปิจฺโฉ, ปฏิเวธอปฺปิจฺโฉ จาติ. ตตฺถ จตูสุ ปจฺจเยสุ อปฺปิจฺโฉ ปจฺจยอปฺปิจฺโฉ. โย ปน ปจฺจเย พหุํ เทนฺเต อปฺปํ คณฺหติ, อปฺปํ เทนฺเต อปฺปตรํ วา คณฺหติ น วา คณฺหติ. น อนวเสสคาหี โหติ. อยํ ปจฺจยอปฺปิจฺโฉ นาม. โย ปน เตปิฏโกปิ สมาโน น พหุสฺสุตภาวํ ชานาเปตุกาโม โหติ, อยํ ปริยตฺติอปฺปิจฺโฉ นาม. ธุตงฺคสมาทานสฺส ปน ธุตงฺคปริหรณภาวํ อญฺเญสํ ชานิตุํ น เทติ, อยํ ธุตงฺคอปฺปิจฺโฉ นาม. โย ปน โสตาปนฺนาทีสุ อญฺญตโร หุตฺวา โสตาปนฺนาทิภาวํ ชานาเปตุํ น อิจฺฉติ, อยํ อธิคมอปฺปิจฺโฉ นาม. อิเมหิ อปฺปิจฺฉคุเณหิ สมฺปนฺโน จ อหํ ภเวยฺยนฺติ วุตฺตํ โหติ.

“Ít ham muốn” (appiccho) cũng có nghĩa là không ham muốn, tức là không ham muốn các dục trưởng dưỡng như sắc... Ở đây, từ 'appa' (ít) có nghĩa là không có. Giống như trong các trường hợp như 'appaḍaṃsamakasavā tātapāti' (không có ruồi muỗi và nắng gắt). Sự ham muốn là 'icchā', hoặc 'icchā' là (cái) ham muốn các dục trưởng dưỡng như sắc, tức là dục ái. (Về mặt ngữ pháp,) căn 'isu' trong ý nghĩa ham muốn và ưa thích, đi với hậu tố 'a'. Phụ âm cuối của căn được biến thành 'ccha'. “Người không có sự ham muốn” là người ít ham muốn (appiccho), nghĩa là người không ham muốn các dục như sắc... Lại nữa, người ít ham muốn có bốn loại: ít ham muốn về vật dụng, ít ham muốn về pháp học, ít ham muốn về hạnh đầu đà, và ít ham muốn về sự chứng đắc. Trong đó, người ít ham muốn về bốn món vật dụng được gọi là người ít ham muốn về vật dụng. Vị nào khi được dâng cúng nhiều vật dụng thì nhận lấy ít, khi được dâng cúng ít thì nhận lấy ít hơn hoặc không nhận, không phải là người nhận lấy tất cả không chừa lại. Vị này được gọi là người ít ham muốn về vật dụng. Vị nào dù là bậc Tam Tạng nhưng không muốn cho người khác biết sự đa văn của mình, vị này được gọi là người ít ham muốn về pháp học. Vị nào đã thọ trì hạnh đầu đà nhưng không cho người khác biết việc mình đang thực hành hạnh đầu đà, vị này được gọi là người ít ham muốn về hạnh đầu đà. Vị nào đã là một trong các bậc Thánh như Tu-đà-hoàn... nhưng không muốn cho biết mình là bậc Tu-đà-hoàn..., vị này được gọi là người ít ham muốn về sự chứng đắc. (Do đó,) được nói rằng: “Mong rằng tôi được thành tựu những phẩm chất ít ham muốn này.”

อปฺปโกโธติ ทุสฺสนลกฺขณโทสโต วิรหิโต จ. โส หิ กุชฺฌตีติ โกโธติ วุจฺจติ. โทสสฺเสตํ อธิวจนํ. นตฺถิ โกโธ อสฺส เมติ อปฺปโกโธ.

Người ít sân hận (appakodho) là người đã thoát khỏi lỗi lầm có đặc tính làm ô uế. Thật vậy, vì người ấy phẫn nộ nên được gọi là 'sân' (kodho). Đây là một tên gọi khác của sân (dosa). Người không có sân hận được gọi là người ít sân hận (appakodho).

กุทฺโธ อตฺถํ น ชานาติ, กุทฺโธ ธมฺมํ น ปสฺสติ;

อนฺธตมํ ตทา โหติ, ยํ โกโธ สหเต นรนฺติ.

Người sân hận không biết lợi ích, người sân hận không thấy Chánh pháp; khi ấy, bóng tối dày đặc bao trùm, lúc sân hận chế ngự con người.

วุตฺตเทสนํ มนสิกริตฺวา อปฺปโกโธติ ปตฺถนํ กโรตีติ วุตฺตํ โหติ.

Điều này có nghĩa là: Sau khi tác ý lời dạy đã được nói, vị ấy phát nguyện rằng: 'Mong tôi là người ít sân hận'.

อติวุชุหทโยติ [Pg.214] อติเอว อุชุจิตฺตสมนฺนาคโต จ. อรติ คจฺฉติ ปวตฺตติ อกุฏิลภาเวนาติ อุชุ, อชฺชวํ. อรธาตุ คติยํ ชุ. อริสฺส อุ. อารมฺมณํ หรตีติ หทยํ, จิตฺตํ. หรธาตุ หรเณ อย. รสฺส โท. อถ วา อารมฺมณํ หรนฺตํ อยติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ หทยํ, จิตฺตํ. หรสทฺทูปปท อยธาตุ คติยํ อ. อุชุ จ ตํ หทยญฺจาติ อุชุหทยํ. อติเอว อุชุ หทยํ อสฺส เมติ อติวุชุหทโย. โคมุตฺตวงฺโก จ จนฺทเลขาวงฺโก จ นงฺคลโกฏิ วงฺโก จาติ ตีหิ วงฺเกหิ วิคโต หุตฺวา อติวิย อุชุจิตฺตสมนฺนาคโต จ ภเวยฺยนฺติ อตฺโถ. ตตฺถ จ โย ปาปํ กตฺวาว น กโรมีติ ภาสติ. โส คนฺตฺวา ปจฺโจสกฺกนตาย โคมุตฺตวงฺโก นาม. โย ปาปํ กโรนฺโตว ภายามหํ ปาปสฺสาติ ภาสติ. โส เยภุยฺเยน กุฏิลตาย จนฺทเลขา วงฺโก นาม. โย ปาปํ กโรนฺโตว โก ปาปสฺส น ภาเยยฺยาติ ภาสติ, โส นาติกุฏิลตาย นงฺคลโกฏิวงฺโก นาม โหติ. ยสฺส วา ตีณิ กมฺมทฺวารานิ อสุทฺธานิ. โส โคมุตฺตวงฺโก นาม โหติ. ยสฺส ยานิ กานิจิ ทฺเว. โส จนฺทเลขา วงฺโก นาม. ยสฺส ยํกิญฺจิ เอกํ. โส นงฺคลโกฏิวงฺโก นามาติ เวทิตพฺโพ.

Người có tâm vô cùng ngay thẳng (ativujuhadayo) là người có được tâm ngay thẳng một cách tột bậc. (Từ 'uju') có nghĩa là ngay thẳng, chánh trực, vì nó đi đến, tiến hành, diễn tiến một cách không cong vẹo. Căn 'ara' có nghĩa là đi, (thêm tiếp vị ngữ) 'ju'. 'Ara' biến thành 'u'. Vì nó nắm bắt đối tượng, nên gọi là 'hadayaṃ' (tâm), tức là cittaṃ. Căn 'hara' có nghĩa là mang đi, (thêm tiếp vị ngữ) 'aya'. 'Ra' biến thành 'da'. Hoặc là, trong khi mang đối tượng, nó đi, tiến hành, diễn tiến, nên gọi là 'hadayaṃ', tức là tâm. Với từ 'hara' đứng trước, căn 'aya' có nghĩa là đi, (thêm tiếp vị ngữ) 'a'. Tâm ấy ngay thẳng, nên gọi là 'ujuhadayaṃ' (tâm ngay thẳng). Người có tâm vô cùng ngay thẳng được gọi là 'ativujuhadayo'. Ý nghĩa là, mong rằng tôi sẽ trở thành người có được tâm vô cùng ngay thẳng, sau khi đã từ bỏ ba loại cong vẹo: cong như đường nước tiểu của bò, cong như vành trăng, và cong như đầu lưỡi cày. Trong đó, người nào sau khi làm điều ác lại nói 'tôi không làm', người đó được gọi là cong như đường nước tiểu của bò, vì tính chất đi tới rồi lại lùi. Người nào trong khi làm điều ác lại nói 'tôi sợ điều ác', người đó được gọi là cong như vành trăng, vì sự cong vẹo phần nhiều. Người nào trong khi làm điều ác lại nói 'ai mà không sợ điều ác?', người đó được gọi là cong như đầu lưỡi cày, vì sự cong vẹo không quá mức. Hoặc người nào có ba nghiệp môn không trong sạch, người đó được gọi là cong như đường nước tiểu của bò. Người nào có bất kỳ hai (nghiệp môn không trong sạch), người đó được gọi là cong như vành trăng. Người nào có bất kỳ một (nghiệp môn không trong sạch), người đó được gọi là cong như đầu lưỡi cày, cần phải hiểu như vậy.

อิทฺธิมาติ อิทฺธิยา สมนฺนาคโต จ, อิทฺธิสทฺทสฺส วจนตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. อิทฺธิ อสฺส เม อตฺถีติ อิทฺธิมา. อสฺสถฺยตฺเถ มนฺตุปจฺจโย. มานุสฺสิกาเล มนุสฺสิทฺธิยา เทวุปฺปตฺติกาเล เทวิทฺธิยา สมณุปฺปตฺติกาเล สมณิทฺธิยา จ สมฺปุณฺเณยฺยนฺติ อตฺโถ.

Người có thần thông (iddhimā) là người có được thần thông. Ý nghĩa của từ 'iddhi' đã được nói ở phần dưới. Người có thần thông được gọi là 'iddhimā'. Tiếp vị ngữ 'mantu' được dùng với ý nghĩa sở hữu. Ý nghĩa là, mong rằng tôi sẽ được viên mãn với thần thông của loài người trong thời làm người, với thần thông của chư thiên trong thời sinh làm chư thiên, và với thần thông của sa-môn trong thời sinh làm sa-môn.

อปฺปเมยฺโยติ อปฺปเมตพฺเพหิ สีลาทิคุเณหิ สมฺปนฺโน จ. ปเมตพฺโพติ ปเมยฺโย. ปปุพฺพมาธาตุ ปมาเณ ณฺย. น ปเมยฺโย อปฺปเมยฺโย, อปฺปเมยฺโย สีลาทิคุโณ เม อสฺส อตฺถีติ อปฺปเมยฺโย. อสฺสถฺยตฺเถ ณ. อปฺปเมยฺเยหิ [Pg.215] สีลาทิคุเณหิ จ โภคสมฺปตฺตีหิ จ สมฺปชฺชามีติ ปตฺถนํ กโรตีติ วุตฺตํ โหติ.

Người vô lượng (appameyyo) là người thành tựu các đức tính như giới v.v... không thể đo lường được. Cái có thể đo lường được gọi là 'pameyyo'. Căn 'mā' với tiền tố 'pa' có nghĩa là đo lường, (thêm tiếp vị ngữ) 'ṇya'. Không thể đo lường được là 'appameyyo'. Người có các đức tính như giới v.v... không thể đo lường được gọi là 'appameyyo'. Tiếp vị ngữ 'ṇa' được dùng với ý nghĩa sở hữu. Điều này có nghĩa là, vị ấy phát nguyện rằng: 'Mong tôi sẽ thành tựu các đức tính như giới v.v... và các tài sản không thể đo lường được'.

ปาสํโสติ สีลาทิคุเณหิ พุทฺธาทิสปฺปุริสานํ ปสํสารโห จ, ปสํสิยเต ถวิยเต ปสํโส. ภาว สาธโนยํ. ปปุพฺพสํสธาตุ ถุติยํ, ตํ อรหตีติ ปาสํโส. อรหติตทฺธิเต ณ. พุทฺธาทิสปฺปุริเสหิ ปสํสิ ตพฺเพหิ ทานสีลาทิคุเณหิ สมฺปนฺโน จ ภเวยฺยนฺติ วุตฺตํ โหติ.

Người đáng tán thán (pāsaṃso) là người xứng đáng được các bậc thiện trí như chư Phật v.v... tán thán nhờ các đức tính như giới v.v... Sự tán thán, sự ca ngợi được gọi là 'pasaṃso'. Đây là một danh từ trừu tượng. Căn 'saṃsa' với tiền tố 'pa' có nghĩa là ca ngợi. Người xứng đáng với điều đó được gọi là 'pāsaṃso'. Tiếp vị ngữ 'ṇa' được dùng với ý nghĩa 'xứng đáng'. Điều này có nghĩa là, mong rằng tôi sẽ trở thành người thành tựu các đức tính như bố thí, trì giới v.v... đáng được các bậc thiện trí như chư Phật v.v... tán thán.

เปมวาโจติ อตฺถพฺยญฺชนมธุรตาย พุทฺธาทิสปฺปุริเสหิ เปมิตพฺพวาจาย สมฺปนฺโน จ. ปิยเตติ เปมา, วาจา. ปีธาตุ ตปฺปนกนฺตีสุ อิโม. วจิตพฺพาติ วาจา. วจธาตุ วิยตฺติยํ วาจายํ ณ. เปมา วาจา อสฺส เมติ เปม วาโจ. พุทฺธาทิสปฺปุริเสหิ เปมิยา จตุรงฺคสมนฺนาคต วาจาย สมฺปนฺโน จาติ อตฺโถ. สปฺปุริสานํ ปน วาจา จตุรงฺคสมนฺนาคตา โหติ. สุภาสิตวาจา จ ธมฺมวาจา ปิยวาจา สจฺจวาจาติ. ตถาเหตํ วุตฺตํ สคาถาวคฺค สํยุตฺเต –

Người có lời nói đáng mến (pemavāco) là người có được lời nói đáng được các bậc thiện trí như chư Phật v.v... yêu mến, nhờ sự ngọt ngào trong cả ý nghĩa và văn tự. Lời nói làm cho hài lòng được gọi là 'pemā'. Căn 'pī' có nghĩa là làm hài lòng, làm vui thích, (thêm tiếp vị ngữ) 'imo'. Cái được nói ra được gọi là 'vācā'. Căn 'vac' có nghĩa là nói năng rõ ràng, (thêm tiếp vị ngữ) 'ṇa'. Người có lời nói đáng mến được gọi là 'pemavāco'. Ý nghĩa là, mong rằng tôi sẽ trở thành người có được lời nói gồm bốn yếu tố, đáng được các bậc thiện trí như chư Phật v.v... yêu mến. Và lời nói của bậc thiện trí thì gồm có bốn yếu tố: lời nói thiện lành, lời nói đúng Chánh pháp, lời nói dễ thương, và lời nói chân thật. Điều này đã được nói như vậy trong Tương Ưng Bộ, phẩm có kệ:

สุภาสิตํ อุตฺตมมาหุ สนฺโต,ธมฺมํ ภเณ นาธมฺมํ ตํ ทุติยํ;

ปิยํ ภเณ นาปฺปิยํ ตํ ตติยํ,สจฺจํ ภเณ นาลิกํ ตํ จตุตฺถนฺติ.

Bậc thiện trí nói lời thiện lành là tối thượng; nói lời đúng Chánh pháp, không nói lời phi pháp, đó là điều thứ hai; nói lời dễ thương, không nói lời khó nghe, đó là điều thứ ba; nói lời chân thật, không nói lời dối trá, đó là điều thứ tư.

อยํ ปเนตฺถ โยชนา. สนฺโต สปฺปุริสา อุตฺตมํ สุภาสิตํ สุฏฺฐุ ภาสิตํ วาจํ อาหุ, ธมฺมํ ภเณ ภเณยฺย อธมฺมํ น ภเณ น ภเณยฺย, ทุติยํ ตํ วาจํ อาหุ, ปิยํ ภเณ ภเณยฺย, อปฺปิยํ น ภเณ น ภเณยฺย, ตติยํ ตํ วาจํ อาหุ, สจฺจํ ภเณ ภเณยฺย อลิกํ น ภเณ น ภเณยฺย, จตุตฺถํ ตํ วาจํ อาหูติ.

Đây là cách giải thích ở đây: Các bậc thiện trí, các bậc chân nhân nói rằng lời nói thiện lành, lời nói được khéo nói, là tối thượng. Nên nói lời đúng Chánh pháp, không nên nói lời phi pháp, họ nói đó là lời nói thứ hai. Nên nói lời dễ thương, không nên nói lời khó nghe, họ nói đó là lời nói thứ ba. Nên nói lời chân thật, không nên nói lời dối trá, họ nói đó là lời nói thứ tư.

สุชนคุณวิทูติ [Pg.216] พุทฺธาทิสปฺปุริสานํ สีลาทิคุณํ วิชานโก จ. สุนฺทโร ชโน สุชโน. คุณติ ปกาเสติ สีลาทิคุณสมงฺคิตํ ปุคฺคลนฺติ คุณํ, สีลาทิคุณํ. คุณธาตุ ปกาสเน อ. สุชนานํ พุทฺธาทิสปฺปุริสานํ คุโณ สุชนคุโณ, ตํ วิทติ ชานาตีติ สุชนคุณวิทู. สุชน คุณสทฺทูปปทวิทธาตุ ญาเณ อู. พุทฺธาทิสปฺปุริสานํ สีลสมาธิปญฺญาทิคุณํ ชานิตุํ สมตฺโถ จ ภเวยฺยนฺติ อตฺโถ.

Người biết đức hạnh của người tốt (sujanaguṇavidū) là người biết rõ các đức tính như giới v.v... của các bậc thiện trí như chư Phật v.v... Người tốt đẹp là người tốt (sujano). Vì nó làm cho người có được các đức tính như giới v.v... được biểu lộ, nên gọi là 'guṇaṃ' (đức hạnh), tức là các đức tính như giới v.v... Căn 'guṇa' có nghĩa là biểu lộ, (thêm tiếp vị ngữ) 'a'. Đức hạnh của người tốt, tức là của các bậc thiện trí như chư Phật v.v..., là 'sujanaguṇo'. Người biết điều đó được gọi là 'sujanaguṇavidū'. Với các từ 'sujana' và 'guṇa' đứng trước, căn 'vid' có nghĩa là biết, (thêm tiếp vị ngữ) 'ū'. Ý nghĩa là, mong rằng tôi sẽ có khả năng biết được các đức tính như giới, định, tuệ v.v... của các bậc thiện trí như chư Phật v.v...

มามโกติ พุทฺธาทิสชฺชนานํ มามโก จ. มมายตีติ มามโก. มมธาตุ มานเน เปเม วา ณฺวุ. ตสฺส อโก. พุทฺธาทิรตนตฺตยญฺจ สทฺธมฺมญฺจ มานนฺโต จ ภเวยฺยนฺติ อตฺโถ. โสติ โส อหํ. ภเวยฺยนฺติ ภวามีติ.

Người xem là của mình (māmako) là người xem các bậc thiện nhân như chư Phật v.v... là của mình. Vì xem là của mình, nên gọi là 'māmako'. Căn 'mama' có nghĩa là tôn kính hoặc yêu mến, (thêm tiếp vị ngữ) 'ṇvu'. Nó biến thành 'ako'. Ý nghĩa là, mong rằng tôi sẽ trở thành người tôn kính Tam Bảo như chư Phật v.v... và Chánh pháp. 'So' có nghĩa là 'tôi đó'. 'Bhaveyyaṃ' có nghĩa là 'mong tôi sẽ trở thành'.

อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. โส อหํ ทิฏฺฐธมฺเม ปจฺจกฺขภูเต อตฺตภาเว, สทฺโธ สทฺธาย สมนฺนาคโต จ, ทาตงฺคุเปโต ทาตสฺส องฺคาย การณภูตาย ธน สมฺปตฺติยา อุเปโต สมุเปโต สมนฺนาคโต จ, ทาตพฺพ วตฺถุ จ, ตปฺปฏิคฺคาหกปุคฺคโล จ, สทฺธา จาติ ตีหิ องฺเคหิ อุเปโต สมุเปโต สมนฺนาคโต จ วา, ปรมสิริธโร อุตฺตมสิรีธารโก จ, อุตฺตมสิรึ ธารณสมตฺโถ จ วา, วิรตฺโต กามคุเณสุ วิคตรตฺโต จ, ลชฺชี ปาปหิริวนฺโต จ, ปาปชิคุจฺฉนลกฺขณาย ลชฺชาย สมฺปนฺโน จ วา, หิโรตฺตปฺปสมนฺนาคโต จ วา, กลฺยาณมิตฺโต สุนฺทรมิตฺต สมฺปนฺโน จ, อภิรตกุสโล ทานาทิปุญฺญกุสลธมฺเมสุ อภิรมโณ จ, ปญฺจสีลาทิรกฺโข ปญฺจสีลาทีนิ รกฺขิตุํ สมตฺโถ จ, อปฺปิจฺโฉ อนิจฺโฉ จ, รูปาทิกามคุเณสุ อนิจฺฉนฺโต จ วา, อปฺปโกโธ ทุสฺสนลกฺขณโทสโต วิรหิโต จ, อติวุชุหทโย อติเอว อุชุจิตฺตสมนฺนาคโต จ, อิทฺธิยา สมนฺนาคโต จ, อปฺปเมยฺโย อปฺปเมยฺเยหิ สีลาทิคุเณหิ สมฺปนฺโน จ, ปาสํโส สีลาทิคุเณหิ พุทฺธาทิสปฺปุริสานํ ปสํสารโห จ, เปมวาโจ อตฺถพฺยญฺชนมธุรตาย [Pg.217] พุทฺธาทิสปฺปุริเสหิ เปมิตพฺพวาจาย สมฺปนฺโน จ, สุชนคุณวิทู พุทฺธาทิสปฺปุริสานํ สีลาทิคุณํ วิชานโก จ, มามโก พุทฺธาทิสชฺชนานํ มามโก จ, พุทฺธาทิรตนตฺตยญฺจ สทฺธมฺมญฺจ มานนฺโต จ วา, ภเวยฺยํ ภวามีติ.

Đây là phần giải thích tóm lược ở đây. Mong rằng tôi, trong thân hiện tại được thấy rõ này, là người có đức tin, thành tựu đức tin, và là người thành tựu các chi phần của việc bố thí, có được, đạt được, thành tựu tài sản là nhân của việc bố thí, hoặc là người có được, đạt được, thành tựu ba chi phần là vật nên cho, người nhận vật ấy, và đức tin, và là người mang sự may mắn tối thượng, là người duy trì sự may mắn tối thượng, hoặc có khả năng duy trì sự may mắn tối thượng, và là người không tham luyến, đã ly tham trong các dục trưởng, và là người có lòng tàm, biết hổ thẹn tội lỗi, hoặc là người thành tựu lòng tàm có đặc tính ghê tởm tội lỗi, hoặc là người thành tựu tàm và quý, và là người thành tựu bạn tốt, có bạn lành, và là người vui thích trong thiện pháp, vui thích trong các thiện pháp phước báu như bố thí v.v..., và là người giữ gìn năm giới v.v..., có khả năng giữ gìn năm giới v.v..., và là người ít ham muốn, không mong cầu, hoặc là người không mong cầu trong các dục trưởng như sắc v.v..., và là người không sân hận, thoát khỏi sân có đặc tính làm hại, và là người có tâm rất ngay thẳng, thành tựu tâm rất ngay thẳng, và là người thành tựu thần thông, và là người vô lượng, thành tựu các đức tính vô lượng như giới v.v..., và là người đáng được tán thán, đáng được các bậc thiện trí như chư Phật tán thán vì các đức tính như giới v.v..., và là người có lời nói đáng mến, thành tựu lời nói được các bậc thiện trí như chư Phật yêu mến vì sự ngọt ngào trong ý nghĩa và văn tự, và là người biết rõ đức tính của người tốt, biết rõ đức tính như giới của các bậc thiện trí như chư Phật, và là người của ta, là người của các bậc thiện trí như chư Phật, hoặc là người tôn kính Tam Bảo gồm Phật v.v... và Chánh pháp, tôi sẽ trở thành, tôi trở thành như vậy.

อฏฺฐวีสติมคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

Phần chú giải kệ thứ hai mươi tám đã hoàn tất.

๒๙.

29.

อิตฺถํ อสงฺขเย นาถ, คุเณ ลกฺขณทีปิเต;

คาถาสุ สูจกาสฺเวก, คาถมฺปิ สรเต พุโธ.

Bậc trí tuệ nào niệm tưởng dù chỉ một bài kệ trong số các bài kệ chỉ rõ các đức tính vô số của bậc Lãnh Đạo, được nêu rõ qua các đặc tính như vậy.

๓๐.

30.

จตุราปายมุตฺโต โส, สาธกตฺถทฺวยสฺส จ;

หตูปทฺทวชาโล จ, ลาภี หิตสุขสฺส จ.

Người ấy thoát khỏi bốn đường ác, và thành tựu hai loại lợi ích, và đã phá tan mạng lưới tai ương, và được lợi ích và an lạc.

๓๑.

31.

อธิโป นรเทวานํ, จตุทีปิสฺสโรปิ วา;

ภเวยฺย อนฺติเม เทเห, ตมญฺญํ เสตฉตฺตกํ.

Là chúa của người và trời, hoặc là vua của bốn châu; trong thân cuối cùng, sẽ trở thành người mang lọng trắng, xua tan bóng tối.

๓๒.

32.

ภาวนายานมารุยฺห, สมเมสฺสติ สุพฺพโต;

อิมสฺมึ อตฺตภาเวปิ, อโรโค ทีฆชีวิโก.

Leo lên cỗ xe thiền định, người có hạnh nguyện tốt đẹp sẽ đạt đến sự tịch tịnh; ngay cả trong thân hiện tại này, cũng không bệnh tật, sống lâu.

๓๓.

33.

ปูชิโต สพฺพโลเกหิ, ภาวนาภิรตีมโน;

ชนปฺปิโย มนาโป จ, กา กถาขิลธารเณ.

Được tất cả các thế giới cúng dường, có tâm vui thích trong thiền định, được mọi người yêu mến và hài lòng, huống chi là việc ghi nhớ toàn bộ.

๒๙. เอวํ ปุญฺเญเนเตนตฺยาทิ คาถาทฺวเยน ปณิธึ กตฺวา อิทานิ พุทฺธวนฺทนสฺส ผลานิสํสํ ทสฺเสนฺโต อิตฺถนฺตฺยาทิ คาถาปญฺจกํ อาห. ตํ ปน มูลาจริเยหิ น วุตฺตํ, ปจฺฉา ปน หิตกาเมหิ ปณฺฑิเตหิ ปกฺขิตฺตํ คาถาปญฺจกนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ตา ปน คาถาโย ปถฺยาวตฺตคาถาติ ทฏฺฐพฺพา.

29. Sau khi đã lập lời nguyện bằng hai bài kệ bắt đầu bằng 'Evaṃ puññenetenāti', bây giờ để chỉ ra quả và lợi ích của việc đảnh lễ Đức Phật, ngài đã nói năm bài kệ bắt đầu bằng 'Itthaṃ'. Tuy nhiên, nên hiểu rằng điều đó không được nói bởi vị Luận Sư gốc, mà năm bài kệ đó đã được thêm vào sau này bởi các bậc hiền trí mong muốn lợi ích. Và nên hiểu rằng những bài kệ đó là các bài kệ theo thể Pathyāvatta.

ตาสุ ปน ปฐมคาถายํ อิตฺถํ อสงฺขเย ลกฺขณทีปิเต นาถคุเณ สูจกาสุ คาถาสุ เอกคาถมฺปิ โย พุโธ สรเตติ สมฺพนฺโธ. อิตฺถนฺติ อิมินา สุคตนฺติอาทินา วุตฺตปฺปกาเรน. อสงฺขเยติ เอตฺตกา พุทฺธคุณาติ คเณตุํ อสมตฺเถ. สงฺขิยเต สงฺขยา. สงฺขิยติ คณิยตีติ วา สงฺขยา[Pg.218]. สขิธาตุ สงฺขฺยายํ ยปจฺจโย. อถ วา สงฺขิตุํ น สกฺโกนฺตีติ อสงฺขยา. เอตฺตกา พุทฺธคุณา เอตฺตกา พุทฺธคุณาติ นิรวเสสโต เอกพุทฺโธปิ อเนกวสฺส สตสหสฺสโกฏิยาปิ คเณตุํ อสมตฺโถว. ปเคว ปน อญฺเญติ อตฺโถ. วุตฺตมฺปิ เจตํ อปทาเน –

Trong những bài kệ đó, ở bài kệ đầu tiên, có sự liên kết như sau: 'Bậc trí tuệ nào niệm tưởng dù chỉ một bài kệ trong số các bài kệ chỉ rõ các đức tính vô số của bậc Lãnh Đạo, được nêu rõ qua các đặc tính như vậy'. 'Itthaṃ' (như vậy) có nghĩa là theo cách đã được nói bắt đầu bằng 'sugataṃ'. 'Asaṅkhaye' (vô số) có nghĩa là không thể đếm được rằng 'có bấy nhiêu đức tính của Phật'. 'Saṅkhiyate' là 'saṅkhayā'. Hoặc 'saṅkhiyati' hay 'gaṇiyati' là 'saṅkhayā'. Căn 'sakh' trong ý nghĩa đếm, với tiếp vị ngữ 'ya'. Hoặc là, không thể đếm được, nên gọi là 'asaṅkhayā' (vô số). Ý nghĩa là: ngay cả một vị Phật cũng không thể đếm hết không sót một đức tính nào của Phật rằng 'có bấy nhiêu đức tính của Phật, có bấy nhiêu đức tính của Phật' dù trong nhiều trăm ngàn ức năm, huống chi là người khác. Điều này cũng được nói trong Apadāna –

‘‘พุทฺโธปิ พุทฺธสฺส ภเณยฺย วณฺณํ,กปฺปมฺปิ เจ อญฺญมภาสมาโน;

ขีเยถ กปฺโป จิรทีฆมนฺตเร,วณฺโณ น ขีเยถ ตถาคตสฺสา’’ติ จ.

«Dù một vị Phật nói lên phẩm hạnh của một vị Phật khác, và dù trong một kiếp không nói điều gì khác; kiếp ấy sẽ qua đi trong khoảng thời gian dài lâu, nhưng phẩm hạnh của Như Lai vẫn không kể hết được.»

‘‘สกฺกา สมุทฺเท อุทกํ, ปเมตุํ อาฬฺหเกน วา;

นตฺเวว ตว สพฺพญฺญุ, ญาณํ สกฺกา ปเมตเว’’ติ จ.

«Có thể dùng đấu để đo lường nước trong biển; nhưng hỡi bậc Toàn Tri, trí tuệ của Ngài thì không thể nào đo lường được.»

มหาวคฺคสํยุตฺตฏฺฐกถายญฺจ ‘‘อปฺปมาณา หิ พุทฺธา เตสํ พุทฺธาปิ อนวเสสโต วณฺณํ วตฺตุํ อสมตฺถา, ปเคว อิตรา ปชา’’ติ จ. ลกฺขณทีปิเตติ อุปลกฺขณ นเยน ปกาสิตพฺเพ. เอตฺถ จ ปธานนโย นิทสฺสน นโย จ ลพฺภติ. นาถคุเณติ พุทฺธสฺส สีลสมาธิ ปญฺญาทิคุเณ. ตสฺส ปน ปทสฺส วจนตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. สูจกาสฺเวกคาถมฺปีติ สูจกาสุ เอกคาถมฺปีติ ปทจฺเฉโท. สูจกาสูติ ปกาสกาสุ. คาถาสูติ สุคตนฺตฺยาทินา วุตฺตาสุ ฉพฺพีสติวนฺทนคาถาสุ. นิทฺธารเณ เจตํ ภุมฺมวจนํ. กวีหิ คายติ กถิยตีติ คาถา. ปชฺชวิเสโส. เคธาตุ สทฺเท ถ. เคธาตุสฺส คาเทโส. อถ วา คํ วุจฺจติ ญาณํ. ตํ ติฏฺฐติ เอตฺถาติ คาถา. คํสทฺทูปปทถาธาตุ คตินิวตฺติยํ. คํ วุจฺจติ ญาณํ, เตน กวีหิ พนฺธิตฺวา ถิยติ ถปิยตีติ วา คาถา, ตาสุ คาถาสุ. เอกคาถมฺปีติ เอกปชฺชมฺปิ. เอตฺถ จ ปิสทฺโท ครหตฺโถ. เตน อเนกคาถาย พุทฺธคุณสรเณ กา กถาวาติ สมฺภาเวติ. พุโธติ โย ปณฺฑิโต. โส [Pg.219] หิ อตฺถานตฺถํ พุธติ ชานาตีติพุโธติ วุจฺจติ. สรเตติ สรติ. ฉนฺทานุรกฺขณตฺถญฺหิ ปรสฺสปทติวิภตฺติยา อตฺตโนปทเตวิภตฺตาเทโส.

Và trong Chú giải Tương Ưng Đại Phẩm cũng nói: «Chư Phật quả là vô lượng, ngay cả chư Phật cũng không thể nói hết không sót phẩm hạnh của các ngài, huống chi là chúng sanh khác.» 'Lakkhaṇadīpite' (được nêu rõ qua các đặc tính) có nghĩa là được công bố theo phương pháp ẩn dụ. Ở đây, có được cả phương pháp chính yếu và phương pháp ví dụ. 'Nāthaguṇe' (các đức tính của bậc Lãnh Đạo) có nghĩa là các đức tính như giới, định, tuệ của Đức Phật. Ý nghĩa từ ngữ của từ đó đã được nói ở dưới. 'Sūcakāsvekagāthampi' được tách thành 'sūcakāsu ekagāthampi'. 'Sūcakāsu' có nghĩa là trong (các bài kệ) công bố. 'Gāthāsu' có nghĩa là trong hai mươi sáu bài kệ tán dương đã được nói bắt đầu bằng 'sugataṃ'. Đây là cách dùng sở thuộc cách trong ý nghĩa chỉ định. 'Gāthā' là vì được các thi sĩ hát lên hay nói lên. Một loại thơ. Căn 'ge' trong ý nghĩa âm thanh, với tiếp vị ngữ 'tha'. Căn 'ge' được biến thành 'gā'. Hoặc là, 'gaṃ' được gọi là trí tuệ. Trí tuệ đứng ở đó, nên gọi là 'gāthā'. Căn 'ṭhā' trong ý nghĩa dừng lại, với tiền tố là từ 'gaṃ'. Hoặc là, 'gaṃ' được gọi là trí tuệ, do đó được các thi sĩ kết lại và đặt để, nên gọi là 'gāthā', trong những bài kệ đó. 'Ekagāthampi' có nghĩa là dù chỉ một bài thơ. Ở đây, từ 'pi' có ý nghĩa nhấn mạnh (theo nghĩa chê bai sự ít ỏi). Do đó, nó ngụ ý rằng: «Huống chi là việc niệm tưởng các đức tính của Phật bằng nhiều bài kệ?» 'Budho' là bậc hiền trí. Vị ấy được gọi là 'budho' vì vị ấy hiểu, biết điều lợi và điều không lợi. 'Sarate' có nghĩa là 'sarati' (niệm tưởng). Để giữ gìn vần luật, tiếp vị ngữ 'te' của tự vị đã được dùng thay cho tiếp vị ngữ 'ti' của tha vị.

๓๐. โสติ โส พุโธ ภเวยฺยาติ สมฺพนฺโธ. จตุราปายมุตฺโตติ นิรยติรจฺฉานเปตอสุรกายสงฺขาเตหิ จตูหิ อปาเยหิ วิมุตฺโต จ. ปุญฺญสมฺมตา อยาเยภุยฺเยน อปคโตติ อปาโย. อยโต สุขโต อปคโตติ วา อปาโย. อพฺยยีภาวสมาโสยํ. อถ วา ติสฺโส สมฺปตฺติโย อยนฺติ คจฺฉนฺติ ปวตฺตนฺติ เอเตนาติ อโย, ปุญฺญํ. อยธาตุ คติยํ อ. ปุญฺญโต อยติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ วา, ปุญฺญการีหิ อยิตพฺโพ ปวตฺเตตพฺโพติ วา อโย, สุขํ. ตโต อปคโตติ อปาโย. จตุโร อปาโย จตุราปาโย, เตหิ มุตฺโต วิมุตฺโตติ จตุราปายมุตฺโต. สาธกตฺถทฺวยสฺส จาติ สาธโก อตฺถทฺวยสฺส จาติ ปทจฺเฉโท. อตฺถทฺวยสฺสาติ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกสงฺขาตสฺส อตฺถทฺวยสฺส. เอตฺถ จสทฺโท อฏฺฐานโยโค. โส ปน สาธโก ตฺยาทีสุ ปเทสุ ยุตฺโต. สาธโกติ นิปฺผาทโก จ. โส หิ สาเธติ นิปฺผาเทตีติ สาธโกติ วุจฺจติ.

30. Câu này có liên hệ là: 'người ấy sẽ thành Phật'. Cụm từ 'Caturāpāyamutto' có nghĩa là người giải thoát khỏi bốn đường ác, và được giải thoát khỏi bốn đường ác được gọi là địa ngục, súc sanh, ngạ quỷ, và a-tu-la. 'Apāyo' là nơi đã đi xa khỏi phần lớn những gì được xem là phước báu và thịnh vượng; hoặc 'apāyo' là nơi đã đi xa khỏi hạnh phúc. Đây là một hợp từ loại bất biến cách (abyayībhāvasamāsa). Hoặc là, 'ayo' là phước báu, vì ba loại thành tựu đi đến, diễn tiến, và xảy ra nhờ vào nó. Căn 'aya' có nghĩa là 'đi'. Hoặc, 'ayo' là hạnh phúc, vì nó đi đến, diễn tiến từ phước báu; hoặc vì nó nên được đi đến, nên được tạo ra bởi những người làm phước. 'Apāyo' là đã đi xa khỏi điều đó. 'Caturo apāyo' là bốn đường ác; 'caturāpāyamutto' là người đã được giải thoát, thoát khỏi chúng. Cụm từ 'sādhakatthadvayassa ca' được phân tích thành 'sādhako atthadvayassa ca'. 'Atthadvayassa' có nghĩa là 'của hai lợi ích', tức là hai lợi ích được gọi là lợi ích trong hiện tại và lợi ích trong tương lai. Ở đây, từ 'ca' được dùng không đúng chỗ, nhưng từ 'sādhako' ấy được kết hợp với các từ bắt đầu bằng 'ti'. 'Sādhako' cũng có nghĩa là người thành tựu. Thật vậy, vì vị ấy thành tựu, hoàn thành, nên được gọi là 'sādhako'.

หตูปทฺทวชาโล จาติ หโต อุปทฺทวสงฺขาตชาโล จ. หนยิตฺถ อปนยิตฺถาติ หโต. หนธาตุ หึสายํ ต. อุปคนฺตฺวา ทวติ หึสตีติ อุปทฺทโว, ชาติภยาทิ โสฬสอุปทฺทโว. อุปปุพฺพทุธาตุ หึสายํ, อุปทฺทวา นาม ปน โสฬสวิธา โหนฺติ ชาติภยํ, ชราภยํ, พฺยาธิภยํ, มรณภยํ, ราชภยํ, โจรภยํ, อคฺคิภยํ, อุทกภยํ, อูมิภยํ, กุมฺภิลภยํ, อาวฏฺฏภยํ, สุสุกาภยํ, อตฺตานุวาทภยํ, ปรานุวาทภยํ, ทณฺฑภยํ, ทุคฺคติภยญฺจาติ. ชลติ หึสติ มจฺเฉ เอเตนาติ ชาลํ, มจฺฉชาลํ. ชาลํ [Pg.220] วิยาติ ชาโล, อุปทฺทโว. นิตตฺเถน ปน ชลติ หึสติ สตฺเต เอเตนาติ ชาโล. อุปทฺทโว. ชลธาตุ หึสายํ ณ. หโต อุปทฺทวสงฺขาตชาโล เยน โสติ หตูปทฺทวชาโล. พุทฺธปณามเจตนาย ปหิโต อุปทฺทวสงฺขาตชาโล ภเวยฺยาติ อตฺโถ. ลาภี หิตสุขสฺส จาติ หิตสฺส จ สุขสฺส จ ลาภี จ. ลภนํ ลาโภ, ตํ อสฺส อตฺถีติ ลาภี, หิโนติ วฑฺฒตีติ หิตํ, อตฺถํ. สุขยตีติ สุขํ. ยสฺสุปฺปชฺชติ, ตํ สุขิตํ กโรตีติ อตฺโถ. อถ วา สุฏฺฐุ ทุกฺขํ ขนตีติ สุขํ. สุปุพฺพ ขนุธาตุ อวธารเณ กฺวิ. หิตญฺจ สุขญฺจ หิตสุขํ, ตสฺส ลาภี ภเวยฺยาติ อตฺโถ.

Cụm từ 'Hatūpaddavajālo ca' có nghĩa là 'và người đã phá tan tấm lưới được gọi là tai ương'. 'Hato' có nghĩa là 'đã bị phá hủy, đã bị loại trừ'; căn 'hana' có nghĩa là 'làm hại'. 'Upaddavo' (tai ương) là cái đến gần rồi làm hại; có mười sáu tai ương bắt đầu bằng sự sợ hãi về sanh. Căn 'du' với tiếp đầu ngữ 'upa' có nghĩa là 'làm hại'. Và các tai ương có mười sáu loại là: sự sợ hãi về sanh, sự sợ hãi về già, sự sợ hãi về bệnh, sự sợ hãi về chết, sự sợ hãi vua chúa, sự sợ hãi trộm cướp, sự sợ hãi lửa, sự sợ hãi nước, sự sợ hãi sóng, sự sợ hãi cá sấu, sự sợ hãi nước xoáy, sự sợ hãi cá heo, sự sợ hãi tự khiển trách, sự sợ hãi người khác khiển trách, sự sợ hãi hình phạt, và sự sợ hãi ác thú. 'Jālaṃ' (lưới) là cái mà người ta dùng để hại cá, tức lưới bắt cá. 'Jālo' giống như tấm lưới, là tai ương. Nhưng theo nghĩa xác định, 'jālo' là cái mà người ta dùng để hại chúng sanh, tức là tai ương; căn 'jala' có nghĩa là 'làm hại'. 'Hatūpaddavajālo' là 'người mà tấm lưới được gọi là tai ương đã bị phá hủy bởi vị ấy'. Nghĩa là: 'mong rằng tấm lưới được gọi là tai ương sẽ bị phá hủy bởi tác ý đảnh lễ Đức Phật'. Cụm từ 'Lābhī hitasukhassa ca' có nghĩa là 'và là người được lợi ích và hạnh phúc'. 'Lābho' là 'sự được, sự đạt được'; 'lābhī' là 'người có được điều đó'. 'Hitaṃ' (lợi ích) là cái làm cho thăng tiến, làm cho tăng trưởng, tức là sự lợi lạc. 'Sukhaṃ' (hạnh phúc) là cái làm cho hạnh phúc. Nghĩa là: 'nó sanh khởi cho ai, nó làm cho người đó được hạnh phúc'. Hoặc, 'sukhaṃ' là cái đào bới khổ đau một cách tốt đẹp; căn 'khanu' với tiếp đầu ngữ 'su' có nghĩa là 'đào lên'. 'Hitañca sukhañca' là 'hitasukhaṃ', lợi ích và hạnh phúc. Nghĩa là 'mong rằng vị ấy sẽ là người được điều đó'.

๓๑-๓๒. นรเทวานํ อธิโป จ จตุทีปิสฺสโรปิ วา ภเวยฺยาติ สมฺพนฺโธ. นรเทวานนฺติ นรา จ เทวา จ นรเทวา, เตสํ. กมฺมตฺเถ เจตํ ฉฏฺฐีวจนํ. อธิโปติ อิสฺสโร จ. โส หิ อตฺตาธีนํ ปาติ รกฺขติ ธมฺเมน วา อธิอภิภวิตฺวา ปาติ รกฺขตีติ อธิโปติ วุจฺจติ. อธิปุพฺพปาธาตุ รกฺขเน อ, นรานํ อธิโป อิสฺสโร มนุสฺสราชา จ เทวานํ อธิโป อิสฺสโร เทวราชา จ ภเวยฺยาติ อตฺโถ. จตุทีปิสฺสโรปิ วาติ เอตฺถ ปิสทฺโท สมฺภาวนตฺเถ นิปาโต. เตน ปเคว เอกทีปิสฺสรราชภาโว จ, ปเท สิสฺสรราชภาโว จาติ สมฺภาเวติ. วา สทฺโท ปทปูรณ มตฺโตเยว. จตุทีปิสฺสโรติ ปุพฺพวิเทโห, อปรโค ยาโน, ชมฺพุทีโป, อุตฺตรกุรุ จาติ จตุนฺนํ ทีปานํ อิสฺสโร จกฺกวตฺติราชาปิ ภเวยฺยาติ อตฺโถ. ตตฺถ ปุพฺพวิเทโหติ สิเนรุโน ปุเร ภวํ ปุพฺพํ, เวเทน ปญฺญาย อีหนฺติ วายมนฺติ เอตฺถาติ เวเทโห, วิทสทฺทูปปท อีหธาตุ วายาเม ณ. โสเยว วิเทโห. อิมํ ทีปมุปาทาย สิเนรุโน ปุพฺพทิสภาคตฺตา ปุพฺโพ จ โส วิเทโห จาติ ปุพฺพวิเทโห, ปุพฺพทีโป.

Câu 31-32. Có liên hệ là: 'mong rằng vị ấy sẽ trở thành chúa tể của người và trời, hoặc thậm chí là vua của bốn châu'. 'Naradevānaṃ' có nghĩa là 'của người và trời' (narā ca devā ca naradevā, tesaṃ); đây là sở hữu cách số nhiều mang nghĩa đối cách. 'Adhipo' có nghĩa là 'chúa tể'. Thật vậy, vị ấy được gọi là 'adhipo' vì vị ấy bảo vệ, hộ trì những gì thuộc quyền của mình, hoặc vì vị ấy bảo vệ, hộ trì bằng cách chế ngự với chánh pháp. Căn 'pā' với tiếp đầu ngữ 'adhi' có nghĩa là 'bảo vệ'. Nghĩa là 'mong rằng vị ấy sẽ trở thành chúa tể của loài người, tức vua của loài người, và chúa tể của chư thiên, tức vua của chư thiên'. Trong 'catudīpissaropi vā', tiểu từ 'pi' có nghĩa là khả năng. Do đó, nó gợi lên khả năng trở thành vua cai trị một châu, hoặc vua cai trị một vùng. Từ 'vā' chỉ đơn thuần là từ đệm cho đủ câu. 'Catudīpissaro' có nghĩa là 'vua của bốn châu', tức là Phất-bà-đề-ha (Pubbavideha), Cù-đà-ni (Aparagoyāna), Diêm-phù-đề (Jambudīpa), và Uất-đan-việt (Uttarakuru). Nghĩa là 'mong rằng vị ấy thậm chí sẽ trở thành một vị chuyển luân vương'. Trong đó, 'Pubbavideha': 'pubbaṃ' là 'ở phía trước núi Tu-di'. 'Vedeho' là 'nơi họ cố gắng, nỗ lực với kiến thức, với trí tuệ'; căn 'īha' (cố gắng) với tiền từ 'vida' (kiến thức). Chính nó là 'Videha'. Dựa vào châu này (Diêm-phù-đề), vì nó ở phương đông của núi Tu-di, nên nó là 'pubbo' (phía đông) và nó là 'videho', do đó là 'Pubbavideho', châu phía đông.

อปรโคยาโนติ [Pg.221] สิเนรุโน อปเร ปจฺฉิเม ภโว อปโร. คเวน ยนฺติ คจฺฉนฺติ เอตฺถาติ โคยาโน. โคสทฺทูปปท ยาธาตุ คมเน ยุ. สิเนรุโน ปจฺฉิม ทิสภาคตฺตา อปโร จ โส โคยาโน จาติ อปรโคยาโน, ปจฺฉิมทีโป. ชมฺพุทีโปติ ชายตีติ ชมฺพู. โยชนสตุพฺเพโธ รุกฺโข. ชนธาตุ ชนเน อู. นสฺส โม. พการาคโม. ชลมชฺเฌ ทิปฺปตีติ ทีโป, ทิปฺปนฺติ โชตนฺติ เอตฺถ สทฺธมฺมาติ วา ทีโป. ทีปธาตุ ทิตฺติยํ อ. ตสฺส ปน ทฺวิอาโปติ ปทจฺเฉทํ กตฺวา ทฺวิธา อาโป สนฺทติ เอตฺถาติ ทีโปติ พหุพฺพีหิสมาโสปิ ยุชฺชติ. ชมฺพุยา ลกฺขิโต ปญฺญาโต วา ทีโป ชมฺพุทีโป, ทกฺขิณทีโป. อุตฺตรกุรูติ สิเนรุโน อุตฺตเร ภวา อุตฺตรา. ธมฺมตาสิทฺธสฺส ปญฺจสีลสฺส อานุภาเวน กํ สุขํ อุรุมหนฺตํ เอตฺถาติ กุรุ. พหุพฺพีหิสมาโสยํ. กุํ วุจฺจติ ปาปํ. ตํ รุนฺธนฺติ เอตฺถาติ วา กุรุ. กุปุพฺพรุธิธาตุ อาวรเณ กฺวิ. ธาตฺวนฺตสฺส โลโป. สิเนรุโน อุตฺตรทิสภาคตฺตา อุตฺตโร จ โส กุรุ จาติ อุตฺตรกุรุ. อุตฺตรทีโปติ จตุนฺนํ ทีปานํ อิสฺสโร จตุทีปิสฺสโร, จกฺกวตฺติราชา ลพฺภติ.

Về 'Aparagoyāno': 'aparo' là 'ở phía bên kia, ở phía tây của núi Tu-di'. 'Goyāno' là 'nơi họ đi lại, di chuyển bằng bò'; căn 'yā' (đi) với tiền từ 'go' (bò). Vì nó ở phương tây của núi Tu-di, nên nó là 'aparo' (phía tây) và nó là 'goyāno', do đó là 'Aparagoyāno', châu phía tây. Về 'Jambudīpo': 'jambū' là 'cái được sanh ra', một cây cao một trăm do-tuần. (Từ này được hình thành từ) căn 'jan' (sanh ra), 'n' thành 'm', và chữ 'b' được thêm vào. 'Dīpo' (châu, đảo) là 'cái chiếu sáng giữa vùng nước', hoặc 'nơi chánh pháp chiếu sáng, soi rọi'; căn 'dīpa' có nghĩa là 'chiếu sáng'. Hoặc là, bằng cách phân tích từ thành 'dvi-āpo', hợp từ đa sở hữu (bahubbīhi) 'dīpo' cũng phù hợp, có nghĩa là 'nơi nước chảy theo hai cách'. 'Jambudīpo' là 'châu được đánh dấu hoặc được biết đến bởi cây Jambu (phèn đen)', châu phía nam. Về 'Uttarakuru': 'uttarā' là 'ở phía bắc của núi Tu-di'. 'Kuru' là 'nơi mà, nhờ vào oai lực của năm giới được thiết lập bởi tự nhiên, có hạnh phúc lớn lao'; đây là một hợp từ đa sở hữu (bahubbīhi). Hoặc, 'ku' được gọi là 'điều ác', và 'kuru' là 'nơi họ ngăn chặn điều đó'; (từ này được hình thành từ) căn 'rudhi' (ngăn chặn) với tiếp đầu ngữ 'ku', và phần cuối của căn bị lược bỏ. Vì nó ở phương bắc của núi Tu-di, nên nó là 'uttaro' (phía bắc) và nó là 'kuru', do đó là 'Uttarakuru', châu phía bắc. Chúa tể của bốn châu là 'catudīpissaro', một vị chuyển luân vương được thành tựu.

เอวํ โลกิยหิตํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ โลกุตฺตรหิตํ ทสฺเสนฺโต อาห อนฺติเม เทเห…เป… สุพฺพโตติ อนฺติเม เทเห สุพฺพโต ภาวนายานํ อารุยฺห อญฺญํ ตํ เสตฉตฺตกํ ธาเรนฺโต สมํ เอสฺสตีติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถ ปน อตฺถกฺกเมน วณฺณยิสฺสาม. อนฺติเมติ จริเม ปจฺฉิเม วา. อนฺเต ปริโยสาเน ภโว อนฺติโม, ปจฺฉิมสรีโร. ตสฺมึ. เทเหติ สรีเร. ทิหติ อุปจิยติ วฑฺฒตีติ เทโห, สรีโร. ทิหธาตุ อุปจเย ณ. อถ วา ทิหติ อุปจยติ เอเตน ปุญฺญาปุญฺญนฺติ เทโห, ปจฺฉิมภวภูเต ภพฺพกุลปุตฺตภูเต วา สรีเรติ อตฺโถ. สุพฺพโตติ สุฏฺฐุ ปฏิปนฺนโก หุตฺวา[Pg.222]. สุฏฺฐุ วตํ ปฏิปนฺนํ อสฺสาติ สุพฺพโต. วการสฺสพฺโพ. ภาวนายานมารุยฺหาติ ภาวนายานํ อารุยฺหาติ ปทจฺเฉโท. วิปสฺสนาภาวนาสงฺขาตยานํ อารุหิตฺวาติ อตฺโถ. ภาเวตพฺพา วฑฺเฒตพฺพาติ ภาวนา. เตภูมก สงฺขารารมฺมณํ. อถ วา ตทารมฺมณํ ภาเวติ วฑฺเฒตีติ ภาวนา, วิปสฺสนาปญฺญา. ภูธาตุ สตฺตายํ วฑฺฒเน วา ยุ. สา จ สมถวิปสฺสนา ภาวนาวเสน ทุวิธา โหติ. ตตฺถ อิธ ปน อญฺญํ เสตฉตฺตกนฺติ สทฺทนฺตรสนฺนิฏฺฐาเนน วิปสฺสนาภาวนา อธิปฺเปตา. ยนฺติ ปาปุณนฺติ เอเตน นิพฺพานนฺติ ยานํ, อนิจฺจาทิวิปสฺสนาญาณํ. ยาธาตุ คติยํ ยุ. ภาวนาสงฺขาตํ ยานํ ภาวนายานํ, ภาวนา จ สา ยานญฺจาติ วา ภาวนายานํ.

Sau khi trình bày về lợi ích thế gian như vậy, bây giờ để trình bày về lợi ích siêu thế, ngài nói: ‘antime dehe… (cho đến) … subbato’. Mối liên hệ là: ‘Trong thân cuối cùng, là người khéo tu tập, sau khi leo lên cỗ xe tu tập, mang theo chiếc lọng trắng khác ấy, sẽ đi đến sự tịch tịnh’. Ở đây, chúng tôi sẽ giải thích theo thứ tự ý nghĩa. ‘Antime’ nghĩa là trong (thân) cuối cùng, sau rốt. ‘Antimo’ là cái có ở cuối, ở nơi kết thúc; là thân cuối cùng. ‘Tasmiṃ’ (trong ấy). ‘Dehe’ nghĩa là trong thân. ‘Deho’ (thân) là cái được bồi đắp, được tích lũy, được tăng trưởng; là thân thể. Căn ‘dih’ có nghĩa là tích lũy, đi với tiếp vị ngữ ‘ṇa’. Hoặc, ‘deho’ là cái mà phước và tội được bồi đắp, được tích lũy; nghĩa là trong thân thể thuộc về kiếp sống cuối cùng, hoặc thuộc về người thiện nam tử có khả năng (giác ngộ). ‘Subbato’ nghĩa là đã trở thành người thực hành tốt đẹp. ‘Subbato’ là người có sự thực hành (vataṃ) được tu tập tốt đẹp. ‘V’ trở thành ‘bb’. ‘Bhāvanāyānamāruyha’ được phân tích thành ‘bhāvanāyānaṃ āruyha’. Nghĩa là sau khi đã leo lên cỗ xe được gọi là tu tập minh sát. ‘Bhāvanā’ (sự tu tập) là cái cần được làm cho phát sanh, cần được làm cho tăng trưởng. Đối tượng là các pháp hữu vi trong ba cõi. Hoặc, ‘bhāvanā’ là cái làm cho phát sanh, làm cho tăng trưởng đối tượng ấy; là trí tuệ minh sát. Căn ‘bhū’ có nghĩa là hiện hữu hoặc tăng trưởng, đi với tiếp vị ngữ ‘yu’. Và sự tu tập ấy có hai loại là tu tập chỉ và tu tập quán. Tuy nhiên, ở đây, do sự gần gũi của từ khác là ‘aññaṃ setachattakaṃ’, nên tu tập minh sát được nói đến. ‘Yānaṃ’ (cỗ xe) là cái mà nhờ đó người ta đi đến, đạt đến Nibbāna; là trí tuệ minh sát về vô thường v.v... Căn ‘yā’ có nghĩa là đi, đi với tiếp vị ngữ ‘yu’. ‘Bhāvanāyānaṃ’ là cỗ xe được gọi là sự tu tập; hoặc đó là sự tu tập và đó là cỗ xe, nên gọi là ‘bhāvanāyānaṃ’.

อารุยฺหาติ อาโรหิตฺวา. ปกติยานสทิสํ อนิจฺจ ทุกฺขอนตฺตยานํ อารุหิตฺวาติ อตฺโถ. อนิจฺจาทิลกฺขเณน หิ วินา มคฺคผลนิพฺพานํ ปตฺโต นาม นตฺถิ. ตสฺมา ภาวนายานมารุยฺหาติ วุตฺตํ. อญฺญนฺติ อรหตฺตผลํ. ตญฺหิ ปฐมมคฺเคน อาทิฏฺฐมริยาทํ อนติกฺกมิตฺวา จตุสจฺจธมฺมํ อวพุชฺฌตีติ อญฺญนฺติ วุจฺจติ. อาปุพฺพญาธาตุ อวโพธเน กฺวิ. อาสทฺโท มริยาทตฺโถ. เสตฉตฺตกนฺติ โอทาตาตปตฺตํ. เสวิยตีติ เสตํ, ธวลํ. สิธาตุ เสวายํ ต. กิเลสตปํ ฉาเทตีติ ฉตฺตํ. ฉทธาตุ สํวรเณ ต. ตํเยว ฉตฺตกํ. เสตญฺจ ตํ ฉตฺตกญฺจาติ เสตฉตฺตกํ. อรหตฺตผลอาตปตฺตํ ลพฺภติ. อญฺญํ อรหตฺตผลสงฺขาตํ เสตฉตฺตกํ ธาเรนฺโต หุตฺวาติ สมฺพนฺโธ. สมนฺติ นิพฺพานํ. ตญฺหิ สพฺพํ วฏฺฏทุกฺขํ สมติ วูปสมติ นิรุชฺฌติ เอตฺถาติ สมนฺติ วุจฺจติ. เอสฺสตีติ ปาปุณิสฺสตีติ.

‘Āruyha’ nghĩa là sau khi đã leo lên. Nghĩa là sau khi đã leo lên cỗ xe vô thường, khổ, vô ngã, tương tự như cỗ xe thông thường. Thật vậy, không có ai đạt được đạo, quả, và Nibbāna mà không có các tướng vô thường v.v... Do đó, được nói là ‘bhāvanāyānamāruyha’. ‘Aññaṃ’ nghĩa là quả A-la-hán. Vì nó thấu hiểu pháp Tứ đế mà không vượt qua giới hạn đã được chỉ ra bởi đạo đầu tiên, nên được gọi là ‘añña’. Căn ‘ñā’ với tiếp đầu ngữ ‘ā’ có nghĩa là thấu hiểu, đi với tiếp vị ngữ ‘kvi’. Từ ‘ā’ có nghĩa là giới hạn. ‘Setachattakaṃ’ nghĩa là lọng che màu trắng. ‘Setaṃ’ là cái được thân cận, màu trắng. Căn ‘si’ có nghĩa là thân cận, đi với tiếp vị ngữ ‘ta’. ‘Chattaṃ’ là cái che đậy sức nóng của phiền não. Căn ‘chad’ có nghĩa là che đậy, đi với tiếp vị ngữ ‘ta’. Chính nó là ‘chattakaṃ’. Nó màu trắng và nó là chiếc lọng nhỏ, nên gọi là ‘setachattakaṃ’. Lọng che của quả A-la-hán được thành tựu. Mối liên hệ là: ‘trở thành người mang chiếc lọng trắng khác được gọi là quả A-la-hán’. ‘Samaṃ’ nghĩa là Nibbāna. Vì tất cả khổ trong vòng luân hồi được lắng dịu, được dập tắt, được đoạn diệt ở nơi đó, nên được gọi là ‘samaṃ’. ‘Essati’ nghĩa là sẽ đạt đến.

อิทานิ ทิฏฺฐธมฺมิกตฺถํ ทสฺเสนฺโต อิมสฺมึ อตฺตภาเวปีติอาทิมาห. ตตฺถ อิมสฺมึ อตฺตภาเวปิ อโรโค จ ทีฆายุโก จ สพฺพโลเกหิ ปูชิโต จ ภาวนาภิ รติมโน [Pg.223] จ ชนปฺปิโย จ มนาโป จ ภเวยฺยาติ โยชนา. อตฺตภาเวปีติ เอตฺถ ปิสทฺโท สมฺปิณฺฑนตฺโถ. เตน สมฺปรายิกตฺถํ สมฺปิณฺเฑติ. อตฺตาติ ภวติ เอเตน อภิธานํ พุทฺธิ จาติ อตฺตภาโว. ขนฺธปญฺจกสฺเสตมธิวจนํ. อโรโคติ สพฺพพฺยาธิวิรโห จ. โส หิ นตฺถิ โรโค อสฺสาติ อโรโคติ วุจฺจติ. ทีฆชีวิโกติ ทีฆายุโก จ. โส หิ ทีฆา ชีวิ อายุ อสฺสาติ ทีฆชีวิโกติ วุจฺจติ.

Bây giờ, để trình bày về lợi ích trong hiện tại, ngài nói: ‘imasmiṃ attabhāvepi’ v.v... Ở đây, cú pháp là: ‘mong rằng trong chính kiếp sống này, sẽ được không bệnh, sống lâu, được tất cả thế gian tôn kính, có tâm hoan hỷ trong sự tu tập, được mọi người yêu mến, và khả ái’. Trong ‘attabhāvepi’, từ ‘pi’ có nghĩa là bao gồm. Nhờ đó, nó bao gồm cả lợi ích trong đời sau. ‘Attabhāvo’ là cái mà nhờ đó danh xưng và trí tuệ hiện hữu. Đây là một tên gọi khác của năm uẩn. ‘Arogo’ là sự không có mọi bệnh tật. Người không có bệnh tật được gọi là ‘arogo’. ‘Dīghajīviko’ là người sống lâu. Người có sự sống, tuổi thọ dài lâu được gọi là ‘dīghajīviko’.

๓๓. สพฺพโลเกหีติ สพฺพเทวมนุสฺเสหิ. ปูชิโตติ ปูชิตพฺโพ จ. ภาวนาภิรติมโนติ สมถวิปสฺสนา สงฺขาตาย ภาวนาย อภิรมณจิตฺโต จ. ชนปฺปิโยติ สพฺพชเนหิ ปิยายิตพฺโพ จ. มนาโปติ สพฺพสตฺตานํ จิตฺตวฑฺฒนโก จ ภเวยฺยาติ สมฺพนฺโธ.

33. ‘Sabbalokehi’ nghĩa là bởi tất cả chư thiên và loài người. ‘Pūjito’ là người đáng được tôn kính. ‘Bhāvanābhiratimano’ là người có tâm hoan hỷ trong sự tu tập được gọi là chỉ và quán. ‘Janappiyo’ là người đáng được tất cả mọi người yêu mến. Mối liên hệ là: ‘Manāpo’ là người làm tăng trưởng (niềm vui) trong tâm của tất cả chúng sanh.

เอวํ ฉพฺพีสติยา วนฺทนคาถาสุ เอกคาถามตฺตมฺปิ พุทฺธคุณานุสฺสรเณ ผลานิสํสํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ สพฺพคาถาโย วจสา ธาเรตฺวา พุทฺธวนฺทเน อเนกานิ ผลานิสํสานิ ทสฺเสตุํ กา กถาขิลธารเณติ อาห. ตตฺถ กา กถาขิลธารเณติ กา กถา อขิลธารเณติ ปทจฺเฉโท. สพฺพพุทฺธวนฺทนคาถาย วจสา ธารเณ กึ วตฺตพฺพา เยวาติ อตฺโถ.

Sau khi đã trình bày về quả báu và lợi ích của việc tưởng niệm các đức hạnh của Đức Phật chỉ trong một bài kệ trong số hai mươi sáu bài kệ tán dương như vậy, bây giờ để trình bày về vô số quả báu và lợi ích trong việc đảnh lễ Đức Phật sau khi đã ghi nhớ tất cả các bài kệ bằng lời, ngài nói: ‘kā kathākhiladhāraṇe’. Ở đây, ‘kā kathākhiladhāraṇe’ được phân tích thành ‘kā kathā akhiladhāraṇe’. Nghĩa là: ‘còn gì để nói về việc ghi nhớ tất cả các bài kệ tán dương Đức Phật bằng lời’.

เอตฺถ จ อขิลสทฺโท สพฺพวาจโก อนิปฺผนฺนปาฏิปทิโก. อถ วา ขิยนํ ขิลํ. ขิธาตุ ขเย ลปจฺจโย. ขยํ ลาติ คณฺหาตีติ วา ขิลํ, อปฺปกํ. ขยสทฺทูปปทลาธาตุ คหเณ อ. น ขิลํ อขิลํ, สพฺพคาถาโย. ธาริยเต ธารณํ, อขิลาย สพฺพาย คาถาย ธารณํ อขิลธารณํ, ตสฺมึ. ฉพฺพีสติยา พุทฺธวนฺทนคาถาสุ เอกํ คาถํ วจสา ธารยิตฺวา พุทฺธวนฺทเน ยถาวุตฺตผลานิสํสานิ ลพฺภนฺติ, ปเคว ปน สพฺพพุทฺธวนฺทนคาถาโย วจสา ธารยิตฺวา ทิเน ทิเน พุทฺธวนฺทเนติ [Pg.224] อตฺโถติ. อิมินา ปน คาถาปญฺจเกน ยถาวุตฺต ผลานิสํสํ ญตฺวา สทฺทหโก สมฺมาทิฏฺฐิโก กุลปุตฺโต สพฺพพุทฺธวนฺทนคาถาโย วจสา ธารยิตฺวา รตฺตินฺทิวํ ปุพฺพณฺหกาเล จ สายนฺหกาเล จ รตฺติยา ปฐมยาเม จ ปจฺฉิมยาเม จ สตตํ สมิตํ นิรนฺตรํ พุทฺธํ วนฺเทยฺยาติ อุยฺโยชนํ ทสฺเสตีติ.

Ở đây, từ ‘akhila’ có nghĩa là tất cả, là một danh từ gốc không phái sinh. Hoặc, ‘khiyanaṃ’ là ‘khilaṃ’. Căn ‘khi’ có nghĩa là hủy diệt, đi với tiếp vị ngữ ‘la’. Hoặc, ‘khilaṃ’ là cái nhận lấy sự hủy diệt, nghĩa là ít ỏi. Căn ‘lā’ (nhận lấy) với tiền tố là từ ‘khaya’ (hủy diệt) có nghĩa là nhận lấy, đi với tiếp vị ngữ ‘a’. ‘Na khilaṃ’ là ‘akhilaṃ’, (không ít ỏi) tức là tất cả các bài kệ. ‘Dhāraṇaṃ’ là sự ghi nhớ. ‘Akhiladhāraṇaṃ’ là sự ghi nhớ tất cả các bài kệ. ‘Tasmiṃ’ (trong đó). Nghĩa là: ‘Khi ghi nhớ bằng lời một bài kệ trong hai mươi sáu bài kệ tán dương Đức Phật và đảnh lễ, người ta nhận được những quả báu và lợi ích như đã nói; huống hồ là ghi nhớ bằng lời tất cả các bài kệ tán dương Đức Phật và đảnh lễ Đức Phật mỗi ngày’. Tuy nhiên, qua năm bài kệ này, sau khi đã biết những quả báu và lợi ích như đã nói, ngài trình bày sự khuyến khích rằng người thiện nam tử có đức tin, có chánh kiến, sau khi đã ghi nhớ bằng lời tất cả các bài kệ tán dương Đức Phật, nên đảnh lễ Đức Phật ngày đêm, vào buổi sáng và buổi chiều, vào canh đầu và canh cuối của đêm, một cách thường xuyên, liên tục, không gián đoạn.

ปญฺจกคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

Phần giải thích năm bài kệ đã hoàn tất.

อิติ โปราณาจริเยหิ วนฺทิตสฺส นมกฺการสฺส สทฺทตฺถนเยหิ ฉนฺทาลงฺการนเยหิ จ สณฺหสุขุมสุทุทฺทส คมฺภีรสฺส พุทฺธสฺส ทุปฺปฏิวิธคุณปริทีปกสฺส สปฺปุริสานํ จิตฺตปสนฺนชนกสฺส สาฏฺฐกเถ ปิฏกตฺตเย อสํหิร วิสารทญาณจารินา สาสนโสธเกน ภทฺทนฺตเรว ตตฺเถรวเรน รจิตา พุทฺธคุณปฺปทีปิกนามิกา วณฺณนา.

Như vậy, bài giải thích có tên là Buddhaguṇappadīpikā, giải thích về sự đảnh lễ được các vị cổ sư tán dương, theo các phương pháp về ngữ nghĩa và văn phạm, thi pháp và tu từ, (sự đảnh lễ) vốn sâu xa, vi tế, tinh diệu, rất khó thấy, làm sáng tỏ những ân đức khó thấu hiểu của Đức Phật, làm phát sinh tâm tịnh tín cho các bậc thiện trí, đã được soạn bởi trưởng lão khả kính Revata, vị thanh lọc giáo pháp, người có trí tuệ vững vàng và thông suốt trong Tam Tạng cùng với Chú giải.

นิคมน

Lời kết

อิทํ ปน ปุรํ นิมฺมิเตน สิรีปวรวิชยานนฺตยสปณฺฑิต ตฺริภวนาทิตฺยาธิปติมหาธมฺมราชาธิราชาติ ลญฺฉิตนามิเกน ปิฏกตฺตยปาฬึ สิลารูฬฺหํ การยิตฺวา ปญฺจม สงฺคีติกรเณน ติมหาธมฺมราเชน รตนาปุญฺชนฺติ สมฺมเต ราชธานีภูเต นานากุลสํกิณฺเณ ปุญฺญธญฺญวนฺตานํ สาธูนญฺจ สีลสมาธิปญฺญวนฺตานํ ภิกฺขูนญฺจ นิวาสภูเต พุทฺธธมฺมสงฺฆรตนากเร จนฺทิมสูริยา วิย พุทฺธสาสนุชฺโชตเน มนฺตเล นคเร อิติ ปริกิตฺติเต มหาราเม เทเส วสนฺเตน อุปาสก คุณสมฺปนฺเนน นามิเกน อุปาสเกน จ ตสฺสุปฏฺฐากาย นามิกาย อุปาสิกาย จ สมกุสลจฺฉนฺทํ กตฺวา นิพฺพานสฺส สจฺฉิกรณตฺถาย การิเต มโนรเม สุวณฺเณน ลิมฺปิตตฺตา สุวณฺณวตี นามิเก [Pg.225] ทฺวิภุมฺมิเก มหิฏฺฐกวิหาเร อฏฺฐหิ ทิสาหิ อาคตานํ สุเตสนภิกฺขูนํ สาฏฺฐกถํ ปิฏกตฺตยํ ทิเน ทิเน สตตํ นิรนฺตรํ วาเจนฺเตน อธิวสนฺเตน สาฏฺฐกเถ ปิฏกตฺตเย อสํหิรวิสารทญาณจารินา มนฺตเล ปุเร ปริยตฺติสาสนหิตธมฺมาจริยคณสฺส เชฏฺฐุกฺกฏฺฐภูเตน เรวตาภิปณฺฑิตธชสาสนวํสมหาธมฺมราชคุรูติ จ อคฺค มหาปณฺฑิตาติ จ ลทฺธลญฺฉิเตน มูลทฺวาทสสาสน กรมหาคณสฺส เชฏฺฐมหานายกภูเตน สาสนาปฺรุญฺโญ อาจริโยติ วิสฺสุเตน สาสนโสธก มหานายกตฺเถรวเรน โปราเณหิ ตตฺถ ตตฺถ ปาฬิยํ ภควตา วุตฺเตหิ พุทฺธคุณปฺปกาสเกหิ พุทฺธคุณปเทหิ โถมิตฺวา วนฺทิตสฺส อตฺถพฺยญฺชเนน ฉนฺทาลงฺการนเยน จ ปถวีสนฺธารกสฺส อุทกกฺขนฺธสฺส วิย คมฺภีรสฺส ปพฺพเตน ปฏิจฺฉาเทตฺวา ฐปิตสฺส วตฺถุสฺส วิย อติทุทฺทสสฺส สตธา ภินฺนสฺส วาลสฺส อคฺคโกฏิยา วิย อติสณฺห สุขุมสฺส ปุถุชฺชนญาเณน พุทฺธสฺส ทุปฺปฏิวิธคุณปริทีปกสฺส นมกฺการสฺส ลีนตฺถปฺปกาสนา พุทฺธคุณปฺปทีปิกนามิกา สํวณฺณนา ตาสุ ตาสุ อฏฺฐกถาฏีกาสุ อาคตํ สํวณฺณนานยํ นิสฺสาย ปญฺญาปาฏวตฺถาย สาสนวุทฺธิยา จ กตา.

Lại nữa, bản sớ giải có tên là Buddhaguṇappadīpikā, làm sáng tỏ ý nghĩa ẩn tàng của sự đảnh lễ, vốn được tán dương và ca tụng bằng những lời tán thán ân đức Phật do Đức Thế Tôn nói ra đây đó trong Pāḷi bởi các bậc cổ sư, với văn và nghĩa, theo phương pháp thi kệ và tu từ, sâu xa như khối nước nâng đỡ mặt đất, rất khó thấy như vật được che đậy và đặt bởi ngọn núi, vô cùng tế nhị và vi diệu như đầu sợi tóc được chẻ ra trăm lần, làm sáng tỏ những ân đức của Đức Phật khó thể thấu suốt bằng trí tuệ của phàm nhân, đã được soạn vì sự vững mạnh của trí tuệ và sự phát triển của giáo pháp, nương theo phương pháp sớ giải đã có trong các bản chú giải và phụ chú giải đây đó, bởi vị Đại Trưởng Lão thanh lọc giáo pháp, vị Đại Trưởng Lão lãnh đạo, người có trí tuệ vững vàng và thông suốt trong Tam Tạng cùng với Chú giải, là vị đứng đầu trong hội chúng các vị Pháp sư vì lợi ích của giáo pháp học tập tại thành phố Mandalay, người đã nhận được các danh hiệu là Revatābhipaṇḍitadhajasāsanavaṃsamahādhammarājaguru và Aggamahāpaṇḍita, là vị Đại Trưởng Lão lãnh đạo tối cao của đại hội chúng gồm mười hai vị khai lập giáo pháp ban đầu, nổi danh là vị đạo sư Sāsanāpruñño, trong khi đang trú ngụ và hằng ngày liên tục không gián đoạn giảng dạy Tam Tạng cùng với Chú giải cho các vị tỳ khưu tìm cầu học hỏi từ tám phương đến, tại ngôi chùa Mahitthaka hai tầng, có tên là Suvaṇṇavatī vì được mạ vàng, xinh đẹp, được xây dựng vì mục đích chứng ngộ Niết Bàn bởi nam cư sĩ có tên là Guṇasampanna và nữ cư sĩ hộ độ của vị ấy (không rõ tên) với cùng thiện tâm, trong một khu vực của ngôi đại tự nổi tiếng ở thành phố Mandalay, nơi làm sáng tỏ giáo pháp của Đức Phật như mặt trăng và mặt trời, là một mỏ châu báu của Phật, Pháp, và Tăng, là nơi ở của những người hiền đức có phước báu và tài sản, và của các vị tỳ khưu có giới, định, và tuệ, đông đúc với nhiều gia tộc, là kinh đô được công nhận là Ratanāpuñja, do vị Đại Pháp Vương, người đã tổ chức cuộc kết tập lần thứ năm, đã cho khắc Tam Tạng Pāḷi lên các phiến đá, người có danh hiệu là Sirīpavaravijayānantayasapaṇḍita Tribhavanādityādhipati Mahādhammarājādhirāja, người đã xây dựng thành phố này.

เอตฺตาวตา จ –

Và đến đây –

สมฺปตฺเต จกฺกวสฺเส สา, ทฺวิสหสฺเส จตูสเต;

นวาธิกาสิตียา จ, สกฺกราเช จ สมฺปตฺเต.

Khi đã đến năm Phật lịch hai ngàn bốn trăm tám mươi chín, và cũng khi đã đến năm Sakkarāj.

สตฺตติสตสหสฺส, วสฺเส ผุสฺสมาสสฺเสว;

กาลปกฺขสตฺตเม จ, พุทฺธทิเน สุนิฏฺฐิตา;

สามญฺญ.

Vào năm một ngàn hai trăm bảy mươi bảy, trong tháng Phussa, vào ngày thứ bảy của hắc nguyệt, ngày thứ Tư, (tác phẩm này) đã được hoàn thành tốt đẹp. Chung.

เอสา จ สงฺขโรนฺเตน, ยํ ปุญฺญํ ปสุตํ มยา;

อญฺญมฺปิ เตน ปุญฺเญน, ปตฺวา สมฺโพธิมุตฺตมํ.

Do phước báu mà tôi đã tạo ra trong khi soạn tác phẩm này, và cũng do phước báu khác, mong rằng sau khi đạt được sự giác ngộ tối thượng,

สํสารโต [Pg.226] พหู สตฺเต, ตารยิตฺวา ตณฺหกฺขยํ;

นิพฺพานํ สจฺฉิกาเรยฺยํ, มคฺคญาณุตฺตเรน จ.

Và sau khi đưa nhiều chúng sinh vượt qua vòng luân hồi, mong rằng tôi chứng ngộ Niết Bàn, sự đoạn tận ái dục, với đạo tuệ tối thượng.

สทา รกฺขนฺตุ ราชาโน, ธมฺเมเนว ปชํ อิมํ;

สพฺเพ สตฺตา สุขี โหนฺตุ, โชเตนฺตุ ชินสาสนํ.

Mong rằng các vị vua luôn bảo hộ dân chúng này bằng Chánh pháp; mong rằng tất cả chúng sinh được an lạc, và làm rạng rỡ giáo pháp của Đấng Chiến Thắng.

มฺรมฺมรฏฺเฐ มนุสฺสา จ, สพฺพทา นิรุปทฺทวา;

นิจฺจํ กลฺยาณสงฺกปฺปา, ปปฺโปนฺตุ อมตํ ปทนฺติ.

Và mong rằng những người trong xứ Miến Điện luôn không gặp tai ương, luôn có những tư duy tốt đẹp, và đạt đến cảnh giới bất tử.

พุทฺธคุณปฺปทีปิกนามิกา

Tác phẩm Buddhaguṇappadīpikā.

นมกฺการฏีกา สมตฺตา.

Phụ Chú Giải về Sự Đảnh Lễ đến đây là hoàn tất.

বাংলা








中文
巴利	義註	複註	藏外典籍
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Pali Canon	Commentaries	Sub-commentaries	Other
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon Pali	Commentaires	Sous-commentaires	Autres
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-Kanon	Kommentare	Subkommentare	Sonstige
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैनन	कमेंट्री	उप-टिप्पणियाँ	अन्य
1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि	1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3	1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि	2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5	7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon Pali	Komentar	Sub-komentar	Lainnya
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典	註釈書	副註釈書	その他
1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ	1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター	1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3	1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ	2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター	2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ	3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター	3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ）	4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ）	4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ）
5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ	5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター	5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ	6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター	6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5	7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター	7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលី	អដ្ឋកថា	ដីកា	ផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ	1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា	1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣	1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ	2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា	2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ	3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា	3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)	4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)	4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ	5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា	5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ	6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា	6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥	7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា	7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경	주석서	부주석서	기타
1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리	1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타	1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3	1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리	2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타	2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리	3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타	3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)	4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)	4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리	5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타	5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리	6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타	6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5	7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타	7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ








मराठी








မြန်မာ
ပါဠိတော်	အဋ္ဌကထာ	ဋီကာ	အခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ	1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ	1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃	1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ	2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ	2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ	3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ	3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)	4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)	4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ	5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ	5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ	6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ	6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅	7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ	7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

සිංහල
පාලි කැනනය	විවරණ	අටුවා	වෙනත්
1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි	1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා	1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3	1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි	2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා	2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි	3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා	3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)	4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)	4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි	5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා	5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි	6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා	6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5	7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා	7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon Pali	Los Comentarios	Los Subcomentarios	Otros
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคน	ข้อคิดเห็น	คำอธิบายย่อย	อื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ	1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา	1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓	1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ	2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา	2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ	3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา	3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)	4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)	4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ	5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา	5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ	6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา	6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕	7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา	7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།	འགྲེལ་བཤད།	འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།	གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།	1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣	1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།	2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།	3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)	4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)	4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།	5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།	6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥	7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển Pali	Chú giải	Phụ chú giải	Khác
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi
1 นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส Con xin hết lòng thành kính đảnh lễ Đức Thế Tôn, bậc A La Hán, bậc Chánh Đẳng Chánh Giác. นมกฺการปาฬิ Kệ Tán Lễ ๑. 1. สุคตํ [Pg.1] สุคตํ เสฏฺฐํ, กุสลํกุสลํ ชหํ; อมตํ อมตํ สนฺตํ, อสมํ อสมํ ททํ. Đấng Thiện Thệ, bậc tối thắng đã đi đến nơi an lạc; Ngài dùng pháp thiện để đoạn trừ pháp bất thiện. Đấng Bất Tử, bậc tịch tịnh đã chứng ngộ Niết Bàn; Đấng Vô Song, Ngài ban pháp vô song. สรณํ สรณํ โลกํ, อรณํ อรณํ กรํ; อภยํ อภยํ ฐานํ, นายกํ นายกํ นเม. Đấng Quy Y, là nơi nương tựa cho thế gian; Đấng Vô Nhiễm, Ngài làm cho chúng sanh không còn phiền não. Đấng Vô Úy, là nơi an ổn không còn sợ hãi; con xin đảnh lễ bậc Đạo Sư, vị lãnh đạo thế gian. ๒. 2. นยนสุภคกายงฺคํ,มธุรวรสโรเปตํ; อมิตคุณคณาธารํ,ทสพลมตุลํ วนฺเท. Con xin đảnh lễ Đấng Thập Lực Vô Song, Ngài có thân tướng đoan trang đẹp mắt, có giọng nói tuyệt vời ngọt ngào, là nền tảng của vô lượng công đức. ๓. 3. โย พุทฺโธ ธิติมาญฺญธารโก,สํสาเร อนุโภสิ กายิกํ; ทุกฺขํ เจตสิกญฺจ โลกโต,ตํ วนฺเท นรเทวมงฺคลํ. Vị Phật nào, bậc Trí Tuệ kiên định, vì thế gian mà đã trải qua khổ đau về thân và tâm trong vòng luân hồi, con xin đảnh lễ Ngài, bậc phúc lành cho trời và người. ๔. 4. พาตฺตึสติลกฺขณจิตฺรเทหํ,เทหชฺชุตินิคฺคตปชฺชลนฺตํ; ปญฺญาธิติสีลคุโณฆวินฺทํ,วนฺเท มุนิมนฺติมชาติยุตฺตํ. Con xin đảnh lễ bậc Thánh nhân trong kiếp chót, Ngài có thân trang nghiêm với ba mươi hai tướng tốt, tỏa sáng với hào quang phát ra từ kim thân, đã đạt được dòng đức hạnh gồm trí tuệ, kiên định và giới đức. ๕. 5. ปาโตทยํ พาลทิวากรํว,มชฺเฌ ยตีนํ ลลิตํ สิรีหิ; ปุณฺณินฺทุสงฺกาสมุขํ อเนชํ,วนฺทามิ สพฺพญฺญุมหํ มุนินฺทํ. Con xin đảnh lễ bậc Toàn Giác, Vua của các bậc Thánh, Đấng Tịch Tĩnh, Ngài có khuôn mặt như trăng rằm, giữa chúng Tỳ khưu Ngài thật uy nghi rực rỡ, như mặt trời lúc rạng đông. ๖. 6. อุเปตปุญฺโญ [Pg.2] วรโพธิมูเล,สเสนมารํ สุคโต ชินิตฺวา; อโพชฺฌิ โพธึ อรุโณทยมฺหิ,นมามิ ตํ มารชินํ อภงฺคํ. Đấng Thiện Thệ, bậc đầy đủ phước báu, đã chiến thắng Ma vương cùng quyến thuộc tại cội Bồ đề, và giác ngộ đạo quả vào lúc rạng đông. Con xin đảnh lễ Đấng Chiến Thắng Ma Vương, bậc không thể bị phá hoại. ๗. 7. ราคาทิเฉทามลญาณขคฺคํ,สตีสมญฺญาผลกาภิคาหํ; สีโลฆลงฺการวิภูสิตํ ตํ,นมามิภิญฺญาวรมิทฺธุเปตํ. Con xin đảnh lễ Ngài, bậc được trang nghiêm bằng đức hạnh, tay cầm gươm báu trí tuệ vô nhiễm đoạn trừ tham ái, tay cầm khiên vững chắc là chánh niệm, bậc đã thành tựu thắng trí và thần thông. ๘. 8. ทยาลยํ สพฺพธิ ทุกฺกรํ กรํ,ภวณฺณวาติกฺกมมคฺคตํ คตํ; ติโลกนาถํ สุสมาหิตํ หิตํ,สมนฺตจกฺขุํ ปณมามิ ตํมิตํ. Con xin đảnh lễ Đấng Vô Lượng, Ngài là nơi nương náu của lòng bi mẫn, đã làm những việc khó làm ở khắp nơi, đã vượt qua biển cả của sự hiện hữu. Ngài là Chúa Tể của ba cõi, bậc có tâm định tĩnh, bậc mang lại lợi ích, bậc có con mắt toàn diện. ๙. 9. ตหึ ตหึ ปารมิสญฺจยํ จยํ,คตํ คตํ สพฺภิ สุขปฺปทํ ปทํ; นรานรานํ สุขสมฺภวํ ภวํ,นมานมานํ ชินปุงฺควํ ควํ. Ngài đã tích lũy các Ba-la-mật ở khắp mọi nơi, đã đi đến nơi an lạc ban hạnh phúc cho người hiền. Ngài là nguồn hạnh phúc cho người và trời. Con xin đảnh lễ Đấng Chiến Thắng cao cả, bậc đáng được tôn kính. ๑๐. 10. มคฺคงฺคนาวํ มุนิทกฺขนาวิโก,อีหาผิยํ ญาณกเรน คาหโก; อารุยฺห โย ตาย พหู ภวณฺณวา,ตาเรสิ ตํ พุทฺธมฆปฺปหํ นเม. Bậc Thánh nhân là người lái thuyền tài giỏi, con thuyền là các chi đạo, tay trí tuệ cầm vững mái chèo tinh tấn. Ngài đã lên thuyền ấy và đưa nhiều chúng sanh vượt qua biển cả của sự hiện hữu. Con xin đảnh lễ Đức Phật, bậc đã đoạn trừ mọi điều ác. ๑๑. 11. สมตึสติปารมิสมฺภรณํ,วรโพธิทุเม จตุสจฺจทสํ; วรมิทฺธิคตํ นรเทวหิตํ,ติภวูปสมํ ปณมามิ ชินํ. Con xin đảnh lễ Đấng Chiến Thắng, Ngài đã viên mãn ba mươi pháp Ba-la-mật, đã thấy Tứ Diệu Đế dưới cội Bồ đề, đã đạt được thần thông tối thượng, là bậc mang lại lợi ích cho người và trời, là bậc dập tắt ba cõi. ๑๒. 12. สตปุญฺญชลกฺขณิกํ วิรชํ,คคนูปมธึ ธิติเมรุสมํ; ชลชูปมสีตลสีลยุตํ,ปถวีสหนํ ปณมามิ ชินํ. Con xin đảnh lễ Đấng Chiến Thắng, bậc vô nhiễm, có các tướng tốt sanh từ trăm phước báu, có trí tuệ như hư không, có lòng kiên định như núi Tu Di, có giới hạnh mát mẻ như hoa sen, có lòng nhẫn nại như đất. ๑๓. 13. โย [Pg.3] พุทฺโธ สุมติ ทิเว ทิวากโรว,โสภนฺโต รติชนเน สิลาสนมฺหิ; อาสีโน สิวสุขทํ อเทสิ ธมฺมํ,เทวานํ ตมสทิสํ นมามิ นิจฺจํ. Vị Phật trí tuệ nào, Ngài ngự trên bảo tọa bằng đá khả ái, tỏa sáng như mặt trời trên bầu trời, đã thuyết pháp mang lại an lạc hạnh phúc cho chư thiên, con xin luôn luôn đảnh lễ bậc Vô Song ấy. ๑๔. 14. โย ปาทปงฺกชมุทุตฺตลราชิเกหิ,โลเกหิ ตีหิวิกเลหิ นิรากุเลหิ; สมฺปาปุเณ นิรุปเมยฺยตเมว นาโถ,ตํ สพฺพโลกมหิตํ อสมํ นมามิ. Vị Chúa Tể nào, mà ba cõi không phiền não, không rối ren cùng với các vị vua tối cao đã đến với đôi chân sen của Ngài, bậc đã đạt đến sự vô song không thể sánh bằng, con xin đảnh lễ Ngài, bậc Vô Song được tất cả thế gian tôn kính. ๑๕. 15. พุทฺธํ นรานรสโมสรณํ ธิตตฺตํ,ปญฺญาปทีปชุติยา วิหตนฺธการํ; อตฺถาภิกามนรเทวหิตาวหํ ตํ,วนฺทามิ การุณิกมคฺคมนนฺตญาณํ. Con xin đảnh lễ Đức Phật, bậc có trí tuệ vô biên, bậc từ bi tối thượng, Ngài là nơi nương tựa cho người và trời, bậc kiên định, đã xua tan bóng tối bằng ánh sáng của ngọn đèn trí tuệ, và mang lại lợi ích cho người và trời mong cầu mục đích tối hậu. ๑๖. 16. อขิลคุณนิธาโน โย มุนินฺโทปคนฺตฺวา,วนมิสิปตนวฺหํ สญฺญตานํ นิเกตํ; ตหิมกุสลเฉทํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺโต,ตมตุลมภิกนฺตํ วนฺทเนยฺยํ นมามิ. Vị Vua của các bậc Thánh nào, kho tàng của mọi đức hạnh, đã đi đến khu rừng tên là Isipatana, nơi ở của những người tự chủ; tại đó Ngài đã chuyển Pháp Luân đoạn trừ các pháp bất thiện. Con xin đảnh lễ Ngài, bậc đáng tôn kính, đáng mến, không ai sánh bằng. ๑๗. 17. สุจิปริวาริตํ สุรุจิรปฺปภาหิ รตฺตํ,สิริวิสราลยํ คุปิตมินฺทฺริเยหุเปตํ; รวิสสิมณฺฑลปฺปภุติลกฺขโณปจิตฺตํ,สุรนรปูชิตํ สุคตมาทรํ นมามิ. Con xin thành kính đảnh lễ Đấng Thiện Thệ, Ngài được các bậc thanh tịnh vây quanh, tỏa sáng với hào quang rực rỡ, là nơi nương náu của sự huy hoàng lan tỏa, có các căn được hộ trì, được trang điểm bằng các tướng tốt như vầng nhật nguyệt, và được trời người cúng dường. ๑๘. 18. มคฺโคฬุมฺเปน มุหปฏิฆาสาทิอุลฺโลลวีจึ,สํสาโรฆํ ตริ ตมภยํ ปารปตฺตํ ปชานํ; ตาณํ เลณํ อสมสรณํ เอกติตฺถํ ปติฏฺฐํ,ปุญฺญกฺเขตฺตํ ปรมสุขทํ ธมฺมราชํ นมามิ. Con xin đảnh lễ Đức Pháp Vương, Ngài đã dùng chiếc bè là Đạo để vượt qua dòng lũ luân hồi với những con sóng si mê, sân hận, ái dục; Ngài đã đến bờ bên kia an ổn cho chúng sanh. Ngài là nơi che chở, nơi ẩn náu, nơi nương tựa vô song, là bến đỗ duy nhất, là nền tảng, là ruộng phước, là người ban tặng hạnh phúc tối thượng. ๑๙. 19. กณฺฑมฺพํมูเล ปรหิตกโร โย มุนินฺโท นิสินฺโน,อจฺเฉรํ สีฆํ นยนสุภคํ อากุลณฺณคฺคิชาลํ; ทุชฺชาลทฺธํสํ มุนิภิชหิตํ ปาฏิเหรํ อกาสิ,วนฺเท ตํ เสฏฺฐํ ปรมรติชํ อิทฺธิธมฺเมหุเปตํ. Vị Vua của các bậc Thánh nào, bậc làm lợi ích cho người khác, đã ngồi dưới cội xoài Kaṇḍamba và thực hiện phép lạ, điều mà các vị thánh khác đã từ bỏ: một phép lạ kỳ diệu, nhanh chóng, đẹp mắt, một khối nước và một lưới lửa, phá tan tà kiến của ngoại đạo. Con xin đảnh lễ bậc Tối Thắng ấy, người sinh ra từ niềm vui tối thượng, người có đầy đủ các pháp thần thông. ๒๐. 20. มุนินฺทกฺโก [Pg.4] ยฺเวโก ทยุทยรุโณ ญาณวิตฺถิณฺณพิมฺโพ,วิเนยฺยปฺปาโณฆํ กมลกถิตํ ธมฺมรํสีวเรหิ; สุโพเธสี สุทฺเธ ติภวกุหเร พฺยาปิตกฺกิตฺตินญฺจ,ติโลเกกจฺจกฺขุํ ทุขมสหนํ ตํ มเหสึ นมามิ. Con xin đảnh lễ bậc Đại Thánh, Ngài là con mắt duy nhất của ba cõi, không thể kham nhẫn trước khổ đau của chúng sanh. Vua của các bậc Thánh là mặt trời duy nhất, có lòng bi mẫn là rạng đông, có trí tuệ là vầng sáng bao la, Ngài dùng những tia sáng Pháp cao quý để làm nở rộ những đóa sen là chúng sanh cần được giáo hóa trong hang động thanh tịnh của ba cõi, và danh tiếng của Ngài vang xa. ๒๑. 21. โย ชิโน อเนกชาติยํ สปุตฺตทารมงฺคชีวิตมฺปิ,โพธิเปมโต อลคฺคมานโส อทาสิเยว อตฺถิกสฺส; ทานปารมึ ตโต ปรํ อปูริ สีลปารมาทิกมฺปิ,ตาสมิทฺธิโยปยาตมคฺคตํ ตเมกทีปกํ นมามิ. Vị Chiến Thắng nào, trong vô số kiếp, vì lòng yêu mến Bồ đề, với tâm không dính mắc, đã bố thí cả con cái, vợ, tay chân và mạng sống cho người cần đến; Ngài đã viên mãn Bố thí Ba-la-mật và sau đó là các Ba-la-mật khác như Trì giới; nhờ năng lực của các Ba-la-mật ấy mà Ngài đã đạt đến địa vị tối thượng. Con xin đảnh lễ Ngài, ngọn đèn độc nhất. ๒๒. 22. เทวาเทวาติเทวํ นิธนวปุธรํ มารภงฺคํ อภงฺคํ,ทีปํ ทีปํ ปชานํ ชยวรสยเน โพธิปตฺตํธิปตฺตํ; พฺรหฺมาพฺรหฺมาคตานํ วรคิรกถิกํ ปาปหีนํ ปหีนํ,โลกาโลกาภิรามํ สตตมภินเม ตํ มุนินฺทํ มุนินฺทํ. Con luôn đảnh lễ bậc Vua của các Thánh, Ngài là Thiên Trung Thiên, mang thân cuối cùng, là Đấng phá tan Ma vương, không thể bị phá hoại. Ngài là hòn đảo, là ngọn đèn cho chúng sanh, đã đạt được giác ngộ trên bảo tọa chiến thắng. Ngài là người thuyết giảng lời cao quý cho các Phạm thiên đã đến, đã từ bỏ điều ác, được điều ác từ bỏ. Ngài làm vui lòng thế gian và phi thế gian. ๒๓. 23. พุทฺโธ นิคฺโรธพิมฺโพ มุทุกรจรโณ พฺรหฺมโฆเสณิชงฺโฆ,โกสจฺฉาทงฺคชาโต ปุนรปิ สุคโต สุปฺปติฏฺฐิตปาโท; มูโททาตุณฺณโลโม อถมปิ สุคโต พฺรหฺมุชุคฺคตฺตภาโว,นีลกฺขี ทีฆปณฺหี สุขุมมลฉวี โถมฺยรสคฺคสคฺคี. Đức Phật có thân hình cân đối như cây bàng, tay chân mềm mại, giọng nói như Phạm thiên, bắp chân như nai chúa. Ngài có âm mã tàng, lại nữa, Đấng Thiện Thệ có bàn chân bằng phẳng. Ngài có lông trắng mềm mại giữa hai chân mày (Bạch Hào tướng), lại nữa, Đấng Thiện Thệ có thân hình thẳng như Phạm thiên. Ngài có mắt xanh biếc, gót chân dài, da mịn màng không tì vết, có thần kinh cảm nhận vị tối thượng. ๒๔. 24. จตฺตาลีสคฺคทนฺโต สมกลปนโช อนฺตรํสปฺปปีโน,จกฺเกนงฺกิตปาโท อวิรฬทสโน มารชุสฺสงฺขปาโท. Ngài có bốn mươi răng, răng đều đặn, khoảng giữa hai vai đầy đặn. Lòng bàn chân có hình bánh xe, răng khít không có kẽ hở, mu bàn chân cao. ติฏฺฐนฺโต [Pg.5] โนนมนฺโตภยกรมุทุนา ชณฺณุกานามสนฺโต,วฏฺฏกฺขนฺโธ ชิโน โคตรุณปขุมโก สีหปุพฺพฑฺฒกาโย. Khi đứng thẳng không cần cúi xuống, Ngài có thể dùng cả hai bàn tay mềm mại chạm đến đầu gối. Đấng Chiến Thắng có vai tròn, lông mi như bò tơ, nửa thân trên như sư tử. ๒๕. 25. สตฺตปฺปีโน จ ทีฆงฺคุลิ มถ สุคโต โลมกูเปกโลโม,สมฺปนฺโนทาตทาโฐ กนกสมตโจ นีลมุทฺธคฺคโลโม. Ngài có bảy chỗ đầy đặn, ngón tay dài, lại nữa, Đấng Thiện Thệ có mỗi lỗ chân lông chỉ mọc một sợi lông. Ngài có răng nanh trắng hoàn hảo, da như vàng, lông trên đầu màu xanh biếc. สมฺพุทฺโธ ถูลชิวฺโห อถ สีหหนุโก ชาลิกปฺปาทหตฺโถ,นาโถ อุณฺหีสสีโส อิติคุณสหิตํ ตํ มเหสึ นมามิ. Đấng Chánh Đẳng Chánh Giác có lưỡi lớn, hàm như sư tử, tay chân có màng lưới. Bậc Chúa Tể có nhục kế trên đỉnh đầu. Con xin đảnh lễ bậc Đại Thánh, người có đầy đủ những đức tướng như vậy. ๒๖. 26. พุทฺโธพุทฺโธติโฆโส อติทุลภตโร กา กถา พุทฺธภาโว,โลเก ตสฺมา วิภาวี วิวิธหิตสุขํ สาธโว ปตฺถยนฺตา. Tiếng 'Phật, Phật' còn vô cùng hiếm có, huống chi là Phật quả. Do đó, trong thế gian, người hiền trí mong cầu các điều lợi ích và an lạc khác nhau. อิฏฺฐํ อตฺถํ วหนฺตํ สุรนรมหิตํ นิพฺภยํ ทกฺขิเณยฺยํ,โลกานํ นนฺทิวฑฺฒํ ทสพลมสมํ ตํ นมสฺสนฺตุ นิจฺจํ. Nguyện thường xuyên đảnh lễ bậc Thập Lực, đấng Vô Song, người mang lại lợi ích mong muốn, được trời người tôn kính, bậc Vô Úy, xứng đáng thọ nhận cúng dường, làm tăng trưởng niềm hoan hỷ cho các thế giới. ๒๗. 27. ปุญฺเญเนเตน โสหํ นิปุณมติ สโต สมฺปราเย จ ติตฺโต,ทกฺโข ทิฏฺฐุชฺชุปญฺโญ อวิกลวีริโย โภควา สํวิภาคี. Do phước báu này, trong đời vị lai, nguyện cho con có trí tuệ tinh tế, có chánh niệm, biết đủ, khéo léo, có tri kiến và trí tuệ ngay thẳng, có tinh tấn không thối chuyển, có tài sản, và biết chia sẻ. ติกฺโข สูโร ธิตตฺโต สปรหิตจโร ทีฆชีวี อโรโค,ธญฺโญ วณฺโณ ยสสฺสี อติพลวธโร กิตฺติมา ขนฺตุเปโต. (Nguyện cho con) có trí tuệ sắc bén, dũng cảm, kiên định, thực hành lợi mình lợi người, sống lâu, không bệnh tật, có phước, có dung sắc, có danh tiếng, có sức mạnh phi thường, có tiếng tăm, và đầy đủ nhẫn nại. ๒๘. 28. สทฺโธ [Pg.6] ทาตงฺคุเปโต ปรมสิริธโร ทิฏฺฐธมฺเม วิรตฺโต,ลชฺชี กลฺยาณมิตฺโต อภิรตกุสโล ปญฺจสีลาทิรกฺโข. (Nguyện cho con) có tín tâm, đầy đủ phẩm hạnh của người bố thí, có được tài sản tối thượng, không luyến ái trong các pháp hiện tại, có lòng tàm, có bạn lành, hoan hỷ trong việc thiện, và giữ gìn năm giới v.v... อปฺปิจฺโฉ อปฺปโกโธ อติวุชุหทโย อิทฺธิมา อปฺปเมยฺโย,ปาสํโส เปมวาโจ สุชนคุณวิทู มามโก โส ภเวยฺยํ. Nguyện cho con trở thành người ít ham muốn, ít sân hận, có tâm vô cùng ngay thẳng, có thần thông, không thể lường được, đáng tán thán, có lời nói ái ngữ, biết được đức hạnh của người hiền, nguyện con được như vậy. ๒๙. 29. อิตฺถํ อสงฺขเย นาถ, คุเณ ลกฺขณทีปิเต; คาถาสุ สูจกาสฺเวก, คาถมฺปิ สรเต พุโธ. Như vậy, hỡi bậc Lãnh Đạo, trong vô số đức hạnh được nêu rõ đặc tính, trong các câu kệ chỉ dẫn này, nếu người trí nhớ được dù chỉ một câu kệ. ๓๐. 30. จตุราปายมุตฺโต โส, สาธกตฺถทฺวยสฺส จ; หตูปทฺทวชาโล จ, ลาภี หิตสุขสฺส จ. Người ấy sẽ thoát khỏi bốn đường ác, thành tựu được hai lợi ích (lợi mình, lợi người), phá tan được lưới tai họa, và đạt được lợi ích và an lạc. ๓๑. 31. อธิโป นรเทวานํ, จตุทีปิสฺสโรปิ วา; ภเวยฺย อนฺติเม เทเห, ตมญฺญํ เสตฉตฺตกํ. Người ấy sẽ là chúa của người và trời, hoặc là vua của bốn châu thiên hạ. Trong thân cuối cùng, sẽ trở thành một vị khác dưới lọng trắng (tức là một vị Phật). ๓๒. 32. ภาวนายานมารุยฺห, สมเมสฺสติ สุพฺพโต; อิมสฺมึ อตฺตภาเวปิ, อโรโค ทีฆชีวิโก. Bậc thiện hạnh, khi đã lên cỗ xe thiền định, sẽ đạt đến sự tịch tịnh. Ngay trong kiếp sống này, người ấy cũng không bệnh tật và sống lâu. ๓๓. 33. ปูชิโต สพฺพโลเกหิ, ภาวนาภิรตีมโน; ชนปฺปิโย มนาโป จ, กา กถาขิลธารเณ. Được tất cả thế giới tôn kính, tâm hoan hỷ trong thiền định, được dân chúng yêu mến và quý trọng, huống chi là việc ghi nhớ tất cả (những gì đã nghe). นมกฺการปาฬิ นิฏฺฐิตา. Phần Chánh văn Lễ Bái đến đây là kết thúc. นมกฺการฏีกา Phần Phụ Chú giải Lễ Bái นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส Con xin đảnh lễ Đức Thế Tôn, bậc A-la-hán, đấng Chánh Đẳng Chánh Giác. ๑. 1. สุคตนฺตฺยาทิวณฺเณหิ[Pg.7], ปสตฺถญฺจ สุขทฺททํ; วนฺทนฺตานํ ชินํ นตฺวา, ธมฺมํ สุทฺธํ คณุตฺตมํ. Sau khi đã đảnh lễ bậc Chiến Thắng, Pháp bảo thanh tịnh, và Tăng đoàn tối thượng, là đấng được tán thán bằng những phẩm hạnh như Thiện Thệ v.v... và là đấng ban cho sự an lạc đến những người lễ bái. ๒. 2. นมกฺการํ หิตตฺถีหิ, โปราณาจริเยหิ จ; ลิขิตฺวา ฐปิตํ ปุญฺญ, พุทฺธิยา เตน วนฺทินํ. Bài Kệ Lễ Bái đã được các bậc cổ sư, những người mong cầu lợi ích, viết ra và thiết lập vì trí tuệ phước đức của những người lễ bái. ๓. 3. ตสฺสตฺถวณฺณนํ กสฺสํ, คมฺภีรตฺถสุโพธนํ; โมวิปุนาเมน สนฺเตน, สีลุเปเตน ยาจิโต. Do được thỉnh cầu bởi bậc hiền nhân tên là Movipu, người có giới hạnh, tôi sẽ soạn thảo phần giải thích ý nghĩa của bài kệ ấy, một bài giải thích làm cho ý nghĩa sâu xa trở nên dễ hiểu. ๔. 4. วณฺณนฺโตปิ จ ตสฺสตฺถํ, ตํ ตํ อฏฺฐกถาทิสุ; วุตฺตญาเยน กสฺสามิ, สทฺธา สุณาถ สาธโว. Và trong khi giải thích ý nghĩa của nó, tôi sẽ thực hiện theo phương pháp đã được nói đến trong các sách Chú giải v.v... Hỡi các thiện tín, hãy lắng nghe với lòng tin. ๕. 5. นมนํ นมตีตี วา, นมตี เตน วา นโม; ตสฺส กาโรนฺติ ตาหีติ, นมกฺกาโรติ วุจฺจติ. Sự cúi lạy, hoặc 'người ấy cúi lạy', hoặc 'người ấy cúi lạy bằng phương tiện đó', (được gọi là) 'namo'. 'Họ thực hiện việc đó (sự lễ bái) bằng những (lời) này', do đó được gọi là 'namakkāra' (sự lễ bái). ๖. 6. ตญฺจ พุทฺธโฆสาจริ, เยน ปุพฺพสุตํ กตํ; พุทฺธโฆสุปฺปตฺติยญฺจ, ตํ ตํ ปน กถาทิสุ. Và điều đó, do ngài Chú giải sư Buddhaghosa, người đã sáng tác trước đây; và trong truyện 'Sự xuất hiện của Buddhaghosa', và trong các câu chuyện khác v.v... ๗. 7. น ทิฏฺฐํ กตการณํ, ตสฺมา หิตตฺถิเกหิ จ; โปราณาจริเยหี จ, ฐปิตนฺติ มยา วุตฺตํ; ตํ การณํ วิญฺญูหี จ, วิจาเรตฺวา วิชานิตนฺติ. Nguyên nhân sáng tác đã không được thấy. Do đó, tôi đã nói rằng nó được thiết lập bởi các bậc cổ sư mong cầu lợi ích. Nguyên nhân đó nên được các bậc hiền trí xem xét và nhận biết. ๑. 1. สุคตํ สุคตํ เสฏฺฐํ, กุสลํกุสลํ ชหํ; อมตํ อมตํ สนฺตํ, อสมํ อสมํ ททํ. Bậc Thiện Thệ, đã đến nơi tốt đẹp cao tột; bậc từ bỏ điều bất thiện bằng điều thiện; bậc Bất Tử, ban cho trạng thái Bất Tử an tịnh; bậc Vô Song, ban cho pháp Vô Song. สรณํ สรณํ โลกํ, อรณํ อรณํ กรํ; อภยํ อภยํ ฐานํ, นายกํ นายกํ นเม. Bậc Nương Tựa, là nơi nương tựa cho thế gian; bậc Vô Tranh, làm cho (chúng sanh) không còn tranh đấu; bậc Vô Úy, ban cho trạng thái không sợ hãi; bậc Lãnh Đạo, con xin đảnh lễ bậc Lãnh Đạo. ๑. [ก] อิทานิ [Pg.8] ปฐมํ ตาว สุคตนฺตฺยาทีหิ อฏฺฐารสหิ คุเณหิ โถเมตฺวา พุทฺธสฺส วนฺทิตุกาเมน สุคตนฺติอาทิ คาถาทฺวยํ อารทฺธํ. อยํ ปน สพฺพปาทาทิยมกปถฺยา วตฺตคาถาติ ทฏฺฐพฺพํ. ตํ ปน ยมกํ สุโพธาลงฺกาเร กิลิฏฺฐโทสนฺติ วุตฺตํ. 1. [Ka] Bây giờ, trước hết, do vị có lòng muốn đảnh lễ Đức Phật sau khi đã tán thán Ngài bằng mười tám đức hạnh bắt đầu bằng 'Thiện Thệ', hai câu kệ bắt đầu bằng 'Sugata' đã được khởi đầu. Nên hiểu rằng đây là thể kệ Pathyāvatta với phép trùng điệp ở đầu mỗi dòng (sabbapādādiyamaka). Tuy nhiên, phép trùng điệp đó, trong sách Subodhālaṅkāra, được nói là có lỗi khó hiểu (kiliṭṭhadosa). วุตฺตญฺหิ ตตฺถ – Vì đã được nói ở đó rằng – ‘‘ยํ กิลิฏฺฐปทํ มนฺทา, ภิเธยฺยํ ยมกาทิกํ; กิลิฏฺฐปทโทเสว, ตมฺปิ อนฺโต กรียตี’’ติ. Bất cứ điều gì có từ ngữ khó hiểu, ý nghĩa khó nắm bắt, như phép trùng điệp (yamaka) v.v...; điều đó cũng được bao gồm trong lỗi dùng từ khó hiểu. อยํ ปเนตฺถ ปตีตสทฺทรจิตตฺตาเยว ปสาทคุณ สงฺขาเตน สทฺทาลงฺกาเรน สํยุตฺตา โหติ. ตสฺมา ตํ ยมกํ สุวุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ ปราสุ ยมกคาถาสุ. เตน วุตฺตํ ปุนา ลงฺกาเร – Tuy nhiên, ở đây, chính vì được sáng tác bằng những từ ngữ quen thuộc, nên nó được kết hợp với phép trang sức ngôn từ được gọi là phẩm chất trong sáng (pasādaguṇa). Do đó, nên hiểu rằng phép trùng điệp đó là khéo nói. Tương tự như vậy đối với các câu kệ trùng điệp khác. Vì vậy, lại được nói trong sách Alaṅkāra rằng – ‘‘ปตีตสทฺทรจิตํ, สิลิฏฺฐปทสนฺธิกํ; ปสาทคุณสํยุตฺตํ, ยมกํ มตเมทิส’’นฺติ. Phép trùng điệp được sáng tác bằng từ ngữ quen thuộc, có sự nối kết từ ngữ nhuần nhuyễn, kết hợp với phẩm chất trong sáng, một phép trùng điệp như vậy được chấp nhận. ตตฺถ สุคตนฺติ โสภนคมนตฺตา สุนฺทรํ ฐานํ คตตฺตา สมฺมา คตตฺตา จ สุคโต, โส หิ โสภนํ อริยมคฺเคน คจฺฉตีติ สุคโตติ วุจฺจติ, สุปุพฺโพ คมุธาตุ ต. สุสทฺโท โสภนตฺโถ. อริยมคฺคคมเนน ปริสุทฺธํ อนวชฺชํ เขมํ ทิสํ อสชฺชมาโน คโตติ อตฺโถ. ตญฺจ คมนํ ทุวิธํ โหติ กายคมนํ, ญาณคมนญฺจาติ. ตตฺถ ภควโต เวเนยฺยชนุปสงฺกมนํ เอกนฺเตน เตสํ หิตสุขสฺส นิปฺผาท นโต โสภนํ กาเยน คมนํ กายคมนํ นาม. สยมฺภู ญาเณน ปน สกลมฺปิ โลกํ ปริญฺญาภิสมยวเสน ปริชานนโต ญาเณน คมนํ ญาณคมนํ นาม. อิธ ปน ญาณคมนํ อธิปฺเปตํ. องฺคุตฺตรฏีกายํ ปน ‘‘โสภนํ คตํ คมนํ เอตสฺสาติ สุคโต’’ติ วุตฺตํ. สุนฺทรํ ฐานํ คจฺฉตีติ สุคโตติ จ วุจฺจติ, อารมฺมณกรณวเสน อมตํ นิพฺพานํ คโตติ [Pg.9] อตฺโถ. สมฺมา อวิปรีตํ เจส คจฺฉตีติ สุคโตติ วุจฺจติ. สุสทฺโท สมฺมาสทฺทตฺโถ. เตน เตน มคฺเคน เย กิเลสา ปหีนา, เต กิเลเส น ปุเนติ น ปจฺเจติ น ปจฺจาคจฺฉตีติ อตฺโถ. อถ วา สมฺมา อาคจฺฉตีติ สุคโตติ จ วุจฺจติ, ทีปงฺกรปาทมูลโต ปภุติ ยาว โพธิมณฺฑา ตาว สมตึสปารมิปูริกาย สมฺมาปฏิปตฺติยา สพฺพโลกสฺส หิตสุขเมว กโรนฺโต สสฺสตํ อุจฺเฉทํ กามสุขํ อตฺตกิลมถญฺจาติ อิเม จนฺเต อนุปคจฺฉนฺโต อาคโตติ อตฺโถ. ตํ สุคตํ พุทฺธํ นเม นมามีติ สมฺพนฺโธ. Trong đó, 'Sugata' (Thiện Thệ) là vì có sự đi tốt đẹp, vì đã đi đến nơi tốt đẹp, và vì đã đi một cách chân chánh. Ngài được gọi là Thiện Thệ vì Ngài đi một cách tốt đẹp trên con đường thánh. (Từ này được cấu tạo từ) tiếp đầu ngữ 'su', động từ căn 'gam', và tiếp vị ngữ 'ta'. Từ 'su' có nghĩa là tốt đẹp. Ý nghĩa là, bằng việc đi trên con đường thánh, Ngài đã đi đến một phương hướng thanh tịnh, không thể chê trách, an ổn mà không dính mắc. Sự đi đó có hai loại: thân hành và trí hành. Trong đó, việc Đức Thế Tôn đến với chúng sanh cần được giáo hóa, vì chắc chắn mang lại lợi ích và an lạc cho họ, là một sự đi tốt đẹp bằng thân, được gọi là thân hành. Còn việc biết toàn bộ thế gian bằng trí tuệ tự chứng ngộ thông qua sự liễu tri và chứng ngộ, là sự đi bằng trí tuệ, được gọi là trí hành. Tuy nhiên, ở đây, trí hành được chủ ý đến. Nhưng trong Phụ Chú giải Tăng Chi Bộ, có nói rằng: 'Thiện Thệ là người có sự đi tốt đẹp'. Ngài cũng được gọi là Thiện Thệ vì Ngài đi đến nơi tốt đẹp; ý nghĩa là Ngài đã đi đến Niết Bàn bất tử, lấy đó làm đối tượng. Ngài cũng được gọi là Thiện Thệ vì Ngài đi một cách chân chánh, không sai lệch. Từ 'su' có nghĩa là 'chân chánh'. Ý nghĩa là, những phiền não nào đã được đoạn trừ bởi đạo lộ này hay đạo lộ kia, Ngài không quay lại, không trở lui, không trở về với những phiền não đó. Hoặc, Ngài được gọi là Thiện Thệ vì Ngài đã đến một cách chân chánh. Ý nghĩa là, từ dưới chân Đức Phật Nhiên Đăng cho đến bồ đề đoàn, Ngài đã đến bằng cách thực hành đúng đắn để hoàn thiện ba mươi pháp ba-la-mật, chỉ làm lợi ích và an lạc cho toàn thể thế gian, không đi đến các cực đoan là thường kiến, đoạn kiến, lạc thú trong dục lạc và khổ hạnh ép xác. Mối liên hệ là 'con xin đảnh lễ Đức Phật, bậc Thiện Thệ ấy'. ปุน สุคตนฺติ สมฺมา คทตฺตา สุคโต. โส หิ สมฺมา คทติ ภาสตีติ สุคโตติ วุจฺจติ. สุปุพฺพคทธาตุ ภาสายํ วิยตฺติยํ วาจายํ วา, ต, ทสฺส โต. ฉสุ วาจาสุ ยุตฺตฏฺฐาเน ยุตฺตเมว ทฺวิวาจํ ภาสตีติ อตฺโถ. วุตฺตญฺหิ มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิยํ อภยราชกุมารสุตฺเต – Lại nữa, là Sugata (Thiện Thệ) vì đã đi một cách chánh thiện. Vị ấy đi một cách chánh thiện, nói một cách chánh thiện, nên được gọi là Sugata. Căn `gad` có tiếp đầu ngữ `su` có nghĩa là nói năng, diễn đạt rõ ràng, hoặc lời nói; (hậu tố) `ta` (của nó) trở thành `to`. Nghĩa là, trong sáu loại lời nói, Ngài chỉ nói hai loại lời nói thích hợp vào đúng lúc. Điều này đã được nói đến trong kinh Abhayarājakumāra (Vương tử Vô Úy) thuộc Trung Bộ Kinh, phần Trung Bán Ngũ Thập – ๑ 1 . ‘‘ราชกุมาร ยํ ตถาคโต ตํ วาจํ ชานาติ อภูตํ อตจฺฉํ อนตฺถสํหิตํ, สา จ ปเรสํ อปฺปิยา อมนาปา, น ตํ ตถาคโต วาจํ ภาสติ. ๒. ยมฺปิ ตถาคโต วาจํ ชานาติ ภูตํ ตจฺฉํ อนตฺถสํหิตํ, สา จ ปเรสํ อปฺปิยา อมนาปา. ตมฺปิ ตถาคโต วาจํ น ภาสติ. ๓. ยญฺจ โข ตถาคโต วาจํ ชานาติ ภูตํ ตจฺฉํ อตฺถสํหิตํ, สา จ ปเรสํ อปฺปิยา อมนาปา, ตตฺรกาลญฺญู ตถาคโต โหติ ตสฺสา วาจาย เวยฺยากรณาย. ๔. ยํ ตถาคโต วาจํ ชานาติ อภูตํ อตจฺฉํ อนตฺถสํหิตํ, สา จ ปเรสํ ปิยา มนาปา, น ตํ ตถาคโต วาจํ ภาสติ. ๕. ยมฺปิ ตถาคโต ชานาติ ภูตํ ตจฺฉํ อนตฺถสํหิตํ, สา จ ปเรสํ ปิยา มนาปา, ตมฺปิ ตถาคโต วาจํ น ภาสติ. ๖. ยญฺจ โข ตถาคโต วาจํ ชานาติ ภูตํ ตจฺฉํ อตฺถสํหิตํ, สา จ ปเรสํ ปิยา มนาปา[Pg.10]. ตตฺร กาลญฺญู ตถาคโต โหติ ตสฺสา วาจาย เวยฺยากรณายา’’ติ. 1. "Này Vương tử, lời nói nào Như Lai biết là không thật, không đúng, không đem lại lợi ích, và lời nói ấy không được người khác yêu thích, không vừa lòng, Như Lai không nói lời nói ấy. 2. Lời nói nào Như Lai biết là thật, là đúng, nhưng không đem lại lợi ích, và lời nói ấy không được người khác yêu thích, không vừa lòng, Như Lai cũng không nói lời nói ấy. 3. Và lời nói nào Như Lai biết là thật, là đúng, đem lại lợi ích, nhưng lời nói ấy không được người khác yêu thích, không vừa lòng, ở đây Như Lai biết thời để giải thích lời nói ấy. 4. Lời nói nào Như Lai biết là không thật, không đúng, không đem lại lợi ích, nhưng lời nói ấy được người khác yêu thích, vừa lòng, Như Lai không nói lời nói ấy. 5. Lời nói nào Như Lai biết là thật, là đúng, nhưng không đem lại lợi ích, và lời nói ấy được người khác yêu thích, vừa lòng, Như Lai cũng không nói lời nói ấy. 6. Và lời nói nào Như Lai biết là thật, là đúng, đem lại lợi ích, và lời nói ấy được người khác yêu thích, vừa lòng, ở đây Như Lai biết thời để giải thích lời nói ấy." เอตฺถ ปาฬิยํ ปเนสา สุขคฺคหณตฺถํ สงฺเขเปน เวทิตพฺพา. กถํ เหสา อภูตา อนตฺถสํหิตา อปฺปิยา วาจา จ, ภูตา อนตฺถสํหิตา อปฺปิยา วาจา จ, ภูตา อตฺถ สํหิตา อปฺปิยา วาจา จ, อภูตา อนตฺถสํหิตา ปิยา วาจา จ, ภูตา อนตฺถสํหิตา ปิยา วาจา จ, ภูตา อตฺถสํหิตา ปิยา วาจา จาติ ฉพฺพิธา โหตีติ. ตตฺถ อโจรํเยว โจโร อยนฺติอาทิวเสน วตฺตพฺพวาจา ปฐมวาจา นาม. โจรํเยว โจโร อยนฺติอาทิวเสน วตฺตพฺพวาจา ทุติยวาจา นาม. อกตปุญฺญตาย ทุคฺคโต ทุพฺพณฺโณ อปฺเปสกฺโข, อิธ ปน ฐตฺวาปิ ปุน ปุญฺญํ น กโรติ, ทุติยจิตฺตวาเร กถํ จตูหิ อปาเยหิ มุจฺจิสฺสตีติ เอวํ มหาชนสฺส อตฺถปุเรกฺขาเรน ธมฺมปุเรกฺขาเรน อนุสาสนีปุเรกฺขาเรน วตฺตพฺพวาจา ตติยวาจา นาม. เอโก ธุตฺโต อาห-มยฺหํ โภ มาตุ มยิ กุจฺฉิคเต กปิฏฺฐผลโทหโฬ อโหสิ. สา อญฺญํ กปิฏฺฐหารกํ อลภมานา มํเยว เปเสสิ. อหํ คนฺตฺวา รุกฺขํ อภิรุหิตุํ อสกฺโกนฺโต อตฺตนาว อตฺตานํ ปาเท คเหตฺวา มุคฺครํ วิย รุกฺขสฺส อุปริ ขิปึ. อถ สาขโต สาขํ วิจรนฺโต ผลานิ คเหตฺวา โอตริตุํ อสกฺโกนฺโต ฆรํ คนฺตฺวา นิสฺเสณึ อาหริตฺวา โอรุยฺห มาตุ สนฺติเก คนฺตฺวา ผลานิ มาตุยา อทาสึ. ตานิ ปน มหนฺตานิ โหนฺติ จาฏิปฺป มาณานิ. ตโต เม มาตรา เอกาสเน นิสินฺนาย สมสฏฺฐิผลานิ ขาทิตานีติ. เอวมาทิวเสน วตฺตพฺพวาจา จตุตฺถวาจา นาม. อามิสเหตุ จาฏุกมฺยตาทิวเสน นานปฺปการกํ ปเรสํ โถมนา วาจา เจว ราชกถํ โจรกถนฺติอาทินยปฺปวตฺตา ติรจฺฉานกถา จ ปญฺจมวาจา นาม. อริยสจฺจสนฺนิสฺสิตา ธมฺมกถา ฉฏฺฐมวาจา นาม. ตํ ปน วสฺสสตมฺปิ สุณนฺตา ปณฺฑิตา เนว ติตฺตึ คจฺฉนฺติ[Pg.11]. ตาสุ ปน ภควา ตติยฉฏฺฐมา ทฺวิวาจาเอว ภาสติ. ตสฺมา สปฺปุริเสหิ สาเยว ทฺวิวาจา วตฺตพฺพาติ. อยํ ตทฏฺฐกถายํ อาคโต สงฺเขปนโย. วิสุทฺธิมคฺค มหาฏีกายํ ปน สารตฺถทีปนีฏีกายญฺจ ตทญฺญากาเรน วณฺณิโต. ตาสุ ปน ตํ โอโลเกตฺวา คเหตพฺพนฺติ. อยํ ปเนตฺถ สงฺคหคาถา – Ở đây, trong đoạn Pāli này, để dễ hiểu, nên biết một cách tóm tắt như sau. Sáu loại lời nói này là như thế nào: lời nói không thật, không lợi ích, không vừa lòng; lời nói thật, không lợi ích, không vừa lòng; lời nói thật, có lợi ích, không vừa lòng; lời nói không thật, không lợi ích, vừa lòng; lời nói thật, không lợi ích, vừa lòng; và lời nói thật, có lợi ích, vừa lòng? Trong đó, lời nói được nói ra theo cách như "người này là kẻ trộm" trong khi người ấy không phải là kẻ trộm, được gọi là lời nói thứ nhất. Lời nói được nói ra theo cách như "người này là kẻ trộm" trong khi người ấy đúng là kẻ trộm, được gọi là lời nói thứ hai. Lời nói được nói ra với mục đích vì lợi ích, vì Chánh pháp, vì giáo huấn cho đại chúng, như là: "Do không làm phước nên (người này) bị khốn khổ, xấu xí, ít uy lực; nay ở đây lại không làm phước nữa, thì trong khoảnh khắc tâm thứ hai (sau khi chết), làm sao thoát khỏi bốn đường ác?", được gọi là lời nói thứ ba. Một kẻ lừa đảo nói: "Này các bạn, khi tôi còn trong bụng mẹ, mẹ tôi thèm ăn quả kapiṭṭha. Vì không tìm được ai hái quả kapiṭṭha, bà đã sai chính tôi. Tôi đi, nhưng không thể trèo lên cây, tôi bèn tự nắm chân mình, ném mình lên cây như một cái chày. Rồi tôi đi từ cành này sang cành khác, hái quả, nhưng không thể xuống được. Tôi về nhà lấy thang, leo xuống, đến gần mẹ và đưa quả cho bà. Những quả ấy to bằng cái chum. Rồi mẹ tôi, ngồi trên một chiếc ghế, đã ăn hết sáu mươi quả." Lời nói được nói ra theo cách như vậy được gọi là lời nói thứ tư. Lời nói tán dương người khác bằng nhiều cách khác nhau vì lợi lộc, như là sự tâng bốc, và những câu chuyện vô ích như chuyện vua, chuyện trộm cướp, được gọi là lời nói thứ năm. Pháp thoại liên quan đến Tứ Thánh Đế được gọi là lời nói thứ sáu. Các bậc hiền trí dù nghe pháp thoại ấy cả trăm năm cũng không bao giờ chán. Trong số đó, Đức Thế Tôn chỉ nói hai loại lời nói là thứ ba và thứ sáu. Do đó, các bậc chân nhân chỉ nên nói hai loại lời nói ấy. Đây là phương pháp tóm tắt được trình bày trong Chú giải của kinh ấy. Tuy nhiên, trong Visuddhimagga Mahāṭīkā (Đại Phụ Chú giải Thanh Tịnh Đạo) và Sāratthadīpanīṭīkā (Phụ Chú giải Hiển Minh Yếu Nghĩa), nó được giải thích theo một cách khác. Trong các sách ấy, nên xem xét và nắm bắt điều đó. Đây là bài kệ tóm tắt về vấn đề này – ‘‘โย ภูตมตฺถสํหีตํ, ปเรสมปฺปิยา วาจํ; ภูตมตฺถสหีตญฺจ, ปเรสํ ปิยวาจนฺติ; ทฺวิวาจํ ยุตฺตฏฺฐาเนว, วทตีติ สุคโตติ; วุจฺจตี จ ทการสฺส, กตฺวา ตการวิญฺญุนา’’ติ. "Vị nào (nói) lời nói thật, có lợi ích, nhưng không vừa lòng người khác; và lời nói thật, có lợi ích, và vừa lòng người khác; chỉ nói hai loại lời nói ấy vào đúng lúc, nên (gọi là) Sugata; bậc trí biết rằng chữ 'd' được đổi thành chữ 't' nên được gọi như vậy." เสฏฺฐนฺติ คุณมหนฺตตฺตา ปสตฺถตรํ. โส หิ ปสตฺถานํ วิเสเสน ปสตฺโถติ เสฏฺโฐติ วุจฺจติ. ปสตฺถปทํ, วิเสสตทฺธิเต อิฏฺฐปจฺจโย. ปสตฺถสทฺทสฺส โส, ปสตฺถานํ ปจฺเจกพุทฺธาริยสาวกาทีนํ สีลสมาธิปญฺญาทิ คุเณหิ วิเสเสน ปสตฺโถติ อตฺโถ. อถ วา สุนฺทเร สติปฏฺฐานาทิเภเท ธมฺเม เอสติ คเวสติ เอสึ คเวสินฺติ วา เสฏฺโฐ, พุทฺโธ. สุปุพฺโพเอส คเวสเน ต. ตสฺส รฏฺโฐ. สุสทฺโท สุนฺทรตฺโถ. สนฺเตหิ สปฺปุริเสหิ เอสิตพฺโพ คเวสิตพฺโพติ วา เสฏฺโฐ. สนฺตสทฺทูปปโท อิส คเวสเน ต, สนฺตสทฺทสฺส โส, อิการสฺเส, ตสฺส ฏฺโฐ. สนฺเตหิ สปฺปุริเสหิ อิจฺฉิยติ กนฺติย ตีติ วา เสฏฺโฐ. สนฺตสทฺทูปปโท อิสุ อิจฺฉากนฺตีสุ ต. อถ วา สนฺตานํ สปฺปุริสานํ หิตสุขํ อิจฺฉตีติ เสฏฺโฐ, พุทฺโธ. กตฺตุสาธโนยํ. สุนฺทเร สติปฏฺฐานา ทิเภเท ธมฺเม เอเสติ พุทฺเธตีติ วา เสฏฺโฐ. เหตุ กตฺตุสาธโนยํ. สุปุพฺพเอสธาตุ พุทฺธิยํ ต. ตํ เสฏฺฐํ. Seṭṭha (Tối Thắng) nghĩa là cao quý hơn cả vì sự vĩ đại của các đức hạnh. Vị ấy được gọi là Seṭṭha vì Ngài cao quý một cách đặc biệt giữa những bậc cao quý. (Đây là) từ `pasattha` (cao quý), với hậu tố `iṭṭha` trong nghĩa so sánh hơn đặc biệt. `sa` của `pasattha` (biến thành `se`). Nghĩa là, Ngài cao quý một cách đặc biệt so với các bậc cao quý như các vị Phật Độc Giác, các vị Thánh Thinh Văn, v.v., về các đức hạnh như giới, định, tuệ. Hoặc, Seṭṭha là Đức Phật, vì Ngài tìm kiếm, truy tầm các pháp tốt đẹp được phân loại như Tứ Niệm Xứ, hoặc Ngài đã tìm kiếm, đã truy tầm (chúng). (Từ này được hình thành từ) căn `esa` (tìm kiếm) có tiếp đầu ngữ `su`, (hậu tố) `ta`. `ta` của nó trở thành `ṭṭha`. Từ `su` có nghĩa là tốt đẹp. Hoặc, Seṭṭha là bậc đáng được các bậc chân nhân, những người hiền thiện, tìm cầu, truy tầm. (Từ này được hình thành từ) căn `isa` (tìm kiếm) có từ đứng trước là `santa` (bậc hiền thiện), (hậu tố) `ta`. `sa` của `santa` (biến thành `se`), `i` (của `isa`) được kéo dài, `ta` của nó trở thành `ṭṭho`. Hoặc, Seṭṭha là bậc được các bậc chân nhân, những người hiền thiện, mong muốn, khao khát. (Từ này được hình thành từ) căn `isu` (mong muốn, khao khát) có từ đứng trước là `santa`, (hậu tố) `ta`. Hoặc, Seṭṭha là Đức Phật, vì Ngài mong muốn hạnh phúc và lợi ích cho các bậc chân nhân, những người hiền thiện. Đây là cách thành lập từ theo nghĩa chủ động. Hoặc, Seṭṭha là bậc làm cho (chúng sanh) biết, giác ngộ các pháp tốt đẹp được phân loại như Tứ Niệm Xứ. Đây là cách thành lập từ theo nghĩa tác động. (Từ này được hình thành từ) căn `esa` có tiếp đầu ngữ `su` trong nghĩa là biết, (hậu tố) `ta`. (Con xin đảnh lễ) bậc Tối Thắng ấy. กุสลํกุสลํ ชหนฺติ เอตฺถ กุสลํ อกุสลํ ชหนฺติ ปทวิภาโค กาตพฺโพ. กุจฺฉิตํ ปาปธมฺมํ สลยติ จลยติ [Pg.12] กมฺเปติ วิทฺธํเสตีติ กุสลํ, จตุภูมิกกุสลํ ลพฺภติ. กุปุพฺโพ สลธาตุ อ. ตตฺถ กามาวจรกุสลํ ตทงฺคปฺปหาเนน ปาปธมฺมํ สลยติ จลยติ, มหคฺคต กุสลํ วิกฺขมฺภนปฺปหาเนน สลยติ กมฺเปติ, โลกุตฺตร กุสลํ สมุจฺเฉทปฺปหาเนน สลยติ วิทฺธํเสตีติ อตฺโถ. Kusalaṃkusalaṃ jahanti: Ở đây, nên phân tích câu thành kusalaṃ akusalaṃ jahanti (từ bỏ thiện và bất thiện). Do làm cho lay động, rung chuyển, dao động, và phá hủy các pháp ác đáng chê bai, nên được gọi là kusala (thiện); thiện thuộc bốn địa được hiểu. (Từ này được hình thành từ) tiền tố ku, động từ căn sal, và hậu tố a. Trong đó, thiện Dục giới (kāmāvacarakusala) làm cho lay động, rung chuyển các pháp ác bằng cách đoạn trừ theo chi phần (tadaṅgappahāna); thiện Sắc giới và Vô sắc giới (mahaggata kusala) làm cho lay động, dao động bằng cách đoạn trừ bằng cách đè nén (vikkhambhanappahāna); thiện Siêu thế (lokuttara kusala) làm cho lay động, phá hủy bằng cách đoạn trừ bằng cách cắt đứt (samucchedappahāna), đó là ý nghĩa. อถ วา กุจฺฉิตํ อปายทฺวารํ สลนฺติ สํวรนฺติ ปิทหนฺติ สาธโว เอเตนาติ กุสลํ, กรณสาธโนยํ. อิธ ปน ชหนฺติ วุตฺตตฺตา เตภูมกกุสลเมวาธิปฺเปตํ. ตํ ปน อนวชฺชสุขวิปากลกฺขณํ, อกุสลวิทฺธํสนรสํ, โวทาน ปจฺจุปฏฺฐานํ, อิฏฺฐวิปากปจฺจุปฏฺฐานํ วา, โยนิโสมนสิการ ปทฏฺฐานํ. น กุสลํ อกุสลํ, มิตฺตปฏิปกฺโข อมิตฺโต วิย ปหายกปหาตพฺพภาเวน กุสลปฏิปกฺขนฺติ อตฺโถ. ตํ ปน สาวชฺชทุกฺขวิปากลกฺขณํ, สาวชฺชานิฏฺฐวิปาก ลกฺขณํ วา, อนตฺถชนนรสํ, อนิฏฺฐวิปากปจฺจุปฏฺฐานํ, อโยนิโสมนสิการปทฏฺฐานํ. ปุญฺญาภิสงฺขารอาเนญฺชา ภิสงฺขารสงฺขาตํ กุสลํ อปุญฺญาภิสงฺขารสงฺขาตํ อกุสลญฺจ กุสลํกุสลํ. ตํ ปน ปทํ ชหนฺติปเท กมฺมํ. Hoặc là, do các bậc thiện nhân cắt đứt, chế ngự, và đóng lại cánh cửa đáng chê bai dẫn đến cõi khổ (apāya) bằng pháp này, nên được gọi là kusala (thiện); đây là cách giải thích theo công cụ cách (karaṇasādhana). Tuy nhiên, ở đây, vì đã nói là jahanti (từ bỏ), nên chỉ thiện thuộc ba cõi (tebhūmakakusala) được đề cập. Pháp ấy có trạng thái là không đáng chê trách và có quả là an lạc, có phận sự là phá hủy bất thiện, có sự thể hiện là sự trong sạch, hoặc có sự thể hiện là quả đáng mong đợi, có nhân gần là như lý tác ý (yonisomanasikāra). Không phải thiện là bất thiện (akusala), giống như kẻ thù là đối nghịch với bạn bè, nó đối nghịch với thiện theo nghĩa là cái từ bỏ và cái bị từ bỏ, đó là ý nghĩa. Pháp ấy có trạng thái là đáng chê trách và có quả là đau khổ, hoặc có trạng thái là đáng chê trách và có quả không mong đợi, có phận sự là tạo ra điều bất lợi, có sự thể hiện là quả không mong đợi, có nhân gần là phi như lý tác ý (ayonisomanasikāra). Thiện, được gọi là phước hành (puññābhisaṅkhāra) và bất động hành (āneñjābhisaṅkhāra), và bất thiện, được gọi là phi phước hành (apuññābhisaṅkhāra), chính là thiện và bất thiện (kusalaṃkusalaṃ). Từ đó là đối tượng của động từ jahanti (từ bỏ). ชหนฺติ มคฺคกฺขเณ สมุจฺเฉทปฺปหาเนน ผลกฺขเณ ปฏิปฺปสฺสมฺภนปฺปหาเนน ปชหนฺตํ วิทฺธํเสนฺตนฺติ อตฺโถ. ตญฺหิ อรหตฺตมคฺคญาเณน ชหติ ปชหติ, ผลญาเณน ชหึ ปชหึ ปฏิปฺปสฺสมฺภินฺติ วา ชโห, พุทฺโธ. หาธาตุ จาเค อ. กิญฺจาปิ ปเนตฺถ กุสลํ มคฺเคน ปหาตพฺพธมฺเม น วุตฺตํ, วฏฺฏมูลภูเต อวิชฺชาตณฺหาทิกิเลเส ปน อรหตฺตมคฺค ญาเณน ชหิเต โลกิยกุสลุปฺปตฺติยา มูลภูตาย อวิชฺชาตณฺหาย อภาวา ปุญฺญาภิสงฺขาโร สํสาเร ปุน ปฏิสนฺธิยา นิพฺพตฺเตตุํ น สกฺโกติ, ตสฺมา วฏฺฏมูลภูเต กิเลเส ชหิเต ผลูปจาเรน กุสลมฺปิ ชหิตํ นาม โหติ. รูปํ ภิกฺขเว น ตุมฺหากํ ตํ ปชหถาติอาทีสุ วิย[Pg.13]. อรหนฺเตน หิ อภิสมาจาริกวตฺตํ กตมฺปิ กุสลนฺติ น วุตฺตํ, กฺริยาติ ปน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. Jahanti (từ bỏ) có nghĩa là họ từ bỏ, phá hủy trong khoảnh khắc của Đạo bằng cách đoạn trừ bằng cách cắt đứt, và trong khoảnh khắc của Quả bằng cách đoạn trừ bằng cách an tịnh. Thật vậy, vị ấy từ bỏ, đoạn tuyệt bằng trí tuệ của Đạo A-la-hán; đã từ bỏ, đã đoạn tuyệt, đã làm an tịnh bằng trí tuệ của Quả, hoặc vị ấy là người từ bỏ (jaho), là Đức Phật. (Từ này được hình thành từ) động từ căn hā có nghĩa là từ bỏ, và hậu tố a. Mặc dù ở đây thiện không được nói đến trong số các pháp cần được đoạn trừ bởi Đạo, nhưng khi các phiền não như vô minh và ái dục, là gốc rễ của vòng luân hồi, được từ bỏ bởi trí tuệ của Đạo A-la-hán, do sự vắng mặt của vô minh và ái dục là gốc rễ cho sự phát sinh của thiện thế gian, phước hành không thể tạo ra sự tái sanh mới trong luân hồi. Do đó, khi các phiền não là gốc rễ của luân hồi được từ bỏ, bằng cách nói ẩn dụ về kết quả, thiện cũng được gọi là đã được từ bỏ. Giống như trong câu: 'Này các Tỳ kheo, sắc không phải của các ông, hãy từ bỏ nó', v.v. Thật vậy, ngay cả việc thực hành các bổn phận thuộc về giới hạnh (abhisamācārikavatta) do một vị A-la-hán thực hiện cũng không được gọi là 'thiện' (kusala), mà được gọi là 'duy tác' (kiriya), điều này cần được hiểu. วุตฺตญฺหิ นิทานวคฺคสํยุตฺตฏฺฐกถายํ ‘‘ขีณาสเวน หิ กตํ กมฺมํ เนว กุสลํ โหติ นากุสลํ, อวิปากํ หุตฺวา กฺริยมตฺเต ติฏฺฐตี’’ติ. Thật vậy, đã được nói trong Chú giải Tương Ưng Bộ, phẩm Nhân Duyên (Nidānavaggasaṃyuttaṭṭhakathā): 'Nghiệp do bậc lậu tận (khīṇāsava) tạo ra không phải là thiện cũng không phải là bất thiện; nó trở thành vô quả (avipāka) và chỉ tồn tại ở mức độ duy tác (kiriya).' องฺคุตฺตรฏฺฐกถายญฺจ ‘‘อรหตฺตมคฺโค จ กุสลากุสล กมฺมกฺขยาย สํวตฺตตีติ เอวํ เตน ตํ ภิชฺชตี’’ติ วุตฺตํ. Và trong Chú giải Tăng Chi Bộ (Aṅguttaraṭṭhakathā) cũng có nói: 'Đạo A-la-hán dẫn đến sự đoạn tận của nghiệp thiện và bất thiện, do đó, nghiệp ấy bị phá vỡ bởi Đạo ấy.' เตน วุตฺตํ จูฬนิทฺเทสปาฬิยํ ‘‘อรหตฺตมคฺคญาเณน อภิสงฺขารวิญฺญาณสฺส นิโรเธน เย อุปฺปชฺเชยฺยุํ นามญฺจ รูปญฺจ, เอตฺเถเต นิรุชฺฌนฺติ วูปสมนฺติ อตฺถํ คจฺฉนฺติ ปฏิปฺปสฺสมฺภนฺตี’’ติ. Do đó, đã được nói trong kinh Tiểu Xiển Minh (Cūḷaniddesapāḷi): 'Bởi trí tuệ của Đạo A-la-hán, với sự diệt tận của thức hành (abhisaṅkhāraviññāṇa), những danh và sắc nào có thể sanh khởi, chúng đều bị diệt tận, được làm cho lắng dịu, đi đến chỗ chấm dứt, được làm cho an tịnh ngay tại đây.' อมตนฺติ มรณวิรหิตํ. โส ชิโน หิ น มโต อมโต, มรณธมฺมสฺส นิพฺพตฺตกานํ กิเลสานํ อรหตฺต มคฺเคน สมุจฺฉินฺทิตตฺตา ปุน มรณโต วิรหิโตติ วา อมโต. อถ วา นิพฺพาเน อารมฺมณกรณวเสน อธิคเต นตฺถิ มตํ มรณํ ยสฺส ชินสฺสาติ อมโตติ วุจฺจติ. ชิเนน หิ ขนฺธมจฺจุมารํ อชิโตปิ กิเลสมารํ ชยิตฺวา เตสํ อวสฺสํ ชิยมานตฺตา ผลูปจาเรน อมโตติ วุจฺจตีติ เวทิตพฺพํ. Amata (bất tử) có nghĩa là không có sự chết. Vị Toàn Thắng ấy quả thật không chết, là bất tử. Hoặc là, do các phiền não, là những thứ tạo ra pháp phải chết, đã bị cắt đứt hoàn toàn bởi Đạo A-la-hán, nên vị ấy không còn phải chết nữa, do đó là bất tử (amato). Hoặc là, do đã chứng đắc Niết-bàn bằng cách lấy đó làm đối tượng, nên không có sự chết đối với vị Toàn Thắng ấy, vì vậy được gọi là bất tử (amato). Cần phải hiểu rằng, mặc dù vị Toàn Thắng chưa chiến thắng Uẩn ma và Tử ma, nhưng vì đã chiến thắng Phiền não ma, và do các ma kia chắc chắn sẽ bị chiến thắng, nên bằng cách nói ẩn dụ về kết quả, vị ấy được gọi là bất tử (amato). ปุน อมตนฺติ อมตนิพฺพานสมนฺนาคตํ. นตฺถิ มตํ มรณํ เอตฺถาติ อมตํ, นิพฺพานํ. ตํ ปน สนฺติลกฺขณํ, อจฺจุตรสํ, อนิมิตฺตปจฺจุปฏฺฐานํ, นิสฺสรณปจฺจุปฏฺฐานํ วา, นิพฺพานสฺส ปน ปทฏฺฐานํ น ลพฺภติ. Lại nữa, amata (bất tử) có nghĩa là người đã thành tựu Niết-bàn bất tử. Nơi đây không có sự chết, vì vậy gọi là amata (bất tử), tức là Niết-bàn. Pháp ấy có trạng thái là tịch tịnh, có phận sự là không biến đổi, có sự thể hiện là vô tướng, hoặc có sự thể hiện là sự giải thoát. Tuy nhiên, nhân gần của Niết-bàn thì không có. วุตฺตญฺหิ มิลินฺทปญฺเห นาคเสนตฺเถเรน ‘‘น เกนจิ การเณน นิพฺพานํ อุปฺปชฺชตี’’ติ. Thật vậy, đã được trưởng lão Nāgasena nói trong kinh Mi Tiên Vấn Đáp (Milindapañha): 'Niết-bàn không sanh khởi từ bất kỳ nguyên nhân nào.' ตํ อสฺส อตฺถีติ อมโต, ชิโน. สทฺธาทิโต ณาติ สุตฺเตน อสฺสถฺยตฺเถ ณปจฺจโย. สทฺโธ ปญฺโญติอาทีสุ วิย[Pg.14]. อสฺส ชินสฺส จตุมคฺคญาเณน สจฺฉิกตํ อมตํ นิพฺพานํ อตฺถีติ อตฺโถ, ตํ อมตํ. Vị ấy có pháp ấy, nên là amato (người có sự bất tử), tức là vị Toàn Thắng. Theo quy tắc ngữ pháp 'Saddhādito ṇa', hậu tố 'ṇa' được dùng với ý nghĩa 'sở hữu'. Giống như trong các từ saddho (người có đức tin), pañño (người có trí tuệ), v.v. Ý nghĩa là: Vị Toàn Thắng này sở hữu Niết-bàn bất tử, đã được chứng ngộ bởi trí tuệ của bốn Đạo. Đó là amata (bất tử). สนฺตนฺติ สพฺพกิเลสทรเถหิ จ วฏฺฏทุกฺเขหิ จ สุวูปสนฺตํ. โส หิ พุทฺโธ สพฺพกิเลสทรถวฏฺฏทุกฺเขหิ สมิตฺถ วูปสมิตฺถาติ สนฺโตติ วุจฺจติ. สมุธาตุ อุปสเม ต. ธาตฺวนฺตสฺส โลปํ ตปจฺจยสฺสนฺโตอาเทสํ กตฺวา ปทสิทฺธิ เวทิตพฺพา. สํสารวฏฺเฏ ทรถการกานํ กิเลสานํ โพธิมณฺเฑ อรหตฺตมคฺคญาเณน สมุจฺฉินฺทิตตฺตา สีติภูโต สนฺตกายจิตฺโตติ วุตฺตํ โหติ, ตํ สนฺตํ. Santa (tịch tịnh) có nghĩa là đã được an tịnh hoàn toàn khỏi mọi phiền não, nhiệt não và khổ đau của vòng luân hồi. Thật vậy, Đức Phật ấy đã được an tịnh, lắng dịu hoàn toàn khỏi mọi phiền não, nhiệt não và khổ đau của vòng luân hồi, do đó được gọi là santo (bậc tịch tịnh). (Từ này được hình thành từ) động từ căn sam có nghĩa là an tịnh, và hậu tố ta. Cần hiểu sự hình thành của từ này bằng cách lược bỏ âm cuối của động từ căn và thay thế hậu tố ta bằng ādesa anto. Do các phiền não, là những thứ gây ra nhiệt não trong vòng luân hồi, đã bị cắt đứt tại Bồ-đề đoàn bởi trí tuệ của Đạo A-la-hán, nên được nói rằng vị ấy đã trở nên mát mẻ, với thân và tâm tịch tịnh. Đó là santa (tịch tịnh). อสมนฺติ สีลาทิคุเณหิ เกนจิ ปุคฺคเลน อสทิสํ, โส หิ พุทฺโธ นตฺถิ สีลาทิคุเณหิ สโม สทิโส เอตสฺสาติ อสโมติ วุจฺจติ. อิมสฺมึ สตฺตโลเก สีล สมาธิปญฺญาทิคุเณหิ พุทฺเธน สทิโส โกจิ มนุสฺโส วา เทโว วา พฺรหฺมา วา นตฺถีติ อตฺโถ. ภควโต หิ อสีติ อนุพฺยญฺชนปฏิมณฺฑิต พาตฺตึส มหาปุริสลกฺขเณหิ วิจิตฺรรูปกาโย จ สพฺพากาเรหิ ปริสุทฺธสีลกฺขนฺธาทิคุณ รตนสมิทฺโธ ธมฺมกาโย จ ปุญฺญมหตฺตถามมหตฺต อิทฺธิมหตฺตยสมหตฺตปญฺญามหตฺตาทิคุเณหิ จ ปรมุกฺกํสคโต จ อตฺถิ, ตสฺมา ภควา สีลาทิคุเณหิ เกนจิ อสโม อสทิโสติ วุตฺตํ โหติ. Asamaṃ có nghĩa là không tương tự với bất kỳ cá nhân nào về các đức hạnh như giới, v.v... Vị ấy, tức là Đức Phật, được gọi là ‘asama’ (vô song) vì không có ai bằng hoặc tương tự với ngài về các đức hạnh như giới. Ý nghĩa là: trong thế giới chúng sanh này, không có người, trời, hay phạm thiên nào tương tự với Đức Phật về các đức hạnh như giới, định, tuệ. Thật vậy, Đức Thế Tôn có thân sắc (rūpakāya) kỳ diệu được trang hoàng bởi ba mươi hai tướng tốt của bậc đại nhân và tám mươi vẻ đẹp phụ, có pháp thân (dhammakāya) sung mãn các bảo vật đức hạnh như giới uẩn thanh tịnh hoàn toàn về mọi phương diện, và đã đạt đến sự tối thượng về các đức hạnh như sự vĩ đại về phước đức, sự vĩ đại về sức mạnh, sự vĩ đại về thần thông, sự vĩ đại về danh tiếng, và sự vĩ đại về trí tuệ. Do đó, Đức Thế Tôn được gọi là ‘asama’, không ai bằng, không ai sánh kịp về các đức hạnh như giới. อสมํ ททนฺติ โลกิยธมฺเมน อสทิสํ มคฺคผลนิพฺพาน ธมฺมํ เวเนยฺยานํ สตฺตานํ เทสนาญาเณน ทายกํ. เอตฺถ จ อสมนฺติ นตฺถิ เอตฺถ เอเตสํ วา สโม สทิโส โลกิยธมฺโมติ อสโม, มคฺคผลนิพฺพานํ ลพฺภติ. อถ วา อสมนฺติ อญฺเญสํ ธมฺมานํ อคฺคภาวโต จตุพฺพิเธน อริย มคฺเคน สจฺฉิกาตพฺพํ นิพฺพานํ วุจฺจติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา ‘‘ยาวตา ภิกฺขเว ธมฺมา สงฺขตา วา อสงฺขตา วา, วิราโค เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติ. ตสฺส ปน ปทสฺส ททนฺติปเทน [Pg.15] กมฺมภาเวน สมฺพนฺโธ. ททาตีติ ทโท, พุทฺโธ. ทาธาตุ อ, โส เกนจิ โลกิยธมฺเมน อสมํ อสทิสํ มคฺคผลนิพฺพานสงฺขาตํ โลกุตฺตรธมฺมํ มหากรุณาปฺปธาเนน อมตาธิคมปฏิปตฺติทสฺสเนน เทสนาญาเณน เวเนยฺยานํ สตฺตานํ ทาตาติ อตฺโถ. ตํ อสมํ ททํ. Asamaṃ dadaṃ có nghĩa là bậc ban cho pháp đạo, quả và Niết-bàn, là pháp không tương tự với các pháp thế gian, đến các chúng sanh cần được giáo hóa bằng trí tuệ thuyết giảng. Ở đây, ‘asama’ (vô song) là đạo, quả và Niết-bàn, vì không có pháp thế gian nào bằng hoặc tương tự với chúng. Hoặc, ‘asama’ được gọi là Niết-bàn, pháp cần được chứng ngộ bằng bốn Thánh đạo, vì tính chất tối thượng của nó so với các pháp khác. Điều này đã được Đức Thế Tôn nói: ‘Này các Tỳ khưu, trong tất cả các pháp, dù là hữu vi hay vô vi, sự ly tham được xem là tối thượng.’ Từ này (asamaṃ) có mối liên hệ với từ ‘dadanti’ (ban cho) về mặt đối tượng. ‘Dado’ là người ban cho, tức là Đức Phật. (Từ gốc) dā + (hậu tố) a. Ý nghĩa là: vị ấy ban cho các chúng sanh cần được giáo hóa pháp siêu thế, được gọi là đạo, quả và Niết-bàn, là pháp không ai sánh bằng, không tương tự với bất kỳ pháp thế gian nào, bằng trí tuệ thuyết giảng, bằng sự chỉ dẫn thực hành để chứng ngộ bất tử, với đại bi tâm làm chủ đạo. (Do đó, ngài là) ‘Asamaṃ dadaṃ’ (Bậc ban cho pháp vô song). (ข) ทุติยคาถายํ ปน สรณนฺติ สพฺพสตฺตโลกสฺส ปฏิสรณภูโต ปรายโณ เลโณ ตาโณติ วุตฺตํ โหติ. โส หิ พุทฺโธ สรนฺติ ปฏิสรนฺติ เอตฺถ สตฺตโลกาติ สรโณติ วุจฺจติ. สรธาตุ ยุ. อถ วา สรนฺติ โอสรนฺติ สโมสรนฺติ เอตฺถ สตฺตโลกาติ สรโณติ วุจฺจติ. สรนฺติ จินฺเตนฺติ เอตฺถ สทฺธา ปสนฺนา เทวมนุสฺสา สรณมิทนฺติ สรโณติ จ. สรนฺติ ปฏิวิชฺฌนฺติ เอตฺถุปคตา เทวมนุสฺสา สทฺธมฺมนฺติ สรโณติ จ วุจฺจติ. สร จินฺตายํ ยุ. สรณคมนฏฺฐาเน ปน สรติ หึสติ ภยํ สนฺตาปํ ทุกฺขํ กิเลสญฺจาติ สรณํ. รตนตฺต ยนฺติ อฏฺฐกถาสุ วุตฺตํ. ตํ สรณํ. (Kha) Trong bài kệ thứ hai, ‘saraṇaṃ’ (nơi nương tựa) có nghĩa là nơi quy y, nơi nương náu cuối cùng, nơi ẩn náu, nơi bảo hộ cho toàn thể thế giới chúng sanh. Vị ấy, tức là Đức Phật, được gọi là ‘saraṇa’ (nơi nương tựa) vì thế giới chúng sanh tìm đến nương tựa nơi ngài. (Từ gốc) sara + (hậu tố) yu. Hoặc, ngài được gọi là ‘saraṇa’ vì thế giới chúng sanh tìm đến, tụ hội nơi ngài. Và cũng là ‘saraṇa’ vì chư thiên và loài người có đức tin và lòng tịnh tín suy niệm rằng đây là nơi nương tựa. Và cũng được gọi là ‘saraṇa’ vì chư thiên và loài người khi đã đến với ngài thì thấu triệt được chánh pháp. (Từ gốc) sara (suy niệm) + (hậu tố) yu. Hơn nữa, trong ý nghĩa quy y, ‘saraṇa’ là cái tiêu diệt sự sợ hãi, phiền muộn, đau khổ và phiền não. Trong các sách Chú giải, điều này được nói là Tam Bảo. Đó là ‘saraṇaṃ’. ปุน สรณํ โลกนฺติ สตฺตสงฺขาโรกาสสงฺขตํ โลกํ สรนฺตํ ชานนฺตํ. เอตฺถ หิ โลกยติ ปติฏฺฐยติ เอตฺถ ปุญฺญาปุญฺญญฺจ ตพฺพิปาโก จาติ โลโก, สตฺต โลโก ลพฺภติ. โลกธาตุ ปติฏฺฐายํ ณ. ลุชฺชติ ปลุชฺชตีติ โลโก, สงฺขารโลโก. ลุชธาตุณ. โลกิยติ วิจิตฺตากาเรน ทิสฺสตีติ โลโก, โลกิยนฺติ ปติฏฺฐิยนฺติ เอตฺถ วา ชงฺคมา จ ถาวรา จาติ โลโก, จกฺกวาฬสงฺขโต โอกาสโลโก ลพฺภติ. โลกธาตุณ. เอตฺถ จ สสฺสโต โลโกติ วา อสสฺสโต โลโกติ วาติ อาคตฏฺฐาเน อินฺทฺริยพทฺธานํ รูปาทีนํ ขนฺธานํ สมูโห สนฺตาโน จ สตฺโตเยว โลโก สตฺตโลโกติ วจนตฺเถน สตฺตโลโกติ เวทิตพฺโพ. เอโก โลโก สพฺเพ สตฺตา อาหา รฏฺฐิติกาติ [Pg.16] อาคตฏฺฐาเน อินฺทฺริยพทฺธานํ วา อนินฺทฺริยพทฺธานํ วา ขนฺธานํ สมูโห สนฺตาโน จ ปจฺจเยหิ สงฺขริยนฺตีติ สงฺขารา, สงฺขาราเอว โลโก สงฺขารโลโกติ วจนตฺเถน สงฺขารโลโกติ. Lại nữa, ‘lokaṃ sarantaṃ’ có nghĩa là bậc biết, bậc thấu rõ thế gian, được gọi là thế giới chúng sanh (sattaloka), thế giới các pháp hữu vi (saṅkhāraloka), và thế giới không gian (okāsaloka). Ở đây, ‘loko’ (thế gian) là nơi mà phước, tội và quả của chúng được thiết lập; đó là thế giới chúng sanh. (Từ gốc) lok (thiết lập) + (hậu tố) ṇa. ‘Loko’ là cái bị tan rã, hoại diệt; đó là thế giới các pháp hữu vi. (Từ gốc) luj + (hậu tố) ṇa. ‘Loko’ là cái được thấy dưới nhiều hình thức khác nhau, hoặc là nơi các loài động vật và thực vật được thiết lập; đó là thế giới không gian, được gọi là vũ trụ. (Từ gốc) lok + (hậu tố) ṇa. Ở đây, trong trường hợp (kinh văn) nói ‘thế giới là thường hằng’ hay ‘thế giới là không thường hằng’, thì tập hợp và dòng chảy của các uẩn như sắc v.v... liên quan đến các căn chính là chúng sanh, do đó nên được hiểu là ‘sattaloka’ (thế giới chúng sanh) theo ý nghĩa của từ. Trong trường hợp (kinh văn) nói ‘có một thế giới: tất cả chúng sanh tồn tại nhờ vật thực’, thì tập hợp và dòng chảy của các uẩn, dù có liên quan đến các căn hay không, được các duyên tạo tác nên gọi là ‘saṅkhārā’ (các pháp hữu vi); chính các pháp hữu vi là thế gian, do đó (được gọi là) ‘saṅkhāraloka’ (thế giới các pháp hữu vi) theo ý nghĩa của từ. ‘‘ยาวตา จนฺทิมสูริยา ปริหรนฺติ,ทิสา ภนฺติ วิโรจมานา; ตาว สหสฺสธา โลโก,เอตฺถ เต วตฺตติ วโส’’ติ. ‘Cho đến khi nào mặt trăng và mặt trời còn xoay chuyển, tỏa sáng và chiếu rọi các phương trời; thì thế giới một ngàn cõi này vẫn còn, và quyền lực của ngài vẫn lan khắp nơi ấy.’ อาคตฏฺฐาเน อนินฺทฺริยพทฺธานํ รูปาทีนํ สมูโห สนฺตาโน จ อวกสนฺติ ปติฏฺฐหนฺติ เอตฺถาติ โอกาโส, โสเยว โลโก โอกาสโลโกติ วจนตฺเถน โอกาส โลโกติ เวทิตพฺโพ, ตํ โลกํ. สรติ ชานาติ อชานีติ วา สรโณ, พุทฺโธ. สร จินฺตายํ ยุ. โลกํ สรณนฺติ สมฺพนฺโธ. พุทฺโธ ปน สตฺตโลกํ, สงฺขารโลกํ, โอกาสโลกํ, กิเลสโลกํ, ภวโลกํ, อินฺทฺริย โลกํ, ขนฺธโลกํ, อายตนโลกํ ธาตุโลกญฺจาติอาทิมเนกโลกํ อนาวรณญาเณน ปฏิวิชฺฌตีติ วุตฺตํ โหติ. Trong trường hợp (kinh văn) đề cập, tập hợp và dòng chảy của sắc v.v... không liên quan đến các căn, là ‘okāsa’ (không gian) vì các vật có chỗ và được thiết lập ở đó; chính nó là thế gian, do đó nên được hiểu là ‘okāsaloka’ (thế giới không gian) theo ý nghĩa của từ. (Ngài biết) thế gian ấy. ‘Saraṇo’ là bậc ghi nhớ, bậc biết, tức là Đức Phật. (Từ gốc) sara (suy niệm) + (hậu tố) yu. Mối liên hệ là ‘lokaṃ saraṇaṃ’ (bậc biết thế gian). Hơn nữa, Đức Phật thấu suốt bằng trí tuệ vô ngại của mình nhiều loại thế gian như: thế giới chúng sanh, thế giới các pháp hữu vi, thế giới không gian, thế giới phiền não, thế giới của sự tồn tại, thế giới các căn, thế giới các uẩn, thế giới các xứ, và thế giới các giới, v.v...; đó là ý nghĩa được nói đến. อรณนฺติ นิกฺกิเลสํ, กิเลสสงฺขาตรณวิรหิตํ วา. รณสทฺโท จ กิเลเสสุ จ ยุทฺเธ จุณฺณวิจุณฺณกรเณ จ ทิสฺสติ. ตถา หิ สรณา ธมฺมา อรณา ธมฺมาติอาทีสุ กิเลเสสุ ทิสฺสติ. เต หิ รณนฺติ กนฺทนฺติ สตฺตา เอเตหีติ รณาติ วุจฺจนฺติ. Araṇaṃ có nghĩa là không có phiền não, hoặc không có ‘raṇa’ (sự xung đột) được gọi là phiền não. Từ ‘raṇa’ được thấy dùng với nghĩa là phiền não, chiến trận, và sự nghiền nát. Ví dụ, trong các câu như ‘các pháp có xung đột (saraṇā dhammā), các pháp không có xung đột (araṇā dhammā)’, nó được thấy dùng với nghĩa là phiền não. Chúng được gọi là ‘raṇa’ vì chúng sanh than khóc, kêu la vì chúng. ‘‘ธนุคฺคโห อสทิโส, ราชปุตฺโต มหพฺพโล; สพฺพามิตฺเต รณํ กตฺวา, สํยมํ อชฺฌุปาคมี’’ติ. ‘Người bắn cung vô song, vị vương tử có sức mạnh vĩ đại; sau khi gây chiến (raṇaṃ katvā) với tất cả kẻ thù, đã đạt đến sự tự chủ.’ อสทิสชาตเก ยุทฺเธ ทิสฺสติ. รณํ กตฺวาติ หิ ยุทฺธํ กตฺวา, สํยมนฺติ สํยตํ อิสิปพฺพชฺชํ อชฺฌุปาคมีติ อตฺโถ. ติณญฺจ กฏฺฐญฺจ รณํ กโรนฺโต, ธาวึสุ เต อฏฺฐทิสา [Pg.17] สมนฺตโตติ ฉทฺทนฺตชาตเก จุณฺณวิจุณฺณกรเณ ทิสฺสติ. รณํ กโรนฺโตติ หิ จุณฺณํ วิจุณฺณํ กโรนฺโต. เตติ สพฺเพ อฏฺฐสหสฺสนาคาติ อตฺโถ. อิธ ปน กิเลเส ทฏฺฐพฺโพ. อยํ ปเนตฺถ วจนตฺโถ. รณนฺติ สตฺเต ราคาทโย จุณฺเณนฺติ ปีเฬนฺตีติ รณา, รณนฺติ สตฺตา เอเตหิ กนฺทนฺติ ปริเทวนฺตีติ วา รณา, กิเลสา. รณธาตุ สทฺเท อ. นตฺถิ รณา กิเลสา เอตสฺสาติ อรโณติ วุจฺจติ. ชินสฺส กิเลสมารสฺส โพธิมูเล ชิยมานตฺตา รณา กิเลสา น สนฺตีติ อตฺโถ. ตํ อรณํ. Trong bổn sanh Asadisa, từ này được thấy với nghĩa là chiến tranh. Thật vậy, ‘raṇaṃ katvā’ có nghĩa là sau khi giao chiến, ‘saṃyamaṃ’ có nghĩa là ngài đã thực hành đời sống xuất gia khổ hạnh của bậc ẩn sĩ. Trong bổn sanh Chaddanta, từ này được thấy với nghĩa là nghiền nát thành bột trong câu: ‘Tiṇañca kaṭṭhañca raṇaṃ karonto, dhāviṃsu te aṭṭhadisā samantato’. Thật vậy, ‘raṇaṃ karonto’ có nghĩa là nghiền nát thành bột. ‘Te’ có nghĩa là tất cả tám ngàn con voi ấy. Tuy nhiên, ở đây nên được hiểu là phiền não. Đây là ngữ nghĩa ở đây. ‘Raṇā’ (phiền não) được gọi như vậy vì chúng nghiền nát, bức não chúng sanh, tức là tham ái v.v... Hoặc ‘raṇā’ được gọi như vậy vì do chúng mà chúng sanh kêu la, than khóc; đó là các phiền não. Căn ‘raṇa’ có nghĩa là âm thanh. Vị nào không có ‘raṇā’ tức phiền não thì được gọi là ‘araṇo’. Nghĩa là, đối với bậc Chiến Thắng, vì ma phiền não đã bị chinh phục tại cội Bồ-đề, nên không có ‘raṇā’ tức phiền não. (Con xin đảnh lễ) Ngài, bậc Araṇa (Vô Sân). อรณํ กรนฺติ เวเนยฺยสนฺตาเน รณสงฺขตกิเลสสฺส อภาวกรณํ. เอตฺถ จ รณนฺติ เอตํ เยหิ อภิภูตา สตฺตา กนฺทนฺติ ปริทวนฺติ เอเตสํ ราคาทีนํ อธิวจนํ. เตสํ อภาวํ เวเนยฺยสนฺตาเน เทสนาญาเณน กโรติ อตฺโถ. อถ วา กโรตีติ กโร, พุทฺโธ. ตํ กรํ. ‘Araṇaṃ karanti’ có nghĩa là làm cho các phiền não được gọi là ‘raṇa’ không hiện hữu trong tâm của chúng sanh cần được giáo hóa. Và ở đây, ‘raṇa’ là tên gọi của những thứ như tham ái v.v..., mà khi bị chúng chi phối, chúng sanh kêu la và than khóc. Nghĩa là, Ngài làm cho chúng không hiện hữu trong tâm của chúng sanh cần được giáo hóa bằng trí tuệ thuyết pháp. Hoặc, ‘vị tạo tác’ là ‘karo’, tức là Đức Phật. (Con xin đảnh lễ) Ngài, bậc Tạo Tác. อภยนฺติ ชาติภยาทีนํ อภาวโต นิพฺภยํ. เอตฺถ หิ ภยํ จิตฺตุตฺราสภยํ, ญาณภยํ, อารมฺมณภยํ, โอตฺตปฺป ภยญฺจาติ จตุพฺพิธํ โหติ. ตตฺถ ภายติ จิตฺเตนาติ ภยํ, จิตฺตุตฺราสภยํ. ญาเณน ตีเรตฺวา ภายตีติ ภยํ, ญาณํ. ภายติ เอตสฺมาติ ภยํ, อารมฺมณภยํ. ภายติ เอเตน ปาปโตติ ภยํ, โอตฺตปฺปภยํ. ภีธาตุ ภเย ณ. ‘Abhaya’ có nghĩa là không sợ hãi do không có các nỗi sợ hãi như sợ sanh v.v... Ở đây, sự sợ hãi có bốn loại: sợ hãi là sự kinh hoàng của tâm (cittutrāsabhaya), sợ hãi là trí tuệ (ñāṇabhaya), sợ hãi là đối tượng (ārammaṇabhaya), và sợ hãi là sự ghê sợ tội lỗi (ottappabhaya). Trong đó, ‘sợ hãi bằng tâm’ là sự sợ hãi, đó là sự kinh hoàng của tâm. ‘Sau khi phán đoán bằng trí tuệ rồi sợ hãi’ là sự sợ hãi, đó là trí tuệ. ‘Sợ hãi vì điều này’ là sự sợ hãi, đó là sự sợ hãi đối tượng. ‘Sợ hãi vì qua đó đạt đến điều ác’ là sự sợ hãi, đó là sự ghê sợ tội lỗi. Căn ‘bhī’ có nghĩa là sợ hãi, với tiếp vị ngữ ‘ṇa’. มหานิทฺเทสปาฬิยํ ปน อาคตานิ ชาติภยํ, ชราภยํ, พฺยาธิภยํ, มรณภยํ, ราชภยํ, โจรภยํ, อคฺคิภยํ, อุทกภยํ, อตฺตานุวาทภยํ, ปรานุวาทภยํ, ทณฺฑภยํ, ทุคฺคติภยํ, อูมิภยํ, กุมฺภีฬภยํ, อาวฏฺฏภยํ, สุสุกภยํ, อาชีวิกภยํ, อสิโลกภยํ, ปริสยสารชฺชภยํ, มทน ภยํ, ทุคฺคติภยนฺติอาทีนิ คหิตานิ. นตฺถิ ภยานิ เอตสฺสาติ อภโย, พุทฺโธ. ตสฺส ภยานํ การณ ภูตานํ [Pg.18] สพฺพกิเลสานํ อรหตฺตมคฺเคน สมุจฺฉินฺทิตตฺตา สพฺพภยํ นตฺถีติ อตฺโถ. Tuy nhiên, trong Pāli tạng, bộ Đại Diễn (Mahāniddesa), các nỗi sợ được đề cập đến là: sợ sanh, sợ già, sợ bệnh, sợ chết, sợ vua chúa, sợ trộm cướp, sợ lửa, sợ nước, sợ tự khiển trách, sợ người khác khiển trách, sợ hình phạt, sợ ác thú, sợ sóng thần, sợ cá sấu, sợ nước xoáy, sợ cá mập, sợ (mất) sinh kế, sợ tiếng xấu, sợ rụt rè trước hội chúng, sợ say sưa, sợ ác thú, v.v... Vị nào không có những nỗi sợ hãi này thì là ‘abhayo’, tức là Đức Phật. Nghĩa là, đối với Ngài, mọi sự sợ hãi đều không còn, vì tất cả phiền não, là nguyên nhân của các nỗi sợ hãi, đã được đoạn trừ hoàn toàn bằng đạo quả A-la-hán. ปุน อภยํ ฐานํ นายกนฺติ เอตฺถ อภยนฺติปทํ ฐานนฺติปเท วิเสสนํ. ฐานนฺติปทํ นายกนฺติปเท กมฺมํ. ภยสทฺทสฺส อตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. นตฺถิ สพฺพภยํ เอตฺถ นิพฺพาเนติ อภยํ, นิพฺพานํ. พุทฺธปจฺเจกพุทฺธ อรหนฺตา ฐนฺติ อุปฺปชฺชนฺติ เอตฺถาติ ฐานํ, นิพฺพานํ. เวเนยฺยสตฺเต เนตีติ นายโก, พุทฺโธ. นีธาตุ นยเน ณฺวุ. โส พุทฺโธ ภพฺเพ กุลปุตฺเต มคฺคาธิ คมปฺปตฺติยา ธมฺมเทสนาย มคฺคผลญาณํ อธิคเมนฺโต นิพฺพานฏฺฐานํ เนตีติ อตฺโถ, ตํ นายกํ. Lại nữa, trong cụm từ ‘abhayaṃ ṭhānaṃ nāyakaṃ’, từ ‘abhayaṃ’ là tính từ của từ ‘ṭhānaṃ’. Từ ‘ṭhānaṃ’ là đối tượng của từ ‘nāyakaṃ’ (ở đây có nghĩa là ‘dẫn đến’). Nghĩa của từ ‘bhaya’ đã được nói ở trên. ‘Nơi đây không có mọi sự sợ hãi’ nên là ‘abhayaṃ’, tức là Niết-bàn. ‘Các vị Phật, Độc Giác Phật, và A-la-hán an trú hay sanh khởi tại đây’ nên là ‘ṭhānaṃ’, tức là Niết-bàn. ‘Ngài dẫn dắt chúng sanh cần được giáo hóa’ nên là ‘nāyako’, tức là Đức Phật. Căn ‘nī’ có nghĩa là dẫn dắt, với tiếp vị ngữ ‘ṇvu’. Nghĩa là, Đức Phật ấy, bằng cách thuyết giảng Chánh pháp để đạt được đạo quả, dẫn dắt những thiện nam tử có khả năng, những người đã chứng ngộ trí tuệ đạo và quả, đến trạng thái Niết-bàn. (Con xin đảnh lễ) Ngài, bậc Đạo Sư. ปุน นายกํ นเมติ นายกํ พุทฺธํ อหํ นเม นมามีติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถ นายกนฺติ เวเนยฺยสตฺเต สํสารณฺณวโต นิพฺพานปารํ เนตีติ นายโก, พุทฺโธ. โส หิ ยถา นาวิโก ชเน นาวาย โอริมตีรโต ปาริมตีรํ เนติ, เอวํ สตฺเต มคฺคงฺคนาวาย สํสารณฺณวโต นิพฺพาน ปารํ เนติ ปาปุเณตีติ อตฺโถ. อถ วา นายกนฺติ ติณฺณํ โลกานํ เชฏฺฐภาวคมนตฺตา นายโก เชฏฺฐ เสฏฺฐวุฑฺฒตโร. โส หิ เชฏฺฐภาวํ เนติ คจฺฉติ ปาปุณาตีติ นายโกติ วุจฺจติ. นีธาตุ คติมฺหิ ณฺวุ. โส ปน อิธ โลเก อวิชฺชณฺฑคตานํ สพฺพปชานํ ปฐมตรํ อวิชฺชณฺฑโกสํ อรหตฺตมคฺเคน ปทาเลตฺวา อริยาย ชาติยา ชาตตฺตา สพฺพสตฺตานํ เสฏฺฐเชฏฺฐวุฑฺฒตรภาวํ คโตติ อตฺโถ. ตํ นายกํ. นเมติ อหํ ตีหิ ทฺวาเรหิ สกฺกจฺจํ นมามีติ อตฺโถ. เอตฺถ หิ วตฺตมานมิวิภตฺติยา กฺวจิธาตุตฺยาทิสุตฺเตน เออาเทโส โหติ. อยํ ปเนตฺถ วาจฺจตฺถาทินโย. นเมติปทสฺส อาขฺยาตปทตฺตา วจนตฺโถ น กาตพฺโพ. วุตฺตญฺหิ สทฺทวิทูหิ – Lại nữa, ‘nāyakaṃ name’ có liên hệ là ‘ahaṃ name namāmi nāyakaṃ buddhaṃ’ (con xin cúi đầu, con xin đảnh lễ bậc Đạo Sư, Đức Phật). Trong đó, ‘nāyako’ là Đức Phật vì ‘Ngài dẫn dắt chúng sanh cần được giáo hóa từ biển luân hồi đến bờ kia là Niết-bàn’. Thật vậy, cũng như người lái đò đưa người trên thuyền từ bờ bên này sang bờ bên kia, Ngài cũng vậy, dùng con thuyền chi đạo dẫn dắt chúng sanh từ biển luân hồi đến bờ kia là Niết-bàn, làm cho họ đạt đến đó. Hoặc, ‘nāyako’ có nghĩa là bậc Trưởng Thượng, bậc Tối Thắng, bậc Tôn Trưởng, vì đã đi đến trạng thái trưởng thượng trong ba cõi. Ngài được gọi là ‘nāyako’ vì ‘Ngài dẫn đến, đi đến, đạt đến trạng thái trưởng thượng’. Căn ‘nī’ có nghĩa là đi, với tiếp vị ngữ ‘ṇvu’. Nghĩa là, Ngài, ở thế gian này, là người đầu tiên phá vỡ vỏ trứng vô minh cho tất cả chúng sanh đang ở trong quả trứng vô minh bằng đạo quả A-la-hán, và đã được sanh ra bằng sự sanh cao quý, nên đã đi đến trạng thái tối thắng, trưởng thượng, tôn trưởng hơn tất cả chúng sanh. (Con xin đảnh lễ) Ngài, bậc Đạo Sư. ‘Name’ có nghĩa là ‘con xin thành kính đảnh lễ bằng ba cửa (thân, khẩu, ý)’. Ở đây, theo quy tắc ngữ pháp ‘kvaci dhātu...’, ‘e’ thay thế cho vĩ ngữ thì hiện tại ‘mi’. Đây là phương pháp giải thích nghĩa đen ở đây. Vì từ ‘name’ là một động từ, nên không cần phải giải thích từ nguyên của nó. Thật vậy, các nhà ngữ pháp đã nói rằng – ‘‘รุฬฺหีขฺยาตํ นิปาตญฺจุ, ปสคฺคาลปนํ ตถา; สพฺพนามนฺติเมเตสุ, น กโต วิคฺคโห ฉสู’’ติ. “Đối với sáu loại này: động từ quy ước, bất biến từ, tiếp đầu ngữ, hô cách, và đại danh từ, thì không cần phân tích (từ nguyên).” ตํ [Pg.19] ปน ปทํ นมุธาตุวตฺตมานอมฺหโยคปรสฺสปทมิวิภตฺยนฺตํ อาขฺยาตปทํ. นมุธาตุยา วาจฺจตฺโถ นมนกฺริยา สงฺขาโต กุสลจิตฺตุปฺปาโท ปธานวเสน ลพฺภติ. มิวิภตฺติยา วาจฺจตฺโถ เตน จิตฺตุปฺปาเทน อุปลกฺขิโต อุปฺปาท วนฺโต ตทากาโร ปุคฺคโล อปฺปธานวเสน ลพฺภติ. ปทสมุทายสฺส ปน วาจฺจตฺโถ กตฺตุกมฺมภาเวสุ กตฺตุภูโต อตีตาทิกาเลสุ ปจฺจุปฺปนฺนกาลภูโต ธาตฺวตฺถ กิริยาวิเสโสว ลพฺภติ. อยเมตฺถ สงฺเขโป. Tuy nhiên, từ ấy là một động từ (ākhyātapada) có căn là ‘namu’, ở thì hiện tại (vattamāna), ngôi thứ nhất (amhayoga), tự thân cú (parassapada), và kết thúc bằng vĩ ngữ ‘mi’. Nghĩa đen của căn ‘namu’ chủ yếu được hiểu là sự sanh khởi của thiện tâm, được gọi là hành động đảnh lễ. Nghĩa đen của vĩ ngữ ‘mi’ thứ yếu được hiểu là cá nhân có hình thức đó, người sở hữu sự sanh khởi ấy, được đặc trưng bởi sự sanh khởi của tâm ấy. Tuy nhiên, nghĩa đen của toàn bộ từ được hiểu là hành động cụ thể theo nghĩa của động từ căn, là chủ thể trong các cách chủ động, bị động, và trạng thái, và thuộc về thì hiện tại trong các thì quá khứ v.v... Đây là phần tóm tắt ở đây. วิตฺถาโร ปเนวํ เวทิตพฺโพ. นมุธาตุยา วจฺจํ สุคตาทิ พุทฺธคุณํ อารมฺมณํ กตฺวา วนฺทนาการปฺปวตฺโต กายวจี วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปโก สทฺธาเจตนาปญฺญาปธาโน กุสล จิตฺตุปฺปาโท จ ทฺเว วิญฺญตฺติโย อสมุฏฺฐาเปตฺวา มโนทฺวาเร วนฺทนาการปฺปวตฺโต กุสลจิตฺตุปฺปาโท จ มุขฺเยน ลพฺภติ. พุทฺธคุณานุสฺสรณวเสน ปวตฺโต โยนิโสมนสิกา ราทิปุเรจรานุจรกุสลจิตฺตุปฺปาโท ผลูปจาเรน. ทิฏฺฐธมฺมิ กสมฺปรายิกสงฺขาตํ ปจฺฉิมปจฺฉิมผลํ โรคาทิอนฺตรายานํ อภาวญฺจ วา สคฺคโมกฺขสมฺปตฺติสุขญฺจ การณูปจาเรน, ปุเร ปุเร วนฺทนา สทิสฺยูปจาเรน, วนฺทนสฺส นามปญฺญตฺติ ฐานูปจาเรน, วตฺถุทฺวารารมฺมณํ ฐานูปจาเรน, วนฺทน คุเณน ลกฺขิตํ ปุคฺคลทพฺพํ คุณูปจาเรน. อุกฺกฏฺฐมชฺฌ มุทุตฺตมตฺตภาโว คุณฺยูปจาเรน, อวยวภูตา วนฺทนา เอกเทสูปจาเรน. สมูหภูตา วนฺทนา เอกเทสฺยูปจาเรน, ปุพฺพปุพฺพกุสลจิตฺตุปฺปาโท สมีปูปจาเรน, ปจฺฉิมปจฺฉิม กุสลจิตฺตุปฺปาโท สมีปฺยูปจาเรน, ปณามกุสลจิตฺตุปฺปาทภูตานํ ปรมตฺถธมฺมานํ นิพฺยาปารภาโว ตทฺธมฺมูปจาเรน. เตสํ เอวํ ธมฺมตาภาโว อตทฺธมฺมูปจาเรน, วนฺทนากาโร อเภทเภทูปจาเรน. วนฺทนสตฺติ เภทอเภทูปจาเรน ลพฺภติ. มิวิภตฺติยา วาจฺจํ ตํมุขฺยาทีหิ ลกฺขิโต กตฺตุ กฺริยาวิเสเสน จ วตฺตมานวิภตฺติสงฺขาเตน วิภตฺติวิเส เสน [Pg.20] จ ปรสฺสปทสงฺขาเตน ปทวิเสเสน จ อุตฺตมปุริส วิเสเสน จ อมฺหโยควิเสเสน จ สพฺพธาตุวิเสเสน จ เอกวจนวิเสเสน จ ปจฺจุปฺปนฺนกาลวิเสเสน จ ธาตฺวตฺถกฺริยาวิเสเสน จ อลิงฺค วิเสเสน จ ภูวาทิคณ วิเสเสน จ โนวิกรณวิเสเสน จ ภาวกมฺมกตฺตูสุกตฺตุวิเสเสน จ ลกฺขิโต อหํสงฺขาโต ขนฺธสงฺขโต สนฺตาโน อปฺปธาเนน ลพฺภติ. กฺริยาปทสฺส กฺริยาย ปธาเนน วาจกตฺตา ธาตฺวตฺโถว ปธาเนน ลพฺภติ. อปจฺจยสฺส วาจฺจํ ภูวาทิคณโชตกา รูปสิทฺธิมตฺตา ปท สิลิฏฺฐตา ลพฺภติ. Phần giải thích chi tiết nên được hiểu như sau. Ý nghĩa của ngữ căn ‘nam’ được hiểu theo nghĩa chính yếu là: tâm thiện sanh khởi có tín, tư, tuệ làm chủ đạo, làm sanh khởi thân biểu tri và khẩu biểu tri, biểu hiện thái độ đảnh lễ bằng cách lấy các đức tánh của đức Phật như Thiện Thệ v.v... làm đối tượng; và tâm thiện sanh khởi ở ý môn biểu hiện thái độ đảnh lễ mà không làm sanh khởi hai (thân, khẩu) biểu tri. (Ý nghĩa của ngữ căn ‘nam’) được hiểu theo nghĩa tùy dụ quả là: tâm thiện sanh khởi đi trước và đi sau như tác ý chân chánh v.v... phát sanh do cách tưởng niệm các đức tánh của đức Phật. (Được hiểu) theo nghĩa tùy dụ nhân là: quả vị cuối cùng được gọi là quả hiện tại và quả tương lai, hoặc là sự không có các chướng ngại như bệnh tật v.v..., và là sự an lạc của quả chứng đắc cõi trời và Niết-bàn. (Được hiểu) theo nghĩa tùy dụ tương tợ là: các sự đảnh lễ trước đó. (Được hiểu) theo nghĩa tùy dụ nơi chốn là: danh chế định của sự đảnh lễ. (Được hiểu) theo nghĩa tùy dụ nơi chốn là: đối tượng, căn môn và vật của sự đảnh lễ. (Được hiểu) theo nghĩa tùy dụ phẩm chất là: thực thể cá nhân được ghi nhận bởi phẩm chất đảnh lễ. (Được hiểu) theo nghĩa tùy dụ vật có phẩm chất là: bản chất ưu việt, trung bình, thấp kém. (Được hiểu) theo nghĩa tùy dụ một phần là: sự đảnh lễ hiện hữu như là một bộ phận. (Được hiểu) theo nghĩa tùy dụ toàn thể là: sự đảnh lễ hiện hữu như là một tập hợp. (Được hiểu) theo nghĩa tùy dụ gần là: tâm thiện sanh khởi trước đó. (Được hiểu) theo nghĩa tùy dụ gần là: tâm thiện sanh khởi sau đó. (Được hiểu) theo nghĩa tùy dụ pháp ấy là: trạng thái không hoạt động của các pháp chân đế là những tâm thiện sanh khởi của sự cúi lạy. (Được hiểu) theo nghĩa tùy dụ không phải pháp ấy là: trạng thái pháp tánh như vậy của chúng. (Được hiểu) theo nghĩa tùy dụ không dị biệt và dị biệt là: cách thức đảnh lễ. (Được hiểu) theo nghĩa tùy dụ dị biệt và không dị biệt là: năng lực đảnh lễ. Ý nghĩa của biến cách từ ‘mi’ được hiểu theo nghĩa phụ là: dòng tương tục được gọi là uẩn, được gọi là ‘tôi’, được ghi nhận bởi những (đặc điểm) như nghĩa chính yếu v.v... ấy, bởi đặc điểm của tác nhân và hành động, bởi đặc điểm của biến cách từ được gọi là biến cách từ hiện tại, bởi đặc điểm của từ được gọi là tha động từ, bởi đặc điểm của ngôi thứ nhất, bởi đặc điểm của sự liên hệ với ‘chúng tôi’, bởi đặc điểm của tất cả ngữ căn, bởi đặc điểm của số ít, bởi đặc điểm của thời hiện tại, bởi đặc điểm của hành động có ý nghĩa của ngữ căn, bởi đặc điểm của vô tánh, bởi đặc điểm của nhóm bhū v.v..., bởi đặc điểm của tiếp vĩ ngữ ‘a’, và bởi đặc điểm của tác nhân trong các cách thụ động, sử dịch, và tự động. Do tính chất diễn đạt của hành động của động từ, ý nghĩa của ngữ căn được hiểu theo nghĩa chính yếu. Ý nghĩa của tiếp vĩ ngữ ‘a’ được hiểu là: sự biểu thị nhóm bhū v.v..., chỉ là sự hình thành hình thái từ, sự trôi chảy của từ. อถ วา โย อหํ นมามีติ โส นเม. สามญฺญตฺถ วิคฺคโหยํ. วาจฺจตฺโถ ปน วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ. นมนญฺเจตฺถ พุทฺธสฺส สีลาทิอนนฺตคุเณสุ นินฺนปพฺภารตาวเสน ปณามกฺริยาภินิปฺผาทิกา กุสลเจตนา. สา จ วนฺทเนยฺย วนฺทนกานํ เขตฺตชฺฌาสยสมฺปทาหิ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียภูตา ยถาลทฺธสมฺปตฺตินิมิตฺตกสฺส ปุริมกมฺมสฺส อนุพลปฺปทาน วเสน ตนฺนิพฺพตฺติตวิปากสนฺตติยา อนฺตรายกรานิ อุปปีฬกอุปจฺเฉทกกมฺมานิ ปฏิพาหิตฺวา ปวตฺติกาเล โรคาทิอนฺตรายานมปฺปวตฺตึ สาเธติ. สมฺปราเย จ อุปปชฺชเวทนียภูตา สคฺคโมกฺขสมฺปตฺติสุขํ นิพฺพตฺเตตีติ. Hoặc là, người nào là ‘tôi đang đảnh lễ’ thì đó là sự đảnh lễ. Đây là sự phân tích theo nghĩa thông thường. Còn ý nghĩa được diễn đạt thì nên được hiểu theo phương pháp đã được nói. Và ở đây, sự đảnh lễ là thiện tư hoàn thành hành động cúi lạy do bởi có khuynh hướng và thiên hướng đối với các đức tánh vô lượng như giới v.v... của đức Phật. Và thiện tư ấy, do sự thành tựu về phước điền (người được đảnh lễ) và tâm nguyện (của người đảnh lễ), trở thành nghiệp cảm thọ trong hiện tại, thành tựu sự không phát sanh của các chướng ngại như bệnh tật v.v... trong lúc hiện hữu, bằng cách ngăn ngừa các nghiệp chướng ngại và nghiệp hủy diệt là những điều gây trở ngại cho dòng tương tục của quả vị được tạo ra bởi nghiệp ấy, do cách thức hỗ trợ cho nghiệp quá khứ mà tướng của sự thành tựu đã đạt được. Và trong tương lai, trở thành nghiệp cảm thọ trong đời sau, tạo ra sự an lạc của quả chứng đắc cõi trời và Niết-bàn. อยํ ปเนตฺถ ทสฺสนตฺถนโย. นเมติอิมินา พุทฺธสฺส สุคตาทิคุณํ อารพฺภ ปวตฺตา ติวิธา ปณามกุสล เจตนา มุขฺเยน ทสฺเสติ. ตํ ทสฺสเนน ตสฺสา การณภูตา โยนิโสมนสิการาทโย จ จตุจกฺกสมฺปตฺติญฺจ พุทฺธุปฺปาทนวมเขตฺตญฺจ ปุพฺพภาเค ปวตฺตํ สทฺธาปญฺญาปธานํ กุสลจิตฺตุปฺปาทญฺจ ผลูปจาเรน ทีเปติ. ตทฺทีปเนน ตสฺสา ผลภูตํ ทิฏฺฐธมฺมโรคาทิอนฺตรายวิโสสนญฺจ สคฺคโมกฺข สุขญฺจ ปฐมการณูปจาเรน ปกาเสติ. ตปฺปกาสเนน พุทฺธสฺส ปณามารหภาวํ ทุติยการณูปจาเรน วิภาเวติ[Pg.21]. ตํวิภาวเนน วนฺทกสฺส เม เขตฺตงฺคตภาวญฺจ ปณาเม ตพฺพภาวญฺจ ตติยการณูปจาเรน อนุภาเวติ. Đây là phương pháp trình bày ý nghĩa ở đây. Bằng từ ‘name’ này, (kinh) trình bày theo nghĩa chính yếu về ba loại thiện tư cúi lạy đã phát sanh liên quan đến các đức tánh như Thiện Thệ v.v... của đức Phật. Bằng sự trình bày ấy, (kinh) soi sáng theo nghĩa tùy dụ quả về: những (pháp) là nhân của thiện tư ấy như tác ý chân chánh v.v..., sự thành tựu bốn bánh xe, chín phước điền của sự xuất hiện của đức Phật, và tâm thiện sanh khởi có tín và tuệ làm chủ đạo đã phát sanh trong giai đoạn đầu. Bằng sự soi sáng ấy, (kinh) công bố theo nghĩa tùy dụ nhân thứ nhất về: (pháp) là quả của thiện tư ấy, là sự thanh lọc các chướng ngại như bệnh tật trong hiện tại và sự an lạc của cõi trời và Niết-bàn. Bằng sự công bố ấy, (kinh) làm rõ theo nghĩa tùy dụ nhân thứ hai về: trạng thái đáng được cúi lạy của đức Phật. Bằng sự làm rõ ấy, (kinh) cho biết theo nghĩa tùy dụ nhân thứ ba về: trạng thái của tôi là người đảnh lễ đã đến được phước điền và trạng thái thích hợp trong sự cúi lạy. อยํ ปเนตฺถ อลงฺการนโย. นเมติวาจกปทสฺส วาจฺจภูตา ติวิธา พุทฺธปณามกุสลเจตนา สมฏฺฐายี ภาโว นาม. กสฺมา, สรีรตฺตา. อถ วา ติวิธาย พุทฺธปณา มกุสลเจตนาย สมฺปยุตฺโต สมาธิปฺปธาโน มหา กุสลจิตฺตุปฺปาโท สมฏฺฐายีภาโว นาม. กสฺมา, พุทฺธสฺส สุคตาทิคุณารมฺมเณ เอกคฺคตฺตา สมาหิตจิตฺตตฺตา วา. โสเยว ปน สนฺตรโส นาม. กสฺมา, พุทฺธปณามเจตนา กุสลงฺเคน อกุสลงฺคสฺส ปหีนตฺตา. พุทฺธนฺติปาฐเสส ปทสฺส วาจฺจภูโต พุทฺธทพฺโพ อารมฺมณวิภาโว นาม. กสฺมา, ตสฺส ปณามกุสลจิตฺตุปฺปาทสฺส อารมฺมณปจฺจเยน อุปการตฺตา. พุทฺธสฺส สุคตนฺตฺยาทิคุโณ อุทฺทีปนวิภาโว นาม. กสฺมา, ปณามสฺส การณตฺตา. การณภูตํ ตํ สมฏฺฐายีภาวํ อุปาทาย ชานิตพฺโพ ทิฏฺฐธมฺมโรคา ทิอนฺตรายาภาโว จ สมฺปราเย สคฺคโมกฺขสุขสมฺปตฺติ จ อานุภาโว นาม. กสฺมา, อานิสํสผลตฺตา. Đây là phương pháp tu từ ở đây. Ba loại thiện tư cúi lạy đức Phật, là ý nghĩa được diễn đạt của từ ‘name’, được gọi là trạng thái tình cảm ổn định. Tại sao? Vì là thực thể. Hoặc là, đại tâm thiện có định làm chủ đạo, tương ưng với ba loại thiện tư cúi lạy đức Phật, được gọi là trạng thái tình cảm ổn định. Tại sao? Vì có sự nhất tâm hoặc vì tâm được định tĩnh trong đối tượng là các đức tánh như Thiện Thệ v.v... của đức Phật. Và chính điều ấy được gọi là vị tịnh. Tại sao? Vì phần bất thiện đã được từ bỏ bởi phần thiện là tư cúi lạy đức Phật. Thực thể đức Phật, là ý nghĩa được diễn đạt của từ được tỉnh lược ‘Buddhaṃ’, được gọi là nhân tố đối tượng. Tại sao? Vì có sự hỗ trợ bằng duyên đối tượng cho tâm thiện sanh khởi của sự cúi lạy ấy. Đức tánh như ‘Thiện Thệ’ v.v... của đức Phật được gọi là nhân tố kích thích. Tại sao? Vì là nguyên nhân của sự cúi lạy. Sự không có các chướng ngại như bệnh tật trong hiện tại và sự chứng đắc an lạc của cõi trời và Niết-bàn trong tương lai, điều nên được biết đến tùy thuộc vào trạng thái tình cảm ổn định là nguyên nhân ấy, được gọi là cảm xúc hệ quả. Tại sao? Vì là quả của sự lợi ích. ตตฺถ หิ กิญฺจาปิ อานุภาวทีปกํ ปทํ นตฺถิ. การณสฺส ปน ผเลน วินาภาวโต การณสฺส ผลํ วิญฺเญยฺยนฺติ. อถ วา นเมติปทสฺส สามตฺถิยโต อานุภาโว ทสฺสิโตเยวาติ ทฏฺฐพฺโพ. อาวิภูโต อุสฺสุโก จ พุทฺธปณามสฺส อานิสํสปชานนา มติ จ อลสาภาโว จ จิตฺตปฺปสาโท จ สมาธิตฺยาทิ จ พฺยภิจารีภาโว นาม. โลมหํสาทิภาโว สตฺวํกาภาโว นามาติ อลงฺการ นโย เวทิตพฺโพ. เอวํ ปจฺฉิมปจฺฉิมคาถาสูติ. Ở đây, mặc dù không có từ ngữ nào chỉ rõ về oai lực. Tuy nhiên, do nguyên nhân không thể tách rời khỏi kết quả, nên kết quả của nguyên nhân cần được hiểu. Hoặc là, cần phải thấy rằng oai lực đã được thể hiện qua năng lực của từ 'nameti' (đảnh lễ). Sự hăng hái biểu lộ, sự hiểu biết về phước báu của việc đảnh lễ đức Phật, sự không lười biếng, tâm trong sáng, định tĩnh v.v... được gọi là trạng thái tùy hành (byabhicārībhāva). Trạng thái dựng tóc gáy v.v... được gọi là trạng thái tự nhiên (sattvabhāva). Đây là phương pháp tu từ cần được hiểu. Cũng như vậy trong các câu kệ tiếp theo. อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. สุคตํ โสภนคตํ สุนฺทรนิพฺพานฏฺฐานํ คตํ วา สมฺมา คตํ วา, สุคตํ สมฺมา วจนํ คทํ ภาสนํ, เสฏฺฐํ ปสตฺถตรํ สติปฏฺฐานาทิเภเท ธมฺเม [Pg.22] คเวสนฺตํ วา สนฺเตหิ คเวสิตพฺพํ วา สตฺตานํ หิตสุขํ อิจฺฉิตํ วา, กุสลํกุสลํ กุสลํอกุสลํ, ชหํ ชหิตํ, อมตํ มรณวิรหิตํ อมตํ อมตนิพฺพานสมนฺนา คตํ, สนฺตํ กิเลสทรถวูปสมํ, อสมํ โลกิยธมฺเมน อสทิสํ มคฺคผลนิพฺพานธมฺมํ. ททํ ทาตํ ทายกํ วา, สรณํ สพฺพสตฺตโลกสฺส ปฏิสรณภูตํ. โลกํ สตฺตสงฺข โรกาสสงฺขตํ ติโลกํ, สรณํ ชานนฺตํ, อรณํ นิกฺกิเลสํ, กิเลสสงฺขาตรณวิรหิตํ วา. อรณํ สตฺเตสุ กิเลสรชสฺสาภาวํ, กรํ เทสนาญาเณน กตํ, อภยํ นิพฺภยํ, อภยํ นิพฺภยฏฺฐานํ นิพฺพานทิสํ, นายกํ สตฺเต นิพฺพานปารํ เนนฺตํ, นายกํ ติโลกานํ เชฏฺฐํ ปาโมกฺขํ พุทฺธํ สกฺกจฺจํ ตีหิ ทฺวาเรหิ อหํ นเม นมามีติ. Đây là phần giải thích tóm tắt. Sugataṃ (Thiện Thệ) là bậc đã đi một cách tốt đẹp, hoặc đã đi đến nơi tốt đẹp là Niết-bàn, hoặc đã đi một cách chân chánh; sugataṃ (thiện ngôn) là lời nói chân chánh, lời nói, sự thuyết giảng. Seṭṭhaṃ (Tối Thắng) là bậc đáng tán thán hơn, người tìm cầu các pháp có sự phân loại như Tứ Niệm Xứ, hoặc người được các bậc thánh tìm cầu, hoặc người mong muốn lợi ích và hạnh phúc cho chúng sanh. Kusalaṃkusalaṃ (thiện và bất thiện). Jahaṃ (người từ bỏ) là người đã từ bỏ. Amataṃ (Bất Tử) là người không còn sự chết, người đã thành tựu Niết-bàn bất tử. Santaṃ (Tịch Tịnh) là người đã dập tắt phiền não và khổ đau. Asamaṃ (Vô Song) là pháp đạo, quả, và Niết-bàn không thể sánh bằng với các pháp thế gian. Dadaṃ (người ban cho) là người cho, hoặc là người thí chủ. Saraṇaṃ (Nơi Nương Tựa) là nơi nương tựa cho tất cả thế giới chúng sanh. Lokaṃ (Thế Gian) là ba cõi, được gọi là thế giới chúng sanh và thế giới không gian. Saraṇaṃ jānantaṃ (người biết nơi nương tựa). Araṇaṃ (Vô Tranh) là người không còn phiền não, hoặc người không còn phiền não được gọi là 'raṇa'. Araṇaṃ là người không có bụi phiền não đối với chúng sanh. Karaṃ (người thực hiện) là người đã thực hiện bằng trí tuệ thuyết pháp. Abhayaṃ (Vô Úy) là người không còn sợ hãi, người chỉ ra Niết-bàn là nơi không còn sợ hãi. Nāyakaṃ (Bậc Đạo Sư) là người dẫn dắt chúng sanh đến bờ Niết-bàn. Nāyakaṃ là bậc tối thượng, bậc lãnh đạo của ba cõi. Con xin thành kính đảnh lễ đức Phật qua ba cửa (thân, khẩu, ý). ปฐมวนฺทนคาถาทฺวยวณฺณนา สมตฺตา. Phần giải thích hai câu kệ đảnh lễ đầu tiên đã hoàn tất. ๒. 2. นยนสุภคกายงฺคํ,มธุรวรสโรเปตํ; อมิตคุณคณาธารํ,ทสพลมตุลํ วนฺเท. Con xin đảnh lễ bậc có thân tướng đẹp mắt, sở hữu giọng nói ngọt ngào cao quý, là kho tàng của vô lượng công đức, và không ai sánh bằng về mười năng lực. ๒. เอวํ ปฐมํ คาถาทฺวเยน พุทฺธสฺส นมสฺสิตฺวา อิทานิ นยนสุภคกายงฺคนฺตฺยาทีหิ ปญฺจหิ คุเณหิ โถมิตฺวา พุทฺธํ วนฺทิตุํ นยนสุภคกายงฺคนฺติอาทิคาถมาห. อยํ ปน น น มคณยุตฺตตฺตา นวกฺขเรหิ ลกฺขิตา ภุชคสุ สุคาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ วุตฺโตทเย ‘‘ภุชคสุสุมตา นาโม’’ติ. 2. Như vậy, sau khi đã đảnh lễ đức Phật bằng hai câu kệ đầu tiên, bây giờ để tán thán và đảnh lễ đức Phật với năm phẩm chất bắt đầu bằng 'nayanasubhagakāyaṅgaṃ' (thân tướng đẹp mắt), ngài đã nói câu kệ bắt đầu bằng 'nayanasubhagakāyaṅgaṃ'. Cần phải hiểu rằng câu kệ này, do được cấu thành bởi các âm tiết na-gaṇa, na-gaṇa, và ma-gaṇa, và được đánh dấu bằng chín âm tiết, nên được gọi là 'bhujagasusugāthā'. Vì đã được nói trong tác phẩm Vuttodaya rằng: 'Nó có tên là bhujagasusumatā'. อยํ ปเนตฺถ โยชนา. ยสฺสํ ปฏิปาทํ นา จ ทฺเว นคณาโม จ มคโณ จ ยทิ สิยา. สา ภุชคสุสุ คาถาติ มตา ญาตพฺพาติ. ตตฺถ ปน นยนสุภคกายงฺคนฺติ สพฺพสตฺตานํ จกฺขุสฺส โสภนํ คเตน กายงฺเคนสมนฺนาคตํ. เอตฺถ [Pg.23] หิ นยนนฺติ สมวิสมํ ทสฺเสนฺตํ อตฺตภาวํ เนตีติ นยนํ, จกฺขุ ลพฺภติ. นีธาตุ ยุ. สุภํ โสภนํ คจฺฉตีติ สุภคํ, กายงฺคํ ลพฺภติ. สุภสทฺทูปปโท คมุธาตุ กฺวิ. กายสฺส องฺคํ อวยวํ กายงฺคํ. ภควโต กายงฺคํ ลพฺภติ. ฉฏฺฐีตปฺปุริสสมาโสยํ. นยนสฺส สุภคํ นยนสุภคํ, ตํ กายงฺคํ ยสฺส พุทฺธสฺสาติ นยนสุภค กายงฺโค, พุทฺโธ. โส หิ รูปกายสฺส ทสฺสนา นุตฺตริยคุณโยคโต สพฺพสตฺตานํ ปสาทจกฺขุสฺส โสภนํ คเตน ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขเณหิ จ อสีตฺยา นุพฺยญฺชนลกฺขเณหิ จ ลกฺขิเตน กายงฺเคน สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. Đây là phần giải thích. Nếu trong mỗi dòng kệ có một âm tiết 'na', hai 'na-gaṇa', và một 'ma-gaṇa', thì đó được biết là kệ 'bhujagasusugāthā'. Trong đó, 'nayanasubhagakāyaṅgaṃ' có nghĩa là 'bậc sở hữu thân tướng tốt đẹp đối với mắt của tất cả chúng sanh'. Ở đây, 'nayanaṃ' (mắt) được gọi như vậy vì nó dẫn dắt tự thân bằng cách chỉ ra sự bằng phẳng và không bằng phẳng; nó được tạo từ gốc 'nī' và tiếp vị ngữ 'yu'. 'Subhagaṃ' (tốt đẹp) là cái đi một cách tốt đẹp; nó được tạo từ tiền tố 'subha', gốc 'gamu', và tiếp vị ngữ 'kvi'. 'Kāyaṅgaṃ' là một phần, một chi phần của thân thể. Đây là một hợp từ sở thuộc cách (chaṭṭhītappurisasamāsa). 'Nayanasubhagaṃ' là tốt đẹp đối với mắt. Đức Phật, người có thân tướng tốt đẹp đối với mắt, được gọi là 'nayanasubhagakāyaṅgo'. Ý nghĩa là: Do phẩm chất vô song của việc chiêm ngưỡng sắc thân của Ngài, Ngài sở hữu thân tướng được ghi dấu bởi ba mươi hai tướng tốt của bậc đại nhân và tám mươi vẻ đẹp phụ, là điều tốt đẹp đối với con mắt tín thành của tất cả chúng sanh. มธุรวรสโรเปตนฺติ ปิยเปมนียอุตฺตมสทฺเทน สมนฺนาคตํ, โส หิ ภควา มธิยติ ปิยติ เปมิยติ วาติ มธุโร. มธธาตุ อุโร. วุตฺตญฺหิ มชฺฌิมปณฺณาสฏีกายํ ‘‘มธุโรติ ปิโย เปมนีโย อปลิพุทฺโธ’’ติ. อถ วา มธิยติ อสฺสาทิยตีติ มธุโร, มธติ สพฺพสตฺตานํ ปีตึ อุนฺเทติ วฑฺเฒตีติ มธุโร, มธธาตุ อุนฺเท อุโร. เตน วุตฺตํ สทฺทนีติยํ ‘‘มธ อุนฺเท’’ติ. วริตพฺโพ อิจฺฉิตพฺโพ ปตฺถิตพฺโพ วาติ วโร, สโร. วรธาตุ อิจฺฉายํ อ. สรติ คจฺฉติ โสตวิญฺญาณารมฺมณภาวนฺติ สโร, สทฺโท. สรธาตุ คติยํ อ. สรติ คจฺฉติ สุยฺยมานตนฺติ วา สโร, สริยติ สุณิยตีติ วา สโร, ภควโต อฏฺฐงฺคสมนฺนาคโต สทฺโท ลพฺภติ. อุปสมฺปชฺชตีติ อุเปโต, อุปปุพฺพอิธาตุ ต. มธุโร จ วโร จ โส สโร จาติ มธุรวรสโร, เตน อุเปโต สมฺปนฺโน สมนฺนาคโตติ มธุรวรสโรเปโตติ วุจฺจติ. ภควโต ปน หทย วตฺถุโน สุวิสุทฺธตฺตา ปิตฺตเสมฺหาทีหิ อปลิพุทฺธตฺตา เทว มนุสฺเสหิ มธุเรน ปิเยน มนาปิเยน วเรน อิจฺฉิตปตฺถิ เตน อฏฺฐงฺคสมนฺนาคเตน สเรน สทฺเทน อุเปโต สมฺปนฺโน สมนฺนาคโตติ วุตฺตํ โหติ. 'Madhuravarasaropetaṃ' có nghĩa là 'bậc sở hữu giọng nói cao quý và ngọt ngào, đáng yêu và dễ mến'. Đức Thế Tôn được gọi là 'madhuro' (ngọt ngào) vì Ngài được yêu mến, được quý mến. Từ này được tạo từ gốc 'madha' và tiếp vị ngữ 'uro'. Trong Majjhimapaṇṇāsaṭīkā có nói: 'madhuro có nghĩa là đáng yêu, dễ mến, không bị trở ngại'. Hoặc, 'madhuro' là cái được nếm trải; hoặc 'madhuro' là cái làm cho hỷ lạc của tất cả chúng sanh được thấm nhuần và tăng trưởng; từ này được tạo từ gốc 'madha' (thấm nhuần) và tiếp vị ngữ 'uro'. Do đó, trong Saddanīti có nói: 'madha có nghĩa là thấm nhuần'. 'Varo' (cao quý) là cái đáng được mong muốn, đáng được ước ao; từ này được tạo từ gốc 'var' (mong muốn) và tiếp vị ngữ 'a'. 'Saro' (giọng nói, âm thanh) là cái đi đến, trở thành đối tượng của nhĩ thức; từ này được tạo từ gốc 'sar' (đi) và tiếp vị ngữ 'a'. Hoặc 'saro' là cái được nghe khi nó đi đến; hoặc 'saro' là cái được lắng nghe; đây là giọng nói của Đức Thế Tôn, sở hữu tám đặc tính. 'Upeto' (sở hữu) là người đã đạt đến; từ này được tạo từ tiền tố 'upa', gốc 'i', và tiếp vị ngữ 'ta'. 'Madhuravarasaro' là giọng nói ngọt ngào và cao quý. 'Madhuravarasaropeto' được gọi là người đã đạt đến, đã thành tựu, đã sở hữu giọng nói ấy. Được nói rằng, do tâm của Đức Thế Tôn hoàn toàn thanh tịnh, không bị trở ngại bởi đàm, mật v.v..., nên Ngài sở hữu giọng nói ngọt ngào, đáng yêu, dễ mến, cao quý, đáng mong ước, và có tám đặc tính đối với chư thiên và loài người. เอตฺถ [Pg.24] จ กิญฺจาปิ สโรเปตนฺติ สามญฺญวเสน วุตฺตํ, ภควโต สโร ปน วิสฏฺโฐ จ, วิญฺเญยฺโย, มญฺชุ, สวนีโย, พินฺทุ, อวิสารี, คมฺภีโร, นินฺนาทิ จาติ วิเสเสน อฏฺฐงฺคสมนฺนาคโตติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. วุตฺตญฺหิ มชฺฌิม ปณฺณาเส พฺรหฺมายุสุตฺเต ‘‘อฏฺฐงฺคสมนฺนาคโต โข ปนสฺส โคตมสฺส มุขโต โฆโส นิจฺฉรติ วิสฏฺโฐ จ, วิญฺเญยฺโย จ, มญฺชุ จ, สวนีโย จ, พินฺทุ จ, อวิสารี จ, คมฺภีโร จ, นินฺนาทิ จ. ยถาปริสํ โข ปน โส ภวํ โคตโม สเรน วิญฺญาเปติ, น จสฺส พหิทฺธา ปริสาย โฆโส น นิจฺฉรตี’’ติ. Ở đây, mặc dù từ 'saropetaṃ' (sở hữu giọng nói) được nói một cách tổng quát, nhưng cần phải hiểu ý nghĩa một cách đặc biệt rằng giọng nói của Đức Thế Tôn sở hữu tám đặc tính: trong trẻo, dễ hiểu, ngọt ngào, dễ nghe, tròn trịa, không bị phân tán, sâu lắng, và vang dội. Vì đã được nói trong kinh Brahmāyu, thuộc Trung Bộ Năm Mươi (Majjhima Paṇṇāsa): 'Này, từ miệng của tôn giả Gotama phát ra âm thanh sở hữu tám đặc tính: trong trẻo, dễ hiểu, ngọt ngào, dễ nghe, tròn trịa, không bị phân tán, sâu lắng, và vang dội. Tôn giả Gotama làm cho hội chúng hiểu bằng giọng nói của mình, và âm thanh của ngài không đi ra ngoài hội chúng'. ตสฺสาฏฺฐกถายํ ปน วิสฏฺโฐติ สินิทฺโธ อปลิพุทฺโธ. วิญฺเญยฺโยติ วิญฺญาปนีโย ปากโฏ. วิสฏฺฐตฺตาเยว เจส วิญฺเญยฺโย โหติ. มญฺชูติ มธุโร. สวนีโยติ โสตสุโข, มธุรตฺตาเยว เจส สวนีโย โหติ. พินฺทูติ สมฺปิณฺฑิโต. อวิสารีติ อวิสโฏ. พินฺทุตฺตาเยว เจส อวิสารี โหติ. คมฺภีโรติ คมฺภีรสมุฏฺฐิโต. นินฺนาทีติ นินฺนทวา. คมฺภีรตฺตาเยว เจส นินฺนาทิ โหติ. ยถาปริสนฺติ จกฺกวาฬปริยนฺตาปิ เอกพทฺธํ ปริสํ วิญฺญาเปติ. พหิทฺธาติ องฺคุลิมตฺตมฺปิ ปริสโต พหิทฺธา น คจฺฉติ. กสฺมา. โส เอวรูโป มธุรสโร อการณา มา นสฺสีติ. อิติ ภควโต โฆโส ปริสาย มตฺตเกเนว จรตีติ วณฺณิโตติ. อภิธานปฺปทีปิกายญฺจ วุตฺตา สงฺคหคาถา – Tuy nhiên, trong Chú giải của kinh ấy, visaṭṭho có nghĩa là trơn láng, không bị trở ngại. Viññeyyo có nghĩa là có thể làm cho hiểu rõ, minh bạch. Và chính vì có đặc tính visaṭṭha (trơn láng) nên âm thanh này là viññeyyo (có thể làm cho hiểu rõ). Mañjū có nghĩa là ngọt ngào. Savanīyo có nghĩa là êm tai. Và chính vì có đặc tính madhura (ngọt ngào) nên âm thanh này là savanīyo (êm tai). Bindū có nghĩa là được cô đọng. Avisārī có nghĩa là không lan tỏa. Và chính vì có đặc tính bindu (cô đọng) nên âm thanh này là avisārī (không lan tỏa). Gambhīro có nghĩa là vang lên từ nơi sâu thẳm. Ninnādī có nghĩa là có tiếng vang. Và chính vì có đặc tính gambhīra (sâu thẳm) nên âm thanh này là ninnādi (có tiếng vang). Yathāparisaṃ có nghĩa là làm cho hội chúng hiểu rõ như là một khối thống nhất, cho dù hội chúng ấy có đến tận cùng của thế giới. Bahiddhā có nghĩa là không đi ra ngoài hội chúng, dù chỉ là một lóng tay. Tại sao? Để cho âm thanh ngọt ngào như thế không bị tiêu hoại một cách vô cớ. Do đó, được mô tả rằng: “Tiếng nói của Đức Thế Tôn chỉ lan truyền vừa đủ trong hội chúng.” Và trong bộ Abhidhānappadīpikā, kệ tóm lược đã được nói đến – ‘‘วิสฏฺฐมญฺชุวิญฺเญยฺยา, สวนียาวิสาริโน; พินฺทุคมฺภีรนินฺนาทิ, ตฺเยวมฏฺฐงฺคิโก สโร’’ติ. “Âm thanh có tám chi phần như vầy: Trơn láng, ngọt ngào, có thể làm cho hiểu rõ, êm tai, không lan tỏa, cô đọng, sâu thẳm, và có tiếng vang.” ยถา หิ พฺรหฺมุโน สโร ปิตฺตเสมฺเหหิ อปลิพุทฺธตฺตา วิสุทฺโธ มธุโร โหติ. ยถา จ สีหพฺยคฺฆาทีหิ วาฬมิเคหิ อนุพนฺธา ธาวนฺตา ขุทฺทกมิคา กรวีกสกุณสฺส วิกูชมานํ สทฺทํ สุตฺวา สรสฺส มธุรตฺตา มรณภยํ หิตฺวา อธาวิตฺวา อุกฺขิตฺตปาทํ [Pg.25] อนิกฺขิปิตฺวา ติฏฺฐนฺตา สุณนฺติ, เอวํ กรวีกสฺส สทฺโท ธมฺมตาภาเวน มธุโร ปิโย มนาโป โหติ. เอวํ ภควตา กตํ กมฺมํ วตฺถุํ โสเธติ, วตฺถุสฺส สุทฺธตฺตา ปิตฺตเสมฺเหหิ จ อปลิพุทฺธตฺตา ภควโต นาภิโต สมุฏฺฐหนฺโต สโรปิ อฏฺฐงฺคสมนฺนาคโต สุวิสุทฺโธ อติมธุโร อติปิโย อติมนาโป โหติ. สา ปเนสา หีนูปมา โหติ, ภควโต หิ สโร เตหิ สทฺเทหิ สตภาเคน สหสฺสภาเคน อติมธุโร อติปิโย อติมนาโป โหติ, ตถา หิ ธมฺมาโส กรญฺโญ อสนฺธิมิตฺตา เทวี กรวีกสกุณสฺส มธุรสทฺทํ สุตฺวา จินฺเตสิ ‘‘อิมสฺส ติรจฺฉานสฺส มธุโร สทฺโท, โก นาม สพฺพญฺญุตญาณสิรึ ปตฺตสฺส ภควโต อติมธุโร สทฺโท’’ติ, ปีตึ อุปฺปาเทตฺวา ตํ ปีตึ อวิชหิตฺวา สตฺตหิ ชงฺฆสเตหิ สทฺธึ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาติ, ตสฺมา ภควโต มธุรวรสโรเปตนฺติ โถเมตีติ. Ví như giọng nói của Phạm thiên được trong sạch và ngọt ngào do không bị trở ngại bởi đàm và mật. Và ví như các loài thú nhỏ đang chạy trốn vì bị các loài thú dữ như sư tử, cọp, v.v... rượt đuổi, khi nghe được tiếng hót của chim karavīka, do vì sự ngọt ngào của âm thanh ấy, chúng từ bỏ nỗi sợ chết, không chạy nữa, và đứng lại lắng nghe với chân đang nhấc lên mà không đặt xuống. Tương tự như thế, tiếng hót của chim karavīka do bản chất tự nhiên nên được ngọt ngào, đáng yêu, và đẹp ý. Cũng vậy, nghiệp đã được Đức Thế Tôn thực hiện làm trong sạch cho vật chất căn bản (của âm thanh). Do vì vật chất căn bản được trong sạch và do không bị trở ngại bởi đàm và mật, nên âm thanh của Đức Thế Tôn phát ra từ rốn cũng hội đủ tám chi phần, rất trong sạch, vô cùng ngọt ngào, vô cùng đáng yêu, và vô cùng đẹp ý. Tuy nhiên, ví dụ này là thấp kém. Vì rằng, âm thanh của Đức Thế Tôn là vô cùng ngọt ngào, vô cùng đáng yêu, và vô cùng đẹp ý hơn gấp trăm lần, gấp ngàn lần so với các âm thanh ấy. Tương tự như thế, hoàng hậu Asandhimittā của vua Dhammāsoka, sau khi nghe được âm thanh ngọt ngào của chim karavīka, đã suy nghĩ rằng: “Âm thanh của loài bàng sanh này còn được ngọt ngào, huống nữa là âm thanh vô cùng ngọt ngào của Đức Thế Tôn, là bậc đã đạt được sự vinh quang của trí tuệ toàn giác.” Sau khi làm phát sanh niềm hỷ lạc và không từ bỏ niềm hỷ lạc ấy, bà cùng với bảy trăm thị nữ đã được an lập vào quả vị Nhập Lưu. Do đó, vị ấy tán thán rằng: “(Đức Thế Tôn) là bậc có được âm thanh ngọt ngào và cao quý.” อมิตคุณคณาธารนฺติ อปริมิณิตพฺพสีลาทิคุณสมูหานํ ปติฏฺฐานภูตํ. เอตฺถ จ สมิโตติ ปริมิณิตพฺโพติ มิโต, มาธาตุ ปริมาเณ ต, น มิโต อมิโต. คุโณติ สีลาทโย ธมฺมา. เต หิ คุเณนฺติ ตํสมงฺคีปุคฺคลํ ปกาเสนฺตีติ คุณาติ วุจฺจนฺติ. คุณธาตุ ปกาสเน อ. มณิสารมญฺชูสาฏีกายํ ปน ‘‘คุณนฺติ อตฺตโน อาธารํ ปากฏํ กโรนฺตีติ คุณา’’ติ วุตฺตํ. Amitaguṇagaṇādhāraṃ có nghĩa là bậc làm nền tảng cho tập hợp các đức hạnh như là giới, v.v... không thể đo lường được. Và ở đây, samito hay parimiṇitabbo có nghĩa là mito (có thể đo lường được); (từ này được tạo thành bởi) căn mā (đo lường) và tiếp vị ngữ ta. Na mito là amito (không thể đo lường được). Guṇo có nghĩa là các pháp như là giới, v.v... Vì rằng, chúng được gọi là guṇā do vì chúng guṇenti, tức là làm cho tỏ rạng cá nhân được hội đủ các pháp ấy. Căn guṇa có nghĩa là làm cho tỏ rạng, (đi với tiếp vị ngữ) a. Tuy nhiên, trong bộ Maṇisāramañjūsāṭīkā, có nói rằng: “Guṇā là do vì chúng làm cho nền tảng của chính chúng được tỏ rạng.” สทฺทนีติธาตุมาลายญฺจ ‘‘คุณ อามนฺตเน, คุโณติ สีลาทโย ธมฺมา, เกนฏฺเฐน เต คุณา, โคณาปิยติ อามนฺตาปิยติ อตฺตนิ ปติฏฺฐิโต ปุคฺคโล ทฏฺฐุํ โสตุํ ปูชิตุญฺจ อิจฺฉนฺเตหิ ชเนหีติ คุโณ. เอตฺถ กิญฺจาปิ สีลาทิ ธมฺมานํ อามนฺตาปนํ นตฺถิ, ตถาปิ ตํเหตุ อามนฺตนํ นิมนฺตนญฺจ เตเยว กโรนฺติ นามาติ เอวํ วุตฺตํ. อญฺเญ ปน คุญฺชนฺเต อพฺยยนฺเต อิติ คุณาติ อตฺถํ วทนฺติ. ตทนุรูปํ ปน ธาตุสทฺทํน ปสฺสาม[Pg.26]. คุณ อามนฺตเน อิจฺเจว ปสฺสาม. วิจาเรตฺวา คเหตพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ. อมิโต คุโณ อมิตคุโณ, เตสํ คโณ สมูโห อมิตคุณคโณ, เตสํ. อาธารติ ติฏฺฐติ เอตฺถาติ อมิตคุณคณาธาโร, ชิโน ลพฺภติ. โส ปน สมุทฺโททกํ นาฬิปตฺเตน อปริมิตํ วิย เกนจิ อปริมิตานํ สีลาทิคุณสมูหานํ อาธาโร ปติฏฺฐานภูโตติ อตฺโถ. Và trong bộ Saddanītidhātumālā, có nói rằng: “Căn guṇa có nghĩa là mời gọi. Guṇo có nghĩa là các pháp như là giới, v.v... Do ý nghĩa nào mà chúng là guṇā? Guṇo là do vì cá nhân được an trú trong tự thân được goṇāpiyati hay āmantāpiyati, tức là được mời gọi bởi những người mong muốn được thấy, được nghe, và được cúng dường. Ở đây, mặc dù các pháp như là giới, v.v... không có sự mời gọi, tuy nhiên, sự mời gọi và sự thỉnh mời do nhân ấy chính là do chúng thực hiện. Do đó, đã được nói như vậy. Tuy nhiên, những vị khác nói rằng guṇā có nghĩa là chúng vang lên, chúng không bị tiêu hoại. Tuy nhiên, chúng tôi không thấy từ ngữ về căn tương ứng với điều ấy. Chúng tôi chỉ thấy căn guṇa có nghĩa là mời gọi. (Điều này) nên được xem xét rồi tiếp nhận.” Amito guṇo là amitaguṇo. Tesaṃ gaṇo (tập hợp của các pháp ấy) là amitaguṇagaṇo. Ādhārati hay tiṭṭhati etthā (nơi nương tựa hay an trú ở đấy) là ādhāro. (Do đó, có từ) amitaguṇagaṇādhāro, (tức là) bậc Chiến Thắng. Ý nghĩa là: Vị ấy là nơi nương tựa, là nền tảng cho tập hợp các đức hạnh như là giới, v.v... không thể đo lường được bởi bất cứ ai, ví như nước biển không thể đo lường được bằng chiếc lá dừa. ทสพลนฺติ อญฺเญหิ อสาธารณํ ตถาคตทสพลสมฺปนฺนํ. เอตฺถ หิ พลนฺติ เกหิจิ วิรุทฺเธหิ การเณ หิ พลนฺติ น กมฺเปนฺติ ถิรนฺตีติ พลํ, ทส พลานิ ยสฺส โสติ ทสพโล, พุทฺโธ. ตํ ปน ทุวิธํ โหติ ตถา คตสฺส ทสพลํ กายทสพลญฺจ, ญาณทสพลญฺจาติ. เตสุ หิ กายพลํ หตฺถิกุลานุสาเรน เวทิตพฺพํ. วุตฺตญฺเหตํ โปราเณหิ – Dasabalaṃ có nghĩa là bậc hội đủ mười năng lực của bậc Như Lai, là các năng lực không chung với những người khác. Ở đây, balaṃ là do vì chúng balanti, tức là không bị lay chuyển, và thiranti, tức là được vững chắc bởi các nguyên nhân đối nghịch nào đó. Dasabalo là vị có được mười năng lực, tức là Đức Phật. Và mười năng lực của bậc Như Lai ấy có hai loại là: mười năng lực về thân và mười năng lực về trí. Trong ấy, năng lực về thân nên được hiểu theo các dòng dõi của loài voi. Điều này đã được các vị xưa nói đến – ‘‘กาฬา วกญฺจ คงฺเคยฺยํ, ปณฺฑรํ ตมฺพปิงฺคลํ; คนฺธ มงฺคลเหมญฺจ, อุโปสถํ ฉทฺทนฺติเม ทสา’’ติ. “Mười dòng dõi này là: Kāḷāvaka, Gaṅgeyya, Paṇḍara, Tamba, Piṅgala, Gandha, Maṅgala, Hema, Uposatha, và Chaddanta.” อิมานิ หิ ทส หตฺถิกุลานิ. ตตฺถ กาฬาวกนฺติ ปกติหตฺถิกุลํ ทฏฺฐพฺพํ. ยํ ทสนฺนํ ปุริสานํ กายพลํ, ตํ เอกสฺส กาฬาวกหตฺถิโน. ยํ ทสนฺนํ กาฬาวกานํ พลํ, ตํ เอกสฺส คงฺเคยฺยสฺส. ยํ ทสนฺนํ คงฺเคยฺยานํ, ตํ เอกสฺส ปณฺฑรสฺส. ยํ ทสนฺนํ ปณฺฑรานํ, ตํ เอกสฺส ตมฺพสฺส. ยํ ทสนฺนํ ตมฺพานํ, ตํ เอกสฺส ปิงฺคลสฺส. ยํ ทสนฺนํ ปิงฺคลานํ, ตํ เอกสฺส คนฺธหตฺถิโน. ยํ ทสนฺนํ คนฺธหตฺถีนํ, ตํ เอกสฺส มงฺคลสฺส. ยํ ทสนฺนํ มงฺคลานํ, ตํ เอกสฺส เหมวตสฺส. ยํ ทสนฺนํ เหมวตานํ, ตํ อุโปสถสฺส. ยํ ทสนฺนํ อุโปสถานํ, ตํ เอกสฺส ฉทฺทนฺตสฺส. ยํ ทสนฺนํ ฉทฺทนฺตานํ, ตํ เอกสฺส ตถาคตสฺส, นารายนสงฺฆาตพลนฺติปิ อิทเมว วุจฺจติ. ตเทตํ ปกติหตฺถีนํ คณนาย หตฺถิโกฏิสหสฺสานํ[Pg.27]. ปุริสคณนาย ทสนฺนํ ปุริสโกฏิสหสฺสานํ พลํ โหติ. อิทํ ตถาคตสฺส กายพลํ โหติ. อิทํ ปน ตาสุ ตาสุ ปาฬีสุ น อาคตํ. อฏฺฐกถาสุเยว อาคตํ. เตน วุตฺตํ ทสก นิปาต องฺคุตฺตรฏีกายํ ‘‘ทส พลญาณํ ปน ปาฬิยํ อาคตเมว. น กายพลํ วิย อฏฺฐ กถารูฬฺหเมวาติ อธิปฺปาโย’’ติ. เอตฺถ จ นารายน สงฺฆาต พลนฺติ เอตฺถ นารา วุจฺจนฺติ รสฺมิโย, ตา พหู นานาวิธา อิโต อุปฺปชฺชนฺตีติ นารายนํ, วชิรํ. ตสฺมา นารายนสงฺฆาต พลนฺติ วชิรสงฺฆาตพลนฺติ อตฺโถติ. Thật vậy, có mười dòng voi này. Trong ấy, dòng voi Kāḷāvaka nên được hiểu là dòng voi thông thường. Sức mạnh thân của mười người nam bằng sức mạnh của một con voi Kāḷāvaka. Sức mạnh của mười con voi Kāḷāvaka bằng sức mạnh của một con voi Gaṅgeyya. Sức mạnh của mười con voi Gaṅgeyya bằng sức mạnh của một con voi Paṇḍara. Sức mạnh của mười con voi Paṇḍara bằng sức mạnh của một con voi Tamba. Sức mạnh của mười con voi Tamba bằng sức mạnh của một con voi Piṅgala. Sức mạnh của mười con voi Piṅgala bằng sức mạnh của một con voi Gandha. Sức mạnh của mười con voi Gandha bằng sức mạnh của một con voi Maṅgala. Sức mạnh của mười con voi Maṅgala bằng sức mạnh của một con voi Hemavata. Sức mạnh của mười con voi Hemavata bằng sức mạnh của một con voi Uposatha. Sức mạnh của mười con voi Uposatha bằng sức mạnh của một con voi Chaddanta. Sức mạnh của mười con voi Chaddanta bằng sức mạnh của một đức Như Lai, điều này cũng được gọi là sức mạnh Nārāyanasaṅghāta. Theo cách tính của loài voi thông thường, đó là sức mạnh của một ngàn koṭi con voi. Theo cách tính của người nam, đó là sức mạnh của mười ngàn koṭi người nam. Đây là sức mạnh thân của đức Như Lai. Tuy nhiên, điều này không được đề cập trong các bản Pāli đó. Nó chỉ được đề cập trong các bản Chú giải. Do đó, trong Phụ chú giải Tăng Chi Bộ, phẩm Mười Pháp, có nói rằng: ‘Mười trí lực thì đã được đề cập trong Pāli. Ý nghĩa là không phải chỉ có trong Chú giải như sức mạnh thân.’ Và ở đây, về sức mạnh Nārāyanasaṅghāta, ‘nārā’ được gọi là các tia sáng, chúng phát sinh nhiều và đa dạng từ đây, nên gọi là ‘nārāyanaṃ’, tức là kim cương. Do đó, sức mạnh Nārāyanasaṅghāta có nghĩa là sức mạnh như kim cương. ญาณทสพลํ ปน วิภงฺคปาฬิยญฺจ มูลปณฺณาเส มหา สีหนาทสุตฺเต ทสกนิปาตองฺคุตฺตรปาฬิยญฺจ วิตฺถาเรน อาคตเมว. สุขคฺคหณตฺถํ ปน สงฺเขเปน ทสฺสยิสฺสามิ. เสยฺยถิทํ. ฐานาฏฺฐานญาณญฺจ, กมฺมสมาทานานํ วิปากญาณํ, สพฺพตฺถคามินิปฏิปทาญาณํ, อเนกธาตุ นานาธาตุ โลก ญาณํ, สตฺตานํ นานาธิมุตฺติกตํ ญาณํ, ปรสตฺตานํ ปรปุคฺคลานํ อินฺทฺริยปโรปริยตฺติญาณํ, ฌานวิโมกฺขสมาธิสมาปตฺตีนํ สํกิเลสํ โวทานํ วุฏฺฐานํ ญาณํ, ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณํ, สตฺตานํ จุตูปปาตํ ญาณํ, อาสวานํ ขยญาณญฺจาติ. อยํ ปน กโม อภิธมฺมวิภงฺคปาฬิยํ อาคตกฺกโม. Còn về mười trí lực, chúng đã được trình bày chi tiết trong kinh Phân Tích (Vibhaṅga) của Tạng Vô Tỷ Pháp, trong kinh Đại Sư Tử Hống (Mahāsīhanādasutta) thuộc Trung Bộ I (Mūlapaṇṇāsa), và trong kinh Tăng Chi Bộ, phẩm Mười Pháp. Tuy nhiên, để dễ nắm bắt, tôi sẽ trình bày một cách tóm tắt. Chúng là: trí biết xứ và phi xứ, trí biết quả dị thục của các nghiệp đã tạo, trí biết con đường đưa đến mọi cảnh giới, trí biết thế gian có nhiều giới và nhiều loại giới khác nhau, trí biết các chúng sanh có các khuynh hướng khác nhau, trí biết các quyền cao thấp của các chúng sanh và các cá nhân khác, trí biết sự ô nhiễm, sự trong sạch, và sự xuất khởi của các thiền, giải thoát, định, và chứng đắc, trí nhớ các kiếp quá khứ, trí biết sự sinh tử của các chúng sanh, và trí biết sự đoạn tận các lậu hoặc. Thứ tự này là thứ tự được trình bày trong kinh Phân Tích của Tạng Vô Tỷ Pháp. จุตูปปาตญาณฏฺฐาเน ปน มูลปณฺณาสปาฬิยํ มหาสีหนาทสุตฺเต จ ทสกนิปาตองฺคุตฺตรปาฬิยํ ทิพฺพจกฺขุญาณํ อาคตํ. อตฺถโต ปน ทิพฺพจกฺขุญาเณน จุตูปปาตสฺส ปสฺสิตตฺตา สทิสเมวาติ. ตตฺถ หิ ฐานาฏฺฐานญาณนฺติ การณาการณํ ยถาภูตํ ชานนญาณํ. การณญฺหิ ยสฺมา ตตฺถ ผลํ ติฏฺฐติ ตทายตฺตวุตฺติตาย อุปฺปชฺชติ เจว ปวตฺตติ จ, ตสฺมา ฐานนฺติ วุจฺจติ. กมฺมสมาทานานํ วิปากญาณนฺติ สมาทิยิตฺวา กตานํ อตีตานาคต ปจฺจุปฺปนฺนานํ กุสลากุสลกมฺมานํ สุคติทุคฺคติปฏิสนฺธิสงฺขาตํ วิปากํ นิพฺพานผลญฺจ ยถาภูตํ ปชานนญาณํ. สพฺพตฺถ คามินิปฏิปทํ [Pg.28] ญาณนฺติ สพฺพคติคามินิญฺจ ปฏิปทํ มคฺคํ ยถาภูตํ ปชานนญาณํ. ตตฺถ จ ปฏิปทนฺติ ปฏิปชฺชติ ปาปุณาติ เอเตนาติ ปฏิปทํ, มคฺคํ. คติคามินินฺติ นิรยาทิปญฺจคติคามินึ. อคติคามินินฺติ นิพฺพานคามินึ. วุตฺตญฺหิ ‘‘นิพฺพานญฺจาหํ สาริปุตฺต ปชานามิ นิพฺพานคามินิญฺจ ปฏิปท’’นฺติ. Tuy nhiên, ở vị trí của trí biết sự sinh tử (cutūpapātañāṇa), trong kinh Đại Sư Tử Hống thuộc Trung Bộ I và trong kinh Tăng Chi Bộ, phẩm Mười Pháp, lại đề cập đến thiên nhãn trí (dibbacakkhuñāṇa). Nhưng về mặt ý nghĩa, chúng tương tự nhau vì sự sinh tử được thấy bằng thiên nhãn trí. Trong đó, trí biết xứ và phi xứ (ṭhānāṭṭhānañāṇa) là trí biết như thật về nguyên nhân và phi nguyên nhân. Nguyên nhân (kāraṇa) được gọi là xứ (ṭhāna) vì quả an trú ở đó, sinh khởi và tồn tại tùy thuộc vào đó. Trí biết quả dị thục của các nghiệp đã tạo (kammasamādānānaṃ vipākañāṇa) là trí biết như thật về quả được gọi là sự tái sanh vào cõi lành hay cõi dữ và quả Niết-bàn của các nghiệp thiện và bất thiện đã được thực hiện trong quá khứ, tương lai, và hiện tại. Trí biết con đường đưa đến mọi nơi (sabbatthagāminipaṭipadaṃ ñāṇa) là trí biết như thật về con đường, đạo lộ đưa đến tất cả các cõi. Trong đó, con đường (paṭipadā) là phương tiện để đi đến, để đạt đến. Đưa đến các cõi (gatigāminī) là đưa đến năm cõi như địa ngục, v.v. Không đưa đến các cõi (agatigāminī) là đưa đến Niết-bàn. Vì đã được nói rằng: ‘Này Sāriputta, Ta biết Niết-bàn và con đường đưa đến Niết-bàn.’ อเนกธาตุนานาธาตุโลกํ ญาณนฺติ เอตฺถ อเนก ธาตูติ จกฺขุธาตุอาทีหิ กามธาตูหิ วา พหุธาตุํ. นานาธาตูติ ตาสํเยว ธาตูนํ วิลกฺขณตฺตา วิสทิส สภาวตฺตา นานาปฺปการธาตุํ. โลกนฺติ ขนฺธายตน ธาตุโลกํ. ญาณนฺติ ยถาภูตํ ปชานนญาณํ. สตฺตานํ อธิมุตฺติกตํ ญาณนฺติ สตฺตานํ หีนาทีหิ อธิมุตฺตีหิ นานาธิมุตฺติกภาวํ ยถาภูตํ ปชานนญาณํ. ปรสตฺตานํ ปรปุคฺคลานํ อินฺทฺริยปโรปริยตฺติญาณนฺติ เอตฺถ ปรสตฺตานนฺติ ปธานสตฺตานํ. ปรปุคฺคลานนฺติ ตโต ปเรสํ หีนสตฺตานํ. เอกตฺถเมว วา เอตํ ปททฺวยํ เวเนยฺยวเสน ทฺเวธา วุตฺตํ. อินฺทฺริยปโรปริยตฺติญาณนฺติ สทฺธาทีนํ อินฺทฺริยานํ ปรภาวํ วฑฺฒญฺจ อปรภาวํ หานิญฺจ ยถาภูตํ ปชานนญาณํ. Về trí biết thế gian có nhiều giới và nhiều loại giới khác nhau (anekadhātunānādhātulokaṃ ñāṇa), ở đây ‘nhiều giới’ (anekadhātu) có nghĩa là nhiều giới như nhãn giới, v.v., hoặc các dục giới. ‘Nhiều loại giới khác nhau’ (nānādhātu) có nghĩa là các loại giới khác nhau do các giới ấy có đặc tính riêng biệt, có bản chất không tương đồng. ‘Thế gian’ (loka) là thế gian uẩn, xứ, và giới. ‘Trí’ (ñāṇa) là trí biết như thật. Trí biết các chúng sanh có các khuynh hướng khác nhau (sattānaṃ adhimuttikataṃ ñāṇa) là trí biết như thật về tình trạng có các khuynh hướng khác nhau của chúng sanh do các khuynh hướng thấp kém, v.v. Về trí biết các quyền cao thấp của các chúng sanh và các cá nhân khác (parasattānaṃ parapuggalānaṃ indriyaparopariyattiñāṇa), ở đây ‘các chúng sanh khác’ (parasattānaṃ) là các chúng sanh ưu tú. ‘Các cá nhân khác’ (parapuggalānaṃ) là các chúng sanh thấp kém khác. Hoặc hai từ này có cùng một ý nghĩa, được nói theo hai cách tùy theo đối tượng cần giáo hóa. Trí biết các quyền cao thấp (indriyaparopariyattiñāṇa) là trí biết như thật về sự vượt trội, tức là sự tăng trưởng, và sự không vượt trội, tức là sự suy giảm, của các quyền như tín, v.v. ฌานวิโมกฺขสมาธิสมาปตฺตีนํ สํกิเลสํ โวทานํ วุฏฺฐานํ ญาณนฺติ เอตฺถ ฌานวิโมกฺขสมาธิสมาปตฺตีนนฺติ ปฐมาทีนํ จตุนฺนํ ฌานานํ, รูปี รูปานิ ปสฺสตีติอาทีนํ อฏฺฐนฺนํ วิโมกฺขานํ, สวิตกฺกสวิจาราทีนํ ติณฺณํ สมาธีนํ, ปฐมชฺฌาน สมาปตฺติอาทีนญฺจ นวนฺนํ อนุปุพฺพสมาปตฺตีนํ. สํกิเลสนฺติ หานภาคิยธมฺมํ. โวทานนฺติ วิเสสภาคิยธมฺมํ. วุฏฺฐานนฺติ เยน การเณน ฌานาทีหิ วุฏฺฐหนฺติ, ตํ การณํ. ญาณนฺติ ยถาภูตํ ปชานนญาณํ. ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณนฺติ ปุพฺเพ นิวุตฺถกฺขนฺธานุสฺสรณสงฺขาตํ ปชานนญาณํ. สตฺตานํ จุตูปปาตํ ญาณนฺติ สตฺตานํ จุติญฺจ อุปปาตญฺจ ปชานนํ ทิพฺพจกฺขุญาณํ. อาสวานํ ขยญาณนฺติ กามาสวาทีนํ ขยสงฺขาตํ อาสวนิโรธํ นิพฺพานํ ยถาภูตํ ปชานน ญาณนฺติ[Pg.29]. อิมานิ ปน ญาณานิ อญฺเญหิ อสาธารณานิ ตถาคตสฺส ทสพลญาณานีติ ทฏฺฐพฺพานิ. Trí tuệ về sự ô nhiễm, sự trong sạch, và sự xuất khởi của các thiền, giải thoát, định, và chứng đắc. Ở đây, ‘các thiền, giải thoát, định, và chứng đắc’ có nghĩa là bốn thiền bắt đầu từ thiền thứ nhất, tám giải thoát bắt đầu từ ‘người có sắc thấy các sắc,’ ba định bắt đầu từ ‘có tầm có tứ,’ và chín chứng đắc tuần tự bắt đầu từ chứng đắc thiền thứ nhất. ‘Sự ô nhiễm’ có nghĩa là pháp thuộc phần thoái thất. ‘Sự trong sạch’ có nghĩa là pháp thuộc phần thù thắng. ‘Sự xuất khởi’ có nghĩa là nguyên nhân mà do đó họ xuất khỏi các thiền, v.v. ‘Trí tuệ’ có nghĩa là trí tuệ biết đúng như thật. ‘Túc mạng tùy niệm trí’ có nghĩa là trí tuệ biết được đặc trưng bởi sự nhớ lại các uẩn đã sống trong quá khứ. ‘Trí tuệ về sự chết và tái sanh của chúng sanh’ có nghĩa là thiên nhãn trí biết được sự chết và sự tái sanh của chúng sanh. ‘Trí tuệ về sự đoạn tận các lậu hoặc’ có nghĩa là trí tuệ biết đúng như thật về Niết-bàn, vốn được đặc trưng bởi sự đoạn tận các lậu hoặc bắt đầu từ dục lậu, sự chấm dứt các lậu hoặc. Tuy nhiên, những trí tuệ này là những trí tuệ không chung với những người khác, và nên được hiểu là mười trí lực của Như Lai. โหนฺติ เจตฺถ – Và ở đây có những câu kệ sau – ‘‘ฐานาฏฺฐานํ วิปากญฺจ, ญาณํ ปฏิปทํ ญาณํ; อเนกธาตุโลกญฺจ, สตฺตานํ อธิมุตฺติกํ. [สา ปเนสา เสตววิปุลาคาถาติ ทฏฺฐพฺพา; ] “Trí về xứ và phi xứ, và quả báo, trí về con đường; thế giới nhiều và đa dạng, và khuynh hướng của chúng sanh. [Nên hiểu rằng đây là một câu kệ Setavavipulā;]” อินฺทฺริยปราปรญฺจ, ฌานาทินํ สํกิเลสํ; โวทานํ วุฏฺฐานํ ญาณํ, ปุพฺเพนิวาสานุสฺสตึ; สตฺตานํ จุตูปปาตํ, อาสวกฺขยํ ญาณนฺติ; ทสิมานิ พุทฺธสฺส จา, สาธารณานิ ญาณานี’’ติ. [สา ปเนสา สามญฺญคาถาติ ทฏฺฐพฺพา; ] “Và sự hơn kém của các căn, sự ô nhiễm của các thiền, v.v.; sự trong sạch, sự xuất khởi, trí tuệ, sự nhớ lại các kiếp quá khứ; sự chết và tái sanh của chúng sanh, trí tuệ về sự đoạn tận các lậu hoặc; mười trí tuệ này không phải là chung cho Đức Phật.” [Nên hiểu rằng đây là một câu kệ thông thường;] นนุ ทสพลญาณํ นาม ปาฏิเยกฺกํ นตฺถิ, สพฺพญฺญุตญาณเมว โหติ, อถ กสฺมา ตํ ญาณํ ทสเภเทน วุตฺตนฺติ. วุจฺจเต. อญฺญเมว หิ ทสพลญาณํ, อญฺญํ สพฺพญฺญุตญาณํ, ทสพลญฺหิ สกสกกิจฺจเมว ชานาติ. สพฺพญฺญุตญาณํ ปน ตมฺปิ ตโต อวเสสมฺปิ ปชานาติ. ทสพลญาเณสุ หิ ปฐมํ การณาการณเมว ชานาติ. ทุติยํ กมฺมนฺตร วิปากนฺตรเมว. ตติยํ กมฺมปริจฺเฉทเมว. จตุตฺถํ ธาตุ นานตฺตการณเมว. ปญฺจมํ สตฺตานํ อชฺฌาสยาธิมุตฺติเมว. ฉฏฺฐํ อินฺทฺริยานํ ติกฺขมุทุภาวเมว. สตฺตมํ ฌานาทีหิ สทฺธึ เตสํ สํกิเลสาทิเมว. อฏฺฐมํ ปุพฺเพ นิวุตฺถขนฺธสนฺตติเมว. นวมํ สตฺตานํ จุติปฏิสนฺธิเมว. ทสมํ สจฺจปริจฺเฉทเมว. สพฺพญฺญุตญาณํ ปน เอเตหิ ชานิตพฺพญฺจ ตโต อุตฺตริญฺจ ปชานาติ. เอเตสํ ปน กิจฺจํ น สพฺพํ กโรติ. ตญฺหิ ฌานํ หุตฺวา อปฺเปตุํ น สกฺโกติ. อิทฺธิ หุตฺวา วิกุพฺพิตุํ น สกฺโกติ. มคฺโค หุตฺวา กิเลเส เขเปตุํ น สกฺโกติ. เอวํ เตสํ ญาณทฺวยานํ วิเสโสติ. ตํ ปน อิธ ญาณทฺวยํ อธิปฺเปตนฺติ. Phải chăng không có trí tuệ nào gọi là mười trí lực một cách riêng biệt, mà chỉ có nhất thiết trí? Vậy tại sao trí tuệ đó lại được nói là có mười loại? Câu trả lời là: Mười trí lực là một, và nhất thiết trí là một. Mười trí lực chỉ biết phận sự riêng của mình. Còn nhất thiết trí thì biết cả điều đó và những gì còn lại. Trong mười trí lực, trí thứ nhất chỉ biết nguyên nhân và phi nguyên nhân. Trí thứ hai chỉ biết sự khác biệt của nghiệp và sự khác biệt của quả báo. Trí thứ ba chỉ biết sự phân chia của nghiệp. Trí thứ tư chỉ biết nguyên nhân của sự đa dạng của các giới. Trí thứ năm chỉ biết ý hướng và khuynh hướng của chúng sanh. Trí thứ sáu chỉ biết sự bén nhạy và chậm lụt của các căn. Trí thứ bảy chỉ biết sự ô nhiễm, v.v., của các thiền, v.v., cùng với chúng. Trí thứ tám chỉ biết sự liên tục của các uẩn đã sống trong quá khứ. Trí thứ chín chỉ biết sự chết và sự tái sanh của chúng sanh. Trí thứ mười chỉ biết sự phân chia của các chân lý. Còn nhất thiết trí thì biết những gì cần được biết bởi những trí này và còn hơn thế nữa. Nhưng nó không thực hiện tất cả các phận sự của chúng. Nó không thể, khi là thiền, để nhập thiền. Nó không thể, khi là thần thông, để biến hóa. Nó không thể, khi là đạo, để đoạn trừ các phiền não. Như vậy, đó là sự khác biệt của hai loại trí tuệ này. Và ở đây, cả hai loại trí tuệ này đều được ám chỉ. อตุลนฺติ [Pg.30] สีลาทีหิ คุเณหิ เกนจิ ปุคฺคเลน อสทิสํ. อยํ ปเนตฺถ วจนตฺโถ. ตุลนํ อุมฺมานํ ตุลา, ตุล สทิสฺยํ. สทฺทนีติยญฺหิ ‘‘ตุล อุมฺมาเน’’ติ วุตฺตํ. อถ วา ตุลิยติ ปมิยติ เอตายาติ ตุลา, ปกติตุลา. ตุลา วิยาติ ตุลา, ญาณํ. ตาย สมฺมิโต ตุโล. สมฺมิต ตทฺธิเต อปจฺจโย. ตุลสทิสญาเณน สมฺมิโต ปุคฺคโล. น ตุโล อตุโล. กมฺมธารยมิสฺสกตปฺปุริส สมาโสยํ. สีลาทิคุเณหิ เกนจิ ปุคฺคเลน อสทิโส ภควา ลพฺภติ. อถ วา นตฺถิ ตุโล สทิโส ปุคฺคโล เอตสฺสาติ อตุโล, ภควา. อตคฺคุณสํวิญฺญาโณยํ พหุพฺพีหิ. สีลาทิคุเณหิ เกนจิ อสทิโส อคฺคปุคฺคโลติ อตฺโถ. สเทวเก โลเก อคฺคปุคฺคลภาวโต. ยถาห ‘‘ยาวตา ภิกฺขเว สตฺตา อปทา วา ทฺวิปทา วา จตุปฺปทา วา, ตถาคโต เตสํ อคฺคมกฺขายติ, วิราโค เสฏฺโฐ ธมฺมานํ ทฺวิปทานญฺจ จกฺขุมา’’ติ. ตํ อตุลํ พุทฺธนฺติ สมฺพนฺโธ. วนฺเทติ พุทฺธสฺส นยนสุภคกายงฺคาทิคุณํ อนุสฺสริตฺวา ตีหิ ทฺวาเรหิ สกฺกจฺจํ อหํ วนฺทามีติ อตฺโถ. เอตฺถ จ มิวิภตฺติยา มหาวิสยสุตฺเตน เอการา เทโสติ ทฏฺฐพฺโพ. วนฺทนา ปน ติวิธา โหติ กายวจีมโนวนฺทนาวเสนาติ. ยถาห ‘‘ติสฺโส อิมา ภิกฺขเว วนฺทนา. กตมา ติสฺโส. กาเยน วนฺทติ, วาจาย วนฺทติ, มนสา วนฺทตี’’ติ. ‘Vô song’ có nghĩa là không giống với bất kỳ người nào về các phẩm chất như giới, v.v. Đây là ý nghĩa của từ ở đây. ‘Tulā’ là sự đo lường, sự cân nhắc. ‘Tula’ có nghĩa là tương tự. Trong Saddanīti, có nói rằng ‘tula ummāne’. Hoặc, ‘tulā’ là cái mà người ta đo lường, cân nhắc, tức là cái cân thông thường. ‘Tulā’ giống như cái cân, tức là trí tuệ. ‘Tulo’ là người được đo lường bởi nó. Hậu tố ‘a’ có nghĩa là ‘được đo lường’. Một người được đo lường bởi trí tuệ tương tự. ‘Na tulo’ là ‘atulo’. Đây là một hợp từ Karmadhāraya kết hợp với Tappurisa. Đức Thế Tôn được hiểu là ‘không giống với bất kỳ người nào về các phẩm chất như giới’. Hoặc, ‘atulo’ là Đức Thế Tôn, vì ‘không có người nào tương tự hay bằng với ngài’. Đây là một hợp từ Bahubbīhi... Có nghĩa là bậc tối thượng, không ai sánh bằng về các phẩm chất như giới. Vì ngài là bậc tối thượng trong thế giới cùng với các vị trời. Như có nói: ‘Này các Tỳ-kheo, trong số các chúng sanh, dù không chân, hai chân, hay bốn chân... Như Lai được tuyên bố là bậc tối thượng trong số họ... ly tham là pháp tốt nhất, và bậc có mắt là bậc tối thượng trong số các loài hai chân.’ Mối liên hệ là ‘Đức Phật vô song ấy’. ‘Con xin đảnh lễ’ có nghĩa là: ‘Tưởng nhớ đến các phẩm chất của Đức Phật, như vẻ đẹp của mắt và các chi phần của ngài, con xin kính cẩn đảnh lễ bằng ba cửa (thân, khẩu, ý).’ Ở đây, nên hiểu rằng ‘e’ là sự thay thế cho vĩ ngữ ‘mi’ theo Mahāvisayasutta. Sự đảnh lễ có ba loại: đảnh lễ bằng thân, khẩu, và ý. Như có nói: ‘Này các Tỳ-kheo, có ba loại đảnh lễ này. Ba loại nào? Đảnh lễ bằng thân, đảnh lễ bằng lời nói, và đảnh lễ bằng ý.’ ตตฺถ โยนิโส มนสิการจิตฺตํ ปจฺจุปฏฺฐาเปตฺวา ชาณุทฺวยกปฺปรทฺวยนลาฏสงฺขาตานิ ปญฺจ องฺคานิ ภูมิยํ ปติฏฺฐาเปตฺวา วนฺทเนยฺยานํ อภิมุขํ นิปตนฺโต กาเยน วนฺทติ นาม. ยํ สนฺธาย ‘‘ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา’’ติ อฏฺฐ กถาทีสุ วุตฺตํ. พุทฺธคุณปทานิ วาจาย ปวตฺเตนฺโต วาจาย วนฺทติ นาม. วิปสฺสิสฺส นมตฺถุ, สิขิสฺสาปิ นมตฺถุ, เวสฺส ภุสฺส นมตฺถุ, กกุสนฺธสฺส นมตฺถุ, โกณาคมนสฺส นมตฺถุ[Pg.31], กสฺสปสฺส นมตฺถุ, องฺคีรสฺสสฺส นมตฺถุ ตฺยาทีสุปิ วาจาวนฺทนาเยว. พุทฺธาทิ คุณานิ อนุสฺสรนฺโต มนสา วนฺทติ นามาติ. Trong đó, người ta gọi là đảnh lễ bằng thân khi thiết lập tâm tác ý như lý, đặt năm chi phần (hai đầu gối, hai cùi chỏ, và trán) xuống đất, và phủ phục trước người đáng được đảnh lễ. Điều này được nói đến trong các chú giải, v.v., là ‘đảnh lễ bằng năm điểm’. Người ta gọi là đảnh lễ bằng lời nói khi phát âm những lời ca ngợi các phẩm chất của Đức Phật. Những câu như ‘Kính lễ Đức Phật Vipassī, kính lễ Đức Phật Sikhī, kính lễ Đức Phật Vessabhū, kính lễ Đức Phật Kakusandha, kính lễ Đức Phật Koṇāgamana, kính lễ Đức Phật Kassapa, kính lễ Đức Phật Aṅgīrasa,’ v.v., cũng là đảnh lễ bằng lời nói. Người ta gọi là đảnh lễ bằng ý khi tưởng nhớ đến các phẩm chất của Đức Phật, v.v. อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. นยนสุภคกายงฺคํ สพฺพสตฺตานํ จกฺขุสฺส โสภนํ คเตน กายงฺเคน สมนฺนาคตํ, มธุรวรสโรเปตํ ปิยเปมนีเยน อสฺสาทิ เยน อุตฺตมสทฺเทน สมนฺนาคตํ, อมิตคุณคณาธารํ อปริมิณิตพฺพสีลาทิคุณสมูหานํ ปติฏฺฐานภูตํ, ทสพลํ อนญฺญสาธารเณน ตถาคตสฺส กายญาณทส พเลน สมนฺนาคตํ, อตุลํ สีลาทิคุเณหิ เกนจิ อสทิสํ พุทฺธํ ตีหิ ทฺวาเรหิ สกฺกจฺจํ อหํ วนฺเท วนฺทามีติ. Đây là phần giải thích tóm lược. "Thân tướng xinh đẹp ưa nhìn" (Nayanasubhagakāyaṅgaṃ) có nghĩa là: được trang bị thân tướng xinh đẹp đối với mắt của tất cả chúng sanh. "Giọng nói tuyệt vời ngọt ngào" (madhuravarasaropetaṃ) có nghĩa là: được trang bị giọng nói tối thượng, khả ái, đáng mến, và ngọt ngào. "Nền tảng của vô lượng công đức" (amitaguṇagaṇādhāraṃ) có nghĩa là: là nơi nương tựa cho vô số các phẩm hạnh như giới đức v.v... không thể đo lường được. "Bậc Thập Lực" (dasabalaṃ) có nghĩa là: được trang bị mười thân lực và trí lực của Như Lai, là những năng lực không chung với ai khác. "Bậc Vô Song" (atulaṃ) có nghĩa là: không ai có thể sánh bằng về các phẩm hạnh như giới đức v.v... (Con) thành kính đảnh lễ Đức Phật qua ba cửa, con xin đảnh lễ. ทุติยวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา. Phần giải thích kệ đảnh lễ thứ hai đã hoàn tất. ๓. 3. โย พุทฺโธ ธิติมาญฺญธารโก,สํสาเร อนุโภสิ กายิกํ; ทุกฺขํ เจตสิกญฺจ โลกโต,ตํ วนฺเท นรเทว มงฺคลํ. Vị Phật nào, bậc kiên định, bậc trì giữ trí tuệ, đã trải qua khổ thân và khổ tâm trong vòng luân hồi vì thế gian, con xin đảnh lễ Ngài, bậc Thiên Nhân Sư, đấng phúc lành. ๓. เอวํ ตติยคาถาย พุทฺธสฺส วนฺทิตฺวา อิทานิ สมาธิ อาทีหิ จตูหิ คุเณหิ โถมิตฺวา วนฺทิตุกาโม โย พุทฺโธ ธิติมาญฺญธารโก ติอาทิคาถมาห. อยํ ปน มสชคณ ครุยุตฺตตฺตา ทสกฺขเรหิ ลกฺขิตา สุทฺธวิรา ชิตคาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ วุตฺโตทเย-มฺสา ชฺคา สุทฺธวิรา ชิตํ มตนฺติ. ตสฺสตฺโถ. ยสฺสํ ปฏิปาทํ มฺสา มสคณา จ ชฺคา ชคณครุกา จ เจ สิยฺยุํ, ตํ วุตฺตํ สุทฺธวิราชิตนฺติ มตํ ญาตพฺพนฺติ. ธิติมา อญฺญธารโก โย พุทฺโธ โลกโต สํสาเร กายิกํ ทุกฺขญฺจ เจตสิกํ ทุกฺขญฺจ อนุโภสิ นรเทวมงฺคลํ, ตํ พุทฺธํ อหํ วนฺเทติ สมฺพนฺโธ. 3. Sau khi đã đảnh lễ Đức Phật bằng bài kệ thứ ba như vậy, bây giờ, với mong muốn tán thán và đảnh lễ bằng bốn phẩm hạnh bắt đầu bằng định, ngài đã nói bài kệ bắt đầu bằng "Yo buddho dhitimāññadhārako". Tuy nhiên, bài kệ này nên được hiểu là thể thơ Suddhavirājita, được đặc trưng bởi mười âm tiết, vì nó được cấu thành từ ma-gaṇa, sa-gaṇa, ja-gaṇa và một âm dài (guru). Thật vậy, trong tác phẩm Vuttodaya có nói: "msā jgā được xem là Suddhavirājitaṃ". Ý nghĩa của nó là: Trong mỗi câu thơ nào, nếu có ma-gaṇa, sa-gaṇa, và ja-gaṇa cùng với một âm dài, thì thể thơ đó được xem và nên được biết là Suddhavirājita. Mối liên kết (của các từ) là: "Con xin đảnh lễ Đức Phật ấy, bậc Thiên Nhân Sư, đấng phúc lành, vị Phật nào, bậc kiên định, bậc trì giữ trí tuệ, đã trải qua khổ thân và khổ tâm trong vòng luân hồi vì thế gian". ตตฺถ [Pg.32] หิ โยติ อนิยมนิทฺเทโส. โย ยาทิโสติ อตฺโถ. ตสฺส จ อนิยมวาจก สพฺพนามปทตฺตา วจนตฺโถ น กาตพฺโพ. ตสฺส ปน ย โอติ ปทวิภาโค กาตพฺโพ. เตสุ จ ยสทฺทสฺส วาจฺจํ อนิยโม พุทฺธทพฺโพ อปฺปธาเนน ลพฺภติ, ตสฺส ยาทิสยุตฺตชจฺจนามโคตฺตสีลวิหารี โคจรสงฺขาตํ อนิยมสามญฺญาการตฺตคุณเมว ปธาเนน ลพฺภติ. ปฐมาสิวิภตฺติยา การิยภูตสฺส โอการสฺส วาจฺจํ ปกตูปนิสฺสยสงฺขาตํ กตฺตุการเกกวจนสงฺขฺยํ ลพฺภติ. อถ วา สพฺพนามภาวํ ยาติ คจฺฉตีติ โย, อนิยมวาจกภาวํ ยาติ คจฺฉตีติ วา โย, สพฺพนาม ภาเวน ยาติ ปวตฺตตีติ วา โย, สพฺพนามภาเวน ยาตพฺโพ ญาตพฺโพติ วา โย, ยาตพฺโพ ญาตพฺโพ เอเตน วา อนิยมตฺโถติ โย. Trong đó, "yo" là một sự chỉ định bất định. "Yo" có nghĩa là "vị nào" hoặc "loại nào". Và vì nó là một đại từ bất định, không nên phân tích nghĩa từng từ. Tuy nhiên, sự phân chia từ của nó nên được thực hiện là "ya" và "o". Trong đó, ý nghĩa của từ "ya" là bản thể Đức Phật bất định, được hiểu một cách thứ yếu; còn phẩm chất và đặc tính chung chung, bất định của Ngài—được mô tả là "loại nào", liên quan đến dòng dõi, danh xưng, gia tộc, giới hạnh, trú xứ, và cảnh giới—lại được hiểu một cách chủ yếu. Ý nghĩa của âm "o", là kết quả của biến cách thứ nhất (chủ cách) "si", là chủ cách số ít, được mô tả là nền tảng tự nhiên. Hoặc cách khác, "yo" là vì nó đi đến (yāti) trạng thái của một đại từ (sabbanāma); hoặc "yo" là vì nó đi đến (yāti) trạng thái biểu thị sự bất định; hoặc "yo" là vì nó diễn tiến (yāti) như một đại từ; hoặc "yo" là vì nó cần được biết (yātabbo) như một đại từ; hoặc "yo" là vì ý nghĩa bất định cần được biết (yātabbo) qua nó. เตนาหุ โปราณา – Do đó, các bậc cổ nhân đã nói: ‘‘นานาการณํ ปฏิจฺจ, ธาตุปจฺจยวิคฺคหํ; จินฺตกานํ ปภาโวว, ปธานํ โหติ จินฺตเน’’ติ. "Tùy thuộc vào nhiều nguyên nhân, sự phân tích ngữ căn và tiếp vị ngữ, và cả ảnh hưởng của các nhà tư tưởng, đều là yếu tố chính trong việc xem xét." พุทฺโธติ ปฏิวิทฺธจตุสจฺจธมฺโม. อยํ ปเนตฺถ วจนตฺโถ. พุชฺฌติ จตฺตาริ สจฺจานีติ พุทฺโธ, ภควา. สุทฺธกตฺตุสาธโนยํ. พุธธาตุ ต. โพเธตา ปชายาติ วา พุทฺโธ, เหตุ กตฺตุสาธโนยํ. อญฺเญสํ จตฺตาริ สจฺจานิ โพเธตีติ อตฺโถ. อถ วา อนญฺญโพธิโต หุตฺวา สวาสนาย สมฺโมหนิทฺทาย พุชฺฌติ ชาคโรตีติ พุทฺโธ, ทินกรกิรณ สมาคเมน ปรมรุจิรสิรีโสภคฺคปฺปตฺติยา วิกสิตมิว ปทุมํ อคฺคมคฺคญาณสมาคเมน อปริมิตคุณคณาลงฺกต สพฺพญฺญุตญาณปฺปตฺติยา พุชฺฌติ วิกสตีติ วา พุทฺโธ, นิพฺพาน สงฺขาตํ เอกายนมคฺคํ พุชฺฌติ คจฺฉตีติ วา พุทฺโธ. พุธสทฺโท หิ ญาณาทีสุ จตูสฺวตฺเถสุ วตฺตติ. "Buddha" là bậc đã thâm nhập Tứ Thánh Đế. Đây là ý nghĩa văn tự ở đây. Vị ấy giác ngộ bốn chân lý, vì vậy là Buddha, là Đức Thế Tôn. Đây là cách thành lập từ theo nghĩa chủ động đơn thuần. Từ gốc `budh` và tiếp vị ngữ `ta`. Hoặc, vị ấy làm cho chúng sanh giác ngộ, vì vậy là Buddha; đây là cách thành lập từ theo nghĩa chủ động tác nhân. Nghĩa là: vị ấy giảng dạy Tứ Thánh Đế cho người khác. Hoặc cách khác: không do ai khác khai thị, tự mình thức tỉnh khỏi giấc ngủ si mê cùng với các tiềm miên, vì vậy là Buddha. Hoặc, giống như hoa sen nở ra khi gặp ánh sáng mặt trời, đạt đến vẻ đẹp và sự huy hoàng tối thượng, Ngài cũng "nở ra" khi đạt được trí tuệ của con đường tối thượng, đạt được nhất thiết trí được trang hoàng bởi vô số công đức, vì vậy là Buddha. Hoặc, Ngài đi trên con đường độc nhất được gọi là Niết-bàn, vì vậy là Buddha. Thật vậy, từ `budha` được dùng trong bốn nghĩa: trí tuệ, v.v... เตน [Pg.33] วุตฺตํ – Do đó, có lời dạy rằng: ‘‘ญาเณ วิกสเน เจว, คมเน จาปิ ชาคเร; จตูสฺเวเตสุ อตฺเถสุ, พุธสทฺโท ปวตฺตตี’’ติ. "Trong nghĩa trí tuệ, nở ra, đi đến, và thức tỉnh; trong bốn nghĩa này, từ `budha` được sử dụng." อถ วา สพฺพเญยฺยธมฺเม พุชฺฌติ ชานาตีติ พุทฺโธ, ปารมิ ภาวิตาย ปญฺญาย สพฺเพ สงฺขตาสงฺขตธมฺเม พุชฺฌติ อพุชฺฌิ พุชฺฌิสฺสตีติ วา พุทฺโธ, สมฺมาสมฺพุทฺโธ วต โส ภควาติ อธิคตญาณคุณวิเสเสหิ พุชฺฌิตพฺโพติ วา พุทฺโธ, ภควตา พุชฺฌิตพฺพํ ญาตพฺพนฺติ พุทฺธํ. กึ ตํ, สพฺพญฺญุต ญาณํ, ตทสฺสตฺถีติ พุทฺโธ, ภควา. อตฺถโต ปน ปารมิตา ภาวิโต สยมฺภูญาเณน สห วาสนาย วิหตวิทฺธสฺต นิรวเสสกฺเลโส มหากรุณาสพฺพญฺญุตญาณาทิอปริ เมยฺยคุณคณาธาโร ขนฺธสนฺตาโน พุทฺโธ. ยถาห ‘‘พุทฺโธติ โย โส ภควา สยมฺภู อนาจริยโก ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ สามํ สจฺจานิ อภิสมฺพุชฺฌิ, ตตฺถ จ สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต, พเลสุ จ วสีภาว’’นฺติ. Hoặc, vị ấy biết tất cả các pháp cần biết, vì vậy là Buddha. Hoặc, với trí tuệ được tu tập qua các ba-la-mật, vị ấy hiểu, đã hiểu, và sẽ hiểu tất cả các pháp hữu vi và vô vi, vì vậy là Buddha. Hoặc, vị ấy cần được hiểu thông qua những phẩm chất trí tuệ đặc biệt mà Ngài đã đạt được, như trong câu "Đức Thế Tôn ấy quả là bậc Chánh Đẳng Giác", vì vậy là Buddha. Điều cần được Đức Thế Tôn giác ngộ, cần được biết, gọi là `buddhaṃ`. Đó là gì? Là nhất thiết trí. Ngài sở hữu trí tuệ đó, vì vậy là Buddha, là Đức Thế Tôn. Tuy nhiên, về mặt ý nghĩa, Buddha là dòng tương tục của các uẩn, người đã tu tập các ba-la-mật, người đã dùng trí tuệ tự chứng (sayambhūñāṇa) để đoạn trừ hoàn toàn không còn dư sót các phiền não cùng với tập khí, và là nền tảng của vô số các phẩm hạnh không thể đo lường như đại bi, nhất thiết trí, v.v... Như có lời dạy rằng: "Buddha là Đức Thế Tôn, bậc tự mình thành tựu, không có thầy chỉ dạy, đã tự mình giác ngộ các chân lý về những pháp chưa từng được nghe trước đây, và trong đó đã đạt đến nhất thiết trí và sự tự tại đối với các năng lực." เอตฺถ จ พุทฺโธ นาม สพฺพญฺญุพุทฺธ, ปจฺเจกพุทฺธ, จตุสจฺจพุทฺธ, สุต พุทฺธวเสน จตุพฺพิโธ โหติ. ตตฺถ กปฺปสตสหสฺสาธิกานิ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ สมตึสปารมิโย ปูเรตฺวา สมฺโพธิปฺปตฺโต สพฺพญฺญุพุทฺโธ นาม. กปฺปสตสหสฺสาธิกานิ ทฺเว อสงฺขฺเยยฺยานิ ปารมิโย ปูเรตฺวา สยมฺภูปตฺโต ปจฺเจกพุทฺโธ นาม. อวเสสา ขีณาสวา จตุสจฺจพุทฺโธ นาม. พหุสฺสุโต สุตพุทฺโธ นาม. อิธ ปน สพฺพญฺญุพุทฺโธ อธิปฺเปโต. Ở đây, Buddha có bốn loại: Toàn Giác Phật (sabbaññubuddha), Độc Giác Phật (paccekabuddha), Tứ Đế Phật (catusaccabuddha), và Đa Văn Phật (sutabuddha). Trong đó, bậc đã viên mãn ba mươi ba-la-mật trong bốn a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp và đã đạt đến sự giác ngộ viên mãn được gọi là Toàn Giác Phật. Bậc đã viên mãn các ba-la-mật trong hai a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp và đã tự mình giác ngộ được gọi là Độc Giác Phật. Các vị lậu tận còn lại được gọi là Tứ Đế Phật. Bậc đa văn được gọi là Đa Văn Phật. Tuy nhiên, ở đây, Toàn Giác Phật là đối tượng được đề cập đến. ธิติมาญฺญธารโกติ เอตฺถ ธิติมา อญฺญธารโกติ ปทจฺเฉโท กาตพฺโพ. ธิติมาติ สมาธิวนฺโต, สมฺปยุตฺต ธมฺเม เอการมฺมเณ ธาเรตีติ ธิติ, สมาธิ. ธาธาตุติ. อาการสฺส อิการาเทโส. ธิยติ ฐเปติ เอการมฺมเณ สมฺปยุตฺตธมฺเมติ ธิติ, จิตฺเตน โยเคเนเวโส เอกา รมฺมเณ [Pg.34] ปติฏฺฐาปนวเสน จิตฺตสฺส อารมฺมเณ นิจฺจลภาเวน ปติฏฺฐาเปตีติ อตฺโถ. ธิติ อสฺส อตฺถีติ ธิติมา, พุทฺโธ. โส หิ ยถา มหาเมรุ จตูหิ ทิสาหิ ภุสํ อาคเตหิ วาเตหิ น สมิญฺชติ, เอวํ ปฏิปกฺเขหิ มิจฺฉาวาท วาเตหิ จ อิฏฺฐานิฏฺฐารมฺมเณหิ จ ลาภาลาภ ยสายส นินฺทา ปสํส สุขทุกฺขสงฺขาเตหิ โลกธมฺเมหิ จ น สมิญฺชติ, สมาธิวนฺโตเยว โหตีติ วุตฺตํ โหติ. Trong câu ‘dhitimāññadhārakoti’, nên được phân tách thành ‘dhitimā aññadhārako’. ‘Dhitimā’ có nghĩa là người có định (samādhivanto). ‘Dhiti’ là định (samādhi), vì nó nắm giữ (dhāreti) các pháp tương ưng (sampayutta dhamme) trên một đối tượng duy nhất (ekārammaṇe). (Từ này) xuất phát từ căn ‘dhā’. Nguyên âm ‘ā’ được chuyển thành ‘i’. ‘Dhiti’ là cái được giữ lại (dhiyati) hay được đặt vào (ṭhapeti) các pháp tương ưng trên một đối tượng duy nhất; nghĩa là, nó thiết lập tâm trên một đối tượng một cách không lay chuyển thông qua sự kết nối với tâm, bằng cách thiết lập nó trên một đối tượng duy nhất. ‘Dhitimā’ là người có ‘dhiti’, đó là Đức Phật. Vị ấy, giống như núi Tu-di không rung chuyển bởi những cơn gió mạnh đến từ bốn phương, cũng vậy, không bị lay động bởi những ngọn gió tà kiến đối nghịch, bởi các đối tượng khả ái và không khả ái, và bởi các pháp thế gian (lokadhammehi) là được và mất, danh và không danh, chê và khen, khổ và lạc. Có thể nói rằng, Ngài thực sự là người có định (samādhivantoyeva hoti). อญฺญธารโกติ อรหตฺตผลหารโก. วิมุตฺติสงฺขาตํ อรหตฺตผลเสตจฺฉตฺตํ ธาเรนฺโต วา. ชานาติ ปฐม มคฺเคน ทิฏฺฐสจฺจสฺส อามริยาทํ อนติกฺกมิตฺวา วาติ อญฺญํ, อรหตฺตผลํ. อาปุพฺพญาธาตุ กฺวิ. อาสทฺโท มริยาทตฺโถ. สํโยคปรตฺตา อาการสฺส รสฺโส, ตํ ธาเรตีติ อญฺญธารโก. อญฺญสทฺทูปปทธรธาตุ ณฺวุ. สํสาเรติ ขนฺธธาตุอายตนานํ อพฺโพจฺฉินฺนํ ปวตฺตมาเน สํสารวฏฺเฏ. ‘Aññadhārako’ có nghĩa là người mang quả vị A-la-hán. Hoặc là người mang chiếc lọng trắng của quả vị A-la-hán, được gọi là sự giải thoát. ‘Aññaṃ’ là quả vị A-la-hán, được biết đến (jānāti) qua đạo đầu tiên, đã thấy chân lý, không vượt qua giới hạn (āmariyādaṃ anatikkamitvā vāti). (Từ này) được hình thành từ căn ‘ñā’ với tiếp đầu ngữ ‘ā’ và tiếp vị ngữ ‘kvi’. Từ ‘ā’ có nghĩa là giới hạn. Do theo sau là một phụ âm kép, nguyên âm dài ‘ā’ được rút ngắn lại. ‘Aññadhārako’ là người nắm giữ điều đó (taṃ dhāreti). (Từ này được hình thành từ) căn ‘dhara’ với từ đứng trước là ‘añña’ và tiếp vị ngữ ‘ṇvu’. ‘Saṃsāreti’ (có nghĩa là) trong vòng luân hồi (saṃsāravaṭṭe), nơi mà các uẩn, giới và xứ diễn tiến không gián đoạn. วุตฺตญฺหิ อฏฺฐกถายํ – Thật vậy, đã được nói trong Chú giải rằng – ‘‘ขนฺธานญฺจ ปฏิปาฏิ, ธาตุอายตนาน จ; อพฺโพจฺฉินฺนํ วตฺตมานา, สํสาโรติ ปวุจฺจตี’’ติ. “Sự nối tiếp của các uẩn, và của các giới và các xứ; diễn tiến không gián đoạn, được gọi là ‘luân hồi’ (saṃsāra).” ขนฺธธาตุอายตนานํ อญฺญมญฺญสมฺพนฺเธน สํปุนปฺปุนํ สรติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ สํสาโร. สํปุพฺพสรธาตุ คติมฺหิ ณ. อถ วา ขนฺธายตนธาตุโย สํ อพฺโพจฺฉินฺนํ สรนฺติ คจฺฉนฺติ ปวตฺตนฺติ เอตฺถาติ สํสาโรติ วจนตฺโถ กาตพฺโพ, ตสฺมึ. อนุโภสีติ อนุปุนปฺปุนํ อภุญฺชิ, อเวทยีติ อตฺโถ. กายิกนฺติ กาเย สรีเร ปวตฺตํ กายิกํ. เจตสิกนฺติ เจตสิ ปวตฺตํ เจตสิกํ. ตํ ปน ปททฺวยํ ทุกฺขนฺติปเท วิเสสนํ. ทุกฺขนฺติ วฏฺฏทุกฺขํ. ทุกฺขนํ ทุกฺขํ, อถ วา ทุกฺขยตีติ ทุกฺขํ, ทุกฺขธาตุ อ. อิทํ ปน นิพฺพจนํ การิตวเสน วุตฺตํ. ยสฺส อุปฺปชฺชติ, ตํ ทุกฺขิตํ กโรตีติ วุตฺตํ โหติ. โลกโตติ สตฺตโลกเหตุ. โลกิยนฺติ [Pg.35] ปวตฺตนฺติ เอตฺถ ปุญฺญาปุญฺญานิ ตพฺพิปาโก จาติ โลโก. โลกธาตุ ณ. อถ วา กุสลาทีนิ ลาติ คณฺหาตีติ โลโก. ลาธาตุ โอกปจฺจโย. สตฺต โลโกว ลพฺภติ. ธิติมา อญฺญธารโก โย พุทฺโธ สํสารวฏฺเฏ นิมุคฺคานํ สตฺตานมนุทยาย สํสารวฏฺฏทุกฺขโต ปโมเจตุกาโม กปฺปสตสหสฺสาธิกานิ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ อติทุกฺกรานิ สมตึสปารมิโย ปญฺจ มหา ปริจฺจาเค จ กโรนฺโต สตฺตโลกเหตุ กายิกํ เจตสิกํ สํสารวฏฺฏทุกฺขํ อนุภวสีติ วุตฺตํ โหติ. ตนฺติ ตาทิสํ พุทฺธํ. วนฺเทติ วนฺทามิ. ‘Saṃsāro’ (luân hồi) là cái di chuyển (sarati), đi đến (gacchati), diễn tiến (pavattati) lặp đi lặp lại (punappunaṃ) qua sự liên kết lẫn nhau của các uẩn, giới và xứ. (Từ này được hình thành từ) căn ‘sara’ với nghĩa là đi, có tiếp đầu ngữ ‘saṃ’ và tiếp vị ngữ ‘ṇa’. Hoặc, nên hiểu nghĩa từ nguyên của ‘saṃsāro’ là: nơi (ettha) mà các uẩn, xứ và giới cùng nhau (saṃ) di chuyển (saranti), đi đến (gacchanti), diễn tiến (pavattanti) không gián đoạn. ‘Tasmiṃ’ (trong đó). ‘Anubhosi’ có nghĩa là đã trải nghiệm (abhuñji) lặp đi lặp lại (anupunappunaṃ), đã cảm thọ (avedayīti). ‘Kāyikaṃ’ là cái diễn ra trong thân (kāye sarīre). ‘Cetasikaṃ’ là cái diễn ra trong tâm (cetasi). Hai từ này là tính từ cho từ ‘dukkhaṃ’. ‘Dukkhaṃ’ là khổ trong vòng luân hồi. Sự đau khổ là ‘dukkhaṃ’, hoặc nó gây ra đau khổ (dukkhayati) nên là ‘dukkhaṃ’, từ căn ‘dukkha’ với tiếp vị ngữ ‘a’. Cách giải thích từ nguyên này được nói theo nghĩa sai khiến. Có nghĩa là, đối với người nào mà nó phát sinh, nó làm cho người đó đau khổ. ‘Lokato’ là vì thế gian chúng sanh. ‘Loko’ (thế gian) là nơi mà các nghiệp thiện và bất thiện cùng với quả của chúng diễn ra (pavattanti). Từ căn ‘loka’ với tiếp vị ngữ ‘ṇa’. Hoặc, ‘loko’ là cái nhận lấy (lāti gaṇhāti) các pháp thiện, v.v. Từ căn ‘lā’ với tiếp vị ngữ ‘oka’. Thế gian chúng sanh được thành tựu. Có thể nói rằng: Đức Phật, bậc ‘dhitimā’ và ‘aññadhārako’, với mong muốn giải thoát chúng sanh đang chìm đắm trong vòng luân hồi khỏi khổ đau của luân hồi vì lợi ích của họ, trong bốn a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp, đã thực hành ba mươi pháp ba-la-mật và năm đại thí xả vô cùng khó làm, và vì thế gian chúng sanh, Ngài đã trải qua nỗi khổ luân hồi về thân và tâm. ‘Taṃ’ là Đức Phật như vậy. ‘Vandeti’ là tôi đảnh lễ (vandāmi). นรเทวมงฺคลนฺติ นรเทวานํ มงฺคลภูตํ. อยํ ปเนตฺถ วจนตฺโต. นิรยํ เนติ ปาปุณาตีติ นโร, มนุสฺโส. นิธาตุ ปาปุนเน อโร. อริยมนุสฺโส ปน ภูตปุพฺพคติก นเยน นโร นามาติ. อถ วา เสฏฺฐภาวํ เนตีติ นโร, อุตฺตมํ ปพฺพชฺชํ เนตีติ อตฺโถ. วิมานวตฺถุอฏฺฐกถายํ ปน เชฏฺฐภาวํ เนตีติ นโร. ปุตฺตภาตุภูโตปิ หิ ปุคฺคโล มาตุเชฏฺฐภคินีนํ ปิตุฏฺฐาเน ติฏฺฐติ, ปเคว ภตฺตุภูโต อิตราสนฺติ วุตฺตํ. วิสุทฺธิมคฺคมหาฏีกายํ ปน นรตีติ นโร, ปุริโส. ยถา หิ ปฐมปกติภูโต สตฺโต อิตราย ปกติยา เสฏฺฐฏฺเฐน ปุริอุจฺเจ ฐาเน เสติ ปวตฺตตีติ ปุริโสติ วุจฺจติ, เอวํ นยนฏฺเฐน นโรติ วุจฺจติ. ปุตฺตภาตุ ภูโตปิ หิ ปุคฺคโล มาตุเชฏฺฐภคินีนํ ปิตุฐาเน ติฏฺฐติ. ปเคว อิตรา อิตราสนฺติ วุตฺตํ. ตสฺมา อิธ ปน นรนฺติ สามญฺเญน วุตฺตมฺปิ วิเสเสน ปุริสนรนฺติ วิญฺญายติ ปธานนเยน คหณสฺส ยุตฺตตฺตา. ทิพฺพนฺติ กามคุณ ฌานาภิญฺญาจิตฺติสฺสริยาทีหิ กีฬนฺตีติ เทวา. ทิวุธาตุ ณ. อถ วา สรีราลงฺการชุติยา ทิพฺพนฺตีติ เทวา. เทวา จ นาม ติวิธา โหนฺติ สมฺมุติเทวา, อุปปตฺติเทวา, วิสุทฺธิเทวา จาติ. ตตฺถ มหาสมฺมตกาลโต ปฏฺฐาย โลเกน [Pg.36] เทวาติ สมฺมตตฺตา ราชาโน เทวิโย ราชกุมารา จ สมฺมุติเทวา นาม. เทวโลเก อุปปนฺนา อุปปตฺติเทวา นาม. พุทฺธปจฺเจกพุทฺธขีณาสวา วิสุทฺธิเทวา นาม. อิธ ปน อุปปตฺติเทวา อธิปฺเปตา. ‘Naradevamaṅgalaṃ’ có nghĩa là điềm lành cho người và trời. Đây là cách giải thích từ nguyên. ‘Naro’ (người) là người dẫn đến (neti) hoặc đạt đến (pāpuṇāti) địa ngục (nirayaṃ). Từ căn ‘ni’ (dẫn dắt) với tiếp vị ngữ ‘aro’. Tuy nhiên, một bậc Thánh nhân được gọi là ‘naro’ theo cách nói về trạng thái quá khứ. Hoặc, ‘naro’ là người dẫn đến trạng thái cao tột (seṭṭhabhāvaṃ netīti), nghĩa là người dẫn đến sự xuất gia tối thượng. Trong Chú giải Kinh Thiên Cung Sự, ‘naro’ là người dẫn đến địa vị trưởng thượng. Vì ngay cả một người là con trai hay em trai cũng đứng ở vị trí của người cha đối với các dì và chị gái, huống hồ là người chồng đối với những người khác. Trong Đại Phụ chú giải Thanh Tịnh Đạo, ‘naro’ là người vui thích (narati), là nam nhân (puriso). Giống như một chúng sanh có bản chất sơ khởi được gọi là ‘puriso’ vì nó nằm (seti) hoặc tồn tại (pavattati) ở một nơi cao (puriucce ṭhāne) theo nghĩa là vượt trội hơn các bản chất khác, cũng vậy, nó được gọi là ‘naro’ theo nghĩa là dẫn dắt. Vì ngay cả một người là con trai hay em trai cũng đứng ở vị trí của người cha đối với các dì và chị gái, huống hồ là những người khác. Do đó, ở đây, mặc dù ‘nara’ được nói một cách tổng quát, nó được hiểu một cách đặc biệt là nam nhân (purisanara), vì việc hiểu theo nghĩa chính là hợp lý. ‘Devā’ (chư thiên) là những vị vui chơi (kīḷanti) với các dục lạc, thiền, thắng trí, quyền năng của tâm, v.v. Từ căn ‘divu’ với tiếp vị ngữ ‘ṇa’. Hoặc, ‘devā’ là những vị tỏa sáng (dibbanti) với ánh sáng của các trang sức trên thân. Và chư thiên có ba loại: chư thiên quy ước (sammutidevā), chư thiên do tái sanh (upapattidevā), và chư thiên do thanh tịnh (visuddhidevā). Trong đó, từ thời vua Mahāsammata trở đi, các vị vua, hoàng hậu và hoàng tử được gọi là chư thiên quy ước vì họ được thế gian công nhận là ‘deva’. Những vị sanh vào cõi trời được gọi là chư thiên do tái sanh. Chư Phật, chư Phật Độc Giác và các bậc A-la-hán được gọi là chư thiên do thanh tịnh. Tuy nhiên, ở đây, chư thiên do tái sanh được đề cập đến. มงฺคลนฺติ มงฺคลภูตํ. ตนฺติปเท วิเสสนํ. มงฺคนฺติ วฑฺเฒนฺติ สพฺพสมฺปตฺตีหิ สตฺตานํ เอเตนาติ มงฺคโล, พุทฺโธ. มงฺคล ธาตุ วฑฺฒเน อโล. อถ วา มงฺคํ วุจฺจติ ปาปํ, ตํ เวเนยฺยานํ เทสนาย ลุนาติ ฉินฺทตีติ มงฺคโล, พุทฺโธ. มงฺคสทฺทูปปทลุธาตุ กฺวิ. นรา จ เทวา จ นรเทวา, เตสํ มงฺคโล นรเทวมงฺคโล, พุทฺโธ. โส ปน มนุสฺสเทวพฺรหฺมานํ ปูชนียตฺตา จ สงฺเข, จกฺกํ, ปุณฺณกุมฺโภ, ครา, สิรี, เสตจฺฉตฺตํ, องฺกุโส, ธชํ, โสวตฺติกญฺจาติ อฏฺฐหิ โลกิยมงฺคเลหิ เสฏฺฐตฺตา อุตฺตมตฺตา จ มงฺคโล นามาติ วุจฺจติ, ตสฺมา พุทฺธสฺส นรเทวมงฺคลนฺติ โถเมตีติ อธิปฺปาโยติ. Maṅgalanti có nghĩa là vật cát tường. Trong câu kệ này là tính từ. Maṅganti có nghĩa là làm cho tăng trưởng, làm cho chúng sanh tăng trưởng tất cả sự thành tựu bởi vị ấy, do đó gọi là maṅgalo, tức là đức Phật. Căn maṅgala có nghĩa là tăng trưởng, tiếp vĩ ngữ là alo. Hoặc là, maṅgaṃ được gọi là tội lỗi, vị ấy cắt đứt, đoạn tận tội lỗi ấy cho những chúng sanh cần được giáo hóa bằng lời thuyết giảng, do đó gọi là maṅgalo, tức là đức Phật. Từ maṅga đứng trước, căn lu, tiếp vĩ ngữ kvi. Narā ca devā ca là naradevā, bậc cát tường của những vị ấy là naradevamaṅgalo, tức là đức Phật. Vị ấy lại được gọi là maṅgalo vì là bậc đáng cúng dường của nhân loại, chư thiên, và phạm thiên, và vì là bậc tối thắng, bậc tối thượng hơn tám vật cát tường ở thế gian là: vỏ ốc, bánh xe, bình nước đầy, garā, nữ thần may mắn, lọng trắng, cái móc câu, lá cờ, và chữ vạn. Do đó, ý nghĩa là tán dương đức Phật là naradevamaṅgala. อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. ธิติมา สมาธิวนฺโต อญฺญธารโก อรหตฺตผลธารโก อรหตฺตผลเส ตจฺฉตฺตํ ธาเรนฺโต วา, โย ยาทิโส พุทฺโธ, สํสาเร สํสารวฏฺเฏ, กายิกํ กาเย ปวตฺตํ ทุกฺขญฺจ วฏฺฏทุกฺขญฺจ เจตสิ ปวตฺตํ ทุกฺขญฺจ วฏฺฏทุกฺขญฺจ, โลกโต โลกเหตุ, อนุโภสิ ปุนปฺปุนํ อภวสิ อเวทยิ, นรเทวมงฺคลํ นรเทวานํ มงฺคลภูตํ, ตํ ตาทิสํ พุทฺธํ อหํ วนฺเท วนฺทามีติ. Đây là phần giải thích tóm tắt ở đây. Dhitimā là bậc có trí tuệ, bậc có định, bậc mang giữ đạo quả A-la-hán, bậc mang giữ quả vị A-la-hán, hoặc là bậc mang giữ lọng trắng quả vị A-la-hán. Vị Phật nào, vị Phật như thế nào, trong vòng luân hồi, trong sự xoay vần của luân hồi, đã trải qua, đã trở thành, đã cảm nhận nhiều lần khổ về thân diễn tiến trong thân và khổ luân hồi, khổ về tâm diễn tiến trong tâm và khổ luân hồi, từ thế gian, do nhân là thế gian. Naradevamaṅgalaṃ là bậc cát tường của nhân loại và chư thiên. Con xin đảnh lễ, con đảnh lễ đức Phật như thế ấy. ตติยวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา. Phần giải thích về kệ đảnh lễ thứ ba đã hoàn tất. ๔. 4. พาตฺตึสติลกฺขณจิตฺรเทหํ,เทหชฺชุตินิคฺคตปชฺชลนฺตํ; ปญฺญาธิติสีลคุโณฆวินฺทํ, (Con xin đảnh lễ) bậc có thân được trang hoàng với ba mươi hai tướng tốt, bậc tỏa sáng với hào quang phát ra từ thân, bậc đã chứng đạt dòng thác các đức hạnh là trí tuệ, sự kiên trì, và giới hạnh. วนฺเท มุนิมนฺติมชาติยุตฺตํ. Con xin đảnh lễ bậc ẩn sĩ là người có được sự sanh cuối cùng. ๔. เอวํ [Pg.37] ตติยคาถาย พุทฺธสฺส นตฺวา อิทานิ พาตฺตึสติลกฺขณจิตฺรเทหนฺตฺยาทีหิ ฉหิ คุเณหิ โถมิตฺวา มุนิโน วนฺทิตุกาโม พาตฺตึสติ ลกฺขณ จิตฺร เทห นฺตฺยาทิคาถมาห. อยํ ปน ต ช ช คณ ครุทฺวย ยุตฺตตฺตา เอกาทสกฺขเรหิ ลกฺขิตา อุปฏฺฐิตา คาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ วุตฺโตทเย ตฺชา ชฺคา ครุนายมุปฏฺฐิตา สา’’ติ. ตสฺสตฺโถ. ยสฺสํ ปฏิปาทํ ตฺชา ตชคณา จ ชฺคาชคณครู จ ครุนา ปาทนฺตครุนา เจ ยุตฺตา, สา อยํ คาถา อุปฏฺฐิตา นามาติ. เอตฺถ จ เอก ครุเก สติปิ ทฺวิครุเกปิ ลกฺขณสมานตฺตา อุปฏฺฐิตา คาถา นามาติ ทฏฺฐพฺพา. ตตฺถ พาตฺตึสติ ลกฺขณ จิตฺร เทหนฺติ ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขเณหิ วิจิตฺรํ สรีรวนฺตํ. เอตฺถ จ ทฺวีหิ อธิกํ ตึสํ พาตฺตึสติ. ทฺวิสทฺทสฺส พาเทโส. ลกฺขิยติ ลกฺขิตพฺพํ พุทฺธสรีรํ เอเตนาติ ลกฺขณํ. ทิหติ อุปจยติ วฑฺฒติ วา เอตฺถ กุสลา กุสลนฺติ เทหํ, สรีรํ. ทิหธาตุ อุปจเย วฑฺฒเน วา ณ. พาตฺตึสติ มหาปุริสลกฺขเณหิ จิตฺรํ วิจิตฺรํ เทหํ สรีรํ ยสฺส โสติ พาตฺตึสติลกฺขณจิตฺรเทโห, มุนิ ลพฺภติ. 4. Như vậy, sau khi đã đảnh lễ đức Phật bằng câu kệ thứ ba, bây giờ muốn đảnh lễ bậc ẩn sĩ bằng cách tán dương với sáu đức hạnh bắt đầu bằng bāttiṃsatilakkhaṇacitradehaṃ, (tác giả) đã nói lên câu kệ bắt đầu bằng bāttiṃsati lakkhaṇa citra dehaṃ. Lại nữa, câu kệ này cần được hiểu là kệ Upaṭṭhitā, được ghi nhận bởi mười một âm tiết do có sự kết hợp của hai trường âm và các nhóm âm tiết ta, ja, ja. Thật vậy, đã được nói trong tạng Vuttodaya rằng: “Sā upaṭṭhitā ayaṃ tjā jgā garunā” (Câu kệ ấy là Upaṭṭhitā này, (có các nhóm âm tiết) ta, ja, ja, và trường âm). Ý nghĩa của câu ấy là: Câu kệ nào mà trong mỗi dòng có các nhóm âm tiết ta, ja, ja, và một nhóm âm tiết ja cùng với một trường âm, và được kết hợp với một trường âm ở cuối dòng, câu kệ ấy được gọi là Upaṭṭhitā. Và ở đây, cần được hiểu rằng ngay cả khi có một trường âm hoặc hai trường âm, do sự tương đồng về đặc điểm, nó vẫn được gọi là kệ Upaṭṭhitā. Trong đó, bāttiṃsati lakkhaṇa citra dehaṃ có nghĩa là bậc có thân thể được trang hoàng với ba mươi hai tướng của bậc đại nhân. Ở đây, bāttiṃsati là ba mươi cộng thêm hai. Từ dvisadda được biến thành bā. Lakkhaṇaṃ là cái mà thân thể của đức Phật được ghi nhận, cần được ghi nhận bởi nó. Dehaṃ, sarīraṃ là nơi mà các pháp thiện và bất thiện được tích lũy hoặc tăng trưởng. Căn diha có nghĩa là tích lũy hoặc tăng trưởng, tiếp vĩ ngữ là ṇa. Bāttiṃsatilakkhaṇacitradeho là bậc mà thân thể của vị ấy được trang hoàng, rực rỡ với ba mươi hai tướng của bậc đại nhân, được hiểu là bậc ẩn sĩ. อิทํ ปเนตฺถ ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณสรูปสฺส สงฺเขป ทสฺสนํ. สุปฺปติฏฺฐิตปาโท จ, อายตปณฺหิ, ทีฆงฺคุลิ, มุทุต ลุณหตฺถปาโท, ชาลหตฺถปาโท, อุสฺสงฺขปาโท, เอณิชงฺโฆ, ฐิตโกว อโนนมนฺโต อุโภหิ ปาณิตเลหิ ชาณุ กานิ ปริมสติ ปริมชฺชติ, โกโสหิตวตฺถคุยฺโห, สุวณฺณ วณฺโณ กญฺจนสนฺนิภตฺตโจ, สุขุมจฺฉวี, เอเกกโลโม, อุทฺธคฺคโลโม, พฺรหฺมุชุคตฺโต, สตฺตุสฺสโท, สีหปุพฺพทฺธ กาโย, จิตนฺตรํโส, นิคฺโรธปริมณฺฑโล, สมวฏฺฏกฺขนฺโธ, รสคฺครสี, สีหหนุ, จตฺตาลีสทนฺโต, สมทนฺโต, อวิรฬทนฺโต, สุสุกฺกทาโฐ, ปหูตชิวฺโห, พฺรหฺมสฺสโร กรวีกภาณิ, อตินีลเนตฺโต, โคปขุโม, อุณฺณา ภมุ กนฺตเร [Pg.38] ชาโต, อุณฺหีสสีโส จาติ ทฺวตฺตึสวิธานิ โหนฺติ มหาปุริสลกฺขณานิ. Đây là phần trình bày tóm tắt về bản chất của ba mươi hai tướng của bậc đại nhân. Có bàn chân đặt xuống bằng phẳng, có gót chân dài, có ngón tay dài, có tay chân mềm mại, có tay chân như màng lưới, có mu bàn chân tròn đầy, có bắp chân như bắp chân của con nai, khi đứng thẳng không khom lưng có thể dùng hai lòng bàn tay chạm và xoa đầu gối, có âm mã tàng, có màu da vàng ròng, có da như vàng, có da mịn màng, mỗi chân lông chỉ có một sợi lông, các sợi lông mọc hướng lên trên, có thân hình thẳng như Phạm thiên, có bảy chỗ đầy đặn, có nửa thân trên như sư tử, có khoảng giữa hai vai đầy đặn, có thân hình cân đối như cây đa, có hai vai tròn đều, có thần kinh vị giác tốt nhất, có hàm như sư tử, có bốn mươi cái răng, có răng bằng nhau, có răng khít nhau, có răng cửa rất trắng, có lưỡi rộng dài, có giọng nói như Phạm thiên và tiếng chim karavīka, có mắt rất xanh, có lông mi như bò chúa, có lông trắng mọc giữa hai chân mày, và có tướng nhục kế trên đỉnh đầu. Đó là ba mươi hai loại tướng của bậc đại nhân. เตน วุตฺตํ ปาเถยฺยวคฺเค ลกฺขณสุตฺเต ‘‘กตมานิ ตานิ ภิกฺขเว ทฺวตฺตึสมหาปุริสสฺส มหาปุริสลกฺขณานิ, เยหิ สมนฺนาคตสฺส มหาปุริสสฺส ทฺเว คติโย ภวนฺติ, อนญฺญา. สเจ อคารํ อชฺฌาวสติ ราชา โหติ จกฺกวตฺติ…เป… สเจ โขปน อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชติ, อรหํ โหติ สมฺมา สมฺพุทฺโธ โลเก วิวฏจฺฉโท ๑. อิธ ภิกฺขเว มหา ปุริโส สุปฺปติฏฺฐิตปาโท โหติ. ยมฺปิ ภิกฺขเว มหา ปุริโส สุปฺปติฏฺฐิตปาโท โหติ. อิทมฺปิ ภิกฺขเว มหา ปุริสสฺส มหาปุริสลกฺขณํ ภวติ ๒. ปุน จปรํ ภิกฺขเว มหาปุริสสฺส เหฏฺฐาปาทตเลสุ จกฺกานิ ชาตานิ โหนฺติ สหสฺสารานิ สเนมิกานิ สนาภิกานิ สพฺพา การปริปูรานิ. อิทมฺปิ ภิกฺขเว มหาปุริสสฺส มหาปุริส ลกฺขณํ ภวติ ๓. ปุน จปรํ ภิกฺขเว มหาปุริโส อายตปณฺหี โหติ ๔. ทีฆงฺคุลี โหติ ๕. มุทุตลุณ หตฺถปาโท โหติ ๖. ชาลหตฺถปาโท โหติ ๗. อุสฺสงฺขปาโท โหติ ๘. เอณิชงฺโฆ โหติ ๙. ฐิตโกว อโนนมนฺโต อุโภหิ ปาณิตเลหิ ชาณุกานิ ปริมสติ ปริมชฺชติ ๑๐. โกโสหิตวตฺถคุยฺโห โหติ ๑๑. สุวณฺณวณฺโณ กญฺจนสนฺนิภตฺตโจ ๑๒. สุขุมจฺฉวี โหติ สุขุมตฺตา ฉวิยา รโชชลฺลํ กาเย น อุปลิมฺปติ ๑๓. เอเกกโลโม โหติ, เอเกกานิ โลมานิ โลมกูเปสุ ชาตานิ ๑๔. อุทฺธคฺคโลโม โหติ. อุทฺธคฺคานิ โลมานิ ชาตานิ นีลานิ อญฺชนวณฺณานิ กุณฺฑลา วตฺตานิ ปทกฺขิณาวตฺตกชาตานิ ๑๕. พฺรหฺมุชุคตฺโต โหติ ๑๖. สตฺตุสฺสโท โหติ ๑๗. สีหปุพฺพทฺธ กาโย โหติ ๑๘. จิตนฺตรํโส โหติ ๑๙. นิคฺโรธปริมณฺฑโล โหติ, ยาวตกฺวสฺส พฺยาโม, ตาว ตกฺวสฺส [Pg.39] กาโย ๒๐. สมวฏฺฏกฺขนฺโธ โหติ ๒๑. รสคฺค สคฺคี โหติ ๒๒. สีหหนุ โหติ ๒๓. จตฺตาลีสทนฺโต โหติ ๒๔. สมทนฺโต โหติ ๒๕. อวิรฬทนฺโต โหติ ๒๖. สุสุกฺกทาโฐ โหติ ๒๗. ปหูตชิวฺโห โหติ ๒๘. พฺรหฺมสฺสโร โหติ กรวีกภาณิ ๒๙. อตินีลเนตฺโต โหติ ๓๐. โคปขุโม โหติ ๓๑. อุณฺณา ภมุกนฺตเร ชาตา โหติ โอทาตา มุทุตูล สนฺนิภา. ยมฺปิ ภิกฺขเว มหาปุริสสฺส อุณฺณา ภมุกนฺตเร ชาตา โหติ โอทาตา มุทุตูลสนฺนิภา. อิทมฺปิ ภิกฺขเว มหาปุริสสฺส มหาปุริสลกฺขณํ ภวติ ๓๒. ปุน จปรํ ภิกฺขเว มหาปุริโส อุณฺหีสสีโส โหติ. ยมฺปิ ภิกฺขเว มหาปุริโส อุณฺหีสสีโส โหติ. อิทมฺปิ ภิกฺขเว มหาปุริสสฺส มหาปุริสลกฺขณํ ภวติ. อิมานิ โข ตานิ ภิกฺขเว ทฺวตฺตึสมหาปุริสสฺส มหาปุริส ลกฺขณานี’’ติ. เอเตสํ ปน ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณานํ อตฺโถ ปจฺฉา อาวิภวิสฺสตีติ. Do đó, đã được nói trong kinh Lakkhaṇa, phẩm Pātheyya: ‘Này các Tỳ khưu, ba mươi hai tướng tốt của bậc Đại nhân ấy là những gì, mà bậc Đại nhân được hội đủ các tướng tốt ấy sẽ có hai con đường sanh thú, không có con đường nào khác. Nếu sống tại gia, vị ấy sẽ là vị vua Chuyển Luân ... v.v... Còn nếu từ bỏ gia đình, sống không gia đình, vị ấy sẽ là bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Giác ở đời, vén mở màn che. 1. Này các Tỳ khưu, ở đây bậc Đại nhân có bàn chân bằng phẳng. Này các Tỳ khưu, việc bậc Đại nhân có bàn chân bằng phẳng. Này các Tỳ khưu, đây cũng là tướng tốt của bậc Đại nhân. 2. Hơn nữa, này các Tỳ khưu, ở dưới lòng bàn chân của bậc Đại nhân có các bánh xe hiện khởi, có một ngàn căm xe, có niềng xe, có trục xe, đầy đủ tất cả các phương diện. Đây cũng là tướng tốt của bậc Đại nhân. 3. Hơn nữa, này các Tỳ khưu, bậc Đại nhân có gót chân dài. 4. Có ngón tay dài. 5. Có bàn tay và bàn chân mềm mại, non mịn. 6. Có bàn tay và bàn chân như màng lưới. 7. Có mắt cá chân nổi cao. 8. Có ống chân như ống chân của con sơn dương. 9. Khi đứng thẳng, không khom mình, có thể dùng hai lòng bàn tay chạm và xoa đầu gối. 10. Có mã âm tàng được bao bọc trong vỏ. 11. Có màu da vàng óng, da như dát vàng. 12. Có làn da mịn màng, do làn da mịn màng nên bụi bặm không bám dính vào thân. 13. Có mỗi sợi lông mọc từ một lỗ chân lông. 14. Có các sợi lông mọc thẳng đứng. Các sợi lông mọc thẳng đứng, có màu xanh biếc như thuốc vẽ mắt, cuộn tròn như vòng xoắn, xoay về phía bên phải. 15. Có thân mình thẳng như Phạm Thiên. 16. Có bảy chỗ đầy đặn. 17. Có nửa thân trên như sư tử. 18. Có khoảng giữa hai vai đầy đặn. 19. Có thân hình cân đối như cây đa, sải tay dài bằng chiều cao thân. 20. Có vai tròn đều. 21. Có thần kinh vị giác cực tốt. 22. Có hàm như hàm sư tử. 23. Có bốn mươi cái răng. 24. Có răng đều nhau. 25. Có răng khít nhau. 26. Có răng cửa trắng ngà. 27. Có lưỡi rộng dài. 28. Có tiếng nói như Phạm Thiên, âm thanh như chim karavīka. 29. Có mắt xanh biếc. 30. Có lông mi như lông mi bò tơ. 31. Có lông trắng mọc giữa hai chân mày, mềm mại như bông gòn. Này các Tỳ khưu, việc bậc Đại nhân có lông trắng mọc giữa hai chân mày, mềm mại như bông gòn. Này các Tỳ khưu, đây cũng là tướng tốt của bậc Đại nhân. 32. Hơn nữa, này các Tỳ khưu, bậc Đại nhân có đỉnh đầu như cái nhiễu. Này các Tỳ khưu, việc bậc Đại nhân có đỉnh đầu như cái nhiễu. Này các Tỳ khưu, đây cũng là tướng tốt của bậc Đại nhân. Này các Tỳ khưu, đây chính là ba mươi hai tướng tốt của bậc Đại nhân.’ Còn ý nghĩa của ba mươi hai tướng tốt của bậc Đại nhân này sẽ được hiển thị về sau. เทหชฺชุตินิคฺคตปชฺชลนฺตนฺติ ภควโต รูปกายโต นิกฺขนฺเตหิ ฉพฺพณฺณรํสีสงฺขาเตหิ โอภาเสหิ ปริสมนฺตโต วิชฺโชตวนฺตํ. ชวติ ทิพฺพตีติ ชุติ. ชุธาตุติ. นิคจฺฉติ นิจฺฉรตีติ นิคฺคตา, รสฺมิ. นิปุพฺพคมุธาตุ ต. ปกาเรน ชลเต ทิพฺพเต ปชฺชลนฺตํ. เอตฺถ จ เทหนิคฺคตชุตีติ วตฺตพฺเพ ฉนฺทานุรกฺขณตฺถํ ปทวิปริยาเยน เทหชฺชุตินิคฺคตนฺติ วุตฺตํ. ตสฺมา เทหโต นิคฺคตา ชุตีติ สมาโส ทฏฺฐพฺโพ. เทหโต รูปกายโต นิคฺคเตหิ นิจฺฉเรหิ ชุตีหิ รํสีหิ ปชฺชลนฺตํ ยสฺส โสติ เทหชฺชุติ นิคฺคตปชฺชลนฺโต, มุนิ ลพฺภติ. มุนิโน หิ ปุรตฺถิมกายโต ฉพฺพณฺณรสฺมิโย อุฏฺฐหิตฺวา อสีติหตฺถฏฺฐานํ อคฺค เหสิ. ปจฺฉิมกายโต ทกฺขิณหตฺถโต วามหตฺถโต ฉพฺพณฺณา รสฺมิโย อุฏฺฐหิตฺวา อสีติหตฺถฏฺฐานํ อคฺคเหสิ. อุปริ เกสนฺตโต ปฏฺฐาย สพฺพเกสวตฺเตหิ โมรคีววณฺณา รสฺมิ [Pg.40] อุฏฺฐหิตฺวา คคนตเล อสีติหตฺถฏฺฐานํ อคฺคเหสิ. เหฏฺฐาปาทตเลหิ ปวาฬวณฺณา รสฺมิ อุฏฺฐหิตฺวา ฆนปถวิยํ อสีติหตฺถฏฺฐานํ อคฺคเหสิ, เอวํ สมนฺตา อสีติหตฺถมตฺตํ ฐานํ ฉพฺพณฺณา พุทฺธรสฺมิโย วิชฺโชตมานา วิปฺผนฺทมานา กญฺจนทณฺฑทีปิกาหิ นิจฺฉริตฺวา อากาสํ ปกฺขนฺทชาลา วิย จตุทฺทีปิก มหาเมฆโต นิกฺขนฺตวิชฺชุลตา วิย วิธาวึสูติ วุตฺตํ โหติ. ตสฺมา เทหชฺชุตินิคฺคตปชฺชลนฺตนฺติ โถเมตีติ. Dehajjutiniggatapajjalantaṃ có nghĩa là: Tỏa sáng khắp xung quanh bởi các ánh quang minh được gọi là sáu màu hào quang phát ra từ sắc thân của đức Thế Tôn. Juti là do động từ ju có nghĩa là chiếu sáng, rực rỡ. Niggatā là do động từ gam có tiếp đầu ngữ ni có nghĩa là đi ra, phát ra; rasmi là tia sáng. Pajjalantaṃ là do động từ jal có tiếp đầu ngữ pa có nghĩa là chiếu sáng, rực rỡ một cách đặc biệt. Và ở đây, đáng lẽ phải nói là dehaniggatajuti, nhưng do để bảo tồn niêm luật nên đã được nói là dehajjutiniggata bằng cách đảo ngược từ ngữ. Do đó, cần phải hiểu đây là hợp thể dehato niggatā juti. Dehajjutiniggatapajjalanto là bậc có sự tỏa sáng bởi các ánh quang minh, các tia hào quang phát ra, đi ra từ thân tức là sắc thân; đó là ý nghĩa về bậc ẩn sĩ. Thật vậy, từ thân phía trước của bậc ẩn sĩ, sáu màu hào quang đã khởi lên và chiếm lấy một khoảng không gian tám mươi hắc tay. Từ thân phía sau, từ tay phải, từ tay trái, sáu màu hào quang đã khởi lên và chiếm lấy một khoảng không gian tám mươi hắc tay. Từ phía trên, bắt đầu từ chân tóc, từ tất cả các vòng tóc, tia hào quang có màu sắc của cổ con công đã khởi lên và chiếm lấy một khoảng không gian tám mươi hắc tay ở trên hư không. Từ dưới lòng bàn chân, tia hào quang có màu sắc của san hô đã khởi lên và chiếm lấy một khoảng không gian tám mươi hắc tay ở trên đất dày. Như thế, sáu màu hào quang của đức Phật đã chiếu sáng, đã rung động ở một khoảng không gian chừng tám mươi hắc tay ở xung quanh, giống như các ngọn lửa nhảy múa trên không trung được phát ra từ những ngọn đèn có cán bằng vàng, giống như các tia chớp phát ra từ đám mây lớn ở bốn châu đã chạy khắp nơi, điều này đã được nói đến. Do đó, (vị ấy) được tán thán là dehajjutiniggatapajjalantaṃ. ปญฺญาธิติ สีล คุโณฆวินฺทนฺติ เอตฺถ ปญฺญาติ สพฺพญฺญุต ญาณํ. ธิตีติ ฌานมคฺคผลสมฺปยุตฺตสมาธิ. สีลนฺติ ปจฺเจก พุทฺธาริยสาวเกหิ อสาธารณํ สุวิสุทฺธํ จตุปาริสุทฺธิสีลํ. โอฆนฺติ สมูหํ. วินฺทนฺติ ลทฺธํ. ปกาเรน ยถาสภาวํ สพฺพเญยฺยธมฺมํ วา ชานาติ ปฏิวิชฺฌตีติ ปญฺญา. สพฺพญฺญุต ญาณํ. ปปุพฺพญาธาตุ อ. สา ปเนสา ปชานนลกฺขณา ปฏิเวธลกฺขณา โอภาสนลกฺขณา จ, วิสโยภาส รสา, อสมฺโมหปจฺจุปฏฺฐานา, สมาธิปทฏฺฐานา. ธิติสทฺทสฺส วจนตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. สีลตีติ สีลํ. กายวจีกมฺมานิ สมฺมา ทหติ สมฺมา ฐเปตีติ อตฺโถ. อถ วา สีลติ สมาธิยติ กายกมฺมาทีนํ สุสิลฺย ภาเวน น วิปฺปกิรตีติ สีลํ, สีลนฺติ สมาทหนฺติ จิตฺตํ เอเตนาติ วา สีลํ, จตุปาริสุทฺธิสีลํ. สีลธาตุ อ. อิทํ ปน ปติฏฺฐาปนลกฺขณํ, ทุสฺสิลฺยวิทฺธํสนรสํ อนวชฺชรสํ วา, โสเจยฺยปจฺจุปฏฺฐานํ, หิริโอตฺตปฺปปทฏฺฐานํ. คุณสทฺทสฺส วจนตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. อุหนติ สมูหํ กโรติ เอตฺถ อวยวนฺติ โอโฆ, สมูโห. อุปุพฺพหนธาตุ ณ. อุสฺส โอ. หนสฺส โฆ. อภิธานปฺปทีปิกาฏีกายํ ปน ‘‘อวยวํ พฺยปิยติ คจฺฉตีติ โอโฆ’’ติ วุตฺตํ. วินฺทนํลภนํ วินฺทํ, วินฺทิยิตฺถ ลพฺภิตฺถาติ วา วินฺทํ, ปญฺญา จ ธิติ จ สีลญฺจ ตํ คุณญฺจาติ ปญฺญาธิติสีลคุณา, เตสํ โอโฆ สมูโหติ ตถา, ตํ วินฺทํ ลภนํ ยสฺสาติ ปญฺญาธิติสีลคุโณฆวินฺโท, มุนิ[Pg.41]. อถ วา วินฺทํ ลภิตพฺพํ ปญฺญาธิติสีลคุโณฆํ เยนาติ ปญฺญาธิติสีลคุโณฆวินฺโท. ตติยาพหุพฺพีหิ สมาโสยํ. วินฺทานํ ลภิตพฺพานํ ปญฺญาธิติสีล สงฺขาตานํ คุณานํ สมูโห อตฺถีติ อตฺโถ. ตํ. Trong câu “Paññādhiti sīla guṇoghavindanti”, paññā là trí tuệ toàn giác. Dhiti là định tương ưng với thiền, đạo, và quả. Sīla là Tứ biến tịnh giới vô cùng thanh tịnh, không chung với các vị Phật Độc Giác và Thánh Thinh Văn. Ogha là sự hội tụ. Vinda là đã chứng đắc. Trí tuệ (paññā) là biết hoặc thâm nhập tất cả các pháp cần biết theo đúng bản chất của chúng bằng nhiều cách. Đó là trí tuệ toàn giác. (Từ này được hình thành từ) tiền tố ‘pa’, căn ‘ñā’, và tiếp vị ngữ ‘a’. Trí tuệ này có trạng thái là biết rõ, trạng thái là thâm nhập, và trạng thái là soi sáng; có phận sự là làm sáng tỏ đối tượng; có sự biểu hiện là không si mê; có nhân gần là định. Ý nghĩa của từ ‘dhiti’ đã được giải thích trước đây. Giới (sīla) là cái gìn giữ. Nghĩa là, nó sắp đặt, thiết lập đúng đắn các hành động của thân và khẩu. Hoặc, giới (sīla) là cái tập trung, không phân tán các hành động của thân v.v... do bản chất tốt đẹp của chúng; hoặc giới (sīla) là cái mà nhờ đó tâm được tập trung. Đó là Tứ biến tịnh giới. (Từ này được hình thành từ) căn ‘sīla’ và tiếp vị ngữ ‘a’. Giới này có trạng thái là nền tảng; có phận sự là phá hủy sự phá giới, hoặc có phận sự là không có lỗi; có sự biểu hiện là trong sạch; có nhân gần là tàm và quý. Ý nghĩa của từ ‘guṇa’ đã được giải thích trước đây. Sự hội tụ (ogho) là nơi các thành phần được tập hợp lại. (Từ này được hình thành từ) tiền tố ‘u’, căn ‘hana’, và tiếp vị ngữ ‘ṇa’. ‘U’ biến thành ‘o’. ‘Hana’ biến thành ‘gho’. Tuy nhiên, trong chú giải Abhidhānappadīpikā có nói: “ogho là cái đi đến, thâm nhập vào các thành phần”. Sự chứng đắc, sự đạt được là vindaṃ; hoặc đã được chứng đắc, đã được đạt được là vindaṃ. Trí tuệ, sự kiên định, và giới, đó là những phẩm chất, gọi là paññādhitisīlaguṇā; sự hội tụ của chúng là như vậy; người có được sự chứng đắc đó là paññādhitisīlaguṇoghavindo, bậc ẩn sĩ. Hoặc, người mà nhờ đó sự hội tụ các phẩm chất trí tuệ, kiên định, và giới cần được chứng đắc, là paññādhitisīlaguṇoghavindo. Đây là một hợp từ tatiyābahubbīhi. Nghĩa là, người có sự hội tụ các phẩm chất được gọi là trí tuệ, kiên định, và giới, những thứ cần được chứng đắc. Ngài. วนฺเทติ อหํ วนฺทามิ. มุนินฺติ พุทฺธํ. มุนาติ ชานาติ ปริจฺฉินฺทติ วา หิตาหิตนฺติ มุนิ, พุทฺโธ. มุนธาตุ ญาเณ อิ. อถ วา มุนาติ ชานาติ อุโภ อตฺเถติ มุนิ, ขนฺธาทิ โลเก ตุลํ อาโรเปตฺวา มินนฺโต วิย อิเม อชฺฌตฺติกา ขนฺธา อิเม พาหิราติอาทินา นเยน อิธโลกตฺถญฺจ ปรโลกตฺถญฺจ ภควา ชานาตีติ อตฺโถ. โส ปเนส อคาริยมุนิ, อนาคาริยมุนิ, เสขมุนิ, อเสขมุนิ, ปจฺเจกมุนิ, มุนิมุนิ จาติ อเนกวิโธ. ตตฺถ อคาริยมุนีติ คิหิปิ อาคตผโล วิญฺญาตสาสโน. อนาคาริยมุนีติ ตถารูโปว ปพฺพชิโต. เสขมุนีติ สตฺต เสกฺขา. อเสขมุนีติ ขีณาสโว. ปจฺเจกมุนีติ ปจฺเจกพุทฺโธ. มุนิมุนีติ สมฺมาสมฺพุทฺโธ. เตสุ ปน อิธ มุนิมุนิ อธิปฺเปโต, ตํ มุนึ. อนฺติมชาติยุตฺตนฺติ อนฺติเมน จริมภเวน ยุตฺตํ. อวสานํ อมติ คจฺฉตีติ อนฺตํ. อมธาตุ ต. มสฺส โน. อนฺเต ภโว อนฺติโม, จริมภโว. ชานนํ นิพฺพตฺตนํ ชาติ, ขนฺธานํ ปวตฺติ. กมฺเมน ชนิยติ นิพฺพตฺติยตีติ วา ชาติ. อุปปตฺติภโว ลพฺภติ. ชานิธาตุติ. ธาตฺวนฺต โลโป. อนฺติมชาติยา ยุตฺโตติ อนฺติมชาติยุตฺโต, มุนิ. อายติญฺหิ ตีสุ ภเวสุ ปฏิสนฺธิชนกานํ สพฺพ กิเลสานํ โพธิปลฺลงฺเกเยว อคฺคมคฺเคน สมุจฺฉินฺทิตตฺตา ภควโต อนาคเต ปุนพฺภโว นตฺถิ, ตสฺมา อยํ อริยชาติ ปจฺฉิมตฺตภาวยุตฺโตติ วุตฺตํ โหติ. Vande có nghĩa là “tôi đảnh lễ”. Munim có nghĩa là “đức Phật”. Bậc ẩn sĩ (muni) là người biết hoặc phân biệt điều lợi ích và không lợi ích, đó là đức Phật. (Từ này được hình thành từ) căn ‘muna’ có nghĩa là trí tuệ, và tiếp vị ngữ ‘i’. Hoặc, bậc ẩn sĩ (muni) là người biết cả hai ý nghĩa. Nghĩa là, đức Thế Tôn biết ý nghĩa của đời này và đời sau bằng cách như thể đặt các uẩn v.v... trong thế gian lên bàn cân để cân lường, theo phương pháp “đây là các uẩn bên trong, đây là các uẩn bên ngoài” v.v... Vị ấy có nhiều loại: tại gia ẩn sĩ, xuất gia ẩn sĩ, hữu học ẩn sĩ, vô học ẩn sĩ, độc giác ẩn sĩ, và ẩn sĩ của các ẩn sĩ. Trong đó, tại gia ẩn sĩ là người tại gia đã chứng đắc quả vị và hiểu rõ giáo pháp. Xuất gia ẩn sĩ là người xuất gia có cùng đặc tính như vậy. Hữu học ẩn sĩ là bảy bậc hữu học. Vô học ẩn sĩ là bậc đã tận diệt các lậu hoặc. Độc giác ẩn sĩ là đức Phật Độc Giác. Ẩn sĩ của các ẩn sĩ là đức Chánh Đẳng Giác. Trong số đó, ở đây ẩn sĩ của các ẩn sĩ được ám chỉ. Taṃ muniṃ (vị ẩn sĩ ấy). Antimajātiyuttaṃ có nghĩa là “người có được sự tồn tại cuối cùng”. Cái kết thúc (antaṃ) là cái mà người ta đi đến cuối cùng. (Từ này được hình thành từ) căn ‘ama’ và tiếp vị ngữ ‘ta’. ‘M’ biến thành ‘n’. Cái ở cuối cùng là antimo, sự tồn tại cuối cùng. Sự sinh (jāti) là sự sinh khởi, là sự diễn tiến của các uẩn. Hoặc, sự sinh (jāti) là cái được tạo ra bởi nghiệp. Ở đây, nó có nghĩa là sự tồn tại do tái sinh. (Từ này được hình thành từ) căn ‘jāni’ và tiếp vị ngữ ‘ti’. Nguyên âm cuối của căn bị xóa. Antimajātiyutto là người có được sự sinh cuối cùng, bậc ẩn sĩ. Thật vậy, vì đức Thế Tôn đã đoạn trừ hoàn toàn tất cả các phiền não tạo ra sự tái sinh trong ba cõi bằng đạo cao nhất ngay tại Bồ-đề đoàn, nên không còn tái sinh trong tương lai cho Ngài nữa. Do đó, được nói rằng sự sinh cao quý này có được trạng thái tồn tại cuối cùng. เตน วุตฺตํ ธมฺมจกฺกปวตฺตนสุตฺเต – Do đó, đã được nói trong kinh Chuyển Pháp Luân – ‘‘ญาณญฺจ เมทสฺสนํ อุทปาทิ, อกุปฺปาเม วิมุตฺติ, อยมนฺติมา ชาติ, นตฺถิทานิ ปุนพฺภโว’’ติ. “Tri và kiến đã khởi lên nơi ta: ‘Sự giải thoát của ta là bất động. Đây là kiếp sống cuối cùng. Nay không còn tái sinh nữa.’” อยํ [Pg.42] ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. พาตฺตึสติลกฺขณจิตฺรํ เทหํ ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขเณหิ วิจิตฺรํ รูปกายวนฺตํ, เทหชฺชุตินิคฺคต ปชฺชลนฺตํ รูปกายโต นิคฺคเตหิ ฉพฺพณฺณรํ สีหิ ปริสมนฺตโต วิชฺโชตวนฺตํ, ปญฺญาธิติสีลคุโณ ฆวินฺทํ ปญฺญาธิติสีลสงฺขตานํ คุณานํ สมูหํ ลภนวนฺตํ, วินฺทิตพฺพานํ ปญฺญาธิติสีลสงฺขาตานํ คุณานํ สมูหวนฺตํ วา, อนฺติมชาติยุตฺตํ จริมภเวน จริมตฺตภาเวน วา ยุตฺตํ มุนึ พุทฺธํ อหํ ตีหิ ทฺวาเรหิ สกฺกจฺจํ วนฺเท วนฺทามีติ. Đây là phần tóm tắt ý nghĩa. Tôi xin thành kính đảnh lễ qua ba cửa đến bậc ẩn sĩ, đức Phật, là đấng có thân được trang hoàng bởi ba mươi hai tướng tốt, có sắc thân rực rỡ với ba mươi hai tướng đại nhân; là đấng tỏa sáng với ánh sáng phát ra từ thân, chiếu rọi khắp xung quanh bằng sáu màu hào quang phát ra từ sắc thân; là đấng đã chứng đắc sự hội tụ các phẩm chất được gọi là trí tuệ, kiên định, và giới, tức là người có được sự hội tụ các phẩm chất được gọi là trí tuệ, kiên định, và giới, hoặc là người có được sự hội tụ các phẩm chất cần được chứng đắc được gọi là trí tuệ, kiên định, và giới; là đấng có được sự tồn tại cuối cùng, tức là có được trạng thái cuối cùng. Như vậy. จตุตฺถวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา. Phần giải thích kệ đảnh lễ thứ tư đã hoàn tất. ๕. 5. ปาโตทยํ พาลทิวากรํว,มชฺเฌ ยตีนํ ลลิตํ สิรีหิ; ปุณฺณินฺทุสงฺกาสมุขํ อเนชํ,วนฺทามิ สพฺพญฺญุมหํ มุนินฺทํ. Con xin đảnh lễ bậc Tối Thắng trong các Ẩn sĩ, bậc Toàn Giác, Người bất động, có khuôn mặt như trăng rằm, vẻ duyên dáng giữa các vị tu sĩ, với những nét huy hoàng, như mặt trời non lúc rạng đông. ๕. เอวํ จตุตฺถคาถาย พุทฺธํ วนฺทิตฺวา อิทานิ สิรีหิ ลลิตนฺตฺยาทีหิ จตูหิ คุเณหิ โถมิตฺวา วนฺทิตุกาโม ปาโตทยนฺตฺยาทิคาถมาห. อยํ ปน ต ต ช คณทฺวิครูหิ ยุตฺตตฺตา เอกาทสกฺขเรหิ ลกฺขิตา อินฺทวชิรา คาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ วุตฺโตทเย ‘‘อินฺทาทิกา ตา วชิรา ชคาโค’’ติ. ตสฺสตฺโถ, ยสฺสํ ปฏิปาทํ ตา ทฺเวต คณา จ ชคา ชคณ ครุ จ โค ครุ จ เจ ภวนฺติ, สา อินฺทา ทิกา อินฺทสทฺทอาทิกา วชิรา วชิราคาถา นามาติ. 5. Sau khi đã đảnh lễ đức Phật bằng kệ thứ tư như vậy, bây giờ, với mong muốn tán thán và đảnh lễ bằng bốn phẩm chất bắt đầu bằng “duyên dáng với những nét huy hoàng” (sirīhi lalitaṃ), ngài đã nói lên bài kệ bắt đầu bằng “pātodayaṃ”. Cần phải hiểu rằng bài kệ này, vì được cấu thành bởi hai nhóm ta, một nhóm ja, và hai âm dài, được đặc trưng bởi mười một âm tiết, là một bài kệ Indavajirā. Thật vậy, đã được nói trong Vuttodaya: “Indādikā tā vajirā jagāgo”. Ý nghĩa của câu đó là: Bài kệ mà mỗi dòng có hai nhóm ta, một nhóm ja, một âm dài (garu), và một âm dài (garu) nữa, thì được gọi là kệ Vajirā, bắt đầu bằng từ Inda. ตตฺถ ปาโตทยนฺติ เอตฺถ ปาโต อุทยนฺติ ปทจฺเฉโท กาตพฺโพ. ปเค ปุพฺพณฺหสมเย ปาจีนโลกธาตุโต อุคฺคตนฺติ อตฺโถ. ปาโต ปเค ปาจีนโลกธาตุโต อุเทติ อุคฺคจฺฉตีติ ปาโตทโย, สูริโย. ปาโตปุพฺพ อุทธาตุ อุคฺคมเน อโย, ตํ ปาโตทยํ. พาลทิวา กรํ [Pg.43] วาติ พาลทิวากรํ อิวาติปทจฺเฉโท. พาลทิวากรํ วาติ นิคฺคตาภินวสูริยํ วิย. เอตฺถ จ พาโลติ สมฺปติ ชาโต ตรุณทารโก โปตโก วา. โส หิ พลติ อสฺสสิตปสฺสสิตมตฺเตน ชีวติ น เสฏฺเฐน ปญฺญาชีวิเตนาติ พาโล, ตรุณทารโก. พลธาตุ ปาณเน ชีวายํ วา. สูริยรํสินา ทิวติ ทิพฺพตีติ ทิวา. ทิวุธาตุ อ. อถ วา ทียติ ขียติ อนฺธกาโร เอเตนาติ ทิวา. ทีธาตุ ขเย อ, วาคโม. ตํ กโรตีติ ทิวากโร, ทิวา ทิวเส วา กโร อาภา ยสฺสาติ ทิวากโร, สูริโย. พาลสทิโส ทิวากโร พาลทิวากโร. อถ วา พาโล อิว ทิวากโรติ พาลทิวากโร, นวุคฺคตสูริโย. โส ปน อากาเส นกฺขตฺตตารานํ มชฺเฌ สหสฺสรํสีหิ ลลติ วิลาสติ วิยาติ อตฺโถ. Ở đây, trong câu ‘pātodayanti’, nên phân tích thành ‘pāto udayanti’. ‘Page’ có nghĩa là ‘vào buổi sáng sớm, từ thế giới phương đông mọc lên’. ‘Pātodayo’ là mặt trời, vì nó mọc lên, đi lên từ thế giới phương đông vào buổi sáng sớm. Từ ‘pātodayaṃ’ được hình thành từ tiền tố ‘pāto’, căn ‘ud’ có nghĩa là mọc lên, và hậu tố ‘ayo’. Trong câu ‘bāladivākaraṃ vā’, nên phân tích thành ‘bāladivākaraṃ iva’. ‘Bāladivākaraṃ vā’ có nghĩa là ‘giống như mặt trời vừa mới mọc’. Ở đây, ‘bālo’ có nghĩa là đứa trẻ mới sinh, cậu bé non nớt, hoặc trẻ sơ sinh. Nó được gọi là ‘bālo’ vì nó sống (balati) chỉ bằng hơi thở ra vào, chứ không phải bằng đời sống cao thượng của trí tuệ; (nghĩa là) cậu bé non nớt. Căn ‘bala’ có nghĩa là thở hoặc sống. ‘Divā’ là ban ngày, vì nó chiếu sáng (divati, dibbati) bằng tia nắng mặt trời. Căn ‘divu’ đi với hậu tố ‘a’. Hoặc, ‘divā’ là cái mà bóng tối bị nó hủy diệt (dīyati, khīyati). Căn ‘dī’ có nghĩa là hủy diệt, đi với hậu tố ‘a’, và có sự thêm vào của ‘vā’. ‘Divākaro’ là cái tạo ra ban ngày; hoặc là cái có ánh sáng (karo, ābhā) vào ban ngày (divā, divase); (nghĩa là) mặt trời. ‘Bāladivākaro’ là mặt trời giống như đứa trẻ. Hoặc, ‘bāladivākaro’ là cái tạo ra ban ngày như một đứa trẻ; (nghĩa là) mặt trời mới mọc. Câu này có nghĩa là: nó tỏa sáng, rực rỡ với ngàn tia sáng giữa các chòm sao và tinh tú trên bầu trời. ยตีนนฺติ ภิกฺขูนํ. เต หิ ยตนฺติ อุฏฺฐหนฺติ ฆฏนฺติ วายมนฺติ กุสเล ธมฺเมติ ยตีติ วุจฺจนฺติ. ยต ธาตุ ปติยตเน วายาเม วา อิ. อถ วา ยมนฺติ อุปรมนฺติ อกุสเล ธมฺเมติ ยตีติ วุจฺจนฺติ. ยมุธาตุ อุปรเม อิ. ธาตฺวนฺตโลโป. เตสํ ยตีนํ. ลลิตนฺติ วิลาสิตํ. ลลติ วิลาเสตีติ ลลิโต, มุนิ. ลลธาตุ วิลาเส ต. ตํ. สิรีหีติ ภควโต กายงฺคโสภคฺคปตฺเตหิ สิรีหิ, พาตฺตึสลกฺขณาสีตฺยา นุพฺยญฺชนฉพฺพณฺณรํสีสงฺขเตหิ สมฺปตฺติสิรีหิ วา. กตปุญฺเญ นิสฺสยตีติ สิรี. สิธาตุ เสวายํ รปจฺจโย อิตฺถิ ลิงฺคโชตกอีปจฺจโย จ. กตปุญฺเญหิ เสวิยตีติ วา สิรี, สมฺปตฺติ. มูลฏีกายํ ปน ‘‘สิรีติ ปญฺญาปุญฺญาน เมตํ อธิวจน’’นฺติ วุตฺตํ. ยตีนํ ภิกฺขูนํ มชฺเฌ สิรีหิ ลลิตํ วิลาสิตนฺติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถ จ อิทํ วุตฺตํ โหติ, ยถา ปาโต อุทิโต อุคฺคโต สูริโย อากาเส นกฺขตฺตตารานํ [Pg.44] มชฺเฌ สหสฺสรํสีหิ ลลติ วิลาสติ, เอวํ มุนิ โลเก ยตีนํ ภิกฺขูนํ มชฺเฌ พาตฺตึสลกฺขณา สีตฺยานุพฺยญฺชนฉพฺพณฺณรํสีหิ อลงฺกเตหิ สรีรโสภคฺค ปตฺตีหิ สมฺปตฺติสิรีหิ ลลติ วิลาสตีติ. ‘Yatīnaṃ’ có nghĩa là ‘của các vị Tỳ khưu’. Các vị ấy được gọi là ‘yati’ vì họ nỗ lực (yatanti), phấn đấu (uṭṭhahanti), cố gắng (ghaṭanti), tinh tấn (vāyamanti) trong các pháp thiện. Căn ‘yata’ có nghĩa là nỗ lực hoặc tinh tấn, đi với hậu tố ‘i’. Hoặc, các vị ấy được gọi là ‘yati’ vì họ chế ngự (yamanti), từ bỏ (uparamanti) các pháp bất thiện. Căn ‘yamu’ có nghĩa là chế ngự, đi với hậu tố ‘i’. Nguyên âm cuối của căn bị lược bỏ. ‘Tesaṃ yatīnaṃ’ là của các vị yati ấy. ‘Lalitaṃ’ có nghĩa là ‘vilāsitaṃ’ (rực rỡ, trang nghiêm). ‘Lalito’ là bậc hiền nhân (muni), người tỏa sáng, làm cho rực rỡ (lalati vilāseti). Căn ‘lala’ có nghĩa là rực rỡ, đi với hậu tố ‘ta’. ‘Taṃ’ (chỉ đối cách của nó). ‘Sirīhi’ có nghĩa là ‘bởi những vẻ huy hoàng’, là những vẻ đẹp trên thân của Đức Thế Tôn, hoặc bởi những vẻ huy hoàng của sự thành tựu (sampattisirīhi) bao gồm ba mươi hai tướng tốt, tám mươi vẻ đẹp phụ, và sáu màu hào quang. ‘Sirī’ là cái nương tựa (nissayati) vào người đã tạo phước. Căn ‘si’ có nghĩa là phục vụ, đi với hậu tố ‘ra’ và hậu tố giống cái ‘ī’. Hoặc, ‘sirī’ là sự thành tựu, được những người có phước phục vụ. Tuy nhiên, trong Mūlaṭīkā có nói: “‘Sirī’ là từ đồng nghĩa với trí tuệ và phước báu”. Mối liên hệ là: ‘rực rỡ, trang nghiêm bởi những vẻ huy hoàng giữa các vị Tỳ khưu’. Ở đây, điều được nói đến là: cũng như mặt trời mọc lên vào buổi sáng sớm, tỏa sáng rực rỡ với ngàn tia sáng giữa các chòm sao và tinh tú trên bầu trời, cũng vậy, bậc hiền nhân trong thế gian, giữa các vị Tỳ khưu, tỏa sáng rực rỡ với những vẻ huy hoàng của sự thành tựu, là những vẻ đẹp của thân thể được trang hoàng bởi ba mươi hai tướng tốt, tám mươi vẻ đẹp phụ, và sáu màu hào quang. ปุณฺณินฺทุสงฺกาสมุขนฺติ ปุณฺณจนฺเทน สทิสํ อานนสมฺปนฺนํ. ยถา หิ จนฺโท กาฬปกฺเข ปาฏิปททิวสโต ปฏฺฐาย ทิเน ทิเน อูโน โหติ, เอวํ น มุนิโน มุขํ อานนํ อูนํ. ภควโต ปน มุขํ นิจฺจํ ปริปุณฺณจนฺทมณฺฑลํ วิย อนูนํ หุตฺวา โสภติ, ตสฺมา ปุณฺณสทฺเทน วิเสเสตฺวา ปุณฺณินฺทุสงฺกาสมุขนฺติ โถเมติ. โสฬสกเลหิ ปูเรตีติ ปุณฺณํ. ปูรธาตุ ต, ตสฺส ณฺโณ. อิทติ นกฺขตฺตตารานํ อิสฺสริยํ กโรตีติ อินฺทุ, อิทิธาตุ อิสฺสริยํ อุ. ปุณฺณํ ปริปุณฺณํ อินฺทุ ปุณฺณินฺทุ, จนฺโท. สงฺกาสนฺติ สทิสํ. สงฺกาสสทฺโท หิ อุปมาวาจโก นิปาโต. วุตฺตญฺหิ ‘Puṇṇindusaṅkāsamukhaṃ’ có nghĩa là ‘người có khuôn mặt (ānanasampannaṃ) giống như (sadisaṃ) mặt trăng tròn (puṇṇacandena)’. Giống như mặt trăng vào hắc nguyệt (kāḷapakkha), bắt đầu từ ngày đầu tiên, ngày càng khuyết đi, khuôn mặt của bậc hiền nhân không khuyết đi như vậy. Trái lại, khuôn mặt của Đức Thế Tôn luôn tỏa sáng, không bị khuyết thiếu (anūnaṃ) giống như vầng trăng tròn đầy (paripuṇṇacandamaṇḍalaṃ), vì thế, ngài được tán thán là ‘puṇṇindusaṅkāsamukhaṃ’, được đặc tả bằng từ ‘puṇṇa’ (tròn đầy). ‘Puṇṇaṃ’ là tròn đầy (pūreti) với mười sáu phần (soḷasakalehi). Căn ‘pūra’ đi với hậu tố ‘ta’, và ‘ta’ biến thành ‘ṇṇa’. ‘Indu’ là cái thực thi quyền uy (issariyaṃ karoti) trên các chòm sao và tinh tú. Căn ‘idi’ có nghĩa là quyền uy, đi với hậu tố ‘u’. ‘Puṇṇindu’ là mặt trăng (indu) tròn đầy (puṇṇaṃ, paripuṇṇaṃ); tức là mặt trăng (cando). ‘Saṅkāsaṃ’ có nghĩa là ‘sadisaṃ’ (tương tự, giống như). Từ ‘saṅkāsa’ là một bất biến từ (nipāta) chỉ sự so sánh. Như đã được nói: สุโพธาลงฺกาเร – Trong tác phẩm Subodhālaṅkāra – ‘‘อิวาทิ อิว วา ตุลฺย, สมานนิภสนฺนิภา; ยถา สงฺกาส ตุลิต, ปฺปกาส ปติรูปกา’’ตฺยาทิ. “Các từ như iva, vā, tulya, samāna, nibha, sannibha; yathā, saṅkāsa, tulita, pakāsa, patirūpaka” v.v. ปุณฺณจนฺทํ วิย มุขติ โสภตีติ มุขํ, อานนํ. มุขธาตุ อ. ปุณฺณินฺทุนา สงฺกาสํ สทิสํ มุขํ อานนํ ยสฺส โสติ ปุณฺณินฺทุสงฺกาสมุโข, มุนินฺโท. ตํ. มุนินฺทสฺส ปน ปุณฺณ จนฺทสฺส สหสฺสรํสีหิ สสฺสิริโก วิย ภิกฺขูนํ มชฺเฌ พาตฺตึส มหาปุริส ลกฺขณาสีตฺยานุพฺยญฺชน ปฏิมณฺฑิเตหิ สิรีหิ จ พฺยามปฺปภาปริกฺขิตฺเตหิ อาเวฬาเวฬา ยมกายมกา คุมฺพาคุมฺพา หุตฺวา วินิจฺฉรนฺตีหิ ฆนพุทฺธรสฺมิสงฺขาเตหิ อลงฺกิโต สสฺสิริกมุโข โหตีติ วุตฺตํ โหติ. ตสฺมา ปุณฺณินฺทุสงฺกาสมุขนฺติ โถเมติ. ‘Mukhaṃ’ là khuôn mặt (ānanaṃ), vì nó tỏa sáng (mukhati sobhati) như mặt trăng tròn (puṇṇacandaṃ viya). Căn ‘mukha’ đi với hậu tố ‘a’. ‘Puṇṇindusaṅkāsamukho’ là bậc Chúa Tể của các Hiền nhân (munindo), người có khuôn mặt (mukhaṃ, ānanaṃ) tương tự (saṅkāsaṃ, sadisaṃ) với mặt trăng tròn (puṇṇindunā). ‘Taṃ’ là chỉ đối cách của nó. Hơn nữa, điều được nói đến là: bậc Chúa Tể của các Hiền nhân, giống như mặt trăng tròn rực rỡ với ngàn tia sáng, giữa các vị Tỳ khưu, có khuôn mặt huy hoàng được trang hoàng bởi những vẻ lộng lẫy của ba mươi hai tướng đại nhân và tám mươi vẻ đẹp phụ, được bao quanh bởi hào quang một sải tay, và bởi những tia sáng dày đặc của Đức Phật phát ra thành từng cặp, từng cụm, lúc cuộn lại, lúc tỏa ra. Vì thế, ngài được tán thán là ‘puṇṇindusaṅkāsamukhaṃ’. อเนชนฺติ นิตฺตณฺหํ. ลาภาลาภาทึ ปฏิจฺจ เอชติ กมฺปตีติ เอชา, ตณฺหา. เอชธาตุ กมฺปเน อ, นตฺถิ เอชา ยสฺสาติ [Pg.45] อเนโช, มุนินฺโท. วุตฺตญฺหิ มหานิทฺเทสปาฬิยํ ‘‘ลาภาลาภ ยสายส นินฺทานินฺท สุขทุกฺเขหิ น อิญฺชตีติ อเนโช, ภควา ลพฺภตี’’ติ. ‘Anejaṃ’ có nghĩa là ‘nittaṇhaṃ’ (người không còn ái dục). ‘Ejā’ là ái dục (taṇhā), vì nó rung động (ejati, kampati) do duyên với được và mất v.v. Căn ‘eja’ có nghĩa là rung động, đi với hậu tố ‘a’. ‘Anejo’ là bậc Chúa Tể của các Hiền nhân (munindo), người không có ‘ejā’ (sự rung động, ái dục). Như đã được nói trong kinh Mahāniddesa: “Ngài được gọi là ‘anejo’ vì ngài không rung động (na iñjati) bởi được và mất, danh và không danh, chê và khen, khổ và lạc; Đức Thế Tôn được hiểu là như vậy”. สพฺพญฺญุนฺติ ปฏิวิทฺธ สพฺพเญยฺยธมฺมํ. สงฺขรวิการลกฺขณนิพฺพาน ปญฺญตฺติวเสน ปญฺจวิธํ สพฺพํ เญยฺยธมฺมํ ชานาติ ปฏิวิชฺฌติ สีเลนาติ สพฺพญฺญู, มุนินฺโท. สพฺพสทฺทูปปท ญาธาตุ รู. เอตฺถ จ สพฺเพ สงฺขตธมฺมา สงฺขรา นาม สกสกปจฺจเยหิ สงฺขริยนฺตีติ กตฺวา. วิญฺญตฺติทฺวยํ ลหุตาทิตฺตยญฺจ วิกาโร นาม จตูหิ มหาภูเตหิ วิรูปํ กริยตีติ กตฺวา. วิญฺญตฺติทฺวยสฺส ยถากฺกมํ จิตฺตชวาโยธาตุ จิตฺตชปถวี ธาตูนํ วิเสสคุณตฺตา, ลหุตาทิตฺตยสฺส จ จิตฺโต ตฺวาหารชนิปฺผนฺนรูปานํ วิเสสคุณตฺตา. ผสฺสาทิธมฺมานํ ผุสนาทิลกฺขณญฺจ ปถวีธาตฺวาทีนํ กกฺขฬาทิลกฺขณญฺจ, จิตฺตสฺส อารมฺมณวิชานนลกฺขณญฺจ, นิพฺพานสฺส สนฺติลกฺขณญฺจ, รูปสฺส รุปฺปนลกฺขณญฺจ, นามสฺส นมนลกฺขณญฺจ, อนิจฺจตาทิตฺตยานิ จ อุปจยาทิจตฺตาริ ลกฺขณรูปานิ จ ลกฺขณานิ นาม ลกฺขิยนฺติ เอเตน ลกฺขิตพฺพา ธมฺมาติ กตฺวา. อสงฺขตธาตุนิพฺพานํ นาม วานํ วุจฺจติ ตณฺหา, ตโต นิกฺขนฺตนฺติ กตฺวา. ปริจฺเฉทรูปํ อิตฺถิปุริสาทิฆฏปฏาทโย สพฺพ โวหารตฺถา จ ปญฺญตฺติ นาม ปญฺญาปิยติ ปกาเรน ญาปิยตีติ กตฺวา. เอตฺถ จ สงฺขารนิพฺพานานิ ปรมตฺถธมฺมา โหนฺติ. วิการาทีสุ ปน วิการลกฺขณานิ ปญฺญตฺติวิเสสตฺตา วิสุํ วุตฺตานิ. อิเมหิ ทฺวีหิ วินิมุตฺตา ปน ปริจฺเฉทรูปา สพฺพโวหารตฺถา ปญฺญตฺตีติ วุตฺตาติ เวทิตพฺพา. อปทาน อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘สพฺพํ อตีตาทิเภทํ หตฺถามลกํ วิย ชานาตีติ สพฺพญฺญู’’ติ วุตฺตํ. Sabbaññuṃ (bậc Toàn Giác) có nghĩa là đã thâm nhập tất cả các pháp cần được biết. Bậc Toàn Giác (Sabbaññū), đấng Tôn Sư của các bậc ẩn sĩ (Munindo), là vị biết và thấu suốt tất cả các pháp cần được biết (ñeyyadhammaṃ), vốn có năm loại: hành (saṅkhara), biến thể (vikāra), tướng (lakkhaṇa), Niết-bàn (nibbāna), và chế định (paññatti). Từ này được hình thành từ tiếp đầu ngữ 'sabba' và động từ căn 'ñā'. Ở đây, tất cả các pháp hữu vi (saṅkhatadhammā) được gọi là hành (saṅkharā) vì chúng được tạo tác bởi các duyên riêng của chúng. Hai loại biểu tri (viññatti) và ba loại sắc nhẹ nhàng (lahutādi) được gọi là biến thể (vikāro) vì chúng được làm cho biến đổi từ bốn đại chủng. Hai loại biểu tri lần lượt là đặc tính của giới gió do tâm sanh và giới đất do tâm sanh; còn ba loại sắc nhẹ nhàng là đặc tính của sắc do tâm, thời tiết, và vật thực sanh. Các pháp như xúc (phassa) có tướng là chạm xúc, các pháp như giới đất (pathavīdhātu) có tướng là cứng chắc, tâm có tướng là biết đối tượng, Niết-bàn có tướng là tịch tịnh, sắc có tướng là bị biến hoại, danh có tướng là hướng đến đối tượng, ba tướng vô thường v.v..., và bốn tướng như sanh v.v... của sắc tướng (lakkhaṇarūpāni) được gọi là tướng (lakkhaṇāni) vì các pháp cần được biết được nhận biết qua chúng. Pháp vô vi là Niết-bàn (asaṅkhatadhātunibbānaṃ) được gọi như vậy vì đã thoát khỏi 'vāna', tức là ái (taṇhā). Sắc phân chia (paricchedarūpaṃ), các khái niệm như nam, nữ, nồi, vải, và tất cả các thuật ngữ thông thường được gọi là chế định (paññatti) vì chúng được làm cho biết, được nhận biết theo nhiều cách. Ở đây, hành (saṅkhāra) và Niết-bàn (nibbāna) là các pháp chân đế (paramatthadhammā). Trong số các loại còn lại, biến thể (vikāra) và tướng (lakkhaṇa) được nói riêng vì chúng là những loại chế định đặc biệt. Cần phải hiểu rằng, ngoài hai loại này, sắc phân chia và tất cả các thuật ngữ thông thường được gọi là chế định. Hơn nữa, trong Chú giải Apadāna có nói: 'Vị nào biết tất cả, được phân chia thành quá khứ v.v..., rõ như quả amla trong lòng bàn tay, vị ấy được gọi là Sabbaññū (bậc Toàn Giác)'. สพฺพญฺญูติ จ กมสพฺพญฺญู, สกึ สพฺพญฺญู, สตตสพฺพญฺญู, สตฺติ สพฺพญฺญู, ญาตสพฺพญฺญู จาติ ปญฺจวิธา โหติ สพฺพญฺญู. ตตฺถ ยถากฺกมํ สพฺพํ ชานนธมฺโม กมสพฺพญฺญู นาม. เอกาวชฺชเนน ชวนวาเรน [Pg.46] ชานิตพฺพํ จตุสจฺจธมฺมํ ชานนธมฺโม สกึสพฺพญฺญู นาม. จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ นิยตารมฺมณตฺตํ ชานนธมฺโม สตตสพฺพญฺญู นาม. เอกปฺปหาเรน สพฺพธมฺมํ ชานนสมตฺโถ ธมฺโม สตฺติสพฺพญฺญู นาม. อาวชฺชนาเภเทน ชานิตพฺพํ สพฺพธมฺมํ ชานนธมฺโม ญาตสพฺพญฺญู นาม. เตสุ จ สกึ สพฺพญฺญู สตฺติสพฺพญฺญูวเสน ทฺเว ธมฺมา มคฺคญาณานิเยว. ตทวเสสา สพฺพญฺญุตญาณานิ โหนฺติ. ตํ สพฺพญฺญุํ. Và bậc Toàn Giác (Sabbaññū) có năm loại: bậc toàn giác tuần tự (kamasabbaññū), bậc toàn giác nhất thời (sakiṃ sabbaññū), bậc toàn giác thường hằng (satatasabbaññū), bậc toàn giác tiềm năng (sattisabbaññū), và bậc toàn giác đã biết (ñātasabbaññū). Trong đó, theo thứ tự: pháp biết tất cả một cách tuần tự được gọi là toàn giác tuần tự. Pháp biết pháp Tứ đế cần được biết trong một lần hướng tâm và một lộ trình tốc hành tâm được gọi là toàn giác nhất thời. Pháp biết tính chất đối tượng cố định của nhãn thức v.v... được gọi là toàn giác thường hằng. Pháp có khả năng biết tất cả các pháp trong một lần duy nhất được gọi là toàn giác tiềm năng. Pháp biết tất cả các pháp cần được biết qua các lần hướng tâm khác nhau được gọi là toàn giác đã biết. Trong số đó, hai pháp theo nghĩa toàn giác nhất thời và toàn giác tiềm năng chính là các đạo tuệ (maggañāṇāni). Các pháp còn lại là các tuệ toàn giác (sabbaññutañāṇāni). (Con xin đảnh lễ) bậc Toàn Giác ấy. มุนินฺทนฺติ เอตฺถ มุนิสทฺทสฺส อตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. มุนีนํ อินฺโท อิสฺสโร มุนินฺโท, ตํ มุนินฺทํ อหํ วนฺทามีติ สมฺพนฺโธติ. Về từ 'Munindaṃ' (đấng Tôn Sư của các bậc ẩn sĩ), ý nghĩa của từ 'muni' đã được giải thích ở dưới. 'Munindo' là 'munīnaṃ indo', tức là bậc chúa tể, bậc tối thượng của các bậc ẩn sĩ. Mối liên hệ là 'con xin đảnh lễ đấng Tôn Sư của các bậc ẩn sĩ ấy' (taṃ munindaṃ ahaṃ vandāmi). อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. ปาโตทยํ ปเคว อุทยํ อุคฺคตํ, พาลทิวากรํว นวุคฺคตสูริยมาณโวอิว, ยตีนํ ภิกฺขูนํ มชฺเฌ สิรีหิ พาตฺตึสมหาปุริสลกฺขณา สีตฺยานุพฺยญฺชนสมฺปตฺติสงฺขาเตหิ สิรีหิ ลลิตํ วิลาสิตํ, ปุณฺณินฺทุสงฺกาสมุขํ ปุณฺณจนฺเทน สทิสํ อานนวนฺตํ, อเนชํ นิตฺตณฺหํ, โลกธมฺเมหิ อนิญฺชนํ วา, สพฺพญฺญุํ สพฺพธมฺม วิชานนฺตํ, มุนินฺทํ พุทฺธํ สกฺกจฺจํ ตีหิ ทฺวาเรหิ อหํ วนฺทามีติ. Đây là phần giải thích cấu trúc tóm tắt. 'Pātodayaṃ' (vào lúc rạng đông) có nghĩa là đã mọc lên từ sáng sớm. 'Bāladivākaraṃva' (như vầng thái dương non) có nghĩa là như mặt trời vừa mới mọc. 'Yatīnaṃ majjhe' (giữa các bậc tu sĩ), tức là giữa các vị Tỳ-khưu. 'Sirīhi lalitaṃ' (tuyệt đẹp với vẻ huy hoàng) có nghĩa là được trang nghiêm với vẻ huy hoàng được gọi là sự thành tựu của ba mươi hai tướng đại nhân và tám mươi vẻ đẹp phụ. 'Puṇṇindusaṅkāsamukhaṃ' (với gương mặt như trăng rằm) có nghĩa là có gương mặt giống như mặt trăng tròn đầy. 'Anejaṃ' (bậc Vô Nhiễm) có nghĩa là không còn ái dục, hoặc không bị lay động bởi các pháp thế gian. 'Sabbaññuṃ' (bậc Toàn Giác) có nghĩa là vị biết tất cả các pháp. 'Munindaṃ' (đấng Tôn Sư của các bậc ẩn sĩ) có nghĩa là Đức Phật. (Câu đầy đủ là:) Con xin thành kính đảnh lễ qua ba cửa (thân, khẩu, ý) đến Đức Phật, đấng Tôn Sư của các bậc ẩn sĩ, bậc Toàn Giác, bậc Vô Nhiễm, với gương mặt như trăng rằm, tuyệt đẹp với vẻ huy hoàng giữa các bậc tu sĩ, như vầng thái dương non mọc lên vào lúc rạng đông. ปญฺจมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา. Phần giải thích kệ đảnh lễ thứ năm đã hoàn tất. ๖. 6. อุเปตปุญฺโญ วรโพธิมูเล,สเสนมารํ สุคโต ชินิตฺวา; อโพชฺฌิ โพธึ อรุโณทยมฺหิ,นมามิ ตํ มารชินํ อภงฺคํ. Bậc Thiện Thệ, người đã đầy đủ phước báu,Tại cội Bồ-đề tối thắng, đã chiến thắng Ma vương cùng quyến thuộc;Ngài đã chứng ngộ đạo quả giác ngộ vào lúc rạng đông,Con xin đảnh lễ bậc Chiến Thắng Ma vương, đấng bất khả bại. ๖. เอวํ ปญฺจมคาถาย มุนินฺทํ วนฺทิตฺวา อิทานิ มารชินคุเณน โถมิตฺวา วนฺทิตุกาโม อุเปตปุญฺโญ ตฺยาทิคาถมาห. อยํ ปน ช ต ช คณ ทฺวิครุยุตฺตตฺตา เอกาทสกฺขเรหิ ลกฺขิตา อุเปนฺทวชิราคาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ วุตฺโตทเย ‘‘อุปาทิกา [Pg.47] สาว ชตา ชคา โค’’ติ. ตสฺสตฺโถ, ยสฺสํ ปฏิปาทํ ชตา ชคณ ตคณา จ ชคา ชคณครู จ โค ครุ จ เจ สิยา, สาว สาคาถาเอว อุปาทิกา อุปสทฺทาทิกา อินฺทวชิราคาถา นามาติ. 6. Như vậy, sau khi đã đảnh lễ đấng Tôn Sư của các bậc ẩn sĩ bằng kệ thứ năm, bây giờ, với mong muốn tán thán và đảnh lễ Ngài qua đức hạnh chiến thắng Ma vương, tác giả đã nói lên bài kệ bắt đầu bằng 'Upetapuñño'. Cần phải hiểu rằng bài kệ này được gọi là kệ Upendavajirā, được xác định bởi mười một âm tiết, do có sự kết hợp của các vận 'ja', 'ta', 'ja' và hai âm dài. Thật vậy, trong tác phẩm Vuttodaya có nói: 'upādikā sāva jatā jagā go'. Ý nghĩa của câu đó là: trong mỗi câu kệ, nếu có các vận 'ja' và 'ta' (jatā), vận 'ja' và một âm dài (jagā), và một âm dài (go), thì bài kệ đó được gọi là Indavajirā bắt đầu bằng từ 'upa'. อุเปตปุญฺโญ โย สุคโต วรโพธิมูเล สเสน มารํ ชินิตฺวา อรุโณทยมฺหิ โพธึ อโพชฺฌิ มารชินํ อภงฺคํ, ตํ สุคตํ อหํ นมามีติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถ อุเปตปุญฺโญติ สมฺปนฺนทานสีลาทิปารมีปุญฺญวา. ทานสีลาทิ ปารมีปุญฺเญน สมนฺนาคโต วา. ทานสีลาทิปารมีปุญฺเญน อุเปโต สมุเปโต อุปคโต สมุปคโต สมฺปนฺโน สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. อยํ ปเนตฺถ วจนตฺโถ, อุปนฺโน สมฺปนฺโน หุตฺวา เอติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ อุเปตํ, ปุญฺญํ. อุปปุพฺพอิธาตุ คติยํ ต. ปุนาติ อตฺตโน การกนฺติ ปุญฺญํ, ปารมีปุญฺญํ ลพฺภติ. ปุธาตุ ปีณเน โสธเน วา ณฺโย. ตสฺส โญ. ตตฺถ อตฺตโน การกนฺติ ปุนปฺปุนํ ปวตฺติยา สจิตฺตสนฺตติญฺจ สํชนิตปณีตรูปวิสเฏน สนิสฺสย รูปสนฺตติญฺจ ปุนาติ ปีเณติ โสเธติ วาติ อตฺโถ. อยํ ปฏิสมฺภิทามคฺคคณฺฐิปเท วุตฺโต. ปูเรติ อชฺฌาสยนฺติ วา ปุญฺญํ. ปูรธาตุ ณฺย. โย ปุคฺคโล ปุญฺญํ กโรติ ตสฺส อชฺฌาสยํ ปูเรตีติ อตฺโถ. Mối liên hệ (của câu kệ) là: 'Con xin đảnh lễ (ahaṃ namāmi) bậc Thiện Thệ (taṃ sugataṃ) ấy, đấng Chiến Thắng Ma vương (mārajinaṃ) bất khả bại (abhaṅgaṃ), là bậc Thiện Thệ (yo sugato) đã đầy đủ phước báu (upetapuñño), sau khi chiến thắng Ma vương cùng quyến thuộc (sasena māraṃ jinitvā) tại cội Bồ-đề tối thắng (varabodhimūle), đã chứng ngộ đạo quả giác ngộ (bodhiṃ abojjhi) vào lúc rạng đông (aruṇodayamhi)'. Trong đó, 'upetapuñño' có nghĩa là người có phước báu Ba-la-mật như bố thí, trì giới v.v... đã được viên mãn. Hoặc là người đã thành tựu phước báu Ba-la-mật như bố thí, trì giới v.v... Ý nghĩa là đã đạt đến, đã hoàn toàn đạt đến, đã đến gần, đã hoàn toàn đến gần, đã thành tựu, đã viên mãn. Đây là ngữ nguyên học: 'upetaṃ' là đã sanh khởi, đã thành tựu rồi đi đến, diễn tiến. (Từ này gồm) tiếp đầu ngữ 'upa', động từ căn 'i' (gatiyaṃ - đi), và tiếp vị ngữ 'ta'. 'Puññaṃ' (phước) là vì nó thanh lọc người tạo tác. Phước báu Ba-la-mật được thành tựu. Động từ căn 'pu' có nghĩa là làm cho tăng trưởng hoặc thanh lọc, đi với tiếp vị ngữ 'ṇyo'. 'ṇyo' biến thành 'ño'. Ở đây, 'thanh lọc người tạo tác' có nghĩa là: qua sự thực hành lặp đi lặp lại, nó làm cho tăng trưởng hoặc thanh lọc cả dòng tương tục của tâm và dòng tương tục của sắc y sinh qua sự lan tỏa của sắc vi tế được tạo ra. Điều này được nói trong sách Paṭisambhidāmagga-gaṇṭhipada. Hoặc 'puññaṃ' là vì nó làm viên mãn ý nguyện. Động từ căn 'pūr' đi với tiếp vị ngữ 'ṇya'. Ý nghĩa là nó làm viên mãn ý nguyện của người làm phước. อถ วา ปุชฺชญฺจ ภวํ นิพฺพตฺเตตีติ ปุญฺญํ. นิพฺพตฺติตทฺธิตายํ. ปูช ปทํ ณฺยปจฺจโย. โย ปุญฺญํ กโรติ, ตสฺส ปูชิตพฺพํ ภวํ ปวตฺเตตีติ อตฺโถ. เตน วุตฺตํ สมฺโมหวิโนทนี อฏฺฐกถายํ ‘‘ปุนาติ อตฺตโน การกํ ปูเรติ จสฺส อชฺฌาสยํ ปุชฺชญฺจ ภวํ นิพฺพตฺเตตีติ ปุญฺโญ’’ติ. มูลฏีกายญฺจ ‘‘ปุนาตีติ โสเธติ อปุญฺญผลโต ทุกฺขสํกิเลสโต จ หิตชฺฌาสเยน ปุญฺญํ กโรตีติ ตํ นิปฺผาทเนน การกสฺสชฺฌาสยํ ปูเรตีติ ปุญฺโญ. ปูรโก ปุชฺชนิพฺพตฺตโก จ นิรุตฺติลกฺขเณน ปุญฺโญติ เวทิตพฺโพ’’ติ วุตฺตํ[Pg.48]. วิสุทฺธิมคฺคมหาฏีกายญฺจ- ‘‘ปุนาติ อตฺตโน สนฺตานํ อปุญฺญผลโต ทุกฺขสํกิเลสโต จ วิโสเธตีติ ปุญฺญํ. หิตสุขชฺฌาสเยน ปุญฺญํ กโรตีติ ตํนิปฺผาทเนน การกสฺส อชฺฌาสยํ ปูเรติ, ปุชฺชภวํ นิพฺพตฺเตตีติ วา ปุญฺญํ. อิติ ปูรโก ปุชฺชนิพฺพตฺตโก จ นิรุตฺตินเยน ปุญฺญนฺติ เวทิตพฺโพ’’ติ วุตฺตํ. อุเปตํ สมฺปนฺนํ ปุญฺญํ ปารมีปุญฺญํ ยสฺส โสติ อุเปตปุญฺโญ, สุคโต ลพฺภติ. Hoặc là, phước là do tạo ra sự hiện hữu đáng được tôn kính. Đây là taddhita (biến thể từ) được tạo thành. Từ ‘pūja’ (tôn kính) đi với tiếp vị ngữ ‘ṇya’. Nghĩa là, người nào làm phước, việc phước ấy làm cho sự hiện hữu đáng được tôn kính của người ấy được diễn tiến. Do đó, trong Sammohavinodanī aṭṭhakathā (sớ giải Vô T痴 Giải) đã nói rằng: ‘Được gọi là phước (puñña) vì nó thanh lọc (punāti) người tạo tác, làm viên mãn (pūreti) ý nguyện của người ấy, và tạo ra (nibbatteti) sự hiện hữu đáng được tôn kính (pujjaṃ bhavaṃ)’. Và trong Mūlaṭīkā (phụ chú giải gốc) cũng nói: ‘Được gọi là phước (puñña) vì nó thanh lọc (punāti), tức là tẩy sạch khỏi quả của bất thiện và khỏi sự khổ và phiền não; vì người làm phước với ý nguyện lợi ích, nên nó làm viên mãn (pūreti) ý nguyện của người tạo tác bằng cách hoàn thành điều đó. Cần phải hiểu rằng phước (puñña) theo đặc tính từ nguyên học là người làm cho viên mãn (pūrako) và người tạo ra sự tôn kính (pujjanibbattako)’. Và trong Visuddhimaggamahāṭīkā (Đại phụ chú giải Thanh Tịnh Đạo) cũng nói: ‘Được gọi là phước (puñña) vì nó thanh lọc (punāti) dòng tâm thức (santānaṃ) của chính mình khỏi quả của bất thiện và khỏi sự khổ và phiền não. Vì người làm phước với ý nguyện lợi ích và an lạc, nên nó làm viên mãn (pūreti) ý nguyện của người tạo tác bằng cách hoàn thành điều đó, hoặc nó tạo ra (nibbatteti) sự hiện hữu đáng được tôn kính (pujjabhavaṃ). Như vậy, cần phải hiểu rằng phước (puñña) theo phương pháp từ nguyên học là người làm cho viên mãn (pūrako) và người tạo ra sự tôn kính (pujjanibbattako)’. Vị nào có phước đã được thành tựu, viên mãn, tức là phước báu ba-la-mật, vị ấy là người có phước đã thành tựu (upetapuñño), tức là Đức Thiện Thệ (sugato). วรโพธิมูเลติ อุตฺตมสฺส โพธิรุกฺขสฺส สมีเป. ตตฺถ วโรติ วริตพฺโพ ปตฺถิตพฺโพ อิจฺฉิตพฺโพติ วา วโร. โพธิมูเลติ เอตฺถ โพธีติ วุจฺจติ รุกฺโขปิ, มคฺโคปิ, สพฺพญฺญุตญาณมฺปิ, นิพฺพานมฺปิ. ตตฺถ หิ โพธิรุกฺขมูเล ปฐมาภิ สมฺพุทฺโธติ จ, อนฺตรา จ โพธึ อนฺตรา จ คยนฺติ จ อาคตฏฺฐาเน รุกฺโข. โพธีติ วุจฺจติ จตูสุ มคฺเคสุ ญาณนฺติ อาคตฏฺฐาเน มคฺโค. ปปฺโปติ โพธึ วรภูริ เมธโสติ อาคตฏฺฐาเน สพฺพญฺญุตญาณํ. ปตฺวาน โพธึ อมตํ อสงฺขตนฺติ อาคตฏฺฐาเน นิพฺพานํ โพธีติ วุจฺจติ. อิธ ปน โพธิรุกฺโขติ อธิปฺเปโต. อยํ ปน เตสํ วจนตฺโถ. พุชฺฌติ อพุชฺฌิ พุชฺฌิสฺสติ จตฺตาริ อริยสจฺจานิ สพฺพํ เญยฺยธมฺมมฺปิ เอตฺถาติ โพธิ, โพธิรุกฺโข. พุธธาตุ ณิ. พุชฺฌติ จตฺตาริ สจฺจานีติ โพธิ, มคฺโค. พุชฺฌติ สพฺพเญยฺยธมฺมนฺติ โพธิ, สพฺพญฺญุตญาณํ. อริเยน พุชฺฌิตพฺพนฺติ โพธิ, นิพฺพานํ ลพฺภติ. วโร อุตฺตโม โพธิรุกฺโขติ วรโพธิ, ตสฺส มูลํ สมีปํ วรโพธิมูลํ, ตสฺมึ. Cụm từ ‘varabodhimūle’ có nghĩa là ‘gần cội cây Bồ-đề tối thượng’. Trong đó, ‘varo’ có nghĩa là cao quý, đáng được lựa chọn, đáng được mong cầu, hoặc đáng được ước muốn. Trong cụm từ ‘bodhimūle’, ‘bodhi’ được gọi cho cả cây, đạo, Nhất thiết trí, và Niết-bàn. Trong đó, ở những nơi có câu ‘dưới cội cây Bồ-đề, Ngài đã lần đầu tiên giác ngộ’ và ‘giữa cây Bồ-đề và Gayā’, thì (bodhi) là cây. Ở nơi có câu ‘Bodhi được gọi là trí tuệ trong bốn đạo’, thì (bodhi) là đạo. Ở nơi có câu ‘người có trí tuệ rộng lớn cao thượng đạt được giác ngộ (bodhi)’, thì (bodhi) là Nhất thiết trí. Ở nơi có câu ‘sau khi đã đạt đến giác ngộ (bodhi), bất tử, vô vi’, thì Niết-bàn được gọi là ‘bodhi’. Tuy nhiên, ở đây, nó được hiểu là cây Bồ-đề. Đây là ý nghĩa của những từ đó. ‘Người ta hiểu, đã hiểu, sẽ hiểu bốn Thánh đế và tất cả các pháp cần biết tại nơi này’, do đó gọi là ‘bodhi’, tức là cây Bồ-đề. (Từ căn) ‘budh’ với (tiếp vị ngữ) ‘ṇi’. ‘Nó hiểu bốn chân lý’, do đó gọi là ‘bodhi’, tức là đạo. ‘Nó hiểu tất cả các pháp cần biết’, do đó gọi là ‘bodhi’, tức là Nhất thiết trí. ‘Điều cần được các bậc Thánh hiểu’, do đó gọi là ‘bodhi’, tức là Niết-bàn. Cây Bồ-đề cao quý, tối thượng là ‘varabodhi’ (cây Bồ-đề thù thắng); gốc của nó, vùng lân cận của nó là ‘varabodhimūlaṃ’ (cội Bồ-đề thù thắng); (biến cách thứ bảy) ‘tasmiṃ’ (tại nơi ấy). สเสนมารนฺติ สห เสนาย ปวตฺตํ มารราชํ. ตตฺถ สิยติ พนฺธิยตีติ เสนา. สิธาตุ พนฺธเนยุ. ตาย สห ปวตฺตตีติ สเสโน, มารราชา. อนตฺเถ นิโยเชนฺโต คุณมารเณน สตฺเต มาเรตีติ มาโร. มรธาตุ ณ. สตฺตานํ กุสลํ มาเรติ วินาเสตีติ วา มาโร. สเสโน จ โส มาโร จาติ สเสนมาโร, มารราชา. ตํ[Pg.49]. ชินิตฺวาติ ปเท กมฺมํ. อุเปตปุญฺโญ โย สุคโตติ สมฺพนฺโธ. สุคตสทฺทสฺส อตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. Cụm từ ‘sasenamāraṃ’ có nghĩa là ‘Ma vương cùng với quân đội’. Trong đó, ‘senā’ (quân đội) là vì ‘nó trói buộc’. (Từ căn) ‘si’ trong nghĩa trói buộc. Vị nào cùng với quân đội ấy mà đến thì là ‘saseno’ (có quân đội), tức là Ma vương. ‘Māro’ (Ma) là vì ‘hắn lôi kéo chúng sanh vào điều bất lợi, giết hại chúng sanh bằng cách hủy diệt các đức hạnh’. (Từ căn) ‘mar’ với (tiếp vị ngữ) ‘ṇa’. Hoặc, ‘Māro’ là vì ‘hắn giết hại, hủy diệt các pháp thiện của chúng sanh’. Vừa có quân đội, vừa là Ma, nên gọi là ‘sasenamāro’, tức là Ma vương. ‘Taṃ’ (vị ấy) là đối cách của động từ ‘jinitvā’ (sau khi chiến thắng). Có sự liên kết (với câu trước) là: ‘Đức Thiện Thệ, người đã thành tựu phước báu’. Ý nghĩa của từ ‘Sugata’ đã được nói ở phần dưới rồi. ชินิตฺวาติ วิสาขปุณฺณมิยํ พุทฺธทิเน อนตฺถงฺคเตเยว สูริเย ปารมีปุญฺญเตเชน วิชยิตฺวาติ อตฺโถ. อโพชฺฌีติ ปฏิวิชฺฌิ อธิคมิ วา. โพธินฺติ อนุตฺตรํ สมฺมา สมฺโพธึ, อรหตฺตมคฺคสพฺพญฺญุตญาณนฺติ อตฺโถ. สพฺพญฺญุต ญาณปทฏฺฐานญฺหิ มคฺคญาณํ, มคฺคญาณปทฏฺฐานญฺจ สพฺพญฺญุตญาณํ โพธีติ วุจฺจติ. ตํ โพธึ. Từ ‘jinitvā’ (sau khi chiến thắng) có nghĩa là: vào ngày Phật đản (thứ Tư) trong tháng Visākha, khi mặt trời chưa lặn, Ngài đã chiến thắng bằng uy lực của phước báu ba-la-mật. Từ ‘abojjhi’ (đã giác ngộ) có nghĩa là đã thâm nhập hoặc đã chứng đắc. Từ ‘bodhiṃ’ (sự giác ngộ) có nghĩa là sự giác ngộ viên mãn, vô thượng; tức là trí tuệ của đạo A-la-hán và Nhất thiết trí. Thật vậy, đạo trí là nền tảng trực tiếp của Nhất thiết trí, và Nhất thiết trí là nền tảng trực tiếp của đạo trí, (sự kết hợp này) được gọi là ‘bodhi’ (giác ngộ). (Ngài đã giác ngộ) sự giác ngộ ấy. อรุโณทยมฺหีติ อรุณอุทยมฺหีติ ปทจฺเฉโท. อรุณุคฺคมนเวลายนฺติ อตฺโถ. ตตฺถ อาสมนฺตโต อาโลกํ กโรนฺโต อุนติ คจฺฉตีติ อรุโณ. อาปุพฺพอุนธาตุ คติมฺหิ ณ. อาการสฺส รสฺโส. รการาคโม. นสฺส โณ. สูริยสฺส อุทยโต ปุพฺเพ อุคฺคตรํสิ อรุโณ นามาติ อตฺโถ. วุตฺตญฺหิ ทสกนิปาต องฺคุตฺตรปาฬิยํ ‘‘สูริยสฺส ภิกฺขเว อุทยโต เอตํ ปุพฺพงฺคมํ เอตํ ปุพฺพนิมิตฺตํ ยทิทํ อรุณุคฺคํ, เอวเมว โข ภิกฺขเว กุสลานํ ธมฺมานํ เอตํ ปุพฺพงฺคมํ เอตํ ปุพฺพนิมิตฺตํ ยทิทํ สมฺมาทิฏฺฐี’’ติ. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ อภิธานปฺปทีปิกายํ ‘‘สูรสฺโสทยโต ปุพฺพุ, ฏฺฐิตรํสิ สิยารุโณ’’ติ. อภิธานปฺปทีปิกาฏีกายํ ปน ‘‘อรุณวณฺณตาย อรติ คจฺฉตีติ อรุโณ’’ติ วุตฺตํ. อุเทติ อุคฺคจฺฉตีติ อุทโย, สูริโย. อุทิธาตุ อ. อุทยสฺส สูริยสฺส อรุโณ อุคฺคตรํสีติ อรุโณทโย. ตสฺสํ อรุณุคฺคมนเวลายํ. โพธึ อโพชฺฌีติ สมฺพนฺโธ. Cụm từ ‘aruṇodayamhīti’ được phân tích thành ‘aruṇa-udayamhi’. Nghĩa là ‘vào lúc rạng đông’. Trong đó, ‘aruṇo’ (rạng đông) là vì ‘nó đi lên, tạo ra ánh sáng khắp nơi’. (Từ này được hình thành từ) tiền tố ‘ā’, căn ‘una’ trong nghĩa đi, và tiếp vị ngữ ‘ṇa’. Nguyên âm ‘ā’ được rút ngắn. Phụ âm ‘ra’ được thêm vào. Chữ ‘na’ đổi thành ‘ṇa’. Nghĩa là, tia sáng mọc lên trước khi mặt trời mọc được gọi là ‘aruṇa’. Thật vậy, trong Tăng Chi Bộ Kinh, phẩm Mười Pháp, có nói: ‘Này các Tỳ-khưu, điềm báo trước, dấu hiệu báo trước của mặt trời mọc chính là rạng đông. Cũng vậy, này các Tỳ-khưu, điềm báo trước, dấu hiệu báo trước của các thiện pháp chính là chánh kiến’. Về điều này, trong Abhidhānappadīpikā có nói: ‘Tia sáng xuất hiện trước khi mặt trời mọc là rạng đông’. Tuy nhiên, trong Abhidhānappadīpikāṭīkā lại nói: ‘Nó đi tới với màu sắc của rạng đông, nên gọi là aruṇa’. ‘Udayo’ (sự mọc lên) là vì ‘nó mọc lên, nó đi lên’, tức là mặt trời. (Từ căn) ‘ud-i’ với (tiếp vị ngữ) ‘a’. ‘Aruṇodayo’ (rạng đông mọc) là tia sáng mọc lên của mặt trời đang mọc. (Câu này có nghĩa là) ‘vào lúc rạng đông ấy’. Có sự liên kết (với câu trước) là ‘(Ngài) đã giác ngộ sự giác ngộ’. ภควา หิ วิสาขปุณฺณมิยํ อนตฺถงฺคเตเยว สูริเย มารพลํ วิธเมตฺวา จีวรูปริ ปตมาเนหิ โพธิรุกฺขงฺกเรหิ รตฺตปวาฬปลฺลเวหิ วิย ปูชยมาโน รตฺติยา ปฐมยาเม ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสริตฺวา มชฺฌิมยาเม ทิพฺพจกฺขุํ วิโสเธตฺวา ปจฺฉิมยาเม ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ อนุโลมปฏิโลมํ มนสิกริตฺวา อานาปานจตุตฺถชฺฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา ตเทว ปาทกํ กตฺวา มหาวชิรญาณสงฺขาตํ [Pg.50] วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา มคฺคปฏิปาฏิยา อธิคเตน จตุตฺถมคฺคญาเณน สพฺพกิเลเส เขเปตฺวา ยทา อรุโณ อุคฺคมิสฺสติ, ตทา สพฺพญฺญุตญาณาทิสพฺพ พุทฺธคุเณ ปฏิวิชฺฌิ อธิคมีติ วุตฺตํ โหติ. Thật vậy, vào ngày rằm tháng Visākha, khi mặt trời chưa lặn, Đức Thế Tôn sau khi đã phá tan ma lực, được những chồi non của cây Bồ-đề rơi trên y của Ngài cúng dường như những chồi san hô đỏ, trong canh đầu của đêm, Ngài đã nhớ lại các tiền kiếp; trong canh giữa, Ngài đã thanh lọc thiên nhãn; trong canh cuối, sau khi đã tác ý về Thập Nhị Nhân Duyên theo chiều xuôi và chiều ngược, Ngài đã làm phát sinh thiền thứ tư của niệm hơi thở, lấy đó làm nền tảng, phát triển tuệ quán được gọi là đại kim cương trí, bằng đạo trí thứ tư đã chứng đắc theo thứ tự của các đạo, Ngài đã đoạn tận tất cả các phiền não. Khi rạng đông sắp ló dạng, lúc đó Ngài đã thâm nhập, chứng đắc Nhất thiết trí và tất cả các Phật đức khác. Ý nghĩa được nói là như vậy. มารชินนฺติ ปญฺจมารานํ วิชิตาวึ. เทวปุตฺต กิเลสาภิ สงฺขารขนฺธมจฺจุสงฺขาเต ปญฺจมาเร ชินาติ อชินิ ชินิสฺสตีติ มารชิโน, สุคโต. เทวปุตฺตกิเลสาภิสงฺขรสงฺขตํ มารตฺตยํ ชินาติ อชินิ, ขนฺธมจฺจุสงฺขตํ มารทฺวยํ อวสฺสํ ชินิสฺสตีติ อตฺโถ. ยทิ เอวํ กสฺมา วิชิตาวินฺติ วุตฺตนฺติ. อวิรทฺธํ เอกนฺเตน ชิยมานตฺตาติ. อภงฺคนฺติ สเสนมารสฺส ภญฺชิตุํ วิทฺธํสิตุํ อสมตฺถํ. ยสฺส กสฺสจิ ภญฺชิตุํ วิทฺธํสิตุํ อสมตฺถํ วา. ตตฺรายํ วจนตฺโถ. มาเรน เยน เกนจิ ภญฺชิตุํ น สกฺโกตีติ อภงฺโค, เตน วา น ภญฺชิยติ น วิทฺธํสิยตีติ อภงฺโค, สุคโต. นปุพฺพ ภนฺชธาตุ ต. ตสฺส ธาตฺวนฺเตน คการาเทโส. อถ วา ภนฺชติ วิทฺธํสตีติ ภงฺโค, มาโร. โย โกจิ วา. นตฺถิ ภงฺโค มาโร โย โกจิ วา ยสฺสาติ อภงฺโค, สุคโต. ตํ อภงฺคํ. ตนฺติ สุคตํ. มารชินํ อภงฺคํ ตํ สุคตํ อหํ นมามีติ สมฺพนฺโธ. “Mārajinaṃ” (Đấng chiến thắng Ma vương) có nghĩa là người đã chiến thắng năm loại ma. Bậc Thiện Thệ được gọi là Mārajina vì Ngài chiến thắng, đã chiến thắng, và sẽ chiến thắng năm loại ma được gọi là: Thiên tử ma, Phiền não ma, Hành ma, Uẩn ma, và Tử ma. Nghĩa là, Ngài chiến thắng và đã chiến thắng ba loại ma là Thiên tử ma, Phiền não ma, và Hành ma; và chắc chắn sẽ chiến thắng hai loại ma là Uẩn ma và Tử ma. Nếu vậy, tại sao lại nói là “đã chiến thắng”? (Điều này) không mâu thuẫn, vì (chúng) chắc chắn sẽ bị chiến thắng. “Abhaṅgaṃ” (Bất hoại) có nghĩa là không thể bị Ma vương cùng với quân đội của hắn phá vỡ hay hủy diệt. Hoặc là không thể bị bất cứ ai phá vỡ hay hủy diệt. Ở đây, ý nghĩa của từ là như sau: Ngài là Abhaṅga, bậc Thiện Thệ, vì không thể bị Ma vương hay bất cứ ai phá vỡ, hoặc vì Ngài không bị phá vỡ, không bị hủy diệt bởi ma vương. (Từ này được hình thành từ) tiền tố 'na', căn 'bhanj', và hậu tố 'ta'. Chữ 'ga' được thêm vào cuối căn. Hoặc là, “bhaṅga” (sự phá vỡ) là Ma vương, vì hắn phá vỡ, hủy diệt. Hoặc là bất cứ ai. Bậc Thiện Thệ là Abhaṅga vì không có “bhaṅga” (kẻ phá vỡ), tức là Ma vương hay bất cứ ai, đối với Ngài. “Taṃ abhaṅgaṃ” (Vị Bất hoại ấy). “Taṃ” (ấy) là chỉ bậc Thiện Thệ. Mối liên hệ là: “Con xin đảnh lễ bậc Thiện Thệ ấy, Đấng chiến thắng Ma vương, Đấng Bất hoại.” อิมิสฺสํ ปน คาถายํ เอกนิปาตชาตกฏฺฐกถายํ, อปทานฏฺฐกถายญฺจ อาคตนเยน พุทฺธสฺส มารวิชยาทึ โสตุชนานํ พหุสฺสุตตฺถํ สงฺเขเปน เวทิตพฺพํ. โพธิ สตฺโต หิ มหาสมฺปตฺตึ อนุภวิตฺวา หตฺถคตํ จกฺกวตฺติรชฺชํ เขฬปิณฺฑํ วิย อนเปกฺโข ฉฏฺเฏตฺวา เอกูนตึสวสฺเส อาสฬฺหิปุณฺณมาย อุตฺตรสฬฺหนกฺขตฺเตน ยุตฺเต มหาภินิกฺขมํ นิกฺขมิตฺวา อโนมนทีตีเร ฆฏีการพฺรหฺมุนา ทินฺนํ อรหตฺต ธชภูตํ อฏฺฐปริกฺขารํ ปฏิคฺคเหตฺวา นิวาเสตฺวา สมณปพฺพชฺชํ กตฺวา ฉพฺพสฺสานิ ทุกฺกรการิกํ จริตฺวา นิคฺโรธรุกฺขมูเล เสนนิคเม เสนกุฏุมฺพิกสฺส ธีตราย สุชาตาย สห สตสหสฺสคฺฆิยา [Pg.51] สุวณฺณปาติยา ทินฺนํ สพฺพํ อปฺโปทกํ มธุปายาสํ เอกฏฺฐิตาลปกฺกปฺปมาณํ เอกูนปญฺญาสาโลปํ ปริภุญฺชิตฺวา สายนฺหสมเย เทวตาหิ อลงฺกเตน มคฺเคน โพธิรุกฺขาภิมุโข คจฺฉนฺเต อนฺตรมคฺเค โสตฺถิเยน นาม ติณหารเกน ทินฺนํ อฏฺฐมุฏฺฐิกติณํ คเหตฺวา โพธิมณฺฑํ อารุยฺห อิทํ ฐานํ สพฺพพุทฺธานํ อวิชหิตํ อจลฏฺฐานํ กิเลสภญฺชนฏฺฐานนฺติ ญตฺวา ตานิ ติณานิ อคฺเค คเหตฺวา จาเลสิ. ตาวเทว จุทฺทสหตฺโถ ปลฺลงฺโก อโหสิ. ตานิปิ ติณานิ ตถารูเปน สณฺฐาเนน สนฺถรึสุ สณฺฐหึสุ วา. ยถารูปํ สุกุสโลปิ วิจิตฺตกาโร วา โปตฺถตาโร วา อาลิขิตุมฺปิ สมตฺโถ นตฺถิ. โพธิ สตฺโต โพธิขนฺธํ ปิฏฺฐิโต กตฺวา ปุรตฺถาภิมุโข ทฬฺหมานโส หุตฺวา – Tuy nhiên, trong kệ này, theo như cách đã được trình bày trong Chú giải Bổn Sanh Nhất Pháp và Chú giải Thánh Nhân Ký Sự, sự việc Đức Phật chiến thắng Ma vương v.v... cần được biết đến một cách tóm tắt vì lợi ích cho sự đa văn của người nghe. Quả vậy, Bồ-tát sau khi hưởng thụ tài sản to lớn, đã từ bỏ vương vị chuyển luân vương trong tầm tay một cách không luyến tiếc như cục đờm, vào năm hai mươi chín tuổi, vào ngày rằm tháng Āsāḷha, khi sao Uttarāsāḷha hội tụ, Ngài đã thực hiện cuộc đại xuất gia. Tại bờ sông Anomā, sau khi nhận tám vật dụng, là lá cờ của bậc A-la-hán, do Phạm thiên Ghaṭīkāra dâng cúng, Ngài đã đắp y và thực hiện việc xuất gia của một sa-môn. Sau khi thực hành khổ hạnh trong sáu năm, tại gốc cây đa ở làng Senā, Ngài đã thọ dụng hết món cháo sữa ít nước do nàng Sujātā, con gái của gia chủ Senā, dâng cúng cùng với chiếc bát vàng trị giá một trăm ngàn, (món cháo được chia thành) bốn mươi chín vắt, mỗi vắt có kích thước bằng một quả thốt nốt chín. Vào buổi chiều, khi đang đi đến cây Bồ-đề trên con đường được chư thiên trang hoàng, giữa đường Ngài đã nhận tám bó cỏ từ một người cắt cỏ tên là Sotthiya. Ngài đi lên Bồ-đề đàn, biết rằng: “Đây là nơi không bị từ bỏ, là nơi bất động của tất cả các vị Phật, là nơi để phá tan phiền não,” rồi cầm lấy ngọn của những cọng cỏ ấy và rải chúng ra. Ngay lúc đó, một tòa bồ đoàn cao mười bốn hắc tay đã hiện ra. Những cọng cỏ ấy cũng được trải ra hoặc sắp đặt thành một hình dạng mà ngay cả một họa sĩ hay nghệ nhân tài ba nhất cũng không có khả năng vẽ lại được. Bồ-tát, lưng tựa vào thân cây Bồ-đề, mặt hướng về phía đông, với tâm kiên định, đã (phát nguyện rằng) – ‘‘กามํ ตโจ จ นฺหารุ จ, อฏฺฐิ จ อวสุสฺสตุ; อุปสุสฺสตุ นิเสสํ, สรีเร มํสโลหิต’’นฺติ. “Dù cho da, gân, và xương có khô héo đi; Dù cho thịt và máu trong thân này có cạn kiệt hết.” น ตฺเวว สมฺมาสมฺโพธึ อปตฺวา อิมํ ปลฺลงฺกํ ภินฺทิสฺสามีติ อสนิสตสนฺนิปาเตนปิ อเภชฺชรูปํ ตํ ปลฺลงฺกํ อภญฺชิตฺวา นิสีทิ. ตสฺมึ สมเย มาโร เทวปุตฺโต สิทฺธตฺถกุมาโร ‘‘มยฺหํ วสํ อติกฺกมิตุกาโม, น ทานิ อสฺส อติกฺกมิตุํ ทสฺสามี’’ติ มารพลสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา เอตมตฺถํ อาโรเจตฺวา มารโฆสนํ นาม โฆสาเปตฺวา มารพลํ อาทาย นิกฺขมิ. สา มารเสนา มารสฺส ปุรโต ทฺวาทส โยชนา โหนฺติ. ทกฺขิณโต จ วามโต จ ทฺวาทส โยชนา. ปจฺฉโต จกฺกวาฬปริยนฺตํ กตฺวา ฐิตา, อุทฺธํ นวโยชนุพฺเพธา. ยสฺสา อุนฺนาทนฺติยา อุนฺนาทสทฺโท โยชนสหสฺสโต ปฏฺฐาย ปถวีอุนฺทฺริยสทฺโท วิย สุยฺยติ. อถ มาโร เทวปุตฺโต ทิยฑฺฒโยชนสติกํ คิริเมขลํ นาม หตฺถึ อภิรูหิตฺวา พาหุสหสฺสํ มาเปตฺวา นานาวุธานิ อคฺคเหสิ. อวเสสายปิ มารปริสาย ทฺเว ชนา เอกสทิสํ [Pg.52] อาวุธํ น คณฺหึสุ. นานปฺปการวณฺณา นานปฺปการ มุขา หุตฺวา มหาสตฺตํ อชฺโฌตฺถรมานา อาคมํสุ. “Ta sẽ không rời khỏi thế ngồi kiết-già này nếu chưa đạt được Chánh Đẳng Chánh Giác.” (Ngài) đã ngồi xuống, không rời khỏi thế ngồi kiết-già ấy, một thế ngồi không thể bị phá vỡ ngay cả bởi trăm tiếng sét đánh cùng lúc. Vào lúc ấy, Thiên tử ma nghĩ rằng: “Thái tử Siddhattha muốn vượt thoát khỏi quyền lực của ta. Bây giờ ta sẽ không cho y vượt thoát.” (Ma vương) đi đến gần quân đội của mình, loan báo sự việc ấy, cho phát ra lời hiệu triệu của Ma vương, rồi dẫn theo binh lực của mình mà xuất trận. Đội quân ma ấy ở phía trước Ma vương dài mười hai do-tuần. Phía bên phải và bên trái cũng dài mười hai do-tuần. Phía sau, nó đứng dàn trải đến tận bờ cõi vũ trụ, và cao chín do-tuần. Tiếng gầm thét của đội quân đang tiến tới được nghe thấy từ khoảng cách một ngàn do-tuần như tiếng trái đất vỡ ra. Bấy giờ, Thiên tử ma cưỡi con voi tên là Girimekhala cao một trăm năm mươi do-tuần, hóa hiện ra một ngàn cánh tay và cầm lấy nhiều loại vũ khí khác nhau. Trong đoàn tùy tùng còn lại của Ma vương, không có hai người nào cầm vũ khí giống nhau. Với nhiều hình dạng khác nhau, nhiều khuôn mặt khác nhau, chúng đã kéo đến, áp đảo vị Đại Sĩ. ทสสหสฺสจกฺกวาฬเทวตา ปน มหาสตฺตสฺส ถุติ โย วทมานา อฏฺฐํสุ. สกฺโก เทวราชา วิชยุตฺตรสงฺขํ ธมมาโน อฏฺฐาสิ. โส กิร สงฺโข วีสหตฺถสติโก โหติ. สกึ วาตํ คาหาเปตฺวา ธมนฺโต จตฺตาโร มาเส สทฺทํ กริตฺวา นิสฺสทฺโท โหติ. มหากาฬนาค ราชา อติเรกปทสเตน วณฺณํ วทนฺโต อฏฺฐาสิ. มหาพฺรหฺมา เสตจฺฉตฺตํ ธารยมาโน อฏฺฐาสิ. มาร พเล ปน โพธิมณฺฑลํ อุปสงฺกมนฺเต เตสํ เอโกปิ ฐาตุํ นาสกฺขิ. สมฺมุข สมฺมุขฏฺฐาเนเนว ปลายึสุ. กาโฬ นาม นาคราชา ปถวึ นิมุชฺชิตฺวา ปญฺจโยชนสติกํ มนฺติรกนาคภวนํ คนฺตฺวา อุโภหิ หตฺเถหิ มุขํ ปิทหิตฺวา นิปนฺโน. สกฺโก วิชยุตฺตรสงฺขํ ปิฏฺฐิยํ กตฺวา จกฺกวาฬมุข วฏฺฏิยํ อฏฺฐาสิ. มหาพฺรหฺมา เสตจฺฉตฺตํ โกฏิยํ คเหตฺวา พฺรหฺมโลกเมว อคมาสิ. เอกเทวตาปิ ฐาตุํ สมตฺโถ นาม นาโหสิ. มหาปุริโส เอกโกว นิสีทิ. มาโรปิ อตฺตโน ปริสํ อาห ‘‘ตาต สุทฺโธทนปุตฺเตน สิทฺธตฺเถน สทิโส อญฺโญ ปุริโส นาม นตฺถิ, มยํ สมฺมุขา ยุทฺธํ ทาตุํ น สกฺขิสฺสาม, ปจฺฉา ภาเคน ทสฺสามา’’ติ. มหาปุริโสปิ ตีณิ ปสฺสานิ โอโลเกตฺวา สพฺพเทวตานํ ปลายิตตฺตา สุญฺญานิ อทฺทส. ปุน อุตฺตรปสฺเสน มารพลํ อชฺโฌตฺถรมานํ ทิสฺวา ‘‘อยํ เอตฺตโก ชโน มํ เอกกํ สนฺธาย มหนฺตํ วายามํ กโรติ, อิมสฺมึ ฐาเน มยฺหํ มาตา วา ปิตา วา ภาตา วา อญฺโญ โกจิ ญาตโก วา นตฺถิ, อิมา ปน ทส ปารมิโยว มยฺหํ ทีฆรตฺตํ ปุตฺตปริชนสทิสา, ตสฺมา มยา ปารมิโยว ผลกํ กตฺวา ปารมิสตฺเถเนว ปหริตฺวา อยํ พลกาโย มยา วิทฺธํเสตุํ วฏฺฏตี’’ติ ทส ปารมิโย อาวชฺชมาโน นิสีทิ. Vị Chư thiên ở mười ngàn thế giới đã đứng lại tán dương ca ngợi đức Đại Sĩ. Vua trời Đế Thích đứng thổi tù và Vijayuttara. Tù và ấy nghe đâu dài một trăm hai mươi hắc tay. Khi được thổi lên bằng một hơi, nó vang rền trong bốn tháng rồi mới im tiếng. Long vương Mahākāla đứng lại ca ngợi với hơn một trăm bài kệ. Đại Phạm thiên đứng che lọng trắng. Nhưng khi đạo binh của Ma vương tiến đến Bồ-đề đàn, không một ai trong số họ có thể đứng lại được. Họ đã bỏ chạy ngay tại chỗ đối diện. Long vương tên là Kāla đã lặn xuống đất, đi đến long cung Mantiraka rộng năm trăm do tuần, rồi lấy hai tay che mặt mà nằm. Vua trời Đế Thích mang tù và Vijayuttara trên lưng, đứng ở vành thế giới. Đại Phạm thiên cầm lọng trắng ở vành, đi về cõi Phạm thiên. Không một vị trời nào có thể đứng lại được. Đức Đại nhân ngồi một mình. Ma vương cũng nói với quyến thuộc của mình rằng: ‘Này các ngươi, không có người nào khác giống như thái tử Siddhattha, con vua Suddhodana. Chúng ta sẽ không thể giao chiến trực diện được, chúng ta sẽ tấn công từ phía sau’. Đức Đại nhân cũng nhìn ba hướng và thấy trống không vì tất cả Chư thiên đã bỏ chạy. Rồi khi thấy đạo binh của Ma vương đang tràn đến từ hướng bắc, Ngài suy nghĩ: ‘Đám đông người này đang nỗ lực lớn lao nhắm vào một mình ta. Ở nơi này, ta không có mẹ, không có cha, không có anh em, hay bất kỳ người thân nào khác. Nhưng mười pháp ba-la-mật này từ lâu đã giống như con cái và quyến thuộc của ta. Vì vậy, ta phải lấy các pháp ba-la-mật làm khiên, dùng gươm báu ba-la-mật mà tấn công, đạo binh này phải bị ta tiêu diệt.’ Nghĩ vậy, Ngài ngồi suy niệm về mười pháp ba-la-mật. อถ [Pg.53] มาโร เทวปุตฺโต เอเตเนว สิทฺธตฺถํ ปลาเปสฺสามีติ วาตมณฺฑลํ สมุฏฺฐาเปสิ. ตงฺขณญฺเญเยว ปุรตฺถิมา ทิเภทา วาตา สมุฏฺฐหิตฺวา อฑฺฒโยชนเอกโยชน ทฺวิโยชนติโยชนปฺปมาณานิ ปพฺพตกูฏานิ ปทาเลตฺวา วนคจฺฉรุกฺขาทีนิ อุทฺธํ มูลานิ กตฺวา สามนฺตา คามนิคเม จุณฺณวิจุณฺณํ กาตุํ สมตฺถาปิ มหาปุริสสฺส ปุญฺญเตเชน มหานุภาเวน โพธิสตฺตํ ปตฺวา จีวรกณฺณมตฺตมฺปิ จาเลตุํ นาสกฺขึสุ. ตโต อุทเกน อชฺโฌตฺถริตฺวา มาเรสฺสามาติ มหาวสฺสํ สมุฏฺฐาเปสิ. ตสฺสานุภาเวน อุปรูปริ สตปฏลสหสฺสปฏลาทิเภทา วฬาหกา อุฏฺฐหิตฺวา วสฺสึสุ. วุฏฺฐิธาราเวเคน ปถวี ภินฺนา อโหสิ. วนรุกฺขาทีนํ อุปริภาเคน มหาเมโฆ อาคนฺตฺวา มหา สตฺตสฺส จีวเร อุสฺสาวพินฺทุคฺคหณมตฺตมฺปิ เตเมตุํ นาสกฺขิ. ตโต ปาสาณวสฺสํ สมุฏฺฐาเปสิ. มหนฺตานิ ปพฺพตกูฏานิ ธูมายนฺตานิ ปชฺชลนฺตานิ อากาเสนาคนฺตฺวา โพธิสตฺตสฺส ปาทมูเล ทิพฺพมาลาคุฬภาวํ อาปชฺชึสุ. ตโต ปหรวสฺสํ สมุฏฺฐาเปสิ. เอกโตธารา อุภโตธารา อสิสตฺติขุรปฺปาทโย ธูมายนฺตา ปชฺชลนฺตา อากาเสนาคนฺตฺวา โพธิสตฺตํ ปตฺวา ทิพฺพปุปฺผานิ อเหสุํ. ตโต องฺคารวสฺสํ สมุฏฺฐาเปสิ. กึสุกวณฺณา องฺคารา อากาเสนาคนฺตฺวา โพธิสตฺตสฺส ปาทมูเล ทิพฺพ ปุปฺผานิ หุตฺวา วิกิรึสุ. ตโต กุกฺกุฬวสฺสํ สมุฏฺฐาเปสิ. อจฺจุณฺโห อคฺคิวณฺโณ กุกฺกุโฬ อากาเสนาคนฺตฺวา โพธิสตฺตสฺส ปาทมูเล ทิพฺพจนฺทนจุณฺณํ หุตฺวา นิปตติ. ตโต วาฬุกวสฺสํ สมุฏฺฐาเปสิ. อติสุขุมวาฬิกา ธูมายนฺตา ปชฺชลนฺตา อากาเสนาคนฺตฺวา โพธิสตฺตสฺส ปาทมูเล ทิพฺพปุปฺผานิ หุตฺวา นิปตึสุ. ตโต กลลวสฺสํ สมุฏฺฐาเปสิ. ตํ กลลวสฺสํ ธูมายนฺตํ ปชฺชลนฺตํ อากาเส นาคนฺตฺวา โพธิสตฺตสฺส ปาทมูเล ทิพฺพวิเลปนํ หุตฺวา ปตติ. ตโต อิมินา ภึเสตฺวา สิทฺธตฺถํ ปลาเปสฺสามีติ อนฺธการํ [Pg.54] สมุฏฺฐาเปสิ. ตํ จตุรงฺคสมนฺนาคตํ อนฺธการํ วิย มหาตมํ หุตฺวา โพธิสตฺตํ ปตฺวา สูริยปฺปภา วิหตํ วิย อนฺตรธายติ. Khi ấy, thiên tử Ma vương nghĩ rằng: ‘Ta sẽ làm cho Siddhattha phải bỏ chạy bằng cách này,’ rồi tạo ra một trận cuồng phong. Ngay lúc ấy, những ngọn gió từ phương đông và các phương khác nổi lên, có sức mạnh làm vỡ các đỉnh núi cao nửa do tuần, một do tuần, hai do tuần, ba do tuần, làm bật gốc các cây cối trong rừng, và nghiền nát các làng mạc, thị trấn xung quanh, nhưng khi đến gần Bồ-tát, do oai lực và đại phước của đức Đại nhân, chúng cũng không thể làm lay động được dù chỉ một góc y của Ngài. Sau đó, với ý định ‘Ta sẽ giết hắn bằng cách nhận chìm trong nước,’ Ma vương tạo ra một trận mưa lớn. Do sức mạnh của trận mưa ấy, những đám mây xếp thành từng trăm lớp, từng ngàn lớp, đã nổi lên và trút nước xuống. Mặt đất bị nứt nẻ bởi sức mạnh của dòng nước mưa. Đám mây lớn kéo đến trên ngọn cây rừng, nhưng cũng không thể làm ướt y của đức Đại Sĩ, dù chỉ bằng một giọt sương. Sau đó, Ma vương tạo ra một trận mưa đá. Những đỉnh núi lớn, bốc khói và rực lửa, từ trên không trung bay đến, nhưng khi đến chân Bồ-tát, chúng đã biến thành những tràng hoa trời. Sau đó, Ma vương tạo ra một trận mưa vũ khí. Những vũ khí một lưỡi, hai lưỡi như gươm, giáo, dao cạo, bốc khói và rực lửa, từ trên không trung bay đến, nhưng khi đến gần Bồ-tát, chúng đã biến thành những đóa hoa trời. Sau đó, Ma vương tạo ra một trận mưa than hồng. Những hòn than hồng màu hoa kimsuka từ trên không trung bay đến, nhưng khi đến chân Bồ-tát, chúng đã biến thành những đóa hoa trời và rơi vãi xung quanh. Sau đó, Ma vương tạo ra một trận mưa tro nóng. Tro nóng hừng hực, màu lửa, từ trên không trung bay đến, nhưng khi đến chân Bồ-tát, chúng đã biến thành bột chiên đàn trời và rơi xuống. Sau đó, Ma vương tạo ra một trận mưa cát. Những hạt cát rất mịn, bốc khói và rực lửa, từ trên không trung bay đến, nhưng khi đến chân Bồ-tát, chúng đã biến thành những đóa hoa trời và rơi xuống. Sau đó, Ma vương tạo ra một trận mưa bùn. Trận mưa bùn ấy, bốc khói và rực lửa, từ trên không trung bay đến, nhưng khi đến chân Bồ-tát, chúng đã biến thành hương liệu trời và rơi xuống. Sau đó, với ý định ‘Ta sẽ làm cho Siddhattha phải bỏ chạy bằng cách hù dọa này,’ Ma vương tạo ra bóng tối. Bóng tối ấy, dày đặc như bóng tối bốn lớp, khi đến gần Bồ-tát, đã tan biến như thể bị ánh sáng mặt trời xua tan. เอวํ มาโร อิมาหิ นวหิ วาตวสฺสปาสาณปหรองฺคาร กุกฺกุฬวาฬุก กลลอนฺธการวุฏฺฐีหิ โพธิสตฺตํ ปลาเปตุํ อสกฺโกนฺโต ‘‘กึ ภเณ ติฏฺฐถ อิมํ สิทฺธตฺถกุมารํ คณฺหถ หนถ ปลาเปถา’’ติ ปริสํ อาณาเปตฺวา สยมฺปิ คิริเมขลสฺส หตฺถิโน ขนฺเธ นิสินฺโน จกฺกาวุธํ อาทาย โพธิสตฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘สิทฺธตฺถ อุฏฺฐาหิ เอตสฺมา ปลฺลงฺกา, นายํ ตุมฺหากํ ปาปุณาติ, มยฺหํเอว ปาปุณาตี’’ติ อาห. มหาสตฺโต ตสฺส วจนํ สุตฺวา อโวจ ‘‘มาร เนว ตยา ทสปารมิโย ปูริตา, น อุปปารมิโย น ปรมตฺถ ปารมิโย นาปิ ปญฺจมหาปริจฺจาคา ปริจฺจตฺตา น ญาตตฺถจริยา น โลกตฺถจริยา น พุทฺธตฺถจริยา ปูริตา, สพฺพา ตา มยาเยว ปูริตา, ตสฺมา นายํ ปลฺลงฺโก ตุยฺหํ ปาปุณาติ, มยฺหเมว ปาปุณาตี’’ติ. มาโร กุทฺโธ โกธเวคํ อสหนฺโต มหาปุริสสฺส จกฺกาวุธํ วิสฺสชฺเชสิ. ตํ ตสฺส ทสปารมิโย อาวชฺชนฺตสฺส อุปริภาเค มาลาวิตานํ หุตฺวา อฏฺฐาสิ. ตํ กิร ขุรจกฺกาวุธํ อญฺญทา เตน กุทฺเธน วิสฺสฏฺฐํ เอกฆนปาสาณ ถมฺเภ วํสกฬีเร วิย ฉินฺทนฺตํ คจฺฉติ. อิทานิ ปน ตสฺมึ มาลาวิตานํ หุตฺวา ฐิเต อวเสสา มารปริสา อิทานิ ปลฺลงฺกโต วุฏฺฐาย ปลายิสฺสตีติ มหนฺตมหนฺตานิ เสลกูฏานิ วิสฺสชฺเชสุํ. ตานิปิ มหาปุริสสฺส ปารมิโย อาวชฺชนฺตสฺส มาลาคุฬภาวํ อาปชฺชิตฺวา ภูมิยํ ปตึสุ. Như vậy, Ma vương không thể làm cho Bồ-tát chạy trốn bằng chín trận mưa: mưa gió, mưa đá, mưa vũ khí, mưa than, mưa tro nóng, mưa cát, mưa bùn, và mưa tối tăm, liền ra lệnh cho đoàn tùy tùng: 'Này, các ngươi còn đứng đó làm gì? Hãy bắt lấy thái tử Tất-đạt-đa này, hãy giết đi, hãy làm cho y chạy trốn đi!' Chính hắn cũng ngồi trên lưng voi Girimekhala, tay cầm bánh xe chiến tranh, tiến đến gần Bồ-tát và nói: 'Này Tất-đạt-đa, hãy đứng dậy khỏi bảo tọa này. Nó không thuộc về ngươi, nó chỉ thuộc về ta mà thôi.' Vị Đại Sĩ nghe lời nói ấy, liền đáp lại: 'Này Ma vương, ngươi chưa từng viên mãn mười ba-la-mật, cũng không viên mãn các thượng ba-la-mật, cũng không viên mãn các tối thượng ba-la-mật, cũng chưa từng thực hiện năm đại thí xả, chưa từng viên mãn hạnh lợi thân tộc, hạnh lợi thế gian, hạnh lợi Phật quả. Tất cả những điều đó chỉ có ta đã viên mãn. Vì thế, bảo tọa này không thuộc về ngươi, nó chỉ thuộc về ta mà thôi.' Ma vương nổi giận, không kìm được cơn thịnh nộ, đã phóng bánh xe chiến tranh vào vị Đại nhân. Vũ khí ấy, khi vị ấy đang quán tưởng về mười ba-la-mật, đã hóa thành một lọng hoa ở phía trên và dừng lại. Nghe nói rằng, bánh xe chiến tranh sắc bén ấy, vào những lần khác khi được hắn phóng ra trong cơn giận dữ, có thể chém đứt những cột đá đặc như thể chém những búp măng. Nhưng bây giờ, khi nó đã hóa thành lọng hoa và dừng lại, đoàn tùy tùng còn lại của Ma vương nghĩ rằng 'bây giờ ngài sẽ đứng dậy khỏi bảo tọa và chạy trốn', liền ném những tảng đá lớn. Những tảng đá ấy cũng vậy, khi vị Đại nhân đang quán tưởng về các ba-la-mật, đã biến thành những bó hoa và rơi xuống đất. เทวตา จกฺกวาฬมุขวฏฺฏิยํ ฐิตา คีวํ ปสาเรตฺวา สีสํ อุกฺขิปิตฺวา ‘‘นฏฺโฐ วต โภ สิทฺธตฺถกุมารสฺส รูปคฺคปฺปตฺโต อตฺตภาโว, กึ นุ โข กริสฺสตี’’ติ โอโลเกนฺติ. ตโต [Pg.55] มหาปุริโส ปูริตปารมีนํ โพธิสตฺตานํ อภิ สมฺพุชฺฌนทิวเส ปตฺตปลฺลงฺโก มยฺหํว ปาปุณาตีติ วตฺวา ฐิตํ มารํ อาห ‘‘มาร ตุยฺหํ ทานสฺส ทินฺนภาเว โก สกฺขี’’ติ. มาโร ‘‘เอตฺตกา ชนา สกฺขิโน’’ติ มาร พลาภิมุขํ หตฺถํ ปสาเรติ. ตสฺมึ ขเณ มารปริสาย ‘‘อหํ สกฺขี อหํ สกฺขี’’ติ ปวตฺตสทฺโท ปถวีอุนฺทฺริยสทฺทสทิโส อโหสิ. อถ โข มาโร มหาปุริสํ อาห ‘‘สิทฺธตฺถ ตุยฺหํ ทานสฺส ทินฺนภาเว โก สกฺขี’’ติ. มหาปุริโส ‘‘ตุยฺหํ ตาว ทานสฺส ทินฺนภาเว สเจตนา สกฺขิโน. มยฺหํ ปน อิมสฺมึ ฐาเน สเจตโน โกจิ สกฺขี นาม นตฺถิ. ติฏฺฐตุ ตาว เม อวเสสตฺตภาเวสุ ทินฺนทานํ, เวสฺสนฺตรตฺตภาเว ปน ฐตฺวา มยฺหํ สตฺตสตฺตก มหาทานสฺส ทินฺนภาเว อเจตนาปิ ฆนมหาปถวี สกฺขี’’ติ จีวรคพฺภนฺตรโต ทกฺขิณหตฺถํ นีหริตฺวา เวสฺสนฺตรตฺตภาเว มยฺหํ สตฺตสตฺตกมหาทานสฺส ทินฺนภาเว ตฺวํ สกฺขิ น สกฺขีติ มหาปถวิยาภิมุขํ หตฺถํ ปสาเรสิ. มหา ปถวี ‘‘อหํ เต ทานสฺส สกฺขี’’ติ วิรวสหสฺเสน วิรวสตสหสฺเสน มารพลํ อวตฺถรมานา วิย อุนฺนทิ. Các vị chư thiên đứng ở vành vũ trụ, vươn cổ, ngẩng đầu nhìn và nghĩ: 'Than ôi, thân tướng tuyệt mỹ của thái tử Tất-đạt-đa đã bị hủy hoại rồi! Ngài sẽ làm gì đây?' Bấy giờ, vị Đại nhân nói với Ma vương đang đứng đó, rằng: 'Bảo tọa đạt được vào ngày thành Chánh Giác của các vị Bồ-tát đã viên mãn ba-la-mật chỉ thuộc về ta.' Ngài hỏi: 'Này Ma vương, ai là chứng nhân cho việc bố thí của ngươi?' Ma vương đưa tay về phía đạo quân của mình và nói: 'Tất cả những người này là chứng nhân.' Vào khoảnh khắc ấy, tiếng hô 'Tôi là chứng nhân! Tôi là chứng nhân!' của đoàn tùy tùng Ma vương vang lên như tiếng đất lở. Rồi Ma vương hỏi vị Đại nhân: 'Này Tất-đạt-đa, ai là chứng nhân cho việc bố thí của ngươi?' Vị Đại nhân đáp: 'Về phần ngươi, những chứng nhân cho việc bố thí của ngươi là chúng sanh hữu tình. Còn về phần ta, ở nơi này không có một chúng sanh hữu tình nào làm chứng nhân cả. Việc bố thí của ta trong các kiếp sống khác hãy tạm gác lại, nhưng trong kiếp Vessantara, chính mảnh đất lớn kiên cố vô tri này là chứng nhân cho việc ta đã thực hiện bảy đại thí.' Nói rồi, Ngài đưa tay phải ra khỏi y, hướng về mặt đất lớn và duỗi ra, hỏi rằng: 'Trong kiếp Vessantara, ngươi có phải là chứng nhân cho việc ta đã thực hiện bảy đại thí hay không?' Mặt đất lớn vang lên với hàng ngàn, hàng trăm ngàn tiếng gầm, như thể đang áp đảo đạo quân của Ma vương, đáp rằng: 'Ta là chứng nhân cho việc bố thí của ngài.' ตโต มหาปุริเส ทินฺนํ เต สิทฺธตฺถ มหาทานํ อุตฺตม ทานนฺติ เวสฺสนฺตรทานํ สมฺมสนฺเต ทิยฑฺฒโยชนสติโก คิริเมขโล หตฺถี ชาณุเกหิ ปติฏฺฐาสิ. มารปริสา ทิสาวิทิสา ปลายึสุ. ทฺเว เอกมคฺเคน คตา นาม นตฺถิ. สีสาภรณานิ เจว วตฺถาภรณานิ จ ปหาย สมฺมุข สมฺมุขฏฺฐาเน ทิสาวิทิสาหิเยว ปลายึสุ. ตโต เทวสงฺโฆ ปลายมานํ มารพลํ ทิสฺวา มารสฺส ปราชโย ชาโต. สิทฺธตฺถกุมารสฺส ชโย. ชยปูชํ กริสฺสามาติ นาคา นาคานํ, สุปณฺณา สุปณฺณานํ, เทวตา เทวตานํ, พฺรหฺมาโน พฺรหฺมานํ เปเสตฺวา คนฺธมาลาทิ หตฺถา มหาปุริสสฺส สนฺติกํ โพธิปลฺลงฺกํ อาคมํสุ. เอวํ คเตสุ จ ปเนเตสุ – Bấy giờ, khi vị Đại nhân đang suy niệm về sự bố thí trong kiếp Vessantara, rằng 'Này Tất-đạt-đa, đại thí của ngươi là sự bố thí tối thượng', con voi Girimekhala cao một trăm năm mươi do-tuần đã quỳ gối xuống. Đoàn tùy tùng của Ma vương chạy tán loạn khắp nơi. Không có hai người nào chạy cùng một con đường. Họ vứt bỏ cả đồ trang sức trên đầu và y phục, chạy tán loạn khắp nơi theo hướng đối diện. Bấy giờ, hội chúng chư thiên thấy đạo quân của Ma vương đang chạy trốn, liền nói: 'Ma vương đã thất bại. Thái tử Tất-đạt-đa đã chiến thắng.' Nghĩ rằng 'Chúng ta sẽ cử hành lễ cúng dường chiến thắng', các vị Long vương sai sứ đến các Long vương khác, các vị Kim sí điểu sai sứ đến các Kim sí điểu khác, các vị chư thiên sai sứ đến các chư thiên khác, các vị Phạm thiên sai sứ đến các Phạm thiên khác, tay cầm hương hoa... đến gần vị Đại nhân tại bảo tọa Bồ-đề. Và khi họ đã đến như vậy – ‘‘ชโย [Pg.56] หิ พุทฺธสฺส สิรีมโต อยํ,มารสฺส จ ปาปิมโต ปราชโย; อุคฺโฆสิสุํ โพธิมณฺเฑ ปโมทิตา,ชยํ ตทา นาคคณา มเหสิโน. Đây quả là chiến thắng của Đức Phật, Đấng Huy Hoàng, và là sự thất bại của Ma vương, kẻ ác độc; chúng Long vương bấy giờ đã hân hoan reo hò chiến thắng của bậc Đại Sĩ tại Bồ-đề đoàn. ชโย หิ พุทฺธสฺส สิรีมโต อยํ,มารสฺส จ ปาปิมโต ปราชโย; อุคฺโฆสิสุํ โพธิมณฺเฑ ปโมทิตา,ชยํ ตทา สุปณฺณสงฺฆา มเหสิโน. Đây quả là chiến thắng của Đức Phật, Đấng Huy Hoàng, và là sự thất bại của Ma vương, kẻ ác độc; chúng Kim sí điểu bấy giờ đã hân hoan reo hò chiến thắng của bậc Đại Sĩ tại Bồ-đề đoàn. ชโย หิ พุทฺธสฺส สิรีมโต อยํ,มารสฺส จ ปาปิมโต ปราชโย; อุคฺโฆสิสุํ โพธิมณฺเฑ ปโมทิตา,ชยํ ตทา เทวคณา มเหสิโน. Đây quả là chiến thắng của Đức Phật, Đấng Huy Hoàng, và là sự thất bại của Ma vương, kẻ ác độc; chúng chư thiên bấy giờ đã hân hoan reo hò chiến thắng của bậc Đại Sĩ tại Bồ-đề đoàn. ชโย หิ พุทฺธสฺส สิรีมโต อยํ,มารสฺส จ ปาปิมโต ปราชโย; อุคฺโฆสิสุํ โพธิมณฺเฑ ปโมทิตา,ชยํ ตทา พฺรหฺมคณาปิ ตาทิโน’’ติ. Đây quả là chiến thắng của Đức Phật, Đấng Huy Hoàng, và là sự thất bại của Ma vương, kẻ ác độc; chúng Phạm thiên bấy giờ cũng đã hân hoan reo hò chiến thắng của bậc Như Nhiên tại Bồ-đề đoàn. อวเสเสสุ ทสสุ จกฺกวาฬสหสฺเสสุ เทวตา มาลาคนฺธวิเลปเนหิ จ ปูชยมานา นานปฺปการ ถุติโย จ วทมานา อฏฺฐํสุ. เอวํ อนตฺถงฺคเตเยว สูริเย มหาปุริโส มารพลํ วิธเมตฺวา จีวรูปริ ปต มาเนหิ โพธิรุกฺขงฺกุเรหิ รตฺตปวาฬปลฺลเวหิ วิย ปูชยมาโน ปฐมยาเม ปุพฺเพนิวาสญาณํ อนุสฺสริตฺวา มชฺฌิมยาเม ทิพฺพจกฺขุํ วิโสเธตฺวา ปจฺฉิมยาเม ปฏิจฺจ สมุปฺปาเท ญาณํ โอตาเรสิ. อถสฺส ทฺวาทสปทิกํ ปจฺจยา การํ วฏฺฏวิวฏฺฏวเสน อนุโลมโต ปฏิโลมโต สมฺมสนฺตสฺส ทสสหสฺสิโลกธาตุ อุทกปริยนฺตํ กตฺวา ทฺวาทสกฺขตฺตุํ สมฺปกมฺปิ. มหาปุริเสน ปน ทสสหสฺสิ โลกธาตุํ อุนฺนาเทตฺวา อรุณุคฺคมนเวลายํ สพฺพญฺญุต ญาณํ [Pg.57] ปฏิวิชฺฌีติ วุตฺตํ โหติ. อิธ ปน วุตฺตาวเสสํ ตาสุ จ โอโลเกตฺวา คเหตพฺพนฺติ. Chư thiên ở trong mười ngàn thế giới còn lại đã đứng yên, vừa cúng dường bằng vòng hoa, hương liệu, và vật thoa xức, vừa nói lên nhiều loại lời tán thán. Như vậy, khi mặt trời chưa lặn, bậc Đại nhân đã phá tan ma lực, được cúng dường bởi những chồi non của cây Bồ-đề rơi trên y phục giống như những chồi san hô đỏ, trong canh đầu đã nhớ lại túc mạng trí, trong canh giữa đã thanh lọc thiên nhãn, trong canh cuối đã hướng trí tuệ vào pháp Duyên khởi. Bấy giờ, khi ngài đang quán xét pháp Duyên khởi mười hai chi phần theo chiều thuận và chiều nghịch, theo cách luân chuyển và thoát ly luân chuyển, mười ngàn thế giới đã rung chuyển mười hai lần cho đến tận cùng là nước. Lại nữa, được nói rằng bậc Đại nhân đã làm cho mười ngàn thế giới vang động và đã chứng ngộ toàn giác trí vào lúc rạng đông. Tuy nhiên, ở đây, phần còn lại chưa được nói đến nên được hiểu bằng cách xem xét trong các bản (chú giải) ấy. อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. อุเปตปุญฺโญ สมฺปนฺน ทานาทิปารมีปุญฺญวา ทานาทิปารมีปุญฺเญน สมฺปนฺโน วา, โย สุคโต วรโพธิมูเล อุตฺตมสฺส โพธิรุกฺขสฺส สมีเป, สเสนมารํ เสนาย สห ปวตฺตํ มารราชํ, ชินิตฺวา ปารมีปุญฺญเตเชน วิชยิตฺวา, อรุโณทยมฺหิ วิสาขปุณฺณมิยํ อรุณุคฺคมนเวลายํ, โพธึ อรหตฺตมคฺคญาณ สพฺพญฺญุตญาณสงฺขาตํ โพธึ, อโพชฺฌิ ปฏิวิชฺฌิ อธิคมิ วา, มารชินํ ปญฺจมารานํ วิชิตาวึ, อภงฺคํ สเสนมาโร โย โกจิ วา ภินฺทิตุํ อสมตฺถํ ตํ สุคตํ อหํ นมามีติ. Đây là phần giải thích tóm tắt ở đây. (Upetapuñño) là bậc có phước, là người có phước báu ba-la-mật như bố thí đã được viên mãn, hoặc là người đã thành tựu phước báu ba-la-mật như bố thí. (Yo sugato) là bậc Thiện Thệ ấy, (varabodhimūle) là tại gốc cây Bồ-đề cao quý, tức là gần cây Bồ-đề tối thượng. (Sasenamāraṃ) là Ma vương cùng với quân đội, tức là Ma vương đã đến cùng với binh lính. (Jinitvā) là đã chiến thắng, tức là đã chiến thắng bằng uy lực của phước báu ba-la-mật. (Aruṇodayamhi) là vào lúc rạng đông, tức là vào lúc mặt trời mọc trong ngày rằm tháng Visākha. (Bodhiṃ) là sự giác ngộ, tức là sự giác ngộ được gọi là A-la-hán đạo trí và toàn giác trí. (Abojjhi) là đã giác ngộ, tức là đã chứng ngộ hoặc đã đạt được. (Mārajinaṃ) là bậc chiến thắng Ma vương, tức là người đã chiến thắng năm loại ma. (Abhaṅgaṃ) là không thể bị phá vỡ, tức là người mà Ma vương cùng quân đội hay bất cứ ai khác cũng không thể phá hoại được. (Taṃ sugataṃ ahaṃ namāmi) là 'Con xin đảnh lễ bậc Thiện Thệ ấy'. ฉฏฺฐมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา. Phần giải thích kệ đảnh lễ thứ sáu đã hoàn tất. ๗. 7. ราคาทิ เฉทามลญาณขคฺคํ,สตีสมญฺญาผลกาภิคาหํ; สีโลฆลงฺการวิภูสิตํ ตํ,นมามิภิญฺญาวรมิทฺธุเปตํ. Con xin đảnh lễ Ngài, người có thanh gươm trí tuệ thanh tịnh đoạn trừ tham ái v.v..., người nắm chắc tấm khiên mang tên chánh niệm, người được trang hoàng bằng trang sức cao quý là giới hạnh, người đã thành tựu thắng trí và thần thông ưu việt. ๗. เอวํ ฉฏฺฐมคาถาย สุคตํ วนฺทิตฺวา อิทานิ อรหตฺต มคฺคญาณาทีหิ จตูหิ คุเณหิ โถมิตฺวา วนฺทิตุกาโม ราคาทิตฺยาทิคาถมาห. อยํ ปน อินฺทวชิร อุเปนฺทวชิร คาถาทฺวยสฺส ลกฺขณสฺส มิสฺสกตฺตา เอกาทสกฺขเรหิ ลกฺขิตา อุปชาติคาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ วุตฺโตทเย ‘‘อนนฺตโรทีริตลกฺขณา เจ, ปาทาวิมิสฺสา อุปชาติโย ตา’’ติ. ตสฺสตฺโถ. ยสฺสา วุตฺติยา อนนฺตโร ทีริตลกฺขณา อนนฺตเร อุทีริตํ วุตฺตํ อินฺทวชิโรเปนฺท วชิรคาถานํ ลกฺขณวนฺตา ปาทา วิมิสฺสา สํสฏฺฐา เจ ภวนฺติ, ตา วุตฺติโย อุปชาติโย นามาติ. 7. Như vậy, sau khi đã đảnh lễ bậc Thiện Thệ bằng bài kệ thứ sáu, bây giờ, với mong muốn đảnh lễ bằng cách tán thán bốn đức tính là A-la-hán đạo trí v.v..., (tác giả) đã nói bài kệ bắt đầu bằng 'rāgādi'. Lại nữa, bài kệ này nên được hiểu là kệ Upajāti, được xác định bởi mười một âm tiết, do sự pha trộn đặc tính của hai loại kệ Indavajirā và Upendavajirā. Thật vậy, đã được nói trong tác phẩm Vuttodaya rằng: 'Nếu các câu (pāda) có những đặc tính được nêu ngay trước đó mà được pha trộn với nhau, thì đó là các thể thơ Upajāti'. Ý nghĩa của câu đó là: Thể thơ nào mà các câu có đặc tính của kệ Indavajirā và Upendavajirā được nói ngay trước đó, nếu được pha trộn hay kết hợp với nhau, thì những thể thơ đó được gọi là Upajāti. ตตฺถ [Pg.58] ราคาทิเฉทามล ญาณขคฺคนฺติ เอตฺถ ราคอาทิเฉท อมลญาณขคฺคนฺติปทจฺเฉโท. ราคาทิกิเลสํ ฉินฺทนฺตํ มลวิร หิตํ อรหตฺตมคฺคญาณสงฺขาตํ อสิวนฺตนฺติ อตฺโถ. ตตฺรายํ วจนตฺโถ. รูปาทีสุ รญฺชตีติ ราโค. รนฺชธาตุ ราเค ณ. ราโค อาทิ เยสนฺเตติ ราคาทโย, กิเลสา. เต ฉินฺทตีติ ราคาทิเฉทํ, อรหตฺตมคฺคญาณํ. อปายํ มลติ ธาเรตีติ มลํ, ราคาทิ. อถ วา มลติ สํกิลิสฺสติ เอเตนาติ มลํ. มลธาตุ สํกิเลสเน อ. มลโต วิรหิตํ อมลํ, ญาณํ. จตฺตาริ สจฺจานิ ชานาติ ปฏิวิชฺฌตีติ ญาณํ, อรหตฺตมคฺคญาณํ. ราคาทิเฉทญฺจ อมลญฺจ ตํ ญาณญฺจาติ ราคาทิเฉทามลญาณํ. รุกฺขาทึ ขคฺคติ ฉินฺทติ เอเตนาติ วา ขคฺคํ, ปกติอสิ. ขคฺคํ วิยาติ ขคฺคํ, ญาณํ. ราคาทิเฉทามลญาณสงฺขตํ ขคฺคํ ยสฺส โสติ ราคาทิเฉทามลญาณขคฺโค, พุทฺโธ. ราคาทิกิเลสํ ฉินฺทนฺเตน มลวิร หิเตน อคฺคมคฺคญาณสงฺขเตน อสินา สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. ตํ. Trong đó, cụm từ 'rāgādichedāmalañāṇakhaggaṃ' được phân tích thành các từ: rāga-ādi-cheda-amala-ñāṇa-khaggaṃ. Ý nghĩa là: (vị ấy có) thanh gươm được gọi là A-la-hán đạo trí, không tỳ vết, đoạn trừ các phiền não như tham ái v.v... Ở đây, đây là phần giải thích từ ngữ. (Rāgo) là tham ái, vì nó ham thích trong các đối tượng như sắc v.v... (Từ gốc 'rañj' về sự ham thích + tiếp vị ngữ 'ṇa'). (Rāgādayo) là tham ái v.v..., tức là các phiền não. (Rāgādichedaṃ) là cái đoạn trừ chúng, tức là A-la-hán đạo trí. (Malaṃ) là cấu uế, tức là tham ái v.v..., vì nó níu giữ trong khổ cảnh (apāya). Hoặc, (malaṃ) là cái mà qua đó người ta bị ô nhiễm. (Từ gốc 'mal' về sự ô nhiễm + tiếp vị ngữ 'a'). (Amalaṃ) là không có cấu uế, tức là trí tuệ. (Ñāṇaṃ) là trí tuệ, vì nó biết, thấu triệt Bốn Sự Thật, tức là A-la-hán đạo trí. (Rāgādichedāmalañāṇaṃ) là trí tuệ thanh tịnh đoạn trừ tham ái v.v... (Rukkhādiṃ khaggati chindati etenāti vā khaggaṃ) là cái mà người ta dùng để chặt, cắt cây cối v.v..., tức là thanh gươm thông thường. (Khaggaṃ viya khaggaṃ) là trí tuệ giống như thanh gươm. (Rāgādichedāmalañāṇakhaggo) là vị có thanh gươm được gọi là trí tuệ thanh tịnh đoạn trừ tham ái v.v..., tức là Đức Phật. Ý nghĩa là: vị đã được trang bị thanh gươm được gọi là thánh đạo trí tối thượng, không tỳ vết, đoạn trừ các phiền não như tham ái v.v... (Taṃ) là Ngài. สตีสมญฺญา ผลกาภิคาหนฺติ เอตฺถ สติสมญฺญาผลก อภิคาหนฺติปทจฺเฉโท. สมฺมาสตินามิกํ ผลกํ ทฬฺหคาห กนฺติ อตฺโถ. ตตฺรายํ วจนตฺโถ. สรณํ สติ, สรติ สมฺปยุตฺตธมฺมา เอตายาติ, สรตีติ วา สติ. สรธาตุติ. อถ วา ปมาทํ สรติ หึสตีติ สติ, สมฺมาสติ. สรธาตุ หึสายํติ. สมฺมา อาชานาติ เอตายาติ สมญฺญา, สติอิติ สมญฺญา สติสมญฺญา, อสิอาทิสตฺถํ ผลติ นิวาเรตีติ ผลกํ, เขฏกํ. ผลธาตุ นิวารเณ ณฺวุ. สติสมญฺญํ ผลกํ อภิทฬฺหํ คณฺหตีติ สติสมญฺญาผล กาภิคาโห, พุทฺโธ ลพฺภติ. ยถา หิ เสนาย ผลกํ อสิอาทิสตฺถํ รกฺขติ, เอวํ สติสํวโร จกฺขาทิ ทฺวาเรสุ รูปาทิอารมฺมณํ ปวิสิตุํ อทตฺวา รกฺขติ. ตสฺมา ภควา สติธมฺโม สพฺพากุสลานํ รกฺขกตฺตา สพฺพกุสล ธมฺมานํ อุปการตฺตา สพฺพตฺถานํ สาธกตฺตา จ สติผลกํ ทฬฺหํ [Pg.59] คณฺหตีติ วุตฺตํ โหติ. วุตฺตญฺหิ ‘‘เย เกจิ กุสลา ธมฺมา, สพฺเพ เต อปฺปมาทมูลกา อปฺปมาทสโมสรณา, อปฺปมาโท เตสํ ธมฺมานํ อคฺคมกฺขายตี’’ติ จ. ‘‘สตึ ขฺวาหํ ภิกฺขเว สพฺพตฺถิกํ วทามี’’ติ จ. Trong đó, cụm từ 'Satīsamaññāphalakābhigāhaṃ' được phân tích thành các từ: sati-samaññā-phalaka-abhigāhaṃ. Ý nghĩa là: (vị ấy) nắm chắc tấm khiên mang tên 'chánh niệm'. Ở đây, đây là phần giải thích từ ngữ. (Sati) là niệm, là sự ghi nhớ; hoặc là cái mà nhờ đó các pháp tương ưng ghi nhớ; hoặc nó ghi nhớ. (Từ gốc 'sar' + tiếp vị ngữ 'ti'). Hoặc, (sati) là chánh niệm, vì nó hủy diệt ('sarati hiṃsati') sự phóng dật ('pamādaṃ'). (Từ gốc 'sar' với nghĩa là hủy diệt + tiếp vị ngữ 'ti'). (Samaññā) là tên gọi, vì nhờ nó mà người ta biết đúng. (Satiiti samaññā satisamaññā) là tên gọi là niệm. (Phalakaṃ) là tấm khiên ('kheṭakaṃ'), vì nó ngăn chặn ('phalati nivāreti') các vũ khí như gươm v.v... (Từ gốc 'phal' về sự ngăn chặn + tiếp vị ngữ 'ṇvu'). (Satisamaññāphalakābhigāho) là vị nắm giữ thật chắc tấm khiên mang tên niệm, tức là Đức Phật. Giống như tấm khiên bảo vệ người lính khỏi các vũ khí như gươm v.v..., cũng vậy, sự phòng hộ bằng niệm bảo vệ bằng cách không cho các đối tượng như sắc v.v... đi vào qua các cửa như mắt v.v... Do đó, được nói rằng Đức Thế Tôn nắm chắc tấm khiên niệm vì pháp niệm là người bảo vệ tất cả các pháp bất thiện, là người hỗ trợ tất cả các pháp thiện, và là người thành tựu tất cả mục đích. Thật vậy, đã được nói rằng: 'Bất cứ pháp thiện nào, tất cả chúng đều có sự không phóng dật làm gốc rễ, đều quy tụ về sự không phóng dật, sự không phóng dật được tuyên bố là hàng đầu trong các pháp ấy' và 'Này các Tỳ khưu, Ta tuyên bố rằng niệm là hữu ích trong mọi trường hợp'. สีโลฆลงฺการวิภูสิตนฺติ สีลโอฆอลงฺการ วิภู สิตนฺติ ปทจฺเฉโท. วิสุทฺธสีลานํ สมูหสงฺขาเตน อลงฺกาเรน วิภูสิตนฺติ อตฺโถ. ตตฺถ สีลนฺติ โลกุตฺตร สีลํ. ตสฺส อตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. ตํ ปน เจตนา สีลํ, เจตสิกํ สีลํ, สํวโร สีลํ, อวีติกฺกโม สีลญฺจาติ จตุพฺพิธํ โหติ. ตตฺถ เจตนา สีลํ นาม ปาณาติปาตา ทีหิ วา วิรมนฺตสฺส วตฺตปฏิปตฺตึ วา ปูเรนฺตสฺส เจตนา. เจตสิกสีลํ นาม ปาณาติปาตาทีหิ วิรมนฺตสฺส วิรติ. สํวโร สีลนฺติ เอตฺถ สํวโร ปาติโมกฺขสํวโร, สติ สํวโร, ญาณสํวโร, ขนฺติสํวโร, วีริยสํวโร จาติ ปญฺจวิโธ โหติ, สพฺพเมตํ สํวโร สีลํ นาม. อวีติกฺกโม สีลํ นาม สมาทินฺนสีลสฺส กายิกวาจสิโก อนติกฺกโมติ. วุตฺตญฺเหตํ ปฏิสมฺภิทายํ ‘‘กึสีลนฺติเจตนา สีลํ, เจตสิกํ สีลํ, สํวโร สีลํ, อวีติกฺกโม สีล’’นฺติ. อิธ ปน อวีติกฺกโม สีลํ นาธิปฺเปตํ. กสฺมา. ภควโต สมาทินฺนสิกฺขาปทสฺส อภาวโต. พุทฺธานญฺหิ สิกฺขาปทํ นาม นตฺถีติ. โอโฆติ สมูโห. โอฆสทฺโท หิ สมูหวาจโก. เตน วุตฺตํ อภิธานปฺปทีปิกายํ – Sīloghalaṅkāravibhūsitanti: Phân tích cú pháp là sīla-ogha-alaṅkāra vibhūsita. Có nghĩa là: được trang hoàng bởi vật trang sức được gọi là sự quy tụ của các giới đức trong sạch. Ở đây, sīla (giới) là giới siêu thế. Ý nghĩa của nó đã được nói đến ở dưới. Giới ấy có bốn loại: tư tâm sở giới (cetanā sīla), tâm sở giới (cetasika sīla), phòng hộ giới (saṃvaro sīla), và bất vi phạm giới (avītikkamo sīla). Trong đó, tư tâm sở giới là tư tâm sở của người đang kiêng cữ sát sanh v.v... hoặc của người đang làm tròn phận sự và bổn phận. Tâm sở giới là sự kiêng cữ của người đang kiêng cữ sát sanh v.v... Về phòng hộ giới, ở đây sự phòng hộ có năm loại: biệt giải thoát luật nghi (pātimokkhasaṃvaro), niệm phòng hộ (sati saṃvaro), trí phòng hộ (ñāṇasaṃvaro), nhẫn phòng hộ (khantisaṃvaro), và tấn phòng hộ (vīriyasaṃvaro). Tất cả những điều này được gọi là phòng hộ giới. Bất vi phạm giới là sự không vi phạm qua thân và khẩu đối với giới luật đã thọ trì. Điều này đã được nói trong Vô Ngại Giải Đạo: ‘Thế nào là giới? Là tư tâm sở giới, tâm sở giới, phòng hộ giới, và bất vi phạm giới.’ Tuy nhiên, ở đây bất vi phạm giới không được đề cập đến. Tại sao? Vì Đức Thế Tôn không có học giới nào đã thọ trì. Bởi vì chư Phật không có cái gọi là học giới. Ogha có nghĩa là sự quy tụ, tập hợp. Từ ogha thực sự có nghĩa là sự quy tụ. Do đó, đã được nói trong Abhidhānappadīpikā – ‘‘สมูโห คณสงฺฆาตา, สมุทาโย จ สญฺจโย; สนฺโทโห นิวโห โอโฆ, วิสโร นิกโร จโย’’ตฺยาทิ. ‘Sự quy tụ (samūho), nhóm (gaṇa), khối (saṅghātā), sự tập hợp (samudāyo) và sự tích lũy (sañcayo); sự tuôn chảy (sandoho), đám đông (nivaho), dòng lũ (ogho), sự lan rộng (visaro), đống (nikaro), sự chất chồng (cayo)’ v.v... อวหนติ คจฺฉติ ปวตฺตติ อวยวํ เอตฺถาติ โอโฆ, สมูโห. อวปุพฺพหนธาตุ คติมฺหิ โณ. อวสฺส โอ, หนสฺส โฆ. อภิธานปฺปทีปิกาฏีกายํ ปน ‘‘อวยวํ กตฺวา [Pg.60] พฺยาปิยติ คจฺฉตีติ โอโฆ’’ติ วุตฺตํ. สีลานํ โอโฆ สมูโห สีโลโฆ. อลงฺกาโรติ ปิฬนฺธโน. อลํ วิภุสํ ตํ สมงฺคีปุคฺคลํ กโรติ อเนนาติ อลงฺกาโร, สีลํ. อลํสทฺทูปปทกรธาตุ โณ. สีโลโฆ เอว อลงฺกาโร สีโลฆาลงฺกาโร, เตน วิภู สิยตีติ สีโลฆลงฺการวิภูสิโต, พุทฺโธ. เตน ปน อญฺเญหิ อสาธารเณน โลกุตฺตรสีลาลงฺกาเรน วิภูสิโต. น จีวราทินาลงฺกาเรนาติ อตฺโถ. สีลาลงฺกาเรน หิ สทิโส อลงฺกาโร นาม นตฺถิ. ตํ สีโลฆลงฺการวิภูสิตํ. Thành phần (avayavaṃ) di chuyển (avahanati), đi đến (gacchati), diễn tiến (pavati) trong đó (ettha), nên gọi là ogho, sự quy tụ. Căn han đi trước ava trong nghĩa là đi, có tiếp vị ngữ ṇa. Ava thành o, han thành gho. Tuy nhiên, trong Abhidhānappadīpikāṭīkā có nói: ‘Làm thành phần rồi lan rộng và đi đến, nên gọi là ogho.’ Sự quy tụ của các giới là sīlogho. Alaṅkāra có nghĩa là vật trang sức. Cái làm cho người sở hữu trở nên thích hợp, được trang hoàng, đó là vật trang sức (alaṅkāra), tức là giới (sīla). Căn kar có tiền tố là từ alaṃ, có tiếp vị ngữ ṇa. Sự quy tụ của các giới chính là vật trang sức, là sīloghālaṅkāro. Vị được trang hoàng bởi vật ấy là sīloghalaṅkāravibhūsito, tức là Đức Phật. Ngài được trang hoàng bởi vật trang sức là giới siêu thế, điều không chung với những người khác. Nghĩa là không phải bởi vật trang sức như y phục v.v... Thật vậy, không có vật trang sức nào sánh bằng vật trang sức là giới. (Con xin đảnh lễ) Ngài, vị được trang hoàng bởi vật trang sức là sự quy tụ của các giới. นมามิภิญฺญาวรมิทฺธุเปตนฺติ เอตฺถ นมามิ อภิญฺญาวรํ อิทฺธิ อุเปตนฺติ ปทจฺเฉโท. ตตฺถ นมามีติ วนฺทามิ. อภิญฺญาวรมิทฺธุเปตนฺติ อภิญฺญาสงฺขาตาย อุตฺตมาย อิทฺธิยา สมนฺนาคตนฺติ อตฺโถ. อภิวิเสเสน ชานาตีติ อภิญฺญา, ฉพฺพิธํ ญาณํ. ตญฺหิ อิทฺธิวิธทิพฺพโสต ปรจิตฺต วิชานน ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติ จุตูปปาต อาสวกฺขย ญาณวเสน ฉพฺพิธํ โหติ. ตตฺถ อิทฺธิวิธญาณนฺติ เอโกปิ หุตฺวา พหุธา โหตีติอาทินยปฺปวตฺเต อิทฺธิวิเธ ชานน ญาณํ. ทิพฺพโสตญาณนฺติ ทูรสนฺติกาทิเภทสทฺทารมฺมณาย ทิพฺพโสตธาตุยา ชานนญาณํ. ปรจิตฺตวิชานนญาณนฺติ ปรสตฺตานํ จิตฺตปริจฺเฉทสฺส วิชานนญาณํ. ปุพฺเพนิวาสา นุสฺสติญาณนฺติ อตฺตสนฺตาเน วุตฺถวเสน เจว โคจร นิวาสวเสน จ ปุพฺเพ อตีตภเวสุ ขนฺธาทีนํ อนุสฺสรณ สติยา สมฺปยุตฺตํ ญาณํ. จุตูปปาตญาณนฺติ สตฺตานํ จุติยญฺจ อุปปาเต จ ชานนญาณํ. เอตฺถ จ อฏฺฐกถาสุ จุตูปปาตญาณฏฺฐาเน ตสฺส สาธกตฺตา ทิพฺพจกฺขุญาณนฺติ วุตฺตํ. อาสวกฺขยญาณนฺติ สจฺจปริจฺเฉทสฺส ชานนํ อรหตฺต มคฺคญาณนฺติ. วรนฺติ อุตฺตมํ. อิทฺธีติ อิชฺฌนํ สมิชฺฌนํ. อิชฺฌติ สมิชฺฌตีติ วา อิทฺธิ. อิธธาตุติ. อภิญฺญาสงฺขาตาย วราย [Pg.61] อิทฺธิยา อุเปโต สมุเปโต สมนฺนาคโตติ อภิญฺญาวรมิทฺธุเปโต, พุทฺโธ. ตํ อภิญฺญาวรมิทฺธุเปตํ. ตํ พุทฺธํ อหํ นมามีติ สมฺพนฺโธ. Namāmibhiññāvaramiddhupetanti: ở đây, phân tích cú pháp là namāmi abhiññā-varaṃ iddhi-upetaṃ. Trong đó, namāmi có nghĩa là con xin đảnh lễ. Abhiññāvaramiddhupetanti có nghĩa là vị đã thành tựu thần thông tối thượng được gọi là thắng trí. Biết một cách đặc biệt là thắng trí (abhiññā), tức là sáu loại trí tuệ. Sáu loại ấy là: thần túc thông (iddhividha), thiên nhĩ thông (dibbasota), tha tâm thông (paracittavijānana), túc mạng thông (pubbenivāsānussati), sanh tử thông (cutūpapāta), và lậu tận thông (āsavakkhayañāṇa). Trong đó, thần túc thông là trí tuệ biết về các loại thần thông diễn ra theo cách thức ‘một thân hiện nhiều thân’ v.v... Thiên nhĩ thông là trí tuệ biết về thiên nhĩ giới đối với các đối tượng âm thanh được phân loại là xa và gần v.v... Tha tâm thông là trí tuệ biết về sự phân định tâm của các chúng sanh khác. Túc mạng thông là trí tuệ tương ưng với niệm, nhớ lại các uẩn v.v... trong các kiếp quá khứ, cả về phương diện nơi ở và cảnh giới. Sanh tử thông là trí tuệ biết về sự chết và sự tái sanh của chúng sanh. Và ở đây, trong các sách Chú giải, thay cho sanh tử thông, thiên nhãn thông (dibbacakkhuñāṇa) được nói đến vì nó là công cụ của trí tuệ ấy. Lậu tận thông là trí tuệ biết về sự phân định các chân lý, tức là A-la-hán đạo trí. Vara có nghĩa là tối thượng. Iddhi là sự thành tựu, sự hoàn thành. Hoặc, ‘thành tựu, hoàn thành’ nên gọi là iddhi. Từ căn idh. Vị đã đạt đến, đã đến gần, đã thành tựu thần thông tối thượng được gọi là thắng trí, là abhiññāvaramiddhupeto, tức là Đức Phật. (Con xin đảnh lễ) Ngài, vị đã thành tựu thần thông tối thượng của thắng trí. Mối liên hệ là: ‘Con xin đảnh lễ Đức Phật ấy’. อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. ราคาทิเฉทามลญาณ ขคฺคํ ราคาทิกิเลสํ ฉินฺทนฺตํ มลวิรหิตํ อรหตฺตมคฺคญาณ สงฺขาตํ อสิวนฺตํ, สตีสมญฺญาผลกาภิคาหํ สมฺมา สตินามิกํ ผลกํ ทฬฺหคหณํ, สีโลฆลงฺการวิภูสิตํ สีลานํ สมูหสงฺขาเตน อลงฺกาเรน วิภูสิตํ, อภิญฺญา วรมิทฺธุเปตํ อภิญฺญาสงฺขาตาย วราย อุตฺตมาย อิทฺธิยา อุเปตํ สมุเปตํ สมนฺนาคตํ ตํ พุทฺธํ อหํ นมามีติ. Đây là sự liên kết tóm tắt. Rāgādichedāmalañāṇakhaggaṃ: (đảnh lễ) thanh gươm được gọi là A-la-hán đạo trí, không tỳ vết, đoạn trừ các phiền não như tham ái v.v... Satīsamaññāphalakābhigāhaṃ: (đảnh lễ) vị nắm chắc tấm khiên tên là chánh niệm. Sīloghalaṅkāravibhūsitaṃ: (đảnh lễ) vị được trang hoàng bởi vật trang sức được gọi là sự quy tụ của các giới. Abhiññāvaramiddhupetaṃ: (đảnh lễ) vị đã đạt đến, đã đến gần, đã thành tựu thần thông tối thượng, cao cả được gọi là thắng trí. Con xin đảnh lễ Đức Phật ấy. สตฺตมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา. Phần giải thích kệ tán dương thứ bảy đã hoàn tất. ๘. 8. ทยาลยํ สพฺพธิ ทุกฺกรํ กรํ,ภวณฺณวาติกฺกมมคฺคตํ คตํ; ติโลกนาถํ สุสมาหิตํ หิตํ,สมนฺตจกฺขุํ ปณมามิ ตํมิตํ. Con xin đảnh lễ Ngài, bậc Vô Lượng, trú xứ của lòng bi mẫn, người làm những việc khó làm ở khắp nơi; Đấng đã đi trên con đường vượt qua biển cả của sự hiện hữu, vị Chúa của ba cõi, bậc định tĩnh, người mang lại lợi ích, bậc có con mắt toàn diện. ๘. เอวํ สตฺตมคาถาย พุทฺธํ วนฺทิตฺวา อิทานิ มหากรุณา ทีหิ นวหิ คุเณหิ โถมิตฺวา วนฺทิตุกาโม ทยาลยนฺตฺยาทิคาถมาห. อยํ ปน ช ต ช รคเณหิ ยุตฺตตฺตา ทฺวาทสกฺขเรหิ ลกฺขิตา จตุปาทนฺตยมกา วํสฏฺฐคาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ วุตฺโตทเย ‘‘วทนฺติ วํสฏฺฐมิทํ ชตา ชรา’’ติ. ตสฺสตฺโถ, ยสฺสํ ปฏิปาทํ ชตา ชตคณา จ ชรา ชรคณา จ เจ ภวนฺติ, อิทํ วุตฺตํ วํสฏฺฐํ วํสฏฺฐคาถา นามาติ มุนโย อิสโย วทนฺตีติ. 8. Sau khi đã đảnh lễ Đức Phật bằng kệ thứ bảy như vậy, bây giờ, với mong muốn tán thán và đảnh lễ Ngài bằng chín ân đức bắt đầu bằng đại bi, vị ấy đã nói lên bài kệ bắt đầu bằng ‘Dayālayaṃ’. Nên hiểu rằng đây là một bài kệ Vaṃsaṭṭha, có phép lặp từ (yamaka) ở cuối bốn dòng, được đặc trưng bởi mười hai âm tiết, và được cấu thành bởi các trường canh ja, ta, ja, ra. Thật vậy, đã được nói trong Vuttodaya: ‘Họ gọi đây là Vaṃsaṭṭha: jatā jarā.’ Nghĩa của câu ấy là: ‘Các bậc hiền triết, các vị tiên nhân nói rằng, bài kệ này, trong đó mỗi dòng có các trường canh ja, ta, ja, và ra, được gọi là Vaṃsaṭṭha.’ ตตฺถ ทยาลยนฺติ มหากรุณาย จ, เมตฺตาย จ อาธารํ. ทยาสทฺโท หิ กรุณาย จ, เมตฺตาย จ วตฺตติ. อทยาปนฺโนติ เอตฺถ หิ กรุณาย วตฺตติ. นิกฺกรุณิกตํ [Pg.62] อาปนฺโนติ อตฺโถ. ทยาปนฺโนติ เอตฺถ เมตฺตาย เมตฺตจิตฺตตํ อาปนฺโนติ อตฺโถ. อิธ ปน ตทุภยมฺปิ วฏฺฏติ. ตสฺมา ทยา จ ทยา จ ทยาติ สทฺทสรูเปกเสโส กาตพฺโพ. วจนตฺโถ ปเนตฺถ เอวํ เวทิตพฺโพ. ทยติ หึสติ การุณิกนฺติ ทยา, มหากรุณา. ทยธาตุ หึสายํ อ. ยา กรุณา ยาว ยถาธิปฺเปตํ ปรสฺส หิตนิปฺผตฺตึ น ปาปุณาติ, ตาว การุณิกํ หึสตีติ อตฺโถ. ทยติ หึสติ อปเนติ ปรทุกฺขนฺติ วา ทยา. อถ วา ทยติ อตฺตโน สุขมฺปิ ปหาย เขทํ คณฺหาติ สชฺชโน เอตายาติ ทยา, ทยติ อนุคฺคณฺหาติ ปาปชนมฺปิ เอตายาติ วา ทยา, ทยนฺติ คณฺหนฺติ โพธิสตฺตา สมฺมาสมฺโพธึ เอตายาติ วา ทยา, โพธิสตฺตา พุทฺธภาวาย อภินีหารกรณ กาเล หตฺถคตมฺปิ อคฺคผลํ ฉฏฺเฏตฺวา มหากรุณาย สํสารสาครโต สตฺเต สมุทฺธริตุกามา อนสฺสาส กรํ มหนฺตํ สํสารทุกฺขญฺจ ปจฺฉิมภเว สห อมต ธาตุปฏิลาเภน อเนกคุณสมลงฺกตํ สพฺพญฺญุตญาณญฺจ คณฺหนฺตีติ อตฺโถ. ทยติ ททาติ สตฺตานํ อภยํ เอตายาติ ทยา, เมตฺตา. ทยธาตุ ทาเน อ. ทยติ คจฺฉติ วิภาคํ อกตฺวา สตฺเตสุ สมํ ปวตฺตตีติ ทยา. ยถา อุทกํ สพฺพสตฺเตสุ สีเตน สมํ ผรติ รโชมลญฺจ ปวาเหติ, เอวํ เมตฺตา ปาปกลฺยาณชเนสุ วิภาคํ อกตฺวา สมํ ปวตฺตตีติ อตฺโถ. Ở đây, (từ) `dayālaya` (có nghĩa là) nơi nương tựa của đại bi và từ. Thật vậy, từ `dayā` được dùng với nghĩa bi và từ. Ở đây, trong câu `adayāpanno`, (từ `dayā`) được dùng với nghĩa bi. Nghĩa là đã trở nên không có lòng bi. Ở đây, trong câu `dayāpanno`, (từ `dayā`) được dùng với nghĩa từ, nghĩa là đã có tâm từ. Tuy nhiên, ở đây cả hai nghĩa đều thích hợp. Do đó, nên thực hiện phép tỉnh lược đồng hình (ekasesa) của từ `dayā ca dayā ca` thành `dayā`. Ở đây, nên hiểu nghĩa của từ như sau. `Dayā` là đại bi, vì nó làm tổn hại (`dayati hiṃsati`) người có lòng bi. Căn `day` có nghĩa là làm tổn hại, (tiếp vĩ ngữ) `a`. Nghĩa là, lòng bi nào mà chưa đạt được sự thành tựu lợi ích cho người khác như đã dự định, thì chừng đó nó còn làm tổn hại người có lòng bi. Hoặc `dayā` là (cái) làm tổn hại, loại trừ (`dayati hiṃsati apaneti`) nỗi khổ của người khác. Hoặc `dayā` là (cái) mà nhờ đó người thiện từ bỏ cả hạnh phúc của mình và nhận lấy sự mệt nhọc (`dayati ... gaṇhāti`). Hoặc `dayā` là (cái) mà nhờ đó (người thiện) giúp đỡ (`dayati anuggaṇhāti`) cả người ác. Hoặc `dayā` là (cái) mà nhờ đó các vị Bồ-tát đạt được (`dayanti gaṇhanti`) quả vị Chánh Đẳng Giác. Nghĩa là, vào lúc phát nguyện thành Phật, các vị Bồ-tát từ bỏ cả Thánh quả cao tột đã ở trong tầm tay, với lòng đại bi mong muốn cứu vớt chúng sanh khỏi biển luân hồi, và nhận lấy (`gaṇhanti`) nỗi khổ luân hồi to lớn không ngừng nghỉ, cùng với sự chứng đắc bất tử giới và tuệ toàn giác được trang hoàng bởi vô số đức hạnh trong kiếp cuối cùng. `Dayā` là tâm từ, vì nó cho (`dayati dadāti`) chúng sanh sự không sợ hãi. Căn `day` có nghĩa là cho, (tiếp vĩ ngữ) `a`. `Dayā` là (cái) diễn tiến (`dayati gacchati`) một cách bình đẳng đến các chúng sanh mà không phân biệt. Nghĩa là, cũng như nước thấm nhuần tất cả chúng sanh một cách bình đẳng bằng sự mát lạnh và cuốn trôi bụi bẩn, cũng vậy, tâm từ diễn tiến một cách bình đẳng đến người ác và người thiện mà không phân biệt. อปโร นโย. ทยนฺติ อนุรกฺขนฺติ สตฺเต เอตาย, สยํ วา อนุทฺทยติ อนุทฺทยมตฺตเมว วา เอตนฺติ ทยา, กรุณาเมตฺตา ลพฺภนฺติ. ตาย อาลยติ ปติฏฺฐติ เอตฺถาติ ทยาลโย, พุทฺโธ. ภควา หิ เทวทตฺตาทีสุ วิโรธิ สตฺเตสุ จ อวิโรธิสตฺเตสุ โอรเส ราหุเล จ สมํ นิจฺจํ หิตชฺฌาสยตาย มหากรุณาย เมตฺตาย จ ฐิโต[Pg.63], ตสฺมา ทยาลยนฺติ โถเมตีติ วุตฺตํ โหติ. วุตฺตญฺเหตํ อปทานปาฬิยํ – Một cách giải thích khác. `Dayā` là (cái) mà nhờ đó người ta bảo vệ (`dayanti anurakkhanti`) chúng sanh, hoặc tự nó thương xót (`anuddayati`), hoặc chỉ đơn thuần là sự thương xót (`anuddayamattameva`), (do đó) bi và từ được hiểu. `Dayālayo` là đức Phật, vì Ngài an trú (`ālayati patiṭṭhati`) trong đó (`tāya`). Thật vậy, Đức Thế Tôn, do luôn có ý hướng mưu cầu lợi ích, đã an trú trong đại bi và từ một cách bình đẳng đối với các chúng sanh thù nghịch như Đề-bà-đạt-đa, các chúng sanh không thù nghịch, và cả người con ruột là La-hầu-la. Do đó, được nói rằng (tác giả) tán thán (Ngài) là `dayālaya`. Điều này đã được nói trong Thánh điển Apadāna (Thí Dụ): ‘‘วธเก เทวทตฺเต จ, โจเร องฺคุลิมาลเก; ธนปาเล ราหุเล จ, สมจิตฺโต มหามุนี’’ติ. “Đối với kẻ sát nhân Đề-bà-đạt-đa, đối với tên cướp Aṅgulimāla, đối với (voi) Dhanapāla và đối với La-hầu-la, bậc Đại Mâu-ni có tâm bình đẳng.” สพฺพธีติ สพฺพสฺมึ อตฺตภาเว. พุทฺธภาวาย อภินีหารโต ปฏฺฐาย สพฺพตฺตภาเวสูติ อตฺโถ. ทุกฺกรนฺติ ทุกฺเขน กริตพฺพํ ปญฺจมหาปริจฺจาคาทิกมฺมํ ทุกฺเขน กริตพฺพนฺติ ทุกฺกรํ, ปญฺจมหาปริจฺจาคาทิกมฺมํ ลพฺภติ. เอตฺถ จ ปญฺจมหา ปริจฺจาโคติ ธนปริจฺจาโค, องฺคปริจฺจาโค, ปุตฺตปริจฺจาโค, ภริยปริจฺจาโค, ชีวิตปริจฺจาโค จาติ ปญฺจวิโธ โหติ. ตตฺถ หตฺถิอสฺส ทาสิทาสาทิ สวิญฺญาณกสฺส ธนสฺส วา มุตฺตามณิรชตาทิ อวิญฺญาณกสฺส ธนสฺส วา ปริจฺจาโค ธนปริจฺจาโค นาม. หตฺถปาทจกฺขุกณฺณนาสาทิสรีราว ยวสฺส ปริจฺจาโค องฺคปริจฺจาโค นาม. ปุตฺตสฺส จ ธีตุยา จ ปริจฺจาโค ปุตฺตปริจฺจาโค นาม. ภริยาย ปริจฺจาโค ภริยปริจฺจาโค นาม. ชีวิตินฺทฺริยปฏิพทฺธสฺส สรีรสฺส ปริจฺจาโค ชีวิตปริจฺจาโค นาม. กิญฺจาปิ ปน ธนปริจฺจาคา ทโย ทานปารมิยํเยว อนฺโตคธา, ตถาปิ ปริจฺจาค วิเสสภาวทสฺสนตฺถญฺเจว สุทุกฺกรภาวทสฺสนตฺถญฺจ มหาปริจฺจาควเสน วิสุํ กตนฺติ อธิปฺปาโย. มหาปทานสุตฺตฏีกายํ ปน ‘‘องฺคปริจฺจาโค, นยนปริจฺจาโค, อตฺตปริจฺจาโค, รชฺชปริจฺจาโค, ปุตฺตทารปริจฺจาโคติ อิเม ปญฺจ มหาปริจฺจาคา. ตตฺถปิ กามํ องฺคปริจฺจาคาทโยปิ ทานปารมีเยว. ตถาปิ ปริจฺจาควิเสสภาวทสฺสนตฺถญฺเจว สุทุกฺกรภาวทสฺสนตฺถญฺจ มหาปริจฺจาคานํ วิสุํ คหณํ. ตโตเยว จ องฺคปริจฺจาคโตปิ วิสุํ นยนปริจฺจาคคฺคหณํ. ปริจฺจาคภาวสามญฺเญปิ รชฺชปริจฺจาค ปุตฺตทารปริจฺจาคคฺคหณํ กต’’นฺติ วุตฺตํ. ตํ ทุกฺกรํ. อิทํ ปน กรนฺติ เอตสฺส กมฺมปทํ. กรนฺติ กโรนฺตํ, กโรตีติ กโร, พุทฺโธ. ตํ. `Sabbadhi` nghĩa là trong mọi thân mạng. Nghĩa là trong tất cả các thân mạng kể từ khi phát nguyện thành Phật. `Dukkaraṃ` (hành động khó làm) là hành động như năm sự đại thí xả cần phải được thực hiện một cách khó khăn; (hoặc) `dukkaraṃ` là hành động như năm sự đại thí xả được gọi là khó làm vì nó được thực hiện một cách khó khăn. Ở đây, năm sự đại thí xả có năm loại: thí xả tài sản, thí xả thân thể, thí xả con cái, thí xả vợ, và thí xả mạng sống. Trong đó, sự thí xả tài sản có thức tánh như voi, ngựa, tôi trai, tớ gái, v.v... hoặc tài sản vô tri như ngọc trai, ngọc báu, bạc, v.v... được gọi là thí xả tài sản. Sự thí xả các bộ phận cơ thể như tay, chân, mắt, tai, mũi, v.v... được gọi là thí xả thân thể. Sự thí xả con trai và con gái được gọi là thí xả con cái. Sự thí xả vợ được gọi là thí xả vợ. Sự thí xả thân thể gắn liền với mạng quyền được gọi là thí xả mạng sống. Mặc dù việc thí xả tài sản, v.v... đã được bao gồm trong Bố thí Ba-la-mật, tuy nhiên, ý nghĩa là chúng được tách riêng ra theo cách của đại thí xả để cho thấy bản chất đặc biệt của sự thí xả và để cho thấy bản chất rất khó làm. Tuy nhiên, trong chú giải phụ kinh Đại Bổn (Mahāpadānasuttaṭīkā) có nói: “Thí xả thân thể, thí xả mắt, thí xả tự ngã, thí xả vương quốc, thí xả con và vợ, đây là năm sự đại thí xả. Trong đó, dù cho việc thí xả thân thể, v.v... cũng chính là Bố thí Ba-la-mật. Tuy nhiên, việc đề cập riêng đến các đại thí xả là để cho thấy bản chất đặc biệt của sự thí xả và để cho thấy bản chất rất khó làm. Chính vì vậy, việc đề cập đến thí xả mắt được tách riêng ra khỏi thí xả thân thể. Mặc dù có sự tương đồng về bản chất thí xả, việc đề cập đến thí xả vương quốc và thí xả con và vợ vẫn được thực hiện.” (Ngài đã làm) hành động khó làm ấy. Tuy nhiên, `karaṃ` này là đối cách của nó (tức là của `dukkaraṃ`). `Karaṃ` là `karontaṃ` (người làm). `Karo` là người làm, tức là đức Phật. (Con xin đảnh lễ) Ngài. ภวณฺณวาติกฺกมมคฺคตนฺติ [Pg.64] เอตฺถ ภวอณฺณวอติกฺกมํ อคฺคตนฺติ ปทจฺเฉโท. ภวณฺณวาติกฺกมนฺติ กามรูปอรูปภวสงฺขตา อณฺณวา สมุทฺทโต อติกฺกนฺตํ. ภวนฺติ สตฺตา เอตฺถาติ ภโว. อณฺโณ วุจฺจติ อุทกํ. ตํ เอตสฺมึ อตฺถีติ อณฺณวา, สมุทฺโท. ภวสงฺขาโต อณฺณโวติ ภวณฺณวา, มหาสมุทฺโท. พหูหิ อูมิเวคาทีหิ ภเยหิ โอกิณฺโณ วิย ติวิโธปิ ภโว พหูหิ ชาติชรามรณาทีหิ ทุกฺขภเยหิ โอกิณฺโณ โหติ, ตสฺมา ภวณฺณวาติ วุจฺจติ. ตํ อติกฺกมิตฺถ อุตฺตริตฺถาติ ภวณฺณวาติกฺกโม, พุทฺโธ. ตสฺส หิ คมฺภีเร มหาอุทกกฺขนฺเธ มหาสมุทฺเท อุทกํ อพฺโพจฺฉินฺนํ ปวตฺตติ สนฺทติอิว ติภวสงฺขเต สํสาเร ปฏิสนฺธิจุติโย อพฺโพจฺฉินฺนํ นิพฺพตฺตกานํ ทิยฑฺฒสหสฺสกิเลสานํ โพธิมณฺเฑ อรหตฺตมคฺคญาเณน อเสสํ วิทฺธํสิตตฺตา ตีสุ ภเวสุ ปุนพฺภโว นตฺถิ. ตสฺมา พุทฺธํ ภวณฺณวาติกฺกมนฺติ อภิตฺถวิตุํ อรหตีติ วุตฺตํ โหติ. ตํ ภวณฺณวาติกฺกมํ. Trong câu ‘Bhavaṇṇavātikkamamaggataṃ’, sự phân chia các từ là ‘bhavaaṇṇavaatikkamaṃ’ và ‘aggataṃ’. ‘Bhavaṇṇavātikkamaṃ’ có nghĩa là đã vượt qua khỏi biển cả được gọi là tam hữu (dục hữu, sắc hữu, và vô sắc hữu). ‘Bhavo’ là nơi chúng sanh hiện hữu (bhavanti sattā ettha). ‘Aṇṇo’ được gọi là nước (udakaṃ). ‘Aṇṇavā’ là nơi có nước ấy (taṃ etasmiṃ atthi), tức là biển cả (samuddo). ‘Bhavaṇṇavā’ là biển cả được gọi là cõi hữu (bhavasaṅkhāto aṇṇavo), tức là đại dương. Giống như biển cả tràn ngập nhiều sự nguy hiểm bởi sức mạnh của sóng v.v..., ba cõi hữu cũng tràn ngập nhiều sự nguy hiểm của khổ đau bởi sanh, già, chết v.v...; do đó, được gọi là ‘bhavaṇṇavā’ (biển hữu). ‘Bhavaṇṇavātikkamo’ là người đã vượt qua, đã đi qua khỏi biển ấy (taṃ atikkamittha uttarittha), tức là Đức Phật. Thật vậy, đối với Ngài, trong vòng luân hồi được gọi là tam hữu, sự tái sanh và cái chết diễn ra không gián đoạn, giống như nước trong khối nước lớn sâu thẳm, trong đại dương, chảy trôi không ngừng. Nhưng vì một ngàn năm trăm phiền não, là nguyên nhân tạo ra chúng, đã bị phá hủy hoàn toàn bởi tuệ đạo A-la-hán tại cội Bồ-đề, nên không còn tái sanh trong ba cõi hữu nữa. Do đó, được nói rằng Đức Phật xứng đáng được tán thán là ‘bhavaṇṇavātikkamaṃ’ (người đã vượt qua biển hữu). (Con xin đảnh lễ) Ngài, người đã vượt qua biển hữu ấy. อคฺคตนฺติ สพฺพสตฺตานํ เสฏฺฐภาวํ. อยํ ปเนตฺถ อคฺคสทฺโท อาทิโกฏิโกฏฺฐาสเสฏฺเฐสุ ทิสฺสติ. ตถา เหส อชฺชตคฺเค ปาณุเปตํ สรณํ คตนฺติอาทีสุ อาทิมฺหิ ทิสฺสติ. เตเนว องฺคุลคฺเคน ตํ องฺคุลคฺคํ ปรามเสยฺยาติอาทีสุ โกฏิยํ. อนุชานามิ ภิกฺขเว วิหารคฺเคน วา ปริเวณคฺเคน วา ภาเชตุนฺติอาทีสุ โกฏฺฐาเส. อคฺโค หมสฺมิ โลกสฺสาติอาทีสุ เสฏฺเฐ. สฺวายมิธปิ โสเยว ทฏฺฐพฺโพ. เทวมนุสฺสานํ เสฏฺฐภาวํ อชติ คจฺฉตีติ อคฺโค, พุทฺโธ. อสทิสฏฺเฐน คุณวิสิฏฺฐฏฺเฐน อสมสมฏฺเฐน จ อคฺโค เสฏฺโฐ นามาติ อตฺโถ. อถ วา ทุลฺลภปาตุ ภาวโต อจฺฉริยมนุสฺสภาวโต พหุชนหิตสุขาวหโต อทุติยอสหายาทิภาวโต จ ภควา โลเก อคฺโค เสฏฺโฐ นามาติ อตฺโถ. วุตฺตญฺหิ องฺคุตฺตรปาฬิยํ ‘‘ยาวตา ภิกฺขเว สตฺตา อปทา วา ทฺวิปทา [Pg.65] วา จตุปฺปทา วา พหุปฺปทา วา, ตถาคโต เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติ. อคฺคสฺส ภาโว อคฺคตํ. ตํ ปน คตนฺติเอตสฺส กมฺมปทํ. คตนฺติ ปตฺตํ, ปาปุณนฺตนฺติ อตฺโถ. ‘Aggataṃ’ có nghĩa là trạng thái tối thượng (seṭṭhabhāvaṃ) giữa tất cả chúng sanh (sabbasattānaṃ). Ở đây, từ ‘agga’ được thấy với các nghĩa: ban đầu (ādi), đỉnh/chóp (koṭi), phần (koṭṭhāsa), và bậc tối thượng (seṭṭha). Chẳng hạn, nó được thấy với nghĩa ‘ban đầu’ trong câu ‘ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gataṃ’ (kể từ hôm nay, con xin trọn đời quy y...). Với nghĩa ‘đỉnh/chóp’ trong câu ‘teneva aṅgulaggena taṃ aṅgulaggaṃ parāmaseyya’ (với đầu ngón tay ấy, người ấy nên chạm vào đầu ngón tay kia). Với nghĩa ‘phần’ trong câu ‘anujānāmi bhikkhave vihāraggena vā pariveṇaggena vā bhājetuṃ’ (này các Tỳ-khưu, Ta cho phép chia theo phần tịnh xá hay phần liêu phòng). Với nghĩa ‘bậc tối thượng’ trong câu ‘aggo hamasmi lokassa’ (Ta là bậc tối thượng trong thế gian). Ở đây cũng vậy, nên hiểu theo nghĩa ấy (tức là bậc tối thượng). ‘Aggo’ là người đạt đến, chứng được (ajati gacchati) trạng thái tối thượng của chư thiên và nhân loại (devamanussānaṃ seṭṭhabhāvaṃ), tức là Đức Phật. Nghĩa là, ‘aggo’ được gọi là ‘seṭṭho’ (tối thượng) vì Ngài là vô song, vì Ngài đặc biệt do các phẩm hạnh, và vì Ngài không ai sánh bằng. Hoặc, Đức Thế Tôn được gọi là ‘aggo’, ‘seṭṭho’ trong thế gian vì sự xuất hiện hiếm có, vì bản chất con người kỳ diệu, vì mang lại lợi ích và hạnh phúc cho nhiều người, và vì Ngài là độc nhất vô nhị, không có người đồng hành. Như đã được nói trong Tăng Chi Bộ Kinh: ‘Này các Tỳ-khưu, trong tất cả chúng sanh, không chân, hai chân, bốn chân, hay nhiều chân, Như Lai được tuyên bố là bậc tối thượng trong số ấy’. ‘Aggataṃ’ là trạng thái của bậc tối thượng (agga). Và đó là đối tượng của từ ‘gataṃ’. ‘Gataṃ’ có nghĩa là đã đạt đến (pattaṃ), đã chứng được (pāpuṇantaṃ). ติโลกนาถนฺติ กามรูปอรูปสงฺขตานํ ติณฺณํ โลกานํ ปฏิสรณํ. เอตฺถ จ โลกสทฺทสฺส อตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. ตโย โลกา ติโลกา. นาถสทฺโท ปน นิปฺผนฺนานิปฺผนฺนวเสน ทุวิโธ โหติ. ตตฺถ อนิปฺผนฺนนาถสทฺโท ปฏิสรณตฺโถ โหติ สงฺเกตวเสน. ตถา หิ วุตฺตํ อฏฺฐกถายํ ‘‘สงฺเกตวจนํ สจฺจํ, โลกสมฺมุติการณ’’นฺติ. ติโลกานํ นาโถ ปฏิสรโณติ ติโลกนาโถ, พุทฺโธ. สพฺพานตฺถปริหาร ปุพฺพงฺคมาย นิรวเสสหิตสุขวิธานตปฺปรายนิรติสยาย ปโยคสมฺปตฺติยา จ สเทวมนุสฺสาย ปชาย อจฺจนฺตุปการิตาย อปริมิตนิรุปมปฺปภาวคุณวิเสสสมงฺคิตาย จ สพฺพสตฺตุตฺตโม ภควา อปริมาณาสุ โลกธาตูสุ อปริมาณานํ สตฺตานํ เอกปฏิสรโณ นามาติ อตฺโถ. ‘Tilokanāthaṃ’ có nghĩa là nơi nương tựa (paṭisaraṇaṃ) của ba cõi (tiṇṇaṃ lokānaṃ) được gọi là cõi dục, cõi sắc, và cõi vô sắc. Ở đây, ý nghĩa của từ ‘loka’ đã được giải thích ở dưới. ‘Tilokā’ là ba cõi. Từ ‘nātha’ có hai loại: loại phái sinh (nipphanna) và không phái sinh (anipphanna). Trong đó, từ ‘nātha’ không phái sinh có nghĩa là ‘nơi nương tựa’ theo quy ước. Như đã được nói trong Chú giải: ‘Lời nói quy ước là sự thật, là nguyên nhân của sự đồng thuận thế gian’. ‘Tilokanātho’ là nơi nương tựa của ba cõi (tilokānaṃ nātho paṭisaraṇo), tức là Đức Phật. Nghĩa là: Đức Thế Tôn, bậc tối thượng của tất cả chúng sanh, được gọi là nơi nương tựa duy nhất cho vô lượng chúng sanh trong vô lượng thế giới, bởi vì Ngài là người giúp đỡ tuyệt đối cho chúng sanh bao gồm cả chư thiên và nhân loại, thông qua sự thành tựu viên mãn về nỗ lực, một nỗ lực vô song, được khởi đầu bằng việc loại bỏ mọi điều bất lợi và chuyên tâm mang lại lợi ích và hạnh phúc trọn vẹn, và bởi vì Ngài được phú bẩm những phẩm chất đặc biệt với uy lực vô lượng, không thể so sánh. นิปฺผนฺนนาถสทฺโท ปน ยาจเน, อุปตาเป, อิสฺสริเย, อาสีเส จาติ จตูสฺวตฺเถสุ วตฺตติ. ตตฺถ ยาจเน นาถติ ยาจตีติ นาโถ, พุทฺโธ. นาถธาตุ อ. โส ปน เวเนยฺยสตฺเต อตฺตโน หิตกรเณ ยาจิตฺวาปิ นิโยเชตีติ อตฺโถ. อถ วา ภควา สาธุ ภิกฺขเว ภิกฺขุ กาเลน กาลํ อตฺตสมฺปตฺตึ ปจฺจเวกฺเขยฺยาติอาทินา สตฺตานํ ตํ ตํ หิตปฏิปตฺตึ ยาจิตฺวาปิ กรุณาย สมุสฺสาหิโต เต ตตฺถ นิโยเชติ. ตสฺมา นาโถ นามาติ อตฺโถ. อุปตาเป นาถติ เวเนยฺยคเต กิเลเส อุปตาเปตีติ นาโถ, พุทฺโธ. ธมฺมเทสนาย เวเนยฺยสนฺตาเน กิเลเส วิทฺธํสาเปตีติ อตฺโถ. อิสฺสริเย นาถติ อิสฺสริยติ สตฺเตติ นาโถ. ปรเมน ปน [Pg.66] จิตฺติสฺสริเยน สมนฺนาคโต ภควา สพฺพสตฺเต ธมฺเมน อิสติ อภิภวตีติ อตฺโถ. อาสีเส ปน นาถติ อาสีสตีติ นาโถ. เวเนยฺยานํ หิตสุขํ เมตฺตาย นวเสน ปตฺเถตีติ อตฺโถ. ติโลกานํ นาโถ ติโลกนาโถ, พุทฺโธ. ตํ ติโลกนาถํ. Còn từ ‘nātha’ phái sinh được dùng trong bốn nghĩa: thỉnh cầu (yācana), áp chế (upatāpa), quyền uy (issariya), và mong ước (āsīsa). Trong đó, với nghĩa ‘thỉnh cầu’: ‘nāthati’ có nghĩa là ‘yācati’ (vị ấy thỉnh cầu), nên Ngài là ‘nātho’, tức là Đức Phật. Căn tự là ‘nāth’. Nghĩa là, sau khi thỉnh cầu, Ngài hướng chúng sanh cần được giáo hóa vào việc thực hành điều lợi ích cho chính họ. Hoặc, Đức Thế Tôn, sau khi thỉnh cầu chúng sanh thực hành các pháp lợi ích bằng những lời như ‘Lành thay, này các Tỳ-khưu, một vị Tỳ-khưu nên thường xuyên quán xét sự thành tựu của mình’, và được thúc đẩy bởi lòng bi mẫn, Ngài hướng họ vào việc ấy. Do đó, Ngài được gọi là ‘nātho’. Với nghĩa ‘áp chế’: ‘nāthati’ có nghĩa là ‘veneyyagate kilese upatāpeti’ (vị ấy áp chế các phiền não của chúng sanh cần được giáo hóa), nên Ngài là ‘nātho’, tức là Đức Phật. Nghĩa là, bằng cách thuyết giảng Chánh pháp, Ngài làm cho các phiền não trong tâm của chúng sanh cần được giáo hóa bị tiêu diệt. Với nghĩa ‘quyền uy’: ‘nāthati’ có nghĩa là ‘issariyati satteti nātho’. Đức Thế Tôn, người sở hữu quyền năng tối thượng về tâm, cai quản và vượt trên tất cả chúng sanh bằng Chánh pháp. Với nghĩa ‘mong ước’: ‘nāthati’ có nghĩa là ‘āsīsati’ (vị ấy mong ước), nên Ngài là ‘nātho’. Nghĩa là, Ngài mong cầu lợi ích và hạnh phúc cho chúng sanh cần được giáo hóa với tâm từ. ‘Tilokanātho’ là ‘nātha’ của ba cõi (tilokānaṃ nātho), tức là Đức Phật. (Con xin đảnh lễ) Ngài, vị ‘nātha’ của ba cõi ấy. สุสมาหิตนฺติ ลาภาลาภาทิโลกธมฺเมหิ อจล มานตฺตา สุนฺทรสมาธิวนฺตํ. สํสมํ อาธิยติ เอการมฺมเณ สมฺปยุตฺตธมฺเม ฐเปติ เอเตนาติ สมาธิ. สํปุพฺพ ธา ธาตุ อิ. สุนฺทโร ปสตฺโถ วา สมาธิ สุสมาธิ. ตํ อสฺส อตฺถีติ สุสมาหิโต, พุทฺโธ. อสฺสถฺยตฺเถ โต. ปพฺพโตติอาทีสุ วิย. ธสฺส โห. จตูหิ ทิสาหิ อาคเตหิ วาเตหิ อจลมาโน มหาเมรุปพฺพโต วิย ภควา ลาภาลาภาทิโลกธมฺเมหิ จ มิจฺฉาวาท วาเตหิ จ อจลมาเนน สมาธินา สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. ตํ สุสมาหิตํ. ‘Susamāhitaṃ’ có nghĩa là người có định tâm tốt đẹp (sundarasamādhivantaṃ) vì không bị lay chuyển (acalamānattā) bởi các pháp thế gian như được và mất v.v... (lābhālābhādi-lokadhammehi). ‘Samādhi’ là trạng thái được đặt vào một cách vững vàng (saṃsamaṃ ādhiyati), hoặc là cái mà nhờ đó các pháp tương ưng được đặt vào một đối tượng duy nhất (ekārammaṇe sampayuttadhamme ṭhapeti etena). Căn tự là ‘dhā’ với tiếp đầu ngữ ‘saṃ’. ‘Susamādhi’ là định tốt đẹp hoặc thù thắng (sundaro pasattho vā samādhi). ‘Susamāhito’ là người có được định ấy (taṃ assa atthi), tức là Đức Phật. Hậu tố ‘to’ có nghĩa là ‘sở hữu’. Giống như trong từ ‘pabbato’ v.v... ‘Dh’ biến thành ‘h’. Nghĩa là: Giống như núi Tu-di không bị lay chuyển bởi gió từ bốn phương thổi đến, Đức Thế Tôn cũng vậy, Ngài sở hữu định tâm không bị lay chuyển bởi các pháp thế gian như được và mất, và bởi những ngọn gió của tà kiến. (Con xin đảnh lễ) Ngài, người có định tâm vững vàng ấy. หิตนฺติ มนุสฺสเทวพฺรหฺมสงฺขาตานํ สพฺพสตฺตานํ ปโยชน ธาเรนฺตํ. การณานุรูปํ หิโนติ ปวตฺตตีติ หิตํ, ปโยชนํ. หิธาตุ คติยํ ต. ตํ ธาเรตีติ หิโต, พุทฺโธ. กิตนฺต สมาโสยํ. หิตธรนฺติ วตฺตพฺเพ ฉนฺทานุรกฺขณตฺถาย อุตฺตร ปทโลเปน หิตนฺติ วตฺตพฺพํ. ยถา สมชฺชนี ปทีโปติ. อถ วา ทุกฺขํ หึสตีติ หิตํ. หึสธาตุ หึสายํ ตปจฺจโย. ยถา จ พฺยาธิยา โอสมํ โรคีนํ หิตนฺติ วุจฺจติ, เอวํ ทุกฺขหนนโต หิตํ นาม โหติ. สุขํ วิทธาตีติ วา หิตํ. ธาธาตุ ธารเณ ต. ยถา จ รุธิรมํสาทิ ธาตุ วฑฺฒนํ รสายตนํ กิสฺสานํ หิตนฺติ วุจฺจติ, เอวํ สุขวหนโต หิตนฺติ วุจฺจติ. ปโยชนํ ตํ ธาเรตีติ หิโต, พุทฺโธ. โส ปน ธมฺมเทสนาย เวเนยฺยชนานํ ทุกฺขาปนยนมฺปิ ญาณปริปาจนมฺปิ กตฺวา โลกิยโลกุตฺตรหิตสุขํ ธาเรตีติ วุตฺตํ โหติ. ตํ หิตํ. Hitanti (Vị mang lại lợi ích) là vị mang lại lợi ích cho tất cả chúng sanh được gọi là người, trời, và Phạm thiên. Hitaṃ, tức là lợi ích, là điều diễn tiến, xảy ra phù hợp với nguyên nhân. Căn 'hi' có nghĩa là đi tới, tiếp vĩ ngữ 'ta'. Vị mang lại điều ấy (lợi ích) là hito, tức là đức Phật. Đây là một hợp từ của danh từ phái sinh. Đáng lẽ phải nói là 'hitadharaṃ' (vị mang lại lợi ích), nhưng để giữ vần điệu, từ cuối đã được lược bỏ và nói là 'hitaṃ'. Giống như (câu) 'samajjanī padīpo'. Hoặc là, 'hitaṃ' là điều hủy diệt khổ đau. Căn 'hiṃs' có nghĩa là hủy diệt, tiếp vĩ ngữ 'ta'. Giống như thuốc chữa bệnh được gọi là 'hitaṃ' (có lợi) cho người bệnh, cũng vậy, vì diệt trừ khổ đau nên được gọi là 'hitaṃ'. Hoặc là, 'hitaṃ' là điều mang lại an lạc. Căn 'dhā' có nghĩa là mang giữ, tiếp vĩ ngữ 'ta'. Giống như thuốc bổ làm tăng trưởng các yếu tố như máu, thịt... được gọi là 'hitaṃ' (có lợi) cho người gầy yếu, cũng vậy, vì mang lại an lạc nên được gọi là 'hitaṃ'. Vị mang lại lợi ích ấy là hito, tức là đức Phật. Vị ấy, bằng cách thuyết pháp, đã loại trừ khổ đau và làm cho trí tuệ của chúng sanh cần được giáo hóa được thuần thục, do đó được nói là mang lại lợi ích và an lạc thế gian và siêu thế. Đấng mang lại lợi ích ấy. สมนฺตจกฺขุนฺติ [Pg.67] เอตฺถ จกฺขุ นาม พุทฺธจกฺขุ, ธมฺมจกฺขุ, ญาณ จกฺขุ, สมนฺตจกฺขุ, ทิพฺพจกฺขูติ ปญฺจวิธํ โหติ. ตตฺถ อทฺทสํ โข อหํ ภิกฺขเว พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โวโลเกนฺโตติ อิทํ พุทฺธจกฺขุ นาม. วิรชํ วีตมลํ ธมฺมจกฺขุนฺติ อิทํ เหฏฺฐิมมคฺคตฺต ยสงฺขาตํ ธมฺมจกฺขุ นาม. จกฺขุํ อุทปาทีติ อิทํ ญาณจกฺขุ นาม. สมนฺตจกฺขุ วุจฺจติ สพฺพญฺญุตญาณนฺติ อิทํ สมนฺตจกฺขุ นาม. อทฺทสํ โข อหํ ภิกฺขเว ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธนาติ อิทํ ทิพฺพจกฺขุ นาม. อิธ ปน สมนฺตจกฺขุ อธิปฺเปตํ. ปริสมนฺตโต สพฺพเญยฺยธมฺมํ ปสฺสนฺตํ สพฺพญฺญุตญาณวนฺตนฺติ อตฺโถ. อยํ ปเนตฺถ วจนตฺโถ. สมนฺตโต สพฺพเญยฺยธมฺมํ จกฺขติ ปสฺสตีติ สมนฺตจกฺขุ, สพฺพญฺญุตญาณํ. จกฺขธาตุ อุ. เตน วุตฺตํ มหานิทฺเทสปาฬิยํ ‘‘สมนฺตจกฺขุ วุจฺจติ สพฺพญฺญุตญาณ’’นฺติ. สมนฺตจกฺขุ อสฺส อตฺถีติ สมนฺตจกฺขุ, พุทฺโธ. วุตฺตญฺเหตํ ปฏิสมฺภิทามคฺเค – Trong từ 'samantacakkhuṃ' này, 'cakkhu' (mắt) có năm loại: Phật nhãn, Pháp nhãn, Tuệ nhãn, Toàn nhãn, và Thiên nhãn. Trong đó, câu 'Này các Tỳ khưu, Ta đã thấy, đã quán sát thế gian bằng Phật nhãn' đây là Phật nhãn. Câu 'Pháp nhãn không còn bụi bặm, không còn cấu uế' đây là Pháp nhãn, được gọi là ba đạo quả thấp hơn. Câu 'Nhãn đã sanh khởi' đây là Tuệ nhãn. Câu 'Toàn nhãn được gọi là Toàn giác trí' đây là Toàn nhãn. Câu 'Này các Tỳ khưu, Ta đã thấy bằng thiên nhãn thanh tịnh' đây là Thiên nhãn. Tuy nhiên, ở đây, Toàn nhãn được đề cập đến. Nghĩa là vị có Toàn giác trí, thấy tất cả các pháp cần biết một cách toàn diện. Đây là ngữ nghĩa của từ. Thấy, biết tất cả các pháp cần biết một cách toàn diện, đó là Toàn nhãn, tức Toàn giác trí. Căn 'cakkh', tiếp vĩ ngữ 'u'. Do đó, trong kinh Đại Phân Tích có nói: 'Toàn nhãn được gọi là Toàn giác trí'. Vị có Toàn nhãn là samantacakkhu, tức là đức Phật. Điều này đã được nói trong Vô Ngại Giải Đạo – ‘‘น ตสฺส อทฺทิฏฺฐมิธตฺถิ กิญฺจิ,อโถ อวิญฺญาตมชานิตพฺพํ; สพฺพํ อภิญฺญาสิ ยทตฺถิ เนยฺยํ,ตถาคโต เตน สมนฺตจกฺขู’’ติ. “Đối với Ngài, không có gì ở đây là không thấy, cũng không có gì không biết, không thể biết; tất cả những gì cần biết, Ngài đã thắng tri, do đó, Như Lai là bậc Toàn nhãn.” ตสฺสตฺโถ. ตสฺส ตถาคตสฺส อทฺทิฏฺฐํ อปสฺสนฺตํ กิญฺจิ ธมฺมชาตํ อิธโลเก น อตฺถิ. อโถ อวิญฺญาตํ อวิทิตํ อปากฏํ วา อชานิตพฺพํ ธมฺมชาตํ น อตฺถิ. เนยฺยํ ญาตพฺพํ ยํ ธมฺมชาตํ อตฺถิ. สพฺพํ ตํ ธมฺมชาตํ ตถาคโต อภิญฺญาสิ ปฏิวิชฺฌิ. เตน ตสฺมา ตถาคโต สมนฺตจกฺขุ นามาติ. ตํ สมนฺตจกฺขุํ. Nghĩa của câu kệ đó là: Đối với đức Như Lai ấy, không có bất kỳ pháp nào ở thế gian này mà Ngài không thấy. Cũng không có pháp nào không được biết, không được nhận ra, không rõ ràng, hoặc không thể biết. Pháp nào cần phải biết, có thể biết, tất cả các pháp ấy, đức Như Lai đã thắng tri, đã chứng ngộ. Vì lý do đó, đức Như Lai được gọi là bậc Toàn nhãn. Đấng Toàn nhãn ấy. ปณมามิ ตํมิตนฺติ เอตฺถ ปณมามิ ตํ อมิตนฺติ ปทจฺเฉโท. อมิตํ ตํ พุทฺธํ อหํ ปณมามีติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถ อมิตนฺติ อปริเมยฺยํ ญาเณน อปริจฺฉินฺนํ วา, สีลสมาธิ ปญฺญาทิคุณวนฺตํ. อมิตพฺพํ ญาเณน อปริจฺฉินฺทิตพฺพนฺติ วา อมิตํ, สีลาทิคุณํ. นปุพฺพ มาธาตุ ปริมาเณ ต. ตํ อสฺส อตฺถีติ [Pg.68] อมิโต, พุทฺโธ. ยถา หิ มหาสมุทฺเท น สุกรํ อุทกสฺส ปมาณํ คเณตุํ เอตฺตกานิ อุทกาฬฺหกานีติ วา, เอตฺตกานิ อุทกาฬฺหกสตานีติ วา, เอตฺตกานิ อุทกาฬฺหกสหสฺสานีติ วา, เอตฺตกานิ อุทกาฬฺหกสตสหสฺสานีติ วาติ. อถ โข อสงฺขฺเยยฺโย อปฺปเมยฺโย มหาอุทกกฺขนฺโธตฺเวว สงฺขฺยํ คจฺฉติ, เอวเมว พุทฺธสฺส น สุกรํ สีลาทิคุณสฺส ปมาณํ คเณตุํ เอตฺตกํ สีลคุณํ, เอตฺตโก สมาธิคุโณ, เอตฺตกา ปญฺญาคุณาติอาทินาติ. อถ โข อสงฺขฺเยยฺโย อปฺปเมยฺโย มหาคุณกฺขนฺโธตฺเวว สงฺขฺยํ คจฺฉติ. เตนวุตฺตํ อปทานปาฬิยํ – Trong từ 'paṇamāmi taṃmitaṃ', phân tích thành 'paṇamāmi taṃ amitaṃ'. Mối liên hệ là: 'Con xin đảnh lễ đức Phật ấy, bậc Vô lượng'. Trong đó, 'amitaṃ' (vô lượng) có nghĩa là không thể đo lường, không thể giới hạn bởi trí tuệ, là vị có các đức hạnh như giới, định, tuệ. Hoặc 'amitaṃ' là các đức hạnh như giới... không thể đo lường, không thể giới hạn bởi trí tuệ. Tiền tố 'na', căn 'mā' có nghĩa là đo lường, tiếp vĩ ngữ 'ta'. Vị có điều đó (vô lượng) là amito, tức là đức Phật. Ví như trong đại dương, thật không dễ để đo lường lượng nước, rằng có bao nhiêu āḷhaka nước, hay bao nhiêu trăm āḷhaka nước, hay bao nhiêu ngàn āḷhaka nước, hay bao nhiêu trăm ngàn āḷhaka nước. Mà chỉ được tính là một khối nước lớn không thể đếm, không thể lường. Cũng vậy, thật không dễ để đo lường các đức hạnh như giới của đức Phật, rằng có bao nhiêu giới đức, bao nhiêu định đức, bao nhiêu tuệ đức, v.v. Mà chỉ được tính là một khối đức hạnh lớn không thể đếm, không thể lường. Do đó, trong Thánh nhân ký sự có nói – ‘‘พุทฺโธปิ พุทฺธสฺส ภเณยฺย วณฺณํ,กปฺปมฺปิ เจ อญฺญมภาสมาโน; ขีเยถ กปฺโป จิรทีฆมนฺตเร,วณฺโณ น ขีเยถ ตถาคตาน’’นฺติ จ. “Dù một vị Phật tán thán một vị Phật khác, suốt một kiếp mà không nói lời nào khác; kiếp ấy sẽ qua đi trong khoảng thời gian dài lâu, nhưng lời tán thán các đấng Như Lai không cạn kiệt.” ‘‘อสงฺขฺเยยฺยานิ นามานิ, สคุเณน มเหสิโน; คุเณน นามมุทฺเธยฺยํ, อปิ นามสหสฺสโต’’ติ จ. “Vô số danh hiệu của bậc Đại Sĩ, cùng với đức hạnh của Ngài; với đức hạnh, danh hiệu được rút ra, dù từ ngàn danh hiệu.” เตน พุทฺธํ อมิตนฺติ โถเมตีติ. Do đó, Ngài tán thán đức Phật là bậc Vô lượng. อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. ทยาลยํ มหากรุณาย เมตฺตาย อาธารํ. สพฺพธิ สพฺพสฺมึ อตฺตภาเว, ทุกฺกรํ ทุกฺเขน กริตพฺพํ ปญฺจมหาปริจฺจาคาทิกมฺมํ กรํ กโรนฺตํ, ภวณฺณวาติกฺกมํ ติภวสงฺขาตสมุทฺทโต อติกฺกนฺตํ, อคฺคตํ สพฺพสตฺตานํ เสฏฺฐภาวํ, คตํ ปตฺตํ, ติโลกนาถํ กามรูป อรูปสงฺขาตสฺส ติโลกสฺส ปฏิสรณํ, สุสมาหิตํ สุนฺทร สมาธิวนฺตํ, หิตํ สพฺพสตฺตานํ โลกิยโลกุตฺตรสงฺขาตํ อตฺถธารณํ, สมนฺตจกฺขุํ ปริสมนฺตโต สพฺพเญยฺยธมฺมํ ปสฺสนฺตํ สพฺพญฺญุตญาณวนฺตํ, อมิตํ อปริเมยฺยํ สีลาทิคุณวนฺตํ, ตํ พุทฺธํ อหํ ปณมามิ วนฺทามีติ. Đây là phần giải thích tóm tắt. Dayālayaṃ (Nơi nương tựa của lòng bi mẫn), là nền tảng của đại bi và từ. Sabbadhi (Trong mọi nơi), trong mọi thân phận, dukkaraṃ karaṃ (vị làm việc khó làm), đã làm và đang làm những việc khó làm, những hành động như năm đại thí. Bhavaṇṇavātikkamaṃ (vị vượt qua biển hữu), đã vượt qua biển cả tam giới. Aggataṃ gataṃ (vị đạt đến địa vị tối thượng), đã đi đến, đã đạt được địa vị tối thượng của tất cả chúng sanh. Tilokanāthaṃ (vị Hộ trì ba cõi), là nơi nương tựa của ba cõi được gọi là Dục giới, Sắc giới, và Vô sắc giới. Susamāhitaṃ (vị có định tâm tốt đẹp), vị có định tâm tốt đẹp. Hitaṃ (vị mang lại lợi ích), vị mang lại lợi ích thế gian và siêu thế cho tất cả chúng sanh. Samantacakkhuṃ (bậc Toàn nhãn), vị có Toàn giác trí, thấy tất cả các pháp cần biết một cách toàn diện. Amitaṃ (bậc Vô lượng), vị có các đức hạnh như giới... không thể đo lường. Taṃ buddhaṃ ahaṃ paṇamāmi (con xin đảnh lễ đức Phật ấy), con xin đảnh lễ, kính lạy đức Phật ấy. อฏฺฐมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา. Phần giải thích kệ đảnh lễ thứ tám đã hoàn tất. ๙. 9. ตหึ [Pg.69] ตหึ ปารมิสญฺจยํ จยํ,คตํ คตํ สพฺภิ สุขปฺปทํ ปทํ; นรานรานํ สุขสมฺภวํ ภวํ,นมานมานํ ชินปุงฺควํ ควํ. Ở nơi này nơi kia, Ngài đã tích lũy các Ba-la-mật, đã đi đến, đã đạt được trạng thái mang lại an lạc cho các bậc thiện nhân; là sự hiện hữu mang lại an lạc cho người và không phải người, con xin đảnh lễ bậc Chiến Thắng Tối Thượng, người đã tìm cầu (sự giác ngộ). ๙. เอวํ อฏฺฐมคาถาย พุทฺธํ วนฺทิตฺวา อิทานิ ปารมิสญฺจยํ จยนฺตฺยาทีหิ ปญฺจหิ คุเณหิ โถมิตฺวา วนฺทิตุกาโม ตหึ ตหึ ปารมิสญฺจยํจยนฺตฺยาทิคาถมาห. อยํ ปน ชตชร คเณหิ ยุตฺตตฺตา ทฺวาทสกฺขเรหิ ลกฺขิตา สพฺพปาทาทฺยนฺตยมกา วํสฏฺฐคาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ วุตฺโตทเย ‘‘วทนฺติ วํสฏฺฐมิทํ ชตา ชรา’’ติ. ตสฺสตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. 9. Như vậy, sau khi đã đảnh lễ đức Phật bằng bài kệ thứ tám, bây giờ muốn tán thán và đảnh lễ Ngài bằng năm đức tánh bắt đầu bằng câu "pāramisañcayaṃ cayanti" (người đã tích lũy các pháp ba-la-mật), nên đã nói lên bài kệ bắt đầu bằng "tahiṃ tahiṃ pāramisañcayaṃcayanti". Cần phải hiểu rằng bài kệ này, do được kết hợp với các nhóm (gaṇa) ja-ta-ja-ra, được đánh dấu bằng mười hai âm tiết, và có phép trùng điệp ở đầu và cuối mỗi câu, nên được gọi là kệ Vaṃsaṭṭha. Thật vậy, trong sách Vuttodaya có nói: "Họ gọi đây là Vaṃsaṭṭha, (có các nhóm) ja-ta-ja-ra". Ý nghĩa của câu này đã được giải thích ở dưới. ตตฺถ ตหึ ตหินฺติ ตสฺมึ ตสฺมึ ภเว อตฺตภาเว วา, พุทฺธวรํ ปณิธานโต ปฏฺฐาย เตสุ เตสุ ภเวสุ อตฺตภาเวสุ วาติ อตฺโถ. ปารมิสญฺจยนฺติ ทานาทิปา รมีนํ สมูหํ. เอตฺถ จ ปารมี นาม ทานสีลเนกฺขมฺมปญฺญา วีริย ขนฺติสจฺจอธิฏฺฐานเมตฺตาอุเปกฺขาวเสน ทสวิธา โหติ. วุตฺตญฺจ พุทฺธวํเส – Trong đó, "tahiṃ tahiṃ" (nơi này nơi kia) có nghĩa là trong kiếp sống này hay kiếp sống kia, hoặc trong thân mạng này hay thân mạng kia. Ý nghĩa là, kể từ khi phát nguyện thành bậc Phật Toàn Giác, trong các kiếp sống và các thân mạng ấy. "Pāramisañcayaṃ" (sự tích lũy các pháp ba-la-mật) là sự tập hợp các pháp ba-la-mật như bố thí v.v. Ở đây, ba-la-mật (pāramī) có mười loại, gồm: bố thí, trì giới, xuất gia, trí tuệ, tinh tấn, nhẫn nại, chân thật, quyết định, tâm từ, và tâm xả. Điều này đã được nói trong kinh Phật Sử (Buddhavaṃsa): ‘‘ทานํ สีลญฺจ เนกฺขมฺมํ, ปญฺญา วีริเยน ปญฺจมํ; ขนฺติสจฺจมธิฏฺฐานํ, เมตฺตุเปกฺขาติ เต ทสา’’ติ. "Bố thí, trì giới và xuất gia, trí tuệ cùng với tinh tấn là thứ năm; Nhẫn nại, chân thật, quyết định, tâm từ và tâm xả, đó là mười pháp." อยํ ปน ปารมีสทฺทสฺส วจนตฺโถ. ทานสีลาทิคุณ วิเสสโยเคน สตฺตุตฺตมตาย มหาโพธิสตฺโต ปรโม. ตสฺส อยํ ภาโว กมฺมนฺติ วา ปารมี, ทานาทิ กฺริยาว ลพฺภติ. สนฺตกภาวกมฺมตทฺธิเต ณปจฺจโย. อิตฺถิลิงฺคโชตก อีปจฺจโย จ. อถ วา ทานาทีนิ ปูเรตีติ ปรโม. ทานาทิคุณานํ ปูรโก ปาลโก จ โพธิสตฺโต. ปูรธาตุ อมปจฺจโย. ปเร สตฺเต มวติ อตฺตนิ พนฺธติ คุณวิเสสโยเคนาติ วา ปรโม, โพธิสตฺโต. ปรสทฺทูปปท มุธาตุ พนฺธเน กฺวิ. ปรํ อติเรกํ มชฺชติ กิเลสมลโตติ วา ปรโม. ปรสทฺทูป ปท [Pg.70] มชฺชธาตุ สํสุทฺธิยํ กฺวิ. ปรสทฺโท อติเรกตฺโถ. ปรํ เสฏฺฐํ นิพฺพานํ วิเสเสน มยติ คจฺฉตีติ วา ปรโม. ปรสทฺทูปปท มยธาตุ คติยํ กฺวิ. ธาตฺวนฺตโลโป. ปร สทฺโท เสฏฺฐตฺโถ. ปรํ โลกํ ปมาณภูเตน ญาณ วิเสเสน อิธโลกมิว มุนาติ ปริจฺฉินฺทตีติ วา ปรโม. ปรสทฺทูป ปท มุนธาตุ ปริจฺฉินฺทเน กฺวิ. ปรํ อติ วิย สีลาทิคุณคณํ อตฺตโน สนฺตาเน มิโนติ ปกฺขิปตีติ วา ปรโม. ปรสทฺทูปปท มิธาตุ ปกฺขิปเน กฺวิ. ปรสทฺโท อติเรกวาจโก. ปรํ อตฺตภูตธมฺมกายโต อญฺญํ ปฏิปกฺขํ วา ตทนตฺถกรํ กิเลสโจรคณํ มินาติ หึสตีติ วา ปรโม, มหาโพธิสตฺโต. ปรสทฺทูปปท มิธาตุ หึสายํ กฺวิ. ปรสทฺโท อญฺญวาจโก, ปฏิปกฺขวาจโก วา. ปรมสฺส อยนฺติอาทินา วุตฺตนเยน ปารมีติ. อปิ จ ปาเร นิพฺพาเน มชฺชติ สุชฺฌตีติ ปารมี, มหาโพธิ สตฺโต. สุทฺธกตฺตุสาธโนยํ. ปารสทฺทูปปท มชธาตุ สํสุทฺธิยํ กฺวิ. อี จ. ปาเร นิพฺพาเน สตฺเต มชฺชติ โสเธตีติ วา ปารมี, เหตุกตฺตุสาธโนยํ. Đây là ý nghĩa từ ngữ của từ "pāramī". Do sự kết hợp với các đức tánh đặc biệt như bố thí, trì giới, v.v., và do sự tối thượng giữa các chúng sanh, vị Đại Bồ-tát là bậc tối thượng (paramo). Trạng thái (bhāvo) hay hành động (kammaṃ) của vị ấy được gọi là "pāramī", tức là hành động bố thí v.v. (Ở đây có) tiếp vị ngữ ṇa trong nghĩa sở hữu, trạng thái, hoặc hành động; và tiếp vị ngữ ī để chỉ giống cái. Hoặc là, vị ấy hoàn thiện (pūreti) các pháp như bố thí (dānādīni), nên gọi là bậc tối thượng (paramo). Vị Bồ-tát là người hoàn thiện và bảo hộ các đức tánh như bố thí. (Từ này được thành lập từ) căn pūr với tiếp vị ngữ ama. Hoặc là, vị ấy dùng các đức tánh đặc biệt để ràng buộc (mavati) các chúng sanh khác (pare satte) vào mình, nên gọi là bậc tối thượng (paramo), tức là vị Bồ-tát. (Từ này được thành lập từ) tiền tố para, căn mu (nghĩa là ràng buộc) với tiếp vị ngữ kvi. Hoặc là, vị ấy tẩy sạch (majjati) một cách triệt để (paraṃ) các vết nhơ phiền não (kilesamala), nên gọi là bậc tối thượng (paramo). (Từ này được thành lập từ) tiền tố para, căn majj (nghĩa là thanh tịnh) với tiếp vị ngữ kvi. Từ para có nghĩa là triệt để. Hoặc là, vị ấy đi đến (mayati) một cách đặc biệt Niết-bàn (nibbānaṃ) tối thượng (paraṃ), nên gọi là bậc tối thượng (paramo). (Từ này được thành lập từ) tiền tố para, căn may (nghĩa là đi) với tiếp vị ngữ kvi. (Có sự) lược bỏ âm cuối của căn. Từ para có nghĩa là tối thượng. Hoặc là, vị ấy thấu triệt (munāti), phân định (paricchindati) thế giới bên kia (paraṃ lokaṃ) bằng trí tuệ đặc biệt làm thước đo, giống như (thấu triệt) thế giới này, nên gọi là bậc tối thượng (paramo). (Từ này được thành lập từ) tiền tố para, căn mun (nghĩa là phân định) với tiếp vị ngữ kvi. Hoặc là, vị ấy đặt vào (minoti), tích lũy (pakkhipati) trong dòng tâm thức của mình một tập hợp các đức tánh như giới hạnh một cách vượt trội (paraṃ), nên gọi là bậc tối thượng (paramo). (Từ này được thành lập từ) tiền tố para, căn mi (nghĩa là đặt vào) với tiếp vị ngữ kvi. Từ para có nghĩa là vượt trội. Hoặc là, vị ấy hủy diệt (mināti), làm hại (hiṃsati) nhóm giặc phiền não (kilesacoragaṇaṃ) gây bất lợi, là cái khác (aññaṃ) hoặc đối nghịch (paṭipakkhaṃ) với pháp thân của mình, nên gọi là bậc tối thượng (paramo), tức là vị Đại Bồ-tát. (Từ này được thành lập từ) tiền tố para, căn mi (nghĩa là làm hại) với tiếp vị ngữ kvi. Từ para có nghĩa là khác hoặc đối nghịch. Theo cách giải thích đã nói "của bậc tối thượng" (paramassa ayaṃ), nên gọi là "pāramī". Hơn nữa, vị ấy được thanh tịnh (majjati sujjhati) ở bờ kia (pāre), tức Niết-bàn, nên gọi là "pāramī", tức là vị Đại Bồ-tát. Đây là cách thành lập từ theo nghĩa chủ động thuần túy. (Từ này được thành lập từ) tiền tố pāra, căn maj (nghĩa là thanh tịnh) với tiếp vị ngữ kvi và ī. Hoặc là, vị ấy làm cho các chúng sanh được thanh tịnh (satte majjati sodheti) ở bờ kia, tức Niết-bàn, nên gọi là "pāramī". Đây là cách thành lập từ theo nghĩa chủ động sai khiến. ปาเรนิพฺพาเน สตฺเต มวติ พนฺธติ โยเชตีติ วา ปารมี. ปารํ นิพฺพานํ มยติ คจฺฉติ สตฺเต จ มาเยติ คเมติ วา ปารมี. ปารํ นิพฺพานํ ยาถาวโต มุนาติ ปริจฺฉินฺทตีติ วา ปารมี. ปาเร นิพฺพาเน สตฺเต มิโนติ ปกฺขิปตีติ วา ปารมี. มิธาตุ ปกฺขิปเน อี. ปาเร นิพฺพาเน สตฺตานํ มินาติ หึสตีติ วา ปารมี, มหาโพธิสตฺโต. ตสฺส อยํ ภาโว กมฺมนฺติ ทานาทิกฺริยา ปารมีติ. อิมินา วุตฺตนเยน ปารมีสทฺทสฺส วจนตฺโถ เวทิตพฺโพ. กิญฺจาปิ ปน ปารมีสทฺทสฺส นิพฺพจนํ สงฺเขเปน วุตฺตํ. โสตูนํ ปน นิรุตฺตินยโกสลฺลตฺถํ วิตฺถาเรน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. Hoặc là, vị ấy ràng buộc (mavati bandhati), kết nối (yojeti) chúng sanh với Niết-bàn ở bờ kia (pāre), nên gọi là "pāramī". Hoặc là, vị ấy đi đến (mayati gacchati) bờ kia là Niết-bàn (pāraṃ nibbānaṃ) và làm cho chúng sanh đi đến (satte māyeti gameti), nên gọi là "pāramī". Hoặc là, vị ấy thấu triệt (munāti paricchindati) một cách như thật bờ kia là Niết-bàn (pāraṃ nibbānaṃ), nên gọi là "pāramī". Hoặc là, vị ấy đặt (minoti pakkhipati) chúng sanh vào Niết-bàn ở bờ kia (pāre), nên gọi là "pāramī". (Từ) căn mi (nghĩa là đặt vào) với (tiếp vị ngữ) ī. Hoặc là, vị ấy hủy diệt (mināti hiṃsati) (chướng ngại) của chúng sanh ở bờ kia là Niết-bàn (pāre), nên gọi là "pāramī", tức là vị Đại Bồ-tát. Trạng thái hay hành động của vị ấy, tức là hành động bố thí v.v., được gọi là "pāramī". Theo cách đã nói này, ý nghĩa từ ngữ của từ "pāramī" cần được hiểu như vậy. Mặc dù việc giải thích từ "pāramī" đã được nói một cách tóm tắt, nhưng cần phải hiểu rằng nó đã được trình bày chi tiết vì lợi ích cho sự khéo léo về phương pháp từ nguyên của người nghe. สา ปน ทสปารมี, ทสอุปปารมี, ทสปรมตฺถปารมี จาติ ติวิธา โหติ. ตตฺถ สวิญฺญาณาวิญฺญาณกํ ธนํ ปริจฺจาคํ กตฺวา [Pg.71] ปูริตา โพธิสมฺภารา ทสปารมิโย นาม. หตฺถ ปาท กณฺณ นาสาทิองฺคปจฺจงฺคปริจฺจาคํ กตฺวา ปูริตา โพธิสมฺภารา ทสอุปปารมิโย นาม. ชีวิตินฺทฺริยปริจฺจาคํ กตฺวา ปูริตา โพธิสมฺภารา ทส ปรมตฺถปารมิโย นามาติ. ทานาทิปารมีนํ ปน อตฺโถ จริยปิฏกอฏฺฐกถาทีสุ คเหตพฺโพ. อวยวํ สงฺคหวเสน จยติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ สญฺจโย, สํปุพฺพ จิธาตุ คติยํ ณ. สญฺจิโนติ อวยวนฺติ วา สญฺจโย, สมูโห. ปารมีนํ สญฺจโย สมูโหติ ปารมิสญฺจโย, ตํ ปารมิสญฺจยํ. ตํ ปน จยนฺติ เอตสฺส กมฺมํ. จยนฺติ อุปจิตํ, ปริสมฺภูตนฺติ อตฺโถ. จยติ อุปจินาตีติ จโย, จิยิตฺถ อุปจิยิตฺถาติ วา จโย, พุทฺโธ. จิธาตุ อุปจเย ณ. ตํ จยํ. สพฺภิคตนฺติ สมฺพนฺโธ. Các pháp ba-la-mật ấy lại có ba loại: mười ba-la-mật, mười thượng ba-la-mật, và mười thắng nghĩa ba-la-mật. Trong đó, các tư lương Bồ-đề được viên mãn do xả thí tài sản hữu tình và vô tình được gọi là mười ba-la-mật. Các tư lương Bồ-đề được viên mãn do xả thí các bộ phận lớn nhỏ của thân thể như tay, chân, tai, mũi v.v. được gọi là mười thượng ba-la-mật. Các tư lương Bồ-đề được viên mãn do xả thí mạng sống được gọi là mười thắng nghĩa ba-la-mật. Ý nghĩa của các pháp ba-la-mật như bố thí v.v. cần được tìm hiểu trong Chú giải Hạnh Tạng (Cariyāpiṭaka-aṭṭhakathā) và các sách khác. "Sañcayo" (sự tích lũy) là cái đi đến, diễn tiến bằng cách thu gom các thành phần; (từ này được thành lập từ) tiền tố saṃ, căn ci (nghĩa là đi) với (tiếp vị ngữ) ṇa. Hoặc "sañcayo" là cái thu gom các thành phần, tức là sự tập hợp (samūho). Sự tích lũy, sự tập hợp các pháp ba-la-mật là "pāramisañcayo"; (trong câu kệ, từ này ở đối cách là) "taṃ pāramisañcayaṃ". Từ này là đối tượng của động từ "cayantaṃ". "Cayantaṃ" có nghĩa là đã được tích lũy, đã được thu gom đầy đủ. "Cayo" là người tích lũy (cayati upacināti), hoặc cái đã được tích lũy (ciyittha upaciyittha), tức là đức Phật. (Từ này được thành lập từ) căn ci (nghĩa là tích lũy) với (tiếp vị ngữ) ṇa. "Taṃ cayaṃ" (vị đã tích lũy ấy). (Từ này) có liên hệ với từ "sabbhigataṃ". ตตฺถ สพฺภีติ สนฺเตหิ สปฺปุริเสหิ. ราคาทิกิเลเส สเมนฺติ อุปสเมนฺตีติ สนฺตา, สปฺปุริสา. สมุธาตุ อุปสเมต, อนฺตปจฺจโย วา. สนฺเตหีติ วตฺตพฺเพ สฺมาหิสฺมึนํ มฺหา ภิมฺหิวาติ สุตฺเตน หิวิภตฺติยา ภิการํ สนฺตสทฺทสฺส โส เภ โพ จนฺเตติ สุตฺเตน ภกาเร ปเร สนฺตสทฺทสฺส สการํ กตฺวา อนฺเต จ พการาคมํ กตฺวา สพฺภีติ วุตฺตํ. เตหิ สพฺภิ. ตํ ปน คตนฺติ เอตสฺส อวุตฺตกตฺตา. คตนฺติ อุปคมิตพฺพํ. ตญฺหิ เทวมนุสฺเสหิ คมิยติ อุปคมิยติ อุปสงฺกมิยตีติ คโตติ วุจฺจติ. ตํ พุทฺธํ อตฺถกาเมหิ สปฺปุริเสหิ เทวมนุสฺเสหิ สีลาทิอนนฺตคุณิกตฺตา สรณนฺติ อภิมานา ปยิรุปาสิตพฺโพติ วุตฺตํ โหติ. ตํ คตํ. สุขปฺปทํ ปทํ คตนฺติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถ สุขปฺปทนฺติ อจฺจนฺตสุขสฺส ปติฏฺฐานภูตํ. สุขนํ สุขํ, ตสฺส ปชฺชติ ติฏฺฐติ เอตฺถาติ สุขปฺปทํ, นิพฺพานํ. ปทนฺติ นิพฺพานํ. ตญฺหิ พุทฺธาทีหิ อริเยหิ ปชฺชิยติ คมิยตีติ ปทนฺติ วุจฺจติ. คตนฺติ อคมินฺติ คโต, พุทฺโธ. ทุกฺขาทิอสมฺมิสฺสสฺส เอกนฺตสุขสฺส ปติฏฺฐานภูตํ นิพฺพานํ อารมฺมณกรณวเสน อปาปุณินฺติ วุตฺตํ โหติ. ตํ คตํ. Trong đó, `sabbhi` (bởi các bậc thiện trí) là `santehi sappurisehi` (bởi các bậc thánh, bởi các bậc chân nhân). Các vị làm cho lắng dịu, làm cho an tịnh các phiền não như tham ái, v.v... nên được gọi là `santā` (bậc thánh), `sappurisā` (bậc chân nhân). Căn `samu` có nghĩa là an tịnh, hoặc là tiếp vị ngữ `anta`. Khi đáng lẽ phải nói là `santehi`, theo quy tắc `smāhismiṃnaṃ mhā bhimhivāti`, biến cách `hi` được đổi thành `bhi`. Sau đó, theo quy tắc `santassa so bhe bo cante`, khi có `bha` theo sau, `sa` của `santa` được tạo thành, và ở cuối, phụ âm `ba` được thêm vào, nên được nói là `sabbhi`. `Tehi sabbhi` (bởi các bậc thiện trí ấy). Còn từ `gataṃ` (đã đến) này là đối cách chưa được nói đến. `Gataṃ` có nghĩa là cần được đến gần. Vì rằng nơi ấy được chư thiên và loài người đi đến, đến gần, thân cận, nên được gọi là `gato`. Điều này có nghĩa là: Đức Phật ấy, do có vô số đức hạnh như giới hạnh, v.v..., cần được các bậc chân nhân, chư thiên và loài người mong cầu lợi ích, tôn kính xem là nơi nương tựa và phụng sự. Đó là `taṃ gataṃ` (đã đến nơi ấy). `Sukhappadaṃ padaṃ gataṃ` (đã đạt đến trạng thái mang lại an lạc) là sự liên kết. Trong đó, `sukhappadaṃ` (mang lại an lạc) là nền tảng của hạnh phúc tuyệt đối. An lạc của các sự an lạc; nơi mà nó đi đến, an trú, đó là `sukhappadaṃ`, tức là Niết-bàn. `Padaṃ` (trạng thái) là Niết-bàn. Vì rằng nơi ấy được các bậc Thánh như chư Phật, v.v... đi đến, đạt đến, nên được gọi là `padaṃ`. `Gataṃ` (đã đạt được) có nghĩa là `agami` (đã đi đến), `gato` (người đã đến), tức là Đức Phật. Điều này có nghĩa là: Ngài đã đạt đến Niết-bàn, nền tảng của hạnh phúc thuần túy không pha tạp khổ đau, v.v..., bằng cách lấy đó làm đối tượng. Đó là `taṃ gataṃ`. นรานรานนฺติ [Pg.72] นรอนรานนฺติ ปทจฺเฉโท. มนุสฺสเทวานนฺติ อตฺโถ. ปพฺพชฺชาทิเสฏฺฐภาวํ นรติ เนตีติ นโร, นรียติ สเกน กมฺเมน นิยตีติ วา นโร, มนุสฺโส, สตฺโต วา. นรธาตุ นยเน อ. น นโร อนโร, เทโว. นโร จ อนโร จ นรานโร, เตสํ นรานรานํ. ตํ ปน สุขสมฺภวนฺติ ปเท สมฺพนฺโธ. `Narānarānaṃ` (của người và phi nhân) được phân tích thành `nara-anarānaṃ`. Nghĩa là `manussadevānaṃ` (của loài người và chư thiên). Vị dẫn dắt đến trạng thái cao quý như xuất gia, v.v... là `naro` (người); hoặc chúng sinh bị dẫn dắt bởi nghiệp của chính mình là `naro`, tức là con người, hoặc chúng sinh. Căn `nara` có nghĩa là dẫn dắt, cộng với tiếp vị ngữ `a`. Không phải người là `anaro`, tức là chư thiên. Người và phi nhân là `narānaro`, sở hữu cách số nhiều của chúng là `narānarānaṃ`. Từ này có liên quan đến từ `sukhasambhavaṃ` (nguồn sanh an lạc). สุขสมฺภวนฺติ โลกิยโลกุตฺตรสุขสฺส การณํ. ติวิธสุขสฺส ลภนการณภูตํ ปุญฺญํ วา. สุขยตีติ สุขํ. ติวิธสุขํ. ยสฺส อุปฺปชฺชติ, ตํ สุขิตํ กโรตีติ อตฺโถ. อถ วา สุฏฺฐุ ทุกฺขํ ขนตีติ สุขํ. สุปุพฺพขนุธาตุ อวธารเณ อ. สมฺภวติ สุขสงฺขาตํ ผลํ อเนน ปุญฺเญนาติ สมฺภวํ, ปุญฺญกรณํ. สํปุพฺพภูธาตุ สตฺตายํณ. สุขสฺส สมฺภวํ สุขสมฺภวํ, ตํ ปน ภวนฺติปเท กมฺมํ. ภวนฺติ นิพฺพตฺเตนฺตํ. ตํ สุขสมฺภวํ ภาเวติ นิพฺพตฺเตตีติ ภโว, พุทฺโธ. ตํ ภวํ. โส หิ มหากรุณาปุพฺพงฺคมาย ธมฺมเทสนาย เทวมนุสฺสานํ โลกิยโลกุตฺตรสุขสฺส ลภนการณภูตํ ทานสีลภาวนาสงฺขาตํ ปุญฺญํ กาเรติ, ตสฺมา ภควโต นรานรานํ สุขสมฺภวํ ภวนฺติ โถเมตีติ ทฏฺฐพฺพํ. `Sukhasambhavaṃ` (nguồn sanh an lạc) là nguyên nhân của hạnh phúc thế gian và siêu thế. Hoặc là phước báu, vốn là nguyên nhân để đạt được ba loại hạnh phúc. `Sukhaṃ` (an lạc) là vì nó làm cho an lạc. Ba loại hạnh phúc. Nghĩa là, khi nó sanh khởi cho ai, nó làm cho người đó được an lạc. Hoặc, `sukhaṃ` là vì nó đào bới khổ đau một cách tốt đẹp. Tiền tố `su` và căn `khanu` có nghĩa là đào bới, cộng với tiếp vị ngữ `a`. Quả được gọi là hạnh phúc sanh khởi từ phước báu này, nên gọi là `sambhavaṃ` (nguồn sanh), tức là việc làm phước. Tiền tố `saṃ` và căn `bhū` có nghĩa là hiện hữu, cộng với tiếp vị ngữ `ṇa`. Nguồn sanh của an lạc là `sukhasambhavaṃ`, từ này là đối cách của từ `bhavanti`. `Bhavanti` (làm cho phát sanh) là `nibbattentaṃ` (làm cho hiện hữu). Vị làm cho phát sanh, làm cho hiện hữu nguồn an lạc ấy là `bhavo`, tức là Đức Phật. Đó là `taṃ bhavaṃ` (vị làm cho phát sanh ấy). Vì rằng Ngài, qua bài pháp thoại đi trước bởi lòng đại bi, đã khiến cho chư thiên và loài người thực hành phước báu được gọi là bố thí, trì giới và tu tập, vốn là nguyên nhân để đạt được hạnh phúc thế gian và siêu thế. Do đó, cần phải hiểu rằng Đức Thế Tôn được tán thán là "vị làm cho phát sanh nguồn an lạc cho người và phi nhân". นมานมานนฺติ ปทสฺส นเม อนมานนฺติ ปทจฺเฉโท. นเมติ อหํ นมามีติ อตฺโถ. เอตฺถ จ มิวิภตฺติยา เอการาเทโสติ เวทิตพฺโพ. อนมานนฺติ อนเมนฺตานํ อวนฺทนฺตานํ อนาทรานนฺติ อตฺโถ. ตํ ปน ควนฺติเอตสฺส วิเสสนํ. ควนฺติ โคณสทิสานํ พาลานํ. ควนฺติ หิ ฉฏฺฐีพหุวจนนฺตนามปทํ. ตโต นมํ ปติมฺหาลุตฺเต จ สมาเสติ สุตฺเต สมภินิวิฏฺเฐน จคฺคหเณน นํวจนสฺส อํ อาเทสญฺจ โคอิจฺเจตสฺส โอการสฺส อวาเทสํ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา. คจฺฉนฺตีติ คาโว, โคณา. คาโว วิยาติ คาโว, เตสํ ควํ พาลานํ. ตํ ปน ชินปุงฺควนฺติปเท ฉฏฺฐีกมฺมํ. ชินปุงฺควนฺติ ชยนฺตปุริสุตฺตมํ พุทฺธํ นเม นมามีติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถ จ ปุงฺคว สทฺโท [Pg.73] กมฺมธารยสมาเส เสฏฺฐตฺถวาจโก. มุนิปุงฺคโวติอาทีสุ วิย. วุตฺตญฺจ อมรโกเส – Từ `namānamānaṃ` được phân tích thành `name anamānaṃ`. `Name` có nghĩa là `ahaṃ namāmi` (tôi đảnh lễ). Ở đây, cần hiểu rằng biến cách `mi` được đổi thành `e`. `Anamānaṃ` có nghĩa là `anamentānaṃ avandantānaṃ anādarānaṃ` (của những kẻ không đảnh lễ, không kính trọng, không tôn kính). Từ này là tính từ của `gavaṃ`. `Gavaṃ` là của những kẻ ngu dốt giống như bò. `Gavaṃ` là một danh từ ở sở hữu cách số nhiều. Sau đó, theo quy tắc `namaṃ patimhālutte ca samāse`, và do sự bao hàm của chữ `ca` đã được xác định, cần hiểu rằng sự hình thành từ này được thực hiện bằng cách đổi `naṃ` thành `aṃ` và đổi `o` của `go` thành `ava`. `Gacchantīti gāvo`, tức là bò đực. `Gāvo viyāti gāvo`, `tesaṃ gavaṃ bālānaṃ` (của những kẻ ngu dốt giống như bò). Từ này là đối cách sở hữu của từ `jinapuṅgavaṃ`. `Jinapuṅgavaṃ name namāmīti sambandho` (tôi đảnh lễ bậc Chiến Thắng Tối Thượng) có liên kết là `jayantaṃ purisuttamaṃ buddhaṃ name namāmi` (tôi đảnh lễ Đức Phật, bậc chiến thắng, bậc tối thượng giữa các chúng sanh). Ở đây, từ `puṅgava` trong hợp thể `kammadhāraya` có nghĩa là bậc tối thượng, giống như trong các từ `munipuṅgavo` (bậc tối thượng giữa các ẩn sĩ), v.v... Điều này đã được nói trong từ điển Amarakośa: ‘‘อุตฺตรสฺมึ ปเท พฺยคฺฆ, ปุงฺคโวสภกุญฺชรา; สีหสทฺทูลนาคาทฺยา, ปุเม เสฏฺฐตฺถโคจรา’’ติ. “Khi ở thành phần sau của hợp thể, các từ `byaggha` (cọp), `puṅgava` (bò đực), `usabha` (bò đực), `kuñjara` (voi); `sīha` (sư tử), `saddūla` (cọp), `nāga` (rồng/voi), v.v... trong giống đực, có nghĩa là bậc tối thượng.” ตสฺสตฺโถ. กมฺมธารยสมาเส อุตฺตรปเท วตฺตมานา พฺยคฺฆปุงฺคโวสภกุญฺชรา พฺยคฺฆปุงฺควอุสภกุญฺชรสทฺทา จ สีห สทฺทูลนาคาทฺยา สีห สทฺทูล นาคาสทฺทา จ ปุเม เสฏฺฐตฺถ วาจกาติ. อยํ ปเนตฺถ วจนตฺโถ. โค วิย พุทฺธคุเณ อชานนฺเต อนมนฺเต อญฺญทิฏฺฐิเก พาเล ชินาติ อชินีติ วา ชิโน. ปกฏฺฐภาวํ ปธานภาวํ วา อุทฺธํ คจฺฉตีติ ปุงฺคโว. ปอุปุพฺพ คมุธาตุ คติยํ อวปจฺจโย. นิคฺคหิตา คโม. ตสฺส กวคฺคนฺตํ ธาตฺวนฺตโลปญฺจ ยทาทินา กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา. ชิโน จ โส ปุงฺคโว จาติ ชินปุงฺคโว, พุทฺโธ. โส ปน คุนฺนํ วิย พุทฺธานํ สีลาทิเก อปฺปเมยฺยคุเณ อชานนฺตานํ อนมนฺตานํ อคารวนฺตานํ อวนฺทนฺตานํ อญฺญ ทิฏฺฐิคติกานํ พาลานํ อสตฺเถน ปารมีปุญฺญเตเชน อชินีติ วุตฺตํ โหติ. ตํ ชินปุงฺควนฺติ. Nghĩa của câu đó là: Trong hợp thể `kammadhāraya`, khi ở thành phần sau, các từ `byagghapuṅgavosabhakuñjarā` tức là các từ `byaggha`, `puṅgava`, `usabha`, `kuñjara` và `sīha saddūlanāgādyā` tức là các từ `sīha`, `saddūla`, `nāga`, v.v... trong giống đực, có nghĩa là bậc tối thượng. Đây là ý nghĩa của câu nói. `Jino` (bậc Chiến Thắng) là vì Ngài chiến thắng hoặc đã chiến thắng những kẻ ngu dốt, những người theo tà kiến, không đảnh lễ, không biết đến các đức hạnh của Đức Phật, giống như loài bò. `Puṅgavo` (bậc Tối Thượng) là vì Ngài đi lên đến trạng thái cao tột hoặc trạng thái chủ đạo. Tiền tố `pa`, căn `gamu` có nghĩa là đi, cộng với tiếp vị ngữ `ava`. `Niggahita` được thêm vào. Cần hiểu rằng sự hình thành từ này được thực hiện bằng cách biến nó thành âm cuối của nhóm `ka` và lược bỏ âm cuối của căn theo quy tắc `yadādi`. Vị ấy là bậc Chiến Thắng và là bậc Tối Thượng, nên gọi là `jinapuṅgavo`, tức là Đức Phật. Điều này có nghĩa là: Ngài đã chiến thắng bằng uy lực của phước báu ba-la-mật, một thứ vũ khí phi bạo lực, đối với những kẻ ngu dốt, những người theo tà kiến, không đảnh lễ, không tôn kính, không biết đến các đức hạnh vô lượng như giới hạnh, v.v... của chư Phật, giống như loài bò. Đó là `taṃ jinapuṅgavaṃ` (bậc Chiến Thắng Tối Thượng ấy). อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. ตหึ ตหึ ตสฺมึ ตสฺมึ ภเว, อตฺตภาเว วา, ปารมิสญฺจยํ ทานาทิปารมีนํ สมูหํ, จยํ อุปจิตํ ปริสมฺภูตํ, สพฺภิ สนฺเตหิ สปฺปุริเสหิ, คตํ อุปคมิตพฺพํ ปยิรุปาสิตพฺพํ, สุขปฺปทํ อจฺจนฺตสุขสฺส ปติฏฺฐาน ภูตํ, ปทํ นิพฺพานํ คตํ ปตฺตํ อคมึ, นรานรานํ มนุสฺสเทวานํ, สุขสมฺภวํ โลกิยโลกุตฺตรสุขสฺส การณํ ติวิธ สุขสฺส ลภนการณภูตํ ปุญฺญํ วา ภวํ นิพฺพตฺเตนฺตํ, อนมานํ อนมนฺตานํ อนาทรานํ อวนฺทนฺตานํ วา, ควํ โคณสทิสานํ พาลานํ ชินปุงฺควํ ชยนฺตปุริสุตฺตมํ พุทฺธํ อหํ นเม นมามีติ. Đây là phần giải thích tóm lược. (Giải thích các từ trong kệ ngôn): ‘Trong mỗi kiếp sống, hoặc trong mỗi thân mạng’ (tahiṃ tahiṃ tasmiṃ tasmiṃ bhave, attabhāve vā), ‘sự tích lũy các pháp ba-la-mật’ (pāramisañcayaṃ) tức là ‘sự hội tụ của các pháp ba-la-mật như bố thí v.v...’ (dānādipāramīnaṃ samūhaṃ), ‘được vun bồi’ (cayaṃ) tức là ‘được tích tập, được thành tựu’ (upacitaṃ parisambhūtaṃ), ‘bởi các bậc thiện trí, bậc hiền thiện, bậc chân nhân’ (sabbhi santehi sappurisehi), ‘đã được thực hành’ (gataṃ) tức là ‘cần được thân cận, cần được phụng sự’ (upagamitabbaṃ payirupāsitabbaṃ), ‘mang lại an lạc’ (sukhappadaṃ) tức là ‘là nền tảng của sự an lạc tuyệt đối’ (accantasukhassa patiṭṭhāna bhūtaṃ), ‘trạng thái’ (padaṃ) tức là ‘Niết-bàn’ (nibbānaṃ), ‘đã đi đến’ (gataṃ) tức là ‘đã đạt đến, đã chứng ngộ’ (pattaṃ agamiṃ), ‘của nhân loại và chư thiên’ (narānarānaṃ manussadevānaṃ), ‘là nguồn phát sinh an lạc’ (sukhasambhavaṃ) tức là ‘là nguyên nhân của an lạc thế gian và siêu thế, là nền tảng nguyên nhân để thành tựu ba loại an lạc, hoặc tạo ra phước báu, hoặc tái sanh’ (lokiyalokuttarasukhassa kāraṇaṃ tividha sukhassa labhanakāraṇabhūtaṃ puññaṃ vā bhavaṃ nibbattentaṃ), ‘của những kẻ không tôn kính’ (anamānaṃ) tức là ‘của những kẻ không chào hỏi, không kính trọng, hoặc không đảnh lễ’ (anamantānaṃ anādarānaṃ avandantānaṃ vā), ‘của những con bò’ (gavaṃ) tức là ‘của những kẻ ngu si giống như bò’ (goṇasadisānaṃ bālānaṃ), ‘bậc Chiến Thắng cao quý’ (jinapuṅgavaṃ) tức là ‘bậc Tối Thượng Nhân chiến thắng’ (jayantapurisuttamaṃ), ‘đức Phật’ (buddhaṃ), ‘con xin đảnh lễ’ (ahaṃ name) có nghĩa là ‘con xin cúi lạy’ (namāmīti). นวมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา. Phần giải thích kệ ngôn tán dương thứ chín đã hoàn tất. ๑๐. 10. มคฺคงฺคนาวํ [Pg.74] มุนิทกฺขนาวิโก,อีหาผิยํ ญาณกเรน คาหโก; อารุยฺห โย ตาย พหู ภวณฺณวา,ตาเรสิ ตํ พุทฺธมฆปฺปหํ นเม. Vị Thuyền Trưởng khéo léo là bậc Mâu-ni, tay trí tuệ nắm giữ mái chèo tinh tấn, Ngài đã lên con thuyền Bát Chánh Đạo, và đã đưa vô số chúng sanh vượt qua biển sanh tử. Con xin đảnh lễ đức Phật, bậc đã đoạn trừ mọi phiền não. ๑๐. เอวํ นวมคาถาย พุทฺธํ นตฺวา อิทานิ พหู สตฺเต ติภวสงฺขาตา สํสารสมุทฺทโต ตาเรนฺเตน คุเณน จ สตฺตานํ ทุกฺขปฺปหาเนน คุเณน จ โถมิตฺวา พุทฺธํ วนฺทิตุ กาโม มคฺคงฺคนาวนฺตฺยาทิคาถมาห. อยํ ปน ตต ชร คเณหิ รจิตตฺตา ทฺวาทสกฺขเรหิ ยุตฺตา อินฺทวํส คาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ วุตฺโตทเย ‘‘สายินฺทวํสา ขลุ ยตฺถ ตา ชรา’’ติ. 10. Sau khi đã đảnh lễ đức Phật bằng kệ ngôn thứ chín như vậy, bây giờ, với mong muốn tán thán và đảnh lễ đức Phật qua đức hạnh đưa vô số chúng sanh vượt qua biển luân hồi được gọi là tam giới, và qua đức hạnh đoạn trừ khổ đau cho chúng sanh, (ngài Luận Sư) đã nói lên kệ ngôn bắt đầu bằng ‘maggaṅganāvaṃ’. Cần phải hiểu rằng, kệ ngôn này được gọi là Indavaṃsā gāthā vì được sáng tác với các nhóm âm tiết (gaṇa) là ta, ta, ja, ra và có mười hai âm tiết. Quả thật, trong tác phẩm Vuttodaya có nói rằng: ‘Nơi nào có các nhóm âm tiết là hai ta, ja, và ra, đó chắc chắn là thể thơ Indavaṃsā’. ตสฺสตฺโถ. ยตฺถ ยสฺสํ คาถายํ ตา ตคณทฺวยญฺจ ชรา ชคณ รคณา จ เจ สิยุํ, สา คาถา ขลุ เอกนฺตํ อินฺทวํสคาถา นามาติ. Ý nghĩa của câu đó là: Nơi nào, trong kệ ngôn nào, nếu có hai nhóm âm tiết ta (tagaṇa), nhóm âm tiết ja (jagaṇa) và nhóm âm tiết ra (ragaṇa), thì kệ ngôn đó chắc chắn được gọi là Indavaṃsā gāthā. ตตฺถ โย มุนิทกฺขนาวิโกติ สมฺพนฺโธ. โย พุทฺธ สงฺขาโต เฉโก นาวาเชฏฺฐโกติ อตฺโถ. ตตฺถ มุนีติ อุโภ โลเก มุนาติ ชานาตีติ มุนิ, ภควา. มุนธาตุ ญาเณ อิ. อถ วา โมนํ วุจฺจติ สพฺพญฺญุตญาณํ, ตํ อสฺส อตฺถีติ มุนิ, ภควา. อสฺสถฺยตฺเถ อิปจฺจโย. วุตฺตญฺหิ เอกนิปาเต วณฺณปถชาตกฏฺฐกถายํ ‘‘มุนีติ โมนํ วุจฺจติ ญาณํ. กาย โมเนยฺยาทีสุ วา อญฺญตเรน สมนฺนาคตตฺตา ปุคฺคโล มุนีติ วุจฺจติ. โส ปเนส อคาริยมุนิ, อนคาริยมุนิ, เสกฺขมุนิ, อเสกฺขมุนิ, ปจฺเจกมุนิ, มุนิมุนีติ อเนกวิโธ. ตตฺถ อคาริยมุนีติ คิหิ อาคตผโล วิญฺญาตสาสโน. อนคาริยมุนีติ ตถารูโปว ปพฺพชิโต. เสกฺขมุนีติ สตฺตเสกฺขา. อเสกฺขมุนีติ ขีณาสโว. ปจฺเจกมุนีติ ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ. มุนิมุนีติ สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติ. อิธ ปน มุนิมุนิ อธิปฺเปโต. Trong kệ ngôn ấy, có sự liên kết (như sau): ‘Vị nào là bậc Mâu-ni, người lái thuyền khéo léo’ (yo munidakkhanāviko). Ý nghĩa là: ‘Vị nào được gọi là đức Phật, vị thuyền trưởng tài giỏi’. Trong đó, ‘bậc Mâu-ni’ (muni) là: ‘Vị nào biết rõ cả hai thế giới, vị ấy là bậc Mâu-ni, là đức Thế Tôn’. Căn ‘muna’ có nghĩa là trí tuệ, đi với tiếp vị ngữ ‘i’. Hoặc là, ‘sự trầm lặng’ (monaṃ) được gọi là trí tuệ toàn giác (sabbaññutañāṇaṃ), vị nào có được trí tuệ ấy, vị ấy là bậc Mâu-ni, là đức Thế Tôn. Tiếp vị ngữ ‘i’ có nghĩa là ‘sở hữu’. Quả thật, trong Chú giải Vaṇṇapathajātaka thuộc Ekanipāta có nói rằng: ‘“Bậc Mâu-ni” (muni), “sự trầm lặng” (monaṃ) được gọi là trí tuệ. Hoặc do vì được phú bẩm một trong các phẩm hạnh như thân trầm lặng v.v... nên một người được gọi là bậc Mâu-ni. Vị ấy lại có nhiều loại: tại gia mâu-ni, xuất gia mâu-ni, hữu học mâu-ni, vô học mâu-ni, độc giác mâu-ni, và mâu-ni của các mâu-ni. Trong đó, tại gia mâu-ni là người tại gia đã chứng đắc thánh quả, đã liễu tri giáo pháp. Xuất gia mâu-ni là vị xuất gia cũng có đặc tính như vậy. Hữu học mâu-ni là bảy bậc hữu học. Vô học mâu-ni là bậc lậu tận. Độc giác mâu-ni là vị Phật Độc Giác. Mâu-ni của các mâu-ni là bậc Chánh Đẳng Giác’. Tuy nhiên, ở đây, ý muốn nói đến là bậc Mâu-ni của các mâu-ni. ทกฺโขติ [Pg.75] เฉโก. สมุทฺทตรเณ ทกฺขติ กุสลตฺตํ คจฺฉตีติ ทกฺโข, นาวิโก. ทกฺขธาตุ คติยํ อ. อถ วา ทกฺขติ กุสลกมฺเม อญฺญสฺมิญฺจ กิจฺจากิจฺเจ อทนฺธตาย สีฆํ คจฺฉตีติ ทกฺโข, โยโกจิ กุสโล ปุคฺคโล. ทกฺขธาตุ สีฆตฺเถ อ. ทกฺโข วิยาติ ทกฺโข, พุทฺโธ. นีตตฺเถน ปน พุทฺโธ สตฺตานํ สํสารสมุทฺทโต อุทฺธารณสฺส การณํ ทกฺขติ ปริจฺฉินฺทติ ญาเณนาติ ทกฺโขติ วุจฺจติ. นาวิโกติ สมุทฺทตีรํ นาวาย ตรตีติ นาวิโก, นาวาเชฏฺฐโก. ตรติตทฺธิเต ณิโก. นาวิโก วิยาติ นาวิโก, พุทฺโธ. นีตตฺเถน ปน พุทฺโธ นิพฺพานํ ปารํ อฏฺฐมคฺคงฺคนาวาย ตรตีติ นาวิโกติ วุจฺจติ. ทกฺโข นาวิโก ทกฺขนาวิโก, มุนิ จ โส ทกฺขนาวิโกจาติ มุนิทกฺขนาวิโก, กมฺมธารยสมาโสยํ. อถ วา ทกฺขนาวิโก วิย ทกฺโข มุนีติ มุนิทกฺขนาวิโก, พุทฺโธ. อุปมากมฺมธารยสมาโสยํ. ยถา หิ สมุทฺทตรเณ เฉโก นาวิโก มนุสฺเส สมุทฺทปารํ เนติ, เอวํ พุทฺโธ เวเนยฺยสตฺเต นิพฺพานปารํ เนตีติ วุตฺตํ โหติ. ‘Khéo léo’ (dakkho) có nghĩa là tài giỏi. ‘Vị nào đạt đến sự thành thạo trong việc vượt biển, vị ấy là người khéo léo, là người lái thuyền’. Căn ‘dakkha’ có nghĩa là đi, đi với tiếp vị ngữ ‘a’. Hoặc là, ‘vị nào tiến hành nhanh chóng, không chậm chạp trong các thiện nghiệp và trong các việc nên làm và không nên làm khác, vị ấy là người khéo léo, là bất kỳ người tài giỏi nào’. Căn ‘dakkha’ có nghĩa là nhanh chóng, đi với tiếp vị ngữ ‘a’. Như một người khéo léo, đức Phật cũng là bậc khéo léo. Tuy nhiên, theo nghĩa ẩn dụ, đức Phật được gọi là bậc khéo léo (dakkho) vì Ngài dùng trí tuệ để thấy, để phân biệt nguyên nhân cứu vớt chúng sanh khỏi biển luân hồi. ‘Người lái thuyền’ (nāviko) là: ‘Vị nào dùng thuyền để vượt qua bờ biển, vị ấy là người lái thuyền, là vị thuyền trưởng’. Tiếp vị ngữ taddhita ‘ṇika’ có nghĩa là ‘vượt qua’. Như một người lái thuyền, đức Phật cũng là người lái thuyền. Tuy nhiên, theo nghĩa ẩn dụ, đức Phật được gọi là người lái thuyền (nāviko) vì Ngài dùng con thuyền Bát Chánh Đạo để vượt đến bờ bên kia là Niết-bàn. Người lái thuyền khéo léo là ‘dakkhanāviko’. Vị ấy là bậc Mâu-ni và là người lái thuyền khéo léo, do đó là ‘munidakkhanāviko’; đây là một phức hợp tương đương (kammadhārayasamāsa). Hoặc là, bậc Mâu-ni khéo léo như một người lái thuyền khéo léo, nên gọi là ‘munidakkhanāviko’, tức là đức Phật. Đây là một phức hợp tương đương có so sánh (upamākammadhārayasamāsa). Quả thật, có nói rằng: ‘Ví như người lái thuyền tài giỏi đưa người ta vượt biển đến bờ bên kia, cũng vậy, đức Phật đưa những chúng sanh có thể giáo hóa đến bờ bên kia là Niết-bàn’. มคฺคงฺคนาวํ อารุยฺหาติ สมฺพนฺโธ. มคฺคงฺคนาวนฺติ อฏฺฐมคฺคงฺค สงฺขาตํ นาวํ. อารุยฺหาติ อาโรหิตฺวาติ อตฺโถ. กิเลเส มาเรนฺโต อารมฺมณกรณวเสน นิพฺพานํ คจฺฉตีติ มคฺโค. มารสทฺทูปปท คมุธาตุ กฺวิ. มาเรนฺต โคติ วตฺตพฺเพ นิรุตฺตินเยน มคฺโคติ วุตฺตํ. อถ วา นิพฺพานํ มคฺคติ คเวสตีติ มคฺโค. มคฺคธาตุ คเวสเน อ. นิพฺพานตฺถิเกหิ มคฺคิยติ คเวสิยตีติ วา มคฺโค. เอกนฺตโต ชาติ ชราพฺยาธิมรณทุกฺขาทีหิ ปีฬิเตหิ สตฺเตหิ ทุกฺขกฺขยํ นิพฺพานํ ปาปุณตฺถาย มคฺคิตพฺโพ คเวสิตพฺโพติ มคฺโค, จตุมคฺโค. วุตฺตญฺหิ ‘‘มคฺโคติ เกนฏฺเฐน นิพฺพานํ มคฺคนฏฺเฐน นิพฺพานตฺถิเกหิ มคฺคนียฏฺเฐน จา’’ติ. องฺคติ คจฺฉติ ผลนิพฺพานํ เอเตนาติ องฺคํ. อคิธาตุ คมเน อ. มคฺคสฺส องฺคํ การณนฺติ มคฺคงฺคํ, สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาสงฺกปฺป สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺต สมฺมาอาชีว สมฺมาวายาม [Pg.76] สมฺมาสติ สมฺมาสมาธิวเสน อฏฺฐมคฺคงฺคํ ลพฺภติ. นุยติ ถวียตีติ นาวา. นุธาตุ ถวิยํ อโว. อถ วา โอรโต ปารํ เนตีติ นาวา, ภารํ นยนฺติ เอตายาติ วา นาวา. นิธาตุ นยเน อโว. มคฺคงฺคสงฺขาตา นาวา มคฺคงฺคนาวา. อถ วา นาวา วิย มคฺคงฺคนฺติ มคฺคงฺค นาวา. ยถา หิ นาวา อตฺตนิ อารุฬฺเห มนุสฺเส สมุทฺท นทีปารํ เนติ, เอวํ อฏฺฐมคฺคงฺคธมฺมา อตฺตานํ ปฏิปชฺชนฺเต นิพฺพาน ปารํ เนนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. ตํ มคฺคงฺคนาวํ. Maggaṅganāvaṃ āruyhāti sambandho. (Cụm từ) ‘Maggaṅganāvaṃ āruyha’ có sự liên kết (với câu kệ). Maggaṅganāvanti (maggaṅganāvaṃ) là con thuyền được gọi là tám chi đạo. Āruyhāti (āruyha) có nghĩa là đã lên, đã bước lên. Kilese mārento ārammaṇakaraṇavasena nibbānaṃ gacchatīti maggo. (Pháp) diệt trừ phiền não và đi đến Nibbāna bằng cách lấy (Nibbāna) làm đối tượng được gọi là ‘maggo’ (đạo). (Từ này được thành lập từ) động từ căn ‘gamu’ với tiếp đầu ngữ ‘māra’ và tiếp vị ngữ ‘kvi’. Đáng lẽ phải nói là ‘mārenta go’ nhưng được nói là ‘maggo’ theo quy tắc ngữ nguyên. Atha vā nibbānaṃ maggati gavesatīti maggo. Hoặc là, (pháp) tìm cầu Nibbāna được gọi là ‘maggo’. (Từ này được thành lập từ) động từ căn ‘magga’ (tìm cầu) với (tiếp vị ngữ) ‘a’. Nibbānatthikehi maggiyati gavesiyatīti vā maggo. Hoặc là, (pháp) được những người mong cầu Nibbāna tìm kiếm được gọi là ‘maggo’. Ekantato jāti jarābyādhimaraṇadukkhādīhi pīḷitehi sattehi dukkhakkhayaṃ nibbānaṃ pāpuṇatthāya maggitabbo gavesitabboti maggo, catumaggo. (Pháp) chắc chắn phải được các chúng sanh bị khổ đau bởi sanh, già, bệnh, chết v.v... tìm cầu để đạt đến Nibbāna, sự chấm dứt khổ đau, được gọi là ‘maggo’ (đạo), tức là bốn đạo. Vuttañhi ‘‘maggoti kenaṭṭhena nibbānaṃ magganaṭṭhena nibbānatthikehi magganīyaṭṭhena cā’’ti. Quả vậy, có lời dạy rằng: “‘Maggo’ (đạo) có nghĩa là gì? Có nghĩa là tìm cầu Nibbāna và có nghĩa là pháp cần được những người mong cầu Nibbāna tìm cầu.” Aṅgati gacchati phalanibbānaṃ etenāti aṅgaṃ. (Pháp) mà nhờ đó người ta đi đến quả vị, tức Nibbāna, được gọi là ‘aṅgaṃ’ (chi). (Từ này được thành lập từ) động từ căn ‘agi’ (đi) với (tiếp vị ngữ) ‘a’. Maggassa aṅgaṃ kāraṇanti maggaṅgaṃ, sammādiṭṭhi sammāsaṅkappa sammāvācā sammākammanta sammāājīva sammāvāyāma sammāsati sammāsamādhivasena aṭṭhamaggaṅgaṃ labbhati. Chi phần của đạo, là nhân tố của đạo, được gọi là ‘maggaṅgaṃ’ (đạo chi); tám chi đạo được hiểu là: chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định. Nuyati thavīyatīti nāvā. (Vật) được tán thán được gọi là ‘nāvā’ (thuyền). (Từ này được thành lập từ) động từ căn ‘nu’ (tán thán) với (tiếp vị ngữ) ‘avo’. Atha vā orato pāraṃ netīti nāvā, bhāraṃ nayanti etāyāti vā nāvā. Hoặc là, (vật) đưa từ bờ bên này sang bờ bên kia được gọi là ‘nāvā’, hoặc là (vật) mà nhờ đó gánh nặng được chuyên chở được gọi là ‘nāvā’. (Từ này được thành lập từ) động từ căn ‘ni’ (dẫn dắt) với (tiếp vị ngữ) ‘avo’. Maggaṅgasaṅkhātā nāvā maggaṅganāvā. Con thuyền được gọi là các chi đạo là ‘maggaṅganāvā’. Atha vā nāvā viya maggaṅganti maggaṅga nāvā. Hoặc là, các chi đạo giống như con thuyền. Yathā hi nāvā attani āruḷhe manusse samudda nadīpāraṃ neti, evaṃ aṭṭhamaggaṅgadhammā attānaṃ paṭipajjante nibbāna pāraṃ nentīti vuttaṃ hoti. Ví như con thuyền đưa những người đã lên thuyền vượt qua biển cả, sông ngòi đến bờ bên kia, cũng vậy, các pháp thuộc tám chi đạo đưa những người thực hành chúng đến bờ bên kia là Nibbāna. Đó là ý nghĩa được nói đến. Taṃ maggaṅganāvaṃ. (Con thuyền chi đạo ấy). อีหาผิยนฺติ วีริยสงฺขาตํ ทพฺพิสารกํ. วุตฺตญฺหิ สุตฺตนิ ปาตอฏฺฐกถายํ ‘‘ผิเยนาติ ทพฺพิสารเกนา’’ติ. อีหติ อารพฺภตีติ อีหา. อีหติ วายมติ เจตยติ เอเตนาติ วา อีหา, วีริยํ. สทฺทนีติยํ ปน ‘‘อีห เจตาย’’นฺติ วุตฺตํ. ผาติ วฑฺเฒติ อุทกํ เอเตนาติ ผิยํ. ผาธาตุ วฑฺฒิยํ อิโย. ผาติ ฆฏฺเฏติ อุทกนฺติ วา ผิยํ. อถ วา ผายติ คจฺฉติ นาวํ เอเตนาติ ผิยํ. ทพฺพิสารกํ. ผายิ ธาตุ คติยํ อ. อาการสฺส อิ. อีหาสงฺขาตํ ผิยนฺติ อีหาผิยํ. ผิยํ วิย อีหาติ อีหาผิยํ. ยถา หิ ผิเยน นาวา อิจฺฉิตฏฺฐานํ คจฺฉติ, เอวํ อีหาสงฺขาเตน วีริเยน ตํ ตํ กิจฺจํ สาเธติ, อิจฺฉิตํ นิพฺพานฏฺฐานํ คจฺฉตีติ อธิปฺปาโย. ตํ ปน คาหโกติ ปเท กมฺมํ. ญาณกเรนาติ สพฺพญฺญุตญาณสงฺขาเตน หตฺเถน. สพฺพํ เญยฺยธมฺมํ ชานาตีติ ญาณํ, สพฺพญฺญุตญาณํ. ตํ ตํ กมฺมํ กโรตีติ กโร, หตฺโถ. ญาณสงฺขาโต กโร ญาณ กโร, กรํ วิย ญาณนฺติ วา ญาณกโร, เตน ญาณกเรน. คาหโกติ ทฬฺหคณฺหมาโน หุตฺวา. ตายาติ อฏฺฐมคฺคงฺค สงฺขาตาย ตาย นาวาย, พหูติ อเนเก เวเนยฺยสตฺเต. ภวณฺณวาติ ติภวสงฺขาตา สํสารวฏฺฏสงฺขาตา วา มหาสมุทฺทโต. ตสฺส ปน วจนตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. Īhāphiyanti vīriyasaṅkhātaṃ dabbisārakaṃ. (Từ) ‘Īhāphiyaṃ’ là tay chèo được gọi là sự tinh tấn. Vuttañhi suttanipātaaṭṭhakathāyaṃ ‘‘phiyenāti dabbisārakenā’’ti. Quả vậy, trong Chú giải Kinh Tập có nói: “phiyena là bằng tay chèo.” Īhati ārabbhatīti īhā. (Pháp) được khởi sự được gọi là ‘īhā’ (sự cố gắng). Īhati vāyamati cetayati etenāti vā īhā, vīriyaṃ. Hoặc ‘īhā’ là (pháp) mà nhờ đó người ta cố gắng, nỗ lực, chuyên cần; đó là sự tinh tấn. Saddanītiyaṃ pana ‘‘īha cetāya’’nti vuttaṃ. Trong sách Saddanīti có nói: “īha có nghĩa là chuyên cần.” Phāti vaḍḍheti udakaṃ etenāti phiyaṃ. (Vật) mà nhờ đó người ta làm tăng trưởng (sự chuyển động của) nước được gọi là ‘phiyaṃ’ (mái chèo). (Từ này được thành lập từ) động từ căn ‘phā’ (tăng trưởng) với (tiếp vị ngữ) ‘iyo’. Phāti ghaṭṭeti udakanti vā phiyaṃ. Hoặc (vật) đập vào nước được gọi là ‘phiyaṃ’. Atha vā phāyati gacchati nāvaṃ etenāti phiyaṃ. Dabbisārakaṃ. Hoặc (vật) mà nhờ đó con thuyền đi tới được gọi là ‘phiyaṃ’; đó là tay chèo. (Từ này được thành lập từ) động từ căn ‘phāyi’ (đi) với (tiếp vị ngữ) ‘a’. Nguyên âm ‘ā’ biến thành ‘i’. Īhāsaṅkhātaṃ phiyanti īhāphiyaṃ. Mái chèo được gọi là sự cố gắng là ‘īhāphiyaṃ’. Phiyaṃ viya īhāti īhāphiyaṃ. Sự cố gắng giống như mái chèo là ‘īhāphiyaṃ’. Yathā hi phiyena nāvā icchitaṭṭhānaṃ gacchati, evaṃ īhāsaṅkhātena vīriyena taṃ taṃ kiccaṃ sādheti, icchitaṃ nibbānaṭṭhānaṃ gacchatīti adhippāyo. Ví như con thuyền đi đến nơi mong muốn nhờ mái chèo, cũng vậy, nhờ sự tinh tấn được gọi là ‘īhā’, người ta hoàn thành các phận sự và đi đến nơi mong muốn là Nibbāna. Đó là chủ ý. Taṃ pana gāhakoti pade kammaṃ. Từ ‘taṃ’ (ấy) là đối cách của từ ‘gāhako’. Ñāṇakarenāti sabbaññutañāṇasaṅkhātena hatthena. (Từ) ‘Ñāṇakarena’ là bằng bàn tay được gọi là trí tuệ toàn giác. Sabbaṃ ñeyyadhammaṃ jānātīti ñāṇaṃ, sabbaññutañāṇaṃ. (Pháp) biết tất cả các pháp cần biết được gọi là ‘ñāṇaṃ’ (trí tuệ); đó là trí tuệ toàn giác. Taṃ taṃ kammaṃ karotīti karo, hattho. (Bộ phận) làm các công việc khác nhau được gọi là ‘karo’, tức là bàn tay. Ñāṇasaṅkhāto karo ñāṇakaro, karaṃ viya ñāṇanti vā ñāṇakaro, tena ñāṇakarena. Bàn tay được gọi là trí tuệ là ‘ñāṇakaro’, hoặc trí tuệ giống như bàn tay là ‘ñāṇakaro’; ‘tena ñāṇakarena’ là bằng bàn tay trí tuệ ấy. Gāhakoti daḷhagaṇhamāno hutvā. (Từ) ‘Gāhako’ là đã nắm giữ một cách chắc chắn. Tāyāti aṭṭhamaggaṅgasaṅkhātāya tāya nāvāya, bahūti aneke veneyyasatte. (Từ) ‘Tāya’ là bằng con thuyền ấy, tức con thuyền được gọi là tám chi đạo. (Từ) ‘Bahū’ là nhiều chúng sanh cần được giáo hóa. Bhavaṇṇavāti tibhavasaṅkhātā saṃsāravaṭṭasaṅkhātā vā mahāsamuddato. (Từ) ‘Bhavaṇṇavā’ là từ biển lớn được gọi là ba cõi hoặc được gọi là vòng luân hồi. Tassa pana vacanattho heṭṭhā vuttoyeva. Ý nghĩa của từ này đã được giải thích ở dưới. ตาเรสีติ โอติณฺเณสิ, อติกฺกเมสีติ อตฺโถ. พุทฺธนฺติ ปฏิวิทฺธจตุสจฺจธมฺมํ. อฆปฺปหนฺติ สตฺตานํ ทุกฺขปฺปช หนฺตํ[Pg.77]. ทุกฺขวิทฺธํเสนฺตนฺติ อตฺโถ. อถ วา อฆปฺปหนฺติ สตฺตานํ กิเลสปฺปชหนฺตํ. กิเลสวิทฺธํเสนฺตนฺติ อตฺโถ. เอตฺถ หิ อฆสทฺโท ทุกฺเข กิเลเส จ วตฺตติ. ตตฺถ หิ ทุกฺขํ อฆยติ ทุกฺขยตีติ อฆนฺติ จ, อฆยติ ทุกฺขากาเรน ปวตฺตตีติ วา อฆนฺติ จ วุจฺจติ. กิเลโส ปน อฆยนฺติ ปาปํ กโรนฺติ สตฺตา เอเตนาติ อโฆติ วุจฺจติ. อฆธาตุ ปาปกรเณ อ. อฆํ ปชหติ วิทฺธํเสตีติ อฆปฺปโห, พุทฺโธ. อฆสทฺทูปปทปปุพฺพหาธาตุ จาเค. พุทฺโธ เวเนยฺยสตฺตานํ ทุกฺขญฺจ กิเลสญฺจ ธมฺมเทสนาย อปเนตีติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ปฐมวิกปฺเป ทุกฺขสฺส อปฺปหาตพฺพธมฺมตฺตา มคฺเคน อปฺปหาตพฺพมฺปิ ผลูปจาเรน ทุกฺขปฺปชหนฺตนฺติ วุตฺตํ. ตนฺติ มุนิทกฺขนาวิกํ อหํ นเม นมามีติ สมฺพนฺโธติ. Tāresīti otiṇṇesi, atikkamesīti attho. (Từ) ‘Tāresi’ có nghĩa là đã đưa qua, đã vượt qua. Buddhanti paṭividdhacatusaccadhammaṃ. (Từ) ‘Buddhaṃ’ là bậc đã thấu suốt bốn chân lý. Aghappahanti sattānaṃ dukkhappajahantaṃ. (Từ) ‘Aghappahaṃ’ là bậc đã từ bỏ khổ đau cho chúng sanh. Dukkhaviddhaṃsentanti attho. Nghĩa là bậc đã hủy diệt khổ đau. Atha vā aghappahanti sattānaṃ kilesappajahantaṃ. Hoặc ‘aghappahaṃ’ là bậc đã từ bỏ phiền não cho chúng sanh. Kilesaviddhaṃsentanti attho. Nghĩa là bậc đã hủy diệt phiền não. Ettha hi aghasaddo dukkhe kilese ca vattati. Ở đây, từ ‘agha’ được dùng với nghĩa là khổ đau và phiền não. Tattha hi dukkhaṃ aghayati dukkhayatīti aghanti ca, aghayati dukkhākārena pavattatīti vā aghanti ca vuccati. Trong đó, khổ đau được gọi là ‘agha’ vì nó gây đau khổ, hoặc vì nó diễn tiến theo cách đau khổ. Kileso pana aghayanti pāpaṃ karonti sattā etenāti aghoti vuccati. Còn phiền não được gọi là ‘agha’ vì chúng sanh làm điều ác do nó. (Từ này được thành lập từ) động từ căn ‘agha’ (làm điều ác) với (tiếp vị ngữ) ‘a’. Aghaṃ pajahati viddhaṃsetīti aghappaho, buddho. Bậc từ bỏ, hủy diệt ‘agha’ được gọi là ‘aghappaho’; đó là Đức Phật. Aghasaddūpapadapapubbahādhātu cāge. (Từ này được thành lập từ) động từ căn ‘hā’ (từ bỏ) có tiếp đầu ngữ ‘pa’ và từ ‘agha’ đứng trước. Buddho veneyyasattānaṃ dukkhañca kilesañca dhammadesanāya apanetīti attho. Nghĩa là, Đức Phật loại bỏ khổ đau và phiền não của các chúng sanh cần được giáo hóa bằng cách thuyết pháp. Ettha ca paṭhamavikappe dukkhassa appahātabbadhammattā maggena appahātabbampi phalūpacārena dukkhappajahantanti vuttaṃ. Ở đây, trong cách giải thích thứ nhất, mặc dù khổ đau không phải là pháp được từ bỏ bằng đạo, nhưng nói rằng “bậc từ bỏ khổ đau” là theo cách nói ẩn dụ liên quan đến quả vị. Tanti munidakkhanāvikaṃ ahaṃ name namāmīti sambandhoti. (Cụm từ) ‘Taṃ munidakkhanāvikaṃ ahaṃ name namāmi’ (con xin đảnh lễ vị thuyền trưởng khéo léo, bậc Mâu-ni ấy) là sự liên kết (của câu kệ). อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. โย มุนิทกฺขนาวิโก โย พุทฺธสงฺขาโต เฉโก นาวาเชฏฺฐโก, มคฺคงฺคนาวํ อฏฺฐมคฺคงฺคสงฺขาตํ นาวํ อารุยฺห อาโรหิตฺวา อีหาผิยํ วีริยสงฺขาตํ ทพฺพิสารกํ, ญาณกเรน สพฺพญฺญุตญาณสงฺขาเตน หตฺเถน, คาหโก ทฬฺหํ คณฺหมาโน หุตฺวา ตาย อฏฺฐมคฺคงฺคนาวาย, พหู อเนเก เวเนยฺยสตฺเต ภวณฺณวา ติภวสงฺขาตมหาสมุทฺทโต, ตาเรสิ โอตาเรสิ, พุทฺธํ ปฏิวิทฺธจตุสจฺจธมฺมํ อฆปฺปหํ สตฺตานํ ทุกฺขวิทฺธํเสนฺตํ กิเลส วิทฺธํเสนฺตํ วา ตํ มุนิทกฺขนาวิกํ อหํ นเม นมามีติ. Ayaṃ panettha saṅkhepayojanā. Đây là cách kết nối tóm tắt. Yo munidakkhanāviko yo buddhasaṅkhāto cheko nāvājeṭṭhako, maggaṅganāvaṃ aṭṭhamaggaṅgasaṅkhātaṃ nāvaṃ āruyha ārohitvā īhāphiyaṃ vīriyasaṅkhātaṃ dabbisārakaṃ, ñāṇakarena sabbaññutañāṇasaṅkhātena hatthena, gāhako daḷhaṃ gaṇhamāno hutvā tāya aṭṭhamaggaṅganāvāya, bahū aneke veneyyasatte bhavaṇṇavā tibhavasaṅkhātamahāsamuddato, tāresi otāresi, buddhaṃ paṭividdhacatusaccadhammaṃ aghappahaṃ sattānaṃ dukkhaviddhaṃsentaṃ kilesaviddhaṃsentaṃ vā taṃ munidakkhanāvikaṃ ahaṃ name namāmīti. Vị thuyền trưởng khéo léo, bậc Mâu-ni, tức là vị thuyền trưởng tài giỏi được gọi là Đức Phật, sau khi đã lên con thuyền được gọi là tám chi đạo, dùng bàn tay được gọi là trí tuệ toàn giác nắm chắc tay chèo được gọi là sự tinh tấn, đã dùng con thuyền tám chi đạo ấy đưa nhiều chúng sanh cần được giáo hóa vượt qua biển lớn được gọi là ba cõi; con xin đảnh lễ vị thuyền trưởng khéo léo, bậc Mâu-ni ấy, là bậc Giác Ngộ đã thấu suốt bốn chân lý, là bậc hủy diệt khổ đau hoặc hủy diệt phiền não của chúng sanh. ทสมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา. Dasamavandanagāthāvaṇṇanā samattā. Phần giải thích kệ đảnh lễ thứ mười đã hoàn tất. ๑๑. 11. สมตึสติปารมิสมฺภรณํ,วรโพธิทุเม จตุสจฺจทสํ; วรมิทฺธิคตํ นรเทวหิตํ,ติภวูปสมํ ปณมามิ ชินํ. Con xin đảnh lễ bậc Chiến Thắng, Đấng đã hoàn thành sự tích lũy ba mươi pháp ba-la-mật, Đấng đã thấy bốn chân lý dưới cội Bồ-đề thù thắng, Đấng đã đạt được thần thông cao quý, Đấng mang lại lợi ích cho người và trời, Đấng là sự an tịnh của ba cõi. ๑๑. เอวํ [Pg.78] ทสมคาถาย พุทฺธํ วนฺทิตฺวา อิทานิ สมตึ สติปารมิสมฺภรณาทีหิ ปญฺจหิ คุเณหิ โถมิตฺวา ชินํ วนฺทิตุกาโม สมตึสติปารมิสมฺภรณนฺตฺยาทิคาถมาห. อยํ ปน จตูหิ สคเณหิ รจิตตฺตา ทฺวาทสกฺขเรหิ ยุตฺตา โตฏกคาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ วุตฺโตทเย ‘‘อิห โตฏก มมฺพุธิเสหิ มิต’’นฺติ. ตสฺสตฺโถ. ยสฺสํ ปฏิปาทํ อมฺพุธิเสหิ จตูหิ สคเณหิ มิตํ ปมิตํ รจิตํ ลกฺขิตํ วา วุตฺตํ อิธ ชคติฉนฺเท โตฏกํ นามาติ. 11. Như vậy, sau khi đã đảnh lễ đức Phật bằng kệ ngôn thứ mười, bây giờ với mong muốn đảnh lễ bậc Toàn Thắng bằng cách tán thán năm đức tánh bắt đầu bằng sự viên mãn ba mươi pháp ba-la-mật, (ngài) đã nói lên kệ ngôn bắt đầu bằng "samatiṃsatipāramisambharaṇan". Hơn nữa, cần phải được hiểu rằng đây là kệ ngôn Toṭaka, vì nó được sáng tác bằng bốn sa-gaṇa và có mười hai âm tiết. Thật vậy, đã được nói trong tạng Vuttodaya rằng: "Ở đây, Toṭaka được đo bằng các ambudhisa". Ý nghĩa của câu đó là: Trong thể thơ Jagati này, thể thơ nào mà mỗi dòng được đo lường, sáng tác, đánh dấu, hay nói ra bằng bốn sa-gaṇa (ambudhisa) thì được gọi là Toṭaka. ตตฺถ ปน สมตึสติปารมิสมฺภรณนฺติ ทสปารมิโย, ทส อุปปารมิโย, ทส ปรมตฺถปารมิโย จาติ สมตึสปารมิโย สมฺภูตํ, ปริปูริตนฺติ อตฺโถ. ตาสํ ปน วิเสโส ปารมิสทฺทสฺส จ วจนตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. สมฺภริตฺถ ปริปูรยิตฺถาติ สมฺภรโณ, ชิโน. สํปุพฺพภรธาตุ ปูรเณ ยุ. สมตึสปารมิโย สมฺภรโณติ สมตึสติปารมิสมฺภรโณ, ชิโน. ทีปงฺกรพุทฺธสฺส ปาทมูเล ลทฺธพฺยากรณโต ปฏฺฐาย กปฺปสตสหสฺสาธิกานิ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ สมตึสปารมิโย ปูรยิตฺถาติ อตฺโถ. ตํ สมตึสติปารมิสมฺภรณํ. วรโพธิทุเมติ อุตฺตมโพธิรุกฺขมูเล. เอตฺถ จ วรโพธิสทฺทสฺส วจนตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. ทวติ คจฺฉติ มูลขนฺธตจสาข วิฏป ปลฺลว ผเลหิ วุฑฺฒึ วิรูฬึ เวปุลฺลํ รชต สุวณฺณมณิ สนฺตา รุจีหิ อติโสภนํ วา ปาปุณาตีติ ทุโม, โพธิสตฺตสฺส วิชาตทิวเสเยว โพธิสตฺเตน สทฺธึ สห ชาโต สตหตฺถุพฺเพโธ อสตฺถทุมราชา ลพฺภติ. ทุธาตุ คติมฺหิ อโม. อปทานฏฺฐกถายํ ปน ‘‘ทุนาติ กมฺปตีติ ทุโม. ทุมติ ปูเรติ อากาสตลนฺติ วา ทุโม’’ติ วุตฺตํ. วโร โพธิ วรโพธิ, วรโพธิ จ โส ทุโม จาติ วรโพธิทุโม, ตสฺมึ. Trong đó, "samatiṃsatipāramisambharaṇan" có nghĩa là ba mươi pháp ba-la-mật, tức là mười pháp ba-la-mật, mười pháp thượng ba-la-mật, và mười pháp thắng nghĩa ba-la-mật, đã được tích lũy, đã được viên mãn. Đó là ý nghĩa. Hơn nữa, sự đặc biệt của các pháp ấy và từ nguyên của từ "pāramī" đã được nói đến ở phần dưới. Vị ấy đã tích lũy, đã viên mãn, nên gọi là "sambharaṇo", bậc Toàn Thắng. Căn "bhara" đi trước là tiếp đầu ngữ "saṃ" có nghĩa là viên mãn, hậu tố là "yu". Vị đã viên mãn ba mươi pháp ba-la-mật là "samatiṃsatipāramisambharaṇo", bậc Toàn Thắng. Bắt đầu từ khi nhận được lời thọ ký dưới chân đức Phật Dīpaṅkara, trong bốn a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp, vị ấy đã viên mãn ba mươi pháp ba-la-mật, đó là ý nghĩa. Đó là (ý nghĩa của) "samatiṃsatipāramisambharaṇaṃ". "Varabodhidume" có nghĩa là dưới cội cây Bồ-đề cao quý. Ở đây, từ nguyên của từ "varabodhi" cũng đã được nói đến ở phần dưới. Nó đi đến, đạt đến sự tăng trưởng, phát triển, sung mãn về rễ, thân, vỏ, cành, nhánh, lá, quả, hoặc đạt đến vẻ đẹp tột bậc với ánh sáng yên bình của bạc, vàng, và ngọc, nên gọi là "dumo" (cây). Được hiểu là vua cây Assattha, cao một trăm hắc tay, sinh ra cùng lúc với vị Bồ-tát vào chính ngày vị Bồ-tát đản sinh. Căn "du" có nghĩa là đi, hậu tố là "amo". Tuy nhiên, trong Chú giải Apadāna có nói: "'dunāti kampatīti dumo' (nó rung chuyển, nên là 'dumo'). Hoặc 'dumati pūreti ākāsatalanti vā dumo' (nó lấp đầy khoảng không, nên là 'dumo')". Sự giác ngộ cao quý là "varabodhi"; sự giác ngộ cao quý ấy và cây ấy là "varabodhidumo"; "tasmiṃ" (tại đó). จตุสจฺจทสนฺติ จตฺตาริ อริยสจฺจานิ มคฺคญาเณน ปฏิวิชฺฌิตํ. เอตฺถ จ สจฺจสทฺโท อเนเกสฺวตฺเถสุ ทิสฺสติ. เสยฺยถิทํ. สจฺจํ [Pg.79] ภเณ น กุชฺเฌยฺยาติอาทีสุ วาจาสจฺเจ. สจฺเจ ฐิตา สมณพฺราหฺมณาติอาทีสุ วิรติสจฺเจ. กสฺมา นุ สจฺจานิ วทนฺติ นานา ปวาทิยาเส กุสลาวทานาติอาทีสุ ทิฏฺฐิสจฺเจ. เอกญฺหิ สจฺจํ น ทุติยมตฺถีติอาทีสุ ปรมตฺถสจฺเจ นิพฺพาเน เจว มคฺเค จ, จตุนฺนํ สจฺจานํ กติ กุสลาติอาทีสุ อริยสจฺเจ. สฺวายมิธาปิ อริยสจฺเจ วตฺตตีติ เวทิตพฺโพ. สถนํ สจฺจํ, อวิตถํ. สถธาตุ อวิตเถ ณฺโย. ยถา หิ อคฺคีนํ สภาโว เอกนฺตํ อุณฺโหเยว โหติ, น สีตโล, เอวํ ทุกฺขาทีนํ ปีฬนาทิ สภาวํ เอกนฺตํ สจฺจํ ตถํ อวิตถํ อนญฺญถํ โหติ. ตํ ปน จตุพฺพิธํ โหติ ทุกฺขสจฺจํ, สมุทยสจฺจํ, นิโรธสจฺจํ, มคฺคสจฺจญฺจาติ. ตตฺถ ทุกฺขสจฺจนฺติ ทุกฺขจฺฉิตํ ขํ ตุจฺฉนฺติ ทุกฺขํ. กมฺมธารยสมาโสยํ. วุตฺตญฺเหตํ สจฺจวิภงฺคฏฺฐกถายํ ‘‘ทุอิติ อยํสทฺโท กุจฺฉิเต ทิสฺสติ. กุจฺฉิตญฺหิ ปุตฺตํ ทุปุตฺโตติ วทนฺติ. ขํสทฺโท ปน ตุจฺเฉ. ตุจฺฉญฺหิ อากาสํ ขนฺติ วุจฺจติ. อิทญฺจ ปฐมสจฺจํ กุจฺฉิตํ. อเนกอุปทฺทวาธิฏฺฐานโต, ตุจฺฉํพาลชนปริกปฺปิตธุวสุภสุขตฺตภาววิรหิตโต. ตสฺมา กุจฺฉิตตฺตา ตุจฺฉตฺตา จ ทุกฺขนฺติ วุจฺจตี’’ติ. ทุกฺขญฺจ ตํ สจฺจญฺจาติ ทุกฺขสจฺจํ. เตภูมิกวฏฺฏํ ลพฺภติ. "Catusaccadasan" có nghĩa là vị đã thâm nhập bốn Thánh đế bằng đạo tuệ. Ở đây, từ "sacca" (sự thật) được thấy trong nhiều ý nghĩa. Như sau: Trong "vācāsacca" (chân thật ngữ) như trong câu "Nên nói lời chân thật, không nên tức giận". Trong "viratisacca" (chân thật trong sự chế ngự) như trong câu "Các vị Sa-môn và Bà-la-môn an trú trong sự thật". Trong "diṭṭhisacca" (chân thật trong tà kiến) như trong câu "Tại sao các nhà biện thuyết khéo léo lại tuyên bố nhiều sự thật khác nhau?". Trong "paramatthasacca" (chân thật tối hậu) như trong câu "Chỉ có một sự thật, không có thứ hai", chỉ cho Niết-bàn và Đạo. Trong "ariyasacca" (Thánh đế) như trong câu "Trong bốn sự thật, có bao nhiêu là thiện?". Cần phải hiểu rằng ở đây nó cũng chỉ cho "Thánh đế". Trạng thái hiện hữu là "sacca", không hư ngụy. Căn "satha" có nghĩa là không hư ngụy, hậu tố là "ṇya". Giống như bản chất của lửa chắc chắn chỉ là nóng, không phải lạnh, cũng vậy, bản chất của khổ, v.v... là sự bức bách, v.v... chắc chắn là sự thật, là như vậy, không hư ngụy, không khác đi. Sự thật ấy có bốn loại: Khổ đế, Tập đế, Diệt đế, và Đạo đế. Trong đó, "Khổ đế" (dukkhasaccaṃ) có nghĩa là: "du" là đáng khinh, "khaṃ" là trống rỗng, nên là "dukkhaṃ". Đây là một phức hợp chủ vị (Kammadhāraya). Điều này đã được nói trong Chú giải Phân Tích Về Sự Thật (Saccavibhaṅgaṭṭhakathā): "Từ 'du' này được thấy trong ý nghĩa đáng khinh. Một đứa con đáng khinh được gọi là 'duputto'. Còn từ 'khaṃ' có nghĩa là trống rỗng. Không gian trống rỗng được gọi là 'khaṃ'. Và sự thật thứ nhất này là đáng khinh vì nó là nền tảng cho nhiều tai họa, và trống rỗng vì nó không có các trạng thái thường, lạc, ngã, tịnh như kẻ phàm phu tưởng tượng. Do đó, vì đáng khinh và trống rỗng, nó được gọi là 'dukkha'". Vừa là khổ, vừa là sự thật, nên gọi là "Khổ đế". Được hiểu là vòng luân hồi trong ba cõi. สมุทยสจฺจนฺติ อยติ ปวตฺตติ ทุกฺขผลํ เอเตนาติ อโย, โลโภ. อยธาตุ คติมฺหิ อ. สํ อวเสส ปจฺจยสํโยเค สติ อุ ทุกฺขุปฺปตฺติยา อโย การโณติ สมุทโย. ฉฏฺฐีตปฺปุริสสมาโสยํ. วุตฺเตญฺเหตํ สจฺจ วิภงฺคฏฺฐกถายํ ‘‘สํอิติ จ อยํสทฺโท สมาคโม สเมตนฺติอาทีสุ สํโยคํ ทีเปติ. อุอิติ อยํสทฺโท อุปฺปนฺนํ อุทิตนฺติอาทีสุ อุปฺปตฺตึ. อยสทฺโท ปน การณํ ทีเปติ. อิทญฺจาปิ ทุติยสจฺจํ อวเสสปจฺจยสมาโยเค สติ ทุกฺขสฺสุปฺปตฺติการณํ. อิติ ทุกฺขสฺส สํโยเค อุปฺปตฺติการณตฺตา ทุกฺขสมุทยนฺติ วุจฺจตี’’ติ. สมุทโย จ โส สจฺจญฺจาติ สมุทยสจฺจํ, โลภสงฺขาตา ตณฺหา ลพฺภติ[Pg.80]. นิโรธสจฺจนฺติ โรธติ จรติ ปวตฺตตีติ โรโธ, เตภูมิกวฏฺฏธมฺโม. โรธธาตุ จรเณ ณ. นตฺถิ เตภูมิกวฏฺฏธมฺมสฺส โรโธ จรณํ เอตฺถาติ นิโรโธ, นิพฺพานํ. อถ วา นิรุชฺฌติ สํสารทุกฺขํ เอตฺถาติ นิโรโธ, นิพฺพานํ. รุธิธาตุ อาวรเณ ณ. วุตฺตญฺเหตํ สจฺจวิภงฺคฏฺฐ กถายํ ‘‘ตติยสจฺจํ ปน ยสฺมา นิสทฺโท อภาวํ. โรธ สทฺโท จารกํ ทีเปติ. ตสฺมา อภาโว เอตฺถ สํสาร จารกสงฺขาตสฺส ทุกฺขโรธสฺส สพฺพคติสุญฺญตฺตา. สมธิ คเต วา ตสฺมึ สํสารจารกสงฺขาตสฺส ทุกฺขโรธสฺส อภาโว โหติ ตปฺปฏิปกฺขตฺตาติปิ ทุกฺขนิโรธนฺติ วุจฺจตี’’ติ. ทุกฺขสฺส วา อนุปฺปาทนิโรธปจฺจยตฺตา ทุกฺขนิโรธนฺติ. นิโรโธ จ โส สจฺจญฺจาติ นิโรธสจฺจํ. นิพฺพานํ. มคฺคสจฺจนฺติ ทุกฺขนิโรธํ นิพฺพานํ มคฺคติ คจฺฉติ เอเตนาติ มคฺโค. อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค. มคฺคธาตุ คติยํ อ. วุตฺตญฺเหตํ สจฺจ วิภงฺคฏฺฐกถายํ ‘‘จตุตฺถสจฺจํ ปน ยสฺมา เอตํ ทุกฺขนิโรธํ คจฺฉติ อารมฺมณวเสน ตทภิมุขภูตตฺตา ปฏิปทา จ โหติ ทุกฺขนิโรธปฺปตฺติยา. ตสฺมา ทุกฺขนิโรธคามินิปฏิปทาติ วุจฺจตี’’ติ. มคฺโค จ โส สจฺจญฺจาติ มคฺคสจฺจํ. อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค ลพฺภติ. ยสฺมา ปเนตานิ พุทฺธาทโย อริยา ปฏิวิชฺฌนฺติ, ตสฺมา อริยสจฺจานีติปิ วุจฺจนฺติ. อถ วา พุทฺธาทีหิ อริเยหิ ปฏิวิชฺฌิยนฺติ, ตสฺมา อริยสจฺจานีติปิ วุจฺจนฺติ. Về Tập đế (Samudayasacca), ayo là cái do đó quả khổ sanh khởi, tiếp diễn; đó là lòng tham. Căn Aya có nghĩa là đi đến, với tiếp vĩ ngữ a. Khi có sự kết hợp của các duyên còn lại (saṃ), và sự sanh khởi của khổ (u), thì ayo là nguyên nhân, do đó gọi là samudayo. Đây là một hợp từ sở thuộc cách. Điều này đã được nói trong Chú giải Phân Tích Đế: ‘Từ saṃ này chỉ sự kết hợp trong các từ như samāgamo (sự hội họp), sameta (cùng nhau). Từ u này chỉ sự sanh khởi trong các từ như uppannaṃ (đã sanh), udita (đã khởi lên). Còn từ aya chỉ nguyên nhân. Thánh đế thứ hai này, khi có sự kết hợp của các duyên còn lại, là nguyên nhân cho sự sanh khởi của khổ. Vì vậy, do là nguyên nhân cho sự sanh khởi trong sự kết hợp của khổ, nên được gọi là dukkhasamudaya (Khổ Tập).’ Vừa là sự tập khởi, vừa là sự thật, nên gọi là Tập đế; được hiểu là ái, tức lòng tham. Về Diệt đế (Nirodhasacca), rodha là cái lưu chuyển, diễn tiến, vận hành; đó là pháp luân hồi trong ba cõi. Căn Rodha có nghĩa là lưu chuyển, với tiếp vĩ ngữ ṇa. Nơi đây không có sự lưu chuyển, diễn tiến của pháp luân hồi trong ba cõi, nên gọi là nirodho (sự diệt); đó là Niết-bàn. Hoặc là, nơi đây khổ luân hồi bị đoạn diệt, nên gọi là nirodho; đó là Niết-bàn. Căn Rudhi có nghĩa là ngăn che, với tiếp vĩ ngữ ṇa. Điều này đã được nói trong Chú giải Phân Tích Đế: ‘Còn Thánh đế thứ ba, vì từ ni chỉ sự không có, và từ rodha chỉ sự lưu chuyển, do đó nơi đây không có sự lưu chuyển của khổ được gọi là sự trôi lăn trong luân hồi, vì trống không trong mọi cõi. Hoặc khi đã đạt đến đó, sự lưu chuyển của khổ được gọi là sự trôi lăn trong luân hồi không còn tồn tại, vì nó là đối nghịch, nên cũng được gọi là dukkhanirodha (Khổ Diệt).’ Hoặc vì là duyên cho sự diệt không sanh khởi của khổ, nên gọi là Khổ Diệt. Vừa là sự diệt, vừa là sự thật, nên gọi là Diệt đế. (Đó là) Niết-bàn. Về Đạo đế (Maggasacca), maggo (con đường) là cái do đó người ta tìm đến, đi đến sự diệt khổ, tức Niết-bàn. (Đó là) Bát Chánh Đạo. Căn Magga có nghĩa là đi, với tiếp vĩ ngữ a. Điều này đã được nói trong Chú giải Phân Tích Đế: ‘Còn Thánh đế thứ tư, vì nó đi đến sự diệt khổ qua phương diện đối tượng, hướng đến đó, và là con đường để đạt đến sự diệt khổ, do đó được gọi là con đường đưa đến sự diệt khổ (dukkhanirodhagāminīpaṭipadā).’ Vừa là con đường, vừa là sự thật, nên gọi là Đạo đế. Được hiểu là Bát Chánh Đạo. Hơn nữa, vì các bậc Thánh như chư Phật thấu triệt những điều này, nên chúng cũng được gọi là Thánh đế. Hoặc là, vì chúng được các bậc Thánh như chư Phật thấu triệt, nên chúng cũng được gọi là Thánh đế. เตสํ ปน ลกฺขณาทีนิ เอวํ เวทิตพฺพานิ. เอตฺถ หิ พาธนลกฺขณํ ทุกฺขสจฺจํ, สนฺตาปนรสํ, ปวตฺติปจฺจุปฏฺฐานํ, ปภวลกฺขณํ สมุทยสจฺจํ, อนุปจฺเฉทกรณรสํ, ปลิโพธปจฺจุปฏฺฐานํ. สนฺติลกฺขณํ นิโรธสจฺจํ, อจฺจุติรสํ, อนิมิตฺตปจฺจุปฏฺฐานํ. นิยฺยานลกฺขณํ มคฺคสจฺจํ, กิเลสปฺปหาน กรณรสํ, วุฏฺฐานปจฺจุปฏฺฐานนฺติ. เอเตสุ ปน จตูสุ สจฺเจสุ ปฐมตติยสจฺจานิ ผลานิ โหนฺติ. ทุติย จตุตฺถสจฺจานิ เหตูนิ โหนฺติ. ปุริมานิ ทฺเวสจฺจานิ ทุทฺท สตฺตา คมฺภีรานิ. ปจฺฉิมานิ ทฺเวสจฺจานิ คมฺภีรตฺตา ทุทฺทสานิ. Lại nữa, các đặc tính v.v... của chúng nên được hiểu như sau. Ở đây, Khổ đế có đặc tính là bức bách, phận sự là thiêu đốt, biểu hiện là sự hiện hữu. Tập đế có đặc tính là nguồn gốc, phận sự là làm cho (khổ) không dứt, biểu hiện là sự trở ngại. Diệt đế có đặc tính là tịch tịnh, phận sự là bất tử, biểu hiện là vô tướng. Đạo đế có đặc tính là xuất ly, phận sự là đoạn trừ phiền não, biểu hiện là sự vượt thoát. Trong bốn đế này, đế thứ nhất và thứ ba là quả. Đế thứ hai và thứ tư là nhân. Hai đế đầu khó thấy vì chúng sâu xa. Hai đế sau, do tính chất sâu xa, nên khó thấy. อปิ [Pg.81] จ โข ปน ทุกฺขนิโรธํ อริยสจฺจํ คมฺภีรญฺเจว ทุทฺทสญฺจาติ เวทิตพฺพํ. เอเกกสฺส ปน สจฺจสฺส จตุนฺนํ จตุนฺนํ อตฺถานํ วเสน โสฬส สจฺจฏฺฐา โหนฺติ. เตน วุตฺตํ ปฏิสมฺภิทา มคฺคปาฬิยํ ‘‘ทุกฺขสฺส ปีฬนฏฺโฐ สงฺขตฏฺโฐ สนฺตาปฏฺโฐ วิปริณามฏฺโฐ, อิเม จตฺตาโร ทุกฺขสฺส ทุกฺขฏฺฐา ตถา อวิตถา อนญฺญถา. เอวํ ทุกฺขํ ตถฏฺเฐน สจฺจํ. สมุทยสฺส อายูหนฏฺโฐ นิทานฏฺโฐ สํโยคฏฺโฐ ปลิโพธฏฺโฐ, อิเม จตฺตาโร สมุทยสฺส สมุทยฏฺฐา ตถา อวิตถา อนญฺญถา. เอวํ สมุทโย ตถฏฺเฐน สจฺจํ. นิโรธสฺส นิสฺสรณฏฺโฐ วิเวกฏฺโฐ อสงฺขตฏฺโฐ อมตฏฺโฐ, อิเม จตฺตาโร นิโรธสฺส นิโรธฏฺฐา ตถา อวิตถา อนญฺญถา, เอวํ นิโรโธ ตถฏฺเฐน สจฺจํ. มคฺคสฺส นิยฺยานฏฺโฐ เหตฺวฏฺโฐ ทสฺสนฏฺโฐ อธิปเตยฺยฏฺโฐ, อิเม จตฺตาโร มคฺคสฺส มคฺคฏฺฐา ตถา อวิตถา อนญฺญถา, เอวํ มคฺโค ตถฏฺเฐน สจฺจ’’นฺติ. Hơn nữa, nên biết rằng Thánh đế về sự diệt khổ vừa sâu xa vừa khó thấy. Lại nữa, đối với mỗi đế, theo phương diện bốn ý nghĩa của mỗi đế, có mười sáu ý nghĩa của các đế. Do đó, đã được nói trong kinh Vô Ngại Giải Đạo: ‘Đối với khổ, có ý nghĩa bức bách, ý nghĩa hữu vi, ý nghĩa thiêu đốt, ý nghĩa biến hoại; bốn ý nghĩa này của khổ là ý nghĩa khổ, chúng là như vậy, không sai khác, không khác đi. Như vậy, khổ là một sự thật theo ý nghĩa như thật. Đối với tập khởi, có ý nghĩa tích tập, ý nghĩa nguyên nhân, ý nghĩa liên kết, ý nghĩa trở ngại; bốn ý nghĩa này của tập khởi là ý nghĩa tập khởi, chúng là như vậy, không sai khác, không khác đi. Như vậy, tập khởi là một sự thật theo ý nghĩa như thật. Đối với sự diệt, có ý nghĩa xuất ly, ý nghĩa viễn ly, ý nghĩa vô vi, ý nghĩa bất tử; bốn ý nghĩa này của sự diệt là ý nghĩa diệt, chúng là như vậy, không sai khác, không khác đi. Như vậy, sự diệt là một sự thật theo ý nghĩa như thật. Đối với con đường, có ý nghĩa xuất ly, ý nghĩa nhân duyên, ý nghĩa thấy biết, ý nghĩa chủ đạo; bốn ý nghĩa này của con đường là ý nghĩa đạo, chúng là như vậy, không sai khác, không khác đi. Như vậy, con đường là một sự thật theo ý nghĩa như thật.’ ทสฺสนํ ทสํ, ทิสติ ปสฺสตีติ วา ทสํ, จตุมคฺคญาณํ. ทิสธาตุ อเปกฺขเน อ. จตุนฺนํ สจฺจานํ ทสฺสนํ อสฺสาติ จตุสจฺจทโส, ชิโน. อถ วา จตฺตาริ สจฺจานิ อทสฺสิ อปสฺสีติ จตุสจฺจทโส, ชิโน. โส จตฺตาริ สจฺจานิ จตุมคฺคญาเณน อปฺปฏิวิชฺฌีติ อตฺโถ. ตํ จตุสจฺจทสํ. จตุสจฺจญาณํ ปน ทุวิธํ โหติ อนุโพธญาณญฺจ, ปฏิเวธ ญาณญฺจาติ. ตตฺถ อนุโพธญาณํ โลกิยํ อนุสฺสวาทิวเสน นิโรเธ มคฺเค จ ปวตฺตติ, ปฏิเวธญาณํ โลกุตฺตรํ นิโรธมารมฺมณํ กตฺวา กิจฺจโต จตฺตาริปิ สจฺจานิ ปฏิวิชฺฌติ. ยถาห โย ภิกฺขเว ทุกฺขํ ปสฺสติ, ทุกฺขสมุทยมฺปิ โส ปสฺสติ. ทุกฺขนิโรธมฺปิ ปสฺสติ, ทุกฺขนิโรธคามินิปฏิ ปทมฺปิ ปสฺสตีติ สพฺพํ วตฺตพฺพํ. จตุสจฺจปฏิเวธญาณํ ปน อนุโพธญาเณน วินา น ปวตฺตติ, ตสฺมา อนุโพธ ญาณตฺถาย ปุพฺเพ จตุสจฺจกมฺมฏฺฐานํ ปณฺฑิเตน สมารมฺภิ ตพฺพนฺติ[Pg.82]. นนุ จ อริยสาวกา จตฺตาริ สจฺจานิ ปฏิวิชฺฌนฺติ. อถ กสฺมา ชิโนเยว จตุสจฺจทสนฺติ โถมิโตติ. ภควา ปน อริยสาวเกหิ วิสิฏฺเฐน อนญฺโญปเทเสน อรหตฺตมคฺคญาเณน จตฺตาริ สจฺจานิ ปฏิวิชฺฌนฺติ. ตสฺมา ภควาเยว จตุสจฺจทสนฺติ อภิตฺถวิโตติ. ตตฺถ ปน ฐเปตฺวา ตณฺหญฺจ นิพฺพานญฺจ อวเสสธมฺมา ทุกฺขสจฺจํ นาม. อฏฺฐสตตณฺหาวิจริตา สมุทยสจฺจํ นาม. นิพฺพานํ นิโรธ สจฺจํ นาม. อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค มคฺคสจฺจํ นาม. วุตฺตํ ปน อภิธมฺมตฺถสงฺคเห – Dassanaṃ là dasaṃ, hoặc disati passatīti là dasaṃ, (nghĩa là) thấy, tức là tứ đạo tuệ. Căn dis có nghĩa là thấy, tiếp vĩ ngữ a. Do có sự thấy bốn chân lý nên bậc chiến thắng là catusaccadaso. Hoặc do đã thấy bốn chân lý nên bậc chiến thắng là catusaccadaso. Nghĩa là, vị ấy đã thâm nhập bốn chân lý bằng tứ đạo tuệ. (Đảnh lễ) bậc thấy bốn chân lý ấy. Vả lại, trí tuệ về bốn chân lý có hai loại: tùy giác trí và thông đạt trí. Trong đó, tùy giác trí là (trí) hiệp thế, vận hành trong (sự hiểu biết về) diệt và đạo theo phương cách nghe v.v... Thông đạt trí là (trí) siêu thế, lấy diệt đế làm đối tượng, về phương diện phận sự thì thâm nhập cả bốn chân lý. Như có lời dạy rằng: ‘Này các Tỳ khưu, người nào thấy khổ, người ấy cũng thấy khổ tập, cũng thấy khổ diệt, cũng thấy con đường đưa đến khổ diệt,’ toàn bộ nên được nói đến. Vả lại, trí thông đạt bốn chân lý không thể vận hành nếu không có tùy giác trí, do đó, vì mục đích (phát sanh) tùy giác trí, trước tiên người hiền trí nên bắt đầu (thực hành) đề mục thiền về bốn chân lý. Nhưng chẳng phải các bậc Thánh đệ tử cũng thâm nhập bốn chân lý sao? Vậy tại sao chỉ có bậc chiến thắng được tán thán là catusaccadaso? (Đáp rằng:) Đức Thế Tôn đã thâm nhập bốn chân lý bằng A-la-hán đạo tuệ một cách đặc biệt hơn các bậc Thánh đệ tử và không do sự chỉ dạy của người khác. Do đó, chỉ có Đức Thế Tôn được ca tụng là catusaccadaso. Trong đó, ngoại trừ ái và Niết-bàn, các pháp còn lại được gọi là khổ đế. Một trăm lẻ tám loại ái được gọi là tập đế. Niết-bàn được gọi là diệt đế. Bát chi đạo được gọi là đạo đế. Lại nữa, đã được nói trong Abhidhammatthasaṅgaha rằng – ‘‘ทุกฺขํ เตภูมกํ วฏฺฏํ, ตณฺหา สมุทโย ภเว; นิโรโธ นาม นิพฺพานํ, มคฺโค โลกุตฺตโร มโต’’ติ. “Khổ là vòng luân hồi trong ba cõi, ái là (nguyên nhân) tập khởi; Diệt được gọi là Niết-bàn, đạo được xem là siêu thế.” วรมิทฺธิคตนฺติ วรํ อิทฺธิคตํ. อุตฺตมํ อตีตพุทฺธานํ อิทฺธึ ปตฺตนฺติ อตฺโถ. อถ วา อุตฺตมานํ อิทฺธีนํ ปติฏฺฐานภูตนฺติ อตฺโถ. อิชฺฌนํ สมิชฺฌนํ อิทฺธิ, อิชฺฌติ สมิชฺฌติ นิปฺปชฺชตีติ วา อิทฺธิ. อิทฺธิวิธญาณญฺจ อรหตฺตมคฺโค จ ลพฺภติ. วุตฺตญฺหิ วิสุทฺธิมคฺเค ‘‘ตถา เนกฺขมฺมํ อิชฺฌตีติ อิทฺธีติ จ อรหตฺตมคฺโค อิชฺฌตีติ อิทฺธี’’ติ จ. อถ วา อิชฺฌนฺติ สตฺตา เอตาย อิทฺธา วุทฺธา อุกฺกํสคตา โหนฺตีติ อิทฺธิ, อฏฺฐสมาปตฺติโย จ จตฺตาโร มคฺคา จ ลพฺภนฺติ. อิธธาตุ วุฑฺฒิยนฺติ ปจฺจโย. อถ วา ตปจฺจโย อิตฺถิลิงฺคโชตโก อีปจฺจโย จ. อิทฺธึ อคมินฺติ อิทฺธิคโต, ชิโน. อถ วา คจฺฉติ ปติฏฺฐหติ เอตฺถาติ คโต, วรานํ อุตฺตมานํ อิทฺธีนํ คโต ปติฏฺฐานภูโตติ วรมิทฺธิคโต, ชิโน. ตํ วรมิทฺธิคตํ. กิญฺจาปิ ปน อริยสาวกา อิทฺธิปฺปตฺตา โหนฺติ, พุทฺธา ปน วิเสสโต เอตาย อภิญฺญาย อิทฺธา สมิทฺธา วุทฺธา อติอุกฺกํสคตา โหนฺติ, ตสฺมา พุทฺโธเยว วรมิทฺธิคตนฺติ อภิตฺถวิตุํ อรหตีติ เวทิตพฺโพ. Varamiddhigataṃ là varaṃ iddhigataṃ. Nghĩa là, đã đạt đến thần thông tối thượng của các vị Phật quá khứ. Hoặc nghĩa là, là nền tảng cho các thần thông tối thượng. Iddhi là sự thành tựu, sự hoàn thành; hoặc do thành tựu, hoàn thành, được tạo ra nên gọi là iddhi. Thần thông minh và A-la-hán đạo được đề cập đến. Thật vậy, đã được nói trong Visuddhimagga rằng: ‘Như vậy, do sự xuất ly được thành tựu nên gọi là iddhi, và do A-la-hán đạo được thành tựu nên gọi là iddhi.’ Hoặc do chúng sanh nhờ đó mà được thành tựu, tăng trưởng, đạt đến sự ưu việt nên gọi là iddhi; tám thiền chứng và bốn đạo được đề cập đến. Căn idh có nghĩa là tăng trưởng, với các tiếp vĩ ngữ. Hoặc tiếp vĩ ngữ ta, và tiếp vĩ ngữ ī biểu thị nữ tính. Do đã đi đến thần thông nên bậc chiến thắng là iddhigato. Hoặc gato là nơi đi đến, nơi an trú; varamiddhigato là nơi an trú (gato) cho các thần thông (iddhīnaṃ) cao quý (varānaṃ), bậc chiến thắng. (Đảnh lễ) bậc đã đạt đến thần thông cao quý ấy. Vả lại, mặc dù các bậc Thánh đệ tử cũng đạt được thần thông, nhưng chư Phật một cách đặc biệt nhờ thắng trí này mà được thành tựu, tăng trưởng, đạt đến sự ưu việt tột bậc về thần thông, do đó, chỉ có Đức Phật mới xứng đáng được ca tụng là varamiddhigato, nên hiểu như vậy. นรเทวหิตนฺติ มนุสฺสเทวานํ โลกิยโลกุตฺตร สงฺขาตํ หิตํ ปโยชนํ ธารณํ. เตสํ ปน อตฺโถ เหฏฺฐา [Pg.83] วุตฺโตเยว. ติภวูปสมนฺติ ติภวอุปสมํ. ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติยา อภาวโต กามรูปอรูปสงฺขาเตหิ ตีหิ ภเวหิ ตีสุ ภเวสุ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติโต วา อุปสมิตํ นิพฺพุตํ นิรุทฺธนฺติ อตฺโถ. ภวนฺติ สตฺตา เอตฺถาติ ภโว, ตโย ภวา ติภวา, เตหิ อุปสมิตฺถาติ ติภวูปสโม, ชิโน. ตํ ติภวูปสมํ. ภควโต ปน โพธิปลฺลงฺเกว กามรูปารูปสงฺขาเตสุ ตีสุ ภเวสุ ปฏิสนฺธิชนกานํ อวิชฺชาตณฺหามูลกานํ ปุญฺญาทิสงฺขารานํ อรหตฺตมคฺคญาเณน นิรวเสสํ ปหีนตฺตา ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติ นตฺถิ. ตสฺมา ภควนฺตํเยว วิเสเสน ติภวูปสมนฺติ โถเมตีติ วุตฺตํ โหติ. ชินนฺติ ปญฺจมารชยนฺตํ พุทฺธํ. ปณมามีติ อหํ ญาณสมฺปยุตฺตจิตฺเตน อาทรํ วนฺทามีติ โยชนา. Naradevahitaṃ là (người mang lại) lợi ích, mục đích, sự duy trì được gọi là hiệp thế và siêu thế cho loài người và chư thiên. Vả lại, ý nghĩa của những (từ) này đã được nói ở dưới rồi. Tibhavūpasamaṃ là sự tịch tịnh ba cõi. Nghĩa là, do không còn tái sanh trong đời sau, nên đã được tịch tịnh, dập tắt, chấm dứt khỏi sự tái sanh trong ba cõi được gọi là dục, sắc, và vô sắc. Bhavo là nơi chúng sanh hiện hữu; ba cõi là tibhavā; do đã tịch tịnh khỏi chúng nên bậc chiến thắng là tibhavūpasamo. (Đảnh lễ) bậc đã tịch tịnh ba cõi ấy. Vả lại, đối với Đức Thế Tôn, ngay tại Bồ-đề đoàn, do các hành nghiệp như phước hành v.v... có gốc rễ từ vô minh và ái, là nhân sanh khởi sự tái tục trong ba cõi được gọi là dục, sắc, và vô sắc, đã được đoạn trừ không còn dư sót bằng A-la-hán đạo tuệ, nên không còn sự tái sanh trong đời sau nữa. Do đó, được nói rằng chỉ có Đức Thế Tôn mới được tán thán một cách đặc biệt là tibhavūpasamaṃ. Jinaṃ là Đức Phật, bậc đã chiến thắng năm loại ma. Paṇamāmi, cú pháp là: ‘Tôi (ahaṃ) thành kính (ādaraṃ) đảnh lễ (vandāmi) bằng tâm tương ưng với trí tuệ (ñāṇasampayuttacittena).’ อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. สมตึสติ สมฺภรณํ สมตึสปารมิโย สมฺภูตํ ปริปูริตํ, วรโพธิทุเม อุตฺตมโพธิรุกฺขมูเล, จตุสจฺจทสํ จตฺตาริ อริยสจฺจานิ มคฺคญาเณน ปสฺสนฺตํ ปฏิวิชฺฌนฺตํ, วรมิทฺธิคตํ อุตฺตมํ อตีต พุทฺธานํ อิทฺธิปตฺตํ อุตฺตมานํ อิทฺธีนํ ปติฏฺฐานภูตํ วา, นรเทวหิตํ มนุสฺสเทวานํ โลกิยโลกุตฺตรสงฺขาตํ ปโยชนํ ธารณํ, ติภวูปสมํ กามรูปอรูปสงฺขาเตหิ ตีหิ ภเวหิ อุปสมิตํ, กามรูปารูปสงฺขาเตสุ ตีสุ ภเวสุ ปุนพฺภวา ภินิพฺพตฺติโต อุปสมิตํ นิพฺพุตํ วา, ชินํ ปญฺจมารชยนฺตํ พุทฺธํ ปณมามิ อหํ ญาณสมฺปยุตฺตจิตฺเตน อาทรํ วนฺทามีติ. Đây là cú pháp tóm lược ở đây. Samatiṃsati sambharaṇaṃ là bậc đã làm cho viên mãn, đã hoàn thành ba mươi pháp ba-la-mật; varabodhidume là tại gốc cây Bồ-đề cao quý; catusaccadasaṃ là bậc thấy, bậc thâm nhập bốn chân lý cao quý bằng đạo tuệ; varamiddhigataṃ là bậc đã đạt đến thần thông tối thượng của các vị Phật quá khứ, hoặc là nền tảng cho các thần thông tối thượng; naradevahitaṃ là bậc mang lại mục đích, sự duy trì được gọi là hiệp thế và siêu thế cho loài người và chư thiên; tibhavūpasamaṃ là bậc đã được tịch tịnh khỏi ba cõi được gọi là dục, sắc, và vô sắc, hoặc là bậc đã được dập tắt khỏi sự tái sanh trong ba cõi được gọi là dục, sắc, và vô sắc; jinaṃ là Đức Phật, bậc đã chiến thắng năm loại ma; paṇamāmi là tôi (ahaṃ) thành kính (ādaraṃ) đảnh lễ (vandāmi) bằng tâm tương ưng với trí tuệ (ñāṇasampayuttacittena). เอกาทสมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา. Phần giải thích kệ ngôn đảnh lễ thứ mười một đã chấm dứt. ๑๒. 12. สตปุญฺญชลกฺขณิกํ วิรชํ,คคนูปมธึ ธิติเมรุสมํ; ชลชูปมสีตลสีลยุตํ,ปถวีสหนํ ปณมามิ ชินํ. Con xin đảnh lễ bậc Chiến Thắng, người có một trăm tướng tốt sanh từ phước, bậc không còn trần cấu, có trí tuệ như hư không, có sự kiên định như núi Meru, có giới hạnh mát mẻ như hoa sen, và có lòng kham nhẫn như đất. ๑๒. เอวํ [Pg.84] เอกาทสมคาถาย ชินํ วนฺทิตฺวา อิทานิ สตปุญฺญชลกฺขณิกนฺตฺยาทีหิ ฉหิ คุเณหิ โถมิตฺวา ชินํ วนฺทิตุ กาโม สตปุญฺญชลกฺขณิกนฺตฺยาทิคาถมาห. อยํ ปน จตูหิ ส คเณหิ รจิตตฺตา ทฺวาทสกฺขเรหิ ยุตฺตา โตฏกคาถาติ ทฏฺฐพฺพา. สาธกํ ปน อนนฺตรคาถาวณฺณนายํ วุตฺตเมว. 12. Như vậy, sau khi đã đảnh lễ bậc Toàn Thắng bằng bài kệ thứ mười một, bây giờ với mong muốn tán dương và đảnh lễ bậc Toàn Thắng bằng sáu phẩm chất bắt đầu bằng "satapuññajalakkhaṇika" (vị có tướng hảo sanh từ trăm công đức), ngài đã nói bài kệ bắt đầu bằng "satapuññajalakkhaṇika". Hơn nữa, bài kệ này, do được sáng tác bằng bốn sa gaṇa (túc từ) và có mười hai âm tiết, nên được hiểu là một bài kệ toṭaka. Bằng chứng cho điều này đã được nói đến trong phần giải thích bài kệ tiếp theo. ตตฺถ สตปุญฺญชลกฺขณิกนฺติ อเนกปารมีปุญฺญเตเชน ชาเตน ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขเณน สมฺปนฺนํ. เอตฺถ จ สตสทฺโท อเนกสงฺขฺยาวาจโก. สตเตโช สหสฺสรํ สีติอาทีสุ วิย. สเตน อเนเกน ปารมีปุญฺญเตเชน ชาตนฺติ สตปุญฺญชํ, ลกฺขิยติ ลกฺขิตพฺพํ พุทฺธทพฺพํ เอเตหีติ ลกฺขณํ, ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณาทิ. ลกฺขธาตุ ทสฺสนงฺเกสุยุ. สตปุญฺญชญฺจ ตํ ลกฺขณญฺจาติ สตปุญฺญช ลกฺขณํ. ตํ อสฺส อตฺถีติ สตปุญฺญชลกฺขณิโก, ชิโน. ตํ. ภควา หิ อนนฺเตสุ จกฺกวาเฬสุ สพฺเพ สตฺตา เอเกกํ ปุญฺญกมฺมํ สตกฺขตฺตุํ กเรยฺยุํ. เอตฺตเกหิ ชเนหิ กตํ ปุญฺญกมฺมํ โพธิสตฺโต เอโกว เอเกกํ สตคุณํ กตฺวา นิพฺพตฺเตน ปารมีปุญฺญเตเชน ชาเตหิ ทฺวตฺตึส มหาปุริสลกฺขเณหิ จ อสีติอนุพฺยญฺชน ลกฺขเณ หิ จ สมฺปนฺโนติ สตปุญฺญชลกฺขณิกนฺติ โถเมตีติ อธิปฺปาโย. วุตฺตญฺหิ พุทฺธวํสฏฺฐกถายํ – Trong đó, "satapuññajalakkhaṇika" (vị có tướng hảo sanh từ trăm công đức) có nghĩa là vị đã thành tựu ba mươi hai tướng tốt của bậc đại nhân, được sanh ra do uy lực của công đức ba-la-mật nhiều không kể xiết. Ở đây, từ "sata" (trăm) có nghĩa là số nhiều. Giống như trong các từ "satatejo" (trăm uy lực), "sahassaraṃsī" (ngàn tia sáng), v.v. "Satapuññajaṃ" là (tướng hảo) được sanh ra (ja) do uy lực công đức ba-la-mật (pāramīpuññatejena) nhiều không kể xiết (satena anekena). "Lakkhaṇaṃ" là những tướng trạng mà qua đó một vị Phật tương lai được nhận biết hoặc cần được nhận biết, tức là ba mươi hai tướng tốt của bậc đại nhân, v.v. Căn "lakkh" có nghĩa là thấy, là ghi dấu. "Satapuññajalakkhaṇaṃ" là tướng hảo (lakkhaṇaṃ) sanh từ trăm công đức (satapuññajaṃ). "Satapuññajalakkhaṇiko" là vị có tướng hảo ấy, tức là bậc Toàn Thắng. "Taṃ" (vị ấy). Thật vậy, nếu tất cả chúng sanh trong vô lượng thế giới, mỗi chúng sanh thực hiện mỗi một thiện nghiệp một trăm lần, thì Bồ-tát, chỉ một mình ngài, đã thực hiện mỗi một thiện nghiệp do bấy nhiêu chúng sanh đã làm gấp lên một trăm lần. Do đó, ngài đã thành tựu ba mươi hai tướng tốt của bậc đại nhân và tám mươi vẻ đẹp phụ, những tướng hảo này được sanh ra do uy lực công đức ba-la-mật. Đây là ý nghĩa khi tán dương ngài là "satapuññajalakkhaṇika". Điều này đã được nói trong Chú giải Phật Sử rằng – ‘‘สตปุญฺญ ลกฺขโณติ อนนฺเตสุ จกฺกวาเฬสุ สพฺเพ สตฺตา เอเกกํ ปุญฺญกมฺมํ สตกฺขตฺตุํ กเรยฺยุํ, เอตฺตเกหิ ชเนหิ กตกมฺมํ โพธิสตฺโต สยเมว เอโก สตคุณํ กตฺวา นิพฺพตฺโต. ตสฺมา สตปุญฺญลกฺขโณติ วุจฺจติ. เกจิ ปน สเตน สเตน ปุญฺญกมฺเมน นิพฺพตฺตํ เอเกกลกฺขโณติ วทนฺติ. เอวํ สนฺเต โย โกจิ พุทฺโธ ภเวยฺยาติ. ตํ อฏฺฐกถาสุ ปฏิกฺขิตฺต’’นฺติ. ปาเถยฺยฏฺฐกถายํ ปน ‘‘สต ปุญฺญลกฺขณนฺติ สเตน สเตน ปุญฺญกมฺเมน นิพฺพตฺตํ เอเกกํ ลกฺขณํ[Pg.85]. เอวํ สนฺเต โย โกจิ พุทฺโธ ภเวยฺยาติ น โรจยึสุ. อนนฺเตสุ ปน จกฺกวาเฬสุ สพฺเพ สตฺตา เอเกกํ กมฺมํ สตกฺขตฺตุํ กเรยฺยุํ. เอตฺตเกหิ ชเนหิ กตํ กมฺมํ โพธิสตฺโต เอโกว เอเกกํ สตคุณํ กตฺวา นิพฺพตฺโต. ตสฺมา สตปุญฺญลกฺขโณติ อิมมตฺถํ โรจยึสู’’ติ วุตฺตํ. ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณํ ปน อุปริ อาวิภวิสฺสตีติ. “‘Satapuññalakkhaṇo’ có nghĩa là: nếu tất cả chúng sanh trong vô lượng thế giới, mỗi chúng sanh thực hiện mỗi một thiện nghiệp một trăm lần, thì Bồ-tát, chỉ một mình ngài, đã thực hiện nghiệp do bấy nhiêu chúng sanh đã làm gấp lên một trăm lần, và đã được sanh ra. Do đó, ngài được gọi là ‘satapuññalakkhaṇo’. Tuy nhiên, một số người nói rằng mỗi một tướng hảo được tạo thành bởi một trăm thiện nghiệp. Nếu như vậy, bất cứ ai cũng có thể trở thành Phật. Quan điểm đó đã bị bác bỏ trong các sách Chú giải.’” Hơn nữa, trong Chú giải Pātheyya có nói rằng: “‘Satapuññalakkhaṇa’ có nghĩa là mỗi một tướng hảo được tạo thành bởi một trăm thiện nghiệp. (Các vị trưởng lão) đã không chấp nhận quan điểm này, (nghĩ rằng) ‘Nếu như vậy, bất cứ ai cũng có thể trở thành Phật.’ Tuy nhiên, các vị ấy đã chấp nhận ý nghĩa này: ‘Nếu tất cả chúng sanh trong vô lượng thế giới, mỗi chúng sanh thực hiện mỗi một nghiệp một trăm lần, thì Bồ-tát, chỉ một mình ngài, đã thực hiện nghiệp do bấy nhiêu chúng sanh đã làm gấp lên một trăm lần, và đã được sanh ra. Do đó, ngài được gọi là ‘satapuññalakkhaṇo’.’” Ba mươi hai tướng tốt của bậc đại nhân sẽ được làm rõ ở phần sau. วิรชนฺติ ราครชาทีนํ อภาวา วิคตรชํ. รญฺชติ สญฺชติ รูปาทิอารมฺมเณสูติ รโช, ราคาทิรโช. รนฺชธาตุ ราเค อ. วิคโต รโช อสฺสาติ วิรโช, ชิโน. ตํ วิรชํ. ชิโน หิ โพธิปลฺลงฺเกเยว สพฺพกิเลสมาร รชสฺส ชยิตตฺตา วิคตรโชติ อตฺโถ. คคนูปมธินฺติ เอตฺถ ธี วุจฺจติ สพฺพญฺญุตญาณํ. ตสฺมา อากาสูปมสพฺพญฺญุต ญาณวนฺตนฺติ อตฺโถ. คจฺฉนฺติ เอตฺถ วิหงฺคมาทโยติ คคนํ, อากาโส. คมุธาตุ คติยํ ยุ. มการสฺส โค. อุปมิยเต อุปมา. ภาวสาธโนยํ. อุปปุพฺพมาธาตุ ปริมาเน อ. สพฺพเญยฺยธมฺมํ ธรติ ชานาตีติ ธี, สพฺพญฺญุต ญาณํ. ธรธาตุ ญาเณ กฺวิ, อิตฺถิลิงฺคโชตกอีปจฺจโย จ. คคเนน อากาเสน ยุตฺตา อุปมา คคนูปมา, ตํ สทิสํ ธี สพฺพญฺญุตญาณํ ยสฺสาติ คคนูปมธิ, ชิโน. ตํ คคนูปมธึ. อยํ ปน อนนฺตาทิคุณหีนตฺตา ธมฺมหีโนปมา นาม. วุตฺตญฺหิ สุโพธาลงฺกาเร ‘‘ธมฺมหีนามุขมฺโภช, สทิสํ มุนิโน อิตี’’ติ. ยถา หิ อากาโส อนนฺโตติ วุตฺตตฺตา อากาโส อนนฺโต หุตฺวา วิตฺถรติ, เอวํ ภควโต อนนฺตํ พุทฺธญาณนฺติ วุตฺตตฺตา สพฺพญฺญุตญาณสฺส อนนฺตารมฺมณตฺตา จ ญาณํ อนนฺตํ หุตฺวา วิตฺถรติ. ตสฺมา คคนูปมธินฺติ โถเมตีติ. "Virajaṃ" (vị vô trần) có nghĩa là vị đã thoát ly bụi bặm (vigatarajaṃ) do không còn bụi bặm của tham ái, v.v. "Rajo" (bụi bặm) là bụi bặm của tham ái, v.v., vì nó nhuốm màu (rañjati), dính mắc (sañjati) vào các đối tượng như sắc, v.v. Căn "rañj" có nghĩa là tham ái, đi với tiếp vị ngữ "a". "Virajo" là vị đã lìa khỏi bụi bặm, tức là bậc Toàn Thắng. "Taṃ virajaṃ" (đến vị vô trần ấy). Bậc Toàn Thắng quả thật đã chiến thắng bụi bặm của tất cả phiền não và ma vương ngay tại Bồ-đề đoàn, do đó ý nghĩa là vị đã thoát ly bụi bặm. Trong từ "gaganūpamadhiṃ" (vị có trí tuệ như hư không), ở đây "dhī" được gọi là trí toàn giác (sabbaññutañāṇaṃ). Do đó, ý nghĩa là "vị sở hữu trí toàn giác ví như hư không". "Gaganaṃ" (hư không) là nơi mà các loài chim, v.v., bay đi (gacchanti ettha vihaṅgamādayoti). Căn "gam" có nghĩa là đi, đi với tiếp vị ngữ "yu". Âm "m" biến thành "g". "Upamā" (sự ví von) là cái được so sánh. Đây là một danh từ trừu tượng (bhāvasādhana). Tiếp đầu ngữ "upa" đi với căn "mā" có nghĩa là đo lường, đi với tiếp vị ngữ "a". "Dhī" (trí tuệ) là cái nắm giữ hay biết tất cả các pháp cần biết (sabbañeyyadhammaṃ dharati jānātīti), tức là trí toàn giác. Căn "dhar" có nghĩa là biết, đi với tiếp vị ngữ "kvi", và tiếp vị ngữ "ī" chỉ giống cái. "Gaganūpamadhi" là vị có trí toàn giác (dhī) tương tự như (sadisaṃ) sự ví von liên quan đến hư không (gaganena ākāsena yuttā upamā), tức là bậc Toàn Thắng. "Taṃ gaganūpamadhiṃ" (đến vị có trí tuệ như hư không ấy). Hơn nữa, đây được gọi là một phép so sánh khuyết thuộc tính (dhammahīnopamā) vì (hư không) thiếu các phẩm chất như vô hạn, v.v. (so với trí tuệ của Đức Phật). Điều này đã được nói trong sách Subodhālaṅkāra: “ ‘Gương mặt của bậc ẩn sĩ tương tự như hoa sen’ là một phép so sánh khuyết thuộc tính (dhammahīnā).” Thật vậy, cũng như hư không, vì được gọi là vô hạn, nên trải rộng vô hạn; cũng vậy, Phật trí của Đức Thế Tôn, vì được gọi là vô hạn, và vì trí toàn giác có đối tượng vô hạn, nên trí tuệ ấy trải rộng vô hạn. Do đó, ngài được tán dương là "gaganūpamadhi". ธิติเมรุสมนฺติ เอตฺถ ธิติ วุจฺจติ สมาธิ. สิเนรุปพฺพต สทิสํ อจลสมาธิวนฺตนฺติ อตฺโถ. ธิยติ ฐปิยติ สมฺปยุตฺตธมฺเม [Pg.86] เอการมฺมเณ เอเตนาติ ธิติ, ภควโต โลกิยโลกุตฺตรฌานสมาธิ. ธิธาตุ ธารเณติ. รํสิยา อนฺธการํ มินาติ หึสตีติ เมรุ, ปพฺพตราชา. มีธาตุ หึสายํ รุปจฺจโย. อิมํ วจนตฺถญฺหิ สิเนรุสฺส ปาจีนปสฺสํ รชตมยํ, ทกฺขิณปสฺสํ มณิมยํ, ปจฺฉิมปสฺสํ ผลฺลิกมยํ, อุตฺตรปสฺสํ สุวณฺณมยํ โหตีติ วุตฺตวจนํ สนฺธาย วุตฺตํ. อถ วา มินาติ หึสติ สพฺเพ ปพฺพเต อตฺตโน อุจฺจตรฏฺเฐนาติ เมรุ, เมรุนา สโม ธิติ สมาธิ ยสฺสาติ ธิติเมรุสโม, ชิโน. ตํ ธิติเมรุ สมํ. ยถา หิ เมรุราชา อฏฺฐหิ ทิสาหิ อาคเตหิ วาเตหิ น กมฺปติ น จลติ, เอวํ ชิโน กามจฺฉนฺทาทินีวรเณ ปชหิตฺวา โลกุตฺตรชฺฌานสมาธินา สมนฺนาคตตฺตา อฏฺฐหิ โลกธมฺเมหิ จ มิจฺฉาทิฏฺฐิวาเตหิ จ น กมฺปติ น จลตีติ ธิติเมรุสมนฺติ โถเมติ. Trong từ "dhitimerusamaṃ" (vị có sự vững chãi như núi Meru), ở đây "dhiti" được gọi là định (samādhi). Ý nghĩa là "vị sở hữu định không lay chuyển, tương tự như núi Sineru". "Dhiti" là cái mà nhờ đó các pháp tương ưng được giữ lại hay đặt vào một đối tượng duy nhất; đó là định thiền hiệp thế và siêu thế của Đức Thế Tôn. Căn "dhi" có nghĩa là nắm giữ. "Meru" là vua của các ngọn núi, là cái phá hủy (mināti, hiṃsati) bóng tối (andhakāraṃ) bằng ánh sáng (raṃsiyā) của nó. Căn "mī" có nghĩa là làm hại, đi với tiếp vị ngữ "ru". Giải thích từ nguyên này được đưa ra liên quan đến câu nói rằng sườn phía đông của núi Sineru làm bằng bạc, sườn phía nam làm bằng ngọc, sườn phía tây làm bằng pha lê, và sườn phía bắc làm bằng vàng. Hoặc là, "Meru" là cái vượt qua hay phá hủy (mināti, hiṃsati) tất cả các ngọn núi khác do chiều cao vượt trội của nó. "Dhitimerusamo" là vị có định (dhiti, samādhi) ngang bằng (samo) với núi Meru, tức là bậc Toàn Thắng. "Taṃ dhitimerusamaṃ" (đến vị có sự vững chãi ngang bằng núi Meru ấy). Thật vậy, cũng như vua núi Meru không rung chuyển, không lay động bởi những ngọn gió đến từ tám phương, cũng vậy, bậc Toàn Thắng, do đã từ bỏ các triền cái như dục tham, v.v., và đã thành tựu định thiền siêu thế, nên ngài không rung chuyển, không lay động bởi tám pháp thế gian và bởi những ngọn gió tà kiến. Do đó, ngài được tán dương là "dhitimerusamo". ชลชูปมสีตลสีลยุตนฺติ อุทกชาตปฺปทุมสทิเสน อติสีตเลน อสงฺขฺเยยฺยสีเลน สํยุตฺตํ. วุตฺตญฺหิ อปทาน ปาฬิยํ ‘‘สีลํ ตสฺส อสงฺขฺเยยฺย’’นฺติ. ตทฏฺฐกถายญฺจ ‘‘ภควโต ปน สีลํ อสงฺขฺเยยฺยเมวา’’ติ. ชลติ ทิพฺพตีติ ชลํ, อุทกํ. ชลธาตุ ทิตฺติยํ อ. ชเล อุทเก ชาตํ ชลชํ, ปทุมํ. ชลเชน ปทุเมน อุปมํ สทิสนฺติ ชลชูปมํ, สีลํ. สุขตฺถิเกหิ เสวิยตีติ สีตลํ, สีลํ. สิธาตุ เสวายํ ตลปจฺจโย. อถ วา สีตคุณํ ลาติ คณฺหาตีติ สีตลํ, สีลํ. สีตสทฺทูปปท ลาธาตุ คหเณ กฺวิ. อุทเก ปน ชาตํ ปทุมํ อุทเกน อุณฺหสฺส สมิตตฺตา สีตลํ วิย. สีลํ ปน พุทฺธสฺส กิเลสตา ปนสฺส สเมตตฺตา อจฺจนฺตสีตลํ โหติ. สุรกฺขิตญฺหิ วิสุทฺธํ สีลํ กิเลสปฺปหาเนน สตฺตานํ กิเลสปริฬาหํ อุปสเมติ น หริตจนฺทนํ มุตฺตาหาโร มณิ อุทกํ วาโต จนฺทกิรโณ จ. ตสฺมา สีลเมว สีตลนฺติ อจฺจนฺตสีตลนฺติ วุจฺจติ. เตน วุตฺตํ วิสุทฺธิมคฺเค – Jalajūpamasītalasīlayutanti nghĩa là tương ưng với giới vô số kể, rất mát mẻ, giống như hoa sen sanh trong nước. Thật vậy, đã được nói trong Apadāna Pāli rằng: “Giới của vị ấy là vô số kể”. Và trong Chú giải của bộ ấy cũng nói rằng: “Giới của đức Thế Tôn thật là vô số kể”. Jalati dibbatīti jalaṃ, udakaṃ: Chiếu sáng, rực rỡ, vì thế gọi là jalaṃ, nước. Căn jala có nghĩa là chiếu sáng, tiếp vị ngữ a. Jale udake jātaṃ jalajaṃ, padumaṃ: Sanh trong nước, vì thế gọi là jalajaṃ, hoa sen. Jalajena padumena upamaṃ sadisanti jalajūpamaṃ, sīlaṃ: Tương tợ, giống như hoa sen, vì thế gọi là jalajūpamaṃ, giới. Sukhatthikehi seviyatīti sītalaṃ, sīlaṃ: Được những người tìm cầu hạnh phúc thực hành, vì thế gọi là sītalaṃ, giới. Căn sidh có nghĩa là thực hành, tiếp vị ngữ tala. Hoặc là, sītaguṇaṃ lāti gaṇhātīti sītalaṃ, sīlaṃ: Nắm giữ đặc tính mát mẻ, vì thế gọi là sītalaṃ, giới. Từ sīta đứng trước, căn lā có nghĩa là nắm giữ, tiếp vị ngữ kvi. Hơn nữa, hoa sen sanh trong nước thì mát mẻ giống như nước làm cho lắng dịu sự nóng bức. Giới của đức Phật thì cực kỳ mát mẻ do làm cho lắng dịu sự thiêu đốt của phiền não. Thật vậy, giới trong sạch được khéo gìn giữ, do sự đoạn trừ phiền não, làm cho lắng dịu sự thiêu đốt của phiền não nơi chúng sanh, mà gỗ chiên-đàn xanh, chuỗi ngọc trai, ngọc báu, nước, gió, và ánh trăng không thể làm được. Do đó, chính giới được gọi là mát mẻ, là cực kỳ mát mẻ. Vì thế, đã được nói trong Visuddhimagga rằng: ‘‘น [Pg.87] ตํ สชลทา วาตา, น จาปิ หริจนฺทนํ; เนว หารา น มณโย, น จนฺทกิรณงฺกุรา; สมยนฺตีธ สตฺตานํ, ปริฬาหํ สุรกฺขิตํ; ยํ สเมติทํ อริยํ, สีลํ อจฺจนฺตสีตล’’นฺติ. “Những ngọn gió mang theo mây nước, và cả gỗ chiên-đàn xanh; Cả những chuỗi ngọc, những hạt châu, cả những tia trăng non; Ở đời này, không thể làm lắng dịu sự thiêu đốt của chúng sanh; Như giới Thánh thiện, cực kỳ mát mẻ, được khéo gìn giữ này làm cho lắng dịu.” อยํ ปน ตสฺส คาถาทฺวยสฺสตฺโถ. สุรกฺขิตํ สุฏฺฐุรกฺขิตํ อริยํ วิสุทฺธํ อจฺจนฺตสีตลํ อิทํ สีลํ อิธโลเก สตฺตานํ ยํ ปริฬาหํ สเมติ, ตํ ปริฬาหํ สชลทา อุทกทเทน เมเฆน สห ปวตฺตา วาตา สีตวาตา น สมยนฺติ หริตจนฺทนญฺจาปิ น สมยติ. หารา มุตฺตาหารา เนว สมยนฺติ. มณโย เวฬุริยาทิมณิโย น สมยนฺติ. จนฺทกิรณงฺกุรา จนฺทสฺส รํสิองฺกุรา น สมยนฺตีติ. สีลติ สมาธิยติ กายกมฺมาทีนํ สุสีลฺยวเสน น วิปฺปกิรตีติ สีลํ. สีลธาตุ สมาธิมฺหิ อ. อถ วา สีลนฺติ สมาทหนฺติ จิตฺตํ เอเตนาติ สีลํ, สีเลนฺติ วา เอเตน กุสเล ธมฺเม อุปธาเรนฺติ อาภุโส ธาเรนฺติ สาธโวติ สีลํ, เจตนาธมฺโม, กุสลจิตฺตุปฺปาโท วา ลพฺภติ. สีลธาตุ อุปธารเณ อ. วุตฺตญฺเหตํ วิสุทฺธิมคฺคฏฺฐกถายํ ‘‘เกนฏฺเฐน สีลนฺติ สีลนฏฺเฐน สีลํ. กิมิทํ สีลํ นาม, สมาธานํ วา, กายกมฺมาทีนํ สุสีลฺยวเสน อวิปฺปกิณฺณตาติ อตฺโถ. อุปธารณํ วา, กุสลานํ ธมฺมานํ ปติฏฺฐานวเสน อาธารภาโวติ อตฺโถ’’ติ. ชลชูปเมน ปทุมสทิเสน สีตเลน อจฺจนฺตสีตเลน สีเลน อสงฺขฺเยยฺยสีเลน ยุตฺโตติ ชลชูปมสีตลสีลยุโต, ชิโน. ตํ ชลชูปมสีตลสีลยุตํ. ยถา หิ อุทเก ชาตํ ปทุมํ ชเลน สีตลํ โหติ, เอวํ ภควโต มคฺคสีเลน กิเลสุปตาปนสฺส ปหีนตฺตา ตํ สีตลํ อจฺจนฺตสีตลํ. เตน สมฺปยุตฺโตติ ชลชูปมสีตลสีล ยุตนฺติ โถเมตีติ วุตฺตํ โหติ. Và đây là ý nghĩa của hai câu kệ ấy. Giới này được khéo gìn giữ, được bảo vệ tốt đẹp, là Thánh thiện, trong sạch, cực kỳ mát mẻ, ở đời này làm cho lắng dịu sự thiêu đốt nào của chúng sanh, thì sự thiêu đốt ấy, những ngọn gió mát thổi cùng với những đám mây cho nước không làm cho lắng dịu, và cả gỗ chiên-đàn xanh cũng không làm cho lắng dịu. Hārā là những chuỗi ngọc trai, không làm cho lắng dịu. Maṇayo là những ngọc báu như ngọc lưu ly, không làm cho lắng dịu. Candakiraṇaṅkurā là những tia sáng non của mặt trăng, không làm cho lắng dịu. Sīlati samādhiyati kāyakammādīnaṃ susīlyavasena na vippakiratīti sīlaṃ: Được định tĩnh, không bị phân tán do bản chất tốt đẹp của thân nghiệp v.v..., vì thế gọi là sīlaṃ. Căn sīla có nghĩa là định tĩnh, tiếp vị ngữ a. Hoặc là, sīlanti samādahanti cittaṃ etenāti sīlaṃ: Nhờ điều này mà tâm được định tĩnh, vì thế gọi là sīlaṃ. Hoặc là, sīlenti vā etena kusale dhamme upadhārenti ābhuso dhārenti sādhavoti sīlaṃ, cetanādhammo, kusalacittuppādo vā labbhati: Nhờ điều này mà các bậc thiện nhân đặt nền tảng, thường xuyên mang giữ, duy trì các pháp thiện, vì thế gọi là sīlaṃ, là tác ý pháp, hoặc là sự sanh khởi của tâm thiện được thành tựu. Căn sīla có nghĩa là đặt nền tảng, tiếp vị ngữ a. Điều này đã được nói trong Chú giải Visuddhimagga rằng: “Sīlaṃ có nghĩa là gì? Sīlaṃ có nghĩa là sự định tĩnh. Sīlaṃ này là gì? Là sự định tĩnh, nghĩa là trạng thái không bị phân tán do bản chất tốt đẹp của thân nghiệp v.v... Hoặc là sự đặt nền tảng, nghĩa là trạng thái làm nền tảng cho các pháp thiện do là nơi nương tựa của chúng”. Jalajūpamena padumasadisena sītalena accantasītalena sīlena asaṅkhyeyyasīlena yuttoti jalajūpamasītalasīlayuto, jino. Taṃ jalajūpamasītalasīlayutaṃ: Vị chiến thắng, tương ưng với giới vô số kể, mát mẻ, cực kỳ mát mẻ, giống như hoa sen. (Con xin đảnh lễ) vị ấy, là jalajūpamasītalasīlayutaṃ. Ví như hoa sen sanh trong nước thì mát mẻ do nước, cũng vậy, do đạo giới của đức Thế Tôn đã đoạn trừ sự thiêu đốt của phiền não, nên giới ấy mát mẻ, cực kỳ mát mẻ. Do tương ưng với giới ấy, nên được nói là tán thán rằng jalajūpamasītalasīlayutaṃ. ปถวีสหนนฺติ ปถวี วิย ขนฺติสมฺปนฺนํ ขนฺติวนฺตํ วา. ปถนฺติ ปติฏฺฐหนฺติ เอตฺถ ตรุปพฺพตาทโยติ ปถวี, ภูมิ. ปถธาตุ ปติฏฺฐายํ [Pg.88] วีปจฺจโย. อถ วา ปุถุ หุตฺวา ชาตนฺติ ปถวี. ชาตตทฺธิตตฺเถ วีปจฺจโย. สหยเต ขมิยเต สหนํ, สหติ ขมตีติ วา สหนํ, อธิวาสนขนฺติ. สหธาตุ ขนฺติยํ ยุ. ปถวี วิย สหนํ ขมนํ ยสฺส โสติ ปถวีสหโน, ชิโน. ตํ ปถวีสหนํ. ยถา หิ ปถวี อตฺตโน อุปริ ปกฺขิตฺตํ สุจิมฺปิ อสุจิมฺปิ สพฺพํ สหติ, น ปฏิฆานุนยํ กโรติ, เอวํ ชิโน อิฏฺฐารมฺมณมฺปิ อนิฏฺฐารมฺมณมฺปิ สพฺพํ สหติ, น ตตฺถ ปฏิฆานุนยํ กโรตีติ ปถวีสหนนฺติ โถเมตีติ อธิปฺปาโย. เตน วุตฺตํ อปทานปาฬิยํ – Pathavīsahananti nghĩa là người thành tựu sự kham nhẫn hoặc người có sự kham nhẫn như đất. Pathanti patiṭṭhahanti ettha tarupabbatādayoti pathavī, bhūmi: Cây cối, núi non v.v... được thiết lập, được an trú ở đây, vì thế gọi là pathavī, đất. Căn patha có nghĩa là an trú, tiếp vị ngữ vī. Hoặc là, puthu hutvā jātanti pathavī: Trở nên rộng lớn rồi sanh ra, vì thế gọi là pathavī. Tiếp vị ngữ vī có nghĩa là taddhita “sanh ra”. Sahayate khamiyate sahanaṃ, sahati khamatīti vā sahanaṃ, adhivāsanakhanti: Được chịu đựng, được kham nhẫn, vì thế gọi là sahanaṃ. Hoặc là, chịu đựng, kham nhẫn, vì thế gọi là sahanaṃ, sự kham nhẫn chịu đựng. Căn saha có nghĩa là kham nhẫn, tiếp vị ngữ yu. Pathavī viya sahanaṃ khamanaṃ yassa soti pathavīsahano, jino. Taṃ pathavīsahanaṃ: Vị nào có sự chịu đựng, sự kham nhẫn như đất, vị ấy là pathavīsahano, bậc chiến thắng. (Con xin đảnh lễ) vị ấy, là pathavīsahanaṃ. Ví như đất chịu đựng tất cả vật trong sạch và không trong sạch được đổ lên trên mình, không có sự chống đối hay thuận theo, cũng vậy, bậc chiến thắng chịu đựng tất cả đối tượng vừa ý và không vừa ý, không có sự chống đối hay thuận theo ở đó. Đây là ý nghĩa của sự tán thán rằng pathavīsahananti. Vì thế, đã được nói trong Apadāna Pāli rằng: ‘‘ลาภาลาเภ น สชฺชนฺติ, สมฺมานนวิมานเน; ปถวีสทิสา พุทฺธา, ตสฺมา เต น วิราธิยา’’ติ. “Các đức Phật không dính mắc trong được và không được, trong sự tôn trọng và không tôn trọng; Các đức Phật giống như đất, do đó, không nên chống đối các ngài.” อหํ ชินํ ปณมามิ วนฺทามีติ สมฺพนฺโธ. Ahaṃ jinaṃ paṇamāmi vandāmīti sambandho: (Con) đảnh lễ, lạy bái bậc chiến thắng, đây là sự liên kết. อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. สตปุญฺญชลกฺขณิกํ อเนกปารมีปุญฺญเตเชน ชาเตน ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขเณน สมฺปนฺนํ, วิรชํ ราครชาทีนํ อภาวา วิคตรชํ, คคนูปมธึ อากาสูปมสพฺพญฺญุตญาณวนฺตํ, ธิติเมรุสมํ สิเนรุปพฺพตสทิสํ อจลสมาธิวนฺตํ, ชลชูปมสีตล สีลยุตํ. อุทกชาตปฺปทุมสทิเสน อจฺจนฺตอติสีตเลน อสงฺขฺเยยฺยสีเลน สมฺปยุตฺตํ, ปถวีสหนํ ปถวี วิย ขนฺติสมฺปนฺนํ, ขนฺติวนฺตํ วา, ชินํ ปญฺจมารวิชยํ พุทฺธํ อหํ สกฺกจฺจํ ปณมามิ วนฺทามีติ. Đây là phần tóm tắt ý nghĩa ở đây. Satapuññajalakkhaṇikaṃ: Vị có một trăm tướng phước tốt đẹp; (và là) vị thành tựu ba mươi hai tướng của bậc đại nhân, được sanh khởi do năng lực của phước báu ba-la-mật nhiều không kể xiết. Virajaṃ: Vị không còn bụi bặm do không có bụi bặm của tham ái v.v... Gaganūpamadhiṃ: Vị có trí tuệ toàn giác như hư không. Dhitimerusamaṃ: Vị có định không lay chuyển như núi Sineru. Jalajūpamasītalasīlayutaṃ: Vị tương ưng với giới vô số kể, cực kỳ mát mẻ, giống như hoa sen sanh trong nước. Pathavīsahanaṃ: Vị thành tựu sự kham nhẫn hoặc người có sự kham nhẫn như đất. Jinaṃ: Bậc chiến thắng, vị chinh phục năm loại ma, là đức Phật. Ahaṃ sakkaccaṃ paṇamāmi vandāmīti: Con thành kính đảnh lễ, lạy bái. ทฺวาทสมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา. Phần giải thích về kệ đảnh lễ thứ mười hai đã hoàn tất. ๑๓. 13. โย พุทฺโธ สุมติ ทิเว ทิวากโรว,โสภนฺโต รติชนเน สิลาสนมฺหิ; อาสีโน สิวสุขทํ อเทสิ ธมฺมํ,เทวานํ ตมสทิสํ นมามิ นิจฺจํ. Vị Phật nào, bậc thiện trí, ngự trên thạch tọa vui thích, tỏa sáng trên trời như mặt trời; Đã thuyết giảng pháp an tịnh và an lạc cho chư thiên, con hằng đảnh lễ vị vô song ấy. ๑๓. เอวํ [Pg.89] ทฺวาทสมคาถาย ชินํ วนฺทิตฺวา อิทานิ ตาวตึสปุเร มาตุเทวปุตฺตปฺปมุขานํ อุปปตฺติเทวานํ อภิธมฺมํ เทสก คุเณน อภิตฺถวิตฺวา วนฺทิตุกาโม โย พุทฺโธ สุมติตฺยาทิคาถมาห. อยํ ปน ม น ช ร คเณหิ จ เอกครุนา จ ตีหิ ยตีหิ จ ทสหิ ยตีหิ จ รจิตตฺตา เตรสกฺขร สํยุตฺตา ปหสฺสิณีคาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺเหตํ วุตฺโตทเย ‘‘มฺนา ชรา โค ติทสยติปฺปหสฺสิณี สา’’ติ. 13. Như vậy, sau khi đã đảnh lễ bậc Toàn Thắng bằng bài kệ thứ mười hai, bây giờ, với mong muốn đảnh lễ bằng cách tán thán đức hạnh của người đã thuyết giảng Vi Diệu Pháp cho các vị hóa sanh thiên, đứng đầu là vị trời Mẫu-thiên-tử, ở tại cõi trời Đao Lợi, ngài đã nói bài kệ bắt đầu bằng ‘yo buddho sumati’. Cần phải hiểu rằng bài kệ này, do được cấu tạo bởi các túc ‘ma’, ‘na’, ‘ja’, ‘ra’, một trường âm, và có điểm ngắt ở âm tiết thứ ba và thứ mười, nên là một bài kệ Pahassiṇī gồm mười ba âm tiết. Điều này đã được nói trong tác phẩm Vuttodaya: “Sā pahassiṇī mnā jarā go tidasayati” (Bài kệ Pahassiṇī ấy có các túc m, n, ja, ra, g và có điểm ngắt ở âm tiết thứ ba và thứ mười). ตสฺสตฺโถ. ยสฺสํ ปฏิปาทํ มฺนา มคณ นคณา จ ชรา ช คณ รคณา จ โค ครุ จ ติทสยติ ติยติ จ ทสยติ จ เจ สิยา, สา คาถา ปหสฺสิณีคาถา นามาติ. ตตฺถ สุมติ โย พุทฺโธ ธมฺมํ เทวานํ อเทสีติ สมฺพนฺโธ. โยติ อนิยมวาจกสพฺพนามปทํ. ตสฺส วจนตฺโถ น กาตพฺโพ. วุตฺตญฺหิ สทฺทวิทูหิ – Ý nghĩa của câu ấy là: Bài kệ nào mà trong mỗi dòng có các túc ‘ma’ và ‘na’, các túc ‘ja’ và ‘ra’, một trường âm, và có điểm ngắt ở âm tiết thứ ba và thứ mười, thì bài kệ ấy được gọi là bài kệ Pahassiṇī. Ở đây, sự liên kết (của câu kệ) là: “Đức Phật, bậc có trí tuệ tốt đẹp, đã thuyết giảng Chánh Pháp cho chư thiên.” Từ ‘yo’ là một đại từ bất định. Không nên phân tích từ nguyên của nó. Quả vậy, các nhà ngữ pháp đã nói rằng – ‘‘รุฬฺหีขฺยาตํ นิปาตญฺจุ, ปสคฺคาลปนํ ตถา; สพฺพนามนฺติ เอเตสุ, น กโต วิคฺคโห ฉสู’’ติ. “Đối với sáu loại từ này: danh từ quy ước, động từ, bất biến từ, tiếp đầu ngữ, hô cách từ, và đại từ, việc phân tích từ nguyên không được thực hiện.” อถ วา สพฺพนามภาวํ ยาตีติ โย, อนิยมวาจก ภาวํ ยาตีติ วา โย. สพฺพนามภาเวน ยาติ ปวตฺตตีติ วา โย. อนิยมวาจกภาเวน ยาติ ปวตฺตตีติ วา โย. สพฺพนามภาเวน ยาตพฺโพ ญาตพฺโพติ วา โย, ยาตพฺโพ ญาตพฺโพ เอเตน อนิยมตฺโถติ วา โย. สพฺพนามสงฺขาตํ ยอิติปทํ ลพฺภติ. โย ยาทิ โสติ อตฺโถ. พุทฺโธติ ปฏิวิทฺธจตุสจฺจธมฺโม, ปฏิวิทฺธสพฺพเญยฺยธมฺโม วา. ตสฺส ปน วจนตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. สุมตีติ สุนฺทรสพฺพญฺญุตญาณวาโต, เทสนาญาณวาโต วา. อเทสิ ธมฺมํ เทวานนฺติ วุจฺจมานตฺตา หิ อิธ สพฺพญฺญุต ญาณํ สุมตีติ วุจฺจติ. มนติ ชานาติ สพฺพเญยฺยธมฺมํ เทเสตพฺพธมฺมํ วาติ มติ. มนธาตุ ญาเณติ. สุนฺทรา มติ สุมติ, สพฺพเญยฺยธมฺมานํ ยถาสภาวชานนสมตฺถํ เตสํ เทเส ตพฺพปฺปการชานนสมตฺถํ [Pg.90] โพเธตพฺพปุคฺคลานํ อาสยาธิ มุตฺติยาทิวิภาวนสมตฺถญฺจาติ ติสมตฺถสมฺปนฺนํ สพฺพญฺญุตญาณํ ลพฺภติ. สุมตีติ อิมินา หิ สพฺพญฺญุตญาณเมว อภิธมฺมกถาย สมุฏฺฐานภาเว สมตฺถํ. นาญฺญนฺติ อิมมตฺถํ ทีเปนฺโต อภิธมฺมกถาย อนญฺญสาธารณภาวํ ทสฺเสติ. สุนฺทรา มติ อสฺส อสฺมึ วา อตฺถีติ สุมติ, พุทฺโธ. สมาสนฺต ตทฺธิตายํ. ตทสฺสตฺถีติวี จาติ สุตฺเต จสทฺเทน อปจฺจโย. ยถา ปีติสุขนฺติ. วุตฺตญฺหิ ปาราชิกณฺฑฏฺฐกถายํ ‘‘อยญฺจ ปีติ อิทญฺจ สุขํ อสฺส ฌานสฺส อสฺมึ วา ฌาเน อตฺถีติ อิทํ ฌานํ ปีติสุขนฺติ วุจฺจตี’’ติ. Hoặc là, (từ ‘yo’ được giải thích là) ‘đạt đến trạng thái của một đại từ’, hoặc ‘đạt đến trạng thái của một từ chỉ sự bất định’. Hoặc ‘tiến hành, vận hành với bản chất của một đại từ’. Hoặc ‘tiến hành, vận hành với bản chất của một từ chỉ sự bất định’. Hoặc ‘cần được biết, được hiểu với bản chất của một đại từ’. Hoặc ‘ý nghĩa bất định cần được biết, được hiểu bởi từ này’. Từ ‘ya’ được gọi là đại từ được hiểu theo cách này. ‘Yo’ có nghĩa là ‘người mà’, v.v. ‘Buddho’ (Phật) là bậc đã thâm nhập Tứ diệu đế, hoặc bậc đã thâm nhập tất cả các pháp cần biết. Ý nghĩa từ nguyên của từ này đã được nói ở trước. ‘Sumati’ (bậc có trí tuệ tốt đẹp) là bậc có trí toàn giác tốt đẹp, hoặc bậc có trí thuyết giảng. Vì có nói rằng “đã thuyết giảng Chánh Pháp cho chư thiên”, nên ở đây trí toàn giác được gọi là ‘sumati’. ‘Mati’ (trí) là ‘biết’ (manati), biết tất cả các pháp cần biết hoặc các pháp cần được thuyết giảng. Căn ‘man’ có nghĩa là ‘biết’. Trí tuệ tốt đẹp là ‘sumati’; trí toàn giác được hiểu là được phú bẩm ba năng lực: năng lực biết đúng như thật bản chất của tất cả các pháp cần biết, năng lực biết cách thức thuyết giảng chúng, và năng lực phân biệt được các khuynh hướng, thiên hướng, v.v., của những người cần được giáo hóa. Bằng từ ‘sumati’ này, ngài chỉ ra rằng chỉ có trí toàn giác mới có khả năng làm nền tảng cho bài thuyết giảng Vi Diệu Pháp, chứ không phải trí nào khác, qua đó cho thấy tính chất độc nhất vô nhị của bài thuyết giảng Vi Diệu Pháp. ‘Sumati’ là Đức Phật, vì ngài có hoặc trong ngài có trí tuệ tốt đẹp. Đây là một tiếp vị ngữ (taddhita) ở cuối một từ ghép. Trong kinh cú “Tadassatthīti...”, do từ ‘ca’ nên có tiếp vị ngữ ‘a’. Giống như trong từ ‘pītisukha’. Quả vậy, trong Chú giải Pārājikakaṇḍa có nói: “Thiền này được gọi là ‘pītisukha’ (hỷ lạc) vì hỷ này và lạc này có cho thiền này hoặc có trong thiền này.” ทิเวติ ทิวเส. สูริโยภาเสน ทิพฺพติ เอตฺถาติ ทิโว. ทิวุธาตุ ชุติยํ อ. ตสฺมึ ทิเว. ทิวา กโรวาติ สูริโย อิว. ทิวาทินํ กโรตีติ ทิวากโร, สูริโย. ทิวาสทฺทูป ปท กรธาตุ กรเณ อ. อถ วา ทิวา ทิวเส กโร รํสิ อสฺสาติ ทิวากโร. กรสทฺโท หิ รํสิวาจโก. โสภนฺโตติ วิโรจมาโน หุตฺวา. สุภติ วิโรจติ ฉพฺพณฺณรํสิอาทีหีติ โสภนฺโต, พุทฺโธ. สุภธาตุ โสเภ, ทิตฺติยํ วา อนฺตปจฺจโย. ภควา หิ ฉพฺพณฺณรํสีหิ ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขเณหิ อสีตฺยานุพฺยญฺชนลกฺขเณหิ จ เทวานํ มชฺเฌ โสภติ วิโรจตีติ อตฺโถ. รติชนเนติ เทวานํ อตปฺปกปีติโสมนสฺสุปฺปาทเน, เปมุปฺปาทเน วา. รมนํ รติ. รมุธาตุ กีฬายนฺติ. ตํ ชเนติ อุปฺปาเทตีติ รติชนนํ. สิลาสนํ. รติสทฺทูปปท ชนธาตุ ชนเน ยุ. ตสฺมึ รติชนเน. ‘Dive’ có nghĩa là ‘vào ban ngày’. ‘Divo’ (ban ngày) là nơi người ta tỏa sáng (dibbati) với ánh sáng của mặt trời. Căn ‘divu’ có nghĩa là ‘tỏa sáng’, với tiếp vị ngữ ‘a’. ‘Tasmiṃ dive’ (trong ngày ấy). ‘Divā karo’ (làm ra ban ngày) giống như mặt trời. ‘Divākaro’ (mặt trời) là đấng tạo ra ban ngày, v.v. Từ ‘divā’ là một tiền trí từ của căn ‘kara’ với nghĩa là ‘làm’, với tiếp vị ngữ ‘a’. Hoặc là, ‘divākaro’ là đấng có các tia sáng (karo) vào ban ngày (divā). Vì từ ‘kara’ có nghĩa là ‘tia sáng’. ‘Sobhanto’ có nghĩa là ‘đang tỏa sáng rực rỡ’. ‘Sobhanto’ (Đức Phật) là bậc tỏa sáng, rực rỡ với sáu màu hào quang, v.v. Căn ‘subha’ có nghĩa là ‘tỏa sáng’ hoặc ‘rực rỡ’, với tiếp vị ngữ ‘anta’. Ý nghĩa là: Đức Thế Tôn quả thật tỏa sáng, rực rỡ giữa chư thiên với sáu màu hào quang, ba mươi hai tướng tốt của bậc đại nhân, và tám mươi vẻ đẹp phụ. ‘Ratijanane’ có nghĩa là ‘trong việc tạo ra niềm hỷ lạc và hoan hỷ không nhàm chán cho chư thiên’, hoặc ‘trong việc tạo ra sự mến thương’. ‘Rati’ là sự thích thú. Căn ‘ramu’ có nghĩa là ‘vui chơi, thích thú’. ‘Ratijananaṃ’ là cái tạo ra, làm phát sinh sự thích thú ấy. (Đó là) tảng đá. Từ ‘rati’ là một tiền trí từ của căn ‘jana’ với nghĩa là ‘tạo ra’, với tiếp vị ngữ ‘yu’. ‘Tasmiṃ ratijanane’ (trên tảng đá tạo ra sự thích thú ấy). สิลาสนมฺหีติ ติทสาลเย, ปาริจฺฉตฺตกมูเล ชาเต นิกฺขิตฺเต วา ทีฆโต สฏฺฐิโยชเน วิตฺถารโต ปณฺณาส โยชเน ปุถุลโต ปนฺนรสโยชเน วณฺณโต ชยสุมนปุปฺผสทิเส รตฺตกมฺปลวณฺเณ วา สณฺหสุขุเม ปณฺฑุกมฺป ลนามเก สิลาสเน. สกฺเกน เสวิยตีติ สิลํ. ปาสาโณ[Pg.91]. สิธาตุ เสวายํ อลปจฺจโย. อาสิยติ เอตฺถาติ อาสนํ. อถ วา อาคนฺตฺวา เสวิยติ เอตฺถาติ อาสนํ. อาปุพฺพสิธาตุ เสวายํ ยุ. สิลํเอว อาสนํ สิลาสนํ. ปณฺฑุกมฺปลสิลาสนํ ลพฺภติ. ตสฺมึ สิลาสนมฺหิ. อาสีโนติ ทสหิ จกฺกวาฬสหสฺเสหิ อาคมฺม สนฺนิสินฺนานํ เทวานํ คเณน ปริวาริโต หุตฺวา นิสีทนฺโต. อาสีทนํ นิสชฺชนํ อาสีโน. อาสมนฺตโต สีทติ วสตีติ วา อาสีโน. อภิธมฺมกถาภิมุขํ สีทติ นิสชฺชตีติ วา อาสีโน, พุทฺโธ. อาปุพฺพสีทธาตุ นิสชฺชายํ. วิสรณ คตฺยาวสาเนสุ วา ตปจฺจโย. ตสฺส อีณาเทโส, ณสฺสนตฺตํ, ธาตฺวนฺตโลโป. สิวสุขทนฺติ นิพฺพานสุขทายกํ. อริเยหิ เสวิยตีติ สิวํ, นิพฺพานํ. สิธาตุ เสวายํ อโว. อถ วา ราคคฺคิอาทีหิ สมติ อุปสมติ เอตฺถาติ สิวํ, นิพฺพานํ. สมุธาตุ อุปสเม ริโว. อภิธานปฺปทีปิกฏีกายํ ปน ‘‘สิวํ เขมภาวํ กโรตีติ สิวํ, สํสารภีรุเกหิ เสวิตพฺพตฺตา วา สิวํ. ยทาทินา วปจฺจโย’’ติ วุตฺตํ. สุขยตีติ สุขํ. ยสฺสุปฺปชฺชติ, ตํ สุขิตํ กโรตีติ อตฺโถ. อถ วา สุฏฺฐุ ทุกฺขํ ขนตีติ สุขํ. สุปุพฺพ ขนุธาตุ อวทารเณ กฺวิ. สิวสฺส นิพฺพานสฺส สุขํ สิวสุขํ, ตํ ททาตีติ สิวสุขทํ, อภิธมฺมธมฺโม. สิวสุขสทฺทูปปททาธาตุ อ. โย หิ อภิธมฺมธมฺมํ สุณาติ, โส ตสฺส นิพฺพานสุขํ ททาตีติ อตฺโถ. Silāsanamhi có nghĩa là: trên phiến đá tên là Paṇḍukampala, mềm mại và vi tế, được sanh ra hoặc được đặt để tại cõi trời Ba Mươi Ba, dưới cội cây Pāricchattaka, dài sáu mươi do tuần, rộng năm mươi do tuần, dày mười lăm do tuần, về màu sắc thì giống như đóa hoa jayasumana hoặc có màu như tấm thảm len màu đỏ. Sakkena seviyati nên là silaṃ (phiến đá được trời Đế Thích phục vụ). (Nghĩa là) tảng đá. Căn si trong nghĩa là phục vụ, (thêm) tiếp vĩ ngữ ala. Āsiyati ettha nên là āsanaṃ (nơi được ngồi). Hoặc āgantvā seviyati ettha nên là āsanaṃ (nơi được đến để phục vụ). Căn si có tiền tố ā trong nghĩa là phục vụ, (thêm) tiếp vĩ ngữ yu. Silaṃ eva āsanaṃ là silāsanaṃ (phiến đá chính là chỗ ngồi). Được hiểu là phiến đá Paṇḍukampala. Tasmiṃ silāsanamhi là trên phiến đá ấy. Āsīno có nghĩa là: đang ngự, sau khi được bao quanh bởi chúng chư thiên từ mười ngàn thế giới đến và hội họp. Āsīdanaṃ, nisajjanaṃ là āsīno (sự ngồi). Hoặc āsamantato sīdati vasati nên là āsīno (vị ngồi khắp xung quanh). Hoặc abhidhammakathābhimukhaṃ sīdati nisajjati nên là āsīno, buddho (vị ngồi hướng về pháp thoại Vi Diệu Pháp, đó là đức Phật). Căn sīda có tiền tố ā trong nghĩa là ngồi. Hoặc (căn sīda) trong nghĩa là lan rộng, đi đến, và chấm dứt, (thêm) tiếp vĩ ngữ ta. Ta được biến thành īṇa, ṇa được biến thành na, và phụ âm cuối của căn bị xóa bỏ. Sivasukhadaṃ có nghĩa là: ban cho hạnh phúc của Nibbāna. Ariyehi seviyati nên là sivaṃ, nibbānaṃ (Nibbāna, được các bậc Thánh phục vụ). Căn si trong nghĩa là phục vụ, (thêm) tiếp vĩ ngữ ava. Hoặc rāgaggiādīhi samati upasamati ettha nên là sivaṃ, nibbānaṃ (Nibbāna, là nơi mà các phiền não như lửa tham được lắng dịu, được dập tắt). Căn samu trong nghĩa là lắng dịu, (thêm) tiếp vĩ ngữ riva. Hơn nữa, trong Abhidhānappadīpikaṭīkā có nói: “sivaṃ khemabhāvaṃ karoti nên là sivaṃ (làm cho có trạng thái an ổn), hoặc saṃsārabhīrukehi sevitabbattā nên là sivaṃ (nên được những người sợ hãi luân hồi phục vụ). (Thêm) tiếp vĩ ngữ va bắt đầu bằng ya.” Sukhayati nên là sukhaṃ (làm cho an lạc). Nghĩa là: đối với người nào mà nó sanh khởi, nó làm cho người ấy được an lạc. Hoặc suṭṭhu dukkhaṃ khanati nên là sukhaṃ (đào bới khổ đau một cách tốt đẹp). Căn khanu có tiền tố su trong nghĩa là đào bới, (thêm) tiếp vĩ ngữ kvi. Sivassa nibbānassa sukhaṃ là sivasukhaṃ (hạnh phúc của siva tức Nibbāna), taṃ dadāti nên là sivasukhadaṃ, abhidhammadhammo (pháp Vi Diệu Pháp, ban cho hạnh phúc ấy). Căn dā có từ sivasukha làm upapada, (thêm) tiếp vĩ ngữ a. Nghĩa là: người nào nghe pháp Vi Diệu Pháp, pháp ấy ban cho người đó hạnh phúc Nibbāna. อเทสิ ธมฺมํ เทวานนฺติ เทวานํ ธมฺมํ อเทสีติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถ จ ธมฺมนฺติ นานานยวิจิตฺตํ คมฺภีรํ สณฺหสุขุมํ ทุทฺทสํ อภิธมฺม ธมฺมํ. อตฺตโน สภาวํ ธาเรตีติ ธมฺโม, ปณฺฑิเตหิ ธาริยติ น พาเลหีติ วา ธมฺโม, อภิธมฺมปิฏกํ. ธรธาตุ ธารเณ รมฺมปจฺจโย. ตํ ธมฺมํ. เทวานนฺติ ปุพฺเพ มนุสฺสโลเก มาตุภูตเทวปุตฺตปฺปมุขานํ อุปปตฺติเทวานํ. วุตฺตญฺเหตํ อฏฺฐสาลินีอฏฺฐกถายํ – Adesi dhammaṃ devānaṃ có liên hệ là devānaṃ dhammaṃ adesī (Ngài đã thuyết Pháp cho chư thiên). Ở đây, dhammaṃ là pháp Vi Diệu Pháp, đa dạng với nhiều phương pháp, sâu sắc, vi tế, khó thấy. Attano sabhāvaṃ dhāreti nên là dhammo (pháp mang giữ bản chất của mình), hoặc paṇḍitehi dhāriyati na bālehi nên là dhammo, abhidhammapiṭakaṃ (pháp được các bậc hiền trí mang giữ chứ không phải bởi kẻ ngu, đó là tạng Vi Diệu Pháp). Căn dhara trong nghĩa là mang giữ, (thêm) tiếp vĩ ngữ ramma. (Ngài đã thuyết) pháp ấy. Devānaṃ là cho các vị hóa sanh thiên, đứng đầu là vị thiên tử trước kia trong cõi người đã là thân mẫu. Điều này đã được nói trong sớ giải Aṭṭhasālinī: ‘‘มาตรํ [Pg.92] ปมุขํ กตฺวา, ตสฺสา ปญฺญาย เตชสา; อภิธมฺมกถามคฺคํ, เทวานํ สมฺปวตฺตยี’’ติ. “Lấy thân mẫu làm vị đứng đầu, bằng uy lực trí tuệ của Ngài; Ngài đã khởi thuyết dòng pháp thoại Vi Diệu Pháp cho chư thiên.” เอตฺถ จ มาตรนฺติปทสฺส ปุพฺเพ มนุสฺสโลเก มาตุภูตํ เทวปุตฺตนฺติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. วุตฺตญฺเหตํ ชินาลงฺการปาฬิยํ – Và ở đây, ý nghĩa của từ mātaraṃ nên được hiểu là “vị thiên tử trước kia trong cõi người đã là thân mẫu.” Điều này đã được nói trong Pāḷi Jinālaṅkāra: ‘‘ตโต ปุตฺตํ คเหตฺวาน, คตา มาตา สกํ ฆรํ; สตฺตมิยํ จุตา คนฺตฺวา, เทวปุตฺตตฺตมาคมี’’ติ. “Khi ấy, sau khi bồng lấy con trai, người mẹ đã trở về nhà của mình; vào ngày thứ bảy, bà mệnh chung, ra đi và đã đạt đến trạng thái của một vị thiên tử.” ตฏฺฏีกายญฺจ ‘‘โพธิสตฺตมาตา คพฺภวุฏฺฐานโต สตฺตเม ทิวเส กาลงฺกตฺวา ตุสิตปุเร เทวปุตฺโต หุตฺวา นิพฺพตฺตี’’ติ วุตฺตํ. เอตฺถ จ เทวปุตฺตสทฺเทน วุตฺตเมว. กาฬุทายี เถรคาถาอฏฺฐกถายญฺจ ‘‘ปริวาริตาติ จ อิตฺถิลิงฺคนิทฺเทโส ปุริมตฺตภาวสิทฺธํ อิตฺถิภาวํ เทวตาภาวํ วา สนฺธาย กโต. เทวูปปตฺติ ปน ปุริสภาเวน ชาตา’’ติ วุตฺตํ. ชาตกฏีกายญฺจ ‘‘เทโวโรหเนติ มาตุเทวปุตฺตสฺส เตมาสํ อภิธมฺมปิฏกํ เทเสตฺวา เทโวโรหนกาเล’’ติ มาตุเทวปุตฺตสทฺเทน วุตฺตํ. อภิธมฺมาวตารฏีกายญฺจ ‘‘เทวานนฺติ ตทา ธมฺมปฏิคฺคาหกานํ ทสสหสฺสจกฺกวาฬาธิวาสีนํ มาตุเทวปุตฺตปฺปมุขานํ อุปปตฺติเทวาน’’นฺติ มาตุเทวปุตฺต สทฺเทน วุตฺตํ. สิรีมหามายาสตฺเถ จ ‘‘สิรีมหามายา เทวีปิ สตฺตทิวเสเยว วสิตฺวา กาลงฺกตฺวา อตฺตโน ปุญฺญานุภาเวน ตุสิตภวเน เทวปุตฺโต หุตฺวา นิพฺพตฺตี’’ติ เทวปุตฺตสทฺเทน วุตฺตํ. มณิทีปฏีกายญฺจ ‘‘มาตรนฺติ ปุพฺเพ มนุสฺสโลเก มาตุภูตํ เทวปุตฺตนฺติ อตฺโถ. สิรีมหามายา หิ โพธิสตฺตํ วิชายิตฺวา สตฺตาหมตฺตํ ฐตฺวา อิโต จวิตฺวา ตุสิตภวเน ปุริสภาเวเนว นิพฺพตฺโต, น อิตฺถิภาเวนา’’ติ วุตฺตํ. ตสฺมา มาตรนฺติปทสฺส มาตุภูตํ เทวปุตฺตนฺติ อตฺโถ มุขฺเยน ทฏฺฐพฺโพ. Và trong phụ chú giải của bản ấy có nói: “Thân mẫu của vị Bồ Tát, vào ngày thứ bảy kể từ khi sanh con, đã mệnh chung và đã sanh làm một vị thiên tử ở cõi trời Tusita.” Và ở đây, điều đó đã được nói chính bằng từ devaputta. Và trong sớ giải Trưởng Lão Kệ Kāḷudāyī có nói: “Sự chỉ định nữ tánh trong từ parivāritā được thực hiện với ý chỉ đến thân tướng nữ đã thành tựu trong kiếp trước hoặc chỉ đến trạng thái thiên nhân. Tuy nhiên, sự sanh lên cõi trời đã sanh ra với thân tướng nam.” Và trong phụ chú giải Bổn Sanh có nói bằng từ mātudevaputta: “devorohane là vào lúc ngự xuống từ cõi trời, sau khi đã thuyết giảng tạng Vi Diệu Pháp trong ba tháng cho vị thiên tử thân mẫu.” Và trong phụ chú giải Abhidhammāvatāra có nói bằng từ mātudevaputta: “devānaṃ là cho các vị hóa sanh thiên, là những người thọ nhận Pháp vào lúc ấy, cư ngụ trong mười ngàn thế giới, đứng đầu là vị thiên tử thân mẫu.” Và trong luận Sirīmahāmāyā có nói bằng từ devaputta: “Hoàng hậu Sirīmahāmāyā cũng chỉ sống được bảy ngày rồi mệnh chung, nhờ oai lực phước báu của mình, bà đã sanh làm một vị thiên tử ở cõi Tusita.” Và trong phụ chú giải Maṇidīpa có nói: “Mātaraṃ có nghĩa là vị thiên tử trước kia trong cõi người đã là thân mẫu. Thật vậy, hoàng hậu Sirīmahāmāyā sau khi hạ sanh vị Bồ Tát, chỉ ở lại khoảng bảy ngày, từ đây mệnh chung và đã sanh ra ở cõi Tusita chính với thân tướng nam, chứ không phải với thân tướng nữ.” Do đó, ý nghĩa của từ mātaraṃ nên được hiểu một cách chủ yếu là “vị thiên tử đã là thân mẫu.” มธุสารตฺถ ทีปนีฏีกายํ ปน –‘‘สุทฺโธทโน นาม ปิตา มเหสิโน,พุทฺธสฺส มาตา ปน มายา นาม. Tuy nhiên, trong phụ chú giải Madhusāratthadīpanī (có nói): “Thân phụ của bậc Đại Sĩ tên là Suddhodana, còn thân mẫu của đức Phật tên là Māyā. โพธิสตฺตํ [Pg.93] ปริหริย กุจฺฉินา,กายสฺส เภทา ติทิวสฺมึ โมทติ; สา โคตมี กาลํกตา อิโต จุตา,ทิพฺเพหิ กาเมหิ สมงฺคิภูตา; อาโมทติ กามคุเณหิ ปญฺจหิ,ปริวาริตา เทวคเณหิ เตหี’’ติ; เถราปาฬิ; Sau khi mang vị Bồ Tát trong bụng, khi thân hoại mạng chung, bà hoan hỷ ở cõi trời Ba Mươi Ba. Bà, thuộc dòng Gotama, đã mệnh chung, từ đây từ trần, đã được trang bị đầy đủ các dục lạc cõi trời; bà vui hưởng với năm dục trưởng dưỡng, được các chúng chư thiên ấy vây quanh.” (Trưởng Lão Sử) ตทฏฺฐกถายํ ‘‘ปริวาริตาติ จ อิตฺถิลิงฺคนิทฺเทโส ปุริมตฺต ภาวสิทฺธํ อิตฺถิภาวํ เทวตาภาวํ วา สนฺธาย กโต. เทวูปปตฺติ ปน ปุริสภาเวน ชาตาติ วุตฺตตฺตา มาตรนฺติ มนุสฺสตฺตภาววเสน วุตฺต’’นฺติ วทนฺติ. เถรฏฺฐกถา ปน นสงฺคหารุฬฺหา. อญฺญฏฺฐกถาฏีกาสุ จ ตาทิสํ วจนํ นตฺถิ. ปตฺถนากาเล จ พุทฺธมาตา หุตฺวา ปจฺฉา ปุริโส โหมีติ ปตฺถนา นตฺถิ. ตึสธมฺมตายญฺจ พุทฺธมาตุยา ปุริสภาโว นาม นตฺถิ. ตสฺมา ตํ วีมํสิตพฺพนฺติปิ วิทู วทนฺตีติ วุตฺตํ. ตํ ปน น คเหตพฺพํ. กสฺมา, สํสยวจเนน วีมํสิตพฺพนฺติ วิทูวทนฺตีติ จ วุตฺตตฺตา จ ยถาวุตฺตฏฺฐกถาฏีกาวจเนหิ อุชุกํ วิรุทฺธตฺตา จ. เทวตาสทฺโท หิ เทวปุตฺเต พฺรหฺเม เทวธีตาย จ วตฺตติ. ตถาเหส ‘‘อถ โข อญฺญตรา เทวตา อภิกฺกนฺตาย รตฺติยา อภิกฺกนฺตวณฺณา’’ติอาทีสุ เทวปุตฺเต. วุตฺตญฺหิ ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถายํ ‘‘อญฺญตราติ อนิยมิต นิทฺเทโส. สา หิ นามโคตฺตโต อปากฏา. ตสฺมา อญฺญตราติ วุตฺตา. เทโวเยว เทวตา. อิตฺถิปุริสสาธารณเมเวตํ. อิธ ปน ปุริโสเอว. โส เทวปุตฺโต. กินฺตุสาธารณนามวเสน เทวตาติ วุตฺโต’’ติ. สุนีตตฺเถรอปทาน ปาฬิยํ อาคตาสุ ‘‘ตถา ตา เทวตา สตฺตสตา อุฬารา พฺรหฺมา วิมานา อภินิกฺขมิตฺวา’’ติอาทีสุ พฺรหฺเม. ปทีปวิมานวตฺถุปาฬิยํ วุตฺตาสุ – Trong Chú giải ấy, có người nói rằng: “Và (từ) ‘parivāritā’ là sự chỉ định theo nữ tính được thực hiện nhằm ám chỉ đến thân tướng nữ nhân đã thành tựu trong kiếp trước hoặc ám chỉ đến trạng thái của một vị thiên nữ. Tuy nhiên, vì đã được nói rằng sự tái sanh làm chư thiên đã xảy ra với thân tướng nam nhân, nên (từ) ‘mātaranti’ (người mẹ) được nói theo ý nghĩa của thân tướng loài người.” Nhưng Thera-aṭṭhakathā (Chú giải của Trưởng lão) không được đưa vào trong bộ sưu tập. Và trong các Chú giải và Phụ chú giải khác cũng không có lời nói như vậy. Và vào lúc phát nguyện, không có lời nguyện rằng: “Sau khi trở thành mẹ của Đức Phật, tôi sẽ trở thành nam nhân.” Và trong ba mươi pháp tánh, không có điều gọi là thân tướng nam nhân của mẹ Đức Phật. Do đó, đã được nói rằng các bậc hiền trí cũng nói rằng điều đó cần được xem xét. Nhưng điều đó không nên được chấp nhận. Tại sao? Vì đã được nói bằng lời lẽ hoài nghi rằng “cần được xem xét” và “các bậc hiền trí nói,” và vì nó trực tiếp mâu thuẫn với lời của Chú giải và Phụ chú giải đã được trích dẫn. Thật vậy, từ ‘devatā’ được dùng cho thiên tử, Phạm thiên, và cả thiên nữ. Ví như, trong các câu như “bấy giờ, một vị thiên nhân, khi đêm đã gần mãn, với dung sắc thù thắng,” từ này chỉ cho thiên tử. Thật vậy, trong Chú giải Khuddakapāṭha đã nói: “‘Aññatarā’ là sự chỉ định không xác định. Vị ấy thật không được biết đến về tên và dòng họ. Do đó, được nói là ‘aññatarā.’ ‘Devo’ chính là ‘devatā.’ Từ này thật sự chung cho cả nam và nữ. Tuy nhiên, ở đây chính là nam nhân. Vị ấy là một thiên tử. Nhưng được gọi là ‘devatā’ bằng cách sử dụng một danh từ chung.” Trong các câu đến trong Pāli của Sunītatthera-apadāna như “cũng vậy, bảy trăm vị thiên nhân cao quý ấy từ cung trời Phạm thiên đi ra,” từ này chỉ cho Phạm thiên. Trong các câu được nói trong Pāli của Padīpavimānavatthu – ‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, ยา ตฺวํ ติฏฺฐติ เทวเต; โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพา, โอสธี วิย ตารกา’’ติ. “Hỡi thiên nữ, người đang đứng đó với dung sắc thù thắng, tỏa sáng khắp mọi phương trời, như sao mai vậy.” อาทีสุ [Pg.94] เทวธีตาย. เอวํ ปน ปริวาริตาสทฺโทปิ เวทิตพฺโพ. ตสฺมา อาจริยธมฺมปาลตฺเถเรน กตาย เถรฏฺฐกถาย วุตฺตวจนํ ชาตกฏีกาย วุตฺตวจนญฺจ อาจริยสุมงฺคลตฺเถเรน กตาย อภิธมฺมาวตารฏีกาย วุตฺตวจนํ ปมาณํ กตฺวา มาตุเทวปุตฺโตติ อตฺโถเยว ทฏฺฐพฺโพ. เอตรหิ ปน เกจิ อาจริยา เถราปาฬิยํ อาคตํ ปริวาริตาสทฺทญฺจ มธุสารตฺถทีปนีฏีกาวจนญฺจ ปฏิจฺจ มาตุเทวธีตาติ วทนฺติ. ตํ ปน เตสํ มติมตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อเทสีติ มหากรุณาปุพฺพงฺคเมน สพฺพญฺญุตญาเณน กเถสิ. อสทิสํ ตนฺติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถ จ ตนฺติ พุทฺธํ. อสทิสนฺติ อปฺปฏิปุคฺคลํ. นตฺถิ เอตสฺส สทิโส ปฏิปุคฺคโลติ อสทิโส, พุทฺโธ. สเทวเก โลเก สีลาทิคุเณน พุทฺเธน สทิโส โกจิ ปุคฺคโล นตฺถีติ อตฺโถ. เตนาห วินยมหาวคฺคปาฬิยํ – trong các câu này, từ ấy chỉ cho thiên nữ. Và cũng nên hiểu từ ‘parivāritā’ theo cách như vậy. Do đó, lấy lời nói trong Thera-aṭṭhakathā do Trưởng lão Ācariya Dhammapāla soạn, lời nói trong Jātaka-ṭīkā, và lời nói trong Abhidhammāvatāra-ṭīkā do Trưởng lão Ācariya Sumaṅgala soạn làm chuẩn mực, ý nghĩa nên được hiểu chính là ‘mātudevaputta’ (vị thiên tử là thân mẫu). Tuy nhiên, hiện nay một số vị đạo sư, dựa vào từ ‘parivāritā’ có trong Therāpāḷi và lời nói của Madhusāratthadīpanī-ṭīkā, nói rằng đó là ‘mātudevadhītā’ (vị thiên nữ là thân mẫu). Nhưng điều đó nên được xem là ý kiến riêng của họ. (Từ) ‘Adesi’ có nghĩa là đã thuyết giảng bằng trí tuệ Nhất thiết trí với lòng đại bi đi trước. (Từ) ‘Asadisaṃ taṃ’ là sự liên kết. Và ở đây, ‘taṃ’ là Đức Phật. ‘Asadisaṃ’ có nghĩa là vô song, không có người sánh bằng. Vị nào không có người nào sánh bằng, vị ấy là ‘asadiso,’ tức là Đức Phật. Ý nghĩa là trong thế giới cùng với chư thiên, không có người nào sánh bằng Đức Phật về các đức hạnh như giới. Do đó, Ngài đã nói trong Pāli của Vinaya Mahāvagga – ‘‘น เม อาจริโย อตฺถิ, สทิโส เม น วิชฺชติ; สเทวกสฺมึ โลกสฺมึ, นตฺถิ เม ปฏิปุคฺคโล’’ติ. “Ta không có thầy, người sánh bằng ta không có; trong thế giới cùng với chư thiên, không có ai đối thủ của ta.” นิจฺจนฺติสตตํ สมิตํ, สพฺพกาลํ นิรนฺตรนฺติ อตฺโถ. อสทิสํ ตํ พุทฺธํ นิจฺจํ นมามีติ สมฺพนฺโธติ. (Từ) ‘Niccaṃ’ có nghĩa là thường xuyên, luôn luôn, mọi lúc, không gián đoạn. Sự liên kết là: “Con hằng đảnh lễ Đức Phật vô song ấy.” อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. สุมติ สุนฺทรสพฺพญฺญุต ญาณวาโต, เทสนาญาณวาโต วา. โย ยาทิโส พุทฺโธ. ทิเว ทิวเส ทิวากโรว สูริโยอิว, โสภนฺโต วิโรจมาโน หุตฺวา, รติชนเน เทวานํ อตปฺปกปีติ โสมนสฺสุปฺปาทเน, เปมุปฺปาทเน วา, สิลาสนมฺหิ ปณฺฑุ กมฺปลนามเก สิลาสเน, อาสีโน นิสีทนฺโต หุตฺวา สิวสุขทํ นิพฺพานสุขทายกํ, ธมฺมํ อภิธมฺมธมฺมํ, เทวานํ มาตุ ปุพฺพเทวปุตฺตปฺปมุขานํ อุปปตฺติเทวานํ อเทสิ กเถสิ. อสทิสํ อปฺปฏิปุคฺคลํ ตํ พุทฺธํ อหํ นิจฺจํ สตตํ นมามิ วนฺทามีติ. Đây là phần giải thích cú pháp tóm tắt. (Từ) ‘Sumati’ là bậc có trí tuệ tốt đẹp, tức là trí tuệ Nhất thiết trí, hoặc trí tuệ thuyết pháp. ‘Yo’ là Đức Phật nào. (Vị ấy) ‘dive’ vào ban ngày, ‘divākarova’ như mặt trời, ‘sobhanto’ trở nên rực rỡ, chói sáng, ‘ratijanane’ trong việc tạo ra sự hoan hỷ, trong việc làm phát sanh niềm vui và hỷ lạc không nhàm chán cho chư thiên, hoặc trong việc làm phát sanh lòng mến thương, ‘silāsanamhi’ trên phiến đá, tức là trên phiến đá tên là Paṇḍukampala, ‘āsīno’ đã ngự, tức là đang ngồi, ‘sivasukhadaṃ’ pháp mang lại sự an lạc, tức là mang lại hạnh phúc của Niết Bàn, ‘dhammaṃ’ là Chánh pháp, tức là Vi Diệu Pháp, ‘devānaṃ’ cho chư thiên, tức là cho các vị hóa sanh thiên, đứng đầu là vị thiên tử trước kia là thân mẫu, ‘adesi’ đã thuyết giảng. ‘Asadisaṃ’ là bậc vô song, ‘taṃ buddhaṃ’ Đức Phật ấy, ‘ahaṃ’ con, ‘niccaṃ’ hằng, ‘namāmi’ xin đảnh lễ. เตรสมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา. Phần giải thích kệ đảnh lễ thứ mười ba đã hoàn tất. ๑๔. 14. โย [Pg.95] ปาทปงฺกชมุทุตฺตลราชิเกหิ,โลเกหิ ตีหิวิกเลหิ นิรากุเลหิ; สมฺปาปุเณ นิรุปเมยฺยตเมว นาโถ,ตํ สพฺพโลกมหิตํ อสมํ นมามิ. Đấng Thế Tôn nào, giữa ba cõi vẹn toàn không phiền não, đã đạt đến chính sự vô song, nhờ những dấu vương giả mềm mại tuyệt vời nơi đôi chân sen; con xin đảnh lễ Ngài, bậc Vô song, được tất cả thế gian tôn kính. ๑๔. เอวํ เตรสมคาถาย พุทฺธํ วนฺทิตฺวา อิทานิ พุทฺธสฺส ปาทตเล วิจิตฺตปฺปวตฺเตหิ อฏฺฐสตจกฺกลกฺขเณหิ โถมิตฺวา วนฺทิตุกาโม โย ปาทปงฺกชตฺยาทิคาถมาห. อยํ ปน ต ภ ช ช คเณหิ จ ครุทฺวเยน รจิตตฺตา จุทฺทสกฺขเรหิ ยุตฺตา วสนฺตติลกาคาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺเหตํ วุตฺโตทเย ‘‘วุตฺตา วสนฺตติลกา ต ภ ชา ชคา โค’’ติ. ตสฺสายมตฺโถ. ยสฺสํ ปฏิปาทํ ต ภ ชา ต ภ ช คณา จ ชคา ชคณครุกา จ โค ครุ จ เจ ภวนฺติ, สา คาถา วสนฺตติลกาคาถาติ ฉนฺทาจริเยหิ วุตฺตาติ. 14. Sau khi đảnh lễ Đức Phật bằng kệ thứ mười ba như vậy, bây giờ, với mong muốn đảnh lễ bằng cách tán thán một trăm lẻ tám tướng tốt của bánh xe hiện khởi đa dạng dưới lòng bàn chân của Đức Phật, ngài đã nói bài kệ bắt đầu bằng ‘yo pādapaṅkaja.’ Và nên hiểu rằng đây là một bài kệ theo thể Vasantatilakā, vì nó được sáng tác với các âm tiết (gaṇa) ta, bha, ja, ja và hai âm dài (guru), và có mười bốn chữ. Điều này đã được nói trong sách Vuttodaya: “Được gọi là Vasantatilakā (khi có) ta, bha, jā, jagā, go.” Ý nghĩa của câu đó là: Bài kệ nào mà mỗi dòng có các âm tiết ta, bha, ja, nhóm jagā (âm tiết ja và một âm dài), và go (một âm dài), bài kệ đó được các bậc thầy về thi luật gọi là kệ Vasantatilakā. ตตฺถ ปน โย นาโถ อวิกเลหิ นิรากุเลหิ ปาทปงฺกชมุทุตฺตเลหิตีหิ โลเกหิ นิรุปเมยฺยตํ สมฺปาปุเณเอว สพฺพโลกมหิตํ อสมํ ตํ นาถํ อหํ นมามีติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถ ปน สทฺทกฺกเมน อทสฺเสตฺวา อตฺถกฺกเมน วณฺณนํ ทสฺสยิสฺสาม. โย นาโถติ โย ยาทิโส สพฺพสตฺตานํ ปฏิสรโณ พุทฺโธ. ตํ ปน ปทํ สมฺปาปุเณเอวาติปเท กตฺตุภาเวน สมฺพนฺธิตพฺพํ. นาถสฺส ปน วจนตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. อวิกเลหีติ เกนจิ อเวกลฺเลหิ สพฺพปาทจกฺกลกฺขเณหิ สมฺปุณฺเณหีติ อตฺโถ. วิรูปํ กลติ คจฺฉตีติ วิกโล. วิปุพฺพกลธาตุ คติยํ อ. นตฺถิ กิญฺจิ วิกลํ เอติสฺสา ราชิยาติ อวิกลา, ปาทราชิ. ปาททฺวเย ปริพฺยตฺตํ สณฺฐานรูปํ กิญฺจิ วิกลํ นตฺถีติ อตฺโถ. เตหิ อวิกเลหิ. Ở đây, sự liên kết là: ‘Tôi xin đảnh lễ bậc Đạo Sư ấy, là đấng vô song được toàn thể thế gian tôn kính, là đấng đã đạt đến sự vô tỷ trong ba cõi với những lòng bàn chân hoa sen mềm mại, không khiếm khuyết, không hỗn tạp.’ Tuy nhiên, ở đây chúng tôi sẽ trình bày sự giải thích theo thứ tự ý nghĩa chứ không trình bày theo thứ tự từ ngữ. ‘Yo nātho’ (Bậc Đạo Sư nào) có nghĩa là: ‘Vị Phật nào là nơi nương tựa của tất cả chúng sanh.’ Từ ấy nên được liên kết với vai trò chủ từ trong cụm từ ‘sampāpuṇeeva’ (đã đạt đến). Còn ý nghĩa của từ ‘nātha’ đã được nói đến ở dưới. ‘Avikalehi’ (không khiếm khuyết) có nghĩa là ‘hoàn hảo, đầy đủ tất cả các tướng bánh xe ở bàn chân, không có bất kỳ sự thiếu sót nào.’ ‘Vikalo’ (khiếm khuyết) là do ‘virūpaṃ kalati gacchati’ (đi đến trạng thái biến dạng). Căn ‘kala’ có tiền tố ‘vi’ mang nghĩa là ‘đi,’ với hậu tố ‘a.’ ‘Avikalā’ (không khiếm khuyết) là do ‘natthi kiñci vikalaṃ etissā rājiyāti’ (hàng tướng này không có gì khiếm khuyết), tức là hàng tướng ở bàn chân. Nghĩa là, hình tướng biểu hiện trên đôi bàn chân không có gì khiếm khuyết. ‘Tehi avikalehi’ (với những (bàn chân) không khiếm khuyết ấy). นิรากุเลหีติ [Pg.96] อากุลวิรหิเตหิ. ปาทจกฺกลกฺขณานํ อญฺญมญฺญํ อสํมิสฺเสหิ อสํสฏฺเฐหีติ อตฺโถ. อาภุโส กุลติ พนฺธตีติ อากุลํ, อาปุพฺพ กุลธาตุ พนฺธเน อ. อถ วา อาภุโส กุลติ อาวรติ โสภนนฺติ อากุลํ, นตฺถิ อากุลํ อญฺญมญฺญมิสฺสํ เอติสฺสา ปาทราชิ ยาติ นิรากุลา, ปาทราชิ. เตหิ นิรากุเลหิ. ตํ ปน ปททฺวยํ ปาทปงฺกชมุทุตฺตลราชิเกหีติปเท วิเสสนํ. ปาทปงฺกชมุทุตฺตลราชิเกหีติ ปาทสงฺขาตปทุมสฺส สณฺห ตเล ชาเตหิ อฏฺฐสตจกฺกลกฺขณราชิเกหิ ปทติ คจฺฉติ เอเตนาติ ปาโท. ปทธาตุ คติมฺหิณ. ปงฺเก กทฺทเม ชาตนฺติ ปงฺกชํ, ปทุมํ. ปาทสงฺขาตํ ปงฺกชํ ปาทปงฺกชํ. ปงฺกชํอิว ปาโท วา ปาทปงฺกชํ, ปาโท. สณฺหภาเวน มุทติ ปวตฺตตีติ มุทุ, มุทธาตุ คติยํ อุ. ตลติ ปติฏฺฐติ เอตฺถาติ ตลํ. ตลธาตุ ปติฏฺฐายํ อ. มุทุ จ ตํ ตลญฺจาติ มุทุตฺตลํ, ปาทปงฺกชสฺส มุทุตฺตลํ ปาทปงฺกชมุทุตฺตลํ, ราชติ ทิสฺสตีติ ราชิกา, ราชติ โสภติ เอเตนาติ ราชิกา. ราชธาตุ โสภเน ณิโก. ปาทปงฺกช มุทุตฺตเล ชาตํ อฏฺฐสตจกฺกลกฺขณสงฺขาตํ ราชิกนฺติ ปาทปงฺกชมุทุตฺตลราชิกํ, เตหิ. ‘Nirākulehi’ (không hỗn tạp) có nghĩa là ‘không có sự hỗn tạp.’ Nghĩa là, các tướng bánh xe ở bàn chân không bị trộn lẫn, không bị xáo trộn với nhau. ‘Ākulaṃ’ (hỗn tạp) là do ‘ābhuso kulati bandhati’ (nó trói buộc quá mức); căn ‘kula’ có tiền tố ‘ā’ mang nghĩa là ‘trói buộc,’ với hậu tố ‘a.’ Hoặc là, ‘ākulaṃ’ là do ‘ābhuso kulati āvarati sobhanaṃ’ (nó che lấp vẻ đẹp một cách quá mức); ‘nirākulā’ (không hỗn tạp) là do ‘natthi ākulaṃ aññamaññaṃ missaṃ etissā pādarāji yāti’ (hàng tướng ở bàn chân này không có sự trộn lẫn với nhau). ‘Tehi nirākulehi’ (với những (bàn chân) không hỗn tạp ấy). Hai từ ấy là tính từ cho từ ‘pādapaṅkajamuduttalarājikehi.’ ‘Pādapaṅkajamuduttalarājikehi’ có nghĩa là ‘với những hàng tướng bánh xe một trăm lẻ tám sanh khởi trên lòng bàn chân mềm mại của hoa sen được gọi là bàn chân.’ ‘Pādo’ (bàn chân) là do ‘padati gacchati etena’ (người ta đi bằng cái ấy); căn ‘pada’ mang nghĩa là ‘đi,’ với hậu tố ‘ṇa.’ ‘Paṅkajaṃ’ (hoa sen) là do ‘paṅke kaddame jātaṃ’ (sanh trong bùn), tức là hoa sen. ‘Pādapaṅkajaṃ’ là hoa sen được gọi là bàn chân. Hoặc ‘pādapaṅkajaṃ’ là bàn chân giống như hoa sen. ‘Mudu’ (mềm mại) là do ‘saṇhabhāvena mudati pavattati’ (nó diễn tiến một cách mịn màng); căn ‘mudu’ mang nghĩa là ‘đi,’ với hậu tố ‘u.’ ‘Talaṃ’ (lòng, bề mặt) là do ‘talati patiṭṭhati ettha’ (nó được thiết lập ở đó); căn ‘tala’ mang nghĩa là ‘thiết lập,’ với hậu tố ‘a.’ ‘Muduttalaṃ’ (lòng bàn chân mềm mại) là do ‘mudu ca taṃ talañca.’ ‘Pādapaṅkajamuduttalaṃ’ là lòng bàn chân mềm mại của bàn chân hoa sen. ‘Rājikā’ (hàng, vạch) là do ‘rājati dissati’ (nó được thấy) hoặc ‘rājati sobhati etena’ (nó chiếu sáng bằng cái ấy); căn ‘rāja’ mang nghĩa là ‘chiếu sáng,’ với hậu tố ‘ṇika.’ ‘Pādapaṅkajamuduttalarājikaṃ’ là hàng tướng được gọi là một trăm lẻ tám tướng bánh xe sanh khởi trên lòng bàn chân mềm mại của bàn chân hoa sen. ‘Tehi’ (với những cái ấy). ตํ ปน อฏฺฐสตปาทจกฺกลกฺขณํ นาเมวํ เวทิตพฺพํ. ภควโต ปาทปงฺกชมุทุตลสฺส มชฺเฌ นาภิ ทิสฺสติ. นาภิปฏิจฺฉินฺนา วฏฺฏเลขา ทิสฺสติ. นาภิมุขปริกฺเขปปฏฺโฏ ทิสฺสติ. ปนาฬิมุขํ ทิสฺสติ. อรา ทิสฺสนฺติ. อเรสุ วฏฺฏเลขา ทิสฺสนฺติ. เนมิ ทิสฺสติ. เนมิมณิกา ทิสฺสนฺติ. อิทํ ตาว ปาฬิอาคตเมว. สมฺปหุลวาโร ปน อนาคโต, โส เอวํ ทฏฺฐพฺโพ. สตฺติ, สิรีวจฺโฉ, นนฺทิยาวฏฺฏํ, โสวตฺติโก, วฏํสโก, วฑฺฒมานกํ, มจฺฉยุคลํ, ภทฺทปีฐํ, องฺกุสํ, โตมโร, ปาสาโท, โตรณํ, เสตจฺฉตฺตํ, ขคฺโค, ตาลวณฺฑํ, โมรหตฺถโก, วาฬพีชนิ, อุณฺหีสํ, ปตฺโต[Pg.97], มณิกุสุมทามํ, นีลุปฺปลํ, รตฺตุปฺปลํ, เสตุปฺปลํ, ปทุมํ, ปุณฺฑริกํ, ปุณฺณฆโฏ, ปุณฺณปาติ, สมุทฺโท, จกฺกวาฬํ, หิมวา, สิเนรุ, จนฺทิมสูริยา, นกฺขตฺตานิ, จตฺตาโร มหาทีปา, ทฺเวปริตฺตทีปสหสฺสานิ อนฺตมโส จกฺกวตฺติ รญฺโญ ปริสํ อุปาทาย สพฺโพ จกฺกลกฺขณสฺเสว ปริวาโรติ เอตฺตกเมว มชฺฌิมปณฺณาสฏฺฐกถายํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. Một trăm lẻ tám tướng bánh xe ở bàn chân ấy nên được biết như sau: Ở giữa lòng bàn chân mềm mại như hoa sen của Đức Thế Tôn, có thể thấy được trục bánh xe. Có thể thấy được vòng tròn được phân chia từ trục. Có thể thấy được vành đai bao quanh mặt trục. Có thể thấy được miệng ống dẫn. Có thể thấy được các căm xe. Trên các căm xe, có thể thấy được các vòng tròn. Có thể thấy được niềng xe. Trên niềng xe, có thể thấy được các hạt ngọc. Bấy nhiêu đây là những gì đã được truyền lại trong Pāli. Tuy nhiên, phần đầy đủ đã không được truyền lại; nó nên được thấy như sau: Cây thương, phù hiệu srivatsa, phù hiệu nandavarta, chữ vạn, đồ trang sức tai, bình thịnh vượng, cặp cá, bảo tọa, cây móc câu voi, cây giáo, cung điện, cổng chào, lọng trắng, thanh gươm, quạt lá cọ, quạt lông công, phất trần, vương miện, bình bát, tràng hoa ngọc, hoa sen xanh, hoa sen đỏ, hoa sen trắng, hoa sen, hoa sen trắng (puṇḍarika), bình nước đầy, bát đầy, biển cả, vũ trụ, dãy Hy Mã Lạp Sơn, núi Tu Di, mặt trăng và mặt trời, các chòm sao, bốn đại châu, hai ngàn tiểu đảo, và cuối cùng bao gồm cả đoàn tùy tùng của một vị Chuyển Luân Vương, tất cả đều là đoàn tùy tùng của tướng bánh xe. Nên biết rằng chỉ có bấy nhiêu đây được nói đến trong Chú giải Trung Bộ Kinh. ชินาลงฺการฏีกายํ ปน ‘‘เหฏฺฐาปาทตเลสุ จกฺกานิ ชาตานีติ จกฺกลกฺขณํ นาม ทฺวีสุ ปาทตเลสุ ทฺเว จกฺกานิ เอเกกสฺมึ สหสฺสมตฺตา อรา ยุตฺตา โหนฺติ. เนมิวลยํ สุวณฺณวณฺณํ. นาภิ อินฺทนีลมณิวณฺณา. ตสฺมึ มชฺเฌ จ นาภิปริยนฺเต จ นาภิมุเข จ วฏฺฏเลขา มชฺเฌ ฉิทฺทํ จกฺกปริยนฺเต เนมิโต พหิทฺธา วฏฺเฏ. สตฺติ, สิรีวจฺโฉ, นนฺทิยาวฏฺฏํ, โสวตฺติโก, วฏํสกํ, วฑฺฒมานกํ, ภทฺทปีฐํ, องฺกุโส, ปาสาทํ, โตรณํ, เสตจฺฉตฺตํ, ขคฺคํ, ตาลวณฺฑํ, มยูรหตฺถํ, จามรํ, อุณฺหีสํ, ปตฺตํ, มณิ, สุมนทามํ, นีลุปฺปลํ, รตฺตุปฺปลํ, รตฺตปทุมํ, เสตปทุมํ, ปุณฺฑริกํ, ปุณฺณกลสํ, ปุณฺณปตฺตํ, สมุทฺโท, จกฺกวาฬปพฺพโต, หิมวนฺตปพฺพโต, เมรุปพฺพโต, สูริยมณฺฑลํ, จนฺทมณฺฑลํ, นกฺขตฺตํ, สปริวารา จตุมหาทีปา, สปริวาโร สตฺตรตนสมงฺคี จกฺกวตฺติ, ทกฺขิณาวฏฺฏ เสตสงฺขํ, สุวณฺณมจฺฉยุคฬํ, จกฺกาวุธํ, สตฺตมหาคงฺคา, สตฺตกุลปพฺพตา, สตฺตสีทนฺตสาครา, สุวณฺณ หํสราชา, สํสุมาโร, ธชปฏาโก, สุวณฺณสิวิกา, สุวณฺณวาฬพีชนิ, เกลาสปพฺพโต, สีหราชา, พฺยคฺฆราชา, วลาหกอสฺสราชา, อุโปสถฉทฺทนฺตหตฺถิราชา, วาสุกีนาคราชา, หํสราชา, อุสภราชา, เอราวณ หตฺถิราชา, สุวณฺณมกรํ, จตุมุขสุวณฺณนาวา, สวจฺฉกา เธนุ, กึปุริโส, กินฺนรี, กรวีโก, มยูรราชา, โกญฺจราชา, จกฺกวากราชา, ชีวญฺชีวกราชา ฉ เทวโลกา, โสฬส [Pg.98] พฺรหฺมโลกาติ อิเม เอตฺตกา อคฺคมงฺคลลกฺขณา ปาทตเล ปญฺญายนฺตี’’ติ วุตฺตํ. อิมินา จ วจเนน อฏฺฐสต ปาทจกฺกลกฺขณํ ปริปุณฺณํ เวทิตพฺพนฺติ. Tuy nhiên, trong Jinālaṅkāraṭīkā có nói rằng: ‘‘Các bánh xe sanh khởi ở dưới lòng bàn chân, tướng bánh xe (cakkalakkhaṇa) có nghĩa là hai bánh xe ở hai lòng bàn chân, mỗi bánh xe được hợp thành với một ngàn căm xe. Vành xe có màu vàng ròng. Trục xe có màu ngọc indanīla. Ở giữa, ở vành trục xe, ở mặt trục xe có đường tròn, ở giữa có lỗ trống, ở vành bánh xe có vòng tròn bên ngoài niềng xe. Cây thương, tướng tốt đẹp (sirīvaccha), hình xoắn ốc bên phải (nandiyāvaṭṭa), hình chữ vạn (sovattika), đồ trang sức tai (vaṭaṃsaka), bình đầy (vaḍḍhamānaka), ghế báu (bhaddapīṭha), cái móc (aṅkusa), lâu đài (pāsāda), cổng chào (toraṇa), lọng trắng (setacchatta), gươm báu (khagga), quạt lá cọ (tālavaṇḍa), quạt lông công (mayūrahattha), phất trần (cāmara), vương miện (uṇhīsa), bát (patta), ngọc (maṇi), vòng hoa lài (sumanadāma), hoa sen xanh (nīluppala), hoa sen đỏ (rattuppala), hoa sen hồng (rattapaduma), hoa sen trắng (setapaduma), hoa sen trắng puṇḍarika, bình đầy nước (puṇṇakalasa), mâm đầy (puṇṇapatta), biển cả (samudda), dãy núi จักรวาล (cakkavāḷapabbata), núi Hy Mã Lạp Sơn (himavantapabbata), núi Tu Di (merupabbata), mặt trời (sūriyamaṇḍala), mặt trăng (candamaṇḍala), các vì sao (nakkhatta), bốn châu lớn cùng với quyến thuộc, Chuyển Luân Vương cùng với bảy báu và quyến thuộc, ốc शंख trắng xoắn về bên phải (dakkhiṇāvaṭṭa setasaṅkha), cặp cá vàng (suvaṇṇamacchayugaḷa), pháp khí bánh xe (cakkāvudha), bảy sông lớn (sattamahāgaṅgā), bảy dãy núi lớn (sattakulapabbatā), bảy biển Sīdanta (sattasīdantasāgarā), thiên nga chúa vàng (suvaṇṇa haṃsarājā), cá sấu (saṃsumāra), cờ phướn (dhajapaṭāka), kiệu vàng (suvaṇṇasivikā), quạt lông đuôi thú bằng vàng (suvaṇṇavāḷabījani), núi Kelāsa, sư tử chúa (sīharājā), cọp chúa (byaggharājā), ngựa chúa Valāhaka, voi chúa Uposatha và Chaddanta, rồng chúa Vāsuki, thiên nga chúa (haṃsarājā), bò đực chúa (usabharājā), voi chúa Erāvaṇa, thủy quái makara vàng (suvaṇṇamakara), thuyền vàng bốn mặt (catumukhasuvaṇṇanāvā), bò mẹ và bê con (savacchakā dhenu), nhân mã (kiṃpurisa), tiên nữ (kinnarī), chim karavīka, công chúa (mayūrarājā), chim koñca chúa, chim cakkavāka chúa, chim jīvañjīvaka chúa, sáu cõi trời dục giới, mười sáu cõi trời Phạm thiên. Bấy nhiêu tướng tốt lành bậc nhất này được thấy rõ ở lòng bàn chân.’’ Và do lời nói này, nên biết rằng một trăm lẻ tám tướng bánh xe ở bàn chân là đầy đủ. ตีหิ โลเกหีติ สมฺพนฺโธ. ตีหิ กามรูปารูป โลเกหีติ อตฺโถ. ตสฺส ปน วจนตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. ตํ ปเนตํ กตฺวตฺเถ กรณวจนํ. ตสฺส ปน ปทสฺส นิรุปเมยฺยาติ ปเทน กตฺตุภาเวน สมฺพนฺโธ. นิรุปเมยฺยตนฺติ อปฺปเมยฺยภาวํ. อุปมิตพฺพนฺติ อุปเมยฺยํ. อุปปุพฺพ มาธาตุ ปมาเน ณฺโย. อุปเมยฺยสฺส ภาโว อุปเมยฺยตํ. นตฺถิ อุปเมยฺยตํ อสฺส ราชิกสฺสาติ นิรุปเมยฺยตํ. อถ วา นตฺถิ อุปเมยฺยํ เอตสฺส ราชิกสฺสาติ นิรุปเมยฺโย, ปาทจกฺกลกฺขณราชิโก ลพฺภติ. ตสฺส ภาโว นิรุปเมยฺยตํ. ตํ ปน ปทํ สมฺปาปุเณ เอวาติปเท กมฺมํ. สมฺปาปุเณเอวาติ สมฺพนฺโธ. สมฺมา คจฺฉติเอวาติ อตฺโถ. กสฺมา ปน ตีหิ โลเกหิ ปาทปงฺกชมุทุตเลหิ นิรุปเมยฺยตํ ปาปุณาตีติ. พุทฺธโต อญฺญสฺส กสฺสจิ เทวมนุสฺสสฺส ปาทตลมชฺเฌ ปาทจกฺกลกฺขณสฺส อภาวโต. ภควโต หิ ปาทปงฺกชมุทุตเล ปารมิปุญฺญานุภาเวน นิพฺพตฺตานิ อฏฺฐสตปาทจกฺกลกฺขณานิ สมฺปาปุณนฺติ, น อญฺเญสํ. ตสฺมา นิรุปเมยฺยตํ ปาปุณาตีติ. Câu này có liên hệ với ‘bởi ba cõi.’ Nghĩa là bởi ba cõi: dục giới, sắc giới, và vô sắc giới. Tuy nhiên, ý nghĩa của từ này đã được nói ở dưới. Nhưng đây là cách dụng cụ trong ý nghĩa của tác nhân. Hơn nữa, từ này có liên hệ với từ ‘nirupameyya’ trong ý nghĩa của tác nhân. ‘Nirupameyyataṃ’ có nghĩa là trạng thái không thể so sánh. ‘Upamitaṃ’ là ‘upameyyaṃ.’ Từ gốc ‘mā’ có tiền tố ‘upa’ trong ý nghĩa đo lường, đi với hậu tố ‘ṇya.’ Trạng thái của ‘upameyya’ là ‘upameyyataṃ.’ Không có trạng thái có thể so sánh đối với vị vua này, do đó là ‘nirupameyyataṃ.’ Hoặc là, không có gì có thể so sánh đối với vị vua này, do đó là ‘nirupameyyo,’ tức là vị vua tướng bánh xe ở bàn chân. Trạng thái của nó là ‘nirupameyyataṃ.’ Nhưng từ đó là đối tượng trong động từ ‘sampāpuṇe eva.’ Nó có liên hệ với ‘sampāpuṇe eva.’ Nghĩa là ‘thực sự đạt đến.’ Nhưng tại sao lại đạt đến trạng thái không thể so sánh bởi ba cõi, bởi lòng bàn chân mềm mại như hoa sen? Bởi vì ngoài Đức Phật ra, không có trời hay người nào khác có tướng bánh xe ở giữa lòng bàn chân. Thật vậy, ở lòng bàn chân mềm mại như hoa sen của Đức Thế Tôn, một trăm lẻ tám tướng bánh xe ở bàn chân, được sanh khởi do uy lực của công đức ba-la-mật, đã đạt được, chứ không phải cho những người khác. Do đó, nó đạt đến trạng thái không thể so sánh. สพฺพโลกมหิตนฺติ สพฺพโลเกน ปูชิตํ. สพฺเพน เทวมนุสฺสโลเกน มหิตพฺโพ ปูชิตพฺโพติ สพฺพโลก มหิโต, นาโถ ลพฺภติ. ตํ. อุปฺปนฺเน หิ ตถาคเต เย เกจิ มเหสกฺขา เทวมนุสฺสา พุทฺธสฺส ปูเชนฺติ, ปเคว อญฺญา. ตถา หิ พฺรหฺมา สหมฺปติ สิเนรุมตฺเตน รตน ทาเมน ตถาคตํ ปูเชติ. ยถาพลญฺจ อญฺเญปิ เทวา มนุสฺสา จ พิมฺพิสารโกสลราชาทโย นิพฺพุตมฺปิ ภควนฺตํ อุทฺทิสฺส ฉนฺนวุติโกฏิธนํ วิสฺสชฺเชตฺวา อโสก มหาราชา [Pg.99] สกลชมฺพุทีเป จตุราสีติวิหารสหสฺสานิ ปติฏฺฐาเปติ. กา กถา ปน อญฺเญสํ ปูชาติ วุตฺตํ โหติ. ‘Sabbalokamahitaṃ’ có nghĩa là được tất cả thế gian tôn kính. Bậc Đạo Sư được gọi là ‘sabbalokamahito’ vì Ngài đáng được tôn kính, phải được tôn kính bởi toàn thể thế giới của chư thiên và loài người. ‘Taṃ’ (Ngài ấy). Thật vậy, khi Đức Như Lai xuất hiện, bất kỳ chư thiên và loài người nào có quyền lực lớn đều cúng dường Đức Phật, huống chi là những người khác. Ví dụ, Phạm thiên Sahampati cúng dường Đức Như Lai bằng một vòng hoa báu lớn bằng núi Tu Di. Và theo khả năng của mình, các chư thiên và loài người khác như vua Bimbisāra, vua Kosala, v.v... [cũng cúng dường]. Ngay cả khi Đức Thế Tôn đã nhập Niết-bàn, đại đế Asoka, sau khi chi ra chín mươi sáu koṭi tài sản, đã cho xây dựng tám mươi bốn ngàn ngôi chùa trên khắp cõi Diêm-phù-đề. Có thể nói gì về sự cúng dường của những người khác? - đó là ý nghĩa. อสมนฺติ สพฺพมนุสฺสเทวพฺรหฺเมหิ อสทิสํ. อปฺปฏิปุคฺคลนฺติ อตฺโถ. นตฺถิ สโม สทิโส ปุคฺคโล อสฺสาติ อสโม, นาโถ. โส ปน อสีติอนุพฺยญฺชนปฏิมณฺฑิต ทฺวตฺตึส มหาปุริสลกฺขณ วิจิตฺรรูปกาโย. สพฺพาการ ปริสุทฺธ สีลกฺขนฺธาทิคุณรตนสมิทฺธธมฺมกาโย. ปุญฺญมหตฺต ถามมหตฺตอิทฺธิมหตฺต ยสมหตฺต ปญฺญามหตฺตานํ ปรมุกฺกํส คโต จ โหติ, ตสฺมา ตถาคเตน สโม สทิโส นาม นตฺถีติ อตฺโถ. ตํ อสมํ. ตนฺติ นาถํ อหํ นมามีติ สมฺพนฺโธ. ‘Asamaṃ’ có nghĩa là không ai sánh bằng trong tất cả loài người, chư thiên, và Phạm thiên. Nghĩa là không có người đối thủ. Bậc Đạo Sư là ‘asamo’ vì không có người nào bằng hoặc tương tự với Ngài. Ngài có thân sắc (rūpakāya) tuyệt đẹp được trang hoàng bởi ba mươi hai tướng tốt của bậc đại nhân và tám mươi vẻ đẹp phụ. Ngài có thân pháp (dhammakāya) dồi dào các báu vật đức hạnh như giới uẩn, hoàn toàn thanh tịnh về mọi mặt. Và Ngài đã đạt đến sự tột đỉnh của sự vĩ đại về công đức, sự vĩ đại về sức mạnh, sự vĩ đại về thần thông, sự vĩ đại về danh tiếng, và sự vĩ đại về trí tuệ. Do đó, ý nghĩa là không có ai bằng hoặc tương tự với Đức Như Lai. ‘Taṃ asamaṃ’ (Bậc Vô Song ấy). Câu này có liên hệ với ‘con xin đảnh lễ Bậc Đạo Sư ấy.’ อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. โย นาโถ โย ยาทิโส สพฺพสตฺตานํ ปฏิสรโณ พุทฺโธ, อวิกเลหิ เกหิจิ อเวกลฺเลหิ, นิรากุเลหิ อากุลวิรหิเตหิ, ปาทปงฺกช มุทุตฺตลราชิเกหิ ปาทสงฺขาตปทุมสฺส สณฺหตเล ชาเตหิ อฏฺฐสตจกฺกลกฺขณราชิเกหิ, ตีหิ โลเกหิ กตฺตุภูเตหิ, นิรุปเมยฺยตํ อปฺปเมยฺยภาวํ อปฺปมิตพฺพ ภาวํ วา, สมฺปาปุเณเอว สมฺมา คจฺฉติเอว, สพฺพโลกมหิตํ สพฺพโลเกน ปูชิตํ, อสมํ สพฺพมนุสฺสเทวพฺรหฺเมหิ อสทิสํ ตํ นาถํ อหํ นมามีติ. Đây là sự kết nối tóm tắt. Bậc Đạo Sư nào, Đức Phật là nơi nương tựa của tất cả chúng sanh, bởi một trăm lẻ tám tướng bánh xe vương giả sanh khởi trên lòng bàn chân mềm mại của đóa sen được gọi là bàn chân, những tướng này không thiếu sót, không khiếm khuyết, không rối loạn, không có sự hỗn tạp, bởi ba cõi là tác nhân, Ngài thực sự đạt đến trạng thái không thể so sánh, trạng thái không thể đo lường hoặc không thể lường được, Ngài được tất cả thế gian tôn kính, không ai sánh bằng trong tất cả loài người, chư thiên, và Phạm thiên, con xin đảnh lễ Bậc Đạo Sư ấy. จุทฺทสมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา. Phần giải thích về kệ đảnh lễ thứ mười bốn đã hoàn tất. ๑๕. 15. พุทฺธํ นรานรสโมสรณํ ธิตตฺตํ,ปญฺญาปทีปชุติยา วิหตนฺธการํ; อตฺถาภิกามนรเทวหิตาวหํ ตํ,วนฺทามิ การุณิกมคฺคมนนฺตญาณํ. Con xin đảnh lễ Đức Phật, bậc có trí tuệ vô biên, bậc từ bi, bậc tối thượng, là nơi nương tựa của người và phi nhân, bậc có tâm kiên định, bậc đã xua tan bóng tối bằng ánh sáng của ngọn đèn trí tuệ, và là người mang lại lợi ích cho người và trời mong cầu mục đích. ๑๕. เอวํ [Pg.100] จุทฺทสมคาถาย นาถํ นตฺวา อิทานิ นรานรส โมสรณนฺตฺยาทีหิ สตฺตหิ คุเณหิ โถมิตฺวา พุทฺธํ วนฺทิตุ กาโม พุทฺธํ นรานรสโมสรณนฺตฺยาทิคาถมาห. อยํ ปน ตภชชคเณหิ ครุทฺวเยน จ รจิตตฺตา จุทฺทสกฺขเรหิ ยุตฺตา วสนฺตติลกาคาถาติ ทฏฺฐพฺพา. สาธกํ ปเนตฺถ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. 15. Như vậy, sau khi đã đảnh lễ bậc Natha bằng kệ ngôn thứ mười bốn, bây giờ với mong muốn tán dương và đảnh lễ đức Phật bằng bảy đức hạnh bắt đầu bằng ‘narānarasamosaraṇa’, ngài đã nói lên kệ ngôn về đức Phật bắt đầu bằng ‘narānarasamosaraṇaṃ’. Và nên được hiểu rằng, kệ ngôn này là kệ Vasanta-tilakā, được cấu thành bởi các túc từ ta-bha-ja-ja và hai âm trường (ga-ga), và có mười bốn âm tiết. Bằng chứng cho điều này đã được nêu ở dưới. ตตฺถ ปน นรานรสโมสรณนฺติ เอตฺถ นรอนรสมํ โอสรณนฺติ ปทวิภาโค. มนุสฺสเทวานํ สมํ โอสรณํ สนฺนิปติตฏฺฐานนฺติ อตฺโถ. นรานรสทฺทสฺส วจนตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. สมํ อวสรนฺติ สนฺนิปตนฺติ เอตฺถาติ สโมสรโณ, พุทฺโธ. สมอวปุพฺพ สรธาตุ คติยํ ยุ. นรานรานํ มนุสฺสเทวานํ สโมสรโณ นรานรสโมสรโณ, พุทฺโธ. ยถา หิ มหานิคฺโรโธ ผลกามานํ สกุณ สมูหานํ สโมสรณํ โหติ, เอวํ พุทฺโธ โลกิย โลกุตฺตรสมฺปตฺติกามานํ มนุสฺสเทวานํ สโมสรโณ สนฺนิปติโต ปฏิสรโณ วา โหติ. ตสฺมา นรานรสโมสรณนฺติ โถเมติ. Ở đây, trong câu ‘narānarasamosaraṇanti’, sự phân chia từ là ‘nara-anara-samaṃ osaraṇaṃ’. Nghĩa là: nơi hội tụ, nơi tụ họp bình đẳng của người và chư thiên. Ý nghĩa của từ ‘narānara’ đã được giải thích ở dưới. ‘Samosaraṇo’ là nơi mà họ cùng nhau đi đến, cùng nhau tụ họp, đó là đức Phật. (Từ này được hình thành từ) căn ‘sar’ (đi đến) có tiếp đầu ngữ ‘sama’ và ‘ava’, và tiếp vị ngữ ‘yu’. ‘Narānarasamosaraṇo’ là nơi hội tụ của ‘narānara’ tức là của người và chư thiên, đó là đức Phật. Ví như cây đa lớn là nơi hội tụ của đàn chim mong muốn quả, cũng vậy, đức Phật là nơi hội tụ, nơi tụ họp, hay nơi nương tựa của người và chư thiên mong muốn các thành tựu thế gian và siêu thế. Do đó, ngài tán dương (đức Phật) là ‘narānarasamosaraṇaṃ’. ธิตตฺตนฺติ สมาหิตจิตฺตํ. เอตฺถ อตฺตสทฺโท อตฺตสมฺมา ปณิธิ จาติอาทีสุ อตฺตสทฺโท วิย จิตฺตวาจโก ทฏฺฐพฺโพ. ธิยติ ฐปิยติ เอตฺถ เอเตน วา เอการมฺมเณ สมฺปยุตฺต ธมฺมาติ ธิโต, สมาธิ. ธาธาตุ ปติฏฺฐายํ ต. อารมฺมณํ อทติ อาททาตีติ อตฺตํ, จิตฺตํ. อทธาตุ อาทาเน ต. ธิตํ สมาหิตํ อตฺตํ จิตฺตํ ยสฺสาติ ธิตตฺโต, พุทฺโธ. ตํ ธิตตฺตํ. ‘Dhitattaṃ’ có nghĩa là người có tâm định tĩnh. Ở đây, từ ‘atta’ nên được hiểu là chỉ cho ‘tâm’ (citta), giống như từ ‘atta’ trong ‘attasammāpaṇidhi’ (chánh hướng tự thân) v.v... ‘Dhito’ là nơi mà, hoặc nhờ đó mà các pháp tương ưng được đặt vào, được thiết lập trên một đối tượng duy nhất; đó là định (samādhi). (Từ này được hình thành từ) căn ‘dhā’ (đặt, thiết lập) với tiếp vị ngữ ‘ta’. ‘Attaṃ’ là cái ăn hoặc nắm bắt đối tượng; đó là tâm (citta). (Từ này được hình thành từ) căn ‘ada’ (nắm bắt) với tiếp vị ngữ ‘ta’. ‘Dhitatto’ là người có ‘atta’ (tâm) đã được ‘dhita’ (thiết lập, định tĩnh); đó là đức Phật. (Con xin đảnh lễ) vị ấy, bậc ‘dhitattaṃ’. ปญฺญาปทีปชุติยาติ อรหตฺตมคฺคญาณสงฺขาตปทีโปภาเสน กรณภูเตน. ปชานาตีติ ปญฺญา, อรหตฺตมคฺค ญาณํ. ยถาสภาวํ สพฺพปฺปกาเรหิ จตุสจฺจธมฺมํ ปฏิวิชฺฌตีติ อตฺโถ. ปญฺญาว เญยฺยาวรณปฺปหานโต สพฺพปกาเรหิ [Pg.101] ธมฺมสภาวํ ทีเปตีติ ปญฺญาปทีโป. โชเตตีติ ชุติ, ปญฺญาปทีโปภาโส. ชุธาตุ ทิตฺติยนฺติ. ปญฺญา ปทีโปเอว ชุติ ปญฺญาปทีปชุติ. อถ วา ปญฺญาปทีปสฺส ชุติ ปญฺญาปทีปชุติ, อยํ ปน สมาโส อเภทเภทู ปจาเรน ทฏฺฐพฺโพ. ตาย ปญฺญาปทีปชุติยา. ‘Paññāpadīpajutiyā’ có nghĩa là bằng ánh sáng của ngọn đèn được gọi là tuệ A-la-hán đạo, vốn là công cụ. ‘Paññā’ (tuệ) là cái biết rõ, tức là tuệ A-la-hán đạo. Nghĩa là nó thâm nhập vào pháp Tứ đế theo đúng bản chất của chúng về mọi phương diện. Chính tuệ là ‘ngọn đèn tuệ’ (paññāpadīpo) vì nó soi sáng bản chất của các pháp về mọi phương diện bằng cách loại bỏ chướng ngại của các pháp cần biết. ‘Juti’ (ánh sáng) là cái chiếu sáng, tức là ánh sáng của ngọn đèn tuệ. (Từ này được hình thành từ) căn ‘ju’ có nghĩa là chiếu sáng. ‘Paññāpadīpajuti’ là tuệ vừa là ngọn đèn vừa là ánh sáng. Hoặc, ‘paññāpadīpajuti’ là ánh sáng của ngọn đèn tuệ; và hợp từ này nên được hiểu theo cách dùng ví von về sự không khác biệt và khác biệt. (Bằng) ‘paññāpadīpajutiyā’ đó. วิหตนฺธการนฺติ หนิตพฺพอวิชฺชาสงฺขาตโมหตมํ. สวาสนกิเลสปฺปหานโต วิเสเสน หนิตพฺโพติ วิหโต. วิปุพฺพหนธาตุ หึสายํ ต. อนฺธํ ตมํ กโรตีติ อนฺธกาโร, อวิชฺชาสงฺขาตโมโห. วิสยสภาวปฏิจฺฉาทนโต อนฺธการสริกฺขกตาย โมโห อนฺธกาโรติ วุจฺจติ. อถ วา อนฺธํ ปญฺญาจกฺขุอนฺธํ กโรตีติ อนฺธกาโร, โมโห. อนฺธสทฺทูปปท กรธาตุ ณ. วิหโต อนฺธกาโร เยน โสติ วิหตนฺธกาโร, พุทฺโธ. ตํ วิหตนฺธการํ. ยถา หิ โลเก ปทีโป อตฺตโน ชุติยา อนฺธการํ หนติ, เอวํ พุทฺธสฺส อรหตฺตมคฺคปญฺญาปิ อวิชฺชนฺธการํ หนตีติ วุตฺตา. อยํ ปน หีนูปมาติ วุจฺจติ. ปญฺญาวโต หิ เอกปลฺลงฺเกนปิ นิสินฺนสฺส ทสสหสฺสิ โลกธาตุ เอกปชฺโชตา โหติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา ‘‘จตฺตาโรเม ภิกฺขเว ปชฺโชตา. กตเม จตฺตาโร. จนฺทปชฺโชโต, สูริยปชฺโชโต, อคฺคิปชฺโชโต, ปญฺญา ปชฺโชโต. อิเม โข ภิกฺขเว จตฺตาโร ปชฺโชตา. เอตทคฺคํ ภิกฺขเว อิเมสํ จตุนฺนํ ปชฺโชตานํ ยทิทํ ปญฺญา ปชฺโชโต’’ติ. ‘Vihatandhakāraṃ’ có nghĩa là người đã diệt trừ bóng tối của si mê được gọi là vô minh, thứ cần phải được diệt trừ. ‘Vihata’ có nghĩa là được diệt trừ một cách đặc biệt do đã đoạn tận các phiền não cùng với các tiềm miên. (Từ này được hình thành từ) căn ‘han’ (sát hại) có tiếp đầu ngữ ‘vi’, với tiếp vị ngữ ‘ta’. ‘Andhakāro’ là cái tạo ra bóng tối mù mịt, tức là si mê được gọi là vô minh. Si mê được gọi là ‘bóng tối’ vì nó tương tự như bóng tối trong việc che lấp bản chất của đối tượng. Hoặc, ‘andhakāro’ là cái làm cho tuệ nhãn bị mù lòa, tức là si mê. (Từ này được hình thành từ) căn ‘kara’ có từ đứng trước là ‘andha’, với tiếp vị ngữ ‘ṇa’. ‘Vihatandhakāro’ là người mà bóng tối đã được diệt trừ bởi vị ấy; đó là đức Phật. (Con xin đảnh lễ) vị ấy, bậc ‘vihatandhakāraṃ’. Ví như trong đời, ngọn đèn diệt trừ bóng tối bằng ánh sáng của nó, cũng vậy, được nói rằng tuệ A-la-hán đạo của đức Phật cũng diệt trừ bóng tối vô minh. Tuy nhiên, đây được gọi là một ví dụ thấp kém. Vì rằng đối với bậc có trí tuệ, khi đang ngồi trên một tòa ngồi, mười ngàn thế giới hệ trở thành một ngọn đèn duy nhất. Điều này đã được đức Thế Tôn nói: “Này các Tỳ khưu, có bốn loại ánh sáng này. Bốn loại nào? Ánh sáng mặt trăng, ánh sáng mặt trời, ánh sáng của lửa, ánh sáng của trí tuệ. Này các Tỳ khưu, đây là bốn loại ánh sáng. Này các Tỳ khưu, trong bốn loại ánh sáng này, đây là tối thượng, tức là ánh sáng của trí tuệ.” ปญฺญาปทีปชุติยา วิหตนฺธการนฺติ เอตฺถ ปน ปญฺญาปทีป ชุติยาติอิมินา พุทฺธสฺส อรหตฺตมคฺคญาณํ มุขฺเยน ทสฺเสติ. ตํ ทสฺสเนน ปารมีญาณญฺจ วิปสฺสนาญาณญฺจ เหฏฺฐิมมคฺคผล ญาณญฺจ ผลูปจาเรน ทีเปติ. ตทฺทีปเกน อวิชฺชนฺธการปฺปหานํ ปฐมการณูปจาเรน ปกาเสติ. ตปฺปกาสเนน อรหตฺต ผลญาณลภนํ ทุติยการณูปจาเรน วิภาเวติ. ตํ วิภาวเนน [Pg.102] สพฺพญฺญุตญาณาทิสพฺพพุทฺธคุณลภนํ ตติย การณูปจาเรน อานุภาเวติ. Ở đây, trong câu ‘paññāpadīpajutiyā vihatandhakāraṃ’, qua cụm từ ‘paññāpadīpajutiyā’, nó chủ yếu chỉ ra tuệ A-la-hán đạo của đức Phật. Bằng việc chỉ ra điều đó, nó soi sáng cho tuệ ba-la-mật, tuệ minh sát, và tuệ của các đạo và quả thấp hơn, bằng cách dùng phép ẩn dụ về kết quả (cho nguyên nhân). Bằng sự soi sáng đó, nó công bố sự đoạn tận bóng tối vô minh, bằng phép ẩn dụ thứ nhất về nguyên nhân (cho kết quả). Bằng sự công bố đó, nó làm rõ sự chứng đắc tuệ A-la-hán quả, bằng phép ẩn dụ thứ hai về nguyên nhân. Bằng sự làm rõ đó, nó biểu thị sự chứng đắc tất cả các Phật đức như nhất thiết trí v.v..., bằng phép ẩn dụ thứ ba về nguyên nhân. นนุ จ สพฺเพสมฺปิ ขีณาสวานํ ปญฺญาปทีปชุติยา วิหตนฺธการตา สมฺภวติ, อถ กสฺมา อญฺญสาธารณาวิเสส คุเณน พุทฺธสฺส โถมนา กตาติ. สวาสนปฺปหาเนน อนญฺญสาธารณวิเสสตาย สมฺภวโต. สพฺเพสมฺปิ หิ ขีณาสวานํ สติปิ ปญฺญาปทีปชุติยา วิหตนฺธการตฺเต อริยสาวกปจฺเจกพุทฺธานํ สวาสนาย กิเลสปฺปหานํ น วิชฺชติ. สมฺมาสมฺพุทฺธานํเยว สวาสนปฺปหาเนน กิเลสปฺปหานสฺส วิเสโส วิชฺชตีติ สาติสยวเสน อวิชฺชนฺธการปฺปหาเนน ภควนฺตํเยว ปญฺญาปทีปชุติยา วิหตนฺธการนฺติ โถเมตีติ. (Hỏi:) Chẳng phải đối với tất cả các bậc lậu tận, việc diệt trừ bóng tối bằng ánh sáng của ngọn đèn tuệ là có thể sao? Vậy tại sao đức Phật lại được tán dương bằng một đức hạnh không đặc biệt mà lại chung cho những người khác? (Đáp:) Vì điều đó có thể (được tán dương như vậy) do đức hạnh đặc biệt, không chung cho người khác, là sự đoạn tận (phiền não) cùng với các tiềm miên. Vì rằng mặc dù tất cả các bậc lậu tận đều có sự diệt trừ bóng tối bằng ánh sáng của ngọn đèn tuệ, nhưng đối với các bậc Thánh Thinh văn và Độc Giác Phật, không có sự đoạn tận phiền não cùng với các tiềm miên. Chỉ có các bậc Chánh Đẳng Giác mới có sự đặc biệt trong việc đoạn tận phiền não cùng với các tiềm miên. Do đó, ngài tán dương chỉ riêng đức Thế Tôn là ‘người đã diệt trừ bóng tối bằng ánh sáng của ngọn đèn tuệ’ vì sự đoạn tận bóng tối vô minh một cách vượt trội của ngài. อตฺถาภิกามนฺติ สตฺตโลกสฺส โลกิยโลกุตฺตร สงฺขาตํ ปโยชนํ อติวิย อิจฺฉนฺตํ. การณานุรูปํ อสติ ภวตีติ อตฺถํ, ผลํ. อสธาตุ ภุวิมฺหิ ถ. ตํ อภิอติเรกํ กาเมติ อิจฺฉตีติ อตฺถาภิกาโม, พุทฺโธ. อตฺถสทฺทูปปท อภิปุพฺพกมุธาตุ อิจฺฉายํ ณ. ตํ อตฺถาภิกามํ. นรเทวหิตาวหนฺติ มนุสฺสเทวานํ หิตํ ธารกํ. หิตํ นรติ เนตีติ นโร, มนุสฺโส. อถ วา นริยติ สเกน กมฺเมน นิยฺยตีติ นโร, มนุสฺโส. นรธาตุ นยเน อ. วุตฺตญฺหิ ‘‘กมฺเมน นิยฺยติ โลโก’’ติ. กามคุณ ฌานาภิญฺญจิตฺติสฺสริยาทีหิ ทิพฺพนฺติ กีฬนฺตีติ เทวา, เตสุ วา วิหรนฺตีติ เทวา, ทิวุธาตุ กีฬาทีสุ ณ. นรา จ เทวา จ นรเทวา. หิโนติ วฑฺฒตีติ หิตํ, ผลํ. หิธาตุ วฑฺฒเน ต. นรเทวานํ หิตํ นรเทวหิตํ, ตํ อาวหตีติ นรเทวหิตาวโห, พุทฺโธ. นรเทวหิตสทฺทูปปทอาปุพฺพ วหธาตุ หรเณ ณ. พุทฺโธ หิ สพฺพเทวมนุสฺสานํ โลกิยโลกุตฺตรสมฺปตฺติอตฺถํ ธมฺมเทสนาย ธาเรตีติ วุตฺตํ โหติ, ตํ นรเทวหิตาวหํ. การุณิกมคฺคมนนฺต ญาณนฺติ [Pg.103] เอตฺถ การุณิกํ อคฺคํ อนนฺตญาณนฺติปทจฺเฉโท. ตตฺถ การุณิกนฺติ สพฺพสตฺเตสุ มหากรุณาย ยุตฺตํ, มหากรุณวนฺตํ วา. กิรตีติ กรุณา. กิรธาตุ อปนยเน อุณปจฺจโย. ปรทุกฺขํ วิกฺขิปติ อปเนตีติ อตฺโถ. Atthābhikāmaṃ có nghĩa là bậc mong cầu một cách mãnh liệt lợi ích được gọi là thế gian và siêu thế cho thế giới chúng sanh. Atthaṃ (lợi ích, quả) là cái hiện hữu tương xứng với nguyên nhân. Căn as (hiện hữu) đi với tiếp vị ngữ tha. Bậc mong muốn, tức là ước ao, sự lợi ích một cách vượt trội được gọi là atthābhikāmo, tức là đức Phật. (Từ này được tạo thành bởi) từ attha đứng trước, tiền tố abhi, căn kam (mong muốn) đi với tiếp vị ngữ ṇa. (Con xin đảnh lễ) bậc atthābhikāmaṃ ấy. Naradevahitāvahanti có nghĩa là bậc mang lại lợi ích cho loài người và chư thiên. Hitaṃ narati netīti naro, người. Hoặc naro (người) là người bị dẫn dắt bởi nghiệp của mình. Căn nar (dẫn dắt) đi với tiếp vị ngữ a. Quả vậy, có lời dạy rằng: “Thế gian bị dẫn dắt bởi nghiệp.” Kāmaguṇa jhānābhiññacittissariyādīhi dibbanti kīḷantīti devā, hoặc là những vị trú ngụ ở những nơi ấy. Căn div (vui chơi, v.v...) đi với tiếp vị ngữ ṇa. Narā ca devā ca naradevā. Hinoti vaḍḍhatīti hitaṃ, quả. Căn hi (tăng trưởng) đi với tiếp vị ngữ ta. Lợi ích cho người và chư thiên là naradevahitaṃ, bậc mang lại lợi ích ấy là naradevahitāvaho, tức là đức Phật. (Từ này được tạo thành bởi) từ naradevahita đứng trước, tiền tố ā, căn vah (mang đi) đi với tiếp vị ngữ ṇa. Điều này có nghĩa là: Quả vậy, đức Phật bằng việc thuyết pháp đã mang lại sự thành tựu thế gian và siêu thế cho tất cả chư thiên và loài người. (Con xin đảnh lễ) bậc naradevahitāvahaṃ ấy. Trong câu Kāruṇikamaggamananta ñāṇanti, sự phân chia từ là kāruṇikaṃ aggaṃ anantañāṇanti. Trong đó, kāruṇikanti có nghĩa là bậc có lòng đại bi đối với tất cả chúng sanh, hay là bậc có lòng đại bi. Kiratīti karuṇā. Căn kir (loại trừ) đi với tiếp vị ngữ uṇa. Nghĩa là nó xua tan, loại bỏ khổ đau của người khác. อถ วา กินาตีติ กรุณา. กิธาตุ หึสายํ รุณปจฺจโย. ปรทุกฺเข สติ การุณิกํ หึสติ วิพาธตีติ อตฺโถ. ปรทุกฺเข สติ สาธูนํ หทยกมฺปนํ กโรตีติ วา กรุณา. กรธาตุ อุณปจฺจโย. อถ วา กํ วุจฺจติ สุขํ, ตํ รุนฺธตีติ กรุณา. กํสทฺทูปปท รุธิธาตุ อาวรเณ ยุปจฺจโย. เอสา หิ ปรทุกฺขาปนยนกามตา ลกฺขณา. อตฺตสุขนิรเปกฺขตาย การุณิกานํ สุขํ รุนฺธติ วิพาธตีติ อตฺโถ. กรุณาย มหากรุณาย ยุตฺโต การุณิโก. กรุณา อสฺส อตฺถีติ วา การุณิโก, พุทฺโธ. ตํ การุณิตํ. อคฺคนฺติ ชาติปุญฺญ คุณมหตฺตภาเวน สพฺพสตฺตุตฺตมํ เสฏฺฐภาวํ อชติ คจฺฉตีติ อคฺโค, พุทฺโธ. อชธาตุ คติยํ อ. ชสฺส โค. พุทฺโธ หิ อสมฺภินฺนขตฺติยวํเส ชาตตฺตา ชาติวเสน จ ปูริตปารมีปุญฺญตฺตา ปุญฺญวเสน จ อปริมิตนิรุปมสีลาทิ คุณวิเสเสน สมนฺนาคตตฺตา คุณวเสน จ อนนฺตโลกธาตูสุ สพฺพสตฺตุตฺตมภาวํ คจฺฉตีติ อคฺโค. นิพฺพานํ อชติ คจฺฉตีติ วา อคฺโค. อถ วา อเชติ เขเปติ กิเลเสติ อคฺโค, พุทฺโธ. อชธาตุ เขปเน อ. ตํ อคฺคํ. อนนฺตญาณนฺติ คณนวเสน จ สภาววเสน จ วิสยวเสน จ อนฺตวิรหิตญาณํ. เกนจิ ปุคฺคเลน ญาเณน อนนฺตํ อปริจฺฉินฺนํ, สพฺพญฺญุตญาณวนฺตํ วา. นตฺถิ อนฺตํ ยสฺสาติ อนนฺตํ, ญาณํ. สพฺพเญยฺยธมฺมํ ชานาตีติ ญาณํ, สพฺพญฺญุตญาณํ. อนนฺตํ ญาณํ ยสฺส โสติ อนนฺตญาโณ, พุทฺโธ. พุทฺธสฺส หิ ญาณํ โกจิ มนุสฺโส วา เทโว วา พฺรหฺมา วา เอตฺตกนฺติ ปริจฺฉินฺทิตุํ น สกฺโกติ, ตสฺมา อนนฺตํ อปริมาณํ โหตีติ วุตฺตํ โหติ. Hoặc kinātīti karuṇā. Căn kid (tổn hại) đi với tiếp vị ngữ ruṇa. Nghĩa là khi có sự đau khổ của người khác, nó làm tổn hại, làm phiền não bậc có lòng bi. Hoặc karuṇā là cái làm cho trái tim của bậc thiện nhân rung động khi có sự đau khổ của người khác. Căn kar (làm) đi với tiếp vị ngữ uṇa. Hoặc kaṃ được gọi là hạnh phúc, karuṇā là cái ngăn che hạnh phúc ấy. (Từ này được tạo thành bởi) từ kaṃ đứng trước, căn rudh (ngăn che) đi với tiếp vị ngữ yu. Quả vậy, trạng thái này có đặc tính là mong muốn loại trừ khổ đau của người khác. Nghĩa là, do không màng đến hạnh phúc của bản thân, nó ngăn che, làm phiền não hạnh phúc của những bậc có lòng bi. Kāruṇiko là bậc có lòng bi, lòng đại bi. Hoặc kāruṇiko là bậc có lòng bi, tức là đức Phật. (Con xin đảnh lễ) bậc kāruṇitaṃ (có lòng bi) ấy. Agganti có nghĩa là aggo, tức là đức Phật, là bậc đi đến, đạt đến trạng thái cao tột, tối thượng giữa tất cả chúng sanh nhờ vào sự vĩ đại về dòng dõi, phước đức và phẩm hạnh. Căn aj (đi) đi với tiếp vị ngữ a. J được đổi thành go. Quả vậy, đức Phật được gọi là aggo vì Ngài đi đến trạng thái tối thượng giữa tất cả chúng sanh trong vô số thế giới, về phương diện dòng dõi do sanh trong dòng dõi Sát-đế-lỵ không gián đoạn, về phương diện phước đức do đã viên mãn các ba-la-mật, và về phương diện phẩm hạnh do thành tựu các đức tánh đặc biệt như giới đức vô lượng, vô song. Hoặc aggo là bậc đi đến, đạt đến Niết-bàn. Hoặc aggo là bậc xua tan, đoạn trừ phiền não, tức là đức Phật. Căn aj (xua tan) đi với tiếp vị ngữ a. (Con xin đảnh lễ) bậc aggaṃ (tối thượng) ấy. Anantañāṇanti có nghĩa là trí tuệ không có giới hạn về phương diện số lượng, phương diện tự tánh và phương diện đối tượng. (Trí tuệ ấy) vô hạn, không thể đo lường bởi trí tuệ của bất kỳ người nào; hay là bậc có trí tuệ toàn giác. Anantaṃ là cái không có giới hạn. Ñāṇaṃ là trí tuệ. Ñāṇaṃ là cái biết tất cả các pháp cần biết, tức là trí tuệ toàn giác. Anantañāṇo là bậc có trí tuệ vô hạn, tức là đức Phật. Điều này có nghĩa là: Quả vậy, trí tuệ của đức Phật không một người, chư thiên hay phạm thiên nào có thể đo lường được là “chừng ấy”, do đó nó là vô hạn, vô lượng. วุตฺตญฺเหตํ [Pg.104] สาริปุตฺตตฺเถรอปทาเน – Điều này đã được nói trong Trưởng Lão Sāriputta Ký Sự – ‘‘สกฺกา สมุทฺเท อุทกํ, ปเมตุํ อฬฺหเกน วา; นตฺเวว ตว สพฺพญฺญุ, ญาณํ สกฺกา ปเมตเว’’ติ. “Có thể dùng đấu āḷhaka, để đo lường nước trong biển cả; nhưng hỡi bậc Toàn Giác, trí tuệ của Ngài, thì không thể nào đo lường được.” การุณิกมคฺคมนนฺตญาณนฺติ เอตฺถ จ กรุณคฺคหเณน สมฺมาสมฺโพธิยา มูลํ ทสฺเสติ, มหากรุณาสญฺโจทิตมานโส หิ ภควา สํสารปงฺกโต สตฺตานํ สมุทฺธรณตฺถํ ทีปงฺกรปาทมูเล กตาภินีหาโร กปฺปสตสหสฺสาธิกานิ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ อนุปุพฺเพน ปารมิโย ปูเรตฺวา อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อธิคโตติ กรุณา สมฺมาสมฺโพธิยา มูลนฺติ. อคฺคนฺติ เอเตน ภควโต อปริมิตนิรุปมสีลาทิคุณสมงฺคีตาย อปริมาณาสุ โลกธาตูสุ อปริมาณานํ สตฺตานํ อุตฺตมภาวํ ทสฺเสติ. อนนฺตญาณนฺติเอเตน สมฺมาสมฺโพธึ ทสฺเสติ. สพฺพญฺญุตญาณปทฏฺฐานญฺหิ อคฺคมคฺคญาณํ, อคฺคมคฺคญาณปทฏฺฐานญฺจ สพฺพญฺญุตญาณํ สมฺมาสมฺโพธีติ วุจฺจติ. ตสฺส จ สามตฺถิเยน จตุปฏิสมฺภิทาญาณํ จตุเวสารชฺชญาณํ ฉอสาธารณญาณานิ จ ฉอภิญฺญา อฏฺฐสุ ปริสาสุ อกมฺปน ญาณานิ ทสพลญาณานิ โสฬสญาณจริยา จ จตุจตฺตารีสญาณวตฺถูนิ สตฺตสตฺตติญาณวตฺถูนิ จาติ เอวมาทีนํ อเนเกสํ ปญฺญาปเภทานํ วเสน ญาณาจารํ ทสฺเสตีติ. ตํ พุทฺธํ อหํ วิปฺปสนฺเนน เจตสา วนฺทามีติ สมฺพนฺโธติ. Trong câu Kāruṇikamaggamanantañāṇanti, việc đề cập đến lòng bi cho thấy cội rễ của Chánh Đẳng Giác. Quả vậy, vì có tâm được thúc đẩy bởi lòng đại bi, Đức Thế Tôn, với mục đích cứu vớt chúng sanh khỏi vũng lầy sanh tử, đã phát nguyện dưới chân đức Phật Dīpaṅkara, và sau khi tuần tự viên mãn các ba-la-mật trong bốn a-tăng-kỳ và hơn một trăm ngàn đại kiếp, Ngài đã chứng đắc Vô Thượng Chánh Đẳng Giác. Do đó, lòng bi là cội rễ của Chánh Đẳng Giác. Qua từ agga (tối thượng), nó cho thấy trạng thái tối thượng của Đức Thế Tôn giữa vô lượng chúng sanh trong vô lượng thế giới, nhờ vào sự thành tựu các đức tánh như giới đức vô lượng, vô song. Qua từ anantañāṇa (trí tuệ vô hạn), nó cho thấy Chánh Đẳng Giác. Quả vậy, nền tảng của trí tuệ toàn giác là trí tuệ về đạo quả cao nhất, và nền tảng của trí tuệ về đạo quả cao nhất là trí tuệ toàn giác, được gọi là Chánh Đẳng Giác. Và nhờ vào năng lực của trí tuệ ấy, nó cho thấy sự vận hành của trí tuệ thông qua nhiều loại trí tuệ khác nhau như: bốn Tuệ Phân Tích, bốn Tự Tín, sáu Trí Bất Cộng, sáu Thắng Trí, trí tuệ không lay động trong tám hội chúng, mười Lực, mười sáu Hạnh Trí, bốn mươi bốn Căn Cứ Trí, và bảy mươi bảy Căn Cứ Trí, v.v... Sự liên kết (với câu kệ) là: “Con xin đảnh lễ đức Phật ấy với tâm trong sạch và tín thành.” อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. นรานรสโมสรณํ มนุสฺสเทวานํ สมํ โอสรณํ สนฺนิปติตฏฺฐานํ, ธิตตฺตํ สมาหิตจิตฺตํ, ปญฺญาปทีปชุติยา อรหตฺตมคฺคญาณสงฺขาต ปทีโปภาเสน กรณภูเตน วิหตนฺธการํ หนิตพฺพ อวิชฺชาสงฺขาตโมหตมํ, อตฺถาภิกามํ สตฺตโลกสฺส โลกิยโลกุตฺตรสงฺขาตปโยชนํ อติวิย อิจฺฉนฺตํ, นรเทวหิตาวหํ มนุสฺสเทวานํ หิตํ ธารกํ, การุณิกํ สพฺพสตฺเตสุ [Pg.105] มหากรุณาย ยุตฺตํ มหากรุณวนฺตํ วา, อคฺคํ ชาติปุญฺญคุณมหตฺตภาเวน สพฺพสตฺตุตฺตมํ, อนนฺต ญาณํ คณวเสน จ สภาววเสน จ วิสยวเสน จ อนฺตวิรหิตญาณํ, อนนฺตํ สพฺพญฺญุตญาณวนฺตํ วา ตํ พุทฺธํ อหํ วิปฺปสนฺเนน เจตสา วนฺทามีติ. Đây là sự giải thích tóm tắt ở đây. ‘Narānarasamosaraṇaṃ’ là nơi hội họp chung của người và chư thiên. ‘Dhitattaṃ’ là tâm đã được định tĩnh. ‘Paññāpadīpajutiyā’ là bằng ánh sáng của ngọn đèn được gọi là A-la-hán Thánh đạo trí, là công cụ. ‘Vihatandhakāraṃ’ là người đã diệt trừ bóng tối si mê được gọi là vô minh cần phải được diệt trừ. ‘Atthābhikāmaṃ’ là người mong muốn một cách mãnh liệt lợi ích được gọi là thế gian và siêu thế của thế giới chúng sanh. ‘Naradevahitāvahaṃ’ là người mang lại lợi ích cho người và chư thiên. ‘Kāruṇikaṃ’ là người có lòng đại bi, hoặc người hợp với lòng đại bi đối với tất cả chúng sanh. ‘Aggaṃ’ là bậc cao tột hơn tất cả chúng sanh do sự vĩ đại về dòng dõi, phước báu, và đức hạnh. ‘Anantañāṇaṃ’ là trí tuệ không có giới hạn về phương diện số lượng, về phương diện tự tánh, và về phương diện đối tượng. ‘Anantaṃ’ là người có trí tuệ toàn giác. (Câu kệ có nghĩa là): ‘Con đảnh lễ đức Phật ấy với tâm trong sạch’. ปนฺนรสมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา. Phần giải thích về kệ tán dương thứ mười lăm đã được hoàn tất. ๑๖. 16. อขิลคุณนิธาโน โย มุนินฺโทปคนฺตฺวา,วนมิสิปตนวฺหํ สญฺญตานํ นิเกตํ; ตหิมกุสลเฉทํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺโต,ตมตุลมภิกนฺตํ วนฺทเนยฺยํ นมามิ. Vị Chúa Tể của các bậc Mâu-ni, kho tàng của mọi đức hạnh, đã đi đến khu rừng tên là Isipatana, nơi ở của các bậc tự chế; tại đó, Ngài đã chuyển bánh xe Pháp, đoạn trừ các pháp bất thiện. Con xin đảnh lễ vị ấy, bậc không thể sánh bằng, bậc đáng yêu mến, bậc đáng được tán dương. ๑๖. เอวํ ปนฺนรสมคาถาย พุทฺธํ วนฺทิตฺวา อิทานิ อิสิปตน มิคทาเย ธมฺมจกฺกปวตฺตนาทิคุเณหิ โถมิตฺวา มุนินฺทํ วนฺทิตุ กาโม อขิลคุณนิธาโน ตฺยาทิคาถมาห. อยํ ปน นนมยยคเณหิ รจิตตฺตา ปนฺนรสกฺขเรหิ ยุตฺตา มาลินี คาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ วุตฺโตทเย ‘‘นนมยยยุตายํ มาลินีโภคิสีหี’’ติ. ตสฺสตฺโถ. ยสฺสํ ปฏิปาทํ โภคิสีหิ อฏฺฐสตฺตยตีหิ ยุตฺตา จ นนมยยยุตา นนคณมคณ ยยคเณหิ ยุตฺตา จ เจ สิยุํ, อยํ คาถา มาลินีคาถา นามาติ. เอตฺถ จ โภคิสีหีติ โภคอิสีหีติ ปทจฺเฉโท. โภคสทฺโท อฏฺฐสงฺขฺยา วาจโก. อิสิสทฺโท สตฺตสงฺขฺยาวาจโกติ ทฏฺฐพฺโพ. 16. Sau khi đã đảnh lễ đức Phật bằng kệ ngôn thứ mười lăm như vậy, bây giờ với mong muốn đảnh lễ bậc Chúa Tể của các Mâu-ni bằng cách tán thán các đức hạnh như là việc chuyển Pháp luân tại vườn Lộc Uyển, Isipatana, (tác giả) đã nói lên câu kệ bắt đầu bằng ‘akhilaguṇanidhāno’. Nên hiểu rằng câu kệ này, do được cấu tạo bởi các nhóm âm tiết na-na-ma-ya-ya và có mười lăm âm tiết, là một thể thơ Mālinī. Thật vậy, đã được nói trong tác phẩm Vuttodaya rằng: ‘nanamayayayutāyaṃ mālinībhogisīhī’. Ý nghĩa của câu đó là: Nếu trong mỗi dòng thơ có sự ngắt nhịp ở âm tiết thứ tám và thứ bảy, và có các nhóm âm tiết na-na-ma-ya-ya, thì câu kệ này được gọi là kệ Mālinī. Ở đây, ‘bhogisīhīti’ được phân tách thành ‘bhoga-isīhi’. Nên hiểu rằng từ ‘bhoga’ chỉ con số tám, và từ ‘isi’ chỉ con số bảy. ตตฺถ อขิลคุณนิธาโนติ สพฺพโลกิยโลกุตฺตร สงฺขาตานํ สีลสมาธิปญฺญาทิคุณสมูหานํ ปติฏฺฐาโน. เอตฺถ จ อขิลสทฺโท อนวเสสวาจโก. สพฺโพติ อตฺโถ. วุตฺตญฺหิ มธุฏีกายํ ‘‘ขิลสทฺโท เหตฺถ อวเสสวาจโก’’ติ. น ขิลํ อขิลํ. อถ วา น ขียตีติ อขิลํ[Pg.106], สพฺพํ. นปุพฺพขิธาตุ ขเย โล. คุณสทฺทสฺส วจนตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. อขิลานิ สพฺพานิ คุณานิ อขิลคุณานิ, เตสํ นิธาติ ติฏฺฐติ เอตฺถาติ อขิลคุณนิธาโน, มุนินฺโท ลพฺภติ. โยติ โย ยาทิโส. มุนินฺโทปคนฺตฺวาติ เอตฺถ มุนินฺโท อุปคนฺตฺวาติ ปทจฺเฉโท. มุนินฺโทติ อคาริยมุนิ, อนคาริยมุนิ, เสกฺขมุนิ, อเสกฺขมุนิ, ปจฺเจก มุนิวเสน ปญฺจนฺนํ มุนีนํ อินฺโท อิสฺสโรติ อตฺโถ. ตสฺส ปน วจนตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. อขิลคุณนิธาโน โย มุนินฺโท สญฺญตานํ นิเกตํ อิสิปตนอวฺหํ วนํ อุปคนฺตฺวา ตหึ อกุสลเฉทํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺโตติ สมฺพนฺโธ. Trong đó, (cụm từ) ‘akhilaguṇanidhāno’ có nghĩa là nơi nương tựa của các tập hợp đức hạnh như giới, định, tuệ, được gọi là tất cả pháp thế gian và siêu thế. Ở đây, từ ‘akhila’ có nghĩa là không còn sót lại, nghĩa là ‘tất cả’. Thật vậy, đã được nói trong Madhuṭīkā rằng: ‘Ở đây, từ khila có nghĩa là còn sót lại’. Không còn sót lại là ‘akhilaṃ’. Hoặc là, không bị suy giảm nên là ‘akhilaṃ’, (nghĩa là) tất cả. (Từ này được hình thành từ) tiền tố ‘na’, căn ‘khi’ (trong sự suy giảm), và hậu tố ‘la’. Ý nghĩa từ nguyên của từ ‘guṇa’ đã được nói ở dưới. Tất cả các đức hạnh là ‘akhilaguṇāni’; nơi mà chúng được đặt vào, được an trú, là ‘akhilaguṇanidhāno’, (chỉ cho) bậc Chúa Tể của các Mâu-ni. ‘Yo’ có nghĩa là vị nào, vị như thế nào. Ở đây, ‘Munindopagantvāti’ được phân tách thành ‘munindo upagantvā’. ‘Munindo’ có nghĩa là bậc Chúa Tể, bậc Tối Thượng của năm loại Mâu-ni, tức là Mâu-ni tại gia, Mâu-ni xuất gia, Mâu-ni hữu học, Mâu-ni vô học, và Mâu-ni Độc Giác. Ý nghĩa từ nguyên của từ này đã được nói ở dưới. Mối liên hệ (của các từ trong câu kệ) là: ‘Vị Chúa Tể của các Mâu-ni, kho tàng của mọi đức hạnh, đã đi đến khu rừng tên là Isipatana, nơi ở của các bậc tự chế, tại đó Ngài đã chuyển bánh xe Pháp, đoạn trừ các pháp bất thiện’. วนมิสิปตนวฺหนฺติ วนํ อิสิปตนอวฺหนฺติ ปทจฺเฉโท. เอตฺถ วนนฺติ มิคทายวนํ. ตญฺหิ วิเวกกาเมหิ วนิตพฺพํ สมฺภชิตพฺพํ เอตฺถาติ วนนฺติ วุจฺจติ. วนธาตุ สมฺภตฺติยํ กฺวิ. อิสิปตนวฺหนฺติ อิสิปตนนามิกํ อิสีนํ ปตนฏฺฐานตฺตา อิสิปตนนฺติ โวหริตพฺพํ วา, สีลกฺขนฺธาทิเก เอสนฺติ คเวสนฺตีติ อิสิ, ปจฺเจกพุทฺธาทโย. อิสธาตุ คเวสเน อิปจฺจโย. เต ปตนฺติ สนฺนิปตนฺติ เอตฺถาติ อิสิปตนํ, วนํ. อิสิสทฺทูปปทปตธาตุ คติยํ ยุ. อถ วา อิสีนํ ปตนํ อิสิปตนํ, วนํ. อวฺเหตพฺพํ โวหริตพฺพนฺติ อวฺหํ. อาปุพฺพวฺเหธาตุ อวฺหยเน กฺวิ. สํโยคปรตฺตา อาการสฺส รสฺสาเทโส. อิสิปตนนฺติ อวฺเหตพฺพนฺติ อิสิปตนวฺหํ, วนํ. สญฺญตานนฺติ กายวจีมโนสํยมนฺตานํ สาธูนํ. สํยมนฺตีติ สญฺญตา, ปจฺเจกพุทฺธาทโย สาธู. สํปุพฺพยมุธาตุ อุปรเม ต. เตสํ สญฺญตานํ. นิเกตนฺติ วสนฏฺฐานํ, รมฺมณฏฺฐานํ วา. นิกิตติ นิวสติ รมฺมติ วา เอตฺถาติ นิเกตํ, วนํ. นิปุพฺพ กิตธาตุ นิวาเส ณ. อุปคนฺตฺวาติ คมิตฺวา. ตหินฺติ ตสฺมึ อิสิปตนนามเก มิคทายวเน. อกุสลเฉทนฺติ อกุสลสฺส สมุจฺเฉทํ. อกุสลํ ฉินฺทติ สมุจฺฉินฺทติ [Pg.107] เอเตน สุตฺเตนาติ อกุสลเฉทํ, ธมฺมจกฺก ปวตฺตนสุตฺตํ. อกุสลสทฺทูปปทฉิทิธาตุ ทฺวิธากรเณ ณ. ‘Vanamisipatanavhanti’ được phân tách thành ‘vanaṃ isipatanaavhaṃ’. Ở đây, ‘vanaṃ’ là vườn Lộc Uyển. Thật vậy, nơi ấy được gọi là ‘vanaṃ’ vì là nơi nên được những người ưa thích sự vắng lặng tìm đến, lui tới. (Từ này được hình thành từ) căn ‘vana’ (trong sự lui tới) và hậu tố ‘kvi’. ‘Isipatanavhaṃ’ là (khu rừng) có tên là Isipatana, hoặc nên được gọi là Isipatana vì là nơi rơi xuống của các vị tiên. Các vị tìm kiếm, truy tầm giới uẩn v.v... là ‘isi’ (tiên), tức là các vị Phật Độc Giác v.v... (Từ này được hình thành từ) căn ‘isa’ (trong sự tìm kiếm) và hậu tố ‘i’. Các vị ấy rơi xuống, tụ hội tại nơi đây, nên (nơi ấy) là ‘isipatanaṃ’, khu rừng. (Từ này được hình thành từ) tiền tố ‘isi’, căn ‘pata’ (trong sự đi đến) và hậu tố ‘yu’. Hoặc là, nơi rơi xuống của các vị tiên là ‘isipatanaṃ’, khu rừng. Nên được gọi, nên được xưng hô là ‘avhaṃ’. (Từ này được hình thành từ) tiền tố ‘ā’, căn ‘vhe’ (trong sự gọi) và hậu tố ‘kvi’. Do có phụ âm kép theo sau, nguyên âm dài ‘ā’ được rút ngắn lại. Nên được gọi là Isipatana, nên (nơi ấy) là ‘isipatanavhaṃ’, khu rừng. ‘Saññatānaṃ’ là của các bậc thiện nhân, những người có sự tự chế về thân, khẩu, ý. Những người tự chế là ‘saññatā’, tức là các bậc thiện nhân như Phật Độc Giác v.v... (Từ này được hình thành từ) tiền tố ‘saṃ’, căn ‘yamu’ (trong sự dừng lại) và hậu tố ‘ta’. ‘Tesaṃ saññatānaṃ’ (là của các vị ấy). ‘Niketaṃ’ là nơi ở, hoặc nơi ưa thích. Người ta ở, cư ngụ, hoặc ưa thích tại nơi đây, nên (nơi ấy) là ‘niketaṃ’, khu rừng. (Từ này được hình thành từ) tiền tố ‘ni’, căn ‘kita’ (trong sự ở) và hậu tố ‘ṇa’. ‘Upagantvā’ là sau khi đã đi đến. ‘Tahiṃ’ là tại vườn Lộc Uyển có tên là Isipatana ấy. ‘Akusalachedaṃ’ là sự đoạn trừ các pháp bất thiện. Người ta cắt đứt, đoạn trừ pháp bất thiện bằng bài kinh này, nên (bài kinh ấy) là ‘akusalachedaṃ’, tức là bài kinh Chuyển Pháp Luân. (Từ này được hình thành từ) tiền tố ‘akusala’, căn ‘chidi’ (trong sự cắt làm đôi) và hậu tố ‘ṇa’. ธมฺมจกฺกนฺติ ธมฺมจกฺกปวตฺตนสุตฺตํ. เอตฺถ หิ จกฺกสทฺโท สมฺปตฺติยํ, ลกฺขเณ, รถงฺเค, อิริยาปเถ, ทาเน, รตน ธมฺมขุรจกฺกาทีสุ จ ทิสฺสติ. จตฺตาริมานิ ภิกฺขเว จกฺกานิ, เยหิ สมนฺนาคตานํ เทวมนุสฺสานนฺติอาทีสุ หิ สมฺปตฺติยํ ทิสฺสติ. ปาทตเลสุ จกฺกานิ ชาตานีติ เอตฺถ ลกฺขเณ. จกฺกํว วหโต ปทนฺติ เอตฺถ รถงฺเค. จตุจกฺกํ นวทฺวารนฺติ เอตฺถ อิริยาปเถ. ททํ ภุญฺช มา จ ปมาโท จกฺกํ วตฺตย สพฺพปาณีนนฺติ เอตฺถ ทาเน. ทิพฺพจกฺกรตนํ ปาตุรโหสีติ เอตฺถ รตนจกฺเก. มยา ปวตฺติตํ จกฺกนฺติ เอตฺถ ธมฺมจกฺเก. อิจฺฉาหตสฺส โปสสฺส จกฺกํ ภมติ มตฺถเกติ เอตฺถ ขุรจกฺเก. ขุรปริยนฺเตน จกฺเกนาติ เอตฺถ ปหรณจกฺเก. อสนิวิจกฺกนฺติ เอตฺถ อสนิมณฺฑเล. อิธ ปนายํ ธมฺมจกฺเก ทฏฺฐพฺโพ. ตญฺหิ สติปฏฺฐานาทิธมฺมํ จกฺเกติ ปวตฺเตตีติ ธมฺมจกฺกนฺติ วุจฺจติ. อริยสจฺจาทิธมฺมํ วา จกฺเกติ ปวตฺเตตีติ จกฺกนฺติ. อถ วา ธมฺมโต อนเปตตฺตา ธมฺมญฺจ ตํ อาณาจกฺกญฺจาติ ธมฺมจกฺกํ. ธมฺเมน ญาเยน จกฺกนฺติ ธมฺมจกฺกํ, เตน วุตฺตํ ปฏิสมฺภิทายํ ‘‘ธมฺมจกฺกนฺติ เกนฏฺเฐน ธมฺมจกฺกํ. ธมฺมญฺจ ปวตฺเตติ จกฺกญฺจาติ ธมฺมจกฺกํ, จกฺกญฺจ ปวตฺเตติ ธมฺมญฺจาติ ธมฺมจกฺกํ, ธมฺเมน ปวตฺเตตีติ ธมฺมจกฺกํ, ธมฺมจริยาย ปวตฺเตตีติ ธมฺมจกฺกํ, ธมฺเม ฐิโต ปวตฺเตตีติ ธมฺมจกฺก’’นฺติอาทิ. อปิ จ ธมฺมจกฺกนฺติ ปฏิเวธญาณมฺปิ เทสนาญาณมฺปิ. ตตฺถ ปฏิเวธญาณํ นาม เยน ญาเณน โพธิปลฺลงฺเก นิสินฺโน จตฺตาริ สจฺจานิ โสฬสหากาเรหิ สฏฺฐินยสหสฺเสหิ ปฏิวิชฺฌิ. เทสนาญาณํ นาม เยน ญาเณน ติปริวฏฺฏํ ทฺวาทสาการํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตสิ. อุภยมฺเปตํ ทสพลสฺส อุเร ชาตญาณเมว. เตสุ ปน ธมฺมเทสนาญาณํ อธิปฺเปตํ. สุตฺตํ ปน ฐานูปจาเรน ธมฺมจกฺกนฺติ วุจฺจติ. ปวตฺโตติ ปญฺจวคฺคิยานํ [Pg.108] ภิกฺขูนํ ทฺเวเม ภิกฺขเว อนฺตา ปพฺพชิเตน น เสวิตพฺพาติอาทินา อเทสยิ. “Dhammacakka” (Pháp luân) có nghĩa là “Dhammacakkapavattanasuttaṃ” (Kinh Chuyển Pháp Luân). Ở đây, từ “cakka” (luân, bánh xe) được thấy trong các nghĩa: tài sản (sampatti), tướng tốt (lakkhaṇa), bánh xe (rathaṅga), oai nghi (iriyāpatha), sự bố thí (dāna), và các loại như bánh xe báu (ratanacakka), bánh xe Pháp (dhammacakka), bánh xe dao (khuracakka), v.v. Trong câu “Này các Tỳ khưu, có bốn loại bánh xe này, mà chư thiên và loài người được trang bị...” (Cattārimāni bhikkhave cakkāni, yehi samannāgatānaṃ devamanussānantiādi), từ này được thấy với nghĩa là tài sản. Trong câu “Các bánh xe đã sanh ra ở lòng bàn chân” (Pādatalesu cakkāni jātāni), nó có nghĩa là tướng tốt. Trong câu “Như bánh xe theo chân con vật kéo” (Cakkaṃva vahato padaṃ), nó có nghĩa là bánh xe (của cỗ xe). Trong câu “Bốn bánh xe, chín cửa” (Catucakkaṃ navadvāraṃ), nó có nghĩa là oai nghi. Trong câu “Hãy cho, hãy hưởng, chớ có phóng dật, hãy vận hành bánh xe cho tất cả chúng sanh” (Dadaṃ bhuñja mā ca pamādo cakkaṃ vattaya sabbapāṇīnaṃ), nó có nghĩa là sự bố thí. Trong câu “Bánh xe báu thiêng liêng đã hiện ra” (Dibbacakkaratanaṃ pāturahosi), nó có nghĩa là bánh xe báu. Trong câu “Bánh xe đã được Ta vận hành” (Mayā pavattitaṃ cakkaṃ), nó có nghĩa là bánh xe Pháp. Trong câu “Bánh xe quay trên đầu người bị lòng tham tấn công” (Icchāhatassa posassa cakkaṃ bhamati matthake), nó có nghĩa là bánh xe dao. Trong câu “Bằng bánh xe có vành sắc như dao cạo” (Khurapariyantena cakkena), nó có nghĩa là bánh xe vũ khí. Trong câu “Asanivicakkaṃ”, nó có nghĩa là vòng sấm sét. Tuy nhiên, ở đây, nó nên được hiểu là bánh xe Pháp (dhammacakka). Nó được gọi là “dhammacakka” vì nó làm vận hành (pavatteti) các pháp như Tứ Niệm Xứ, v.v. (satipaṭṭhānādidhammaṃ). Hoặc nó được gọi là “cakka” vì nó làm vận hành các pháp như Tứ Diệu Đế, v.v. (Ariyasaccādidhammaṃ). Hoặc, vì không tách rời khỏi Pháp (dhammato anapetattā), nó vừa là Pháp (dhamma) vừa là bánh xe quyền uy (āṇācakka), nên gọi là “dhammacakka”. Là bánh xe đúng theo Pháp, theo lý (Dhammena ñāyena cakkaṃ), nên gọi là “dhammacakka”. Do đó, đã được nói trong bộ Paṭisambhidā: “‘Dhammacakka’ (Pháp luân), do ý nghĩa nào mà gọi là Pháp luân? Vì nó vận hành Pháp và cũng là bánh xe, nên gọi là Pháp luân; vì nó vận hành bánh xe và cũng là Pháp, nên gọi là Pháp luân; vì nó vận hành bằng Pháp, nên gọi là Pháp luân; vì nó vận hành bằng sự thực hành Pháp, nên gọi là Pháp luân; vì nó đứng vững trong Pháp mà vận hành, nên gọi là Pháp luân’, v.v.” Hơn nữa, “dhammacakka” cũng có nghĩa là trí tuệ thâm nhập (paṭivedhañāṇa) và trí tuệ thuyết giảng (desanāñāṇa). Trong đó, trí tuệ thâm nhập là trí tuệ mà nhờ đó, khi đang ngự trên bảo tọa Bồ đề, Ngài đã thấu suốt Tứ Đế với mười sáu hành tướng và sáu mươi ngàn phương pháp. Trí tuệ thuyết giảng là trí tuệ mà nhờ đó, Ngài đã vận hành bánh xe Pháp có ba chuyển và mười hai hành tướng. Cả hai loại này đều là trí tuệ sanh khởi trong tâm của bậc Thập Lực. Tuy nhiên, trong số đó, trí tuệ thuyết giảng Pháp (dhammadesanāñāṇa) được chủ ý đến. Còn bài kinh được gọi là “dhammacakka” là do cách dùng từ chuyển nghĩa (ṭhānūpacāra). “Pavatto” (đã vận hành) có nghĩa là Ngài đã thuyết giảng cho nhóm năm vị Tỳ khưu, bắt đầu bằng câu “Này các Tỳ khưu, có hai cực đoan này mà người xuất gia không nên thực hành...”, v.v. ตมตุลมภิกนฺตนฺติ ตํ อตุลํ อภิกนฺตนฺติ ปทจฺเฉโท. เอตฺถ ตนฺติ มุนินฺทํ. อตุลนฺติ สีลาทีหิ คุเณหิ เกนจิ อสทิสํ. นตฺถิ ตุโล สทิโส ปุคฺคโล เอตสฺสาติ อตุโล, มุนินฺโท. ตสฺส หิ อปริมาณาสุ โลก ธาตูสุ สีลาทีหิ คุเณหิ สทิโส ปุคฺคโล นตฺถิ. อสทิเสหิ พุทฺเธหิ สโมติ อตฺโถ. อภิกนฺตนฺติ สพฺพเทวมนุสฺเสหิ อติวิย กนฺตํ กมนียํ สรีรวณฺณวนฺตํ. อติเรกํ ตุสิตพฺพสรีรวณฺณสมฺปนฺนํ วา. อภิกฺกนฺตวณฺณนฺติ หิ วตฺตพฺเพ ฉนฺทานุรกฺขณตฺถํ กการโลปญฺจ วณฺณปทโลปํ กตฺวา วุตฺตสนฺธิวเสน อภิกนฺตนฺติ วุตฺตํ. อุตฺตรปทโลป วเสน วา. มุนินฺทสฺส ปน สรีรวณฺณํ สพฺพเทวมนุสฺเสหิ อติวิย อติเรกํ วา กมิยติ โตสิยตีติ อภิกนฺตนฺติ วุจฺจติ. อภิปุพฺพกมุธาตุ อิจฺฉากนฺตีสุ ต. อภิกนฺตํ วณฺณํ สรีรวณฺณํ ยสฺส โสติ อภิกนฺโต, มุนินฺโท. ตสฺส หิ ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขเณหิ จ อสีตฺยานุพฺยญฺชน ลกฺขเณหิ จ ฉพฺพณฺณรํสีหิ จ สุวณฺณวณฺเณน จ สมนฺนา คตตฺตา สรีรโสภคฺคปฺปตฺติโต สพฺพเทวมนุสฺเสหิ อติวิย กมนีโย ตุฏฺโฐ สรีรวณฺโณ อตฺถีติ อภิกนฺตนฺติ โถเมติ. ตํ อภิกนฺตํ. วนฺทเนยฺยนฺติ เทวมนุสฺสานํ วนฺทนารหํ. เตหิ วนฺทิตพฺพํ วา, วนฺทิยเต โถมิยเต วา วนฺทนํ. ภาวสาธโนยํ. วนฺทธาตุ วทิธาตุ วา อภิวาทนถุตีสุ ยุ. ตํ อรหตีติ วนฺทเนยฺโย, มุนินฺโท. วนฺทปทํ อรหติตทฺธิเต เณยฺโย. “Tamatulamabhikantanti” được phân tích thành “taṃ atulaṃ abhikantaṃ”. Ở đây, “taṃ” (vị ấy) chỉ cho bậc Tôn Chủ của các bậc ẩn sĩ (munindaṃ). “Atulaṃ” (vô song) có nghĩa là không ai sánh bằng về các đức hạnh như giới, v.v. “Atulo” là bậc không có người nào tương đương hay ngang bằng; đó là bậc Tôn Chủ của các bậc ẩn sĩ. Thật vậy, trong vô lượng thế giới, không có người nào sánh bằng Ngài về các đức hạnh như giới, v.v. Ý nghĩa là Ngài ngang bằng với các vị Phật vô song. “Abhikantaṃ” (khả ái) có nghĩa là vô cùng đáng yêu (kantaṃ), đáng ưa thích (kamanīyaṃ), có thân sắc đẹp đẽ (sarīravaṇṇavantaṃ) đối với tất cả chư thiên và loài người. Hoặc là bậc được phú bẩm thân sắc tuyệt hảo, đáng hài lòng. Thật ra, đáng lẽ phải nói là “abhikkantavaṇṇaṃ”, nhưng để giữ vần luật, người ta đã lược bỏ mẫu tự “ka” và từ “vaṇṇa”, rồi nối âm lại thành “abhikantaṃ”. Hoặc là do sự lược bỏ phần sau của một từ ghép. Thân sắc của bậc Tôn Chủ của các bậc ẩn sĩ được tất cả chư thiên và loài người vô cùng ưa thích (kamiyati) hoặc hài lòng (tosiyati), nên được gọi là “abhikanta”. Căn “kamu” với tiếp đầu ngữ “abhi-” được dùng trong nghĩa là mong muốn, đáng yêu. “Abhikanto” là người có sắc tướng (vaṇṇa) khả ái (abhikantaṃ); đó là bậc Tôn Chủ của các bậc ẩn sĩ. Thật vậy, vì Ngài được trang bị ba mươi hai tướng tốt của bậc đại nhân, tám mươi vẻ đẹp phụ, sáu màu hào quang, và có nước da màu vàng ròng, đã đạt đến vẻ đẹp toàn hảo của thân thể, nên thân sắc của Ngài vô cùng đáng ưa thích và làm hài lòng tất cả chư thiên và loài người. Do đó, Ngài được tán thán là “abhikanta” (khả ái). “Taṃ abhikantaṃ” có nghĩa là “vị khả ái ấy”. “Vandaneyyaṃ” (đáng đảnh lễ) có nghĩa là bậc đáng được chư thiên và loài người đảnh lễ (vandanārahaṃ). Hoặc là bậc nên được họ đảnh lễ. “Vandanaṃ” là sự đảnh lễ hoặc tán thán. Đây là danh từ trừu tượng (bhāvasādhana). Căn “vand” hoặc “vad” được dùng trong nghĩa đảnh lễ, tán thán, với hậu tố “yu”. “Vandaneyyo” là bậc xứng đáng với điều đó (sự đảnh lễ); đó là bậc Tôn Chủ của các bậc ẩn sĩ. Từ “vanda” đi với hậu tố taddhita “ṇeyya” trong nghĩa là “xứng đáng”. อถ วา เทวมนุสฺเสหิ วนฺทิตพฺพํ โถมิตพฺพนฺติ วา วนฺทเนยฺโย, มุนินฺโท. โส หิ อาทิมชฺฌปริโยสาน คุเณหิ สมนฺนาคตตฺตา สพฺพเทวมนุสฺสานํ วนฺทนารโห เตหิ วา วนฺทิตพฺโพ โหติ. ตตฺถ จ อาทิคุณํ นาม กรุณานิทานํ [Pg.109] สีลํ ปาณาติปาตาทิวิรติปฺปวตฺติโต. มชฺฌ คุณํ นาม สมาธิ ฌานตฺตยโยคโต. ปริโยสานคุณํ นาม ปญฺญา ตโต อุตฺตริ กรณียาภาวโตติ วิเสเสน ภควโต วนฺทเนยฺยนฺติ โถเมติ. อหํ ตีหิ ทฺวาเรหิ นมามิ วนฺทามีติ สมฺพนฺโธ. Hoặc là, “vandaneyyo” có nghĩa là bậc nên được chư thiên và loài người đảnh lễ (vanditabbaṃ) hoặc tán thán (thomitabbaṃ); đó là bậc Tôn Chủ của các bậc ẩn sĩ. Vị ấy thật đáng được tất cả chư thiên và loài người đảnh lễ (vandanāraho) hoặc nên được họ đảnh lễ (vanditabbo) vì Ngài được phú bẩm các đức hạnh toàn hảo ở phần đầu, phần giữa, và phần cuối. Trong đó, đức hạnh ở phần đầu (ādiguṇaṃ) là giới (sīlaṃ), có lòng bi mẫn làm nền tảng, và được thể hiện qua sự từ bỏ sát sanh, v.v. Đức hạnh ở phần giữa (majjha guṇaṃ) là định (samādhi), do sự thành tựu ba bậc thiền. Đức hạnh ở phần cuối (pariyosānaguṇaṃ) là tuệ (paññā), vì vượt trên đó không còn gì phải làm nữa. Do đó, (tác giả) đặc biệt tán thán Đức Thế Tôn là bậc “đáng đảnh lễ” (vandaneyyaṃ). Mối liên hệ là: “Con xin cúi đầu (namāmi), con xin đảnh lễ (vandāmi) bằng ba cửa (thân, khẩu, ý)”. อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. อขิลนิธาโน สพฺพ โลกิยโลกุตฺตรสงฺขาตานํ สีลสมาธิปญฺญาทิคุณ สมูหานํ ปติฏฺฐาโน โย ยาทิโส มุนินฺโท ปญฺจนฺนํ มุนีนํ อินฺโท อิสฺสโร ภควา, สญฺญตานํ กายวจีมโนสํย มนฺตานํ สาธูนํ, นิเกตํ วสนฏฺฐานํ รมฺมณฏฺฐานํ วา, อิสิปตนวฺหํ อิสิปตนนามิกํ อิสิปตนนฺติ โวหริตพฺพํ วา, วนํ มิคทายวนํ, อุปคนฺตฺวา คมิตฺวา ตหึ ตสฺมึ อิสิปตนนามเก มิคทาย วเน, อกุสลสฺส สมุจฺเฉทํ, ธมฺมจกฺกํ ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนสุตฺตํ, ปวตฺโต ปญฺจวคฺคิยานํ ภิกฺขูนํ อเทสยิ, อตุลํ สีลาทีหิ คุเณหิ เกนจิ อสทิสํ, อภิกนฺตํ สพฺพเทวมนุสฺเสหิ อติวิย กนฺตํ กมนียํ ตุฏฺฐิ สรีรวณฺณวนฺตํ, วนฺทเนยฺยํ เทว มนุสฺสานํ วนฺทนารหํ เตหิ วา วนฺทิตพฺพํ, ตํ มุนินฺทํ อหํ ตีหิ ทฺวาเรหิ นมามิ วนฺทามีติ. Đây là phần giải thích tóm lược. Vị vua của các bậc ẩn sĩ (Muninda) ấy, là kho tàng của tất cả, là nơi nương tựa của các nhóm phẩm hạnh như giới, định, tuệ, v.v... được gọi là tất cả pháp thế gian và siêu thế, là đấng tối cao, là chủ của năm vị ẩn sĩ, là Đức Thế Tôn, sau khi đã đi đến khu rừng, vườn Lộc Uyển, được gọi là Isipatana, có tên là Isipatana, hoặc được gọi là Isipatana, là nơi ở, hoặc là nơi trú ngụ khả ái của các bậc thiện nhân đã chế ngự thân, khẩu, ý, tại nơi ấy, trong vườn Lộc Uyển tên là Isipatana ấy, đã thuyết giảng cho nhóm năm vị tỳ khưu về bánh xe Pháp, tức là kinh Chuyển Pháp Luân, là sự đoạn trừ các pháp bất thiện. (Ý nghĩa là:) Tôi xin đảnh lễ, xin lạy bằng ba cửa vị vua của các bậc ẩn sĩ ấy, là đấng không thể so sánh được, không ai sánh bằng về các phẩm hạnh như giới, v.v..., là đấng tuyệt hảo, được tất cả chư thiên và nhân loại vô cùng yêu mến, đáng ưa thích, có sự hoan hỷ và sắc tướng thân thể đẹp đẽ, là đấng đáng được đảnh lễ, xứng đáng được chư thiên và nhân loại đảnh lễ, hoặc được họ đảnh lễ. โสฬสมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา. Phần giải thích kệ ngôn đảnh lễ thứ mười sáu đã hoàn tất. ๑๗. 17. สุจิปริวาริตํ สุรุจิรปฺปภาหิ รตฺตํ,สิริวิสราลยํ คุปิตมินฺทฺริเยหุเปตํ; รวิสสิมณฺฑลปฺปภุติลกฺขโณปจิตฺตํ,สุรนรปูชิตํ สุคตมาทรํ นมามิ. Con thành kính đảnh lễ Đức Thiện Thệ, đấng được vây quanh bởi chúng thanh tịnh, rực rỡ với những hào quang rất đẹp đẽ, là nơi nương tựa của kho tàng phước báu, có các căn được hộ trì, được trang hoàng bởi các tướng (phụ) như vầng mặt trời và mặt trăng, được chư thiên và nhân loại cúng dường. ๑๗. เอวํ โสฬสมคาถาย มุนินฺทํ วนฺทิตฺวา อิทานิ สุจิปริวาริตนฺตฺยาทีหิ สตฺตหิ คุเณหิ โถมิตฺวา วนฺทิตุกาโม สุจิปริวาริตนฺตฺยาทิคาถมาห. อยํ ปน น ชภชรคเณหิ จ เอกครุนา จ รจิตตฺตา โสฬสกฺขเรหิ ยุตฺตาวาณินีคาถาติ [Pg.110] ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ วุตฺโตทเย ‘‘นชภชรา ยทา ภวติ วาณินี คยุตฺตา’’ติ. ตสฺสตฺโถ. ยสฺสํ ปฏิปาทํ นชภชรา นคณ ชคณ ภคณ ชคณ รคณา ยทา คยุตฺตา ปาทนฺตครุนา สํโยคา เจ สิยุํ, ตทา สา วุตฺตา วาณินี วาณินีคาถา นาม ภวตีติ. 17. Sau khi đã đảnh lễ Đức vua của các bậc ẩn sĩ bằng kệ ngôn thứ mười sáu như vậy, bây giờ với mong muốn tán thán và đảnh lễ bằng bảy phẩm hạnh bắt đầu bằng 'suciparivāritaṃ', ngài đã nói lên kệ ngôn bắt đầu bằng 'suciparivāritaṃ'. Tuy nhiên, nên hiểu rằng đây là kệ ngôn Vāṇinī, vì được cấu thành bởi các nhóm (gaṇa) na, ja, bha, ja, ra và một âm dài (guru), và có mười sáu âm tiết. Thật vậy, đã được nói trong sách Vuttodaya rằng: 'Khi có na, ja, bha, ja, ra và được kết hợp với ga (guru), đó là Vāṇinī'. Ý nghĩa của câu đó là: Khi trong mỗi dòng của kệ ngôn có các nhóm na, ja, bha, ja, ra và được kết hợp với 'ga', tức là có một âm dài ở cuối dòng, khi đó, kệ ngôn ấy được gọi là Vāṇinī. ตตฺถ สุจิปริวาริตนฺติ ราคาทิมลวิสุทฺธาหิ อริยสาวกาทิปริสาหิ ปริกฺขาริตํ กิเลสมลวิสุทฺธํ ปริกฺขารวนฺตํ วา. ราคาทิมเลหิ สุจติ สุชฺฌตีติ สุจิ, ปริสา. สุจธาตุ โสเจยฺเย อิ. ปริสมนฺตโต อริยภิกฺขุอาทีหิ เทว มนุสฺเสหิ วาริยติ ปริกฺขริยตีติ ปริวาโร, สุคโต. ปริปุพฺพวรธาตุ อาวรเณ ปริกฺขาเร วา ณ. สุจีหิ ปริสาหิ ปริวาริโต สุจิปริวาริโต, สุคโต. ตติย ตปฺปุริสสมาโสยํ. ภควโต หิ สทา ราคาทิมล วิสุทฺเธหิ อริยภิกฺขุอาทีหิ จตูหิ ปริสาหิ อฏฺฐหิ ปริสาหิ วา ปริวาริโต โหตีติ อธิปฺปาโย. อถ วา สุจิปริสุทฺธํ ปริวาริตํ ยสฺส โสติ สุจิปริวาริโต, สุคโต. สุรุจิรปฺปภาหีติ สุฏฺฐุ กนฺติตสรีรนิกฺขนฺต พฺยามมตฺตรํสีหิ กรณภูเตหิ สุฏฺฐุ รุจิยติ กมิยติ ตุสิยตีติ สุรุจิรา, รํสิ. สุปุพฺพ รุจธาตุ โรจเน อิโร. ปกาเรน ภาติ ทิพฺพตีติ ปภา, รํสิ. ปปุพฺพ ภาธาตุ ทิพฺพเน กฺวิ. สุรุจิรา จ สา ปภา จาติ สุรุจิรปฺปภา, ตาหิ สุรุจิรปฺปภาหิ. รตฺตนฺติ นิจฺจํ รญฺชิตพฺพกายํ. รญฺชิยตีติ รตฺโต, กาโย. รนฺชธาตุ ราเค ต. รตฺโต กาโย ยสฺส โสติ รตฺโต, สุคโต. อุตฺตรปทโลปสมา โสยํ. รูปสฺส ภโว รูปํ วิย, ตํ รตฺตํ. ภควโต หิ สรีรโต นิจฺจํ นิกฺขนฺเตหิ พฺยามมตฺตรํสีหิ รญฺชิตพฺโพ รูปกาโย อตฺถีติ วุตฺตํ โหติ. Trong đó, 'suciparivāritaṃ' có nghĩa là được vây quanh bởi các hội chúng như thánh đệ tử, những vị đã thanh tịnh khỏi các cấu uế như tham, v.v..., hoặc có nghĩa là (chính Ngài) có sự vây quanh thanh tịnh khỏi các phiền não cấu uế. Hội chúng được gọi là 'suci' (thanh tịnh) vì nó trong sạch, thanh tịnh khỏi các cấu uế như tham. Căn 'suc' có nghĩa là thanh lọc, đi với tiếp vị ngữ 'i'. Đức Thiện Thệ được gọi là 'parivāra' (sự vây quanh) vì Ngài được bao quanh, được vây quanh bốn phía bởi các vị tỳ khưu thánh nhân, v.v..., chư thiên và nhân loại. Căn 'var' có tiền tố 'pari' có nghĩa là bao bọc hoặc vây quanh, đi với tiếp vị ngữ 'ṇa'. Đức Thiện Thệ được gọi là 'suciparivārito' vì được vây quanh bởi các hội chúng thanh tịnh. Đây là hợp từ Tatiyā tappurisa. Ý nghĩa là Đức Thế Tôn luôn được vây quanh bởi bốn hội chúng hoặc tám hội chúng gồm các vị tỳ khưu thánh nhân, v.v..., những vị đã thanh tịnh khỏi các cấu uế như tham. Hoặc là, Đức Thiện Thệ được gọi là 'suciparivārito' vì Ngài là người có sự vây quanh thanh tịnh. 'Surucirappabhāhi' có nghĩa là bởi những tia sáng có độ dài một sải tay phát ra từ thân thể, rất đáng ưa thích. Tia sáng được gọi là 'surucirā' vì nó rất được ưa thích, được yêu mến, được hài lòng. Căn 'ruc' có tiền tố 'su' có nghĩa là chiếu sáng, đi với tiếp vị ngữ 'iro'. Tia sáng được gọi là 'pabhā' vì nó chiếu sáng, tỏa sáng một cách đặc biệt. Căn 'bhā' có tiền tố 'pa' có nghĩa là tỏa sáng, đi với tiếp vị ngữ 'kvi'. 'Surucirappabhā' là tia sáng rất đẹp đẽ ấy; 'surucirappabhāhi' là bởi những tia sáng rất đẹp đẽ ấy. 'Rattaṃ' có nghĩa là có thân thể luôn được nhuộm màu. Thân thể được gọi là 'ratto' vì nó được nhuộm màu. Căn 'rañj' có nghĩa là nhuộm màu, đi với tiếp vị ngữ 'ta'. Đức Thiện Thệ được gọi là 'ratto' vì Ngài là người có thân thể được nhuộm màu. Đây là hợp từ Uttarapadalopa. Giống như sắc pháp, đó là 'rattaṃ'. Thật vậy, điều này được nói ra có nghĩa là Đức Thế Tôn có sắc thân được nhuộm màu bởi những tia sáng dài một sải tay luôn phát ra từ thân thể Ngài. สิริวิสราลยนฺติ ปญฺญาปุญฺญสงฺขาตลกฺขิสมูหานํ ปติฏฺฐานํ. เอตฺถ จ สิรีติ ปญฺญาปุญฺญานเมตํ อธิวจนํ. อถ วา ปุญฺญนิพฺพตฺตา [Pg.111] สรีรโสภคฺคาทิสมฺปตฺติ. สา หิ กตปุญฺเญ สิยติ นิสฺสยติ, กตปุญฺเญหิ วา สิยติ นิสฺสิยตีติ สิรีติ วุจฺจติ, ปญฺญาปุญฺญํ, อิสฺสริยํ วา. สรีรโสภคฺคาทิ สมฺปตฺติ วา ลพฺภติ. วุตฺตญฺหิ วิมานวตฺถุอฏฺฐกถาทีสุ ‘‘สิรีติ พุทฺธิปุญฺญานํ อธิวจนนฺติ จ. สิรีติ อิสฺสริยนฺติ จ สิรีติ รูปกายสมฺปตฺตี’’ติ จ. สิธาตุ เสวายํ, รปจฺจโย จ, อิตฺถิลิงฺคโชตกอีปจฺจโย จ. สิรีติ หิ ทีฆวเสน วตฺตพฺเพ คาถาพนฺธตฺตา ฉนฺทานุรกฺขณตฺถํ รสฺสวเสน วุตฺตํ. วิสราลยนฺติ วิสรอาลยนฺติ ปทจฺเฉโท. วิสโรติ สมูโห. วิสนฺติ ปวิสนฺติ อวยวา ยสฺมึ สมูเหติ วิสโร, สมูโห. วิสธาตุ ปเวสเน อรปจฺจโย. อถ วา วิสรนฺติ สโมสรนฺติ อวยวา ยสฺมินฺติ วิสโร. วิปุพฺพ สรธาตุ สโมสรเณ อ. โปตฺถเกสุ ปน วิสยาล ยนฺติ ยกาเรน ปาโฐ ทิสฺสติ. น โส ยุชฺชติ. กสฺมา, วิสรสทฺทสฺเสว สมูหวาจกตฺตา. วุตฺตญฺหิ อภิธานปฺป ทีปิกายํ – 'Sirivisarālayaṃ' có nghĩa là nơi nương tựa của kho tàng phước báu, tức là trí tuệ và công đức. Ở đây, 'sirī' là một tên gọi khác của trí tuệ và công đức. Hoặc là, đó là sự thành tựu về vẻ đẹp thân thể, v.v... được tạo ra bởi công đức. Thật vậy, nó được gọi là 'sirī' vì nó nương tựa, y cứ vào người đã làm công đức, hoặc được nương tựa, được y cứ bởi những người đã làm công đức; (nó) được gọi là trí tuệ và công đức, hoặc là quyền uy, hoặc là sự thành tựu về vẻ đẹp thân thể, v.v... Thật vậy, đã được nói trong Chú giải Vimānavatthu, v.v... rằng: ''sirī' là tên gọi khác của trí tuệ và công đức', và ''sirī' là quyền uy', và ''sirī' là sự thành tựu của sắc thân'. Căn 'si' có nghĩa là phục vụ, đi với tiếp vị ngữ 'ra' và tiếp vị ngữ 'ī' chỉ giống cái. Thật vậy, từ 'sirī' đáng lẽ phải được đọc với âm dài, nhưng do cấu trúc của kệ ngôn, để giữ đúng luật thơ, nó đã được đọc với âm ngắn. 'Visarālayaṃ' được tách thành 'visara' và 'ālayaṃ'. 'Visaro' có nghĩa là một nhóm, một tập hợp. 'Visaro' là một nhóm, một tập hợp, vì các thành phần đi vào, nhập vào trong đó. Căn 'vis' có nghĩa là đi vào, đi với tiếp vị ngữ 'ara'. Hoặc là, 'visaro' là nơi mà các thành phần tụ họp, tập hợp lại. Căn 'sar' có tiền tố 'vi' có nghĩa là tụ họp, đi với tiếp vị ngữ 'a'. Tuy nhiên, trong các bản kinh, có thấy cách đọc là 'visayālayaṃ' với chữ 'ya'. Cách đọc đó không phù hợp. Tại sao? Vì chỉ có từ 'visara' mới có nghĩa là tập hợp. Thật vậy, đã được nói trong sách Abhidhānappadīpikā – ‘‘สมูโห คณสงฺฆาตา,สมุทาโย จ สญฺจโย; สนฺโทโห นิวโห โอโฆ,วิสโร นิกโร จโย’’ตฺยาทิ. ‘Samūho, gaṇa, saṅghātā, samudāyo và sañcayo; sandoho, nivaho, ogho, visaro, nikaro, cayo’, v.v... อาลยนฺติ ปติฏฺฐานํ. อาลยนฺติ ปติฏฺฐนฺติ เอตฺถาติ อาลโย, สุคโต. อาปุพฺพ ลิธาตุ อลฺลิยเน ณ. สิรีนํ ปญฺญาสงฺขาตลกฺขีนํ วิสโร สมูโห สิรีวิสโร, เตสํ อาลโย สิรีวิสราลโย, สุคโต. ตํ สิริวิสราลยํ. คุปิตมินฺทฺริเยหุเปตนฺติ โคปิตพฺเพหิ สํวริตพฺเพหิ จกฺขาทีหิ ฉหิ อินฺทฺริเยหิ อุเปตํ สมุเปตํ สมนฺนาคตํ. คุปิยนฺติ รกฺขิยนฺตีติ คุปิตานิ. คุปธาตุ รกฺขเน ต. อิทนฺติ สหชาตธมฺเม อิสฺสริยํ กโรนฺตีติ อินฺทฺริยานิ. อิทิธาตุ ปรมิสฺสริเย อิโย. คุปิตานิ อินฺทฺริยานิ คุปิตมินฺทฺริยานิ[Pg.112], จกฺขาทิอินฺทฺริยานิ ลพฺภนฺติ. เตหิ. อุเปติ สมฺปชฺชตีติ อุเปโต, สุคโต. อุปปุพฺพ อิธาตุ คติยํ ต, ตํ อุเปตํ. กิญฺจาปิ พุทฺธโต อญฺเญหิ อริยสาวกาทีหิ ปุคฺคเลหิ จกฺขาทิอินฺทฺริยานิ รกฺขิตานิ. พุทฺโธเยว ปน โพธิปลฺลงฺเก สห วาสนาย สพฺพ กิเลสานํ อรหตฺตมคฺเคน วิทฺธํสิตตฺตา วิสิฏฺเฐน จกฺขาทิ อินฺทฺริยํ รกฺขิโต โหตีติ ตสฺส คุปิตมินฺทฺริเยหุเปตนฺติ โถเมติ. Ālayanti có nghĩa là nơi nương tựa. Ālayanti patiṭṭhanti etthāti ālayo, sugato: Nơi trú ngụ, nơi an trú được gọi là ālayo, (chỉ cho) đức Thiện Thệ. (Từ này được tạo thành bởi) tiếp đầu ngữ ā, căn li trong nghĩa bám víu, và tiếp vị ngữ ṇa. Sirīnaṃ paññāsaṅkhātalakkhīnaṃ visaro samūho sirīvisaro, tesaṃ ālayo sirīvisarālayo, sugato: Sirīnaṃ là (của) những sự huy hoàng, tức là những vẻ đẹp được gọi là trí tuệ (paññāsaṅkhātalakkhīnaṃ). Visaro là tập hợp, nhóm. Sirīvisaro là tập hợp những sự huy hoàng. Tesaṃ ālayo là nơi trú ngụ của chúng, (do đó) sirīvisarālayo là nơi trú ngụ của tập hợp những sự huy hoàng, (chỉ cho) đức Thiện Thệ. Taṃ sirivisarālayaṃ: (Dâng lên) Ngài, là nơi trú ngụ của tập hợp những sự huy hoàng. Gupitamindriyehupetanti có nghĩa là người đã thành tựu, đã đầy đủ, đã trọn đủ sáu căn như nhãn căn v.v... cần được phòng hộ, cần được thu thúc. Gupiyanti rakkhiyantīti gupitāni: Gupitāni có nghĩa là được phòng hộ, được bảo vệ. (Từ này được tạo thành bởi) căn gup trong nghĩa bảo vệ, và tiếp vị ngữ ta. Idanti sahajātadhamme issariyaṃ karontīti indriyāni: Indriyāni (các căn) được gọi như vậy vì chúng làm chủ trong các pháp đồng sanh. (Từ này được tạo thành bởi) căn idi trong nghĩa quyền tối thượng, và tiếp vị ngữ iyo. Gupitāni indriyāni là gupitamindriyāni, các căn như nhãn căn v.v... được thành tựu. Tehi. Upeti sampajjatīti upeto, sugato: Upeto có nghĩa là người thành tựu, (chỉ cho) đức Thiện Thệ. (Từ này được tạo thành bởi) tiếp đầu ngữ upa, căn i trong nghĩa đi, và tiếp vị ngữ ta. Taṃ upetaṃ: (Dâng lên) Ngài, người đã thành tựu. Mặc dù các căn như nhãn căn v.v... của các bậc Thánh đệ tử khác ngoài đức Phật cũng được bảo vệ, nhưng chỉ có đức Phật, do đã phá hủy tất cả các phiền não cùng với các tập khí (vāsanā) bằng đạo quả A-la-hán tại cội Bồ-đề, nên Ngài được xem là người bảo vệ các căn như nhãn căn v.v... một cách đặc biệt. Vì vậy, Ngài được tán thán là gupitamindriyehupetaṃ. รวิสสิมณฺฑลปฺปภุติลกฺขโณปจิตฺตนฺติ สูริยมณฺฑล จนฺทมณฺฑลาทีหิ ปาทจกฺกลกฺขเณหิ อภิวิจิตฺรปาทํ. อุปสทฺโท เจตฺถ ภุสฏฺฐวาจโก. อภิวิจิตฺรํ สูริยมณฺฑล จนฺทมณฺฑลาทึ ปาทจกฺกลกฺขณวนฺตํ วา. เอตฺถ จ รวีติ สูริโย, โส หิ รวติ สีฆํ คจฺฉตีติ รวีติ วุจฺจติ. รุธาตุ คติยํ ณิ. วุตฺตญฺหิ ปาเถยฺยฏฺฐกถายํ ‘‘จนฺโท อุชุกํ สณิกํ คจฺฉติ, สูริยสฺส ปน อุชุกํ คมนํ สีฆ’’นฺติ. ณฺวาทิ โมคฺคลฺลาเน ปน ‘‘รุสทฺเท อิ. โอ อวาเทโส. รวติ คชฺชตีติ รวิ. อาทิจฺโจ’’ติ วุตฺตํ. อภิธาน ฏีกายญฺจ ‘‘รวนฺติ เอเตน สตฺตา ปภาวิตตฺตาติ รวี’’ติ วุตฺตํ. สสีติ จนฺโท. โส หิ สสติ ติเณน ปาณติ ชีวตีติ สโส, สสปณฺฑิโต. สสธาตุ ปาเณ อ. สสรูปลกฺขณเมตฺถ อตฺถีติ สสีติ วุจฺจติ. อตีเต หิ สสราชา พฺราหฺมณเวเสน อาคนฺตฺวา ยาจกสฺส สกฺกรญฺโญ องฺคารราสิมฺหิ ลงฺฆิตฺวา ชีวิตํ ปริจฺจชิตฺวา กายํ อทาสิ. อถ ปน สกฺโก ราชา ตสฺส สสปณฺฑิตสฺส ชีวิตปริจฺจชิตสฺส ชีวิตทานคุโณ สกลกปฺปํ ปากโฏ โหตูติ ปพฺพตํ ปีเฬตฺวา ปพฺพตรสํ อาทาย จนฺทมณฺฑเล สสรูปลกฺขณํ ลิขิตฺวา ฐเปสิ. ตสฺมา จนฺโท สสีติ โลเกหิ โวหริยติ. ตสฺส ปน วิตฺถาโร สสปณฺฑิตชาตเก ปสฺสิตฺวา คเหตพฺโพ. Ravisasimaṇḍalappabhutilakkhaṇopacittanti có nghĩa là (bàn chân) được trang hoàng rực rỡ bởi các tướng pháp luân dưới bàn chân, như vầng mặt trời, vầng mặt trăng v.v... Ở đây, tiếp đầu ngữ upa có nghĩa là rất nhiều. Hoặc là (bàn chân) có tướng pháp luân rực rỡ như vầng mặt trời, vầng mặt trăng v.v... Trong đó, ravi là mặt trời. Vị ấy được gọi là ravi vì đi nhanh. (Từ này được tạo thành bởi) căn ru trong nghĩa đi, và tiếp vị ngữ ṇi. Thật vậy, trong Pātheyyaṭṭhakathā có nói: “Mặt trăng đi thẳng và chậm, còn sự đi thẳng của mặt trời thì nhanh.” Tuy nhiên, trong ngữ pháp Moggallāna có nói: “(Từ) căn ru trong nghĩa âm thanh, (và tiếp vị ngữ) i. O biến thành ava. Ravati gajjatīti ravi. Ādicco: Người gầm rống là ravi, tức là mặt trời.” Và trong Abhidhānaṭīkā có nói: “Chúng sanh bị ảnh hưởng bởi vị này, nên gọi là ravi.” Sasī là mặt trăng. Con thỏ (saso) được gọi như vậy vì nó thở, nó sống bằng cỏ. Con thỏ hiền trí. (Từ này được tạo thành bởi) căn sasa trong nghĩa thở, và tiếp vị ngữ a. (Mặt trăng) được gọi là sasī vì có hình tướng con thỏ ở đó. Thật vậy, trong quá khứ, vua thỏ (Bồ-tát) đã đến gặp vua Sakka (Trời Đế Thích) đang giả dạng một người Bà-la-môn ăn xin, rồi nhảy vào đống than hồng, từ bỏ mạng sống và dâng tặng thân mình. Khi ấy, vua Sakka, để cho công đức bố thí mạng sống của con thỏ hiền trí này được tỏ rạng trong suốt một kiếp, đã ép núi lấy nhựa núi vẽ hình con thỏ lên vầng trăng và đặt ở đó. Do đó, mặt trăng được người đời gọi là sasī. Phần chi tiết của câu chuyện này nên được xem trong Sasapaṇḍitajātaka (Bổn sanh Thỏ hiền trí). อถ [Pg.113] วา สสติ หึสติ อุณฺหคุณนฺติ สสีติ วุจฺจติ. สสุธาตุ หึสายํ อีปจฺจโย. มณฺฑิยติ วิภูสิยติ ปริจฺเฉทกรณวเสนาติ มณฺฑลํ. มณฺฑธาตุ มฑิธาตุ วา วิภูสเน อโล. อถ วา มณฺฑํ วิภูสนํ ปริสมนฺตโต ลาติ คณฺหาตีติ มณฺฑลํ. มณฺฑสทฺทูปปท ลาธาตุ คหเณ กฺวิ. รวิโน มณฺฑลํ รวิมณฺฑลํ, สสิโน มณฺฑลํ สสิมณฺฑลํ, รวิมณฺฑลญฺจ สสิมณฺฑลญฺจ รวิสสิมณฺฑลํ, มณฺฑลสทฺโท รวิสทฺเทปิ โยเชตพฺโพ. มณฺฑลสทฺทสฺส ทฺวนฺทปทโต สุยฺยมานตฺตา. ปภุตีติอาทิ. โส หิ อาทฺยตฺถวาจโก อพฺยยนิปาโต. รวิสสิมณฺฑลํ ปภุติอาทิ ยสฺสาติ รวิสสิมณฺฑลปฺปภุติ, ปาทจกฺกลกฺขณํ ลพฺภติ. ลกฺขิยติ ลกฺขิตพฺพํ เอเตนาติ ลกฺขณํ, ปาทปฺป วตฺตจกฺกลกฺขณํ, รวิสสิมณฺฑลปฺปภุติ จ ตํ ลกฺขณญฺจาติ รวิสสิมณฺฑลปฺปภุติลกฺขณํ, เตน อุปจิตฺตํ อติวิจิตฺรํ ปาทํ ยสฺส โสติ รวิสสิมณฺฑลปฺปภุติลกฺขโณป จิตฺโต, สุคโต. อถ วา อุปจิตฺตํ อติวิจิตฺรํ รวิสสิ มณฺฑลปฺปภุติลกฺขณํ ปาทจกฺกลกฺขณํ อสฺสาติ ตถา, สุคโต. ตํ. Hoặc là, (mặt trăng) được gọi là sasī vì nó làm tổn hại đến đặc tính nóng. (Từ này được tạo thành bởi) căn sasu trong nghĩa làm hại, và tiếp vị ngữ ī. Maṇḍala được gọi như vậy vì nó được trang điểm, được trang hoàng theo cách tạo ra ranh giới. (Từ này được tạo thành bởi) căn maṇḍa hoặc maḍi trong nghĩa trang hoàng, và tiếp vị ngữ alo. Hoặc là, maṇḍala là cái nhận lấy sự trang hoàng xung quanh. (Từ này được tạo thành bởi) từ maṇḍa làm tiếp đầu ngữ, căn lā trong nghĩa nhận lấy, và tiếp vị ngữ kvi. Vầng của mặt trời là ravimaṇḍalaṃ, vầng của mặt trăng là sasimaṇḍalaṃ, cả vầng mặt trời và vầng mặt trăng là ravisasimaṇḍalaṃ. Từ maṇḍala cũng nên được kết hợp với từ ravi, vì từ maṇḍala được nghe thấy từ hợp từ kép (dvanda). Pabhuti có nghĩa là v.v... (ādi). Đó là một bất biến từ có nghĩa là bắt đầu. Ravisasimaṇḍalappabhuti là (tướng) có vầng mặt trời, vầng mặt trăng v.v... làm khởi đầu; tướng pháp luân dưới bàn chân được hiểu ngầm. Lakkhaṇaṃ là cái mà qua đó một vật được ghi dấu hoặc cần được ghi dấu; tướng pháp luân xoay chuyển dưới bàn chân. Ravisasimaṇḍalappabhutilakkhaṇaṃ là tướng ấy (tức pháp luân) và (tướng) vầng mặt trời, vầng mặt trăng v.v... Ravisasimaṇḍalappabhutilakkhaṇopacitto là người có bàn chân được trang hoàng vô cùng rực rỡ bởi tướng ấy, (chỉ cho) đức Thiện Thệ. Hoặc là, người có tướng pháp luân dưới bàn chân vô cùng rực rỡ, là tướng (giống như) vầng mặt trời, vầng mặt trăng v.v..., (chỉ cho) đức Thiện Thệ. Taṃ: (Dâng lên) Ngài. สุรนรปูชิตนฺติ เทวมนุสฺเสหิ ปูชิตพฺพํ. สุรนฺติ อิสฺสริย กีฬาทีหิ ทิพฺพนฺตีติ สุรา, เทวา. สุรธาตุ ทิพฺพเน อ. อถ วา สุรติ อิสติ เทวิสฺสริยํ ปาปุณาติ วิโรจติ จาติ สุรา, เทวา. สุรธาตุ อิสฺสริยทิตฺตีสุ อ. สุนฺทรา ราวาจา เอเตสนฺติ วา สุรา, เทวา. ขนฺธสนฺตานํ สกกมฺมํ วา นรนฺติ นิยนฺตีติ นรา, มนุสฺสา. นรธาตุ นยเน อ. สุรา จ นรา จ สุรนรา, เตหิ ปูชิตพฺโพติ สุรนร ปูชิโต, สุคโต. ตํ. สุคตนฺติ พุทฺธํ. โส หิ โสภนํ คตํ คมนํ เอตสฺสาติ สุคโตติ วุจฺจติ. ภควโต หิ เวเนยฺยชนูปสงฺกมนํ เอกนฺเตน เตสํ หิตสุขนิปฺผาทนโต โสภนํ. ตถา ลกฺขณานุพฺยญฺชนปฺปฏิ มณฺฑิตรูปกายตาย [Pg.114] ทุตวิลมฺพิตขลิตานุกฑฺฒนนิปฺปิฬินุกฺกุฏิก กุฏิลากุฏิลตาทิ โทสรหิต มวหสิต ราชหํสอุสภ วารณ มิคราชคมนํ กายคมนํ. ญาณคมนญฺจ วิปุล นิมฺมล กรุณา สติ วีริยาทิ คุณวิเสส สหิต อภินีหารโต ยาว มหาโพธิ อนวชฺชตาย โสภนเมวาติ. Suranarapūjitanti có nghĩa là người đáng được chư thiên và nhân loại cúng dường. Suranti issariya kīḷādīhi dibbantīti surā, devā: Surā (chư thiên) được gọi như vậy vì họ tỏa sáng với quyền uy, sự vui đùa v.v... (Từ này được tạo thành bởi) căn sura trong nghĩa tỏa sáng, và tiếp vị ngữ a. Hoặc là, surati isati devissariyaṃ pāpuṇāti virocati cāti surā, devā: Surā (chư thiên) được gọi như vậy vì họ mong muốn, đạt được và tỏa sáng với quyền uy của chư thiên. (Từ này được tạo thành bởi) căn sura trong nghĩa quyền uy và rực rỡ, và tiếp vị ngữ a. Hoặc là, sundarā rāvācā etesanti vā surā, devā: Surā (chư thiên) là những vị có lời nói hay đẹp. Khandhasantānaṃ sakakammaṃ vā naranti niyantīti narā, manussā: Narā (nhân loại) được gọi như vậy vì họ dẫn dắt dòng tương tục của các uẩn hoặc nghiệp của chính mình. (Từ này được tạo thành bởi) căn nara trong nghĩa dẫn dắt, và tiếp vị ngữ a. Surā ca narā ca suranarā, tehi pūjitabboti suranarapūjito, sugato: Chư thiên và nhân loại là suranarā. Người đáng được họ cúng dường là suranarapūjito, (chỉ cho) đức Thiện Thệ. Taṃ: (Dâng lên) Ngài. Sugatanti có nghĩa là đức Phật. Vị ấy được gọi là sugata vì sự đi của Ngài là tốt đẹp. Thật vậy, sự đi đến với chúng sanh cần được giáo hóa của đức Thế Tôn là tốt đẹp vì chắc chắn mang lại lợi ích và hạnh phúc cho họ. Tương tự, thân hành (kāyagamanaṃ) của Ngài, với thân tướng được trang hoàng bởi các tướng chính và tướng phụ, không có các lỗi lầm như đi quá nhanh, quá chậm, vấp ngã, lê bước, dồn ép, ngồi xổm, cong vẹo v.v..., giống như dáng đi của thiên nga chúa đang vui, của bò đực chúa, của voi chúa, của sư tử chúa. Và trí hành (ñāṇagamanaṃ) của Ngài cũng tốt đẹp vì không có lỗi lầm từ lúc phát nguyện cho đến khi đạt đại Bồ-đề, đi cùng với các phẩm chất đặc biệt như lòng bi mẫn rộng lớn và trong sạch, niệm, tấn v.v... อถ วา สยมฺภูญาเณน สกลมฺปิ โลกํ ปริญฺญาภิ สมยวเสน ปริชานนฺโต ญาเณน สมฺมา คโต อวคโตติ สุคโต, ตถา โลกสมุทยํ ปหานาติสมยวเสน ปชหนฺโต อนุปฺปตฺติธมฺมตํ อาปาเทนฺโต สมฺมา คโต อวคโตติ สุคโต, โลกนิโรธํ นิพฺพานํ สจฺฉิกิริยาภิสมยวเสน สมฺมา คโต อวคโตติ สุคโต, โลกนิโรธคามินิปฺปฏิปทํ ภาวนาภิ สมยวเสน สมฺมา คโต ปฏิปนฺโนติ สุคโต, โสตาปตฺติมคฺเคน เย กิเลสา ปหีนา, เต กิเลเส น ปุเนติ น ปจฺเจติ น ปจฺจาคจฺฉตีติ สุคโตติอาทินา นเยน อยมตฺโถ วิภาเวตพฺโพ. อถ วา สุนฺทรํ ฐานํ สมฺมาสมฺโพธึ นิพฺพานเมว วา คโต อธิคโตติ สุคโต. ยสฺมา วา ภูตํ ตจฺฉํ อตฺถสํหิตํ เวเนยฺยานํ ยถารหํ ยุตฺตเมว จ ธมฺมํ ภาสติ, ตสฺมา สมฺมา คทตีติ สุคโต ทการสฺส ตการํ กตฺวา. อิติ โสภน คมนตาทีหิ สุคโต, ตํ สุคตํ. อาทรนฺติ สกฺกจฺจํ, อาทรนํ อาทโร. อาปุพฺพ ทรธาตุ อาทเร ณ. ตํ อาทรํ. นมามีติ อหํ วนฺทามีติ อตฺโถติ. Hoặc giả, do liễu tri toàn thể thế gian bằng trí tuệ tự sanh (sayambhūñāṇa) theo phương diện biến tri và thông đạt, nên Ngài đã đi đến một cách chân chánh, đã liễu ngộ, vì vậy gọi là Sugato (Thiện Thệ). Tương tự, do đoạn trừ tập đế của thế gian (lokasamudaya) theo phương diện đoạn tận và thông đạt, và làm cho chúng không còn sanh khởi, nên Ngài đã đi đến một cách chân chánh, đã liễu ngộ, vì vậy gọi là Sugato. Do chứng ngộ diệt đế của thế gian (lokanirodha) là Nibbāna theo phương diện thực chứng và thông đạt, nên Ngài đã đi đến một cách chân chánh, đã liễu ngộ, vì vậy gọi là Sugato. Do tu tập đạo đế đưa đến sự diệt tận của thế gian (lokanirodhagāminīpaṭipadā) theo phương diện tu tiến và thông đạt, nên Ngài đã đi đến một cách chân chánh, đã thực hành, vì vậy gọi là Sugato. Ý nghĩa này cần được giải thích theo phương pháp như sau: Bằng đạo Tu-đà-hoàn, những phiền não nào đã được đoạn trừ, Ngài không quay lại (na puneti), không trở lại (na pacceti), không trở về (na paccāgacchati) với những phiền não ấy, vì vậy gọi là Sugato. Hoặc giả, Ngài đã đi đến (gato), đã đạt đến (adhigato) nơi tốt đẹp (sundaraṃ ṭhānaṃ), tức là Chánh Đẳng Giác (sammāsambodhi) hoặc chính là Nibbāna, vì vậy gọi là Sugato. Hoặc vì Ngài thuyết giảng Pháp chân thật, xác thực, lợi ích, phù hợp với chúng sanh cần được giáo hóa và đúng lúc, nên Ngài nói một cách chân chánh (sammā gadati), do đó gọi là Sugato (chữ 'd' được đổi thành 't'). Như vậy, do sự đi đến tốt đẹp v.v... nên gọi là Sugato. (Con xin đảnh lễ) vị Sugato ấy. Họ tôn kính một cách cung kính, sự tôn kính là ādaro. Gốc từ 'dar' với tiếp đầu ngữ 'ā' có nghĩa là tôn kính, cùng với hậu tố 'ṇa'. Sự tôn kính ấy. 'Namāmi' có nghĩa là 'con xin đảnh lễ'. อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. สุจิปริวาริตํ ราคาทิมล วิสุทฺธาหิ อริยสาวกาทิปริสาหิ ปริกฺขาริตํ กิเลสมลวิสุทฺธํ ปริกฺขารวนฺตํ วา, สุรุจิรปฺปภาหิ สุฏฺฐุ กนฺติต สรีรนิกฺขนฺตพฺยามมตฺตรํสีหิ กรณภูเตหิ, รตฺตํ นิจฺจํ รญฺชิตพฺพกายํ, สิริวิสราลยํ ปญฺญาปุญฺญสงฺขาตลกฺขิส มูหานํ [Pg.115] ปติฏฺฐานํ, คุปิตมินฺทฺริเยหิ คุปิตพฺเพหิ สํวริตพฺเพหิ ฉหิ จกฺขาทิอินฺทฺริเยหิ, อุเปตํ สมุเปตํ สมนฺนาคตํ, รวิสสิมณฺฑลปฺปภุติลกฺขโณปจิตฺตํ สูริยมณฺฑลจนฺทมณฺฑลาทีหิ ปาทจกฺกลกฺขเณหิ อภิวิจิตฺรปาทํ, อภิวิจิตฺรํ สูริย มณฺฑลจนฺทมณฺฑลาทึ ปาทจกฺกลกฺขณวนฺตํ วา, สุรนรปูชิตํ เทวมนุสฺเสหิ ปูชิตพฺพํ, สุคตํ พุทฺธํ อาทรํ สกฺกจฺจํ อหํ นมามิ วนฺทามีติ. Đây là phần giải thích tóm lược. (Con xin đảnh lễ) vị Phật được vây quanh bởi sự thanh tịnh, tức là được bao quanh bởi hội chúng gồm các bậc Thánh đệ tử đã thanh tịnh khỏi các cấu uế như tham ái v.v..., hoặc là vị đã thanh tịnh khỏi cấu uế của phiền não và có đầy đủ vật dụng; được trang nghiêm bởi những hào quang rất đẹp đẽ, tức là những tia sáng rộng một sải tay phát ra từ thân thể vô cùng khả ái; có thân thể luôn đáng được hoan hỷ; là nơi nương tựa của phước đức lan tỏa, tức là nền tảng cho sự hội tụ của tài sản được gọi là trí tuệ và công đức; được hộ trì các căn, tức là được trang bị, đầy đủ, thành tựu sáu căn như mắt v.v... cần được phòng hộ, cần được thu thúc; có bàn chân được trang điểm đặc biệt bởi các tướng tốt như pháp luân có hình mặt trời, mặt trăng v.v...; hoặc là vị có tướng pháp luân ở bàn chân vô cùng đặc sắc như hình mặt trời, mặt trăng v.v...; được chư thiên và nhân loại cúng dường; con xin cung kính, thành tâm đảnh lễ, lạy phục đức Phật, bậc Thiện Thệ. สตฺตรสมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา. Phần chú giải về kệ ngôn tán dương thứ mười bảy đã hoàn tất. ๑๘. 18. มคฺโคฬุมฺเปน มุหปฏิฆาสาทิอุลฺโลลวีจึ,สํสาโรฆํ ตริ ตมภยํ ปารปตฺตํ ปชานํ; ตาณํ เลณํ อสมสรณํ เอกติตฺถํ ปติฏฺฐํ,ปุญฺญกฺเขตฺตํ ปรมสุขทํ ธมฺมราชํ นมามิ. Con xin đảnh lễ bậc Pháp Vương, người đã dùng chiếc bè là Đạo lộ, vượt qua dòng lũ luân hồi với những ngọn sóng dâng cao của si mê, sân hận, v.v...; đã đến bờ kia an ổn, vô úy vì lợi ích chúng sanh; là nơi che chở, nơi ẩn náu, nơi quy y vô song, là bến đỗ duy nhất, là nơi nương tựa; là ruộng phước, là người ban cho hạnh phúc tối thượng. ๑๘. เอวํ สตฺตรสมคาถาย สุคตํ วนฺทิตฺวา อิทานิ สํสาโรฆํ ตริตาทีหิ นวหิ คุเณหิ โถมิตฺวา วนฺทิตุกาโม มคฺโคฬุมฺเปนตฺยาทิคาถมาห. อยํ ปน ม ภ น ต ต คเณหิ จ ครุทฺวเยน จ รจิตตฺตา สตฺตรสกฺขเรหิ ยุตฺตา มนฺทกฺกนฺตาคาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ วุตฺโตทเย ‘‘มนฺทกฺกนฺตา ม ภ น ตต คา โค ยุคุตฺวสฺส เกหี’’ติ. ตสฺสา ปนายมตฺโถ. ยสฺสํ ปฏิปาทํ ยุคุตฺวสฺสเกหิ จตุ ฉ สตฺตยตีหิ ม ภ น ต ต คา มคณ ภคณ นคณ ตคณ ตคณ ครู จ โค ครุ จ เจ ยุตฺตา, มนฺทกฺกนฺตาคาถานามาติ. ยุคุตฺวสฺสเกหีติ เอตฺถ จ ยุคสทฺทสฺส มคฺคผลจตุพฺพิธปุริสยุคฬวาจกตฺตา ยุคสทฺโท จตุสงฺขฺยาวาจโก, อุตูนํ เหมนฺตสิสิร วสฺสนฺต คิมฺห วสฺสาน สรท อุตุวเสน ฉพฺพิธตฺตา อุตุสทฺโท ฉสงฺขฺยาวาจโก. อสฺสสทฺโท สตฺตสงฺขฺยาวาจโกติ เวทิตพฺโพ[Pg.116]. ฉปฺปจฺจยฏีกาทีสุ หิ ‘‘อสฺสสทฺทสฺส สตฺตสงฺขฺยาวาจกภาโว วุตฺโต’’ติ. 18. Sau khi đã đảnh lễ bậc Thiện Thệ bằng kệ ngôn thứ mười bảy như vậy, bây giờ, với mong muốn tán thán và đảnh lễ bằng chín ân đức bắt đầu bằng 'đã vượt qua dòng lũ luân hồi', ngài nói lên kệ ngôn bắt đầu bằng 'maggoḷumpena'. Cần phải hiểu rằng kệ ngôn này là một kệ Mandakkantā, vì nó được cấu tạo bởi các âm tiết ma, bha, na, ta, ta và hai trường âm, do đó có mười bảy âm tiết. Thật vậy, trong sách Vuttodaya có nói: 'Mandakkantā gồm ma, bha, na, ta, ta, gā, go, với các điểm ngắt (yati) ở (âm tiết thứ) bốn, sáu, và bảy'. Ý nghĩa của câu đó như sau: Kệ ngôn nào mà mỗi dòng có các điểm ngắt ở (âm tiết thứ) bốn, sáu, và bảy (yugutvassakehi), và được kết hợp bởi các âm tiết ma (magaṇa), bha (bhagaṇa), na (nagaṇa), ta (tagaṇa), ta (tagaṇa), một trường âm (garū) và một trường âm khác (go garu), thì được gọi là kệ Mandakkantā. Ở đây, trong từ 'yugutvassakehi', từ 'yuga' (đôi) có nghĩa là số bốn vì nó chỉ bốn đôi bậc Thánh của đạo và quả. Từ 'utu' (mùa) có nghĩa là số sáu vì có sáu mùa: mùa đông, mùa lạnh, mùa xuân, mùa hè, mùa mưa, và mùa thu. Từ 'assa' (ngựa) cần được hiểu là có nghĩa là số bảy. Thật vậy, trong các sách như Chappaccayaṭīkā v.v..., đã nói rằng từ 'assa' có nghĩa là số bảy. ตตฺถ ปน โย ธมฺมราชา มุหปฏิฆาสาทิอุลฺโลลวีจึ สํสาโรฆํ มคฺโคฬุมฺเปน ตริ, อภยํ ปารปตฺตํ ปชานํ ตาณํ เลณํ อสมสรณํ เอกติตฺถํ ปติฏฺฐํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ ปรมสุขทํ ตํ ธมฺมราชํ อหํ นมามีติ สมฺพนฺโธ. เอติสฺสํ ปน อตฺถกฺกเมน วณฺณยิสฺสามิ. มุหปฏิฆาสาทิ อุลฺโลลวีจินฺติ โมหโทสตณฺหาทิสงฺขาตํ มหาตรงฺค ขุทฺทอูมิกํ. มุยฺหนฺติ เอเตน สมฺปยุตฺตธมฺมา, สยํ วา มุยฺหติ, มุยฺหนมตฺตเมเวตนฺติ มุโห, โมโห. มุหธาตุ เวขิตฺเต ณ. ปฏิหญฺญนฺติ สมฺปยุตฺตธมฺมา, สยํ วา ปฏิหญฺญติ ปฏิหญฺญนมตฺตเมเวตนฺติ ปฏิโฆ, โทโส. ปฏิปุพฺพ หนธาตุ หึสาคตีสุ อ. หนสฺส โฆ. อสนํ อิจฺฉนํ อาสา, อิสติ อิจฺฉตีติ วา อาสา, ตณฺหา. อิสุธาตุ อิจฺฉายํ อ. อิสฺส อา. มุโห จ ปฏิโฆ จ อาสา จ มุหปฏิฆาสา, เต อาทิ เยสนฺเตติ มุหปฏิฆาสาทิ, โลภาทิกิเลสา ลพฺภนฺติ. เอตฺถ จ อาทิสทฺเทน มาน ทิฏฺฐิ วิจิกิจฺฉา ถิน อุทฺธจฺจ อหิริก อโนตฺตปฺปกิเลเส จ อกุสลจิตฺตุปฺปาเท จ สงฺคณฺหาติ. อุทฺธํ อุทกํ โลลติ อากุเลตีติ อุลฺโลโล, มหาตรงฺโค. อุปุพฺพโลล ธาตุ อุมฺมาทเน ณ. ตีรํ อุลติ คจฺฉตีติ วา อุลฺโลโล. อุลธาตุ คติยํ โอลปจฺจโย. วิมฺหยํ วิจิตฺตํ จิโนตีติ วีจิ, ขุทฺทกอูมิ. วิปุพฺพ จิธาตุ จเย กฺวิ. อุลฺโลโล จ วีจิ จ อุลฺโลลวีจิ. เกสุจิ โปตฺถเกสุ จ กุลฺโลลวีจินฺติปาโฐ ทิสฺสติ. น โส ยุชฺชติ, กสฺมา, กุลฺลสทฺทสฺส อุฬุมฺปตฺถวาจกตฺตา. อุลฺโลลสทฺโทเยว หิ มหาตรงฺคตฺถ วาจโก โหตีติ. วุตฺตญฺหิ อภิธานปฺปทีปิกายํ ‘‘อุลฺโลโล ตุ จ กลฺโลโล, มหาวีจิสุ กถฺยเต’’ติ. Ở đây, mối liên hệ là: "Vị Pháp Vương nào đã vượt qua dòng lũ luân hồi có sóng lớn sóng nhỏ là si, sân, tham v.v... bằng chiếc bè là Đạo, đã đến bờ bên kia là nơi vô úy, là nơi nương tựa, nơi ẩn náu, nơi quy y không gì sánh bằng, là bến đỗ duy nhất, là nơi vững chắc, là ruộng phước, là nơi ban cho an lạc tối thượng, tôi xin đảnh lễ vị Pháp Vương ấy." Tuy nhiên, tôi sẽ giải thích theo thứ tự ý nghĩa của câu kệ này. (Cụm từ) "sóng lớn sóng nhỏ là si, sân, tham v.v..." có nghĩa là sóng lớn và sóng gợn được gọi là si, sân, tham v.v... Các pháp tương ưng bị mê mờ bởi pháp này, hoặc tự nó mê mờ, hoặc chỉ là sự mê mờ, vì vậy gọi là muha, tức là moha (si). Căn muha có nghĩa là rối loạn, (thêm) hậu tố ṇa. Các pháp tương ưng bị chống đối, hoặc tự nó chống đối, hoặc chỉ là sự chống đối, vì vậy gọi là paṭigha, tức là dosa (sân). Căn hana có nghĩa là làm hại và đi đến, đi trước bởi paṭi, (thêm) hậu tố a. Hana biến thành gho. Sự mong muốn ăn uống là āsā, hoặc mong muốn, ước ao, nên gọi là āsā, tức là taṇhā (tham ái). Căn isu có nghĩa là mong muốn, (thêm) hậu tố a. Isa biến thành ā. Muha và paṭigha và āsā là muhapaṭighāsā. Những pháp nào có chúng đứng đầu thì gọi là muhapaṭighāsādi, (qua đó) các phiền não như tham v.v... được bao gồm. Và ở đây, bằng từ ādi (v.v...), các phiền não như mạn, tà kiến, hoài nghi, hôn trầm, trạo cử, vô tàm, vô úy và các tâm bất thiện sanh khởi cũng được bao gồm. Nước dâng lên và dao động, làm xáo động, nên gọi là ullola, tức là sóng lớn. Căn lola có nghĩa là điên cuồng, đi trước bởi u, (thêm) hậu tố ṇa. Hoặc đi đến bờ, nên gọi là ullola. Căn ula có nghĩa là đi, (thêm) hậu tố ola. Tích tụ những điều kỳ diệu, đa dạng, nên gọi là vīci, tức là sóng gợn. Căn ci có nghĩa là tích tụ, đi trước bởi vi, (thêm) hậu tố kvi. Ullola và vīci là ullolavīci. Trong một số bản kinh, có thấy cách đọc là kullolavīci. Cách đọc đó không hợp lý. Tại sao? Vì từ kulla có nghĩa là cái bè. Chỉ có từ ullola mới có nghĩa là sóng lớn. Thật vậy, đã được nói trong sách Abhidhānappadīpikā: "Ullola và kallola được gọi là những con sóng lớn." มูลปณฺณาสฏฺฐกถายญฺจ ‘‘กุลฺโล นาม ตรณตฺถาย กลาปํ กตฺวา พนฺโธ. ปตฺถริตฺวา พทฺธา ปน ปทรจาฏิ อาทโย [Pg.117] อุฬุมฺโป’’ติ วุตฺโต. มุหปฏิฆาสาทิเอว อุลฺโลลวีจิ. สา อสฺมึ สํสาโรเฆ อตฺถีติ มุหปฏิฆาสาทิอุลฺโลลวีจิ. สมาสนฺตตทฺธิตายํ. ปีติสุขํ, มหาสนฺนํ, รตฺติทิวนฺตฺยาทีสุ วิย. เอวํ ปเนตฺถ วจนตฺโถ กาตพฺโพ. ปีติ จ สุขญฺจ ปีติสุขํ, ตํ อสฺส ฌานสฺส อตฺถิ, ตสฺมึ วา วิชฺชตีติ ปีติสุขํ, ฌานํ. มหนฺตํ อาสนํ มหาสนํ, ตสฺส ภาโว มหาสนฺนํ. รตฺติ จ ทิวา จ รตฺติทิวํ. รตฺติทิวํ กตํ รตฺติทิวนฺติ. อถ วา อุลฺโลลวีจิ วิย มุหปฏิฆาสาทิ อุลฺโลลวีจิ, สํสาโรฆํ ลพฺภติ. อุปมา พหุพฺพีหิสมาโสยํ. ยถา ปน มหาสมุทฺเท ภายิตพฺพา มหาตรงฺคอูมิเวคาทโย จ สํสุมาร ติมิ ติปิงฺคลาทิ มจฺฉมการาทโย จ โอกิณฺณา โหนฺติ, เอวํ โมหาทิกิเลสา จ อกุสลจิตฺตุปฺปาทา จ เตหิ นิพฺพตฺตา ภยานกา พหู ชาติชราพฺยาธิมรณทุกฺขาทโย จ ขนฺธาทโย จ โอกิณฺณา โหนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. สํสาโรฆนฺติ สํสารสงฺขาตํ โอฆํ สมุทฺทชลปฺปวาหํ. สํปุนปฺปุนํ อพฺโพจฺฉินฺนํ วา สรติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ สํสาโร. สํปุพฺพสรธาตุ คติยํ ณ. ขนฺธธาตุอายต นานํ อพฺโพจฺฉินฺนํ ปวตฺตตีติ อตฺโถ. เตน วุตฺตํ อฏฺฐกถาสุ – Và trong Chú giải Mūlapaṇṇāsa có nói: "Kulla là một bó được làm và buộc lại để vượt qua. Còn uḷumpa là những tấm ván, bình gốm v.v... được trải ra và buộc lại." Si, sân, tham v.v... chính là sóng lớn sóng nhỏ. (Dòng lũ luân hồi) có những thứ ấy trong dòng lũ luân hồi này, nên gọi là muhapaṭighāsādiullolavīci. Đây là (hợp từ) taddhita ở cuối hợp từ. Giống như trong các từ pītisukhaṃ, mahāsannaṃ, rattidivaṃ v.v... Ở đây, ý nghĩa của từ nên được hiểu như sau. Hỷ và lạc là pītisukhaṃ. Thiền này có nó, hoặc nó có mặt trong thiền ấy, nên gọi là pītisukhaṃ, tức là thiền. Chỗ ngồi lớn là mahāsanaṃ, trạng thái của nó là mahāsannaṃ. Đêm và ngày là rattidivaṃ. Được làm trong đêm và ngày là rattidivaṃ. Hoặc là, si, sân, tham v.v... giống như sóng lớn sóng nhỏ, nên gọi là ullolavīci, (đặc tính của) dòng lũ luân hồi. Đây là hợp từ bahubbīhi có so sánh. Giống như trong đại dương, những thứ đáng sợ như sức mạnh của sóng lớn, sóng gợn v.v... và các loài cá sấu, cá voi, cá kình v.v... tràn ngập; cũng vậy, được nói rằng các phiền não như si v.v... và các tâm bất thiện sanh khởi, và nhiều nỗi khổ đáng sợ do chúng tạo ra như sanh, già, bệnh, chết v.v... và các uẩn v.v... cũng tràn ngập. (Cụm từ) saṃsāroghaṃ có nghĩa là dòng lũ được gọi là luân hồi, là dòng nước của đại dương. Nó trôi đi, đi đến, diễn tiến lặp đi lặp lại hoặc không gián đoạn, nên gọi là saṃsāro (luân hồi). Căn sara có nghĩa là đi, đi trước bởi saṃ, (thêm) hậu tố ṇa. Nghĩa là sự diễn tiến không gián đoạn của các uẩn, giới và xứ. Do đó, đã được nói trong các Chú giải – ‘‘ขนฺธานญฺจ ปฏิปาฏิ, ธาตุอายตนาน จ; อพฺโพจฺฉินฺนํ วตฺตมานา, สํสาโรติ ปวุจฺจตี’’ติ. "Sự nối tiếp của các uẩn, và của các giới và xứ; diễn tiến không gián đoạn, được gọi là luân hồi." สตฺเต โอตฺถริตฺวา อชฺโฌตฺถริตฺวา เหฏฺฐา หนติ หรตีติ โอโฆ, ชลปฺปวาโห. อวปุพฺพ หนธาตุ หรเณ ณ. หนสฺส โฆ. อวสทฺโท โอตฺถรณตฺโถ. อตฺตนิ ปติเต สตฺเต เหฏฺฐา กตฺวา หเนติ โอสีทาเปตีติ วา โอโฆ, ชลปฺปวาโห. อวปุพฺพ หนธาตุ โอสีทาปเน ณ. อวสทฺโท เหฏฺฐาภาคตฺโถ. โอโฆ วิยาติ โอโฆ, สํสาโร. อถ [Pg.118] วา สตฺตสงฺขาเร โอตฺถริตฺวา อชฺโฌตฺถริตฺวา อภิภวิตฺวา วฏฺฏสฺมึ หนติ หรตีติ โอโฆ, โอหเนติ โอสีทาเปติ วฏฺฏสฺมึ สตฺตสงฺขาเรติ วา โอโฆ, ราคาทิ กิเลสา ลพฺภนฺติ. สํสาโรเอว โอโฆ สํสาโรโฆ, ตํ สํสาโรฆํ. Nó bao trùm, nhấn chìm chúng sanh, đánh chìm và cuốn đi, nên gọi là ogha, tức là dòng nước lũ. Căn hana có nghĩa là cuốn đi, đi trước bởi ava, (thêm) hậu tố ṇa. Hana biến thành gho. Từ ava có nghĩa là bao trùm. Hoặc nó đánh chìm, làm cho chúng sanh rơi vào trong nó bị chìm xuống, nên gọi là ogha, tức là dòng nước lũ. Căn hana có nghĩa là làm chìm, đi trước bởi ava, (thêm) hậu tố ṇa. Từ ava có nghĩa là phần dưới. Giống như dòng lũ, nên gọi là ogha, tức là luân hồi. Hoặc là, nó bao trùm, nhấn chìm, chế ngự các pháp hữu vi của chúng sanh, rồi đánh chìm và cuốn đi trong vòng luân hồi, nên gọi là ogha; hoặc nó đánh chìm, làm cho các pháp hữu vi của chúng sanh chìm xuống trong vòng luân hồi, nên gọi là ogha, (qua đó) các phiền não như tham ái v.v... được bao gồm. Luân hồi chính là dòng lũ, (nên gọi là) saṃsārogho (dòng lũ luân hồi), (biến cách đối cách là) saṃsāroghaṃ. มคฺโคฬุมฺเปนาติ เอตฺถ มคฺคโอฬุมฺเปนาติ ปทจฺเฉโท. อฏฺฐมคฺคงฺคสงฺขาเตน กุลฺเลนาติ อตฺโถ. เอตฺถ จ มคฺโค วุจฺจติ อฏฺฐงฺคิกมคฺโค. มคฺคนฺติ คจฺฉนฺติ พุทฺธา จ อริยสาวกา จ อคตํ ทิสํ นิพฺพานนฺติ มคฺโค. อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค. มคฺคธาตุ คติยํ อ. วุตฺตญฺหิ ปฏิสมฺภิทามคฺเค ‘‘เอเตน มคฺเคน พุทฺธา จ สาวกา จ อคตํ ทิสํ นิพฺพานํ คจฺฉนฺตีติ อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค’’ติ. อถ วา นิพฺพานํ มคฺคติ คเวสตีติ มคฺโค, นิพฺพานตฺถิเกหิ มคฺคิยติ คเวสิยตีติ วา มคฺโค, อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค. ญาเณน ทสฺสิยตีติ อตฺโถ. มคฺคธาตุ คเวสเน อ. วุตฺตญฺเหตํ มหาวคฺคสํยุตฺตฏฺฐกถายํ ‘‘มคฺโคติ เกนฏฺเฐน มคฺโค, นิพฺพานํ มคฺคนฏฺเฐน นิพฺพานตฺถิเกหิ มคฺคนิยฏฺเฐน จา’’ติ. อถ วา มคฺคิยติ ปฏิปชฺชิยตีติ มคฺโค, นิพฺพานตฺถิเกหิ อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค ปฏิปชฺชิยตีติ อตฺโถ. อุฬุ วุจฺจติ อุทกํ, ตโต ปาติ รกฺขตีติ อุฬุโป, โสเยว นิคฺคหิตาคมวเสน อุฬุมฺโป, กุลฺโล. อุฬุสทฺทูปปทปาธาตุ รกฺขเน กฺวิ. มคฺโคเอว อุฬุมฺโป มคฺโคฬุมฺโป, มคฺคสงฺขาโต วา อุฬุมฺโป ตถา, มคฺคสทิโส วา อุฬุมฺโป ตถา, มคฺโค วิย วา อุฬุมฺโป ตถา, มคฺโค จ อุฬุมฺโป จ มคฺโคฬุมฺโป. อถ วา อุฬุมฺโปเอว มคฺโค มคฺโคฬุมฺโป, อุฬุมฺปสงฺขาโต วา มคฺโค ตถา, อุฬุมฺป สทิโส วา มคฺโค ตถา, อุฬุมฺโป วิย วา มคฺโค ตถา, อุฬุมฺโป จ มคฺโค จ มคฺโคฬุมฺโปติ เอวํ รูปกสทิสอุปมา สมุเปกฺขตฺถวเสน จ ปรปกฺข สกปกฺขตฺถวเสน จ วจนตฺโถ เวทิตพฺโพ. เตน มคฺโคฬุมฺเปน. ตรีติ อตริ. ธมฺมราชา หิ [Pg.119] อฏฺฐมคฺคงฺคนาวาย สํสาโรฆํ ตริตฺวา นิพฺพานตีรํ ปาปุณาติ. อตีตา พุทฺธา ปาปุณึสุ. อนาคตา พุทฺธา ปาปุณิสฺสนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. วุตฺตญฺหิ มหาวคฺคสํยุตฺเต Maggoḷumpenāti: Ở đây, sự phân chia câu cú là maggaoḷumpena. Có nghĩa là: Bằng chiếc bè được gọi là tám chi phần của con đường. Ở đây, maggo được gọi là Bát Chánh Đạo. Magganti: Các vị Phật và các vị Thánh đệ tử đi đến phương xứ chưa được đi đến là Níp-bàn, nên gọi là maggo (con đường). Bát Chánh Đạo. Căn magga có nghĩa là đi, tiếp vĩ ngữ a. Điều này đã được nói trong Paṭisambhidāmagga: “Do con đường này, các vị Phật và các vị đệ tử đi đến phương xứ chưa được đi đến là Níp-bàn, nên gọi là Bát Chánh Đạo.” Hoặc là, tìm cầu Níp-bàn nên gọi là maggo (con đường); hoặc là, được những người tìm cầu Níp-bàn tìm kiếm, nên gọi là maggo (con đường), (tức là) Bát Chánh Đạo. Có nghĩa là được chỉ ra bằng trí tuệ. Căn magga có nghĩa là tìm kiếm, tiếp vĩ ngữ a. Điều này đã được nói trong Chú giải Mahāvaggasaṃyutta: “Maggo: Do ý nghĩa nào mà gọi là maggo? Do ý nghĩa tìm cầu Níp-bàn và do ý nghĩa được những người tìm cầu Níp-bàn tìm kiếm.” Hoặc là, được thực hành nên gọi là maggo (con đường). Có nghĩa là Bát Chánh Đạo được những người tìm cầu Níp-bàn thực hành. Uḷu được gọi là nước. Từ đó, pāti (bảo vệ), nên gọi là uḷupo. Chính từ ấy, do sự thêm vào âm ṃ, trở thành uḷumpo, (nghĩa là) chiếc bè. Từ uḷu đứng trước, căn pā có nghĩa là bảo vệ, tiếp vĩ ngữ kvi. Maggo chính là uḷumpo, nên gọi là maggoḷumpo; hoặc uḷumpo được gọi là magga, cũng vậy; hoặc uḷumpo tương tự như magga, cũng vậy; hoặc uḷumpo giống như magga, cũng vậy; hoặc maggo và uḷumpo, nên gọi là maggoḷumpo. Hoặc là, uḷumpo chính là maggo, nên gọi là maggoḷumpo; hoặc maggo được gọi là uḷumpo, cũng vậy; hoặc maggo tương tự như uḷumpa, cũng vậy; hoặc maggo giống như uḷumpo, cũng vậy; hoặc uḷumpo và maggo, nên gọi là maggoḷumpo. Như vậy, ý nghĩa của từ ngữ nên được hiểu theo nghĩa của ẩn dụ, tương tự, ví von, và theo nghĩa của quan điểm đối lập và quan điểm của chính mình. Tena maggoḷumpena: Bằng chiếc bè là con đường ấy. Tarīti: Đã vượt qua. Vị Pháp Vương, bằng chiếc thuyền là tám chi phần của con đường, đã vượt qua dòng lũ luân hồi và đạt đến bờ Níp-bàn. Các vị Phật trong quá khứ đã đạt đến. Các vị Phật trong tương lai sẽ đạt đến, điều này đã được nói. Điều này đã được nói trong Mahāvaggasaṃyutta: ‘‘เอกายนํ ชาติขยนฺตทสฺสี,มคฺคํ ปชานาติ หิตานุกมฺปี; เอเตน มคฺเคน ตรึสุ ปุพฺเพ,ตริสฺสนฺติเยว ตรนฺติ โอฆ’’นฺติ; พุทฺธวํเส จ “Bậc thấy sự đoạn tận của sanh, bậc bi mẫn vì lợi ích, biết rõ con đường độc nhất. Bằng con đường này, các vị trong quá khứ đã vượt qua, các vị trong tương lai sẽ vượt qua, và các vị hiện tại đang vượt qua dòng lũ.” Và trong Buddhavaṃsa: ‘‘สํสารโสตํ ฉินฺทิตฺวา, วิทฺธํเสตฺวา ตโย ภเว; ธมฺมนาวํ สมารุยฺห, ตาเรมิ ชนตํ พหุ’’นฺติ. “Sau khi cắt đứt dòng luân hồi, phá tan ba cõi; lên chiếc thuyền Pháp, Ta đưa nhiều chúng sanh vượt qua.” อภยนฺติ ชาติชราพฺยาธิมรณภยาทีนํ อภาวโต นิพฺภยํ. โส หิ ภควา นตฺถิ ภยํ เอตสฺสาติ อภโยติ วุจฺจติ. อถ วา อภยนฺติ เขมํ. ตญฺหิ นิพฺพานํ นตฺถิ ชาติอาทิภยํ เอตฺถาติ อภยนฺติ วุจฺจติ. เอตสฺมึ ปน ทุติยวิกปฺเป ตํ ปทํ ปารนฺติปเท วิเสสนํ. ปารปตฺตนฺติ เอตฺถ ปารนฺติ สํสารวฏฺฏสฺส ปรตีรฏฺเฐน วุจฺจติ นิพฺพานํ. ตญฺหิ อุทกํ ปาติ รกฺขตีติ ปารํ, สมุทฺทปารํ. ปาธาตุ รกฺขเน อโร. อถ วา ปาเรติ สมตฺเถติ ตรงฺคาทโย วาเรตุนฺติ ปารํ. ปารธาตุ สมตฺถิยํ อ. ปารํ วิยาติ ปารนฺติ วุจฺจติ. นีตตฺเถน ปน เอวํ วจนตฺโถ กาตพฺโพ. ชาติ ภยาทึ ปาติ รกฺขติ เอตฺถาติ ปารํ, ปาเรติ สมตฺเถติ เอตฺถ วา ชาติภยาทโย วาเรตุนฺติ ปารํ, นิพฺพานํ. ตํ ปชฺชิตฺถ อธิคมิตฺถาติ ปารปตฺโต, ธมฺมราชา. ปารสทฺทูปปท ปทธาตุ คติยํ ต. อถ วา มุตฺโต โมเจยฺยนฺติอาทินา นเยน ปวตฺตสฺส มหาภินีหารสฺส สกลสฺส สํสารทุกฺขสฺส วา สพฺพญฺญุตญาณาทิคุณานํ วา ปารํ ปริยนฺตํ ปตฺโต คโตติ ปารปตฺโต, ธมฺมราชา. ปารสทฺโท หิ ปริยนฺต วาจโก. ตํ ปารปตฺตํ. ปชานนฺติ สพฺพสตฺตานํ. เตหิ กมฺมกิเลเสหิ ปกาเรน ชนิยติ นิพฺพตฺติยตีติ ปชาติ วุจฺจนฺติ. เตสํ ปชานํ. Abhayanti: Vô úy, do không có các sự sợ hãi như sanh, già, bệnh, chết. Vị Thế Tôn ấy, không có sự sợ hãi nơi ngài, nên được gọi là abhaya (vô úy). Hoặc là, abhayanti: An ổn. Níp-bàn ấy, không có sự sợ hãi như sanh v.v... ở nơi đó, nên được gọi là abhaya (an ổn). Tuy nhiên, trong trường hợp thứ hai này, từ đó là tính từ của từ pāranti. Pārapattanti: Ở đây, pāranti được gọi là Níp-bàn, với ý nghĩa là bờ bên kia của vòng luân hồi. Nơi ấy, pāti (bảo vệ) khỏi nước, nên gọi là pāraṃ, (như) bờ bên kia của biển. Căn pā có nghĩa là bảo vệ, tiếp vĩ ngữ aro. Hoặc là, pāreti (làm cho hoàn thành), vāreti (ngăn chặn) các con sóng v.v..., nên gọi là pāraṃ. Căn pāra có nghĩa là có khả năng, tiếp vĩ ngữ a. Pāraṃ viya, nên được gọi là pāranti. Tuy nhiên, theo ý nghĩa được dẫn dắt, ý nghĩa của từ ngữ nên được thực hiện như sau: Nơi đây, pāti (bảo vệ) khỏi sự sợ hãi sanh v.v..., nên gọi là pāraṃ; hoặc là, nơi đây, pāreti (làm cho hoàn thành), vāreti (ngăn chặn) các sự sợ hãi sanh v.v..., nên gọi là pāraṃ, (tức là) Níp-bàn. Taṃ pajjittha (đã đạt đến, đã chứng ngộ) nơi ấy, nên gọi là pārapatto, (tức là) vị Pháp Vương. Từ pāra đứng trước, căn pada có nghĩa là đi, tiếp vĩ ngữ ta. Hoặc là, theo phương pháp “đã giải thoát, ta sẽ giải thoát (chúng sanh)” v.v..., đã đạt đến, đã đi đến pāraṃ (sự kết thúc) của đại nguyện đã được thực hiện, của toàn bộ khổ luân hồi, hoặc của các phẩm chất như toàn giác trí v.v..., nên gọi là pārapatto, (tức là) vị Pháp Vương. Từ pāra có nghĩa là sự kết thúc. Taṃ pārapattaṃ: Bậc đã đến bờ kia. Pajānanti: Của tất cả chúng sanh. Do các nghiệp và phiền não ấy, được sanh ra, được hình thành theo nhiều cách, nên được gọi là pajā (chúng sanh). Tesaṃ pajānaṃ: Của những chúng sanh ấy. ตาณนฺติ [Pg.120] ตายนฏฺเฐน ตาณํ. สตฺตานํ สํสาร ภยโต ตายติ รกฺขตีติ ตาโณ, ธมฺมราชา. ตาธาตุ รกฺขเน ยุ. อถ วา ตาณนฺติ สตฺตานํ สํสารวฏฺฏทุกฺขโต ปริปาลนฏฺเฐน ตาณํ. โส หิ ธมฺมราชา สตฺตานํ สํสารวฏฺฏทุกฺขโต ธมฺมเทสนาย มคฺค ผลนิพฺพานสุขํ ททนฺโต ตายติ ปาเลตีติ ตาโณติ วุจฺจติ. ตํ ตาณํ. เลณนฺติ นิลียนฏฺเฐน เลณํ, ชาติภยาทีหิ ปีฬิเตหิ สตฺเตหิ ลียนฺติ นิลียนฺติ เอตฺถาติ เลโณ, ธมฺมราชา. ลีธาตุ นิลียเน ยุ. อถ วา เลณนฺติ สํสารภยํ ปสฺสนฺเตหิ นิลียนฏฺเฐน เลณํ. โส หิ ธมฺมราชา สํสารนิสฺสรณตฺถิเกหิ ลียนฺติ นิลียนฺติ เอตฺถาติ เลโณติ วุจฺจติ. ตํ เลณํ. ธมฺมราชา หิ สํสารภเยหิ ปีฬิตานํ สพฺพสตฺตานํ ตาณํ เลณํ สรณํ ปรายนํ ฐานํ โหตีติ วุตฺตํ โหติ. Tāṇanti: Nơi nương tựa, do ý nghĩa bảo vệ. Bảo vệ, che chở chúng sanh khỏi sự sợ hãi luân hồi, nên gọi là tāṇo, (tức là) vị Pháp Vương. Căn tā có nghĩa là bảo vệ, tiếp vĩ ngữ yu. Hoặc là, tāṇanti: Nơi nương tựa, do ý nghĩa gìn giữ chúng sanh khỏi khổ đau trong vòng luân hồi. Vị Pháp Vương ấy, bằng cách ban cho hạnh phúc của đạo, quả, và Níp-bàn thông qua việc thuyết pháp, bảo vệ, gìn giữ chúng sanh khỏi khổ đau trong vòng luân hồi, nên được gọi là tāṇo. Taṃ tāṇaṃ: Bậc là nơi nương tựa ấy. Leṇanti: Nơi ẩn náu, do ý nghĩa ẩn mình. Chúng sanh bị áp bức bởi các sự sợ hãi như sanh v.v... ẩn mình, ẩn náu nơi ngài, nên gọi là leṇo, (tức là) vị Pháp Vương. Căn lī có nghĩa là ẩn mình, tiếp vĩ ngữ yu. Hoặc là, leṇanti: Nơi ẩn náu, do ý nghĩa ẩn mình của những người thấy sự sợ hãi luân hồi. Những người tìm cầu sự thoát khỏi luân hồi ẩn mình, ẩn náu nơi vị Pháp Vương ấy, nên được gọi là leṇo. Taṃ leṇaṃ: Bậc là nơi ẩn náu ấy. Vị Pháp Vương là nơi nương tựa, nơi ẩn náu, nơi quy y, nơi cứu cánh, nơi vững chắc cho tất cả chúng sanh bị áp bức bởi các sự sợ hãi luân hồi, điều này đã được nói. อสมสรณนฺติ สพฺพสตฺตานํ อสทิสอวสฺสยนํ, นตฺถิ เอตสฺส สโม สทิโส สีลาทิคุเณนาติ อสโม, ธมฺมราชา. สรติ คจฺฉติ อวสฺสยติ เอตฺถาติ สรโณ, ธมฺมราชา. สรธาตุ คติมฺหิ ยุ. อสโม อสทิโส หุตฺวา สรโณติ อสมสรโณ, ธมฺมราชา. สมฺภาว นากมฺมธารยสมาโสยํ. ธมฺมราชา หิ สพฺพสมฺปตฺติสุขานํ ทายกตฺตา สพฺพสตฺตานํ อนญฺญสาธารณํ อสมํ สรณํ อวสฺสยนํ ปรายนํ โหตีติ อตฺโถ. ตํ อสมสรณํ. เอกติตฺถนฺติ นิพฺพานปารคมนานํ เอกติตฺถภูตํ. ตรนฺติ อุตฺตรนฺติ เอตฺถ เอเตน วา นชฺชสมุทฺทาทินฺติ ติตฺถํ. นชฺชสมุทฺทาทีนํ ปาริมตีรคมนตฺถํ โอตรณฏฺฐานํ ลพฺภติ. ตรธาตุ โอตรเณ ถ. รสฺส โต, อิการาคโม. มนุสฺสานํ เอกํ ติตฺถํ เอกติตฺถํ, ตํ วิยาติ เอกติตฺโถ, ธมฺมราชา. ยถา หิ ติตฺเถน นชฺชาทึ ตรนฺตา มนุสฺสา ปาริมตีรํ สุขํ ปาปุณนฺติ, น อติตฺเถน, เอวํ เสฏฺฐภูเตน พุทฺธติตฺเถน สํสาโรฆํ [Pg.121] ตรนฺตา เวเนยฺยสตฺตา นิพฺพานปารํ สุขํ ปาปุณนฺติ, น อติตฺเถน อญฺญติตฺถิเยน, ตสฺมา ธมฺมราชํ เอกติตฺโถติ โถเมติ. นีตตฺเถน ปน เอโก เสฏฺโฐ หุตฺวา นิพฺพานปารํ ตรนฺติ อุตฺตรนฺติ เอตฺถาติ เอก ติตฺโถ, ธมฺมราชา. เขมํ นิพฺพานปารํ ตริตุกามา เวเนยฺยสตฺตา เอตฺถ พุทฺธติตฺเถ เทสิตธมฺมํ สุตฺวา เทสิตธมฺมานุรูปํ ปฏิปชฺชิตฺวา สํสาโรฆํ อฏฺฐมคฺคงฺคนาวาย ฉินฺทิตฺวา เขมํ นิพฺพานปารํ สุขํ ตรนฺติ, อิติตสฺมา เอตฺถาติปเทน นิทฺทิฏฺโฐ โส พุทฺโธ สพฺพสตฺตานํ เอโก เสฏฺโฐ ติตฺโถ นาม. น อญฺญติตฺถิยา เอกติตฺถา นาม โหนฺตีติ อตฺโถ. ตํ เอกติตฺถํ. Asamasaraṇaṃ có nghĩa là nơi nương tựa không có ai sánh bằng của tất cả chúng sanh. Đức Pháp Vương là bậc vô song (asamo) bởi vì không có ai bằng, không có ai tương tự với ngài về các đức tánh như là giới v.v... Đức Pháp Vương là nơi quy y (saraṇo) bởi vì chúng sanh đi đến, đi tới, nương tựa vào nơi ấy. Căn sarati trong ý nghĩa là đi, tiếp vĩ ngữ là yu. Đức Pháp Vương là nơi quy y không có ai sánh bằng (asamasaraṇo) bởi vì là nơi quy y (saraṇo) trong khi là bậc vô song (asamo), không có ai tương tự. Đây là phức hợp từ sambhāvanākammadhārayasamāsa. Ý nghĩa là: Đức Pháp Vương là nơi quy y (saraṇaṃ), nơi nương tựa (avassayanaṃ), nơi tối hậu (parāyanaṃ) không có ai sánh bằng (asamaṃ), không chung với ai khác (anaññasādhāraṇaṃ) của tất cả chúng sanh do bởi là người ban cho tất cả sự thành tựu và an lạc. (Con xin quy y) ngài là nơi nương tựa không có ai sánh bằng ấy. Ekatitthaṃ có nghĩa là trở thành bến đò duy nhất cho những vị đi đến bờ bên kia là Nibbāna. Bến đò (titthaṃ) là nơi hoặc do phương tiện ấy mà chúng sanh vượt qua, đi qua sông, biển v.v... Được cho là nơi đi xuống để đến bờ bên kia của sông, biển v.v... Căn tarati trong ý nghĩa là đi xuống, tiếp vĩ ngữ là tha. A được biến thành o, thêm vào mẫu tự i. Bến đò duy nhất (ekatitthaṃ) của nhân loại, ví như ngài là bến đò duy nhất (ekatittho) ấy, đức Pháp Vương. Quả vậy, ví như những người vượt qua sông v.v... bằng bến đò thì được đến bờ bên kia một cách an lạc, không phải là không có bến đò. Cũng thế ấy, chúng sanh cần được giáo hóa đang vượt qua dòng bộc lưu sanh tử bằng bến đò đức Phật là bậc tối thượng thì được đến bờ bên kia là Nibbāna một cách an lạc, không phải là không có bến đò, (không phải) bằng (bến đò của) ngoại đạo khác. Do đó, ngài tán thán đức Pháp Vương là bến đò duy nhất. Hơn nữa, theo nghĩa hiển nhiên thì đức Pháp Vương là bến đò duy nhất (ekatittho) bởi vì là bậc duy nhất, bậc tối thượng, chúng sanh vượt qua, đi qua bờ bên kia là Nibbāna ở nơi ấy. Chúng sanh cần được giáo hóa có mong muốn vượt qua bờ bên kia là Nibbāna an ổn, ở tại bến đò đức Phật này sau khi đã nghe pháp được thuyết giảng, sau khi đã thực hành tương ứng với pháp được thuyết giảng, sau khi đã cắt đứt dòng bộc lưu sanh tử bằng chiếc thuyền là tám chi đạo thì vượt qua bờ bên kia là Nibbāna an ổn một cách an lạc. Do đó, đức Phật ấy được chỉ định bằng từ ‘ettha’ (ở đây) được gọi là bến đò duy nhất, tối thượng của tất cả chúng sanh. Ý nghĩa là: Các ngoại đạo khác không được gọi là bến đò duy nhất. (Con xin quy y) ngài là bến đò duy nhất ấy. ปติฏฺฐนฺติ สพฺพสตฺตานํ มหาทีปํ วิย ปติฏฺฐํ อาธารภูตํ. ปฏิสรณํ เลณํ ปรายนนฺติ อตฺโถ. ปติฏฺฐหนฺติ เอตฺถาติ ปติฏฺโฐ, ธมฺมราชา. ปติปุพฺพฏฺฐาธาตุ คตินิวตฺติมฺหิ อ. ธมฺมราชา หิ สพฺพสุขตฺถิกานํ สตฺตานํ มหาทีโป วิย ปติฏฺโฐ ปฏิสรโณ เลโณ ปรายโน โหตีติ อตฺโถ, ตํ ปติฏฺฐํ. ปุญฺญกฺเขตฺตนฺติ นิพฺพานสุขตฺถิกานํ ปุญฺญพีชสฺส เขตฺตภูตํ. ปุญฺญตฺถิกานํ ปุญฺญพีชสฺส วปนฐานํ เขตฺตภูตํ วา, อตฺตโน การกํ ปวติ โสเธตีติ ปุญฺญํ, กุสลํ. ปุธาตุ โสธเน ณฺโย. อถ วา ปรํ ปุชฺชภาวํ ชเนตีติ ปุญฺญํ, สทา ปูชิตํ วา ชเนตีติ ปุญฺญํ, กุสลํ. ปูชสทฺทูปปท ชนธาตุ ณฺโย. นิรุตฺตินเยน สทฺทสิทฺธิ เวทิตพฺพา. อวเสสํ อปุญฺญํ ปุนาติ โสเธตีติ วา ปุญฺญํ, กุสลํ. ปุธาตุ โสธเน ณฺโย. ขิตฺตํ วุตฺตํ พีชํ ตายติ รกฺขตีติ เขตฺตํ, เกทาราทิ. ขิปสทฺทูปปท ตาธาตุ รกฺขเน กฺวิ. พีชานิ วปนฺตานํ มนุสฺสานํ มหปฺผลภาวกรเณน พีชํ รกฺขตีติ อตฺโถ. อถ วา ขิปนฺติ วปนฺติ เอตฺถ พีชานีติ เขตฺตํ. ขิปธาตุ เปรเณ เขเป วา ต. เขตฺตํ วิยาติ เขตฺโต. ธมฺมราชา. นีตตฺเถน ปน ปุญฺญพีชานิ วปนฺตานํ สตฺตานํ มหปฺผล ภาวกรเณน [Pg.122] ขิตฺตํ วุตฺตํ ปุญฺญพีชํ ตายติ รกฺขตีติ เขตฺโต. อถ วา นิพฺพานตฺถิเกหิ ปุญฺญพีชานิ ขิปิยนฺติ วปิยนฺติ เอตฺถาติ เขตฺโต. ธมฺมราชาติ กาตพฺโพ. ปุญฺญานํ เขตฺตํ ปุญฺญกฺเขตฺโต, ธมฺมราชา. ยถา หิ รญฺโญ วา อมจฺจาทีนํ วา สาลีนํ วา ยวานํ วา วิรูหนฏฺฐานํ รญฺโญ วา อมจฺจาทีนํ วา สาลิเขตฺตํ ยวเขตฺตนฺติ วุจฺจติ. เอวํ ธมฺมราชา สพฺพโลกสฺส ปุญฺญมหพฺพลภาวกรเณน ปุญฺญานํ วิรูห นฏฺฐานํ ธมฺมราชํ นิสฺสาย สตฺตโลกสฺส นานาปฺปการหิต สุขสํวตฺตนิกานิ ปุญฺญานิ วิรูหนฺติ, ตสฺมา ธมฺมราชา ปุญฺญกฺเขตฺตนฺติ อภิตฺถวิโตติ วุตฺตํ โหติ. ตํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ. Patiṭṭhaṃ có nghĩa là chỗ nương tựa, là nền tảng của tất cả chúng sanh ví như hòn đảo lớn. Ý nghĩa là: Nơi quy y, nơi ẩn náu, nơi tối hậu. Đức Pháp Vương là chỗ đứng vững (patiṭṭho) bởi vì chúng sanh đứng vững ở nơi ấy. Căn ṭhā có tiền tố là pati trong ý nghĩa là sự dừng lại của sự đi, tiếp vĩ ngữ là a. Ý nghĩa là: Đức Pháp Vương là chỗ đứng vững, nơi quy y, nơi ẩn náu, nơi tối hậu của chúng sanh là những người mong cầu tất cả sự an lạc, ví như hòn đảo lớn. (Con xin quy y) ngài là chỗ nương tựa ấy. Puññakkhettaṃ có nghĩa là trở thành thửa ruộng cho hạt giống phước của những người mong cầu sự an lạc Nibbāna. Hoặc trở thành thửa ruộng, là nơi gieo vãi hạt giống phước của những người mong cầu phước. Phước (puññaṃ), tức là thiện (kusalaṃ) bởi vì làm cho trong sạch, thanh lọc người tạo ra nó. Căn pu trong ý nghĩa là làm cho trong sạch, tiếp vĩ ngữ là ṇyo. Hoặc phước (puññaṃ), tức là thiện (kusalaṃ) bởi vì làm sanh khởi trạng thái đáng được cúng dường cho người khác, hoặc làm sanh khởi điều được cúng dường luôn luôn. Căn janati có pūjasadda đứng trước, tiếp vĩ ngữ là ṇyo. Sự thành tựu của từ nên được biết theo phương pháp của từ nguyên học. Hoặc phước (puññaṃ), tức là thiện (kusalaṃ) bởi vì làm cho trong sạch, thanh lọc điều bất thiện còn lại. Căn pu trong ý nghĩa là làm cho trong sạch, tiếp vĩ ngữ là ṇyo. Ruộng (khettaṃ), tức là thửa ruộng v.v... bởi vì bảo vệ, gìn giữ hạt giống đã được gieo, đã được vãi. Căn tāyati trong ý nghĩa là bảo vệ có khipasadda đứng trước, tiếp vĩ ngữ là kvi. Ý nghĩa là: Bảo vệ hạt giống bằng cách làm cho có quả lớn đối với những người gieo vãi các hạt giống. Hoặc ruộng (khettaṃ) bởi vì chúng sanh gieo, vãi các hạt giống ở nơi ấy. Căn khipati trong ý nghĩa là gieo vãi hoặc ném, tiếp vĩ ngữ là ta. Ví như thửa ruộng, đức Pháp Vương là thửa ruộng (khetto) như thế ấy. Hơn nữa, theo nghĩa hiển nhiên thì đức Pháp Vương là thửa ruộng (khetto) bởi vì bảo vệ, gìn giữ hạt giống phước đã được gieo, đã được vãi bằng cách làm cho có quả lớn đối với chúng sanh là những người gieo vãi các hạt giống phước. Hoặc đức Pháp Vương là thửa ruộng (khetto) bởi vì các hạt giống phước được gieo, được vãi ở nơi ngài bởi những người mong cầu Nibbāna. Nên hiểu là đức Pháp Vương. Ruộng của các phước là ruộng phước (puññakkhetto), đức Pháp Vương. Quả vậy, ví như nơi tăng trưởng của lúa hoặc lúa mạch của đức vua hoặc của các vị cận thần v.v... được gọi là ruộng lúa hoặc ruộng lúa mạch của đức vua hoặc của các vị cận thần v.v... Cũng thế ấy, đức Pháp Vương là nơi tăng trưởng của các phước đối với toàn thể thế gian bằng cách làm cho phước có quả lớn lao. Nương vào đức Pháp Vương, các phước của thế gian chúng sanh là những điều dẫn đến nhiều loại hạnh phúc và lợi ích khác nhau được tăng trưởng. Do đó, được nói rằng đức Pháp Vương được tán thán là ruộng phước. (Con xin quy y) ngài là ruộng phước ấy. ปรมสุขทนฺติ อุตฺตมํ นิพฺพานสุขํ ททมานํ. วุตฺตญฺหิ ‘‘นิพฺพานํ ปรมํ สุข’’นฺติ. เอตฺถ จ ปรมสทฺโท อุตฺตมตฺถวาจโก อนิปฺผนฺนปาฏิ ปทิโก. อถ วา ปรํ อติเรกํ อริเยหิ มานิตพฺพนฺติ ปรมํ, นิพฺพานํ. ปรปุพฺพมาธาตุ มาเน อ. ปกาเรน อริเยหิ รมิยติ เอตฺถาติ วา ปรมํ, นิพฺพานํ. ปปุพฺพรมุธาตุ รมเน ณ. อภิธานฏีกายํ ปน ‘‘ปรํ ปจฺจนีกํ มาเรตีติ ปรมํ. ปกฏฺฐภาเว รมตีติ ปรมํ. โณ’’ติ วุตฺตํ. ตสฺส สุขํ ปรมสุขํ. ปรมํ อุตฺตมํ วา สุขํ ปรมสุขํ. ตํ ททาตีติ ปรมสุขโท, ธมฺมราชา. ปรมสุขสทฺทูปปท ทาธาตุ ทาเน กฺวิ. ธมฺมราชา ปน เวเนยฺยสตฺตานํ ธมฺมเทสนาย จ จตุปจฺจยปฺปฏิคฺคหเณน จ นิพฺพานสุขํ เทตีติ วุตฺตํ โหติ. ตํ ปรมสุขทํ. ธมฺมราชนฺติ พุทฺธํ. โส หิ โลกิย โลกุตฺตรธมฺเมหิ เทวมนุสฺสานํ รญฺเชติ โตเสตีติ ธมฺมราชาติ. อถ วา ปารมีธมฺเมเนว พุทฺธตฺตํ ปตฺวา ราชา ชาโตติ ธมฺมราชาติ. ปารมีธมฺเมเนว ชาโต วา ราชาติ ธมฺมราชาติ จ วุจฺจติ. ตํ ธมฺมราชํ อหํ นมามีติ สมฺพนฺโธ. Paramasukhadanti (có nghĩa là) đang ban cho sự an lạc tối thượng của Niết-bàn. Quả thật, đã được nói rằng: “Niết-bàn là an lạc tối thượng”. Ở đây, từ parama có nghĩa là tối thượng, là một từ không có nguồn gốc rõ ràng. Hoặc là, được các bậc Thánh tôn kính một cách vượt trội, nên gọi là paramaṃ, tức là Niết-bàn. (Từ này được hình thành từ) tiền tố para, căn mā trong nghĩa tôn kính, và hậu tố a. Hoặc là, nơi mà các bậc Thánh hoan hỷ một cách đặc biệt, nên gọi là paramaṃ, tức là Niết-bàn. (Từ này được hình thành từ) tiền tố pa, căn ramu trong nghĩa hoan hỷ, và hậu tố ṇa. Tuy nhiên, trong Abhidhānaṭīkā có nói: “Giết chết kẻ thù, nên gọi là paramaṃ. Hoan hỷ trong trạng thái cao thượng, nên gọi là paramaṃ. (Hậu tố) Ṇo”. Sự an lạc của cái đó (Niết-bàn) là an lạc tối thượng. Hoặc là, an lạc tối thượng là paramasukhaṃ. Vị ban cho sự an lạc ấy là paramasukhado, tức là Pháp vương. (Từ này được hình thành từ) từ paramasukha làm túc từ đứng trước, căn dā trong nghĩa ban cho, và hậu tố kvi. Lại nữa, Pháp vương ban cho chúng sanh cần được giáo hóa sự an lạc của Niết-bàn bằng cách thuyết pháp và bằng cách thọ nhận bốn món vật dụng, điều này đã được nói đến. (Đảnh lễ) vị ban cho sự an lạc tối thượng ấy. Dhammarājanti (Pháp vương) có nghĩa là đức Phật. Quả thật, Ngài làm cho chư thiên và nhân loại hoan hỷ, hài lòng bằng các pháp thế gian và siêu thế, nên gọi là Pháp vương. Hoặc là, Ngài đã đạt đến Phật quả và trở thành vua chỉ bằng pháp ba-la-mật, nên gọi là Pháp vương. Hoặc cũng được gọi là Pháp vương vì Ngài là vị vua được sinh ra chỉ bởi pháp ba-la-mật. (Câu) “Con xin đảnh lễ vị Pháp vương ấy” có sự liên kết (với các từ trước). อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. โย ธมฺมราชา มุห ปฏิฆาสาทิอุลฺโลลวีจึ โมหโทสตณฺหาทิสงฺขาตํ มหาตรงฺค ขุทฺทกอูมิกํ, สํสาโรฆํ สํสารสงฺขาตํ โอฆํ สมุทฺทชลปฺปวาหํ[Pg.123]. มคฺโคฬุมฺเปน อฏฺฐมคฺคงฺคสงฺขาเตน กุลฺเลน ตริ อตรึ, อภยํ เขมํ, ชาติอาทีนํ อภาวโต นิพฺภยํ วา, ปารปตฺตํ นิพฺพานปารํ ปตฺตํ อธิคตํ, ปชานํ สพฺพ สตฺตานํ, ตาณํ ตายนฏฺเฐน ตาณํ รกฺขณํ. เลณํ นิลียนฏฺเฐน เลณํ นิลียนํ, อสมสรณํ สพฺพสตฺตานํ อสทิสอวสฺสยนํ, เอกติตฺถํ นิพฺพานปารคมนานํ เอกติตฺถ ภูตํ, ปติฏฺฐํ สพฺพสตฺตานํ มหาทีปํ วิย ปติฏฺฐํ อาธารภูตํ, ปุญฺญกฺเขตฺตํ นิพฺพานสุขตฺถิกานํ ปุญฺญพีชสฺส เขตฺตภูตํ, ปุญฺญตฺถิกานํ ปุญฺญพีชสฺส วปนฏฺฐานํ เขตฺตภูตํ วา, ปรมสุขํ อุตฺตมํ นิพฺพานสุขํ ททมานํ, ธมฺมราชํ พุทฺธํ โลกิยโลกุตฺตร ธมฺเมหิ ปชานํ รญฺชาปนํ วา, ปารมีธมฺเมเนว พุทฺธภาวํ ชาตํ พุทฺธํ วา, อหํ ตีหิ ทฺวาเรหิ นมามีติ. Đây là phần giải thích cấu trúc tóm tắt. Vị Pháp vương nào đã vượt qua dòng bộc lưu luân hồi, tức là dòng chảy của nước biển được gọi là luân hồi, với những con sóng lớn nhỏ được gọi là si, sân, tham v.v., những con sóng dâng trào như sự va chạm của miệng (cá sấu), bằng chiếc bè được gọi là Bát Thánh Đạo; đã đạt đến, đã chứng ngộ bờ kia Niết-bàn, nơi vô úy, an ổn, hoặc không còn sợ hãi do không còn sanh v.v.; là nơi nương tựa, là sự bảo hộ theo nghĩa che chở của chúng sanh, của tất cả chúng sanh; là nơi ẩn náu, là nơi trú ẩn theo nghĩa ẩn mình; là nơi quy y vô song, là nơi nương tựa không gì sánh bằng của tất cả chúng sanh; là bến đỗ duy nhất, là nơi trở thành bến đỗ duy nhất cho những ai đi đến bờ kia Niết-bàn; là nơi vững chắc, là nơi nương tựa cho tất cả chúng sanh như một hòn đảo lớn; là ruộng phước, là nơi trở thành thửa ruộng cho hạt giống phước báu của những người mong cầu an lạc Niết-bàn, hoặc là nơi trở thành thửa ruộng, nơi gieo trồng hạt giống phước báu cho những người mong cầu phước báu; đang ban cho sự an lạc tối thượng, sự an lạc của Niết-bàn; (con xin đảnh lễ) vị Pháp vương, đức Phật, người làm cho chúng sanh hoan hỷ bằng các pháp thế gian và siêu thế, hoặc (đảnh lễ) đức Phật, người đã thành Phật chỉ bằng pháp ba-la-mật, con xin đảnh lễ bằng ba cửa (thân, khẩu, ý). อฏฺฐารสมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา. Phần giải thích kệ đảnh lễ thứ mười tám đã hoàn tất. ๑๙. 19. กณฺฑมฺพํมูเล ปรหิตกโร โย มุนินฺโท นิสินฺโน; อจฺเฉรํ สีฆํ นยนสุภคํ อากุลณฺณคฺคิชาลํ; ทุชฺชาลทฺธํสํ มุนิภิชหิตํ ปาฏิเหรํ อกาสิ; วนฺเท ตํ เสฏฺฐํ ปรมรติชํ อิทฺธิธมฺเมหุเปตํ. Vị Thánh vương nào, người làm lợi ích cho kẻ khác, đã ngự ngồi dưới cội cây Kaṇḍamba; đã thực hiện thần thông kỳ diệu, nhanh chóng, đẹp mắt, với mạng lưới lửa và nước xen kẽ, phá tan tà kiến của ngoại đạo, được các bậc Thánh tán thán; con xin đảnh lễ bậc Tối thượng ấy, người đã thành tựu các pháp thần thông, người tạo ra sự hoan hỷ tột cùng. ๑๙. เอวํ อฏฺฐารสมคาถาย ธมฺมราชํ วนฺทิตฺวา อิทานิ สาวตฺถิยํ กณฺฑมฺพมูเล อิทฺธิปาฏิเหราทีหิ คุเณหิ มุนินฺทสฺส โถเมตฺวา วนฺทิตุกาโม กณฺฑมฺพํมูเลตฺยาทิ คาถมาห. อยํ ปน มตนยยยคเณหิ จ ปญฺจ ยติ ฉยติ สตฺตย ตีหิ จ รจิตตฺตา อฏฺฐารสกฺขเรหิ ยุตฺตา กุสุมิตลตา เวลฺลิตาคาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ วุตฺโตทเย ‘‘โม โต โน โย ยา กุสุมิตลตา เวลฺลิตากฺขุตฺวิสีหี’’ติ. อยํ ปเนตฺถ โยชนา. ยสฺสํ ปฏิปาทํ อกฺขุตฺวิสีหิ ปญฺจยติ ฉยติ สตฺตยตีหิ โมคโณ จ โตคโณ จ โนคโณ จ โยคโณ จ ยา ยคณทฺวยญฺจ เจ ยุตฺตา[Pg.124], สา คาถา กุสุมิตลตา เวลฺลิตา กุสุมิตลตา เวลฺลิตา คาถา นามาติ. เอตฺถ จ อกฺขสทฺทสฺส ปญฺจินฺทฺริยวาจกตฺตา อกฺขสทฺโท ปญฺจสงฺขฺยาวาจโกติ เวทิตพฺโพ. อุตูนํ เหมนฺตสิสีรวสฺสนฺตคิมฺหวสฺสานสรทวเสน ฉพฺพิธตฺตา อุตุสทฺโท ฉสงฺขฺยาวาจโกติ. อิสิสทฺโท วิปสฺสีอาทีนํ พุทฺธานํ สตฺตวิธตฺตา สตฺตสงฺขฺยาวาจโกติ เวทิตพฺโพติ. 19. Sau khi đã đảnh lễ Pháp vương bằng kệ thứ mười tám như vậy, bây giờ, với mong muốn tán thán và đảnh lễ đức Thánh vương bằng những phẩm chất như thần thông v.v. tại cội cây Kaṇḍamba ở Sāvatthī, (tác giả) đã nói lên bài kệ bắt đầu bằng 'Kaṇḍambaṃmūle'. Lại nữa, bài kệ này nên được hiểu là thể kệ Kusumitalatāvellitā, có mười tám âm tiết, được sáng tác với các gana ma, ta, na, ya, và một cặp ya, cùng với các điểm ngắt ở âm tiết thứ năm, thứ sáu và thứ bảy. Quả thật, đã được nói trong Vuttodaya: 'Kusumitalatāvellitā (có các gana) ma, ta, na, ya, và ya, với các điểm ngắt ở akkha, utu, và isi'. Đây là phần giải thích cấu trúc. Trong mỗi câu kệ nào có các gana ma, ta, na, ya và một cặp gana ya, cùng với các điểm ngắt ở âm tiết thứ năm, thứ sáu và thứ bảy, được gọi là akkha, utu, isi, thì kệ đó được gọi là kệ Kusumitalatāvellitā. Ở đây, nên hiểu rằng từ 'akkha' là từ chỉ số năm vì từ 'akkha' có nghĩa là năm giác quan. Từ 'utu' là từ chỉ số sáu vì có sáu mùa, tức là mùa đông, mùa lạnh, mùa xuân, mùa hè, mùa mưa và mùa thu. Nên biết rằng từ 'isi' là từ chỉ số bảy vì có bảy vị Phật như Vipassī v.v. ตตฺถ ปน ปรหิตกโร โย มุนินฺโท กณฺฑมฺพมูเล นิสินฺโน ปาฏิเหรํ สีฆํ อกาสิ, ตํ มุนินฺทํ อหํ วนฺเท วนฺทามีติ สมฺพนฺโธ. อตฺถกฺกเมน ปเนตฺถ วณฺณยิสฺสามิ. ปรหิตกโรติ อตฺตนา ปเรสํ สพฺพสตฺตานํ หิตํ อตฺถํ กโรนฺโต. หิโนติ วฑฺฒติ สุขํ เอเตนาติ หิตํ, อตฺถํ ปโยชนํ วา. หิธาตุ วฑฺฒเน ต. ตํสมงฺคิโน โลกิยโลกุตฺตรสุขํ วฑฺฒตีติ อตฺโถ. ปเรสํ หิตํ ปรหิตํ, ตํ กโรตีติ ปรหิตกโร, มุนินฺโท. โส หิ ทีปงฺกรสฺส ภควโต ปาทมูเล ลทฺธพฺยากรณโต ปฏฺฐาย อตฺตโน สุขํ ปชหนฺโต สตฺตโลกสฺส หิตสุขตฺถาย กปฺปสต สหสฺสาธิกานิ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ สมตึสปารมิโย ปญฺจมหาปริจฺจาเค จ กโรนฺโต สพฺพญฺญุพุทฺธภาวํ ปตฺตกาเล จ ปญฺจจตฺตาลีสวสฺสานิ ธมฺม เทสนาย สตฺตโลกสฺส โลกิยโลกุตฺตรหิต สุขํ กโรตีติ ปรหิตกโรติ โถเมติ. โยติ โย ยาทิโส. มุนินฺโทติ พุทฺโธ. โส หิ อคาริย มุนิ, อนคาริยมุนิ, เสกฺขมุนิ, อเสกฺขมุนิ, ปจฺเจกมุนิวเสน ปญฺจนฺนํ มุนีนํ อินฺโทติ มุนินฺโทติ วุจฺจติ. กณฺฑมฺพมูเลติ เอตฺถ กณฺฑอมฺพมูเลติ ปทจฺเฉโท. ฉนฺทานุรกฺขณตฺถํ พินฺทาคโม. กณฺฑนามิเกน ปเสนทีโกสลรญฺโญ อุยฺยานปาเลน โรปิตสฺส เสตมฺพรุกฺขสฺส สมีเปติ อตฺโถ. เอตฺถ จ กณฺฑนฺติ ตสฺเสว นามํ. อถ วา กํ วุจฺจติ สุขํ, ตํ เฑติ คจฺฉติ [Pg.125] ปาปุณาตีติ กณฺโฑ, อุยฺยานปาโล. กํสทฺทูปปทฑิ ธาตุ คติยํ ณ. กํ วุจฺจติ วา อุทกํ, ตํ รุกฺเขสุ สิญฺจนํ ฏินาติ ชานาตีติ กณฺโฑ, อุยฺยานปาโล อุยฺยาน นายโก วา. ผลกาเมหิ ชเนหิ อมิยติ คมิยตีติ อมฺโพ, เสตมฺพรุกฺโข. อมธาตุ คติยํ โพ. กณฺฑนามิเกน อุยฺยานปาเลน โรปิโต อมฺโพ กณฺฑมฺโพ, ตสฺส มูลํ สมีปนฺติ กณฺฑมฺพมูลํ, ตสฺมึ กณฺฑมฺพมูเล. Trong câu kệ ấy, bậc Mâu-ni vương nào là người thực hành lợi ích cho chúng sanh, đã ngự tại gốc cây xoài Kaṇḍa và đã nhanh chóng thực hiện phép thần thông, tôi xin đảnh lễ bậc Mâu-ni vương ấy. Đây là sự liên kết (của câu kệ). Ở đây, tôi sẽ giải thích theo thứ tự ý nghĩa. Parahitakaro (người thực hành lợi ích cho chúng sanh) có nghĩa là người tự mình làm lợi ích và hạnh phúc cho các chúng sanh khác. Hita (lợi ích) là do từ đó mà hạnh phúc được tăng trưởng (hinoti vaḍḍhati sukhaṃ etena), hoặc là mục đích (atthaṃ), là sở dụng (payojanaṃ). Căn hi có nghĩa là tăng trưởng, đi với tiếp vị ngữ ta. Nghĩa là hạnh phúc thế gian và siêu thế của người có được điều đó sẽ tăng trưởng. Lợi ích cho chúng sanh khác là parahitaṃ, người làm điều đó là parahitakaro, tức là bậc Mâu-ni vương. Vị ấy, kể từ khi nhận được lời thọ ký dưới chân đức Phật Dīpaṅkara, đã từ bỏ hạnh phúc của chính mình, vì lợi ích và hạnh phúc của thế giới chúng sanh mà thực hành ba mươi ba-la-mật trong bốn a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp, cùng năm đại thí xả. Và khi đã đạt đến quả vị Toàn Giác, trong bốn mươi lăm năm, Ngài đã thuyết pháp làm lợi ích và hạnh phúc thế gian và siêu thế cho thế giới chúng sanh. Do đó, Ngài được tán thán là parahitakaro. Yo có nghĩa là vị nào, người như thế nào. Munindo là đức Phật. Vị ấy được gọi là Munindo vì là vua (indo) của năm loại bậc mâu-ni: mâu-ni tại gia, mâu-ni xuất gia, mâu-ni hữu học, mâu-ni vô học, và mâu-ni độc giác. Trong từ Kaṇḍambamūle, sự phân chia từ là kaṇḍa-amba-mūle. Bindāgamo (sự thêm vào của bindu) là để giữ gìn vần điệu. Nghĩa là gần gốc cây xoài trắng (setambarukkha) do người làm vườn của vua Pasenadi nước Kosala tên là Kaṇḍa trồng. Ở đây, Kaṇḍa là tên của người ấy. Hoặc là, kaṃ được gọi là hạnh phúc, người đi đến (ḍeti, gacchati), đạt được (pāpuṇāti) điều đó là kaṇḍo, tức người làm vườn. Từ kaṃ đứng trước, căn ḍi có nghĩa là đi, đi với tiếp vị ngữ ṇa. Hoặc kaṃ được gọi là nước, người biết (ṭināti, jānāti) việc tưới nước (siñcanaṃ) cho cây là kaṇḍo, người làm vườn hoặc người quản lý vườn. Cây được những người mong muốn quả tìm đến (amiyati, gamiyati) là ambo, cây xoài trắng. Căn am có nghĩa là đi, đi với tiếp vị ngữ bo. Cây xoài do người làm vườn tên Kaṇḍa trồng là kaṇḍambo, gốc của nó (tassa mūlaṃ) tức là gần (samīpaṃ) là kaṇḍambamūlaṃ, tại gốc cây xoài Kaṇḍa ấy (tasmiṃ kaṇḍambamūle). นิสินฺโนติ วสมาโน. วิมฺหาปนิยฏฺเฐน อจฺเฉรํ. อยญฺหิ อจฺเฉรสทฺโท วิมฺหยตฺถวาจโก อนิปฺผนฺนปาฏิ ปทิโก. อถ วา อาภุโส วิมฺหโย จรติ ปวตฺตตีติ อจฺเฉรํ, ปาฏิเหรํ. อาปุพฺพ จรธาตุ คติยํ อ. จรธาตุสฺสจฺเฉราเทโส. อาการสฺส รสฺโส. อนฺธสฺส ปพฺพตาโรหนํ วิย นิจฺจํ น จรติ น ปวตฺตตีติ อจฺเฉรํ, ปาฏิเหรํ. นปุพฺพ จรธาตุ คติยํ อ. ยถา หิ อนฺธสฺส ปพฺพาตาโรหนํ นิจฺจํ น โหติ, กทาจิเยว โหติ, เอวเมว ภควโต ปาฏิหาริยํ นิจฺจํ น โหติ, กทาจิเยว โหติ. ตสฺมา ตํ อจฺเฉรนฺติ วุจฺจติ. เตน วุตฺตํ เนตฺติอฏฺฐกถายํ ‘‘ยํ อภิณฺหํ น ปวตฺตติ, ตํ อจฺฉริย’’นฺติ. อถ วา อจฺฉรํ ปหริตุํ โยคฺคนฺติ อจฺฉริยํ. โยคฺคตทฺธิเต ณิยปจฺจโย. อจฺฉริยนฺติ หิ วตฺตพฺเพ ฉนฺทานุรกฺขณตฺถํ อิยสทฺทโลเปน อจฺเฉรนฺติ วุตฺตํ. วุตฺตญฺเหตํ สีลกฺขนฺธวคฺคฏฺฐกถายํ ‘‘อนฺธสฺส ปพฺพตาโรหนํ วิย นิจฺจํ น โหตีติ อจฺฉริยํ. อยํ ตาว สทฺทนโย. อยํ ปน อฏฺฐกถานโย, อจฺฉราโยคฺคนฺติ อจฺฉริยํ, อจฺฉรํ ปหริตุํ ยุตฺตนฺติ อตฺโถ’’ติ. นยนสุภคนฺติ เทวมนุสฺสานํ ปสาทจกฺขุสฺส โสภนปตฺตํ. สมวิสมํ ทสฺเสนฺตํ อตฺตภาวํ เนตีติ นยนํ, ปสาทจกฺขุ. นีธาตุ นเย ยุ. ตสฺส สุภํ โสภนํ คจฺฉตีติ นยนสุภคํ, ปาฏิเหรํ. นยนสุภ สทฺทูปปทคมุธาตุ คติยํ กฺวิ. ตํ นยนสุภคํ. Nisinno có nghĩa là đang trú ngụ. Accheraṃ (kỳ diệu) có nghĩa là đáng kinh ngạc. Từ acchera này biểu thị ý nghĩa kinh ngạc, là một danh từ gốc không phái sinh. Hoặc là, sự kinh ngạc to lớn diễn ra (carati, pavattati) nên gọi là accheraṃ, tức là phép thần thông. Từ ā đứng trước, căn car có nghĩa là đi, đi với tiếp vị ngữ a. Căn car được biến thành acchera. Nguyên âm dài ā được rút ngắn. Giống như việc người mù leo núi, không thường xuyên diễn ra (niccaṃ na carati, na pavattati) nên gọi là accheraṃ, tức là phép thần thông. Từ na đứng trước, căn car có nghĩa là đi, đi với tiếp vị ngữ a. Ví như việc người mù leo núi không phải lúc nào cũng xảy ra, chỉ thỉnh thoảng mới xảy ra, cũng vậy, phép thần thông của đức Thế Tôn không phải lúc nào cũng xảy ra, chỉ thỉnh thoảng mới xảy ra. Vì vậy, nó được gọi là accheraṃ. Do đó, trong Nettiaṭṭhakathā có nói: ‘Điều gì không thường xuyên diễn ra, điều đó là kỳ diệu (acchariyaṃ)’. Hoặc là, thích hợp để búng ngón tay (tán thưởng) (accharaṃ paharituṃ yoggaṃ) nên gọi là acchariyaṃ. Tiếp vị ngữ ṇiya trong taddhita (biến tố) có nghĩa là thích hợp. Đáng lẽ phải nói là acchariyaṃ, nhưng để giữ gìn vần điệu, từ iya bị lược bỏ và nói là accheraṃ. Điều này đã được nói trong Sīlakkhandhavaggaṭṭhakathā: ‘Giống như việc người mù leo núi, không phải lúc nào cũng xảy ra, nên gọi là acchariyaṃ. Đây là cách giải thích theo ngữ pháp. Còn đây là cách giải thích theo chú giải: accharāyoggaṃ là acchariyaṃ, nghĩa là thích hợp để búng ngón tay (tán thưởng)’. Nayanasubhagaṃ (đẹp mắt) có nghĩa là đạt đến sự tốt đẹp cho tịnh nhãn của chư thiên và loài người. Cái dẫn dắt (neti) thân thể, chỉ ra chỗ bằng phẳng và không bằng phẳng, là nayanaṃ, tức là tịnh nhãn. Căn nī có nghĩa là dẫn dắt, đi với tiếp vị ngữ yu. Cái đi đến (gacchati) sự tốt đẹp (subhaṃ, sobhanaṃ) của con mắt ấy là nayanasubhagaṃ, tức là phép thần thông. Từ nayanasubha đứng trước, căn gam có nghĩa là đi, đi với tiếp vị ngữ kvi. (Phép thần thông) đẹp mắt ấy. อากุลณฺณคฺคิชาลนฺติ [Pg.126] เอตฺถ อากุลอณฺณอคฺคิชาลนฺติ ปทจฺเฉโท. ปริกิณฺณ อุทกธาร อคฺคิสิขาวนฺตํ. อถ วา ปริสมนฺตโต กุลํ ปกิณฺณํ อญฺญมญฺญมิสฺสกํ ยมกํ ยมกํ อุทกชาลอคฺคิชาลวนฺตนฺติ อตฺโถ. อาภุโส กุลติ อุทกคฺคิชาลํ อญฺญมญฺญมิสฺสกํ กโรตีติ อากุลํ, อุทกคฺคิชาลํ. อาปุพฺพกุลธาตุ กรเณ อ. อาภุสํ กุลติ พนฺธติ อญฺญมญฺญนฺติ วา อากุลํ. อถ วา อาสมนฺตโต กุลติ ยมกํ ยมกํ อุทกคฺคิชาลํ ปวตฺตตีติ อากุลํ, อุทกคฺคิชาลํ. อุทกชาลํ อคฺคิชาเลน อคฺคิชาลญฺจ อุทกชาเลน สมฺมิสฺโส โหตีติ อตฺโถ. อนนฺติ ชีวนฺติ เอเตน สตฺตาติ อณฺณํ, อุทกํ. อนธาตุ ชีวายํ อ. นสฺส โณ. ตสฺส ทฺวิตฺตํ. ทฺวิภาโว วา. อถ วา อรติ คจฺฉติ ตํ ตํ ฐานนฺติ อณฺณํ. อรธาตุ คติมฺหิโต. ตสฺส อนฺนาเทโส, ธาตฺวนฺตโลโป, นฺนสฺส ณฺณตฺตํ. อณฺณสฺส ธารํ อณฺณํ. อุตฺตรปทโลเปน. กุฏิลภาเวน อชติ คจฺฉตีติ อคฺคิ, อชธาตุ คติยํ อิ. ชสฺส คฺโค. ชลติ ทิพฺพตีติ ชาลํ, สิขํ. ชลธาตุ ทิตฺติยํ ณ. อคฺคิโน ชาลํ อคฺคิชาลํ. อณฺณญฺจ อคฺคิชาลญฺจ อณฺณคฺคิชาลํ, อากุลํ ปริกิณฺณํ อณฺณคฺคิชาลํ อสฺสาติ อากุลณฺณคฺคิชาลํ, ยมก ปาฏิเหรํ ลพฺภติ. ตํ อากุลณฺณคฺคิชาลํ. Trong từ Ākulaṇṇaggijālanti, sự phân chia từ là ākula-aṇṇa-aggi-jālaṃ. Có nghĩa là có dòng nước và ngọn lửa lan tỏa. Hoặc có nghĩa là có mạng lưới nước và mạng lưới lửa từng cặp từng cặp trộn lẫn vào nhau, lan tỏa khắp nơi. Cái làm cho (karoti) mạng lưới nước và lửa trộn lẫn (aññamaññamissakaṃ) với nhau một cách rộng khắp (ābhuso) là ākulaṃ, tức là mạng lưới nước và lửa. Từ ā đứng trước, căn kul có nghĩa là làm, đi với tiếp vị ngữ a. Hoặc cái kết lại (kulati, bandhati) với nhau một cách rộng khắp là ākulaṃ. Hoặc là, mạng lưới nước và lửa từng cặp từng cặp diễn ra (kulati, pavattati) khắp nơi (āsamantato) là ākulaṃ, tức là mạng lưới nước và lửa. Nghĩa là mạng lưới nước trộn lẫn với mạng lưới lửa, và mạng lưới lửa trộn lẫn với mạng lưới nước. Chúng sanh sống (ananti, jīvanti) nhờ vào đó (etena) nên gọi là aṇṇaṃ, tức là nước. Căn an có nghĩa là sống, đi với tiếp vị ngữ a. n biến thành ṇ. Nó được nhân đôi. Hoặc là sự nhân đôi. Hoặc là, nó đi (arati, gacchati) đến nơi này nơi kia nên gọi là aṇṇaṃ. Căn ar có nghĩa là đi. Nó được biến thành anna, âm cuối của căn bị lược bỏ, nn biến thành ṇṇ. Dòng nước (aṇṇassa dhāraṃ) là aṇṇaṃ, do lược bỏ từ sau. Cái đi (ajati, gacchati) một cách quanh co (kuṭilabhāvena) là aggi (lửa). Căn aj có nghĩa là đi, đi với tiếp vị ngữ i. j biến thành gg. Cái cháy sáng (jalati, dibbati) là jālaṃ, tức là ngọn lửa (sikhaṃ). Căn jal có nghĩa là sáng, đi với tiếp vị ngữ ṇa. Mạng lưới của lửa là aggijālaṃ. Nước và mạng lưới lửa là aṇṇaggijālaṃ. Phép thần thông song hành (yamaka pāṭiheraṃ) có mạng lưới nước và lửa lan tỏa (ākulaṃ, parikiṇṇaṃ) nên được gọi là ākulaṇṇaggijālaṃ. (Phép thần thông) có mạng lưới nước và lửa lan tỏa ấy. ทุชฺชาลทฺธํสนฺติ ทุฏฺฐุ ทิฏฺฐิวาทสงฺขาตชาลํ วิทฺธํสิตํ. ทุฏฺฐุ ชลติ พนฺธติ สํสารวฏฺเฏติ ทุชฺชาลํ, ทิฏฺฐิวาทชาลํ. ติตฺถิย วาโท หิ นตฺถิ ทินฺนนฺติอาทินยปวตฺโต สํสารโต นิสฺสริตุมปฺปทานวเสน ชาลสทิสตฺตา ทุชฺชาลนฺติ อตฺโถ. ทุปุพฺพ ชลธาตุ พนฺธเน โณ. ตํ ธํสติ วิทฺธํสตีติ ทุชฺชาลทฺธํสํ, ยมกปาฏิหาริยํ. มุนิภิชหิตนฺติ มุนิภิ อชหิตนฺติ ปทจฺเฉโท. ตตฺถ มุนิภีติ สพฺพสมฺมาสมฺพุทฺเธหิ. เต หิ โมนํ วุจฺจติ สพฺพญฺญุตญาณํ, ตํ เอเตสํ อตฺถีติ มุนีติ วุจฺจนฺติ. กายโมเนยฺย วจีโมเนยฺย มโนโมเนยฺยํ เอเตสํ อตฺถีติ วา [Pg.127] มุนิ. อสฺสตฺถิตทฺธิเต ณีปจฺจโย. อถ วา อิธโลก ปรโลกํ อตฺตหิต ปรหิตํ หิตาหิตญฺจ มุนนฺติ ชานนฺตีติ มุนีติ วุจฺจนฺติ. เตหิ มุนีภิ. Dujjāladdhaṃsanti có nghĩa là đã phá tan tấm lưới được gọi là tà kiến một cách tệ hại. Dujjālaṃ có nghĩa là tấm lưới tà kiến, bởi vì nó thiêu đốt, trói buộc một cách tệ hại trong vòng luân hồi. Thật vậy, tà thuyết của ngoại đạo được tiến hành theo phương thức “không có quả báo của sự bố thí” v.v… là tương tự như tấm lưới do bởi không có sự trao cho (cơ hội) để thoát ra khỏi vòng luân hồi, vì thế có nghĩa là dujjālaṃ. (Từ dujjālaṃ được hình thành bởi) tiếp đầu ngữ du và căn jala trong ý nghĩa trói buộc, cùng với tiếp vị ngữ ṇa. Yamakapāṭihāriyaṃ (phép song thông thần biến) là dujjāladdhaṃsaṃ bởi vì phá tan, phá hủy tấm lưới ấy. Munibhijahitanti có sự phân chia từ là munibhi ajahitanti. Ở đây, munibhīti có nghĩa là bởi các bậc Toàn Giác Chánh Đẳng Giác. Thật vậy, các Ngài được gọi là muni (bậc Mâu-ni) bởi vì trí tuệ Toàn Giác được gọi là monaṃ (sự trầm lặng) này là có ở các Ngài. Hoặc, các Ngài là muni bởi vì sự trầm lặng về thân, sự trầm lặng về lời nói, sự trầm lặng về ý này là có ở các Ngài. (Trong từ muni) có tiếp vị ngữ ṇī trong ý nghĩa sở hữu cách. Hoặc nữa, các Ngài được gọi là muni bởi vì các Ngài biết rõ, nhận biết thế gian này và thế gian khác, sự lợi ích cho mình và sự lợi ích cho người khác, điều lợi ích và điều không lợi ích. Tehi munībhi có nghĩa là bởi các bậc Mâu-ni ấy. อชหิตนฺติ อวิชหิตํ อปริจฺจตฺตํ วา, หาตพฺพํ จชิตพฺพนฺติ ชหิตํ. หาธาตุ จาเค ต. น ชหิตํ อชหิตํ, ปาฏิเหรํ. ตํ อชหิตํ. ภควโต หิ สาวตฺถินครสฺส ทกฺขิณทฺวาเร กณฺฑมฺพรุกฺขมูเล กตํ ปาฏิหาริยญฺจ ภควา ปน ตสฺมึ ปาฏิหาริยาวสาเน ตาวตึสปุรํ คโต, ตสฺมึ ปาริฉตฺตกมูลมฺหิ ปณฺฑุกมฺพลนามเก สิลาสเน สนฺนิสินฺโน เทวานํ อภิธมฺมกถาย เทสนา จ สพฺพสมฺมาสมฺพุทฺเธหิ อวิชหิตา ธมฺมตาเยว โหตีติ วุตฺตํ โหติ. พุทฺธวํสฏฺฐกถายญฺหิ สมตึสธมฺมตาปกาสเน สาวตฺถิ นครทฺวาเร ยมกปาฏิหาริยกรณํ. ตาวตึเส ภวเน อภิธมฺมเทสนาติ ธมฺมตาภาเวน วุตฺตํ. ตสฺมา ปาฏิเหรํ มุนีภิชหิตนฺติ โถเมติ. Ajahitanti có nghĩa là đã không từ bỏ hoặc đã không xả ly. Jahitaṃ có nghĩa là nên từ bỏ, nên xả ly. (Từ jahitaṃ được hình thành bởi) căn hā trong ý nghĩa từ bỏ, cùng với tiếp vị ngữ ta. Ajahitaṃ là na jahitaṃ (không từ bỏ). Pāṭiheraṃ (phép thần thông) ấy là ajahitaṃ (không bị từ bỏ). Thật vậy, phép thần thông đã được đức Thế Tôn thực hiện ở tại cổng phía nam của thành Sāvatthī, nơi cội cây xoài Kaṇḍamba, và sau khi kết thúc phép thần thông ấy, đức Phật đã đi đến cung trời Tāvatiṃsa, đã ngự trên tảng đá tên là Paṇḍukambala nơi cội cây Pārichattaka, và sự thuyết giảng về Thắng Pháp cho chư Thiên là điều đã không bị từ bỏ bởi các bậc Toàn Giác Chánh Đẳng Giác, chính là định pháp, điều này được nói đến. Thật vậy, trong Chú giải Buddhavaṃsa, khi trình bày về ba mươi định pháp, việc thực hiện phép song thông thần biến ở tại cổng thành Sāvatthī và việc thuyết giảng Thắng Pháp ở tại cung trời Tāvatiṃsa đã được nói đến với ý nghĩa là định pháp. Vì thế, vị ấy tán dương phép thần thông rằng: “munībhijahitaṃ.” ปาฏิเหรนฺติ ปจฺจนีกปฏิหรณวเสน ปาฏิหาริยํ, ปฏิปกฺเข ติตฺถิเย มทฺทิตฺวา หิโนติ ปวตฺตตีติ ปาฏิเหรํ. ปฏิปุพฺพหิธาตุ คติยํ โณ. หิสฺส เหรณิเทโส. อถ วา ภควโต จ สาสนสฺส จ ปฏิปกฺเข ติตฺถิเย หรติ อปเนตีติ ปาฏิเหรํ, อิทฺธิวิธญาณํ. ปฏิปุพฺพหรธาตุ อปนยเน โณ. ปฏิหรติ อปเนติ สตฺตานํ ทิฏฺฐิมาโนปคตานิ จิตฺตานีติ วา ปาฏิเหรํ. อปฺปสนฺนานํ ปสาทํ อาหรตีติ วา ปาฏิเหรํ. สมาหิเต จิตฺเต วิคตูปกฺกิเลเส กตกิจฺเจน ปฏิปจฺฉา หริตพฺพํ ปวตฺเตตพฺพนฺติ วา ปาฏิเหรํ. ปฏีติ หิ อยํสทฺโท ปจฺฉาติ เอตสฺส อตฺถํ โพเธติ. ตสฺมึ ปฏิปวิฏฺฐมฺหิ อญฺโญ อาคจฺฉิ พฺราหฺมโณติอาทีสุ วิย. อถ วา ปฏิปุนปฺปุนํ อุทกคฺคิชาลํ อพฺโพจฺฉินฺนํ ยมกํ ยมกํ หุตฺวา หรติ ปวตฺตตีติ ปาฏิเหรํ, ยมกปาฏิหาริยํ. ตญฺจ ปน อิทฺธิปาฏิหาริย, อาเทสนาปาฏิหาริย, อนุสา สนี [Pg.128] ปาฏิหาริยวเสน ติวิธํ โหติ. เตสุ ปน อิธ อิทฺธิปาฏิหาริยํ อธิปฺเปตนฺติ. สีฆนฺติ ขิปฺปํ อาสุํ ลหุํ วา. ตํ ปน อกาสีติปเท กฺริยาวิเสสนํ. เสติ ลหุ หุตฺวา ปวตฺตตีติ สีฆํ. สิธาตุ คติมฺหิ ฆปจฺจโย. ทีโฆ. อกาสีติ อกริ. Pāṭiheranti: Pāṭihāriyaṃ là do bởi sự loại trừ điều đối nghịch. Pāṭiheraṃ là bởi vì sau khi nhiếp phục các ngoại đạo đối nghịch, nó được tiến hành, được diễn ra. (Từ pāṭiheraṃ được hình thành bởi) tiếp đầu ngữ paṭi và căn hi trong ý nghĩa đi đến, cùng với tiếp vị ngữ ṇa. Có sự thay thế hera cho hi. Hoặc nữa, pāṭiheraṃ là trí tuệ về các loại thần thông, bởi vì nó loại trừ, dẹp bỏ các ngoại đạo đối nghịch với đức Thế Tôn và giáo pháp. (Từ pāṭiheraṃ được hình thành bởi) tiếp đầu ngữ paṭi và căn har trong ý nghĩa dẹp bỏ, cùng với tiếp vị ngữ ṇa. Hoặc, pāṭiheraṃ là bởi vì nó loại trừ, dẹp bỏ các tâm của chúng sanh đã bị tà kiến và mạn chi phối. Hoặc, pāṭiheraṃ là bởi vì nó mang lại đức tin cho những người không có đức tin. Hoặc, pāṭiheraṃ là bởi vì nó nên được mang đến, nên được thực hiện sau đó bởi vị đã làm xong phận sự, với tâm đã được định tĩnh, đã không còn các tùy phiền não. Thật vậy, từ paṭi này chỉ dạy ý nghĩa của từ pacchā (sau đó), giống như trong câu: “Tasmiṃ paṭipaviṭṭhamhi añño āgacchi brāhmaṇo” v.v… Hoặc nữa, yamakapāṭihāriyaṃ (phép song thông thần biến) là pāṭiheraṃ bởi vì nó mang đến, nó thực hiện tấm lưới nước và lửa một cách liên tục, không bị gián đoạn, từng cặp từng cặp. Và điều ấy có ba loại theo phương diện: iddhipāṭihāriya (thần thông biến hóa), ādesanāpāṭihāriya (tha tâm thần thông), và anusāsanīpāṭihāriya (giáo hóa thần thông). Tuy nhiên, ở đây iddhipāṭihāriya được chủ trương. Sīghanti có nghĩa là nhanh chóng, mau lẹ, hoặc nhẹ nhàng. Và từ ấy là trạng từ của động từ akāsi. Sīghaṃ là bởi vì nó tiến hành một cách nhẹ nhàng. (Từ sīghaṃ được hình thành bởi) căn si trong ý nghĩa đi đến, cùng với tiếp vị ngữ gha. (Nguyên âm) được trường hóa. Akāsīti có nghĩa là akari (đã làm). เอตฺถ จ ปาฏิหาริยเมวํ เวทิตพฺพํ. ภควา หิ อภิสมฺโพธิโต สตฺตเม สํวจฺฉเร สาวตฺถินครสฺส ทกฺขิณทฺวาเร กณฺฑมฺพรุกฺขมูเล เทวานมินฺเทน สกฺเกน อาณาปิเตน วิสุกมฺมเทวปุตฺเตน นิมฺมิเต ทฺวาทสโยชเน รตน มณฺฑเป ภควตา นิมฺมิเต โยชนปฺปมาเณ รตนปลฺลงฺเก รตนจงฺกเม จ นิสีทิตฺวา ติโยชนิเก ทิพฺพเสตจฺฉตฺเต ธารยมาเน สมนฺตโต ทฺวาทสโยชนาย ปริสาย อตฺถาทานปริทีปนํ ติตฺถิยมทฺทนํ อุปริมกายโต อคฺคิกฺขนฺโธ ปวตฺตติ, เหฏฺฐิมกายโต อุทกธารา ปวตฺตติ, เหฏฺฐิมกายโต อคฺคิกฺขนฺโธ, อุปริมกายโต อุทกธารา. ปุรตฺถิมกายโต อคฺคิกฺขนฺโธ, ปจฺฉิมกายโต อุทกธารา. ปจฺฉิมกายโต อคฺคิกฺขนฺโธ, ปุรตฺถิมกายโต อุทกธารา, ทกฺขิณอกฺขิโต อคฺคิกฺขนฺโธ, วามอกฺขิโต อุทกธารา. วามอกฺขิโต อคฺคิกฺขนฺโธ, ทกฺขิณอกฺขิโต อุทกธารา. ทกฺขิณกณฺณโสตโต อคฺคิกฺขนฺโธ, วามกณฺณโสตโต อุทกธารา. วามกณฺณโสตโต อคฺคิกฺขนฺโธ, ทกฺขิณกณฺณโสตโต อุทกธารา. ทกฺขิณ นาสิกาโสตโต อคฺคิกฺขนฺโธ, วามนาสิกาโส ตโต อุทกธารา. วามนาสิกาโสตโต อคฺคิกฺขนฺโธ, ทกฺขิณนาสิกาโสตโต อุทกธารา. ทกฺขิณอํสกูฏโต อคฺคิกฺขนฺโธ, วามอํสกูฏโต อุทกธารา. วามอํสกูฏโต อคฺคิกฺขนฺโธ, ทกฺขิณอํสกูฏโต อุทกธารา. ทกฺขิณหตฺถโต อคฺคิกฺขนฺโธ, วามหตฺถโต อุทกธารา. วามหตฺถโต อคฺคิกฺขนฺโธ, ทกฺขิณหตฺถโต อุทกธารา. ทกฺขิณปสฺสโต [Pg.129] อคฺคิกฺขนฺโธ, วามปสฺสโต อุทกธารา. วามปสฺสโต อคฺคิกฺขนฺโธ, ทกฺขิณปสฺสโต อุทกธารา. ทกฺขิณปาทโต อคฺคิกฺขนฺโธ, วามปาทโต อุทกธารา. วามปาทโต อคฺคิกฺขนฺโธ, ทกฺขิณปาทโต อุทกธารา. องฺคุลงฺคุเลหิ อคฺคิกฺขนฺโธ, องฺคุลนฺตริกาหิ อุทกธารา. องฺคุลนฺตริกาหิ อคฺคิกฺขนฺโธ, องฺคุลงฺคุเลหิ อุทกธารา. เอเกกโลมโต อคฺคิกฺขนฺโธ, เอเกกโลมโต อุทกธารา. โลมกูปโต โลมกูปโต อคฺคิกฺขนฺโธ, โลมกูปโต โลมกูปโต อุทกธารา ปวตฺตติ. ฉนฺนํ วณฺณานํ นีลานํ ปีตานํ โลหิตกานํ โอทาตานํ มญฺชฏฺฐานํ ปภสฺสรานํ อุพฺพหนภูตานํ ยมกา ยมกา วณฺณา ปวตฺตนฺติ. ภควา จงฺกมติ, นิมฺมิโต ติฏฺฐติ วา นิสีทติ วา เสยฺยํ วา กปฺเปติ. ภควา ติฏฺฐติ, นิมฺมิโต จงฺกมติ วา นิสีทติ วา เสยฺยํ วา กปฺเปติ. ภควา นิสีทติ, นิมฺมิโต จงฺกมติ วา ติฏฺฐติ วา เสยฺยํ วา กปฺเปติ. ภควา เสยฺยํ กปฺเปติ, นิมฺมิโต จงฺกมติ วา ติฏฺฐติ วา นิสีทติ วา. นิมฺมิโต จงฺกมติ, ภควา ติฏฺฐติ วา นิสีทติ วา เสยฺยํ วา กปฺเปติ. นิมฺมิโต ติฏฺฐติ, ภควา จงฺกมติ วา นิสีทติ วา เสยฺยํ วา กปฺเปติ. นิมฺมิโต นิสีทติ, ภควา จงฺกมติ วา ติฏฺฐติ วา เสยฺยํ วา กปฺเปติ. นิมฺมิโต เสยฺยํ กปฺเปติ, ภควา จงฺกมติ วา ติฏฺฐติ วา นิสีทติ วาติ วิวิธํ ยมกปาฏิหาริยํ ติตฺถิยานํ มทฺทนตฺถาย อกาสีติ. เอตฺถ จ ปน โย โกจิ เอวรูปํ ปาฏิหาริยํ กาตุํ สมตฺโถ เจ. โส อาคจฺฉตูติ โจทนาสทิสตฺตา วุตฺตํ อตฺถาทานปริทีปนนฺติ. อตฺถาทานญฺหิ อนุโยโค, ปฏิปกฺขสฺส อตฺถสฺส อาทานํ คหณนฺติ กตฺวา, ตสฺส ปริทีปนํ อตฺถาทานปริทีปนํ. ติตฺถิยมทฺทนนฺติ ปาฏิหาริยํ กริสฺสามาติ กุหายนวเสน ปุพฺเพ อุฏฺฐิตานํ ติตฺถิยานํ มทฺทนํ. ตญฺจ ตถา กาตุํ อสมตฺถตา สมฺปาทนเมว. ตเทตํ ปททฺวยํ ยมกปาฏิหาริยนฺติ เอเตน สมฺพนฺธิตพฺพนฺติ. Và ở đây, phép lạ nên được hiểu như vầy. Quả vậy, vào năm thứ bảy sau khi chứng ngộ Chánh Đẳng Giác, tại cổng phía nam của thành Sāvatthī, dưới gốc cây Kaṇḍamba, trong bảo đài bằng ngọc báu rộng mười hai do tuần do thiên tử Visukamma tạo ra theo lệnh của Sakka, vua của chư thiên, sau khi đã ngự trên bảo tọa bằng ngọc báu và kinh hành trên con đường bằng ngọc báu, mỗi thứ rộng một do tuần, do chính Đức Thế Tôn hóa hiện, trong khi lọng báu màu trắng của chư thiên rộng ba do tuần được che lên, trước hội chúng rộng mười hai do tuần vây quanh, (Ngài đã thực hiện) sự soi sáng việc chấp nhận luận điểm và sự nhiếp phục các kẻ ngoại đạo. Từ phần trên của thân, một khối lửa tuôn ra; từ phần dưới của thân, một dòng nước tuôn ra. Từ phần dưới của thân, một khối lửa; từ phần trên của thân, một dòng nước. Từ phần trước của thân, một khối lửa; từ phần sau của thân, một dòng nước. Từ phần sau của thân, một khối lửa; từ phần trước của thân, một dòng nước. Từ mắt phải, một khối lửa; từ mắt trái, một dòng nước. Từ mắt trái, một khối lửa; từ mắt phải, một dòng nước. Từ lỗ tai phải, một khối lửa; từ lỗ tai trái, một dòng nước. Từ lỗ tai trái, một khối lửa; từ lỗ tai phải, một dòng nước. Từ lỗ mũi phải, một khối lửa; từ lỗ mũi trái, một dòng nước. Từ lỗ mũi trái, một khối lửa; từ lỗ mũi phải, một dòng nước. Từ chỏm vai phải, một khối lửa; từ chỏm vai trái, một dòng nước. Từ chỏm vai trái, một khối lửa; từ chỏm vai phải, một dòng nước. Từ tay phải, một khối lửa; từ tay trái, một dòng nước. Từ tay trái, một khối lửa; từ tay phải, một dòng nước. Từ hông phải, một khối lửa; từ hông trái, một dòng nước. Từ hông trái, một khối lửa; từ hông phải, một dòng nước. Từ chân phải, một khối lửa; từ chân trái, một dòng nước. Từ chân trái, một khối lửa; từ chân phải, một dòng nước. Từ các ngón tay, một khối lửa; từ kẽ các ngón tay, một dòng nước. Từ kẽ các ngón tay, một khối lửa; từ các ngón tay, một dòng nước. Từ mỗi sợi lông, một khối lửa; từ mỗi sợi lông, một dòng nước. Từ mỗi lỗ chân lông, một khối lửa; từ mỗi lỗ chân lông, một dòng nước tuôn ra. Các cặp màu sắc của sáu màu: xanh, vàng, đỏ, trắng, đỏ thẫm, và rực rỡ, là những thứ mang sáu màu, tuôn ra từng cặp. Đức Thế Tôn kinh hành, vị hóa thân đứng hoặc ngồi hoặc nằm. Đức Thế Tôn đứng, vị hóa thân kinh hành hoặc ngồi hoặc nằm. Đức Thế Tôn ngồi, vị hóa thân kinh hành hoặc đứng hoặc nằm. Đức Thế Tôn nằm, vị hóa thân kinh hành hoặc đứng hoặc ngồi. Vị hóa thân kinh hành, Đức Thế Tôn đứng hoặc ngồi hoặc nằm. Vị hóa thân đứng, Đức Thế Tôn kinh hành hoặc ngồi hoặc nằm. Vị hóa thân ngồi, Đức Thế Tôn kinh hành hoặc đứng hoặc nằm. Vị hóa thân nằm, Đức Thế Tôn kinh hành hoặc đứng hoặc ngồi. (Ngài) đã thực hiện các phép lạ song hành đa dạng như vậy để nhiếp phục các kẻ ngoại đạo. Và ở đây, do tương tự như lời thách thức rằng: ‘Nếu có ai có khả năng thực hiện phép lạ như vậy, người ấy hãy đến đây,’ nên được gọi là ‘sự soi sáng việc chấp nhận luận điểm.’ Quả vậy, ‘atthādāna’ là sự thách thức, được hiểu là việc chấp nhận hay nắm bắt luận điểm của đối phương; sự soi sáng điều đó là ‘atthādānaparidīpanaṃ.’ ‘Titthiyamaddanaṃ’ là sự nhiếp phục các kẻ ngoại đạo, những người trước đó đã khởi lên với sự lừa dối rằng: ‘Chúng ta sẽ thực hiện phép lạ.’ Và đó chính là việc xác lập sự bất lực của họ trong việc làm như vậy. Hai thuật ngữ này được liên kết với ‘phép lạ song hành’ này. เสฏฺฐนฺติ [Pg.130] ปสตฺถตรํ. ตสฺส วจนตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. ปรมรติชนฺติ เทวมนุสฺสานํ อุตฺตมรตึ ชนกํ. ปรมานํ อุตฺตมสาธูนํ จิตฺตรมนํ ชนาเปตํ วา, เอตฺถ จ ปฐมวิกปฺเป ปรมสทฺโท อุตฺตมวาจโก อนิปฺผนฺนปาฏิปทิโก นิปาโต. ทุติยวิกปฺเป สาธุวาจโก นิปฺผนฺนปาฏิปทิโก. เทวมนุสฺสานํ ปรมํ อุตฺตมํ รตึ ชเนตีติ ปรมรติโช, มุนินฺโท. ปรมรติสทฺทูปปท ชนธาตุ ชนเน กฺวิ. อถ วา ปกาเรน สทฺธมฺเม รมนฺตีติ ปรมา, สาธู ลพฺภนฺติ. ปปุพฺพ รมุธาตุ กีฬายํ อ. เตสํ จิตฺตสฺส รตึ รมนํ ชเนตีติ ปรมรติโช, มุนินฺโท. ตํ ปรมรติชํ. โส หิ ธมฺม เทสนาย จ ปาฏิหาริเยน อิทฺธิยา สรีรโสภคฺค สมฺปตฺติอาทีหิ จ เทวมนุสฺสานํ จิตฺตสฺส อภิรตึ อภิกฺกนฺตํ ชเนตีติ ปรมรติชนฺติ โถเมติ. ‘Seṭṭhaṃ’ có nghĩa là cao quý hơn. Ý nghĩa của từ này đã được nói đến ở dưới. ‘Paramaratijaṃ’ có nghĩa là người tạo ra sự hoan hỷ tối thượng cho chư thiên và nhân loại. Hoặc là người làm phát sinh sự vui thích trong tâm của các bậc tối thượng, những bậc thiện nhân cao cả nhất. Và ở đây, trong trường hợp thứ nhất, từ ‘parama’ là một bất biến từ, một từ không biến cách, có nghĩa là ‘tối thượng.’ Trong trường hợp thứ hai, đó là một từ biến cách, có nghĩa là ‘bậc thiện nhân.’ Vị vua của các bậc ẩn sĩ là ‘paramaratija’ vì ngài tạo ra sự hoan hỷ tối thượng, cao cả nhất cho chư thiên và nhân loại. (Phân tích ngữ pháp:) Từ ‘paramarati’ là tiếp đầu ngữ, căn ‘jan’ có nghĩa là ‘tạo ra,’ với hậu tố ‘kvi.’ Hoặc là, ‘paramā’ là những người hoan hỷ trong Chánh pháp một cách đặc biệt; (từ đó) có được (nghĩa là) ‘các bậc thiện nhân.’ (Phân tích ngữ pháp:) Tiếp đầu ngữ ‘pa,’ căn ‘ramu’ có nghĩa là ‘vui chơi/hoan hỷ,’ với hậu tố ‘a.’ Vị vua của các bậc ẩn sĩ là ‘paramaratija’ vì ngài tạo ra sự hoan hỷ, sự vui thích cho tâm của họ. (Do đó, câu kệ nói) ‘taṃ paramaratijaṃ’ (đến vị ấy, người tạo ra sự hoan hỷ tối thượng). Quả vậy, ngài được tán thán là ‘paramaratija’ vì ngài tạo ra sự hoan hỷ tuyệt vời cho tâm của chư thiên và nhân loại thông qua việc thuyết giảng Chánh pháp, các phép lạ, thần thông, sự thành tựu vẻ đẹp của thân thể, và v.v. อิทฺธิธมฺเมหุเปตนฺติ อิทฺธิธมฺเมหิ อุเปตนฺติ ปทจฺเฉโท. อิทฺธิ ธมฺเมหีติ อจินฺเตยฺยอปฺปเมยฺเยหิ พุทฺธอิทฺธิสงฺขาตคุเณหิ. ธมฺมสทฺโท หิ คุเณ วตฺตติ พุทฺธธมฺมาติอาทีสุ วิย. อิชฺฌนํ สมิชฺฌนํ อิทฺธิ. อิชฺฌติ สมิชฺฌตีติ วา อิทฺธิ. อิชฺฌติ สมิชฺฌติ ยถิจฺฉิตตฺโถ เอตายาติ อิทฺธิ. อิธธาตุ วุทฺธิยํ อิ, ติปจฺจโย วา. ภควา เอตาย อิทฺธิยา ยถิจฺฉิตตฺโถ อิทฺโธ วุทฺโธ อุกฺกํสคโต โหตีติ อตฺโถ. ธาเรติ ปกาเสติ ตํสมงฺคิโน ทพฺพนฺติ ธมฺโม, คุโณ. อิทฺธิเอว ธมฺโม อิทฺธิธมฺโม, เตหิ ธมฺเมหิ. อุเปตนฺติ สมนฺนาคตํ. อุปคจฺฉติ สมฺปชฺชตีติ อุเปโต, มุนินฺโท. อุปปุพฺพอิธาตุ คติยํ ต. ตํ อุเปตํ. Iddhidhammehupetanti: Phân tích cú pháp là iddhidhammehi upetanti. Iddhi dhammehīti có nghĩa là: bởi các đức tính được gọi là thần thông của chư Phật, vốn không thể nghĩ bàn, không thể lường được. Thật vậy, từ dhamma (pháp) có nghĩa là đức tính (guṇa), giống như trong các từ buddhadhammā (Phật pháp, các đức tính của Phật) v.v... Iddhi là sự thành tựu, sự hoàn thành. Hoặc, nó thành tựu, nó hoàn thành, nên gọi là iddhi. Hoặc, nhờ nó mà ý muốn được thành tựu, được hoàn thành, nên gọi là iddhi. (Từ này) do căn idh có nghĩa là tăng trưởng, với tiếp vị ngữ i hoặc ti. Nghĩa là: Đức Thế Tôn nhờ thần thông này mà thành tựu được ý muốn, trở nên thịnh vượng, tăng trưởng, đạt đến trạng thái tối thượng. Dhamma (pháp) là đức tính (guṇa), vì nó nâng đỡ, biểu hiện, và được ban cho người sở hữu nó. Thần thông chính là pháp, đó là iddhidhammo (thần thông pháp); tehi dhammehi (bởi các pháp ấy). Upetanti có nghĩa là được trang bị, được thành tựu. Upeto là bậc Mâu-ni, vì ngài đến gần, đạt được. (Từ này do) tiếp đầu ngữ upa + căn i có nghĩa là đi + tiếp vị ngữ ta. Taṃ upetaṃ (vị đã thành tựu ấy). อิทฺธิ ปน อธิฏฺฐานา อิทฺธิ, วิกุปฺปนา อิทฺธิ, มโนมยา อิทฺธิ, ญาณวิปฺผารา อิทฺธิ, สมาธิวิปฺผารา อิทฺธิ, อริยา อิทฺธิ, กมฺมวิปากชา อิทฺธิ, ปุญฺญวโต อิทฺธิ, วิชฺชามยา อิทฺธิ, ตตฺถ ตตฺถ สมฺมาปโยคปจฺจยา อิชฺฌนฏฺเฐน อิทฺธิ จาติ ทสวิธา โหติ. ตตฺถ ปกติยา เอโก พหุกํ อาปชฺชติ. สตํ [Pg.131] วา สหสฺสํ วา อาวชฺชิตฺวา ญาเณน อธิฏฺฐาติ พหุโก โหมีติ เอวํ วิภชิตฺวา ทสฺสิตา อิทฺธิ อธิฏฺฐาน วเสน นิปฺผนฺนตฺตา อธิฏฺฐานา อิทฺธิ นาม. ปกติวณฺณํ วิชหิตฺวา กุมารวณฺณํ วา ทสฺเสติ นาควณฺณํ วา สุปณฺณวณฺณํ วา ยกฺขวณฺณํ วา…เป… วิวิธมฺปิ เสนาพฺยูหํ ทสฺเสตีติ เอวํ อาคตา อิทฺธิ ปกติวณฺณวิชหนวิการวเสน ปวตฺตตฺตา วิกุปฺปนา อิทฺธิ นาม. อิธ ภิกฺขุ อิมมฺหา กายา อญฺญํ กายํ อภินิมฺมินาติ รูปํ มโนมยนฺติ อิมินา นเยน อาคตา อิทฺธิ สรีรพฺภนฺตเร อญฺญสฺเสว มโนมยสฺส สรีรสฺส นิปฺผตฺติวเสน ปวตฺตตฺตา มโนมยา อิทฺธิ นาม. ญาณุปฺปตฺติโต ปุพฺเพ วา ปจฺฉา วา ตงฺขเณ วา ญาณานุภาวนิพฺพตฺตา วิเสสา ญาณวิปฺผารา อิทฺธิ นาม. เอตฺถ จ อายสฺมโต พากุลตฺเถรสฺส จ อายสฺมโต สํกิจฺจตฺเถรสฺส จ อายสฺมโต ภูตปาลตฺเถรสฺส จ ญาณวิปฺผารา อิทฺธิ เวทิตพฺพา. สมาธิโต ปุพฺเพ วา ปจฺฉา วา ตงฺขเณ วา สมถานุภาเวน นิพฺพตฺตา วิเสสา สมาธิวิปฺผารา อิทฺธิ นาม. เอตฺถ จ อายสฺมโต สาริปุตฺตตฺเถรสฺส จ อายสฺมโต สญฺชีวตฺเถรสฺส จ อายสฺมโต ขาณุโกณฺฑญฺญตฺเถรสฺส จ อุตฺตราย อุปาสิกาย จ สามาวติยา อุปาสิกาย จ สมาธิวิปฺผารา อิทฺธิ เวทิตพฺพา. Lại nữa, thần thông có mười loại: 1. Thần thông do quyết định (adhiṭṭhānā iddhi), 2. Thần thông do biến hóa (vikuppanā iddhi), 3. Thần thông do ý tạo (manomayā iddhi), 4. Thần thông do trí tuệ lan tỏa (ñāṇavipphārā iddhi), 5. Thần thông do định lực lan tỏa (samādhivipphārā iddhi), 6. Thánh thần thông (ariyā iddhi), 7. Thần thông do quả của nghiệp (kammavipākajā iddhi), 8. Thần thông của người có phước (puññavato iddhi), 9. Thần thông do minh thuật (vijjāmayā iddhi), và 10. Thần thông do sự thành tựu nhờ áp dụng đúng đắn trong từng trường hợp (tattha tattha sammāpayogapaccayā ijjhanaṭṭhena iddhi). Trong đó: Thần thông được gọi là thần thông do quyết định (adhiṭṭhānā iddhi) là vì được thành tựu nhờ sự quyết định, như một người tự nhiên trở thành nhiều người, sau khi hướng tâm và quyết định bằng trí tuệ rằng: 'Ta sẽ trở thành nhiều người', rồi phân thân và thị hiện như vậy thành một trăm hay một ngàn người. Thần thông được gọi là thần thông do biến hóa (vikuppanā iddhi) là vì nó diễn ra thông qua sự biến đổi, từ bỏ hình dạng tự nhiên, như thị hiện hình dạng một cậu bé, hoặc hình dạng một con rồng (nāga), hoặc hình dạng một con chim thần (supaṇṇa), hoặc hình dạng một dạ xoa (yakkha)... cho đến... thị hiện các loại binh trận khác nhau. Thần thông được gọi là thần thông do ý tạo (manomayā iddhi) là vì nó diễn ra thông qua việc tạo ra một thân do ý tạo khác ngay bên trong thân này, theo cách nói: 'Vị Tỳ khưu ở đây, từ thân này, tạo ra một thân khác, có sắc, do ý tạo ra'. Những trạng thái đặc biệt được tạo ra bởi năng lực của trí tuệ, hoặc trước, hoặc sau, hoặc ngay trong khoảnh khắc phát sinh trí tuệ, được gọi là thần thông do trí tuệ lan tỏa (ñāṇavipphārā iddhi). Ở đây, nên hiểu thần thông do trí tuệ lan tỏa của Tôn giả Bākula, Tôn giả Saṃkicca, và Tôn giả Bhūtapāla. Những trạng thái đặc biệt được tạo ra bởi năng lực của thiền định (samatha), hoặc trước, hoặc sau, hoặc ngay trong khoảnh khắc nhập định, được gọi là thần thông do định lực lan tỏa (samādhivipphārā iddhi). Ở đây, nên hiểu thần thông do định lực lan tỏa của Tôn giả Sāriputta, Tôn giả Sañjīva, Tôn giả Khāṇukoṇḍañña, nữ cư sĩ Uttarā, và nữ cư sĩ Sāmāvatī. ปฏิกูลาทีสุ อปฺปฏิกูลสญฺญี วิหาราทิกา ปน อริยา อิทฺธิ นาม. ปกฺขิเทวาทีนํ เวหาสคมนาทิกา กมฺม วิปากชา อิทฺธิ นาม. ยถาห ‘‘กตมา วิปากชา อิทฺธิ. สพฺเพสํ ปกฺขีนํ สพฺเพสํ เทวานํ เอกจฺจานํ มนุสฺสานํ เอกจฺจา นญฺจ วินิปาติกานํ อยํ กมฺมวิปากชา อิทฺธี’’ติอาทิ. จกฺกวตฺติอาทีนํ เวหาสคมนาทิกา ปน ปุญฺญวโต อิทฺธิ นาม. ยถาห ‘‘กตมา ปุญฺญวโต อิทฺธิ. ราชา จกฺกวตฺติ เวหาสํ คจฺฉติ สทฺธึ จตุรงฺคินิยา เสนาย อนฺตมโส อสฺสพนฺธโคพนฺธปุริเส [Pg.132] อุปาทาย. โชติกสฺส คหปติสฺส ปุญฺญวโต อิทฺธิ. ชฏิลสฺส คหปติสฺส ปุญฺญวโต อิทฺธิ. โฆสกสฺส คหปติสฺส ปุญฺญวโต อิทฺธิ. เมณฺฑกสฺส คหปติสฺส ปุญฺญวโต อิทฺธิ. ปญฺจนฺนํ มหาปุญฺญานํ ปุญฺญวโต อิทฺธี’’ติ. วิชฺชาธราทีนํ เวหาสคมนาทิกา ปน วิชฺชามยา อิทฺธิ นาม. เอตฺถ จ อาทิสทฺเทน อากาเส อนฺตลิกฺเข หตฺถิมฺปิ ทสฺเสติ. อสฺสมฺปิ…เป… วิวิธมฺปิ เสนาพฺยูหํ ทสฺเสติ ตฺยาทึ สงฺคณฺหาติ. เตน เตน สมฺมาปโยเคน ตสฺส ตสฺส กมฺมสฺส อิชฺฌนํ ตตฺถ ตตฺถ สมฺมา ปโยคปจฺจยา อิชฺฌนฏฺเฐน อิทฺธิ นาม. Thánh thần thông (ariyā iddhi) là việc an trú với tưởng không ghê tởm trong những gì ghê tởm, v.v... Thần thông do quả của nghiệp (kamma vipākajā iddhi) là khả năng đi trên hư không của các loài chim, chư thiên, v.v... Như có lời dạy: 'Thế nào là thần thông do quả của nghiệp? Đó là (khả năng) của tất cả các loài chim, tất cả chư thiên, một số loài người, và một số chúng sanh trong đọa xứ, đây là thần thông do quả của nghiệp', v.v... Thần thông của người có phước (puññavato iddhi) là khả năng đi trên hư không của Chuyển luân vương, v.v... Như có lời dạy: 'Thế nào là thần thông của người có phước? Vua Chuyển luân vương đi trên hư không cùng với bốn binh chủng, cho đến cả những người chăn ngựa và chăn bò. Thần thông của người có phước của gia chủ Jotika. Thần thông của người có phước của gia chủ Jaṭila. Thần thông của người có phước của gia chủ Ghosaka. Thần thông của người có phước của gia chủ Meṇḍaka. Thần thông của người có phước của năm vị đại phước', v.v... Thần thông do minh thuật (vijjāmayā iddhi) là khả năng đi trên hư không của các vị trì minh chú (vijjādhara), v.v... Ở đây, từ 'v.v...' (ādi) bao gồm cả việc thị hiện con voi trên không trung, con ngựa... cho đến... thị hiện các loại binh trận khác nhau. Thần thông do sự thành tựu nhờ áp dụng đúng đắn trong từng trường hợp (tattha tattha sammāpayogapaccayā ijjhanaṭṭhena iddhi) là sự thành tựu của công việc này hay công việc khác thông qua sự áp dụng đúng đắn này hay sự áp dụng đúng đắn khác. อยํ ปเนตฺถ สงฺเขโป. วิตฺถาโร ปน ปฏิสมฺภิทามคฺเค อิทฺธิกถาย จ วิสุทฺธิมคฺคฏฺฐกถาย จ คเหตพฺโพ. ตาสุ ปน อิทฺธีสุ ภควโต ฐเปตฺวา วิชฺชามยิทฺธึ อวเสสา อตฺถีติ เวทิตพฺพา. อถ วา ภควโต ตีหิ วิชฺชาหิ จ อฏฺฐหิ วิชฺชาหิ จ สมนฺนาคตตฺตา สพฺพา พุทฺธอิทฺธิโย สนฺตีติ วิชฺชามยิทฺธิปิ ลพฺภตีติ ทฏฺฐพฺพา. ตํ มุนินฺทํ อหํ วนฺเท วนฺทามีติ สมฺพนฺโธ. Đây là phần tóm tắt. Phần chi tiết nên được tìm hiểu trong chương Iddhikathā (Thần Thông Luận) của bộ Paṭisambhidāmagga (Vô Ngại Giải Đạo) và trong chú giải của Visuddhimagga (Thanh Tịnh Đạo). Trong các loại thần thông ấy, nên hiểu rằng Đức Thế Tôn có tất cả các loại còn lại, ngoại trừ thần thông do minh thuật (vijjāmayiddhi). Hoặc là, vì Đức Thế Tôn đã thành tựu tam minh và bát minh, nên cần phải thấy rằng tất cả các thần thông của Phật đều có, do đó thần thông do minh thuật cũng có thể đạt được. Mối liên hệ (với câu kệ) là: 'Con xin đảnh lễ bậc Thánh Vương Mâu-ni ấy' (Taṃ munindaṃ ahaṃ vande). อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปตฺถโยชนา. ปรหิตกโร อตฺตนา ปเรสํ สพฺพสตฺตานํ อตฺถํ ปโยชนํ กโรนฺโต, โย มุนินฺโท โย ยาทิโส พุทฺโธ, กณฺฑมฺพํมูเล กณฺฑนามิเกน ปเสนทิโกสลรญฺโญ อุยฺยานปาเลน โรปิตสฺส เสตมฺพรุกฺขสฺส สมีเป สนฺนิสินฺโน วสมาโน อจฺเฉรํ วิมฺหาปนียํ นยนสุภคํ เทวมนุสฺสานํ ปสาท จกฺขุสฺส โสภนปตฺตํ อากุลณฺณคฺคิชาลํ ปริกิณฺณอุทก ธารอคฺคิสิขวนฺตํ ปริสมนฺตโต กุลํ ปริกิณฺณํ อญฺญมญฺญ มิสฺสกํ ยมกํ ยมกํ อุทกชาลอคฺคิชาลวนฺตํ วา, ทุชฺชาลทฺธํสํ ทุฏฺฐุํ มิจฺฉาทิฏฺฐิวาทสงฺขาตํ ชาลํ วิทฺธํสิตํ, มุนิภิชหิตํ สพฺพสมฺมาสมฺพุทฺเธหิ อวิชหิตํ, ปาฏิเหรํ ปจฺจนีก ปฏิหารกํ ปาฏิหาริยํ อุทกคฺคิยมกํยมกํ ปาฏิหาริยํ วา[Pg.133], สีฆํ ขิปฺปํ อกาสิ อกริ, เสฏฺฐํ ปสตฺถตรํ, ปรมรติชํ เทวมนุสฺสานํ อุตฺตมรตึ ชนกํ อุตฺตมานํ สาธูนํ จิตฺตรมนํ ชนาเปตํ วา, อิทฺธิธมฺเมหิ อจินฺเตยฺยอปฺปเมยฺเยหิ พุทฺธอิทฺธิ คุเณหิ อุเปตํ สมนฺนาคตํ, ตํ มุนินฺทํ อหํ สิรสา วนฺเท วนฺทามีติ. Đây là sự giải thích ý nghĩa tóm tắt ở đây. Vị làm lợi ích cho người khác, là người tự mình thực hiện lợi ích và mục đích cho những chúng sanh khác, tất cả chúng sanh; vị Muninda nào, vị Phật nào như vậy, đang ngự tọa, đang trú ngụ gần gốc cây xoài trắng do người giữ vườn của vua Pasenadi nước Kosala tên là Kaṇḍa trồng, đã nhanh chóng, mau lẹ thực hiện thần thông song đối kỳ diệu, đáng kinh ngạc, đẹp mắt, làm cho mắt của chư thiên và nhân loại hoan hỷ, có lưới lửa hỗn loạn, có dòng nước và ngọn lửa bao quanh, hoặc có lưới nước và lưới lửa xen lẫn vào nhau; phá tan lưới tà kiến xấu xa khó phá, không bị các bậc Chánh Đẳng Giác từ bỏ, là thần thông đối trị kẻ thù, hoặc là thần thông song đối nước và lửa; tối thắng, đáng tán thán hơn, sinh ra sự hoan hỷ tối thượng cho chư thiên và nhân loại, hoặc làm cho tâm của các bậc thiện nhân tối thượng được vui thích, được trang bị, thành tựu các pháp thần thông, các năng lực thần thông của Phật không thể nghĩ bàn, không thể đo lường; con xin cúi đầu đảnh lễ, đảnh lễ vị Muninda ấy. เอกูนวีสติมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา. Phần giải thích kệ đảnh lễ thứ mười chín đã hoàn tất. ๒๐. มุนินฺทกฺโก ยฺเวโก ทยุทยรุโณ ญาณวิตฺถิณฺณพิมฺโพ, วิเนยฺยปฺปาโณฆํ กมลกถิตํ ธมฺมรํสีวเรหิ. สุโพเธสี สุทฺเธ ติภวกุหเร พฺยาปิตกฺกิตฺตินญฺจ, ติโลเกกจฺจกฺขุํ ทุขมสหนํ ตํ มเหสึ นมามิ. 20. Vị Vua của các bậc Mâu-ni, là độc nhất, là ánh bình minh của lòng bi mẫn đang khởi lên, có vầng hào quang trí tuệ rộng lớn, đã làm cho dòng chúng sanh cần được giáo hóa, được ví như hoa sen, giác ngộ tốt đẹp bằng những tia sáng chánh pháp cao quý trong hang động ba cõi thanh tịnh, và có danh tiếng lan rộng, là con mắt duy nhất của ba cõi, không thể kham nhẫn nỗi khổ, con xin đảnh lễ bậc Đại Sĩ ấy. ๒๐. เอวํ เอกูนวีสติมาย คาถาย มุนินฺทํ วนฺทิตฺวา อิทานิ วิเนยฺยปฺปาโณฆํ ธมฺมเทสนาย จตุสจฺจธมฺมํ โพธเนยฺยาทีหิ นวหิ คุเณหิ โถมิตฺวา มุนินฺทกฺกํ วนฺทิตุกาโม มุนินฺทกฺโกตฺยาทิคาถมาห. อยํ ปน ย ม น ส ร รคเณหิ จ เอกครุนา จ ฉยตีหิ จ สตฺตยตีหิ จ รจิตตฺตา เอกูนวีสตกฺขรา เมฆวิปฺผุชฺชิตาคาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ วุตฺโตทเย ‘‘รสุตฺวสฺเสหิ ยฺมา น ส ร ร ครู เมฆวิปฺผุชฺชิตา สา’’ติ. อยํ ปเนตฺถ โยชนา. ยสฺสํ ปฏิปาทํ รสุตฺวสฺเสหิ ฉ ฉ สตฺต ยตีหิ ยฺมา ยคณมคณา จ น ส รร ครู นคณ สคณ รคณ รคณ เอกครุ จ เจ ยุตฺตา, สา คาถา เมฆวิปฺผุชฺชิตา เมฆ วิปฺผุชฺชิตา คาถา นามาติ. เอตฺถ จ รสานํ กสาว ติตฺต มธุรลวณ อมฺพิล กฏุกวเสน ฉพฺพิธตฺตา รสสทฺโท ฉสงฺขฺยาวาจโกติ ทฏฺฐพฺโพ. อุตูนํ เหมนฺต สิสีร วสนฺต คิมฺหวสฺสานสรทวเสน ฉพฺพิธตฺตา อุตุสทฺโท ฉสงฺขฺยาวาจโกติ. อสฺสสทฺโท สตฺตสงฺขฺยาวาจโกติ ทฏฺฐพฺโพ. อสฺสสทฺทสฺส หิ สตฺตสงฺขฺยาวาจกภาโว ฉนฺทฏีกาสุ วุตฺโตติ. 20. Như vậy, sau khi đã đảnh lễ bậc Muninda bằng bài kệ thứ mười chín, bây giờ với mong muốn đảnh lễ mặt trời Muninda sau khi đã tán thán bằng chín đức hạnh như là khả năng làm cho dòng chúng sanh cần được giáo hóa giác ngộ Tứ diệu đế qua việc thuyết pháp, ngài đã nói bài kệ bắt đầu bằng "munindakko". Nên hiểu rằng bài kệ này có mười chín âm tiết, được gọi là kệ Meghavipphujjitā, vì được sáng tác với các gaṇa ya, ma, na, sa, ra, ra, một guru, và có các điểm ngắt ở âm tiết thứ sáu và thứ bảy. Thật vậy, đã được nói trong Vuttodaya: "Meghavipphujjitā là bài kệ có các gaṇa ya, ma, na, sa, ra, ra và một guru, với các điểm ngắt ở rasa, utu và assa". Đây là cách giải thích cấu trúc ở đây. Bài kệ nào mà mỗi dòng có các gaṇa ya, ma, na, sa, ra, ra và một guru, với các điểm ngắt ở âm tiết thứ sáu, thứ sáu, và thứ bảy, bài kệ đó được gọi là Meghavipphujjitā. Ở đây, nên hiểu rằng từ "rasa" (vị) chỉ con số sáu vì có sáu loại: chát, đắng, ngọt, mặn, chua, cay. Từ "utu" (mùa) chỉ con số sáu vì có sáu loại: mùa đông, mùa lạnh, mùa xuân, mùa hè, mùa mưa, mùa thu. Nên hiểu rằng từ "assa" (ngựa) chỉ con số bảy. Việc từ "assa" chỉ con số bảy đã được nói trong các chú giải về thi luật. ตตฺถ [Pg.134] ปน ทยุทยรุโณ ญาณวิตฺถิณฺณพิมฺโพ เอโก โย มุนินฺทกฺโก สุทฺเธ ติภวกุหเร กมลกถิตํ วิเนยฺยปฺปาโณฆํ ธมฺมรํสีวเรหิ สุโพเธสิ พฺยาปิตกฺกิตฺติ นญฺจ ติโลเกกจฺจกฺขุํ ทุขมสหนํ มเหสึ ตํ มุนินฺทกฺกํ นมามีติ โยชนา. Trong đó, cách kết nối (câu) là: Vị vua Mâu-ni độc nhất nào, là ánh bình minh của lòng bi mẫn đang khởi lên, có vầng hào quang trí tuệ rộng lớn, đã làm cho dòng chúng sanh cần được giáo hóa, được ví như hoa sen, giác ngộ tốt đẹp bằng những tia sáng chánh pháp cao quý trong hang động ba cõi thanh tịnh, và có danh tiếng lan rộng, con xin đảnh lễ mặt trời Muninda ấy, bậc Đại Sĩ, là con mắt duy nhất của ba cõi, không thể kham nhẫn nỗi khổ. อิมิสฺสา คาถาย จ อตฺถกฺกเมเนว สุขชานนตฺถํ วณฺณยิสฺสาม, น สทฺทกฺกเมน. ทยุทยรุโณติปทสฺส ทยาอุทยอรุโณติ ปทวิภาโค กาตพฺโพ. มหากรุณาสงฺขาตอุทยปพฺพตุคฺคตสูริยารุโณ. อถ วา อุทยปพฺพตโต อุคฺคตสูริยารุโณ วิย มหากรุณา วาติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ทยาสทฺโท กรุณาเมตฺตาสุ วตฺตติ. อทยาติ วุจฺจติ นิกฺกรุณตนฺติ เอตฺถ หิ กรุณายํ. ทยาปนฺโนติ เอตฺถ เมตฺตายํ วตฺตติ. เมตฺตาจิตฺตตํ อาปนฺโนติ อตฺโถ. อิธ ปน กรุณา อธิปฺเปตา. Và chúng tôi sẽ giải thích bài kệ này chỉ theo thứ tự ý nghĩa để dễ hiểu, không theo thứ tự từ ngữ. Cụm từ "dayudayaruṇo" nên được phân chia thành "dayā-udaya-aruṇo". (Nghĩa là) ánh bình minh của mặt trời mọc lên từ ngọn núi bình minh được gọi là đại bi. Hoặc có nghĩa là, lòng đại bi giống như ánh bình minh của mặt trời mọc lên từ ngọn núi bình minh. Ở đây, từ "dayā" được dùng với nghĩa là bi và từ. Trong câu "Adayā được gọi là vô bi", nó có nghĩa là bi. Trong câu "Dayāpanno", nó được dùng với nghĩa là từ. Nghĩa là, đã đạt đến tâm từ. Tuy nhiên, ở đây, bi được chủ ý đến. อยํ ปน วจนตฺโถ. ทยติ หึสติ การุณิกํ ยาว ยถาธิปฺเปตํ ปรสฺส หิตนิพฺพตฺตึ น ปาปุณาติ ตาวาติ ทยา, มหากรุณา. ทยธาตุ หึสายํ อ. ทยติ อนุคฺคณฺหาติ ปาปชนมฺปิ เอตายาติ วา ทยา. ทยธาตุ อนุคฺคหเณ. ทยติ อตฺตโน สุขมฺปิ ปหาย เขทํ คณฺหาตีติ วา ทยา. ทยธาตุ คหเณ. อถ วา ทยนฺติ คณฺหนฺติ เอตาย โพธิสตฺตา สํสารทุกฺขญฺจ สพฺพญฺญุตญาณญฺจาติ ทยา, มหากรุณา. มหาโพธิสตฺตา หิ พุทฺธภาวาย อภินีหารกรณกาเล หตฺถคตมฺปิ อรหตฺต ผลํ ฉฏฺเฏตฺวา สํสารสาครโต สตฺเต สมุทฺธริตุกามา อนสฺสาสกรํ อติภยานกํ สํสารทุกฺขํ ปจฺฉิมภเว จ สห อมตธาตุปฏิลาเภน อเนกคุณสมลงฺกตํ สพฺพญฺญุตญาณญฺจ คณฺหนฺตีติ อตฺโถ. กรุณามูลกา หิ สพฺเพ พุทฺธคุณา. เตน วุตฺตํ องฺคุตฺตรฏีกายํ ‘‘สพฺเพสญฺจ พุทฺธคุณานํ กรุณา อาทิ, ตนฺนิทานภาวโต’’ติ. Đây là ý nghĩa của từ. "Dayā" (đại bi) là cái làm cho người có lòng bi đau khổ cho đến khi người ấy chưa đạt được sự thành tựu lợi ích cho người khác như đã dự định. Động từ căn `day` có nghĩa là làm hại, với tiếp vị ngữ `a`. Hoặc "dayā" là cái mà nhờ đó người ta giúp đỡ cả người ác. Động từ căn `day` có nghĩa là giúp đỡ. Hoặc "dayā" là cái mà người ta nhận lấy sự mệt nhọc, từ bỏ cả hạnh phúc của chính mình. Động từ căn `day` có nghĩa là nhận lấy. Hoặc "dayā" (đại bi) là cái mà nhờ đó các vị Bồ-tát nhận lấy cả khổ đau trong luân hồi và Nhất thiết trí. Thật vậy, các vị Đại Bồ-tát, vào thời điểm phát nguyện thành Phật, đã từ bỏ quả vị A-la-hán dù đã ở trong tầm tay, với mong muốn cứu vớt chúng sanh khỏi biển luân hồi, đã nhận lấy khổ đau trong luân hồi không chút an ủi, vô cùng đáng sợ, và trong kiếp cuối cùng, cùng với việc chứng đắc yếu tố bất tử, đã nhận lấy Nhất thiết trí được trang hoàng bởi vô số đức hạnh. Thật vậy, tất cả các đức hạnh của Phật đều có lòng bi làm gốc rễ. Do đó, đã được nói trong Anguttaraṭīkā: "Lòng bi là khởi đầu của tất cả các đức hạnh của Phật, vì nó là nguyên nhân của chúng". อปิ [Pg.135] จ ทยนฺติ อนุรกฺขนฺติ สตฺเต เอตาย, สยํ วา อนุทฺทยติ อนุทยมตฺตเมว วา เอตนฺติ ทยา. ทยธาตุ อนุรกฺขเณ อปจฺจโย. อุเทติ วฑฺเฒตีติ อุทโย, ปพฺพโต. อุทิธาตุ ปสวเน ณ. อาสมนฺตโต อาโลกํ กโรนฺโต อุณติ คจฺฉตีติ อรุโณ, สูริยรํสี วิเสโส. อาปุพฺพอุณธาตุ คติยํ ณ. ทยาสงฺขาตโต อุทยปพฺพตโต อุคฺคตสูริยสฺส อรุโณ ยสฺสาติ ทยุทยรุโณ. อถ วา อุทยปพฺพตโต อุคฺคตสูริยารุโณ วิย ทยา มหากรุณา ยสฺสาติ ทยุทยรุโณ, มุนินฺทกฺโก. ยถา หิ อุคฺคตสูริยสฺส อรุโณ อาโลกสฺส อาทิ โหติ, เอวํ โพธิสตฺโต ทีปงฺกรพุทฺธสฺส ปาทมูเล กโรปยาตํ นิพฺพานสุขโมสชฺช มหากรุณาย สํสารสมุทฺทโต สตฺเต สมุทฺธริตุกาโม พุทฺธภาวาย สุทุกฺกรา ทานาทโย ทส ปารมิโย จ ปญฺจ มหาปริจฺจาเค จ กปฺปสตสหสฺสาธิกานิ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ อกาสีติ กรุณา พุทฺธภาวาย อาทิ. ตสฺมา พุทฺธสฺเสว ทยุทยรุโณติ อภิตฺถวิตุํ อรหตีติ วุตฺตํ โหติ. Hơn nữa, do vì chúng sanh được thương xót, được bảo vệ bởi tâm ấy, hoặc do vì tự nó thương xót, hoặc do vì nó chỉ là sự thương xót, nên được gọi là dayā (lòng thương). Căn day có nghĩa là bảo vệ, tiếp vị ngữ là a. Do vì mọc lên, làm cho tăng trưởng, nên được gọi là udayo (sự mọc lên), tức là ngọn núi. Căn ud-i có nghĩa là sanh sản, tiếp vị ngữ là ṇa. Do vì làm cho có ánh sáng khắp xung quanh rồi đi đến, nên được gọi là aruṇo (rạng đông), tức là tia sáng đặc biệt của mặt trời. Căn uṇ có tiếp đầu ngữ ā, có nghĩa là đi, tiếp vị ngữ là ṇa. Vị nào có rạng đông (aruṇo) của mặt trời mọc (uggatasūriyassa) từ ngọn núi mọc lên (udayapabbatato) được gọi là lòng thương (dayāsaṅkhātato), vị ấy là dayudayaruṇo. Hoặc là, vị nào có lòng thương (dayā) tức là đại bi (mahākaruṇā) giống như rạng đông của mặt trời mọc từ ngọn núi mọc lên, vị ấy là dayudayaruṇo, bậc Vua của các Hiền nhân (munindakko). Ví như rạng đông của mặt trời mọc là sự khởi đầu của ánh sáng, cũng vậy, Bồ-tát ở dưới chân của đức Phật Dīpaṅkara, đã từ bỏ hạnh phúc Niết-bàn trong tầm tay, với lòng đại bi, mong muốn cứu vớt chúng sanh khỏi biển cả sanh tử, vì quả vị Phật, đã thực hành mười pháp ba-la-mật như bố thí v.v... là những việc rất khó làm, và năm sự đại xả thí trong bốn a-tăng-kỳ và hơn một trăm ngàn đại kiếp. Do đó, lòng bi là sự khởi đầu của quả vị Phật. Vì thế, được nói rằng chính đức Phật xứng đáng được tán thán là dayudayaruṇo. ญาณวิตฺถิณฺณพิมฺโพติ สพฺพญฺญุตญาณสงฺขาโต วิตฺถาร ปริมณฺฑโล. วิตฺถารจกฺกวาฬมณฺฑลํ วิย วิปุลารมฺมณ สพฺพญฺญุตญาณวา. สงฺขตาสงฺขตเภทํ สพฺเพเญยฺยธมฺมํ ชานาตีติ ญาณํ, สพฺพญฺญุตญาณํ. ญาธาตุ อวโพธเนยุ. วิเสเสน ตโนติ วิตฺถาเรตีติ วิตฺถิณฺณํ, ญาณํ. วิปุพฺพตนุธาตุ วิตฺถาเร ตปจฺจโย. ตสฺส อิณฺณาเทโส. ธาตฺวนฺตสฺส โลโป, อสรูปทฺวิตฺตํ. อถ วา วิตฺถรติ ปตฺถรตีติ วิตฺถิณฺณํ. ถรธาตุเมเวตฺถ วิเสโส. วมติ ปริมณฺฑลากาเรน คจฺฉติ ปวตฺตตีติ พิมฺพํ, ญาณมณฺฑลํ. วมธาตุ คติยํ โพ. อสฺสิ. วสฺส โพ. Ñāṇavitthiṇṇabimbo có nghĩa là vòng tròn rộng lớn được gọi là Toàn giác trí. (Hoặc) là bậc có Toàn giác trí với đối tượng bao la, giống như vòng tròn vũ trụ rộng lớn. Do vì biết tất cả các pháp cần được biết, được phân loại là pháp hữu vi và pháp vô vi, nên được gọi là ñāṇaṃ (trí), tức là Toàn giác trí. Căn ñā có nghĩa là giác ngộ, tiếp vị ngữ là yu. Do vì căng ra, trải rộng một cách đặc biệt, nên được gọi là vitthiṇṇaṃ (rộng lớn), tức là trí tuệ. Căn tanu có tiếp đầu ngữ vi, có nghĩa là trải rộng, tiếp vị ngữ là ta. Ta được biến thành iṇṇa. Phụ âm cuối của căn bị xóa bỏ, và có sự lặp lại phụ âm không đồng dạng. Hoặc là, do vì lan rộng, trải ra, nên được gọi là vitthiṇṇaṃ. Ở đây, căn là thara. Do vì phun ra, đi đến, diễn tiến theo hình tròn, nên được gọi là bimbaṃ (vòng tròn), tức là vòng tròn trí tuệ. Căn vam có nghĩa là đi, tiếp vị ngữ là ba. A được biến thành i. V được biến thành b. ณฺวาทิโมคฺคลฺลาเน ปน ‘‘วม อุคฺคิรเณ พ. วมิสฺส วสฺส พิตฺตํ. วมติ อุคฺคิรตีติ พิมฺพํ, สรีร’’นฺติ วุตฺตํ. ตํ ปน พิมฺพสทฺทสฺส สรีรวาจเก [Pg.136] ยุตฺตเมว. น ปริมณฺฑลวาจเก. อิธ ปน พิมฺพสทฺทสฺส ปริมณฺฑลวาจกตฺตา. อาจริยา ปน อิธ พิมฺพสทฺทสฺส อตฺถํ จกฺกมณฺฑลนฺติ วทนฺติ. ตํ ปน วิจาเรตพฺพํ. กสฺมา, อภิธานปฺปทีปิกายํ ‘‘พิมฺพํ ตุ ปฏิพิมฺเพ จ, มณฺฑเล พิมฺพิกาผเล’’ติ จ. ตฏฺฏีกายญฺจ ‘‘มณฺฑเล ปฏิมณฺฑเล’’ติ จ วุตฺตตฺตา. ญาณํ สพฺพญฺญุตญาณสงฺขาตํ วิตฺถิณฺณํ วิตฺถารํ พิมฺพํ ปริมณฺฑลํ อสฺสาติ ญาณวิตฺถิณฺณพิมฺโพ. อถ วา วิตฺถิณฺณํ วิตฺถารํ พิมฺพํ จกฺกวาฬปริมณฺฑลํ วิย วิปุลารมฺมณํ ญาณํ สพฺพญฺญุตญาณํ อสฺสาติ ญาณวิตฺถิณฺณพิมฺโพ, มุนินฺทกฺโก. ยถา หิ จกฺกวาฬสฺส อนนฺตตฺตา จกฺกวาฬมณฺฑลํ วิปุลํ มหนฺตํ โหติ, เอว เมว พุทฺธสฺส สพฺพญฺญุตญาณํ อนนฺตารมฺมณตฺตา วิปุลํ มหนฺตํ. ตสฺมา ตสฺส ญาณวิตฺถิณฺณพิมฺโพติ โถเมตีติ. ยฺเวโกติ โย เอโกติ ปทจฺเฉโท. เยโกติปิ กตฺถจิ ปาโฐ. ตสฺส ปน โย เอโกติ ปทจฺเฉโท กาตพฺโพ. ตํ ปน ปาฐทฺวยํ ยุตฺตเมว. ยฺเวโกติ หิ ปาเฐ อาเทสสนฺธิ โหติ. เยโกติ ปาเฐ ปน โลปสนฺธีติ อยเมเตสํ วิเสโส. โย มุนินฺทกฺโกติ สมฺพนฺโธ. Tuy nhiên, trong ngữ pháp Moggallāna (phần Ṇvādi), có nói rằng: ‘Căn vam có nghĩa là phun ra, tiếp vị ngữ là ba. V của vam biến thành b. Do vì phun ra, nên được gọi là bimbaṃ, có nghĩa là thân thể’. Điều đó chỉ hợp lý khi từ bimba có nghĩa là thân thể, chứ không phải khi có nghĩa là vòng tròn. Ở đây, từ bimba có nghĩa là vòng tròn. Các vị thầy lại nói rằng ở đây, nghĩa của từ bimba là vòng bánh xe. Điều đó cần được xem xét. Tại sao? Vì trong sách Abhidhānappadīpikā có nói: ‘bimbaṃ có nghĩa là hình ảnh phản chiếu, vòng tròn, và quả bimbikā’. Và trong chú giải của nó: ‘trong maṇḍale, có nghĩa là paṭimaṇḍale (vòng tròn)’. Vị nào có vòng tròn (bimbaṃ parimaṇḍalaṃ) rộng lớn (vitthiṇṇaṃ vitthāraṃ) được gọi là trí tuệ (ñāṇaṃ) tức Toàn giác trí (sabbaññutañāṇasaṅkhātaṃ), vị ấy là Ñāṇavitthiṇṇabimbo. Hoặc là, vị nào có trí tuệ (ñāṇaṃ) tức Toàn giác trí (sabbaññutañāṇaṃ) với đối tượng bao la (vipulārammaṇaṃ) giống như vòng tròn vũ trụ (cakkavāḷaparimaṇḍalaṃ) rộng lớn (vitthiṇṇaṃ vitthāraṃ), vị ấy là Ñāṇavitthiṇṇabimbo, bậc Vua của các Hiền nhân. Ví như vòng tròn vũ trụ là bao la, vĩ đại vì vũ trụ là vô tận, cũng vậy, Toàn giác trí của đức Phật là bao la, vĩ đại vì có đối tượng vô tận. Do đó, Ngài được tán thán là Ñāṇavitthiṇṇabimbo. Yveko được phân tích thành yo eko. Đôi khi có bản đọc là yeko. Bản đọc đó cũng nên được phân tích thành yo eko. Cả hai bản đọc đều hợp lý. Trong bản đọc yveko, đó là liên âm biến đổi (ādesasandhi). Còn trong bản đọc yeko, đó là liên âm tỉnh lược (lopasandhi), đây là sự khác biệt giữa chúng. Sự liên kết là yo munindakko (Bậc Vua của các Hiền nhân nào). เอโกติ อสหาโย, อทุติยโก เอก พุทฺธภูโตติ อตฺโถ. เอตฺถ จ เอกสทฺโท อญฺญเสฏฺฐาสหาย สงฺขฺยาทีสุ ทิสฺสติ. ตถาเหส สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จ, อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญนฺติ อิตฺเถเก อภิวทนฺตีติอาทีสุ อญฺญตฺเถ ทิสฺสติ. เจตโส เอโกทิภาวนฺติอาทีสุ เสฏฺเฐ. เอโก วูปกฏฺโฐติอาทีสุ อสหาเย. เอโกว โข ภิกฺขเว ขโณ จ สมโย จ พฺรหฺมจริยายาติอาทีสุ สงฺขฺยายํ. อิธ ปน อสหาเย อธิปฺเปโต. อยํ ปนสฺส วจนตฺโถ. อสหาโย หุตฺวา เอติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ เอโก, อทุติยโก หุตฺวา อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ เอติ ชานาติ ปฏิวิชฺฌตีติ วา เอโก, มุนินฺทกฺโก. เอธาตุ อิธาตุ วา ญาณคตีสุ ณฺวุ. อถ วา เอโก ภควา ปพฺพชฺชสงฺขาเตน เอโก. อทุติยฏฺเฐน เอโก, ตณฺหาย ปหานฏฺเฐน เอโก[Pg.137], เอกนฺตวีตราโคติ เอโก, เอกนฺตวีตโทโสติ เอโก, เอกนฺตวีตโมโหติ เอโก, เอกนฺตนิกฺกิเลโสติ เอโก, เอกาย มคฺคํ คโตติ เอโก, อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธติ เอโกติอาทินา อาคเตน มหานิทฺเทสนเยนเปตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. Eko có nghĩa là không có bạn đồng hành, không có người thứ hai, nghĩa là bậc đã trở thành Phật duy nhất. Ở đây, từ eka được thấy trong các nghĩa như: khác, cao tột, một mình, số lượng, v.v... Chẳng hạn, từ này được thấy với nghĩa là ‘khác’ trong các câu như: ‘Một số người tuyên bố rằng tự ngã và thế giới này là thường hằng, chỉ điều này là sự thật, điều khác là vô ích’. Với nghĩa là ‘cao tột’ trong các câu như: ‘sự nhất tâm (ekodibhāva)’. Với nghĩa là ‘một mình’ trong các câu như: ‘một mình (eko), sống viễn ly’. Với nghĩa là ‘số lượng’ trong các câu như: ‘Này các Tỳ khưu, chỉ có một (ekova) khoảnh khắc và thời điểm cho đời sống phạm hạnh’. Tuy nhiên, ở đây, nghĩa được chủ định là ‘một mình’. Đây là ý nghĩa của từ này: Do vì là người không có bạn đồng hành mà đi đến, diễn tiến, nên được gọi là eko. Hoặc do vì là người không có người thứ hai mà đi đến, biết được, chứng ngộ được Vô Thượng Chánh Đẳng Giác, nên được gọi là eko, bậc Vua của các Hiền nhân. Căn e hoặc căn i có nghĩa là biết, đi, tiếp vị ngữ là ṇvu. Hoặc là, ý nghĩa ở đây nên được hiểu theo phương pháp của sách Đại Trình bày (Mahāniddesa) đã được nêu ra như sau: Đức Thế Tôn là một (eko) theo nghĩa xuất gia là một. Là một theo nghĩa không có người thứ hai. Là một theo nghĩa đã đoạn trừ ái dục. Là một vì hoàn toàn ly tham, là một vì hoàn toàn ly sân, là một vì hoàn toàn ly si. Là một vì hoàn toàn không còn phiền não. Là một vì đã đi trên con đường duy nhất. Là một vì đã giác ngộ Vô Thượng Chánh Đẳng Giác. อปิ จ อนนฺตจกฺกวาเฬสุเยว เอโกว พุทฺโธ เอติ อุปฺปชฺชติ วิกสติ วาติ เอโก. วุตฺตญฺหิ เอกนิปาต องฺคุตฺตร ปาฬิยํ ‘‘อฏฺฐานเมตํ ภิกฺขเว อนวกาโส, ยํ เอกิสฺสา โลกธาตุยา ทฺเว อรหนฺโต สมฺมาสมฺพุทฺธา อปุพฺพํ อจริมํ อุปฺปชฺเชยฺยุํ, เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. ฐานญฺจ โข เอตํ ภิกฺขเว วิชฺชติ, ยํ เอกิสฺสา โลกธาตุยา เอโกว อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ อุปฺปชฺเชยฺย, ฐานเมตํ วิชฺชตี’’ติ. ตทฏฺฐกถายญฺจ ‘‘เอกิสฺสา โลกธาตุยาติ ทสสหสฺสิโลกธาตุยา. ตีณิ หิ เขตฺตานิ ชาติกฺเขตฺตํ อาณกฺเขตฺตํ วิสยกฺเขตฺตนฺติ. ตตฺถ ชาติกฺเขตฺตํ นาม ทสสหสฺสิโลกธาตุ. สา หิ ตถาคตสฺส มาตุกุจฺฉึ โอกฺกมนกาเล นิกฺขมนกาเล สมฺโพธิกาเล ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตเน อายุ สงฺขารโวสฺสชฺชเน ปรินิพฺพาเน จ กมฺปติ, โกฏิสตสหสฺส จกฺกวาฬํ ปน อาณกฺเขตฺตํ นาม. อาฏานาฏิยปริตฺต โมรปริตฺตธชคฺคปริตฺต รตนปริตฺตาทีนญฺหิ เอตฺถ อาณา ปวตฺตติ. วิสยกฺเขตฺตสฺส ปน ปริมาณํ นตฺถิ. พุทฺธานญฺหิ ยาวตกํ ญาณํ, ตาวตกํ เญยฺยํ. ยาวตกํ เญยฺยํ, ตาวตกํ ญาณํ. ญาณปริยนฺติกํ เญยฺยํ, เญยฺยปริยนฺติกํ ญาณนฺติ วจนโต อวิสโย นาม นตฺถิ. อิเมสุ ปน ตีสุ เขตฺเตสุ ฐเปตฺวา อิมํ จกฺกวาฬํ อญฺญสฺมึ จกฺกวาเฬ พุทฺธา อุปฺปชฺชนฺตีติ สุตฺตํ นตฺถิ. น อุปฺปชฺชนฺตีติ ปน อตฺถิ. ตีณิ หิ ปิฏกานิ วินยปิฏกํ, สุตฺตนฺตปิฏกํ, อภิธมฺมปิฏกํ. ติสฺโส สํคีติโย มหากสฺสปตฺเถรสฺส สํคีติ, ยสตฺเถรสฺส สํคีติ, โมคฺคลิปุตฺตตฺเถรสฺส สํคีติ, อิมา ติสฺโส สํคีติโย [Pg.138] อารุฬฺเห เตปิฏเก พุทฺธวจเน อิมํ จกฺกวาฬํ มุญฺจิตฺวา อญฺญตฺถ พุทฺธา อุปฺปชฺชนฺตีติ สุตฺตํ นตฺถิ. น อุปฺปชฺชนฺตีติ ปน อตฺถี’’ติ. Vả lại, trong vô lượng thế giới chư Phật, chỉ có một vị Phật duy nhất xuất hiện, phát triển, và lan tỏa, nên gọi là ‘Eka’ (Một). Thật vậy, trong Tăng Chi Bộ Kinh, phẩm Một Pháp, có nói: ‘Này các Tỳ khưu, điều này không thể xảy ra, không có cơ hội, rằng trong một thế giới hệ có hai vị A-la-hán Chánh Đẳng Giác xuất hiện không trước không sau, trường hợp này không thể có. Và này các Tỳ khưu, điều này có thể xảy ra, rằng trong một thế giới hệ chỉ có một vị A-la-hán Chánh Đẳng Giác xuất hiện, trường hợp này có thể có.’ Và trong Chú giải của kinh ấy có nói: ‘Trong một thế giới hệ’ nghĩa là trong mười ngàn thế giới hệ. Vì có ba cõi: cõi sanh (jātikkhetta), cõi quyền năng (āṇakkhetta), và cõi đối tượng (visayakkhetta). Trong đó, cõi sanh là mười ngàn thế giới hệ. Cõi này rung chuyển vào lúc Như Lai nhập thai mẹ, đản sanh, thành đạo, chuyển pháp luân, xả bỏ thọ hành, và nhập Niết-bàn. Còn cõi quyền năng là một trăm ngàn ức thế giới chư Phật. Quyền năng của các bài kinh hộ trì như Āṭānāṭiya, Mora, Dhajagga, Ratana, v.v... có hiệu lực trong cõi này. Còn cõi đối tượng thì không có giới hạn. Vì trí tuệ của chư Phật đến đâu, đối tượng biết được đến đó. Đối tượng biết được đến đâu, trí tuệ đến đó. Đối tượng biết được bị giới hạn bởi trí tuệ, trí tuệ bị giới hạn bởi đối tượng biết được. Do đó, không có gì gọi là không phải đối tượng (của trí tuệ). Tuy nhiên, trong ba cõi này, không có kinh nào nói rằng chư Phật xuất hiện ở một thế giới khác ngoài thế giới này. Nhưng có kinh nói rằng các Ngài không xuất hiện (ở nơi khác). Vì có ba tạng: Tạng Luật, Tạng Kinh, Tạng Vi Diệu Pháp. Có ba lần kết tập: lần kết tập của Đại đức Mahākassapa, lần kết tập của Đại đức Yasa, lần kết tập của Đại đức Moggaliputtatissa. Trong lời Phật dạy thuộc Tam Tạng đã được kết tập trong ba lần này, không có kinh nào nói rằng chư Phật xuất hiện ở nơi khác ngoài thế giới này. Nhưng có kinh nói rằng các Ngài không xuất hiện (ở nơi khác).’ เอตฺถ จ เอกิสฺสา โลกธาตุยาติ ทสสหสฺสิ โลกธาตุยาติ อิทํ ชาติกฺเขตฺตํ สนฺธาย วุตฺตํ. ทสสหสฺสิโลกธาตุ หิ อิมํ โลกธาตุํ ปริวาเรตฺวา ฐิตา โหติ. ตตฺตกานํเยว ชาติกฺเขตฺตภาโว ธมฺมตา วเสน เวทิตพฺโพ. อิเมสุ ปน ตีสุ เขตฺเตสูติ อิมินา ทสสหสฺสิโลกธาตุสงฺขาเต ชาติกฺเขตฺเต โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาฬสงฺขาเต อาณกฺเขตฺเต อนนฺตจกฺกวาฬ สงฺขาเต วิสยกฺเขตฺเต จาติ อิเมสุ ตีสุ พุทฺธกฺเขตฺเตสุ อิโต จกฺกวาฬโต อญฺเญสุ อนนฺตจกฺกวาเฬสุ พุทฺธา นุปฺปชฺชนฺตีติ ทสฺเสติ. ติวิธญฺหิ พุทฺธกฺเขตฺตํ ทสฺเสตฺวา อิเมสุ ปน ตีสุ เขตฺเตสูติ อาธารภาเวน วุตฺตํ, น นิทฺธารณภาเวน. กสฺมา, อฏฺฐกถายํ นิทฺธารณียปทสฺส อภาวโต. สติ หิ อฏฺฐกถาจริโย ตสฺส ปทสฺส นิทฺธารณตฺเถ อธิปฺเปเต อิเมสุ ตีสุ เขตฺเตสุ อาณกฺเขตฺเต ฐเปตฺวา อิมํ จกฺกวาฬนฺติอาทิ วุจฺเจยฺย. น. ตสฺมา ตสฺส ปทสฺส อาธารตฺโถเยว คเหตพฺโพ. ปุพฺพนิสฺสยา จริเยหิ จ ตสฺส ปทสฺส อาธารภาเวน อตฺถโยชนา กตาติ. ตเถว ปน อภิธมฺมญาณวิภงฺคปาฬิยญฺจ, ตทฏฺฐกถายญฺจ อุปริปณฺณาเส พหุธาตุสุตฺตปาฬิยญฺจ, ตทฏฺฐกถายญฺจ เนตฺติปาฬิยญฺจ ตทฏฺฐกถายญฺจ ตํ การณํ อาคตเมวาติ. ตํ องฺคุตฺตรฏีกายํ ปน ‘‘น อุปฺปชฺชนฺตีติ ปน อตฺถีติ น เม อาจริโย อตฺถิ, สทิโส เม นวิชฺชตีติอาทิ. อิมิสฺสา โลกธาตุยา ฐตฺวา วทนฺเตน ภควตา กึปนาวุโส สาริปุตฺต อตฺเถตรหิ อญฺโญ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา ภควตา สมสโม สมฺโพธิยนฺติ เอวํ ปุฏฺโฐหํ ภนฺเต โนติ วเทยฺยนฺติ วตฺวา ตสฺส [Pg.139] การณํ ทสฺเสตุํ อฏฺฐานเมตํ อนวกาโส, ยํ เอกิสฺสา โลกธาตุยา ทฺเว อรหนฺโต สมฺมาสมฺพุทฺธา อปุพฺพํ อจริมํ อุปฺปชฺเชยฺยุนฺติ อิมํ สุตฺตํ อาหรนฺเตน ธมฺม เสนาปตินา จ พุทฺธกฺเขตฺตภูตํ อิมํ โลกธาตุํ ฐเปตฺวา อญฺญตฺถ อนุปฺปตฺติ วุตฺตา โหตีติ อธิปฺปาโย’’ติ วุตฺตํ. ตเถว ปน ญาณวิภงฺคมูลฏีกายํ, อุปริปณฺณาสพหุธาตุ สุตฺตฏีกายญฺจ วุตฺตํ. เอตฺถ จ อิมํ โลกธาตุํ ฐเปตฺวา อญฺญตฺถ อนุปฺปตฺติ วุตฺตา โหตีติ อิมินา พุทฺธกฺเขตฺตภูตโต อิโต จกฺกวาฬโต อญฺเญสุ อนนฺตจกฺกวาเฬสุ พุทฺธานํ อนุปฺปตฺติ ทสฺสิตา โหติ. อญฺญตฺถาติ หิ สามญฺเญน วุตฺเตปิ อฏฺฐกถายํ วุตฺเตน อิเมสุ ตีสุ เขตฺเตสูติ สทฺทนฺตรสนฺนิธาเนน อนนฺตจกฺกวาฬภูโต วิเสสตฺโถ คเหตพฺโพ. สามญฺญวจโนปิ หิ สทฺโท สทฺทนฺตรสนฺนิธาเนน วิเสสวิสโยติ. Ở đây, câu ‘trong một thế giới hệ’ nghĩa là ‘trong mười ngàn thế giới hệ’ được nói đến với ý nghĩa là cõi sanh. Vì mười ngàn thế giới hệ này bao quanh thế giới hệ của chúng ta. Cần phải hiểu rằng chỉ có chừng ấy (thế giới hệ) là cõi sanh theo quy luật tự nhiên. Bằng câu ‘tuy nhiên, trong ba cõi này’, điều này cho thấy rằng chư Phật không xuất hiện trong các thế giới vô lượng khác ngoài thế giới này, trong ba cõi Phật này là: cõi sanh gồm mười ngàn thế giới hệ, cõi quyền năng gồm một trăm ngàn ức thế giới chư Phật, và cõi đối tượng gồm vô lượng thế giới chư Phật. Sau khi chỉ ra ba loại cõi Phật, câu ‘tuy nhiên, trong ba cõi này’ được nói với ý nghĩa là nơi chốn (ādhāra), không phải với ý nghĩa là sự xác định (niddhāraṇa). Tại sao? Vì trong Chú giải không có từ ngữ để xác định. Thật vậy, nếu vị Chú giải sư có ý định dùng từ đó với nghĩa xác định, ngài đã nói rằng ‘trong ba cõi này, (ví dụ như) trong cõi quyền năng, ngoại trừ thế giới này...’ v.v... Nhưng không phải vậy. Do đó, từ đó chỉ nên được hiểu theo nghĩa là nơi chốn. Và các vị thầy xưa cũng đã giải thích ý nghĩa của từ đó là nơi chốn. Tương tự như vậy, lý do đó cũng đã được đề cập trong kinh Phân Tích Trí thuộc Tạng Vi Diệu Pháp và Chú giải của nó, trong kinh Bahudhātu thuộc Trung Bộ Kinh và Chú giải của nó, và trong kinh Netti và Chú giải của nó. Về điều đó, trong Phụ chú giải Tăng Chi Bộ có nói: ‘Câu “nhưng có kinh nói rằng các Ngài không xuất hiện (ở nơi khác)” có nghĩa là (dựa trên các câu như) “Ta không có thầy, không có ai bằng Ta”, v.v... Ý nghĩa là: việc không xuất hiện ở nơi khác đã được nói đến bởi Đức Thế Tôn, người đã nói khi đang ở trong thế giới hệ này, và bởi vị Tướng quân Chánh pháp (Sāriputta), người đã trích dẫn kinh này ‘Điều này không thể xảy ra, không có cơ hội, rằng trong một thế giới hệ có hai vị A-la-hán Chánh Đẳng Giác xuất hiện không trước không sau’ để giải thích lý do sau khi nói ‘Bạch Thế Tôn, khi được hỏi như vậy: “Này Sāriputta, hiện nay có vị Sa-môn hay Bà-la-môn nào khác bằng với Đức Thế Tôn về sự giác ngộ không?”, con sẽ trả lời là không’, do đó, ngoại trừ thế giới hệ này là cõi Phật, (các vị Phật) không xuất hiện ở nơi khác.’ Điều tương tự cũng được nói trong Phụ chú giải gốc của Phân Tích Trí và trong Phụ chú giải kinh Bahudhātu thuộc Trung Bộ Kinh. Ở đây, bằng câu ‘ngoại trừ thế giới hệ này, việc không xuất hiện ở nơi khác đã được nói đến’, điều này cho thấy sự không xuất hiện của chư Phật trong các thế giới vô lượng khác ngoài thế giới này, vốn là cõi Phật. Vì mặc dù từ ‘ở nơi khác’ (aññattha) được nói một cách chung chung, nhưng do sự gần gũi của từ khác là ‘trong ba cõi này’ được nói trong Chú giải, nên cần phải hiểu ý nghĩa đặc biệt là ‘trong các thế giới vô lượng’. Vì một từ dù có ý nghĩa chung chung cũng có thể mang một ý nghĩa đặc biệt do sự gần gũi của một từ khác. อยํ ปเนตฺถ อปโร นโย. อฏฺฐกถายํ วุตฺเต พุทฺธา หิ อุปฺปชฺชมานา อิมสฺมึเยว จกฺกวาเฬ อุปฺปชฺชนฺติ. อุปฺปชฺชนฏฺฐาเน ปน วาริเต อิโต อญฺเญสุ จกฺกวาเฬสุ นุปฺปชฺชนฺตีติ วาริตเมว โหตีติเอตฺถ วากฺเย อิมสฺมึ เยวาติปเท สมภินิวิฏฺโฐ เอวสทฺโท นิวตฺตาปนาวธารณตฺโถ. เอเตน อญฺเญสุ อนนฺตจกฺกวาเฬสุ อญฺเญสํ พุทฺธานํ อุปฺปตฺตึ นิวตฺเตติ. ยทิปิ หิ อญฺเญสุ อนนฺตจกฺกวาเฬสุ อญฺเญ พุทฺธา อุปฺปชฺเชยฺยุํ. เอวํ สนฺเตสุ สงฺขตาสงฺขตเภทํ สพฺพธมฺมํ ชานนฺโต ปสฺสนฺโต อมฺหากํ ภควา อญฺญจกฺกวาเฬสุ อญฺเญ พุทฺธา อุปฺปชฺชนฺตีติ เอวํ วุจฺเจยฺย. น. ตณฺหงฺกราทโย หิ อฏฺฐวีสติ สมฺพุทฺธา อิโต จกฺกวาฬโต อญฺเญสุ จกฺกวาเฬสุ อุปฺปชฺชนฺตีติวจนํ เตปิฏเก พุทฺธวจเน นตฺถิ, ตถา อฏฺฐกถา ฏีกาสุ จ. ตสฺมา อิโต จกฺกวาฬโต อญฺเญสุ อนนฺต จกฺกวาเฬสุ อญฺเญ พุทฺธา นุปฺปชฺชนฺตีติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺเหตํ สุตฺตนฺตมหาวคฺคฏฺฐกถายํ มหาสมยสุตฺตวณฺณนายํ – Đây là một phương pháp khác. Trong Chú giải có nói rằng: ‘Chư Phật khi xuất hiện, chỉ xuất hiện trong thế giới này.’ Trong câu ‘Khi nơi xuất hiện đã được ngăn chặn, các Ngài không xuất hiện ở các thế giới khác, điều đó có nghĩa là đã được ngăn chặn,’ từ ‘eva’ trong cụm từ ‘imasmiṃ yeva’ (chỉ trong thế giới này) có ý nghĩa là ngăn chặn và xác định. Bằng từ này, nó ngăn chặn sự xuất hiện của các vị Phật khác trong vô số thế giới khác. Nếu quả thật có các vị Phật khác xuất hiện trong vô số thế giới khác, thì Đức Thế Tôn của chúng ta, người biết và thấy tất cả các pháp, cả hữu vi và vô vi, đã có thể nói rằng: ‘Có các vị Phật khác xuất hiện trong các thế giới khác.’ Nhưng không phải vậy. Lời nói rằng hai mươi tám vị Chánh Đẳng Giác, bắt đầu từ đức Taṇhaṅkara, xuất hiện ở các thế giới khác ngoài thế giới này, không có trong Tam Tạng, trong lời Phật dạy, cũng như trong Chú giải và Phụ chú giải. Do đó, cần phải hiểu rằng không có các vị Phật khác xuất hiện trong vô số thế giới khác ngoài thế giới này. Điều này đã được nói trong Chú giải Trường Bộ Kinh, phần Đại Phẩm, trong đoạn giải thích về Kinh Đại Hội – ‘‘อถสฺส [Pg.140] เอตทโหสิ มาทิโส พุทฺโธเยว สกฺกุเณยฺย. อตฺถิ ปน กตฺถจิ อญฺโญ พุทฺโธติ อนนฺตาสุ โลกธาตูสุ อนนฺตญาณํ ปตฺถริตฺวา โอโลเกนฺโต อญฺญํ พุทฺธํ น อทฺทส. อนจฺฉริยญฺเจตํ, ยํ อิทานิ อตฺตนา สมํ น ปสฺเสยฺย. โย ชาตทิวเสปิ พฺรหฺมชาลสุตฺตวณฺณนายํ วุตฺตนเยน อตฺตนา สมํ อปสฺสนฺโต อคฺโคหมสฺมิ โลกสฺสาติ อปฺปฏิวตฺติยํ สีหนาทํ นทิ. เอวํ อญฺญํ อตฺตนา สมํ อปสฺสิตฺวา จินฺเตสี’’ติ. ตเถเวตํ. ปุราเภทสุตฺต มหานิทฺเทสฏฺฐกถายญฺจ, ตํ มหาสมยสุตฺตฏีกายญฺจ เอกิสฺสา โลกธาตุยาติ สุตฺเต อาคตนเยน สพฺพตฺเถว ปน อปุพฺพํ อจริมํ ทฺเว พุทฺธา นาม น โหนฺเตว. เตเนวาห ‘‘อนนฺตาสุ โลก ธาตูสุ…เป… น อทฺทสา’’ติ สํวณฺเณติ. ‘Khi ấy, Ngài suy nghĩ rằng: ‘Chỉ có một vị Phật như ta mới có thể (thấu hiểu pháp này).’ (Ngài tự hỏi:) ‘Liệu có vị Phật nào khác ở đâu không?’ và Ngài đã trải rộng vô biên trí tuệ của mình khắp vô số thế giới, nhưng không thấy một vị Phật nào khác. Điều này không có gì đáng ngạc nhiên, khi bây giờ Ngài không thấy ai bằng mình. Ngay cả vào ngày đản sanh, theo cách đã được nói trong Chú giải kinh Phạm Võng, vì không thấy ai bằng mình, Ngài đã cất lên tiếng rống sư tử không thể lay chuyển: ‘Ta là bậc tối thượng trong đời.’ Như vậy, sau khi không thấy ai bằng mình, Ngài đã suy nghĩ.’ Điều này là như vậy. Và trong Chú giải Đại Diễn Giải về kinh Purābhedasutta, và trong Phụ chú giải kinh Đại Hội, theo cách nói trong kinh ‘trong một thế giới,’ thì ở khắp mọi nơi, không bao giờ có hai vị Phật (xuất hiện) không trước không sau (cùng một lúc). Do đó, (chú giải) giải thích rằng: ‘Trong vô số thế giới… (v.v.)… Ngài đã không thấy.’ อปณฺณกชาตกฏฺฐกถายญฺจ ‘‘สตฺถา อุปาสกา เหฏฺฐา อวีจึ อุปริ ภวคฺคํ ปริจฺเฉทํ กตฺวา อปริมาณาสุ โลกธาตูสุ สีลาทีหิ คุเณหิ พุทฺเธน สทิโส นาม นตฺถิ. กุโต อธิกตโร…เป… อาหา’’ติ วุตฺตํ. อิมาสุ ทฺวีสุ อฏฺฐกถาสุ จ อนนฺตาสุ โลกธาตูสูติ จ อปริมาณาสุ โลกธาตูสูติ จ อนนฺตอปริมาณ สทฺเทน วุตฺตํ. เตหิ ทฺวีหิ สทฺเทหิ ฏีกาวจเนน จ อนนฺตาสุ โลกธาตูสุ อญฺเญสํ พุทฺธานํ อนุปฺปตฺตึ ทสฺเสติ. Và trong Chú giải Bổn Sanh Apaṇṇaka có nói: ‘Bậc Đạo Sư (nói): ‘Này các cận sự nam, lấy địa ngục A-tỳ làm giới hạn dưới và cõi trời Hữu Đảnh làm giới hạn trên, trong vô lượng thế giới, không có ai bằng một vị Phật về các đức hạnh như giới, v.v. Huống chi là hơn được?’… (v.v.)… đã nói.’ Trong hai bản Chú giải này, đã được nói bằng các từ ‘ananta’ (vô số) và ‘aparimāṇa’ (vô lượng) là ‘trong vô số thế giới’ và ‘trong vô lượng thế giới.’ Bằng hai từ này và bằng lời trong Phụ chú giải, nó cho thấy sự không xuất hiện của các vị Phật khác trong vô số thế giới. สมฺโมหวิโนทนีอฏฺฐกถาย โยชนายํ ปน อิเมสุ ปนาติอาทินา โกฏิสตสหสฺส จกฺกวาฬโต อญฺญสฺมึ จกฺกวาเฬ พุทฺธา น อุปฺปชฺชนฺตีติ ญาเปติ. มยํ ปน เอวํ วิตกฺกยาม. อญฺญสฺมึ จกฺกวาเฬติ อิโต จกฺกวาฬโต อญฺเญสุ สพฺเพสุปิ ตีสุ พุทฺธกฺเขตฺเตสูติ อตฺเถ คยฺหมาเน สติ โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาฬโต อญฺญสฺมึ จกฺกวาเฬ พุทฺธา น อุปฺปชฺชนฺตีติ วิญฺญายติ. ยทิ ปน อญฺญสฺมึ จกฺกวาเฬติ อิโต อญฺญสฺมึ ชาติอาณาเขตฺตภูเต จกฺกวาเฬติ อตฺเถ [Pg.141] คหิเต โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาฬโต อญฺญสฺมึ จกฺกวาเฬ พุทฺธานํ อุปฺปตฺติ ภเวยฺยาติ วิญฺญายติ. ‘‘อฏฺฐานเมตํ อนวกาโส, ยํ เอกิสฺสา โลกธาตุยา ทฺเว อรหนฺโต สมฺมาสมฺพุทฺธา’’ติอาทิปาฬิยา จ. ‘‘อฏฺฐานเมตํ อนวกาโส, ยํ เอกิสฺสา โลกธาตุยา ทฺเว ราชาโน จกฺกวตฺตี’’ติอาทิปาฬิยา สทฺธึ กถนโต โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาฬโต พุทฺธานํ อนุปฺปตฺติ วิย อญฺญิสฺสา โลกธาตุยา จกฺกวตฺติรญฺโญ อนุปฺปตฺติ ภเวยฺย. กถาวตฺถุปฺปกรเณ จ โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาฬโต อญฺญสฺมึ จกฺกวาเฬ พุทฺธานํ อุปฺปตฺติ น ปฏิเสธิตา. ตสฺมา อาณกฺเขตฺตภูตโต โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาฬโต อญฺญสฺมึ จกฺกวาเฬ พุทฺธสฺส ภเวยฺยาติ อยํ อมฺหากํ ขนฺติ. วีมํเสตฺวา คเหตพฺพนฺติ วุตฺตํ. Tuy nhiên, trong Yojanā của Chú giải Sammohavinodanī, qua câu ‘imesu pana…’ (còn trong những điều này…), nó cho biết rằng chư Phật không xuất hiện trong một thế giới khác ngoài một trăm ngàn triệu thế giới. Còn chúng tôi thì suy luận như sau: Nếu cụm từ ‘trong một thế giới khác’ được hiểu theo nghĩa ‘trong tất cả ba Phật giới khác ngoài thế giới này,’ thì có thể hiểu rằng chư Phật không xuất hiện trong một thế giới khác ngoài một trăm ngàn triệu thế giới. Nhưng nếu cụm từ ‘trong một thế giới khác’ được hiểu theo nghĩa ‘trong một thế giới khác ngoài thế giới này, vốn là nơi sanh và nơi quyền năng,’ thì có thể hiểu rằng sự xuất hiện của chư Phật có thể xảy ra trong một thế giới khác ngoài một trăm ngàn triệu thế giới. Và từ đoạn Pāli ‘Đây là điều không thể, không có cơ hội, rằng trong một thế giới có hai vị A-la-hán Chánh Đẳng Giác,’ v.v. và việc nói cùng với đoạn Pāli ‘Đây là điều không thể, không có cơ hội, rằng trong một thế giới có hai vị vua Chuyển Luân,’ v.v., thì cũng như sự không xuất hiện của chư Phật ngoài một trăm ngàn triệu thế giới, sự không xuất hiện của vua Chuyển Luân cũng có thể xảy ra trong một thế giới khác. Và trong bộ Ngữ Tông (Kathāvatthu), sự xuất hiện của chư Phật trong một thế giới khác ngoài một trăm ngàn triệu thế giới không bị phủ nhận. Do đó, quan điểm của chúng tôi là: ‘Có thể có một vị Phật trong một thế giới khác ngoài một trăm ngàn triệu thế giới, vốn là cõi quyền năng.’ Đã được nói rằng: ‘Nên xem xét và chấp nhận.’ เอตฺถ จ ยํ กถาวตฺถุปฺปกรเณ จ…เป… น ปฏิเสธิตาติ วุตฺตํ. ตํ ปน กถาวตฺถุปาฬิยํ นตฺเถว. อิมิสฺสา ปน สพฺพทิสากถายํ ปรวาทีนํ ปริกปฺปวจนมตฺตเมว อตฺถิ. เตน วุตฺตํ ตสฺสํ ปาฬิยํ ‘‘สพฺพทิสา พุทฺธา ติฏฺฐนฺตีติ. อามนฺตา. ปุรตฺถิมาย ทิสาย พุทฺโธ ติฏฺฐตีติ. นเหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปุรตฺถิมาย ทิสาย พุทฺโธ ติฏฺฐตีติ. อามนฺตา. กินฺนาโม โส ภควา กึชจฺโจ กึโคตฺโต, กินฺนามา ตสฺส ภควโต มาตาปิตโร, กินฺนามํ ตสฺส ภควโต สาวกยุคํ, โก นาโม ตสฺส ภควโต อุปฏฺฐโก, กึทิสํ จีวรํ ธาเรติ, กึทิสํ ปตฺตํ ธาเรติ. กตรสฺมึ คาเม วา นิคเม วา นคเร วา รฏฺเฐ วา ชนปเท วาติ. นเหวํ วตฺตพฺเพ’’ตฺยาทิ. Ở đây, điều đã được nói rằng ‘trong bộ Ngữ Tông… (v.v.)… không bị phủ nhận,’ điều đó thực sự không có trong Chánh tạng Ngữ Tông. Tuy nhiên, trong chương ‘Sabbadisākathā’ (Luận về các phương), chỉ có lời phỏng đoán của những người theo tà thuyết. Do đó, trong Chánh tạng đó có nói: ‘Chư Phật có mặt ở tất cả các phương.’ ‘Đúng vậy.’ ‘Có một vị Phật ở phương đông.’ ‘Không nên nói như vậy.’… (v.v.)… ‘Có một vị Phật ở phương đông.’ ‘Đúng vậy.’ ‘Đức Thế Tôn đó tên gì, thuộc dòng dõi nào, thuộc gia tộc nào? Cha mẹ của Đức Thế Tôn đó tên gì? Cặp đôi thinh văn của Đức Thế Tôn đó tên gì? Vị thị giả của Đức Thế Tôn đó tên gì? Ngài mặc y loại nào? Ngài mang bát loại nào? Ở trong làng nào, thị trấn nào, thành phố nào, xứ nào, hay quốc độ nào?’ ‘Không nên nói như vậy,’ v.v. ตทฏฺฐกถายํ ปน ‘‘อิทานิ สพฺพทิสากถา นาม โหติ. ตตฺถ จตูสุ ทิสาสุ เหฏฺฐา อุปรีติ สมนฺตโต โลกธาตุสนฺนิเวสํ สพฺพโลกธาตูสุ จ พุทฺโธ อตฺถีติ อตฺตโน วิกปฺปสิปฺปํ อุปฺปาเทตฺวา สพฺพทิสาสุ พุทฺธา ติฏฺฐนฺตีติ เยสํ…เป… [Pg.142] เสยฺยถาปิ มหาสงฺฆิกานํ, เต สนฺธาย ปุจฺฉา สกวาทิสฺส. ปฏิญฺญา อิตรสฺส. ปุรตฺถิมายาติ ปุฏฺโฐ สกฺยมุนึ สนฺธาย ปฏิกฺขิปติ. ปุน ปุฏฺโฐ ลทฺธิวเสน อญฺญโลกธาตุยํ ฐิตํ สนฺธาย ปฏิชานาติ. กินฺนาโม โส ภควาติอาทิ สเจ ตฺวํ ชานาสิ. นามาทิวเสน นํ กเถหีติ โจทนตฺถํ วุตฺตํ. อิมินา อุปาเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ’’ติ วุตฺตํ. เอตฺถ จ จตูสุ ทิสาสุ…เป… เสยฺยถาปิ มหาสงฺฆิกานนฺติ อิมินา ปรวาทีนํ ลทฺธึ ทสฺเสติ. ตตฺถ ปน จตูสุ ทิสาสุ จ เหฏฺฐา จ อุปริ จ อิติ เอวํ สมนฺตโต โลกธาตุสนฺนิเวสํ อตฺถีติ โยชนา. เยสํ…เป… มหาสงฺฆิกานนฺติ เยสํ ปรวาทีนํ ลทฺธิ โหติ. เกสํ ลทฺธิ วิย. มหาสงฺฆิกานํ ลทฺธิ เสยฺยถาปีติ อตฺโถ. เต สนฺธายาติ เต ปรวาทีปุคฺคเล สนฺธาย ญาเณน ธาเรตฺวา สลฺลกฺเขตฺวาติ อตฺโถ. ปุจฺฉา สกวาทิสฺสาติ สกวาทิสฺส สพฺพทิสาสุ พุทฺธา ติฏฺฐนฺตีติ ปุจฺฉา โหติ. ปฏิญฺญา อิตรสฺสาติ ปรวาทิสฺส ปฏิชานนา โหติ. ปุรตฺถิมายาติ ปุฏฺโฐติ สกวาทินา ปุรตฺถิ มายาติอาทินา ปุจฺฉิเต สติ. สกฺยมุนินฺติ สกฺยวํส ขตฺติยชาติภูตํ อมฺหากํ โคตมพุทฺธํ สนฺธาย. ปฏิกฺขิปตีติ ปรวาทีปุคฺคโล อปเนติ. ปุน ปุฏฺโฐติ สกวาทินา ปุน ปุรตฺถิมาย พุทฺโธ ติฏฺฐตีติ ปุจฺฉิเต สติ. ลทฺธิวเสนาติ อตฺตโน อญฺญโลกธาตุยํ พุทฺโธ อตฺถิ จ อุปฺปชฺชติ จาติ มิจฺฉาลทฺธิวเสน ปฏิชานาตีติ ปรวาที ปุคฺคโล ปฏิชานาติ. ยทิ ปน อญฺญโลกธาตุยํ พุทฺโธ ติฏฺฐติ. เอวํ สติ ตสฺส นามโคตฺตาทึ ตฺวํ กเถหีติ สกวาทิสฺส โจทนาวจนํ ทสฺเสตุํ กินฺนาโม โส ภควาติอาทิมาห. อิมินา จ อิโต จกฺกวาฬโต อญฺเญสุ อนนฺตจกฺกวาเฬสุ อญฺเญสํ พุทฺธานํ อภาวํ ทสฺเสติ. เตน วุตฺตํ กถาวตฺถุปาฬิยํ ‘‘กินฺนาโม โส ภควา กึชจฺโจ…เป… ชนปเทวาติ. นเหวํ วตฺตพฺเพ’’ติ. Còn trong Chú giải ấy đã nói rằng: ‘Bây giờ, cuộc luận bàn về tất cả các phương được gọi là bắt đầu. Ở đây, những người... v.v... ví như phái Đại Chúng, là những người sau khi đã khởi lên kỹ năng phỏng đoán của mình rằng có sự sắp đặt của thế giới giới ở khắp mọi nơi, tức là ở bốn phương, ở phía dưới, và ở phía trên, và rằng có đức Phật ở trong tất cả các thế giới giới, (nên cho rằng) các đức Phật có mặt ở tất cả các phương, câu hỏi của người theo chủ trương của mình (Thượng tọa bộ) là nhắm đến họ. Sự thừa nhận là của phía kia. Khi được hỏi ‘(Có đức Phật) ở phương Đông không?’, người ấy bác bỏ bằng cách nhắm đến đức Thích Ca Mâu Ni. Khi được hỏi lại, người ấy thừa nhận bằng cách nhắm đến vị (Phật) đang hiện hữu ở thế giới giới khác theo chủ thuyết của mình. (Câu hỏi) ‘Vị Thế Tôn ấy tên là gì?’ v.v... được nói ra với ý nghĩa chất vấn rằng: ‘Nếu ngươi biết, hãy nói về vị ấy bằng cách nêu tên, v.v...’. Theo phương cách này, ý nghĩa cần được hiểu ở khắp mọi nơi’. Và ở đây, câu ‘ở bốn phương... v.v... ví như phái Đại Chúng’ này cho thấy chủ thuyết của các ngoại đạo. Ở đó, sự liên kết (câu văn) là: ‘Có sự sắp đặt của thế giới giới ở khắp mọi nơi, tức là ở bốn phương, ở phía dưới, và ở phía trên’. Câu ‘Những người... v.v... phái Đại Chúng’ có nghĩa là: ‘chủ thuyết của những ngoại đạo nào’. Giống như chủ thuyết của ai? Có nghĩa là: ‘giống như chủ thuyết của phái Đại Chúng’. Câu ‘nhắm đến họ’ có nghĩa là: ‘sau khi đã nhắm đến, đã ghi nhận bằng trí tuệ, đã xem xét những người ngoại đạo ấy’. Câu ‘câu hỏi của người theo chủ trương của mình’ có nghĩa là: ‘câu hỏi của người theo chủ trương của mình là: “Các đức Phật có mặt ở tất cả các phương không?”’. Câu ‘sự thừa nhận là của phía kia’ có nghĩa là: ‘sự thừa nhận của ngoại đạo’. Câu ‘khi được hỏi “ở phương Đông”’ có nghĩa là: ‘khi được người theo chủ trương của mình hỏi bằng câu “ở phương Đông” v.v...’. Câu ‘đức Thích Ca Mâu Ni’ có nghĩa là: ‘nhắm đến đức Phật Gotama của chúng ta, người sinh ra trong dòng dõi vua chúa thuộc tộc Sakya’. Câu ‘bác bỏ’ có nghĩa là: ‘người ngoại đạo ấy loại bỏ’. Câu ‘khi được hỏi lại’ có nghĩa là: ‘khi được người theo chủ trương của mình hỏi lại rằng: “Có đức Phật ở phương Đông không?”’. Câu ‘theo chủ thuyết của mình’ có nghĩa là: ‘người ngoại đạo ấy thừa nhận do theo tà kiến của mình rằng: “Có đức Phật và đức Phật có sanh khởi ở thế giới giới khác”’. Nếu có đức Phật ở thế giới giới khác, trong trường hợp như vậy, để cho thấy lời chất vấn của người theo chủ trương của mình rằng: ‘Ngươi hãy nói tên, dòng họ, v.v... của vị ấy’, (Pāli tạng) đã nói: ‘Vị Thế Tôn ấy tên là gì?’ v.v... Và bằng điều này, (Chú giải) cho thấy sự không có mặt của các đức Phật khác trong các thế giới vô biên khác ngoài thế giới này. Do đó, đã được nói trong Pāli tạng Kathāvatthu rằng: ‘Vị Thế Tôn ấy tên là gì, thuộc dòng dõi nào... v.v... ở quốc độ nào? Không nên nói như vậy’. เอตฺถ [Pg.143] จ ปน สกวาทินา กินฺนาโมตฺยาทินา ปุจฺฉิเต ปรวาทีปุคฺคโล อตฺตโน ลทฺธิยา สพฺพโลกธาตูสุ อุปฺปชฺชมานานํ พุทฺธานํ นามาทึ อชานนฺโต อปสฺสนฺโต น เหวํ วตฺตพฺเพติ ปฏิกฺขิปติ. ตสฺมา ปเนตฺถ สกวาที ปุคฺคลสฺส ลทฺธิยา อญฺเญสุ อนนฺตจกฺกวาเฬสุ อญฺเญสํ พุทฺธานํ อุปฺปชฺชนาภาโว วิญฺญายติ. ยทิปิ หิ อญฺญานนฺตจกฺกวาเฬสุ อญฺญพุทฺธา อุปฺปชฺเชยฺยุํ. เอวํ สนฺเตสุ พุทฺธสฺส มตึ ยถาภูตโต ชานนฺโต ปสฺสนฺโต มหาปญฺโญ อิทฺธิมา ทิพฺพจกฺขุอาทีหิ ฉฬภิญฺเญหิ สมฺปนฺโน ปฏิสมฺภิทา ปตฺโต สตฺถารา ทินฺนมาติกานเยน กถาวตฺถุปาฬึ เทเสนฺโต อายสฺมา มหาโมคฺคลิปุตฺตตฺเถโร อญฺญานนฺตจกฺกวาเฬสุ อญฺญพุทฺธานํ อุปฺปตฺตึ กเถยฺย จ. นาติ. ตสฺมา อยํ กถาวตฺถุปาฬิ จ ตทฏฺฐกถาวจนญฺจ อญฺญานนฺตจกฺกวาเฬสุ อญฺญพุทฺธานํ อภาวทีปเน สพฺพฏฺฐกถาฏีกาสุ วุตฺตวจเนหิ ทฬฺหตรํ ปธานวจนเมว โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. Và ở đây, khi được người theo chủ trương của mình hỏi bằng câu ‘Tên là gì?’ v.v..., người ngoại đạo, do không biết, không thấy tên v.v... của các đức Phật đang sanh khởi trong tất cả các thế giới giới theo chủ thuyết của mình, đã bác bỏ bằng cách nói: ‘Không nên nói như vậy’. Do đó, ở đây, theo chủ thuyết của người theo chủ trương của mình, sự không sanh khởi của các đức Phật khác trong các thế giới vô biên khác được biết đến. Vì nếu quả thật các đức Phật khác có sanh khởi trong các thế giới vô biên khác, trong trường hợp như vậy, trưởng lão Đại Moggaliputtatissa, bậc đại trí tuệ, có thần thông, thành tựu sáu thắng trí như thiên nhãn v.v..., đã chứng đắc các tuệ phân tích, người biết và thấy ý của đức Phật một cách như thật, khi thuyết giảng Pāli tạng Kathāvatthu theo phương pháp đề cương do đức Đạo Sư ban cho, hẳn đã nói về sự sanh khởi của các đức Phật khác trong các thế giới vô biên khác. (Nhưng ngài) đã không (nói). Do đó, cần phải được thấy rằng Pāli tạng Kathāvatthu này và lời nói trong Chú giải của nó, trong việc chỉ rõ sự không có mặt của các đức Phật khác trong các thế giới vô biên khác, chính là lời nói chính yếu, vững chắc hơn những lời đã được nói trong tất cả các Chú giải và Phụ chú giải. น ปน พุทฺธาเอว อญฺญานนฺตจกฺกวาเฬสุ น อุปฺปชฺเชยฺยุํ, อถ โข ลทฺธพฺยากรณา มหาโพธิสตฺตา จ ปจฺเจกโพธิ สตฺตา อคฺคสาวกมหาสาวกโพธิสตฺตา ปริปากินฺทฺริยา สาวกโพธิสตฺตา จ พุทฺธกฺเขตฺตภูเต อิมสฺมึเยว จกฺกวาเฬ อุปฺปชฺชนฺติ, น อญฺญตฺถ. กสฺมา, เตสุ พุทฺธานํ อนุปฺปนฺนตฺตา, เตสํ ปน อภินีหาโร ปารมีสมฺภรณํ ญาณปริปาจนญฺจ ตสฺมึเอว สมิชฺฌติ, น อญฺญตฺถ. เตน วุตฺตํ มหาปทาน สุตฺตฏีกายํ – Không chỉ các đức Phật không sanh khởi trong các thế giới vô biên khác, mà còn các vị Đại Bồ-tát đã nhận lời thọ ký, các vị Bồ-tát Độc Giác, các vị Bồ-tát Thượng thủ Thinh văn và Đại Thinh văn, và các vị Bồ-tát Thinh văn có các căn đã thuần thục cũng chỉ sanh khởi trong thế giới này, vốn là Phật địa, chứ không ở nơi nào khác. Tại sao? Vì các đức Phật không sanh khởi ở những nơi ấy, và sự phát nguyện, sự tích lũy các ba-la-mật, và sự làm cho trí tuệ chín muồi của các vị ấy chỉ thành tựu ở nơi đây, không ở nơi nào khác. Do đó, đã được nói trong Phụ chú giải kinh Mahāpadāna rằng – ‘‘ปุริมพุทฺธานํ มหาโพธิสตฺตานํ ปจฺเจกพุทฺธานญฺจ นิพฺพตฺติยา สาวกโพธิสตฺตานํ สาวกโพธิยา อภินีหาโร สาวกปารมิยา สมฺภรณํ ปริปาจนญฺจ พุทฺธกฺเขตฺตภูเต อิมสฺมึ จกฺกวาเฬ ชมฺพุทีเปเอว อิชฺฌติ, น อญฺญตฺถา’’ติ. ตเถเวตํ เอกนิปาตองฺคุตฺตรฏีกายญฺจาติ. ‘Sự sanh khởi của các đức Phật quá khứ, các vị Đại Bồ-tát, và các vị Phật Độc Giác, cùng với sự phát nguyện cho quả vị Thinh văn Giác, sự tích lũy và làm cho chín muồi các ba-la-mật của Thinh văn đối với các vị Bồ-tát Thinh văn, chỉ thành tựu ở cõi Diêm-phù-đề trong thế giới này, vốn là Phật địa, chứ không ở nơi nào khác’. Và điều này cũng tương tự trong Phụ chú giải Tăng Chi Bộ, phẩm Một Pháp. เอตรหิ [Pg.144] ปน อปเร อาจริยา ‘‘อาณกฺเขตฺตภูตโต โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาฬโต อญฺเญสุ จกฺกวาเฬสุ พุทฺธา อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ วทนฺติ. เตสํ ปน วจนํ อยุตฺตเมว. กสฺมา, อฏฺฐกถายํ วุตฺเต อญฺญสฺมึ จกฺกวาเฬติ เอตฺถ อญฺญสทฺทสฺส ฐเปตฺวา อิมํ จกฺกวาฬนฺติปทโต อญฺญสฺส อปาทานสฺส อสมฺภวโต จ อนนฺตจกฺกวาเฬสุ พหูสุ พุทฺเธสุ อุปฺปนฺเนสุ พุทฺธสฺส อนจฺฉริยตฺตา จ. อจฺฉริยมนุสฺโส หิ สมฺมาสมฺพุทฺโธ. วุตฺตญฺหิ เอกนิปาต องฺคุตฺตรปาฬิยํ Tuy nhiên, hiện nay có các vị đạo sư khác nói rằng: ‘Các đức Phật có sanh khởi trong các thế giới khác ngoài một trăm ngàn ức thế giới vốn là oai lực địa’. Nhưng lời nói của họ thật là không hợp lý. Tại sao? Vì trong câu ‘trong thế giới khác’ được nói trong Chú giải, ở đây, đối với từ ‘khác’, không thể có một điểm xuất phát nào khác ngoài từ ngữ ‘thế giới này’, và vì nếu nhiều đức Phật sanh khởi trong các thế giới vô biên thì đức Phật không còn là điều kỳ diệu nữa. Vì bậc Chánh Đẳng Giác là một con người kỳ diệu. Thật vậy, đã được nói trong Pāli tạng Tăng Chi Bộ, phẩm Một Pháp rằng: ‘‘เอกปุคฺคโล ภิกฺขเว โลเก อุปฺปชฺชมาโน อุปฺปชฺชติ อจฺฉริยมนุสฺโส. กตโม เอกปุคฺคโล, ตถาคโต อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ. อยํ โข ภิกฺขเว เอกปุคฺคโล โลเก อุปฺปชฺชติ อจฺฉริยมนุสฺโส’’ติ. อญฺญํ ปน การณํ มยา เหฏฺฐา วุตฺตนเยนปิ วิญฺญูหิ วิญฺญาตพฺพนฺติ. อญฺเญ ปน อาจริยา พุทฺธอปทานปาฬิยํ – “Này các Tỳ khưu, có một người khi sanh ra trong thế gian, sanh ra là một người kỳ diệu. Người đó là ai? Đó là Như Lai, bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Giác. Này các Tỳ khưu, đây chính là người duy nhất khi sanh ra trong thế gian, sanh ra là một người kỳ diệu.” Còn lý do khác, các bậc trí nên hiểu theo phương pháp đã được ta nói ở dưới. Còn các vị đạo sư khác (nói) trong kinh Phật Sử rằng – ‘‘ทิสา ทสวิธา โลเก, ยายโต นตฺถิ อนฺตกํ; ตสฺมิญฺจ ทิสาภาคมฺหิ, พุทฺธกฺเขตฺเต อสงฺขยา; ปภา ปกิตฺติตา มยฺหํ, ยมกา รํสิวาหนา; เอตฺถนฺตเร รํสิชาลํ, อาโลโก วิปุโล ภเว’’ติ. “Trong thế gian có mười phương, đi đến đó không có tận cùng; và trong phương hướng ấy, trong cõi Phật, có vô số ánh sáng của ta được tuyên bố, từng cặp, mang theo tia sáng; trong khoảng đó, lưới tia sáng, ánh sáng trở nên rộng lớn.” วุตฺตาสุ ทฺวีสุ คาถาสุ ปฐมคาถาย อตฺถํ พุทฺธสฺส อนาธิปฺปาเยน คเหตฺวา มิจฺฉาญาเณน อญฺญานนฺตจกฺกวาเฬสุ อุปฺปชฺชมานา พุทฺธา อสงฺขยาติ วทนฺติ. เตสํ ปเนตํ อยุตฺตเมว อสุนฺทรเมว. กสฺมา, ปาฬิยา จ อฏฺฐกถาฏีกาวจเนหิ จ วิรุทฺธตฺตา จ ตสฺสา คาถาย อตฺถคฺคหณสฺส มิจฺฉตฺตา จ. อิมาย หิ ปาฬิยา คาถาย วา อญฺญานนฺตจกฺกวาเฬสุ อญฺเญ พุทฺธา อุปฺปชฺชนฺตีติ อตฺเถ คยฺหมาเน อฏฺฐกถาสุ อิเมสุ ปน ตีสุ เขตฺเตสุ ฐเปตฺวา อิมํ จกฺกวาฬํ อญฺญสฺมึ จกฺกวาเฬ พุทฺธา อุปฺปชฺชนฺตีติ สุตฺตํ นตฺถิ, น อุปฺปชฺชนฺตีติ ปน อตฺถีติ วุตฺตวจเนน จ, ตีณิ หิ [Pg.145] ปิฏกานิ…เป… อิมา ติสฺโส สํคีติโย อารุฬฺเห เตปิฏเก พุทฺธวจเน…เป… สุตฺตํ นตฺถิ. น อุปฺปชฺชนฺตีติ ปน อตฺถีติ วุตฺตวจเนน จ อุชุกํ วิรุชฺฌติ จ. ภทฺทนฺตมหา พุทฺธโฆสาทโย อฏฺฐกถาจริยา ตํ ปาฬึ น ปสฺสนฺตีติ อตฺตโน ทุคฺคหิเตน อฏฺฐกถาจริยานํ อพฺภกฺขานํ อาปชฺชติ จ. กึ ปเนเต ติปิฏกธรา ติกฺขวิสทชวน คมฺภีราทิญาณิกา อฏฺฐกถาจริยา น ปสฺเสยฺยุํ. ปสฺเสยฺยุํ เอว. ตสฺมา อยุตฺตเมว. อฏฺฐกถาสุ ปน อาคตํ สุตฺตํ นตฺถีติอาทิวจนเมว ยุตฺตตรํ โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. Trong hai bài kệ đã được nói, (một số người) đã nắm bắt ý nghĩa của bài kệ đầu tiên không theo ý định của Đức Phật, với tà kiến, họ nói rằng các vị Phật sanh ra trong các thế giới vô tận khác là vô số. Điều này của họ là không hợp lý, không tốt đẹp. Tại sao? Vì nó mâu thuẫn với kinh điển Pāli, Chú giải và Phụ chú giải, và vì việc nắm bắt ý nghĩa của bài kệ đó là sai lầm. Thật vậy, khi ý nghĩa 'các vị Phật khác sanh ra trong các thế giới vô tận khác' được rút ra từ bài kệ Pāli này, nó mâu thuẫn trực tiếp với lời nói trong các Chú giải rằng 'ngoại trừ thế giới này trong ba cõi, không có kinh nào nói rằng các vị Phật sanh ra trong thế giới khác, nhưng có (kinh) nói rằng các vị ấy không sanh ra', và với lời nói rằng 'trong Tam Tạng... đã được kết tập trong ba lần... trong lời Phật dạy... không có kinh nào (nói như vậy). Nhưng có (kinh) nói rằng các vị ấy không sanh ra'. Và (quan điểm của họ) dẫn đến việc vu khống các vị Chú giải sư như ngài Đại đức Buddhaghosa, (cho rằng) các vị ấy không thấy được đoạn kinh Pāli đó, do sự chấp thủ sai lầm của chính họ. Lẽ nào các vị Chú giải sư này, những người thông thuộc Tam Tạng, có trí tuệ sắc bén, trong sáng, nhanh nhạy, và sâu sắc, lại không thấy được? Chắc chắn các vị ấy đã thấy. Vì vậy, điều đó là không hợp lý. Nên hiểu rằng lời nói trong các Chú giải như 'không có kinh nào được truyền lại' là hợp lý hơn. เอตฺถ จ พุทฺธกฺเขตฺเตติปทํ ตสฺมิญฺจ ทิสาภาคมฺหีติปเท วิเสสนํ, อสงฺขยาติปทํ ทุติยคาถาย ปภาติปทสฺส วิเสสนนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อยํ ปเนตฺถ โยชนา. โลเก จกฺกวาฬโลเก ทสวิธา ทส โกฏฺฐาสา ทิสา โหนฺติ. ตตฺถ โกฏฺฐาเส ยายโต ยายนฺตสฺส คจฺฉนฺตสฺส เม อนฺตกํ ปริโยสานํ นตฺถิ. พุทฺธกฺเขตฺเต พุทฺธสฺส ทสสหสฺสิสงฺขาตชาติกฺเขตฺตภูเต ตสฺมิญฺจ ทิสาภาคมฺหิ มยฺหํ อสงฺขยา สงฺขารหิตา ยมกา ยุคฬา ยุคฬา หุตฺวา รํสิวาหนา รํสิวหนฺตา รํสิมุญฺจมานา วา ปภา จกฺกรตนมณิรตนาทีนํ อาโลกา ปกิตฺติตา ปากฏา ปตฺถริตา วา. เอตฺถนฺตเร ทสสหสฺสจกฺกวาฬนฺตเร รํสิชาลํ รํสิสมูเหน วิปุโล พหุตโร อาโลโก ภเว อโหสินฺติ. อยมตฺโถ จกฺกินฺทาภิสิรีสทฺธมฺม ธชมหาธมฺมราชาธิราชคุรูติลทฺธลญฺฉิเตน อาจริยพุเธน ลิขิโตติ ทฏฺฐพฺโพ. Ở đây, nên hiểu rằng từ 'buddhakkhette' là tính từ cho từ 'tasmiñca disābhāgamhi', và từ 'asaṅkhayā' là tính từ cho từ 'pabhā' trong bài kệ thứ hai. Đây là cách giải thích. Trong thế gian, tức là trong thế giới Ta-bà, có mười phương, tức là mười phần. Trong phần đó, đối với ta, người đang đi, đang di chuyển, không có sự kết thúc, không có tận cùng. Trong cõi Phật, tức là trong cõi sanh của Đức Phật được gọi là mười ngàn (thế giới), và trong phương hướng ấy, ánh sáng của ta, tức là ánh sáng của bánh xe báu, ngọc báu, v.v., là vô số, không thể đếm được, từng cặp từng cặp, mang theo tia sáng hoặc phát ra tia sáng, được tuyên bố, được biểu hiện hoặc lan tỏa. Trong khoảng đó, tức là trong mười ngàn thế giới, lưới tia sáng, tức là do tập hợp các tia sáng, ánh sáng đã trở nên rộng lớn, rất nhiều. Nên hiểu rằng ý nghĩa này đã được viết bởi vị đạo sư Buddha, người được ban danh hiệu Cakkindābhisirīsaddhamma-dhajamahādhammarājādhirājaguru. ภควา หิ อิมาหิ คาถาหิ จกฺกวตฺติราชกาเล มยฺหํจกฺกรตนมณีรตนาทีนํ อสงฺขยา ปภา พุทฺธกฺเขตฺตภูเต ทสสหสฺสิจกฺกวาเฬ ปากฏา ปตฺถริตาติ ทสฺเสติ. น อนนฺตจกฺกวาเฬสุ อุปฺปชฺชนพุทฺธานํ อสงฺขยภาวนฺติ. Thật vậy, Đức Thế Tôn qua những bài kệ này đã chỉ ra rằng: “Vào thời vua Chuyển Luân, vô số ánh sáng từ bánh xe báu, ngọc báu, v.v., của ta đã biểu hiện, đã lan tỏa trong mười ngàn thế giới, là cõi Phật.” Chứ không phải là tính chất vô số của các vị Phật sanh ra trong các thế giới vô tận. วุตฺตญฺเหตํ [Pg.146] พุทฺธอปทานฏฺฐกถายํ ‘‘ทิสา ทสวิธา โลเกติ จกฺกวาฬโลเก ทสวิธา ทสโกฏฺฐาสา ทิสา โหนฺติ. ตตฺถ โกฏฺฐาเส ยายโต ยายนฺตสฺส คจฺฉนฺตสฺส อนฺตกํ นตฺถีติ อตฺโถ. จกฺกวตฺติกาเล ตสฺมึ มยา คตฏฺฐาเน ทิสาภาเค วา พุทฺธกฺเขตฺเต พุทฺธวิสยา อสงฺขยา สงฺขารหิตา. ปภา ปกิตฺติตาติ ตทา จกฺกวตฺติ ราชกาเล มยฺหํ ปภา จกฺกรตนมณิรตนาทีนํ ปภา อาโลกา ยมกา ยุคฬา ยุคฬา หุตฺวา รํสิวาหนา รํสิมุญฺจมานา ปกิตฺติตา ปากฏา. เอตฺถนฺตเร ทสสหสฺสจกฺกวาฬนฺตเร รํสิชาลํ รํสิสมูหํ อาโลโก วิปุโล พหุตโร ภเว อโหสินฺติ อตฺโถ’’ติ. เอตฺถ จ ปฐมคาถาย ปุพฺพฑฺฒสฺส เอกวากฺยภาวโต ทิสา ทสวิธา โลเกติ จกฺกวาฬโลเก…เป… อนฺตกํ นตฺถีติ อตฺโถติ วุตฺตํ. อปรฑฺฒสฺส ทุติยคาถายํ อนฺโตคธตฺตา จกฺกวตฺติกาเล…เป… อสงฺขยา สงฺขารหิตา ปภา ปกิตฺติตาติ ตทา จกฺกวตฺติกาเล…เป… ภเว อโหสินฺติ อตฺโถติ วุตฺตํ. ตสฺมา อสงฺขยาติปทํ ทุติยคาถาย ปภาติปทสฺส วิเสสนนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. Điều này đã được nói trong Chú giải Phật Sử: “'Trong thế gian có mười phương' nghĩa là trong thế giới Ta-bà có mười phương, mười phần. Trong phần đó, đối với người đang đi, đang di chuyển, không có tận cùng. Vào thời vua Chuyển Luân, trong phương hướng ấy, nơi ta đã đi, hoặc trong cõi Phật, các đối tượng của Phật là vô số, không thể đếm được. 'Ánh sáng được tuyên bố' nghĩa là khi ấy, vào thời vua Chuyển Luân, ánh sáng của ta, ánh sáng của bánh xe báu, ngọc báu, v.v., từng cặp từng cặp, phát ra tia sáng, được tuyên bố, được biểu hiện. 'Trong khoảng đó...' nghĩa là trong mười ngàn thế giới, lưới tia sáng, tập hợp tia sáng, ánh sáng đã trở nên rộng lớn, rất nhiều.” Ở đây, vì nửa đầu của bài kệ đầu tiên là một câu, nên đã nói rằng 'Trong thế gian có mười phương' nghĩa là trong thế giới Ta-bà... không có tận cùng. Vì nửa sau (của bài kệ đầu) được bao hàm trong bài kệ thứ hai, nên đã nói rằng 'Vào thời vua Chuyển Luân... vô số, không thể đếm được, ánh sáng được tuyên bố' nghĩa là 'khi ấy, vào thời vua Chuyển Luân... đã trở nên'. Vì vậy, nên hiểu rằng từ 'asaṅkhayā' là tính từ cho từ 'pabhā' trong bài kệ thứ hai. ชินาลงฺการฏีกายํ ปน เอวมสฺส สพฺพธมฺเมสุ อปฺปฏิหต ญาณาจารํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ โลเก ตาทิสสฺส อญฺญสฺส อภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห. Còn trong Phụ chú giải Jinālaṅkāra, sau khi đã chỉ ra như vậy về hành trạng trí tuệ không bị ngăn ngại trong tất cả các pháp của ngài, bây giờ, để chỉ ra sự không có một người nào khác như vậy trong thế gian, (tác giả) đã nói. ‘‘อนนฺตสตฺเตสุ จ โลกธาตุสุ,เอโกว สพฺเพปิ สมา น เตนา’’ติ. “Trong các thế giới và giữa vô lượng chúng sanh, chỉ có một người duy nhất, tất cả (những người khác) đều không bằng ngài.” ตตฺถ อนนฺตโลกธาตูสุ เอเกกิสฺสํ โลกธาตุยา อนนฺตสตฺเตสุ เตน ตถาคเตน สโม เอโกปิ นตฺถิ. สเจ เอโก ปน สโม น ภเวยฺย. สพฺเพ สตฺตา เอกชฺฌํ หุตฺวา สมา ภเวยฺยุนฺติ เจ. ตถาปิ นตฺถิ, สพฺเพ เอกชฺฌํ หุตฺวาปิ อิมินา เอกเกน สมา น โหนฺตีติ อธิปฺปาโยติ [Pg.147] วุตฺตํ. เอตฺถ จ อนนฺตโลกธาตุสูติอาทินา อิโต จกฺกวาฬโต อญฺเญสุ อนนฺตจกฺกวาเฬสุ อญฺเญสํ พุทฺธานํ อภาวํ ทสฺเสติ. เอวํ ปน มยา ปถโวชํ อุทฺธริตฺวา ทสฺสิโต วิย ทสฺสิเตหิ อติทฬฺหตเรหิ สาธกวจเนหิ อิโต จกฺกวาฬโต อญฺญจกฺกวาเฬสุ พุทฺธา อุปฺปชฺชนฺตีติ มิจฺฉาวาโท สูริโย อนฺธการํ ปฏิหนติ วิย ปฏิหนิยติ อปนิยตีติ สทฺธหกํ ทฏฺฐพฺโพติ. Ở đó, trong vô lượng thế giới giới, trong mỗi một thế giới giới với vô lượng chúng sanh, không có một ai sánh bằng đức Như Lai ấy. Nếu có người nói rằng: 'Nếu một người không thể sánh bằng, vậy nếu tất cả chúng sanh hợp lại thì có thể sánh bằng chăng?'. Dù vậy cũng không thể. Ý nghĩa được nói là: 'Tất cả chúng sanh dù hợp lại cũng không thể sánh bằng một vị độc nhất này'. Và ở đây, qua các từ như 'trong vô lượng thế giới giới' v.v..., câu văn cho thấy sự không có mặt của các vị Phật khác trong các thế giới giới vô lượng khác ngoài thế giới giới này. Như vậy, qua những lời chứng minh vô cùng vững chắc được ta trình bày, giống như việc chiết xuất và chỉ ra tinh chất của đất, tà kiến cho rằng 'chư Phật sanh khởi ở các thế giới giới khác ngoài thế giới giới này' bị đả phá và loại trừ, giống như mặt trời xua tan bóng tối. Điều này nên được hiểu với lòng tin. มุนินฺทกฺโกติ มุนินฺท อกฺโกติ ปทจฺเฉโท. พุทฺธาทิจฺโจติ อตฺโถ. สพฺพธมฺเม มนติ ชานาตีติ มุนิ. มนธาตุ ญาเณ อิ. มกาเร อสฺสุตฺตํ. อถ วา มุนาติ สพฺพธมฺเม สก สามญฺญลกฺขณาทินา ปฏิวิชฺฌตีติ มุนิ. มุนติ หิตาหิตํ ปริจฺฉินฺทตีติ วา มุนิ, ภควา. มุนธาตุ ปฏิวิชฺฌเน, จตุสจฺจธมฺเม มุนาติ ชานาตีติ วา โมนํ. จตุมคฺคญาณํ. วุตฺตญฺหิ สํยุตฺตฏฺฐกถายํ ‘‘โมนนฺติ จตุมคฺคญาณํ. ตญฺหิ มุนาตีติ โมนํ, จตุสจฺจธมฺเม ชานาตีติ อตฺโถ’’ติ. โมนํ อสฺส อตฺถีติ มุนิ, ภควา. มุนิ จ โส อินฺทติ เวเนยฺยสตฺเต ธมฺเมน อภิภวติ อินฺโท จาติ มุนินฺโท, ภควา. อถ วา มุนีนํ ปญฺจมุนีนํ อินฺโทติ มุนินฺโท, ภควา. น กมติ น คจฺฉติ ปาเทน อตฺตโน ปุญฺญชวิมาเนน คจฺฉตีติ อกฺโก, อาทิจฺโจ. นปุพฺพ กมุธาตุ คติยํ กฺวิ. ธาตฺวนฺตโลโป. กสฺส ทฺวิตฺตํ. อถ วา ยุคนฺธรุพฺเพธปฺปมาเณ อากาเส อรติ คจฺฉตีติ อกฺโก. อรธาตุ คมเน กปจฺจโย. กสฺส ทฺวิตฺตํ. ตํ ตํ ราสิโต ตํ ตํ ราสึ อรติ ยาตีติ วา อกฺโก. อถ วา มหนฺตชุตตาย อกฺกิยติ อภิตฺถวิยติ ตปฺปสนฺเนหิ ชเนหีติ อกฺโก, อาทิจฺโจ. อกฺกธาตุ ถวเน อ. มุนินฺโท จ โส อกฺโก จาติ มุนินฺทกฺโก, อกฺโก อาทิจฺโจ วิย วา มุนินฺโทติ มุนินฺทกฺโก, พุทฺโธ. ยถา หิ สูริโย อตฺตโน [Pg.148] สหสฺสรํสิยา เอกจกฺกวาเฬ ติมิรนฺธการํ วิธเมตฺวา ทิเน ทิเน นวโยชนสตสหสฺสปฺปเทสํ โกฏิสหสฺสปฺปเทสํ วา ทสทิสํ วา โอภาเสตฺวา วิโรจมาโน จรติ, เอวเมว ภควาปิ อตฺตโน สทฺธมฺมรํ สิยา พุทฺธกฺเขตฺตภูเตสุ ทสสหสฺสจกฺกวาเฬสุ วิเนยฺยานํ อวิชฺชนฺธการํ วิธเมตฺวา ทิเน ทิเน ตสฺมึ ตสฺมึ ทิสาภาเค เวเนยฺยสตฺตสมูหํ จตุสจฺจธมฺโมภาเสน โชตยมาโน วิโรจนํ จรตีติ ฐานานุรูปํ มุนินฺทกฺโกติ โถเมติ. อยํ สมาโสปมา หีนูปมาติ ทฏฺฐพฺพา. Từ `Munindakko` được phân tích thành `muninda` và `akko`. Nghĩa là Phật-Mặt Trời. Vị biết tất cả các pháp được gọi là `muni` (bậc Mâu-ni). Căn `man` có nghĩa là biết, với tiếp vị ngữ `i`. Nguyên âm `a` trong `ma` bị ẩn đi. Hoặc, vị thấu suốt tất cả các pháp bằng tự tướng, cộng tướng v.v... được gọi là `muni`. Hoặc, vị phân biệt được điều lợi ích và không lợi ích được gọi là `muni`, là đức Thế Tôn. Căn `muna` có nghĩa là thấu suốt. Hoặc, sự biết các pháp Tứ đế được gọi là `monaṃ` (trí tuệ), đó là Tứ Đạo Tuệ. Thật vậy, trong Chú giải Tương Ưng Bộ đã nói: '`Monaṃ` là Tứ Đạo Tuệ. Vì nó biết (`munāti`), nên gọi là `monaṃ`, nghĩa là biết các pháp Tứ đế'. Vị có `monaṃ` được gọi là `muni`, là đức Thế Tôn. Vị ấy là `muni` và là `indo` (bậc Chúa tể) vì ngài chế ngự chúng sanh cần được giáo hóa bằng Chánh pháp, nên gọi là `Munindo`, đức Thế Tôn. Hoặc, ngài là chúa tể của các bậc Mâu-ni (năm loại Mâu-ni), nên gọi là `Munindo`, đức Thế Tôn. Vị không đi (`na kamati`) bằng chân mà đi bằng cung điện do phước báu nhanh chóng của mình, nên gọi là `akko`, mặt trời. Phủ định từ `na` đứng trước, căn `kamu` có nghĩa là đi, với tiếp vị ngữ `kvi`. Phụ âm cuối của căn bị lược bỏ. Phụ âm `k` được lặp lại. Hoặc, vị đi (`arati`) trên hư không ở độ cao bằng núi Yugandhara, nên gọi là `akko`. Căn `ara` có nghĩa là đi, với tiếp vị ngữ `ka`. Phụ âm `k` được lặp lại. Hoặc, vị đi từ cung hoàng đạo này đến cung hoàng đạo kia, nên gọi là `akko`. Hoặc, vì sự rực rỡ vĩ đại mà được những người có lòng tịnh tín tán thán (`akkiyati`), nên gọi là `akko`, mặt trời. Căn `akk` có nghĩa là tán thán, với tiếp vị ngữ `a`. Vị ấy là `Munindo` và là `akko`, nên gọi là `Munindakko`. Hoặc, `Munindo` giống như `akko` là mặt trời, nên gọi là `Munindakko`, là đức Phật. Ví như mặt trời với ngàn tia sáng của mình, xua tan bóng tối mịt mù trong một thế giới giới, và ngày ngày chiếu sáng một vùng chín trăm ngàn do-tuần hay một tỷ do-tuần hoặc mười phương, di chuyển một cách rực rỡ; cũng vậy, đức Thế Tôn với những tia sáng Chánh pháp của mình, trong mười ngàn thế giới giới là Phật địa của ngài, xua tan bóng tối vô minh của chúng sanh cần được giáo hóa, và ngày ngày, trong phương hướng này hay phương hướng kia, làm rạng ngời hội chúng chúng sanh cần được giáo hóa bằng ánh sáng của Tứ Diệu Đế, di chuyển một cách rực rỡ. Do đó, ngài được tán thán bằng danh hiệu thích hợp là `Munindakko`. Phép so sánh phức hợp này nên được hiểu là một sự so sánh thấp kém. สุทฺเธติ ราคาทิมเลหิ วิสุทฺเธ. สุชฺฌติ วิสุชฺฌตีติ สุทฺโธ, ติภโว. สุธธาตุ โสเจยฺเยติ. ติภว กุหเรติ ติภวสงฺขาตกมลสเร. กมลสรํ วิย ติภวสฺมึ วา ภวนฺติ สตฺตา เอตฺถาติ ภโว. ภูธาตุ สตฺตายํ ณ. ตโย ภวา ติภวา, กามรูปารูปภูมิ ลพฺภติ. กุํ วุจฺจติ อุทกํ, ตํ หรตีติ กุหโร. กุปุพฺพหรธาตุ หรเณ อ. ตโย ภวา จ เต กุหโร จาติ ติภวกุหโร, กุหโร วิย ตโย ภวาติ วา ตถา. ตสฺมึ ติภวกุหเร. กมล กถิตนฺติ อุปฺปลนฺติ กเถตพฺพํ กํ ชลํ อลยติ วิภูสยตีติ กมลํ, อุปฺปลํ. กํสทฺทูปปท อลธาตุ วิภูสเน อ. อถ วา กมิยติ อิจฺฉิยตีติ กมลํ. กมุธาตุ อิจฺฉายํ อลปจฺจโย. กมลนฺติ อุปฺปลนฺติ กถิยตีติ กมลกถิตํ. วิเนยฺยปฺปาโณฆนฺติ วิเนยฺยปาณโอฆนฺติ ปทวิภาโค. วิเนตพฺพสตฺตสมูหนฺติ อตฺโถ. วิเนตพฺโพ ทเมตพฺโพ สตฺถาราติ วิเนยฺโย, สตฺโต. วิปุพฺพนิธาตุ ทมเน ณฺโย. ปณนฺติ ชีวนฺติ สตฺตา อเนนาติ ปาณํ, ชีวิตินฺทฺริยํ. ปณธาตุ ชีวายํ ณ. ตํ อสฺส อตฺถิ ตสฺมึ วา วิชฺชตีติ ปาโณ, สตฺโต. อสฺสตฺถิตทฺธิเต ณปจฺจโย. วิเนยฺโย จ โส ปาโณ จาติ วิเนยฺยปฺปาโณ. อวยเวน [Pg.149] สห หนติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ โอโฆ, สมูโห. อวปุพฺพ หนธาตุ คติยํ โณ. อวสฺส โอ. หนสฺส โฆ. วิเนยฺยปฺปาณานํ โอโฆ สมูโหติ วิเนยฺยปฺปาโณโฆ, ตํ. `Suddhe` (trong sự thanh tịnh) nghĩa là trong sự thanh tịnh khỏi các cấu uế như tham ái v.v... Nó được làm cho trong sạch, nó được thanh lọc, nên gọi là `suddho` (thanh tịnh). Căn `sudh` có nghĩa là trong sạch. `Tibhava kuhare` (trong hang động tam hữu) nghĩa là trong cái hồ bùn được gọi là tam hữu. Hoặc, chúng sanh tồn tại (`bhavanti`) trong tam hữu giống như trong hồ bùn, do đó gọi là `bhavo` (cõi hữu). Căn `bhū` có nghĩa là tồn tại, với tiếp vị ngữ `ṇa`. Ba cõi hữu là `tibhavā` (tam hữu), được hiểu là cõi dục, cõi sắc, và cõi vô sắc. `Kuṃ` được gọi là nước, cái chứa nó được gọi là `kuharo` (hang động, chỗ lõm). Tiếp đầu ngữ `ku`, căn `hara` có nghĩa là mang, chứa, với tiếp vị ngữ `a`. Ba cõi hữu và chúng là một hang động, nên gọi là `tibhavakuharo`. Hoặc, ba cõi hữu giống như một hang động, cũng có nghĩa như vậy. Trong hang động tam hữu ấy. `Kamala kathitaṃ` (được gọi là hoa sen) có nghĩa là được gọi là hoa sen (uppala). Nó làm đẹp (`alayati`) cho nước (`kaṃ`), nên gọi là `kamalaṃ`, hoa sen. Từ `kaṃ` làm tiếp đầu ngữ, căn `ala` có nghĩa là trang điểm, với tiếp vị ngữ `a`. Hoặc, nó được mong muốn (`kamiyati`), nên gọi là `kamalaṃ`. Căn `kamu` có nghĩa là mong muốn, với tiếp vị ngữ `ala`. Được gọi là hoa sen, nên là `kamalakathitaṃ`. Từ `Vineyyappāṇoghaṃ` được phân tích thành `vineyya-pāṇa-oghaṃ`. Nghĩa là hội chúng chúng sanh cần được giáo hóa. Cần được huấn luyện, cần được điều phục bởi bậc Đạo Sư, nên gọi là `vineyyo`, chúng sanh. Tiếp đầu ngữ `vi`, căn `ni` có nghĩa là điều phục, với tiếp vị ngữ `ṇyo`. Chúng sanh sống (`paṇanti`) nhờ cái này, nên gọi là `pāṇaṃ`, mạng quyền. Căn `paṇ` có nghĩa là sống, với tiếp vị ngữ `ṇa`. Vị có nó hoặc nó tồn tại trong vị ấy, nên gọi là `pāṇo`, chúng sanh. Trong ý nghĩa sở hữu, dùng tiếp vị ngữ taddhita `ṇa`. Vị ấy cần được giáo hóa và là chúng sanh, nên gọi là `vineyyappāṇo`. Nó đi, nó tiến hành cùng với các thành phần của nó, nên gọi là `ogho`, hội chúng. Tiếp đầu ngữ `ava`, căn `han` có nghĩa là đi, với tiếp vị ngữ `ṇo`. `Ava` biến thành `o`. `Han` biến thành `gho`. Hội chúng (`ogho`) của các chúng sanh cần được giáo hóa (`vineyyappāṇānaṃ`) là `vineyyappāṇogho`. `taṃ` chỉ về đối tượng đó. ธมฺมรํสิวเรหีติ อุตฺตมธมฺมสงฺขาตรํสีหิ. เอตฺถ จ ธมฺโมติ ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชมาเน สตฺเต จตูสุ อปาเยสุ วฏฺฏทุกฺเขสุ จ อปตมาเน กตฺวา ธาเรตีติ ธมฺโม. ธรธาตุ ธารเณ รมฺมปจฺจโย. ธาเรติ จ อปายาทินิพฺพตฺตกกิเลสํ วิทฺธํเสตีติ อตฺโถ. จตุริยมคฺโค จ นิพฺพานญฺจ นิปฺปริยายโต ลพฺภติ. กสฺมา, อริยมคฺคสฺส กิเลสานํ สมุจฺเฉทปฺปหานวเสน สมุจฺเฉทกตฺตา, นิพฺพานสฺส จ นิสฺสรณปฺปหานวเสน ตสฺส อารมฺมณภาวํ ปตฺวา ตทตฺถสิทฺธิเหตุตฺตา. จตุริยผลญฺจ ปริยตฺติธมฺโม จ ปริยายโต ลพฺภติ. กสฺมา, ผลสฺส มคฺเคน วิทฺธํสิ ตพฺพานํ กิเลสานํ ปฏิปฺปสฺสมฺภนปฺปหานวเสน มคฺคานุกูลปฺป วตฺตตฺตา. ปริยตฺติธมฺมสฺส จ ตทงฺคปฺปหานวเสน ตทธิคม เหตุตฺตา. อถ วา กิเลเส ธุนาติ กมฺปติ จลติ วิทฺธํเสตีติ ธมฺโม, จตุริยมคฺโค. ธุนธาตุ กมฺปเน รมฺโม. อริเยหิ ธาริยติ ปฏิวิชฺฌิยติ สจฺฉิกริยติ อารมฺมณ กรณวเสนาติ ธมฺโม, นิพฺพานํ. ธรธาตุ ญาเณ. ธํเสติ ปฏิปฺปสฺสมฺเภติ มคฺคปฺปหีนกิเลสวาสนนฺติ ธมฺโม, อริยผลํ. ธํสธาตุ วิทฺธํสเน. อตฺตโน สภาวํ ธาเรติ จ ธาริยติ จ ปณฺฑิเตหิ น พาเลหีติ ธมฺโม, ปริยตฺติธมฺโม. ธมฺโม จ ธมฺโม จ ธมฺโม จ ธมฺโม จาติ ธมฺโม เอก เสสนเยน, ทสวิโธ ธมฺโม ลพฺภติ. วุตฺตญฺเหตํ ฉตฺตวิมาเน – Dhammaraṃsivarehīti có nghĩa là: Bởi những tia sáng tối thượng được gọi là Pháp. Ở đây, Pháp (dhammo) là vì giữ lại (dhāreti) chúng sanh đang thực hành theo lời chỉ dạy, làm cho không bị rơi vào bốn đường ác (catūsu apāyesu) và các khổ trong vòng luân hồi (vaṭṭadukkhesu). Căn (dhātu) ‘dhar’ có nghĩa là giữ lại, tiếp vĩ ngữ là ‘ramma’. Và có nghĩa là phá hủy (viddhaṃseti) phiền não, là nhân sanh ra các đường ác. Bốn Thánh đạo và Nibbāna được hiểu theo nghĩa đen (nippariyāyato). Tại sao? Vì Thánh đạo là sự hủy diệt (samucchedakattā) qua việc đoạn trừ phiền não bằng cách cắt đứt (samucchedappahānavasena), và vì Nibbāna là nhân để thành tựu mục đích ấy (tadatthasiddhihetuttā) bằng cách trở thành đối tượng của nó qua việc từ bỏ bằng cách thoát ly (nissaraṇappahānavasena). Bốn Thánh quả và Pháp học (pariyattidhammo) được hiểu theo nghĩa bóng (pariyāyato). Tại sao? Vì Thánh quả diễn tiến thuận theo Thánh đạo (maggānukūlappavattattā) qua việc đoạn trừ bằng cách làm cho an tịnh (paṭippassambhanappahānavasena) các phiền não đã bị Thánh đạo phá hủy. Và vì Pháp học là nhân để chứng đắc (tadadhigamahetuttā) qua việc đoạn trừ bằng chi phần tương ứng (tadaṅgappahānavasena). Hoặc là, Pháp (dhammo) là vì rũ sạch (dhunāti), làm rung động (kampati), làm lay chuyển (calati), phá hủy (viddhaṃseti) các phiền não, đó là bốn Thánh đạo. Căn ‘dhun’ có nghĩa là rung động, tiếp vĩ ngữ là ‘rammo’. Pháp (dhammo) là vì được các bậc Thánh mang giữ (dhāriyati), thâm nhập (paṭivijjhiyati), chứng ngộ (sacchikariyati) bằng cách lấy làm đối tượng (ārammaṇakaraṇavasena), đó là Nibbāna. Căn ‘dhar’ có nghĩa là biết. Pháp (dhammo) là vì phá hủy (dhaṃseti), làm cho an tịnh (paṭippassambheti) các dư tàn (vāsanā) của phiền não đã được Thánh đạo đoạn trừ, đó là Thánh quả. Căn ‘dhaṃs’ có nghĩa là phá hủy. Pháp (dhammo) là vì giữ lại (dhāreti) tự tánh của mình và được các bậc hiền trí mang giữ (dhāriyati) chứ không phải kẻ ngu, đó là Pháp học. Pháp và Pháp và Pháp và Pháp là Pháp, theo phương pháp đồng nhất thể (ekasesanayena), mười loại Pháp được hiểu. Điều này đã được nói trong thiên cung Chatta: ‘‘ราควิราคมเนชมโสกํ,ธมฺมมสงฺขตมปฺปฏิกูลํ; มธุรมิมํ ปคุณํ สุวิภตฺตํ,ธมฺมมิมํ สรณตฺตมุเปหี’’ติ. ‘Pháp này ly tham, không lay động, không sầu muộn, Pháp vô vi, không chướng ngại; Pháp này ngọt ngào, thiện xảo, được phân tích rõ ràng, hãy đến quy y Pháp này.’ อยํ [Pg.150] ปเนตฺถ โยชนา. มาณว ราควิราคํ ราควิคตํ อิมํ ธมฺมํ มคฺคธมฺมญฺจ อเนชํ เอชาสงฺขาตตณฺหาวิรหิตํ อโสกํ โสกวิรหิตํ อิมํ ธมฺมํ ผลธมฺมญฺจ, อสงฺขตํ สงฺขตวิรหิตํ อิมํ ธมฺมํ นิพฺพานธมฺมญฺจ. อปฺปฏิกูลํ อวิโรธนํ มธุรํ อตฺถพฺยญฺชน สมฺปนฺนตฺตา มธุรํ, ปคุณํ ปกฏฺฐคุณํ สุวิภตฺตํ สุฏฺฐุ วิภชิตพฺพํ, อิมํ ธมฺมํ ปริยตฺติธมฺมญฺจ สรณตฺตํ สรณภาวํ อุเปหิ อุปคจฺฉาหีติ. Đây là cách giải thích. Này chàng thanh niên, ‘ly tham’ (rāgavirāgaṃ) là Pháp này đã thoát ly tham ái, tức là Đạo pháp; ‘không lay động’ (anejaṃ) là không có ái dục được gọi là sự rung động (ejā), ‘không sầu muộn’ (asokaṃ) là không có sầu muộn, Pháp này tức là Quả pháp; ‘vô vi’ (asaṅkhataṃ) là không có pháp hữu vi, Pháp này tức là Nibbāna pháp. ‘Không chướng ngại’ (appaṭikūlaṃ) là không đối nghịch, ‘ngọt ngào’ (madhuraṃ) là ngọt ngào vì đầy đủ cả nghĩa và văn, ‘thiện xảo’ (paguṇaṃ) là có phẩm chất cao thượng, ‘được phân tích rõ ràng’ (suvibhattaṃ) là cần được phân tích kỹ lưỡng, Pháp này tức là Pháp học, ‘hãy đến quy y’ (saraṇattaṃ upehi) là hãy đến nương tựa. เอตฺถ หิ กามราคาทิเภโท สพฺโพปิ ราโค วิรชฺชติ ปหิยติ เอเตนาติ ราควิราโคติ มคฺโค กถิโต. เอชาสงฺขาตาย ตณฺหาย อนฺโตนิชฺฌานลกฺขณสฺส จ โสกสฺส ตทุปฺปตฺติยา สพฺพโส ปริกฺขีณตฺตา อเนชม โสกนฺติ ผลํ กถิตํ. เกนจิ ปจฺจเยน อสงฺขตตฺตา ธมฺมมสงฺขตนฺติ นิพฺพานํ กถิตํ. อวิโรธทีปนโต ปน อตฺถพฺยญฺชนสฺส สมฺปนฺนตาย ปกฏฺฐคุณวิภาวนโต สุฏฺฐุ วิภชิตตฺตา จ อปฺปฏิกูลนฺติอาทินา สพฺโพปิ ปริยตฺติ ธมฺโม กถิโต. วุตฺตญฺหิ ตทฏฺฐกถายํ ‘‘เอตฺถ หิ ราควิราคนฺติ มคฺโค กถิโต. อเนชมโสกนฺติ ผลํ. ธมฺมมสงฺขตนฺติ นิพฺพานํ. อปฺปฏิกูลํ มธุรมิมํ ปคุณํ สุวิภตฺตนฺติ ปิฏกตฺตเยน วิภตฺตา สพฺพธมฺมกฺขนฺธา’’ติ. อิธ ปน สามญฺญโต ทสวิโธ ธมฺโม. วิเสสโต ปน ปริยตฺติ ธมฺโม อธิปฺเปโต. กสฺมา, สุโพเธสีติ วุจฺจมานตฺตา. รํสีติ รสิยนฺติ อสฺสาทิยนฺตีติ รํสี, รสนฺติ อสฺสาเทนฺติ สตฺตา เอตายาติ วา รํสี, รสธาตุ อสฺสาทเน อ จ อี จ. อถ วา รสิยติ สิเนหิยติ ตํ ชเนหีติ รํสี. รสธาตุ สิเนเห. นิคฺคหีตาคโม. Ở đây, ‘ly tham’ (rāgavirāgo) được nói là Thánh đạo, vì tất cả mọi loại tham ái, như dục tham v.v..., đều được ly tan, được từ bỏ bởi Thánh đạo ấy. ‘Không lay động, không sầu muộn’ (anejama sokaṃ) được nói là Thánh quả, vì ái dục được gọi là sự rung động (ejā) và sầu muộn (soka) có đặc tính thiêu đốt bên trong, đã hoàn toàn được tận diệt khi Thánh quả sanh khởi. ‘Pháp vô vi’ (dhammamasaṅkhataṃ) được nói là Nibbāna, vì không bị bất cứ nhân duyên nào tạo tác. Toàn bộ Pháp học được nói đến qua các từ ‘không chướng ngại’ (appaṭikūlaṃ) v.v..., vì nó chỉ ra sự không đối nghịch, vì đầy đủ cả nghĩa và văn, vì biểu hiện các phẩm chất cao thượng, và vì được phân tích kỹ lưỡng. Thật vậy, trong Chú giải của nó đã nói: ‘Ở đây, rāgavirāgaṃ được nói là Thánh đạo. Anejamasokaṃ là Thánh quả. Dhammamasaṅkhataṃ là Nibbāna. Appaṭikūlaṃ madhuramimaṃ paguṇaṃ suvibhattanti là tất cả các pháp uẩn được phân chia trong Tam tạng.’ Tuy nhiên, ở đây, nói chung là mười loại Pháp. Nhưng nói riêng, Pháp học được chủ ý. Tại sao? Vì có nói đến ‘subodhesi’ (đã làm cho giác ngộ). Raṃsī (tia sáng) là vì được nếm, được thưởng thức (rasiyanti assādiyantīti), nên gọi là raṃsī; hoặc chúng sanh nếm, thưởng thức nhờ nó (rasanti assādenti sattā etāyā), nên gọi là raṃsī; căn ‘ras’ có nghĩa là nếm, thêm ‘a’ và ‘ī’. Hoặc là, nó được người đời yêu mến (rasiyati sinehiyati taṃ janehi), nên gọi là raṃsī. Căn ‘ras’ có nghĩa là yêu mến. Có sự thêm vào của niggahīta (ṁ). วโรติ อุตฺตโม, วริตพฺโพ ปตฺถิตพฺโพติ วโร, วรติ นิวาเรติ หีนนฺติ วา วโร. วรธาตุ ปตฺถเน นิวารเณ วา อ. ธมฺโม จ โส รํสิ จาติ ธมฺมรํสิ, ธมฺมสฺส วา รํสิ ธมฺมรํสิ. อยํ ปน สมาโส อเภทูปจาเรน วุตฺโต[Pg.151]. วโร จ โส ธมฺมรํสิ จาติ ธมฺมรํสิวโร, เตหิ ธมฺมรํสิวเรหิ. สุโพเธสีติ จตุสจฺจธมฺมํ ปฏิวิชฺฌยมาเนน สุฏฺฐุ ปโพเธสิ วิกาเสตีติ อตฺโถ. ยถา หิ สูริโย อตฺตโน รํสิยา ผุสยิตฺวา กุหร สงฺขาเต สเร ชาตํ อุปฺปลํ วิกาเสติ, เอวเมว ภควาปิ อตฺตโน ธมฺมเทสนาสงฺขาตรํสิยา กมลสรสงฺขาเต ภวตฺตเย วสนฺตํ ปุญฺญูปนิสฺสยํ ปฏิวิชฺฌารหํ กมล สงฺขาตํ วิเนยฺยปฺปาโณฆํ จตุสจฺจธมฺมํ ปฏิวิชฺฌยมาโน ผลธมฺเมน ปโพเธสิ วิกาเสตีติ วุตฺตํ โหติ. Varo có nghĩa là tối thượng; đáng được lựa chọn, đáng được mong mỏi, nên gọi là varo; hoặc ngăn ngừa (nivāreti) điều thấp kém, nên gọi là varo. Căn ‘var’ có nghĩa là mong mỏi hoặc ngăn ngừa, thêm ‘a’. Vừa là Pháp vừa là tia sáng, nên gọi là dhammaraṃsi (Pháp quang); hoặc tia sáng của Pháp là dhammaraṃsi. Phức hợp từ này được nói theo nghĩa ẩn dụ đồng nhất. Vừa tối thượng vừa là Pháp quang, nên gọi là dhammaraṃsivaro (Pháp quang tối thượng); tehi dhammaraṃsivarehi (bởi những Pháp quang tối thượng ấy). Subodhesi có nghĩa là đã làm cho giác ngộ, làm cho nở rộ một cách tốt đẹp bằng cách làm cho thâm nhập Pháp Tứ đế. Giống như mặt trời, bằng cách chạm vào với tia sáng của mình, làm cho hoa sen mọc trong hồ được gọi là hang động nở rộ, cũng vậy, Đức Thế Tôn, bằng tia sáng được gọi là sự thuyết giảng Chánh pháp của Ngài, đã làm cho vô số chúng sanh cần được giáo hóa, được gọi là hoa sen, những người có phước báu làm duyên trợ và có khả năng thâm nhập, đang sống trong ba cõi được gọi là hồ sen, được giác ngộ và nở rộ bằng Quả pháp trong khi thâm nhập Pháp Tứ đế. Đó là ý nghĩa được nói đến. พฺยาปิตกฺกิตฺตินญฺจาติ ติโลเก ปตฺถฏปริกิตฺตนํ. สีลาทิคุเณหิ ปตฺถฏถุติโฆสิกนฺติ อตฺโถ. จสทฺโท เจตฺถ ปทปูรณมตฺโตเยว. วิเสเสน วิวิธํ วา อาปติ วฑฺฒตีติ พฺยาปิโต. วิปุพฺพอาปธาตุ พฺยาปเน วฑฺฒเน วา ต. พฺยาปนํ วา พฺยาปิตํ. กิตฺติยเต อภิตฺถวิยเต กิตฺตินํ. ภาวสาธโนยํ. ถุติกฺริยา ลพฺภติ. กิตฺติยติ อภิตฺถวิยติ เทวมนุสฺเสหีติ กิตฺตินํ, ถุติโฆโส. กิตฺตธาตุ อภิตฺถวเน ยุ. พฺยาปิโต ปตฺถโฏ กิตฺตโน ถุติโฆโส ยสฺส โสติ พฺยาปิตกฺกิตฺติโน, มุนินฺทกฺโก. ตํ. ภควโต หิ ติโลเก เทวมนุสฺเสหิ สีลาทิคุเณหิ จ อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธตฺยาทีหิ คุเณหิ จ โถมิโต กิตฺติสทฺโท ยาว ภวคฺคํ อพฺภุคฺคจฺฉตีติ พฺยาปิตกฺกิตฺตินนฺติ โถเมตีติ วุตฺตํ โหติ. Byāpitakkittinañcāti có nghĩa là có danh tiếng được phổ biến trong ba cõi. Nghĩa là có tiếng tán dương được lan rộng do các đức hạnh như giới v.v... Ở đây, ca-sadda (từ ca) chỉ là từ đệm cho đủ âm. Byāpito là do đạt đến hoặc tăng trưởng một cách đặc biệt hay nhiều cách. Căn āpad có tiếp đầu ngữ vi có nghĩa là lan rộng hoặc tăng trưởng, đi với tiếp vị ngữ ta. Hoặc byāpitaṃ là sự lan rộng. Kittinaṃ là được tán dương, được ca tụng. Đây là sự tạo thành theo nghĩa trừu tượng. Hành động tán dương được lãnh hội. Kittinaṃ là được chư thiên và nhân loại tán dương, ca tụng, là tiếng tán dương. Căn kitt có nghĩa là tán dương, đi với tiếp vị ngữ yu. Byāpitakkittino là bậc có tiếng tán dương được lan rộng, là bậc Thánh Vương. Taṃ là vị ấy. Thật vậy, tiếng tăm của Đức Thế Tôn được chư thiên và nhân loại trong ba cõi tán thán do các đức hạnh như giới v.v... và do các phẩm chất như là bậc A-la-hán, bậc Chánh Đẳng Giác v.v... đã vang dội cho đến cõi Hữu Đảnh. Do đó, được nói rằng vị ấy tán dương là byāpitakkittinaṃ. ติโลเกกจฺจกฺขุนฺติ ติโลเก เอกจกฺขูติ ปทจฺเฉโท. กามรูป อรูปสงฺขาตานํ ติโลกานํ เอกํ ปญฺญาจกฺขุภูตนฺติ อตฺโถ. ตโย โลกา ติโลกํ. ตสฺส จกฺขุ วิย เอก ภูตํปญฺญาจกฺขุ ยสฺส โสติ ติโลเกกจฺจกฺขุ, มุนินฺทกฺโก. เอตฺถ จ เอกจกฺขุสทฺทสฺส โลโป โหติ พฺรหฺมสฺสโรติอาทีสุ วิย. อถ วา ติโลกสฺส เอกํ ปญฺญาจกฺขุํ ภูโต ปตฺโตติ ติโลเกกจฺจกฺขุ, มุนินฺทกฺโก. ติโลเกกจฺจกฺขุภูตนฺติ วตฺตพฺเพ ฉนฺทานุรกฺขณตฺถํ ภูตสทฺทโลปํ กตฺวา [Pg.152] ติโลเกกจฺจกฺขุนฺติ วุตฺตํ. อถ วา ติโลกสฺส เอกภูโต ปญฺญาจกฺขุ หุตฺวา สพฺพธมฺเม จกฺขติ ปสฺสตีติ ติโลเกกจฺจกฺขุ, มุนินฺทกฺโก. ตํ. ภควา หิ ปญฺญาจกฺขุ มยตฺตา สตฺเตสุ จ ตทุปฺปาทนโต ติโลกสฺส จกฺขุภูโต ญาณภูโต ธมฺมภูโต พฺรหฺมภูโต โหติ. วุตฺตญฺหิ มธุปิณฺฑิกสุตฺเต ‘‘โส หาวุโส ภควา ชานํ ชานาติ, ปสฺสํ ปสฺสติ จกฺขุภูโต ญาณภูโต ธมฺมภูโต พฺรหฺมภูโต วตฺตา ปวตฺตา อตฺถสฺส นินฺเนตา อมตสฺส ทาตา ธมฺมสฺสามี ตถาคโต’’ติ. ตสฺมา ติโลเกกจฺจกฺขุนฺติ โถเมติ. Tilokekaccakkhunti được phân tích thành tiloke ekacakkhūti. Nghĩa là bậc đã trở thành tuệ nhãn duy nhất của ba cõi được gọi là cõi Dục, cõi Sắc, và cõi Vô Sắc. Ba cõi là tilokaṃ. Tilokekaccakkhu là bậc có tuệ nhãn duy nhất giống như con mắt của ba cõi ấy, là bậc Thánh Vương. Và ở đây, có sự lược bỏ của từ ekacakkhu giống như trong các trường hợp brahmassaro v.v... Hoặc tilokekaccakkhu là bậc đã trở thành, đã đạt đến tuệ nhãn duy nhất của ba cõi, là bậc Thánh Vương. Khi cần phải nói là tilokekaccakkhubhūtaṃ, do để bảo tồn niêm luật nên đã thực hiện việc lược bỏ từ bhūta và được nói là tilokekaccakkhunti. Hoặc tilokekaccakkhu là bậc đã trở thành tuệ nhãn duy nhất của ba cõi, thấy rõ tất cả các pháp, là bậc Thánh Vương. Taṃ là vị ấy. Thật vậy, Đức Thế Tôn do tự thân có tuệ nhãn và do làm cho tuệ nhãn ấy phát sanh nơi các chúng sanh nên đã trở thành con mắt, đã trở thành trí tuệ, đã trở thành Chánh Pháp, đã trở thành Phạm Thiên của ba cõi. Điều này đã được nói trong kinh Madhupiṇḍika: ‘Này chư hiền, Đức Thế Tôn ấy biết là biết, thấy là thấy, là bậc đã trở thành con mắt, đã trở thành trí tuệ, đã trở thành Chánh Pháp, đã trở thành Phạm Thiên, là bậc diễn thuyết, là bậc tuyên bố, là bậc dẫn dắt ý nghĩa, là bậc ban cho sự bất tử, là bậc Pháp Vương, là bậc Như Lai.’ Do đó, vị ấy tán dương là tilokekaccakkhunti. ทุขมสหนนฺติ ปุถุชฺชเนหิ อติทุกฺขมิตฏฺฐานํ ขมนํ. ปุถุชฺชเนหิ ทุกฺเขน กสิเรน ขมิตพฺพนฺติ ทุขมํ, อิฏฺฐานิฏฺฐาทิ อารมฺมณํ. ทุกฺขมนฺติ วตฺตพฺเพ คชฺชพนฺธตฺตา ฉนฺทานุรกฺขณตฺถํ กการโลปํ กตฺวา ทุขมนฺติ วุตฺตํ. ตํ สหติ ขมตีติ ทุขมสหโน, มุนินฺทกฺโก. สหธาตุ ปริสหเน ยุ. ตํ ทุขมสหนํ. ภควา หิ ปุถุชฺชเนหิ สุทุกฺขมิตํ อิฏฺฐา นิฏฺฐาทิอารมฺมณํ สีตุณฺหาทึ ลาภาลาภยสายส นินฺทปสํสสุขทุกฺขสงฺขาตํ โลกธมฺมญฺจ อติวิย ขมติ อธิวาเสติ, ตสฺมา ทุขมสหนนฺติ โถเมติ. Dukhamasahananti là sự kham nhẫn điều mà hàng phàm phu rất khó kham nhẫn. Dukhamaṃ là điều được hàng phàm phu kham nhẫn một cách khó khăn, khổ sở, là đối tượng khả ý, không khả ý v.v... Khi cần phải nói là dukkhamaṃ, do thể văn xuôi và do để bảo tồn niêm luật nên đã thực hiện việc lược bỏ ka-kāra (ký tự ka) và được nói là dukhamaṃ. Dukhamasahano là bậc chịu đựng, kham nhẫn điều ấy, là bậc Thánh Vương. Căn sah có nghĩa là chịu đựng, đi với tiếp vị ngữ yu. Taṃ dukhamasahanaṃ là vị kham nhẫn điều khó kham nhẫn ấy. Thật vậy, Đức Thế Tôn đã kham nhẫn, đã chịu đựng một cách phi thường đối với điều mà hàng phàm phu rất khó kham nhẫn là đối tượng khả ý, không khả ý v.v..., là lạnh, nóng v.v... và các pháp thế gian được gọi là được và mất, danh và không danh, chê và khen, khổ và vui. Do đó, vị ấy tán dương là dukhamasahananti. มเหสินฺติ มหนฺตํ สีลกฺขนฺธาทึ ปริเยสมานํ มหนฺตํ นิพฺพานํ คเวสมานํ วา มหนฺเต สีลกฺขนฺธาทิเก เอสติ คเวสติ ปริเยสตีติ มเหสี, มุนินฺทกฺโก. มหนฺตสทฺทูป ปท เอสธาตุ คเวสเน อี. วุตฺตญฺหิ มหานิทฺเทเส ‘‘มเหสีติ มเหสี. ภควา มหนฺตํ สีลกฺขนฺธํ เอสิ คเวสิ ปริเยสีติ มเหสี. มหนฺตํ สมาธิกฺขนฺธํ มหนฺตํ ปญฺญากฺขนฺธํ มหนฺตํ วิมุตฺติกฺขนฺธํ มหนฺตํ วิมุตฺติญาณทสฺสนกฺขนฺธํ เอสี คเวสี ปริเยสีติ มเหสี’’ติ. มหนฺเต สตฺตตึสโพธิปกฺขิย ธมฺเม เอสติ คเวสตีติ วา มเหสี, มหนฺตํ นิพฺพานํ เอสติ คเวสตีติ วา มเหสี. วุตฺตญฺหิ มหานิทฺเทเส ‘‘มหนฺเต สติปฏฺฐาเน มหนฺเต สมฺมปฺปธาเน มหนฺเต อิทฺธิปาเท มหนฺตานิ อินฺทฺริยานิ [Pg.153] มหนฺตานิ พลานิ มหนฺเต โพชฺฌงฺเค มหนฺตํ อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ มหนฺตํ ปรมตฺถํ อมตํ นิพฺพานํ เอสี คเวสี ปริเยสีติ มเหสี’’ติ. อถ วา มเหสกฺเขหิ สตฺเตหิ เอสิยติ คเวสิยติ ปริเยสิยติ อมฺหากํ กหํ พุทฺโธติ มเหสี. วุตฺตญฺหิ มหานิทฺเทเส ‘‘มเหสกฺเขหิ วา สตฺเตหิ เอสิโต คเวสิโต กหํ พุทฺโธ’’ตฺยาทิ. ตํ มเหสึ. ตนฺติ มุนินฺทกฺกํ. อหํ สิรสา นมามีติ สมฺพนฺโธ. Mahesinti là bậc tìm cầu các uẩn vĩ đại như giới uẩn v.v... hoặc là bậc truy tìm quả vị Niết Bàn vĩ đại. Mahesī là bậc tìm kiếm, truy tìm, tìm cầu các uẩn vĩ đại như giới uẩn v.v..., là bậc Thánh Vương. Căn es có nghĩa là tìm cầu, có từ mahanta đứng trước, đi với tiếp vị ngữ ī. Điều này đã được nói trong Mahāniddesa: ‘Mahesī là bậc Đại Sĩ. Đức Thế Tôn đã tìm kiếm, đã truy tìm, đã tìm cầu giới uẩn vĩ đại nên là bậc Đại Sĩ. Ngài đã tìm kiếm, đã truy tìm, đã tìm cầu định uẩn vĩ đại, tuệ uẩn vĩ đại, giải thoát uẩn vĩ đại, giải thoát tri kiến uẩn vĩ đại nên là bậc Đại Sĩ.’ Hoặc mahesī là bậc tìm kiếm, truy tìm ba mươi bảy pháp trợ Bồ-đề. Hoặc mahesī là bậc tìm kiếm, truy tìm quả vị Niết Bàn vĩ đại. Điều này đã được nói trong Mahāniddesa: ‘Ngài đã tìm kiếm, đã truy tìm, đã tìm cầu các niệm xứ vĩ đại, các chánh cần vĩ đại, các như ý túc vĩ đại, các quyền vĩ đại, các lực vĩ đại, các giác chi vĩ đại, Thánh đạo Tám ngành vĩ đại, quả vị Niết Bàn bất tử là chân nghĩa tối thượng vĩ đại nên là bậc Đại Sĩ.’ Hoặc mahesī là bậc được các chúng sanh có quyền lực vĩ đại tìm kiếm, truy tìm, tìm cầu rằng: ‘Đức Phật của chúng ta ở đâu?’ Điều này đã được nói trong Mahāniddesa: ‘Hoặc là bậc được các chúng sanh có quyền lực vĩ đại tìm kiếm, truy tìm rằng: ‘Đức Phật ở đâu?’’ v.v... Taṃ mahesiṃ là bậc Đại Sĩ ấy. Tanti munindakkaṃ là bậc Thánh Vương ấy. Ahaṃ sirasā namāmi là có sự liên kết (với câu) ‘tôi xin cúi đầu đảnh lễ.’ อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. ทยุทยรุโณ มหากรุณาสงฺขาตอุทยปพฺพตุคฺคตสูริยารุโณ, อุทยปพฺพ ตโต อุคฺคตสูริยารุโณ วิย มหากรุณา วา, ญาณ วิตฺถิณฺณพิมฺโพ สพฺพญฺญุตญาณสงฺขาโต วิตฺถารปริมณฺฑโล, วิตฺถารจกฺกวาฬมณฺฑลํ วิย วิปุลารมฺมณสพฺพญฺญุตญาณวา, เอโก อสหาโย เอกพุทฺธภูโต, โย ยาทิโส มุนินฺทกฺโก พุทฺธาทิจฺโจ สุทฺเธ ราคาทิมเลหิ วิสุทฺเธ ติภว กุหเร ติภวสงฺขาตกมลสเร, กมลกถิตํ อุปฺปลนฺติ กเถตพฺพํ, วิเนยฺยปฺปาโณฆํ วิเนตพฺพสตฺตสมูหํ, ธมฺมรํ สีวเรหิ อุตฺตมธมฺมสงฺขาตรํสีหิ, สุโพเธสิ จตุสจฺจธมฺมํ ปฏิเวธยมาเนน สุฏฺฐุ ปโพเธสิ วิกาเสสิ, พฺยาปิตกฺกิตฺตินํ ติโลเก ปตฺถฏปริกิตฺตนํ, สีลาทิคุเณหิ ปตฺถฏถุติโฆสิกํ วา, ติโลเกกจฺจกฺขุํ กามรูปอรูป สงฺขาตานํ ติโลกานํ เอกํ ปญฺญาจกฺขุภูตํ, ทุขมสหนํ ปุถุชฺชเนหิ อติทุกฺขมิตฏฺฐานํ ขมนํ, มเหสึ มหนฺตํ สีลกฺขนฺธาทึ ปริเยสมานํ มหนฺตํ นิพฺพานํ คเวสมานํ วา, ตํ มุนินฺทกฺกํ อหํ สิรสา นมามิ วนฺทามีติ. Đây là phần giải thích tóm lược ở đây. ‘Dayudayaruṇo’ (rạng đông của lòng bi mẫn) có nghĩa là rạng đông của mặt trời mọc lên từ ngọn núi bình minh được gọi là đại bi; hoặc đại bi giống như rạng đông của mặt trời mọc lên từ ngọn núi bình minh. ‘Ñāṇavitthiṇṇabimbo’ (vầng sáng trí tuệ rộng lớn) có nghĩa là vầng sáng tròn rộng lớn được gọi là toàn giác trí; hoặc có toàn giác trí với đối tượng bao la như vòng tròn vũ trụ rộng lớn. ‘Eko’ (độc nhất) có nghĩa là không có bạn đồng hành, là vị Phật duy nhất. Vị vua của các bậc ẩn sĩ, mặt trời Phật như thế nào, trong hồ sen được gọi là tam giới, đã được thanh tịnh khỏi các cấu uế như tham ái v.v. – ở đây ‘kamala’ (hoa sen) cần được hiểu là ‘uppala’ (hoa sen) – đã làm cho đám đông chúng sanh cần được giáo hóa khai nở tốt đẹp bằng những tia sáng cao quý được gọi là diệu pháp, bằng cách thấu triệt Tứ diệu đế. ‘Byāpitakkittinaṃ’ (vị có danh tiếng lan rộng) có nghĩa là có danh tiếng được tán dương lan rộng trong ba cõi; hoặc có tiếng tán thán lan rộng nhờ các đức hạnh như giới v.v. ‘Tilokekaccakkhuṃ’ (con mắt duy nhất của ba cõi) có nghĩa là con mắt trí tuệ duy nhất của ba cõi được gọi là cõi dục, cõi sắc, và cõi vô sắc. ‘Dukhamasahanaṃ’ (chịu đựng điều khó chịu đựng) có nghĩa là chịu đựng được điều mà phàm phu rất khó chịu đựng. ‘Mahesiṃ’ (vị đại sĩ) có nghĩa là vị tìm cầu các uẩn vĩ đại như giới uẩn v.v.; hoặc vị tìm cầu Niết-bàn vĩ đại. ‘Taṃ munindakkaṃ ahaṃ sirasā namāmi’ (con xin cúi đầu đảnh lễ vị vua của các bậc ẩn sĩ ấy) có nghĩa là con xin đảnh lễ, xin tán dương. วีสติมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา. Phần giải thích kệ tán dương thứ hai mươi đã hoàn tất. ๒๑. 21. โย [Pg.154] ชิโน อเนกชาติยํ สปุตฺตทารมงฺคชีวิตมฺปิ; โพธิเปมโต อลคฺคมานโส อทาสิเยว อตฺถิ กสฺส; ทานปารมึ ตโต ปรํ อปูริ สีลปารมาทิกมฺปิ; ตาสมิทฺธิโยปยาตมคฺคตํ ตเมกทีปกํ นมามิ. Vị Chiến Thắng nào, trong vô số kiếp, vì tình yêu đối với sự giác ngộ, với tâm không dính mắc, đã bố thí ngay cả vợ con, thân thể và mạng sống cho người có nhu cầu; đã hoàn thiện ba-la-mật bố thí và sau đó là các ba-la-mật khác như giới ba-la-mật; đã đạt đến đỉnh cao nhờ sự thành tựu của các ba-la-mật ấy, con xin đảnh lễ ngọn đèn duy nhất ấy. ๒๑. เอวํ วีสติมาย คาถาย มุนินฺทกฺกํ วนฺทิตฺวา อิทานิ ปุพฺเพ อเนกชาติยํ โพธิสตฺตกาเล ชีวิตปริจฺจาคาทีหิ จ ทานาทิทสปารมิโย ปูเรนฺเตหิ คุเณหิ จ โถเมตฺวา ชินํ วนฺทิตุกาโม โย ชิโน ตฺยาทิมาห. อยํ ปน รช รช รช คเณหิ จ ครุลหูหิ จ รจิตตฺตา วีสตกฺขเรหิ ลกฺขิตา วุตฺตคาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ วุตฺโตทเย ‘‘วุตฺต มีทิสนฺตุ นามโต รชา รชา รชา ครุลฺลหู จา’’ติ. 21. Sau khi đã tán dương vị vua của các bậc ẩn sĩ bằng bài kệ thứ hai mươi như vậy, bây giờ, với mong muốn đảnh lễ bậc Chiến Thắng bằng cách tán thán các đức hạnh của Ngài khi còn là Bồ-tát trong vô số kiếp trước, như việc xả thí mạng sống và việc hoàn thiện mười ba-la-mật như bố thí v.v., ngài (tác giả) đã nói bài kệ bắt đầu bằng ‘yo jino’. Cần phải được hiểu rằng đây là một Vuttagāthā, được đánh dấu bằng hai mươi âm tiết, được cấu tạo bởi các nhóm âm tiết `raja`, `raja`, `raja` và một âm nặng và một âm nhẹ. Thật vậy, đã được nói trong Vuttodaya: ‘Một Vutta như thế này được gọi tên là (Vutta) khi có các nhóm âm tiết `raja`, `raja`, `raja` và một âm nặng và một âm nhẹ.’ อยํ ปเนตฺถ โยชนา. ยสฺสํ ปฏิปาทํ รชา รชคณา จ รชา รชคณา จ รชา รชคณา จ ครุลฺลหู จ เจ สิยฺยุํ, อีทิสนฺตุ อีทิสํ ปน คาถา นามโต นาเมน วุตฺตํ วุตฺต คาถา นามาติ. Đây là phần giải thích cấu trúc ở đây. Trong mỗi dòng của bài kệ nào, nếu có các nhóm âm tiết `raja`, `raja`, `raja` và một âm nặng và một âm nhẹ, thì một bài kệ như vậy được gọi tên là Vuttagāthā. ตตฺถ ปน โย ชิโนติ โย พุทฺโธ. โส หิ เทวปุตฺตกิเลสาภิสงฺขารขนฺธมจฺจุวเสน ปญฺจมาเร อชินิ ชินาติ ชินิสฺสตีติ ชิโนติ วุจฺจติ. นนุ จ พุทฺธสาวกาปิ ปญฺจมาเร ชินตฺตา ชินา นามาติ เจ. น ภควโต ปรูป นิสฺสยวิรหนิรติสยวเสน ปญฺจมารชินตฺตา ภควาเยว ชิโน นามาติ. วุตฺตญฺหิ ธาตุกถามูลฏีกายํ – Ở đây, ‘yo jino’ (vị Chiến Thắng nào) có nghĩa là vị Phật nào. Vị ấy được gọi là ‘jino’ (Chiến Thắng) vì đã chiến thắng, đang chiến thắng, và sẽ chiến thắng năm loại ma theo thứ tự là Thiên tử ma, Phiền não ma, Hành ma, Uẩn ma, và Tử ma. Nếu hỏi rằng: ‘Chẳng phải các vị Thinh văn của Đức Phật cũng được gọi là những vị Chiến Thắng vì đã chiến thắng năm loại ma hay sao?’ (Đáp rằng:) Không. Chỉ có Đức Thế Tôn mới được gọi là Chiến Thắng, vì Ngài đã chiến thắng năm loại ma một cách vô song, không cần nương tựa vào sự hướng dẫn của người khác. Thật vậy, đã được nói trong Dhātukathāmūlaṭīkā – ‘‘ตตฺถ พลวิธมน วิสยาติกฺกมวเสน เทวปุตฺตมารสฺส, อปวตฺติกรณวเสน กิเลสาภิสงฺขารมารานํ, สมุทยปฺปหานปริญฺญาวเสน ขนฺธมารสฺส, มจฺจุมารสฺส, จ โพธิมูเล เอว ภญฺชิตตฺตา ปรูปนิสฺสยรหิตํ นิรติสยํ ตํ ภญฺชนํ อุปาทาย ภควาเอว มารภญฺชโนติ โถมิโต’’ติ. ‘Ở đó, vì đã phá tan Thiên tử ma bằng cách phá tan quân lực và vượt qua phạm vi ảnh hưởng; phá tan Phiền não ma và Hành ma bằng cách làm cho chúng không còn tái diễn; và phá tan Uẩn ma và Tử ma bằng cách liễu tri sự đoạn tận nguyên nhân sanh khởi, ngay tại cội Bồ-đề; dựa vào sự phá tan vô song, không cần nương tựa vào sự hướng dẫn của người khác ấy, chỉ có Đức Thế Tôn được tán thán là người phá tan ma quân.’ อเนกชาติยนฺติ [Pg.155] อเนกสํสารภเว. เอตฺถ หิ อยํ ชาติสทฺโท อเนกตฺโถ. ตถา เหส เอกมฺปิ ชาตึ ทฺเวปิ ชาติโยติ เอตฺถ ภเว อาคโต. อตฺถิ วิสาเข นิคณฺฐา นาม สมณชาตีติ เอตฺถ นิกาเย. ติริ นาม ติณชาติ นาภิยา อุคฺคนฺตฺวา นภํ อาหจฺจ ฐิตา อโหสีติ เอตฺถ ปญฺญตฺติยํ. ชาติ ทฺวีหิ ขนฺเธหิ สงฺคหิตาติ เอตฺถ สงฺขตลกฺขเณ. ยํ มาตุกุจฺฉิยํ ปฐมํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ ปฐมํ วิญฺญาณํ ปาตุภูตํ. ตทุปาทาย สาวสฺส ชาตีติ เอตฺถ ปฏิสนฺธิยํ. สมฺปติชาโต อานนฺท โพธิสตฺโตติ เอตฺถ ปสูติยํ. อนุปกุฏฺโฐ ชาติวาเทนาติ เอตฺถ กุเล. ยโตหํ ภคินิ อริยาย ชาติยา ชาโตติ เอตฺถ อริยสีเล. อิธ ปนายํ ภเว วตฺตติ. ตสฺมา อเนกสํสารภเวติ อตฺโถ วิญฺญาตพฺโพ. โส หิ ชายติ โยนิ คติอาทิ วิภาโคติ ชาตีติ วุจฺจติ. อถ วา ชายนฺติ นิพฺพตฺตนฺติ เอตฺถ ขนฺธาทโยติ ชาติ, ภโว. ชนิธาตุ นิพฺพตฺตเนติ. น เอกา อเนกา, อเนกา จ สา ชาติ จาติ อเนก ชาติ. ตสฺสํ อเนกชาติยํ. ‘Anekajātiyaṃ’ có nghĩa là trong vô số kiếp luân hồi. Ở đây, từ ‘jāti’ này có nhiều nghĩa. Thật vậy, nó có nghĩa là ‘kiếp sống’ (bhava) trong câu ‘một kiếp, hai kiếp’. Nó có nghĩa là ‘trường phái’ (nikāya) trong câu ‘Này Visākhā, có một loại sa-môn tên là Nigaṇṭha’. Nó có nghĩa là ‘loài’ (paññatti) trong câu ‘Một loài cỏ tên là Tiri đã mọc lên từ rốn, vươn tới và đứng sừng sững trên bầu trời’. Nó có nghĩa là ‘đặc tính của pháp hữu vi’ (saṅkhatalakkhaṇa) trong câu ‘Sanh được bao gồm bởi hai uẩn’. Nó có nghĩa là ‘sự tái sanh’ (paṭisandhi) trong câu ‘Tâm đầu tiên khởi lên, thức đầu tiên xuất hiện trong bụng mẹ, kể từ đó, đó là sự sanh của người ấy’. Nó có nghĩa là ‘sự sinh đẻ’ (pasūti) trong câu ‘Này Ānanda, Bồ-tát vừa mới được sinh ra’. Nó có nghĩa là ‘dòng dõi’ (kula) trong câu ‘Không bị chê trách về mặt dòng dõi’. Nó có nghĩa là ‘giới đức của bậc Thánh’ (ariyasīla) trong câu ‘Này chị, từ khi tôi được sinh ra trong dòng dõi Thánh’. Tuy nhiên, ở đây, nó có nghĩa là ‘kiếp sống’. Do đó, cần phải hiểu ý nghĩa là ‘trong vô số kiếp luân hồi’. Nó được gọi là ‘jāti’ vì nó được sinh ra, với sự phân biệt về thai sanh, cảnh giới, v.v. Hoặc, ‘jāti’ là nơi mà các uẩn v.v. được sinh ra, được tạo thành; đó là kiếp sống. Căn `jani` có nghĩa là sự tạo thành. Không phải một là nhiều (anekā). Nhiều và đó là sanh (jāti), do đó là ‘anekajāti’. Trong vô số kiếp ấy (anekajātiyaṃ). สปุตฺตทารนฺติ ปุตฺเตน จ ภริยาย จ สหิตํ. อตฺตโน กุลํ ปุนาติ ปวติ โสเธตีติ วา ปุตฺโต. ปุธาตุ ปวเน ต. มาตาปิตูนํ มนํ ปูเรตีติ วา ปุตฺโต. ปูรธาตุ ปูรเณ ต. ปุตฺโต จ ธีตา จ ปุตฺโต. วิรูเปก เสโสยํ. สามิเกน ธริยเตติ ทาโร. ธรธาตุ ธารเณ โณ. ธสฺส โท. อถ วา ปุริเสน โภคํ ทียตีติ ทาโร. ทาธาตุ ทาเน รปจฺจโย. ทากุจฺฉิตา กาเรน ปุริเสน รมิยติ เอตฺถาติ วา ทาโร, ภริยา. ทาปุพฺพรมุธาตุ รมเน กฺวิ. ทาสทฺโท กุจฺฉิตตฺโถ. อภิธานฏีกายํ ปน ‘‘ทารยนฺเต เยนาติ ทาโร, ทร วิทารเณ. อกตฺตริ จ การเก สญฺญายํ โณ’’ติ วุตฺตํ. ปุตฺโต จ ทาโร จ ปุตฺตทาโร. สมาหารทฺวนฺเทปิ หิ [Pg.156] ปุลฺลิงฺคํ อิจฺฉนฺติ อาจริยา. เตน สห วตฺตติ ยสฺสาติ สปุตฺตทาโร, ปุตฺตทารปริจฺจาโค. ตํ สปุตฺตทารํ. องฺคชีวิตมฺปีติ หตฺถปาทกณฺณนาสจกฺขาทิสรีราวยวญฺจ ชีวิตินฺทฺริย ปฏิพทฺธสกลสรีรญฺจ องฺคติ คจฺฉติ กาเยติ องฺโค, จกฺขาทิสรีราวยโว. อคิธาตุ คติยํ อ. ชีวนฺติ สตฺตา เอเตนาติ ชีวิตํ, ชีวิตินฺทฺริยํ. ชีวธาตุ ปาณธารเณ ต. องฺโค จ ชีวิตญฺจ องฺคชีวิตํ. เอตฺถ จ ปิสทฺโท สมฺปิณฺฑนตฺโถ. เตน ธนรฏฺฐปริจฺจาคํ สมฺปิณฺเฑติ. วุตฺตญฺหิ สีลกฺขนฺธฏฺฐ กถายํ – Saputtadāraṃ có nghĩa là cùng với con trai và vợ. Putto (con trai) là người làm cho dòng dõi của mình được trong sạch, được phát triển, hoặc được thanh lọc. Căn pu (trong sạch) + tiếp vị ngữ ta. Hoặc putto là người làm cho tâm của cha mẹ được viên mãn. Căn pūra (viên mãn) + tiếp vị ngữ ta. Putto (con trai) và dhītā (con gái) (được gọi chung là) putto. Đây là trường hợp virūpekasesa (dị hình nhất thặng). Dāro (vợ) là người được chồng nuôi dưỡng. Căn dhara (nuôi dưỡng) + tiếp vị ngữ ṇa. Dha biến thành do. Hoặc dāro là người được người chồng cho tài sản. Căn dā (cho) + tiếp vị ngữ ra. Hoặc dāro (vợ) là nơi người chồng, với hành động đáng chê trách, tìm thấy sự vui thích. Căn ramu (vui thích) có tiền tố dā + tiếp vị ngữ kvi. Từ dā có nghĩa là đáng chê trách. Tuy nhiên, trong Abhidhānaṭīkā có nói: "Dāro là cái mà người ta dùng để chia cắt, căn dara (chia cắt). Và trong trường hợp phi chủ cách, danh từ có tiếp vị ngữ ṇa". Putto (con) và dāro (vợ) là puttadāro. Các vị thầy cũng mong muốn giống đực ngay cả trong hợp từ samāhāradvandva. Saputtadāro là người có con và vợ, (nghĩa là) sự từ bỏ con và vợ. Taṃ saputtadāraṃ (từ bỏ con và vợ ấy). Aṅgajīvitampi có nghĩa là các bộ phận của thân thể như tay, chân, tai, mũi, mắt, v.v... và toàn bộ thân thể gắn liền với mạng quyền. Aṅgo là bộ phận của thân thể như mắt, v.v... vì nó đi, nó di chuyển trong thân. Căn agi (đi) + tiếp vị ngữ a. Jīvitaṃ (mạng sống) là cái mà chúng sanh nhờ đó mà sống, tức là mạng quyền. Căn jīva (duy trì sự sống) + tiếp vị ngữ ta. Aṅgo (thân phần) và jīvitaṃ (mạng sống) là aṅgajīvitaṃ. Ở đây, từ pi có nghĩa là tóm thâu. Do đó, nó tóm thâu cả sự từ bỏ tài sản và vương quốc. Thật vậy, đã được nói trong Sīlakkhandhaṭṭhakathā: ‘‘องฺคปริจฺจาคํ ชีวิตธนรชฺชปุตฺตทารปริจฺจาคนฺติ อิเม ปญฺจ มหาปริจฺจาเค ปริจฺจชิตฺวา’’ติ. อถ วา สมฺภาวนตฺโถ. เตน ภควา สพฺพญฺญุตญาณเหตุปิ ปุตฺตทารองฺคชีวิตมฺปิ อลคฺคมานโส ปริจฺจเชติ, ปเคว ธนาทิพาหิรวตฺถุ ปริจฺจาเคปีติ สมฺภาเวติ. "Sau khi đã từ bỏ năm sự đại thí xả này, tức là sự từ bỏ thân phần, sự từ bỏ mạng sống, tài sản, vương quốc, con và vợ." Hoặc là, (từ pi) có nghĩa là khả năng. Do đó, nó cho thấy khả năng rằng: "Đức Thế Tôn, ngay cả vì tuệ toàn giác, cũng đã từ bỏ con, vợ, thân phần và mạng sống với tâm không luyến tiếc, huống chi là sự từ bỏ các vật bên ngoài như tài sản, v.v..." โพธิเปมโตติ อรหตฺตมคฺคสพฺพญฺญุตญาณสงฺขาตาย โพธิยา ปิยมานตฺตา, เหตฺวตฺเถ หิ โตปจฺจโย. จตฺตาริ สจฺจานิ พุชฺฌตีติ โพธิ, อรหตฺตมคฺคญาณํ. สพฺพ เญยฺยธมฺเม พุชฺฌตีติ โพธิ, สพฺพญฺญุตญาณํ. พุธธาตุ ญาเณ ณ. อิตฺถิลิงฺคโชตโก อีปจฺจโย จ. วุตฺตญฺหิ อภิธานปฺปทีปิกายํ – ‘‘โพธิ สพฺพญฺญุตญาเณ, อริยมคฺเค จ นาริย’’นฺติ. โพธิ จ โพธิ จ โพธิ สรูเปกเส สวเสน. ปิยนํ เปโม, ปิยายิตพฺโพติ วา เปโม. ปีธาตุ ตปฺปนกนฺตีสุ มนิปจฺจโย. โพธิยา เปโม โพธิเปโม, ตโต โพธิเปมโต. ภควตา หิ ปุตฺตทารองฺคชีวิเตหิปิ สตคุเณน สหสฺสคุเณน สต สหสฺสคุเณนปิ โพธิญาณเมว ปิยนฺติ วุตฺตํ โหติ. วุตฺตญฺหิ เวสฺสนฺตรชาตเก – Bodhipemato (vì lòng yêu mến sự giác ngộ): vì yêu mến sự giác ngộ được gọi là A-la-hán đạo và tuệ toàn giác. Ở đây, tiếp vị ngữ to có nghĩa là nguyên nhân. Bodhi (giác ngộ) là sự thấu hiểu bốn chân lý, tức là tuệ A-la-hán đạo. Bodhi là sự thấu hiểu tất cả các pháp cần biết, tức là tuệ toàn giác. Căn budha (biết) + tiếp vị ngữ ṇa. Và tiếp vị ngữ ī chỉ giống cái. Thật vậy, đã được nói trong Abhidhānappadīpikā: "Bodhi trong nghĩa tuệ toàn giác, và trong thánh đạo, là giống cái." Bodhi (A-la-hán đạo) và bodhi (tuệ toàn giác) (được gọi chung là) bodhi theo quy tắc sarūpekasesa (đồng hình nhất thặng). Pemo (sự yêu mến) là sự yêu mến, hoặc là cái đáng được yêu mến. Căn pī (làm hài lòng, yêu mến) + tiếp vị ngữ mani. Bodhiyā pemo là bodhipemo, từ đó có bodhipemato. Điều này có nghĩa là: Đối với Đức Thế Tôn, tuệ giác ngộ thực sự quý giá hơn con, vợ, thân phần và mạng sống gấp trăm lần, ngàn lần, trăm ngàn lần. Thật vậy, đã được nói trong Vessantarajātaka: ‘‘น เม เทสฺสา อุโภ ปุตฺตา, มทฺที เทวี น เทสฺสิยา; สพฺพญฺญุตํ ปิยํ มยฺหํ, ตสฺมา ปิเย อทาสห’’นฺติ. "Không phải Ta ghét cả hai con, cũng không ghét hoàng hậu Maddī; Tuệ toàn giác là điều Ta yêu quý, vì thế Ta đã cho đi những người thân yêu." อลคฺคมานโสติ [Pg.157] ปุตฺตทารองฺคชีวิตาทีสุ อนลฺลียน จิตฺโต หุตฺวา ลคนํ สงฺคนํ ลคฺโค, ลคติ สงฺคติ อลฺลยติ วาติ ลคฺโค. ลคธาตุ สงฺเค อลฺลียเน วา คปจฺจโย. น ลคฺโค อลคฺโค, นตฺถิ ลคฺโค เอตฺถ ปุตฺตทาร องฺคชีวิตาทีสูติ วา อลคฺโค. มนติ ชานาติ อารมฺมณนฺติ มโน. โสเยว มานโส. อลคฺโค มานโส ยสฺส โสติ อลคฺคมานโส, ชิโน. อตฺถิกสฺสาติ ปุตฺต ทาราทึ กามิกสฺส, ยาจกสฺส ปฏิคฺคาหกสฺส วาติ อตฺโถ. อตฺโถ กาโม อสฺส อตฺถีติ อตฺถิโก, ณิโก. ตสฺส อตฺถิกสฺส. อทาสิเยวาติ ปูชานุคฺคหกามตาย ญาณสมฺปยุตฺตปริจฺจาคเจตนาย อทาสิเอวาติ อตฺโถ. โพธิสตฺโต หิ ปารมีปูรณ กาเล สราคสโทสสโมหสฺเสว สโต อาคตา คตานํ ยาจกานํ อลงฺกตปฏิยตฺตํ สีสํ กนฺติตฺวา คลโลหิตํ นีหริตฺวา สุอญฺชิตานิ อกฺขีนิ อุปฺปาเฏตฺวา กุลวํสปฺปทีปํ ปุตฺตํ มนาปจารินึ ภริยญฺจ เขฬปิณฺฑมิว อนเปกฺโข ปริจฺจชิตฺวา ทียมาโนว สมฺมาสมฺโพธิญาณํ ลทฺธุํ สกฺกา, น ปุตฺตทารองฺคชีวิตมฺปิ อปริจฺจชิตฺวา. ปญฺจ หิ มหาปริจฺจาเค อปริจฺจชิตฺวา พุทฺธภูตปุพฺพา นาม นตฺถิ. ปจฺเจกพุทฺธาริยสาวกา ปน ปุตฺตทารองฺคชีวิตํ อปริจฺจชนฺตาปิ ปจฺเจกพุทฺธาริยสาวกโพธิญาณํ ลทฺธุํ สมตฺถาว. ตสฺมาเยว ภควนฺตํเยว สปุตฺตทารมงฺคชีวิตมฺปิ โพธิเปมโต อลคฺคมานโส อทาสิเยว อตฺถิ กสฺสาติ โถเมติ. วุตฺตญฺเหตํ เวสฺสนฺตรชาตกฏฺฐ กถายํ ‘‘สพฺพโพธิสตฺตา ธนปริจฺจาคํ, ปุตฺตปริจฺจาคํ, ภริยปริจฺจาคํ, องฺคปริจฺจาคํ, ชีวิตปริจฺจาคนฺติ อิเม ปญฺจ มหาปริจฺจาเค อปริจฺจชิตฺวา พุทฺธภูตปุพฺพา นาม นตฺถี’’ติ. Alaggamānaso (với tâm không luyến tiếc): có tâm không dính mắc vào con, vợ, thân phần, mạng sống, v.v... Laggo là sự dính mắc, sự bám víu; laggo là cái dính mắc, bám víu, hoặc chấp thủ. Căn laga (dính mắc, bám víu) + tiếp vị ngữ ga. Na laggo là alaggo (không dính mắc), hoặc alaggo là nơi không có sự dính mắc vào con, vợ, thân phần, mạng sống, v.v... Mano là cái biết, cái nhận thức đối tượng. Chính nó là mānaso. Alaggamānaso là người có tâm không dính mắc, tức là bậc Chinh Phục. Atthikassa (cho người cần đến): có nghĩa là cho người mong muốn con, vợ, v.v..., cho người xin, cho người nhận. Atthiko là người có nhu cầu, có mong muốn; (từ attha) + tiếp vị ngữ ṇika. Tassa atthikassa (cho người cần đến ấy). Adāsiyeva (đã thực sự cho đi): có nghĩa là đã thực sự cho đi với tác ý từ bỏ tương ưng với trí tuệ, vì mong muốn cúng dường và giúp đỡ. Thật vậy, Bồ-tát trong thời gian thực hành các ba-la-mật, dù vẫn còn tham, sân, si, nhưng khi có những người xin đến, ngài đã cắt cái đầu được trang điểm sẵn sàng, lấy máu từ cổ, móc đôi mắt được tô điểm kỹ lưỡng, từ bỏ đứa con là ngọn đèn nối dõi dòng tộc và người vợ có hạnh kiểm đáng hài lòng như thể vứt bỏ một cục đờm, không luyến tiếc. Chỉ khi cho đi như vậy, ngài mới có thể đắc được tuệ Chánh Đẳng Giác, chứ không phải không từ bỏ con, vợ, thân phần và mạng sống. Thật vậy, chưa từng có ai trở thành Phật mà không từ bỏ năm sự đại thí xả. Tuy nhiên, các vị Phật Độc Giác và Thánh Thinh Văn, dù không từ bỏ con, vợ, thân phần và mạng sống, vẫn có khả năng đắc được tuệ giác của Phật Độc Giác và Thánh Thinh Văn. Chính vì vậy, (tác giả) tán thán chính Đức Thế Tôn rằng: "Ngài đã thực sự cho đi cả con, vợ, thân phần và mạng sống cho người cần đến, với tâm không luyến tiếc, vì lòng yêu mến sự giác ngộ." Điều này đã được nói trong Vessantarajātakaṭṭhakathā: "Tất cả các vị Bồ-tát, chưa từng có ai trở thành Phật mà không từ bỏ năm sự đại thí xả này, tức là sự từ bỏ tài sản, sự từ bỏ con, sự từ bỏ vợ, sự từ bỏ thân phần, và sự từ bỏ mạng sống." เอวํ ปญฺจหิ มหาปริจฺจาคคุเณหิ ภควโต โถมนํ กตฺวา อิทานิ ทานาทิปารมีปูรณคุเณน โถมนํ กตฺตุ กาโม ทานปารมินฺติอาทิมาห. ตตฺถ ทานนฺติ ติวิธํ โหติ [Pg.158] จาคเจตนา จ, วิรติ จ, เทยฺยธมฺโม จาติ. สทฺธา หิริยํ กุสลญฺจ ทานนฺติ อาคตฏฺฐาเน หิ จาคเจตนา ทานํ นาม. อภยํ เทตีติ อาคตฏฺฐาเน วิรตี ทานํ นาม. ทานํ เทติ อนฺนํ ปานนฺติ อาคตฏฺฐาเน เทยฺยธมฺโม ทานํ นาม. ตตฺถ จาคเจตนา เทติ วา เทยฺยธมฺมํ เทนฺติ วา เอตาย เทยฺยธมฺมนฺติ ทานํ. วิรติ อวขณฺฑนฏฺเฐน ลวนฏฺเฐน วา ทานํ. สา หิ อุปฺปชฺชมานา ภยเภรวสงฺขาตํ ทุสฺสิลฺยํ เจตนํ ทาติ ลุนาติ จาติ ทานํ, เทยฺยธมฺโม ทิยฺยตีติ ทานํ. อิธ ปน ติวิธํ ทานํ อธิปฺเปตํ. ปารมีสทฺทสฺส วจนตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. อถ วา ปารํ นิพฺพานํ เอติ คจฺฉติ เอตายาติ ปารมิ. ปารสทฺทูปปท อิธาตุ คติยํ กฺวิ. ปารํ อิตีติ ปทจฺเฉโท กาตพฺโพ. ทานเมว ปารมี ทานปารมี, ตํ ทานปารมึ. ตโตติ ทานปารมิโต. ปรนฺติ อญฺญํ. สีลปารมาทิกมฺปีติ สีลตีติ สีลํ. สีล ธาตุ สมาธิมฺหิ อ. กายวจีกมฺมานิ สมาทหติ สมาธเปตีติ อตฺโถ. สีลติ สมาธิยติ กายกมฺมาทีนํ สุสิลฺยวเสน น วิปฺปกิรตีติ วา สีลํ, สีลนฺติ สมาทหนฺติ จิตฺตํ เอเตนาติ วา สีลํ. อถ วา สีลยติ อุปธาเรตีติ สีลํ, สีลธาตุ อุปธารเณ อ. กุสล ธมฺมานํ ปติฏฺฐานภาเวน อาภุโส ธาเรตีติ อตฺโถ. สีเลนฺติ วา เอเตน กุสเล ธมฺเม อุปธาเรนฺติ สาธโวติ สีลํ, สีลิยติ อุปธาริยติ สปฺปุริเสหิ หทยมํสนฺตรํ อุปเนตฺวาติ วา สีลํ, สีเลติ อุปธาเรติ ตํ สมงฺคี ปุคฺคลํ อปาเยสุ อุปฺปตฺตินีวารณวเสน สุคฺคติ นิพฺพานนฺติ วา สีลํ, สีลเมว ปารมี สีลปารมี, สา อาทิ ยาสนฺเตติ สีลปารมาทิกา. เอตฺถ จ อาทิสทฺเทน เนกฺขมฺมปญฺญา วีริยขนฺติสจฺจอธิฏฺฐานเมตฺตาอุเปกฺขาปารมึ สงฺคณฺหาติ. วุตฺตญฺเหตํ พุทฺธวํสปาฬิยํ – Sau khi tán dương Đức Thế Tôn bằng năm đức tánh đại thí xả như vậy, bây giờ, với ý muốn tán dương bằng đức tánh viên mãn các pháp ba-la-mật như bố thí v.v..., ngài đã nói câu kệ bắt đầu bằng dānapāramiṃ (bố thí ba-la-mật). Trong đó, dāna (bố thí) có ba loại: tác ý xả ly, sự kiêng cữ, và vật thí. Thật vậy, ở chỗ có câu "Tín, tàm, thiện và bố thí", thì tác ý xả ly được gọi là bố thí. Ở chỗ có câu "cho sự vô úy", thì sự kiêng cữ được gọi là bố thí. Ở chỗ có câu "cho vật thí, cơm nước", thì vật thí được gọi là bố thí. Trong đó, tác ý xả ly là bố thí vì người ta cho, hoặc người ta cho vật thí, hoặc vật thí được cho đi nhờ vào nó. Sự kiêng cữ là bố thí theo nghĩa cắt đứt hoặc gặt hái. Thật vậy, khi sanh khởi, nó cắt đứt, gặt hái tác ý ác giới được gọi là sự sợ hãi kinh hoàng, nên gọi là bố thí. Vật thí được cho đi nên gọi là bố thí. Tuy nhiên, ở đây, ba loại bố thí đều được bao hàm. Ý nghĩa của từ pāramī đã được nói ở dưới. Hoặc, pārami là cái mà nhờ đó người ta đi đến, đạt đến bờ kia là Niết-bàn. Từ pāra là tiền tố, căn i có nghĩa là đi, hậu tố là kvi. Cần phải phân tích thành pāraṃ iti. Bố thí chính là ba-la-mật, đó là bố thí ba-la-mật (dānapāramī), (ngài đã viên mãn) bố thí ba-la-mật ấy. Tato nghĩa là từ bố thí ba-la-mật ấy. Paraṃ nghĩa là cái khác. Sīlapāramādikampi (và các ba-la-mật như giới v.v...). Sīla (giới) là cái gìn giữ. Căn sīla có nghĩa là định tĩnh, hậu tố là a. Nghĩa là nó làm cho các hành động của thân và lời nói được định tĩnh, được an định. Hoặc, sīla là cái được gìn giữ, được định tĩnh, không bị phân tán do sự khéo gìn giữ các hành động của thân v.v... Hoặc, sīla là cái mà nhờ đó tâm được gìn giữ, được định tĩnh. Hoặc, sīla là cái nâng đỡ, duy trì; căn sīla có nghĩa là nâng đỡ, hậu tố là a. Nghĩa là nó nâng đỡ, duy trì các pháp thiện như là nền tảng. Hoặc, sīla là cái mà nhờ đó các bậc thiện nhân nâng đỡ, duy trì các pháp thiện. Hoặc, sīla là cái được các bậc chân nhân gìn giữ, nâng đỡ, mang vào tận tâm can. Hoặc, sīla là cái nâng đỡ, duy trì người đã thành tựu nó, bằng cách ngăn ngừa sự sanh khởi trong các cõi khổ, (đưa đến) cõi lành và Niết-bàn. Giới chính là ba-la-mật, đó là giới ba-la-mật (sīlapāramī). Cái đó đứng đầu trong nhóm nào thì nhóm đó là sīlapāramādikā (những pháp bắt đầu bằng giới ba-la-mật). Và ở đây, bằng từ ādi (v.v...), ngài bao gồm các ba-la-mật: xuất gia, trí tuệ, tinh tấn, kham nhẫn, chân thật, quyết định, tâm từ, và tâm xả. Điều này đã được nói trong kinh Phật Sử (Buddhavaṃsa Pāḷi): ‘‘ทานํ สีลญฺจ เนกฺขมฺมํ, ปญฺญา วีริเยน ปญฺจมํ; ขนฺติสจฺจมธิฏฺฐานํ, เมตฺตุเปกฺขา อิมา ทสา’’ติ. “Bố thí, giới và xuất gia, trí tuệ, tinh tấn là thứ năm; Kham nhẫn, chân thật, quyết định, tâm từ, tâm xả, đây là mười (ba-la-mật).” ปิสทฺโท [Pg.159] เจตฺถ สมฺปิณฺฑนตฺโถ. เตน ปญฺจ มหาปริจฺจาเค สมฺปิณฺเฑติ. Ở đây, từ pi (cũng) có nghĩa là tóm thâu. Nhờ đó, ngài tóm thâu năm sự đại thí xả. อปูรีติ สมฺมาสมฺโพธตฺถาย ปูรณํ อกาสีติ อตฺโถ. ภควโต หิ ทีปงฺกรปาทมูเล อฏฺฐ ธมฺเม สโมธาเนตฺวา พุทฺธตฺถาย อภินีหารโต ปฏฺฐาย อเนกชาตีสุ สมฺมาสมฺโพธึ ปฏิวิชฺฌิตุํ วายมนฺโต อทินฺนทานํ นาม นตฺถิ, อรกฺขิตสีลํ นาม นตฺถิ. อปูริตา ปารมี นาม นตฺถิ. อติพหุมฺปิ ปูรณํ อกาสิเยว. ภควา หิ โพธิสตฺต ภูโต จตูสุ มหาสมุทฺเทสุ อุทกํ ปราเชตฺวา อธิกํ โลหิตทานมกาสิ. สกลปถวิยา ปํสุํ ปราเชตฺวา อธิกํ มํสมทาสิ. สิเนรุปพฺพตราชํ ปราเชตฺวา อธิกํ สีสทานมทาสิ. อากาเส ตารกสมูหํ ปราเชตฺวา อธิกํ นยนมทาสิ. Apūri (đã viên mãn) có nghĩa là ngài đã thực hành sự viên mãn vì mục đích đạt đến Chánh Đẳng Giác. Thật vậy, kể từ khi phát nguyện thành Phật sau khi hội đủ tám pháp dưới chân Đức Phật Dīpaṅkara, Đức Thế Tôn, trong vô số kiếp, trong khi nỗ lực để chứng ngộ Chánh Đẳng Giác, không có sự bố thí nào mà ngài chưa cho, không có giới nào mà ngài chưa giữ. Không có ba-la-mật nào mà ngài chưa viên mãn. Ngài đã thực hành sự viên mãn một cách vô cùng dồi dào. Thật vậy, khi còn là Bồ-tát, Đức Thế Tôn đã bố thí máu nhiều hơn nước trong bốn biển lớn. Ngài đã bố thí thịt nhiều hơn đất trên toàn cõi đất. Ngài đã bố thí đầu nhiều hơn núi vua Sineru. Ngài đã bố thí mắt nhiều hơn các vì sao trên bầu trời. เตน วุตฺตํ ชินาลงฺกาเร – Do đó, đã được nói trong Jinālaṅkāra (Trang Sức của Bậc Toàn Thắng): ‘‘โส สาคเร ชลธิกํ รุธิรํ อทาสิ,ภูมึ ปราชิย สมํสมทาสิ ทานํ; เมรุปฺปมาณมธิกญฺจ สโมฬิสีสํ,เข ตารกาธิกตรํ นยนํ อทาสี’’ติ. “Ngài đã cho máu nhiều hơn nước trong biển cả, Vượt hơn cả đất, Ngài đã bố thí thịt của mình; Nhiều hơn cả núi Meru, Ngài đã cho đầu cùng với vương miện, Nhiều hơn cả các vì sao trên trời, Ngài đã cho đôi mắt.” วสนฺตติลกคาถา. Đây là thể kệ Vasantatilaka. ตตฺถ จ โสติ โส เอวํวิโธ โพธิสตฺโต. สาคเรติ จตูสุ มหาสมุทฺเทสุ. ชลธิกนฺติ อุทกโต อธิกํ กตฺวา. รุธิรํ อทาสีติ โลหิตทานมทาสิ. ภูมึ ปราชิยาติ ปํสุปถวิยา ปํสุํ ปราเชตฺวา อตฺตโน สรีรมํสํ อธิกํ อทาสิ. เมรุปฺปมาณมธิกนฺติ โยชน อฏฺฐสฏฺฐิสตสหสฺสุพฺเพธสฺส คิริราชสฺส ปมาณโตปิ อธิกํ กตฺวา. สโมฬิสีสนฺติ โมฬิยา สห อภิสิตฺตสีสํ อทาสิ. เขติ จกฺกวาฬปพฺพตปริยนฺเต อากาเส. ตารกาธิกตรนฺติ นกฺขตฺตาทิตารกรูปโตปิ อธิกํ กตฺวา[Pg.160]. นยนํ อทาสีติ เนตฺตทานํ อทาสีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. Trong đó, so (ngài) là vị Bồ-tát như vậy. Sāgare (trong biển cả) là trong bốn biển lớn. Jaladhikaṃ (nhiều hơn nước) là làm cho nhiều hơn nước. Rudhiraṃ adāsi (đã cho máu) là ngài đã bố thí máu. Bhūmiṃ parājiya (vượt hơn cả đất) là sau khi vượt qua lượng đất trên cõi đất bụi, ngài đã cho thịt thân mình nhiều hơn. Meruppamāṇamadhikaṃ (nhiều hơn cả núi Meru) là làm cho nhiều hơn cả kích thước của vua núi cao một trăm sáu mươi tám ngàn do-tuần. Samoḷisīsaṃ (đầu cùng với vương miện) là ngài đã cho cái đầu đã được làm lễ quán đảnh cùng với vương miện. Khe (trên trời) là trên bầu trời ở giới hạn của dãy núi Cakkavāḷa. Tārakādhikataraṃ (nhiều hơn cả các vì sao) là làm cho nhiều hơn cả các hình tướng tinh tú như các chòm sao v.v... Nayanaṃ adāsi (đã cho đôi mắt) là ngài đã bố thí mắt. Ý nghĩa ở đây nên được hiểu như vậy. ตาสมิทฺธิโยปยาตมคฺคตนฺติ ตาสํ อิทฺธิยา อุปยาตํ อคฺคตนฺติ ปทจฺเฉโท. ตาสนฺติ ตาสํ ปารมีนํ. อิทฺธิยาติ สมิทฺธิยา, เหตฺวตฺเถ เจตํ กรณวจนํ. อุปยาตนฺติ อุปคตํ. อคฺคตนฺติ สพฺพสตฺตานํ อุตฺตมภาวํ, เสฏฺฐภูตํ พุทฺธตฺตนฺติ อตฺโถ. ตํ ปน ปทํ อุปยาตนฺติปเท กมฺมํ. อคฺคสทฺโท เจตฺถ อุตฺตมวาจโก อนิปฺผนฺนปาฏิปทิโก. อถ วา อคฺคติ อุตฺตมภาวํ เสฏฺฐภูตํ วา พุทฺธภาวํ ปาปุณาตีติ อคฺโค, ชิโน. อคฺคธาตุ คติยํ อ. อคฺคสฺส ภาโว อคฺคตํ. ภควา หิ อนนฺตโลกธาตูสุ สพฺพ สตฺตานํ อคฺโค อุตฺตมตโร เสฏฺฐตโรติ อตฺโถ. วุตฺตญฺเหตํ ทสนิปาต องฺคุตฺตรปาฬิยํ – Tāsamiddhiyopayātamaggataṃ được phân tích thành tāsaṃ iddhiyā upayātaṃ aggataṃ. Tāsaṃ là của những ba-la-mật ấy. Iddhiyā là do sự thành tựu; đây là công cụ cách được dùng theo nghĩa nguyên nhân. Upayātaṃ là đã đạt đến. Aggataṃ có nghĩa là trạng thái tối thượng của tất cả chúng sanh, là Phật quả tối thắng. Và từ đó là đối tượng của từ upayātaṃ. Ở đây, từ agga là một từ chỉ sự tối thượng, không phải là một danh từ gốc được hình thành. Hoặc, aggo (bậc tối thượng), tức là bậc Toàn Thắng, là người đạt đến trạng thái tối thượng, tức là Phật quả tối thắng. Căn agga có nghĩa là đi, hậu tố là a. Trạng thái của bậc tối thượng là aggataṃ. Thật vậy, Đức Thế Tôn là bậc tối thượng, bậc cao cả nhất, bậc ưu việt nhất trong tất cả chúng sanh trong vô lượng thế giới. Điều này đã được nói trong kinh Tăng Chi Bộ, chương Mười pháp: ‘‘ยาวตา ภิกฺขเว สตฺตา อปทา วา ทฺวิปทา วา จตุปฺปทา วา พหุปฺปทา วา รูปิโน วา อรูปิโน วา สญฺญิโน วา อสญฺญิโน วา เนวสญฺญีนาสญฺญิโน วา, ตถาคโต เตสํ อคฺคมกฺขายติ อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติ. “Này các Tỳ-khưu, trong tất cả chúng sanh, hoặc không chân, hoặc hai chân, hoặc bốn chân, hoặc nhiều chân, hoặc có sắc, hoặc không sắc, hoặc có tưởng, hoặc không tưởng, hoặc phi tưởng phi phi tưởng, Như Lai, bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Giác, được tuyên bố là tối thượng trong số ấy.” ตเมกทีปกนฺติ ตํ เอกทีปกนฺติ ปทจฺเฉโท. ตนฺติ ชินํ. เอกทีปกนฺติ สพฺพสตฺตานํ เอกปฏิสรณภูตํ ปติฏฺฐภูตํ วา. ทีปกสทฺโท หิ ปฏิสรณปติฏฺฐวาจโก นิปฺผนฺนปาฏิปทิโก. วุตฺตญฺหิ สํยุตฺตฏฺฐกถายํ ‘‘ปติฏฺฐาปนฏฺเฐน ทีป’’นฺติ. ทีปนฺติ ปติฏฺฐหนฺติ ปฏิสรณภาเวน สตฺตา เอตฺถาติ วา ทีปโก, ชิโน. ทีปธาตุ ปติฏฺฐายํ อโก. เอกสทฺโท สงฺขฺยาวาจโก. เอโก เอกภูโต ทีปโกติ เอกทีปโก, ชิโน. อถ วา เอกทีปกนฺติ มนุสฺสานํ ปฏิสรณภูตํ ปติฏฺฐานภูตํ สมุทฺททีปกมิว สพฺพสตฺตานํ ปฏิสรณภูตํ ปติฏฺฐานภูตํ เอกพุทฺธภูตํ. Tamekadīpakanti được phân tích thành taṃ ekadīpakaṃ. Taṃ (ấy) là chỉ cho bậc Toàn Thắng. Ekadīpakanti (là hòn đảo duy nhất) có nghĩa là bậc là nơi nương tựa duy nhất hoặc là nơi vững chắc duy nhất cho tất cả chúng sanh. Từ dīpaka là một từ phái sinh có nghĩa là nơi nương tựa và nơi vững chắc. Thật vậy, đã được nói trong Chú giải Tương Ưng Bộ: ‘dīpa (hòn đảo) có nghĩa là sự thiết lập.’ Hoặc, chúng sanh trú ngụ ở đây với ý nghĩa là nơi nương tựa, do đó gọi là dīpako, tức là bậc Toàn Thắng. Căn dīpa có nghĩa là nơi vững chắc, với tiếp vị ngữ ako. Từ eka là từ chỉ số lượng. Eko ekabhūto dīpako (một hòn đảo duy nhất) nên gọi là ekadīpako, tức là bậc Toàn Thắng. Hoặc, ekadīpakanti có nghĩa là bậc Chánh Giác duy nhất, là nơi nương tựa, là nơi vững chắc cho tất cả chúng sanh, giống như hòn đảo giữa biển là nơi nương tựa, là nơi vững chắc cho loài người. อยํ ปเนตฺถ วจนตฺโถ. ชลมชฺเฌ ทิปฺปตีติ ทีโป. ทฺวิธา อาโปสนฺทติ เอตฺถาติ วา ทีโป. โสเยว ทีปโก. โสวิย [Pg.161] เอโก พุทฺโธ หุตฺวา เอติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ เอกทีปโก, ชิโน. ยถา หิ มหาสมุทฺเท ภินฺนนาวานํ มนุสฺสานํ สมุทฺททีโป ปฏิสรโณ ปติฏฺโฐ โหติ, เอวํ ชิโน สํสารสาคเร อลพฺภเนยฺยปติฏฺเฐ โอสีทนฺตานํ สพฺพสตฺตานํ เอกพุทฺธภูโต ปฏิสรโณ ปติฏฺโฐ โหตีติ เอกทีปกนฺติ โถเมติ. ตํ ชินํ อหํ นมามีติ สมฺพนฺโธติ. Đây là ý nghĩa của từ ngữ ở đây. Tỏa sáng giữa dòng nước, do đó gọi là dīpo (hòn đảo). Hoặc, nước chảy về hai phía của nó, do đó gọi là dīpo. Chính cái đó là dīpako. Giống như vậy, trở thành một vị Phật duy nhất, ngài đến, đi, và hiện hữu, do đó gọi là ekadīpako, bậc Toàn Thắng. Ví như hòn đảo giữa biển là nơi nương tựa, là nơi vững chắc cho những người bị đắm tàu giữa đại dương, cũng vậy, bậc Toàn Thắng, là bậc Chánh Giác duy nhất, là nơi nương tựa, là nơi vững chắc cho tất cả chúng sanh đang chìm đắm trong biển luân hồi, nơi không thể tìm thấy chỗ nương tựa nào khác. Do đó, ngài tán thán (vị ấy) là ekadīpaka. Mối liên kết là 'Con xin đảnh lễ bậc Toàn Thắng ấy'. อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. โย ชิโน อเนก ชาติยํ อเนกสํสารภเว, สปุตฺตทารํ ปุตฺเตน จ ภริยาย จ สหิตํ, องฺคชีวิตมฺปิ องฺคปจฺจงฺคชีวิตินฺทฺริยมฺปิ. อถ วา หตฺถปาทกณฺณนาสจกฺขาทิสรีราวยวญฺจ ชีวิตินฺทฺริย ปฏิพทฺธสกลสรีรญฺจ, โพธิเปมโต อรหตฺตมคฺค สพฺพญฺญุตญาณสงฺขาตาย โพธิยา ปิยมานตฺตา, อลคฺค มานโสติ ปุตฺตทารองฺคชีวิตาทีสุ อนลฺลียนจิตฺโต หุตฺวา, อตฺถิกสฺส ปุตฺตทาราทึ กามิกสฺส ยาจกสฺส อทาสิเยว ปริจฺจาคเจตนาย อทาสิเอว. ทานปารมิมฺปิ ตโต ทานปารมิโต ปรํ อญฺญํ สีลปารมาทิกมฺปิ สีลปารมีอาทิกมฺปิ, อปูริ สมฺมาสมฺโพธตฺถาย ปูรณํ อกาสิ, ตาสํ ปารมีนํ อิทฺธิยา สมิทฺธิยา อคฺคตํ อุตฺตม ภาวํ เสฏฺฐพุทฺธตฺตํ วา, อุปยาตํ อุปคตํ, เอกทีปกํ สพฺพสตฺตานํ เอกปฏิสรณภูตํ เอกปติฏฺฐานภูตํ วา, ทีปกมิว เอกปฏิสรณภูตํ ปติฏฺฐานภูตํ วา ตํ ชินํ ตีหิ ทฺวาเรหิ นมามีติ. Đây là phần diễn giải tóm tắt. Bậc Toàn Thắng nào, trong vô số kiếp, trong vô số lần hiện hữu trong luân hồi, đã cùng với con trai và vợ, cả các chi phần và mạng sống, tức là cả các chi phần lớn nhỏ và mạng quyền. Hoặc là, các bộ phận cơ thể như tay, chân, tai, mũi, mắt và toàn bộ thân thể gắn liền với mạng quyền, vì lòng yêu mến Bồ đề, tức là vì sự quý mến đối với tuệ giác được gọi là A-la-hán đạo và Toàn Giác trí, với tâm không dính mắc, tức là trở thành người có tâm không luyến ái nơi con, vợ, các chi phần, và mạng sống, đã bố thí cho người cần, cho người xin những thứ như con, vợ, v.v., với tác ý xả ly. Ngài đã làm cho viên mãn cả ba-la-mật về bố thí và các ba-la-mật khác như giới ba-la-mật, v.v. sau ba-la-mật về bố thí ấy, vì mục đích đạt đến Chánh Đẳng Giác. (Con xin đảnh lễ) bậc đã đạt đến trạng thái tối thượng, địa vị cao tột hay Phật quả tối thắng nhờ vào năng lực, nhờ vào sự thành tựu của các ba-la-mật ấy, bậc là hòn đảo duy nhất, là nơi nương tựa duy nhất hay nơi vững chắc duy nhất cho tất cả chúng sanh, (con xin đảnh lễ) bậc Toàn Thắng ấy bằng ba cửa (thân, khẩu, ý). เอกวีสติมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา. Phần giải thích kệ tán dương thứ hai mươi mốt đã hoàn tất. ๒๒. 22. เทวาเทวาติเทวํ นิธนวปุธรํ มารภงฺคํ อภงฺคํ,ทีปํ ทีปํ ปชานํ ชยวรสยเน โพธิปตฺตํธิปตฺตํ; พฺรหฺมาพฺรหฺมาคตานํ วรคิรกถิกํ ปาปหีนํ ปหีนํ,โลกาโลกาภิรามํ สตตมภินเม ตํ มุนินฺทํ มุนินฺทํ. Con hằng đảnh lễ bậc Tối Thượng Mâu-ni, vua của các bậc ẩn sĩ, bậc Thiên Nhân Sư, bậc mang thân cuối cùng, bậc phá tan Ma vương, bậc không thể bị phá vỡ; bậc là ngọn đèn, là hòn đảo cho chúng sanh, bậc đã đạt được giác ngộ, đạt được quyền tối thượng trên bảo tọa chiến thắng; bậc thuyết giảng lời cao thượng cho các Phạm thiên và phi Phạm thiên đã đến, bậc đã từ bỏ điều ác, bậc đã đạt tịch tịnh; bậc là niềm hoan hỷ của thế gian và phi thế gian. ๒๒. เอวํ [Pg.162] เอกวีสติมาย คาถาย ชินํ วนฺทิตฺวา อิทานิ เทวาเทวาติเทวนฺตฺยาทีหิ ทสหิ คุเณหิ โถเมตฺวา มุนินฺทํ วนฺทิตุกาโม เทวาเทวาติเทวนฺติอาทิมาห. อยํ ปน ม ร ภ น ย ย คเณหิ จ ติมุนิยตีหิ จ รจิตตฺตา เอกวีสตกฺขเรหิ ยุตฺตา อาทฺยนฺตยมกา สทฺธรา คาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ วุตฺโตทเย ‘‘มฺรา ภฺนา โย โยตฺร เยน ติมุนิยติยุตา สทฺธรา กิตฺติตาย’’นฺติ. 22. Sau khi đã đảnh lễ bậc Toàn Thắng bằng hai mươi mốt câu kệ như vậy, bây giờ, với mong muốn tán thán và đảnh lễ bậc Tối Thượng Mâu-ni bằng mười đức hạnh bắt đầu bằng 'devādevātideva', ngài đã nói câu kệ bắt đầu bằng 'devādevātideva'. Cần phải hiểu rằng đây là một câu kệ theo thể saddharā, có yamaka (điệp từ) ở đầu và cuối, được cấu thành bởi các túc ma, ra, bha, na, ya, ya, có ba điểm ngắt (yati) và gồm hai mươi mốt âm tiết. Thật vậy, đã được nói trong tác phẩm Vuttodaya: ‘Nơi nào có các túc mrā bhnā yo yotra yena (tức là ma, ra, bha, na, ya, ya, ya) cùng với ba điểm ngắt muni, nơi đó được gọi là saddharā.’ อยํ ปเนตฺถ โยชนา. ยสฺสํ ปฏิปาทํ มฺรา มรคณา จ ภฺนา ภนคณา จ โยคโณ จ เยน ยคเณน สห โยคโณ จ ติมุนิยติยุตา สตฺตมกฺขรนฺเตตีหิ ยตีหิ ยุตฺตา จ เจ สิยุํ. อตฺร อิมสฺมึ ปกติ ฉนฺเท อยํ คาถา สทฺธราคาถาติ กิตฺติตาติ. เอตฺถ จ มุนิสทฺโท สตฺตสงฺขฺยาวาจโกติ ทฏฺฐพฺโพ. เอกสฺมึ ปาเท สตฺตมกฺขรนฺเต สตฺตมกฺขรนฺเต ยตีนํ ติปริวตฺตตฺตา ติมุนิยติยุตาติ วุตฺตํ. เอกวีสตกฺขรวนฺโตติ วุตฺตํ โหติ. Đây là phần diễn giải. Trong thể thơ nào mà mỗi dòng có các túc ma và ra, các túc bha và na, một túc ya, và một túc ya cùng với một túc ya khác, và được kết hợp với ba điểm ngắt muni, tức là kết hợp với ba điểm ngắt ở cuối âm tiết thứ bảy, thì trong thể luật thơ này, câu kệ đó được gọi là saddharāgāthā. Ở đây, cần hiểu rằng từ muni là từ chỉ con số bảy. Trong một dòng, vì các điểm ngắt lặp lại ba lần ở cuối âm tiết thứ bảy, nên được gọi là 'kết hợp với ba điểm ngắt muni'. Điều này có nghĩa là câu kệ có hai mươi mốt âm tiết. ตตฺถ จ เทวาเทวาติเทวนฺติ ราชสงฺขาตสมฺมุติเทว จตุมหาราชาทิกอุปปตฺติเทวานํ อติอุตฺตมํ อติเสฏฺฐํ วิสุทฺธิเทวภูตํ. เอตฺถ หิ เทวาติ สมฺมุติเทวา. เต หิ มานุสฺสอิสฺสริยสมฺปตฺตีหิ ทิพฺพนฺตีติ มนุสฺสราชเทวี กุมารา เทวาติ วุจฺจนฺติ. ปุน เทวาติ อุปปตฺติเทวา. เต หิ ทิพฺพอิสฺสริยสมฺปตฺตีหิ ทิพฺพนฺตีติ จตุมหาราชิกา เทวา วุจฺจนฺติ, ทิพฺพนฺติ กามคุณาทีหิ กีฬนฺติ ลฬนฺติ, เตสุ วา วิหรนฺติ, วิชยสมตฺถตาโยเคน ปจฺจตฺถิเก วิเชตุํ อิจฺฉนฺติ, อิสฺสริยธนาทิสกฺการทานคฺคหณํ ตํ ตํ อตฺถานุสาสนญฺจ กโรนฺตา โวหรนฺติ. ปุญฺญาติสยโยคานุภาวปฺปตฺตาย ชุติยา โชตนฺติ. ยถาธิปฺเปตญฺจ วิสยํ อปฺปฏิฆาเตน คจฺฉนฺติ. ยถิจฺฉิตนิปฺผาทเน จ สกฺโกนฺตีติ เทวาติ วิสุทฺธิมคฺคมหาฏีกายํ อาคตนเยนปิ เวทิตพฺโพ. อติเทวนฺติ [Pg.163] เตสํ เทวานํ อติอุตฺตมํ อติเสฏฺฐํ วา วิสุทฺธิ เทวภูตํ ภควนฺตนฺติ อตฺโถ. โส หิ เตสํ สมฺมุติ อุปปตฺติเทวานํ สีลาทิคุเณหิ อติเรกตฺตา อติเรโก เทโวติ ภควา อติเทโวติ วุจฺจติ. เทโว เทวานํ อติเรโก อติอุตฺตโม อติเสฏฺโฐ อติวิสิฏฺโฐ เทโว เทวาเทวาติเทโว, วิสุทฺธิเทวภูโต มุนินฺโท ลพฺภติ. ตํ เทวาเทวาติเทวํ. Trong đó, devādevātidevaṃ có nghĩa là bậc đã trở thành vị trời thanh tịnh, bậc tối thượng, bậc cao tột hơn cả các vị trời quy ước được gọi là vua chúa và các vị trời do hóa sanh như Tứ Đại Thiên Vương, v.v. Ở đây, devā là các vị trời quy ước. Họ được gọi là trời vì họ tỏa sáng với quyền lực và tài sản của con người, như vua, hoàng hậu, hoàng tử. Một lần nữa, devā là các vị trời do hóa sanh. Họ được gọi là trời vì họ tỏa sáng với quyền lực và tài sản của chư thiên, như các vị trời ở cõi Tứ Đại Thiên Vương; họ vui chơi với các dục, họ sống ở đó, họ muốn chiến thắng kẻ thù nhờ vào khả năng chiến thắng, họ giao tiếp bằng cách ban tặng và nhận lấy sự tôn kính như quyền lực và của cải và đưa ra các lời khuyên về những lợi ích khác nhau. Họ chiếu sáng với ánh hào quang đạt được nhờ năng lực của phước báu vượt trội. Họ đi đến cảnh giới mong muốn mà không bị cản trở. Và họ có khả năng hoàn thành những gì họ muốn. Điều này cũng cần được hiểu theo phương pháp đã được trình bày trong Visuddhimagga Mahāṭīkā. Atidevaṃ có nghĩa là Đức Thế Tôn, bậc đã trở thành vị trời thanh tịnh, bậc tối thượng, bậc cao tột hơn các vị trời ấy. Ngài được gọi là atideva (vị trời siêu việt) vì Ngài vượt trội hơn các vị trời quy ước và trời do hóa sanh ấy về các đức hạnh như giới, v.v. (Ngài là) một vị trời, vượt trội hơn các vị trời, tối thượng, cao tột, một vị trời đặc biệt, do đó là devādevātidevo, bậc Tối Thượng Mâu-ni đã trở thành vị trời thanh tịnh. (Con xin đảnh lễ) bậc Thiên Nhân Sư ấy. วุตฺตญฺหิ ธมฺมหทยวิภงฺเค ‘‘เทวาติ ตโย เทวา สมฺมุติ เทวา, อุปปตฺติเทวา, วิสุทฺธิเทวา. สมฺมุติเทวา นาม ราชาโน เทวิโย ราชกุมารา. อุปปตฺติเทวา นาม จตุมหาราชิเก เทเว อุปาทาย ตทุปริ เทวา. วิสุทฺธิเทวา นาม อรหนฺโต วุจฺจนฺตี’’ติ. Thật vậy, trong Dhammahadayavibhaṅga (Pháp Tâm Phân Tích) có nói rằng: ‘Chư thiên, có ba loại chư thiên là: chư thiên do chế định (sammuti devā), chư thiên do tái sanh (upapattidevā), và chư thiên do thanh tịnh (visuddhidevā). Chư thiên do chế định được gọi là các vị vua, hoàng hậu, và hoàng tử. Chư thiên do tái sanh là kể từ chư thiên ở cõi Tứ Đại Thiên Vương trở lên. Chư thiên do thanh tịnh được gọi là các bậc A-la-hán.’ ภควา ปน นิราติสยาย อภิญฺญากีฬาย อุตฺตเมหิ ทิพฺพพฺรหฺมอริยวิหาเรหิ สปรสนฺตานคตปญฺจวิธมารวิช ยิจฺฉานิปฺผตฺติยาจิตฺติสฺสริย สตฺตธนาทิ สมฺมาปฏิปตฺติ อเวจฺจปฺปสาทสกฺการทานคฺคหณสงฺขาเตน ธมฺมสภาวปุคฺคลชฺฌาสยานุรูปานุสาสนีสงฺขาเตน จ โวหาราติสเยน ปรมาย ปญฺญาสรีรปฺปภาสงฺขาตาย ชุติยา อนญฺญสาธารณาย ญาณสรีรคติยา มารวิชย สพฺพญฺญุคุณปรหิต นิปฺผาทเนสุ อปฺปฏิหตาย สตฺติยา จ สมนฺนาคตตฺตา สเทวเกน โลเกน สรณนฺติ คมนียโต อภิตฺถวนียโต ภตฺติวเสน กมนียโต จ สพฺเพ เต เทเว เตหิ คุเณหิ อภิภุยฺย ฐิตตฺตา เตสํ เทวานํ อติเสฏฺโฐ อติอุตฺตโม เทโวติ เทวาเทวาติเทโวติ วิสุทฺธิมคฺค มหาฏีกายํ อาคตนเยนปิ เวทิตพฺโพ. Lại nữa, Đức Thế Tôn, do Ngài được trang bị bởi: sự du hí với thắng trí vô song; các trú xứ cao thượng là thiên trú, phạm trú, và thánh trú; sự thành tựu ý muốn chiến thắng năm loại ma trong dòng tâm của mình và của người khác; sự làm chủ tâm; sự thực hành đúng đắn về bảy thánh tài v.v...; sự siêu việt trong cách dùng từ ngữ được gọi là sự chấp nhận các vật cúng dường, sự tôn kính, và sự ban tặng với niềm tin bất động, và được gọi là sự giáo huấn phù hợp với bản chất của Pháp và với khuynh hướng của các cá nhân; sự tỏa sáng được gọi là ánh quang của thân trí tuệ tối thượng; sự di chuyển của thân trí tuệ không chung với ai khác; và năng lực không bị cản trở trong việc chiến thắng ma vương, trong việc hoàn thành các phẩm chất của bậc toàn giác, và trong việc mang lại lợi ích cho người khác; và do Ngài là nơi nương tựa, đáng được tán thán, và đáng được đến gần với lòng thành kính bởi thế gian cùng với chư thiên; và do Ngài đứng vững sau khi đã vượt qua tất cả các vị trời ấy bằng những phẩm chất đó, nên Ngài là vị trời xuất sắc nhất, vị trời tối thượng nhất của các vị trời ấy, do đó Ngài là Devādeva (Thiên Trung Thiên) và Atideva (Siêu Thiên). Điều này cũng nên được hiểu theo phương pháp đã được trình bày trong Visuddhimagga Mahāṭīkā (Thanh Tịnh Đạo Đại Sớ Giải). นิธนวปุธรนฺติ อนฺติมกายธารณํ. เอตฺถ จ นิธนสทฺโท ปริโยสานวาจโก อนิปฺผนฺนปาฏิปทิโก. อถ วา นิเธติ ปริโยสานํ กโรติ เอเตนาติ นิธนํ. นิเธติ วินาเสติ ภวนฺติ วา นิธนํ, อนฺติมกาโย ลพฺภติ. นิปุพฺพ ธา ธาตุ [Pg.164] นาเส ยุ. วปติ กุสลากุสลพีชเมตฺถาติ วปุ, กาโย. วปธาตุ พีชสนฺตาเน อุ. นิธนญฺจ ตํ วปุ จาติ นิธนวปุ, ตํ ธาเรตีติ นิธนวปุธโร, มุนินฺโท. ตํ นิธนวปุธรํ. โส หิ อนมตคฺคสํสารภเวสุ นิพฺพตฺเตนฺตานํ สพฺพกิเลสานํ โพธิมณฺเฑ อคฺคมคฺคญาณสตฺเถน สมุจฺฉินฺทิ ตตฺตา ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติ นตฺถิ. อยญฺหิ พุทฺธภาวชาติ อนฺติม ภโว โหติ, ตสฺมา วิเสเสน มุนินฺทเมว นิธนวปุธรนฺติ โถเมติ. วุตฺตญฺเหตํ องฺคุตฺตรปาฬิยํ ‘‘พุทฺโธ อนฺติม ธโร’’ติ. ‘Nidhanavapudharaṃ’ có nghĩa là ‘bậc mang thân cuối cùng’. Ở đây, từ ‘nidhana’ có nghĩa là sự kết thúc, là một từ gốc không phái sinh. Hoặc, ‘nidhanaṃ’ là ‘cái mà qua đó người ta tạo ra sự kết thúc (pariyosānaṃ karoti etena)’. Hoặc ‘nidhanaṃ’ là ‘nó chấm dứt (nidheti), nó hủy diệt (vināseti) các kiếp sống (bhavanti)’, (do đó) thân cuối cùng được thành tựu. (Từ này được hình thành từ) tiếp đầu ngữ ‘ni’, động từ căn ‘dhā’ trong nghĩa hủy diệt, và tiếp vị ngữ ‘yu’. ‘Vapu’ là thân thể (kāyo), vì ‘người ta gieo (vapati) hạt giống thiện và bất thiện vào trong đó (ettha)’. (Từ này được hình thành từ) động từ căn ‘vap’ trong nghĩa gieo hạt, và tiếp vị ngữ ‘u’. ‘Nidhanavapu’ là ‘thân cuối cùng ấy’ (nidhanañca taṃ vapu ca). Bậc mang thân ấy (taṃ dhāretīti) là ‘nidhanavapudharo’, tức là Đức Tôn Sư (munindo). ‘Taṃ nidhanavapudharaṃ’ (là đối cách của từ đó). Thật vậy, vị ấy đã đoạn trừ tất cả các phiền não bằng thanh gươm trí tuệ của đạo quả tối thượng tại Bồ-đề đoàn, đối với những chúng sanh đang tái sanh trong các kiếp sống của vòng luân hồi vô thủy, do đó không còn sự tái sanh trong kiếp mới nữa. Kiếp sống thành Phật này là kiếp sống cuối cùng. Vì vậy, (tác giả) đặc biệt ca ngợi Đức Tôn Sư là ‘bậc mang thân cuối cùng’. Điều này đã được nói trong kinh Tăng Chi Bộ (Aṅguttarapāḷi): ‘Đức Phật là bậc mang (thân) cuối cùng’. มารภงฺคนฺติ เทวปุตฺตาทิปญฺจมาเร วิทฺธํสนํ. มารสทฺทตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. ปญฺจมาเร ภญฺชติ อภญฺชิ ภญฺชิสฺสตีติ มารภงฺโค, มุนินฺโท. มารสทฺทูปปท ภนฺชธาตุ อวมทฺทเน ตปจฺจโย. ตสฺส สห ธาตฺวนฺเตน โคอาเทโส. นการสฺส นิคฺคหิตาเทโส. ตสฺส กวคฺคนฺตาเทโส. ตํ มารภงฺคํ. อภงฺคนฺติ มารเสนาย ภญฺชิตุํ วิทฺธํสิตุํ อสมตฺถํ, ภญฺชิยเต ภงฺโค. นภงฺโค อภงฺโค. อถ วา มารเสนาย น ภญฺชิยตีติ อภงฺโค. มารเสนาย ภญฺชิตุํ น อรหตีติ อตฺโถ. มารเสนา ภญฺชิตุํ น สมตฺโถติ วา อภงฺโค, มุนินฺโท. ตํ อภงฺคํ. ‘Mārabhaṅgaṃ’ có nghĩa là ‘bậc hủy diệt năm loại ma, bắt đầu với Thiên tử ma’. Ý nghĩa của từ ‘Māra’ đã được nói ở dưới. ‘Mārabhaṅgo’ là bậc bẻ gãy, đã bẻ gãy, và sẽ bẻ gãy năm loại ma; đó là Đức Tôn Sư. (Từ này được hình thành từ) từ đứng trước là ‘māra’, động từ căn ‘bhanja’ trong nghĩa nghiền nát, và tiếp vị ngữ ‘ta’. Tiếp vị ngữ này cùng với phần cuối của động từ căn được biến thành ‘go’. Phụ âm ‘na’ được biến thành ‘niggahīta’ (ṃ). Phụ âm này được biến thành phụ âm cuối của nhóm ‘ka’ (ṅ). ‘Taṃ mārabhaṅgaṃ’ (là đối cách của từ đó). ‘Abhaṅgaṃ’ có nghĩa là ‘bậc không thể bị bẻ gãy, không thể bị hủy diệt bởi quân đội của ma vương’. Cái bị bẻ gãy là ‘bhaṅgo’. Không bị bẻ gãy là ‘abhaṅgo’. Hoặc, ‘abhaṅgo’ là ‘bậc không bị bẻ gãy bởi quân đội của ma vương’. Nghĩa là ‘bậc không đáng bị bẻ gãy bởi quân đội của ma vương’. Hoặc, ‘abhaṅgo’ là ‘bậc mà quân đội của ma vương không có khả năng bẻ gãy’; đó là Đức Tôn Sư. ‘Taṃ abhaṅgaṃ’ (là đối cách của từ đó). ทีปํทีปํ ปชานนฺติ เอตฺถ ปชานํ ทีปํ ทีปนฺติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถ ปชานนฺติ สตฺตานํ. เตหิ กมฺมกิเลเสหิ ปชายนฺติ นิพฺพตฺติยนฺติ, ปกาเรน วา ชายนฺติ นิพฺพตฺตนฺติ ปฏิสนฺธิจุติวเสนาติ ปชาติ วุจฺจนฺติ. ทีปนฺติ ปญฺญาปทีปํ. ตญฺหิ กุสลากุสเล ธมฺเม วิภชิตฺวา ทีเปติ ปกาเสติ โชเตตีติ ทีปนฺติ วุจฺจติ. อถ วา ทิปฺปติ โชเตตีติ ทีโป. อนฺธการํ วิธเมตฺวา อาโลกํ ปกาเสตีติ อตฺโถ. ทีปธาตุ ทิตฺติยํ อ. ทีปมิวาติ ทีปา, ปญฺญา. ยถา หิ ปทีโป อนฺธการํ วิธมิตฺวา อาโลกํ ปกาเสติ, เอวํ ปญฺญา อวิชฺชนฺธการํ หนฺตฺวา ธมฺมาโลกํ ปกาเสตีติ [Pg.165] วุตฺตํ โหติ. ตํ ทีปํ. ปุน ทีปนฺติ ทีปกํ ปกาเสนฺตนฺติ อตฺโถ. โส หิ ทีเปติ ปกาเสตีติ ทีโปติ วุจฺจติ. มุนินฺโท หิ ปยิรุปาสนวเสน คตาคตานํ วิเนยฺยสตฺตานํ ธมฺมเทสนาย จตุมคฺคญาณาทิปญฺญาปทีปํ ปกาเสตีติ วุตฺตํ โหติ. ตํ ทีปํ. Trong câu ‘Dīpaṃ dīpaṃ pajānaṃ’, sự liên kết là ‘pajānaṃ dīpaṃ dīpaṃ’. Trong đó, ‘pajānaṃ’ có nghĩa là ‘của các chúng sanh’. Họ được gọi là ‘pajā’ (chúng sanh) vì họ được sanh ra (pajāyanti), được tạo ra (nibbattiyanti) bởi nghiệp và phiền não; hoặc vì họ sanh ra (jāyanti), được tạo ra (nibbattanti) theo nhiều cách (pakārena) thông qua sự tái sanh và sự chết. ‘Dīpaṃ’ có nghĩa là ‘ngọn đèn trí tuệ’ (paññāpadīpaṃ). Nó được gọi là ‘dīpaṃ’ (ngọn đèn) vì nó soi sáng (dīpeti), làm cho rõ (pakāseti), chiếu rọi (joteti) sau khi đã phân tích các pháp thiện và bất thiện. Hoặc, ‘dīpo’ là ‘cái chiếu sáng (dippati), soi rọi (joteti)’. Nghĩa là nó xua tan bóng tối và làm hiển lộ ánh sáng. (Từ này được hình thành từ) động từ căn ‘dīpa’ trong nghĩa chiếu sáng, và tiếp vị ngữ ‘a’. ‘Dīpā’ là trí tuệ (paññā), vì nó giống như ngọn đèn (dīpamiva). Thật vậy, như ngọn đèn xua tan bóng tối và làm hiển lộ ánh sáng, cũng vậy, trí tuệ được nói là phá hủy bóng tối của vô minh và làm hiển lộ ánh sáng của Chánh pháp. ‘Taṃ dīpaṃ’ (là đối cách của từ đó). Lại nữa, ‘dīpaṃ’ có nghĩa là ‘bậc soi sáng, bậc làm cho tỏ rạng’. Vị ấy được gọi là ‘dīpo’ vì vị ấy soi sáng (dīpeti), làm cho rõ (pakāseti). Điều này có nghĩa là Đức Tôn Sư, bằng cách thuyết giảng Chánh pháp cho các chúng sanh có thể giáo hóa, những người đến và đi để hầu cận Ngài, đã làm bừng sáng ngọn đèn trí tuệ của bốn đạo v.v... ‘Taṃ dīpaṃ’ (là đối cách của từ đó). ชยวรสยเนติ ปญฺจมารวิชยนฺตฏฺฐานภูเต อุตฺตม โพธิปลฺลงฺกาสเน. ปญฺจมาเร ชินาติ เอตฺถาติ ชโย, โพธิรุกฺขปลฺลงฺโก. ชิธาตุ ชเย ณ. วริตพฺโพ ปตฺถิ ตพฺโพติ วโร, วรธาตุ ปตฺถเน อ. วรติ นิวาเรติ หีนนฺติ วา วโร. วรธาตุ นิวารเณ อ. พุทฺเธน เสวิยติ ภชิยติ เอตฺถาติ สยโน. สิธาตุ เสวายํยุ. วโร อุตฺตโม สยโน วรสยโน, ชโยเอว วรสยโน ชยวรสยโน, โพธิรุกฺขปลฺลงฺโก. ตสฺมึ. ‘Jayavarasayane’ có nghĩa là ‘trên tòa ngồi Bồ-đề tối thượng, nơi đã trở thành địa điểm kết thúc sự chiến thắng năm loại ma’. ‘Jayo’ (sự chiến thắng) là ‘nơi mà người ta chiến thắng năm loại ma’, tức là tòa ngồi dưới cội Bồ-đề. (Từ này được hình thành từ) động từ căn ‘ji’ trong nghĩa chiến thắng, và tiếp vị ngữ ‘ṇa’. ‘Varo’ (tuyệt vời) là ‘cái đáng được lựa chọn, đáng được mong mỏi’. (Từ này được hình thành từ) động từ căn ‘var’ trong nghĩa mong muốn, và tiếp vị ngữ ‘a’. Hoặc, ‘varo’ là ‘cái ngăn ngừa, loại bỏ điều thấp kém’. (Từ này được hình thành từ) động từ căn ‘var’ trong nghĩa ngăn ngừa, và tiếp vị ngữ ‘a’. ‘Sayano’ (giường, tòa ngồi) là ‘nơi được Đức Phật sử dụng, lui tới’. (Từ này được hình thành từ) động từ căn ‘si’ trong nghĩa phục vụ, và tiếp vị ngữ ‘yu’. Tòa ngồi tuyệt vời, tối thượng là ‘varasayano’. Tòa ngồi chiến thắng chính là tòa ngồi tuyệt vời, (do đó là) ‘jayavarasayano’, tức là tòa ngồi dưới cội Bồ-đề. ‘Tasmiṃ’ (là vị trí cách của từ đó, có nghĩa là ‘trên đó’). โพธิปตฺตํธิปตฺตนฺติ โพธิปตฺตํ อธิปตฺตนฺติ ปทจฺเฉโท. โพธิปตฺตนฺติ อรหตฺตมคฺคสพฺพญฺญุตญาณํ คตํ. เอตฺถ จ โพธิสทฺโท รุกฺขมคฺคญาณสพฺพญฺญุตญาณนิพฺพาเนสุปิ วตฺตติ. ตถา เหส โพธิรุกฺขมูเล ปฐมาภิสมฺพุทฺโธติอาทีสุ รุกฺเข วตฺตติ. โพธิ วุจฺจติ จตูสุ มคฺเคสุ ญาณนฺติอาทีสุ มคฺเค. ปปฺโปติ โพธึ วรภูรี เมธโสติอาทีสุ สพฺพญฺญุตญาเณ. ปตฺวาน โพธึ อมตํ อสงฺขตนฺติอาทีสุ นิพฺพาเน. อิธ ปน ภควโต อรหตฺตมคฺคสพฺพญฺญุตญาณํ อธิปฺเปตํ. จตฺตาริ สจฺจานิ พุชฺฌตีติ โพธิ, อรหตฺต มคฺคญาณํ. สพฺพเญยฺยธมฺเม พุชฺฌตีติ โพธิ, สพฺพญฺญุตญาณํ. พุธธาตุ ญาเณ ณ อี จ. โพธิ จ โพธิ จ โพธิ สรูเปกเสสวเสน. ตํ อปชฺชึ อคมินฺติ โพธิ ปตฺโต, มุนินฺโท. ตํ โพธิปตฺตํ. อธิปตฺตนฺติ สเทวเก โลเก สพฺพเทวมนุสฺสานํ เชฏฺฐภาวํ คตนฺติ อตฺโถ. สพฺพเทวมนุสฺสานํ อธิกํ เชฏฺฐภาวํ วุฑฺฒตรภาวํ ปตฺโต คโตติ อธิปตฺโต, มุนินฺโท. ตํ อธิปตฺตํ. ยถา หิ กุกฺกุฏโปตกานํ [Pg.166] โย กุกฺกุฏโปตโก อณฺฑโกสํ ปทาเลตฺวา อภินิพฺภิโท, โส เตสํ เชฏฺฐภาวํ วุฑฺฒตรภาวํ คโต, เอวเมว ภควา สเทวเก โลเก อวิชฺชา คตาย ปชาย ตํ อวิชฺชณฺฑโกสํ ปทาเลตฺวา ปฐมตรํ อริยาย ชาติยา ชาตตฺตา จ สีลสมาธิปญฺญาทิ สพฺพคุเณหิ อธิกตฺตา จ อปฺปฏิสมตฺตา จ สพฺพเทวมนุสฺสานํ เชฏฺฐภาวํ วุฑฺฒตรภาวํ เสฏฺฐภาวํ อปฺปฏิสมภาวญฺจ ปตฺโต คโตติ วุตฺตํ โหติ. ตสฺมา อธิปตฺตนฺติ โถเมติ. Bodhipattaṃdhipattanti, phân tích cú pháp là bodhipattaṃ adhipattanti. Bodhipattanti có nghĩa là đã đạt đến trí tuệ Toàn Giác của đạo quả A-la-hán. Ở đây, từ 'bodhi' (bồ-đề) được dùng với các nghĩa: cây, đạo, trí tuệ Toàn Giác, và Niết-bàn. Ví dụ, trong câu 'bodhirukkhamūle paṭhamābhisambuddho' (chánh đẳng giác lần đầu tiên dưới cội cây bồ-đề), nó được dùng với nghĩa là cây. Trong câu 'Bodhi vuccati catūsu maggesu ñāṇaṃ' (Bồ-đề được gọi là trí tuệ trong bốn đạo), nó được dùng với nghĩa là đạo. Trong câu 'Pappoti bodhiṃ varabhūrī medhaso' (Bậc trí tuệ, đất cao quý, đạt đến bồ-đề), nó được dùng với nghĩa là trí tuệ Toàn Giác. Trong câu 'Patvāna bodhiṃ amataṃ asaṅkhataṃ' (Đã đạt đến bồ-đề, bất tử, vô vi), nó được dùng với nghĩa là Niết-bàn. Tuy nhiên, ở đây, nó được hiểu là trí tuệ Toàn Giác của đạo quả A-la-hán của Đức Thế Tôn. 'Bodhi' là trí tuệ của đạo quả A-la-hán vì nó giác ngộ Tứ Diệu Đế. 'Bodhi' là trí tuệ Toàn Giác vì nó giác ngộ tất cả các pháp cần được biết. (Từ 'bodhi' được hình thành từ) căn 'budh' (biết) với tiếp vị ngữ 'ṇa' và 'ī'. 'Bodhi ca bodhi ca bodhi' (Bồ-đề và bồ-đề là bồ-đề) là theo quy tắc hợp nhất các từ đồng dạng. 'Taṃ apajjiṃ agamiṃ' (Ta đã đạt đến, đã đi đến điều đó), do đó bậc Mâu-ni là 'bodhi patto' (người đã đạt đến bồ-đề). Từ đó có 'Taṃ bodhipattaṃ'. Adhipattanti có nghĩa là đã đạt đến địa vị tối thượng trong thế giới cùng với chư thiên, là bậc trưởng thượng của tất cả chư thiên và loài người. Bậc Mâu-ni là 'adhipatto' vì đã đạt đến, đã đi đến địa vị tối thượng, địa vị trưởng thượng, địa vị cao cả hơn tất cả chư thiên và loài người. Từ đó có 'Taṃ adhipattaṃ'. Ví như trong đàn gà con, con gà nào phá vỡ vỏ trứng chui ra trước, nó trở thành con đầu đàn, con lớn nhất của chúng. Cũng vậy, Đức Thế Tôn, trong thế giới cùng với chư thiên, đối với chúng sanh bị vô minh bao phủ, Ngài đã phá vỡ vỏ trứng vô minh ấy, là người đầu tiên được sanh ra bằng sự sanh của bậc Thánh, và vì Ngài vượt trội hơn về tất cả các đức hạnh như giới, định, tuệ, v.v., và vì không ai sánh bằng, nên được nói rằng Ngài đã đạt đến, đã đi đến địa vị trưởng thượng, địa vị cao cả, địa vị tối thắng, và địa vị không ai sánh bằng của tất cả chư thiên và loài người. Do đó, 'adhipattanti' là lời tán thán. พฺรหฺมาพฺรหฺมาคตานนฺติ พฺรหฺม อพฺรหฺม อาคตานนฺติ ปทจฺเฉโท. อาคตานํ ปยิรุปาสนวเสน อาคตานํ พฺรหฺม เทวมนุสฺสปริสานนฺติ อตฺโถ. ตตฺถ พฺรหฺมาติ พฺรหฺมปาริสชฺชาทิ พฺรหฺมา. เต หิ ฌานาทิคุเณหิ พฺรูหนฺติ วฑฺฒนฺตีติ พฺรหฺมาติ วุจฺจนฺติ, อพฺรหฺมาติ เทวมนุสฺสา. เต หิ น พฺรหฺมา อพฺรหฺมาติ วุจฺจนฺติ, อาคจฺฉนฺติ ปยิรุปาสนวเสนาติ อาคตา, พฺรหฺมา พฺรหฺมาโน ลพฺภนฺติ. อาปุพฺพคมุธาตุ คติยํ ต. อาคตา พฺรหฺมา จ อพฺรหฺมา จาติ พฺรหฺมาพฺรหฺมาคตา, เตสํ. วิเสสน ปรนิปาตปทเมตํ อคฺยาหิโตติอาทีสุ วิย. ตํ ปน ปทํ วรคิรกถิกนฺติปเท สมฺปทานํ. ปยิรุปาสนานํ พฺรหฺม เทวมนุสฺสปริสานนฺติ อตฺโถ. Brahmābrahmāgatānanti, phân tích cú pháp là brahma abrahma āgatānanti. Có nghĩa là: của các hội chúng Phạm thiên, chư thiên và loài người đã đến để hầu cận. Trong đó, 'brahmā' là các Phạm thiên như Phạm Chúng thiên, v.v. Họ được gọi là 'brahmā' vì họ tăng trưởng (brūhanti, vaḍḍhanti) nhờ các đức hạnh như thiền định. 'Abrahmā' là chư thiên và loài người. Họ được gọi là 'abrahma' vì họ không phải là Phạm thiên. 'Āgatā' là những người đã đến (āgacchanti) để hầu cận (payirupāsanavasena). (Từ 'āgatā' được hình thành từ) căn 'gam' (đi) có tiền tố 'ā', với tiếp vị ngữ 'ta' (chỉ sự đi đến). 'Āgatā brahmā ca abrahmā ca' (các Phạm thiên và phi-Phạm thiên đã đến) thành 'brahmābrahmāgatā', (và ở đây là biến cách sở hữu) 'tesaṃ' (của họ). Đây là một từ có tính từ đặt sau, giống như trong 'agyāhito', v.v. Và từ này ở chỉ định cách liên quan đến từ 'varagirakathikanti'. Có nghĩa là: của các hội chúng Phạm thiên, chư thiên và loài người hầu cận. วรคิรกถิกนฺติ อุตฺตมํ ธมฺมวาจํ เทเสนฺตํ. เสฏฺฐวาจาย ธมฺมํ เทสมานํ วา, คายติ กถิยตีติ คิรา, วาจา. คาธาตุ สทฺเท อีโร. วรา เสฏฺฐา คิรา วาจา วรคิรา. ตาย ธมฺมํ กเถตีติ วรคิรกถิโก, มุนินฺโท. อุตฺตมาย มนาปภูตวาจาย ธมฺมํ เทเสตีติ อตฺโถ. ตํ. Varagirakathikanti có nghĩa là bậc thuyết giảng lời dạy Pháp tối thượng. Hoặc là bậc thuyết giảng Chánh Pháp bằng lời nói cao quý nhất. 'Girā' là lời nói (vācā), vì nó được xướng lên (gāyati) hay được nói ra (kathiyati). (Từ 'girā' được hình thành từ) căn 'gā' (âm thanh) với tiếp vị ngữ 'īra'. 'Varagirā' là lời nói (girā, vācā) cao quý (varā), tối thắng (seṭṭhā). Bậc Mâu-ni là 'varagirakathiko' vì ngài thuyết giảng (katheti) Chánh Pháp (dhammaṃ) bằng lời nói ấy (tāya). Có nghĩa là: bậc thuyết giảng Chánh Pháp bằng lời nói tối thượng và khả ái. 'Taṃ' (đến vị ấy). ปาปหีนนฺติ ลามกอกุสลกิเลสํ. ตญฺหิ อปายาทิ ทุกฺขํ ปาเปตีติ ปาโปติ วุจฺจติ. อกุสลกิเลโส. ปปุพฺพอปธาตุ ปาปุณเน. กุสลธมฺเมน หาตพฺพํ จชิ ตพฺพนฺติ หีนนฺติ วุจฺจติ. ลามกธมฺโม. หาธาตุ จาเค ตปจฺจโย, ตสฺสิโน. ปาโปเอว หีนํ ปาปหีนํ. ปหีนนฺติ [Pg.167] อรหตฺตมคฺคญาเณน สุสมุจฺฉินฺนํ. ปชหตีติ ปหีโน, มุนินฺโท. ปปุพฺพหาธาตุ จาเค อิโน. สพฺเพ อกุสลธมฺเม อคฺคมคฺคญาเณน สมุจฺฉินฺทตีติ อตฺโถ. Pāpahīnanti có nghĩa là phiền não bất thiện, xấu xa. Nó được gọi là 'pāpa' (ác) vì nó đưa đến (pāpeti) khổ đau ở cõi dữ (apāyādi), v.v. Đó là phiền não bất thiện. (Từ 'pāpa' được hình thành từ) căn 'ap' (đạt đến) có tiền tố 'pa'. Nó được gọi là 'hīna' (hèn hạ) vì nó cần được từ bỏ (hātabbaṃ), cần được xả ly (cajitabbaṃ) bằng các pháp thiện. Đó là pháp hèn hạ. (Từ 'hīna' được hình thành từ) căn 'hā' (từ bỏ) với tiếp vị ngữ 'ta', biến thành 'ina'. 'Pāpahīnaṃ' là 'pāpa' (ác) cũng chính là 'hīna' (hèn hạ). Pahīnanti có nghĩa là đã được đoạn trừ hoàn toàn bởi trí tuệ của đạo quả A-la-hán. Bậc Mâu-ni là 'pahīno' (bậc đã từ bỏ) vì ngài từ bỏ (pajahati). (Từ 'pahīno' được hình thành từ) căn 'hā' (từ bỏ) có tiền tố 'pa', với tiếp vị ngữ 'ina'. Có nghĩa là: ngài đoạn trừ tất cả các pháp bất thiện bằng trí tuệ của đạo cao nhất. โลกาโลกาภิรามนฺติ โลกอโลกอภิรามนฺติ ปทจฺเฉโท. มนุสฺสโลกเทวพฺรหฺมโลกานํ อภิรามฏฺฐานภูตนฺติ อตฺโถ. โลโกติ มนุสฺส โลโก, โส หิ โลกยติ ปติฏฺฐหติ ปวตฺตติ วา เอตฺถ ปุญฺญาปุญฺญํ ตพฺพิปาโก จาติ โลโก, มนุสฺส โลโก. โลกธาตุ ปติฏฺฐายํ อ. น โลโก อโลโก. เทวพฺรหฺมโลโก. โลโก จ อโลโก จ โลกาโลกา, เตสํ สตฺตโลกานํ อภิอธิกํ รมนฺติ เอตฺถาติ โลกาโลกาภิราโม. มุนินฺโท, ตํ. โส หิ ติโลกานํ ปูชานุคฺคหาทิกรณวเสน อภิรามฏฺฐานํ โหตีติ โลกาโลกาภิรามนฺติ โถเมติ. สตตนฺติ นิจฺจํ. รตฺติทิวํ อภิณฺหนฺติ อตฺโถ. มุนินฺทนฺติ ปญฺจมุนิสฺสรํ, ตํ มุนินฺทํ. อภินเมติ อหํ อภิสกฺกจฺจํ นมามีติ สมฺพนฺโธติ. Lokālokābhirāmanti, phân tích cú pháp là loka aloka abhirāmanti. Có nghĩa là: là nơi hoan hỷ cho cõi người, cõi trời và cõi Phạm thiên. 'Loka' là cõi người. Nó được gọi là 'loka' vì ở đó (ettha) phước, tội và quả báo của chúng được thiết lập (lokayati, patiṭṭhahati) hoặc diễn ra (pavattati). (Từ 'loka' được hình thành từ) căn 'lok' (thiết lập) với tiếp vị ngữ 'a'. 'Aloka' là không phải cõi người, tức là cõi trời và cõi Phạm thiên. 'Loko ca aloko ca' (cõi người và không phải cõi người) là 'lokālokā'. Bậc Mâu-ni là 'lokālokābhirāmo' vì chúng sanh của các cõi ấy (tesaṃ sattalokānaṃ) vô cùng hoan hỷ (abhiadhikaṃ ramanti) nơi ngài (ettha). 'Taṃ' (đến vị ấy). Ngài được tán thán là 'lokālokābhirāma' vì ngài là nơi hoan hỷ cho ba cõi qua việc được cúng dường, ban ân huệ, v.v. Satatanti có nghĩa là luôn luôn (niccaṃ). Nghĩa là ngày và đêm, thường xuyên. Munindanti có nghĩa là bậc đứng đầu trong năm bậc Mâu-ni, 'taṃ munindaṃ' (đến bậc Mâu-ni Vương ấy). Abhinameti có nghĩa là 'ahaṃ abhisakkaccaṃ namāmi' (tôi thành kính đảnh lễ). Đây là sự liên kết cú pháp. อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. เทวาเทวาติเทวํ สมฺมุติเทวอุปปตฺติเทวานํ อติอุตฺตมํ วิสุทฺธิเทวภูตํ นิธนวปุธรํ อนฺติมกายธารณํ, มารภงฺคํ เทวปุตฺตาทิปญฺจมาเร วิทฺธํสนํ อภงฺคํ มารเสนาย ภญฺชิตุํ อสมตฺถํ, มารเสนา ภญฺชนารหํ วา, ปชานํ สตฺตานํ ทีปํ ปญฺญาปทีปํ, กมฺมภูตํ ทีปํ ทีปกํ ปกาเสนฺตํ, ชยวรสยเน ปญฺจมารวิชยนฺตฏฺฐานภูเต อุตฺตมโพธิปลฺลงฺกาสเน อาธารภูเต, โพธิปตฺตํ อรหตฺตมคฺคสพฺพญฺญุตญาณํ คตํ อธิปตฺตํ สเทวเก โลเก สพฺพเทวมนุสฺสานํ เชฏฺฐภาวํ คตํ, พฺรหฺมา พฺรหฺมาคตานํ ปยิรุปาสนวเสน อาคตานํ พฺรหฺมเทว มนุสฺสปริสานํ วรคิรกถิกํ เสฏฺฐวาจาย ธมฺมํ เทสมานํ ปาปหีนํ ลามกอกุสลกิเลสํ ปหีนํ อรหตฺตมคฺค ญาเณน [Pg.168] สุสมุจฺฉินฺนํ โลกาโลกาภิรามํ มนุสฺส โลกเทวพฺรหฺมโลกานํ อภิรามภูตํ, มุนินฺทํ ปญฺจมุนิสฺสรํ ตํ มุนินฺทํ สตตํ นิจฺจํ อภิณฺหํ อหํ อภินเม อภิสกฺกจฺจํ นมามีติ. Đây là phần giải thích tóm lược. (Con) xin thành kính đảnh lễ bậc Thiên Trung Thiên, là bậc tối thượng hơn cả các vị trời do quy ước, các vị trời do hóa sanh, và là bậc trời do thanh tịnh; là bậc mang thân cuối cùng, là thân không còn tái sanh; là bậc đã bẻ gãy Ma vương, đã phá tan năm loại ma vương kể từ Thiên tử ma; là bậc không thể bị bẻ gãy, không thể bị đạo binh của ma vương phá vỡ, hoặc là bậc xứng đáng phá tan đạo binh của ma vương; là ngọn đèn, là ngọn đèn trí tuệ cho các chúng sanh; là bậc soi sáng hòn đảo, là hòn đảo của nghiệp; trên bảo tọa chiến thắng, là nơi chiến thắng năm loại ma, trên nền tảng là bảo tọa Bồ đề tối thượng; là bậc đã đạt đến sự giác ngộ, đã chứng đắc đạo quả A-la-hán và Nhất thiết trí; là bậc đã trở thành tối thắng trong thế gian cùng với chư thiên, cho tất cả chư thiên và loài người; là Phạm thiên, đối với hội chúng Phạm thiên, chư thiên và loài người đã đến để hầu cận, Ngài là bậc thuyết giảng bằng lời nói cao quý, thuyết giảng Chánh pháp bằng lời nói tuyệt hảo; là bậc đã đoạn tận tội lỗi, đã đoạn trừ và nhổ sạch các phiền não bất thiện thấp hèn bằng trí tuệ của đạo quả A-la-hán; là bậc khả ái đối với thế gian và phi thế gian, là niềm vui cho thế giới loài người, thế giới chư thiên và thế giới Phạm thiên; là bậc Vua của các bậc ẩn sĩ, là Chúa của năm bậc ẩn sĩ. Con xin luôn luôn, thường xuyên, mãi mãi thành kính đảnh lễ bậc Vua của các bậc ẩn sĩ ấy. ทฺวาวีสติมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา. Phần giải thích kệ tán thán thứ hai mươi hai đã hoàn tất. ๒๓. 23. พุทฺโธ นิคฺโรธพิมฺโพ มุทุกรจรโณ พฺรหฺมโฆเสณิชงฺโฆ,โกสจฺฉาทงฺคชาโต ปุนรปิ สุคโต สุปฺปติฏฺฐิตปาโท; มูโททาตุณฺณโลโม อถมปิ สุคโต พฺรหฺมุชุคฺคตฺตภาโว,นีลกฺขี ทีฆปณฺหี สุขุมมลฉวี โถมฺยรสคฺคสคฺคี. Đức Phật có thân hình cân đối như cây đa, tay chân mềm mại, ống chân như nai chúa, giọng nói như Phạm thiên; lại nữa, bậc Thiện Thệ có bộ phận sinh dục được bao bọc trong vỏ; lại nữa, bậc Thiện Thệ có tướng chân đứng vững vàng; có lông trắng mềm mại giữa đôi mày; lại nữa, bậc Thiện Thệ có thân hình ngay thẳng như Phạm thiên; có đôi mắt xanh biếc, gót chân dài, làn da mịn màng không tì vết, đáng được tán thán, có vị giác tối thượng. ๒๔. 24. จตฺตาลีสคฺคทนฺโต สมกลปนโช อนฺตรํสปฺปปีโน,จกฺเกนงฺกิตปาโท อวิรฬทสโน มารชุสฺสงฺขปาโท; ติฏฺฐนฺโต โนนมนฺโตภยกรมุทุนา ชณฺณุกานามสนฺโต,วฏฺฏกฺขนฺโธ ชิโน โคตรุณปขุมโก สีหปุพฺพฑฺฒกาโย. Bậc Chiến Thắng có bốn mươi răng đều đặn, khoảng giữa hai vai đầy đặn, lòng bàn chân có hình bánh xe, răng khít không hở, mắt cá chân tròn đầy; khi đứng thẳng không cúi, có thể dùng cả hai tay mềm mại chạm đến đầu gối; có vai tròn trịa, lông mi như bò tơ, nửa thân trên như sư tử. ๒๕. 25. สตฺตปฺปีโน จ ทีฆงฺคุลิ มถ สุคโต โลมกูเปกโลโม,สมฺปนฺโนทาตทาโฐ กนกสมตโจ นีลมุทฺธคฺคโลโม; สมฺพุทฺโธ ถูลชิวฺโห อถ สีหหนุโก ชาลิกปฺปาทหตฺโถ,นาโถ อุณฺหีสสีโส อิติคุณสหิตํ ตํ มเหสึ นมามิ. Bậc Thiện Thệ có bảy chỗ đầy đặn và ngón tay dài, mỗi lỗ chân lông chỉ có một sợi lông; có răng nanh trắng ngà, làn da như vàng ròng, tóc trên đầu màu xanh biếc; bậc Chánh Đẳng Giác có lưỡi rộng dài, và cằm như sư tử, tay chân có màng lưới; bậc Lãnh Đạo có nhục kế trên đỉnh đầu. Con xin đảnh lễ bậc Đại Thánh sở hữu những phẩm chất như vậy. ๒๓. เอวํ [Pg.169] ทฺวาวีสติมาย คาถาย มุนินฺทสฺส ปณามํ กตฺวา อิทานิ พุทฺโธ นิคฺโรธพิมฺโพตฺยาทีหิ ตีหิ คาถาหิ พุทฺธสฺส ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณสมฺปนฺเนหิ คุเณหิ โถมิตฺวา มเหสึ วนฺทิตุกาโม พุทฺโธ นิคฺโรธพิมฺโพตฺยาทิคาถาตฺตยมาห. ตํ ปน คาถาตฺตยํ สทฺธราคาถาติ ทฏฺฐพฺพํ. สาธกํ ปน เหฏฺฐา วุตฺตเมว. 23. Như vậy, sau khi đã đảnh lễ bậc Vua của các bậc ẩn sĩ bằng bài kệ thứ hai mươi hai, bây giờ, với mong muốn tán thán bậc Đại Thánh bằng ba bài kệ bắt đầu bằng "Buddho nigrodhabimbo..." ca ngợi những phẩm chất của Đức Phật được trang bị ba mươi hai tướng tốt của bậc Đại nhân, ngài đã nói lên ba bài kệ bắt đầu bằng "Buddho nigrodhabimbo...". Nên hiểu rằng ba bài kệ ấy là thể thơ Saddharā. Phần chứng minh đã được nói ở dưới. ตตฺถ ปฐมคาถายํ พุทฺโธติ ปฏิวิทฺธจตุสจฺจธมฺโม ปฏิวิทฺธนิรวเสสสพฺพธมฺโม วา. ตํ ปน ปทํ นิคฺโรธพิมฺโพ ตฺยาทีสุ ปเทสุ ตุลฺยลิงฺคตฺตภาเวน สมฺพนฺธิตพฺพํ. โส หิ จตฺตาริ สจฺจานิ พุชฺฌติ อพุชฺฌิ พุชฺฌิสฺสตีติ จ, นิรวเสสสพฺพธมฺเม พุชฺฌติ อพุชฺฌิ พุชฺฌิสฺสตีติ จ พุทฺโธติ วุจฺจติ. เตสุ ปน ทฺวีสุ วิกปฺเปสุ ปฐมวิกปฺเป พุธธาตุสฺส วาจฺจํ จตุสจฺจธมฺมปฏิวิชฺฌนํ อรหตฺตมคฺคญาณํ มุขฺเยน ลพฺภติ. เหฏฺฐา มคฺคผลญาณญฺจ วิปสฺสนาญาณญฺจ ปารมีญาณญฺจ ผลูปจาเรน. อรหตฺตผลญาณญฺจ สพฺพญฺญุตญาณาทิปจฺฉิมปจฺฉิมญาณานิ จ การณูปจาเรน. ตปจฺจยสฺส วาจฺจํ เตน มุขฺโยปจาเรน อุปลกฺขิโต อปริมิตคุณคณาลงฺการํ ขนฺธปญฺจกํ ปฏิจฺจ พุทฺโธพุทฺโธติ ปญฺญตฺโต สตฺตวิเสโส ลพฺภติ. ทุติย วิกปฺเป พุธธาตุสฺส วาจฺจํ สพฺพเญยฺยธมฺมปฏิวิชฺฌนสมตฺถํ สพฺพญฺญุตญาณํ มุขฺเยน ลพฺภติ. จตุมคฺคผลญาณญฺจ วิปสฺสนา ปารมีญาณญฺจ ผลูปจาเรน. อาสยานุสยญาณาทิปจฺฉิม ปจฺฉิมญาณานิ การณูปจาเรน. ตปจฺจยสฺส วาจฺจํ เตน มุขฺโยปจาเรน อุปลกฺขิโต อปริมาณคุโณฆาลงฺกตํ ขนฺธปญฺจกํ ปฏิจฺจ พุทฺโธพุทฺโธติ ปญฺญตฺโต สตฺตวิเสโส ลพฺภติ. กึปเนตฺถ พุธธาตุสฺส วาจฺจภูตํ ญาณเมว พุทฺโธ นาม โหติ. อุทาหุ ตปจฺจยสฺส วาจฺจภูโต ขนฺธสนฺตาโน พุทฺโธ นามาติ. ญาเณน ปน มลกร กิเลสานํ สวาสนานํ นิรวเสสํ ปหีนตฺตา จิตฺต สนฺตาโน สุทฺโธ โหติ. ตสฺส ปน สุทฺธตฺตา ตสฺส นิสฺสยภูโต [Pg.170] รูปกาโยปิ สุทฺโธ โหติ. ตสฺมา ตปจฺจยสฺส วาจฺจภูโต อรหตฺตมคฺคญาณาทีนํ อาธารภูโต ขนฺธสนฺตาโน นามปญฺญตฺติโวหาเรน พุทฺโธ นามาติ. เตน วุตฺตํ ปฏิสมฺภิทามคฺคฏฺฐกถายํ – Trong đó, ở bài kệ đầu tiên, "Buddho" có nghĩa là bậc đã thấu suốt Tứ Thánh Đế, hoặc là bậc đã thấu suốt tất cả các pháp không còn sót lại. Từ này nên được liên kết với các từ như "nigrodhabimbo" do có cùng tính (giống). Vị ấy quả thật đã giác ngộ, đang giác ngộ, và sẽ giác ngộ Tứ Thánh Đế; đã giác ngộ, đang giác ngộ, và sẽ giác ngộ tất cả các pháp không còn sót lại, do đó được gọi là "Buddha". Trong hai cách giải thích đó, ở cách giải thích thứ nhất, ý nghĩa của căn "budh" chủ yếu được hiểu là trí tuệ A-la-hán đạo, là sự thấu suốt Tứ Thánh Đế. Theo nghĩa ẩn dụ về quả (phalūpacāra), nó bao gồm các trí tuệ đạo và quả thấp hơn, trí tuệ minh sát, và trí tuệ ba-la-mật. Theo nghĩa ẩn dụ về nhân (kāraṇūpacāra), nó bao gồm trí tuệ A-la-hán quả, trí tuệ toàn giác và các trí tuệ sau cùng khác. Ý nghĩa của hậu tố (-ta) được hiểu là một chúng sanh đặc biệt, được quy định là "Buddha", nương vào năm uẩn, được đặc trưng bởi các trí tuệ ấy một cách chủ yếu và ẩn dụ, và được trang hoàng bởi vô số phẩm chất. Ở cách giải thích thứ hai, ý nghĩa của căn "budh" chủ yếu được hiểu là trí tuệ toàn giác, có khả năng thấu suốt tất cả các pháp có thể biết. Theo nghĩa ẩn dụ về quả, nó bao gồm bốn trí tuệ đạo và quả, trí tuệ minh sát và trí tuệ ba-la-mật. Theo nghĩa ẩn dụ về nhân, nó bao gồm các trí tuệ về căn tánh và tùy miên, và các trí tuệ sau cùng khác. Ý nghĩa của hậu tố được hiểu là một chúng sanh đặc biệt, được quy định là "Buddha", nương vào năm uẩn, được đặc trưng bởi các trí tuệ ấy một cách chủ yếu và ẩn dụ, và được trang hoàng bởi vô lượng phẩm chất. Vậy ở đây, phải chăng chỉ có trí tuệ, là ý nghĩa của căn "budh", mới được gọi là Buddha? Hay là dòng tương tục của các uẩn, là ý nghĩa của hậu tố, được gọi là Buddha? Do trí tuệ mà các phiền não gây ô nhiễm cùng với các tập khí của chúng được đoạn trừ hoàn toàn không còn sót lại, nên dòng tâm trở nên thanh tịnh. Do sự thanh tịnh ấy, sắc thân là nơi nương tựa của nó cũng trở nên thanh tịnh. Do đó, ý nghĩa của hậu tố, tức là dòng tương tục của các uẩn, là nền tảng cho trí tuệ A-la-hán đạo v.v..., được gọi là "Buddha" theo cách dùng danh xưng và quy ước. Do đó, đã được nói trong Chú giải Vô Ngại Giải Đạo rằng – ‘‘สพฺเพสุ ธมฺเมสุ อปฺปฏิหตญาณ นิมิตฺตานุตฺตรวิโมกฺขาธิคมปริภาวิตํ ขนฺธสนฺตานํ อุปาทาย ปณฺณตฺติโก สพฺพญฺญุตปทฏฺฐานํ วา สจฺจาภิสมฺโพธิมุปาทาย ปณฺณตฺติโก สตฺตวิเสโส พุทฺโธ’’ติ. "Một chúng sanh đặc biệt được gọi là 'Buddha' là một khái niệm được quy định dựa trên dòng tương tục của các uẩn, đã được tu tập viên mãn nhờ sự chứng đắc giải thoát vô tướng tối thượng, là trí tuệ không bị ngăn ngại trong tất cả các pháp; hoặc là một khái niệm được quy định dựa trên sự toàn giác về các chân lý, là nền tảng cho địa vị toàn giác." ปรมตฺถภูเต หิ ขนฺธสนฺตาเน โวหารสุขตฺถํ สตฺต ปุคฺคลาทิโวหาโร อาโรปิโต. เอวํ โวหารปฺปตฺโต สตฺโต ยาว โพธิญาณตฺถาย น วายมติ, ปณิธานํ น กโรติ. ตาว สตฺโตตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ. ยโต ปน ปฏฺฐาย โพธิญาณตฺถาย วายมติ, ปณิธานํ กโรติ, ตทา โพธิสตฺโต นาม โวหาโร โหติ. โส ปน ยทา โพธิญาณํ ลภติ, ตทา พุทฺโธ นาม โวหาโร โหติ. ตสฺมา ปญฺญตฺติสงฺขาโต ขนฺธสนฺตาโน พุทฺโธ นามาติ ทฏฺฐพฺโพ. วุตฺตญฺหิ มหานิทฺเทเส ‘‘พุทฺโธติ เนตํ นามํ มาตรา กตํ, น ปิตรา กตํ, น ภาตรา กตํ, น ภคินิยา กตํ, น มิตฺตามจฺเจหิ กตํ, น ญาติสา โลหิเตหิ กตํ, น สมณพฺราหฺมเณหิ กตํ, น เทวตาหิ กตํ, วิโมกฺขนฺติกเมตํ พุทฺธานํ ภควนฺตานํ โพธิยา มูเล สห สพฺพญฺญุตญาณสฺส ปฏิลาภา สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ ยทิทํ พุทฺโธติ ตํ พุทฺธ’’นฺติ. อถ วา ปฏฺฐานนเยน วา นานนฺตริกนเยน วา ญาณปฺปธาโน สุวิสุทฺธขนฺธสนฺตาโน พุทฺโธ นามาติ อตฺโถปิ ยุชฺชเตวาติ. Thật vậy, trong dòng tương tục của các uẩn vốn là chân đế, để cho việc giao tiếp được dễ dàng, danh xưng chúng sanh, cá nhân v.v... được gán cho. Chúng sanh được gọi theo cách như vậy, chừng nào chưa nỗ lực vì Bồ-đề trí, chưa phát nguyện, thì chừng đó vẫn được gọi là chúng sanh. Nhưng kể từ khi nỗ lực vì Bồ-đề trí, phát nguyện, khi ấy có danh xưng là Bồ-tát. Vị ấy, khi đắc được Bồ-đề trí, khi ấy có danh xưng là Phật. Do đó, cần phải hiểu rằng dòng tương tục của các uẩn được gọi là chế định chính là Phật. Thật vậy, đã được nói trong Đại Trình bày (Mahāniddesa): “‘Phật’, đây không phải là tên do mẹ đặt, không phải do cha đặt, không phải do anh đặt, không phải do chị đặt, không phải do bạn bè thân hữu đặt, không phải do bà con huyết thống đặt, không phải do Sa-môn Bà-la-môn đặt, không phải do chư thiên đặt. Đây là danh xưng giải thoát của các đức Phật, các đấng Thế Tôn, tại cội Bồ-đề cùng với sự chứng đắc Toàn giác trí, là một chế định được chứng thực, đó là ‘Phật’”. Hoặc là, theo phương pháp của Kinh Vô Tỷ hoặc theo phương pháp Vô Gián, dòng tương tục của các uẩn hoàn toàn thanh tịnh, với trí tuệ làm chủ, được gọi là Phật, ý nghĩa này cũng hợp lý. นิคฺโรธพิมฺโพติ นิคฺโรธรุกฺขสฺส ปริมณฺฑโล วิย ปริมณฺฑลสรีโร. อโธภาคํ รุนฺธตีติ นิคฺโรโธ, วฏรุกฺโข. นิปุพฺพรุธธาตุ อาวรเณ ณ, อุสฺโส คาคโม. วมติ [Pg.171] อุคฺคิรตีติ พิมฺโพ, สรีโร. วมุธาตุ อุคฺคิรเณ โพ. วมิสฺส วสฺส พิตฺตํ. นิคฺโรธสฺส ปริมณฺฑโล วิย ปริมณฺฑโล พิมฺโพ สรีโร ยสฺสาติ นิคฺโรธพิมฺโพ, พุทฺโธ. นิคฺโรธปริมณฺฑลพิมฺโพติ วตฺตพฺเพ ปริมณฺฑลสทฺทโลเป เนวํ วุตฺตํ. ยถา หิ ปณฺณาสหตฺถตาย วา สตหตฺถตาย วา สมกฺขนฺธสาโข นิคฺโรโธ ทีฆโตปิ วิตฺถารโตปิ เอกปฺปมาโณว โหติ, เอวํ กายโตปิ พฺยามโตปิ เอกปฺปมาโณ. ยถา อญฺเญสํ กาโย วา ทีโฆ โหติ, พฺยาโม วา น เอวํ วิสมปฺปมาโณติ อตฺโถ. วุตฺตญฺหิ พฺรหฺมายุสุตฺเต ‘‘นิคฺโรธปริมณฺฑโล โข ปน ภวํ โคตโม. ยาวตกฺวาสฺส กาโย, ตาว ตกฺวาสฺส พฺยาโม. ยาวตกฺวาสฺส พฺยาโม, ตาว ตกฺวาสฺส กาโย’’ติ. Nigrodhabimbo có nghĩa là thân hình cân đối như vòm cây đa. Nigrodha là cây đa, vì nó che phủ (rundhati) phần bên dưới (adhobhāgaṃ). (Từ này được hình thành từ) căn rudh có tiền tố ni với nghĩa là che phủ, thêm tiếp vị ngữ ṇa, và g được thêm vào sau u. Bimbo là thân thể, vì nó phát ra, tỏa ra (vamati uggirati). (Từ này được hình thành từ) căn vam với nghĩa là tỏa ra, thêm tiếp vị ngữ bo. Chữ v của vam biến thành b. Vị nào có thân hình (bimbo sarīro) cân đối (parimaṇḍalo) như vòm cây đa (nigrodhassa parimaṇḍalo), vị đó là nigrodhabimbo, tức là đức Phật. Đáng lẽ phải nói là nigrodhaparimaṇḍalabimbo, nhưng do lược bỏ từ parimaṇḍala nên được nói như vậy. Giống như cây đa có thân và cành đều nhau, dù cao năm mươi hay một trăm cubit, chiều cao và chiều rộng đều có cùng một kích thước; cũng vậy, thân và sải tay (của Ngài) có cùng một kích thước. Ý nghĩa là không có kích thước không cân đối như những người khác, có khi thân dài hơn sải tay, hoặc sải tay dài hơn thân. Thật vậy, đã được nói trong kinh Phạm Thiên Thọ (Brahmāyusutta): “Tôn giả Gotama có thân hình cân đối như vòm cây đa. Thân của Ngài cao bao nhiêu, sải tay của Ngài rộng bấy nhiêu. Sải tay của Ngài rộng bao nhiêu, thân của Ngài cao bấy nhiêu.” มุทุกรจรโณติ สณฺหหตฺถปาโท. เอตฺถ จ มุทุสทฺโท สณฺหสุขุมวาจโก อนิปฺผนฺนปาฏิปทิโก. อถ วา มุเทติ โมทยติ สตฺเตติ มุทุ, สณฺหหตฺถปาโท. มุทธาตุ โมทเน หาเส วา อุ. ตํ ตํ กมฺมํ กโรติ เอเตนาติ กโร, หตฺโถ จรติ คจฺฉติ เอเตน ตํ ตํ ฐานนฺติ จรโณ, ปาโท. จรธาตุ คติยํ ยุ. มุทุกโร จ จรโณ จ ยสฺสาติ มุทุกรจรโณ, พุทฺโธ. สปฺปิ มณฺเฑ โอสาริตฺวา ฐปิตํ สตวารํ วิหตกปฺปาสปฏลํ วิย มุทุชาตมตฺตกุมารสฺส วิย จ นิจฺจกาลํ มุทุหตฺถ ปาโทติ อตฺโถ. Mudukaracaraṇo có nghĩa là tay chân mềm mại. Ở đây, từ mudu có nghĩa là mềm mại, tinh tế, là một từ không có nguồn gốc (từ căn động từ). Hoặc là, mudu là (cái) làm cho chúng sanh hoan hỷ, vui mừng; (nghĩa là) tay chân mềm mại. (Từ này được hình thành từ) căn mud với nghĩa là hoan hỷ hoặc vui mừng, thêm tiếp vị ngữ u. Karo là bàn tay, vì người ta làm các việc này việc kia bằng nó. Caraṇo là bàn chân, vì người ta đi, di chuyển đến nơi này nơi kia bằng nó. (Từ này được hình thành từ) căn car với nghĩa là đi, thêm tiếp vị ngữ yu. Vị nào có tay (karo) và chân (caraṇo) mềm mại (mudu), vị đó là mudukaracaraṇo, tức là đức Phật. Ý nghĩa là tay chân luôn luôn mềm mại như lớp bông gòn đã được chải một trăm lần và ngâm trong bơ lỏng, và như (tay chân) của một đứa trẻ sơ sinh mềm mại. พฺรหฺมโฆเสณิชงฺโฆติ พฺรหฺมโฆโส เอณิชงฺโฆติ ปทจฺเฉโท. พฺรหฺมโฆโสติ พฺรหฺมุโน สโร วิย อฏฺฐงฺค สมฺปนฺนสรวนฺโตติ อตฺโถ. ฌานาทิคุเณหิ พฺรูหติ วฑฺฒตีติพฺรหฺมา. พฺรูหธาตุ มนิปจฺจโย. ฆุสิยติ สทฺทิยติ กถิยตีติ โฆโส, สโร. ฆุสธาตุ สทฺเท ณ. พฺรหฺมุโน โฆโส สโร พฺรหฺมโฆโส, โส วิย โฆโส [Pg.172] สโร ยสฺสาติ พฺรหฺมโฆโส, พุทฺโธ. ยถา หิ มหาพฺรหฺมุโน ปิตฺตเสมฺเหหิ อปลิพุทฺธตฺตา สโร วิสุทฺโธ โหติ, เอวเมว ตถาคเตนปิ กตํ กมฺมํ วตฺถุํ โสเธติ, วตฺถุสฺส สุทฺธตฺตา นาภิโต ปฏฺฐาย สมุฏฺฐหนฺโต สโร วิสุทฺโธ อฏฺฐงฺคสมนฺนาคโตติ อตฺโถ. ตสฺมา พฺรหฺมโฆโส วิย อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตสรวนฺโตติ โถเมติ. Brahmaghoseṇijaṅgho được phân tích thành brahmaghoso và eṇijaṅgho. Brahmaghoso có nghĩa là có giọng nói gồm đủ tám thành phần, giống như giọng nói của Phạm thiên. Brahmā là vị tăng trưởng, phát triển nhờ các phẩm chất như thiền định. (Từ này được hình thành từ) căn brūh thêm tiếp vị ngữ mani. Ghoso là giọng nói, vì nó được phát ra, được nói lên. (Từ này được hình thành từ) căn ghus với nghĩa là âm thanh, thêm tiếp vị ngữ ṇa. Giọng nói của Phạm thiên là brahmaghoso. Vị nào có giọng nói giống như vậy, vị đó là brahmaghoso, tức là đức Phật. Giống như giọng nói của Đại Phạm thiên thanh tịnh do không bị ô nhiễm bởi mật và đờm, cũng vậy, Như Lai thanh lọc nghiệp đã làm và cơ sở (của lời nói); do cơ sở thanh tịnh, giọng nói phát ra từ rốn trở lên được thanh tịnh và gồm đủ tám thành phần. Do đó, (Ngài) được tán thán là có giọng nói gồm đủ tám thành phần như giọng nói của Phạm thiên. เอณิชงฺโฆติ เอณิมิคสฺส ชงฺฆา วิย สุวฏฺฏชาณุโก. เอติ คจฺฉตีติ เอณิ, มิโค. อิธาตุ คติยํ ณิ. ชายติ กมนเมตายาติ ชงฺโฆ, ชาณุ. ชนธาตุ ชนเน โฆ. นสฺส นิคฺคหิตาเทโส. เอณิมิคสฺส ชงฺโฆ วิย ชงฺโฆ ยสฺส โสติ เอณิชงฺโฆ, พุทฺโธ. ยถา หิ เอณิมิคสฺส ชงฺโฆ สุวฏฺโฏ โหติ, เอวเมว พุทฺธสฺส มํสุสฺสเทน ปริปุณฺณชงฺโฆ. น เอกโต พนฺธปิณฺฑิกมํโส. สมนฺตโต สมสณฺฐิเตน มํเสน ปริกฺขิตฺตาหิ สุวฏฺฏิตาหิ สาลิ คพฺภยวคพฺภสทิสาหิ ชงฺฆาหิ สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. ตสฺมา เอณิมิคชงฺฆสทิโส สุวฏฺฏชาณุโกติ โถเมติ. Eṇijaṅgho có nghĩa là có bắp chân tròn trịa như bắp chân của con nai eṇi. Eṇi là con nai, vì nó đi, di chuyển. (Từ này được hình thành từ) căn i với nghĩa là đi, thêm tiếp vị ngữ ṇi. Jaṅgho là bắp chân, vì sự đi lại được tạo ra bởi nó. (Từ này được hình thành từ) căn jan với nghĩa là sinh ra, thêm tiếp vị ngữ gho. Chữ n biến thành ṇ. Vị nào có bắp chân (jaṅgho) giống như bắp chân của con nai eṇi, vị đó là eṇijaṅgho, tức là đức Phật. Giống như bắp chân của con nai eṇi tròn trịa, cũng vậy, bắp chân của đức Phật đầy đặn với thịt nổi lên. Thịt bắp chân không bị dồn lại một chỗ. Ý nghĩa là (Ngài) có bắp chân được bao bọc bởi thịt có hình dáng đều đặn xung quanh, tròn trịa, giống như lõi lúa hay lõi lúa mạch. Do đó, (Ngài) được tán thán là có bắp chân tròn trịa giống như bắp chân của con nai eṇi. โกสจฺฉาทงฺคชาโตติ โกสจฺฉาทองฺคชาโตติ ปทจฺเฉโท. อุสภวารณาทีนํ องฺคชาโต วิย สุวณฺณปทุม กณฺณิกสทิเสน วตฺถโกเสน ปฏิจฺฉนฺเนน คุยฺหงฺคชาเตน สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. กุสติ ติฏฺฐติ เอตฺถาติ โกโส. กุสธาตุ คติยํ ณ. ฉาทิยตีติ ฉาโท. ฉทธาตุ ปฏิจฺฉนฺเน ณ. โกเสน ฉาโท โกสจฺฉาโท. องฺเค สรีราวยเว ชาตนฺติ องฺคชาตํ. โกสจฺฉาทํ องฺคชาตํ พฺยญฺชนํ ยสฺสาติ โกสจฺฉาทงฺคชาโต, พุทฺโธ. ภควโต หิ อุสภวารณาทีนํ องฺคชาโต วิย สุวณฺณปทุมกณฺณิ กสทิเสน โกโสหิตวตฺถคุยฺเหน พฺยญฺชเนน สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. ตสฺมา โกสจฺฉาทงฺคชาตสมฺปนฺโนติ โถเมติ. ปุนรปีติ ปุน อปีติ ปทจฺเฉโท. รการา คโม[Pg.173]. ปุนาติ เอโส อตฺถนฺตรตฺเถ นิปาโต. อปิสทฺโท สมฺปิณฺฑนตฺโถ. สุคโตติ พุทฺโธ. โส หิ สุนฺทรํ นิพฺพานํ คจฺฉตีติ สุคโตติ วุจฺจติ. Kosacchādaṅgajātoti được phân tích thành kosacchāda-aṅgajāto ti. Nghĩa là: (vị ấy) có được mã âm tàng được bao bọc bởi lớp vỏ bọc giống như nhụy của hoa sen vàng, tương tự như mã âm tàng của loài bò đực, loài voi, v.v... Kusati tiṭṭhati etthāti koso: Koso là nơi mà nó trú ngụ. Căn kus có nghĩa là đi, tiếp vị ngữ là ṇa. Chādiyatīti chādo: Chādo là cái che đậy. Căn chad có nghĩa là che đậy, tiếp vị ngữ là ṇa. Kosena chādo kosacchādo: Kosacchādo là sự che đậy bằng vỏ bọc. Aṅge sarīrāvayave jātanti aṅgajātaṃ: Aṅgajātaṃ là sanh ra ở một bộ phận, một phần của cơ thể. Kosacchādaṃ aṅgajātaṃ byañjanaṃ yassāti kosacchādaṅgajātoti, buddho: Kosacchādaṅgajāto là người có đặc điểm là mã âm tàng được che đậy trong vỏ bọc, đó là Đức Phật. Nghĩa là: Quả vậy, Đức Thế Tôn có được đặc điểm là mã âm tàng được giấu kín trong vỏ bọc, giống như nhụy của hoa sen vàng, tương tự như mã âm tàng của loài bò đực, loài voi, v.v... Do đó, (kinh) tán thán rằng: “người có được mã âm tàng được che đậy trong vỏ bọc”. Punarapīti được phân tích thành puna api iti. Có sự thêm vào của mẫu tự ra. Punāti eso atthantaratthe nipāto: Puna là một bất biến từ có nghĩa là một ý nghĩa khác. Apisaddo sampiṇḍanattho: Từ api có nghĩa là tóm lại. Sugatoti buddho: Sugato là Đức Phật. Quả vậy, vị ấy đi đến Nibbāna tốt đẹp, do đó được gọi là Sugato. สุปฺปติฏฺฐิตปาโทติ สุวณฺณปาทุกตลมิว ภูมิยํ สมํ สุฏฺฐุ ปติฏฺฐิตปาโท. สมํ สุฏฺฐุ ภูมิยํ ปติฏฺฐตีติ สุปฺปติฏฺฐิโต, ปาโท. สุ ปติ ปุพฺโพ ฐา ธาตุ คตินิวตฺติยํ ต. ปชฺชติ คจฺฉติ เอเตนาติ ปาโท. ปทธาตุ คติมฺหิ ณ. สุปฺปติฏฺฐิโต ปาโท ยสฺสาติ สุปฺปติฏฺฐิตปาโท, สุคโต. ยถา หิ อญฺเญสํ ภูมิยํ ปาทํ ฐเปนฺตานํ อคฺคตลํ วา ปณฺหึ วา ปสฺสํ วา ปฐมํ ผุสติ เวมชฺฌํ วา ปน ฉิทฺทํ โหติ, อุกฺขิปนฺตานมฺปิ อคฺคตลาทีสุ เอกโกฏฺฐาโสว ปฐมํ อุฏฺฐหติ, น เอวํ ตสฺส. ตสฺส ปน สุวณฺณปาทุกตลํ วิย เอกปฺปหาเรเนว สกลปาทตลํ ภูมึ ผุสติ, ภูมิโต อุฏฺฐหติ. สเจปิ หิ ภควา อเนกสตโปริสํ นรกํ อกฺกมิสฺสามีติ ปาทํ นีหรติ, ตาวเทว นินฺนฏฺฐานํ วาตปูริตํ วิย กมฺมารภสฺตํ อุนฺนมิตฺวา ปถวีสมํ โหติ, อุนฺนตฏฺฐานมฺปิ อนฺโต ปวิสติ, ทูเร อกฺกมิสฺสามีติ อภินีหรนฺตสฺส สิเนรุปฺปมาโณปิ ปพฺพโต เสทิตเวตฺถงฺกุโร วิย นมิตฺวา ปาทสมีปํ อาคจฺฉติ. ตถา หิสฺส ยมกปาฏิหาริยํ กตฺวา ยุคนฺธรปพฺพตํ อกฺกมิสฺสามีติ ปาเท อภินีหรโต ปพฺพโต นมิตฺวา ปาทสมีปํ อาคโต. โส ตํ อกฺกมิตฺวา ทุติยปาเทน ตาวตึสภวนํ อกฺกมิ. น หิ จกฺกลกฺขเณน ปติฏฺฐาตพฺพฏฺฐานํ วิสมํ ภวิตุํ สกฺโกติ. ขาณุ วา กณฺฑโก วา สกฺขรกถลา วา อุจฺจารปสฺสาโว วา เขฬสิงฺฆณิกาทีนิ วา ปุริมตราว อปคจฺฉนฺติ. ตตฺถ ตตฺเถว ปถวึ ปวิสนฺติ. ตถาคตสฺส หิ สีลเตเชน ปญฺญาเตเชน ธมฺมเตเชน ทสนฺนํ ปารมีนํ อานุภาเวน อยํ มหาปถวี สมา มุทุ ปุปฺผากิณฺณา โหนฺติ. ตตฺร ตถาคโต สมํ ปาทํ นิกฺขิปติ. สมํ อุทฺธรติ, สพฺพาวนฺเตหิ ปาทตเลหิ [Pg.174] ภูมึ ผุสติ, ตสฺมา สุปฺปติฏฺฐิตปาโทติ โถเมติ. Suppatiṭṭhitapādoti là người có bàn chân đặt xuống một cách khéo léo, bằng phẳng trên mặt đất giống như đế của chiếc dép bằng vàng. Samaṃ suṭṭhu bhūmiyaṃ patiṭṭhatīti suppatiṭṭhito, pādo: Suppatiṭṭhito pādo là bàn chân được đặt xuống một cách khéo léo, bằng phẳng trên mặt đất. Căn ṭhā có tiếp đầu ngữ là su và pati, có nghĩa là dừng lại sự di chuyển, tiếp vị ngữ là ta. Pajjati gacchati etenāti pādo: Pādo là cái dùng để đi. Căn pad có nghĩa là đi, tiếp vị ngữ là ṇa. Suppatiṭṭhito pādo yassāti suppatiṭṭhitapādo, sugato: Suppatiṭṭhitapādo là người có bàn chân được đặt xuống một cách khéo léo, đó là bậc Thiện Thệ. Quả vậy, trong khi những người khác khi đặt chân xuống đất, hoặc là đầu bàn chân, hoặc là gót chân, hoặc là cạnh bàn chân chạm xuống trước, hoặc là phần giữa lại có chỗ hở; và cả khi nhấc lên, một phần nào đó như đầu bàn chân, v.v... cũng nhấc lên trước, nhưng đối với vị ấy thì không như vậy. Trái lại, đối với vị ấy, giống như đế của chiếc dép bằng vàng, toàn bộ lòng bàn chân chạm xuống đất chỉ trong một lần, và cũng nhấc lên khỏi mặt đất. Quả vậy, nếu Đức Thế Tôn đưa chân ra với ý nghĩ: “Ta sẽ bước qua một địa ngục rộng nhiều trăm tầm người”, ngay lúc ấy, nơi trũng thấp liền nâng lên và trở nên bằng phẳng với mặt đất, giống như ống bễ của người thợ rèn được thổi đầy hơi, nơi cao cũng lún vào bên trong. Khi vị ấy đưa chân ra với ý nghĩ: “Ta sẽ bước đi xa”, ngay cả ngọn núi to bằng núi Sineru cũng cúi xuống và đến gần chân của vị ấy, giống như một mầm măng non được hấp chín. Cũng vậy, sau khi thực hiện song thông, khi vị ấy đưa chân ra với ý nghĩ: “Ta sẽ bước lên núi Yugandhara”, ngọn núi đã cúi xuống và đến gần chân của vị ấy. Vị ấy, sau khi bước lên đó, đã dùng bước chân thứ hai để bước đến cõi trời Tāvatiṃsa (Đao Lợi). Quả vậy, nơi được (bàn chân có) tướng bánh xe đặt lên không thể nào không bằng phẳng được. Gốc cây, gai nhọn, mảnh sành, phân, nước tiểu, đờm, nước mũi, v.v... đều dời đi từ trước. Chúng lún vào lòng đất ngay tại chỗ ấy. Quả vậy, nhờ vào oai lực của giới, oai lực của tuệ, oai lực của Pháp, và uy lực của mười pháp ba-la-mật của Như Lai, đại địa này trở nên bằng phẳng, mềm mại, và rải đầy hoa. Tại nơi đó, Như Lai đặt chân xuống một cách bằng phẳng. Ngài nhấc lên một cách bằng phẳng. Ngài chạm đất bằng toàn bộ lòng bàn chân. Do đó, (kinh) tán thán rằng: “người có bàn chân được đặt xuống một cách khéo léo”. มูโท ทาตุณฺณโลโมติ มุท โอทาต อุณฺณโลโมติ ปทจฺเฉโท. ภมุกนฺตเร ชาโต สณฺหสุขุโม เสโต สุทฺโธ อุณฺณโลมวนฺโตติ อตฺโถ. เอตฺถ จ มุทสทฺโท สณฺหสุขุมวาจโก อนิปฺผนฺนปาฏิปทิโก. อถ วา มุเทติ มุทยติ สตฺเตติ มุโท, สุขุโม. มุทธาตุ โมทเน อ. อวทายติ ขณฺฑิยตีติ โอทาโต. อวปุพฺพ ทาธาตุ อวขณฺฑเน ต. อถ วา อวทายติ สุชฺฌตีติ โอทาโต, ยถา โวทานนฺติ. มุโท จ โอทาโต จ มุโททาโต, อุณติ อุทฺธํ คจฺฉตีติ อุณฺณา, โลโม. อุณฺณสทฺโท หิ โลเก โลมสทฺทปริยาโยติ วทนฺติ อาจริยา. มํสสฺส อุปริ ปวตฺตตีติ อตฺโถ. อุณธาตุ คติยํ ณ. มํสจมฺมานิ ลุนาติ ฉินฺทตีติ โลโม. ลุธาตุ ฉินฺทเน มนิปจฺจโย. ลุนิตพฺโพติ วา โลโม, อุณฺณา จ สา โลโม จาติ อุณฺณโลโม, โลมวิเสโส. มุโท ทาโต อุณฺณโลโม ยสฺส โสติ มุโททาตุณฺณ โลโม, สุคโต. อุณฺณาโลมํ ปน ภควโต ทฺวินฺนํ ภมุกานํ เวมชฺเฌ นาสิมตฺถเกเยว ชาตํ. อุคฺคนฺตฺวา ปน นลาฏมชฺเฌ ชาตํ. สปฺปิมณฺเฑ โอสาเรตฺวา ฐปิตสต วิตตกปฺปาสปฏลํ วิย มุทํ. ปริสุทฺธโอสธิตารกวณฺณํ วิย จ สิปฺปลิตูลลตาตูลํ วิย จ วิคตมเลน โอทาตํ อุณฺณาโลมํ อตฺถิ, น อญฺเญสนฺติ อตฺโถ. วุตฺตญฺเหตํ พฺรหฺมายุสุตฺเต – Mūdo dātuṇṇalomoti được phân tích thành muda odāta uṇṇalomo ti. Nghĩa là: (vị ấy) có lông trắng (bạch hào) mọc giữa hai chân mày, mịn màng, vi tế, trắng và trong sạch. Ở đây, từ muda có nghĩa là mịn màng, vi tế, là một danh từ gốc không do biến đổi. Hoặc, mudeti mudayati satteti mudo, sukhumo: mudo (vi tế) là cái làm cho chúng sanh hoan hỷ, vui thích. Căn mud có nghĩa là hoan hỷ, tiếp vị ngữ là a. Avadāyati khaṇḍiyatīti odāto: odāto là cái được cắt, được phân chia (tức là trong sạch). Căn dā có tiếp đầu ngữ là ava, có nghĩa là cắt, tiếp vị ngữ là ta. Hoặc, avadāyati sujjhatīti odāto, yathā vodānanti: odāto là cái được làm cho trong sạch, giống như trong từ vodāna (sự thanh lọc). Mudo ca odāto ca mudodāto: Mudo và odāto thành mudodāto. Uṇati uddhaṃ gacchatīti uṇṇā, lomo: uṇṇā (lông) là cái đi lên trên. Quả vậy, các vị thầy nói rằng trong đời, từ uṇṇā là một từ đồng nghĩa với từ loma (lông trên thân). Nghĩa là: nó mọc ở trên thịt. Căn uṇa có nghĩa là đi, tiếp vị ngữ là ṇa. Maṃsacammāni lunāti chindatīti lomo: lomo là cái cắt, xuyên qua thịt và da. Căn lud có nghĩa là cắt, tiếp vị ngữ là maṇi. Hoặc lunitabboti vā lomo: lomo là cái cần được cắt. Uṇṇā ca sā lomo cāti uṇṇalomo, lomaviseso: uṇṇā và đó là lomo, do đó thành uṇṇalomo, một loại lông đặc biệt. Mudo dāto uṇṇalomo yassa soti mudodātuṇṇa lomo, sugato: mudodātuṇṇalomo là người có lông trắng mềm mại, đó là bậc Thiện Thệ. Và lông trắng (bạch hào tướng) của Đức Thế Tôn mọc ngay trên sống mũi, giữa hai chân mày. Nhưng khi mọc lên thì nó ở giữa trán. Mềm mại như một trăm lớp bông gòn đã được trải ra sau khi nhúng vào váng sữa bò. Có một sợi lông trắng (bạch hào) không tì vết, trắng như màu của sao mai hoàn toàn trong sạch, và như bông gòn từ dây leo sippalitūla (dây leo bông ngọc trai). Nghĩa là: những người khác không có. Điều này đã được nói trong kinh Brahmāyu: ‘‘อุณฺณา โข ปนสฺส โภโต โคตมสฺส ภมุกนฺตเร ชาตา โอทาตา มุทุ ตูลสนฺนิภา’’ติ. “Quả vậy, lông trắng (bạch hào) của Tôn giả Gotama mọc giữa hai chân mày, có màu trắng, mềm mại, giống như bông gòn.” ตํ ปเนตํ โกฏิยํ คเหตฺวา อากฑฺฒิยมานํ อุปฑฺฒ พาหุปฺปมาณํ โหติ. วิสฺสฏฺฐํ ทกฺขิณาวฏฺฏวเสน อาวฏฺฏิตฺวา อุทฺธคฺคา หุตฺวา สนฺติฏฺฐติ. สุวณฺณผลกมชฺเฌ ฐปิตรชต ปุปฺผุฬกํ [Pg.175] วิย, สุวณฺณฆฏโต นิกฺขมฺมมานํ ขีรธารํ วิย อรุณปฺปภารญฺชิเต คคนตเล โอสธิตารกํ วิย จ อติมโนหราย สิริยา วิโรจติ, ตสฺมา มูโททาตุณฺณโลโมติ โถเมติ. Nhưng sợi lông này, khi được nắm ở đầu ngọn và kéo ra, thì dài bằng nửa sải tay. Khi được thả ra, nó cuộn lại theo chiều bên phải, và đứng yên với đầu ngọn hướng lên trên. Nó tỏa sáng với vẻ rực rỡ vô cùng quyến rũ, giống như một bong bóng bạc được đặt giữa một tấm bảng vàng, giống như một dòng sữa chảy ra từ một chiếc bình vàng, và giống như sao mai trên bầu trời được nhuộm bởi ánh bình minh. Do đó, (kinh) tán thán rằng: “người có lông trắng mềm mại”. อถมปีติ ตทญฺญํ อปิ. สุคโตติ พุทฺโธ. โส หิ สุนฺทรวาจํ คทติ วทตีติ สุคโตติ วุจฺจติ. พฺรหฺมุชุคฺคตฺตภาโวติ พฺรหฺมอุชุอุคฺคตอตฺตภาโวติ ปทวิภาโค. พฺรหฺมุโน อุชุ อุคฺคตอตฺตภาโว วิย อุชุเมว อุคฺคตอตฺตภาโว ทีฆสรีโรติ อตฺโถ. พฺรหฺมายุสุตฺเต ปน ‘‘พฺรหฺมุชุคตฺโต’’ติปาโฐ. ตทฏฺฐกถายญฺจ พฺรหฺมุชุคตฺโตติ พฺรหฺมา วิย อุชุคตฺโต อุชุเมว อุคฺคตทีฆสรีโรติ วิวรติ. ตํ ปน สนฺธาย พฺรหฺมุชุคฺคตฺตภาโวติ วุตฺตํ. Athamapi có nghĩa là: cũng là điều khác nữa. Sugato là đức Phật. Vị ấy nói lời tốt đẹp, nên được gọi là Sugato. Brahmujuggattabhāvo, phân tích từ là brahma-uju-uggata-attabhāvo. Có nghĩa là thân hình cao thẳng, thân dài, giống như thân hình cao thẳng của Phạm thiên. Tuy nhiên, trong kinh Brahmāyu, có đoạn văn là ‘brahmujugatto’. Và trong Chú giải của kinh ấy, ‘brahmujugatto’ được giải thích là: thân hình ngay thẳng như Phạm thiên, thân hình cao thẳng và dài. Dựa vào điều đó, nên được nói là brahmujuggattabhāvo. อยํ ปเนตฺถ วจนตฺโถ. ฌานาทิคุเณหิ อุปรูปริพฺรูหติ วฑฺฒตีติ พฺรหฺมา. พฺรูหธาตุ วฑฺฒเน ม, อรติ อวงฺกภาเวน ปวตฺตตีติ อุชุ, อวงฺโก. อรธาตุ คติยํ ชุปจฺจโย. อริสฺส อุอาเทโส. อุทฺธํ คจฺฉติ ปาปุณาตีติ อุคฺคโต. อุปุพฺพ คมุธาตุ คติยํ โต. อาหิโต อาโรปิโต อหํ มาโน เอตฺถาติ อตฺตา, สรีโร. อาปุพฺพ ธา ธาตุ โรปเน มนิปจฺจโย ตุปจฺจโย วา. ธสฺส โต. มสฺส โต. อถ วา สุขทุกฺขํ อทติ อนุภวตีติ อตฺตา. อทธาตุ อนุภวเน มนิปจฺจโย. กจฺจายนสทฺทสตฺเถ ปน ‘‘สุขทุกฺขํ อทติ ภกฺขตีติ อตฺตา, ชาติชรามรณาทีหิ อทิยเต ภกฺขิยเตติ วา อตฺตา. อาตุมา’’ติ วุตฺตํ. ขฺยาทีหิ มนิมจ โตวาติ สุตฺเตน ปทสิทฺธิ เวทิตพฺพา. อตฺตาติ อภิธานํ พุทฺธิ จ ภวนฺติ เอตสฺมาติ อตฺตภาโว, รูปกาโย. อนุฏีกายํ ปน ‘‘อาหิโต อหํ มาโน เอตฺถาติ อตฺตา, โสเอว ภวติ อุปฺปชฺชติ น ปรปริกปฺปิโต วิย นิจฺโจติ อตฺตภาโว. อตฺตาติ วา ทิฏฺฐิคติเกหิ คเหตพฺพากาเรน ภวติ ปวตฺตตีติ อตฺตภาโว’’ติ วุตฺตํ[Pg.176]. พฺรหฺมุโน อุชุเมว อุคฺคโต อตฺตภาโว วิย อุชุเมว อุคฺคโต อตฺตภาโว ยสฺส โสติ พฺรหฺมุชุคฺคตฺตภาโว, สุคโต. เยภุยฺเยน หิ สตฺตา ขนฺเธ กฏิยํ ชาณุสูติ ตีสุ ฐาเนสุ นมนฺติ. โถกํ กฏิยํ นมนฺตา ปจฺฉโต นมนฺติ. อิตเรสุ ทฺวีสุ ฐาเนสุ ปุรโต. ทีฆสรีรา ปเนเก ปสฺสา วงฺกา โหนฺติ, เอเก มุขํ อุนฺนเมตฺวา นกฺขตฺตานิ คณยนฺตา วิย จรนฺติ, เอเก อปฺปมํสโลหิตา สูลสทิสา โหนฺติ, ปเวธมานา คจฺฉนฺติ, ตถาคโต ปน อุชุเมว อุคฺคนฺตฺวา ทีฆปฺปมาโณ เทวนคเร อุสฺสิตสุวณฺณ โตรณํ วิย โหติ. ตสฺมา พฺรหฺมุชุคฺคตฺตภาโวติ โถเมติ. Đây là ý nghĩa của từ ngữ ở đây. Brahmā (Phạm thiên) là vị tăng trưởng, phát triển ngày càng cao hơn nhờ các đức tính như thiền định. Động từ căn brūha có nghĩa là tăng trưởng, thêm tiếp vị ngữ ma. Uju (ngay thẳng) là người đi không cong vẹo, không quanh co; từ động từ căn ara (đi) thêm tiếp vị ngữ ju. Chữ a của ara được đổi thành u. Uggato (cao vút) là người đi lên, đạt đến; từ động từ căn gamu (đi) có tiền tố u, thêm tiếp vị ngữ ta. Attā (thân) là nơi mà ngã mạn được đặt vào, được gán cho. Từ động từ căn dhā (đặt) có tiền tố ā, thêm tiếp vị ngữ mani hoặc tu. Chữ dhā đổi thành ta. Chữ ma đổi thành ta. Hoặc attā là cái cảm thọ, kinh nghiệm khổ và vui; từ động từ căn ada (cảm thọ) thêm tiếp vị ngữ mani. Tuy nhiên, trong sách ngữ pháp Kaccāyana có nói: ‘Attā là cái ăn, tiêu thụ khổ và vui, hoặc attā là cái bị ăn, bị tiêu thụ bởi sanh, già, chết v.v... Ātumā’. Sự hình thành từ ngữ nên được hiểu theo quy tắc ‘khyādīhi manimaca tovāti’. Attabhāvo (thân thể), sắc thân, là nơi mà danh xưng và trí tuệ về ‘tự ngã’ sinh khởi. Tuy nhiên, trong Phụ Chú giải (Anuṭīkā) có nói: ‘Attā là nơi mà ngã mạn được đặt vào; attabhāvo là chính cái đó sinh khởi, không phải là thường hằng như người khác tưởng tượng. Hoặc attabhāvo là cái hiện hữu, diễn tiến theo cách thức được các tà kiến nắm giữ’. Brahmujuggattabhāvo, tức là Sugato, là vị có thân hình cao thẳng giống như thân hình cao thẳng của Phạm thiên. Vì phần lớn chúng sanh thường cong ở ba chỗ: vai, lưng và đầu gối. Hơi cong ở lưng thì ngửa ra sau. Ở hai chỗ kia thì cúi về phía trước. Một số người thân dài thì lại cong vẹo sang bên. Một số người đi lại như đang ngẩng mặt đếm các vì sao. Một số người ít thịt và máu, giống như cây cọc, đi run rẩy. Còn đức Như Lai thì cao thẳng, có thân hình dài, giống như cổng chào bằng vàng được dựng lên trong thành phố của chư thiên. Do đó, Ngài được tán thán là brahmujuggattabhāvo. นีลกฺขีติ นีลอกฺขีติ ปทจฺเฉโท. อตินีลเนตฺเตน สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. อิกฺขติ ปสฺสติ อเนน รูปารมฺมณํ สมวิสมํ วาติ อกฺขิ, เนตฺตํ. อิกฺขธาตุ ทสฺสเน อิ. อิสฺส อตฺตํ. นีลา อตินีลา อกฺขิ เนตฺตา ยสฺสาติ นีลกฺขิ, สุคโต. ภควโต หิ น สกลนีลกฺขิว โหติ. นีลยุตฺตฏฺฐาเน ปนสฺส อุมฺมารปุปฺผสทิเสน อติวิสุทฺเธน นีลวณฺเณน สมนฺนาคตานิ อกฺขีนิ โหนฺติ. ปีตยุตฺตฏฺฐาเน กณิการปุปฺผสทิเสน โลหิตวณฺเณน. โลหิตยุตฺตฏฺฐาเน พนฺธุชีวกปุปฺผสทิเสน โลหิตวณฺเณน. เสต ยุตฺตฏฺฐาเน โอสธิตารกสทิเสน เสตวณฺเณน. กาฬ ยุตฺตฏฺฐาเน อทฺทาริฏฺฐกสทิเสน กาฬวณฺเณน สมนฺนาคตานิ สุวณฺณวิมาเน อุคฺฆาฏิตมณิสีหปญฺชรสทิสานิ ขายนฺติ. วุตฺตญฺหิ มหานิทฺเทเส ‘‘มํสจกฺขุมฺหิ ภควโต ปญฺจวณฺณา สํวิชฺชนฺติ. นีโล จ วณฺโณ, ปีตโก จ วณฺโณ, โลหิตโก จ วณฺโณ, กณฺโห จ วณฺโณ, โอทาโต จ วณฺโณ อกฺขิโลมานิ จ ภควโต, ยตฺถ จ อกฺขิ โลมานิ ปติฏฺฐิตานิ. ตํ นีลํ โหติ สุนีลํ ปาสาทิกํ ทสฺสเนยฺยํ อุมฺมารปุปฺผสมานํ. ตสฺส ปรโต ปีตกํ โหติ [Pg.177] สุปีตกํ สุวณฺณวณฺณํ ปาสาทิกํ ทสฺสเนยฺยํ กณิการปุปฺผสมานํ. อุภโต อกฺขิกุฏานิ ภควโต โลหิตกานิ โหนฺติ สุโลหิกานิ ปาสาทิกานิ ทสฺสเนยฺยานิ อินฺทโคปกสมานานิ. มชฺเฌ กณฺหํ โหติ สุกณฺหํ อลูขํ สุทฺธํ ปาสาทิกํ ทสฺสเนยฺยํ อทฺทาริฏฺฐก สมานํ. ตสฺส ปรโต โอทาตํ โหติ สุโอทาตํ เสตํ ปณฺฑรํ ปาสาทิกํ ทสฺสเนยฺยํ โอสธิตารกสมาน’’นฺติ. ภควา ปน เตน มํสจกฺขุนา จตุรงฺคสมนฺนาคเต อนฺธกาเรปิ สมนฺตา โยชนํ ปสฺสติ ทิวา เจว รตฺติญฺจ. Nīlakkhī, phân tích từ là nīla-akkhī. Có nghĩa là có đôi mắt rất xanh. Akkhi, con mắt, là cái mà người ta dùng để thấy, để nhìn sắc trần, dù bằng phẳng hay không bằng phẳng. Từ động từ căn ikkha (thấy) thêm tiếp vị ngữ i. Chữ i đổi thành a. Nīlakkhi, tức là Sugato, là vị có đôi mắt xanh, rất xanh. Mắt của đức Thế Tôn không phải hoàn toàn màu xanh. Ở phần màu xanh, đôi mắt của Ngài có màu xanh rất trong, giống như hoa ummāra. Ở phần màu vàng, có màu đỏ giống như hoa kaṇikāra. Ở phần màu đỏ, có màu đỏ giống như hoa bandhujīvaka. Ở phần màu trắng, có màu trắng giống như sao mai. Ở phần màu đen, có màu đen giống như trái addāriṭṭhaka, trông giống như những cửa sổ sư tử bằng ngọc được mở ra trong một cung điện bằng vàng. Thật vậy, trong Đại Kinh Hướng (Mahāniddesa) có nói: ‘Trong nhục nhãn của đức Thế Tôn có năm màu sắc hiện hữu. Đó là màu xanh, màu vàng, màu đỏ, màu đen, và màu trắng. Lông mi của đức Thế Tôn và nơi lông mi mọc ra có màu xanh, rất xanh, dễ chịu, đáng nhìn, giống như hoa ummāra. Kế đó là màu vàng, rất vàng, màu vàng óng, dễ chịu, đáng nhìn, giống như hoa kaṇikāra. Hai khóe mắt của đức Thế Tôn có màu đỏ, rất đỏ, dễ chịu, đáng nhìn, giống như con bọ rùa (indagopaka). Ở giữa là màu đen, rất đen, không thô, trong suốt, dễ chịu, đáng nhìn, giống như trái addāriṭṭhaka. Kế đó là màu trắng, rất trắng, sáng, rực rỡ, dễ chịu, đáng nhìn, giống như sao mai’. Và với nhục nhãn ấy, đức Thế Tôn thấy xa một do-tuần xung quanh, cả ngày lẫn đêm, ngay cả trong bóng tối bốn lớp. วุตฺตญฺหิ มหานิทฺเทเส – Thật vậy, trong Đại Kinh Hướng (Mahāniddesa) có nói rằng – ‘‘เตน ภควา ปากติเกน มํสจกฺขุนา อตฺตภาว ปริยาปนฺเนน ปุริมสุจริตกมฺมาภินิพฺพตฺเตน สมนฺตา โยชนํ ปสฺสติ ทิวา เจว รตฺติญฺจ. ยทาปิ จตุรงฺคสมนฺนาคโต อนฺธกาโร โหติ, สูริโย จ อตฺถงฺคมิโต โหติ, กาฬปกฺโข จ อุโปสโถ โหติ, ติพฺโพ จ วนสณฺโฑ โหติ, มหา จ กาฬเมโฆ อพฺภุฏฺฐิโต โหติ, เอวรูเปปิ จตุรงฺคสมนฺนาคเต อนฺธกาเร สมนฺตา โยชนํ ปสฺสติ. นตฺถิ โส กุฏฺโฏ วา กวาฏํ วา ปากาโร วา ปพฺพโต วา คจฺโฉ วา ลตา วา อาวรณํ รูปานํ ทสฺสนายา’’ติ. ตสฺมา อุปลกฺขณนเยน นีลกฺขีติ โถเมติ. ‘Với nhục nhãn thông thường ấy, thuộc về thân thể, được tạo ra bởi các thiện nghiệp trong quá khứ, đức Thế Tôn thấy xa một do-tuần xung quanh, cả ngày lẫn đêm. Ngay cả khi có bóng tối bốn lớp: mặt trời đã lặn, là ngày trai giới của hắc nguyệt, có một khu rừng rậm rạp, và một đám mây đen lớn kéo đến, ngay cả trong bóng tối bốn lớp như vậy, Ngài vẫn thấy xa một do-tuần xung quanh. Không có bức tường, cánh cửa, thành lũy, ngọn núi, cây cối, hay dây leo nào có thể là vật cản trở cho sự thấy các sắc của Ngài’. Do đó, theo phương pháp hoán dụ (upalakkhaṇanayena), Ngài được tán thán là Nīlakkhī. ทีฆปณฺหีติ อายตปณฺหิ. ปริปุณฺณปณฺหีติ อตฺโถ. ปสติ พาธติ อเนน ปเรสนฺติ ปณฺหิ, ปาทสฺส ปจฺฉาภาโค. ปสธาตุ พาธเน ณิ. สสฺส โห. ณฺวาทิโมคฺคลฺลาเน ปน ‘‘ปณ พฺยวหารถุตีสุ หิ ปณิยติ โวหาริยตีติ ปณฺหิ, ปาทสฺส ปจฺฉาภาโค’’ติ วุตฺตํ. ทีฆา ปณฺหิ ยสฺส โสติ ทีฆปณฺหิ, สุคโต. ยถา หิ อญฺเญสํ อคฺค ปาโท ทีโฆ โหติ. ปณฺหิมตฺถเก ชงฺฆา ปติฏฺฐาติ ปณฺหึ [Pg.178] ตจฺเฉตฺวา ฐปิตา วิย โหติ. น เอวํ ตถาคตสฺส. ตถาคตสฺส ปน จตูสุ โกฏฺฐาเสสุ ทฺเว โกฏฺฐาสา อคฺคปาทา โหนฺติ. ตติเย โกฏฺฐาเส ชงฺฆา ปติฏฺฐาติ. จตุตฺเถ โกฏฺฐาเส อารคฺเคน วฏฺเฏตฺวา ฐปิตา วิย รตฺตกมฺพเล เคณฺฑุกสทิสา ปณฺหิ โหติ. ตสฺมา ทีฆปณฺหีติ โถเมติ. Dīghapaṇhi có nghĩa là gót chân dài. Nghĩa là gót chân đầy đặn. Do nó chèn ép, làm hại kẻ khác nên gọi là paṇhi (gót chân), là phần sau của bàn chân. Căn 'pas' có nghĩa là làm hại, đi với tiếp vị ngữ 'ṇi'. 'S' biến thành 'h'. Tuy nhiên, trong ngữ pháp Ṇvādimoggallāna có nói rằng: "Do được dùng trong giao dịch nên gọi là paṇhi, là phần sau của bàn chân." Vị nào có gót chân dài, vị ấy là dīghapaṇhi, tức là bậc Thiện Thệ. Ví như những người khác thì phần trước bàn chân dài. Ống chân đặt trên đỉnh gót chân, giống như gót chân bị đẽo gọt rồi đặt vào. Đối với đức Như Lai thì không như vậy. Đối với đức Như Lai, trong bốn phần (của bàn chân), hai phần là phần trước bàn chân. Ống chân đặt trên phần thứ ba. Phần thứ tư là gót chân, giống như quả cầu trên tấm thảm đỏ, như thể được tiện tròn bằng dùi. Vì thế, Ngài được tán thán là "Dīghapaṇhi" (vị có gót chân dài). สุขุมมลฉวีติ สุขุม อมล ฉวีติ ปทจฺเฉโท. สณฺหมลวิสุทฺธตโจ สณฺหมลวิรหิตตโจ วาติ อตฺโถ. เอตฺถ จ สุขุมสทฺโท สณฺหวาจโก อนิปฺผนฺนปาฏิปทิโก. อถ วา สุขยติ สณฺหภาเวนาติ สุขุมํ, สณฺหํ. สุขธาตุ ตกฺกริยํ อุมปจฺจโย. ตํสมงฺคีปุคฺคลํ กิลิฏฺฐํ มลติ ธาเรตีติ มลํ, รชาทิมลํ. มลธาตุ ธารเณ อ, นตฺถิ มลเมติสฺสาติ อมลา, ฉวี. มํสํ ฉาเทตีติ ฉวี. ฉท ธาตุ สํวรเณ รวปจฺจโย อีปจฺจโย จ. สุขุมา สณฺหา อมลา มลวิรหิตา ฉวี ยสฺสาติ สุขุมมลฉวี, สุคโต. ภควโต หิ สุวณฺณสินิทฺธสณฺหสรีรตฺตา กญฺจนสนฺนิภ ตจตฺตา จ รูปกาเย ปทุมปลาเส อุทกพินฺธุ วิย รโชชลฺลํ วา มลํ วา น ลิมฺปติ. วุตฺตญฺหิ มชฺฌิมปณฺณาเส พฺรหฺมายุสุตฺเต – Sukhumamalachavī được phân tích thành 'sukhuma', 'amala', 'chavī'. Nghĩa là có làn da mịn màng và trong sạch khỏi bụi bẩn, hoặc có làn da không dính bụi bẩn. Ở đây, từ 'sukhuma' có nghĩa là mịn màng, là một từ gốc không biến đổi. Hoặc, do làm cho dễ chịu bởi tính chất mịn màng nên gọi là 'sukhumaṃ', tức là mịn màng. Căn 'sukha' trong nghĩa làm cho dễ chịu, đi với tiếp vị ngữ 'uma'. Cái gì bám giữ, mang lấy cấu uế nơi người có thân thể như vậy thì gọi là 'malaṃ', tức là bụi bặm. Căn 'mal' có nghĩa là mang giữ, đi với tiếp vị ngữ 'a'. Làn da này không có bụi bẩn nên là 'amalā'. Cái gì che phủ thịt thì gọi là 'chavī'. Căn 'chad' có nghĩa là che đậy, đi với tiếp vị ngữ 'rava' và 'ī'. Vị nào có làn da mịn màng, trơn láng, không tỳ vết, không dính bụi bẩn, vị ấy là 'sukhumamalachavī', tức là bậc Thiện Thệ. Thật vậy, do thân của Đức Thế Tôn mịn màng, óng ả như vàng, và da của Ngài giống như vàng, nên bụi bặm hay vết bẩn không bám vào thân sắc của Ngài, giống như giọt nước trên lá sen. Điều này đã được nói trong kinh Brahmāyu, thuộc Trung Bộ Năm Mươi: ‘‘สุขุมจฺฉวี โข ปน ภวํ โคตโม สุขุมตฺตา ฉวิยา รโชชลฺลํ กาเย น อุปลิมฺปตี’’ติ. ตสฺมา สุขุม มลฉวีติ โถเมติ. "Tôn giả Gotama có làn da thật mịn màng, do làn da mịn màng nên bụi bặm không bám vào thân." Vì thế, Ngài được tán thán là "Sukhumamalachavī" (vị có làn da mịn màng không dính bụi). โถมฺยรสคฺคสคฺคีติ โถมฺยรส คส อคฺคีติ ปทจฺเฉโท. โถมิตพฺพ รสหรณสตฺตสหสฺสนฺหารู อุทฺธคฺคิกาติ อตฺโถ. โถมิยตีติ โถมฺโย, นฺหารุ. โถมธาตุ สีลาฆายํ ณฺโย. มธุราทิเภทํ รสํ คเสนฺติ อนฺโต ปเวเสนฺตีติ รสคฺคสา, นฺหารุ. รสสทฺทูปปทคสธาตุ อทเน อ. อถ วา รสํ คสติ หรติ เอเตหีติ รสคฺคสา[Pg.179], นฺหารุ. คสธาตุ หรเณ อ. ธาตุสทฺโท หิ อเนกตฺโถ. รสคฺคสานํ อคฺคาติ รสคฺคสคฺคา, เต เอตฺถ สนฺตีติ รสคฺคสคฺคี, นฺหารุ. อสฺสถฺยตฺเถ อีปจฺจโย. โถมฺโย รสคฺคสคฺคี ยสฺส โสติ โถมฺยรสคฺคสคฺคี, สุคโต. ตถาคตสฺส หิ สตฺตรสหรณิสหสฺสานิ อุทฺธคฺคานิ หุตฺวา คีวายเมว ปฏิมุกฺกานิ. ติลผลมตฺโตปิ อาหาโร ชิวฺหคฺเค ฐปิโต สพฺพํ กายํ อนุผรติ. เตเนว มหาปธานํ ปทหนฺตสฺส เอกตณฺฑุลาทีหิปิ กฬายยูสปสเตนปิ กายสฺส ยาปนํ โหติ. อญฺเญสํ ปน ตถา อภาวา น สกลกายํ โอชา ผรติ. เตน เต พหฺวาพาธา โหนฺติ. อิทํ ลกฺขณํ อปฺปาพาธตาสงฺขาตสฺส นิสฺสนฺทผลสฺสวเสน ปากฏํ โหติ, ตสฺมา โถมฺยรสคฺคสคฺคีติ โถเมติ. Thomyarasaggasaggī được phân tích thành 'thomya', 'rasa', 'gasa', 'aggī'. Nghĩa là có bảy ngàn dây thần kinh vị giác đáng tán thán hướng lên trên. Cái gì đáng được tán thán thì gọi là 'thomyo', tức là dây thần kinh. Căn 'thom' có nghĩa là ca ngợi, đi với tiếp vị ngữ 'ṇyo'. Cái gì nuốt, đưa vào trong các vị như ngọt... thì gọi là 'rasaggasā', tức là dây thần kinh. Từ 'rasa' làm tiền tố, căn 'gas' có nghĩa là ăn, đi với tiếp vị ngữ 'a'. Hoặc, cái gì mang đi vị thì gọi là 'rasaggasā', tức là dây thần kinh. Căn 'gas' có nghĩa là mang đi, đi với tiếp vị ngữ 'a'. Thật vậy, từ 'dhātu' (căn) có nhiều nghĩa. Cái gì là cao nhất ('agga') trong các 'rasaggasā' thì là 'rasaggasaggā'; chúng có ở đây nên là 'rasaggasaggī', tức là dây thần kinh. Tiếp vị ngữ 'ī' có nghĩa là sở hữu. Vị nào có các dây thần kinh vị giác cao nhất đáng tán thán, vị ấy là 'thomyarasaggasaggī', tức là bậc Thiện Thệ. Thật vậy, bảy ngàn dây thần kinh dẫn vị của đức Như Lai đều hướng lên trên và được kết nối ngay tại cổ họng. Thức ăn dù chỉ bằng hạt mè đặt trên đầu lưỡi cũng lan tỏa khắp toàn thân. Chính vì thế, khi thực hành đại khổ hạnh, thân của Ngài vẫn được duy trì dù chỉ bằng một hạt gạo hay một muỗng nước súp đậu. Đối với những người khác, vì không được như vậy nên dưỡng chất không lan tỏa khắp toàn thân. Do đó, họ có nhiều bệnh tật. Tướng tốt này được biểu hiện rõ ràng qua quả dị thục được gọi là sự ít bệnh tật. Vì thế, Ngài được tán thán là "Thomyarasaggasaggī". เตวีสติมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา. Phần giải thích về kệ tán thán thứ hai mươi ba đã hoàn tất. ๒๔. ทุติยคาถายํ ชิโนติ ปญฺจมารชิตวา พุทฺโธ. ตสฺส ปน ปทสฺส สมจตฺตาลีสคฺคทนฺโตตฺยาทีหิ ปเทหิ ตุลฺยลิงฺคตฺตภาเวน สมฺพนฺโธ. จตฺตาลีสคฺคทนฺโตติ จตฺตาลีสอคฺคทนฺโตติ ปทจฺเฉโท. สมจตฺตาลีส อุตฺตมทนฺโตติ อตฺโถ. เอตฺถ จ อคฺคสทฺโท อุตฺตมวาจโก อนิปฺผนฺนปาฏิปทิโก. อถ วา อุตฺตมภาวํ อชติ คจฺฉตีติ อคฺโค, ทนฺโต. ทํสติ วิทํสติ โภชฺชมเนนาติ ทนฺโต. ทํสธาตุ ทํสเน ต. ตสฺส นฺโต ธาตฺวนฺตโลโป. สมจตฺตาลีสํ อคฺโค อุตฺตโม ทนฺโต ยสฺสาติ จตฺตาลีสคฺคทนฺโต, ชิโน. อุปริมหนุเก ปติฏฺฐิตา ทนฺตา วีสติ เหฏฺฐิเม วีสตีติ สมจตฺตาลีสทนฺตา โหนฺตีติ อตฺโถ. อญฺเญสญฺหิ ปริปุณฺณทนฺตานมฺปิ ทฺวตฺตึสทนฺตา โหนฺติ. ตถา คตสฺส ปน จตฺตาลีสํ. ตสฺมา จตฺตาลีสคฺคทนฺโตติ โถเมติ. 24. Trong kệ thứ hai, "Jino" (bậc Chiến Thắng) có nghĩa là Đức Phật, người đã chiến thắng năm loại ma. Từ này có liên hệ với các từ như "samacattālīsaggadanto" do có cùng tính (gender). "Cattālīsaggadanto" được phân tích thành 'cattālīsa' và 'aggadanta'. Nghĩa là có bốn mươi chiếc răng tối ưu. Ở đây, từ 'agga' có nghĩa là tối ưu, là một từ gốc không biến đổi. Hoặc, cái gì đạt đến, đi đến trạng thái tối ưu thì gọi là 'aggo', tức là chiếc răng. Cái gì dùng để cắn, nhai thức ăn thì gọi là 'danto'. Căn 'daṃs' có nghĩa là cắn, đi với tiếp vị ngữ 'ta'. 'Ta' biến thành 'nta', và nguyên âm cuối của căn bị lược bỏ. Vị nào có bốn mươi chiếc răng tối ưu, cao tột, vị ấy là 'cattālīsaggadanto', tức là bậc Chiến Thắng. Nghĩa là có hai mươi chiếc răng ở hàm trên và hai mươi chiếc ở hàm dưới, tổng cộng là bốn mươi chiếc răng. Những người khác, dù có đủ răng, cũng chỉ có ba mươi hai chiếc. Nhưng đức Như Lai thì có bốn mươi chiếc. Vì thế, Ngài được tán thán là "Cattālīsaggadanto" (vị có bốn mươi răng tối ưu). สมกลปนโชติ [Pg.180] กกเจน ฉินฺทิตฺวา ฐปิโต วิย สมทนฺโตติ อตฺโถ. ลปติ วทติ เอเตนาติ ลปนํ, มุขํ. ลปธาตุ วทเน ยุ. ตสฺมึ ลปเน มุเข ชาโตติ ลปนโช, ทนฺโต. ตปฺปุริสสมาโสยํ, สมโก ลปนโช ทนฺโต ยสฺสาติ สมกลปนโช, ชิโน. ปาฬิยํ ปน ‘‘สมทนฺโต’’ติ ปาโฐ อตฺถิ. อยเมวตฺโถ. อญฺเญสญฺหิ เกจิ ทนฺตา อุจฺจา, เกจิ นีจาติ วิสมา โหนฺติ. ตถาคตสฺส ปน อยปฏฺฏฉินฺนสงฺขปฏลํ วิย สมา โหนฺติ. ตสฺมา สมกลปนโชติ โถเมติ. Samakalapanajo có nghĩa là răng đều đặn, như thể được cưa cắt rồi sắp đặt. Cái gì dùng để nói, phát âm thì gọi là 'lapanaṃ', tức là miệng. Căn 'lap' có nghĩa là nói, đi với tiếp vị ngữ 'yu'. Cái gì sinh ra trong 'lapana' (miệng) ấy thì gọi là 'lapanajo', tức là răng. Đây là một hợp từ 'tappurisa'. Vị nào có những chiếc răng sinh ra trong miệng đều đặn, vị ấy là 'samakalapanajo', tức là bậc Chiến Thắng. Trong kinh điển Pāli, có cách đọc là "samadanto", cũng có cùng ý nghĩa này. Răng của những người khác, có chiếc cao, có chiếc thấp, nên không đều. Nhưng răng của đức Như Lai thì đều đặn như một phiến vỏ ốc được cắt bằng một tấm sắt. Vì thế, Ngài được tán thán là "Samakalapanajo" (vị có răng đều đặn). อนฺตรํสปฺปปีโนติ อนฺตรอํสปีโนติ ปทวิภาโค. คาถาพนฺธวเสน ฉนฺทานุรกฺขณตฺถํ ปการาคมํ กตฺวา เอวํ วุตฺตํ. ทฺวินฺนํ อํสานํ ขนฺธานํ อนฺตรํ เวมชฺเฌ ปริปุณฺณปิฏฺฐิตโลติ อตฺโถ. เอตฺถ จ อํสสทฺโท ขนฺธตฺเถ วตฺตติ. วุตฺตญฺเหตํ อภิธานปฺปทีปิกายํ ‘‘อํโส นิตฺถิ ภุชสิโร, ขนฺโธ ตสฺสนฺธิ ชตฺตุ ต’’นฺติ. Antaraṃsappapīno được phân chia thành 'antara-aṃsa-pīno'. Do cấu trúc của kệ và để giữ gìn vần điệu, một phụ âm 'p' đã được thêm vào và được nói như vậy. Nghĩa là khoảng giữa hai vai được đầy đặn. Ở đây, từ 'aṃsa' được dùng với nghĩa là vai. Điều này đã được nói trong sách Abhidhānappadīpikā: 'aṃso (giống trung) là đầu vai, khandho là khớp nối của nó, tức là xương đòn.' อนติ ชีวติ เอเตนาติ อํโส, ขนฺโธ. อนธาตุ ปาเณ โสปจฺจโย. นสฺส นิคฺคหิตาเทโส. สรีรสฺส อวยวภาเวน อนติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ วา อํโส, ทฺวินฺนํ อํสานํ ขนฺธานํ อนฺตรํ เวมชฺฌนฺติ อนฺตรํโส, ปิณติ ปูรตีติ ปีโน, ปิฏฺฐิตลํ. ปิณธาตุ ปินเน ปูรเณ วา ณ. ณสฺส โน. ทฺวินฺนํ อํสานํ ขนฺธานํ อนฺตรํ เวมชฺเฌ ปีนํ ปริปุณฺณํ ปิฏฺฐิตลํ ยสฺสาติ อนฺตรํสปฺปปีโน, ชิโน. อุตฺตรปทโลปพหุพฺพีหิสมาโสยํ. อญฺเญสญฺหิ ตํ ฐานํ นินฺนํ โหติ, ทฺเว ปิฏฺฐิโกฏฺฏา ปาฏิเอกฺกํ ปญฺญายนฺติ. ตถาคตสฺส ปน กฏิโต ปฏฺฐาย มํสปฏลํ ยาว ขนฺธา อุคฺคมฺม สมุสฺสิตสุวณฺณผลกํ วิย ปิฏฺฐึ ฉาเทตฺวา ปติฏฺฐิตํ. ตสฺมา อนฺตรํสปฺปปีโนติ โถเมติ. ปาฬิยํ ปน ‘‘จิตนฺตรํโส’’ติ ปาโฐ. ตทฏฺฐกถายญฺจ ‘‘จิตนฺตรํ โสติ [Pg.181] อนฺตรํสํ วุจฺจติ ทฺวินฺนํ โกฏฺฏานมนฺตรํ. ตํ ปริปุณฺณ มสฺสาติ อนฺตรํโส’’ติ วุตฺตํ. Aṃso (vai) có nghĩa là khandho (bả vai), do từ (căn) ana có nghĩa là "thở, sống" đi với hậu tố sa. Na được biến thành ṇa. Hoặc aṃso là vai vì nó là một bộ phận của cơ thể mà vận hành, di chuyển. Antaraṃso là khoảng giữa của hai bả vai. Pīno (đầy đặn) là do piṇati pūrati (làm cho đầy, tròn trịa), chỉ phần lưng trên. Căn piṇa có nghĩa là "làm cho béo" hoặc "làm cho đầy", đi với hậu tố ṇa. Ṇa biến thành no. Antaraṃsappapīno là bậc Toàn Giác, người có phần lưng trên ở khoảng giữa hai bả vai được đầy đặn, viên mãn. Đây là phức hợp bahubbīhi có sự lược bỏ từ sau. Đối với những người khác, chỗ đó lõm xuống, hai xương bả vai hiện ra riêng biệt. Nhưng đối với đức Như Lai, từ phần hông trở lên, một lớp thịt nổi lên cho đến hai vai, che phủ phần lưng và đứng vững như một tấm vàng được dựng lên. Vì vậy, Ngài được tán thán là antaraṃsappapīno. Tuy nhiên, trong văn bản Pāli có đoạn đọc là “citantaraṃso”. Và trong chú giải của nó có nói: “Citantaraṃso có nghĩa là antaraṃsaṃ, được gọi là khoảng giữa hai xương bả vai. Khoảng đó của Ngài được đầy đặn, nên gọi là antaraṃso”. จกฺเกนงฺกิตปาโทติ จกฺเกน องฺกิตปาโทติ ปทจฺเฉโท. อฏฺฐสตปาทจกฺกลกฺขเณน ลกฺขิตปาทตโลติ อตฺโถ. จกฺเกน อฏฺฐสตปาทจกฺเกน องฺกิโต ลกฺขิโต ปาโท เยน โสติ จกฺเกนงฺกิตปาโท, ชิโน. ตติยาพหุพฺพีหิ สมาโสยํ. อญฺเญสญฺหิ ปาทตเล อฏฺฐสตปาทจกฺก ลกฺขณํ นตฺถิ. ตถาคตสฺส ปาทตเลเอว วิจิตฺรํ อฏฺฐสต ปาทจกฺกลกฺขณํ อตฺถิ. ตสฺมา จกฺเกนงฺกิตปาโทติ โถเมติ. Cakkenaṅkitapādo được phân tích thành cakkena aṅkitapādo. Nghĩa là lòng bàn chân được ghi dấu bởi tướng bánh xe một trăm lẻ tám nan hoa. Cakkenaṅkitapādo là bậc Toàn Giác, người có bàn chân được ghi dấu bởi bánh xe, tức là bánh xe một trăm lẻ tám nan hoa. Đây là phức hợp tatiyābahubbīhi. Dưới lòng bàn chân của những người khác không có tướng bánh xe một trăm lẻ tám nan hoa. Chỉ dưới lòng bàn chân của đức Như Lai mới có tướng bánh xe một trăm lẻ tám nan hoa kỳ diệu. Vì vậy, Ngài được tán thán là cakkenaṅkitapādo. วุตฺตญฺหิ พฺรหฺมายุสุตฺเต ‘‘เหฏฺฐา โข ปน ตสฺส โภโต โคตมสฺส ปาทตเลสุ จกฺกานิ ชาตานิ สหสฺสารานิ สเนมิกานิ สนาภิกานิ สพฺพาการปริปูรานี’’ติ. อฏฺฐสตปาทจกฺกลกฺขณสรูปํ ปน โย ปาทปงฺกชมุทุตฺตลรา ชิเกหีติ คาถาวณฺณนายํ วุตฺตเมวาติ. Thật vậy, trong kinh Brahmāyu đã nói: “Dưới lòng bàn chân của Tôn giả Gotama, có những bánh xe hiện ra, có một ngàn căm, có vành, có trục, đầy đủ mọi phương diện”. Còn về hình tướng của tướng bánh xe một trăm lẻ tám nan hoa, điều đó đã được nói trong phần giải thích câu kệ bắt đầu bằng “yo pādapaṅkajamuduttalarā jikehīti”. อวิรฬทสโนติ อวิวรทนฺโต. อวิวรทนฺเตน สมฺปนฺโนติ อตฺโถ. วิวรติ ผุลฺลตีติ วิรโฬ. วรธาตุ ผุลฺลเนโฬ. อสฺสิ. น วิรโฬ อวิรโฬ, นตฺถิ วิรโฬ เอตสฺสาติ อวิรโฬ, ทนฺโต. ทํสติ วิทํสติ ขาทนียํ วา โภชนียํ วา เอเตนาติ ทสโน, ทนฺโต. ทํสธาตุ ทํสเน ยุ. นิคฺคหิตโลโป. อวิรโฬ ทสโน ทนฺโต ยสฺสาติ อวิรฬทสโน, ชิโน. อญฺเญสญฺหิ กุมฺภิลานํ วิย ทนฺตา วิรฬา โหนฺติ. มจฺฉมํสาทีนิ ขาทนฺตานํ ทนฺตนฺตรํ ปูรติ. ตถาคตสฺส ปน กนกลตาย สมุสฺสาปิตวชิร ปนฺติ วิย อวิรฬา ตุลิกาย ทสฺสิตปริจฺเฉทา วิย ทนฺตา โหนฺติ, ตสฺมา อวิรฬทสโนติ โถเมติ. Aviraḷadasano có nghĩa là răng không có kẽ hở. Nghĩa là có hàm răng không có kẽ hở. Viraḷo (thưa) là do vivarati phullati (mở ra, nở ra). Căn vara có nghĩa là "nở ra", đi với hậu tố ḷo. Assi. Không thưa là aviraḷo. Người không có (răng) thưa là aviraḷo, chỉ hàm răng. Dasano (răng) là cái dùng để cắn, nhai thức ăn cứng hoặc thức ăn mềm. Căn daṃsa có nghĩa là "cắn", đi với hậu tố yu. Có sự lược bỏ niggahita. Aviraḷadasano là bậc Toàn Giác, người có hàm răng không thưa. Răng của những người khác thì thưa như răng cá sấu. Khi họ ăn cá, thịt, v.v., kẽ răng bị lấp đầy. Nhưng răng của đức Như Lai thì khít khao như một hàng kim cương được dựng lên trên một dây leo bằng vàng, và như được phân định ranh giới bằng bút vẽ. Vì vậy, Ngài được tán thán là aviraḷadasano. มารชุสฺสงฺขปาโทติ มารชิ อุสฺสงฺขปาโทติ ปทจฺเฉโท. เอตฺถ จ มารชีติ ปญฺจมารชิตวา พุทฺโธ กตฺตุภูโต. โส [Pg.182] หิ ปญฺจมาเร ชิตวาติ มารชีติ วุจฺจติ. อุสฺสงฺขปาโทติ ปาทสฺส อุปริ ฐิเตน สงฺขสทิสตฺตา สงฺขนามิเกน โคปฺผเกน สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. สํสุฏฺฐุํ ปถวึ ขนตีติ สงฺเข. สํปุพฺพขนุธาตุ อวทารเณ กฺวิ. อปทานฏฺฐกถายํ ปน ‘‘สํสุฏฺฐุํ ขาทนฺโต ขณนฺโต คจฺฉตีติ สงฺเข. สมุทฺทชลปริยนฺเต จรมาโน คจฺฉติ จรตีติ อตฺโถ’’ติ วุตฺตํ. สงฺเข วิยาติ สงฺเข, โคปฺผโก. ปาทสฺส อุทฺธํ อุปริ ฐิตํ สงฺขสทิสํ โคปฺผก มสฺสาติ อุสฺสงฺขปาโท, ชิโน. วุตฺตญฺหิ พฺรหฺมายุสุตฺตฏฺฐกถายํ ‘‘อุทฺธํ ปติฏฺฐิตโคปฺผกตฺตา อุสฺสงฺขา ปาทา อสฺสาติ อุสฺสงฺขปาโท’’ติ. อญฺเญสญฺหิ ปิฏฺฐิปาเท โคปฺผกา โหนฺติ. เตน เตสํ ปาทา อาณิพทฺธา วิย พทฺธา โหนฺติ. น ยถาสุขํ ปริวตฺตนฺติ. คจฺฉนฺตานํ ปาทตลานิ น ทิสฺสนฺติ. ตถาคตสฺส ปน อภิรูหิตฺวา อุปริ โคปฺผกา ปติฏฺฐหนฺติ. เตนสฺส นาภิโต ปฏฺฐาย อุปริมกาโย นาวาย ฐปิต สุวณฺณปฏิมา วิย นิจฺจโล โหติ. อโธกาโยว อิญฺชติ. สุเขน ปาทา ปริวตฺตนฺติ. ปุรโตปิ ปจฺฉโต อุภยปสฺเสสุปิ ฐตฺวา ปสฺสนฺตานํ ปาทตลานิ ปญฺญายนฺติ. น หตฺถีนํ วิย ปจฺฉโตเยวาติ. ตสฺมา อุสฺสงฺขปาโทติ โถเมติ. Mārajussaṅkhapādo được phân tích thành māraji ussaṅkhapādo. Ở đây, mārajī là đức Phật, người đã chiến thắng năm loại ma, là chủ thể. Vì Ngài đã chiến thắng năm loại ma nên được gọi là mārajī. Ussaṅkhapādo có nghĩa là có mắt cá chân, được gọi là saṅkha (ốc xà cừ) vì giống như vỏ ốc, nằm ở phía trên bàn chân. Saṃsuṭṭhuṃ pathaviṃ khanatīti saṅkhe. Căn khanu có tiền tố saṃ, có nghĩa là "đào", đi với hậu tố kvi. Tuy nhiên, trong chú giải Apadāna có nói: “Saṅkha là (con vật) đi trong khi ăn và đào một cách khéo léo. Nghĩa là nó đi và di chuyển ở ven bờ biển”. Giống như vỏ ốc nên gọi là saṅkha, tức là mắt cá chân. Ussaṅkhapādo là bậc Toàn Giác, người có mắt cá chân giống như vỏ ốc nằm ở phía trên bàn chân. Thật vậy, trong chú giải kinh Brahmāyu có nói: “Vì có mắt cá chân nằm ở trên cao nên bàn chân của Ngài được gọi là ussaṅkhā, do đó Ngài là ussaṅkhapādo”. Mắt cá chân của những người khác thì ở mu bàn chân. Do đó, chân của họ bị trói buộc như thể bị đóng chốt. Chúng không xoay chuyển dễ dàng. Khi họ đi, lòng bàn chân không được nhìn thấy. Nhưng mắt cá chân của đức Như Lai thì nằm ở trên cao. Do đó, thân trên của Ngài từ rốn trở lên bất động như một pho tượng vàng đặt trên thuyền. Chỉ có thân dưới chuyển động. Bàn chân xoay chuyển dễ dàng. Đối với những người đứng nhìn từ phía trước, phía sau, hay cả hai bên, lòng bàn chân đều hiện rõ, không phải chỉ thấy từ phía sau như chân voi. Vì vậy, Ngài được tán thán là ussaṅkhapādo. ติฏฺฐนฺโต โนนมนฺโตภยกรมุทุนา ชณฺณุกานาม สนฺโตติ เอตฺถ ติฏฺฐนฺโต โน นมนฺโต อุภย กรมุทุนา ชณฺณุกานิ อามสนฺโตติ ปทวิภาโค. ติฏฺฐนฺโตติ ฐิตโกว. โนนมนฺโตติ อนมมาโน หุตฺวา. อุภย กรมุทุนาติ สุขุเมน หตฺถทฺวเยน. ชณฺณุกานีติ ชงฺฆานิ. ชายติ คมนาคมนํ อเนนาติ ชณฺณุ, ชนธาตุ ชนเน ณุ. โสเอว ชณฺณุกา, ชงฺโฆรูนํ สนฺธิ ลพฺภติ. ตานิ. อามสนฺโตติ ปริมชฺชิตุํ สกฺโกนฺโต. เอตฺถ จ ติฏฺฐนฺโต โนนมนฺโตติ อิมินา ตถาคตสฺส อขุชฺชอวามนภาโว ทีปิโต[Pg.183]. อวเสสชนา หิ ขุชฺชา วา โหนฺติ วามนา วา. ขุชฺชานํ อุปริมกาโย อปริปุณฺโณ โหติ วามนานํ เหฏฺฐิมกาโย. เต อปริปุณฺณกายตฺตา น สกฺโกนฺติ โนนมนฺโต ชณฺณุกานิ ปริมชฺชิตุํ. ตถาคโต ปน ปริปุณฺณอุภยกายตฺตา สกฺโกติ, ตสฺมา ติฏฺฐนฺโต…เป… ชณฺณุกา นามสนฺโตติ โถเมติ. Cụm từ Tiṭṭhanto nonamantobhayakaramudunā jaṇṇukānāma santo được phân tích thành tiṭṭhanto no namanto ubhaya karamudunā jaṇṇukāni āmasanto. Tiṭṭhanto có nghĩa là đang đứng. No namanto có nghĩa là không cúi xuống. Ubhaya karamudunā có nghĩa là bằng cả hai bàn tay mềm mại. Jaṇṇukāni có nghĩa là đầu gối. Jāyati gamanāgamanaṃ anenāti jaṇṇu, từ căn jana có nghĩa là "sinh ra", đi với hậu tố ṇu. Chính nó là jaṇṇukā, là khớp nối của cẳng chân và đùi. Tāni là số nhiều của nó. Āmasanto có nghĩa là có thể chạm, xoa. Ở đây, qua cụm từ tiṭṭhanto nonamanto, tình trạng không bị gù lưng hay lùn của đức Như Lai được làm rõ. Những người còn lại thì hoặc bị gù hoặc bị lùn. Người gù thì thân trên không cân đối, người lùn thì thân dưới không cân đối. Do thân thể không cân đối, họ không thể chạm vào đầu gối mà không cúi xuống. Nhưng đức Như Lai, do có cả hai phần thân thể đều cân đối, nên có thể làm được. Vì vậy, Ngài được tán thán là người “khi đứng… có thể chạm vào đầu gối”. วฏฺฏกฺขนฺโธติ สุวณฺณาลิงฺโค วิย สมวฏฺฏิตคลิโก. วุตฺตญฺหิ พฺรหฺมายุสุตฺเต ‘‘สมวฏฺฏกฺขนฺโธ’’ติ. ปริมณฺฑลา กาเรน วฏฺฏติ ปวตฺตตีติ วฏฺโฏ, ปริมณฺฑโล. วฏฺฏธาตุ วฏฺฏเน อ. โภชนํ ขาทติ เอเตน คเลนาติ ขนฺโธ, คโล. ขาทธาตุ ขาทเน ภกฺขเน วา กฺวิปจฺจโย. ขาทามคมานํ ขนฺธนฺธคนฺธาติ สุตฺเตน ปทสิทฺธิ เวทิตพฺพา. อภิธานฏีกายํ ปน ‘‘กํ มตฺถกํ ทธาตีติ กนฺโธ. โสเอว กการสฺส ขการกรณวเสนา’’ติ วุตฺตํ. วฏฺโฏ สมปริมณฺฑโล ขนฺโธ คโล ยสฺสาติ วฏฺฏกฺขนฺโธ, ชิโน. ยถา หิ เอเก โกญฺจา วิย พกา วิย วราหา วิย จ ทีฆคลา วงฺกคลา ปุถุคลา จ โหนฺติ. กถนกาเล สิราชลํ ปญฺญายติ. มนฺโท สโร นิกฺขมติ, น เอวํ ตสฺส. ตถาคตสฺส ปน สุวฏฺฏิตสุวณฺณาลิงฺคสทิโส ขนฺโธ คโล โหติ. กถนกาเล สิราชลํ น ปญฺญายติ. เมฆสฺส วิย คชฺชโต สโร มหา โหติ. ตสฺมา วฏฺฏกฺขนฺโธติ โถเมติ. Vaṭṭakkhandho (cổ tròn đầy) có nghĩa là có cổ tròn đều như ống trống bằng vàng. Thật vậy, trong kinh Brahmāyu đã nói: “samavaṭṭakkhandho” (có thân trên tròn đều). Vaṭṭo (tròn) là tròn trịa, do xoay chuyển theo hình thể tròn đều. Căn vaṭṭ trong nghĩa là xoay tròn, tiếp vị ngữ a. Khandho (cổ) là cái cổ, do vật thực được ăn bằng cái cổ ấy. Căn khād trong nghĩa là ăn hoặc nhai, tiếp vị ngữ kvi. Cần biết sự thành tựu của từ theo quy tắc Khādāmagamānaṃ khandhandhagandhā. Tuy nhiên, trong Abhidhānaṭīkā có nói: “Kandho là do nâng giữ đầu (kaṃ matthakaṃ dadhāti). Chính từ ấy, do việc biến đổi ka thành kha.” Vaṭṭakkhandho là bậc Chinh Phục (jino), người có cái cổ (khandho, galo) tròn trịa, cân đối (vaṭṭo samaparimaṇḍalo). Ví như có những người có cổ dài như chim diệc, như cò, như heo, có cổ cong, và cổ to. Khi nói, mạng lưới gân xanh hiện rõ. Tiếng nói phát ra yếu ớt. Đối với ngài thì không như vậy. Trái lại, cổ của đức Như Lai giống như ống trống bằng vàng được tiện tròn. Khi nói, mạng lưới gân xanh không hiện rõ. Tiếng nói của ngài hùng tráng như tiếng sấm của mây. Vì thế, ngài được tán thán là Vaṭṭakkhandho. ปุน ชิโนติ พุทฺโธ กตฺตุภูโต. ตสฺส ปน ปทสฺส โคตรุณปขุมโกตฺยาทีหิ ปเทหิ ตุลฺยลิงฺคตฺตภาเวน สมฺพนฺโธ. โคตรุณปขุมโกติ ตํมุหุตฺตชาตรตฺต วจฺฉสฺส จกฺขุภณฺโฑ วิย วิปฺปสนฺนจกฺขุภณฺโฑ, วิปฺปสนฺนจกฺขุภณฺเฑน สมนฺนาคโต วา. เอตฺถ จ ปขุมโกติ สกลํ จกฺขุภณฺฑํ อธิปฺเปตํ. จกฺขุภณฺฑนฺติ จกฺขุปริวารํ. จกฺขุภณฺฑนฺติ อกฺขิทลนฺติ เกจิ. อกฺขิทลปตฺตนฺติ วทนฺติ อญฺเญ. อกฺขิทเล หิ [Pg.184] ปน สทฺธึ อกฺขิพิมฺพนฺติ เวทิตพฺพํ. อยํ ปเนตฺถ วจนตฺโถ. ปตติ จกฺขุํ ปริวาเรติ เอเตนาติ ปขุมํ, ปมฺหาทิปริวารํ. ปตธาตุ ปริวาเร อุโม. ตการสฺส โข. อถ วา อกฺขิโน ปกฺขทฺวเย ชาตนฺติ ปขุมํ, ปมฺหํ. ชาตตทฺธิเต อุโม. ปกฺขุมนฺติ วตฺตพฺเพ กการโลปวเสน ปขุมนฺติ วุจฺจติ. ปขุมํเยว ปขุมโก. โคตรุณสฺส ตํมุหุตฺตชาตรตฺตวจฺฉสฺส ปขุมํ วิย ปขุมํ ยสฺส โสติ โคตรุณปขุมโก, ชิโน. โคตรุณสฺส ตํมุหุตฺตชาตรตฺตวจฺฉสฺส ปขุมสทิสํ วิปฺปสนฺนจกฺขุภณฺฑํ อตฺถีติ อตฺโถ. อญฺเญสญฺหิ อกฺขิภณฺโฑ อปริปุณฺโณ โหติ. หตฺถิมูสิกกากาทีนํ อกฺขิสทิเสหิ วินิคฺคเตหิ คมฺภีเรหิปิ อกฺขีหิ สมนฺนาคตา. ตถาคตสฺส ปน โธวิตฺวา มชฺชิตฺวา ฐปิตมณิคุฬิกา วิย มุทุสินิทฺธนีล สุขุมปขุมาจิตานิ อกฺขีนิ โหนฺติ. ตสฺมา โคตรุณปขุมโกติ โถเมติ. Lại nữa, jino (bậc Chinh Phục) là đức Phật, là chủ từ. Từ ấy có sự liên kết với các từ gotaruṇapakhumako v.v... do có cùng tính từ. Gotaruṇapakhumako (có lông mi như bò con) là có tròng mắt trong sáng như tròng mắt của con bò con màu đỏ vừa mới sanh, hoặc là người được phú bẩm tròng mắt trong sáng. Ở đây, pakhumako được chủ ý chỉ toàn bộ nhãn cụ. Cakkhubhaṇḍaṃ là phần phụ của mắt. Một số vị nói cakkhubhaṇḍaṃ là mí mắt. Những vị khác nói là cánh mí mắt. Tuy nhiên, cần được hiểu là tròng mắt cùng với mí mắt. Đây là ý nghĩa của từ. Pakhumaṃ là phần phụ như lông mi, do nó rơi xuống bao quanh con mắt. Căn pat trong nghĩa là bao quanh, tiếp vị ngữ uma. Ta biến thành kha. Hoặc là, pakhumaṃ (lông mi) là do sanh ở hai bên của mắt. Tiếp vị ngữ uma trong taddhita jāta. Đáng lẽ là pakkhumaṃ, nhưng được nói là pakhumaṃ do lược bỏ ka. Pakhumaṃ chính là pakhumako. Gotaruṇapakhumako là bậc Chinh Phục, người có lông mi (pakhumaṃ) giống như lông mi của con bò con màu đỏ vừa mới sanh. Nghĩa là, ngài có nhãn cụ rất trong sáng, tương tự như lông mi của con bò con màu đỏ vừa mới sanh. Thật vậy, nhãn cụ của những người khác thì không hoàn hảo. Họ có mắt lồi hoặc mắt sâu, giống như mắt của voi, chuột, quạ v.v... Trái lại, mắt của đức Như Lai giống như viên ngọc đã được rửa sạch, đánh bóng và đặt để, mềm mại, óng ả, màu xanh biếc, được tô điểm bởi hàng lông mi mịn màng. Vì thế, ngài được tán thán là Gotaruṇapakhumako. สีหปุพฺพฑฺฒกาโยติ สีหสฺส ปุพฺพฑฺฒกาโย วิย ปริปุณฺณกาโย. วาตาตปาทิปริสฺสยํ สหติ ขมตีติ สีโห, สหธาตุ ขมเน อ. อีการาคโม. อถ วา สูกรมหึสาทโย สตฺเต หึสตีติ สีโห. หึสธาตุ หนเน ณ. หึโสติ วตฺตพฺเพ อกฺขรวิปริยาเยน สีโหติ วุจฺจติ. อถ วา สพฺพิริยาปเถสุ ทฬฺหวีริยตฺตา สุฏฺฐุ อีหติ วายมตีติ สีโห, เกสรสีโห. สุปุพฺพ อีหธาตุ เจตายํ อ. เตน วุตฺตํ สทฺทนีติยํ ‘‘สหหึส อีหาวสา, สีหสทฺทคตึ วเท’’ติ. สีหสฺส ปุพฺพฑฺเฒ ชาโต กาโย วิย ปริปุณฺณกาโย ยสฺสาติ สีหปุพฺพฑฺฒกาโย, ชิโน. ยถา หิ สีหสฺส ปุพฺพฑฺฒกาโยว ปริปุณฺโณ โหติ, น เอวํ ตสฺส. ตถาคตสฺส ปน กาโย สพฺพปริปุณฺโณติ อตฺโถ. สีหสฺส ปน ปุริมกาโยว ปริปุณฺโณ โหติ, ปจฺฉิม กาโย [Pg.185] อปริปุณฺโณ. ตถาคตสฺส ปน สีหสฺส ปุพฺพฑฺฒกาโยอิว สพฺโพ กาโย ปริปุณฺโณ. โสปิ สีหสฺเสว น ตตฺถ ตตฺถ วินตุนฺนตาทิวเสน ทุสฺสณฺฐิต วิสณฺฐิโต. ทีฆยุตฺตฏฺฐาเน ปน ทีโฆ. รสฺสกิสถูล อนุวฏฺฏิตยุตฺตฏฺฐาเนสุ ตถาวิโธว โหติ. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘มนาปิเย จ โข ภิกฺขเว กมฺมวิปาเก ปจฺจุปฏฺฐิเต เยหิ องฺเคหิ ทีเฆหิ โสภติ, ตานิ องฺคานิ ถูลานิ สณฺฐหนฺติ. เยหิ องฺเคหิ กิเสหิ โสภติ, ตานิ องฺคานิ กิสานิ สณฺฐหนฺติ. เยหิ องฺเคหิ วฏฺเฏหิ โสภติ, ตานิ องฺคานิ วฏฺฏานิ สณฺฐหนฺตี’’ติ. อิติ นานาจิตฺเตน ปุญฺญจิตฺเตน จิตฺติโต ทสหิ ปารมีหิ สชฺชิโต ตถาคตสฺส อตฺตภาโว ตสฺส โลเก สพฺพสิปฺปิโน วา อิทฺธิมนฺโต วา ปติรูปกมฺปิ กาตุํ น สกฺโกนฺติ. ตสฺมา สีหปุพฺพฑฺฒกาโยติ โถเมติ. Sīhapubbaḍḍhakāyo (có nửa thân trước như sư tử) là có thân hình đầy đặn như nửa thân trước của sư tử. Sīho (sư tử) là do chịu đựng, kham nhẫn những hiểm nguy như gió, nắng v.v... Căn sah trong nghĩa là kham nhẫn, tiếp vị ngữ a. Thêm vào ī. Hoặc là, sīho là do làm hại các loài hữu tình như heo, trâu v.v... Căn hiṃs trong nghĩa là sát hại, tiếp vị ngữ ṇa. Đáng lẽ là hiṃso, nhưng được nói là sīho do đảo chữ. Hoặc là, sīho (sư tử có bờm) là do cố gắng, nỗ lực tốt đẹp với tinh tấn vững chắc trong tất cả oai nghi. Tiền tố su, căn īh trong nghĩa là nỗ lực, tiếp vị ngữ a. Do đó, trong sách Saddanīti có nói: “Nên nói từ sīha có nguồn gốc từ sah, hiṃs, và īh.” Sīhapubbaḍḍhakāyo là bậc Chinh Phục, người có thân hình đầy đặn như nửa thân trước của sư tử. Ví như nửa thân trước của sư tử thì đầy đặn, đối với ngài thì không phải như vậy. Nghĩa là, toàn thân của đức Như Lai hoàn toàn đầy đặn. Đối với sư tử, chỉ có thân trước là đầy đặn, thân sau không đầy đặn. Còn đối với đức Như Lai, toàn thân đều đầy đặn như nửa thân trước của sư tử. Thân của ngài cũng không bị cấu tạo xấu, không cân đối với những chỗ lõm, chỗ lồi đây đó như của sư tử. Trái lại, ở chỗ cần dài thì dài. Ở những chỗ cần ngắn, ốm, mập, tròn đều thì cũng như vậy. Điều này đã được nói: “Này các Tỳ khưu, khi quả của nghiệp ưa thích và không ưa thích hiện hữu, những chi phần nào đẹp khi dài, những chi phần ấy trở nên to lớn. Những chi phần nào đẹp khi ốm, những chi phần ấy trở nên ốm. Những chi phần nào đẹp khi tròn, những chi phần ấy trở nên tròn.” Như vậy, thân tướng của đức Như Lai, được tô điểm bởi các tâm thiện đa dạng, được chuẩn bị bởi mười pháp ba-la-mật, mà tất cả những nghệ nhân hay những người có thần thông ở trên đời cũng không thể tạo ra được dù chỉ là một hình ảnh tương tự. Vì thế, ngài được tán thán là Sīhapubbaḍḍhakāyo. จตุวีสติมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา. Phần giải thích về kệ đảnh lễ thứ hai mươi bốn đã hoàn tất. ๒๕. ตติย คาถายํ สุคโตติ พุทฺโธ กตฺตุภูโต. ตสฺส ปน ปทสฺส สตฺตปฺปีโนตฺยาทีหิ ปเทหิ ตุลฺยลิงฺคตฺตภาเวน สมฺพนฺโธ. สตฺตปฺปีโนติ ทฺวิหตฺถปาท อํสกูฏ เอกคลวเสน สตฺตสุ ฐาเนสุ ปริปุณฺณมํสิโกติ อตฺโถ. อาจริยา ปน ปริปุณฺณทฺวิหตฺถปาท อํสกูฏ ขนฺธสงฺขาตสตฺตฏฺฐาโนติ อตฺถํ วทนฺติ. มํเสน ปีณติ ปริปูรตีติ ปีโน. ปีณเต ปริปูรเต วา ปีโน. ปีณธาตุ ปีณเน, ปูรเณ วา ณ. ณสฺส โน. ทฺเว หตฺถปิฏฺฐิโย ทฺเว ปาทปิฏฺฐิโย ทฺเว อํสกูฏานิ เอกคโล จาติ สตฺตสุ ฐาเนสุ ปีโน ปริปุณฺโณ มํโส อสฺสาติ สตฺตปีโน, สุคโต ลพฺภติ. อญฺเญสญฺหิ หตฺถปาทปิฏฺฐีสุ นฺหารุชาลา ปญฺญายนฺติ อํสกูฏคเลสุ อฏฺฐิโกฏิโย. เต มนุสฺสา เปตา วิย ขายนฺติ. น ตถาคโต. ตถาคโต ปน สตฺตสุ ฐาเนสุ [Pg.186] ปริปุณฺณมํสุสฺสทตฺตา นิคุฬนฺหารุชาเลหิ หตฺถปิฏฺฐาทีหิ วฏฺเฏตฺวา ฐปิตสุวณฺณวณฺณาลิงฺคสทิเสน คเลน สีลารูปกํ วิย จิตฺตกมฺมรูปกํ วิย จ ขายติ, ตสฺมา สตฺตปฺปีโนติ โถเมติ. 25. Trong câu kệ thứ ba, ‘sugato’ là Đức Phật, là chủ thể. Từ ấy có liên hệ với các từ như ‘sattappīno’ do có cùng giống (tính). ‘Sattappīno’ có nghĩa là có thịt đầy đặn ở bảy chỗ: hai tay, hai chân, hai vai, và một cổ. Tuy nhiên, các vị A-xà-lê nói rằng ý nghĩa là bảy chỗ được kể là thân, vai, chân, tay đầy đặn. ‘Pīno’ là đầy đặn, được làm đầy bởi thịt. Hoặc ‘pīno’ từ động từ ‘pīṇate’ (trở nên đầy đặn) hay ‘paripūrate’ (được làm đầy). Căn ‘pīṇa’ có nghĩa là phồng lên, hoặc làm đầy, tiếp vị ngữ là ‘ṇa’. ‘Ṇa’ biến thành ‘no’. ‘Sattapīno’ là người có thịt đầy đặn, sung mãn ở bảy chỗ: hai mu bàn tay, hai mu bàn chân, hai vai, và một cổ; (điều này) có được ở Đức Thiện Thệ. Đối với những người khác, mạng lưới gân hiện rõ trên mu bàn tay và mu bàn chân, và đầu xương (hiện rõ) ở vai và cổ. Những người ấy trông giống như ngạ quỷ. Đức Như Lai thì không như vậy. Trái lại, Đức Như Lai, do có thịt nổi lên đầy đặn ở bảy chỗ, với mạng lưới gân ở mu bàn tay v.v... được che kín, và với chiếc cổ giống như một cái trống bằng vàng được tiện tròn, trông giống như một pho tượng đá hay một bức tranh vẽ. Vì thế, Ngài được tán thán là ‘sattappīno’. พฺรหฺมายุสุตฺเต ปน ‘‘สตฺตุสฺสโท’’ติ ปาโฐ. ตสฺส ปน สตฺตสุ ฐาเนสุ ปริปุณฺณมํสุสฺสโทติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. Tuy nhiên, trong kinh Brahmāyu, có cách đọc là ‘sattussado’. Ý nghĩa của từ này nên được hiểu là ‘có thịt nổi lên đầy đặn ở bảy chỗ’. ทีฆงฺคุลีติ ทีฆองฺคุลีติ ปทจฺเฉโท. สมอายตหตฺถ ปาทงฺคุลีติ อตฺโถ. องฺคติ อุทฺธํ คจฺฉตีติ องฺคุลิ. องฺคติ ตํ ตํ กายงฺคํ ปรามสติ เอตายาติ วา องฺคุลิ, กรสาขา. อคิธาตุ คติยํ อุลิปจฺจโย. อถ วา องฺคํ กายงฺคํ อุลติ คจฺฉติ ปรามสติ เอตายาติ องฺคุลิ, กรสาขา. องฺค สทฺทูปปทอุลธาตุ คติยํ อิ. สมทีฆา องฺคุลิ หตฺถ ปาทงฺคุลิ ยสฺส โสติ ทีฆงฺคุลิ, สุคโต. สมทีฆา หตฺถปาทงฺคุลิ อตฺถีติ อตฺโถ. ยถา หิ อญฺเญสํ กาจิ องฺคุลิ ทีฆา โหติ กาจิ รสฺสา, น เอวํ ตถาคตสฺส. ตถาคตสฺส ปน มกฺกฏสฺเสว ทีฆหตฺถปาทงฺคุลิโย มูเล ถูลา อนุปุพฺเพน คนฺตฺวา อคฺเค ตนุกา นิยฺยาสเตเลน มทฺทิตฺวา วฏฺฏิตหริตาลวฏฺฏสทิสา โหนฺติ. ตสฺมา ทีฆงฺคุลีติ โถเมติ. มถาติ มอถาติ ปทจฺเฉโท. มกาโร หิ ปทสนฺธิกโร. อถาติ อตฺถนฺตเร นิปาโต. ตทญฺญนฺติ อตฺโถ. ‘Dīghaṅgulīti’ được phân tích thành ‘dīgha aṅguli’. Nghĩa là có các ngón tay và ngón chân dài bằng nhau. ‘Aṅguli’ vì nó ‘aṅgati’ (đi) ‘uddhaṃ’ (lên trên). Hoặc, ‘aṅguli’ (nhánh của bàn tay) vì người ta dùng nó (‘etāya’) để chạm vào (‘parāmasati’) bộ phận này hay bộ phận khác của cơ thể (‘taṃ taṃ kāyaṅgaṃ’). Căn ‘agi’ có nghĩa là đi, với tiếp vị ngữ ‘uli’. Hoặc, ‘aṅguli’ (nhánh của bàn tay) vì người ta dùng nó (‘etāya’) để đi đến (‘ulati’, ‘gacchati’) hoặc chạm vào (‘parāmasati’) một bộ phận cơ thể (‘aṅgaṃ kāyaṅgaṃ’). Với tiền tố ‘aṅga’, căn ‘ula’ có nghĩa là đi, với tiếp vị ngữ ‘i’. ‘Dīghaṅguli’ là người có các ngón tay và ngón chân dài bằng nhau; đó là Đức Thiện Thệ. Nghĩa là Ngài có các ngón tay và ngón chân dài bằng nhau. Đối với những người khác, có ngón thì dài, có ngón thì ngắn, nhưng với Đức Như Lai thì không như vậy. Trái lại, các ngón tay và ngón chân dài của Đức Như Lai, giống như của loài khỉ, thì to ở gốc, thuôn dần về phía đầu ngón, và giống như những thỏi hùng hoàng được tiện tròn và xoa bằng dầu nhựa cây. Vì thế, Ngài được tán thán là ‘dīghaṅguli’. ‘Mathāti’ được phân tích thành ‘ma athāti’. Chữ ‘m’ là để nối âm. ‘Atha’ là một bất biến từ chỉ một ý nghĩa khác. Nghĩa là ‘khác với điều đó’. โลมกูเปกโลโมติ โลมกูปเอกโลโมติ ปทจฺเฉโท. เอเกกโลมกูเป เอเกกชาตโลโมติ อตฺโถ. จมฺมมํสํ ลุนาติ ฉินฺทตีติ โลโม, วฑฺฒมานํ ลุนิตพฺพนฺติ วา โลโม, ลูธาตุ เฉทเน มนิปจฺจโย. กุวุจฺจติ อุทกํ, ตํ ปาติ รกฺขตีติ กูโป. กุปุพฺพปาธาตุ รกฺขเน กฺวิ. อุสฺส ทีโฆ. กูโป วิยาติ กูโป, อถ วา [Pg.187] กุวุจฺจติ โลมํ, ตํ ปาติ รกฺขตีติ กูโป. อภิธานฏีกายํ ปน ‘‘กุสทฺเท โป. ทีฆาทิ. กูโป. เกน อุภตีติ วา กูโป. ภสฺส โป’’ติ วุตฺตํ. โลมสฺส กูโป โลมกูโป. ตสฺมึ ตสฺมึ ชาโต เอเกก โลโม ยสฺสาติ โลมกูเปกโลโม, สุคโต. ยถา หิ อญฺเญสํ เอเกกสฺมิมฺปิ โลมกูเป อเนกานิ โลมานิ ชายนฺติ, น เอวํ ตถาคตสฺส. ตถาคตสฺส ปน เอเกกสฺมึ โลมกูเป เอเกกโลโม ชายติ. วุตฺตญฺหิ พฺรหฺมายุสุตฺเต ‘‘เอเกกโลโม โข ปน ภวํ โคตโม. เอเกกานิ โลมานิ โลมกูเปสุ ชาตา นี’’ติ. ตสฺมา โลมกูเปกโลโมติ โถเมติ. ‘Lomakūpekalomoti’ được phân tích thành ‘lomakūpa-ekalomo’. Nghĩa là mỗi lỗ chân lông chỉ mọc một sợi lông. ‘Lomo’ vì nó ‘lunāti’ (cắt, xuyên qua) da và thịt; hoặc ‘lomo’ vì nó được cắt (‘lunitam’) khi mọc dài (‘vaḍḍhamānaṃ’); từ căn ‘lū’ có nghĩa là cắt, với tiếp vị ngữ ‘mani’. ‘Ku’ được gọi là nước, nó ‘pāti’ (bảo vệ) cái đó, nên là ‘kūpo’. Với tiền tố ‘ku’, căn ‘pā’ có nghĩa là bảo vệ, tiếp vị ngữ là ‘kvi’. Nguyên âm ‘u’ được trường hóa. ‘Kūpo’ vì nó giống như cái giếng (‘kūpo’); hoặc, ‘ku’ được gọi là lông, nó bảo vệ cái đó, nên là ‘kūpo’. Tuy nhiên, trong Abhidhānaṭīkā có nói: ‘Từ ‘ku’ có tiếp vị ngữ ‘po’. Trường hóa ở đầu. Là ‘kūpo’. Hoặc ‘kūpo’ vì nó được đào lên (‘ubhati’) bằng cái gì (‘kena’). ‘Bha’ biến thành ‘po’.’ Lỗ (‘kūpo’) của lông (‘lomassa’) là ‘lomakūpo’. ‘Lomakūpekalomo’ là người mà mỗi một sợi lông mọc ở mỗi một (lỗ chân lông); đó là Đức Thiện Thệ. Đối với những người khác, nhiều sợi lông mọc trong một lỗ chân lông, nhưng với Đức Như Lai thì không như vậy. Trái lại, đối với Đức Như Lai, mỗi lỗ chân lông chỉ mọc một sợi lông. Thật vậy, trong kinh Brahmāyu có nói: ‘Tôn giả Gotama có mỗi lông một gốc. Mỗi một sợi lông mọc trong một lỗ chân lông.’ Vì thế, Ngài được tán thán là ‘lomakūpekalomo’. สมฺปนฺโนทาตทาโฐติ สมฺปนฺโนโอทาตทาโฐติ ปทจฺเฉโท. สมฺปนฺนสุกฺกทาโฐติ อตฺโถ. สมฺปชฺชตีติ สมฺปนฺโน. สํปุพฺพปทธาตุ คติยํ ต. ตสฺส อนฺโน. อวทายติ อวขณฺฑิยติ อญฺญวณฺโณภาสนฺติ โอทาโต. อวปุพฺพ ทาธาตุ อวขณฺฑเน ต. ทํสติ โอทนาทึ เอตายาติ ทาโฐ, ทนฺตวิเสโส. ทํสธาตุ ทํสเน โฐ. ทํสิสฺส ทา. สมฺปนฺโน จ โอทาโต จ ทาโฐ ยสฺสาติ สมฺปนฺโน ทาตทาโฐ, สุคโต. อญฺเญสญฺหิ ปูติทนฺตา อุฏฺฐหนฺติ. เตน กาจิ ทาฐา กาฬาปิ วิวณฺณาปิ โหนฺติ. ตถาคโต ปน สุกฺกทาโฐ โอสธิตารกมฺปิ อติกฺกมฺม วิโรจมานาย ปภาย สมนฺนาคตทาโฐ โหติ. ปาฬิยํ ปน ‘‘สุสุกฺกทาโฐ’’ติ ปาโฐ. อยเมวตฺโถ. ตสฺมา สมฺปนฺโนทาตทาโฐติ โถเมติ. ‘Sampannodātadāṭhoti’ được phân tích thành ‘sampanno odāta-dāṭho’. Nghĩa là có răng nanh hoàn hảo và trắng. ‘Sampanno’ vì nó ‘sampajjati’ (được thành tựu). Với tiền tố ‘saṃ’, căn ‘pada’ có nghĩa là đi, tiếp vị ngữ là ‘ta’. ‘ta’ biến thành ‘anno’. ‘Odāto’ vì nó ‘avadāyati’ (trong sạch), ‘avakhaṇḍiyati’ (cắt đứt) vẻ ngoài của các màu sắc khác. Với tiền tố ‘ava’, căn ‘dā’ có nghĩa là cắt, tiếp vị ngữ là ‘ta’. ‘Dāṭho’ (một loại răng đặc biệt) vì người ta dùng nó để cắn (‘daṃsati’) cơm v.v... Từ căn ‘daṃs’ có nghĩa là cắn, tiếp vị ngữ là ‘ṭho’. ‘Daṃs’ biến thành ‘dā’. ‘Sampannodātadāṭho’ là người có răng nanh vừa hoàn hảo vừa trắng; đó là Đức Thiện Thệ. Đối với những người khác, răng sâu phát sinh. Do đó, có những chiếc răng nanh bị đen hoặc đổi màu. Trái lại, Đức Như Lai có răng nanh trắng, sở hữu một sự quang minh chiếu sáng vượt qua cả sao mai. Tuy nhiên, trong Pāli tạng, có cách đọc là ‘susukkadāṭho’. Ý nghĩa cũng chính là như vậy. Vì thế, Ngài được tán thán là ‘sampannodātadāṭho’. กนกสมตโจติ สุวณฺเณน สทิสจมฺโม. กนติ ทิพฺพติ โอภาเสนาติ กนกํ. กนิยติ อิจฺฉิยติ มนุสฺเส หีติ วา กนกํ, สุวณฺณํ. กนธาตุ ทิตฺติคติกนฺตีสุ อกปจฺจโย, สํสทิเสน อมติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ สมํ. สํปุพฺพอมธาตุ คติยํ อ. ตจติ มํสํ ฉาเทติ สํวรติ วาติ [Pg.188] ตโจ, ตจติ ทิพฺพติ สุวณฺโณภาเสนาติ วา ตโจ, จมฺมํ. ตจธาตุ สํวรณทิตฺตีสุ อ. กนเกน สุวณฺเณน สโม สทิโส ตโจ ยสฺสาติ กนก สมตโจ, สุคโต. ยถา หิ อญฺเญสํ ตโจ โกจิ นีลตโจ เสตตโจ ปีตตโจ โหติ, น เอวํ ตถาคตสฺส. ตถาคตสฺส ปน ชาติหิงฺคุลเกน มชฺชิตฺวา นิสทาย ฆํสิตฺวา เครุกปริกมฺมํ กตฺวา ฐปิต ฆนสุวณฺณรูปกํ วิย กญฺจนสทิสตโจ โหติ. ปาฬิยํ ปน ‘‘สุวณฺณวณฺโณ กญฺจนสนฺนิภตฺตโจ’’ติ วุตฺโต. เอตฺถ จ สุวณฺณวณฺโณ วิย วณฺโณ ยสฺสาติ สุวณฺณวณฺโณ, กญฺจเนน สนฺนิภํ สทิสํ ตจมสฺสาติ กญฺจนสนฺนิภตฺตโจติ วจนตฺโถ กาตพฺโพ. เอตฺถ จ สุวณฺณวณฺณนฺติ อิมินา ตถาคตสฺส ฆนสินิทฺธสณฺหสรีรตํ ทสฺเสติ. กญฺจนสนฺนิภตฺตโจติ อิมินา ฉวิวณฺณํ ทสฺเสติ. อถ วา เววจนเมตํ ปททฺวยํ. ตสฺมา กนกสมตโจติ โถเมติ. Kanakasamatacoti có nghĩa là người có da giống như vàng. Kanakaṃ là do (động từ căn) kana có nghĩa là chiếu sáng, rực rỡ với ánh quang. Hoặc kanakaṃ là vàng, do được con người mong muốn, ước ao. Động từ căn kana trong ý nghĩa chiếu sáng, chuyển động, và mong muốn, đi với tiếp vị ngữ aka. Samaṃ là do (tiền tố) saṃ (cùng nhau, giống nhau) đi với (động từ căn) ama có nghĩa là đi, tiến hành. Tiền tố saṃ đi với động từ căn ama trong ý nghĩa chuyển động, đi với (tiếp vị ngữ) a. Taco là da, do che phủ, bao bọc thịt. Hoặc taco là da, do chiếu sáng với ánh quang của vàng. Động từ căn taca trong ý nghĩa bao bọc, chiếu sáng, đi với (tiếp vị ngữ) a. Kanakasamataco là bậc Thiện Thệ, người có da (taco) giống như (samo, sadiso) vàng (kanakena, suvaṇṇena). Ví như da của những người khác có người da xanh, người da trắng, người da vàng, nhưng đối với đức Như Lai thì không như vậy. Da của đức Như Lai giống như một pho tượng vàng khối được đánh bóng bằng chu sa, được mài trên đá thử vàng, được xử lý bằng đất son đỏ rồi đặt ở đó, nên có làn da giống như vàng ròng. Hơn nữa, trong Pāḷi đã nói: “suvaṇṇavaṇṇo kañcanasannibhattaco” (có màu sắc vàng, da tựa vàng ròng). Ở đây, suvaṇṇavaṇṇo có nghĩa là người có màu sắc giống như màu sắc của vàng. Kañcanasannibhattaco có nghĩa là người có da giống như vàng ròng; ý nghĩa của câu văn nên được hiểu như vậy. Ở đây, qua từ suvaṇṇavaṇṇaṃ, câu văn cho thấy thân của đức Như Lai rắn chắc, mịn màng và tinh tế. Qua từ kañcanasannibhattaco, câu văn cho thấy màu sắc của làn da. Hoặc hai từ này là đồng nghĩa. Vì vậy, Ngài được tán thán là kanakasamataco. นีลมุทฺธคฺคโลโมติ นีลํ อุทฺธํ อคฺคโลโมติ ปทจฺเฉโท. นีลํ อุทฺธํ อคฺคา โกฏิ หุตฺวา มุขโสภํ อุลฺโลกยมาโน วิย ฐิตโลโม, นีลานิ อุทฺธํ อคฺคานิ โกฏีนิ หุตฺวา ฐิตานิ โลมานิ ยสฺสาติ นีลมุทฺธคฺคโลโม, สุคโต. ยถา หิ อญฺเญสํ โลมานิ เหฏฺฐา อคฺคานิ หุตฺวา ติฏฺฐนฺติ, น เอวํ ตถาคตสฺส. ตถาคตสฺส ปน โลมานิ อาวฏฺฏปริโยสาเน อุทฺธํ อคฺคานิ หุตฺวา มุขโสภํ อุลฺโลกยมานานิ วิย ติฏฺฐนฺติ. วุตฺตญฺเหตํ พฺรหฺมายุสุตฺเต ‘‘อุทฺธคฺคโลโม ภวํ โคตโม. อุทฺธคฺคานิ โลมานิ ชาตานิ นีลานิ อญฺชนวณฺณานิ กุณฺฑลาวฏฺฏานิ ปทกฺขิณาวฏฺฏกชาตานี’’ติ. ตสฺมา นีลมุทฺธคฺคโลโมติ โถเมติ. Nīlamuddhaggalomoti được phân tích thành nīlaṃ uddhaṃ aggalomo. Lông có màu xanh biếc, ngọn hướng lên trên, đứng yên như đang chiêm ngưỡng vẻ đẹp của khuôn mặt. Nīlamuddhaggalomo là bậc Thiện Thệ, người có các sợi lông (lomāni) màu xanh biếc (nīlāni), có các ngọn (aggāni koṭīni) hướng lên trên (uddhaṃ). Ví như lông của những người khác có ngọn hướng xuống dưới, nhưng đối với đức Như Lai thì không như vậy. Lông của đức Như Lai, ở cuối vòng xoắn, có ngọn hướng lên trên, đứng yên như đang chiêm ngưỡng vẻ đẹp của khuôn mặt. Điều này đã được nói trong kinh Brahmāyu: “Tôn giả Gotama có lông ngọn hướng lên. Các sợi lông mọc lên có ngọn hướng lên, màu xanh biếc như thuốc vẽ mắt, xoắn thành vòng, và xoay về phía bên phải.” Vì vậy, Ngài được tán thán là nīlamuddhaggalomo. สมฺพุทฺโธติ ตถาคโต. โส หิ อนญฺญพุทฺโธ หุตฺวา สามํเยว จตฺตาริ สจฺจานิ พุชฺฌตีติ สมฺพุทฺโธติ วุจฺจติ. ตสฺส [Pg.189] ปน ปทสฺส ถูลชิวฺโหตฺยาทีหิ ตีหิ ปเทหิ ตุลฺยลิงฺคตฺตภาเวน สมฺพนฺโธ. Sambuddha là đức Như Lai. Ngài được gọi là Sambuddha (bậc Chánh Đẳng Giác) vì Ngài tự mình giác ngộ bốn chân lý mà không phải do người khác khai thị. Hơn nữa, từ này có liên hệ với ba từ bắt đầu bằng thūlajivho do có cùng tính (ngữ pháp). ถูลชิวฺโหติ มุทุทีฆปุถุล ชิวฺหาย สมฺปนฺโนติ อตฺโถ. คาถาพนฺธวเสน หิ มุทุทีฆสทฺทโลปํ กตฺวา เอวํ วุตฺตํ. เตน วุตฺตํ อฏฺฐกถายํ ‘‘มุทุชิวฺหา ทีฆา ถูลา วณฺณ สมฺปนฺนา’’ติ. ถูลติ พฺรูหตีติ ถูลา, ชิวฺหา. ถูลธาตุ พุทฺธิยํ อ. ชีวติ ปาณํ ธาเรตีติ ชิวฺหา, รสนา. ชีวธาตุ ปาณธารเณ หปจฺจโย. ชีวนฺติ สตฺตา เอเตน รเสนาติ ชีวิตํ, ฉพฺพิธรโส. ตํ อวฺหายตีติ ชิวฺหา, ชิวฺหาปสาทรูปํ. สมฺภารชิวฺหา ฐานูปจาเรน ลพฺภติ. ชีวิตสทฺทูปปท อวฺหธาตุ อวฺหายเน อ. ชีวิตอวฺหาติ วตฺตพฺเพ นิรุตฺตินเยน วิตสทฺทโลปํ กตฺวา ชิวฺหาติ วุตฺตํ. ถูลา มหนฺตา ทีฆา มุทุกา ชิวฺหา ยสฺสาติ ถูลชิวฺโห, สมฺพุทฺโธ. อญฺเญสญฺหิ ชิวฺหา ถูลาปิ โหติ กิสาปิ รสฺสาปิ ถทฺธาปิ วิสมาปิ. ตถาคตสฺส ปน มุทุชิวฺหา ทีฆา ปุถุลา วณฺณ สมฺปนฺนา โหติ. โส ตํ ลกฺขณํ ปริเยสิตุํ อาคตานํ พฺรหฺมายุพฺราหฺมณาทีนํ กงฺขาวิโนทนตฺถํ ชิวฺหาย มุทุกตฺตา ตํ ชิวฺหํ กถินสูจิ วิย วฏฺเฏตฺวา อุโภปิ นาสิกาโสตานิ ปรามสติ, ทีฆตฺตา อุโภ กณฺณโสตานิ ปรามสติ, ปุถุลตฺตา เกสนฺตปริโยสานํ เกวลมฺปิ นลาฏํ ปฏิจฺฉาเทติ, เอวํ ตสฺสา มุทุทีฆปุถุลภาวํ ปกาเสนฺโต กงฺขาวิโนเทติ, เอวํ ติลกฺขณสมฺปนฺนํ ชิวฺหํ สนฺธาย ถูล ชิวฺโหติ โถเมติ. ปาฬิยํ ปน ‘‘ปหูตชิวฺโห’’ติ ปาโฐ. อยเมวตฺโถ. Thūlajivho có nghĩa là người sở hữu chiếc lưỡi mềm, dài và rộng. Do quy tắc của thể kệ, các từ mudu (mềm) và dīgha (dài) đã được lược bỏ. Do đó, trong Chú giải đã nói: “lưỡi mềm, dài, lớn, và có màu sắc đẹp.” Thūlā (lớn) là do (động từ căn) thūla có nghĩa là tăng trưởng, đi với (tiếp vị ngữ) a. Jivhā (lưỡi), tức là vị giác, là do (động từ căn) jīva có nghĩa là sống, duy trì mạng sống, đi với tiếp vị ngữ ha. Chúng sanh sống (jīvanti) nhờ vào vị này (etena rasena) nên gọi là jīvitaṃ (sự sống), tức là sáu loại vị. Cái gọi mời (avhāyati) sự sống ấy (taṃ) nên gọi là jivhā, tức là thiệt thanh triệt. Lưỡi vật chất được hiểu theo nghĩa ẩn dụ về nơi chốn. Từ jivhā được hình thành từ tiền tố jīvita và động từ căn avha trong ý nghĩa gọi mời, đi với (tiếp vị ngữ) a. Đáng lẽ phải là jīvitaavhā, nhưng theo quy tắc từ nguyên, từ vita đã được lược bỏ nên thành jivhā. Thūlajivho là bậc Chánh Đẳng Giác, người có chiếc lưỡi (jivhā) lớn (thūlā, mahantā), dài (dīghā), và mềm mại (mudukā). Lưỡi của những người khác có khi dày, khi mỏng, khi ngắn, khi cứng, khi không đều. Nhưng lưỡi của đức Như Lai thì mềm mại, dài, rộng, và có màu sắc đẹp. Để xua tan sự nghi ngờ của bà-la-môn Brahmāyu và những người khác đến để tìm hiểu về các tướng tốt, Ngài, do sự mềm mại của lưỡi, đã uốn chiếc lưỡi ấy như một cây kim cứng rồi chạm đến cả hai lỗ mũi; do sự dài, Ngài chạm đến cả hai lỗ tai; do sự rộng, Ngài che phủ toàn bộ trán cho đến chân tóc. Bằng cách biểu thị sự mềm mại, dài và rộng của lưỡi như vậy, Ngài đã xua tan sự nghi ngờ. Liên quan đến chiếc lưỡi hội đủ ba đặc tính như vậy, Ngài được tán thán là thūlajivho. Trong Pāḷi còn có cách đọc khác là pahūtajivho (lưỡi đầy đặn), cũng có cùng ý nghĩa này. อถาติ อตฺถนฺตรตฺเถ นิปาโต. ตทญฺญนฺติ อตฺโถ. สีหหนุโกติ สีหสฺส เหฏฺฐา หนุ วิย ปริปุณฺณ หนุโก. สีหสทฺทตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. หนติ โอทนาทีนํ วณฺณวิเสสํ นาเสตีติ หนุ. หนธาตุ หึสายํ อุ. สีหสฺส เหฏฺฐา หนุ วิย หนุ ยสฺสาติ สีหหนุโก[Pg.190], สมฺพุทฺโธ. สมาสนฺเต โก. สีหสฺส หิ เหฏฺฐิมหนุเมว ปริปุณฺณํ โหติ, น อุปริมํ. ตถาคตสฺส ปน สีหสฺส เหฏฺฐิมํ วิย ทฺเวปิ ปริปุณฺณานิ ทฺวาทสิยํ ปกฺขสฺส จนฺทสทิสานิ โหนฺติ. ตสฺมา สีหหนุโกติ โถเมติ. Atha là một bất biến từ có ý nghĩa chuyển sang một vấn đề khác. Nghĩa là “ngoài điều đó ra”. Sīhahanuko là người có hàm đầy đặn như hàm dưới của sư tử. Ý nghĩa của từ sīha đã được nói ở trước. Hanu (hàm) là do (động từ căn) hana có nghĩa là hủy hoại, trong ý nghĩa hủy hoại đặc tính của cơm v.v., đi với (tiếp vị ngữ) u. Sīhahanuko là bậc Chánh Đẳng Giác, người có hàm (hanu) giống như hàm dưới của sư tử (sīhassa heṭṭhā hanu). Tiếp vị ngữ ko được thêm vào cuối của từ ghép. Đối với sư tử, chỉ có hàm dưới là đầy đặn, chứ không phải hàm trên. Nhưng đối với đức Như Lai, cả hai hàm đều đầy đặn như hàm dưới của sư tử, và giống như mặt trăng vào ngày thứ mười hai của tháng. Vì vậy, Ngài được tán thán là sīhahanuko. ชาลิกปฺปาทหตฺโถติ กุสเลน วฑฺฒกินา วาตปาเน สมฺมาโยชิตชาลํ วิย จมฺเมน อปฺปฏิพทฺธหตฺถปาทงฺคุลนฺตโร. ชลติ ทิพฺพตีติ ชาลํ, ชลธาตุ ทิตฺติยํ ณ. ชาลํ อสฺส อตฺถิ ตสฺมึ วา วิชฺชตีติ ชาลิกํ, วาตปานํ. อสฺสถฺยตฺเถ ณิโก. อถ วา ชาลํ เอว ชาลิกํ. ปชฺชติ คจฺฉติ เอเตนาติ ปาโท, จรโณ. ปทธาตุ คมเน ณ. ตํ ตํ ภารํ หรตีติ หตฺโถ, กโร. หรธาตุ หรเณ โถ. ชาลิกํ วิย หตฺถปาทงฺคุลนฺตรํ ยสฺสาติ ชาลิกปฺปาทหตฺโถ, สมฺพุทฺโธ. กุสเลน วฑฺฒกินา วาตปาเน สมฺมาโยชิตานิ ชาลสทิสานิ หตฺถปาทงฺคุลนฺตรานิ โหนฺติ. น จ จมฺเมน ปฏิพทฺธองฺคุลนฺตรานีติ อตฺโถ. เอตฺถ ชาลิกปฺปาทหตฺถงฺคุลนฺตรนฺติ วตฺตพฺเพ อุตฺตรปทโลเปน เอวํ วุตฺตํ. จมฺเมน ปฏิพทฺธหตฺถปาทงฺคุลนฺตโร หิ ผณหตฺถโก ปุริสโทเสน อุปหโต ปพฺพชฺชมฺปิ น ลภติ. ตถาคตสฺส ปน จตสฺโส หตฺถงฺคุลิโย ปญฺจปิ ปาทงฺคุลิโย เอกปฺปมาณา โหนฺติ. ตาสํ เอกปฺปมาณ ตาย ยวลกฺขณํ อญฺญมญฺญํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา ติฏฺฐติ. อถสฺส หตฺถปาทา กุสเลน วฑฺฒกินา สมฺมาโยชิตชาลวาต ปานสทิสา โหนฺติ, ตสฺมา ชาลิกปฺปาทหตฺโถติ โถเมติ. ปาฬิยํ ปน ‘‘ชาลหตฺถปาโท’’ติ ปาโฐ. อยเมวตฺโถ. Jālikappādahattho có nghĩa là: Khoảng giữa các ngón tay và ngón chân không bị dính liền bởi da thịt, giống như tấm lưới được người thợ mộc khéo léo gắn khít vào ô cửa sổ. Jālaṃ là do (động từ căn) jalati, dibbati (sáng chói). Động từ căn jal có nghĩa là sáng chói, (hậu tố) ṇa. Jālikaṃ là vātapānaṃ (ô cửa sổ), (có nghĩa là) có tấm lưới ở nơi ấy hoặc hiện hữu trong ấy. (Hậu tố) ṇika trong ý nghĩa ‘assa atthi’ (của nó có). Hoặc là, jālaṃ chính là jālikaṃ. Pādo là caraṇo (bàn chân), (có nghĩa là) đi, di chuyển bằng cái ấy. Động từ căn pad có nghĩa là đi, (hậu tố) ṇa. Hattho là karo (bàn tay), (có nghĩa là) mang, xách vật này vật kia. Động từ căn har có nghĩa là mang đi, (hậu tố) tha. Jālikappādahattho là bậc Chánh Đẳng Giác, là vị có khoảng giữa các ngón tay và ngón chân giống như tấm lưới. Khoảng giữa các ngón tay và ngón chân giống như tấm lưới được người thợ mộc khéo léo gắn khít vào ô cửa sổ. Ý nghĩa là khoảng giữa các ngón không bị dính liền bởi da thịt. Ở đây, đáng lẽ phải nói là ‘jālikappādahatthaṅgulantaraṃ’ nhưng đã được nói như vậy do sự lược bỏ từ phía sau. Người có khoảng giữa các ngón tay và ngón chân bị dính liền bởi da thịt, bị khiếm khuyết do lỗi lầm của con người, thì ngay cả việc xuất gia cũng không thể có được. Còn đối với đức Như Lai, bốn ngón tay và cả năm ngón chân đều có cùng một kích thước. Do chúng có cùng một kích thước nên tướng tốt hình hạt lúa mạch xuyên suốt lẫn nhau. Khi ấy, bàn tay và bàn chân của Ngài giống như ô cửa sổ có tấm lưới được người thợ mộc khéo léo gắn khít vào, do đó (Ngài) được tán thán là ‘jālikappādahattho’. Tuy nhiên, trong Pāḷi có cách đọc là ‘jālahatthapādo’. Ý nghĩa chính là như vậy. นาโถติ พุทฺโธ กตฺตุวเสน. โส หิ นาถติ วิเนยฺยานํ หิตปฏิปตฺตึ ยาจติ, ปรสนฺตานคตํ วา กิเลสพฺยสํ อุปตาเปติ, ปรเมน จิตฺติสฺสริเยน สมนฺนา คโต[Pg.191]. สพฺพสตฺเต วา คุเณหิ อีสติ อภิภวติ, เวเนยฺยานํ หิตสุขํ วา อาสีสตีติ นาโถติ วุจฺจติ. วุตฺตญฺหิ สทฺทนีติยํ ‘‘นาถธาตุ ยาจเน อุปตาเป อิสฺสริเย อาสิสเน จาติ จตูสฺวตฺเถสุ ปวตฺตตี’’ติ. Tại sao đức Phật được gọi là Nātha? Vị ấy được gọi là Nātha vì: Ngài thỉnh cầu chúng sanh cần được giáo huấn thực hành điều lợi ích; hoặc Ngài thiêu đốt phiền não tai ương đã sanh khởi trong dòng tâm thức của người khác; Ngài là bậc thành tựu quyền năng tối thượng về tâm; hoặc Ngài làm chủ, chinh phục tất cả chúng sanh bằng các đức hạnh; hoặc Ngài mong cầu lợi ích và an lạc cho chúng sanh cần được giáo huấn. Thật vậy, đã được nói trong bộ Saddanīti rằng: ‘Động từ căn nātha được sử dụng trong bốn ý nghĩa là: thỉnh cầu, thiêu đốt, làm chủ, và mong cầu’. ตสฺส ปน ปทสฺส อุณฺหีสสีโสติปเทน ตุลฺยลิงฺคตฺตภาเวน สมฺพนฺโธ. อุณฺหีสสีโสติ รญฺโญ พทฺธอุณฺหีส ปฏฺโฏ วิย วิโรจมาโน ปกติมํสปิณฺฑสงฺขาโต อุณฺหีสปฏฺฏสีโส. นลาเฏ นหิยติ พนฺธิยตีติ อุณฺหีโส. อุปุพฺพนหธาตุ พนฺธเน, อีโส. วณฺณวิกาโร. วุตฺตญฺหิ ชาลินิยํ – Hơn nữa, từ ấy có sự liên quan với từ ‘uṇhīsasīso’ do có cùng một giống (với nhau). Uṇhīsasīso là có đỉnh đầu với khối thịt tự nhiên, được gọi là uṇhīsa, sáng chói giống như dải băng mà đức vua đã quấn. Uṇhīso là do (từ) nahiyati, bandhiyati (được cột, được buộc) ở trên trán. (Từ này được tạo thành bởi) tiền tố u, động từ căn nah có nghĩa là buộc, (hậu tố) īsa. (Đây là trường hợp) biến đổi âm. Thật vậy, đã được nói trong bộ Jālini rằng – ‘‘วณฺณาคโม วณฺณวิปริยาโย,ทฺเว จาปเร วณฺณวิการนาสา; ธาตูนมตฺถาติสเยน โยโค,ตทุจฺจเต ปญฺจวิธํ นิรุตฺติ’’นฺติ. ‘Sự thêm vào một âm, sự hoán chuyển một âm, hai loại khác nữa là sự biến đổi và sự mất đi của một âm; sự kết hợp của động từ căn với ý nghĩa đặc biệt, đó được gọi là năm loại nguyên ngữ’. ตตฺถ จ อวิชฺชมานสฺส อาคมา วณฺณาคโม นาม. วิชฺชมานอกฺขรานํ เหฏฺฐุปริยายวเสน วณฺณวิปริยาโย นาม. อญฺญกฺขรสฺส อญฺญกฺขราปชฺชนตา วณฺณวิกาโร นาม. วิชฺชมานกฺขรวินาโส วณฺณวินาโส นาม. ตตฺถ ตตฺถ ยถาโยคํ วิเสสตฺถโยโค ธาตูนํ อตฺถาติสย โยโค นามาติ อธิปฺปาโย. เอตฺถ ปน นการสฺส ณการํ กตตฺตา วณฺณวิกาโรติ ทฏฺฐพฺโพ. มาลาทึ สิยติ พนฺธิยตีติ สีโส, อุตฺตมงฺโค. สิธาตุ พนฺธเน อีโส. ราชูนํ อุณฺหีสปฏฺเฏน เวฐิตสีโส วิย สีโส ยสฺสาติ อุณฺหีสสีโส. อถ วา ราชูนํ อุณฺหีสํ วิย สพฺพตฺถ ปริมณฺฑลสีโส ยสฺสาติ อุณฺหีสสีโส, นาโถ. Và trong ấy, sự thêm vào của (âm) không hiện hữu được gọi là sự thêm vào một âm. Sự hoán chuyển vị trí trên dưới của các mẫu tự hiện hữu được gọi là sự hoán chuyển một âm. Sự thay thế mẫu tự này bằng mẫu tự khác được gọi là sự biến đổi một âm. Sự hủy hoại mẫu tự hiện hữu được gọi là sự mất đi của một âm. Ý nghĩa là: sự kết hợp với ý nghĩa đặc biệt một cách thích hợp ở mỗi trường hợp được gọi là sự kết hợp của động từ căn với ý nghĩa đặc biệt. Hơn nữa, ở đây nên được hiểu là sự biến đổi một âm do đã biến đổi mẫu tự na thành mẫu tự ṇa. Sīso là uttamaṅgo (phần cao nhất của thân), (có nghĩa là) vòng hoa v.v... được siyati, bandhiyati (kết lại, cột lại). Động từ căn si có nghĩa là buộc, (hậu tố) īsa. Uṇhīsasīso là vị có đầu giống như đầu được quấn bởi dải băng của các đức vua. Hoặc là, uṇhīsasīso là bậc Nātha, là vị có đầu tròn trịa khắp mọi nơi giống như cái khăn của các đức vua. วุตฺตญฺหิ พฺรหฺมายุสุตฺตฏฺฐกถายํ ‘‘อุณฺหีสสีโสติ อิทํ ปริปุณฺณนลาฏญฺเจว ปริปุณฺณสีสญฺจาติ ทฺเว อตฺถวเส ปฏิจฺจ วุตฺตํ. ตถาคตสฺส หิ ทกฺขิณกณฺณจูฬิกโต ปฏฺฐาย มํสปฏํ [Pg.192] อุฏฺฐหิตฺวา สกลํ นลาฏํ ฉาทยมานํ ปูรยมานํ คนฺตฺวา วามกณฺณจูฬิกาย ปติฏฺฐิตํ. รญฺโญ พทฺธอุณฺหีสปฏฺโฏ วิย วิโรจติ. ปจฺฉิมภวิกโพธิสตฺตานํ กิร อิมํ ลกฺขณํ วิทิตฺวา ราชูนํ อุณฺหีสปฏฺฏํ อกํสุ. อยํ ตาว เอโก อตฺโถ. อญฺเญ ปน ชนา อปริปุณฺณสีสา โหนฺติ. เกจิ กปิสีสา, เกจิ ผลสีสา, เกจิ อฏฺฐิสีสา, เกจิ ตุมฺพ สีสา, เกจิ ปพฺภารสีสา. ตถาคตสฺส ปน อารคฺเคน วฏฺเฏตฺวา ฐปิตํ วิย สุปริปุณฺณํ อุทกปุปฺผุลสทิสํ สีสํ โหติ. ตตฺถ ปุริมนเยน อุณฺหีสเวฐิตสีโส วิยาติ อุณฺหีสสีโส. ทุติยนเยน อุณฺหีสํ วิย สพฺพตฺถ ปริมณฺฑล สีโสติ อุณฺหีสสีโส’’ติ. ตฏฺฏีกายญฺจ ‘‘ทฺเว อตฺถ วเส ปฏิจฺจ วุตฺตนฺติ, ยสฺมา พุทฺธา จกฺกวตฺติโน จ ปริปุณฺณ นลาฏตาย ปริปุณฺณสีสพิมฺพตาย อุณฺหีสสีสาติ วุจฺจนฺติ. ตสฺมา เต ทฺเว อตฺถวเส ปฏิจฺจ อุณฺหีสสีโสติ วุตฺต’’นฺติ วณฺเณติ. ตสฺมา อุณฺหีสสีโสติ โถเมติ. Thật vậy, đã được nói trong Chú giải kinh Brahmāyu rằng: ‘Uṇhīsasīso, điều này được nói đến dựa vào hai ý nghĩa là vầng trán đầy đặn và cái đầu đầy đặn. Thật vậy, đối với đức Như Lai, một dải thịt nổi lên bắt đầu từ chóp tai bên phải, đi đến che phủ và làm đầy toàn bộ vầng trán, rồi dừng lại ở chóp tai bên trái. (Dải thịt ấy) sáng chói giống như dải băng mà đức vua đã quấn. Tương truyền rằng, sau khi biết được tướng tốt này của các vị Bồ-tát trong kiếp chót, người ta đã làm ra dải băng quấn đầu cho các đức vua. Trước tiên, đây là một ý nghĩa. Hơn nữa, những người khác có cái đầu không đầy đặn. Một số có đầu giống con khỉ, một số có đầu giống tấm ván, một số có đầu xương xẩu, một số có đầu giống quả bầu, một số có đầu dốc. Còn đối với đức Như Lai, Ngài có cái đầu hoàn toàn đầy đặn, giống như bong bóng nước, giống như được đặt sau khi đã được tiện tròn bằng dùi. Ở đây, theo cách giải thích trước, uṇhīsasīso là giống như đầu được quấn khăn. Theo cách giải thích thứ hai, uṇhīsasīso là đầu tròn trịa khắp mọi nơi giống như cái khăn’. Và trong Phụ Chú giải của bộ ấy (giải thích rằng): ‘Được nói đến dựa vào hai ý nghĩa, bởi vì các đức Phật và các vị Chuyển luân vương được gọi là uṇhīsasīsa do có vầng trán đầy đặn và có hình dáng đầu đầy đặn. Do đó, uṇhīsasīso được nói đến dựa vào hai ý nghĩa ấy’. Do đó, (Ngài) được tán thán là uṇhīsasīso. อิติคุณสหิตนฺติ อิมินา วุตฺตปฺปกาเรน นิคฺโรธพิมฺโพตฺยาทินา ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณคุเณน สมฺปนฺนํ. อิติเอวํ วุตฺตปฺปการํ คุณํ อิติคุณํ. เตน สห อิโต ปตฺโตติ อิติคุณสหิโต, มเหสี. อญฺเญ หิ ทฺวตฺตึส มหาปุริสลกฺขเณหิ สมฺปนฺนา น โหนฺติ, จกฺกวตฺติราชาโน มหาปุริสลกฺขเณหิ สมฺปนฺนาปิ ฐเปตฺวา โกโสหิตวตฺถ คุยฺหลกฺขณํ อวเสเสหิ สมฺปนฺนา โหนฺติ. ตถาคโตเยว สพฺพมหาปุริสลกฺขเณหิ สมนฺนาคโต. ตสฺมา ภควนฺตํเยว อิติคุณสหิตนฺติ โถมนํ อรหตีติ วุตฺตํ โหติ. ตํ มเหสินฺติ สีลกฺขนฺธาทิเก จ นิพฺพานญฺจ เอสติ คเวสตีติ มเหสี. ตํ มเหสึ อหํ ตีหิ ทฺวาเรหิ นมามิ วนฺทามีติ สมฺพนฺโธ. Itiguṇasahitaṃ có nghĩa là: Bậc thành tựu đức hạnh của ba mươi hai tướng tốt của bậc đại nhân, như là ‘thân hình cân đối như cây đa’ v.v... theo cách thức đã được nói đến này. Itiguṇaṃ là đức hạnh theo cách thức đã được nói đến như vậy. Itiguṇasahito là bậc Mahesī, là vị đã đạt đến, đã đi cùng với đức hạnh ấy. Thật vậy, những người khác không thành tựu ba mươi hai tướng tốt của bậc đại nhân. Các vị vua Chuyển luân dù thành tựu các tướng tốt của bậc đại nhân nhưng ngoại trừ tướng tốt ‘âm tàng’ thì thành tựu các tướng còn lại. Chỉ có đức Như Lai là bậc thành tựu tất cả các tướng tốt của bậc đại nhân. Do đó, có thể nói rằng chỉ có đức Thế Tôn mới xứng đáng được tán thán là itiguṇasahitaṃ. Mahesī là vị tìm cầu, truy tầm các uẩn giới hạnh v.v... và quả vị Niết-bàn. (Câu kệ) có sự liên kết là: ‘Con xin đảnh lễ, tán dương bậc Mahesī ấy qua ba cửa (thân, khẩu, ý)’. ปญฺจวีสติมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา. Phần giải thích về kệ đảnh lễ thứ hai mươi lăm đã hoàn tất. ๒๓. อยํ [Pg.193] ปน อิมาสุ ตีสุ คาถาสุ สงฺเขปตฺถโยชนา. พุทฺโธ กตฺตุภูโต นิคฺโรธพิมฺโพ นิคฺโรธสฺส ปริมณฺฑโล วิย ปริมณฺฑลสรีโร มุทุกรจรโณ สณฺหหตฺถปาโท, พฺรหฺมโฆโส พฺรหฺมุโน สโร วิย อฏฺฐงฺคสมฺปนฺนสรวนฺโต, เอณิชงฺฆา เอณิมิคสฺส ชงฺฆา วิย สุวฏฺฏชาณุโก, โกสจฺฉาทงฺคชาโต อุสภวารณา ทีนํ องฺคชาโต วิย สุวณฺณปทุมกณฺณิกสทิเสน วตฺถโกเสน ปฏิจฺฉนฺเนน คุยฺหงฺคชาเตน สมนฺนาคโต, ปุนรปิ ปุนอปิ, สุคโต พุทฺโธ สุปฺปติฏฺฐิตปาโท สุวณฺณ ปาทุกตลมิว ภูมิยํ สมํ สุฏฺฐุ ปติฏฺฐิตปาโท, มูโท ทาตุณฺณโลโม ภมุกนฺตเร ชาโต สณฺหสุขุโม เสโต สุทฺโธ อุณฺณโลมวนฺโต, อถมปิ ตทญฺญํอปิ, สุคโต พุทฺโธ, พฺรหฺมุชุคฺคตฺตภาโว พฺรหฺมุโน อุชุอุคฺคต อตฺตภาโว วิย อุชุเมว อตฺตภาโว, นีลกฺขี อตินีลเนตฺเตน สมนฺนาคโต, ทีฆปณฺหิ อายตปณฺหิ ปริปุณฺณปณฺหิ วา, สุขุมมลฉวี สณฺหมลวิสุทฺธตโจ สณฺหมล วิรหิตตโจ วา, โถมฺยรสคฺคสคฺคี โถมิตพฺพสตฺตร สหรณสหสฺสนฺหารุอุทฺธคฺคิกา. 23. Và đây là phần giải thích ý nghĩa tóm tắt trong ba bài kệ này. Đức Phật là chủ thể, có thân hình cân đối như cây đa, nghĩa là có thân hình tròn đều như sự tròn đều của cây đa, có tay chân mềm mại, có tay chân thon mịn; có âm thanh như Phạm thiên, nghĩa là có âm thanh gồm đủ tám thành phần giống như tiếng của Phạm thiên; có bắp chân như con nai, nghĩa là có đầu gối tròn trịa như bắp chân của con nai; có âm tàng được che kín trong vỏ bọc, nghĩa là được phú bẩm với âm tàng được che kín bởi vỏ bọc giống như đài sen vàng, tương tự như âm tàng của bò đực, voi, v.v.; lại nữa, và lại nữa, Đức Thiện Thệ, Đức Phật, có bàn chân đặt vững vàng, nghĩa là có bàn chân đặt vững vàng một cách bằng phẳng trên mặt đất như đế dép vàng; có lông trắng giữa hai chân mày, nghĩa là có lông trắng mọc giữa hai chân mày, mịn màng, tinh tế, màu trắng, trong sạch; hơn nữa, và điều khác nữa, Đức Thiện Thệ, Đức Phật, có thân hình thẳng đứng như Phạm thiên, nghĩa là có thân hình thẳng đứng giống như thân hình thẳng đứng của Phạm thiên; có mắt màu xanh biếc, nghĩa là được phú bẩm với đôi mắt rất xanh; có gót chân dài, nghĩa là gót chân dài hoặc gót chân đầy đặn; có làn da mịn màng không tỳ vết, nghĩa là có làn da trong sạch không có bụi bẩn mịn màng, hoặc có làn da không có bụi bẩn mịn màng; có vị giác tuyệt hảo, nghĩa là có bảy ngàn gân dẫn vị hướng lên trên đáng được tán thán. ๒๔. ชิโน ปญฺจมารชิตวา พุทฺโธ, จตฺตาลีสคฺคทนฺโต สมจตฺตาลีสอุตฺตมทนฺโต, สมกลปนโช กกเจน ฉินฺทิตฺวา ฐปิโต วิย สมทนฺโต, อนฺตรํสปฺปปีโน ทฺวินฺนํ อํสานํ ขนฺธานํ อนฺตรํ เวมชฺเฌ ปริปุณฺณปิฏฺฐิตโล, จกฺเกนงฺกิตปาโท อฏฺฐสตปาทจกฺกลกฺขเณน ลกฺขิต ปาทตโล, อวิรฬทสโน อวิวรทนฺเตน สมฺปนฺโน, มารชิ ปญฺจมารชิตวา พุทฺโธ, อุสฺสงฺขปาโท ปาทสฺส อุปริ ฐิเตน สงฺขสทิสตฺตา สงฺขนามิเกน โคปฺผเกน สมนฺนาคโต, ติฏฺฐนฺโต ฐิตโกว โนนมนฺโต อนมมาโน หุตฺวา อุภยกรมุทุนา สุขุเมน หตฺถทฺวเยน ชณฺณุกานิ ชงฺฆานิ อามสนฺโต ปริมชฺชิตุํ สกฺโกนฺโต, วฏฺฏกฺขนฺโธ สุวณฺณาลิงฺโค [Pg.194] วิย สมวฏฺฏิตคลิโก, โคตรุณ ปขุมโก ตํมุหุตฺตชาตรตฺตวจฺฉสฺส จกฺขุภณฺโฑ วิย วิปฺปสนฺนจกฺขุภณฺโฑ, วิปฺปสนฺนจกฺขุภณฺเฑน สมนฺนาคโต วา, สีหปุพฺพฑฺฒกาโย สีหสฺส ปุพฺพฑฺฒกาโย วิย ปริปุณฺณกาโย. 24. Đức Phật là Đấng Chiến Thắng, người đã chiến thắng năm loại ma; có bốn mươi răng, nghĩa là có bốn mươi răng đều đặn và tốt đẹp; có răng đều đặn như được cắt và sắp đặt bằng cưa; có khoảng giữa hai vai đầy đặn, nghĩa là có phần lưng ở khoảng giữa hai vai đầy đặn; có bàn chân được ghi dấu bằng bánh xe, nghĩa là có lòng bàn chân được ghi dấu bằng tướng bánh xe một trăm lẻ tám nan hoa; có răng khít nhau, nghĩa là được phú bẩm với hàm răng không có kẽ hở; Đức Phật là Đấng Chiến Thắng Ma, người đã chiến thắng năm loại ma; có mắt cá chân tròn nổi, nghĩa là được phú bẩm với mắt cá chân có tên là saṅkha (vỏ ốc) vì giống như vỏ ốc, nằm ở phía trên bàn chân; khi đứng thẳng không cúi xuống, có thể dùng cả hai bàn tay mềm mại, mịn màng để chạm và xoa đầu gối và bắp chân; có cổ tròn, nghĩa là có cổ tròn đều như ống sáo vàng; có lông mi như bò con, nghĩa là có tròng mắt trong sáng như tròng mắt của con bê đỏ vừa mới sinh, hoặc được phú bẩm với tròng mắt trong sáng; có nửa thân trên như sư tử, nghĩa là có thân hình đầy đặn như nửa thân trên của sư tử. ๒๕. สุคโต พุทฺโธ, สตฺตปีโน ทฺวิหตฺถปาทอํสกูฏเอกคลวเสน สตฺตสุ ฐาเนสุ ปริปุณฺณมํสิโก, ทีฆงฺคุลิ สมอายตหตฺถปาทงฺคุลิ, อถ ตทญฺญํ โลม กูเปกโลโม เอเกกโลมกูเป เอเกกชาตโลโม, สมฺปนฺโนทาตทาโฐ สมฺปนฺนสุกฺกทาโฐ, กนก สมตโจ สุวณฺเณน สทิสจมฺโม นีลมุทฺธคฺคโลโม นีลํ อุทฺธํ อคฺคา โกฏิ หุตฺวา มุขโสภํ อุลฺโลกยมาโน วิย ฐิตโลโม, สมฺพุทฺโธ ตถาคโต, ถูลชิวฺโห มุทุทีฆปุถุลชิวฺหาย สมฺปนฺโน, อถ ตทญฺญํ, สีหหนุโก สีหสฺส เหฏฺฐาหนุ วิย ปริปุณฺณหนุโก, ชาลิกปฺปาท หตฺโถ กุสเลน วฑฺฒกินา วาตปาเน สมฺมาโยชิต ชาลํ วิย จมฺเมน อปฺปฏิพทฺธหตฺถปาทงฺคุลนฺตโร, นาโถ พุทฺโธ, อุณฺหีสสีโส รญฺโญ อุณฺหีสปฏฺโฏ วิย วิโรจมาโน ปกติมํสปิณฺฑสงฺขาโต อุณฺหีสปฏฺฏสีโส, อิติ คุณสหิตํ เอวํ อิมินา วุตฺตปฺปกาเรน ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณคุเณน สมนฺนาคตํ ตํ มเหสึ พุทฺธํ ตีหิ ทฺวาเรหิ อหํ นมามิ วนฺทามีติ. 25. Đức Thiện Thệ, Đức Phật, có bảy chỗ đầy đặn, nghĩa là có thịt đầy đặn ở bảy chỗ: hai tay, hai chân, hai vai và một cổ; có ngón tay dài, nghĩa là có ngón tay và ngón chân dài đều nhau; hơn nữa, điều khác, mỗi lỗ chân lông chỉ có một sợi lông, nghĩa là ở mỗi lỗ chân lông chỉ có một sợi lông mọc; có răng nanh trắng ngà, nghĩa là được phú bẩm với răng nanh trắng; có da như vàng, nghĩa là có da giống như vàng; có lông xoáy lên màu xanh biếc, nghĩa là có lông đứng thẳng, ngọn xoáy lên trên, màu xanh biếc, như đang chiêm ngưỡng vẻ đẹp của khuôn mặt; Đức Chánh Đẳng Giác, Đức Như Lai, có lưỡi to, nghĩa là được phú bẩm với lưỡi mềm, dài và rộng; hơn nữa, điều khác, có hàm như sư tử, nghĩa là có hàm đầy đặn như hàm dưới của sư tử; có tay chân như mạng lưới, nghĩa là có khoảng giữa các ngón tay và ngón chân không bị da dính liền, giống như mạng lưới được người thợ mộc khéo léo gắn vào cửa sổ; Đức Phật là Đấng Hộ Trì, có nhục kế trên đỉnh đầu, nghĩa là có đỉnh đầu với nhục kế, được gọi là khối thịt tự nhiên, tỏa sáng như vương miện của vua. Con xin đảnh lễ, cúng dường vị Đại Sĩ, Đức Phật ấy, người được phú bẩm với ba mươi hai tướng tốt của bậc đại nhân theo cách đã được nói đến như thế này, qua ba cửa (thân, khẩu, ý). ตีสุ คาถาสุ สงฺเขปตฺถโยชนา สมตฺตา. Phần giải thích ý nghĩa tóm tắt trong ba bài kệ đã hoàn tất. อิมิสฺสํ ปน นมกฺการปาฬิยํ ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณํ พุทฺธวจนปาฬิยํ อาคตนยานุกฺกเมน น วุตฺตํ. คาถาพนฺธวเสน ฉนฺทานุรกฺขณตฺถเมว ปน นิคฺโรธพิมฺโพตฺยาทินา อกฺกเมน วุตฺตํ. ตสฺมา ปาเถยฺยวคฺเค ลกฺขณสุตฺเต วุตฺตํ ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณกฺกมํ [Pg.195] สงฺเขเปน ทสฺสยิสฺสาม พหุสฺสุตปญฺญาวฑฺฒนตฺถํ. Tuy nhiên, trong bài kinh lễ bái này, ba mươi hai tướng tốt của bậc đại nhân đã không được nói theo thứ tự của phương pháp đã được truyền lại trong Thánh điển Phật ngôn. Tuy nhiên, chỉ vì mục đích giữ gìn vần điệu theo cấu trúc của kệ, các tướng ấy đã được nói một cách không theo thứ tự, bắt đầu bằng 'thân hình cân đối như cây đa'. Do đó, chúng tôi sẽ trình bày một cách tóm tắt thứ tự của ba mươi hai tướng tốt của bậc đại nhân đã được nói trong kinh Tướng (Lakkhaṇa Sutta) thuộc phẩm Pātheyyavagga, vì mục đích làm tăng trưởng trí tuệ và sự hiểu biết rộng. ๑ 1 . พุทฺโธ สุปฺปติฏฺฐิตปาโท ๒. เหฏฺฐาปาทตเลสุ จกฺกชาโต ๓. อายตปณฺหิ ๔. ทีฆงฺคุลิ ๕. มุทุตลุน หตฺถปาโท ๖. ชาลหตฺถปาโท ๗. อุสฺสงฺขปาโท ๘. เอณิชงฺโฆ ๙. ฐิตโกว อโนนมนฺโต อุโภหิ ปาณิตเลหิ ชาณุกานิ ปริมสติ ๑๐. โกโสหิต วตฺถคุยฺโห ๑๑. สุวณฺณวณฺโณ กญฺจนสนฺนิภตฺตโจ ๑๒. สุขุมจฺฉวี ๑๓. เอเกกโลมกูเปสุ เอเกกโลโม ๑๔. นีลมุทฺธคฺคโลโม ๑๕. พฺรหฺมุชุคตฺโต ๑๖. สตฺตุสฺสโท ๑๗. สีหปุพฺพฑฺฒกาโย ๑๘. จิตนฺตรํโส ๑๙. นิคฺโรธปริมณฺฑโล ๒๐. สมวฏฺฏกฺขนฺโธ ๒๑. รสคฺคสคฺคี ๒๒. สีหหนุโก ๒๓. จตฺตาลีสทนฺโต ๒๔. สมทนฺโต ๒๕. อวิรฬทนฺโต ๒๖. สุสุกฺกทาโฐ ๒๗. ปหุต ชิวฺโห ๒๘. พฺรหฺมสโร ๒๙. อภินีลเนตฺโต ๓๐. โคป ขุโม ๓๑. อุณฺณา ภมุกนฺตเร ชาตา โอทาตา มุทุตูล สนฺนิภา ๓๒. อุณฺหีสสีโสติ ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณสฺส กโม เวทิตพฺโพ. อิมานิ ปน ภควโต ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณานิ ปารมีปุญฺญกมฺเมน ยถารหํ กมฺมสริกฺขกํ ลพฺภนฺตีติ เวทิตพฺพานิ. ตานิ ปน กมฺมานิ ปาเถยฺยวคฺเค ลกฺขณสุตฺเต วุตฺตานิ, ตานิ ปเนตฺถ โอโลเกตฺวา คเหตพฺพานีติ. 1. Đức Phật có bàn chân đặt vững vàng, 2. dưới lòng bàn chân có hình bánh xe, 3. có gót chân dài, 4. có ngón tay dài, 5. có tay chân mềm mại, 6. có tay chân như mạng lưới, 7. có mắt cá chân tròn nổi, 8. có bắp chân như con nai, 9. khi đứng thẳng không cúi xuống, có thể dùng cả hai lòng bàn tay chạm đến đầu gối, 10. có âm tàng được che kín trong vỏ bọc, 11. có màu da như vàng, da tựa như vàng ròng, 12. có làn da mịn màng, 13. mỗi lỗ chân lông chỉ có một sợi lông, 14. có lông xoáy lên màu xanh biếc, 15. có thân hình thẳng đứng như Phạm thiên, 16. có bảy chỗ đầy đặn, 17. có nửa thân trên như sư tử, 18. có khoảng giữa hai vai đầy đặn, 19. có thân hình cân đối như cây đa, 20. có cổ tròn đều, 21. có vị giác tuyệt hảo, 22. có hàm như sư tử, 23. có bốn mươi răng, 24. có răng đều đặn, 25. có răng khít nhau, 26. có răng nanh rất trắng, 27. có lưỡi rộng dài, 28. có âm thanh như Phạm thiên, 29. có mắt xanh biếc, 30. có lông mi như bò con, 31. có lông trắng (uṇṇā) mọc giữa hai chân mày, trắng tinh, mềm mại như bông gòn, 32. có nhục kế trên đỉnh đầu. Như vậy nên hiểu là thứ tự của ba mươi hai tướng tốt của bậc đại nhân. Tuy nhiên, nên được hiểu rằng ba mươi hai tướng tốt này của Đức Thế Tôn được thành tựu tương xứng với nghiệp do phước báu ba-la-mật. Tuy nhiên, những nghiệp ấy đã được nói trong kinh Tướng thuộc phẩm Pātheyyavagga; những điều ấy nên được xem xét và thọ trì ở đây. ติสฺโส วนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา. Phần giải thích về ba kệ đảnh lễ đã hoàn tất. ๒๖. 26. พุทฺโธพุทฺโธติโฆโส อติทุลภตโร กา กถา พุทฺธภาโว,โลเก ตสฺมา วิภาวี วิวิธหิตสุขํ สาธโว ปตฺถยนฺตา; อิฏฺฐํ อตฺถํ วหนฺตํ สุรนรมหิตํ นิพฺภยํ ทกฺขิเณยฺยํ,โลกานํ นนฺทิวฑฺฒํ ทสพลมสมํ ตํ นมสฺสนฺตุ นิจฺจํ. Tiếng xưng danh 'Phật, Phật' đã là vô cùng hiếm có, huống hồ chi là Phật quả. Vì thế, ở trên đời, những người hiền thiện, bậc trí tuệ, mong cầu các loại lợi ích và an lạc khác nhau, hãy luôn luôn đảnh lễ Ngài, bậc Thập Lực, bậc Vô Song, người mang lại lợi ích mong muốn, được chư thiên và nhân loại tôn kính, bậc Vô Úy, bậc đáng được cúng dường, người làm tăng trưởng niềm hoan hỷ cho các thế giới. ๒๖. เอวํ [Pg.196] สุคตนฺติอาทีหิ ปญฺจวีสติวนฺทนคาถาหิ พุทฺธสฺส ปณามํ กตฺวา อิทานิ ตสฺส วนฺทเน อุยฺโยชนํ กโรนฺโต อาห พุทฺโธ พุทฺโธติโฆโส ตฺยาทิคาถํ. อยํ ปน สทฺธราคาถาติ ทฏฺฐพฺโพ. 26. Như vậy, sau khi đã đảnh lễ Đức Phật bằng hai mươi lăm bài kệ tán dương bắt đầu bằng 'Sugata' (Thiện Thệ), v.v..., bây giờ, để khuyến khích việc tán dương Ngài, (tác giả) đã nói lên bài kệ bắt đầu bằng 'Buddho buddho'ti ghoso' (Tiếng xưng danh 'Phật, Phật'). Hơn nữa, điều này nên được hiểu là 'bài kệ về đức tin' (saddharāgāthā). ตตฺถ ปน โลเก พุทฺโธ พุทฺโธติ โฆโส อติทุลภตโร พุทฺธภาโว กา กถาติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถ จ โลเกติ มนุสฺสโลเก ติโลเก วา อนนฺตจกฺกวาฬ โลเก วา. พุทฺโธ พุทฺโธติโฆโสติ พุทฺโธ พุทฺโธ อิติ กิตฺติสทฺโท ถุติสทฺโท วา. ฆุสนํ โฆโส. ฆุสิยติ กถิยตีติ วา โฆโส, กิตฺติสทฺโท. ฆุสธาตุ สทฺเท ณ. อถ วา ฆุสิยติ ถวิยตีติ โฆโส, ถุติสทฺโท. เตน วุตฺตํ ปาราชิกณฺฑฏฺฐกถายํ ‘‘กิตฺติสทฺโทติ กิตฺติเอว. ถุติโฆโส วา’’ติ. พุทฺโธ พุทฺโธ อิติ ปวตฺโต โฆโส ถุติโฆโสติ พุทฺโธพุทฺโธติโฆโส. อติทุลภตโรติ อติวิย ทุลฺลภตโม. ทุลฺลภตโรติ หิ วตฺตพฺเพ ฉนฺทานุรกฺขณตฺถํ ลการโลเปน ทุลภตโรติ วุตฺตํ. ทุกฺเขน ลภิยตีติ ทุลฺลโภ. ทุปุพฺพลภธาตุ ลภเน อ. อถ วา ลภสฺส อสมิทฺธนฺติ ทุลฺลโภ, ทุพฺภิชาเนยฺย อพฺยยีภาวสมาโสยํ. ทุสทฺโท อสมิทฺธตฺโถ, ยถา ทุพฺภิกฺโขติ. อติ วิย ทุลฺลโภติ อติทุลโภ. เตสํ วิเสเสน อติทุลฺลโภติ อติทุลภตโร. พุทฺธา หิ โลเก กทาจิ กรหจิ อุปฺปชฺชนฺติ. ตสฺมา พุทฺโธ พุทฺโธติ โฆโส อติทุลภตโรติ วุตฺตํ. วุตฺตญฺเหตํ จูฬวคฺคขนฺธเก ‘‘โฆโสปิ โข เอโส คหปติ ทุลฺลโภ โลกสฺมึ, ยทิทํ พุทฺโธ พุทฺโธ’’ติ. ยถา จ หิ โลเก อุทุมฺพริกปุปฺผํ ทุลฺลภํ. จนฺทมฺหิ สสกํ หตฺเถน คณฺหิตุํ. วายสานํ ขีรํ, เอวํ พุทฺธภาโว อติทุลฺลภตโรติ วุตฺตํ โหติ. อยํ ปน หีนูปมาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺเหตํ อปทานปาฬิยํ – Trong đó, mối liên hệ (của câu kệ) là: 'Ở trên đời, tiếng xưng danh 'Phật, Phật' đã là vô cùng hiếm có, huống hồ chi là Phật quả'. Ở đây, 'loke' (ở trên đời) có nghĩa là ở cõi người, hoặc ở trong ba cõi, hoặc ở trong các thế giới vô biên. 'Buddho buddho'ti ghoso' có nghĩa là tiếng danh xưng hay tiếng tán thán 'Phật, Phật'. 'Ghusanaṃ' là 'ghoso' (tiếng xưng danh). Hoặc 'ghoso' là tiếng danh xưng, vì nó được xưng lên, được nói đến. Căn 'ghus' có nghĩa là âm thanh, đi với tiếp vị ngữ 'ṇa'. Hoặc 'ghoso' là tiếng tán thán, vì nó được tán thán, được ca ngợi. Do đó, trong Chú giải Pārājikaṇḍa có nói: 'Kittisaddo (tiếng danh xưng) chính là danh tiếng. Hoặc là tiếng tán thán'. Tiếng xưng danh, tiếng tán thán được khởi lên là 'Phật, Phật', do đó là 'buddhobuddhotighoso'. 'Atidulabhataro' có nghĩa là vô cùng hiếm có nhất. Đáng lẽ phải nói là 'dullabhataro', nhưng để giữ vần luật, chữ 'la' đã được lược bỏ và nói là 'dulabhataro'. 'Dullabho' là vì được chứng đắc một cách khó khăn. Nó được tạo thành từ tiền tố 'du' và căn 'labha' có nghĩa là 'đạt được', đi với tiếp vị ngữ 'a'. Hoặc 'dullabho' có nghĩa là sự không thành tựu của việc đạt được; đây là một bất biến cách phức hợp (abyayībhāvasamāsa) khó nhận biết. Tiền tố 'du' có nghĩa là không thành tựu, như trong từ 'dubbhikkho' (nạn đói). 'Atidulabho' là vô cùng hiếm có. 'Atidulabhataro' là đặc biệt hiếm có hơn cả. Thật vậy, các vị Phật chỉ thỉnh thoảng, hiếm hoi mới xuất hiện trên đời. Do đó, có nói rằng tiếng xưng danh 'Phật, Phật' là vô cùng hiếm có. Điều này cũng được nói trong Cūḷavaggakhandhaka: 'Này gia chủ, tiếng xưng danh này thật hiếm có ở trên đời, đó là 'Phật, Phật''. Và cũng như hoa ưu đàm hiếm có ở trên đời, như việc dùng tay nắm lấy con thỏ trên mặt trăng, như sữa của loài quạ, cũng vậy, Phật quả được nói là vô cùng hiếm có. Tuy nhiên, điều này nên được hiểu là một ví dụ thấp kém. Điều này đã được nói trong Apadānapāḷi – ‘‘อุทุมฺพริกปุปฺผํว[Pg.197], จนฺทมฺหิ สสกํ ยถา; วายสานํ ยถา ขีรํ, ทุลฺลภํ โลกนายก’’นฺติ จ; ทุลฺลโภ พุทฺธุปฺปาโท โลกสฺมิ’’นฺติ จ; ‘Như hoa ưu đàm, như con thỏ trên mặt trăng; như sữa của loài quạ, bậc Lãnh Đạo Thế Gian cũng hiếm có như vậy’; và: ‘Sự xuất hiện của một vị Phật ở trên đời là điều hiếm có’. กิญฺจาปิ หิ โลเก จกฺกวตฺติราชูนํ อุปฺปชฺชมาโน ทุลฺลโภ. เอกสฺมิมฺปิ ปน กปฺเป จกฺกวตฺติราชาโน อเนกา อุปฺปชฺชนฺติ. ตถาคตา ปน โลเก อุปฺปชฺชมานาปิ เอกสฺมึ กปฺเป เอก ทฺวิติ จตุ ปญฺจ พุทฺธาเยว อุปฺปชฺชนฺติ, น ตทุตฺตริ. ยสฺมา หิ อสงฺขฺเยยฺเยปิ กปฺเป ตถาคตสุญฺโญ โหติ. ตสฺมา ตถาคตสฺเสว กทาจิ กรหจิ อุปฺปชฺชนโต พุทฺโธพุทฺโธติโฆโส อติทุลภตโร กา กถา พุทฺธภาโวติ วุตฺโต. วุตฺตมฺปิ เจตํ ภควตา มหาปรินิพฺพานสมเย ‘‘เทวตา อานนฺท อุชฺฌายนฺติ. ทุราวตมฺหา อาคตา ตถาคตํ ทสฺสนาย กทาจิ กรหจิ ตถาคตา โลเก อุปฺปชฺชนฺติ อรหนฺโต สมฺมาสมฺพุทฺธา. อชฺช รตฺติยา ปจฺจูสสมเย ตถาคตสฺส ปรินิพฺพานํ ภวิสฺสติ. อยญฺจ มเหสกฺโข ภิกฺขุ ภควโต ปุรโต ฐิโต โอวาเรนฺโต โอตเรนฺโต วา น มยํ ลภาม ปจฺฉิเม กาเล ตถาคตํ ทสฺสนายา’’ติ. Mặc dù sự xuất hiện của các vị Chuyển luân vương ở trên đời là hiếm có, nhưng trong một kiếp cũng có nhiều vị Chuyển luân vương xuất hiện. Trái lại, các vị Như Lai, dù xuất hiện trên đời, trong một kiếp cũng chỉ có một, hai, ba, bốn, hoặc năm vị Phật xuất hiện, không hơn thế. Bởi vì, ngay cả trong vô số kiếp cũng không có Như Lai. Do đó, vì Như Lai chỉ thỉnh thoảng, hiếm hoi mới xuất hiện, nên có nói rằng: 'Tiếng xưng danh 'Phật, Phật' đã là vô cùng hiếm có, huống hồ chi là Phật quả'. Điều này cũng đã được Đức Thế Tôn nói vào thời điểm Đại Bát-niết-bàn: 'Này Ānanda, các chư thiên đang phàn nàn. (Họ nói rằng:) 'Chúng tôi từ xa đến để diện kiến Như Lai. Thỉnh thoảng, hiếm hoi lắm các bậc Như Lai, A-la-hán, Chánh Đẳng Giác mới xuất hiện trên đời. Đêm nay, vào canh cuối, Như Lai sẽ nhập diệt. Và vị tỳ-khưu có đại thần lực này lại đứng che trước mặt Đức Thế Tôn, khiến chúng tôi không được diện kiến Như Lai trong thời khắc cuối cùng này’. พุทฺธภาโวติ พุทฺธสฺส ภาโว. กา กถาติ กึ วตฺตพฺโพเอวาติ อตฺโถ. กสฺมา ปน พุทฺโธ อติทุลฺลภตโรติ จ, พุทฺโธ กทาจิ กรหจิ อุปฺปชฺชนฺตีติ จ วุตฺตํ. นนุ พุทฺธา โลเก อเนกา อุปฺปชฺชนฺตีติ. สจฺจเมตํ. พุทฺโธ นาม ปน อเนกาสงฺขฺเยยฺยวาเรน วา อเนกาสงฺขฺเยยฺยทิวสมาสสํวจฺฉรํ วา อเนกาสงฺขฺเยยฺยกปฺปํ วา ทสปารมิโย จ ปญฺจมหาปริจฺจาเค จ ปูเรตฺวาว ภวิตุํ สกฺโกติ, น เอเกกวาราทินา. อถ โข ปน อนฺตมโส กปฺปสตสหสฺสาธิกานิ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ ทสปารมิโย จ ปญฺจ มหาปริจฺจาเค จ ปูเรตฺวาว พุทฺโธ [Pg.198] ภวิตุํ สกฺโกติ. ตสฺมา พุทฺโธ อติทุลฺลภตโรติ จ, พุทฺธา กทาจิ กรหจิ อุปฺปชฺชนฺตีติ จ วุตฺตนฺติ. 'Buddhabhāvo' (Phật quả) là trạng thái của một vị Phật. 'Kā kathā' (huống hồ chi) có nghĩa là 'còn gì để nói?'. Nhưng tại sao lại nói rằng một vị Phật là vô cùng hiếm có, và các vị Phật chỉ thỉnh thoảng, hiếm hoi mới xuất hiện? Chẳng phải có nhiều vị Phật xuất hiện trên đời sao? Điều này là đúng. Nhưng một người chỉ có thể trở thành Phật sau khi đã viên mãn mười pháp ba-la-mật và năm đại thí xả trong vô số a-tăng-kỳ lần, hoặc vô số a-tăng-kỳ ngày, tháng, năm, hoặc vô số a-tăng-kỳ kiếp, chứ không phải chỉ trong một hay hai lần. Hơn nữa, một người chỉ có thể trở thành Phật sau khi đã viên mãn mười pháp ba-la-mật và năm đại thí xả trong ít nhất là bốn a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp. Do đó, có nói rằng một vị Phật là vô cùng hiếm có, và các vị Phật chỉ thỉnh thoảng, hiếm hoi mới xuất hiện. เอวํ พุทฺธสฺส อติทุลฺลภตรตฺตา จ กทาจิ กรหจิ อุปฺปนฺนตฺตา จเอว พุทฺโธพุทฺโธติ กิตฺตยนฺตสฺส มหปฺผลํ โหติ. วุตฺตญฺเหตํ อปทาเน – Như vậy, vì một vị Phật là vô cùng hiếm có và chỉ thỉnh thoảng, hiếm hoi mới xuất hiện, nên việc xưng danh 'Phật, Phật' mang lại quả báu to lớn. Điều này đã được nói trong Apadāna – ‘‘พุทฺโธติ กิตฺตยนฺตสฺส, กาเย ภวติ ยา ปีติ; วรเมว หิ สา ปีติ, กสิเณนปิ ชมฺพุทีปสฺสา’’ติ. ‘Niềm hỷ lạc khởi lên trong thân của người xưng danh 'Phật'; niềm hỷ lạc ấy quả thật là cao quý hơn cả toàn cõi Diêm-phù-đề’. ตสฺมาติ ยสฺมา พุทฺโธ พุทฺโธติ โฆโส อติทุลฺลภตโร, พุทฺธภาโว กา กถา. ตสฺมา. วิภาวีติ เมธาวี. เต หิ หิตาหิตํ การณาการณํ วา วิเสเสน ภาเวติ ปกาเสตีติ วิภาวา, ปญฺญา. วิปุพฺพ ภูธาตุ สตฺตายํ ณ. สา เอเตสํ อตฺถีติ วิภาวีติ วุจฺจนฺติ, สาธโว ลพฺภติ. ตํ ปน สาธโวติ ปเท วิเสสนํ. 'Tasmā' (Vì thế) là vì tiếng xưng danh 'Phật, Phật' đã là vô cùng hiếm có, huống hồ chi là Phật quả. Do đó. 'Vibhāvī' (bậc trí tuệ) có nghĩa là người có trí tuệ (medhāvī). Thật vậy, vì họ đặc biệt phát triển hoặc làm sáng tỏ điều lợi ích và không lợi ích, hoặc nguyên nhân và không phải nguyên nhân, nên được gọi là 'vibhāvā', tức là trí tuệ (paññā). (Từ này được tạo thành từ) tiền tố 'vi', căn 'bhū' có nghĩa là 'tồn tại', và tiếp vị ngữ 'ṇa'. Vì họ sở hữu trí tuệ ấy, nên họ được gọi là 'vibhāvī'. (Từ này) được liên kết với 'sādhavo' (người hiền thiện). Hơn nữa, nó là một tính từ cho từ 'sādhavo'. วิวิธหิตสุขนฺติ นานปฺปการํ โลกิยโลกุตฺตร สงฺขาตํ หิตสุขํ. ตสฺส ปน อตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. ตํ ปน ปตฺถยนฺตาติปเท กมฺมํ. สาธโวติ สปฺปุริสา. เต หิ สปรหิตํ สาเธติ นิพฺพตฺเตตีติ สาธโวติ วุจฺจติ. สาธธาตุ สํสิทฺธิยํ อโว. ตสฺส ปน ปทสฺส นมสฺสนฺตูติ ปเทน กตฺตุภาเวน สมฺพนฺโธ. ปตฺถยนฺตาติ ยาจนฺตา. วิวิธหิตสุขํ ปตฺถยนฺติ ยาจนฺตีติ ปตฺถยนฺตา, สาธโว. ปตฺถธาตุ ยาจเน อนฺโต. ยการาคโม. ตํ ปน สาธโวติปเท วิเสสนํ. อิฏฺฐนฺติ กามยมานํ. อิจฺฉิตพฺพํ กมิตพฺพนฺติ อิฏฺฐํ. อิสุธาตุ อิจฺฉา กนฺตีสุ ตปจฺจโย. ตสฺส รฏฺโฐ, ธาตฺวนฺตโลโป. อตฺถนฺติ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกาทิอตฺถํ. อตฺถิยติ ปตฺถิยตีติ อตฺโถ, วิปากานิสํสผลํ. อตฺถธาตุ ยาจนายํ อ[Pg.199]. อถ วา อสติ ภวติ ผลภาเวนาติ อตฺโถ. อสธาตุ ภุวิมฺหิ ถ. ตํ ปน ปททฺวยํ วหนฺตนฺติปเท กมฺมํ. วหนฺตนฺติ ธารกํ. วหติ หรตีติ วหนฺโต, พุทฺโธ. วหธาตุ วหเน ปาปุณเน วา อนฺโต. พุทฺโธ หิ สตฺตานํ โลกิยโลกุตฺตรหิตสุขํ ธมฺมเทสนาย ธาเรตีติ อตฺโถ. Vividhahitasukhaṃ có nghĩa là sự lợi ích và an lạc được gọi là thế gian và siêu thế, có nhiều loại khác nhau. Ý nghĩa của từ này đã được nói ở dưới. Từ đó là đối cách trong câu patthayantāti. Sādhavo là những bậc thiện nhân. Các vị ấy được gọi là sādhavo vì các vị ấy thực hiện, hoàn thành lợi ích cho mình và cho người khác. Căn sādh có nghĩa là thành tựu, tiếp vị ngữ là avo. Từ này có liên quan đến từ namassantū với vai trò là chủ cách. Patthayantā là những người mong cầu. Vividhahitasukhaṃ patthayanti yācantīti patthayantā, sādhavo (những bậc thiện nhân mong cầu, ước muốn sự lợi ích và an lạc có nhiều loại khác nhau). Căn patth có nghĩa là mong cầu, tiếp vị ngữ là anta. Có sự thêm vào của ya. Từ này là tính từ cho từ sādhavo. Iṭṭhaṃ là điều được mong muốn. Icchitabbaṃ kamitabban'ti iṭṭhaṃ (điều nên được ước muốn, nên được khao khát là iṭṭhaṃ). Căn is có nghĩa là ước muốn, khao khát, tiếp vị ngữ là ta. ṭṭho thay cho s, và có sự lược bỏ âm cuối của căn. Atthaṃ là lợi ích trong hiện tại và tương lai. Atthiyati patthiyatīti attho, là quả, là phước báu. Căn atth có nghĩa là mong cầu, tiếp vị ngữ là a. Hoặc, asati bhavati phalabhāvenāti attho (nó hiện hữu, trở thành dưới dạng quả). Căn as có nghĩa là hiện hữu, tiếp vị ngữ là tha. Hai từ này là đối cách trong câu vahantanti. Vahantaṃ là người mang đến. Vahati haratīti vahanto, là Đức Phật. Căn vah có nghĩa là mang đi, hoặc đạt đến, tiếp vị ngữ là anta. Ý nghĩa là Đức Phật mang đến sự lợi ích và an lạc thế gian và siêu thế cho chúng sanh bằng việc thuyết pháp. สุรนรมหิตนฺติ เทเวหิ จ มนุสฺเสหิ จ จตุปจฺจยาทีหิ ปูชิตํ. อิทํ ปเนตฺถ นิพฺพจนํ. อิสฺสริยกีฬาทีหิ สุรนฺติ ทิพฺพนฺตีติ สุรา, เทวา. สุรธาตุ ทิตฺติยํ. อถ วา สุรนฺติ อีสนฺติ เทวิสฺสริยํ ปาปุณนฺติ วิโรจนฺติ จาติ สุรา, เทวา. สุนฺทรา รา วาจา เอเตสนฺติ วา สุรา, เทวา. ขนฺธสนฺตานํ นรนฺติ เนนฺตีติ นรา, มนุสฺสา. นรธาตุ นยเน อ. สุรา จ นรา จ สุรนรา. เตหิ มหิตพฺพา ปูชิตพฺพาติ สุรนรมหิโต, พุทฺโธ. มหธาตุ ปูชายํ ต. ตํ สุรนรมหิตํ. นิพฺภยนฺติ อภยํ. ภิยเต ภยํ. นตฺถิ ภยํ เอตสฺสาติ นิพฺภโย, พุทฺโธ. ตํ นิพฺภยํ. ตถาคตสฺส อฏฺฐสุ ปริสาสุ เกนจิ การเณน ภยํ หทยจลนํ กมฺปนํ นตฺถีติ อตฺโถ. Suranaramahitaṃ có nghĩa là được chư thiên và loài người cúng dường bằng tứ vật dụng v.v... Đây là sự giải thích từ nguyên ở đây. Issariyakīḷādīhi suranti dibbantīti surā, devā (những vị tỏa sáng, vui chơi với quyền lực v.v... là surā, tức là chư thiên). Căn sur có nghĩa là tỏa sáng. Hoặc, suranti īsanti devissariyaṃ pāpuṇanti virocanti cāti surā, devā (những vị cai quản, làm chủ, đạt đến quyền lực của chư thiên, và tỏa sáng là surā, tức là chư thiên). Hoặc, sundarā rā vācā etesanti vā surā, devā (những vị có lời nói hay đẹp là surā, tức là chư thiên). Khandhasantānaṃ naranti nentīti narā, manussā (những vị dẫn dắt dòng tương tục của các uẩn là narā, tức là loài người). Căn nar có nghĩa là dẫn dắt, tiếp vị ngữ là a. Surā ca narā ca suranarā (chư thiên và loài người là suranarā). Tehi mahitabbā pūjitabbāti suranaramahito, buddho (vị đáng được họ tôn kính, cúng dường là suranaramahito, tức là Đức Phật). Căn mah có nghĩa là cúng dường, tiếp vị ngữ là ta. Từ đó là suranaramahitaṃ. Nibbhayanti là không sợ hãi. Bhiyate bhayaṃ (sự sợ hãi được gọi là bhayaṃ). Natthi bhayaṃ etassāti nibbhayo, buddho (vị không có sự sợ hãi là nibbhayo, tức là Đức Phật). Từ đó là nibbhayaṃ. Ý nghĩa là Đức Như Lai không có sự sợ hãi, sự rung động của tâm, sự run rẩy vì bất cứ lý do nào trong tám hội chúng. ทกฺขิเณยฺยนฺติ ปรโลกํ สทฺทหิตฺวา ทาตพฺพอุตฺตมทานารหํ. ทาตพฺพาติ ทกฺขิณา, เทยฺยธมฺมวตฺถุ. ทาธาตุ ทาเนกฺขิณปจฺจโย. อถ วา ทกฺขนฺติ วฑฺฒนฺติ เอตาย สตฺตา ยถาธิปฺเปตาหิ สมฺปตฺตีหีติ ทกฺขิณา, ปรโลกํ สทฺทหิตฺวา ทาตพฺพทานํ. ทกฺขธาตุ วฑฺฒเนยุ, ตํ อรหตีติ ทกฺขิเณยฺโย, พุทฺโธ. อรหติตทฺธิเต เณยฺโย. อถ วา ทกฺขิณาย หิตํ อนุรูปํ มหปฺผลกรณตาย วิโสเธตีติ ทกฺขิเณยฺโย, พุทฺโธ. วิโสเธติตทฺธิตายํ. พุทฺโธเยว หิ ทกฺขิณาย มหปฺผลกรณวเสน จ, วิโสธนวเสน จ, เทวสกฺกพฺรหฺเมหิ จ, โกสลราชาทีหิ จ, อนาถปิณฺฑิกเสฏฺฐาทีหิ จ ปรโลกํ สทฺทหิตฺวา ทาตพฺพํ อุตฺตมทานํ วิเสเสน อรหติ, ตสฺมา ทกฺขิเณยฺยนฺติ โถเมติ. Dakkhiṇeyyaṃ có nghĩa là bậc xứng đáng nhận sự bố thí cao thượng được dâng cúng với niềm tin vào đời sau. Dātabbāti dakkhiṇā, là vật phẩm cúng dường. Căn dā có nghĩa là cho, tiếp vị ngữ là kkhiṇa. Hoặc, dakkhanti vaḍḍhanti etāya sattā yathādhippetāhi sampattīhīti dakkhiṇā, là sự bố thí được dâng cúng với niềm tin vào đời sau, nhờ đó chúng sanh được tăng trưởng, phát triển với những tài sản như ý. Căn dakkh có nghĩa là tăng trưởng. taṃ arahatīti dakkhiṇeyyo, buddho (vị xứng đáng với điều đó là dakkhiṇeyyo, tức là Đức Phật). Trong taddhita (biến thể từ) có nghĩa là xứng đáng, tiếp vị ngữ là ṇeyya. Hoặc, dakkhiṇāya hitaṃ anurūpaṃ mahapphalakaraṇatāya visodhetīti dakkhiṇeyyo, buddho (vị thanh lọc lễ vật cúng dường để nó trở nên hữu ích, thích hợp và mang lại quả lớn là dakkhiṇeyyo, tức là Đức Phật). Trong taddhita có nghĩa là thanh lọc. Quả thật, chính Đức Phật, do năng lực làm cho lễ vật cúng dường có quả lớn và do năng lực thanh lọc, đặc biệt xứng đáng nhận sự bố thí cao thượng được dâng cúng với niềm tin vào đời sau bởi chư thiên, Đế Thích, Phạm thiên, vua xứ Kosala v.v..., và trưởng giả Anāthapiṇḍika v.v... Do đó, ngài được tán thán là dakkhiṇeyyaṃ. โลกานนฺติ [Pg.200] สตฺตโลกานํ. ตสฺส ปน อตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. นนฺทิวฑฺฒนฺติ ปีติยา วฑฺฒาเปนฺตํ. นนฺทิยเต นนฺทิ. ภาวสาธโนยํ. นนฺทธาตุ สมิทฺธิยํ นนฺทเน วา อิ. ปีติยา อธิวจนเมตํ. สา วฑฺเฒติ พุทฺเธตีติ นนฺทิวฑฺโฒ, พุทฺโธ. นนฺทิสทฺทูปปทวฑฺฒธาตุ วฑฺฒเน อ. พุทฺโธ หิ ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณาสีตานุพฺยญฺชนลกฺขณสมฺปนฺเนน จ สพฺพญฺญุตญาณาทิคุณสมฺปนฺเนน ธมฺมเทสนาย จ โลเก สพฺพสตฺตานํ ปีตึ วฑฺเฒตีติ อตฺโถ. สพฺพสตฺตานญฺหิ พุทฺธทสฺสเน ธมฺมสวเน จ ติตฺโต นตฺถิ, ตสฺมา โลกานํ นนฺทิวฑฺฒนฺติ โถเมติ. วุตฺตญฺเหตํ อปทานฏฺฐกถายํ ‘‘ปกติยาเอว หิ พุทฺธทสฺสเน ปุณฺณจนฺทสมุทฺทราชทสฺสเน อติตฺโต โลโกติ. กถํ ปน สพฺพสตฺตานํ พุทฺธทสฺสเน อติตฺโต โหตี’’ติ. พุทฺธสฺส ปน พาตฺตึสมหาปุริสลกฺขณาทีหิ สีลาทิอสาธารณคุเณหิ จ อธิก สมฺปนฺโน หุตฺวา สพฺพเทวมนุสฺเสหิ อติวิโรจมานตฺตา. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา ตาวตึเส – Lokānaṃ có nghĩa là của các thế giới chúng sanh. Ý nghĩa của từ này đã được nói ở dưới. Nandivaḍḍhanaṃ là bậc làm tăng trưởng hỷ lạc. Nandiyate nandi. Đây là từ được hình thành theo nghĩa trừu tượng. Căn nand có nghĩa là thịnh vượng hoặc hoan hỷ, tiếp vị ngữ là i. Đây là một từ đồng nghĩa với pīti (hỷ). Sā vaḍḍheti buddhetīti nandivaḍḍho, buddho (vị làm cho hỷ ấy tăng trưởng, phát triển là nandivaḍḍho, tức là Đức Phật). Căn vaḍḍh có nghĩa là tăng trưởng, có tiền tố là danh từ nandi, tiếp vị ngữ là a. Ý nghĩa là, quả thật, Đức Phật làm tăng trưởng hỷ lạc cho tất cả chúng sanh trong thế gian bằng việc được trang bị 32 tướng tốt của bậc đại nhân và 80 vẻ đẹp phụ, bằng việc được trang bị các đức tính như toàn tri trí v.v..., và bằng việc thuyết pháp. Quả thật, đối với tất cả chúng sanh, không có sự thỏa mãn trong việc thấy Phật và nghe Pháp, do đó ngài được tán thán là lokānaṃ nandivaḍḍhanaṃ (bậc làm tăng trưởng hỷ lạc cho các thế giới). Điều này đã được nói trong Chú giải Apadāna: “Quả thật, tự bản chất, thế gian không bao giờ thỏa mãn với việc nhìn thấy Đức Phật, cũng như không thỏa mãn với việc nhìn thấy trăng tròn và đại dương. Nhưng làm thế nào mà tất cả chúng sanh lại không thỏa mãn với việc nhìn thấy Đức Phật?”. Ấy là vì Đức Phật, được trang bị đầy đủ với 32 tướng tốt của bậc đại nhân v.v... và với các đức tính phi thường như giới v.v..., đã tỏa sáng rực rỡ hơn tất cả chư thiên và loài người. Điều này đã được Đức Thế Tôn nói ở cõi trời Tāvatiṃsa – ‘‘น โกจิ เทโว วณฺเณน, สมฺพุทฺธํ อติโรจติ; สพฺเพ เทเว อธิคฺคยฺห, สมฺพุทฺโธว วิโรจตี’’ติ. “Không một vị trời nào, về dung sắc, có thể vượt qua được bậc Chánh Đẳng Giác; Vượt trên tất cả chư thiên, chỉ có bậc Chánh Đẳng Giác là tỏa sáng rực rỡ.” ทสพลนฺติ อญฺเญหิ ปจฺเจกพุทฺธาริยสาวเกหิ อสาธารเณน ทสกายพเลน จ ทสญาณพเลน สมฺปนฺนํ. ตญฺหิ เกหิจิ วิรุทฺเธหิ การเณหิ พลนฺติ น กมฺเปนฺตีติ พลนฺติ วุจฺจติ. อถ วา พลนฺติ ชีวิตํ กปฺเปนฺติ เอเตนาติ พลํ, กายพลํ. พลธาตุ ปาเณ อ. พลนฺติ ภารํ วหิตุํ สกฺกุณนฺตีติ วา พลํ, พลนฺติ ชานนฺติ สพฺพธมฺมนฺติ พลํ, ญาณ พลํ. ทสพลญฺจ ทสพลญฺจ ทสพลานิ เอกเสสนเยน. ตานิ ยสฺส โสติ ทสพโล, พุทฺโธ. อิธ ปน สามญฺญวเสน วุตฺโตปิ วิเสสฏฺฐานิยตฺตา ภควโต ทสกายพลานิ จ, ทสญาณพลานิ จ อธิปฺเปตานิ. เตสํ ปน สรู ปตฺถํ นยนสุภคกายงฺคนฺตฺยาทิ คาถาวณฺณนายํ วุตฺตเมว. Dasabalaṃ là bậc được trang bị mười thân lực và mười trí lực, là những năng lực phi thường không chung với các vị Phật Độc Giác và Thánh Thinh Văn khác. Quả thật, chúng được gọi là bala (lực) vì chúng không bị lay chuyển bởi bất kỳ nguyên nhân đối nghịch nào. Hoặc, balanti jīvitaṃ kappenti etenāti balaṃ, kāyabalaṃ (chúng sanh sống, duy trì mạng sống nhờ vào nó, nên gọi là balaṃ, tức là thân lực). Căn bal có nghĩa là sống, tiếp vị ngữ là a. Hoặc, balanti bhāraṃ vahituṃ sakkuṇantīti vā balaṃ (có khả năng mang vác gánh nặng, nên gọi là balaṃ). balanti jānanti sabbadhammanti balaṃ, ñāṇa balaṃ (biết tất cả các pháp, nên gọi là balaṃ, tức là trí lực). Dasabalañca dasabalañca dasabalāni (mười lực và mười lực là các mười lực) theo quy tắc hợp nhất. Tāni yassa soti dasabalo, buddho (vị nào có những năng lực ấy, vị ấy là dasabalo, tức là Đức Phật). Ở đây, mặc dù được nói một cách tổng quát, nhưng vì là trường hợp đặc biệt, nên mười thân lực và mười trí lực của Đức Thế Tôn được ám chỉ. Hình thái của chúng đã được nói đến trong phần giải thích kệ tụng bắt đầu bằng nayanasubhagakāyaṅgantyādi. อสมนฺติ [Pg.201] สีลาทิคุเณหิ เกนจิ อสทิสํ. นตฺถิ สโม สทิโส ปุคฺคโล เอตสฺสาติ อสโม, พุทฺโธ. ตํ อสมํ. ตนฺติ ตาทิสํ คุณสมฺปนฺนํ พุทฺธํ. นิจฺจนฺติ สตตํ สมิตํ สพฺพกาลํ นิรนฺตรนฺติ อตฺโถ. นมสฺสนฺตูติ อภิวนฺทนฺตูติ. Asamaṃ (vô song) (nghĩa là) không ai sánh bằng bởi bất cứ các đức hạnh nào như là giới, v.v. Không có người nào bằng, không có người nào tương tự với vị này, do đó là asamo (vô song), (đó là) đức Phật. Taṃ asamaṃ (vị Vô Song ấy). Taṃ (vị ấy) (nghĩa là) vị Phật như thế, người đã thành tựu các đức hạnh. Niccaṃ (luôn luôn) có nghĩa là satataṃ (thường hằng), samitaṃ (thường xuyên), sabbakālaṃ (mọi lúc), nirantaraṃ (không gián đoạn). Namassantu (hãy đảnh lễ) (nghĩa là) abhivandantu (hãy đảnh lễ). อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. โลเก ติโลเก มนุสฺสโลเก วา, พุทฺโธพุทฺโธติโฆโส พุทฺโธ พุทฺโธอิติ กิตฺติสทฺโท ถุติสทฺโท วา, อติทุลภตโร อติวิย ทุลฺลภตโม, พุทฺธภาโว พุทฺธสฺส ภาโว, กา กถา กึวตฺตพฺโพ เอว, ตสฺมา พุทฺโธพุทฺโธติ โฆสสฺส อติทุลฺลภตรตฺตา, วิภาวี เมธาวี วิวิธหิตสุขํ นานปฺปการํ โลกิยโลกุตฺตรสงฺขาตํ หิตสุขํ ปตฺถยนฺตา ยาจนฺตา, สาธโว สปฺปุริสา อิฏฺฐํ กามยมานํ, อตฺถํ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกาทิอตฺถํ, วหนฺตํ ธารกํ, สุรนรมหิตํ เทวมนุสฺเสหิ ปูชิตํ, นิพฺภยํ อภยํ อสนฺตาสํ วา, ทกฺขิเณยฺยํ ปรโลกํ สทฺทหิตฺวา ทาตพฺพอุตฺตมทานารหํ, โลกานํ สตฺตโลกานํ นนฺทิวฑฺฒํ ปีติยา วฑฺฒาปเนนฺตํ. ทสพลํ อสาธารเณน ทสกายญาณพเลน สมฺปนฺนํ, อสมํ สีลาทิคุเณหิ เกนจิ อสทิสํ ตํ ตาทิสํ คุณสมฺปนฺนํ พุทฺธํ นิจฺจํ สตตํ สมิตํ สพฺพกาลํ นิรนฺตรํ, นมสฺสนฺตุ อภิวนฺทนฺตูติ. Đây là phần giải thích tóm lược ở đây. Trong thế gian, hoặc trong ba cõi, hoặc trong cõi người, tiếng đồn ‘Phật, Phật’ tức là tiếng tán dương hay tiếng ca tụng ‘Phật, Phật’ là vô cùng khó được, (thì) Phật tánh tức là bản tánh của đức Phật, còn nói gì nữa. Do đó, vì tiếng đồn ‘Phật, Phật’ là vô cùng khó được, nên bậc hiền trí, người có trí tuệ, những người thiện, bậc chân nhân đang mong cầu, đang khẩn nguyện sự lợi ích và an lạc đa dạng, được gọi là hiệp thế và siêu thế, hãy đảnh lễ đức Phật, là người mang lại, là người nắm giữ lợi ích mong muốn, (tức là) lợi ích trong hiện tại và tương lai, v.v., được chư thiên và nhân loại tôn kính, không sợ hãi, không kinh hãi, hoặc không khiếp sợ, xứng đáng thọ nhận vật cúng dường cao quý nên được dâng cúng sau khi đã tin vào đời sau, làm tăng trưởng niềm hoan hỷ cho các thế giới chúng sanh, bậc Thập Lực, người đã thành tựu mười năng lực trí tuệ thân không phổ thông, bậc Vô Song, người không ai sánh bằng bởi bất cứ các đức hạnh nào như là giới, v.v., vị Phật như thế, người đã thành tựu các đức hạnh, hãy luôn luôn, thường hằng, thường xuyên, mọi lúc, không gián đoạn mà đảnh lễ. ฉพฺพีสติมวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา. Phần giải thích kệ ngôn tán dương thứ hai mươi sáu đã kết thúc. ๒๗. 27. ปุญฺเญเนเตน โสหํ นิปุณมติ สโต สมฺปราเย จ ติตฺโต,ทกฺโข ทิฏฺฐุชฺชุปญฺโญ อวิกลวีริโย โภควา สํวิภาคี; ติกฺโข [Pg.202] สูโร ธิตตฺโต สปรหิตธโร ทีฆชีวี อโรโค,ธญฺโญ วณฺโณ ยสสฺสี อติพลวธโร กิตฺติมา ขนฺตุเปโต. Do phước báu này, trong đời sau, tôi ấy mong được có trí tuệ sắc bén, có chánh niệm, và biết đủ; được khéo léo, có trí tuệ và chánh kiến, có tinh tấn không khiếm khuyết, có tài sản, và biết chia sẻ; được sắc bén, dũng cảm, có tâm kiên định, mang lại lợi ích cho mình và cho người, sống lâu, và không bệnh tật; được có phước, có dung sắc, có danh tiếng, có sức mạnh phi thường, có tiếng tăm, và có lòng nhẫn nại. ๒๘. 28. สทฺโธ ทาตงฺคุเปโต ปรมสิริธโร ทิฏฺฐธมฺเม วิรตฺโต,ลชฺชี กลฺยาณมิตฺโต อภิรตกุสโล ปญฺจสีลาทิรกฺโข; อปฺปิจฺโฉ อปฺปโกโธ อติวุชุหทโย อิทฺธิมา อปฺปเมยฺโย,ปาสํโส เปมวาโจ สุชนคุณวิทู มามโก โส ภเวยฺยํ. Mong tôi sẽ trở thành người có đức tin, có phẩm chất của người bố thí, có được sự may mắn tột bậc, ly tham trong các pháp hiện tại; có lòng tàm, có bạn lành, hoan hỷ trong điều thiện, hộ trì năm giới, v.v.; ít ham muốn, ít sân hận, có tâm vô cùng ngay thẳng, có thần thông, không thể đo lường; đáng được tán thán, có lời nói khả ái, và biết được đức hạnh của người tốt. ๒๗. เอวํ พุทฺโธ พุทฺโธติ โฆโสตฺยาทิคาถาย พุทฺธวนฺทเน อุยฺโยชนํ กตฺวา อิทานิ สุคตนฺตฺยาทีหิ คาถาหิ พุทฺธํ วนฺทิตฺวา ปณิธึ กโรนฺโต อาห ปุญฺเญเนเตน โสหนฺตฺยาทิ คาถาทฺวยํ. อยํ ปน คาถาทฺวยมฺปิ สทฺธราคาถาติ ทฏฺฐพฺพา. ตตฺถ ปฐมคาถายํ โสอหํ เอเตน ปุญฺเญน สมฺปราเย นิปุณมติ จ สโต จ…เป… ขนฺตุเปโต จ ภเวยฺยนฺติ สมฺพนฺโธ. โสหนฺติ โส อหํ. พุทฺธสฺส นมกฺกาโร โสอหนฺติ อตฺโถ. เอเตน ปุญฺเญนาติ อิมินา พุทฺธวนฺทนปุญฺญกมฺเมน อตฺตโน การกํ ปวติ โสเธตีติ ปุญฺญํ. ปุธาตุ โสธเน ณฺย. ปุญฺญนฺติ จ อิธ ปน พุทฺธปณามกฺริยาภินิปฺผาทิกา กุสลเจตนา อธิปฺเปตา. สา จ วนฺทเนยฺยวนฺทกานํ เขตฺตชฺฌาสยสมฺปทาหิ ทิฏฺฐธมฺม เวทนียภูตา ยถาลทฺธสมฺปตฺตินิมิตฺตกสฺส กมฺมสฺส อนุพลปฺปทานวเสน ตนฺนิพฺพตฺติตวิปากสนฺตติยา อนฺตรายกรานิ อุปปีฬกอุปจฺเฉทกกมฺมานิ ปฏิพาหิตฺวา ตนฺนิทานานํ ยถาธิปฺเปตสิทฺธิวิพนฺธกานํ โรคาทิอนฺตรายานมปฺปวตฺตึสาเธติ จาติ อตฺโถ จ เวทิตพฺโพ. สมฺปราเย จาติ เอตฺถ [Pg.203] จสทฺโท อฏฺฐานโยโค. โส จ นิปุณมติตฺยาทีสุ ปเทสุ โยเชตพฺโพ. สมฺปราเยติ ปรโลเก. โส หิ สมฺปรายิตพฺพา อุปคมิตพฺพา เอตฺถ สตฺเตหีติ จ, กมฺมกิเลสวเสน สตฺเตหิ สมฺปรายิตพฺพา ปาปุณิตพฺพาติ วา เอตฺถาติ จ สมฺปราโยติ วุจฺจติ. สํปริปุพฺพ อยธาตุ หิ คติยํ ณ. อถ วา กมฺมวเสน อภิมุโข สมฺปเรติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ สมฺปราโยติ วุจฺจติ. สํปุพฺพปรธาตุ คติยํ ณฺย. อิติ โข อานนฺท กุสลานิ สีลานิ อนุปุพฺเพน อคฺคาย ปเรนฺตีติอาทีสุ วิย หิ จุราทิ คณวเสน ปรสทฺทํ คติยมิจฺฉนฺติ สทฺทวิทู. ตสฺมึ สมฺปราเย. 27. Như vậy, sau khi đã thực hiện việc hướng tâm trong sự tán dương đức Phật bằng kệ ngôn bắt đầu bằng ‘buddho buddhoti ghoso’, bây giờ, sau khi đã đảnh lễ đức Phật bằng các kệ ngôn bắt đầu bằng ‘sugataṃ’, vị ấy đã nói hai kệ ngôn bắt đầu bằng ‘puññenetena sohaṃ’ để lập lời phát nguyện. Nên hiểu rằng hai kệ ngôn này cũng là kệ ngôn thể saddharā. Trong đó, ở kệ ngôn đầu tiên, có sự liên kết (như sau): ‘so ahaṃ etena puññena samparāye nipuṇamati ca sato ca… khantupeto ca bhaveyyaṃ’ (Do phước báu này, trong đời sau, tôi ấy mong được có trí tuệ sắc bén, có chánh niệm... và có lòng nhẫn nại). Sohaṃ (tôi ấy) là so ahaṃ (tôi ấy). Có nghĩa là, tôi ấy, người thực hiện việc đảnh lễ đức Phật. Etena puññena (do phước báu này) (nghĩa là) do nghiệp phước tán dương đức Phật này. (Được gọi là) puñña (phước) vì nó làm thanh tịnh người tạo ra nó. Căn pu có nghĩa là thanh tịnh, (kết hợp với) tiếp vị ngữ ṇya. Và ở đây, puñña (phước) được hiểu là thiện tư đã hoàn thành hành động đảnh lễ đức Phật. Và cũng nên hiểu ý nghĩa rằng: thiện tư ấy, do sự toàn hảo về ruộng phước (đối tượng được tán dương) và tâm ý (của người tán dương), trở thành (nghiệp) cảm thọ trong hiện tại, bằng cách hỗ trợ cho nghiệp đã có được cơ hội (trổ quả), ngăn chặn các nghiệp chướng ngại, áp bức, và đoạn tuyệt vốn gây trở ngại cho dòng tương tục của quả được tạo ra bởi nghiệp ấy, và cũng thành tựu việc không phát sinh các chướng ngại như bệnh tật, v.v., vốn là nguyên nhân của những (nghiệp xấu) đó và là rào cản cho sự thành tựu như ý muốn. Trong câu samparāye ca (và trong đời sau), từ ca được dùng để kết nối. Và nó nên được kết hợp với các từ như nipuṇamati, v.v. Samparāye (trong đời sau) (nghĩa là) trong thế giới bên kia. Nó được gọi là samparāya vì chúng sanh sẽ đi đến, sẽ đạt đến nơi đó; hoặc vì chúng sanh sẽ đi đến, sẽ đạt đến nơi đó do nghiệp và phiền não. (Từ này được hình thành từ) tiền tố saṃ và pari, căn ay có nghĩa là đi, (kết hợp với) tiếp vị ngữ ṇa. Hoặc, nó được gọi là samparāya vì nó đi đến, nó tiến hành đối diện do nghiệp. (Từ này được hình thành từ) tiền tố saṃ, căn para có nghĩa là đi, (kết hợp với) tiếp vị ngữ ṇya. Thật vậy, giống như trong các câu như ‘Này Ānanda, các thiện giới tuần tự dẫn đến đỉnh cao’, các nhà ngữ pháp học chấp nhận từ para có nghĩa là đi theo nhóm curādi. Tasmiṃ samparāye (trong đời sau ấy). นิปุณมตีติ สณฺหสุขุมปญฺญวา จ. สณฺหสุขุมํ อตฺถนฺตรํ ปฏิวิชฺฌนสมตฺถาย ปญฺญาย สมฺปนฺโน จ วา. เอตฺถ จ นิปุณสทฺโท สณฺหสุขุมวาจโก อนิปฺผนฺนปาฏิปทิโก. หิตาหิตํ มนติ ชานาตีติ มติ, ปญฺญา. มนธาตุ ญาเณติ. นิปุณา สณฺหา มติ ปญฺญา ยสฺส เมติ นิปุณมติ. สโตติ สติมา จ. สรตีติ สติ, สรธาตุ จินฺตายนฺติ. สา อสฺส เม อตฺถีติ สโต. ติตฺโตติ ตปฺปโน จ. ยถาลทฺธวตฺถุนา สนฺตุฏฺโฐ จาติ อตฺโถ. ติสนํ ตปฺปนํ ติตฺโต. ติสธาตุ ตปฺปเน ตปจฺจโย. สการสฺส โตอาเทโส. ยถาลาภ สนฺโตโส, ยถาพลสนฺโตโส, ยถาสารุปฺปสนฺโต โส จาติ ติวิเธน สนฺโตเสน สนฺตุฏฺโฐติ วุตฺตํ โหติ. Nipuṇamati (có trí tuệ sắc bén) (nghĩa là) người có trí tuệ tinh tế và vi tế. Hoặc là người có trí tuệ có khả năng thấu hiểu ý nghĩa tinh tế và vi tế khác. Và ở đây, từ nipuṇa là một từ chưa được hình thành, biểu thị sự tinh tế và vi tế. Mati (trí), tức là trí tuệ, vì nó biết, nó hiểu điều lợi và điều hại. Căn man có nghĩa là biết. Nipuṇamati là người có trí, có trí tuệ tinh tế, sắc bén. Sato (có chánh niệm) (nghĩa là) người có niệm. Sati (niệm) vì nó ghi nhớ. Căn sar có nghĩa là suy niệm. Sato là người có niệm ấy. Titto (biết đủ) (nghĩa là) người hài lòng. Có nghĩa là, hài lòng với những gì nhận được. Tisanaṃ tappanaṃ titto. (Từ titto được hình thành từ) căn tis có nghĩa là hài lòng, (kết hợp với) tiếp vị ngữ ta. Chữ sa được biến thành to. Được nói là hài lòng với ba loại tri túc: tri túc với những gì nhận được, tri túc theo sức lực, và tri túc theo sự thích hợp. ทกฺโขติ ตํ ตํ กิจฺเจ เฉโก จ กุสโล จ วา. โส หิ กุสลกมฺเม อญฺญสฺมิญฺจ กิจฺจากิจฺเจ อทนฺธตาย สีฆํ คจฺฉตีติ ทกฺโข. ทกฺขธาตุ สีฆตฺเถ อ. ทิฏฺฐุชฺชุปญฺโญติ ทิฏฺฐิอุชุปญฺโญติ ปทจฺเฉโท. อุชุ ทิฏฺฐิปญฺญาย สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. เกสุจิ โปตฺถเกสุ ทิฏฺฐิชฺชุ ปญฺโญติ ปาโฐ. ทิฏฺฐิอุชุปญฺโญติ ปทจฺเฉโท, โสเย วตฺโถ[Pg.204]. อุชูติ อกุฏิลภาเวน ภวตีติ อุชุ, อชฺชโว. อุชุธาตุ อชฺชเว กฺวิ. อถ วา อรติ อกุฏิลภาเวน ปวตฺตตีติ อุชุ, อวงฺโก. อรธาตุ คติยํ ชุปจฺจโย. อริสฺส อุอาเทโส. สมฺมา ปสฺสตีติ ทิฏฺฐิ, มติ. ทิสธาตุ ปสฺสเน ตปจฺจโย. ตสฺส รฏฺฐาเทโส. ธาตฺวนฺตโลโป จ อี จ. อุชุ อชฺชวา ทิฏฺฐิ มติ ทิฏฺฐุชุ วิเสสนปรนิปาตวเสน. ปกาเรน ชานาติ อนิจฺจาทิวเสน อวพุชฺฌตีติ ปญฺญา. ปปุพฺพญาธาตุ อวโพธเน อ. อุชุทิฏฺฐิ จ อุชุปญฺญา จ ยสฺส เมติ ทิฏฺฐุชฺชุปญฺโญ, ปุคฺคโล. อวิกลวีริโยติ อนูนวีริโย จ ปริปุณฺณวีริโย จาติ อตฺโถ. วิหีนํ กโรตีติ วิกโล. วิปุพฺพกรธาตุ กรเณ อ. รสฺสโล. วีรานํ กมฺมํ วีริยํ. อวิกลํ อนูนํ วีริยํ อสฺสเมติ อวิกลวีริโย. น สกฺกา กุสีเตเนว นวโลกุตฺตรธมฺมา ลทฺธุํ, อารทฺธวีริเยเนว สกฺกา. ตสฺมา อวิกลวีริโยติ ปตฺเถตีติ วุตฺตํ โหติ. Dakkhoti có nghĩa là người khéo léo và thiện xảo trong công việc này việc kia. Vị ấy được gọi là dakkho (nhanh nhẹn) vì tiến hành nhanh chóng, không chậm chạp trong các thiện nghiệp và trong các công việc nên làm và không nên làm khác. Căn dakkh có nghĩa là nhanh chóng, đi với tiếp vị ngữ a. Diṭṭhujjupaññoti được phân tích thành diṭṭhi-uju-paññoti. Nghĩa là người thành tựu tri kiến và trí tuệ ngay thẳng. Trong một số bản kinh, có cách đọc là diṭṭhijju paññoti. Phân tích từ là diṭṭhi-uju-paññoti, nghĩa cũng như vậy. Uju là ngay thẳng, vì có bản chất không cong vẹo; là ajjavo (chân thật). Căn uju có nghĩa là chân thật, đi với tiếp vị ngữ kvi. Hoặc là, uju là người tiến hành với bản chất không cong vẹo, là avaṅko (không quanh co). Căn ar có nghĩa là đi, đi với tiếp vị ngữ ju. Ar biến thành u. Sammā passatīti diṭṭhi, mati (Thấy đúng là tri kiến, là sự hiểu biết). Căn dis có nghĩa là thấy, đi với tiếp vị ngữ ta. Ta biến thành ṭṭha. Nguyên âm cuối của căn bị xóa và có ī. Uju ajjavā diṭṭhi mati diṭṭhuju (tri kiến, sự hiểu biết ngay thẳng, chân thật) theo cách hợp từ đặc tính đứng sau. Pakārena jānāti aniccādivasena avabujjhatīti paññā (Biết theo nhiều cách, tức là liễu tri theo phương diện vô thường v.v... là trí tuệ). Căn ñā có tiền tố pa có nghĩa là liễu tri, đi với tiếp vị ngữ a. Ujudiṭṭhi ca ujupaññā ca yassa meti diṭṭhujjupañño, puggalo (Người có tri kiến ngay thẳng và trí tuệ ngay thẳng, tức là một cá nhân). Avikalavīriyoti có nghĩa là người có tinh tấn không thiếu sót và tinh tấn viên mãn. Vihīnaṃ karotīti vikalo (Làm cho thiếu sót là khiếm khuyết). Căn kara có tiền tố vi có nghĩa là làm, đi với tiếp vị ngữ a. Nguyên âm dài thành ngắn. Vīrānaṃ kammaṃ vīriyaṃ (Công việc của những người anh hùng là tinh tấn). Avikalaṃ anūnaṃ vīriyaṃ assameti avikalavīriyo (Người có tinh tấn không khiếm khuyết, không thiếu sót). Chín pháp siêu thế không thể đạt được bởi người lười biếng, chỉ có thể đạt được bởi người đã khởi sự tinh tấn. Do đó, được nói rằng vị ấy mong muốn là người có tinh tấn không khiếm khuyết. โภควาติ ภุญฺชิตพฺพสมฺปตฺติสุเขน สมฺปนฺโน จ. ภุญฺชิตพฺโพติ โภโค, สมฺปตฺติ. ภุชธาตุ ปาลนพฺยวหรเณสุ ณ. โภโค อสฺส เม อตฺถีติ โภควา. สํวิภาคีติ สํวิภชนสีโล จ สํวิภชนสมฺปนฺโน จ วา, สํวิภชติ สีเลนาติ สํวิภาคี. สํวิภชนสีโลติ วา สํวิภาคี, สํวิภชิตุํ สีลมสฺสาติ วา สํวิภาคี. สํวิภาเค สีลมสฺสาติ สํวิภาคี. อยํ ตสฺสีลตฺโถ. สํวิภชติ ธมฺเมนาติ สํวิภชนธมฺโมติ วา. สํวิภชิตุํ ธมฺโม อสฺสาติ วา, สํวิภชเน ธมฺโม อสฺสาติ วา สํวิภาคี. อยํ ตทฺธมฺมตฺโถ. สํวิภชนํ สาธุกาโร อสฺส อตฺถิ. สาธุการินา สํวิภชตีติ วา, สํวิภชิตุํ สาธุการีติ วา, สํวิภชเน สาธุการีติ วา สํวิภาคี. อยํ ตสฺสา ธุการตฺโถ. สํวิปุพฺพ ภชธาตุ วิภาเค ณ. ชสฺส โค. อถ วา สํวิภชนํ สํวิภาโค. โส เม อสฺส อตฺถีติ สํวิภาคี[Pg.205]. อสฺสถฺยตฺเถ อี. ปเรสํ ยาจกานํ อนฺนาทิทานวตฺถุํ นิจฺจํ ปริจฺจชนการีติ วุตฺตํ โหติ. Bhogavāti có nghĩa là người thành tựu hạnh phúc của tài sản có thể hưởng dụng. Bhuñjitabboti bhogo, sampatti (Tài sản có thể hưởng dụng là tài sản). Căn bhuj có nghĩa là bảo hộ và sử dụng, đi với tiếp vị ngữ ṇa. Bhogavā là người có tài sản. Saṃvibhāgīti có nghĩa là người có thói quen chia sẻ, hoặc người thành tựu sự chia sẻ. Saṃvibhāgī là người chia sẻ theo thói quen. Hoặc saṃvibhāgī là người có thói quen chia sẻ. Hoặc saṃvibhāgī là người có thói quen trong việc chia sẻ. Đây là ý nghĩa về thói quen (tassīlattha). Hoặc saṃvibhāgī là người có bản chất chia sẻ, vì chia sẻ theo bản chất. Hoặc là người có bản chất để chia sẻ, hoặc là người có bản chất trong việc chia sẻ. Đây là ý nghĩa về bản chất (taddhammattha). Người ấy có sự tán thành việc chia sẻ. Hoặc người ấy chia sẻ với sự tán thành, hoặc là người tán thành việc chia sẻ, hoặc là người tán thành trong việc chia sẻ. Đây là ý nghĩa về sự tán thành (tassādhukārattha). Căn bhaj có nghĩa là phân chia, có tiền tố saṃ-vi, đi với tiếp vị ngữ ṇa. J biến thành g. Hoặc là, saṃvibhāgo là sự chia sẻ. Saṃvibhāgī là người có sự chia sẻ ấy. Tiếp vị ngữ ī có nghĩa là sở hữu. Được nói rằng là người thường xuyên từ bỏ các vật dụng để bố thí như thực phẩm v.v... cho những người khác, cho những người ăn xin. ติกฺโขติ ติกฺขปฺปญฺญวา จ นิสานปญฺญวา วา. ติชนํ นิสนํ ติกฺขา, ปญฺญา. ติชธาตุ นิสาเน ข. ชสฺส โก. ติกฺขา ปญฺญา เม อสฺส อตฺถีติ ติกฺโข. อสฺสถฺยตฺเถ โณ. ติกฺข ปญฺญาย สมฺปนฺโน จาติ อตฺโถ. ปญฺญาย จ สพฺพ กุสลานํ ธมฺมานํ เสฏฺฐตฺตา มูลการณตฺตา จ ติกฺโขติ ปตฺถนํ กโรติ. วุตฺตญฺหิ มิลินฺทปญฺเห – Tikkhoti có nghĩa là người có trí tuệ sắc bén, hoặc trí tuệ nhạy bén. Tikkha, trí tuệ, là sự mài giũa, sự làm cho sắc bén. Căn tij có nghĩa là mài sắc, đi với tiếp vị ngữ kha. J biến thành k. Tikkho là người có trí tuệ sắc bén. Tiếp vị ngữ ṇo có nghĩa là sở hữu. Nghĩa là người thành tựu trí tuệ sắc bén. Và vị ấy thực hiện lời nguyện là người sắc bén (tikkho) vì trí tuệ là cao thượng nhất và là nguyên nhân căn bản của tất cả các thiện pháp. Như đã được nói trong Milindapañha – ‘‘ปญฺญา ปสฏฺฐา โลกสฺมึ, กตา สทฺธมฺมฏฺฐิติยา; ปญฺญาย วิมตึ หนฺตฺวา, สนฺตึ ปปฺโปติ ปณฺฑิโต’’ติ. ‘Trí tuệ được tán dương ở trên đời, được tạo ra vì sự vững trú của Chánh pháp; bậc hiền trí sau khi diệt trừ hoài nghi bằng trí tuệ, sẽ chứng đạt sự tịch tịnh.’ สูโรติ จตูสุ ปริสาสุ อฏฺฐสุ ปริสาสุ จ วีโร จ. สตฺติวนฺโต นิพฺภโยติ อตฺโถ. สูรยเต วิรยเต สูโร. ภาวสาธโนยํ. สูรธาตุ วิกฺกนฺติยํ วีเร วา อ. อถ วา อภิรุอฉมฺภิอนุตฺราสภาเวน สูรติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ สูโร. สูรธาตุ คติยํ อ. สีโห วิย ปริสมชฺเฌ สูรวีรสมฺปนฺโน จาติ อตฺโถ. สาสนิ เกหิ ปน สทฺธมฺมวิทูหิ สูรสทฺทสฺส นิพฺพจนํ น ทสฺสิตํ. เกวลํ ปน สูโรติ วิสิฏฺฐสูโรติ อตฺถวิวรณมตฺตเมว ทสฺสิตํ. ธิตตฺโตติ เอตฺถ ธิต อตฺโตติ ปทจฺเฉโท. ธิโตติ สมาธิ. อตฺตนฺติ จิตฺตํ. เอกคฺคจิตฺตสมฺปนฺโน จาติ อตฺโถ. ธาติ ติฏฺฐติ เอการมฺมเณหิ ธิโต, เอการมฺมเณ สมฺปยุตฺตธมฺเม ธาเรตีติ วา ธิโต, สมาธิ. ธาธาตุ ธารเณ ต. อารมฺมณํ อรติ ชานาตีติ อตฺตํ, จิตฺตํ. อรธาตุ คติยํ ต. รสฺส โต. ธิโต สมาธิ อตฺตํ จิตฺตํ อสฺส เมติ ธิตตฺโต. Sūroti có nghĩa là người anh hùng trong bốn chúng hoặc tám chúng. Nghĩa là người có năng lực, không sợ hãi. Sūro là người thể hiện sự dũng mãnh, thể hiện sự anh hùng. Đây là từ được hình thành theo nghĩa của hành động. Căn sūr có nghĩa là dũng mãnh hoặc anh hùng, đi với tiếp vị ngữ a. Hoặc là, sūro là người đi tới, tiến hành với trạng thái không sợ hãi, không run rẩy, không kinh hãi. Căn sūr có nghĩa là đi, đi với tiếp vị ngữ a. Nghĩa là người thành tựu sự dũng cảm anh hùng giữa hội chúng như con sư tử. Tuy nhiên, những vị thông hiểu Chánh pháp trong giáo pháp đã không chỉ ra từ nguyên của từ sūro. Họ chỉ đơn thuần giải thích ý nghĩa rằng sūro là người anh hùng đặc biệt. Dhitattoti ở đây, phân tích từ là dhita attoti. Dhitoti là samādhi (định). Attanti là cittaṃ (tâm). Nghĩa là người thành tựu nhất tâm. Dhito, định, được gọi vậy vì nó đứng vững trên một đối tượng duy nhất, hoặc vì nó nâng đỡ các pháp tương ưng trên một đối tượng duy nhất. Căn dhā có nghĩa là nâng đỡ, đi với tiếp vị ngữ ta. Attaṃ, tâm, được gọi vậy vì nó đi đến, biết đối tượng. Căn ar có nghĩa là đi, đi với tiếp vị ngữ ta. R biến thành t. Dhitatto là người có định là tâm của mình. สปรหิตจโรติ อตฺตหิตปรหิตจโร, อตฺตโน จ ปรสฺส จ อตฺถํ ปฏิปนฺนโก จาติ อตฺโถ. อตฺตโน จ ปรสฺส จ หิตํ อตฺถํ ปโยชนํ จรติ ปฏิปชฺชตีติ สปรหิตจโร[Pg.206]. สปรหิตสทฺทูปปท จรธาตุ จรเณ อ. ทีฆชีวีติ ทีฆายุโก จ. ทีเฆน ชีวิตินฺทฺริเยน สมฺปนฺโน วา. ทีโฆ ชีโว ชีวิตํ อสฺส เมติ ทีฆชีวิ. อายุกปฺปมฺปิ ทีฆชีวิตสมฺปนฺโน จาติ อตฺโถ. อโรโคติ โรควิรโห จ อาโรคฺยํ วา. รุชฺชติ ภญฺชติ องฺคปจฺจงฺคานีติ โรโค, พฺยาธิ. รุชธาตุ ภงฺเค ณ. อถ วา รุชฺชติ หึสตีติ โรโค. รุชธาตุ หึสายํ ณ. นตฺถิ โรโค ตสฺส เมติ อโรโค, ฉนฺนวุติโรคานํ อภาโว ภเวยฺยนฺติ อตฺโถ. ธญฺโญติ สิรีปุญฺญปญฺญาลกฺขณสมฺปนฺโน จ. ธญฺญสทฺโท หิ สิรีปุญฺญปญฺญาลกฺขณวาจโกติ ทฏฺฐพฺโพ. วุตฺตญฺหิ เวสฺสนฺตรชาตเก ‘‘ธญฺญํ มงฺคล สมฺมต’’นฺติ จ. เตมิยชาตเก ‘‘ธญฺญปุญฺญลกฺขณสมฺปนฺนํ ปุตฺตํ วิชายี’’ติ จ. อิทํ ปน นิพฺพจนํ. ธนนํ สมฺปชฺชนํ ธญฺญํ, สิรีปญฺญาปุญฺญลกฺขณานํ สมฺปนฺนนฺติ อตฺโถ. ธนธาตุ สมฺปนฺเน. ธาตูนํ อเนกตฺถตฺตา ณฺยปจฺจโย. ณการานุพนฺเธ โลเป กเต ยปจฺจเยน สทฺธึ นการสฺส ญการํ กตฺวา ธญฺญนฺติ รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา. อถ วา ธนํ สิรีปญฺญา ปุญฺญลกฺขณสมฺปทํ อสฺส เม อตฺถีติ ธญฺโญ. อสฺสถฺยตฺเถ ณฺโย. Saparahitacaro có nghĩa là người thực hành vì lợi ích của mình và của người khác, nghĩa là người đã thực hành vì mục đích của mình và của người khác. Saparahitacaro là người thực hành, người thành tựu lợi ích, mục đích, và sự hữu dụng cho mình và cho người khác. Từ saparahita là túc từ đứng trước, động từ căn cara trong ý nghĩa thực hành, tiếp vị ngữ a. Dīghajīvī có nghĩa là người có tuổi thọ dài. Hoặc là người được thành tựu với mạng quyền dài lâu. Dīghajīvi là người có sự sống, sinh mạng dài lâu. Nghĩa là người được thành tựu sự sống lâu dài đến hết tuổi thọ. Arogo có nghĩa là người không có bệnh tật, hoặc là người có sức khỏe. Rogo là bệnh tật, là thứ làm cho các bộ phận lớn nhỏ bị hủy hoại, bị bể nát. Động từ căn ruj trong ý nghĩa hủy hoại, tiếp vị ngữ ṇa. Hoặc rogo là thứ làm tổn hại. Động từ căn ruj trong ý nghĩa làm tổn hại, tiếp vị ngữ ṇa. Arogo là người không có bệnh tật ấy, nghĩa là mong rằng sẽ không có 96 thứ bệnh. Dhañño có nghĩa là người được thành tựu với các đặc điểm là phúc tướng, phước báu, và trí tuệ. Cần phải hiểu rằng từ dhañña thực sự là từ chỉ về các đặc điểm là phúc tướng, phước báu, và trí tuệ. Điều này đã được nói trong Vessantara-jātaka: “dhaññaṃ maṅgala sammataṃ” (sự may mắn được xem là điềm lành). Và trong Temiya-jātaka: “dhaññapuññalakkhaṇasampannaṃ puttaṃ vijāyī” (đã sanh được người con trai thành tựu đặc điểm may mắn và phước báu). Còn đây là cách giải tự. Dhananaṃ sampajjanaṃ dhaññaṃ, nghĩa là sự thành tựu các đặc điểm là phúc tướng, trí tuệ, và phước báu. Động từ căn dhana trong ý nghĩa thành tựu. Do các động từ căn có nhiều nghĩa, nên dùng tiếp vị ngữ ṇya. Khi phụ âm ṇ đi kèm bị xóa bỏ, cần phải hiểu sự thành tựu của hình thức dhaññaṃ bằng cách biến đổi na thành ña cùng với tiếp vị ngữ ya. Hoặc dhanaṃ sirīpaññā puññalakkhaṇasampadaṃ assa me atthīti dhañño. Tiếp vị ngữ ṇyo trong ý nghĩa sở hữu. วณฺโณติ วณฺณสมฺปนฺโน จ. เอตฺถ จ วณฺโณ ทุวิโธ โหติ สรีรวณฺณคุณวณฺณวเสน. ตตฺถ สรีร วณฺโณ นาม รูปกายสฺส ปาสาทิกรูปสมฺปนฺนตา. คุณ วณฺโณ นาม สีลสมาธิปญฺญาทิคุเณน จ ธุตงฺคาทิปฏิปทาคุเณน จ สมฺปนฺนตา. อิทํ ปน นิพฺพจนํ. วณฺเณติ วิการมาปนฺนานํ หทยงฺคตภาวํ ปกาเสตีติ วณฺโณ, สรีรรูปํ. วณฺเณติ อตฺตโน ทพฺพํ ปกาเสตีติ วณฺโณ, คุโณ. วณฺณธาตุ ปกาสเน อ. อิธ ปน ตทุภยมฺปิ ยุชฺชติ. วณฺณํ อสฺส เม อตฺถีติ วณฺโณ. อสฺสถฺยตฺเถ อ. ยสสฺสีติ ปริวารสมฺปนฺโน กิตฺติวนฺโต วา. เอตฺถ จ [Pg.207] ทุวิโธ โหติ ยโส ปริวารกิตฺติยสวเสน. ตตฺถ ยชิยติ ปูชิยติ เอเตน ปริวาเรนาติ ยโส, ปริวาโร. ยชธาตุ ปูชายํ อ. ชสฺส โส. อถ วา ยาติ คจฺฉติ ปาปุณาติ สามิกสฺส ปริวารนฺติ ยโส, ปริวาโร. ยาธาตุ คติยํ โสปจฺจโย. ยชิยติ ปูชิยติ เอเตนาติ ยโส, กิตฺติสทฺโท. ยชธาตุ เทวปูชาสงฺคหกรณทานธมฺเมสุ อ. ชสฺส โส. อถ วา ยาติ คจฺฉติ ปาปุณาติ สพฺพตฺถ พฺยาปนนฺติ ยโส, กิตฺติโฆโส ถุติสทฺโท วา. ยาธาตุ คติยํ โสปจฺจโย. ยโส จ ยโส จ ยโส เอกเสสนเยน. โส อสฺส เม อตฺถีติ ยสสฺสี, อสฺสถฺยตฺเถ สีปจฺจโย. Vaṇṇo có nghĩa là người có dung sắc. Ở đây, vaṇṇo có hai loại: dung sắc của thân và dung sắc của đức hạnh. Trong đó, dung sắc của thân là sự thành tựu hình dáng đáng ưa thích của sắc thân. Dung sắc của đức hạnh là sự thành tựu các đức hạnh như giới, định, tuệ và các đức hạnh thực hành như đầu-đà, v.v. Còn đây là cách giải tự. Vaṇṇo là hình dáng của thân, vì nó biểu lộ trạng thái đi vào trái tim của những người đã thay đổi (tâm trạng). Vaṇṇo là đức hạnh, vì nó biểu lộ bản chất của chính nó. Động từ căn vaṇṇa trong ý nghĩa biểu lộ, tiếp vị ngữ a. Ở đây, cả hai đều hợp lý. Vaṇṇaṃ assa me atthīti vaṇṇo. Tiếp vị ngữ a trong ý nghĩa sở hữu. Yasassī có nghĩa là người có đoàn tùy tùng hoặc người có danh tiếng. Ở đây, yaso có hai loại: danh tiếng về đoàn tùy tùng và danh tiếng về tiếng tăm. Trong đó, yaso là đoàn tùy tùng, vì người ta được cúng dường, được tôn kính bởi đoàn tùy tùng này. Động từ căn yaj trong ý nghĩa cúng dường, tiếp vị ngữ a. Ja biến thành sa. Hoặc yaso là đoàn tùy tùng, vì đoàn tùy tùng đi đến, đạt đến với người chủ. Động từ căn yā trong ý nghĩa đi, tiếp vị ngữ so. Yaso là tiếng tăm, vì người ta được cúng dường, được tôn kính bởi điều này. Động từ căn yaj trong các ý nghĩa cúng dường chư thiên, nhiếp phục, hành động, và bố thí, tiếp vị ngữ a. Ja biến thành sa. Hoặc yaso là tiếng tăm vang dội hoặc lời tán thán, vì nó đi đến, đạt đến, lan rộng khắp nơi. Động từ căn yā trong ý nghĩa đi, tiếp vị ngữ so. Yaso và yaso là yaso theo quy tắc tỉnh lược (ekasesanayena). So assa me atthīti yasassī, tiếp vị ngữ sī trong ý nghĩa sở hữu. อติพลวธโรติ อติพลวนฺตธารโก จ อติวิย กายพลญาณพลวนฺตํ ธาเรตีติ อติพลวธโร. อชาตสตฺตุราชาทโย วิย ปญฺจหตฺถิ ทสหตฺถิพลสฺส ธารณสมตฺโถ จ, สาริปุตฺตตฺเถราทโย วิย ญาณพลสฺส ธารณสมตฺโถ จ ภเวยฺยนฺติ อตฺโถ. กิตฺติมาติ กิตฺติโฆสวนฺโต จ. กิตฺติยเต กถิยเต คุณนฺติ กิตฺติ, ถุติโฆโส. กิตฺตธาตุ สทฺเท อิ. กิตฺติโฆโส อสฺส เม อตฺถีติ กิตฺติมา. อสฺสถฺยตฺเถ มนฺตุปจฺจโย. ขนฺตุเปโตติ ขนฺติยา อุเปโต สมุเปโต สมนฺนาคโต จ. ขมนํ สหนํ ขนฺติ. ขมุธาตุ สหเน ตปจฺจโย. ตสฺสนฺติ ตาย อุเปโต สมุเปโต สมนฺนาคโตติ ขนฺตุเปโต. ขนฺติวาทตาปโส วิย ขนฺตุเปโต จ ภเวยฺยนฺติ อตฺโถ. ขนฺติยา หิ ทุกฺกรตฺตา สพฺพกุสล ธมฺมานํ ปธานตฺตา เสฏฺฐตปตฺตา จ ขนฺตุเปโตติ ปตฺถนํ กโรติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา ‘‘ขนฺตี ปรมํ ตโป ติติกฺขา’’ติ จ. ‘‘ขนฺตฺยา ภิยฺโย น วิชฺชตี’’ติ จ. ‘‘ขนฺตีพลํ พลานีก’’นฺติ จ. Atibalavadharo có nghĩa là người mang giữ sức mạnh phi thường, người mang giữ sức mạnh của thân và sức mạnh của trí tuệ một cách vượt trội. Nghĩa là mong rằng sẽ có khả năng mang giữ sức mạnh của năm con voi, mười con voi như vua Ajātasattu và các vị khác, và có khả năng mang giữ sức mạnh của trí tuệ như trưởng lão Sāriputta và các vị khác. Kittimā có nghĩa là người có tiếng tăm vang dội. Kitti là lời tán thán vang dội, vì đức hạnh được kể, được nói đến. Động từ căn kitta trong ý nghĩa âm thanh, tiếp vị ngữ i. Kittighoso assa me atthīti kittimā. Tiếp vị ngữ mantu trong ý nghĩa sở hữu. Khantupeto có nghĩa là người đã đến gần, đã đến gần hoàn toàn, đã được trang bị với sự nhẫn nại. Khamanaṃ sahanaṃ khanti. Động từ căn khamu trong ý nghĩa chịu đựng, tiếp vị ngữ ta. Tassanti tāya upeto samupeto samannāgatoti khantupeto. Nghĩa là mong rằng sẽ là người có sự nhẫn nại như đạo sĩ Khantivāda. Vị ấy thực hiện lời nguyện ước trở thành người có sự nhẫn nại vì sự nhẫn nại là điều khó làm, là điều chủ yếu của tất cả các pháp thiện, và đã đạt đến sự cao tột. Điều này đã được Đức Thế Tôn dạy rằng: “Khantī paramaṃ tapo titikkhā” (Nhẫn nại, sự chịu đựng là khổ hạnh tối cao). Và: “Khantyā bhiyyo na vijjatī” (Không có gì cao hơn sự nhẫn nại). Và: “Khantībalaṃ balānīkaṃ” (Sức mạnh của nhẫn nại là sức mạnh của quân đội). ‘‘สีลสมาธิปญฺญานํ[Pg.208], ขนฺติปฺปธานการณํ; สพฺเพปิ กุสลา ธมฺมา, ขนฺตฺยายตฺตาว วฑฺฒเร’’ติ จ. Và: “Đối với giới, định, và tuệ, nhẫn nại là nguyên nhân chính yếu; tất cả các pháp thiện cũng đều tăng trưởng tùy thuộc vào sự nhẫn nại.” อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. โสหํ โส อหํ, เอเตน ปุญฺเญน อิมินา พุทฺธวนฺทนปุญฺญกมฺเมน สมฺปราเย ปรโลเก, นิปุณมติ จ สณฺหสุขุมปญฺญวา จ, สโต สติมา จ ติตฺโต ตปฺปโน ยถาลทฺธวตฺถุนา สนฺตุฏฺโฐ จ, ทกฺโข ตํตํกิจฺเจ เฉโก จ, ทิฏฺฐุชฺชุปญฺโญ อุชุทิฏฺฐิ ปญฺญาย สมฺปนฺโน จ อวีกลวีริโย อนูนวีริโย จ ปริปุณฺณวีริโย วา, โภควาภุญฺชิตพฺพสมฺปตฺติสุเขน สมฺปนฺโน จ สํวิภาคี สํวิภชนสีโล จ ติกฺโข ติกฺขปญฺญวา จ, สูโรติ สตฺติวนฺโต นิพฺภโย จ, ธิตตฺโต สมาหิต จิตฺโต จ เอกคฺคจิตฺโต วา, สปรหิตจโร อตฺตหิต ปรหิตปฏิปนฺนโก จ ทีฆชีวี ทีฆายุโก จ อโรโค โรควิรโห จ ธญฺโญ สิรีปุญฺญปญฺญาลกฺขณสมฺปนฺโน จ วณฺโณ วณฺณสมฺปนฺโน จ ยสสฺสี ปริวารสมฺปนฺโน จ อติพลวธโร อติพลวนฺตธารโก จ กิตฺติมา กิตฺติ โฆสวนฺโต จ ขนฺตุเปโต ขนฺติยา อุเปโต สมุเปโต สมนฺนาคโต จ ภเวยฺยนฺติ. Đây là phần giải thích tóm lược ở đây. Sohaṃ là so ahaṃ (người ấy là tôi). Mong rằng tôi, do phước báu này, do phước nghiệp đảnh lễ Đức Phật này, ở trong đời sau, ở thế giới bên kia, sẽ là người có trí tuệ sắc bén và có trí tuệ tế nhị vi tế, là người có niệm và là người biết đủ, người hài lòng với những vật dụng có được theo như đã nhận được, là người khéo léo, người thành thạo trong các công việc tương ứng, là người có trí tuệ với tri kiến ngay thẳng, người được thành tựu với trí tuệ có tri kiến chân chánh, và là người có tinh tấn không khiếm khuyết hoặc là người có tinh tấn viên mãn, là người có tài sản, người được thành tựu với sự an lạc của tài sản có thể hưởng dụng, và là người có tính hay chia sẻ, là người có trí tuệ bén nhạy, là người dũng cảm, người có năng lực và không sợ hãi, là người có tâm vững vàng hoặc là người có tâm nhất điểm, là người thực hành vì lợi ích của mình và người khác, người thực hành vì lợi ích của mình và của người khác, và là người sống lâu, người có tuổi thọ dài, và là người không bệnh, người không có bệnh tật, và là người may mắn, người được thành tựu với các đặc điểm là phúc tướng, phước báu, và trí tuệ, và là người có dung sắc, người có dung sắc tốt đẹp, và là người có danh tiếng, người có đoàn tùy tùng, và là người mang giữ sức mạnh phi thường, người mang giữ sức mạnh phi thường, và là người có tiếng tăm, người có tiếng tăm vang dội, và là người có sự nhẫn nại, người đã đến gần, đã đến gần hoàn toàn, đã được trang bị với sự nhẫn nại. สตฺตวีสติมคาถาวณฺณนา สมตฺตา. Phần giải thích bài kệ thứ hai mươi bảy đã hoàn tất. ๒๘. เอวํ ปุญฺเญเนเตนตฺยาทิคาถาย สมฺปราเย ปณิธึ กตฺวา อิทานิ ทิฏฺฐธมฺเม ปตฺถนํ กตฺตุกาโม สทฺโธ ทาตงฺคุเปโต ตฺยาทิคาถมาห. ตตฺถ สทฺโธติ กมฺมาทิ สทฺทหนลกฺขณาย สทฺธาย สมฺปนฺโน จ. สทฺทหนํ สทฺธา, สทฺทหตีติ วา สทฺธา. สทฺทหนฺติ สมฺปยุตฺตธมฺมา เอตายาติ สทฺธา. สํปุพฺพธาธาตุ ธารเณ ต. สา ปน กมฺมาทีสุ สทฺทหนลกฺขณา. โอกปฺปนลกฺขณา วา. ปสาทรสา. อุทกปฺปสาทกมณิ วิย. ปกฺขนฺทนรสา วา. โอฆุตฺตรโณ วิย[Pg.209]. อกาลุสฺสิยปจฺจุปฏฺฐานา อธิมุตฺติปจฺจุปฏฺฐานา วา, สทฺเธยฺยวตฺถุปทฏฺฐานา โสตาปตฺติยงฺคปทฏฺฐานา วา. สา หตฺถวิตฺตพีชานิ วิย ทฏฺฐพฺพา. ภควตา หิ สา สทฺธา ‘‘สทฺธาหตฺโถ มหานาโค’’ติ จ. ‘‘สทฺธีธ วิตฺตํ ปุริสสฺส เสฏฺฐ’’นฺติ จ. ‘‘สทฺธาพีชํ ตโป วุฏฺฐี’’ติ จ ‘‘สทฺธาย ตรติ โอฆ’’นฺติ จ ‘‘สทฺธา พนฺธติ ปาเถยฺยํ, สทฺธา ทุติยา ปุริสสฺส โหตี’’ติ จ, ‘‘สทฺเธสิโก ภิกฺขเว อริยสาวโก’’ติ จ, ‘‘สทฺธาธน’’นฺติ จ. 28. Như vậy, sau khi đã lập nguyện về đời sau bằng bài kệ bắt đầu bằng ‘Evaṃ puññenetenatyādi’, bây giờ, với mong muốn lập nguyện trong hiện tại, ngài nói bài kệ bắt đầu bằng ‘saddho dātaṅgupeto’. Trong đó, ‘saddho’ (có đức tin) là người có đức tin với đặc tính tin tưởng vào nghiệp v.v... Tin tưởng là đức tin, hoặc tin tưởng nên gọi là đức tin. Các pháp tương ưng tin tưởng nhờ nó, nên gọi là đức tin. Tiền tố ‘saṃ’ cùng với động từ căn ‘dhā’ trong ý nghĩa duy trì, và hậu tố ‘ta’. Đức tin ấy có đặc tính tin tưởng vào nghiệp v.v... Hoặc có đặc tính quyết định. Có vị trong sạch. Giống như viên ngọc làm trong nước. Hoặc có vị dấn thân. Giống như người vượt qua bộc lưu. Có sự hiện khởi là không vẩn đục, hoặc có sự hiện khởi là quyết đoán; có nền tảng là đối tượng đáng tin, hoặc có nền tảng là yếu tố của sự nhập lưu. Đức tin ấy nên được xem như tay, tài sản và hạt giống. Thật vậy, đức tin ấy đã được Đức Thế Tôn nói đến trong các câu: ‘Đức tin là tay, con voi lớn’, ‘Đức tin là tài sản quý nhất của người đời này’, ‘Đức tin là hạt giống, khổ hạnh là mưa’, ‘Nhờ đức tin vượt qua bộc lưu’, ‘Đức tin tạo hành trang, đức tin là bạn đồng hành của con người’, ‘Này các Tỳ khưu, Thánh đệ tử có đức tin là người dẫn đầu’, và ‘tài sản đức tin’. ‘‘เยสํ อตฺถิ สทฺธา พุทฺเธ, ธมฺเม จ สงฺฆรตเน; เต มํ อติวิโรจนฺติ, อายุนา ยสสา สิริยา’’ติ. ‘Những ai có đức tin nơi Phật, nơi Pháp và nơi Tăng bảo; Họ vượt trội hơn ta, về tuổi thọ, danh tiếng, và phúc lộc’. จ. ‘‘สทฺธํ อุปนิสฺสาย ทานํ เทติ, สีลํ สมาทิยติ, อุโปสถกมฺมํ กโรติ, ฌานํ อุปฺปาเทติ, วิปสฺสนํ อุปฺปาเทติ, มคฺคํ อุปฺปาเทติ, อภิญฺญํ อุปฺปาเทติ, สมาปตฺตึ อุปฺปาเทตี’’ติ จ. ‘‘ทุลฺลภา สทฺธาสมฺปตฺตี’’ติ จ วุตฺตา. ตสฺมา สทฺโธ จ ภเวยฺยนฺติ ปตฺถนํ กโรติ. Và. ‘Nương vào đức tin, người ấy bố thí, thọ trì giới, thực hành ngày trai giới, phát sinh thiền, phát sinh minh sát, phát sinh đạo, phát sinh thắng trí, phát sinh thiền chứng’. Và cũng được nói: ‘Sự thành tựu đức tin là khó được’. Do đó, ngài lập nguyện: ‘Mong rằng tôi sẽ là người có đức tin’. สา จ ปน จตุพฺพิธา โหติ อาคมสทฺธา, อธิคมสทฺธา, โอกปฺปนสทฺธา, ปสาทสทฺธา จาติ. ตตฺถ สพฺพญฺญุโพธิสตฺตานํ อภินีหารโต อาคตตฺตา อาคมสทฺธา นาม. อริยสาวกานํ สจฺจปฏิเวเธน อธิคตตฺตา อธิคมสทฺธา นาม. พุทฺโธ ธมฺโม สงฺโฆติ วุตฺเต อจลภาเวน โอกปฺปนํ โอกปฺปนสทฺธา นาม. พุทฺธาทีสุ ปสาทุปฺปตฺติมตฺตา ปสาทสทฺธา นาม. อิธ ปน ปณิธานฏฺฐานตฺตา สพฺพสทฺธา อธิปฺเปตา. สทฺธา อสฺส เม อตฺถีติ สทฺโธ. อสฺสถฺยตฺเถ ณ. Và đức tin ấy có bốn loại: đức tin truyền thừa, đức tin chứng ngộ, đức tin quyết định, và đức tin tịnh tín. Trong đó, đức tin đến từ sự phát nguyện của các vị Bồ tát Toàn giác được gọi là đức tin truyền thừa. Đức tin đạt được qua sự thấu hiểu chân lý của các Thánh đệ tử được gọi là đức tin chứng ngộ. Khi nói ‘Phật, Pháp, Tăng’, sự quyết định một cách không lay chuyển được gọi là đức tin quyết định. Chỉ đơn thuần là sự phát sinh lòng trong sạch đối với Phật v.v... được gọi là đức tin tịnh tín. Tuy nhiên, ở đây, vì là nơi lập nguyện, nên tất cả các loại đức tin đều được bao hàm. ‘Saddho’ là người có đức tin. Hậu tố ‘ṇa’ trong ý nghĩa ‘có cái đó’. ทาตงฺคุเปโตติ ทาตสฺส องฺคาย การณภูตาย ธนสมฺปตฺติยา อุเปโต สมุเปโต สมนฺนาคโต จ. ทาตพฺพวตฺถุ จ, ตปฺปฏิคฺคาหกปุคฺคโล จ, สทฺธา จาติ ตีหิ องฺเคหิ อุเปโต สมุเปโต สมนฺนาคโต จ วา. ทิยเต ทาตํ. ภาวสาธโนยํ. ทาธาตุ ทาเน อ. องฺคียติ [Pg.210] ญายติ เอเตนาติ องฺโค, ธนสมฺปตฺติ. ทาตสฺส องฺโค ทาตงฺโค, เตน อุเปโต สมุเปโต สมนฺนาคโตติ ทาตงฺคุเปโต, อถ วา ทิยตีติ ทาตํ, ทานวตฺถุ. ทาตสฺส องฺโค ทาตงฺโค, เตน อุเปโต สมุเปโต สมนฺนาคโตติ ทาตงฺคุเปโต, ทาตพฺพวตฺถุ จ, ตปฺปฏิคฺคาหก ปุคฺคโล จ, สทฺธา จาติ ตีหิ องฺเคหิ สมฺปชฺชามีติ ปตฺถนํ กโรตีติ วุตฺตํ โหติ. วุตฺตญฺหิ อิติวุตฺตฏฺฐกถายํ ‘‘สทฺธา เทยฺยธมฺโม ปฏิคฺคาหโก จาติ อิเมสํ ติณฺณํ สมุขีภูตกาเลเยว หิ ทานํ สมฺภวตี’’ติ. ‘Dātaṅgupeto’ (đầy đủ yếu tố của người cho) là người được trang bị, được cung cấp, được phú bẩm tài sản, là yếu tố, là nguyên nhân của sự cho. Hoặc là người được trang bị, được cung cấp, được phú bẩm ba yếu tố: vật để cho, người nhận vật ấy, và đức tin. ‘Dātaṃ’ là sự cho. Đây là danh từ trừu tượng. Động từ căn ‘dā’ trong ý nghĩa cho, với hậu tố ‘a’. ‘Aṅgo’ là yếu tố, là tài sản, vì người ta biết, nhận ra nhờ nó. ‘Dātaṅgo’ là yếu tố của sự cho, ‘dātaṅgupeto’ là người được trang bị, được cung cấp, được phú bẩm yếu tố đó. Hoặc, ‘dātaṃ’ là vật được cho, vật bố thí. ‘Dātaṅgo’ là yếu tố của sự cho, ‘dātaṅgupeto’ là người được trang bị, được cung cấp, được phú bẩm yếu tố đó. Điều này có nghĩa là ngài lập nguyện: ‘Mong rằng tôi sẽ thành tựu ba yếu tố: vật để cho, người nhận vật ấy, và đức tin’. Thật vậy, trong chú giải kinh Phật Tự Thuyết đã nói: ‘Sự bố thí chỉ có thể xảy ra khi ba yếu tố này: đức tin, vật phẩm cúng dường, và người nhận, cùng hiện diện’. ปรมสิริธโรติ อุตฺตมสิรีธารโก จ. อุตฺตมสิรึ ธารณสมตฺโถ จ วา. เอตฺถ จ สิรีติ ปญฺญาปุญฺญสรีรโสภคฺคสมฺปตฺตีนเมตํ อธิวจนํ. กตปุญฺเญหิ เสวิยตีติ สิรี, กตปุญฺเญ ปุคฺคเล เสวติ นิสฺสยตีติ วา สิรี, ปญฺญาปุญฺญสรีรโสภคฺคสมฺปตฺติ ลพฺภติ. สิธาตุ เสวายํ อิโร อี จ. ปรมา อุตฺตมา สิรี ปรมสิรี, ตํ ธาเรตีติ ปรมสิรีธโร, ปรมสิริยา ธารณสมตฺโถติ อตฺโถ. ‘Paramasiridharo’ (người mang phúc lộc tối thượng) là người mang phúc lộc cao quý. Hoặc là người có khả năng mang giữ phúc lộc cao quý. Ở đây, ‘sirī’ (phúc lộc) là từ đồng nghĩa với sự thành tựu về trí tuệ, phước báu, và vẻ đẹp thân thể. ‘Sirī’ là cái được những người có phước tìm đến, hoặc là cái tìm đến, nương tựa vào những người có phước, tức là sự thành tựu về trí tuệ, phước báu, và vẻ đẹp thân thể. Động từ căn ‘si’ trong ý nghĩa phục vụ, với hậu tố ‘iro’ và ‘ī’. ‘Paramasirī’ là phúc lộc tối thượng, cao quý; ‘paramasirīdharo’ là người mang giữ nó, có nghĩa là người có khả năng mang giữ phúc lộc tối thượng. ทิฏฺฐธมฺเมติ ปจฺจกฺขภูเต อตฺตภาเว. เอตฺถ จ ทิฏฺฐธมฺโม วุจฺจติ ปจฺจกฺขภูโต อตฺตภาโว. โส หิ ปสฺสิตพฺโพติ ทิฏฺโฐ, อตฺตภาโว. ทิฏฺโฐ ปสฺสิตพฺโพ ธมฺโม สภาโว อสฺสาติ ทิฏฺฐธมฺโมติ วุจฺจติ. ตสฺมึ ทิฏฺฐธมฺเม. วิรตฺโตติ กามคุเณสุ วิคตรตฺโต จ, รชฺชนํ รตฺโต. รนฺชธาตุ ราเค. วิคโต รตฺโต อสฺส เมติ วิรตฺโต. ลชฺชีติ ปาปหิริวนฺโต จ, ปาปชิคุจฺฉนลกฺขณาย ลชฺชาย สมฺปนฺโน จ วา. อถ วา ลชฺชีติ หิโรตฺตปฺปสมฺปนฺโน จ. ลชฺชีสทฺเทน หิ ลกฺขณาหารนเยน โอตฺตปฺปมฺปิ คเหตพฺพํ. กสฺมา, กุสล ลกฺขณสภาเวน สมานตฺตา. วุตฺตญฺเหตํ เนตฺติปาฬิยํ – ‘Diṭṭhadhamme’ (trong hiện tại) là trong thân hiện hữu rõ ràng. Ở đây, ‘diṭṭhadhammo’ được gọi là thân hiện hữu rõ ràng. Vì nó có thể được thấy, nên gọi là ‘diṭṭho’, tức là thân. ‘Diṭṭhadhammo’ được gọi như vậy vì nó có bản chất, có thực tại có thể được thấy, được nhận biết. ‘Tasmiṃ diṭṭhadhamme’ là trong hiện tại đó. ‘Viratto’ (ly tham) là người đã lìa bỏ tham ái trong các dục vọng. ‘Ratto’ là sự tham ái. Động từ căn ‘rañj’ trong ý nghĩa tham ái. ‘Viratto’ là người có sự tham ái đã lìa bỏ. ‘Lajjī’ (có tàm) là người có lòng hổ thẹn tội lỗi, hoặc là người có sự hổ thẹn với đặc tính ghê tởm tội lỗi. Hoặc, ‘lajjī’ là người có cả tàm và quý. Thật vậy, bằng từ ‘lajjī’, theo phương pháp suy diễn đặc tính, ‘ottappa’ (quý) cũng nên được hiểu. Tại sao? Vì chúng có cùng bản chất là đặc tính của thiện pháp. Điều này đã được nói trong kinh Nettippakaraṇa: ‘‘วุตฺตมฺหิ เอกธมฺเม, เย ธมฺมา เอกลกฺขณา เกจิ; วุตฺตา ภวนฺติ สพฺโพ, โสหาโร ลกฺขโณ นามา’’ติ. ‘Khi một pháp được nói đến, bất kỳ pháp nào có cùng đặc tính; Tất cả đều được nói đến, đó gọi là phương pháp suy diễn đặc tính’. ลชฺชตีติ [Pg.211] ลชฺชา, หิริ. ลชฺชธาตุ หิริยํ. ลชฺชา อสฺส เม อตฺถีติ ลชฺชา, กายทุจฺจริตาทิโต หิโรตฺตปฺปสมนฺนาคโต จาติ อตฺโถ. กลฺยาณมิตฺโตติ สุนฺทรมิตฺต สมฺปนฺโน จ. กลฺยาณสทฺโท หิ สุนฺทรวาจโก อนิปฺผนฺน ปาฏิปทิโก. อถ วา กลฺยํ หิตํ อณยติ ปาปยตีติ กลฺยาโณ, สุมิตฺโต. กลฺยสทฺทูปปทอณธาตุ คติยํ ณ. มิชฺชติ สิเนหตีติ มิตฺโต, มิชฺชิยติ สิเนหิยตีติ วา มิตฺโต, มิทธาตุ สิเนเห ต. กลฺยาโณ มิตฺโต อสฺส เมติ กลฺยาณมิตฺโต. หิตธรสุมิตฺตสมฺปนฺโน จ ภเวยฺยนฺติ อตฺโถ. อิธ ปน สทฺธาสีลสุตจาควีริยสติ สมาธิปญฺญาคุเณหิ สมนฺนาคโต กลฺยาณมิตฺโต อธิปฺเปโต. ตํ ปน สนฺธาย ภควตา สิงฺคาลสุตฺเต – Lajjatīti lajjā, hiri: Cảm thấy hổ thẹn là lajjā, tức là hiri (tàm). Lajjadhātu hiriyaṃ: Căn lajj có nghĩa là hiri (tàm). Lajjā assa me atthīti lajjā, kāyaduccaritādito hirottappasamannāgato cāti attho: Lajjā (người có tàm) là người có sự hổ thẹn, hoặc có nghĩa là người có tàm quý đối với thân ác hạnh v.v... Kalyāṇamittoti sundaramitta sampanno ca: Kalyāṇamitto có nghĩa là người có bạn tốt. Kalyāṇasaddo hi sundaravācako anipphanna pāṭipadiko: Từ kalyāṇa có nghĩa là tốt đẹp, là một từ gốc không phái sinh. Atha vā kalyaṃ hitaṃ aṇayati pāpayatīti kalyāṇo, sumitto: Hoặc, kalyāṇo (bạn tốt) là người dẫn dắt, mang lại điều tốt lành, lợi ích. Kalyasaddūpapadaaṇadhātu gatiyaṃ ṇa: (Phân tích ngữ pháp). Mijjati sinehatīti mitto, mijjiyati sinehiyatīti vā mitto, midadhātu sinehe ta: Mitto (bạn) là người thương mến, hoặc được thương mến; từ căn mid có nghĩa là thương mến, với tiếp vị ngữ ta. Kalyāṇo mitto assa meti kalyāṇamitto: Kalyāṇamitto có nghĩa là người có bạn tốt. Hitadharasumittasampanno ca bhaveyyanti attho: Có nghĩa là mong được thành tựu bạn tốt, người mang lại lợi ích. Idha pana saddhāsīlasutacāgavīriyasati samādhipaññāguṇehi samannāgato kalyāṇamitto adhippeto: Tuy nhiên, ở đây, bạn lành được hiểu là người có đầy đủ các phẩm chất tín, giới, văn, thí, tấn, niệm, định, tuệ. Taṃ pana sandhāya bhagavatā siṅgālasutte –: Về điều này, Đức Thế Tôn đã dạy trong kinh Siṅgāla – ‘‘อุปกาโร จ โย มิตฺโต, สุขทุกฺเข จ โย สขา; อตฺถกฺขายี จ โย มิตฺโต, โย จ มิตฺตานุกมฺปโก; เอเตปิ มิตฺเต จตฺตาโร, อิติ วิญฺญาย ปณฺฑิโต; สกฺกจฺจํปยิรุปาเสยฺย, มาตา ปุตฺตํว โอรส’’นฺติ วุตฺโต. ‘‘Người bạn giúp đỡ, người bạn chung thủy trong lúc vui buồn; người bạn chỉ bày điều lợi ích, và người bạn có lòng thương xót; bậc trí sau khi biết rõ bốn loại bạn này, nên kính trọng và gần gũi, như mẹ đối với con ruột của mình’’. วิสุทฺธิมคฺเค จ – Và trong bộ Visuddhimagga (Thanh Tịnh Đạo) – ‘‘ปิโย ครุ ภาวนีโย, วตฺตา จ วจนกฺขโม. คมฺภีรญฺจ กถํ กตฺตา, โน จาฏฺฐาเน นิโยชเย’’ติ วุตฺโต. อิติ เอวรูปสฺส จ กลฺยาณมิตฺตสฺส ทุลฺลภตฺตา กลฺยาณมิตฺเตน สมฺปชฺชามีติ ปตฺถนํ กโรตีติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘Người đáng mến, đáng kính, đáng tôn trọng; người biết nói và kham nhẫn lời nói; người có thể nói những lời sâu sắc, và không xúi giục vào những điều không xứng đáng’’. Vì một người bạn tốt như vậy rất khó tìm, nên được nói rằng người ấy phát nguyện: ‘Mong tôi được thành tựu bạn lành’. อภิรตกุสโลติ ทานาทิปุญฺญกุสลธมฺเมสุ อภิรมโณ จ. กุจฺฉิตํ อปายทฺวารํ สลนฺติ สํวรนฺติ ปิทหนฺติ สาธโว เอเตนาติ กุสลํ, ทานาทิปุญฺญธมฺมา. กุปุพฺพ สลธาตุ สํวรเณ อ. เตสุ อภิอติเรกํ รมตีติ อภิรตกุสโล[Pg.212], กิตนฺตสมาโสยํ. กุสลาภิรโตติ วตฺตพฺเพ ฉนฺทานุรกฺขณตฺถํ ปทวิปริยาเยน เอวํ วุตฺตนฺติ. อถ วา อภิอติเรกํ รมนํ อภิรโต, กุสเลสุ อภิรโต ยสฺส เมติ อภิรตกุสโล, นิจฺจํ กุสลปุญฺญสฺส กรเณ อภิรตจิตฺตสมฺปนฺโน จาติ อตฺโถ. Abhiratakusaloti dānādipuññakusaladhammesu abhiramaṇo ca: Abhiratakusalo có nghĩa là người hoan hỷ trong các thiện pháp phước đức như bố thí v.v... Kucchitaṃ apāyadvāraṃ salanti saṃvaranti pidahanti sādhavo etenāti kusalaṃ, dānādipuññadhammā: Kusalaṃ là pháp mà nhờ đó các bậc thiện nhân lay chuyển, ngăn chặn, đóng lại cánh cửa đáng chê trách của cõi khổ; đó là các thiện pháp phước đức như bố thí. Kupubba saladhātu saṃvaraṇe a: (Phân tích ngữ pháp). Tesu abhiatirekaṃ ramatīti abhiratakusalo, kitantasamāsoyaṃ: Người hoan hỷ một cách vượt trội trong các pháp ấy là abhiratakusalo; đây là một loại hợp từ. Kusalābhiratoti vattabbe chandānurakkhaṇatthaṃ padavipariyāyena evaṃ vuttanti: Đáng lẽ phải nói là kusalābhirato, nhưng để giữ vần điệu, các từ đã được đảo ngược lại như vậy. Atha vā abhiatirekaṃ ramanaṃ abhirato, kusalesu abhirato yassa meti abhiratakusalo, niccaṃ kusalapuññassa karaṇe abhiratacittasampanno cāti attho: Hoặc, abhirato là sự hoan hỷ vượt trội. Abhiratakusalo là người có sự hoan hỷ trong các điều thiện. Có nghĩa là người có tâm hoan hỷ trong việc luôn luôn làm các điều phước thiện. ปญฺจสีลาทิรกฺโขติ ปญฺจสีลาทีนํ รกฺขิตุํ สมตฺโถ จ. เอตฺถ จ อาทิสทฺเทน คิหีนํ อฏฺฐงฺคุโปสถสีลํ, สามเณรานํ ทสงฺคสีลญฺจ, ภิกฺขูนํ จตุปาริสุทฺธิสีลญฺจ สงฺคณฺหาติ. ปญฺจสีลํ อาทิ เยสํ เตติ ปญฺจสีลาทิ, ตํ รกฺขติ รกฺขิตุํ สมตฺเถตีติ ปญฺจสีลาทิรกฺโข. คหฏฺฐานํ นิจฺจสีลวเสน ปญฺจสีลํ สติ อุสฺสาหสมตฺเถ อุโปสถงฺควเสน อฏฺฐงฺคสีลํ ทสงฺคสีลญฺจ อขณฺฑํ อจฺฉิทฺทํ อสพลํ อกมฺมาสํ กตฺวา รกฺขิตุํ สามเณรสีลวเสน ทสสีลญฺจ, ภิกฺขุสีลวเสน จตุปาริสุทฺธิสีลญฺจ รกฺขิตุํ สมตฺโถ จาติ อตฺโถ. ภควตา หิ ‘‘สีลวิปตฺติเหตุ วา ภิกฺขเว สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชนฺตี’’ติ จ. ‘‘สีลสมฺปทาเหตุ วา ภิกฺขเว สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺตี’’ติ จ. ‘‘สีลสมฺปนฺโน มหนฺตํ โภคกฺขนฺธํ อธิคจฺฉติ กลฺยาโณ กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคจฺฉติ. จตุปริสํ วิสารโท อุปสงฺกมติ อมงฺกุภูโต. อสมฺมูฬฺโห กาลํ กโรติ, กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชตี’’ติ จ วุตฺตตฺตา จ. อฏฺฐกถายญฺจ ‘‘สีลาลงฺการสทิโส อลงฺกาโร นตฺถิ, สีลสทิสํ ปุปฺผํ นตฺถิ, สีลคนฺธสทิโส คนฺโธ นตฺถี’’ติ จ. ‘‘สีล สมฺปตฺติญฺหิ นิสฺสาย ติสฺโส วิชฺชา ปาปุณาตี’’ติ จ. ‘‘อาทิมฺหิ สีลํ วิโสเธยฺยา’’ติ จ. ‘‘สตฺตา สีเลน วิสุชฺฌนฺตี’’ติ จ. ‘‘สีลํ สาสนสฺส อาที’’ติ จ. ‘‘สตฺตสุ วิสุทฺธีสุ [Pg.213] สีลวิสุทฺธิ สรีรํ นามา’’ติ จ. ‘‘สีลํ นาเมตํ อวสฺสโย ปติฏฺฐา อารมฺมณํ ตาณํ เลณํ คติ ปรายน’’นฺติ จ วุตฺตตฺตา ปญฺจสีลาทิรกฺโขติ ปตฺถนํ กโรตีติ วุตฺตํ โหติ. Pañcasīlādirakkhoti pañcasīlādīnaṃ rakkhituṃ samattho ca: Pañcasīlādirakkho có nghĩa là người có khả năng giữ gìn năm giới v.v... Ettha ca ādisaddena gihīnaṃ aṭṭhaṅguposathasīlaṃ, sāmaṇerānaṃ dasaṅgasīlañca, bhikkhūnaṃ catupārisuddhisīlañca saṅgaṇhāti: Ở đây, từ ‘v.v...’ (ādi) bao gồm Bát quan trai giới của người tại gia, mười giới của sa-di, và Tứ thanh tịnh giới của tỳ-khưu. Pañcasīlaṃ ādi yesaṃ teti pañcasīlādi, taṃ rakkhati rakkhituṃ samatthetīti pañcasīlādirakkho: (Phân tích ngữ pháp). Gahaṭṭhānaṃ niccasīlavasena pañcasīlaṃ sati ussāhasamatthe uposathaṅgavasena aṭṭhaṅgasīlaṃ dasaṅgasīlañca akhaṇḍaṃ acchiddaṃ asabalaṃ akammāsaṃ katvā rakkhituṃ sāmaṇerasīlavasena dasasīlañca, bhikkhusīlavasena catupārisuddhisīlañca rakkhituṃ samattho cāti attho: Có nghĩa là người có khả năng giữ gìn năm giới như là giới thường xuyên của người tại gia, và khi có đủ nhiệt tâm và khả năng, giữ gìn Bát quan trai giới và Thập giới vào những ngày trai giới, một cách không bị sứt mẻ, không bị thủng, không bị tỳ vết, không bị lốm đốm; và có khả năng giữ gìn mười giới của sa-di, và Tứ thanh tịnh giới của tỳ-khưu. Bhagavatā hi ‘‘sīlavipattihetu vā bhikkhave sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjantī’’ti ca. ‘‘Sīlasampadāhetu vā bhikkhave sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjantī’’ti ca. ‘‘Sīlasampanno mahantaṃ bhogakkhandhaṃ adhigacchati kalyāṇo kittisaddo abbhuggacchati. Catuparisaṃ visārado upasaṅkamati amaṅkubhūto. Asammūḷho kālaṃ karoti, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjatī’’ti ca vuttattā ca: Vì Đức Thế Tôn đã dạy: ‘Này các tỳ-khưu, do nhân giới bị hư hoại, chúng sanh sau khi thân hoại mạng chung, sanh vào cõi dữ, ác thú, đọa xứ, địa ngục’. Và: ‘Này các tỳ-khưu, do nhân giới được thành tựu, chúng sanh sau khi thân hoại mạng chung, sanh vào thiện thú, thiên giới’. Và: ‘Người thành tựu giới sẽ có được khối tài sản lớn, tiếng tăm tốt đẹp vang xa. Người ấy đi vào bốn hội chúng một cách tự tin, không rụt rè. Người ấy mệnh chung không mê loạn, sau khi thân hoại mạng chung, sanh vào thiện thú, thiên giới’. Aṭṭhakathāyañca ‘‘sīlālaṅkārasadiso alaṅkāro natthi, sīlasadisaṃ pupphaṃ natthi, sīlagandhasadiso gandho natthī’’ti ca. ‘‘Sīla sampattiñhi nissāya tisso vijjā pāpuṇātī’’ti ca. ‘‘Ādimhi sīlaṃ visodheyyā’’ti ca. ‘‘Sattā sīlena visujjhantī’’ti ca. ‘‘Sīlaṃ sāsanassa ādī’’ti ca. ‘‘Sattasu visuddhīsu sīlavisuddhi sarīraṃ nāmā’’ti ca. ‘‘Sīlaṃ nāmetaṃ avassayo patiṭṭhā ārammaṇaṃ tāṇaṃ leṇaṃ gati parāyana’’nti ca vuttattā pañcasīlādirakkhoti patthanaṃ karotīti vuttaṃ hoti: Và trong Chú giải cũng nói: ‘Không có trang sức nào sánh bằng giới, không có loài hoa nào sánh bằng giới, không có hương thơm nào sánh bằng giới’. Và: ‘Nhờ thành tựu giới, người ấy đạt được ba minh’. Và: ‘Lúc ban đầu, nên thanh lọc giới’. Và: ‘Chúng sanh được thanh tịnh nhờ giới’. Và: ‘Giới là khởi đầu của giáo pháp’. Và: ‘Trong bảy thanh tịnh, giới thanh tịnh được gọi là thân thể’. Và: ‘Giới này là nơi nương tựa, là nền tảng, là đối tượng, là nơi che chở, là nơi ẩn náu, là nơi đến, là nơi quy y cuối cùng’. Vì đã được nói như vậy, nên được nói rằng người ấy phát nguyện: ‘Mong tôi là người giữ gìn năm giới v.v...’. อปฺปิจฺโฉติ อนิจฺโฉ จ, รูปาทิกามคุเณสุ อนิจฺฉนฺโตติ อตฺโถ. อภาวตฺโถเหตฺถ อปฺปสทฺโท. อปฺปฑํสมกสวา ตาตปาติอาทีสุ วิย อิจฺฉนํ อิจฺฉา, รูปาทิกามคุณํ อิจฺฉตีติ วา อิจฺฉา, กามตณฺหา. อิสุธาตุ อิจฺฉากนฺตีสุ อ. ธาตฺวนฺตสฺสจฺโฉ. นตฺถิ อิจฺฉา ยสฺส เมติ อปฺปิจฺโฉ, รูปาทีสุ กาเมสุ อนิจฺฉนฺโต จาติ อตฺโถ. อปฺปิจฺโฉ ปน จตุพฺพิโธ โหติ ปจฺจยอปฺปิจฺโฉ, ปริยตฺติอปฺปิจฺโฉ, ธุตงฺคอปฺปิจฺโฉ, ปฏิเวธอปฺปิจฺโฉ จาติ. ตตฺถ จตูสุ ปจฺจเยสุ อปฺปิจฺโฉ ปจฺจยอปฺปิจฺโฉ. โย ปน ปจฺจเย พหุํ เทนฺเต อปฺปํ คณฺหติ, อปฺปํ เทนฺเต อปฺปตรํ วา คณฺหติ น วา คณฺหติ. น อนวเสสคาหี โหติ. อยํ ปจฺจยอปฺปิจฺโฉ นาม. โย ปน เตปิฏโกปิ สมาโน น พหุสฺสุตภาวํ ชานาเปตุกาโม โหติ, อยํ ปริยตฺติอปฺปิจฺโฉ นาม. ธุตงฺคสมาทานสฺส ปน ธุตงฺคปริหรณภาวํ อญฺเญสํ ชานิตุํ น เทติ, อยํ ธุตงฺคอปฺปิจฺโฉ นาม. โย ปน โสตาปนฺนาทีสุ อญฺญตโร หุตฺวา โสตาปนฺนาทิภาวํ ชานาเปตุํ น อิจฺฉติ, อยํ อธิคมอปฺปิจฺโฉ นาม. อิเมหิ อปฺปิจฺฉคุเณหิ สมฺปนฺโน จ อหํ ภเวยฺยนฺติ วุตฺตํ โหติ. “Ít ham muốn” (appiccho) cũng có nghĩa là không ham muốn, tức là không ham muốn các dục trưởng dưỡng như sắc... Ở đây, từ 'appa' (ít) có nghĩa là không có. Giống như trong các trường hợp như 'appaḍaṃsamakasavā tātapāti' (không có ruồi muỗi và nắng gắt). Sự ham muốn là 'icchā', hoặc 'icchā' là (cái) ham muốn các dục trưởng dưỡng như sắc, tức là dục ái. (Về mặt ngữ pháp,) căn 'isu' trong ý nghĩa ham muốn và ưa thích, đi với hậu tố 'a'. Phụ âm cuối của căn được biến thành 'ccha'. “Người không có sự ham muốn” là người ít ham muốn (appiccho), nghĩa là người không ham muốn các dục như sắc... Lại nữa, người ít ham muốn có bốn loại: ít ham muốn về vật dụng, ít ham muốn về pháp học, ít ham muốn về hạnh đầu đà, và ít ham muốn về sự chứng đắc. Trong đó, người ít ham muốn về bốn món vật dụng được gọi là người ít ham muốn về vật dụng. Vị nào khi được dâng cúng nhiều vật dụng thì nhận lấy ít, khi được dâng cúng ít thì nhận lấy ít hơn hoặc không nhận, không phải là người nhận lấy tất cả không chừa lại. Vị này được gọi là người ít ham muốn về vật dụng. Vị nào dù là bậc Tam Tạng nhưng không muốn cho người khác biết sự đa văn của mình, vị này được gọi là người ít ham muốn về pháp học. Vị nào đã thọ trì hạnh đầu đà nhưng không cho người khác biết việc mình đang thực hành hạnh đầu đà, vị này được gọi là người ít ham muốn về hạnh đầu đà. Vị nào đã là một trong các bậc Thánh như Tu-đà-hoàn... nhưng không muốn cho biết mình là bậc Tu-đà-hoàn..., vị này được gọi là người ít ham muốn về sự chứng đắc. (Do đó,) được nói rằng: “Mong rằng tôi được thành tựu những phẩm chất ít ham muốn này.” อปฺปโกโธติ ทุสฺสนลกฺขณโทสโต วิรหิโต จ. โส หิ กุชฺฌตีติ โกโธติ วุจฺจติ. โทสสฺเสตํ อธิวจนํ. นตฺถิ โกโธ อสฺส เมติ อปฺปโกโธ. Người ít sân hận (appakodho) là người đã thoát khỏi lỗi lầm có đặc tính làm ô uế. Thật vậy, vì người ấy phẫn nộ nên được gọi là 'sân' (kodho). Đây là một tên gọi khác của sân (dosa). Người không có sân hận được gọi là người ít sân hận (appakodho). กุทฺโธ อตฺถํ น ชานาติ, กุทฺโธ ธมฺมํ น ปสฺสติ; อนฺธตมํ ตทา โหติ, ยํ โกโธ สหเต นรนฺติ. Người sân hận không biết lợi ích, người sân hận không thấy Chánh pháp; khi ấy, bóng tối dày đặc bao trùm, lúc sân hận chế ngự con người. วุตฺตเทสนํ มนสิกริตฺวา อปฺปโกโธติ ปตฺถนํ กโรตีติ วุตฺตํ โหติ. Điều này có nghĩa là: Sau khi tác ý lời dạy đã được nói, vị ấy phát nguyện rằng: 'Mong tôi là người ít sân hận'. อติวุชุหทโยติ [Pg.214] อติเอว อุชุจิตฺตสมนฺนาคโต จ. อรติ คจฺฉติ ปวตฺตติ อกุฏิลภาเวนาติ อุชุ, อชฺชวํ. อรธาตุ คติยํ ชุ. อริสฺส อุ. อารมฺมณํ หรตีติ หทยํ, จิตฺตํ. หรธาตุ หรเณ อย. รสฺส โท. อถ วา อารมฺมณํ หรนฺตํ อยติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ หทยํ, จิตฺตํ. หรสทฺทูปปท อยธาตุ คติยํ อ. อุชุ จ ตํ หทยญฺจาติ อุชุหทยํ. อติเอว อุชุ หทยํ อสฺส เมติ อติวุชุหทโย. โคมุตฺตวงฺโก จ จนฺทเลขาวงฺโก จ นงฺคลโกฏิ วงฺโก จาติ ตีหิ วงฺเกหิ วิคโต หุตฺวา อติวิย อุชุจิตฺตสมนฺนาคโต จ ภเวยฺยนฺติ อตฺโถ. ตตฺถ จ โย ปาปํ กตฺวาว น กโรมีติ ภาสติ. โส คนฺตฺวา ปจฺโจสกฺกนตาย โคมุตฺตวงฺโก นาม. โย ปาปํ กโรนฺโตว ภายามหํ ปาปสฺสาติ ภาสติ. โส เยภุยฺเยน กุฏิลตาย จนฺทเลขา วงฺโก นาม. โย ปาปํ กโรนฺโตว โก ปาปสฺส น ภาเยยฺยาติ ภาสติ, โส นาติกุฏิลตาย นงฺคลโกฏิวงฺโก นาม โหติ. ยสฺส วา ตีณิ กมฺมทฺวารานิ อสุทฺธานิ. โส โคมุตฺตวงฺโก นาม โหติ. ยสฺส ยานิ กานิจิ ทฺเว. โส จนฺทเลขา วงฺโก นาม. ยสฺส ยํกิญฺจิ เอกํ. โส นงฺคลโกฏิวงฺโก นามาติ เวทิตพฺโพ. Người có tâm vô cùng ngay thẳng (ativujuhadayo) là người có được tâm ngay thẳng một cách tột bậc. (Từ 'uju') có nghĩa là ngay thẳng, chánh trực, vì nó đi đến, tiến hành, diễn tiến một cách không cong vẹo. Căn 'ara' có nghĩa là đi, (thêm tiếp vị ngữ) 'ju'. 'Ara' biến thành 'u'. Vì nó nắm bắt đối tượng, nên gọi là 'hadayaṃ' (tâm), tức là cittaṃ. Căn 'hara' có nghĩa là mang đi, (thêm tiếp vị ngữ) 'aya'. 'Ra' biến thành 'da'. Hoặc là, trong khi mang đối tượng, nó đi, tiến hành, diễn tiến, nên gọi là 'hadayaṃ', tức là tâm. Với từ 'hara' đứng trước, căn 'aya' có nghĩa là đi, (thêm tiếp vị ngữ) 'a'. Tâm ấy ngay thẳng, nên gọi là 'ujuhadayaṃ' (tâm ngay thẳng). Người có tâm vô cùng ngay thẳng được gọi là 'ativujuhadayo'. Ý nghĩa là, mong rằng tôi sẽ trở thành người có được tâm vô cùng ngay thẳng, sau khi đã từ bỏ ba loại cong vẹo: cong như đường nước tiểu của bò, cong như vành trăng, và cong như đầu lưỡi cày. Trong đó, người nào sau khi làm điều ác lại nói 'tôi không làm', người đó được gọi là cong như đường nước tiểu của bò, vì tính chất đi tới rồi lại lùi. Người nào trong khi làm điều ác lại nói 'tôi sợ điều ác', người đó được gọi là cong như vành trăng, vì sự cong vẹo phần nhiều. Người nào trong khi làm điều ác lại nói 'ai mà không sợ điều ác?', người đó được gọi là cong như đầu lưỡi cày, vì sự cong vẹo không quá mức. Hoặc người nào có ba nghiệp môn không trong sạch, người đó được gọi là cong như đường nước tiểu của bò. Người nào có bất kỳ hai (nghiệp môn không trong sạch), người đó được gọi là cong như vành trăng. Người nào có bất kỳ một (nghiệp môn không trong sạch), người đó được gọi là cong như đầu lưỡi cày, cần phải hiểu như vậy. อิทฺธิมาติ อิทฺธิยา สมนฺนาคโต จ, อิทฺธิสทฺทสฺส วจนตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. อิทฺธิ อสฺส เม อตฺถีติ อิทฺธิมา. อสฺสถฺยตฺเถ มนฺตุปจฺจโย. มานุสฺสิกาเล มนุสฺสิทฺธิยา เทวุปฺปตฺติกาเล เทวิทฺธิยา สมณุปฺปตฺติกาเล สมณิทฺธิยา จ สมฺปุณฺเณยฺยนฺติ อตฺโถ. Người có thần thông (iddhimā) là người có được thần thông. Ý nghĩa của từ 'iddhi' đã được nói ở phần dưới. Người có thần thông được gọi là 'iddhimā'. Tiếp vị ngữ 'mantu' được dùng với ý nghĩa sở hữu. Ý nghĩa là, mong rằng tôi sẽ được viên mãn với thần thông của loài người trong thời làm người, với thần thông của chư thiên trong thời sinh làm chư thiên, và với thần thông của sa-môn trong thời sinh làm sa-môn. อปฺปเมยฺโยติ อปฺปเมตพฺเพหิ สีลาทิคุเณหิ สมฺปนฺโน จ. ปเมตพฺโพติ ปเมยฺโย. ปปุพฺพมาธาตุ ปมาเณ ณฺย. น ปเมยฺโย อปฺปเมยฺโย, อปฺปเมยฺโย สีลาทิคุโณ เม อสฺส อตฺถีติ อปฺปเมยฺโย. อสฺสถฺยตฺเถ ณ. อปฺปเมยฺเยหิ [Pg.215] สีลาทิคุเณหิ จ โภคสมฺปตฺตีหิ จ สมฺปชฺชามีติ ปตฺถนํ กโรตีติ วุตฺตํ โหติ. Người vô lượng (appameyyo) là người thành tựu các đức tính như giới v.v... không thể đo lường được. Cái có thể đo lường được gọi là 'pameyyo'. Căn 'mā' với tiền tố 'pa' có nghĩa là đo lường, (thêm tiếp vị ngữ) 'ṇya'. Không thể đo lường được là 'appameyyo'. Người có các đức tính như giới v.v... không thể đo lường được gọi là 'appameyyo'. Tiếp vị ngữ 'ṇa' được dùng với ý nghĩa sở hữu. Điều này có nghĩa là, vị ấy phát nguyện rằng: 'Mong tôi sẽ thành tựu các đức tính như giới v.v... và các tài sản không thể đo lường được'. ปาสํโสติ สีลาทิคุเณหิ พุทฺธาทิสปฺปุริสานํ ปสํสารโห จ, ปสํสิยเต ถวิยเต ปสํโส. ภาว สาธโนยํ. ปปุพฺพสํสธาตุ ถุติยํ, ตํ อรหตีติ ปาสํโส. อรหติตทฺธิเต ณ. พุทฺธาทิสปฺปุริเสหิ ปสํสิ ตพฺเพหิ ทานสีลาทิคุเณหิ สมฺปนฺโน จ ภเวยฺยนฺติ วุตฺตํ โหติ. Người đáng tán thán (pāsaṃso) là người xứng đáng được các bậc thiện trí như chư Phật v.v... tán thán nhờ các đức tính như giới v.v... Sự tán thán, sự ca ngợi được gọi là 'pasaṃso'. Đây là một danh từ trừu tượng. Căn 'saṃsa' với tiền tố 'pa' có nghĩa là ca ngợi. Người xứng đáng với điều đó được gọi là 'pāsaṃso'. Tiếp vị ngữ 'ṇa' được dùng với ý nghĩa 'xứng đáng'. Điều này có nghĩa là, mong rằng tôi sẽ trở thành người thành tựu các đức tính như bố thí, trì giới v.v... đáng được các bậc thiện trí như chư Phật v.v... tán thán. เปมวาโจติ อตฺถพฺยญฺชนมธุรตาย พุทฺธาทิสปฺปุริเสหิ เปมิตพฺพวาจาย สมฺปนฺโน จ. ปิยเตติ เปมา, วาจา. ปีธาตุ ตปฺปนกนฺตีสุ อิโม. วจิตพฺพาติ วาจา. วจธาตุ วิยตฺติยํ วาจายํ ณ. เปมา วาจา อสฺส เมติ เปม วาโจ. พุทฺธาทิสปฺปุริเสหิ เปมิยา จตุรงฺคสมนฺนาคต วาจาย สมฺปนฺโน จาติ อตฺโถ. สปฺปุริสานํ ปน วาจา จตุรงฺคสมนฺนาคตา โหติ. สุภาสิตวาจา จ ธมฺมวาจา ปิยวาจา สจฺจวาจาติ. ตถาเหตํ วุตฺตํ สคาถาวคฺค สํยุตฺเต – Người có lời nói đáng mến (pemavāco) là người có được lời nói đáng được các bậc thiện trí như chư Phật v.v... yêu mến, nhờ sự ngọt ngào trong cả ý nghĩa và văn tự. Lời nói làm cho hài lòng được gọi là 'pemā'. Căn 'pī' có nghĩa là làm hài lòng, làm vui thích, (thêm tiếp vị ngữ) 'imo'. Cái được nói ra được gọi là 'vācā'. Căn 'vac' có nghĩa là nói năng rõ ràng, (thêm tiếp vị ngữ) 'ṇa'. Người có lời nói đáng mến được gọi là 'pemavāco'. Ý nghĩa là, mong rằng tôi sẽ trở thành người có được lời nói gồm bốn yếu tố, đáng được các bậc thiện trí như chư Phật v.v... yêu mến. Và lời nói của bậc thiện trí thì gồm có bốn yếu tố: lời nói thiện lành, lời nói đúng Chánh pháp, lời nói dễ thương, và lời nói chân thật. Điều này đã được nói như vậy trong Tương Ưng Bộ, phẩm có kệ: สุภาสิตํ อุตฺตมมาหุ สนฺโต,ธมฺมํ ภเณ นาธมฺมํ ตํ ทุติยํ; ปิยํ ภเณ นาปฺปิยํ ตํ ตติยํ,สจฺจํ ภเณ นาลิกํ ตํ จตุตฺถนฺติ. Bậc thiện trí nói lời thiện lành là tối thượng; nói lời đúng Chánh pháp, không nói lời phi pháp, đó là điều thứ hai; nói lời dễ thương, không nói lời khó nghe, đó là điều thứ ba; nói lời chân thật, không nói lời dối trá, đó là điều thứ tư. อยํ ปเนตฺถ โยชนา. สนฺโต สปฺปุริสา อุตฺตมํ สุภาสิตํ สุฏฺฐุ ภาสิตํ วาจํ อาหุ, ธมฺมํ ภเณ ภเณยฺย อธมฺมํ น ภเณ น ภเณยฺย, ทุติยํ ตํ วาจํ อาหุ, ปิยํ ภเณ ภเณยฺย, อปฺปิยํ น ภเณ น ภเณยฺย, ตติยํ ตํ วาจํ อาหุ, สจฺจํ ภเณ ภเณยฺย อลิกํ น ภเณ น ภเณยฺย, จตุตฺถํ ตํ วาจํ อาหูติ. Đây là cách giải thích ở đây: Các bậc thiện trí, các bậc chân nhân nói rằng lời nói thiện lành, lời nói được khéo nói, là tối thượng. Nên nói lời đúng Chánh pháp, không nên nói lời phi pháp, họ nói đó là lời nói thứ hai. Nên nói lời dễ thương, không nên nói lời khó nghe, họ nói đó là lời nói thứ ba. Nên nói lời chân thật, không nên nói lời dối trá, họ nói đó là lời nói thứ tư. สุชนคุณวิทูติ [Pg.216] พุทฺธาทิสปฺปุริสานํ สีลาทิคุณํ วิชานโก จ. สุนฺทโร ชโน สุชโน. คุณติ ปกาเสติ สีลาทิคุณสมงฺคิตํ ปุคฺคลนฺติ คุณํ, สีลาทิคุณํ. คุณธาตุ ปกาสเน อ. สุชนานํ พุทฺธาทิสปฺปุริสานํ คุโณ สุชนคุโณ, ตํ วิทติ ชานาตีติ สุชนคุณวิทู. สุชน คุณสทฺทูปปทวิทธาตุ ญาเณ อู. พุทฺธาทิสปฺปุริสานํ สีลสมาธิปญฺญาทิคุณํ ชานิตุํ สมตฺโถ จ ภเวยฺยนฺติ อตฺโถ. Người biết đức hạnh của người tốt (sujanaguṇavidū) là người biết rõ các đức tính như giới v.v... của các bậc thiện trí như chư Phật v.v... Người tốt đẹp là người tốt (sujano). Vì nó làm cho người có được các đức tính như giới v.v... được biểu lộ, nên gọi là 'guṇaṃ' (đức hạnh), tức là các đức tính như giới v.v... Căn 'guṇa' có nghĩa là biểu lộ, (thêm tiếp vị ngữ) 'a'. Đức hạnh của người tốt, tức là của các bậc thiện trí như chư Phật v.v..., là 'sujanaguṇo'. Người biết điều đó được gọi là 'sujanaguṇavidū'. Với các từ 'sujana' và 'guṇa' đứng trước, căn 'vid' có nghĩa là biết, (thêm tiếp vị ngữ) 'ū'. Ý nghĩa là, mong rằng tôi sẽ có khả năng biết được các đức tính như giới, định, tuệ v.v... của các bậc thiện trí như chư Phật v.v... มามโกติ พุทฺธาทิสชฺชนานํ มามโก จ. มมายตีติ มามโก. มมธาตุ มานเน เปเม วา ณฺวุ. ตสฺส อโก. พุทฺธาทิรตนตฺตยญฺจ สทฺธมฺมญฺจ มานนฺโต จ ภเวยฺยนฺติ อตฺโถ. โสติ โส อหํ. ภเวยฺยนฺติ ภวามีติ. Người xem là của mình (māmako) là người xem các bậc thiện nhân như chư Phật v.v... là của mình. Vì xem là của mình, nên gọi là 'māmako'. Căn 'mama' có nghĩa là tôn kính hoặc yêu mến, (thêm tiếp vị ngữ) 'ṇvu'. Nó biến thành 'ako'. Ý nghĩa là, mong rằng tôi sẽ trở thành người tôn kính Tam Bảo như chư Phật v.v... và Chánh pháp. 'So' có nghĩa là 'tôi đó'. 'Bhaveyyaṃ' có nghĩa là 'mong tôi sẽ trở thành'. อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. โส อหํ ทิฏฺฐธมฺเม ปจฺจกฺขภูเต อตฺตภาเว, สทฺโธ สทฺธาย สมนฺนาคโต จ, ทาตงฺคุเปโต ทาตสฺส องฺคาย การณภูตาย ธน สมฺปตฺติยา อุเปโต สมุเปโต สมนฺนาคโต จ, ทาตพฺพ วตฺถุ จ, ตปฺปฏิคฺคาหกปุคฺคโล จ, สทฺธา จาติ ตีหิ องฺเคหิ อุเปโต สมุเปโต สมนฺนาคโต จ วา, ปรมสิริธโร อุตฺตมสิรีธารโก จ, อุตฺตมสิรึ ธารณสมตฺโถ จ วา, วิรตฺโต กามคุเณสุ วิคตรตฺโต จ, ลชฺชี ปาปหิริวนฺโต จ, ปาปชิคุจฺฉนลกฺขณาย ลชฺชาย สมฺปนฺโน จ วา, หิโรตฺตปฺปสมนฺนาคโต จ วา, กลฺยาณมิตฺโต สุนฺทรมิตฺต สมฺปนฺโน จ, อภิรตกุสโล ทานาทิปุญฺญกุสลธมฺเมสุ อภิรมโณ จ, ปญฺจสีลาทิรกฺโข ปญฺจสีลาทีนิ รกฺขิตุํ สมตฺโถ จ, อปฺปิจฺโฉ อนิจฺโฉ จ, รูปาทิกามคุเณสุ อนิจฺฉนฺโต จ วา, อปฺปโกโธ ทุสฺสนลกฺขณโทสโต วิรหิโต จ, อติวุชุหทโย อติเอว อุชุจิตฺตสมนฺนาคโต จ, อิทฺธิยา สมนฺนาคโต จ, อปฺปเมยฺโย อปฺปเมยฺเยหิ สีลาทิคุเณหิ สมฺปนฺโน จ, ปาสํโส สีลาทิคุเณหิ พุทฺธาทิสปฺปุริสานํ ปสํสารโห จ, เปมวาโจ อตฺถพฺยญฺชนมธุรตาย [Pg.217] พุทฺธาทิสปฺปุริเสหิ เปมิตพฺพวาจาย สมฺปนฺโน จ, สุชนคุณวิทู พุทฺธาทิสปฺปุริสานํ สีลาทิคุณํ วิชานโก จ, มามโก พุทฺธาทิสชฺชนานํ มามโก จ, พุทฺธาทิรตนตฺตยญฺจ สทฺธมฺมญฺจ มานนฺโต จ วา, ภเวยฺยํ ภวามีติ. Đây là phần giải thích tóm lược ở đây. Mong rằng tôi, trong thân hiện tại được thấy rõ này, là người có đức tin, thành tựu đức tin, và là người thành tựu các chi phần của việc bố thí, có được, đạt được, thành tựu tài sản là nhân của việc bố thí, hoặc là người có được, đạt được, thành tựu ba chi phần là vật nên cho, người nhận vật ấy, và đức tin, và là người mang sự may mắn tối thượng, là người duy trì sự may mắn tối thượng, hoặc có khả năng duy trì sự may mắn tối thượng, và là người không tham luyến, đã ly tham trong các dục trưởng, và là người có lòng tàm, biết hổ thẹn tội lỗi, hoặc là người thành tựu lòng tàm có đặc tính ghê tởm tội lỗi, hoặc là người thành tựu tàm và quý, và là người thành tựu bạn tốt, có bạn lành, và là người vui thích trong thiện pháp, vui thích trong các thiện pháp phước báu như bố thí v.v..., và là người giữ gìn năm giới v.v..., có khả năng giữ gìn năm giới v.v..., và là người ít ham muốn, không mong cầu, hoặc là người không mong cầu trong các dục trưởng như sắc v.v..., và là người không sân hận, thoát khỏi sân có đặc tính làm hại, và là người có tâm rất ngay thẳng, thành tựu tâm rất ngay thẳng, và là người thành tựu thần thông, và là người vô lượng, thành tựu các đức tính vô lượng như giới v.v..., và là người đáng được tán thán, đáng được các bậc thiện trí như chư Phật tán thán vì các đức tính như giới v.v..., và là người có lời nói đáng mến, thành tựu lời nói được các bậc thiện trí như chư Phật yêu mến vì sự ngọt ngào trong ý nghĩa và văn tự, và là người biết rõ đức tính của người tốt, biết rõ đức tính như giới của các bậc thiện trí như chư Phật, và là người của ta, là người của các bậc thiện trí như chư Phật, hoặc là người tôn kính Tam Bảo gồm Phật v.v... và Chánh pháp, tôi sẽ trở thành, tôi trở thành như vậy. อฏฺฐวีสติมคาถาวณฺณนา สมตฺตา. Phần chú giải kệ thứ hai mươi tám đã hoàn tất. ๒๙. 29. อิตฺถํ อสงฺขเย นาถ, คุเณ ลกฺขณทีปิเต; คาถาสุ สูจกาสฺเวก, คาถมฺปิ สรเต พุโธ. Bậc trí tuệ nào niệm tưởng dù chỉ một bài kệ trong số các bài kệ chỉ rõ các đức tính vô số của bậc Lãnh Đạo, được nêu rõ qua các đặc tính như vậy. ๓๐. 30. จตุราปายมุตฺโต โส, สาธกตฺถทฺวยสฺส จ; หตูปทฺทวชาโล จ, ลาภี หิตสุขสฺส จ. Người ấy thoát khỏi bốn đường ác, và thành tựu hai loại lợi ích, và đã phá tan mạng lưới tai ương, và được lợi ích và an lạc. ๓๑. 31. อธิโป นรเทวานํ, จตุทีปิสฺสโรปิ วา; ภเวยฺย อนฺติเม เทเห, ตมญฺญํ เสตฉตฺตกํ. Là chúa của người và trời, hoặc là vua của bốn châu; trong thân cuối cùng, sẽ trở thành người mang lọng trắng, xua tan bóng tối. ๓๒. 32. ภาวนายานมารุยฺห, สมเมสฺสติ สุพฺพโต; อิมสฺมึ อตฺตภาเวปิ, อโรโค ทีฆชีวิโก. Leo lên cỗ xe thiền định, người có hạnh nguyện tốt đẹp sẽ đạt đến sự tịch tịnh; ngay cả trong thân hiện tại này, cũng không bệnh tật, sống lâu. ๓๓. 33. ปูชิโต สพฺพโลเกหิ, ภาวนาภิรตีมโน; ชนปฺปิโย มนาโป จ, กา กถาขิลธารเณ. Được tất cả các thế giới cúng dường, có tâm vui thích trong thiền định, được mọi người yêu mến và hài lòng, huống chi là việc ghi nhớ toàn bộ. ๒๙. เอวํ ปุญฺเญเนเตนตฺยาทิ คาถาทฺวเยน ปณิธึ กตฺวา อิทานิ พุทฺธวนฺทนสฺส ผลานิสํสํ ทสฺเสนฺโต อิตฺถนฺตฺยาทิ คาถาปญฺจกํ อาห. ตํ ปน มูลาจริเยหิ น วุตฺตํ, ปจฺฉา ปน หิตกาเมหิ ปณฺฑิเตหิ ปกฺขิตฺตํ คาถาปญฺจกนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ตา ปน คาถาโย ปถฺยาวตฺตคาถาติ ทฏฺฐพฺพา. 29. Sau khi đã lập lời nguyện bằng hai bài kệ bắt đầu bằng 'Evaṃ puññenetenāti', bây giờ để chỉ ra quả và lợi ích của việc đảnh lễ Đức Phật, ngài đã nói năm bài kệ bắt đầu bằng 'Itthaṃ'. Tuy nhiên, nên hiểu rằng điều đó không được nói bởi vị Luận Sư gốc, mà năm bài kệ đó đã được thêm vào sau này bởi các bậc hiền trí mong muốn lợi ích. Và nên hiểu rằng những bài kệ đó là các bài kệ theo thể Pathyāvatta. ตาสุ ปน ปฐมคาถายํ อิตฺถํ อสงฺขเย ลกฺขณทีปิเต นาถคุเณ สูจกาสุ คาถาสุ เอกคาถมฺปิ โย พุโธ สรเตติ สมฺพนฺโธ. อิตฺถนฺติ อิมินา สุคตนฺติอาทินา วุตฺตปฺปกาเรน. อสงฺขเยติ เอตฺตกา พุทฺธคุณาติ คเณตุํ อสมตฺเถ. สงฺขิยเต สงฺขยา. สงฺขิยติ คณิยตีติ วา สงฺขยา[Pg.218]. สขิธาตุ สงฺขฺยายํ ยปจฺจโย. อถ วา สงฺขิตุํ น สกฺโกนฺตีติ อสงฺขยา. เอตฺตกา พุทฺธคุณา เอตฺตกา พุทฺธคุณาติ นิรวเสสโต เอกพุทฺโธปิ อเนกวสฺส สตสหสฺสโกฏิยาปิ คเณตุํ อสมตฺโถว. ปเคว ปน อญฺเญติ อตฺโถ. วุตฺตมฺปิ เจตํ อปทาเน – Trong những bài kệ đó, ở bài kệ đầu tiên, có sự liên kết như sau: 'Bậc trí tuệ nào niệm tưởng dù chỉ một bài kệ trong số các bài kệ chỉ rõ các đức tính vô số của bậc Lãnh Đạo, được nêu rõ qua các đặc tính như vậy'. 'Itthaṃ' (như vậy) có nghĩa là theo cách đã được nói bắt đầu bằng 'sugataṃ'. 'Asaṅkhaye' (vô số) có nghĩa là không thể đếm được rằng 'có bấy nhiêu đức tính của Phật'. 'Saṅkhiyate' là 'saṅkhayā'. Hoặc 'saṅkhiyati' hay 'gaṇiyati' là 'saṅkhayā'. Căn 'sakh' trong ý nghĩa đếm, với tiếp vị ngữ 'ya'. Hoặc là, không thể đếm được, nên gọi là 'asaṅkhayā' (vô số). Ý nghĩa là: ngay cả một vị Phật cũng không thể đếm hết không sót một đức tính nào của Phật rằng 'có bấy nhiêu đức tính của Phật, có bấy nhiêu đức tính của Phật' dù trong nhiều trăm ngàn ức năm, huống chi là người khác. Điều này cũng được nói trong Apadāna – ‘‘พุทฺโธปิ พุทฺธสฺส ภเณยฺย วณฺณํ,กปฺปมฺปิ เจ อญฺญมภาสมาโน; ขีเยถ กปฺโป จิรทีฆมนฺตเร,วณฺโณ น ขีเยถ ตถาคตสฺสา’’ติ จ. «Dù một vị Phật nói lên phẩm hạnh của một vị Phật khác, và dù trong một kiếp không nói điều gì khác; kiếp ấy sẽ qua đi trong khoảng thời gian dài lâu, nhưng phẩm hạnh của Như Lai vẫn không kể hết được.» ‘‘สกฺกา สมุทฺเท อุทกํ, ปเมตุํ อาฬฺหเกน วา; นตฺเวว ตว สพฺพญฺญุ, ญาณํ สกฺกา ปเมตเว’’ติ จ. «Có thể dùng đấu để đo lường nước trong biển; nhưng hỡi bậc Toàn Tri, trí tuệ của Ngài thì không thể nào đo lường được.» มหาวคฺคสํยุตฺตฏฺฐกถายญฺจ ‘‘อปฺปมาณา หิ พุทฺธา เตสํ พุทฺธาปิ อนวเสสโต วณฺณํ วตฺตุํ อสมตฺถา, ปเคว อิตรา ปชา’’ติ จ. ลกฺขณทีปิเตติ อุปลกฺขณ นเยน ปกาสิตพฺเพ. เอตฺถ จ ปธานนโย นิทสฺสน นโย จ ลพฺภติ. นาถคุเณติ พุทฺธสฺส สีลสมาธิ ปญฺญาทิคุเณ. ตสฺส ปน ปทสฺส วจนตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. สูจกาสฺเวกคาถมฺปีติ สูจกาสุ เอกคาถมฺปีติ ปทจฺเฉโท. สูจกาสูติ ปกาสกาสุ. คาถาสูติ สุคตนฺตฺยาทินา วุตฺตาสุ ฉพฺพีสติวนฺทนคาถาสุ. นิทฺธารเณ เจตํ ภุมฺมวจนํ. กวีหิ คายติ กถิยตีติ คาถา. ปชฺชวิเสโส. เคธาตุ สทฺเท ถ. เคธาตุสฺส คาเทโส. อถ วา คํ วุจฺจติ ญาณํ. ตํ ติฏฺฐติ เอตฺถาติ คาถา. คํสทฺทูปปทถาธาตุ คตินิวตฺติยํ. คํ วุจฺจติ ญาณํ, เตน กวีหิ พนฺธิตฺวา ถิยติ ถปิยตีติ วา คาถา, ตาสุ คาถาสุ. เอกคาถมฺปีติ เอกปชฺชมฺปิ. เอตฺถ จ ปิสทฺโท ครหตฺโถ. เตน อเนกคาถาย พุทฺธคุณสรเณ กา กถาวาติ สมฺภาเวติ. พุโธติ โย ปณฺฑิโต. โส [Pg.219] หิ อตฺถานตฺถํ พุธติ ชานาตีติพุโธติ วุจฺจติ. สรเตติ สรติ. ฉนฺทานุรกฺขณตฺถญฺหิ ปรสฺสปทติวิภตฺติยา อตฺตโนปทเตวิภตฺตาเทโส. Và trong Chú giải Tương Ưng Đại Phẩm cũng nói: «Chư Phật quả là vô lượng, ngay cả chư Phật cũng không thể nói hết không sót phẩm hạnh của các ngài, huống chi là chúng sanh khác.» 'Lakkhaṇadīpite' (được nêu rõ qua các đặc tính) có nghĩa là được công bố theo phương pháp ẩn dụ. Ở đây, có được cả phương pháp chính yếu và phương pháp ví dụ. 'Nāthaguṇe' (các đức tính của bậc Lãnh Đạo) có nghĩa là các đức tính như giới, định, tuệ của Đức Phật. Ý nghĩa từ ngữ của từ đó đã được nói ở dưới. 'Sūcakāsvekagāthampi' được tách thành 'sūcakāsu ekagāthampi'. 'Sūcakāsu' có nghĩa là trong (các bài kệ) công bố. 'Gāthāsu' có nghĩa là trong hai mươi sáu bài kệ tán dương đã được nói bắt đầu bằng 'sugataṃ'. Đây là cách dùng sở thuộc cách trong ý nghĩa chỉ định. 'Gāthā' là vì được các thi sĩ hát lên hay nói lên. Một loại thơ. Căn 'ge' trong ý nghĩa âm thanh, với tiếp vị ngữ 'tha'. Căn 'ge' được biến thành 'gā'. Hoặc là, 'gaṃ' được gọi là trí tuệ. Trí tuệ đứng ở đó, nên gọi là 'gāthā'. Căn 'ṭhā' trong ý nghĩa dừng lại, với tiền tố là từ 'gaṃ'. Hoặc là, 'gaṃ' được gọi là trí tuệ, do đó được các thi sĩ kết lại và đặt để, nên gọi là 'gāthā', trong những bài kệ đó. 'Ekagāthampi' có nghĩa là dù chỉ một bài thơ. Ở đây, từ 'pi' có ý nghĩa nhấn mạnh (theo nghĩa chê bai sự ít ỏi). Do đó, nó ngụ ý rằng: «Huống chi là việc niệm tưởng các đức tính của Phật bằng nhiều bài kệ?» 'Budho' là bậc hiền trí. Vị ấy được gọi là 'budho' vì vị ấy hiểu, biết điều lợi và điều không lợi. 'Sarate' có nghĩa là 'sarati' (niệm tưởng). Để giữ gìn vần luật, tiếp vị ngữ 'te' của tự vị đã được dùng thay cho tiếp vị ngữ 'ti' của tha vị. ๓๐. โสติ โส พุโธ ภเวยฺยาติ สมฺพนฺโธ. จตุราปายมุตฺโตติ นิรยติรจฺฉานเปตอสุรกายสงฺขาเตหิ จตูหิ อปาเยหิ วิมุตฺโต จ. ปุญฺญสมฺมตา อยาเยภุยฺเยน อปคโตติ อปาโย. อยโต สุขโต อปคโตติ วา อปาโย. อพฺยยีภาวสมาโสยํ. อถ วา ติสฺโส สมฺปตฺติโย อยนฺติ คจฺฉนฺติ ปวตฺตนฺติ เอเตนาติ อโย, ปุญฺญํ. อยธาตุ คติยํ อ. ปุญฺญโต อยติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ วา, ปุญฺญการีหิ อยิตพฺโพ ปวตฺเตตพฺโพติ วา อโย, สุขํ. ตโต อปคโตติ อปาโย. จตุโร อปาโย จตุราปาโย, เตหิ มุตฺโต วิมุตฺโตติ จตุราปายมุตฺโต. สาธกตฺถทฺวยสฺส จาติ สาธโก อตฺถทฺวยสฺส จาติ ปทจฺเฉโท. อตฺถทฺวยสฺสาติ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกสงฺขาตสฺส อตฺถทฺวยสฺส. เอตฺถ จสทฺโท อฏฺฐานโยโค. โส ปน สาธโก ตฺยาทีสุ ปเทสุ ยุตฺโต. สาธโกติ นิปฺผาทโก จ. โส หิ สาเธติ นิปฺผาเทตีติ สาธโกติ วุจฺจติ. 30. Câu này có liên hệ là: 'người ấy sẽ thành Phật'. Cụm từ 'Caturāpāyamutto' có nghĩa là người giải thoát khỏi bốn đường ác, và được giải thoát khỏi bốn đường ác được gọi là địa ngục, súc sanh, ngạ quỷ, và a-tu-la. 'Apāyo' là nơi đã đi xa khỏi phần lớn những gì được xem là phước báu và thịnh vượng; hoặc 'apāyo' là nơi đã đi xa khỏi hạnh phúc. Đây là một hợp từ loại bất biến cách (abyayībhāvasamāsa). Hoặc là, 'ayo' là phước báu, vì ba loại thành tựu đi đến, diễn tiến, và xảy ra nhờ vào nó. Căn 'aya' có nghĩa là 'đi'. Hoặc, 'ayo' là hạnh phúc, vì nó đi đến, diễn tiến từ phước báu; hoặc vì nó nên được đi đến, nên được tạo ra bởi những người làm phước. 'Apāyo' là đã đi xa khỏi điều đó. 'Caturo apāyo' là bốn đường ác; 'caturāpāyamutto' là người đã được giải thoát, thoát khỏi chúng. Cụm từ 'sādhakatthadvayassa ca' được phân tích thành 'sādhako atthadvayassa ca'. 'Atthadvayassa' có nghĩa là 'của hai lợi ích', tức là hai lợi ích được gọi là lợi ích trong hiện tại và lợi ích trong tương lai. Ở đây, từ 'ca' được dùng không đúng chỗ, nhưng từ 'sādhako' ấy được kết hợp với các từ bắt đầu bằng 'ti'. 'Sādhako' cũng có nghĩa là người thành tựu. Thật vậy, vì vị ấy thành tựu, hoàn thành, nên được gọi là 'sādhako'. หตูปทฺทวชาโล จาติ หโต อุปทฺทวสงฺขาตชาโล จ. หนยิตฺถ อปนยิตฺถาติ หโต. หนธาตุ หึสายํ ต. อุปคนฺตฺวา ทวติ หึสตีติ อุปทฺทโว, ชาติภยาทิ โสฬสอุปทฺทโว. อุปปุพฺพทุธาตุ หึสายํ, อุปทฺทวา นาม ปน โสฬสวิธา โหนฺติ ชาติภยํ, ชราภยํ, พฺยาธิภยํ, มรณภยํ, ราชภยํ, โจรภยํ, อคฺคิภยํ, อุทกภยํ, อูมิภยํ, กุมฺภิลภยํ, อาวฏฺฏภยํ, สุสุกาภยํ, อตฺตานุวาทภยํ, ปรานุวาทภยํ, ทณฺฑภยํ, ทุคฺคติภยญฺจาติ. ชลติ หึสติ มจฺเฉ เอเตนาติ ชาลํ, มจฺฉชาลํ. ชาลํ [Pg.220] วิยาติ ชาโล, อุปทฺทโว. นิตตฺเถน ปน ชลติ หึสติ สตฺเต เอเตนาติ ชาโล. อุปทฺทโว. ชลธาตุ หึสายํ ณ. หโต อุปทฺทวสงฺขาตชาโล เยน โสติ หตูปทฺทวชาโล. พุทฺธปณามเจตนาย ปหิโต อุปทฺทวสงฺขาตชาโล ภเวยฺยาติ อตฺโถ. ลาภี หิตสุขสฺส จาติ หิตสฺส จ สุขสฺส จ ลาภี จ. ลภนํ ลาโภ, ตํ อสฺส อตฺถีติ ลาภี, หิโนติ วฑฺฒตีติ หิตํ, อตฺถํ. สุขยตีติ สุขํ. ยสฺสุปฺปชฺชติ, ตํ สุขิตํ กโรตีติ อตฺโถ. อถ วา สุฏฺฐุ ทุกฺขํ ขนตีติ สุขํ. สุปุพฺพ ขนุธาตุ อวธารเณ กฺวิ. หิตญฺจ สุขญฺจ หิตสุขํ, ตสฺส ลาภี ภเวยฺยาติ อตฺโถ. Cụm từ 'Hatūpaddavajālo ca' có nghĩa là 'và người đã phá tan tấm lưới được gọi là tai ương'. 'Hato' có nghĩa là 'đã bị phá hủy, đã bị loại trừ'; căn 'hana' có nghĩa là 'làm hại'. 'Upaddavo' (tai ương) là cái đến gần rồi làm hại; có mười sáu tai ương bắt đầu bằng sự sợ hãi về sanh. Căn 'du' với tiếp đầu ngữ 'upa' có nghĩa là 'làm hại'. Và các tai ương có mười sáu loại là: sự sợ hãi về sanh, sự sợ hãi về già, sự sợ hãi về bệnh, sự sợ hãi về chết, sự sợ hãi vua chúa, sự sợ hãi trộm cướp, sự sợ hãi lửa, sự sợ hãi nước, sự sợ hãi sóng, sự sợ hãi cá sấu, sự sợ hãi nước xoáy, sự sợ hãi cá heo, sự sợ hãi tự khiển trách, sự sợ hãi người khác khiển trách, sự sợ hãi hình phạt, và sự sợ hãi ác thú. 'Jālaṃ' (lưới) là cái mà người ta dùng để hại cá, tức lưới bắt cá. 'Jālo' giống như tấm lưới, là tai ương. Nhưng theo nghĩa xác định, 'jālo' là cái mà người ta dùng để hại chúng sanh, tức là tai ương; căn 'jala' có nghĩa là 'làm hại'. 'Hatūpaddavajālo' là 'người mà tấm lưới được gọi là tai ương đã bị phá hủy bởi vị ấy'. Nghĩa là: 'mong rằng tấm lưới được gọi là tai ương sẽ bị phá hủy bởi tác ý đảnh lễ Đức Phật'. Cụm từ 'Lābhī hitasukhassa ca' có nghĩa là 'và là người được lợi ích và hạnh phúc'. 'Lābho' là 'sự được, sự đạt được'; 'lābhī' là 'người có được điều đó'. 'Hitaṃ' (lợi ích) là cái làm cho thăng tiến, làm cho tăng trưởng, tức là sự lợi lạc. 'Sukhaṃ' (hạnh phúc) là cái làm cho hạnh phúc. Nghĩa là: 'nó sanh khởi cho ai, nó làm cho người đó được hạnh phúc'. Hoặc, 'sukhaṃ' là cái đào bới khổ đau một cách tốt đẹp; căn 'khanu' với tiếp đầu ngữ 'su' có nghĩa là 'đào lên'. 'Hitañca sukhañca' là 'hitasukhaṃ', lợi ích và hạnh phúc. Nghĩa là 'mong rằng vị ấy sẽ là người được điều đó'. ๓๑-๓๒. นรเทวานํ อธิโป จ จตุทีปิสฺสโรปิ วา ภเวยฺยาติ สมฺพนฺโธ. นรเทวานนฺติ นรา จ เทวา จ นรเทวา, เตสํ. กมฺมตฺเถ เจตํ ฉฏฺฐีวจนํ. อธิโปติ อิสฺสโร จ. โส หิ อตฺตาธีนํ ปาติ รกฺขติ ธมฺเมน วา อธิอภิภวิตฺวา ปาติ รกฺขตีติ อธิโปติ วุจฺจติ. อธิปุพฺพปาธาตุ รกฺขเน อ, นรานํ อธิโป อิสฺสโร มนุสฺสราชา จ เทวานํ อธิโป อิสฺสโร เทวราชา จ ภเวยฺยาติ อตฺโถ. จตุทีปิสฺสโรปิ วาติ เอตฺถ ปิสทฺโท สมฺภาวนตฺเถ นิปาโต. เตน ปเคว เอกทีปิสฺสรราชภาโว จ, ปเท สิสฺสรราชภาโว จาติ สมฺภาเวติ. วา สทฺโท ปทปูรณ มตฺโตเยว. จตุทีปิสฺสโรติ ปุพฺพวิเทโห, อปรโค ยาโน, ชมฺพุทีโป, อุตฺตรกุรุ จาติ จตุนฺนํ ทีปานํ อิสฺสโร จกฺกวตฺติราชาปิ ภเวยฺยาติ อตฺโถ. ตตฺถ ปุพฺพวิเทโหติ สิเนรุโน ปุเร ภวํ ปุพฺพํ, เวเทน ปญฺญาย อีหนฺติ วายมนฺติ เอตฺถาติ เวเทโห, วิทสทฺทูปปท อีหธาตุ วายาเม ณ. โสเยว วิเทโห. อิมํ ทีปมุปาทาย สิเนรุโน ปุพฺพทิสภาคตฺตา ปุพฺโพ จ โส วิเทโห จาติ ปุพฺพวิเทโห, ปุพฺพทีโป. Câu 31-32. Có liên hệ là: 'mong rằng vị ấy sẽ trở thành chúa tể của người và trời, hoặc thậm chí là vua của bốn châu'. 'Naradevānaṃ' có nghĩa là 'của người và trời' (narā ca devā ca naradevā, tesaṃ); đây là sở hữu cách số nhiều mang nghĩa đối cách. 'Adhipo' có nghĩa là 'chúa tể'. Thật vậy, vị ấy được gọi là 'adhipo' vì vị ấy bảo vệ, hộ trì những gì thuộc quyền của mình, hoặc vì vị ấy bảo vệ, hộ trì bằng cách chế ngự với chánh pháp. Căn 'pā' với tiếp đầu ngữ 'adhi' có nghĩa là 'bảo vệ'. Nghĩa là 'mong rằng vị ấy sẽ trở thành chúa tể của loài người, tức vua của loài người, và chúa tể của chư thiên, tức vua của chư thiên'. Trong 'catudīpissaropi vā', tiểu từ 'pi' có nghĩa là khả năng. Do đó, nó gợi lên khả năng trở thành vua cai trị một châu, hoặc vua cai trị một vùng. Từ 'vā' chỉ đơn thuần là từ đệm cho đủ câu. 'Catudīpissaro' có nghĩa là 'vua của bốn châu', tức là Phất-bà-đề-ha (Pubbavideha), Cù-đà-ni (Aparagoyāna), Diêm-phù-đề (Jambudīpa), và Uất-đan-việt (Uttarakuru). Nghĩa là 'mong rằng vị ấy thậm chí sẽ trở thành một vị chuyển luân vương'. Trong đó, 'Pubbavideha': 'pubbaṃ' là 'ở phía trước núi Tu-di'. 'Vedeho' là 'nơi họ cố gắng, nỗ lực với kiến thức, với trí tuệ'; căn 'īha' (cố gắng) với tiền từ 'vida' (kiến thức). Chính nó là 'Videha'. Dựa vào châu này (Diêm-phù-đề), vì nó ở phương đông của núi Tu-di, nên nó là 'pubbo' (phía đông) và nó là 'videho', do đó là 'Pubbavideho', châu phía đông. อปรโคยาโนติ [Pg.221] สิเนรุโน อปเร ปจฺฉิเม ภโว อปโร. คเวน ยนฺติ คจฺฉนฺติ เอตฺถาติ โคยาโน. โคสทฺทูปปท ยาธาตุ คมเน ยุ. สิเนรุโน ปจฺฉิม ทิสภาคตฺตา อปโร จ โส โคยาโน จาติ อปรโคยาโน, ปจฺฉิมทีโป. ชมฺพุทีโปติ ชายตีติ ชมฺพู. โยชนสตุพฺเพโธ รุกฺโข. ชนธาตุ ชนเน อู. นสฺส โม. พการาคโม. ชลมชฺเฌ ทิปฺปตีติ ทีโป, ทิปฺปนฺติ โชตนฺติ เอตฺถ สทฺธมฺมาติ วา ทีโป. ทีปธาตุ ทิตฺติยํ อ. ตสฺส ปน ทฺวิอาโปติ ปทจฺเฉทํ กตฺวา ทฺวิธา อาโป สนฺทติ เอตฺถาติ ทีโปติ พหุพฺพีหิสมาโสปิ ยุชฺชติ. ชมฺพุยา ลกฺขิโต ปญฺญาโต วา ทีโป ชมฺพุทีโป, ทกฺขิณทีโป. อุตฺตรกุรูติ สิเนรุโน อุตฺตเร ภวา อุตฺตรา. ธมฺมตาสิทฺธสฺส ปญฺจสีลสฺส อานุภาเวน กํ สุขํ อุรุมหนฺตํ เอตฺถาติ กุรุ. พหุพฺพีหิสมาโสยํ. กุํ วุจฺจติ ปาปํ. ตํ รุนฺธนฺติ เอตฺถาติ วา กุรุ. กุปุพฺพรุธิธาตุ อาวรเณ กฺวิ. ธาตฺวนฺตสฺส โลโป. สิเนรุโน อุตฺตรทิสภาคตฺตา อุตฺตโร จ โส กุรุ จาติ อุตฺตรกุรุ. อุตฺตรทีโปติ จตุนฺนํ ทีปานํ อิสฺสโร จตุทีปิสฺสโร, จกฺกวตฺติราชา ลพฺภติ. Về 'Aparagoyāno': 'aparo' là 'ở phía bên kia, ở phía tây của núi Tu-di'. 'Goyāno' là 'nơi họ đi lại, di chuyển bằng bò'; căn 'yā' (đi) với tiền từ 'go' (bò). Vì nó ở phương tây của núi Tu-di, nên nó là 'aparo' (phía tây) và nó là 'goyāno', do đó là 'Aparagoyāno', châu phía tây. Về 'Jambudīpo': 'jambū' là 'cái được sanh ra', một cây cao một trăm do-tuần. (Từ này được hình thành từ) căn 'jan' (sanh ra), 'n' thành 'm', và chữ 'b' được thêm vào. 'Dīpo' (châu, đảo) là 'cái chiếu sáng giữa vùng nước', hoặc 'nơi chánh pháp chiếu sáng, soi rọi'; căn 'dīpa' có nghĩa là 'chiếu sáng'. Hoặc là, bằng cách phân tích từ thành 'dvi-āpo', hợp từ đa sở hữu (bahubbīhi) 'dīpo' cũng phù hợp, có nghĩa là 'nơi nước chảy theo hai cách'. 'Jambudīpo' là 'châu được đánh dấu hoặc được biết đến bởi cây Jambu (phèn đen)', châu phía nam. Về 'Uttarakuru': 'uttarā' là 'ở phía bắc của núi Tu-di'. 'Kuru' là 'nơi mà, nhờ vào oai lực của năm giới được thiết lập bởi tự nhiên, có hạnh phúc lớn lao'; đây là một hợp từ đa sở hữu (bahubbīhi). Hoặc, 'ku' được gọi là 'điều ác', và 'kuru' là 'nơi họ ngăn chặn điều đó'; (từ này được hình thành từ) căn 'rudhi' (ngăn chặn) với tiếp đầu ngữ 'ku', và phần cuối của căn bị lược bỏ. Vì nó ở phương bắc của núi Tu-di, nên nó là 'uttaro' (phía bắc) và nó là 'kuru', do đó là 'Uttarakuru', châu phía bắc. Chúa tể của bốn châu là 'catudīpissaro', một vị chuyển luân vương được thành tựu. เอวํ โลกิยหิตํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ โลกุตฺตรหิตํ ทสฺเสนฺโต อาห อนฺติเม เทเห…เป… สุพฺพโตติ อนฺติเม เทเห สุพฺพโต ภาวนายานํ อารุยฺห อญฺญํ ตํ เสตฉตฺตกํ ธาเรนฺโต สมํ เอสฺสตีติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถ ปน อตฺถกฺกเมน วณฺณยิสฺสาม. อนฺติเมติ จริเม ปจฺฉิเม วา. อนฺเต ปริโยสาเน ภโว อนฺติโม, ปจฺฉิมสรีโร. ตสฺมึ. เทเหติ สรีเร. ทิหติ อุปจิยติ วฑฺฒตีติ เทโห, สรีโร. ทิหธาตุ อุปจเย ณ. อถ วา ทิหติ อุปจยติ เอเตน ปุญฺญาปุญฺญนฺติ เทโห, ปจฺฉิมภวภูเต ภพฺพกุลปุตฺตภูเต วา สรีเรติ อตฺโถ. สุพฺพโตติ สุฏฺฐุ ปฏิปนฺนโก หุตฺวา[Pg.222]. สุฏฺฐุ วตํ ปฏิปนฺนํ อสฺสาติ สุพฺพโต. วการสฺสพฺโพ. ภาวนายานมารุยฺหาติ ภาวนายานํ อารุยฺหาติ ปทจฺเฉโท. วิปสฺสนาภาวนาสงฺขาตยานํ อารุหิตฺวาติ อตฺโถ. ภาเวตพฺพา วฑฺเฒตพฺพาติ ภาวนา. เตภูมก สงฺขารารมฺมณํ. อถ วา ตทารมฺมณํ ภาเวติ วฑฺเฒตีติ ภาวนา, วิปสฺสนาปญฺญา. ภูธาตุ สตฺตายํ วฑฺฒเน วา ยุ. สา จ สมถวิปสฺสนา ภาวนาวเสน ทุวิธา โหติ. ตตฺถ อิธ ปน อญฺญํ เสตฉตฺตกนฺติ สทฺทนฺตรสนฺนิฏฺฐาเนน วิปสฺสนาภาวนา อธิปฺเปตา. ยนฺติ ปาปุณนฺติ เอเตน นิพฺพานนฺติ ยานํ, อนิจฺจาทิวิปสฺสนาญาณํ. ยาธาตุ คติยํ ยุ. ภาวนาสงฺขาตํ ยานํ ภาวนายานํ, ภาวนา จ สา ยานญฺจาติ วา ภาวนายานํ. Sau khi trình bày về lợi ích thế gian như vậy, bây giờ để trình bày về lợi ích siêu thế, ngài nói: ‘antime dehe… (cho đến) … subbato’. Mối liên hệ là: ‘Trong thân cuối cùng, là người khéo tu tập, sau khi leo lên cỗ xe tu tập, mang theo chiếc lọng trắng khác ấy, sẽ đi đến sự tịch tịnh’. Ở đây, chúng tôi sẽ giải thích theo thứ tự ý nghĩa. ‘Antime’ nghĩa là trong (thân) cuối cùng, sau rốt. ‘Antimo’ là cái có ở cuối, ở nơi kết thúc; là thân cuối cùng. ‘Tasmiṃ’ (trong ấy). ‘Dehe’ nghĩa là trong thân. ‘Deho’ (thân) là cái được bồi đắp, được tích lũy, được tăng trưởng; là thân thể. Căn ‘dih’ có nghĩa là tích lũy, đi với tiếp vị ngữ ‘ṇa’. Hoặc, ‘deho’ là cái mà phước và tội được bồi đắp, được tích lũy; nghĩa là trong thân thể thuộc về kiếp sống cuối cùng, hoặc thuộc về người thiện nam tử có khả năng (giác ngộ). ‘Subbato’ nghĩa là đã trở thành người thực hành tốt đẹp. ‘Subbato’ là người có sự thực hành (vataṃ) được tu tập tốt đẹp. ‘V’ trở thành ‘bb’. ‘Bhāvanāyānamāruyha’ được phân tích thành ‘bhāvanāyānaṃ āruyha’. Nghĩa là sau khi đã leo lên cỗ xe được gọi là tu tập minh sát. ‘Bhāvanā’ (sự tu tập) là cái cần được làm cho phát sanh, cần được làm cho tăng trưởng. Đối tượng là các pháp hữu vi trong ba cõi. Hoặc, ‘bhāvanā’ là cái làm cho phát sanh, làm cho tăng trưởng đối tượng ấy; là trí tuệ minh sát. Căn ‘bhū’ có nghĩa là hiện hữu hoặc tăng trưởng, đi với tiếp vị ngữ ‘yu’. Và sự tu tập ấy có hai loại là tu tập chỉ và tu tập quán. Tuy nhiên, ở đây, do sự gần gũi của từ khác là ‘aññaṃ setachattakaṃ’, nên tu tập minh sát được nói đến. ‘Yānaṃ’ (cỗ xe) là cái mà nhờ đó người ta đi đến, đạt đến Nibbāna; là trí tuệ minh sát về vô thường v.v... Căn ‘yā’ có nghĩa là đi, đi với tiếp vị ngữ ‘yu’. ‘Bhāvanāyānaṃ’ là cỗ xe được gọi là sự tu tập; hoặc đó là sự tu tập và đó là cỗ xe, nên gọi là ‘bhāvanāyānaṃ’. อารุยฺหาติ อาโรหิตฺวา. ปกติยานสทิสํ อนิจฺจ ทุกฺขอนตฺตยานํ อารุหิตฺวาติ อตฺโถ. อนิจฺจาทิลกฺขเณน หิ วินา มคฺคผลนิพฺพานํ ปตฺโต นาม นตฺถิ. ตสฺมา ภาวนายานมารุยฺหาติ วุตฺตํ. อญฺญนฺติ อรหตฺตผลํ. ตญฺหิ ปฐมมคฺเคน อาทิฏฺฐมริยาทํ อนติกฺกมิตฺวา จตุสจฺจธมฺมํ อวพุชฺฌตีติ อญฺญนฺติ วุจฺจติ. อาปุพฺพญาธาตุ อวโพธเน กฺวิ. อาสทฺโท มริยาทตฺโถ. เสตฉตฺตกนฺติ โอทาตาตปตฺตํ. เสวิยตีติ เสตํ, ธวลํ. สิธาตุ เสวายํ ต. กิเลสตปํ ฉาเทตีติ ฉตฺตํ. ฉทธาตุ สํวรเณ ต. ตํเยว ฉตฺตกํ. เสตญฺจ ตํ ฉตฺตกญฺจาติ เสตฉตฺตกํ. อรหตฺตผลอาตปตฺตํ ลพฺภติ. อญฺญํ อรหตฺตผลสงฺขาตํ เสตฉตฺตกํ ธาเรนฺโต หุตฺวาติ สมฺพนฺโธ. สมนฺติ นิพฺพานํ. ตญฺหิ สพฺพํ วฏฺฏทุกฺขํ สมติ วูปสมติ นิรุชฺฌติ เอตฺถาติ สมนฺติ วุจฺจติ. เอสฺสตีติ ปาปุณิสฺสตีติ. ‘Āruyha’ nghĩa là sau khi đã leo lên. Nghĩa là sau khi đã leo lên cỗ xe vô thường, khổ, vô ngã, tương tự như cỗ xe thông thường. Thật vậy, không có ai đạt được đạo, quả, và Nibbāna mà không có các tướng vô thường v.v... Do đó, được nói là ‘bhāvanāyānamāruyha’. ‘Aññaṃ’ nghĩa là quả A-la-hán. Vì nó thấu hiểu pháp Tứ đế mà không vượt qua giới hạn đã được chỉ ra bởi đạo đầu tiên, nên được gọi là ‘añña’. Căn ‘ñā’ với tiếp đầu ngữ ‘ā’ có nghĩa là thấu hiểu, đi với tiếp vị ngữ ‘kvi’. Từ ‘ā’ có nghĩa là giới hạn. ‘Setachattakaṃ’ nghĩa là lọng che màu trắng. ‘Setaṃ’ là cái được thân cận, màu trắng. Căn ‘si’ có nghĩa là thân cận, đi với tiếp vị ngữ ‘ta’. ‘Chattaṃ’ là cái che đậy sức nóng của phiền não. Căn ‘chad’ có nghĩa là che đậy, đi với tiếp vị ngữ ‘ta’. Chính nó là ‘chattakaṃ’. Nó màu trắng và nó là chiếc lọng nhỏ, nên gọi là ‘setachattakaṃ’. Lọng che của quả A-la-hán được thành tựu. Mối liên hệ là: ‘trở thành người mang chiếc lọng trắng khác được gọi là quả A-la-hán’. ‘Samaṃ’ nghĩa là Nibbāna. Vì tất cả khổ trong vòng luân hồi được lắng dịu, được dập tắt, được đoạn diệt ở nơi đó, nên được gọi là ‘samaṃ’. ‘Essati’ nghĩa là sẽ đạt đến. อิทานิ ทิฏฺฐธมฺมิกตฺถํ ทสฺเสนฺโต อิมสฺมึ อตฺตภาเวปีติอาทิมาห. ตตฺถ อิมสฺมึ อตฺตภาเวปิ อโรโค จ ทีฆายุโก จ สพฺพโลเกหิ ปูชิโต จ ภาวนาภิ รติมโน [Pg.223] จ ชนปฺปิโย จ มนาโป จ ภเวยฺยาติ โยชนา. อตฺตภาเวปีติ เอตฺถ ปิสทฺโท สมฺปิณฺฑนตฺโถ. เตน สมฺปรายิกตฺถํ สมฺปิณฺเฑติ. อตฺตาติ ภวติ เอเตน อภิธานํ พุทฺธิ จาติ อตฺตภาโว. ขนฺธปญฺจกสฺเสตมธิวจนํ. อโรโคติ สพฺพพฺยาธิวิรโห จ. โส หิ นตฺถิ โรโค อสฺสาติ อโรโคติ วุจฺจติ. ทีฆชีวิโกติ ทีฆายุโก จ. โส หิ ทีฆา ชีวิ อายุ อสฺสาติ ทีฆชีวิโกติ วุจฺจติ. Bây giờ, để trình bày về lợi ích trong hiện tại, ngài nói: ‘imasmiṃ attabhāvepi’ v.v... Ở đây, cú pháp là: ‘mong rằng trong chính kiếp sống này, sẽ được không bệnh, sống lâu, được tất cả thế gian tôn kính, có tâm hoan hỷ trong sự tu tập, được mọi người yêu mến, và khả ái’. Trong ‘attabhāvepi’, từ ‘pi’ có nghĩa là bao gồm. Nhờ đó, nó bao gồm cả lợi ích trong đời sau. ‘Attabhāvo’ là cái mà nhờ đó danh xưng và trí tuệ hiện hữu. Đây là một tên gọi khác của năm uẩn. ‘Arogo’ là sự không có mọi bệnh tật. Người không có bệnh tật được gọi là ‘arogo’. ‘Dīghajīviko’ là người sống lâu. Người có sự sống, tuổi thọ dài lâu được gọi là ‘dīghajīviko’. ๓๓. สพฺพโลเกหีติ สพฺพเทวมนุสฺเสหิ. ปูชิโตติ ปูชิตพฺโพ จ. ภาวนาภิรติมโนติ สมถวิปสฺสนา สงฺขาตาย ภาวนาย อภิรมณจิตฺโต จ. ชนปฺปิโยติ สพฺพชเนหิ ปิยายิตพฺโพ จ. มนาโปติ สพฺพสตฺตานํ จิตฺตวฑฺฒนโก จ ภเวยฺยาติ สมฺพนฺโธ. 33. ‘Sabbalokehi’ nghĩa là bởi tất cả chư thiên và loài người. ‘Pūjito’ là người đáng được tôn kính. ‘Bhāvanābhiratimano’ là người có tâm hoan hỷ trong sự tu tập được gọi là chỉ và quán. ‘Janappiyo’ là người đáng được tất cả mọi người yêu mến. Mối liên hệ là: ‘Manāpo’ là người làm tăng trưởng (niềm vui) trong tâm của tất cả chúng sanh. เอวํ ฉพฺพีสติยา วนฺทนคาถาสุ เอกคาถามตฺตมฺปิ พุทฺธคุณานุสฺสรเณ ผลานิสํสํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ สพฺพคาถาโย วจสา ธาเรตฺวา พุทฺธวนฺทเน อเนกานิ ผลานิสํสานิ ทสฺเสตุํ กา กถาขิลธารเณติ อาห. ตตฺถ กา กถาขิลธารเณติ กา กถา อขิลธารเณติ ปทจฺเฉโท. สพฺพพุทฺธวนฺทนคาถาย วจสา ธารเณ กึ วตฺตพฺพา เยวาติ อตฺโถ. Sau khi đã trình bày về quả báu và lợi ích của việc tưởng niệm các đức hạnh của Đức Phật chỉ trong một bài kệ trong số hai mươi sáu bài kệ tán dương như vậy, bây giờ để trình bày về vô số quả báu và lợi ích trong việc đảnh lễ Đức Phật sau khi đã ghi nhớ tất cả các bài kệ bằng lời, ngài nói: ‘kā kathākhiladhāraṇe’. Ở đây, ‘kā kathākhiladhāraṇe’ được phân tích thành ‘kā kathā akhiladhāraṇe’. Nghĩa là: ‘còn gì để nói về việc ghi nhớ tất cả các bài kệ tán dương Đức Phật bằng lời’. เอตฺถ จ อขิลสทฺโท สพฺพวาจโก อนิปฺผนฺนปาฏิปทิโก. อถ วา ขิยนํ ขิลํ. ขิธาตุ ขเย ลปจฺจโย. ขยํ ลาติ คณฺหาตีติ วา ขิลํ, อปฺปกํ. ขยสทฺทูปปทลาธาตุ คหเณ อ. น ขิลํ อขิลํ, สพฺพคาถาโย. ธาริยเต ธารณํ, อขิลาย สพฺพาย คาถาย ธารณํ อขิลธารณํ, ตสฺมึ. ฉพฺพีสติยา พุทฺธวนฺทนคาถาสุ เอกํ คาถํ วจสา ธารยิตฺวา พุทฺธวนฺทเน ยถาวุตฺตผลานิสํสานิ ลพฺภนฺติ, ปเคว ปน สพฺพพุทฺธวนฺทนคาถาโย วจสา ธารยิตฺวา ทิเน ทิเน พุทฺธวนฺทเนติ [Pg.224] อตฺโถติ. อิมินา ปน คาถาปญฺจเกน ยถาวุตฺต ผลานิสํสํ ญตฺวา สทฺทหโก สมฺมาทิฏฺฐิโก กุลปุตฺโต สพฺพพุทฺธวนฺทนคาถาโย วจสา ธารยิตฺวา รตฺตินฺทิวํ ปุพฺพณฺหกาเล จ สายนฺหกาเล จ รตฺติยา ปฐมยาเม จ ปจฺฉิมยาเม จ สตตํ สมิตํ นิรนฺตรํ พุทฺธํ วนฺเทยฺยาติ อุยฺโยชนํ ทสฺเสตีติ. Ở đây, từ ‘akhila’ có nghĩa là tất cả, là một danh từ gốc không phái sinh. Hoặc, ‘khiyanaṃ’ là ‘khilaṃ’. Căn ‘khi’ có nghĩa là hủy diệt, đi với tiếp vị ngữ ‘la’. Hoặc, ‘khilaṃ’ là cái nhận lấy sự hủy diệt, nghĩa là ít ỏi. Căn ‘lā’ (nhận lấy) với tiền tố là từ ‘khaya’ (hủy diệt) có nghĩa là nhận lấy, đi với tiếp vị ngữ ‘a’. ‘Na khilaṃ’ là ‘akhilaṃ’, (không ít ỏi) tức là tất cả các bài kệ. ‘Dhāraṇaṃ’ là sự ghi nhớ. ‘Akhiladhāraṇaṃ’ là sự ghi nhớ tất cả các bài kệ. ‘Tasmiṃ’ (trong đó). Nghĩa là: ‘Khi ghi nhớ bằng lời một bài kệ trong hai mươi sáu bài kệ tán dương Đức Phật và đảnh lễ, người ta nhận được những quả báu và lợi ích như đã nói; huống hồ là ghi nhớ bằng lời tất cả các bài kệ tán dương Đức Phật và đảnh lễ Đức Phật mỗi ngày’. Tuy nhiên, qua năm bài kệ này, sau khi đã biết những quả báu và lợi ích như đã nói, ngài trình bày sự khuyến khích rằng người thiện nam tử có đức tin, có chánh kiến, sau khi đã ghi nhớ bằng lời tất cả các bài kệ tán dương Đức Phật, nên đảnh lễ Đức Phật ngày đêm, vào buổi sáng và buổi chiều, vào canh đầu và canh cuối của đêm, một cách thường xuyên, liên tục, không gián đoạn. ปญฺจกคาถาวณฺณนา สมตฺตา. Phần giải thích năm bài kệ đã hoàn tất. อิติ โปราณาจริเยหิ วนฺทิตสฺส นมกฺการสฺส สทฺทตฺถนเยหิ ฉนฺทาลงฺการนเยหิ จ สณฺหสุขุมสุทุทฺทส คมฺภีรสฺส พุทฺธสฺส ทุปฺปฏิวิธคุณปริทีปกสฺส สปฺปุริสานํ จิตฺตปสนฺนชนกสฺส สาฏฺฐกเถ ปิฏกตฺตเย อสํหิร วิสารทญาณจารินา สาสนโสธเกน ภทฺทนฺตเรว ตตฺเถรวเรน รจิตา พุทฺธคุณปฺปทีปิกนามิกา วณฺณนา. Như vậy, bài giải thích có tên là Buddhaguṇappadīpikā, giải thích về sự đảnh lễ được các vị cổ sư tán dương, theo các phương pháp về ngữ nghĩa và văn phạm, thi pháp và tu từ, (sự đảnh lễ) vốn sâu xa, vi tế, tinh diệu, rất khó thấy, làm sáng tỏ những ân đức khó thấu hiểu của Đức Phật, làm phát sinh tâm tịnh tín cho các bậc thiện trí, đã được soạn bởi trưởng lão khả kính Revata, vị thanh lọc giáo pháp, người có trí tuệ vững vàng và thông suốt trong Tam Tạng cùng với Chú giải. นิคมน Lời kết อิทํ ปน ปุรํ นิมฺมิเตน สิรีปวรวิชยานนฺตยสปณฺฑิต ตฺริภวนาทิตฺยาธิปติมหาธมฺมราชาธิราชาติ ลญฺฉิตนามิเกน ปิฏกตฺตยปาฬึ สิลารูฬฺหํ การยิตฺวา ปญฺจม สงฺคีติกรเณน ติมหาธมฺมราเชน รตนาปุญฺชนฺติ สมฺมเต ราชธานีภูเต นานากุลสํกิณฺเณ ปุญฺญธญฺญวนฺตานํ สาธูนญฺจ สีลสมาธิปญฺญวนฺตานํ ภิกฺขูนญฺจ นิวาสภูเต พุทฺธธมฺมสงฺฆรตนากเร จนฺทิมสูริยา วิย พุทฺธสาสนุชฺโชตเน มนฺตเล นคเร อิติ ปริกิตฺติเต มหาราเม เทเส วสนฺเตน อุปาสก คุณสมฺปนฺเนน นามิเกน อุปาสเกน จ ตสฺสุปฏฺฐากาย นามิกาย อุปาสิกาย จ สมกุสลจฺฉนฺทํ กตฺวา นิพฺพานสฺส สจฺฉิกรณตฺถาย การิเต มโนรเม สุวณฺเณน ลิมฺปิตตฺตา สุวณฺณวตี นามิเก [Pg.225] ทฺวิภุมฺมิเก มหิฏฺฐกวิหาเร อฏฺฐหิ ทิสาหิ อาคตานํ สุเตสนภิกฺขูนํ สาฏฺฐกถํ ปิฏกตฺตยํ ทิเน ทิเน สตตํ นิรนฺตรํ วาเจนฺเตน อธิวสนฺเตน สาฏฺฐกเถ ปิฏกตฺตเย อสํหิรวิสารทญาณจารินา มนฺตเล ปุเร ปริยตฺติสาสนหิตธมฺมาจริยคณสฺส เชฏฺฐุกฺกฏฺฐภูเตน เรวตาภิปณฺฑิตธชสาสนวํสมหาธมฺมราชคุรูติ จ อคฺค มหาปณฺฑิตาติ จ ลทฺธลญฺฉิเตน มูลทฺวาทสสาสน กรมหาคณสฺส เชฏฺฐมหานายกภูเตน สาสนาปฺรุญฺโญ อาจริโยติ วิสฺสุเตน สาสนโสธก มหานายกตฺเถรวเรน โปราเณหิ ตตฺถ ตตฺถ ปาฬิยํ ภควตา วุตฺเตหิ พุทฺธคุณปฺปกาสเกหิ พุทฺธคุณปเทหิ โถมิตฺวา วนฺทิตสฺส อตฺถพฺยญฺชเนน ฉนฺทาลงฺการนเยน จ ปถวีสนฺธารกสฺส อุทกกฺขนฺธสฺส วิย คมฺภีรสฺส ปพฺพเตน ปฏิจฺฉาเทตฺวา ฐปิตสฺส วตฺถุสฺส วิย อติทุทฺทสสฺส สตธา ภินฺนสฺส วาลสฺส อคฺคโกฏิยา วิย อติสณฺห สุขุมสฺส ปุถุชฺชนญาเณน พุทฺธสฺส ทุปฺปฏิวิธคุณปริทีปกสฺส นมกฺการสฺส ลีนตฺถปฺปกาสนา พุทฺธคุณปฺปทีปิกนามิกา สํวณฺณนา ตาสุ ตาสุ อฏฺฐกถาฏีกาสุ อาคตํ สํวณฺณนานยํ นิสฺสาย ปญฺญาปาฏวตฺถาย สาสนวุทฺธิยา จ กตา. Lại nữa, bản sớ giải có tên là Buddhaguṇappadīpikā, làm sáng tỏ ý nghĩa ẩn tàng của sự đảnh lễ, vốn được tán dương và ca tụng bằng những lời tán thán ân đức Phật do Đức Thế Tôn nói ra đây đó trong Pāḷi bởi các bậc cổ sư, với văn và nghĩa, theo phương pháp thi kệ và tu từ, sâu xa như khối nước nâng đỡ mặt đất, rất khó thấy như vật được che đậy và đặt bởi ngọn núi, vô cùng tế nhị và vi diệu như đầu sợi tóc được chẻ ra trăm lần, làm sáng tỏ những ân đức của Đức Phật khó thể thấu suốt bằng trí tuệ của phàm nhân, đã được soạn vì sự vững mạnh của trí tuệ và sự phát triển của giáo pháp, nương theo phương pháp sớ giải đã có trong các bản chú giải và phụ chú giải đây đó, bởi vị Đại Trưởng Lão thanh lọc giáo pháp, vị Đại Trưởng Lão lãnh đạo, người có trí tuệ vững vàng và thông suốt trong Tam Tạng cùng với Chú giải, là vị đứng đầu trong hội chúng các vị Pháp sư vì lợi ích của giáo pháp học tập tại thành phố Mandalay, người đã nhận được các danh hiệu là Revatābhipaṇḍitadhajasāsanavaṃsamahādhammarājaguru và Aggamahāpaṇḍita, là vị Đại Trưởng Lão lãnh đạo tối cao của đại hội chúng gồm mười hai vị khai lập giáo pháp ban đầu, nổi danh là vị đạo sư Sāsanāpruñño, trong khi đang trú ngụ và hằng ngày liên tục không gián đoạn giảng dạy Tam Tạng cùng với Chú giải cho các vị tỳ khưu tìm cầu học hỏi từ tám phương đến, tại ngôi chùa Mahitthaka hai tầng, có tên là Suvaṇṇavatī vì được mạ vàng, xinh đẹp, được xây dựng vì mục đích chứng ngộ Niết Bàn bởi nam cư sĩ có tên là Guṇasampanna và nữ cư sĩ hộ độ của vị ấy (không rõ tên) với cùng thiện tâm, trong một khu vực của ngôi đại tự nổi tiếng ở thành phố Mandalay, nơi làm sáng tỏ giáo pháp của Đức Phật như mặt trăng và mặt trời, là một mỏ châu báu của Phật, Pháp, và Tăng, là nơi ở của những người hiền đức có phước báu và tài sản, và của các vị tỳ khưu có giới, định, và tuệ, đông đúc với nhiều gia tộc, là kinh đô được công nhận là Ratanāpuñja, do vị Đại Pháp Vương, người đã tổ chức cuộc kết tập lần thứ năm, đã cho khắc Tam Tạng Pāḷi lên các phiến đá, người có danh hiệu là Sirīpavaravijayānantayasapaṇḍita Tribhavanādityādhipati Mahādhammarājādhirāja, người đã xây dựng thành phố này. เอตฺตาวตา จ – Và đến đây – สมฺปตฺเต จกฺกวสฺเส สา, ทฺวิสหสฺเส จตูสเต; นวาธิกาสิตียา จ, สกฺกราเช จ สมฺปตฺเต. Khi đã đến năm Phật lịch hai ngàn bốn trăm tám mươi chín, và cũng khi đã đến năm Sakkarāj. สตฺตติสตสหสฺส, วสฺเส ผุสฺสมาสสฺเสว; กาลปกฺขสตฺตเม จ, พุทฺธทิเน สุนิฏฺฐิตา; สามญฺญ. Vào năm một ngàn hai trăm bảy mươi bảy, trong tháng Phussa, vào ngày thứ bảy của hắc nguyệt, ngày thứ Tư, (tác phẩm này) đã được hoàn thành tốt đẹp. Chung. เอสา จ สงฺขโรนฺเตน, ยํ ปุญฺญํ ปสุตํ มยา; อญฺญมฺปิ เตน ปุญฺเญน, ปตฺวา สมฺโพธิมุตฺตมํ. Do phước báu mà tôi đã tạo ra trong khi soạn tác phẩm này, và cũng do phước báu khác, mong rằng sau khi đạt được sự giác ngộ tối thượng, สํสารโต [Pg.226] พหู สตฺเต, ตารยิตฺวา ตณฺหกฺขยํ; นิพฺพานํ สจฺฉิกาเรยฺยํ, มคฺคญาณุตฺตเรน จ. Và sau khi đưa nhiều chúng sinh vượt qua vòng luân hồi, mong rằng tôi chứng ngộ Niết Bàn, sự đoạn tận ái dục, với đạo tuệ tối thượng. สทา รกฺขนฺตุ ราชาโน, ธมฺเมเนว ปชํ อิมํ; สพฺเพ สตฺตา สุขี โหนฺตุ, โชเตนฺตุ ชินสาสนํ. Mong rằng các vị vua luôn bảo hộ dân chúng này bằng Chánh pháp; mong rằng tất cả chúng sinh được an lạc, và làm rạng rỡ giáo pháp của Đấng Chiến Thắng. มฺรมฺมรฏฺเฐ มนุสฺสา จ, สพฺพทา นิรุปทฺทวา; นิจฺจํ กลฺยาณสงฺกปฺปา, ปปฺโปนฺตุ อมตํ ปทนฺติ. Và mong rằng những người trong xứ Miến Điện luôn không gặp tai ương, luôn có những tư duy tốt đẹp, và đạt đến cảnh giới bất tử. พุทฺธคุณปฺปทีปิกนามิกา Tác phẩm Buddhaguṇappadīpikā. นมกฺการฏีกา สมตฺตา. Phụ Chú Giải về Sự Đảnh Lễ đến đây là hoàn tất.